Phật Quang Đại Từ Điển (HT Thích Quảng Độ dịch)
Phật Quang Đại Tự Điển (HT Thích Quảng Độ dịch) - B
Nguồn: kho Dân tộc KING — Giảng Sư (văn bản trích từ PDF)

BA CÁCH HÁCH
Phạm: Bàgh. Là quần thể hang đá của
Phật giáo Đại thừa đào được vào khoảng
thế kỉ VII Tây lịch, ở sườn núi mặt nam
núi Văn để da (Vindhya), ven sông Na ba
đạt (Narmada) ở mạn tây nam thị trấn Ấn
đa nhĩ (Indore) tại Ấn độ. Nguyên có chín
hang, nhưng hiện nay chỉ còn lại hang thứ
hai đến thứ sáu. Sự cấu tạo của hang đá
này có liên quan mật thiết với hang đá A
chiên đa (Phạm:Ajantà), hang này chỉ có
nhà Tăng chứ không có chùa, tháp. Hang
hình vuông, rộng, trừ cửa vào, chung quanh
có những phòng tăng nhỏ, chính giữa đặt
một bàn thờ nhỏ. Những bức vẽ trên vách
trông rất đẹp, nhưng phần nhiều đã bị tróc
mất, tuy nhiên, những bức còn lại có thể
được coi là nghệ thuật Phật giáo đẹp ngang
hàng với các bức bích họa ở hang đá A
chiên đa. [X. J. Burgess: Notes on the
Bauddha Rock-temples of Ajantà, 1879;
Fergusson: History of Indian and Eastern
Architecture, 1910, vol. I; Ấn độ Nam hải
chi Phật giáo mĩ thuật (Cao điền tu)].
BA DẬT ĐỀ
..........
Phạm: pàyattika, Pàli: pàcittiya hoặc
pàcittika. Là một trong những giới Cụ túc
mà tỉ khưu và tỉ khưu ni phải giữ. Còn gọi
là Bái dật đề, Ba la dật ni kha, Ba dật đề già,
Ba chất để ca. Dịch ý là đọa (rơi), linh đọa
(làm cho rơi), hay đốt nóng, phải đối trị,
phải sám hối. Một trong năm thiên, một
trong sáu tụ, một trong bảy tụ. Là một thứ
tội nhẹ, có nghĩa là khi phạm các điều lỗi,
nếu chịu sám hối thì có thể diệt được tội,
nếu không sám hối thì sẽ rơi vào ngả ác.
Có hai thứ là Xả đọa (Phạm: nai#sargikapràyazcittika)
và Đơn đọa (Phạm:zuddhapràyazcittika),
tội đọa phải bỏ của cải mà
sám hối, gọi là Xả đọa; tội đọa chỉ cần đối

trước người khác mà sám hối cũng có thể
được thanh tịnh, gọi là Đơn đọa. Cứ theo
kinh Tì ni mẫu quyển 7 chép, thì vì phạm
B
Một phần bích họa trong hang đá
(Tấu nhạc và khiêu vũ)

tội nhỏ nhẹ, không phải là tội dứt hết gốc
lành, gây ít thương tổn, nên gọi là Ba dật
đề. Lại theo Tứ phần luật hàm chú giới bản
sớ quyển 1 phần dưới, thì người phạm tội
này sẽ rơi vào địa ngục đốt nấu, cho nên
gọi là đọa tội; lại phải dùng công dụng để
đối trị, nên gọi là Ưng đối trị hoặc Ưng
công dụng.
Về việc Ba dật đề phối với bảy tụ thì có
nhiều thuyết khác nhau, như luật Tứ phần
quyển 17, đem hợp Xả đọa và Đơn đọa
làm một tụ và đặt vào hàng thứ ba. Tứ phần
luật san phồn bổ khuyết hành sự sao quyển
trung đoạn một, và Bát tông cương yếu
quyển thượng cũng hợp làm một, nhưng
đặt vào hàng thứ tư. Kinh Tì ni mẫu quyển
3 thì chia làm hai tụ và đặt Xả đọa ở hàng
thứ ba, Đơn đọa hàng thứ tư. Luật nhị thập
nhị minh liễu luận, Tứ phần luật sớ quyển
2 phần đầu, cũng chia làm hai tụ và đặt
vào hàng thứ tư, thứ năm. Lại Tứ phần
luật san bổ tùy cơ yết ma sớ quyển 4 chép,
phép sám hối tội Xả đọa là phải đối trước
Tăng chúng, còn tội Đơn đọa thì chỉ cần
đối chứng cũng có thể diệt tội. [X. kinh Đại
ban Niết bàn (bản Bắc) Q.4, Q.7; Hữu bộ tì
nại da Q.25; Mục liên vấn giới luật trung
ngũ bách khinh trọng sự ngũ thiên sự phẩm;
Căn bản tát bà đa bộ luật nhiếp Q.8; Tứ
phần luật sớ Q.4 phần đầu; Tứ phần luật
hành sự sao tư trì kí Q.trung đoạn 1 phần
trên; Tứ phần luật hàm chú giới bản sớ
Q.3 phần trên].
BA DI LA THẦN
...........
Là một trong mười hai thần tướng trong
kinh Dược sư. Còn gọi là Bà di la thần, Ba
dị la thần, Bạt y la thần, Ba da la thần.
Dịch ý là thần giữ việc uống. Cầm đầu bảy
ức chúng Dạ xoa, giữ gìn Phật pháp, là thủ

lãnh các vua thần Dạ xoa. Về hình tượng
của thần này, có nhiều thuyết khác nhau;
cứ theo Dược sư
lưu li quang
vương thất Phật
bản nguyện
công đức kinh
niệm tụng nghi
quĩ cúng dường
pháp chép, thì
thân hình mầu
đỏ lợt, tay cầm
chiếc dùi nhọn.
[X. kinh Quán
đính Q.12; kinh
Dược sư Như lai
bản nguyện].
BA ĐAN XÀ LÊ
Phạm:Pataĩjali. Là nhà học giả văn
pháp (grammar) Ấn độ ở thế kỉ thứ II trước
Tây lịch. Còn gọi là Bàn đạt xà lí, Bát đầu
xã la. Ông viết cuốn sách Ma ha ba hạ
(Phạm: Mahàbhàwya), chú giải sách Khải
đề a á na (Phạm: Kàtyàyana) rất tường
tận, và từng bổ chính văn điển Ba nhĩ ni
(Phạm: Pàịini), xác lập khuôn phép văn
phạm của tiếng Phạm Ba nhĩ ni cho được
hoàn bị, lại phê phán đính chính văn điển
và, trong phần thuyết minh, có nói nhiều
đến cách sinh hoạt xã hội của thời bấy giờ,
cho nên nó là tư liệu quí báu cho việc nghiên
cứu lịch sử Ấn độ. Không biết Ba đan xà lê
cùng với nhà triết học phái Du già đã viết
cuốn kinh Du già (Phạm: Yogasùtra) là
một người hay khác, thì điều đó không có
cách nào biết được. Nội dung kinh Du già
bao hàm triết học, giới luật và phương pháp
tĩnh tọa, lấy việc chỉ dẫn người học nhận
biết “thần tính” làm chủ yếu; tác giả kinh
Du già cũng gọi là Ba đan xà lê, nhưng sự
tích của ông, về mặt sử thực, không thấy
được truyền, và kinh Du già được viết vào
thời đại nào, cũng có nhiều thuyết phân

Thần Ba Di La BA DI LA THẦN

vân, người ta chỉ có thể phỏng đoán là ông
đã sống ở khoảng 400 năm trước Tây lịch
đến 400 năm sau Tây lịch.
BA ĐẾ
Phạm: pati. Còn gọi là Bát để, Ba để.
Tức chỉ người chồng, chủ, vua, người chi
phối. Cứ theo kinh Khởi thế quyển 10 chép,
thì chúng sinh trong kiếp sơ, vì nếm nhiều
mùi đất, ăn đất, cây cỏ, lúa gạo, nên dần
dần sinh ngã mạn, hình sắc, da thịt và mỡ
tủy, hình dáng nam nữ căn, tâm ái dục cũng
theo đó mà sinh khởi, do đó, có các chúng
sinh đến chỗ vắng vẻ làm việc ái dục bất
tịnh, người khác trông thấy chê cười, các
chúng sinh ấy liền sinh xấu hổ, rơi vào trong
các ác pháp, những nam chúng sinh được
gọi là “Ba đế”. Ba đế hàm ý là “đọa” (rơi),
nhưng ở thời nhà Tùy (thời đại kinh Khởi
thế được phiên dịch), “đọa” lại hàm ý là
người chồng, là chủ nhân. [X. Phiên dịch
danh nghĩa tập Q.2]. (xt. Bà Lê Da).
BA HÁCH ĐẶC (BHARHUT)
Là nơi di tích Phật giáo nằm về phía tây
nam A lạp cáp ba (Allahabad) cách hai trăm
cây số. Tức di
tích của
Vương triều
Huân ca
(Zuíga) từ
năm 180 đến
năm 172
trước Tây
lịch. Do nhà
học giả người
Anh là Sir
Alexander
Cunningham,
(1814 - 1893)
phát hiện vào
năm 1873 Tây lịch. Lúc đó, tháp (Phạm:

stùpa) tuy đã đổ nát, nhưng một bộ phận
lan can và cửa tháp phía đông vẫn còn sót
lại. Năm 1874 lại đào thêm được nhiều di
vật, trong đó, cột và lan can đều có chạm
trổ, nội dung toàn là sự tích Phật giáo, như
các bức chạm Phật nói pháp, tiền thân của
Phật, lịch sử của Phật v.v... đây là chủ đề
sớm nhất lấy sự tích Phật giáo biểu hiện
thành mĩ thuật. Trong các bức chạm trổ ấy
vẫn chưa trực tiếp diễn tả pháp của Phật,
mà chỉ dùng bánh xe pháp, tòa ngồi, lốt
chân để tượng trưng đức Phật.
BA KIÊT SĨ
BURGESS JAMES (1832 - 1917)
Nhà học giả người Anh nghiên cứu Ấn
độ cổ đại. Lúc đầu học kiến trúc, năm 1855,
ông vượt biển qua Ấn độ, nhận dạy tại các
trường Đại học Calcutta và Đại học
Bombay, điều tra nghiên cứu Ấn độ khảo
cổ học, thu tập nhiều tư liệu, và đã công bố
kết quả của sự nghiên cứu nhiều lần. Ông
từng là hội trưởng hội điều tra khảo cổ học
tây Ấn độ (1873), Tổng thư kí hội điều tra
khảo cổ học toàn Ấn độ (1886) và đại biểu
cho các quan hệ về Đông phương học. Ông
đã ấn hành Ấn độ khắc minh tập
(Epigraphia Indica, 1889 - 1894), chuyên
nghiên cứu văn bia, tiền cổ. Ông đã có các
trứ tác, như Indian Antiquary, 1872 - 1884;
Archeaological Survey of Western India, 5
vols. 1875 - 1883; The Ancient Temples
and Sculpture of India, 1897 - 1910 v.v...,
đối với sự nghiên cứu về khảo cổ học và
lịch sử Ấn độ cổ đại, Ba-kiệt-sĩ đã có những
công tích không bao giờ quên được.
BA LA DI
........
Phạm,Pàli: pàràjika. Là một trong
những giới Cụ túc mà Một phần lan can ở Ba hách đặc tỉ khưu, tỉ khưu ni
BA LA DI

phải giữ. Là giới căn bản cực ác trong giới
luật. Còn gọi là Ba la xà dĩ ca, Ba la thị ca.
Dịch ý là tha thắng, cực ác; trọng cấm, đọa,
đọa bất như, đoạn đầu, vô dư, khí. Là tội
gốc trong giới luật. Cũng gọi là Biên tội. Là
một trong năm thiên, một trong sáu tụ, một
trong bảy tụ. Người tu hành nếu phạm giới
này thì:
1. Mất tư cách tỉ khưu, tỉ khưu ni, không
có phần trong đạo quả.
2. Bị giáo đoàn trục xuất, không được ở
chung với tăng.
3. Sau khi chết rơi vào địa ngục.
Tội này cũng giống như tội hình bị chặt
đầu, không sống lại được, vĩnh viễn bị đuổi
ra ngoài cửa Phật, nên gọi là cực ác. Lại tội
này hay phá giới thể của sa môn, khiến người
ấy rơi xuống, bọn ma chắc thắng thế, nên
gọi là tha thắng; pháp lành gọi là mình,
pháp ác gọi là người, vì pháp ác thắng pháp
lành, nên phạm tội này gọi là tha thắng tội.
Bốn Ba la di của tỉ khưu là chỉ bốn tội: giết
hại, trộm cướp, dâm dục, nói dối; tỉ khưu ni
thì ngoài bốn tội trên đây còn thêm bốn tội
nữa là: vuốt ve, tám việc thành tội nặng,
che dấu tội nặng cho tỉ khưu ni khác, về
hùa với tỉ khưu đã bị xử tội mà ni đoàn can
gián ba lần không nghe, tất cả tám Ba la di.
Bốn tội Ba la di của tỉ khưu giới và tám tội
Ba la di của tỉ khưu ni giới, gọi chung là
bốn nặng tám nặng.
Trong giới Đại thừa, tội Ba la di của Bồ
tát khác với Tiểu thừa, hơn nữa, trong các
kinh luận nói cũng có chỗ bất đồng. Như
kinh Bồ tát anh lạc bản nghiệp lấy mười
tội: giết hại, trộm cướp, dâm dục, nói dối,
bán rượu, nói xấu bốn chúng, khen mình
chê người, keo kiệt bỏn sẻn, nóng giận
không chịu hối cải, chê bai Tam bảo, lập
thành mười tội Ba la di. Kinh Đại nhật

quyển 6 phẩm Thụ phương tiện học xứ,
lấy bốn pháp: chê bai các pháp, lìa bỏ tâm
bồ đề, keo kiệt, não hại chúng sinh, làm
bốn tội căn bản. Đại nhật kinh sớ quyển
17 thì, ngoài bốn pháp kể trên ra, thêm sáu
giới nữa là: không chê tất cả kinh pháp ba
thừa, đối với tất cả pháp không sinh tâm
keo kiệt, không được tà kiến, đối trước người
phát tâm lớn khuyên họ phát tâm không
để họ trở lui, đối trước người Tiểu thừa,
nếu chưa xét kĩ căn cơ thì không được nói
pháp lớn và các việc làm bố thí v.v... mà
gọi chung là mười trọng giới của Bồ tát. [X.
luật Thập tụng Q.1; luật Ma ha tăng kì Q.2;
Hữu bộ tì nại da Q.1; luật Ngũ phần Q.17,
Q.23; Thiện kiến luật tì bà sa Q.7]. (xt. Thập
Giới, Tứ Trọng Bát Trọng , Chế Tài, Luật).
BA LA ĐẠI TẾ
Là lễ tiết hàng năm trọng yếu nhất của
Phật giáo tại Bhutan. Ba la (Paro) là đô thị
lớn thứ hai tại Bhutan, là cung mùa hạ của
nhà vua, nằm trong hang núi, trong đó có
ngôi chùa Đan tông khách thiền đã có bốn
trăm năm lịch sử, là trung tâm tôn giáo trên
toàn quốc. Hằng năm đến tháng tư, cử hành
đại lễ bốn ngày liên tiếp kỉ niệm Liên hoa
sinh (Phạm: Padma Saôbhàva), một
nhân vật truyền kì trong lịch sử Phật giáo
Bhutan. Ngài Liên hoa sinh nguyên là người
nước Ô trượng na ở Ấn độ, giữa thế kỷ thứ
VIII, Ngài đến Tây tạng truyền pháp, hai
lần lưu lại Bhutan, đem Phật giáo hòa làm
một với tín ngưỡng địa phương, khai sáng
ra phái Hồng giáo, dùng thần chú Đà là ni
dẹp trừ tai nạn và ma quái, có thần thông
lớn, được nhân dân ở Tây tạng và Bhutan
xem như là hóa thân của bồ tát Quán thế
âm vậy.
Mỗi lần đến tiết Ba la, Lạt ma đem treo
“thản tạp” lên tường chùa để nhân dân các
địa phương đến lễ bái. “Thản tạp” là hình
tượng của Ngài Liên hoa sinh được thêu
trên bức gấm lớn, rộng sáu trăm mét vuông,

là nghệ thuật phẩm Phật giáo dệt bằng gấm BA LA ĐẠI TẾ

to nhất thế giới, đã có ba trăm năm lịch sử,
ngoài hình tượng Liên hoa sinh ra, còn vẽ
các hình tượng trưng cho vận may và sự
tốt lành. Khi tín đồ đi qua Thản tạp, đưa
trán chạm vào Thản tạp để tỏ lòng tôn
sùng. Trong thời gian lễ mừng, có các tiết
mục như khoa đàn, cầu nguyện, tụng kinh
lễ bái, do vị Lạt ma chủ trì. Mãi đến sáng
ngày sau chót, Thản tạp mới được thu quấn
xuống và kết thúc lễ mừng. (xt. Bất Đan
Phật Giáo).
BA LA ĐỀ ĐÊ XÁ NI
Phạm: pratidezanìya, Pàli:
pàtidesanìya. Là một trong những giới
Cụ túc của tỉ khưu và tỉ khưu ni. Còn gọi
là Balađểđềxáni, Bađêđềxáni, Bátlạt
đểđềxána. Hoặc gọi tắt là Đềxáni. Dịch
ý là đối tha thuyết, hướng bỉ hối, các đối
ưng thuyết, hối quá pháp, khả ha pháp.
Là một trong năm thiên, một trong sáu tụ,
một trong bảy tụ. Khi tỉ khưu phạm giới
này, phải hướng vào vị tỉ khưu thanh tịnh
khác để giải bày sám hối, là một thứ tội
nhẹ.
Giới này, giữa tỉ khưu và tỉ khưu ni có
khác, đều liên quan đến việc ăn uống, tỉ
khưu có bốn giới gọi là bốn Đề xá ni, đó
là:
1. Tòng phi thân ni thụ thực giới
(Phạm: bhikwuịìpiịđakagrahaịa), cũng
gọi là Tại tục gia tòng phi thân ni thủ thực
giới, Tòng phi thân ni thụ thực học xứ, Tại
bạch y xá tự thủ tòng phi thân lí ni thụ
thực giới. Có nghĩa là tỉ khưu không ốm
đau, vào trong làng xóm, nhận thức ăn từ
nơi tay tỉ khưu ni không phải là họ hàng
thân thuộc hay người đồng hương.
2. Thụ ni chỉ thụ thực giới (Phạm:
paíktivaiwamyavàdànivàritabhukti), còn
gọi là Tại tục gia thiên tâm thụ thực giới,

Thực ni chỉ thụ thực giới,Tại bạch y gia
thực ni thiên tâm chỉ thụ thực giới, Thụ bật
sô ni chỉ thụ thực học xứ. Có nghĩa là, khi
tỉ khưu ăn cơm ở nhà tại gia, có tỉ khưu ni
không theo thứ tự mời thức ăn, mà lại đặc
biệt trao thức ăn ngon cho một tỉ khưu nào
đó.
3. Học gia quá thụ thực giới (Phạm:
kulazikwàbhaígapravftti), còn gọi là Học
gia quá thụ giới, Học gia thụ thực học xứ,
Vi chế học gia thụ thực giới. Có nghĩa là, tỉ
khưu vào nhà bậc Thánh Hữu học, không
được tự nhận thức ăn một cách bừa bãi,
khiến vị ấy cúng dường quá mức đến phải
thiếu hụt.
4. Lan-nhã thụ thực giới (Phạm:
vanavicayagata), còn gọi là Khủng bố lan
nhã thụ thực giới, Hữu nạn lan nhã thụ
thực giới, Lan nhã an tọa thụ thực giới, A
lan nhã trụ xứ ngoại thụ thực học xứ. Có
nghĩa là, tỉ khưu đến nhà tại gia nhận thức
ăn, nhưng sợ đến giữa đường gặp tai nạn,
bèn bảo người đàn việt (thí chủ) đưa thức
ăn đến chỗ mình ở, tình hình này cũng bị
Phật cấm chỉ.
Ngoài ra, cứ theo Tứ phần tỉ khưu ni
giới bản, Ngũ phần tỉ khưu ni giới bản,
Ma-ha tăng kì tỉ khưu ni giới bản chép, thì
tám giới của tỉ khưu ni, không cho phép
một tỉ khưu ni không đau ốm được xin
tám thứ thực vật sau đây: bơ, dầu, mật,
sữa, mật hắc thạch, phómát, cá, thịt.
Nhưng về các loại thực vật được ghi trong
Hữu bộ bậtsôni tìnạida quyển 20, Thập
tụng tỉ khưu ni balađềmộcxoa giới bản,
có hơi khác nhau. Tuy nhiên, theo các
Giới bản nói, thì người phạm các giới trên
đây, nếu hướng vào một vị tỉ khưu thanh
tịnh mà sám hối thì cũng được diệt tội. [X.
kinh Tìnimẫu Q.7; kinh Giải thoát giới;
luật Thập tụng Q.19, Q.47; luật Ma ha
tăngkì Q.40; Tứ phần luật san phồn bổ
khuyết hành sự sao Q.trung phần 1]. (xt.

Ngũ Thiên, Lục Tụ). BA LA ĐỀ ĐÊ XÁ NI

BA LA ĐỀ MỘC XOA
Phạm: pràtimokwa hoặc pratimokwa,
Pàli: pàỉimokkha hoặcpàtimokkha. Chỉ
các giới luật mà bảy chúng phải giữ gìn để
phòng ngừa các tội lỗi do bảy chi thân khẩu
gây ra, để xa lìa các phiền não hoặc nghiệp
mà được giải thoát. Còn gọi là Ba la đề tì
mộc xoa, Ban la để mộc xoa, Bát lạt để
mộc xoa. Dịch ý là Tùy thuận giải thoát, Xứ
xứ giải thoát, Biệt biệt giải thoát, Biệt giải
thoát, Tối thắng, Vô đẳng học. Giới này để
giữ gìn các căn, nuôi lớn các pháp lành, là
cửa đầu tiên (Phạm: pramukha, Pàli:
pamukha) trong các pháp lành, cho nên
gọi là Ba la đề mộc xoa. Nếu giữ giới thì có
thể dứt bỏ được sự trói buộc của hoặc nghiệp,
được trí tuệ vô lậu thanh tịnh, là bậc nhất
trong các cái học của thế gian, vì thế nên
gọi là Vô đẳng học. Như Thiện kiến luật tì
bà sa quyển 7 (Đại 24, 719 thượng), nói:
“Trong các ánh sáng, ánh sáng mặt trời là
chúa, trong các núi, núi Tu di là vua, trong
tất cả cái học của thế gian, Ba la đề mộc
xoa là đầu (...) vì thế mà Phật chế Vô đẳng
học”. Lại giới luật có khả năng thuận theo
cái quả của hai loại giải thoát hữu vi, vô vi,
cho nên cũng gọi là Tùy thuận giải thoát.
Giới này bao gồm tám loại là: Ba la di,
Tăng tàn, Bất định, Xả đọa, Đơn đọa, Ba la
đề đề xá ni, Chúng học và Diệt tránh pháp.
Ngoài ra, Giới bản, do thu tập các điểu mục
giới pháp mà cấu thành, được các tỉ khưu
sử dụng trong ngày Bố tát sám hối mỗi nửa
tháng, nếu có người phạm giới thì vào ngày
ấy, phải đối trước vị tỉ khưu Thượng tọa
tụng các giới điều và chúng tăng để giải
bày sám hối. [X. kinh Đại ban Niết bàn
Q.hạ; kinh Tì bà thi Phật Q.hạ; kinh Phạm
võng Q.hạ; luật Ngũ phần Q.18; Thiện
kiến luật tì bà sa Q.18]. (xt. Biệt Giải Thoát

Luật Nghi).
BA LA MẬT
.........
Phạm: pàramità, Pàli: pàramì hoặc
pàramità. Tức là từ bờ sống chết cõi mê
bên này mà đến bờ Niết bàn giải thoát bên
kia. Còn gọi là Ba la mật đa, Ba la nhĩ đa.
Dịch ý là Đáo bỉ ngạn, Độ vô cực, Độ, Sự
cứu kính. Thông thường, nói về sự tu hành
của Bồ tát, đại hạnh của Bồ tát có khả năng
hoàn thành tất cả mọi việc lợi mình lợi
người một cách mĩ mãn rốt ráo, cho nên
gọi là Sự cứu kính. Làm theo hạnh lớn ấy
mà có thể từ bờ sống chết bên này đến
được bờ Niết bàn bên kia, cho nên gọi là
Đáo bỉ ngạn. Hạnh lớn ấy có khả năng cứu
giúp mọi loài một cách bao la vô hạn, cho
nên gọi là Độ vô cực.
Tiếng Phạmpàramità, có các nghĩa:
đến bờ bên kia, trọn vẹn, đầy đủ; tiếngPàli
pàramì, thì có các nghĩa: tối thượng, chung
cực. Đối với Ba la mật, các nhà phiên dịch,
giải thích, mỗi nhà có cách nói riêng. Cứ
theo kinh Di lặc bồ tát sở vấn chép, thì Ba
la mật thông cả nghĩa đã đến và sẽ đến, tức
là Phật đã đến bờ bên kia, còn Bồ tát thì sẽ
đến bờ bên kia. Cứ theo Nhiếp đại thừa
luận thích quyển 9 (bản dịch đời Lương)
chép, thì Đáo bỉ ngạn có ba nghĩa khác
nhau:
1. Tùy chỗ tu hành mà đạt đến vô dư
rốt ráo.
2. Vào chân như, vì chân như là cùng
tột, cũng như các dòng sông đổ vào biển cả
là chung cực.
3. Được quả vô đẳng, không quả nào
khác hơn được quả này, bởi vì các pháp mà
Bồ tát tu hành, cái lí mà Bồ tát thâm nhập
và cái quả mà Bồ tát chứng đắc, đều là rốt
ráo, tròn đầy.
Lại cứ theo kinh Giải thâm mật quyển 4
chép, thì Ba la mật đa có năm nhân duyên,
tức là không nhiễm trước, không luyến tiếc,

BA LA ĐỀ MỘC XOA

không tội lỗi, không phân biệt và không
quay trở lại. Cứ theo kinh Kim quang minh
tối thắng vương quyển 4 chép, thì Ba la
mật có mười bảy nghĩa, như tu tập thắng
lợi, không dính dấp điều gì, không cố chấp
thiên kiến, không hệ lụy v.v... Cứ theo kinh
Đại bảo tích quyển 53 chép, thì Ba la mật
có mười hai nghĩa, chẳng hạn như biết được
tất cả các pháp lành vi diệu có khả năng
đến bờ bên kia, trong các pháp môn sai
biệt của tạng Bồ tát, an trụ nơi chính nghĩa
v.v...
Còn về thuyết bờ bên này, bờ bên kia
thì giữa các sư cũng có những ý kiến khác
nhau. Cứ theo Đại thừa nghĩa chương quyển
12 mục Lục ba la mật chép, thì :
1. Sống chết là bờ bên này, Niết bàn rốt
ráo là bờ bên kia.
2. Sống chết Niết bàn có hình tướng là
bờ bên này, bình đẳng không hình tướng
là bờ bên kia.
Cứ theo Đại phẩm kinh du ý chép, thì:
1. Tiểu thừa là bờ này, Đại thừa là bờ
kia.
2. Ma là bờ này, Phật là bờ kia.
3. Thế gian là bờ này, Niết bàn là bờ
kia. Còn Thành luận sư thì bảo hữu tướng
là bờ này, vô tướng là bờ kia; sống chết là
bờ này, Niết bàn là bờ kia; phiền não (hoặc)
là bờ này, chủng trí là bờ kia.
Theo các kinh luận thì có sáu Ba la mật,
mười Ba la mật và bốn Ba la mật khác nhau.
1. Sáu ba la mật, còn gọi là sáu độ, là
thuyết của các bộ kinh Bátnhã; chi sáu hạnh
tu mà Bồ tát Đại thừa phải thực hiện. Đó là:
a. Bố thí ba la mật, còn gọi là Đàn na
(Phạm, Pàli: dàna) ba la mật, Đàn na ba
la mật, có nghĩa là bố thí hết cả, không sẻn
tiếc vật gì.
b. Trì giới ba la mật, còn gọi là Thi la

(Phạm:zìla) ba la mật, có nghĩa là giữ gìn
giới luật của giáo đoàn một cách trọn vẹn.
c. Nhẫn nhục ba la mật, còn gọi là Sằn
đề (Phạm: kwànti) ba la mật, hàm ý là triệt
để nhịn nhục.
d. Tinh tiến ba la mật, còn gọi là Tì lê
da (Phạm: vìrya) ba la mật, hàm ý là cố
gắng hết mức.
e. Thiền định ba la mật, còn gọi là Thiền
na (Phạm: dhyàna) ba la mật, có nghĩa là
hoàn toàn để tâm vào một cảnh.
f. Trí tuệ ba la mật, còn gọi là Bát nhã
(Phạm: prajĩà) ba la mật, Tuệ ba la mật,
Minh độ, Minh độ vô cực, có nghĩa là trí
tuệ tròn đầy, là trí tuệ không phân biệt,
siêu việt lí tính của con người. Y vào Bát
nhã ba la mật thì có thể làm việc bố thí mà
hoàn thành Bố thí ba la mật, cho đến tu
Thiền định mà hoàn thành Thiền định ba
la mật, vì thế, Bát nhã ba la mật là gốc của
năm ba la mật kia và được mệnh danh là
mẹ của chư Phật.
2. Mười ba la mật, còn gọi là mười độ,
mười thắng hạnh, là thuyết trong kinh Kim
quang minh tối thắng vương phẩm Tối tịnh
địa đà la ni. Thêm bốn Ba la mật dưới đây
vào sáu Ba la mật kể trên thì thành mười
Ba la mật,đó là:
a. Phương tiện ba la mật, còn gọi là Âu
ba da (Phạm: upàya) ba la mật, chỉ các
phương pháp khéo léo cứu giúp chúng sinh.
b. Nguyện ba la mật, còn gọi là Bát la ni
đà na (Phạm: praịidhàna) ba la mật, có
nghĩa là thệ nguyện cứu giúp chúng sinh
sau khi đã được trí tuệ (tức bồ-đề).
c. Lực ba la mật, còn gọi là Ba la (Phạm:
bala) ba la mật, nghĩa là cái năng lực có
thể phán đoán điều mình tu hành một cách
hoàn toàn chính xác.
d. Trí ba la mật, còn gọi là Nhã na
(Phạm: jĩàna) ba la mật, có nghĩa là thụ
hưởng niềm vui Bồ đề, đồng thời, chỉ dạy
chúng sinh được trí tuệ siêu việt.

3. Bốn ba la mật, là thuyết trong các
chương Điên đảo, Chân thực của kinh
Thắng man. Tức là:
BA LA MẬT

a. Thường ba la mật, nghĩa là Ba la mật
triệt để vĩnh viễn.
b. Lạc ba la mật, nghĩa là Ba la mật triệt
để an ổn.
c. Ngã ba la mật, nghĩa là Ba la mật có
tính chủ thể triệt để.
d. Tịnh ba la mật, nghĩa là Ba la mật
triệt để thanh tịnh.
Bốn ba la mật trên đây tức là bốn đặc
chất (bốn đức) thù thắng của Niết bàn.
4. Mật giáo, trong Kim cương giới mạn
đồ la lấy Đại nhật Như lai làm trung tâm,
gọi bốn Bồ tát đặt ở bốn phương đông nam
tây bắc là bốn Ba la mật, tức Đông phương
Kim cương ba la mật, Nam phương Bảo ba
la mật, Tây phương Pháp ba la mật, Bắc
phương Nghiệp ba la mật.
Ngoài ra, trong các kinh điển tiếngPàli
Nam truyền, như Sở hành tạng (Pàli:
Cariyàpiỉaka), Phật chủng tính (Pàli:
Buddhavaôsa), Pháp cú kinh chú (Pàli:
Dhammapadaỉỉhakathà) v.v..., cũng lập
mười ba la mật là: Bố thí ba la mật, Trì giới
(Pàli: sìla) ba la mật, Xuất li (Pàli:
nekkhamma) ba la mật, Bát nhã (Pàli:
paĩĩa) ba la mật, Tinh tiến (Pàli: viriya)
ba la mật, Nhẫn nhục (Pàli: khanti) ba la
mật, Chân đế (Pàli: sacca) ba la mật, Quyết
ý(Pàli: adhiỉỉhàna) ba la mật, Từ (Pàli:
mettà) ba la mật và Xả(Pàli: upekkhà)
ba la mật. [X. kinh Bồ tát nội tập lục ba la
mật; kinh Quán phổ hiền Bồ tát hành pháp;
kinh Hoa nghiêm phẩm Li thế gian; luận
Đại trí độ Q.53; luận Câu xá Q.18; luận Du
già sư địa Q.49; Đại tuệ độ kinh tông yếu;
Nhân vương hộ quốc bát nhã kinh sớ Q.1
(Trí khải); Nhân vương hộ quốc bát nhã ba
la mật đa kinh sớ Q.thượng (Lương bí); Bát
nhã ba la mật đa kinh tán].
BA LA NẠI QUỐC

Ba-la-nại, Phạm: Vàràịasì hoặc
Vàraịasì, Varàịasì, Varaịasì, Pàli:
Bàràịasì. Là một vương quốc cổ tại trung
Ấn độ. Còn gọi là Ba la nại quốc, Ba la ni
tư quốc, Ba la nại tả quốc. Các nhà dịch cũ
phiên là Già thi quốc (Phạm: Kàzi). Đời
gần đây gọi là Bái na lạp tư (Benares), tức
nay là Ngõa lạp na tây (Varanasi). Cứ theo
Đại đường tây vực kí quyển 7 chép, thì đô
thành nước này gần sông Hằng về phía
tây, dài chừng mười tám, mười chín dặm,
rộng năm, sáu dặm. Dân cư đông đúc, tính
người hòa nhã cẩn trọng, đa số tin ngoại
đạo, ít người kính Phật pháp, tăng đồ phần
nhiều học pháp nghĩa của Chính lượng bộ
Tiểu thừa. Ở mạn đông bắc đô thành là
sông Bà la nê (Phạm: Varaịà), phía tây
sông có tháp vua A dục, cách sông hơn
mười dặm về phía đông bắc có nền cũ, nơi
thụ kí cho bồ tát Di lặc và bồ tát Hộ minh,
phía tây bắc thành là vườn Lộc dã, nơi đức
Phật nói pháp lần đầu tiên sau khi thành
đạo độ cho năm vị tỉ khưu, từ đó về sau,
Phật thường đến đây giáo hóa chúng sinh,
đây là một trong sáu nơi thuyết pháp lớn,
nay trong thành có đến cả nghìn ngôi đền
thờ của Ấn độ giáo, nổi tiếng nhất trong số
đó là đền vàng.
Xưa kia, tại đất này học thuật hưng thịnh,
cùng với Đánxoathủyla (Phạm: Takwasilà)
ở bắc Ấn độ đều là đất trung tâm của Bà la
môn giáo học, khi ngài Huyền trang du lịch
đến đây thì phái Thấpbà thịnh hành. Sau
cuộc xâm lăng của Hồi giáo vào năm 1194
Tây lịch, Phật giáo cơ hồ tuyệt tích. Ngày
nay, thành Ba lanại không những chỉ là
Thánh địa của Ấn độ giáo, mà cũng còn là
Thánh địa của Phật giáo và Kìna giáo nữa.
Sản phẩm nổi tiếng của nước này ngày xưa
là vải bông, và áo Balanại (Phạm: bàràịa)
trứ danh đã được sản xuất tại đây. [X. kinh
Tạp a hàm Q.23; kinh Phật bản hạnh tập
Q.33; Thiện kiến luật tìbàsa Q.6; luận Đại

trí độ Q.3; Tuệ lâm âm nghĩa Q.10]. BA LA NẠI QUỐC

BA LA PHẢ CA LA MẬT ĐA LA (565-633)
Phạm: Prabhàkaramitra. Người nước
Ma yết đà thuộc trung Ấn độ. Còn gọi là
Ba la phả mật đa la, Ba phả mật đa la. Hoặc
gọi tắt là Ba-phả. Dịch ý là Minh tri thức,
Minh hữu, Quang trí. Sư thuộc giòng Sát
đế lợi, mười tuổi xuất gia, học kinh Đại thừa.
Sau khi thụ giới Cụ túc, sư học tập tạng
Luật, tu tập định nghiệp, sau nam du đến
chùa Na lan đà, nghe luận sư Giới hiền
giảng luận Thập thất địa, còn đọc các luận
Tiểu thừa. Sư giới hạnh tinh cần, tài trí minh
mẫn, được mọi người kính trọng. Sau, vào
niên hiệu Trinh quán năm đầu (627) đời
Đường thái tông, sư mang kinh Phạm đến
Trường an, ở chùa Đại hưng thiện. Tháng
3 năm Trinh quán thứ 3, sư cùng với Tuệ
thừa, Tuệ trách, Pháp lâm, Huyền mô, gồm
mười chín vị thạc đức, chuyên việc dịch
kinh. Số kinh luận dịch được gồm có: kinh
Bảo tinh đà la ni 10 quyển, luận Bát nhã
đăng 15 quyển, Đại thừa trang nghiêm kinh
luận 13 quyển. Năm Trinh quán thứ 7 sư
thị tịch tại chùa Thắng quang, hưởng thọ
sáu mươi chín tuổi. [X. Tục cao tăng truyện
Q.3; Đại đường nội điển lục Q.5; Khai
nguyên thích giáo lục Q.8].
BA LA SA ĐÊ GIÀ
Phạm: Pràsàdika-sùtra. Còn gọi là Bà
la sa đề già, Ba la sa đề già tu đố lộ. Dịch ý
là Thanh tịnh kinh. Cứ theo luật Thập tụng
quyển 24 chép, thì nếu có Thức xoa ma ni,
Ưu bà tắc, Ưu bà di và Sa di ni hiểu nhiều
biết nhiều, nếu muốn học, muốn tụng các
kinh lớn như kinh Ba la sa đề già (thời Tấn
dịch là Thanh tịnh kinh), cho đến Tát kì
đà xá tu đố lộ (thời Tấn dịch là Kiến kinh)
v.v... mà xin được các đại đức tỉ khưu chỉ
bảo, thì được phép xa Tăng đoàn bảy đêm
để chuyên tâm tập tụng kinh văn.

BA LA TÁI HÍ
Ba-la-tái, Phạm:prasena, dịch ý là binh.
Là loại trò chơi bắt chước quân lính đánh
nhau. Cũng gọi là Tượng mã đấu, Song lục.
Sự vật dị danh lục Ngoạn hí chương Song
lục điều chép: “Song lục có xuất xứ từ Thiên
trúc, kinh Niết bàn gọi là Ba la tái hí”. Tổ
chức binh đội Ấn độ xưa có Tượng binh,
Mã binh, Xa binh và Bộ binh, trò chơi này
bắt chước bốn binh chủng đánh nhau,
tương tự như trò chơi cờ tướng ở Trung
quốc. [X. kinh Phạm võng Q.hạ; kinh Đại
ban Niết bàn (bản Bắc) Q.11; Phạm võng
kinh Bồ tát giới bản sớ Q.6 (Pháp tạng); Bồ
tát giới kinh sớ chú Q.8 (Dữ hàm)].
BA LA VƯƠNG TRIỀU
Ba la, Phạm: Pàla. Triều vua được kiến
lập tại Mạnh gia lạp (Bengal) vào giữa thế
kỉ VIII đến cuối thế kỉ XII Tây lịch. Người
sáng lập là Cù ba la (Phạm: Gopàla), trong
thời loạn, thống nhất được Mạnh gia lạp
mà lập nên Vương triều Bala. Các vua của
Vương triều này đều tin theo Phật giáo, thời
kì này, Mật giáo đặc biệt hưng thịnh, chủ
yếu lấy địa
phương Tỉ cáp
nhĩ (Bihàr) làm
trung tâm, tức
lúc đó lấy các
khu vực nước
Ma yết dà và
Mạnh gia lạp
làm trung tâm
để phát triển, tức
khu vực trung và
hạ lưu sông
Hằng. Nơi trung
tâm giáo học Tượng Phật kiểu Ba La
BA LA VƯƠNG TRIỀU

Phật giáo thời ấy là chùa Na lan đà và Phật
đà già da. Lại thời đại Vương triều này có
phái Ma yết đà (thời kì trước Vương triều
Ba la), và cái gọi là phái Ba la (thời kì Vương
triều Ba la hưng thịnh trở về sau), đã sản
sinh các tượng Phật điêu khắc đặc thù. Ngoài
ra, đồ tượng học về tượng Phật cũng được
xác lập vào thời kì này. Đầu thế kỉ XIII,
Vương triều Ba la diệt vong, Phật giáo cũng
theo đó mà tiêu hoại.
BA LA XA THỤ
Balaxa, Phạm: Palàza. Dịch ý là Xích
hoa thụ (cây hoa đỏ). Là cây thiêng liêng
của Bà la môn giáo Ấn độ. Thân cây có
thể chế làm các đồ thờ thần, nhựa cây
mầu đỏ lợt, có thể chế thuốc uống hoặc
làm thuốc nhuộm, lá to mầu xanh; và hoa
balaxa cũng gọi là xích sắc hoa (hoa màu
đỏ). Cứ theo Niết bàn kinh sớ quyển 1
chép, khi mặt trời chưa mọc thì hoa nó
mầu đen, sau khi mặt trời mọc thì chuyển
thành mầu đỏ, sau khi mặt trời lặn lại biến
thành mầu vàng. Cũng có người bảo cây
Balaxa tức là cây Tạp natạp (Phạm:
Kanaka), tên khoa học là Mesua ferrea
hoặc Butea frondosa. Lại cứ theo Huyền
ứng âm nghĩa quyển 25 chép, thì cây Ba
laxa cũng tức là cây Chânthúcca, nhưng
theo kinh Đại ban Niết bàn (bản Bắc)
quyển 9 nói, thì hai loại này khác nhau.
[X. Huyền ứng âm nghĩa Q.23, Q.24]. (xt.
Chân Thúc Ca Thụ).
BA LĂNG TAM CHUYỂN NGỮ
Là tên công án trong Thiền tông. Còn
gọi là Balăng tam cú. Chỉ ba câu nói mà
Thiền sư Hạo giám ở Ba lăng Nhạc châu
sử dụng để chỉ dạy học trò khiến họ
chuyển mê khai ngộ. Tức ba câu: “Chén
bạc đựng đầy tuyết”. “Cành san hô chống
đỡ mặt trăng”, “Gà lạnh nhảy lên khung

cửi, vịt lạnh lội xuống nước”. Nhân thiên
nhãn mục quyển 2 (Đại 48, 313 thượng),
nói: “Có vị tăng hỏi Ba lăng: “Thế nào là
tông Đề-bà?” Lăng đáp: “Trong chén bạc
đựng đầy tuyết”. Hỏi: “Thế nào là kiếm
xuy mao?” Lăng đáp: “Cành san hô chống
đỡ mặt trăng”. Hỏi: “Tổ ý, giáo ý, giống
nhau hay khác nhau?” Lăng trả lời: “Gà
lạnh nhảy lên khung cửi, vịt lạnh lội
xuống nước”. Khi Văn yển ở núi Vân môn
nghe được ba câu nói ấy, cảm thấy quá
hợp ý mình, bèn nói (Đại 48, 313 thượng):
“Ngày kia khi giỗ (kị) lão tăng, chỉ cần đưa
ba câu chuyển ngữ ấy cúng dường lão tăng
là đủ!”.
BA LĂNG XUY MAO KIẾM
Tên công án trong Thiền tông. Còn gọi
là Xuy mao kiếm. Là một trong ba chuyển
ngữ của ngài Hạo giám ở Ba lăng. Bích nham
lục Tắc 100 (Đại 48, 223 trung), nói: “Vị
tăng hỏi Ba lăng: “Thế nào là xuy mao
kiếm?” Lăng đáp: “Cành san hô chống đỡ
mặt trăng”. Xuy mao kiếm, chi lưỡi gươm
sắc bén, sợi lông, sợi tóc đặt trên lưỡi gươm
ấy thì chỉ cần thổi một cái rất nhẹ cũng có
thể đứt làm hai đọan. Đứng về phương diện
tâm tính mà nói, thì đó là dụ chi cái tác
dụng của gươm trí bát nhã, lưỡi sắc bén
sáng loáng của nó có thể chiếu phá muôn
tượng, cắt đứt càn khôn. Câu trả lời của Ba
lăng hàm ý là, khi đã rửa sạch hết vô minh
vọng niệm, thì tâm tính sáng rực, cũng như
các cành san hô mỗi mỗi phản chiếu ánh
trăng lồng lộng, tám mặt lung linh, hiển
thị sức vận dụng tự như của ánh sáng và
cảnh cùng mất cùng thu, ngụ ý là sự sự vật
vật đều là xuy mao kiếm. Còn ý ngoài lời
nói thì muốn nhắc người ta phải nhận cho
ra cái tự tính bát nhã mà ai ai cũng sẵn có,
ai ai cũng đầy đủ vậy.
BA LA XA THỤ

BA LÍ DẠ ĐÁT LA QUỐC
Ba lí dạ đát la, Phạm: Pàriyàtra,
Pàripàtra, Pàryàtra. Tên một nước xưa
tại trung Ấn độ. Nằm về phía tây bắc nước
Mạt nâu la. Cứ theo Đại đường tây vực kí
quyển 4 chép, thì nước này chu vi hơn ba
nghìn dặm, đô thành rộng mười bảy, mười
tám dặm, trồng lúa, ngô, khí hậu nóng bức,
phong tục cứng cỏi, không chuộng văn học,
nghệ thuật, tin theo ngoại đạo. Có tám ngôi
chùa, nhưng đã hư hại nhiều, tăng đồ rất ít,
học tập Tiểu thừa. Có mươi ngôi đền thờ
trời, ngoại đạo hơn nghìn người.
BA LÍ ĐẢO (BALI ISLAND)
Còn gọi là Bà lị, Bà lí. Nằm về phía
đông đảo Trảo oa (Java), trong eo biển Ba
li. Trên đảo có rất nhiều đền chùa, cho
nên gọi là Thiên tự đảo (The Island of the
Thousand Temples, Đảo nghìn chùa). Là
hòn đảo duy nhất trong quần đảo Ấn độ ni
tây á (Indonesia) còn vẫn giữ được kiểu xã
hội Ấn độ. Tôn giáo có tính địa phương
(tôn giáo nguyên thủy), Phật giáo (được
truyền vào từ trước thế kỉ IX), phái Thấp
bà thuộc Ấn độ giáo (được truyền vào
khoảng thế kỉ XV), được dung hợp với nhau
mà hình thành nền văn hóa kiểu mẫu Ấn
độ, vì thế, tôn giáo, kiến trúc, văn học và
chế độ hồn nhiên là một thể, giữ lại sắc
thái Ấn độ rất sâu đậm. [X. Đại đường tây
vực cầu pháp cao tăng truyện; Tùy thư Nam
man truyện; Goris: Bali, Religion and customs
in Bali, Batavia, 1939; N. Sastri: South
- Indian Influences in the Far East, Madras,
1949].
BA LỊ CHẤT ĐA THỤ
Ba lị chất đa, Phạm: pàrijàtahoặc
pàrijàtaka, pàriyàtraka, Pàli: pàricchattaka.
Là tên cây
trên cung trời

Đao lợi. Còn gọi
là Ba li da đát la
câu đà la thụ, Ba
lị da đa thụ, Ba
lị chất đa la thụ,
Bà lị xà đa ca
thụ, Bà nghi
chất cấu thụ, Bà
lị da đát la câu
đà la thụ, Bà lị
da đát la câu tì
đà la thụ. Dịch
ý là Viên sinh
thụ, Trú độ thụ, Hương biến thụ. Vì nó là
vua trong các cây nên còn gọi là Thiên thụ
vương. Thuộc loài đậu, tên khoa học là
Erythrina indica, lá dáng như lông chim,
cánh hoa dài và mầu đỏ thẫm, hình giống
san hô, nên có tên là cây san hô (coral
tree). Cây này ở góc đông bắc thành Thiện
kiến trên cung trời Đao lợi, nằm ở khoảng
giữa vườn tạp loạn và vườn hoan hỉ, chu vi
bảy do tuần, cao một trăm do tuần, cành lá
trải ra bốn phía tới năm mươi do tuần, thân
cây cành lá hoa quả đều toát ra mùi thơm,
lan tỏa khắp cung trời Đao lợi, vì thế gọi là
Hương biến thụ. Cây này có thần tên là
Mạn đà, thường ca hát để tự vui, thành ra
Đền chùa trên đảo Ba Li
Cây Ba lị chất đa
BA LỊ CHẤT ĐA THỤ

cây ấy là nơi vui chơi của cõi trời Ba mươi
ba. [X. kinh Trường a hàm Q.20 phẩm Đao
lợi thiên; kinh Đại lâu thán Q.1; kinh Khởi
thế nhân bản Q.7; kinh Pháp hoa Q.6 phẩm
pháp sư công đức; luận Câu-xá Q.11; Tuệ
lâm nhất thiết kinh âm nghĩa Q.25].
BA LỊ LUẬT TẠNG
Pàli: Vinaya-piỉaka. Là tạng Luật do
Phân biệt Thượng tọa bộ của Tích lan
truyền, được viết bằng tiếngPàli, là một
trong ba tạngPàli. Những qui tắc liên quan
đến giới luật do đức Phật chế định được
thuật lại trong kì kết tập kinh điển lần thứ
nhất, gọi là Luật (Pàli: vinaya). Sau , Giáo
đoàn Phật giáo nguyên thủy phát triển, đem
chỉnh lí thêm mà thành là tạng Luật. “Tạng”,
hàm ý là chứa đựng, là tổ chức “luật”, dùng
tổ chức ấy để biểu thị nội dung của luật.
Sau khi đức Phật nhập diệt khoảng một
trăm năm, Giáo đoàn Nguyên thủy chia
thành hai bộ Thượng tọa và Đại chúng,
thì luậtPàli thuộc về Thượng tọa bộ(Pàli:
Theravàda), bộ này còn gọi là Phân biệt
thuyết bộ (Pàli: Vibhajjavàdin). Vào thời
đại vua A dục, thế kỉ thứ III trước Tây
lịch, Thái tử Ma hi đà (Pàli: Mahinda),
mang luật này truyền đến Tích lan. Trong
Phật giáo bộ phái, tuy các phái đều có
truyền trì tạng Luật riêng, nhưng trong các
tạng luật hiện còn đến ngày nay, thì luật
Pàlitương đối còn giữ được hình thức cổ
xưa hơn cả.
Nội dung của tạng LuậtPàli được chia
làm ba bộ phận là:
- Kinh phân biệt (Pàli: Suttavibhaíga).
-Kiền độ (Pàli: Khandhaka).
- Phụ lục (Pàli: Parivàra).
Kinh phân biệt là trọng tâm của tạng
Luật, thuyết minh giới bản (tạng Luật gọi
văn giới luật là “kinh”, kinh thu chép các

giới điều là “Giới kinh”); những lí do thành
lập các giới điều, sự giải thích các câu văn
và những thực lệ vận dụng văn chữ, thì có
hai loại là Đại phân biệt (Pàli: Mahàvibhaíga)
và Tỉ khưu ni phân biệt (Pàli:
Bhikkhunì-vibhaíga); loại trước nói về
227 (luật Tứ phần có 250) giới tỉ khưu, loại
sau thì nói về 311 giới tỉ khưu ni.
Bộ phận Kiền độ nêu rõ các qui định
về việc xử lí những vấn đề trong Tăng-già,
chia làm Đại phẩm (Pàli: Mahàvagga) và
Tiểu phẩm(Pàli: Cullavagga); Đại phẩm
gồm mười Kiền độ, Tiểu phẩm có mười hai
Kiền độ.
Bộ phận Phụ lục thứ ba thì thuyết minh
bổ sung cho hai bộ phận trên, lại liệt kê
những điều cương yếu của hai bộ phận trên,
và phân loại, trích yếu những sự kiện có
liên quan đến tạng Luật, tổng cộng có mười
chín chương.
Kinh phân biệt là Kiền độ trong tạng
LuậtPàli, tương đương với luật Ngũ phần,
luật Tứ phần và luật Thập tụng trong Hán
dịch, trong đó, tuy có các chi tiết khác nhau,
nhưng phần đại cương thì vẫn nhất trí. Còn
phần Phụ lục trong tạng LuậtPàli, nếu so
với Tì ni tăng nhất trong luật Tứ phần
quyển 55 trở xuống, Tăng nhất pháp trong
luật Thập tụng quyển 40 trở đi, Ưu ba li
vấn pháp v.v... thì hai tổ chức khác nhau
rất lớn. Thông thường, các học giả cho rằng,
người biên soạn bộ phận Phụ lục, Đế phạ
(Pàli: Dìpa), có thể là một tỉ khưu người
Tích lan, và niên đại biên soạn cũng mãi
về sau này. LuậtPàli hiện thịnh hành tại
các nước Tích lan, Miến điện, Thái lan,
Cao miên; trước nay có rất nhiều sách chú
thích, nổi tiếng nhất trong số đó là Thiện
kiến luật tì bà sa của Phật âm. Tạng Luật
Pàlihiện nay, ngoài nguyên bản tiếngPàli
ra, còn có các bản dịch bằng tiếng Anh,
tiếng Nhật, tiếng Đức (bộ phận) và tiếng
Ấn độ, song cho đến nay, vẫn chưa có bản

dịch tiếng Tây tạng và tiếng Hán [X. B. C. BA LỊ LUẬT TẠNG

Law: A History ofPàli Literature; S. Dutt:
Early Buddhist Monachism].
BA LỊ NGỮ
Pàli: pàli-bhàsà. Là ngôn ngữ được
dùng trong các Thánh điển và chú sớ của
Phật giáo phương nam. Thuộc ngữ hệ Ấn -
Âu, một thứ tiếng địa phương (Phạm:
Pràkrit) thời kì đầu trong ngôn ngữ Á lợi
an - Ấn độ.Ba lị là dịch âm của chữ pàli
hoặcpàơi, paơi, dịch ý là tuyến (giây, chỉ),
qui phạm (khuôn, thước) chuyển dụng
thành ý Thánh điển. Trong luận Thanh
tịnh đạo văn Pàli (Visuddhimagga), ở
phần chú thích(Pàli: aỉỉhakathà), gọi căn
bản Thánh điển làPàli. Thời cận đại mới
gọi ngôn ngữ được dùng trong ba tạng và
sách chú thích tại Tích lan làPàli ngữ.
Tổng số chữ cái gồm có bốn mươi (có thuyết
nói là ba mươi chín), có tám mẫu âm(a, à,
i, ì, u, ù, e, o), ba mươi hai phụ âm (k,
kh, g, gh, í, c, ch, j, jh, ĩ, ỉ, ỉh, đ, đh,
ị, t, th, d, dh, n, p, ph, b, bh, m, y, r,
l, v, s, h, lê. có thuyết cho là ba mươi mốt),
còn có riêng một chấm không (ô). Cách
phát âm và văn pháp Pàli đơn giản hơn
tiếng Phạm, cách viết cũng không nhất định,
là vi viết theo cách viết của các nước phương
nam; nhờ có ba tạng tiếngPàli mà Thánh
điển của Phật giáo nguyên thủy được lưu
truyền. Bộ phận chủ yếu trong tiếngPàli
được hình thành ở khoảng thế kỉ thứ III
trước Tây lịch. Có thuyết cho nơi phát sinh
ra tiếngPàli là nước Ma yết đà (Phạm:
Magadha) và nước Ô xà diễn na (Phạm:
Ujjayanì), nhiều thuyết phân vân, hoặc có
thuyết cho là ngôn ngữ Thánh điển mà,
sau đức Thế tôn nhập diệt, Giáo đoàn Phật
giáo sử dụng khi dần dần truyền bá giáo
pháp về phía tây. Nhà học giả người Đức là
Cái cách nhĩ (W. Geiger) cho rằng, tiếng

Pàli có bốn giai đoạn phát triển, tức ngôn
ngữ của các bài kệ tụng trong các kinh, ngôn
ngữ văn xuôi trong kinh điển, ngôn ngữ
văn xuôi mới của các sách vở ngoài tạng,
và ngôn ngữ thơ mới. Năm 1833 Tây lịch,
Ngô-lung (E. Upham) đã dịch Đại thống sử
(Pàli: Mahàvaôsa) được viết bằng thổ ngữ
Tích lan ra tiếng Anh, đồng thời, ấn hành
tác phẩm của ông, nhan đề “Tích lan Thần
Thánh đích cập lịch sử đích tác phẩm” (The
sacred and historical works of Ceylon,
Những trứ tác lịch sử và tôn giáo của Tích
lan), đã mở ra một phong trào nghiên cứu
tiếngPàli. Năm 1855, Hào tư bối nhĩ (V.
Fausbôll) hiệu đính và xuất bản kinh Pháp
cú (Pàli: Dhammapada) là ấn phẩm tiên
khu của Thánh điểnPàli. Về sau, các học
giả Âu châu, Tích lan, Nhật bản làm các
việc hiệu đính, phiên dịch nguyên điển cũng
nhiều. Các sách về văn pháp thì có: Ba li
văn pháp trích yếu (Compendious Pàli
Grammar, 1824) của Khố la (B. Clough),
Xúc tiến khẳng đặc châu chi Pàli ngữ
(Beitrage Zur Kentnis der Pàli- Sprache,
1867 - 1868) của Mục lặc (Fr.Mþller),Pàli
ngữ văn điển của Lập hoa tuấn đạo,Pàli
ngữ văn pháp của Thuỷ dã hoằng nguyên,
Độc tậpPàli ngữ văn pháp của Trường tỉnh
chân cầm v.v... Về phần Tự điển thì có:
Kinh Pháp cú bằng tiếng Pali (bản viết tay)
BA LỊ NGỮ

Pàli ngữ tự điển của Cơ lỗ đạt tư (R. C.
Childers: Dictionary of thePàliLanguage,
1875),Pàli - Anh văn từ điển (Pàli- English
Dictionary, 1921 - 1925) của Đại-vệtư
(Rhys Davids) và Sử-đại-đức (W. Stede),
Pàli ngữ từ điển của Thủy dã hoằng nguyên
v.v... [X. Âu mễ đích Phật giáo; Căn bản
Phật điển đích nghiên cứu].
BA LỊ PHẬT GIÁO
Chi Phật giáo Nam truyền. Vua A dục ở
Ấn độ, sai các nhà truyền đạo đi các nước
để hoằng truyền chính pháp, đầu tiên, hoằng
dương Phân biệt Thượng tọa bộ tại Tích
lan, rồi về sau, lần lượt truyền đến các nước
Miến điện, Xiêm la, Trảo-oa và các bán đảo
phía đông nam, trong hệ thống Phật giáo,
gọi là Phật giáo phương nam. Hệ thống này
dùng tiếngPàli làm ngữ văn truyền trì ba
tạng, cho nên còn được gọi là Phật giáo
Pàli. (xt. Nam Truyền Phật Giáo).
BA LI THÁNH ĐIỂN HIÊP HỘI
(The Pàli Text Society, viết tắt là P.T.S.)
Được thành lập vào năm 1881, là cơ
quan chuyên môn ấn hành xuất bản kinh
điểnPàli của Phật giáo nam truyền và các
trứ tác nghiên cứu có liên hệ. Do nhà học
giả Phật giáo người Anh là Đại vệ tư (T. W.
Rhys Davids, 1843 - 1922) sáng lập tại Luân
đôn, mục đích chủ yếu là hiệu đính xuất
bản nguyên điểnPàli và các bản dịch ba
tạngPàli ra tiếng Anh. Ngoài ông Đại vệ
tư phụ trách làm chủ sự ra, kế tiếp thay
ông, có bà Đại vệ tư (Mrs. Rhys Davids,
1922 - 1942), Bác sĩ La tư (W. H. D. Rose,
1942 - 1950), Bác sĩ Sử đại đức (William
Stede, 1950 - 1958), Nữ sĩ Hà na (I. B.
Horner, 1959) v.v... Hơn một trăm năm
qua, thành quả xuất bản ba tạngPàli và
các nguyên điển ngoài tạng, cùng với các
bản dịch Anh văn rất là rực rỡ. Hiệp hội

được các học giả Đông Tây duy trì và các
nơi giúp tài chính, như vua Thái lan là Lạp
ma đệ ngũ (Rama V), các doanh nghiệp
Tam tỉnh, Bản tùng của Nhật bản đã giúp
kinh phí to lớn.
Các trứ tác do Hiệp hội ấn hành cực
phong phú, như:
1.Pàli Thánh điển hiệp hội học báo
(Journal of thePàliText Society, 1882).
2. Ba la đề mộc xoa (Pàli: Pàtimokkha).
3. Đại phẩm (Pàli: Mahàvagga).
4. Tiểu phẩm (Pàli: Cullavagga), ba bộ
sách trên đây do Đại vệ tư và nhà học giả
người Đức là Áo đăng bách cách (H.
Oldenberg, 1854 - 1920) cùng dịch.
5. Di lan đà vấn kinh (Pàli:
Milindapaĩha, 1894), do Đại vệ tư dịch.
6. Phật giáo (Buddhism, 1896), do Đại
vệ tư trước tác.
7. Trường bộ Ni kha da (Pàli:
Dìghanikàya, 1899), quyển 1, do Đạivệtư
dịch.
8. Pháp tụ luận (Pàli: Dhammasaígani,
1909) do bà Đạivệtư dịch.
9.Pàli - Anh văn từ điển (Pàli - English
Dictionary, 1925), do Đại vệ tư và Sử
đại đức soạn chung.
10. Ngũ bộ Ni kha da, năm 1930 in trọn
bộ, về sau tiếp tục xuất bản các chú thích.
(Pàli: Aỉỉhakathà).
11. Luật tạng toàn quyển (1952), do Hà
na dịch.
12.Pàli tam tạng sách dẫn (Pàli: Pàli
Tipìỉakaô Concordance. 1956).
13.Pàli ngữ chuyên hữu danh từ từ điển
(Dictionary of Pàli Proper Names, 1960)
bản in ảnh.
BA MÊ LA XUYÊN
...........
Phạm:Pamìra. Vùng đất nằm giữa dãy
núi Thông lĩnh, tương đương với nơi mà
BA LỊ PHẬT GIÁO

các nhà địa lí học ngày nay cho là thuộc
cao nguyên Pamir. Đại đường tây vực kí
quyển 12 ghi rằng, vùng đất ấy chiều đông
tây dài, chiều nam bắc hẹp, nằm kẹt giữa
hai dãy núi tuyết, cho nên khí hậu cực lạnh,
hoàn toàn hoang vắng, tuyệt không có dấu
vết của loài người. Cũng trong quyển 12
sách đã dẫn, mục Thương di quốc (Đại 51,
941 trung), nói: “Trong Ba mê la xuyên, có
ao rồng lớn (...) nằm kẹt giữa dãy đại Thông
lĩnh trong châu Thiệm bộ, địa thế cao nhất
(...). Phía tây ao có dòng sông lớn chảy về
tây đến biên giới phía đông đế quốc Đạt ma
tất thiết, rồi hòa vào sông Phọc sô mà tiếp
tục chảy về tây, cho nên từ đây về phía
hữu, nước đều chảy về tây. Phía đông ao
cũng có dòng sông lớn, chảy theo hướng
đông bắc đến biên giới phía tây nước Khư
sa, rồi hòa vào sông Sí đa mà chảy về đông,
cho nên từ đây về phía tả, nước đều chảy
về đông”. Sự tường thuật trên đây là nói về
cao nguyên Pamir nhỏ ở phía nam, thế
nhưng, vì phạm vi hơi rộng, nên không
được phù hợp lắm với địa hình ngày nay.
Ao rồng lớn lúc ấy là chi hồ Tái lợi khố
nhĩ (Sirikul) ngày nay. [X. Đại từ ân tự Tam
tạng pháp sư truyện Q.5].
BA NA SA THỤ
Ba na sa, Phạm,Pàli: Panasa. Còn gọi
là Bà na sa thụ, Nẵng già kết thụ, A tát
thỏa thụ, Đao sinh quả, Ưu đàm bát thụ.
Thuộc họ nhà dâu, có hai loại:
1. Jack-fruit tree, tên khoa học là
Artocarpus integrifolia, Li. Cây cao, có thể
cao tới chín đến mười một mét, lá dài cuống,
hình tròn và xanh luôn, quả cũng dài cuống
và tròn, to, khi chín trông đẹp và ngọt, người
Ấn độ thường lấy làm thức ăn, gỗ có thể
đóng đồ dùng, lõi cây có thể chế làm thuốc
nhuộm. Trung quốc gọi là cây Ba la mật

(Phạm:phalasa, dịch ý là quả to).
2. Bread-fruit tree, tên khoa học là
Artocarpus incisa. Quả to bằng đầu đứa trẻ
(quả mít),
xanh có thể
kho làm
thức ăn với
cơm, chín
ăn thì ngọt;
cây có thể
dùng đóng
thuyền độc
mộc, vỏ cây
có thể được
biến chế làm
nguyên liệu
dệt vải. Phần
nhiều sản sinh ở Ấn độ, Tích lan và các
đảo Nam dương. [X. Thiện kiến luật tì bà
sa Q.14; Đại đường tây vực kí Bôn na phạt
đàn na quốc; Tăng quảng bản thảo cương
mục Q.31].
BA NHÃ (562 - 613)
.....
Vị tăng đời Tùy. Người nước Cao cú li.
Là một trong ba mươi hai người theo học
ngài Trí khải ở núi Thiên thai mà đắc pháp.
Đến Trung quốc vào đời Trần thuộc Nam
triều, đầu tiên nghe các bậc đại đức giảng
học tại Kim lăng. Niên hiệu Khai hoàng
năm đầu, sư đi du học khắp bốn phương.
Năm Khai hoàng 16 (596), sư vào núi Thiên
thai theo ngài Trí khải học phép Thiền,
lên chóp núi Hoa phong, ngày đêm tinh
cần, đạm bạc khổ hạnh, suốt mười sáu năm
không ra khỏi núi. Năm Đại nghiệp thứ 9,
thình lình sư đến chùa Quốc thanh, lễ Phật,
từ biệt chúng, rồi nghiễm nhiên ngồi mà
hóa, thọ năm mươi hai tuổi.
BA NHĨ NI
..........
Phạm: Pàịini. Còn gọi là Ba nhị ni, Ba
Cây Ba na sa

BA NHĨ NI

ni nhĩ, Ba ni ni. Là nhà văn pháp trứ danh
của Ấn độ xưa. Người Sa la đổ la (Phạm:
Zalàtura) nước Kiện đà la, sinh từ thế kỉ
IV đến thế kỉ III trước Tây lịch. Cứ theo
Đại đường tây vực kí quyển 2 mục Kiện đà
la quốc chép, thì Ba nhĩ ni sinh ra đã biết
rộng hiểu nhiều, thương đời khinh bạc,
muốn tiêu trừ cái phù phiếm, lọc bỏ cái
phiền hà, nên lập chí trứ thuật, bèn được
Tự tại thiên dạy bảo cho, từ đó, suy nghĩ
tìm tòi, thu nhặt tất cả các lời mà viết thành
Tự thư. (sách chữ). Sách này cùng
suốt xưa nay, tóm thâu văn tự, nhà vua thấy
sách quí lạ, ra lệnh cho toàn quốc phải
truyền bá học tập, nếu ai đọc thông suốt
thì thưởng vàng bạc, vì thế, lúc bấy giờ,
thầy trò đều trao truyền cho nhau, khiến
cho bộ sách cực thịnh hành.
Tương truyền sách này tức là văn điển
của luận Tì già la (Phạm: Vyàkaraịa) gồm
một nghìn bài tụng ba vạn hai nghìn lời,
nguyên bản cuốn sách vốn không có tiêu
đề, thông thường người ta gọi là Âm thanh
giáo (Phạm: Zabdànuzàsana), hoặc là Bát
chương thiên (Phạm: Awỉàdhyàyì), làm
phương tiện tụng đọc và lấy phép tắc đơn
thuần hóa và sự biểu hiện giản dị làm mục
đích. Nội dung sách dùng lời nói dễ dàng
làm yếu tố phân giải, thuyết minh ngôn ngữ
được hình thành như thế nào, trong trường
hợp nào phải thêm những lời nói khác mới
phát huy được công năng, đồng thời, đối
với văn từ biến hóa trong văn chương, nêu
ra những qui tắc nhất định, xác lập khuôn
phép xưa nhất trong tiếng Phạm cổ điển, là
sách tập đại thành ngữ pháp trong văn
chương, là sách văn pháp rất có uy tín từ
xưa đến nay tại Ấn độ, phàm các nhà văn
học sử dụng ngữ pháp đều không vượt qua
qui tắc này, vì thế cho đến nay, nó vẫn là

bộ sách ngữ pháp văn chương được Ấn độ
cộng đồng sử dụng. Ngôn ngữ mà Ba nhĩ
ni sáng chế đã chẳng phải là tiếng Phạm
Phệ đà, cũng chẳng phải là tiếng Phạm cổ
điển về sau, mà là tiếng Phạm thuộc thời kì
khoảng giữa, và tiếng Phạm này cũng lại
không giống với các phương ngôn khác.
[X. Đại từ ân tự Tam tạng pháp sư truyện
Q.3; Du già sư địa luận lược toản Q.6; Nam
hải kí qui nội pháp truyện Q.4].
BA THẤP PHẠT NA ĐÀ
Phạm: Pàrzvanàtha. Tương truyền là
tổ thứ 23 của Kì na giáo. Cưới công chúa
Ba la bà ba để (Phạm: Pra-bhàbatì) nước
A du đà làm vợ. Tương truyền khi ba mươi
tuổi ông làm thầy tu khổ hạnh và sau tám
mươi ba ngày tu luyện thì thành đạo, đề ra
bốn giới không giết hại, không nói dối,
không trộm cắp, không giữ của riêng; Đại
hùng (tên vị giáo chủ của Kì na giáo) lại
thêm không gian dâm mà thành ra năm
giới.
BA THÍCH TƯ QUỐC
Ba thích tư, Phạm:Pàrasya. Còn gọi là
Ba tư quốc, Ba la tất quốc. Là một nước
lớn ở miền Tây á tế á, tương đương với Ba
tư (Iraq) sau này. Cứ theo Đại đường tây
vực kí quyển 11 chép, thì nước này chu vi
vài vạn dặm, Thủ đô là Tô thích tát thảng
na, rất nhiều đền thờ trời, là những nơi tôn
thờ của tín đồ ngoại đạo Đề na bạt. Có vài,
ba ngôi chùa, tăng đồ vài trăm, học giáo
pháp của Thuyết nhất thiết hữu bộ Tiểu
thừa. Trong chùa còn giữ bình bát của đức
Phật Thích Ca mâu ni. Nước này được sáng
lập vào khoảng giữa thế kỉ VI trước Tây
lịch, đã từng trải qua sự thống trị của đế
quốc Á lịch sơn đại, đế quốc La mã và đế
quốc Thành cát tư hãn, lại chịu ảnh hưởng
học thuật tôn giáo Ấn độ và văn hóa Trung
quốc (Hán, Đường), nên văn hóa phát đạt
khác thường, Ma ni giáo, Cảnh giáo, Thiên
BA THẤP PHẠT NA ĐÀ

giáo cũng từ đây truyền sang đông mà vào
Trung quốc. Ngoài ra, cứ theo Khai nguyên
thích giáo lục quyển 6 mục Bồ đề lưu chi
dịch kinh chép, thì ngài Bồ đề đạt ma đã
từng đến Lạc dương, nhìn thấy ngôi đại tháp
ở chùa Vĩnh ninh mà phát kinh ngạc và
trầm trồ khen ngợi không ngớt, chính là
người nước này.
BA TỊ
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Cũng gọi
là Bả tị, Ba tí, Bả tí. Ba, tức cầm, nắm; tị, chi
mũi bò. Tức xỏ dây thừng qua mũi bò để
dắt điều khiển. Sau chuyển thành nghĩa
cái chỗ có thể nắm giữ được, như nói cái
giữ lấy làm gốc (căn cứ), nắm lấy cán, chuôi.
Bích nham lục Tắc 3 (Đại 48, 142 hạ), nói:
“Chỉ như Mã đại sư nói như thế thì ý nằm
ở chỗ nào? Có kẻ nói: “Điểm bình vị tán
nhất trản lai”. Có căn cứ gì? (hữu thậm mạ
ba tị?) Đến đây phải hiểu thế nào mới bình
ổn?” [X. Bích nham tập Phổ chiếu tự].
BA TRA LI THỤ
Ba tra li, Phạm: pàỉali. Cũng gọi là Bà
tra la thụ, Ba la la thụ, Ba la lợi thụ, Ba la
thụ. Dịch ý là cây lá kép, cây hoa kép, cây
vông. Tên
khoa học là
Bignonia
sauveolens.
Giống loại
cây thu, thân
cây cao, mùa
xuân hoa nở
mầu đỏ tía,
mùi rất thơm.
Đại đường
tây vực kí
quyển 8, bảo
rằng, lúc bắt
đầu xây thành Ba tra li tử, Thủ đô của nước

Ma yết đà, loại cây này được gọi là cây nữ tế
thụ [X. kinh Tăng nhất a hàm Q.45; kinh
Đại ban Niết bàn (bản Bắc) Q.9; kinh Đại
bảo tích Q.37].
BA TRA LI TỬ THÀNH
Ba tra li tử, Phạm: Pàỉaliputra, Pàli:
Pàỉaliputta. Là Thủ đô của nước Ma yết
đà thuộc trung Ấn độ.Pàỉali, dịch âm là
Ba tra li; putra, dịch ý là tử (con). Còn gọi
là Ba la lợi phất thành, Ba tra la thành, Ba
lân thành. Dịch ý là Hoa thị thành. Nằm
về nam ngạn sông Hằng. Thành này do
vua A xà thế xây dựng. [X. luận Đại trí độ
Q.3; Đại đường tây vực kí Q.8; Huyền ứng
âm nghĩa Q.25]. (xt. Hoa Thị Thành).
BA TRỤ (1918 - ? )
Người Vạn huyện tỉnh Tứ xuyên. Ham
học Phật từ nhỏ, năm Dân quốc 27 (1938),
ông sang Đại học Quốc tế tại Ấn độ để
nghiên cứu văn hóa và ngữ văn Ấn độ.
Sau khi đậu văn bằng Thạc sĩ, ông lại
chuyển đến học tại Đại học Bombay. Năm
Dân quốc 37, ông làm luận án Tiến sĩ bằng
tiếng Anh với đề tài “So sánh đối chiếu Ba
la đề mộc xoa giữa Phạm, Pàli, Hán, Tạng
văn”, và đậu Tiến sĩ tại Đại học ấy. Trong
thời gian nghiên cứu tại Ấn độ, ông cũng
đã dạy học tại các Đại học Quốc tế và Đại
học A lạp cáp ba (Allahabad). Năm Dân
quốc 43, ông nhận chức giáo thụ tại Đại
học Tích lan. Sau khi đã dạy mười bốn năm,
ông sang nước Mĩ và nhận dạy tại Đại học
Ái hà hoa (Iowa), chuyên giảng các môn
văn hóa Á châu, tôn giáo, triết học và Phật
học v.v... Ngoài việc giảng dạy ra, thi thoảng
ông lại đi du khảo tại các nước trên thế
giới. Từng đến Luân đôn, Ba lê để nghiên
cứu các bản viết tìm được Cây Ba tra li ở Đôn hoàng.
BA TRỤ

Ông trứ tác rất nhiều, ngoài luận án Tiến sĩ
ra, còn có: Nghiên cứu so sánh kinh Đại
Niết bàn và bản Hán dịch, Đôn hoàng vận
văn tập, và bản dịch Nam truyền Đại ban
Niết bàn kinh. Các bài viết của ông đã được
công bố trong Đại Anh bách khoa toàn
thư, Tích lan Phật giáo đại từ điển, Hoa
học nguyệt san và Phật quang học báo v.v...
Đã mấy lần ông tham dự các Đại hội về
Đông phương học có tính cách quốc tế. Là
nhà học Phật nổi tiếng của Trung quốc ở
hải ngoại.
BA TUẦN
.....
Phạm: Pàpìyas hoặc Pàpman, Pàli:
Pàpiyahoặc Pàpimant. Còn gọi là Ba tỉ
chuyên, Ba chuyên, Ba bệ, Ba tỉ, Bá tì. Trong
các kinh điển cũng thường gọi “Ma ba tuần”
(Phạm: Màra-pàpman). Dịch ý là ác giả,
ác vật, ác trung ác, ác ái. Chi loài ác ma dứt
mất sự sống và gốc lành của con người.
Tên ma chúa ở thời đức Phật Thích ca còn
tại thế. Cứ theo kinh Thái tử thụy ứng bản
khởi quyển thượng chép, thì Ba tuần tức là
chủ cõi trời thứ sáu ở Dục giới. Luận Đại trí
độ quyển 56 bảo, ma tên là “Tự tại thiên
vương”. Ma vương này thường theo dõi Phật
và các đệ tử, mưu đồ quấy nhiễu; mà tội trái
nghịch Phật và nhiễu loạn tăng là tội lớn
nhất trong các tội, cho nên ma này còn
được mệnh danh là “cực ác”.
Lại có người bảo Ba tuần là từ dịch sai
của chữ Phạm pàpìyàn, vốn dịch âm là ba
ti dạ, ba ti diện, ba tuần du, ba tuần. Đại
thừa pháp uyển nghĩa lâm chương quyển 6
của ngài Khuy cơ (Đại 45, 348 trung), nói:
“Tiếng Phạm là Ma la, Hán dịch là nhiễu
loạn chướng ngại, phá hoại; nhiễu loạn thân
tâm, chướng ngại thiện pháp, phá hoại việc
tốt. (...). Lại nói Ba ti dạ, Hán dịch là kẻ ác,

tên riêng của Thiên ma, nói Ba tuần là nói
sai; ác giả là thành tựu ác pháp, hoài bão ác
ý”. Lại cứ theo Tuệ lâm nhất thiết kinh âm
nghĩa quyển 10 (Đại 54, 369 thượng) thì
nói:“Chữ Tuần.. gốc từ chữ mục , âm
“huyện”, viết lầm từ chữ nhật làm chữ
tuần.., nay xét trong bản chữ Phạm thì
không có âm tuần, chỉ vì viết lầm rồi
truyền lầm đã từ lâu”. Có nghĩa là từ ngữ
Ba tuần đã bị viết sai và truyền lầm đã từ
lâu đời. [X. kinh Tạp a hàm Q.39; Trung a
hàm Q.30 kinh Hàng ma; Trường a hàm
Q.2 kinh Du hành; kinh Phương quảng
đại trang nghiêm Q.7, Q.9]. (xt. Ác Ma,
Ma).
BA TƯ NẶC VƯƠNG
Ba tư nặc, Phạm: Prasenajit, Pàli:
Pasenadi. Còn gọi là Bát la tê na thị đa
vương, Bát la tẩy nẵng dụ na vương. Dịch
ý là Thắng quân vương, Thắng quang
vương, Hòa duyệt vương, Nguyệt quang
vương, Quang minh vương. Là vua nước
Kiều tát la (Phạm: Kauzàla) thuộc trung
Ấn độ, cùng thời đại với đức Thế tôn. Vua
ở thành Xá vệ (Phạm: Zràvastì), là nhà
ngoại hộ lớn của giáo đoàn đức Thế tôn,
kiêm lãnh nước Ca thi (Phạm: Kàzi), là
một đại cường quốc ngang hàng với nước
Ma yết đà.
Cứ theo kinh Tăng nhất a hàm quyển
26 chép, thì đức Như lai thành đạo chưa
bao lâu, vua Ba tư nặc lên ngôi, muốn cưới
con gái giòng họ Thích làm vợ, Ma ha nam
(Phạm: Mahànà-ma), thuộc giòng Thích
ca, bèn chọn một người tì nữ gả cho, nhà
vua lập làm đệ nhất phu nhân, sinh người
con đặt tên là Tì lưu lặc (Phạm: Viđùđabha).
Nhà vua lúc đầu bạo ác, không tin, sau
khi qui y Phật, nhờ Phật giáo hóa luôn, nên
dốc lòng tin Phật pháp, từng cùng với phu
nhân Ma lợi ca (Phạm: Mallikà, tức Mạt
lợi phu nhân) vấn đáp, và rút ra được kết
BA TUẦN

luận là “người ta ai ai cũng tự yêu mình
hơn cả”. Về sau, thỉnh ý đức Thế tôn chỉ
giáo và cuộc đối thoại của Ngài, cho đến
nay, vẫn còn được biết đến ở đời. Kinh Tăng
nhất a hàm quyển 26 chép, sau khi nhà
vua mệnh chung, Tì lưu lặc lên làm vua.
Nhưng Hữu bộ tì nại da tạp sự quyển 8 và
Tây tạng Phật truyện thì lại chép khác, bảo
rằng, nhà vua bị thái tử Tì lưu-lặc cướp ngôi,
phải chạy trốn và chết đói giữa đường. [X.
kinh Tạp a hàm Q.42, Q.46; Trung a hàm
Q.60 kinh Ái sinh; Trường a hàm Q.6 kinh
Tiểu duyên; kinh Tăng nhất a hàm Q.18,
Q.28, Q.43; kinh Xuất diệu Q.8; luật Tứ
phần Q.15, Q.16; Hữu bộ tì nại da tạp sự
Q.7, Q.26].
BÀ
..
Chữ Tất đàm (bha). Là một trong
năm mươi chữ cái, một trong bốn mươi hai
chữ cái Tất đàm. Nghĩa tóm tắt như sau:
1. Về tướng chữ nông cạn thì giải nghĩa
là “Hữu”...(có), về nghĩa chữ sâu kín thì
giải nghĩa là “Hữu bất khả đắc”.... .....
(có chẳng thể được). Kinh Đại nhật quyển
2 và kinh Phương quảng đại trang nghiêm
quyển 4 bảo, nghĩa “hữu”(có) là giải thích
từ chữ Phạmbhava (phiên âm bà phạ).
2. Kinh Đại phẩm bát nhã quyển 5 và
luận Đại trí độ quyển 48, giải nghĩa là “phá
hoại”, là giải thích từ chữ Phạm bhaíga
(phiên âm bà già)
3. Kinh Niết bàn (bản Bắc) quyển 8 giải
nghĩa là “gánh vác”, là chuyển thích từ nghĩa
chữ Phạm bharam.
4. Kinh Hoa nghiêm (bản dịch mới)
quyển 76, giải thích là “cung điện”, là theo
nghĩa của chữ Phạm bhavana.
5. Kinh Đại nhật quyển 6 và kinh Thủ
hộ quốc giới chủ đà la ni quyển 3, giải nghĩa

là “tu tập, quán tập, quán tưởng”, là giải
thích từ chữ Phạm bhàvanà(phiên âm bà
phạ na). [X. kinh Quang tán bát nhã Q.7
Quán phẩm; Đại nhật kinh sớ Q.7]. (xt. Tất
Đàm).
BÀ BÀ HÒA HÒA
...........
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Nguyên ý
là bắt chước trạng thái ú ớ của tiếng trẻ
con; chuyển dụng để thí dụ lời nói việc làm
của Như lai không thiên vị. Tiếng dùng để
thí dụ như Anh nhi hành được chép trong
kinh Niết bàn (bản Nam) quyển 18. Thụy
châu Động sơn Lương giới thiền sư ngữ lục
(Đại 47, 526 thượng), nói: “Như trẻ con mới
sinh, năm tướng đầy đủ, chẳng đi, chẳng
lại, chẳng đứng, chẳng ngồi, ú a ú ớ (bà bà
hòa hòa), câu được câu chăng, cuối cùng
chẳng được cái gì, vì nói chưa rõ”. (xt. Anh
Nhi Hành).
BÀ ĐA HA DI THI
..............
Dịch ý là vô căn. Tức là không có năm
căn mắt, tai, mũi, lưỡi và thân. Luận Thích
ma ha diễn quyển 10 (Đại 32, 664 hạ), nói:
“Một lòng chuyên nhất, không phân biệt
nên làm hay không nên làm, như người bà
đa ha di thi”.
BÀ ĐÁ
I - Bà đá. Chi phong đại (gió) mất thăng
bằng trong bốn đại không điều hòa. Thân
thể người ta do bốn đại (bốn yếu tố lớn)
đất, nước, lửa, gió cấu thành, một khi bốn
đại mất điều hòa , không quân bình thì sinh
ra bệnh tật. Nam hải kí qui nội pháp truyện
quyển 3 mục Tiến dược phương pháp, dẫn
lời trong kinh Y phương, bảo rằng, bốn đại
mất quân bình là:
1. Lũ rô,
2. Tiếp bả,
3. Tất đá,
BÀ ĐÁ

4. Bà đá.
Bà đá tức là phong đại không điều hòa,
mất quân bình, hơi thở gấp, muốn nghẹt,
khiến người khó chịu. [X. kinh Kim quang
minh Q.3; Pháp uyển châu lâm Q.95]. (xt.
Tứ Đại Bệnh Tướng).
II - Bà đá. Tên Trưởng giả. Cứ theo
kinh A dục Vương quyển 7 chép, thì tôn
giả A nan lúc sắp vào Niết bàn, có dặn
ngài Xá na bà tư rằng, đức Phật đã nói sau
khi Ngài nhập diệt một trăm năm, nên xây
ngôi chùa trên núi Ưu lưu mạn đà (núi
Đại đề hồ) tại nước Ma thâu la, và những
người đàn việt ủng hộ việc xây chùa sẽ là
hai người con của vị Trưởng lão nước ấy
tên là Na đá và Bà đá. Bà-tư y theo lời dặn
bảo của tôn giả A nan, liền đến nói cho
hai người biết, Na đá và Bà đá bèn hộ trì
việc xây chùa, khi dựng xong, đặt tên chùa
là Na đá bà đá.
BÀ ĐẠT
.....
Phạm: vadana. Trong Thanh minh
học, Bà đạt chi nghĩa tiếng nhiều lời.
Nhân minh nhập chính lí luận sớ quyển
thượng (Đại 44, 94 thượng), nói: “Y theo
Thanh minh, một lời gọi là Bà đạtnam,
hai lời gọi là Bàđạtnê, nhiều lời gọi là
Bàđạt”.
BÀ ĐẠT LA BÁT ĐÀ
.........
Phạm: Bhàdrapada. Tên của tháng 6
theo lịch Ấn độ. Còn gọi là Bà đạt la bạt
đà, Bạt đà la bạt đà, Bạt nại la bà na, Bà nại
la bà nại, Bà nại la bà nại ma tẩy. Dịch ý là
hiền tích, mạnh thu. Tương đương từ ngày
16 tháng 6 đến ngày 15 tháng 7 theo Âm
lịch Trung quốc. [X. kinh Thập nhị duyên
sinh tường thụy Q.thượng; kinh Tú diệu
Q.thượng; Đại đường tây vực kí Q.2]. (xt.

Lịch).
BÀ ĐỀ
.....
I - Bà đề. Phạm: Bhadrika, Pàli:
Bhaddiya. Còn gọi là Bạt đề lê ca, Bạt đà
la, Bạt đề. Dịch ý là Tiểu hiền, Hiền thiện,
Nhân hiền, Hữu hiền. Gọi tắt là Hiền. Một
trong năm vị tỉ khưu. Sau khi đức Thế tôn
xuất gia, cùng với nhóm các ông Kiều trần
như, Bà đề vâng mệnh vua Tịnh phạn, đi
hầu hạ đức Thế tôn, cùng tu khổ hạnh.
Sau đức Thế tôn thành đạo, khi chuyển
pháp luân lần đầu tiên tại vườn Lộc dã, Bà
đề là một trong các đệ tử lớn được đạo. Về
chủng tính của Bà đề thì có nhiều thuyết
khác nhau, kinh Phương quảng đại trang
nghiêm quyển 6, bảo sư là hậu duệ của vị
Đại thần trong thành Ca tì la. Trung a hàm
quyển 8 kinh Thị giả, luật Tứ phần quyển
4, nói sư là con vua Bạt đề giòng họ Thích.
Luận Đại tì bà sa quyển 182, Đại đường tây
vực kí quyển 7, trong mục Bà la nê tư quốc,
bảo sư thuộc một họ với đức Thế tôn. (xt.
Bạt Đề).
II - Bà đề. Phạm: vana. Còn gọi là Bà
na, Phọc ni. Dịch ý là lâm (rừng). [X. Hoa
nghiêm kinh thám huyền kí Q.19; Phạm
ngữ tạp danh].
BÀ GIÀ
Phạm: bhaíga. Dịch ý là phá, diệt. Còn
gọi là Bà nga, Bạc già. Luận Đại trí độ quyển
48 (Đại 25, 408 hạ), nói: “Bà già, Hán dịch
là phá”. Lại Phạm ngữ tạp danh cũng nói:
“Bà nga, hàm ý là phá”. [X. Đại nhật kinh
sớ Q.1].
BÀ GIÀ BÀ
Phạm: bhagavat.
I - Bà già bà. Một trong các hiệu chung
của chư Phật. Cũng gọi là Bạc già phạm,
BÀ ĐẠT

Bà già phạm, Bà già bạn, Bạc a phạm, Bà
nga phạ đế, Bà nga phạ để, Bạc già bạt đế.
Dịch ý là có đức, có công đức lớn, có thanh
danh, giúp mọi người, khéo phân biệt, hay
phá, Thế tôn. Tức hàm ý là bậc có đầy đủ
mọi đức, được người đời tôn trọng cung kính.
Cũng tức là tôn xưng đức Phật.
Về ngữ nghĩa của Bà già bà, thì trong
các kinh luận, như luận Đại trí độ quyển 2,
Phật địa kinh luận quyển 1, luận Pháp uẩn
túc quyển 2 phẩm Chứng tịnh v.v... đều có
dẫn dụng hoặc giải nghĩa. Lại cứ theo Phật
địa kinh luận quyển 1, Huyền ứng âm nghĩa
quyển 3 chép, thì Bà già bà (Bạc già phạm)
bao nhiếp mọi đức, bởi thế mà được đặt ở
đầu các kinh. Đây tức chi chữ “Phật”, dịch
từ Bà già bà, trong “Như thị ngã văn, nhất
thời Phật tại...” đặt ở đầu các kinh. Như thế
đủ biết từ ngữ Bà già bà được người ta biết
rất rộng rãi. Ngoài ra, Bà già bà vốn không
có nghĩa “Thế tôn”, tiếng “Thế tôn” thông
thường ai ai cũng hiểu một cách dễ dàng,
bởi vậy, từ xưa tới nay, các nhà phiên dịch
phần nhiều đều cho đó là dịch ý từ tiếng
Bà già bà.
Lại cứ theo Phật địa kinh luận quyển 1
chép, thì Bạc già phạm có sáu nghĩa, đó là:
1. Nghĩa tự tại,
2. Nghĩa xí thịnh,
3. Nghĩa đoan nghiêm,
4. Nghĩa danh xưng,
5. Nghĩa cát tường,
6. Nghĩa tôn quí.
Lại kinh Niết bàn (bản Bắc) quyển 18
thì bảo Bà già bà có bảy nghĩa, tức là:
1. Hay phá phiền não,
2. Hay thành tựu các pháp lành,
3. Khéo hiểu các pháp nghĩa,
4. Có công đức lớn, không ai hơn được,
5. Có thanh danh lớn, truyền khắp

mười phương,
6. Có thể thực hiện những việc huệ thí
lớn,
7. Trong vô lượng a tăng kì kiếp không
phải chịu nữ căn, bỏ hết sạch các phiền
não xấu ác. Ngoài ra, thông thường, người
Ấn độ cũng dùng từ ngữ Bà già bà để tôn
xưng Thần tiên, quí nhân, trong trường hợp
ấy, Bà già bà có đủ sáu nghĩa: tự tại, chính
nghĩa, li dục, cát tường, danh xưng, giải thoát
v.v... (xt. Thế Tôn).
II - Bà già bà. Một trong ba mươi bảy
hiệu của đức Phật A di đà. Trong Tán A di
đà Phật kệ có câu: “Ngã đính lễ Bà già bà”,
tức lấy hiệu chung của chư Phật mà đặt
tên, vì Bồ tát trong mười phương cung kính
tán thán công đức rộng lớn vô biên của
Phật A di đà, nên mới dùng Bà già bà là từ
có đầy đủ ý vị của công đức lớn để ca tụng
Phật A di đà. [X. kinh Tăng nhất a hàm
Q.14; Bách luận Q.thượng; luận Du già sư
địa Q.38; Đại thừa nghĩa chương Q.20 phần
cuối; Dị bộ tôn luân luận thuật kí; Phiên
Phạm ngữ Q.1].
BÀ GIÀ TIÊN
Bà già, Phạm:Bhàrgava. Còn gọi là Bạt
già bà tiên, Bà già bà tiên, Bạt già tiên. Dịch
ý là Ngõa sư, Vô bất đạt. Là người tiên trong
rừng Khổ hạnh thuộc nước Tì xá li. Nhờ
có Thái tử Thích ca, sau khi vượt thành
xuất gia, đến rừng này hỏi đạo nơi ông một
đêm mà ông tiên này nổi tiếng. Tuy nhiên,
học thuyết của ông này không được rõ.
Theo kinh Quá khứ hiện tại nhân quả
quyển 2 tường thuật, thì ông tiên này và
đồng bạn đều tu khổ hạnh để cầu sinh lên
trời, mình che cỏ, vỏ cây, ăn hoa quả, hoặc
tự nhịn đói, thờ nước lửa, lạy mặt trời mặt
trăng, có người chỉ đứng một chân, nằm
trên bùn đất, chông gai v.v... Thái tử xem
phép tu khổ hạnh ấy, biết chỉ có thể đạt
được quả báo sinh lên cõi trời, rồi cùng đàm
đạo với tiên Bạt già và các tiên khác, biết

đó không phải là đạo giải thoát chân chính, BÀ GIÀ TIÊN

Thái tử bèn từ biệt mấy ông mà đến nơi
tiên A la la (có thuyết nói khi Thái tử đến
Tì xá li thì giữa đường gặp ông tiên này). [X.
kinh Phật bản hạnh tập Q.20 phẩm Quán
chư dị đạo; luận Đại trí độ Q.1].
BÀ HA
.....
Phạm: vàha. Dịch ý là cái vựa để lúa.
Tức đồ dùng có thể chứa được hai mươi
khư lê. Khư lê, tức một hộc, tương đương
với mười đấu. Lại có từ “bà ha ma”, bà ha
là tên đồ dùng; còn ma.., chi cho hồ ma
......(vừng, mè). Phiên dịch danh nghĩa
tập quyển 3 (Đại 54, 1107 thượng), nói: “Câu
xá bảo thọ lượng của Át bộ đà như một Bà
ha vừng (mè), cứ mỗi trăm năm bỏ ra một
hạt, khi nào hết vừng thì thọ lượng cũng
hết. Hán dịch là một vựa, hai mươi hộc
vừng, cứ một trăm năm lấy ra một hạt, bao
giờ vừng hết thì thọ lượng của Át bộ mới
hết”. [X. Câu xá luận quang kí Q.11; Huyền
ứng âm nghĩa Q.24].
BÀ HÒA
.....
Chi sự phát tiếng (oa oa) của trẻ con.
Kinh Niết bàn (bản Bắc) quyển 20 (Đại 12,
485 trung), nói: “Cái gọi là bà hòa, hòa là
hữu vi, bà là vô vi, ấy là trẻ con”. (xt. Đa Đá
Bà Hòa).
BÀ KÌ XÁ
Pàli: Vaígìsa. Là một trong các đệ tử
của Phật. Còn gọi là Bà kì sa, Bằng kì xá.
Là nhà thơ nổi tiếng nhất trong hàng ngũ
đệ tử Phật, thường xuất khẩu thành thơ để
tán thán đức Phật và các vị đệ tử Thượng
tọa. Ngoài ra, ngài còn giỏi lời lẽ biện luận,
không bị vấp váp. Từng làm “Yếm li kệ” để
tự khích lệ; đến khi chứng được lậu tận
minh thì làm thơ tán thán tam minh (Túc
mệnh minh, Thiên nhãn minh, Lậu tận

minh). Về sau, khi bệnh nặng, ngài ngâm
“Vô thượng kệ” mà ban Niết bàn. Kinh Tăng
nhất a hàm quyển 3 (Đại 2, 557 trung), nói:
“Tôi là tỉ khưu thứ nhất trong hàng Thanh
văn, (...) hay làm thơ tán thán đức Như lai,
đó là tỉ khưu Bằng kì xá; lời lẽ biện luận
không vấp váp, cũng là tỉ khưu Bằng kì
xá”.
BÀ LA
.... .
I - Bà la. Phạm: vihàrapàla. Nói đủ là
Tì-ha-la-ba-la. Dịch ý là thứ đệ, hộ tự (hộ
chùa), là gọi riêng chức Duy-na. Tức là chức
vụ trông nom sắp đặt thứ tự tăng chúng
trong Thiền lâm. Đại đường tây vực cầu
pháp cao tăng truyện quyển thượng, có ghi
chế độ chùa tại chùa Na lan đà như sau
(Đại 51, 5 hạ): “Nếu đến phiên trực thì trông
nom cửa chùa và hòa Tăng bạch việc, gọi
là Tì ha la ba la, dịch là hộ tự”. [X. Tứ phần
luật san phồn bổ khuyết hành sự sao Q.hạ
đoạn 2]. (xt. Duy Na).
II - Bà la. Phạm: Bàla. Dịch ý là trẻ
con mới sinh, ngu. Đây là dịch đúng, còn
có người dịch là “lông”, là do lầm lẫn với
chữ PhạmVàla (phạ la), có nghĩa là lông,
mà dịch sai. [ X. Duy thức xu yếu Q.thượng
phần đầu]. (xt. Phàm Phu).
III - Bà la. Phạm Bàlàha . Gọi đủ là
Bà la ha, ý là ngựa mây. Tên vua ngựa. Chỉ
ngựa quí báu của Luân vương. Ngựa này có
khả năng đi trong hư không một cách
nhanh chóng, không trở ngại, vì thế gọi là
ngựa mây. [X. Hoa nghiêm kinh thám huyền
kí Q.8; Huyền ứng âm nghĩa Q.12 ].
BÀ LA A ĐIÊT ĐA VƯƠNG
Bà la a điệt đa, Phạm: Bàlàditya, dịch
là Tân nhật, Ảo nhật. Còn gọi là Bà la dật
để dã vương. Cứ theo Đại đường tây vực kí
BÀ HA

quyển 9 chép, thì ông này là vua nước Ma
yết đà ở Ấn độ, thâm tín Phật pháp, xây
dựng rất nhiều chùa tháp, từng can gián
bạo chúa nước Trách ca và chiết phục bạo
chúa này, sau xuất gia làm sa môn. Nhưng
cứ theo Bà tẩu bàn đậu pháp sư truyện chép,
thì ông này là vua cai trị nước A du xà vào
thời đại ngài Thế thân (còn gọi là Thiên
thân), khi còn là Thái tử đã thụ giới nơi
Thế thân, bà mẹ cũng xuất gia làm đệ tử
Thế thân. Sau khi lên ngôi, rước Thế thân
về ở nước Aduxà để cúng dường. Về cuộc
đời của ông vua này, theo Sửmậttư (V. A.
Smith) cho rằng, vua Tân nhật chính là
vua Sa mẫu đà la cấp đa (Phạm Samudragupta)
thuộc giòng vua Cấp đa (Phạm
Gupta), lúc ông tại vị, gồm hợp cả nước
Aduxà và Mayếtđà, vì thế gọi là Aduxà
quốc vương, Mayếtđà quốc vương, Thất
laphạttấtđể quốc vương [X. Thích Ca
phương chí Q.hạ; Chỉ quất dịch thổ tập
Q.19; M. A. Stein: Kalhana’s Chronicle of
the Kings of Kazmìr; V. A. Smith: The
Early History of India]. (xt. Tân Nhật
Vương).
BÀ LA BÀ XOA
...........
Phạm: bàlabhakwa.Một loại quỉ đói.
Dịch ý là thực tiểu nhi (ăn trẻ con). Cứ
theo kinh Chính pháp niệm xứ quyển 16
nói, thì tất cả quỉ đói đều vì kiếp trước hay
sinh ác tâm, ghen ghét, phá hoại, thân,
khẩu, ý tạo các nghiệp độc ác, nên phải
sinh vào đường quỉ đói, bị nghiệp ác dắt
dẫn, chịu tất cả khổ não, không thoát khỏi
được sống chết. Những món mà loài quỉ
đói này ăn, cũng là các chúng sinh đã gây
nghiệp giết hại mà sinh vào cõi người. Lại
quỉ đói có ba mươi sáu loại, loại thứ hai
mươi bốn tức là Bàlabàxoa, là quỉ đói ăn

thịt trẻ con. [X. kinh Chính pháp niệm xứ
Q.27].
BÀ LA ĐỌA BẠT XÀ
Phạm: Bharadvàja
I - Bà la đọa bạt xà. Chi cõi trời Bà la
đọa bạt xà. Một trong tám mươi cõi trời.
Dịch ý là Trùng ngữ thiên. Là một trong
tám mươi cõi trời tướng đẹp mà Bồ tát, vì
hóa độ chúng sinh, tu hành. Cứ theo kinh
Đại ban Niết bàn (bản Bắc) quyển 24 chép,
thì Bồ tát ma ha tát tu trì vô lượng phúc
đức, sau khi thành tựu đầy đủ ba mươi hai
tướng, lại tu tám mươi thứ vẻ đẹp. Đó là vì
ở thế gian có những người phụng thờ tám
mươi thứ thần, tức là mười hai vị Nhật thần,
mười hai vị Đại thiên, Bà la đọa bạt xà thiên,
Công đức thiên v.v..., vì độ những loại
chúng sinh ấy mà Bồ tát tu tướng đẹp của
tám mươi trời để trang nghiêm thân mình.
Bồ tát ma ha tát, nhờ sự tu thân thanh tịnh
ấy mà khiến chúng sinh đã tin, đã thấy lại
càng tăng thêm kính tín, mà phát tâm A
nậu đa la tam miệu tam bồ đề.
II - Bà la đọa bạt xà. Chi Bà la đọa,
một vị tăng Bà la môn. Cứ theo kinh Trường
a hàm quyển 6 chép, thì khi đức Phật trú
tại giảng đường Lộc mẫu, trong vườn
Thanh tín lâm ở nước Xá vệ, có hai người
Bà la môn, vì lòng tin vững chắc, đến nơi
Phật cầu xin xuất gia tu đạo. Hai người Bà
la môn ấy tức là Bà tất tra và Bà la đọa
vậy.
BÀ LA LƯU CHI
Phạm: Balaruci. Còn gọi là Bàlưuchi.
Là tên gọi riêng của vua A xà thế. Dịch ý
là Chiết chỉ (bẻ gãy ngón tay), Vô chỉ
(không có ngón tay). Khi vua A xà thế
mới sinh, thầy tướng đoán sẽ hung ác, vua
cha bèn sai người ném từ trên lầu xuống
mà không chết, chỉ gãy một ngón tay, vì
vậy mà có tên riêng là Bà la lưu chi. [X.
BÀ LA LƯU CHI

Pháp hoa văn cú Q.hạ phần dưới]. (xt. A
xà thế Vương).
BÀ LA MÔN
Phạm: bràhmaịa. Còn gọi là Bà la ha
ma nô, Bà la hấp mạt nô, Một la hám ma.
Dịch ý là Tịnh hạnh, Phạm hạnh, Phạm
chí, Thừa tập. Là tăng lữ ở địa vị cao nhất
trong bốn giai cấp ở Ấn độ, giai cấp học giả.
Là giai cấp lũng đoạn tất cả tri thức ở Ấn
độ xưa, tự nhận là giai cấp hơn hết trong xã
hội Ấn độ. Trường a hàm quyển 6 kinh
Tiểu duyên, quyển 15 kinh Chủng đức, Tuệ
lâm âm nghĩa quyển 29, đều chép là giai
cấp này từ miệng Phạm thiên sinh ra, hình
tướng đẹp đẽ, trong sạch cao thượng, lấy
việc học tập kinh Phệ đà và trông nom việc
tế tự làm nghề nghiệp. Theo qui định của
Ma nô pháp điển, Bà la môn trong bốn
chủng tính có sáu pháp, là học tập kinh
Phệ đà, dạy kinh Phệ đà, tế lễ cho mình, tế
lễ cho người khác, bố thí, nhận của bố thí.
Trong bốn chủng tính, trừ chủng tính Thủ
đà la thấp nhất ra, còn ba chủng tính kia
đều được tụng kinh Phệ đà, tự tế lễ cho
mình, nhưng làm thầy tế lễ cho người khác,
dạy Phệ đà cho người khác và nhận của bố
thí, thì chỉ có Bà la môn được quyền làm
mà thôi.
Một đời của người Bà la môn chia làm
bốn thời kì:
1. Thời kì Phạm hạnh (Phạm:
brahma-càrin), tám tuổi đi theo thầy, sau
đó, trong mười hai năm, học kinh Phệ đà,
tập các nghi thức tế lễ.
2.Gia trụ(Phạm: gfha-stha), là thời
kì về nhà lấy vợ sinh con, thờ tổ tiên, lo
việc đời.
3. Thời kì thê lâm (Phạm: vànaprastha),
lúc tuổi già, giao gia sản lại cho
con và vào rừng tu khổ hạnh, chuyên tâm

tư duy, sống cuộc đời tôn giáo.
4.Thời kì độn thế(Phạm: saônyàsin),
dứt sự ham đắm thế tục, mặc áo thô, mang
bình nước, chu du khắp nơi.
Những hành pháp của Bà la môn trong
thời kì độn thế (trốn đời), về sau được Phật
giáo thu dụng rất nhiều, như du hành, khất
thực, ở yên trong mùa mưa (hạ an cư) v.v...,
bằng chứng là những người Bà la môn trong
thời kì này được gọi là tỉ khưu (Phạm:
bhikwu), sa môn (sramaịa), người du
phương (parivràjaka). Kinh Tạp a hàm
quyển 17, quyển 19, Trung a hàm quyển
48 kinh Mã-ấp, kinh Tăng nhất a hàm
quyển 47, lại cho sa môn và Bà la môn là
đồng nghĩa.
Trường a hàm quyển 16 kinh Tam
minh, có liệt kê những người Bà la môn
tụng trì kinh Phệ đà, là: A tra ma, Bà ma,
Bà ma đề bà, Bà bà tất, Tì bà thẩm, Y ni la
tư, Xà bà đề già, Ca diếp, A lâu na, Cù đàm
ma, Thủ chi, Bà la tổn đà v.v... Luận Du
già sư địa quyển 29, lại chia Bà la môn thành
ba loại:
1. Người sinh vào nhà Bà la môn chủng,
gọi là Chủng tính Bà la môn.
2. Người giả xưng Bà la môn, gọi là Danh
tưởng Bà la môn.
3. Người trừ bỏ các pháp ác mà làm các
điều thiện, gọi là Chính hành Bà la môn.
[X. kinh Tạp a hàm Q.4; Trường a hàm
Q.5 kinh Điển tôn; kinh Tăng nhất a hàm
Q.11, Q.46; Kim cương châm luận; luận
Thành thật Q.7 phẩm Tam nghiệp; luận
Đại tì bà sa Q.77; Huyền ứng âm nghĩa
Q.18]. (xt. Tứ Tính, Phạm Chí).
BÀ LA MÔN GIÁO (BRAHMANISM)
Là tôn giáo Ấn độ cổ đại lấy giai cấp Bà
la môn làm trung tâm mà phát triển. Là
giáo phái bắt nguồn từ tín ngưỡng Phệ đà
xưa, hình thành vào khoảng thế kỉ XII trước
Tây lịch, tôn sùng Phệ đà, tin đa thần, tuân
BÀ LA MÔN

thủ chế độ Tứ tính, chủ trương Bà la môn
là cao nhất, coi trọng việc tế lễ, kì vọng
được sinh lên Niết bàn trên cõi trời, giáo
phái này sau diễn tiến thành Ấn độ giáo.
Người Nhã-lợi-an (Aryan) từ miền Trung á
xâm nhập Ấn độ, định cư tại các địa phương
Ngũ hà thuộc miền thượng du sông Ấn độ,
bấy giờ phần lớn là những người sùng bái
các thần tự nhiên, tin rằng nhờ ân huệ của
nhiều thần mà có thể được hạnh phúc, rồi
những lời ca tụng các thần được biên tập
thành Lê-câu-Phệ đà (Phạm: Fgveda). Các
thần nói trong Lê-câu-Phệ đà được chia làm
ba cõi (tam giới) Trời, Hư không và Đất, Athát-
bà-Phệ đà thì lập riêng một cõi gọi là
Quang giới (cõi ánh sáng) ở trên ba cõi,
mỗi cõi có mười một tầng trời, mà thành là
ba mươi ba tầng trời. Do đó, trời trong Bà
la môn giáo cũng như trong Phật giáo,
không những là chỉ cho thần trời, mà cũng
chi thần hư không và thần đất nữa.
I. Các thần cõi trời tương đối trứ danh
thì có:
1. Đặc-vưu-tư (Phạm:Dyaus), là thần
có hình thái nguyên thủy nhất trong dân
tộc Nhãlợian, đã xuất hiện từ thời đại các
dân tộc Ấn - Âu sống chung, là ánh sáng
được thần cách hóa. Đối với mẹ đất mà
nói thì vị thần này được gọi là cha trời.
Hình tượng của thần này là dáng con bò
mộng, cùng với đám mây trút mưa xuống
cũng được gọi là bò mộng, có quan hệ.
2. Bà lâu na (Phạm:Varuịa), là thần
mạnh nhất trong thần giới Phệ đà, có nguồn
gốc rất sớm, là thần tư pháp đầy uy quyền,
cũng là thần cách hóa của trời, vì thế, lấy
trời làm tòa ngồi, lấy thần lửa làm mặt, lấy
nữ thần thái dương làm mắt, lấy thần gió
làm hơi thở; thần này là đại vương của vũ
trụ, là người bảo hộ các qui luật (Phạm:

fta). Tư tưởng Chuyển luân vương trong
Phật giáo tức đã được diễn hóa từ đặc tính
của vị thần này.
3. Mật đặc la (Phạm: Mitra), đại biểu
cho ân huệ của Thái dương, nữ thần Tô
lợi da (Phạm: Sùrya), đại biểu cho sự thị
hiện cụ thể của Thái dương, Sa du đặc lợi
(Phạm: Savitf), đại biểu sinh hoạt của Thái
dương, Bố hàm (Phạm:Pùwan), đại biểu
sự dưỡng dục của Thái dương, Tì tu nô bà
(Phạm: Vaiw-ịava), đại biểu sự mọc đằng
đông, lên giữa trời và lặn đằng tây của Thái
dương.
4. Ô xá(Phạm: Uwas), là nữ thần đại
biểu lúc mờ mờ sáng, là con gái của thần
trời (cha) Đặc vưu tư, là em gái của thần
đêm Lạp thoát li (Phạm: Ràtri), là mẹ của
thần ngày Tô lợi da. Tuổi tuy đã già, nhưng
ngày ngày trẻ lại, mãi như con gái, là nữ
thần đẹp nhất trong Phệ đà.
5. A tu vân (Phạm: Azvin), là thần
đường biển và thần y dược, cứu vớt loài
người một cách phổ biến, nếu người nào bị
trôi dạt vào nơi biển cả đen tối thì lập tức
có thuyền lớn đến cứu. Lại hay cho người
mù được mắt, người gãy chân được chân,
người góa vợ được vợ, người góa chồng được
chồng.
II. Các thần nổi tiếng trong cõi hư
không thì có:
1. Nhân đà la (Phạm: Indra), là
thần hùng mạnh nhất trong cõi thần
Phệ đà, là thần cách hóa của sấm sét,
thần này xé hông của mẹ là thần mây
bò mộng (Phạm: Gfwỉi) mà sinh ra, vừa
sinh ra đã hùng dũng, chấn động trời
đất, trong tay thường cầm chày kim cương
làm vũ khí, vì thế nên còn gọi là Kim
cương thủ.
2. La đặc la (Phạm: Rudra), thần cách
hóa của sơn lam, chướng khí và điện lực,
3. Mã nhĩ thù(Phạm: Muruts), lấy La
đặc la làm cha, bò khỏe (thần mây) làm

mẹ, thông thường hoạt động tập thể, hai
mươi mốt hoặc một trăm tám mươi, thực ra
là thần cách hóa của cuồng phong.
BÀ LA MÔN GIÁO

4. Oa vưu (Phạm: Vàyu), là thần đại
biểu cho gió cuốn.
5. Ba nhĩ cường da (Phạm: Parjanya),
là thần đại biểu cho mưa rào.
III. Các thần nổi tiếng ở cõi đất thì có:
1. A kì ni (Phạm: Agni), là thần cách
hóa của lửa.
2. Bột lợi cáp tư phạ đế (Phạm:
Bfhaspati), là thần tế-đàn.
3. Tô ma (Phạm: Soma), là thần rượu,
về sau diễn biến thành thần mặt trăng,
trong Lê câu phệ đà có truyền thuyết thần
Tô ma kết hôn với nữ thần Thái dương
Tô lợi da.
4. Tát la tư phạt để (Phạm: Sarasvatì),
nguyên là nữ thần sông ngòi, hay trừ sự
nhơ bẩn cho loài người, cho người ta được
giàu có, mạnh mẽ và con cháu. Về sau lại
được coi là thần của ngôn ngữ, rồi lại phát
triển mà thành vợ của Phạm thiên, Thiên
nữ Cát tường, Biện tài thiên v.v...
Ngoài các thần trong ba cõi, còn có thần
cách hóa của động vật, như thần ngựa, thần
dê hoang, thần lợn (heo) hoang, thần chim,
thần rắn v.v...; thần cách hóa thực vật, như
Chúa rừng rậm, nữ thần toàn thể rừng rậm.
Lại có thần ma A tu la (Phạm: Asura), La
sát (Phạm: Rakwas), Tất xá già (Phạm:
Pizàca). Ngoài ra, kinh điển Phệ đà cho
loài người đều là con cháu của thần, thần
tổ chia thành hai cõi là cõi sống và cõi chết;
thần tổ cõi sống là Ma nu (Phạm: Manu),
những người chết đầu tiên là hai người anh
Da ma (Phạm: Yama) và em gái Da di
(Phạm: Yamì), thành là thần tổ của cõi
chết, cùng với Ma nu đều do con gái của
thần Biến chiếu Tì bà tư phạt đặc (Phạm:
Vivasvat) và thần Công xảo, là Sa lang
vưu (Phạm: Saraịyu) sinh ra, Ma nu tức
là ông tổ đầu tiên của loài người.

Cứ theo Nguyên nhân ca trong Lê câu
phệ đà chép, thì chủng tính Bà la môn là
từ đầu Nguyên nhân Phạm mà sinh ra,
chủng tính Sát đế lợi từ vai sinh ra, chủng
tính Phệ xá từ bắp vế sinh ra, chủng tính
Thủ đà la từ bàn chân sinh ra, bốn chủng
tính này tức là bốn giai cấp lớn: tế sư, vũ sĩ,
công thương và nô lệ, và mỗi giai cấp đều
đời đời cha truyền con nối. Ở thời đại thần
quyền, người trông coi việc tế thần là nhiều
quyền lực nhất, dù có là giai cấp vũ sĩ cũng
phải tuân theo sự chỉ đạo của thầy tế, đến
nỗi người ta tin rằng những kẻ tiên tri tiên
giác đều xuất thân từ giai cấp tế sư, rồi dần
dần sản sinh quan niệm giai cấp tế sư là
quyền uy tối thượng, do đó đã hình thành
cái cơ sở giáo chế của Bà la môn giáo. Qui
định của Bà la môn giáo là lấy giai cấp Bà
la môn làm trung tâm mà thiết lập ba giai
cấp kia, xác định chế độ Tứ tính, qui định
địa vị và nghĩa vụ của mỗi tính. Trong Tứ
tính, giai cấp Bà la môn được coi như thần
thánh ưu việt, có đặc quyền chỉ dạy, trao
truyền kinh Phệ đà, và coi các nghi lễ tế tự
của họ có thể chi phối vũ trụ vạn tượng.
Do đó, Dạ nhu phệ đà (Phạm: Yajurveda)
và các loại Phạm thư (Phạm: Bràhmaịa)
lại được biên thành để giải thích nghĩa tế tự
và xác lập ba cương lĩnh lớn của Bà la môn
giáo:
1. Chủ nghĩa Phệ đà thiên khải, tức cho
các điều được ghi chép tường thuật trong
bốn Phệ đà là do Đại Phạm thiên mở bày
ra.
2. Chủ nghĩa Bà la môn tối thượng, tức
là chủng tính Bà la môn là giai cấp cao
nhất, không ai hơn.
3. Chủ nghĩa tế tự vạn năng.
Những Thánh điển kinh thư (Sùtra)
của Bà la môn giáo được thành lập từ
khoảng thế kỉ VI đến thế kỉ II trước Tây
lịch, có ba loại liên quan đến Phệ đà:
1. Pháp kinh (Phạm: Dharma Sùtra),

trong đó, ghi chép các qui định về nghĩa vụ
xã hội của bốn tính khác nhau và những
qui định sinh hoạt hàng ngày.
BÀ LA MÔN GIÁO

2. Thiên khải kinh (Phạm: Zrauta
Sùtra), sách đại tế nói rõ các việc mà tế
quan trông coi.
3. Gia đình kinh (Phạm: Gfhya), nói
rõ các nghi thức trong gia đình do người
gia trưởng thực hành.
Đây là chế độ tôn giáo của Bà la môn
giáo trong sinh hoạt thực tế, mà sinh hoạt
thực tế lấy việc tế lễ làm trọng tâm, mỗi
ngày có khóa lễ tế vào giờ nhất định, mỗi
tháng có lễ tế đầu tháng và hết tháng, mỗi
năm có lệ làm niên tế và nhiều tế lễ bất
thường, rồi lại vài năm một lần đại tế.
Những nghi thức tế tự, đại thể chia làm
ba loại:
1. Gia đình tế, bao gồm các việc thụ
thai, sinh nở, đặt tên, dứt sữa, đi chơi, búi
tóc, cạo tóc, nhập học, về nhà, kết hôn,
tang táng.
2. Cúng dường tế, bao gồm tế đầu tháng,
tế cuối tháng, tế lửa, tế tổ tiên, tế lúa mới, tế
tháng tư, tế cúng thú.
3. Tô ma tế, ngoài gia đình tế và Cúng
dường tế ra, các đại tế khác đều thuộc loại
này, như tế khi vua lên ngôi, tế đàn lửa, tế
người.
Đời xưa dùng người làm vật hy sinh để
tế, tế ngựa khi nhà vua mưu việc thôn tính
các nước nhỏ lân cận. Người chủ tế trong
Gia đình tế là gia trưởng; Cúng dường tế và
Tô-ma tế đều là Thiên khải tế, cho nên
người chủ tế phải là tế quan chuyên môn.
Xem thế đủ biết, ngoài những người giai
cấp Bà la môn ra, không có chức tư tế có
quyền lợi nào, cho nên phàm có việc tế tự
đều phải mời giai cấp Bà la môn làm lễ.
Để đề cao Phiếm thần luận của Đa thần
giáo, đồng thời với tín ngưỡng các thần trong
Lê câu vệ đà, lại nhận định một thần tối
thượng của phiếm thần luận trên các thần

và lấy đó làm nguyên lí thống nhất mà
thuyết minh vũ trụ vạn hữu. Lúc đầu lấy
Sinh chủ (Phạm: Prajàpati) làm thần tối
thượng, kế đó lấy Phạm thiên (Phạm: Brahman)
thay thế, đến thời đại Áo nghĩa thư
(Phạm: Upaniwad) lại lấy “Ngã” (Phạm:
àtman) làm nguyên lí sinh thành của vũ
trụ, sau lại chủ trương luân hồi chuyển sinh,
dùng phép thờ lửa để mong được sinh cõi
trời. Trong các kinh điển Phật, như Trường
a hàm quyển 13 kinh A ma trú, quyển 16
kinh Kiên cố, kinh Tạp a hàm quyển 4,
quyển 44, kinh Ma đăng già quyển thượng
phẩm Thị chân thực v.v... đều có ghi chép
về tín ngưỡng và các pháp tu hành của tín
đồ Bà la môn giáo thời bấy giờ.
Cứ theo kinh Trường a hàm quyển 6
chép, thì giai cấp Bà la môn tự cho chủng
tính Bà la môn là nhất, còn ba chủng tính
kia là thấp kém, chủng tính Bà la môn là
trong trắng, ba chủng tính kia đều đen bẩn;
giống Bà la môn từ Phạm thiên mà ra, sinh
từ miệng Phạm thiên, trong hiện pháp được
thanh tịnh, sau cũng thanh tịnh. Lại như
kinh Trường a hàm quyển 15 chép, giai cấp
Bà la môn có đủ năm pháp thành tựu:
1. Bảy đời trở lại, cha mẹ chân chính,
không bị người khác khinh rẻ.
2. Đọc tụng thông suốt các loại sách
của các học phái bất đồng, giỏi phân biệt,
hiểu thấu chỗ sâu kín của các sách đời, biết
hết tướng pháp của các đại nhân, thấy rõ
các lễ nghi tế tự lành dữ.
3. Dung nhan đoan chính.
4. Giữ giới đầy đủ.
5. Trí tuệ siêu việt.
Bởi thế, pháp điển Ma nô (Phạm:
Mànava-dharma-zàstra) qui định chỉ có
giòng Bà la môn mới có thể làm thầy tế, có
thể dạy Thánh điển Phệ đà cho người khác,
có thể nhận sự bố thí cơm áo từ người khác,
đồng thời, có đặc quyền cưới một người con
gái của bốn giai cấp làm vợ và nàng hầu.

Còn con trai của giai cấp này, đem chia
một đời làm bốn thời kì, mỗi thời kì đều có
một nghĩa vụ nhất định.
BÀ-LA-MÔN GIÁO

Lại nữa, cứ theo luận Thành thật quyển
7 phẩm Tam nghiệp chép, theo quan điểm
của Bà la môn giáo, trong thế gian có bốn
hạng người, mỗi hạng đều có các phép tắc
khác nhau:
1. Bà la môn có sáu pháp: tự làm đền
thờ trời, làm thầy tế tế trời, tự đọc Phệ đà,
dạy người khác đọc Phệ đà, bố thí, nhận sự
bố thí.
2. Sát đế lợi có bốn pháp: tự làm đền
thờ trời, nhưng không được làm thầy tế
trời, nhận Phệ đà từ người khác chứ không
được truyền trao Phệ đà cho người khác,
bố thí chứ không được nhận sự bố thí, bảo
hộ nhân dân.
3. Phệ xácó ba pháp: tự làm đền thờ
trời mà không được làm thầy tế tế trời, tự
đọc Phệ đà nhưng không được dạy người
khác, tự bố thí chứ không được nhận sự bố
thí.
4. Thủ đà la có một pháp: là người cung
cấp các thứ nhu yếu cho ba chủng tính
trên. Do chế độ giai cấp của Bà la môn giáo
bất bình đẳng, mà cái số mục lấy vợ nuôi
nàng hầu, cũng có đẳng cấp khác nhau.
Khoảng trước sau thời đại đức Phật, vì
các học thuyết chống Bà la môn bột phát,
nên giới Bà la môn bèn biên tập các loại
kinh sách để qui định nội dung tế tự, như
Thiên khải kinh, Pháp kinh và Gia đình
kinh đã tường thuật ở trên, đều đã được
hoàn thành vào thời kì này, đồng thời,
nghiêm khắc nhấn mạnh sự sai khác giữa
các đẳng cấp trong chế độ bốn chủng tính.
Về sau, do sự biến thiên của thời đại, dần
dần tư tưởng triết học phân hóa mà đưa
đến sự xuất hiện các học phái Số luận, Du
già, Thanh luận (Di mạn tha, Phệ đàn đa),
trong đó, phái Di mạn tha, Phệ đàn đa thừa
kế Phiếm thần luận, đề xướng Phệ đà là

“tuyệt đối thường trụ”, thuộc Bà la môn
chính thống. Đồng thời với tư tưởng này,
các tín ngưỡng sùng bái thần nhân cách
Phạm thiên, Tì sắt nô (Na la diên thiên) và
Thấp bà cũng hưng khởi. Về sau, sự sùng
bái hai thần Tì sắt nô và Thấp bà dần dần
thịnh đạt mà hình thành học thuyết “Tam
thần đẳng vị” (tức cùng một thể mà chia
làm ba), rồi sau lại phân hóa thành phái Tì
sắt nô lấy Tì sắt nô làm thần tối thượng và
phái Thấp bà lấy Thấp bà làm thần cao
nhất.
Thông thường, người ta gọi Bà la môn
giáo nguyên thủy là Bà la môn giáo cũ, hoặc
chỉ gọi là Bà la môn giáo; còn gọi hai phái
Tì sắt nô và Thấp bà là Bà la môn giáo
mới; hoặc là Ấn độ giáo (Hinduism). Thời
đại ngài Long thụ, Bà la môn giáo mới đã
được xác lập. Cứ theo Trung luận quyển 1
chép, thì có thuyết chủ trương vạn vật do
trời Đại tự tại (tức Thấp bà) sinh ra, hoặc
có người chủ trương do trời Vi nữu (tức Tì
sắt nô) sinh. Bách luận quyển thượng của
ngài Đề bà, trong phẩm Xả tội phúc, cũng
nói đến trời Vi nữu, trời Ma hê thủ la (đại
tự tại), Ca tì la, Ưu lâu ca, Lặc sa bà v.v...
Trong hai mươi loại ngoại đạo được nói đến
trong luận Ngoại đạo Tiểu thừa Niết bàn,
thì luận sư Vi đà, luận sư Na la diên, luận
sư Y xa na, luận sư Nữ nhân quyến thuộc,
luận sư Ma đà la, luận sư Ma hê thủ la, tức
là các phân phái của Bà la môn giáo mới.
Lại trong ba mươi loại ngoại đạo được đề
cập trong kinh Đại nhật quyển 1 phẩm
Nhập chân ngôn trụ tâm và Đại nhật kinh
sớ quyển 1, thì ngoại đạo Tôn quí và ngoại
đạo Nho đồng tức là các chi phái của phái
Tì sắt nô, còn các ngoại đạo Thời, Kiến lập,
Lưu xuất, Tự tại thiên, Biến nghiêm và Ý
sinh, tức là các chi phái của phái Thấp bà.
Ngoài ra, trong toàn bộ Đại đường tây vực
kí của ngài Huyền trang có nhiều chỗ nói
đến tín ngưỡng Đại tự tại thiên đang thịnh

hành tại các nước Ấn độ vào thời ấy, như
vậy, ta có thể biết chắc là sau thế kỉ VI, VII
trở đi, thế lực phái Thấp bà cực kì hưng
BÀ-LA-MÔN GIÁO

thịnh. Lại Thánh điển Phú lan na (Phạm:
Puràịa)của Ấn độ giáo cũng đã được biên
soạn vào khoảng trước hoặc sau thời đại
ngài Huyền trang, trong sách tường thuật
về sự sáng tạo và phá hoại của vũ trụ, về hệ
thống các thần, các tiên, về trạng thái các
thời kì của thế giới, về Vương triều đời xưa
và về các nghi thức tông nghĩa của Ấn độ
giáo v.v...
Khoảng thế kỉ VIII Tây lịch, trong học
phái Phệ đàn đa, có Thương yết la (Phạm:
Zaíkara) ra đời, đề xướng Nhất nguyên
luận tuyệt đối, mưu đồ phục hưng tư tưởng
Bà la môn chính thống, cực lực công kích
Phật giáo, do đó, cuộc giáo vận của Bà la
môn giáo lại một lần nảy mầm. Về sau, sự
phân phái tiếp tục diễn tiến, có người chủ
trương Chế hạn nhất nguyên luận, kẻ chủ
trương Bất nhất bất dị luận, người chủ
trương Thần nhân nhị nguyên luận, kẻ chủ
trương Thanh tịnh bất nhị luận v.v... Kịp
đến thế kỉ XIX, Lam mẫu hán la y (Ràm
Mohan Roy) sáng lập Phạm hiệp hội
(Bràhma-samàj) chịu ảnh hưởng của Cơ
đốc giáo, mưu đồ cải chính Ấn độ giáo, lại
có Sa-nhiệt tư bà địa (Dayànanda
Sarasvati) cổ xúy tư tưởng phục cổ, chủ
trương lấy chủ nghĩa Phệ đà làm cốt cán,
nhấn mạnh tôn giáo dân tộc Ấn độ thuần
túy. [X. Trường a hàm Q.14 kinh Phạm
động, Q.15 kinh Cứu la đàn đầu; luận Đại
tì bà sa Q.4, Q.77, Q.199; luận Thành duy
thức Q.1; Đại đường tây vực kí Q.2, Q.4,
Q.7, Q.11; Ấn độ sử cương yếu (Lí chí
thuần); Bà la môn giáo thần quan (Thánh
nghiêm); Bà la môn giáo giáo chế (Thánh
nghiêm); E. W. Hopkins: The Religions of
India; J. N. Fargurar: Outline of the Religions
Literature of India]. (xt. Tứ Tính, Ấn
Độ Giáo, Phệ đà, Bà La Môn).

BÀ LA MÔN QUỐC
Phạm: Bràhmana-deza. Là tên gọi
khác của Ấn độ. Trung quốc cũng gọi Tích
lan là Bà la môn quốc. Ngày xưa, các chủng
tính ở Ấn độ chia làm nhiều tộc loại, đặc
biệt coi Bà la môn là thanh quí, vì sự thanh
quí được truyền lâu thành tục, mà không
còn phân biệt ranh giới nữa, nên gọi chung
là nước Bà la môn. Lại Thích ca phương
chí quyển thượng chép, từ núi Tuyết về
phương nam, gọi là nước Bà la môn, cách
tuyệt hẳn với các nước Hồ. Chú thích trong
Nam hải kí qui nội pháp truyện quyển 3
(Đại 54, 222 thượng), nói: “Các đất nam
Thiên trúc đều gọi là nước Bà la môn”. [X.
Đại đường tây vực kí Q.2].
BÀ LA MÔN TĂNG
Chi người tu hành thuộc giòng Bà la
môn ở Ấn độ, hoặc chi người nguyên trước
kia tin theo Bà la môn giáo mà chuyển sang
qui y đức Phật và xuất gia theo Phật để học
đạo. Chẳng hạn như tôn giả Xá lợi phất là
trí tuệ bậc nhất trong hàng đệ tử Phật, thân
mẫu là con gái của một người Bà la môn ở
thành Vương xá nước Ma yết đà, lúc đầu
theo ngoại đạo San xà da tì la chi tử xuất gia
học đạo, sau gặp đệ tử Phật là A thuyết thị
(tỉ khưu Mã thắng), nói pháp nhân duyên
của Phật cho nghe, bèn quay về xuất gia
BÀ LA MÔN TĂNG
Lễ Tế của Bà La Môn GIáo

theo Phật, vào Tăng đoàn Phật giáo. Lại
như tôn giả Mục kiền liên là thần thông
bậc nhất trong hàng đệ tử Phật, cũng là
con của người con gái Bà la môn, lúc đầu
cùng với Xá lợi phất xuất gia tu học theo
ngoại đạo San xà da, sau được Xá lợi phất
nói pháp nhân duyên của Phật cho nghe
tức thì cùng với Xá lợi phất cùng về qui y
đức Phật. Ngoài ra, sau khi Phật giáo được
truyền sang Đông, trong các tăng nhân đến
Trung quốc, có Bà la môn tăng Phật đà ba
lợi từ nước Kế tân, Bà la môn tăng Cầu na
bạt đà từ nước Vu điền, Bà la môn tăng
Đạt ma cấp đa từ nước Thiên trúc v.v... đều
được sử truyện ghi chép và “Bà la môn tăng”
được đặt ở trước tên người (sa môn). [X.
kinh Tạp a hàm Q.16, Q.23; kinh Trung a
hàm Q.5 đến Q.7, Q.9; Phật đính tôn thắng
đà la ni kinh tự; Lịch đại Tam bảo kỉ Q.10,
Q.12].
BÀ LA MÔN THÀNH
..
Đức Phật đã từng vào làng xóm Bà la
môn này khất thực mà không được, bèn
mang bát không trở về. Đó là một trong
chín cái phiền não mà đức Phật đã tạo
nghiệp nhân trong các kiếp trước và đời
nay phải chịu quả báo. Cứ theo luận Đại trí
độ quyển 8 chép, thì sau khi đức Phật rời
khỏi nước Xá bà đề, ngài A nan theo Phật
du hành các nước, đến thành Bà la môn,
nhà vua biết thần đức của Phật hay cảm
hóa mọi người, sợ sau đó không ai tín phục
nhà vua nữa, ông ta bèn ra lệnh cho dân
chúng trong thành, không được cho cơm
Phật ăn, không được nghe theo lời Phật
nói, đến nỗi Phật phải mang bát không mà
về. (xt. Cửu Não).
BÀ LA MÔN TỊ TỬ KINH
Có một quyển. Do ngài An thế cao đời

Đông Hán dịch vào năm Kiến hòa 2 đến
năm Kiến ninh 3 (148 - 170). Cũng gọi là
Tị tử kinh, thu vào Đại chính tạng tập thứ
2. Kinh này tương đương với kinh A hàm
phẩm 30 kinh thứ 4. Nội dung tường thuật
bốn người tiên Bà la môn tu hành tinh tiến,
được năm thần thông, luôn luôn sợ chết,
một người lên giữa hư không, một người
lặn xuống biển lớn, một người đi vào hang
núi, một người chui xuống đất để trốn cái
chết, nhưng đều chết ngay tại các nơi đó.
Rồi chỉ dạy nếu muốn giải thoát sống chết
thì phải tư duy các hành là vô thường, các
hành là khổ, các hành là vô ngã, Niết bàn
tịch tĩnh. Xuất tam tạng kí tập quyển 4,
Chúng kinh mục lục (pháp kinh) cũng có
ghi kinh này, nhưng không ghi tên người
dịch.
BÀ LA MÔN TIÊN
Còn gọi là Bán thiên Bà la môn. Là
một quỉ đạo. Là một trong các đối tượng
được cho ăn trong hội Thí ngã quỉ. Cứ theo
kinh Cứu bạt diệm khẩu ngã qui đà la ni
chép, thì bố thí cho trăm nghìn na do tha
hằng hà sa số quỉ đói và trăm nghìn Bà la
môn tiên, mỗi quỉ, mỗi tiên một hộc thức
ăn uống, đồng thời, vì chúng mà cúng
dường Tam bảo, thì có thể khiến chúng
thoát khỏi cái khổ của loài quỉ đói mà sinh
lên cõi trời. Thích môn chính thống quyển
4 (Vạn tục 130, 401 dưới), nói: “Cái gọi là
khoáng dã quỉ và Ha lợi đế mẫu, nay là
người vì đệ tử Phật, mỗi bữa ăn sinh ra cơm;
cái gọi là Diệm khẩu quỉ và Bà la môn tiên,
nay là người vì đệ tử Phật dốc lòng sửa soạn
thức ăn”. (xt. Thí Ngã Quỉ Hội).
BÀ LA MÔN TỬ MÊNH CHUNG ÁI NIÊM
BẤT LI KINH
..
Có một quyển. Còn gọi là Bà la môn tử
BÀ LA MÔN THÀNH

mệnh chung ái niệm kinh, Ái niệm bất li
kinh. Do ngài An thế cao đời Đông Hán
dịch vào năm Kiến hòa 2 đến năm Kiến
minh 3 (148 - 170), thu vào Đại chính tạng
tập 1. Kinh này với Trung a hàm phẩm
216 kinh Ái sinh, Trung bộ bản Pàli kinh
87 Piyajàtika Sutta, Tăng nhất a hàm
phẩm 13 kinh 3, Sinh kinh phẩm 15 Tử
mệnh quá v.v... là những bản đồng loại.
Nội dung tường thuật, khi đức Phật ở tại
vườn Cấp cô độc, thành Xá vệ, có người
Phạm chí vì con chết mà đau buồn thương
nhớ mãi không thôi, đức Phật bảo ông ta
nếu cứ sinh ái niệm thì đau buồn khổ não
càng nhiều. Vua Ba tư nặc nghe được lời
nói ấy, bèn sai Bà la môn Na lê ương già
đến xin đức Phật chỉ dạy, nhân đó, đức Phật
giải thích rộng ra, vua Ba tư nặc liền tín
thụ và xin qui y làm Ưu bà tắc. [X. Lịch đại
Tam bảo kỉ Q.4; Khai nguyên thích giáo
lục Q.1].
BÀ LA NA ĐÀ
...........
Phạm: Varanàda, Pranàda. Là tên Dạ
xoa được nói đến trong kinh Khổng tước
vương chú quyển hạ. Còn gọi là Ba la na
đà. Đời Lương thuộc Nam triều dịch là Đại
thanh (tiếng to). Là một trong các anh em
Tì sa vương. Anh em họ đều có sức thần
thông, có ánh sáng lớn. Thống lãnh chủ
quân, bảo hộ chúng sinh trong thế gian,
diệt trừ tất cả tai hại, não loạn, vì nhiếp thụ
giáo hóa mà chu du khắp thế gian. Lại Bát
la nô đà dược xoa (Phạm: Praịàda, ý là
đại thanh) được chép trong kinh Đại khổng
tước vương chú quyển trung, tên tiếng Phạm
giống với Bà la na đà.
BÀ LA PHÙ ĐỒ (BOROBUDUR).
.......... .
Dịch ý là Tinh xá trên núi. Cũng gọi là

Ba la phù đồ, Xà bà la phù đồ. Là Thánh
địa Phật giáo cực kì tráng lệ, ở thôn Bà la
phù đồ thuộc Mã cát lãng, trung bộ đảo
Java của Ân ni (Indonesia), có thể sánh
ngang với Vạn lí trường thành ở Trung
quốc, Kim tự tháp của Ai cập, Đế thiên đế
thích ở Cao miên, lăng Thái cơ ma cáp (Taj
Mahal) ở Ấn độ, là một trong những kiến
trúc vĩ đại của thế giới. Công trình này được
xây dựng vào thế kỉ thứ IX Tây lịch, dưới
triều vua Tái lãng độ lạp tư, trải tám mươi
năm mới hoàn thành. Bản thân kiến trúc
là một bậc thềm giống như Kim tự tháp. Bề
dài bề ngang đều một trăm hai mươi ba mét,
cao bốn mươi hai mét, sau vì ngọn tháp
nhọn Đại Phật khám bị sét đánh đổ, nên
nay độ cao chỉ còn là ba mươi mốt mét
rưỡi, chia thành mười tầng. Hình thức kiến
trúc biểu lộ sự kết hợp giữa Phật giáo Đại
thừa và Mật giáo, toàn bộ kiến trúc cũng
như một Mạn đồ la vĩ đại, dưới rộng trên
nhọn, không có cửa ra vào, đàn tế và chỗ
ngồi cố định.
Là chùa lộ thiên, phân biệt tầng trên,
tầng giữa, tầng dưới, tượng trưng cho Vô
sắc giới, Sắc giới, Dục giới: tầng nền bằng
với mặt đất, do một trăm sáu mươi khối đá
bản điêu khắc nổi miêu tả Dục giới cấu
thành, dùng thủ pháp có tính hí kịch để
biểu hiện sự làm ác ở hạ tầng, đậm đà ý vị
quả báo thiện ác khuyên răn người đời.
Thuận theo phương hướng, quanh co trùng
Toàn cảnh Tháp Phật ở Bà La Phù Đồ
BÀ LA PHÙ ĐỒ

điệp, đi vòng thang nền mà lên, cộng là
năm tầng; trên vách đá đường hành lang
của mỗi tầng, trải khắp hơn một nghìn ba
trăm tấm đá khối chạm nổi, đại biểu Sắc
giới, trên đó khắc hai nghìn sáu trăm bức
tranh sự tích bản sinh của Phật, và tượng
Phật chạm trổ, lấy thể tài khác nhau trong
các kinh điển Đại thừa, như kinh Đại nghiệp
phân biệt, kinh Phổ diệu, kinh Bản sinh
man, cộng tất cả dài đến năm cây số và chỉ
có búa quỉ, thợ thần mới có thể nói hết
được cái trân quí của nghệ thuật điêu khắc.
Cứ cách vài bước lại có một Phật khám,
trong đặt một tượng Phật ngồi Thiền, tất cả
có bốn trăm hai mươi vị. Lại hướng thượng
đi lên, chùa đột nhiên từ vuông biến ra
tròn, phong cách chạm trổ cũng từ mĩ lệ
chuyển sang chất phác. Trên nền ba tầng
hình tròn, có bảy mươi hai tòa tháp Phật
nhỏ bằng đá giống như cái chõ, trong mỗi
tháp đều có một tượng Phật ngồi xếp bằng,
các Phật tháp này, như các vì tinh tú chầu
về mặt trăng, đi vòng quanh đức Phật Thích
ca mâu ni ngồi trong tháp một tầng hình
lọng cao nhất, tất cả cấu thành Vô sắc giới.
Toàn bộ kiến trúc, cộng tất cả có năm trăm
lẻ năm pho tượng Phật lớn nhỏ, thủ pháp
chạm trổ phần nhiều noi theo cách thức từ
thời đại Cấp đa, nét chạm trổ rất tinh khéo.
Đứng về phương diện qui mô mà nói, thì
không những thời bấy giờ, mà cả ngày nay
nữa, đây là một kiến trúc Phật giáo lớn nhất
thế giới.
Năm 1006, núi lửa Ma lạp thất bộc phát,
đưa đến động đất có tính hủy diệt, tro bụi
núi lửa rơi xuống che lấp Bà la phù đồ khiến
bị bỏ quên trong tám trăm năm, nhưng
cũng may, nhờ thế mà tránh được tai họa
bị cướp bóc đập phá khi Hồi giáo truyền
vào Java. Năm 1814, phó Tổng đốc Java là

Thang ma sĩ lai phất sĩ bắt đầu sửa sang
trên qui mô nhỏ, công việc sửa sang tuy
kéo dài hơn một trăm năm, nhưng vì qui
mô không lớn nên không có hiệu quả rõ
rệt. Năm 1973, được tổ chức văn hóa, giáo
dục và khoa học của Liên hiệp quốc tài trợ
kinh phí, mới bắt đầu trên qui mô lớn sửa
chữa để bảo trì cái di sản văn hóa quí báu
này của nhân loại, đến nay công việc đã
hoàn thành và mở cửa toàn bộ cho du
khách tham quan. Nhưng rất bất hạnh, ngày
21-1-1985, bọn côn đồ chống chính phủ
Indonesia, đã đặt mười một quả lựu đạn
trong tháp Phật, chín quả phát nổ, phá hủy
chín tòa tượng Phật ngồi rất quí.
BÀ LA SÍ THỤ
Bà la sí, Phạm: balàka, balàkikà. Còn
gọi là Sa la sí thụ. Dịch ý là cò trắng. Sức
sống của loại cây này rất mạnh, cành và
thân dù bị chặt đứt vẫn có thể sinh trưởng,
không giống như cây Sa la, sau khi bị chặt,
không thể nào sinh lại được nữa. Cứ theo
kinh Đại ban Niết bàn (bản Bắc) quyển 9
nói, thì cỏ răng ngựa, cây sa la sí, cây ni ca
la tuy thân cây và cành bị chặt, nhưng vẫn
có khả năng tiếp tục sinh trưởng. Đức Phật
dùng cây này để thí dụ chúng sinh cho dù
đã phạm bốn giới trọng cấm và năm tội vô
gián, nhưng nếu được nghe kinh Niết bàn
thì nhân duyên Bồ đề cũng có thể tái sinh.
[X. Tuệ lâm âm nghĩa Q.25].
BÀ LA TẤT LẬT THÁC NGẬT NA
Phạm: bàlapfthagjana. Dịch ý là ngu
Tranh khắc nổi trên Tháp Phật
(Tượng Ma Da Phu Nhân Thụ Thai)
BÀ LA SÍ THỤ

dị sinh. Còn gọi là Bà la tất lí tha ngật na,
Bà la tất lợi tha già xà na.Bàla, dịch ý là
ngu;pfthagjana, dịch ý là dị sinh (phàm
phu). Vì phàm phu ngu dại mê tối, không
có trí tuệ, chỉ khởi ngã kiến, không phát
được trí vô lậu, theo nghiệp chịu báo, rơi
vào các ngả, các loài sắc tâm đều có sai biệt,
cho nên gọi là dị sinh (sinh ra đã khác
nhau). Lại các nhà dịch cũ gọi là Tiểu nhi
biệt sinh, Tiểu nhi phàm phu, Anh ngu
phàm phu, bởi vì phàm phu dại khờ như
trẻ con, nên khác với Thánh sinh. [X. luận
Đại tì bà sa Q.45; Đại nhật kinh sớ Q.1;
Huyền ứng âm nghĩa Q.24, Q.25]. (xt. Phàm
Phu, Dị Sinh).
BÀ LẠT NOA
Phạm:Vàrafa. Cũng gọi Bà la na. Hán
dịch: Lưu chuyển. Ông từng làm vua nước
Mi hi la, sau theo tỉ khưu Ca chiên diên
xuất gia, vào núi thuộc nước A ban địa tu
hành. Bấy giờ, vua nước A ban địa đem
cung nhân vào rừng săn bắn, vì Bà lạt noa
có dáng vóc đẹp đẽ nên cung nhân vây
quanh để ngắm. Nhà vua thấy thế sinh
lòng ghen ghét bực tức, đánh Bà lạt noa
chết đi sống lại mấy lần khiến ông muốn
trở về nước dấy binh phục thù. Sau nhờ tỉ
khưu Ca chiên diên dùng sức phương tiện
khiến ông thấy cơn ác mộng bị thua và bị
bắt, từ đó ông bỏ ý niệm dấy binh phục
thù. Tỉ khưu Ca chiên diên nhân thế mới
giảng nói cho ông nghe tất cả các pháp
như đất nước chỉ là giả danh chứ không
có thực, nếu bỏ hết nhà cửa thì không có
đất nước, rồi ngài phân tích các thứ nhân
duyên hòa hợp cho đến một cực vi cũng
không thật có, thì làm gì có mình, người
và oán, thân. Sau khi nghe pháp, ông liền
ngộ đạo chứng quả. [X. Duy thức xu yếu
Q.thượng phần cuối; Nhị thập duy thức

thuật kí Q.hạ].
BÀ LÂU NA LONG VƯƠNG.
Bà lâu na, Phạm: Varuịa. Còn gọi là
Phọc rô noa long vương. Dịch ý là Thủy
thiên. Là chúa các loài cá và rồng. Một trong
mười hai thiên, một trong Hộ thế bát
phương thiên, là thần thủ hộ phương Tây.
Trong Thai tạng giới mạn đồ la của Mật
giáo, thần này được đặt ở cạnh bắc cửa phía
tây viện ngoài của Kim cương bộ, thân hình
màu đỏ, trên đầu có bảy đầu rồng, tay phải
cầm Luân sách, tay trái nắm lại, chống vào
cạnh sườn. [X. kinh Đại phương đẳng đại
tập Q.58; Hoa nghiêm kinh thám huyền kí
Q.2]. (xt. Ngũ Đại Long Vương, Thủy
Thiên).
BÀ LÊ DA
Phạm: bhàryà. Dịch ý là phụ (đàn bà).
Còn gọi là Bà lí dã, Bà dữu. Tức chi vợ,
đàn bà, nàng hầu, con gái, phu nhân v.v...
Cứ theo kinh Khởi thế quyển 10 chép, thì
lúc kiếp sơ, trên quả đất có mùi vị đất, có
vỏ đất, rừng cây, lúa, bắp v.v..., lần lượt tự
nhiên sinh, sắc hương vị đầy đủ, chúng sinh
theo nhau ăn các mùi vị ấy, nên hình sắc
hiển hiện, ngã mạn dần sinh, rồi mỡ tủy,
da thịt, gân xương, máu mủ, mạch máu lưu
thông khắp mình, hình dáng nam nữ căn
hiện rõ, tâm ái dục cũng theo đó mà sinh,
và có đôi trai gái rủ nhau đến chỗ vắng vẻ
làm việc dâm dục bất tịnh, người khác trông
thấy chê cười, lúc đó chúng sinh (nam) liền
xấu hổ, rơi vào các pháp bất thiện, được cái
tên là “Ba đế”. Về sau, người đàn bà cùng
làm dâm dục đưa cơm đến để cùng ăn,
nhưng vì Ba đế bị rơi vào các pháp ác nên
hổ thẹn không vui, thấy người đàn bà kia
liền nói (Đại 1, 362 thượng): “Ngươi ăn đi!
Ngươi ăn đi!”, bèn đặt tên là “Bà lê da”. Bà
lê da hàm ý là “ăn cơm”, mà ở thời đại nhà
BÀ LÊ DA

Tùy (tức thời đại kinh Khởi thế được phiên
dịch), từ ngữ “ăn cơm” tức là ý “đàn bà”. [X.
kinh Khởi thế nhân bản Q.10].
BÀ LỊ
Phạm: bali. Dịch ý là thí thực, tế tự,
tế thực. Là tên ấn khế “Thí dữ nhất thiết
thực pháp ấn” trong Mật giáo. Khi kết ấn
khế này, miệng tụng đại tâm chú “Án tì
lê câu tri câu tri ha”. Về phép kết ấn, cứ
theo kinh Đàlani tập quyển 5 chép (Đại
18, 830 trung), thì: “Ngửa hai tay, duỗi
tám ngón, hai ngón út sáp nhau, hai đầu
ngón cái co lại đặt giữa lòng bàn tay, đó
là Nhất pháp ấn, trong ấn đã đựng các
thức ăn, đem bố thí cho các thần hộ pháp
và hết thảy chúng sinh, tất cả được ăn
đều sinh vui mừng. Năm ấn trước đều
tụng chung Đại tâm chú trên đây, rất hiệu
nghiệm”.
BÀ LỢI
.....
I - Bà lợi. Phạm: vadiza, valiza. Còn
gọi là áng cú xa. Dịch ý là cái móc câu. [X.
Phiên dịch danh nghĩa tập Q.3].
II - Ba lợi. Phạm: vàri. Còn gọi là Bà
lê, Ba lợi, Bà da. Tên riêng của nước. Phiên
Phạm ngữ quyển 9 (Đại 54, 1045 hạ), nói:
“Ba lợi, dịch là nước”. [X. kinh Niết bàn
(bản Bắc) Q.12].
BÀ LỢI A TU LA
Phạm: Vadizasura. Còn gọi là Bà lê a
tu la. Là một trong các chúa A tu la. Cứ
theo kinh Phật bản hạnh tập quyển 23 chép,
thì xưa kia, khi đức Phật còn là Bồ tát, một
ngày nọ, Ngài đi vào thành Vương xá, các
quan dân nước ấy thấy ngài uy nghi hiển
hách, liền bảo nhau đó là Thiên vương,
Long vương, hoặc có người khen ngợi mà
cho là Bà lê a tu la vương. [X. kinh Phật
bản hạnh tập Q.24].

BÀ LỢI MA NI
...........
Phạm: Balimaịi hoặc Valimaịi. Dịch
ý là Châu lực (sức ngọc). Còn gọi là Bàtrĩ
mạtnhĩ. Một đại Dạ xoa bảo hộ chúng
sinh. Đại Dạ xoa này thống lãnh các đoàn
quân, có sức thần thông, có ánh sáng lớn,
hay đi khắp thế gian, trừ khử hết thảy tai
họa não hại. [X. kinh Khổng tước vương
chú Q.hạ].
BÀ LỢI SƯ CA HOA
Bàlợisưca, Phạm: vàrwika. Dịch ý là
vũ thời sinh (nở khi mưa), vũ thời, hạ sinh
(sinh vào mùa hạ), hạ chí, vũ. Còn gọi là
bàsư hoa, bàlịsư hoa, bàsưca hoa, mạt
sưca hoa, mạtlậtsaca hoa, bàlậtsửca
hoa, bàlịsửcala hoa. Tên khoa học là
Jasminum sambac, sinh sản ở Ấn độ, thuộc
khoa thực vật mộc tê (cây hoa mộc), hoa
mầu trắng, rất thơm. Lí do mà hoa này
được đặt tên như trên, là vì cứ đến mùa
mưa thì chúng nở, hoặc cứ đến mùa hè
thì sinh hoa. [X. Tuệ lâm âm nghĩa Q.25;
Tuệ uyển âm nghĩa Q.thượng; Hi lân âm
nghĩa Q.5].
BÀ NA BÀ TƯ QUỐC
Bà na bà tư, Phạm: Vanavàsin, Pàli:
Vanavàsi. Tên một nước xưa thuộc nam
Ấn độ. Vua A-dục đã từng sai Lặc khí đa
(Pàli: Rakkhita) đến đây truyền bá Phật
pháp. Vị trí nước này, nay là địa phương
Tích nhĩ tích đạt lỗ khắc (Sirsi Taluk) ở
nam Ấn độ. [X. Thiện kiến luật tì bà sa
Q.2; V. A. Smith: Early History of India; S.
N. Majumdar: Cunningham’s Ancient Geography
of India].
BÀ LỊ

BÀ NHĨ LA BA A XÀ LÊ PHÁI
Bà nhĩ la ba a xà lê, Phạm: Vallabhaàcàrya.
Là phân phái của phái Tì thấp nô
(Phạm: Viwịu)trong Ấn độ giáo. Người
mở đầu là Bà nhĩ la ba a xà lê. Luật thừa kế
qui định chỉ có con trai của ông tổ sáng lập
là Uy đạt lỗ nạp đạt (Phạm: Vitthalnàtha)
và con trai của người này, tức cháu nội của
ông tổ khai sáng, mới được cầm đầu phái
này và chủ quản Tăng viện (chế độ thế tập
cha truyền con nối mãi mãi). Đặc sắc của
phái này là, đối với ông giáo tổ, phải qui y
một cách cuồng nhiệt, tín đồ phải tôn xưng
giáo tổ là A xà lê (Phạm: àcàrya), sau lại
tôn là Đại vương (Mahàràja), cung kính
tôn thờ như thần tối cao Cát lật sắt nô
(Phạm: Kfwịa). Một đặc trưng nữa của
phái này là lưu truyền thơ tôn giáo được
làm bằng cách dùng các tục ngữ. Bởi thế,
lấy nhà thơ mù là Tô nhĩ đạt tư (Phạm:
Sùr Dàs) ở hậu bán thế kỉ XVI làm đầu, đã
xuất hiện nhiều nhà thơ trữ tình. Khu vực
có nhiều người sùng tín giáo phái này hiện
nay là các địa phương Cổ gia tháp đặc
(Gujarat).
Bà nhĩ la ba (1479 - 1531), tự xưng là
hóa thân của thần lửa A kì ni (Phạm: Agni),
được sự mở bày trực tiếp của thần Cát lật
sắt nô, rồi nhờ tài biện luận với các học giả
thuộc phái Thương yết la mà nổi tiếng. Học
thuyết của ông này là “Thanh tịnh bất nhị
thuyết”, cho rằng nhờ cái “biết” mà được
giải thoát, nhấn mạnh phải lấy niềm tin
yêu (Phạm: bhakti) mà sùng bái thần tối
cao Cát lật sắt nô và thần phối ngẫu (vợ) là
Lađạt (Phạm: Ràbhà). Những trứ tác chủ
yếu của Bà nhĩ la ba là: Anubhàwya,
Subhodinì, Tattvadìpa-nibandha,
Prakàza, Siddhàntarahasya.
BÀ NI

.....
Phạm: Bàni. Là quan đại thần của nước
Yết nhã cúc xà (tức nước Khúc nữ thành)
thuộc trung Ấn độ cổ đại. Còn gọi là Biện
liễu. Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 5
chép, thì vua nước Yết nhã cúc xà bị nước
Yết la nô tô phạt thích na (nước Kim nhĩ)
ở đông Ấn độ dụ rồi giết, lúc đó đại thần
Ba ni quyền cao chức trọng, bèn lập người
em của nhà vua lên ngôi, hiệu là Thi la a
điệt đa, tức là vua Giới nhật nổi tiếng.
BÀ PHẢ SA
Phạm: prabhàsa. Dịch ý là Quang minh
(sáng sủa), Quang. Còn gọi là Bà bà ta, Phọc
bà sa. Kim quang minh tối thắng vương
kinh sớ quyển 1 (Đại 39, 180 trung), nói:
“Nay nói đủ là Tô bạt na bà bà sa uất đa ma
la xà tô đát lãm. Tô bạt na (dịch là kim -
vàng) bà bà sa (dịch là quang - sáng), nói
quang minh cũng là nói cho tiện”.
BÀ SA TỨ ĐẠI LUẬN SƯ
Còn gọi là Bà-sa tứ bình gia, Tứ bình
gia. Thời vua Ca nị sắc ca cai trị nước Ca
thấp di la, vua triệu tập năm trăm vị La hán
bình giải luận Phát trí, biên soạn luận Đại tì
bà sa, trong đó, bốn luận sư lớn là các ngài
Pháp cứu (Phạm: Dharmatràta), Diệu âm
Bà Nhĩ La Ba và các đệ tử
BÀ SA TỨ ĐẠI LUẬN SƯ

(Phạm: Ghowa), Thế hữu (Phạm:
Vasumitra) và Giác thiên (Phạm:
Buddhadeva), xưa nay được coi là bốn nhà
bình giải luận Bà sa. Bốn luận sư này lập
pháp thể hằng hữu, mà khi bàn về ba đời
riêng biệt thì lại có những kiến giải bất đồng.
Cứ theo luận Đại tì bà sa quyển 77 chép,
thì Thuyết nhất thiết hữu bộ có bốn luận
sư lớn đều kiến lập riêng ba đời có khác:
Pháp cứu nói loại có khác, Diệu âm nói
tướng có khác, Thế hữu nói vị có khác và
Giác thiên bảo đãi (đợi) có khác. (xt. Tam
Thế Thực Hữu).
BÀ SAN BÀ DIỄN ĐỂ CHỦ DẠ THẦN
.......................
Bà san bà diễn để, Phạm: Vàsanta-vayanti.
Còn gọi là Bà tản đa bà diễn để thần,
Bà la bà tát na thần, Bà ta bà đà thần, Bạt
tăng-đa thần.
Dịch ý là
Xuân hòa
thần, Xuân
sinh thần,
Xuân chủ
thần, hoặc Y
chỉ bất úy chi
thần. Nói tắt
là Chủ dạ
thần (thần
làm chủ ban
đêm), Thủ dạ
thần (thần
trông giữ ban đêm). Là thiện tri thức thứ ba
mươi hai trong số năm mươi lăm thiện tri
thức mà đồng tử Thiện tài đến tham hỏi, là
thần trừ sự sợ hãi trong đêm tối, cứu hộ
chúng sinh và lúa mạ, hay sinh muôn vật.
Cứ theo kinh Hoa nghiêm (bản dịch mới)
quyển 68 phẩm Nhập pháp giới chép, thì
thần đêm này ở giữa hư không, ngồi trên

tòa sư tử trong Bảo lâu các hương liên hoa
tạng, mình mầu vàng ròng, mắt biếc tóc
xanh, hình dáng đoan nghiêm, trang sức
bằng các thứ anh lạc quí báu, mình mặc áo
đỏ, đầu đội mũ Phạm, sáng rực như tất cả
tinh tú, các lỗ chân lông trên mình đều
hiện hình tượng “hóa độ vô lượng vô số
chúng sinh trong ác đạo, khiến cho thoát
khỏi hiểm nạn”. Tục truyền, nếu thấy ác
mộng, đọc tên thần này thì hết sợ hãi. [X.
kinh Hoa nghiêm (60 quyển) Q.1; kinh Hoa
nghiêm (40 quyển) Q.17; Hoa nghiêm kinh
sớ Q.58; Hoa nghiêm kinh thám huyền kí
Q.19].
BÀ SƯ
......
1 - Tên gọi tắt của hoa Bà lợi sư ca.
Hoa mầu trắng, rất thơm. (xt. Bà Lợi Sư
Ca Hoa).
2 - Nghĩa tán thán, là chuyển âm của
Bái nặc. (xt. Bái).
BÀ SƯ BA
........
Phạm: Vàwpa, Pàli: Vappa. Còn gọi
là Bà thấp bà, Bà sa ba, Bà phu, Bà phá, Bà
phả, Bà phạm, Hòa phá. Dịch ý là Khởi
khí, Trường khí, Lệ xuất, Chính ngữ. Là
một trong năm vị tỉ khưu được độ trước
nhất khi đức Phật chuyển pháp luân lần
đầu tiên ở vườn Lộc dã. Kinh Tăng nhất a
hàm quyển 3 phẩm Đệ tử, khi liệt kê các
loại tỉ khưu bậc nhất trong hàng ngũ đệ tử
Phật, bảo (Đại 2, 557 thượng): “Thầm lặng
giáo hóa, ý không mong vinh dự, đó là tỉ
khưu Bà phá”. Lại sau đức Phật nhập diệt,
cùng với tôn giả Đại ca diếp, khi kết tập tại
hai nơi quật ngoại (bên ngoài hang), quật
nội (bên trong hang), Bà sư ba là thượng
thủ của đại chúng ở quật ngoại, tự lãnh đạo
đại chúng ở ngoài giới kết tập ba tạng, trở
thành ông tổ của Đại chúng bộ. Vị La hán
này thường vì thương xót nỗi khổ của
chúng sinh mà luôn luôn rơi nước mắt, do

Thần Bà San Bà San Bà Diễn Để BÀ SAN BÀ DIỄN ĐỂ CHỦ DẠ THẦN

đó gọi là Lệ xuất (nước mắt tràn ra). Trung
a hàm quyển 3 kinh Hòa phá chép, ở nước
Ca duy la vệ có một người giòng họ Thích,
tên là Hòa phá, lúc đầu theo Ni kiền tử, sau
được đức Thế tôn giáo hóa mà qui y cửa
Phật, đây có thể là một người khác với Bà
sư ba. [X. kinh Phật bản hạnh tập Q.34
phẩm Chuyển diệu pháp luân; kinh Tì ni
mẫu Q.1; Tam luận huyền nghĩa Q.hạ; Đại
thừa pháp uyển nghĩa lâm chương Q.2 phần
đầu].
BÀ TẮC YẾT LA PHẠT MA VƯƠNG
Bàtắcyếtlaphạtma, Phạm: Bhàskaravarman.
Là vua nước Già malũba ở
đông Ấn độ vào thế kỉ VII Tây lịch. Cứ
theo Đại đường tây vực kí quyển 10 chép,
thì vua Bàtắcyếtlaphạtma hiếu học,
kính người hiền, tuy không thuần tín Phật
pháp, nhưng rất mến mộ các sa môn bác
học; nghe tiếng samôn “Chi na quốc” (tức
ngài Huyền trang) tu học Phật pháp tại
chùa Nalanđà, nước Mayếtđà, nhà vua
ân cần mời mọc hai ba lần, đồng thời, bày
tỏ lòng mong ước được triều cống nhà Đại
Đường.
BÀ TẨU
......
Phạm: Vasu. Còn gọi là Bàtẩuphọc
tư. Là người tiên thờ Bà la môn giáo. Xưa
kia ông là vua nước Mayếtđà, sau xuất gia
làm tiên, thường theo lời tán thán pháp
Phệ đà, chủ trương sát sinh để tế trời, sau
rơi vào địa ngục; lại nhờ sự răn dạy của
Phật mới qui y Tam bảo, rồi dựng am cỏ ở
dưới chân núi Bổđàlạc cúng phụng Quan
âm. Đứng về phương diện tiên Bà tẩu tuân
theo học thuyết Bà la môn giáo mà nói,
thì tương đương với thuyết Bà tưtra là
giòng Bà la môn đại biểu tính tiên, cho
nên, thông thường người ta cho tiên Bà

tẩu tức là tiên Bàtưtra. Lại Mật giáo đem
đặt người tiên này ở phía đông trong viện
Kim cương bộ ngoài trên Thai tạng giới
mạnđồla. [X. kinh Đại phương đẳng đà
lani Q.1; luận Đại trí độ Q.3]. (xt. Bà Tư
Tra).
BÀ TẨU BÀN ĐẬU PHÁP SƯ TRUYÊN
....................
Có một quyển. Do ngài Chân đế dịch
vào đời Trần thuộc Nam triều. Bà tẩu bàn
đậu là dịch âm từ tiếng Phạm Vasubandhu,
còn gọi là Bà tẩu bàn đà, Phạt tô bàn đậu,
Bà tu bàn đà. Bà tẩu dịch là thiên hoặc thế,
Bàn đậu dịch là thân, tức là Thiên thân,
Thế thân. Thu vào Đại chính tạng tập 50.
Nội dung sách này chép: quốc sư của nước
Phú lâu sa phú la thuộc bắc Ấn độ xưa là
Kiều thi ca có ba người con đều gọi là Bà
tẩu bàn đậu, tên riêng của người con cả là
A tăng già (dịch là Vô trước), tên riêng của
người con thứ ba là Tỉ lân trì bạt bà, chỉ
một mình người thứ hai (Thế thân) là gọi
theo tên chung Bà tẩu bàn đậu mà được
nổi tiếng. Cả ba anh em đều xuất gia theo
Thuyết nhất thiết hữu bộ, về sau Vô trước,
Thế thân chuyển sang Đại thừa và trở nên
những người khai sáng Du già hành phái
của Phật giáo Đại thừa. Sách này chủ yếu
tóm tắt truyện về hai ngài Vô trước và Thế
thân.
BÀ TẨU THIÊN
Phạm: Vasu-deva. Dịch ý là Thế thiên.
Tuệ lâm âm nghĩa quyển 26 dịch ý là thực,
địa, vật. Cứ theo Bà tẩu bàn đậu pháp sư
truyện chép, thì trời này là con của trời Tì
nữu, Bồ tát Thế thân (Bà tẩu bàn đậu) tức
đã do cầu tự nơi thần này mà sinh, vì thế
đặt tên là Bà tẩu bàn đậu. Ấn độ giáo gọi
trời này là cha của thần Cát lật sắt nô
(Kfwịa). (xt. Tì-Nữu Thiên).
BÀ TẨU THIÊN

BÀ THA
I - Bà tha. Là một trong các đệ tử của
đức Phật. Còn gọi là Bà ta. Bà tha thường
tu khổ hạnh, được đức Phật tán thán. Kinh
Tăng nhất a hàm quyển 3 (Đại 2, 557 hạ),
nói: “Tỉ khưu bậc nhất trong chúng Thanh
văn của ta, (...) khổ thân ngồi ngoài trời,
không tránh mưa gió, đó là tỉ khưu Bà ta
vậy”.
II - Bà tha. Là người cùng thời đại với
đức Phật. Cứ theo kinh điển A hàm chép,
thì người này đã từng nhiều lần thỉnh ý
đức Phật và ngài Mục kiền liên về các vấn
đề, như: sự quan hệ giữa thân và mệnh,
sau khi chết, Như lai có hay không có, có
ngã hay không ngã, thế gian là thường hay
vô thường v.v... Kinh Tạp a hàm quyển 34,
khi chép về sự tích của người này, gọi là
“Bà tha chủng xuất gia”(Pàli: Vacchagotta
pribbàjaka). Bà tha, nguyên là tên của một
người thuộc chủng tộc Ấn độ, nhưng ở đây
lại bảo là người xuất gia tu hành thuộc giòng
Bà tha, mà sự qui y xuất gia cũng không
phải theo Phật giáo, nhưng là một người
xuất gia ngoại đạo.
III - Bà tha. Gọi tắt tên Phạm
Vàtsìputrìya. Cũng gọi là Phiệt tha. Nói
đủ là Bà tha phú lâu, Bạt tư phất để lê dữ.
Dịch ý là Độc tử bộ. Tức là một trong hai
mươi bộ phái Tiểu thừa. Bộ phái này là từ
Thuyết nhất thiết hữu bộ mà phân tách ra,
chủ trương “Phi tức phi li uẩn ngã” (cái “ta”
chẳng phải chính là uẩn cũng chẳng phải
lìa uẩn), đồng thời, “Bất khả thuyết pháp
tạng” của bộ phái này nằm trong năm Pháp
tạng, đã trở thành một đặc sắc lớn của giáo
nghĩa bộ này. Cứ theo ý kiến của Xích chiểu
trí thiện, một học giả Nhật bản, thì nguyên
do tên gọi của bộ phái này là vì các sư trong
bộ phái ấy phần nhiều là các tỉ khưu thuộc

nước Phiệt tha (Phạm: Vatsa), một trong
mười sáu nước lớn ở Ấn độ thời bấy giờ,
cho nên tên gọi của bộ phái mới là Vàtsiputrìya.
Lại tên Bà tha, hoặc chi bộ phái
này, hoặc chi rộng ra một tỉ khưu nào đó
thuộc trong bộ phái này, nếu là chi tỉ khưu
thì còn gọi là Phiệt tha phạm chí, Phiệt -tha
tử. (xt. Độc Tử Bộ).
BÀ THA NA BÀ
Phạm: vastsanàbha. Là một loại thuốc
độc, dược tính rất mạnh. Cứ theo kinh Đại
bảo tích quyển 110 nói, thì đức Phật đã
từng bảo con của Đại dược vương rằng, nếu
lấy một lượng nhỏ thuốc độc bà tha na bà
và ha la ha la (Phạm: halahala) chỉ bằng
hạt cải thôi mà cho hai đại long vương Nan
đà và Ưu ba nan đà ở núi Tu di uống, thì
cũng có thể chết ngay tức khắc. Bởi thế,
chuyện này được dùng để thí dụ thần thức
tuy nhỏ xíu, nhưng nếu đủ nhân duyên hòa
hợp, sức nghiệp hiển hiện, thì cũng có thể
thành tựu quả báo lớn.
BÀ THÊ ĐIỂU
Tức chim cắt, giống con diều hâu nhưng
nhỏ hơn, mầu hoàng thổ, mỏ cũng vàng,
là loài chim dữ, ăn thịt. Chim này có cách
giấu mình; nó cùng với quạ, ó và dã can
đều vây chung quanh Diệm ma thiên trong
Phong mạn đồ la [X. kinh Đại nhật Q.5
phẩm Bí mật mạn đồ la; Đại nhật kinh sớ
Q.16].
BÀ THI LA
........
Là vị thiện tri thức thứ hai mươi ba trong
số năm mươi lăm thiện tri thức mà đồng tử
Thiện tài đến tham vấn, đó là Thuyền sư
của Lâu các thành. Còn gọi là Thuyền sư,
Tự tại hải sư (Phạm:Vairocana, tức trong
biển Phật pháp, biển sống chết, đã thông
BÀ THA

suốt hết, cho nên nói là tự tại). Đối với câu
hỏi của đồng tử Thiện tài là học hạnh Bồ
tát như thế nào, tu đạo Bồ tát như thế nào,
vị này đã nêu lên nhiều phương tiện giáo
hóa chúng sinh và thành tựu hạnh đại bi.
Những phương tiện hóa độ chúng sinh là
bố thí đồ trân quí, pháp tài, khiến được lợi
ích, an vui; dùng thuyền vận chuyển những
người đi buôn, khiến cho an ổn, không sợ
hãi, lại nói pháp cho nghe, khiến họ vui
vẻ, được lợi ích lớn. [X. kinh Hoa nghiêm
(bản 40 quyển) Q.14]. (xt. Ngũ Thập Tam
Tham).
BÀ THU LÂU ĐA KHA
Phạm: Bàhuzrutìya. Dịch ý là Đa văn
bộ. Là một trong hai mươi bộ Phật giáo
Tiểu thừa. Sau khi Phật nhập diệt, giáo
đoàn Phật giáo chia thành hai bộ Thượng
tọa và Đại chúng, sau dần dần chia thành
bốn, năm cho đến hai mươi bộ phái. Trong
giáo nghĩa của bộ phái này, có hình thái
triết học Áo nghĩa thư. (xt. Tiểu Thừa Nhị
Thập Bộ).
BÀ TRĨ A TU LA
Phạm: Balinasura. Là một trong các
chúa A tu la. Còn gọi là Bạt trì a tu la, Bạt
trĩ a tu la, Mạt lợi a tu la. Bà trĩ, dịch ý là bị
trói buộc, bị năm chỗ trói buộc, năm cái ác,
tức là bị năm cái xấu ác là: giết hại, trộm
cướp, gian dâm, nói dối và uống rượu trói
buộc, không gỡ ra được. Còn gọi là hữu
phược (có trói buộc), hàm ý là bị trời Đế
thích trói buộc. Hoặc vì mạnh mẽ cho nên
còn dịch là hữu lực. [X. kinh Diệu pháp
liên hoa Q.1; Thiêm phẩm diệu pháp liên
hoa kinh Q.1; Pháp hoa văn cú Q.2; Pháp
hoa huyền tán Q.2; Hoa nghiêm kinh tùy
sớ diễn nghĩa sao Q.3; Tuệ uyển âm nghĩa
Q.thượng].
BÀ TU ĐẠT ĐA

...........
Phạm: Vasudatta. Dịch ý là cho của
cải, làm việc thiện thí (giúp đỡ người nghèo
khó). Cứ theo kinh Hoa nghiêm (bản 80
quyển) quyển 62 chép, thì khi ngài Văn
thù sư lợi đến Phúc thành (kinh Hoa
nghiêm bản 60 quyển, thì là Giác thành),
gần nơi đại tháp miếu, nói pháp, có rất đông
ưu bà tắc ở trong thành đến nghe ngài Văn
thù sư lợi, Bà tu đạt đa là một trong số đó.
[X. kinh Hoa nghiêm (bản 60 quyển) Q.45;
Tuệ uyển âm nghĩa Q.hạ].
BÀ TU MẬT ĐA
...........
Phạm: Vasumitra. Còn gọi là Phạt tô
mật đát la, Bà tu mật, Bà tu mật đa la,
Hòa tu mật đa. Dịch ý là Thế hữu, Thiên
hữu.
I - Bà tu mật đa. Một trong năm mươi
lăm thiện tri thức trong kinh Hoa nghiêm.
Là vị thiện tri thức thứ 25 mà đồng tử Thiện
tài đến tham hỏi. Cứ theo kinh Hoa nghiêm
(bản dịch cũ) quyển 50 chép, thì Bà tu mật
đa ở trong thành Bảo trang nghiêm nước
Hiểm nạn, dung mạo đoan chính, từ nơi
thân phát ra ánh sáng lớn, đã thành tựu
pháp môn thanh tịnh li dục thực tế, liền vì
chúng sinh nói pháp môn li dục để được
thanh tịnh. Ma ha chỉ quán quyển 2 phần
dưới (Đại 46, 17 hạ), nói: “Ngay trong cái
xấu ác mà tu quán tuệ; (...) Hòa tu mật đa
dâm mà Phạm hạnh thanh tịnh, Đề bà đạt
đa tà kiến mà ngay thẳng”. [X. kinh Hoa
nghiêm (bản 80 quyển) Q.68]. (xt. Ngũ Thập
Tam Tham).
II - Bà tu mật đa. Vị đại luận sư sau
thời đức Phật nhập diệt bốn trăm năm. Một
trong bốn nhà nghị luận của hội Bà sa. Là
bậc Thượng thủ đứng đầu năm trăm vị Hiền
Thánh trong lần kết tập ba tạng của bộ Tát
BÀ TU MẬT ĐA

bà đa tại nước Ca thấp di la, dưới triều vua
Ca nhị sắc ca. (xt. Thế Hữu).
BÀ TƯ TIÊN
........
Phạm:Vasiwỉha, Pàli: Vàseỉỉha. Dịch
âm là Bà tử sắt đà, Bà tư sắt tra, Bà tư sắt sá,
Phạ tỉ sắt tha, Phọc tư sắt xá, Bà tư sá, Phạ
tư, Bà tra. Dịch ý là tối thắng, vô thượng.
Là một trong bảy vị tiên lớn, một trong
mười đại tiên, một trong hai mươi bộ chúng
Quan âm. Người tiên có tính cách đại biểu
cho chủng tộc Bà la môn cổ đại vào thời
Lê câu phệ đà ở Ấn độ, tức là tác giả của
các bài tán tụng trong Lê cậu phệ đà quyển
7. Đồng thời với tiên Hưng xà đề (một trong
mười tiên) thuộc Ngoại đạo tà kiến. Đại nhật
kinh sớ quyển 16 chép, Phạ tự tiên tức là
tiên Bà tẩu. Tiên Bà tẩu trong Thai tạng
giới mạn đồ la của Mật giáo, được đặt ở
viện Hư không tạng và phía đông viện ngoài.
Hình tượng mầu trắng, nửa mình trên để
trần, tay phải cầm cành hoa sen và nắm
tay đặt nơi cạnh sườn, tay trái cầm tràng
hạt và co vào ngang bả vai, đầu gối trái
chống thẳng, ngồi trên bệ tròn. [X. kinh
Đại nhật Q.5 phẩm Bí mật mạn đồ la; Tuệ
lâm âm nghĩa Q.26]. (xt. Bà Tư Tra).
BÀ TƯ TIÊN HẬU
...........
Bà tư tiên Hậu là vợ của Bà tư tiên,
được đặt ở phương đông trong Thai tạng
giới mạn đồ la ngoại Kim cương bộ thuộc
Mật giáo, ở phía bắc tiên Bà tư. Hình tượng
là hình đàn bà mầu đỏ, hai tay cầm hoa
sen, ngồi trên bệ tròn. Chủng tử là (haô),
hình Tam muội da là hoa sen nở. (xt. Bà
Tứ Tra).
BÀ TƯ TRA
........
Phạm: Vasiwỉha.

I. Bà tư tra. Còn gọi là Bà tử sắt đà,
Phọc tư tiên, Bà tư tiên, Bà tẩu tiên nhân.
Gọi tắt là Bà tư, Bà tra. Là một trong bảy
đại tiên, một trong mười đại tiên, một trong
hai mươi tám bộ chúng. Là người tiên vào
thời đại Phệ đà ở Ấn độ. Bà tư tra ở thời đại
Lê câu phệ đà, là người tiên đại biểu cho
giòng dõi Bà la môn, cũng tức là tác giả
những bài ca tán trong Lê câu phệ đà quyển
7. Cứ theo luận Đại trí độ quyển 3 chép,
thì xưa kia vua Bà tẩu nước Ma yết đà vì
chán đời mà xuất gia làm tiên nhân. Khi ấy
có các Bà la môn tại gia cùng bàn luận với
các người tiên xuất gia là, khi tế trời, nên
hay không nên sát sinh, ăn thịt. Câu hỏi
này được đặt ra cho tiên Bà tẩu, Bà tẩu trả
lời là nên, những người tiên xuất gia trách
cứ và bảo phải nói thực, Bà tẩu bèn dẫn
chứng trong bốn Phệ đà bảo khi tế trời phải
sát sinh, ăn thịt và không thay đổi ý kiến
của mình. Bà tẩu vì thế mà bị tội lớn và
toàn thân mất vào trong đất. Lại kinh Đại
phương đẳng đà la ni quyển 1 bảo, người
tiên ấy từ địa ngục ra, được liệt vào chúng
hội nghe đức Phật
nói pháp.
Trong Mật giáo,
Bà tư tra được đặt ở
phương đông trong
Thai tạng giới mạn
đồ la Kim cương bộ.
Hình tượng mầu da
người, hình vị tiên,
nửa trên thân để
trần, tay phải cầm
hoa sen, nắm tay lại,
đặt nơi cạnh sườn,
tay trái co lên ngang bả vai và cầm tràng
hạt, đầu gối trái dựng thẳng, ngồi trên bệ
tròn. Hình Tam muội da là tràng hạt, chủng
tử là (va). Còn là thị giả đứng hầu bên trái
Thiên thủ Quan âm trong viện Hư không
tạng, là một trong hai mươi tám bộ chúng

Tiên Bà Tư Tra (Thai Tạng Giới Mạn Đồ La) BÀ TƯ TIÊN

của Quan âm. Hình tượng mầu trắng, hình
người tiên khổ hạnh, tay phải đưa lên tựa
hồ như búng ngón tay, tay trái chống gậy
tiên mà đứng. Hình Tam muội da là gậy
tiên, chủng tử là (rwaô). [X. Trung a
hàm Q.28 kinh Anh vũ; kinh Đại nhật Q.5
phẩm Bí mật mạn đồ la; luận Đại tì bà sa
Q.14; Đại nhật kinh sớ Q.16].
II. Bà tư tra. Là một trong hàng đệ tử
của Phật. Còn gọi là Bà tất tra. Trường a
hàm quyển 6 kinh Tiểu duyên chép, ở nước
Xá vệ, có người Bà la môn tên là Bà tất tra,
cùng với Bà la môn Bà la đọa (Phạm,
Bhàradvàja, ) cùng đến nơi Phật, được Phật
giáo hóa. Lại kinh Tăng nhất a hàm quyển
3 phẩm Đệ tử, cho Bà tư tra là tỉ khưu hạng
nhất trong chúng Thanh văn, thường ưa
tam muội, lấy Thiền duyệt làm thức ăn.
III. Bà tư tra. Người đàn bà Bà la môn.
Còn gọi là Bà tư sắt đà, Bà tứ tra. Vì chết
mất sáu đứa con nên thần trí bà ta thác
loạn, thân thể trần truồng chạy nhảy trên
đường, sau khi gặp đức Thế tôn thì bà ta
trở lại tỉnh táo, và nghe đức Phật nói pháp
mà chứng quả vị. [X. kinh Tạp a hàm Q.44;
luận Đại tì bà sa Q.126].
BÀ TỬ QUYẾN THUỘC
Tên công án trong Thiền tông. Biểu thị
sự tích “Thiền nhất thể quán”. Cứ theo
Thiền uyển mông cầu quyển hạ chép, thì
có vị tăng hỏi một bà già ở một mình trong
túp lều tranh là bà có họ hàng hay không,
thì bà lão trả lời là tất cả cỏ cây trong khoảng
sông núi đất liền đều là họ hàng của bà cả.
Đây là biểu thị phép quán “nhất thể” của
Thiền tông cho rằng trời đất cùng một gốc,
muôn vật cùng một thể vậy.
BÀ TỬ TÁC TRAI
...........
Tên công án trong Thiền tông. Chỉ sự

tích bà Bàng hạnh cúng trai để diệt trừ tất
cả vọng niệm. Bà Bàng hạnh, pháp hệ không
rõ. Ngũ đăng hội nguyên quyển 6 (Vạn Tục
138, 113 hạ), chép: “Bà Bàng hạnh vào chùa
Lộc môn cúng trai, thầy duy na hỏi ý kiến,
bà Bàng hạnh cầm lược chải tóc xong, nói:
“Hồi hướng rồi!”, nói đoạn bỏ đi””.
BÀ TỬ THÂU DUẪN
......
Tên công án trong Thiền tông. Tức là
công án mà Thiền sư Tùng thẩm ở Triệu
châu đời nhà Đường, gặp một bà già giữa
đường, mượn cơ duyên hỏi đáp về việc ăn
trộm măng mà dẫn phát. Duẫn, tức là măng
tre. Cứ theo Thiền uyển mông cầu quyển
thượng chép, thì Thiền sư Triệu châu gặp
một bà già giữa đường, hỏi bà ta đi đâu, thì
bà ta đáp là đi ăn trộm măng của Triệu
châu; Triệu châu lại hỏi giả sử gặp Triệu
châu thì sẽ ra sao; bà lập tức đưa tay đánh
Triệu châu một cái. Ở đây lấy măng của
Triệu châu làm nghĩa chân thực của Thiền,
bà già lấy đó biểu thị muôn người muôn vật
đều bình đẳng, không nệ có của hay chẳng
có.
BÀ TỬ THIÊU AM
...........
Tên công án trong Thiền tông. Còn nói
là Bà tử phần am. Ý nói sự tu hành chân
thực không những chỉ cần ức chế những
ham muốn của mình, mà phải đặc biệt thấy
rõ thấu triệt cái mặt mày thật của mình.
Ngũ đăng hội nguyên quyển 6 (Vạn Tục
138, 113 thượng), nói: “Xưa có một bà già
cúng dường một vị chủ am trải hai mươi
năm, thường sai một trăm hai mươi tám
người con gái mang cơm đến hầu ăn. Một
hôm, bà bảo người con gái tên là Bảo định
hỏi rằng: “Khi tu hành chân chính là thế
nào?” Chủ am trả lời: “Cây khô tựa đá lạnh,
ba mùa đông không có hơi ấm”. Người con
BÀ TỬ THIÊU AM

gái về thuật lại, bà già nói: “Hai mươi năm
qua, ta chỉ cúng dường một gã phàm tục!”
rồi đến đuổi chủ am ra và đốt am”. Công
án này biểu thị cái ý chủ am chỉ ức chế
những ham muốn của mình mà thành trạng
thái cây khô núi lạnh, chứ không phải chân
chính tu hành Phật đạo.
BÀ XÁ TƯ ĐA
Người nước Kế tân. Vị tổ truyền pháp
thứ 25 của Thiền tông. Ngài xuất thân từ
dòng Bà la môn. Thân mẫu ngài nằm mộng
được thanh gươm thần mà mang thai. Khi
đản sinh, tay trái ngài nắm hạt châu, không
mở ra. Một hôm gặp Tôn giả Sư tử nói rõ
nhân đời trước, ngài liền xin xuất gia làm
đệ tử. Tôn giả
ghép tên Tư đa
với tên Bà xá đời
trước, đặt tên
cho ngài là Bà xá
tư đa rồi bí mật
trao truyền tâm
ấn. Sau, ngài
được vua Ca
thắng lễ kính. Vì
tôn giả Sư tử bị
hại nên ngài ở ẩn
trong rừng núi,
được quốc vương Thiên đức đương thời
cúng dường. Về sau, ngài truyền pháp cho
Thái tử Bất như mật đa. Năm Thái ninh
thứ 3 đời Minh đế nhà Đông Tấn ngài thị
tịch, không rõ tuổi thọ. [X. Bảo lâm truyện
Q.6; Cảnh đức truyền đăng lục Q.2]
BÁ DU (THÂU) BÁT ĐA
...
Phạm:Pàzupata. Còn gọi là Ba du bát
đa. Dịch ý là Thú chủ ngoại đạo. Hoặc gọi
là Đồ khôi ngoại đạo, Ngưu chủ ngoại đạo.
Là một trong các ngoại đạo ở Ấn độ xưa.

Ngoại đạo này thờ trời Đại tư tại (còn gọi là
Ma hê thủ la thiên, trời này cưỡi bò mà đi),
coi là thần sáng tạo muôn vật, học pháp
của trời này và lấy đó làm chủ. Vì trời Đại
tự tại còn được gọi là Thú chủ (chủ các thú
vật,Pazupati), cho nên ngoại đạo này còn
có tên là Ngưu chủ ngoại đạo, Thú chủ
ngoại đạo. Vì mong cầu được sinh lên cõi
trời Đại tự tại mà Bá du bát đa tu khổ hạnh,
lấy tro trát lên người, dùng trấu (vỏ hạt thóc)
nấu nước uống, giết dê tế trời, giữ các giới
bò, chó, gà, chim trĩ, cho đó là cái nhân
của sự giải thoát. Kinh Đại ban Niết bàn
(bản Bắc) quyển 16 (Đại 12, 462 thượng),
nói: “Không ăn muối, không ăn thịt bò (...)
trước khi giết dê để tế, đọc chú rồi mới giết,
bốn tháng thờ lửa, bảy ngày cúng gió, trăm
nghìn ức hoa cúng dường các trời, nhờ thế
những điều mong cầu đều được thành tựu”.
[X. Câu xá luận quang kí Q.9; Huyền ứng
âm nghĩa Q.23, Q.24, Đại nhật kinh sớ chỉ
tâm sao Q.8].
BÁ HI HÒA - PELLIOT, PAUL (1878 - 1945)
........
Là nhà khảo cổ học và Đông phương
học người Pháp. Năm 1900 là nhân viên
nghiên cứu trong viện Viễn đông học của
nước Pháp (École Francaise d’Extrême -
Orient), cùng năm, ông đến Bắc kinh, đúng
vào lúc xẩy ra sự kiện Nghĩa hòa đoàn, nên
phải hết sức phòng ngự Đại sứ quán. Năm
1906 đến 1909, ông tham gia đoàn thám
hiểm của nước Pháp đến miền Trung á tế
á, năm 1907, vào điều tra trong động Nghìn
Phật ở Đôn hoàng thuộc tỉnh Cam túc của
Trung quốc, ông đã phát hiện được mấy
nghìn quyển kinh sách cổ viết tay, do đó,
lừng danh một thời. Tất cả tư liệu được sưu
tập lúc ấy đều tàng trữ tại Quốc dân đồ thư
quán ở Ba lê và Cát mĩ (Gime) bác vật quán.
Năm 1911, Bá hi hòa bắt đầu giảng dạy
khoa ngôn ngữ, lịch sử và khảo cổ học của
Bà Xá Tư Đa

BÀ XÁ TƯ ĐA

miền Trung á tế á tại học viện nước Pháp
(Collège de France) và trở thành vị giáo sư
đầu tiên về khoa này. Trong thời kì thế giới
đại chiến lần thứ nhất, ông giữ chức Tùy
viên quân sự tại Đại sứ quán Pháp ở Bắc
kinh, ngoài công
việc chính ra,
còn thì giờ ông
lại nghiên cứu về
Trung quốc và
Mông cổ. Năm
1920, ông là hội
viên viện Học sĩ,
năm 1935, giữ
chức Hội trưởng
Á châu học hội
(Société
asiatique). Ngoài
ra, ông còn được
bầu làm Phó hội trưởng hội Địa lí học, đồng
thời, là một trong các biên tập viên Đông
phương học tạp chí, Thông báo (T’ung Pao).
Năm 1945, ông giảng tại Đại học Cáp-phật
(Harvard) ở nước Mĩ, sau về Pháp lâm bệnh
và mất, thọ sáu mươi tám tuổi.
Bá hi hòa thông thạo mấy thứ tiếng
Đông, Tây, học thức rất rộng, đặc biệt tâm
đắc các môn lịch sử miền Trung á tế á,
Trung quốc mục lục học, lịch sử mĩ thuật,
lịch sử Mông cổ và lịch sử bang giao Đông,
Tây v.v... Về trứ tác thì Bá hi hòa có viết
chung với Sa uyển (Emanuel Edouard
Chavannes) người Pháp, các sách: Trung
quốc phát hiện Ma ni giáo di văn khảo thích
(Un traité Manichéen retrouvé en Chine,
1913, khảo cứu và giải thích những bản
văn còn lại của Ma ni giáo được tìm thấy tại
Trung quốc), Đôn hoàng đồ lục (Les Grottes
de Touen-houang, 1920 - 1926, 6 vols.,
Những hang động Đôn hoàng), và viết

chung với Vũ điền hanh, người Nhật bản,
sách: Đôn hoàng di thư đệ nhất tập, 1926
(Những sách còn lại ở Đôn hoàng tập I,
1926), và các sách báo cáo của đội thám
hiểm Bá hi hòa nhan đề: La Mission Pelliot
en Asie Centrale (Đoàn điều tra Bá hi hòa
tại Trung á) được tiếp tục ấn hành từ sau
năm 1923. Sự phát hiện các cổ vật tại Đôn
hoàng của ông là một cống hiến cực lớn
đối với toàn thể học thuật giới. [X. Vũ điền
bác sĩ sử học luận văn học tập hạ, J. J. L.
Duyvendak: Paul Pelliot, TP. XXXVIII,
1948).
BÁ NI
......
Phạm: pàni. Dịch ý là Thủ chưởng (bàn
tay) Đại nhật kinh sớ quyển 1 (Đại 39, 582
thượng), nói: “Mười chín Kim cương thủ bí
mật chủ, tiếng Phạm gọi là Bá ni, tức là bàn
tay cầm kim cương, đồng nghĩa với thủ chấp”
(tay cầm).
BÁ TỬ KHẮC LÍ KHẮC THẠCH QUẬT
.. ..
Là chùa Hang đá nằm ở mỏm núi thè
ra sông Mộc nhĩ thác khắc, cách Thổ lỗ
phiên bốn mươi lăm cây số về phía đông
bắc. Bá tử khắc lí khắc (Bezeklik), nguyên
ý là “nhà trang sức”. Chùa hang này được
xây đắp vào khoảng Nam bắc triều đến đời
Nguyên. Hang đá phần nhiều được trang
sức bằng các bức
vẽ trên vách, các
tượng chạm trổ,
nhưng đến đời
Minh trở đi, tín
đồ Hồi giáo xâm
nhập, phá hoại
hết các bức vẽ
trên vách. Đến
đầu thế kỉ này,
lại bị những
người thám
hiểm, như Lư

khảo khắc
Cảnh bên ngoài hang động
Bezeklik
BÁ TỬ KHẮC LÍ KHẮC THẠCH QUẬT
Bá Hi Hòa đang chọn lấy các
kinh trong động ở Đôn Hoàng

(Albert von Le Coq), Sử thảnnhân (Aurel
Stein) phá hủy cướp bóc, thành ra chỉ còn
lại những cái khám trống không, không
có tượng Phật, những tòa ngồi không, và
cả những di tích các bức vẽ cũng bị khoét
mất.
BẢ BẢN TU HÀNH
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Ý nói
Thiền tăng tu hành còn chấp chặt vào Phật
pháp, mà chưa có thể siêu việt đến cảnh
giới khoáng đạt tự tại. Hư đường Hòa thượng
ngữ lục quyển 1 (Đại 47, 991 hạ), nói: “Xưa
nay bả bản tu hành, không dám nghi ngờ
coi thường nhân quả”.
BẢ BỔNG HOÁN CẨU
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Nguyên ý
là cầm gậy gọi chó, nhưng đây không phải
như một cử chỉ tầm thường, mà nó hàm
chứa tính nguy hiểm của một cái đánh thêm
vào tiếng gọi nữa. Trong Thiền lâm, từ ngữ
này được chuyển dụng để chỉ cái cơ pháp
được thi hành một cách dữ tợn hiểm ác
khi thầy điểm hóa trò. Thung dung lục Tắc
41 (Đại 48, 254 thượng), nói: “Nếu chọn ra
được thì trao bát, túi cho. (Bả bổng hoán
cẩu)”.
BẢ CHÂM
Hàm ý là may khâu quần áo. Trong các
Tùng lâm thời xưa, ngoài thì giờ tu hành
tụng kinh ngồi Thiền ra, chúng tăng thường
tự khâu vá lấy áo pháp và các loại y phục
khác. Thiền uyển thanh qui quyển 10 Bách
trượng qui thằng tụng (Vạn Tục 111, 468
thượng), nói: “Hoặc khâu vá (bả châm: cầm
kim), cạo tóc, cắt giấy, trộn thuốc, hoặc phơi
giày dép, áo lót, đồ tắm, tất cả phải ở chỗ
vắng đằng sau nhà”.
BẢ KẾ ĐẦU NHA
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Bả kế, tức
khi chiến bại, lột bỏ mũ trụ trên đầu, chạy

vào trận địch; cũng chỉ khi chém đầu, nắm
lấy tóc phạm nhân xoắn lại cho chắc. Nha,
tức quan nha, quan phủ. Bả kế đầu nha,
nguyên ý là tự thú tạ tội; trong Thiền lâm
chuyển dụng để chỉ trình độ ngu xuẩn của
Thiền tăng, hoàn toàn không tự thấy tự
biết mình đã làm gì, đã hành động ra sao.
Bích nham lục Tắc 81 (Đại 48, 207 trung),
nói: “Vị tăng hỏi Dược sơn: “Ruộng bằng
cỏ thưa, hươu nai thành đàn, làm thế nào
bắn được con nai chúa?” (bả kế đầu nha,
cao đầu mang sừng đến, nhổ tên sau ót)
Sơn nói: “Cho xem mũi tên đây!”. Vị tăng
phóng mình liền ngã.”
BẢ PHÓNG TRƯỚNG
Tức sổ sách ghi các khoản tiền chi thu
trong Thiền viện. Bả, tức là ý thu nhập;
phóng, tức là ý chi ra. Còn gọi là vô lậu
quan, xuân thu bả phóng trướng.
BẢ THỦ DUÊ BẤT NHẬP
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Nguyên ý
là tuy đã được dắt dẫn, nhưng không có
cách nào tiến vào được. Trong Thiền lâm
chuyển dụng để chỉ không còn cách nào
cứu độ được. Hư đường Hòa thượng ngữ
lục quyển 2 (Đại 47, 1001 trung), nói: “Tăng
hỏi: Chưa rõ Nhị lâm gặp tăng thì nên tiếp
như thế nào? Sư nói: Bả thủ duệ bất nhập”.
BẢ TRỤ PHÓNG HÀNH
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Là phương
pháp chỉ đường tiếp hóa học nhân trong
Thiền môn. Nói cùng lúc bả trụ và phóng
BẢ BẢN TU HÀNH

hành. Còn gọi là bả phóng, bả định phóng
hành, nhất thu nhất phóng. Bả trụ, còn
gọi bả định, hàm ý là bắt giữ; trong Thiền
môn là pháp thầy dùng để khử trừ vọng
kiến trong đầu óc học trò, khiến họ không
còn giữ lại một mảy may ngã kiến. Phóng
hành, là phương pháp phóng nhiệm tự do
thầy dùng khi chỉ dạy học trò. “Bả trụ” là
pháp thầy dắt dẫn học trò hướng thượng,
“Phóng hành” thì là phương pháp hướng
hạ thuận theo sự tự do chứng ngộ của học
trò. Lại khi bả trụ thì tất cả đều tĩnh lặng,
không có một vật gì; khi phóng hành thì
muôn tượng hiển bày la liệt, mỗi mỗi đều
sống động. Nếu có thể vận dụng bả trụ và
phóng hành một cách hỗ tương dung hợp,
thì liền đạt đến cảnh giới toàn nhiên tự tại.
Bích nham lục Tắc 76 (Đại 48, 203 trung),
nói: “Bả trụ phóng hành thâu tóm ở nơi
đây” [X. Bích nham lục đệ bát thập nhị tắc
bình xướng, đệ Cửu thập cửu tắc bình
xướng].
BÁC ÁI
Tiếng tương đương với chữ “Từ” (Phạm:
maitrì, yêu thương), diễn sinh từ chữ “Hữu”
(Phạm:mitra, bạn) trong giáo nghĩa Phật
giáo. Từ là tình thương, tức là người bạn
yêu thương chân thật của các chúng sinh,
nhất luật bình đẳng đối với tất cả mọi người,
chứ không phải chỉ thương yêu đặc biệt
một người nào. Nếu không có “Bi” (Phạm:
karuịà, xót thương) thì từ không thành
lập được. Từ và bi phải đi song song với
nhau mới có khả năng tác dụng. Bi, vốn là
ý rên rỉ, chỉ cái ý xót xa đối trước sự thống
khổ của người đời, hoặc đối với cảm giác
khổ đau của chính mình. Nếu biết được
nỗi đau xót của chính mình một cách sâu
xa, thấm thía như thế nào thì đối với nỗi
đau đớn của người khác mới có thể phát

sinh đồng cảm, thương xót, trước hết đối
với bạn bè thân thuộc, rồi mở rộng ra mà
đồng cảm và thương yêu tất cả chúng sinh,
nhân loại. (xt. Từ Bi).
BÁC BÌ
Là một trong những sự tích kiếp trước
của đức Phật Thích ca. Đức Thích ca Như
lai, trong một kiếp ở quá khứ, khi tu hạnh
Bồ tát, tên là Ái pháp Phạm chí (còn gọi là
Nhạo pháp Phạm chí). Thời ấy ở thế gian
không có Phật, cũng không nghe thấy có
thiện pháp. Phạm chí đi cầu pháp bốn
phương, siêng năng chịu khổ, nhưng không
tìm đâu được. Lúc ấy, có một con ma biến
làm Bà la môn, tự nhận có một bài kệ
Thánh pháp, nếu Phạm chí quả thật có lòng
thiết tha cầu pháp, chịu lấy da làm giấy, lấy
xương làm bút, lấy máu làm mực để chép
bài kệ, thì nó sẽ tặng kệ cho. Ái pháp Phạm
chí nghe xong, liền tự lột da (bác bì) mình,
phơi khô, rồi chích máu viết kệ. Cứ theo
luận Đại trí độ quyển 16 chép, thì bài kệ ấy
là (Đại 25, 178 hạ): “Phải tu hành chính
pháp, tà pháp không được theo; đời nay và
đời sau, người tu pháp an ẩn”. Nhờ nhân
duyên tinh cần cầu pháp ấy mà Ái pháp
Phạm chí được Vô sinh pháp nhẫn. [X. luận
Đại trí độ Q.49].
BÁC ĐÓA NGÕA (1031 - 1105)
Tên Tây tạng là Po to ba. Tên chính là
Nhân khâm tái, một vị tăng thuộc phái Cam
đan (Tạng: Bka#-gdams-pa) của Lạt ma
giáo Tây tạng. Sư từng đã sáng lập chi phái
Giáo điển thuộc phái Cam đan, là một trong
ba người học trò lớn của Lạc mẫu đông
(Tạng:Hbrom-ston, còn gọi là Chủng đôn
ba), người mở đầu phái Cam đan. Theo ngài
Luân giới bồ đề (Tạng:Glaí-st#ul-byan)
xuất gia, sư rất coi trọng nhân quả, từng
trông nom chùa Trát giác (Tạng:
BÁC ĐÓA NGÕA

Bragrgyab) trong một năm, trí tuệ rộng
lớn, thông hiểu các kinh. Vì muốn đến Tây
khang tìm nơi yên tĩnh chuyên tu, nên năm
hai mươi tám tuổi sư đến chùa Nặc trân
(Tạng:Rwa-sgren) bái kiến ngài Lạc mẫu
đông, sinh lòng tin kính sâu xa, bèn xin ở
lại học pháp đến ba mươi năm; cùng với
Phác khung ngõa (Tạng: Phu chun pa),
Cẩn nga ngõa (Tạng: Spyan sna ba), được
gọi là ba đệ tử lớn, và sau giữ chức vụ Tăng
viện trưởng của chùa ấy.
Từ năm năm mươi bảy tuổi (có thuyết
nói năm mươi mốt tuổi) trở về sau, sư mới
đi các nơi hoằng pháp, chú trọng kinh điển
giới luật, người theo có đến cả nghìn. Lấy
luận Bồ đề đạo đăng làm chủ để giảng, rồi
kiêm giảng Đại thừa trang nghiêm kinh luận,
Bồ tát địa, Đại thừa tập Bồ tát học luận, Bồ
đề hành luận, Bồ tát bản sinh man luận,
Pháp tập yếu tụng luận, gọi chung là Cam
đan lục luận (sáu bộ luận của phái Cam
đan), nhờ đó mà thanh danh phái Cam
đan nổi mạnh. Về cuối đời, sư xây dựng
chùa Bác đóa (Tạng:Po to), việc giảng kinh
truyền trao cho học trò. Sư thị tịch vào năm
1105 Tây lịch, thọ bảy mươi lăm tuổi (có
thuyết nói bảy mươi chín tuổi). Đệ tử nổi
tiếng nhất thì có: Giả vũ ngõa (Tạng:Bya
yul ba), Đóa ba (Tạng:Dol pa), Lãng nhật
đường ba (Glan ri thanpa, 1054 - 1123), Bà
nặc ngõa (Tạng: Sa ra ba, 1070 - 1141).
[X. S. Candra Das: Pag sams jon zang; G.
N. Roerich: The Blue Annals].
BẠC CÂU LA
Phạm: Vakkula, Bakkula, Bakula,
Vakula. Pàli: Bakkula, Bàkula. Là một
trong các đệ tử của Phật. Còn gọi là Bà câu
la, Ba câu lư, Phạ củ la, Bạc la. Dịch ý là
Trọng tính, Mại tính, Thiện dung. Lúc nhỏ,
mẹ kế (dì ghẻ) mưu sát năm lần mà không

thành. Sau khi xuất gia, suốt đời sư không
đau ốm, sống một trăm sáu mươi tuổi, đời
gọi là Trường thọ đệ nhất. [X. Trung a hàm
Q.8 kinh Bạc câu la; kinh Tăng nhất a hàm
Q.13; luận Đại trí độ Q.22, Q.29; Pháp hoa
kinh văn cú Q.2; Trung luận sớ Q.10 phần
cuối].
BẠC CHỨNG
Chỉ sự chứng ngộ nông cạn mỏng
manh. Ma-ha chỉ quán quyển 7 phần dưới
(Đại 46, 99 hạ), nói: “Đoan tâm chính quán,
mới chứng được một chút Thiền mỏng
manh đã lấy làm mừng, vậy mới thấy một
chút điều ác có lấy làm lo không?”
BẠC ĐỊA
.....
I. Bạc Địa. Ý là địa vị thấp kém hèn
mọn. Chỉ địa vị phàm phu hèn kém. Trong
Tịnh tâm giới quán pháp quyển hạ của
ngài Đạo tuyên (Đại 45, 826 hạ), nói:
“Phàm phu bạc địa, thân thối (thúi) quê
mùa, quả báo hèn hạ”. Thông thường dẫn
dụng những từ ngữ như Bạc địa phàm phu,
Bạc địa để hạ phàm phu. Bạc có ý “bức”,
vì phàm phu ở trong địa vị luôn bị các
khổ đau và phiền não bức bách, cho nên
gọi là Bạc địa. Lại bạc có ý là “bác”, bởi vì
địa vị phàm phu quá nhiều, quá rộng, cho
nên gọi là Bạc địa (Bác địa). Ngoài ra, tông
Tịnh độ đem chia địa vị phàm phu làm ba
loại là Nội phàm vị, Ngoại phàm vị và Bạc
địa, tức Tam hiền vị gọi là Nội phàm, Thập
tín vị gọi là Ngoại phàm, trở xuống gọi là
Bạc địa.
II. Bạc Địa. Là một trong Tam thừa
cộng Thập địa. Thập địa là: Càn tuệ địa,
Tính địa, Bát nhân địa, Kiến địa, Bạc địa,
Li dục địa, Dĩ tác địa, Bích chi phật địa, Bồ
tát địa, Phật địa. Trong địa vị này (Bạc địa),
người ba thừa quán Tư hoặc tức không,
phát sáu trí vô ngại, dứt trừ sáu phẩm trong
BẠC CÂU LA

chín phẩm hoặc thuộc Dục giới, do đó mà
dục hoặc trở nên nhẹ, mỏng, cho nên gọi
là Bạc địa. Địa vị này cũng giống như quả
Tư-đà-hàm của Tiểu thừa. [X. luận Đại trí
độ Q.49, Q.75].
BẠC GIÀ PHẠM
Phạm:Bhagavat, Pàli: Bhagavà hoặc
Bhagavant. Là một trong mười hiệu của
đức Phật, một trong hiệu chung của chư
Phật. Còn gọi là Bà già bà, Bà già phạm, Bà
nga phạ đế. Dịch ý là Hữu đức, Năng phá,
Thế tôn, Tôn quí. Tức hàm ý là người có
đức được đời tôn trọng. Tại Ấn độ, từ này
được dùng để tôn xưng các vị thần có đức
hoặc các bậc Thánh giả, trong trường hợp
ấy, nó có đầy đủ sáu nghĩa: tự tại, li dục, cát
tường, chính nghĩa, danh xưng và giải thoát.
Trong Phật giáo, đó là từ tôn xưng đức Phật.
Lại vì đức Phật có đầy đủ các đức như: có
đức, hay phân biệt, được mọi người tôn kính,
có thể phá trừ phiền não, cho nên, Bạc già
phạm cũng có đủ bốn ý nghĩa là: có đức,
khéo phân biệt, có danh tiếng, và có khả
năng phá trừ các phiền não. Lại cứ theo
Phật địa kinh luận, quyển 1 chép, thì Bạc
già phạm có đủ sáu nghĩa là: tự tại, xí thịnh,
đoan nghiêm, danh xưng, cát tường và tôn
quí. Ngoài ra, cũng có người đem chép
chung Phật và Bạc già phạm làm một mà
gọi là “Phật bạc già phạm”. [X. luận Đại trí
độ Q.2; Thanh tịnh đạo luận Q.7; Đại thừa
nghĩa chương Q.20]. (xt. Thế Tôn, Bà Già
Bà).
BẠC GIÀ PHẠM CA
Phạm: Bhagavad-gìtà. Còn gọi là
Thánh bà già phạm ca. Dịch ý là Thế tôn
ca. Là thơ tôn giáo của Ấn độ cổ đại. Tức là
bộ phận trong Đại tự sự thi (Phạm:
Mahàbhàrata, dịch âm: Ma ha bàla đa) từ
chương 25 đến chương 42 trong quyển 6

phẩm Tì tu ma.Tác giả cũng như tác phẩm
được viết vào thời đại vào đều không rõ,
người ta chỉ có thể suy định nó đã được
viết vào khoảng thế kỉ thứ I Tây lịch. Đây
là các “bài ca Thần Thánh”, là Thánh kinh
của phái Tì thấp nô thuộc Ấn độ giáo, mà
đến nay, tín đồ Ấn độ giáo trên toàn quốc
đều đọc tụng. Nội dung chủ yếu tiếp thu tư
tưởng triết học và quan niệm luân lí của ba
phái Số luận, Du già và Phệ đàn đa, ứng
dụng phương pháp tu luyện Du già, khiến
cho linh hồn cá thể là “Ngã” và linh hồn
vũ trụ là “Phạm” kết hợp với nhau, để đạt
đến cảnh giới tối cao (Niết bàn) mà thoát
khỏi luân hồi sinh tử. Tức dựa vào cuộc
đối thoại giữa
vương tử A nhĩ
nhu na (Phạm:
Arjuna) và hóa
thân của Tì thấp
nô là Cát lật sắt
nô (Phạm:
Kfwịa) mà
nhấn mạnh
hành vi không
chấp trước là
con đường duy
nhất mà loài
người nên theo,
tức nương vào
chính trí mà triểnkhai tư tưởng “trí, hành
hợp nhất”, coi đó là con đường giải thoát
vậy. Mà nếu muốn tu đạo giải thoát một
cách dễ dàng, thì phải tuyệt đối tin yêu
(Phạm:bhakti) thần duy nhất, thuyết này
là nguồn gốc phát triển của phái Tìthấp
nô. Sự phát triển tư tưởng triết học của
Ấn độ giáo, thường là do hình thức chú
thích các bài ca Bạc giàphạm. [X. F.
Edgerton: The Bhagavad-Gìtà, 2 vols.,
1945; Thánh bà già phạm ca (Cao nam
thuận thứ lang)].
Bài ca Bạc Già

BẠC GIÀ PHẠM CA

BẠC GIÀ PHẠM THÁP PHÁI
Phạm: Bhàgavata-sampradàya. Là
một chi phái trong phái Tì thấp nô thuộc
Ấn độ giáo. Nói theo nghĩa rộng, chỉ phái
Tì thấp nô tôn xưng thần Tì thấp nô là Bạc
già phạm (Phạm:Bhagavat, thế tôn). Nói
theo nghĩa hẹp, thì là phái Phan ca lạp đóa
lạp (Phạm:Pàĩcaràtra) đặc biệt chỉ các
phái lấy các bài ca tán Phạm y khải na tát
(Phạm:Vaikhànasa-saôbhità) làm căn cứ.
Phái này noi theo nghi thức tế tự trong Phệ
đà, thừa nhận Tì thấp nô và Thấp bà là
một thể tính, đồng thời, thừa kế Nhất
nguyên luận của Thương yết la, nhấn mạnh
thuyết tín ái (bhakti). Hiện còn sinh hoạt
tại nam Ấn độ. (xt. Tì Nữu Thiên Giáo).
BẠC PHÚC
Phạm: alpa-puịya. Có nghĩa là đức
mỏng, phúc ít. Kiếp này phúc đức mỏng
manh là do đời trước làm ác nhiều, làm
thiện ít, đời trước không gốc lành, cho nên
khổ nhiều, vui ít, không được thấy, nghe
Tam bảo. Kinh Hoa nghiêm (bản dịch mới)
quyển 10 (Đại 10, 52 thượng), nói: “Loài
hữu tình ngu muội, tạp nhiễm lo sợ lớn,
khổ nhiều mà vui ít, vì phúc đức mỏng
manh”. [X. kinh Đại ban Niết bàn (bản
Nam) Q.9].
BÁCH BÁT ÁI HÀNH
Bách bát, tức là một trăm linh tám; Ái
hành, chỉ Tu hoặc. Luận Du già sư địa quyển
95 chép, Tập đế bao hàm một trăm linh
tám thứ ái hành, do bốn loại nhân duyên
mà thành:
1. Sự sai biệt do trong, ngoài, chỉ sáu
chỗ sở y chia làm sáu chỗ trong, sáu chỗ
ngoài.
2. Sự sai biệt do sở y, chỉ sự y chỉ ở sáu
chỗ.
3. Sự sai biệt do tự tính, chỉ ba phẩm

nhuyến (mềm yếu), trung, thượng.
4. Sự sai biệt do thời phận, chỉ đời quá
khứ, đời hiện tại, đời vị lai.
Cái gọi là một trăm linh tám ái hành là,
tự tính của “hữu ái” được chia làm ba phẩm
nhuyến, trung, thượng, ba phẩm đều y vào
sáu chỗ, cho nên thành mười tám ái hành
(3 x 6 = 18), sáu chỗ có trong, ngoài khác
nhau, cho nên thành ba mươi sáu ái hành
(18 x 2), lại phối với ba thời quá khứ, hiện
tại, vị lai khác nhau, thành ra một trăm
linh tám (36 x 3) ái hành.
Nhưng kinh Đại phương đẳng đại tập
quyển 60, phẩm Thập phương Bồ tát, bảo
tâm, ý, thức đều có năm trăm bốn mươi
thứ trăm tám ái hành, lại nói các đối cảnh
sắc, thanh v.v... mà năm thức trước mắt,
tai, mũi, lưỡi, thân duyên theo, đều có ba
thứ ưa, vừa, ghét, cũng đều có năm trăm
bốn mươi thứ trăm tám ái hành. Lại luận
Xá lợi phất a tì đàm quyển 4 phẩm Vấn
phần tứ thánh đế, bảo do mười tám ái hành
khơi mở cái được tạo bên trong, cái được
tạo bên ngoài mà thành ba mươi sáu ái hành,
có khác với thuyết ái hành của luận Du già
sư địa. [X. kinh Tạp a hàm Q.35; luận Câu
xá Q.6, Q.26; Câu xá thích luận Q.5; Câu
xá luận quang kí Q.6; Câu xá luận bảo sớ
Q.6].
BÁCH BÁT CHUNG
........
Chỉ cho một trăm linh tám tiếng chuông
mà các chùa viện dóng lên vào mỗi buổi
sớm, chiều. Đó là tượng trưng cho sự phá
trừ một trăm linh tám cái phiền não, nên
gọi là trăm linh tám tiếng chuông. Hành
pháp này bắt đầu từ Trung quốc. Cứ theo
Sắc tu Bách trượng thanh qui quyển 8
chương Pháp khí chép, thì buổi sáng sớm
BẠC GIÀ PHẠM THÁP PHÁI

lên chuông là để phá trừ đêm dài, cảnh
giác sự mê ngủ, buổi tối lên chuông là để
gọi tỉnh người đời khỏi cơn mê muội tối
tăm. Lại nói, nâng vồ chuông chầm chậm,
dóng tiếng chuông êm ái ngân dài, chia làm
ba hồi, mỗi hồi ba mươi sáu tiếng, lúc bắt
đầu rung chuông và lúc hồi chuông thì hơi
nhanh, cộng tất cả là một trăm linh tám
tiếng. Lại cứ theo Thiền lâm tượng khí tiên
Bái khí môn chép, thì trăm linh tám tiếng
chuông chia làm ba hồi, mỗi hồi ba mươi
sáu tiếng, mười tám tiếng trước nhanh vừa,
mười tám tiếng sau nhanh gấp. Lại đánh
tất cả một trăm linh tám tiếng là để phối
hợp với mười hai tháng, hai mươi bốn khí,
bảy mươi hai hậu. Lại trước khi đi ngủ, dóng
một trăm linh tám tiếng chuông, còn được
gọi là chuông u minh. Tại Nhật bản, lúc
giao thừa, thỉnh một trăm linh tám tiếng
chuông, gọi là chuông trừ tịch. [X. Loại tụ
danh vật khảo Q.334].
BÁCH BÁT PHIỀN NÃO
Nghĩa là phiền não của chúng sinh có
một trăm linh tám thứ. Còn gọi là Bách
bát kết nghiệp, vì phiền não hay sinh các
nghiệp ác. Về nội dung phiền não, có nhiều
thuyết khác nhau.
1. Cứ theo luận Đại trí độ quyển 7, Đại
thừa nghĩa chương quyển 6 chép, thì trăm
linhtám phiền não là chỉ mười triền và
chín mươi tám kết. Mười triền tức là không
hổ, không thẹn, ghen ghét, keo bẩn, hối
tiếc, ngủ say, thô động, trầm trệ, tức giận
và che đậy; chín mươi tám kết tức là tám
mươi tám Kiến hoặc và mười Tư hoặc trong
ba cõi.
2. Cứ theo kinh Minh độ ngũ thập hiệu
kế (kinh Đại phương đẳng đại tập quyển
59), Chỉ quán phụ hành truyền hoằng quyết
quyển 5 đoạn 5 (hội bản) chép, thì khi sáu

căn mắt, tai, mũi v.v... lấy sáu trần cảnh
sắc, thanh, hương v.v... làm đối tượng thì
đều có ba loại ưa, ghét, trung bình (không
ưa không ghét) khác nhau, hợp thành mười
tám loại, lại mỗi mỗi đều có nhơ nhuốm,
trong sạch sai khác, hợp thành ba mươi
sáu loại, lại phối với ba đời quá khứ, vị lai,
hiện tại hợp thành một trăm linh tám loại
phiền não.
3. Cứ theo Chỉ quán phụ hành truyền
hoằng quyết quyển 5 đoạn 5 chép, thì sáu
căn đều có ba cảm thụ khổ, vui, không khổ
không vui, hợp thành mười tám loại, sáu
căn mỗi mỗi lại có ba thứ ưa, ghét, trung
bình, hợp thành mười tám thứ, tổng cộng
ba mươi sáu thứ; lại phối với ba đời quá
khứ, vị lai, hiện tại, hợp thành một trăm
linh tám thứ phiền não.
Ngoài ra, các chùa viện sớm hôm dóng
lên một trăm linh tám tiếng chuông, hàm ý
là tiêu trừ một trăm linh tám thứ phiền não.
Lại cũng tùy theo con số trăm linh tám phiền
não mà có trăm linh tám niệm tụng, trăm
linh tám hột tràng hạt, trăm linh tám tam
muội và trăm linh tám vị tôn v.v... [X. kinh
Mộc hoạn tử; luận Đại trí độ Q.36, Q.68;
Thích thị yếu lãm Q.trung].
BÁCH BÁT SỔ CHÂU
...........
Tức do một trăm linh tám hột châu
xâu lại thành một chuỗi tràng hạt. Một
trăm linh tám hạt là một loại phổ biến
nhất trong các loại tràng hạt. Kinh Mộc
hoạn tử (Đại 17, 726), nói: “Phật bảo nhà
vua, nếu muốn diệt trừ phiền não chướng,
báo chướng, thì xâu một trăm linh tám
hạt mộc hoạn, thường mang theo mình,
lúc đi, lúc ngồi, lúc nằm, luôn luôn chú
tâm chí thành xưng niệm Phật, Pháp, Tăng
cho đến hết một tràng. (...) Nếu niệm được
một trăm vạn lần như thế thì sẽ có thể
diệt trừ một trăm linh tám kết nghiệp.”
(xt. Niệm Châu).

BÁCH BÁT SỔ CHÂU

BÁCH BÁT TAM MUỘI
..............
Bách bát, tức một trăm linh tám; Tam
muội (Phạm: samàdhi), tức trạng thái tĩnh
lặng chú tâm vào một cảnh. Cứ theo kinh
Đại phẩm bát nhã quyển 3 phẩm Tướng
hành, quyển 5 phẩm Vấn thừa, kinh Đại
Bát nhã quyển 414, luận Đại trí độ quyển
43, quyển 47 chép, thì có một trăm linh
tám thứ Tam muội, gọi là Bách bát Tam
muội. Đó là:
1. Thủ lăng nghiêm Tam muội (Phạm:
Zùraô-gama), còn gọi là Kiện hành tam
muội. Thủ lăng nghiêm, hàm ý là nhiếp trì
các pháp một cách bền chắc. Bồ tát trú nơi
tam muội này, thì đối với hành tướng nhiều
ít sâu cạn của các tam muội, đều có thể
phân biệt một cách rõ ràng, hết thảy ma
não không phá hoại được.
2. Bảo ấn tam muội (Phạm: Ratnamudra),
Bồ tát trú trong tam muội này, có
thể ấn chứng tất cả tam muội; trong các
thứ báu, Pháp bảo là thù thắng hơn hết,
đời nay đời sau cho đến Niết bàn, đều có
thể làm ích lợi.
3. Sư tử du hí tam muội (Phạm:
Siôha-vikrìđita), Bồ tát trú nơi tam muội
này, thì trong tất cả tam muội ra, vào, chậm,
mau đều được tự tại, đối với các ngoại đạo,
kẻ cứng cỏi có thể phá được, kẻ tin thì độ
cho, cũng như lúc sư tử chơi đùa, có thể
chế phục các loài thú.
4. Diệu nguyệt tam muội (Phạm:Sucandra),
Bồ tát vào tam muội này, có thể
trừ được các pháp tà kiến vô minh che lấp,
cũng như trăng tròn trong sáng, có thể phá
tan bóng tối.
5. Nguyệt chàng tướng tam muội
(Phạm:Candra-dhvaja-ketu), Bồ tát vào
tam muội này, thì tất cả các pháp đều thông

suốt không ngại, thuận theo hết thảy; cũng
như đại tướng, dùng cờ báu làm hình tượng
mặt trăng, người thấy tướng ấy đều thuận
theo.
6. Xuất chư pháp tam muội (Phạm:
Sarva-dharmodgata), còn gọi là Xuất chư
pháp ấn tam muội, Nhất thiết pháp dũng
tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, có
thể khiến tất cả tam muội phát sinh và thêm
lớn; cũng như các trận mưa đúng thời, khiến
cho cây cỏ đều nảy sinh.
7. Quán đính tam muội (Phạm:
Vilokita-mùrdha). Bồ tát vào tam muội
này, có thể thấy khắp hết thảy tam muội;
như đứng trên chóp núi, thấy suốt mọi vật.
8. Tất pháp tính tam muội (Phạm:
Dharma-dhàtu-niyata), còn gọi là Pháp
giới quyết định tam muội. Thể tính các pháp,
vô lượng vô nhị, khó nắm giữ được. Bồ tát
vào định này, thì có thể quyết định biết các
pháp tính, mà được định tướng; cũng như
hư không, chẳng ai ở được, nhưng có sức
thần thông, có thể cư trú.
9. Tất chàng tướng tam muội (Phạm:
Niyata-dhvaja-ketu), cũng gọi là Quyết
định chàng tướng tam muội. Bồ tát trú nơi
tammuội này, có thể quyết định cầm cờ pháp
của các tam muội, tôn quí hơn hết đối với
các tam muội; cũng như đại tướng cầm cờ,
biểu trưng tướng tôn quí to lớn của mình.
10. Kim cương tam muội (Phạm:
Vajra), còn gọi là Kim cương dụ tam muội.
Bồ tát trú nơi tam muội này, thì trí tuệ kiên
cố, có thể phá các tam muội khác, cũng
như kim cương cứng chắc không nát, nhưng
có khả năng phá tan muôn vật.
11. Nhập pháp ấn tam muội (Phạm:
Sarva-dharma-praveza-mudra), như
người nhập cảnh nội, có dấu ấn mới được
vào, không thì không được vào. Bồ tát trú
nơi tam muội này, tức có thể vào thực tướng
của các pháp.
12. Tam muội vương an lập tam muội

(Phạm:Samàdhi-ràjà-supratiwỉhita), còn gọi là Thiện lập định vương tam muội. Bồ BÁCH BÁT TAM MUỘI

tát trú nơi tam muội này, thì trong tất cả
tam muội khác đều được an trú; cũng như
đại vương ngồi trên chính điện, sai các quần
thần đều phải tuân mệnh.
13. Phóng quang tam muội (Phạm:
Razmi-pramukta), Bồ tát trú nơi tam muội
này, có thể phóng các thứ ánh sáng, soi các
tam muội, tất cả đều rõ ràng.
14. Lực tiến tam muội (Phạm:Balavyùha),
còn gọi là Tinh tiến lực tam muội.
Bồ tát trú nơi tam muội này, thì trong các
tam muội, được sức tự tại, thường hay biến
hóa thần thông để độ chúng sinh.
15. Cao xuất tam muội (Phạm:
Samudgata), còn gọi là Xuất sinh tam
muội, Đẳng dũng tam muội. Bồ tát trú nơi
tam muội này, thì phúc đức trí tuệ đều được
tăng trưởng, được từ nơi tâm xuất sinh tính
của các tam muội.
16. Tất nhập biện tài tam muội(Phạm:
Niru-kti-niyata-praveza), còn gọi là Nhập
nhất thiết ngôn từ tam muội. Bồ tát trú nơi
tam muội này, có thể biện thuyết tất cả tam
muội, đối với thứ tự lời nói của chúng sinh
và các văn tự trong kinh sách, đều có thể
phân biệt rõ ràng, không ngại trở.
17. Thích danh tự tam muội (Phạm:
Adhiva cana-praveza), còn gọi là Nhập
danh tự tam muội, Đẳng nhập tăng ngữ
tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, thì
có thể giải thích danh tự và pháp nghĩa của
các tam muội, khiến người khác hiểu.
18. Quán phương tam muội (Phạm:Digvilo-
kita), Bồ tát trú nơi tam muội này, thì
ra vào các tam muội khác một cách tự tại
vô ngại, cho nên có thể đem lòng thương
xót quán chiếu chúng sinh trong mười
phương để mà độ thoát.
19. Đà la ni ấn tam muội (Phạm:
Àdhàraịa-mudra), cũng gọi là Tổng trì

ấn tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này,
có thể nắm dấu ấn của các tam muội, phân
biệt các tam muội.
20. Vô cuống tam muội (Phạm:
Asaôpramo-wa), còn gọi là Bất vong tam
muội, Vô vong thất tam muội. Bồ tát trú
nơi tam muội này, thì không sinh các tà
kiến vô minh ái, khuể (yêu, giận), ở trong
các tam muội đều không có việc mờ ám.
21. Nhiếp chư pháp hải tam muội
(Phạm: Sarva-dharma-samavasaraịasàgara-
mudra), cũng gọi là Nhiếp chư pháp
hải ấn tam muội, Chư pháp đẳng thú hải
ấn tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này,
pháp ba thừa đều thu vào bên trong tam
muội này, như tất cả dòng sông, đều chảy
ra biển.
22. Biến phú hư không tam muội
(Phạm:Àkàza-spharaịa), Bồ tát trú trong
tam muội này, dùng sức tam muội, che khắp
hư không vô lượng vô biên, hoặc phóng
ánh sáng, hoặc dùng âm thanh vang dội
trong đó.
23. Kim cương luân tam muội (Phạm:
Vajra-maịđala), Bồ tát trú nơi tam muội
này, có thể giữ các tam muội, đạt tới hết
thẩy các pháp, không trở ngại; cũng như
bánh xe kim cương, đi bất cứ đâu đều không
bị ngăn trở.
24. Bảo đoạn tam muội (Phạm:Raịaôjaha),
Bồtát trú nơi tam muội này, có thể trừ
diệt tất cả phiền não nhơ bẩn trong tam muội;
cũng như có vật quí báu thật thì có thể sửa
sang mọi thứ báu cho được trong sáng.
25. Năng chiếu tam muội (Phạm:
Vairocana), còn gọi là Năng chiếu diệu tam
muội, Biến chiếu tam muội. Bồ tát trú nơi
tam muội này, có thể dùng trí tuệ soi rọi
các pháp; cũng như mặt trời mọc, chiếu
khắp thế gian, mọi vật đều rõ ràng.
26. Bất cầu tam muội (Phạm:Aniôiwa),
còn gọi là Bất tuần tam muội. Bồ tát trú nơi
tam muội này, có thể soi tỏ các pháp, đều

như huyễn hóa, dứt hết ái dục trong ba cõi,
không còn cầu mong gì.
27. Vô trụ tam muội (Phạm:Aniketa-
BÁCH BÁT TAM MUỘI

sthita), còn gọi là Tam muội vô xứ trú tam
muội, Vô tướng trú tam muội. Bồ tát trú nơi
tam muội này, có thể soi tỏ các pháp, niệm
niệm vô thường, không có tướng dừng trụ.
28. Vô tâm tam muội (Phạm:Nizcinta),
còn gọi là Bất tư duy tam muội. Bồ tát trú
nơi tam muội này, các pháp tâm, tâm sở
không còn sinh khởi tác dụng nữa.
29. Tịnh đăng tam muội (Phạm:
Vimala-pradìpa), còn gọi là Vô cấu đăng
tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, lìa
các phiền não cáu bẩn, nhờ thế, đèn trí tuệ
phát sáng trong sạch.
30. Vô biên minh tam muội (Phạm:
Ananta-prabha), còn gọi là Vô biên quang
tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, có
thể đem ánh sáng trí tuệ, soi khắp chúng
sinh trong mười phương thế giới vô biên và
vô lượng các pháp đều sáng tỏ.
31. Năng tác minh tam muội (Phạm:
Prabhà-kara), còn gọi là Phát quang tam
muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, thì hay
soi sáng các pháp, cũng như ngọn đuốc
trong bóng tối, không một vật gì mà không
rõ.
32. Phổ chiếu minh tam muội, còn
gọi là Phổ biến minh tam muội, Phổ chiếu
tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, có
thể chiếu khắp các pháp tam muội môn;
cũng như viên ngọc báu của Luân vương,
chiếu sáng bốn bên.
33. Kiên tịnh chư tam muội (Phạm:
Zuddha-sàra), còn gọi là Tịnh kiên định
tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, hay
khiến các tam muội trong sạch bền chắc,
không bị tất cả các pháp nhơ nhớp làm
hại.
34. Vô cấu minh tam muội (Phạm:
Vimala-prabha), còn gọi là Vô cấu quang
tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, hay

lìa sự nhơ nhớp của tất cả tam muội, phá
trừ hết thảy phiền não ái dục vô minh, cũng
hay soi tỏ tất cả tam muội.
35. Hoan hỉ tam muội (Phạm: Ratikara),
còn gọi là Phát diệu lạc tam muội,
Tác lạc tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội
này, hay sinh ra vô lượng vô biên niềm vui
với chính pháp.
36. Điện quang tam muội (Phạm:
Vidyut-pradìpa), còn gọi là Điện đăng tam
muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, đối với
cái đạo đã mất từ vô thủy đến nay, lại có
thể được lại, như ánh chớp vụt hiện, soi
đường cho người hành giả.
37. Vô tận tam muội (Phạm:Akwaya),
Bồ tát trú nơi tam muội này, diệt tướng vô
thường của các pháp mà vào lí chân thực
không sinh không diệt.
38. Uy đức tam muội (Phạm:Tejovatì),
còn gọi là Cụ uy quang tam muội. Bồ tát
trú nơi tam muội này, hay được vô lượng
uy đức tự tại trang nghiêm.
39. Li tận tam muội (Phạm:
Kwayàpagata), Bồ tát trú nơi tam muội này,
có thể thấy các tam muội không cùng tận,
đồng thời, thấu suốt cái lí của các thứ quả báo
công đức tương ứng trong vô lượng a tăngkì
kiếp, mà xa lìa tất cả cái thấy đoạn diệt.
40. Bất động tam muội (Phạm:
Aniĩjya), còn gọi là Vô động tam muội.
Bồ tát trú nơi tam muội này, hay biết thực
tướng các pháp, rốt ráo vắng lặng, trí tuệ
và tam muội tương ứng, đối với tất cả tam
muội và tất cả các pháp đều không bàn
phiếm.
41. Bất thoái tam muội (Phạm:
Avivarta), còn gọi là Trang nghiêm tam
muội, Vô hà khích tam muội. Bồ tát trú nơi
tam muội này, thường không chuyển lui,
tức là A bệ bạt trí.
42. Nhật đăng tam muội (Phạm:Sùryapra-
dìpa), còn gọi là Nhật quang tam muội.
Bồ tát trú nơi tam muội này, hay soi tỏ mọi

loại pháp môn và các tam muội; cũng như
mặt trời chiếu rọi tất cả thế giới, lại như
đèn sáng, hay chiếu phá phòng tối.
BÁCH BÁT TAM MUỘI

43. Nguyệt tịnh tam muội (Phạm:
Candra-vimala), còn gọi là Tịnh nguyệt
tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, trí
tuệ trong sáng, lợi ích chúng sinh, lại hay
phá màn vô minh của các tam muội; cũng
như vừng trăng tròn sáng, phá màn đen
tối.
44. Tịnh minh tam muội (Phạm:
Zuddha-prabhàsa), cũng gọi là Tịnh quang
tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, hay
thấy rõ các pháp, không bị chướng ngại.
45. Năng tác minh tam muội (Phạm:
Àloka-kara), còn gọi là Phát minh tam
muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, thì cùng
với trí Bát-nhã tương ứng mà chiếu soi rỗng
suốt các môn tam muội.
46. Tác hành tam muội (Phạm:
Kàràkàra) còn gọi là Đại bát-nhã quyết
tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, hay
phát khởi những tam muội đã được từ trước.
47. Tri tướng tam muội (Phạm:Jĩànaketu),
còn gọi làTrí chàng tam muội. Bồ tát
trú nơi tam muội này, thì thấy trong tất cả
tam muội, có cái tướng của trí tuệ chân thực.
48. Như kim cương tam muội (Phạm:
Vajro-pama), Bồ tát trú nơi tam muội này,
có thể phá hết thảy phiền não kết sử, không
sót một chút nào; cũng như kim cương hay
phá các vật, diệt hết không sót.
49. Tâm trú tam muội (Phạm: Cittasthiti),
còn gọi là Trú tâm tam muội, tướng
tâm của chúng sinh vụt hiện vụt biến, thay
đổi luôn luôn, khó chế khó giữ, Bồ tát trú
nơi tam muội này, thì có thể thu nhiếp sự
tán loạn, tâm không lay động.
50. Phổ minh tam muội (Phạm:
Samantàlo-ka), còn gọi là Biến chiếu tam
muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, trong
tất cả pháp, thấy tướng ánh sáng, không bị
tối tăm, dùng sức thần thông chiếu khắp

thế gian, thấy suốt không ngại.
51. An lập tam muội (Phạm:
Supratiwỉhita), còn gọi là Thiện trú tam
muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, ở trong
tất cả công đức thiện pháp, an lập vững
chắc, như núi Tu di đứng yên không động.
52. Bảo tụ tam muội (Phạm: Ratnakoỉi),
còn gọi là Bảo đính tam muội, Bảo
tích tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này,
có khả năng chuyển tất cả những cái mà
cõi nước có, đều thành bảy thứ báu.
53. Diệu pháp ấn tam muội (Phạm:
Vara-dharma-mudra),Bồ tát trú nơi tam
muội này, được các tam muội pháp ấn công
đức sâu xa mầu nhiệm của chư Phật, Bồ tát.
54. Pháp đẳng tam muội(Phạm:Sarvadhar-
ma-samatà), còn gọi là Nhất thiết
pháp bình đẳng tính tam muội. Bồ tát trú
nơi tam muội này, hay thấy suốt chúng sinh
và hết thảy pháp đều bình đẳng.
55. Đoạn hỉ tam muội (Phạm: Ratijaha),
còn gọi là Sinh hỉ tam muội, Xả ái lạc
tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, hay
quán xét các tướng khổ, không, vô thường,
vô ngã, bất tịnh, đối với tất cả thế gian, sinh
tâm chán xa, không khởi ý tưởng ham vui.
56. Đáo pháp đính tam muội (Phạm:
Dhar-modgata), còn gọi là Nhập pháp
đính tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội
này, hay dùng sức phương tiện Bát nhã,
lên đến đỉnh núi pháp.
57. Năng tán tam muội (Phạm:
Vikiraịa), còn gọi là Phiêu tán tam muội.
Bồ tát trú nơi tam muội này, cùng với không
tuệ tương ứng, hay phá tan các pháp.
58. Phân biệt chư pháp cú tam muội
(Phạm: Sarva-dharma-pada-prabheda),
còn gọi là Hoại chư pháp xứ tam muội, Phân
biệt pháp cú tam muội. Bồ tát trú nơi tam
muội này, phân biệt được các lời nói câu
văn của tất cả các pháp, vì chúng sinh mà
nói pháp, lời lẽ không bị trở ngại.
59. Tự đẳng tướng tam muội (Phạm:

Samà-kwaràvakàra), còn gọi là Bình đẳng
tự tướng tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội
này, quán các chữ, các lời, tất cả đều bình
BÁCH BÁT TAM MUỘI

đẳng, chửi mắng khen ngợi, không có yêu,
ghét.
60. Li tự tam muội (Phạm:
Akwaràpagata), còn gọi là Li văn tự tướng
tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này,
thấu suốt nghĩa chân như của các pháp,
không bị văn chữ lời nói làm chướng ngại,
bởi thế, trong biển nghĩa, không có cái
vọng kiến văn chữ tồn tại. Tức là đối với
văn chữ trong quyển kinh, có thể thấy
trực tiếp nghĩa chân thực, mà xa lìa sự chấp
chặt vào văn chữ danh tướng.
61. Đoạn duyên tam muội (Phạm:
Àramba-ịa-cchedana), còn gọi là Đoạn
sở duyên tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội
này, có thể ở cảnh hoan lạc mà không sinh
tâm vui mừng, ở trong cảnh đau khổ mà
không sinh tâm buồn bực, trong cảnh
không khổ không vui, cũng không sinh tâm
bám níu, đối với ba cảm thụ ấy đều xa lìa
không dính, nên tâm đoạn, duyên diệt.
62. Bất hoại tam muội (Phạm:Avikàra),
còn gọi là Vô biến dị tam muội. Bồ tát trú
nơi tam muội này, hay thấy rõ pháp tính
rốt ráo vắng lặng, bàn phiếm không phá
được, vô thường cũng không chuyển được.
63. Vô chủng tướng tam muội (Phạm:
Aprakàra), còn gọi là Vô phẩm loại tam
muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, biết rõ
các pháp không có tướng, vì thế không thấy
có tướng các pháp.
64. Vô xứ hành tam muội (Phạm:
Aniketa-càrin), còn gọi là Vô tướng hành
tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, hay
biết ngọn lửa ba độc tham, sân, si thiêu đốt
ba cõi, vì thế tâm không nương tựa; biết
Niết bàn cũng rốt ráo là không, nên cũng
không nương tựa.
65. Li mông muội tam muội (Phạm:
Timirà-pagata), còn gọi là Li ám tam muội,

Li ế ám tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội
này, ở trong các tam muội, chỉ còn một
mảy may vô minh, cũng có thể trừ diệt hết.
66. Vô khứ tam muội (Phạm:
Càritravatì), Bồ tát trú nơi tam muội này,
không thấy tướng đi lại của tất cả các pháp.
67. Bất biến dị tam muội (Phạm:
Acala), còn gọi là Bất động tam muội, Bất
biến động tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội
này, hay quán tất cả pháp tam muội; đều
không thấy tướng đổi khác.
68. Độ duyên tam muội (Phạm:
Viwaya-tìrịa), còn gọi là Độ cảnh giới tam
muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, đều diệt
hết các phiền não duyên theo sáu trần, có
khả năng vượt qua biển lớn sáu trần, cũng
có thể vượt qua tất cả trí tuệ duyên sinh
tam muội.
69. Tập chư công đức tam muội (Phạm:
Sar-va-guịa-saôcaya-gata), còn gọi là
Tập chư đức tam muội, Tập nhất thiết công
đức tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này,
tu tập hết thảy thiện căn công đức, lúc đầu
đêm, lúc cuối đêm, không ngưng nghỉ, cũng
như mặt trời mặt trăng vận chuyển không
ngừng.
70. Trú vô tâm tam muội (Phạm:
Sthita-niscitta), còn gọi là Vô tâm trú tam
muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, chỉ theo
trí tuệ chứ không theo tâm thức, ở yên trong
thực tướng của các pháp.
71. Tịnh diệu hoa tam muội (Phạm:
Zubha-puwpita-zuddhi), Bồ tát trú nơi tam
muội này, có thể trong các tam muội, nở
những hoa công đức, để tự tại trang nghiêm,
cũng như cây nở hoa, cây tự trang sức.
72. Giác ý tam muội (Phạm: Bodhyaígavatì),
Bồ tát trú nơi tam muội này,
khiến các tam muội biến thành vô lậu, cùng
với bảy giác chi tương ứng.
73. Vô lượng biện tam muội (Phạm:
Ananta-pratibhàna), còn gọi là Cụ giác
chi tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này,

được vô lượng biện tài, chỉ nói một câu mà
trải vô lượng kiếp cũng không cùng tận.
74. Vô đẳng đẳng tam muội (Phạm:
BÁCH BÁT TAM MUỘI

Asama-sama). Bồ tát trú nơi tam muội này,
quán hết thẩy chúng sinh đều đồng như
Phật, quán tất cả pháp đều đồng Phật pháp,
cùng với Vô đẳng đẳng Bát nhã ba la mật
tương ứng.
75. Độ chư pháp tam muội (Phạm:
Sarva-dharmàtikramaịa), còn gọi là Siêu
nhất thiết pháp tam muội. Bồ tát trú nơi
tam muội này, có thể vào cửa ba giải thoát
vượt khỏi ba cõi, hóa độ chúng sinh ba thừa.
76. Phân biệt chư pháp tam muội
(Phạm:Pari-cchedakara), còn gọi là Quyết
phán chư pháp tam muội. Bồ tát trú nơi
tam muội này, hay phân biệt tướng của các
pháp thiện, bất thiện, hữu lậu, vô lậu, hữu
vi, vô vi v.v...
77. Tán nghi tam muội (Phạm:Vimativiki-
raịa), còn gọi là Tán nghi võng tam
muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, có thế
trong tất cả pháp, cắt hết lưới ngờ, được
thực tướng của hết thảy các pháp.
78. Vô trú xứ tam muội (Phạm:
Niradhi-wỉhàna), còn gọi là Vô xứ tam
muội, Vô sở trú tam muội. Bồ tát trú nơi
tam muội này, thì thông suốt các pháp mà
không chấp chặt ngưng trệ ở một chuẩn
tắc nhất định nào của mỗi pháp.
79. Nhất trang nghiêm tam muội
(Phạm:Eka-vyùha), còn gọi là Nhất tướng
tam muội, Nhất tướng trang nghiêm tam
muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, hay quán
thấy các pháp đều là một, bất luận là có
tướng hay không, hoặc thấy tất cả pháp
đều không, biết rõ cái lí “hết thảy tức một”,
và dùng trí tuệ một tướng mà trang nghiêm
tam muội này.
80. Sinh hành tam muội (Phạm:
Àkàràbhì-nirhàra), còn gọi là Dẫn phát
hành tướng tam muội. Bồ tát trú nơi tam
muội này, hay quán các loại tướng đi, tướng

vào, tướng đứng, tướng ra và biết các tướng
ấy đều là không.
81. Nhất hạnh tam muội (Phạm:
Ekàkàra), còn gọi là Nhất hành tướng tam
muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, cùng
với tất kính không tương ứng, không còn
thứ tự của hành nào khác nữa.
82. Bất nhất hành tam muội (Phạm:
Àkàrà-navakàra), còn gọi là Li hành tướng
tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này,
không thấy tướng đơn nhất của các tam
muội, là vì trong tam muội này có thể kiêm
tu các loại quán hành khác.
83. Diệu hành tam muội (Phạm: Sucàrin),
còn gọi là Diệu hành tướng tam
muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, không
thấy các tam muội có từ hai hành tướng trở
lên, mà chỉ có một tam muội duy nhất tương
ứng với tất kính không, bởi thế, tất cả hí
luận đều không phá được.
84. Đạt nhất thiết hữu để tán tam
muội (Phạm: Nairvedhika-sarva-bhavatalopagata),
còn gọi là Đạt chư hữu để tán
hoại tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này,
có thể dùng trí tuệ vô lậu, thông suốt ba
cõi, cho đến tận đáy của cõi Phi hữu tưởng
phi vô tưởng, hết thảy các cõi đều khiến
tan hoại.
85. Nhập danh ngữ tam muội (Phạm:
Saô-keta-ruta-praveza), cũng gọi là Nhập
ngôn ngữ tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội
này, thì có thể biết tất cả danh tự lời nói
của hết thảy chúng sinh, hết thảy vật và
hết thảy pháp, không một cái gì mà không
hiểu.
86. Li âm thanh tự ngữ tam muội
(Phạm:Nirghowàksara-vimukta), còn gọi
là Giải thoát âm thanh văn tự tam muội.
Bồ tát trú nơi tam muội này, quán hết thảy
các pháp đều không có tiếng tăm lời nói,
thường là tướng vắng lặng.
87. Nhiên cự tam muội (Phạm:
Jvalanolka), cũng gọi là Cự xí nhiên tam

muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, hay dùng
đuốc trí tuệ, soi sáng tất cả pháp, không
một mảy may lầm lạc lẫn lộn; như người đi
BÁCH BÁT TAM MUỘI

đêm cầm đuốc, không sa vào hang hầm
nguy hiểm.
88. Tịnh tướng tam muội (Phạm:
Lakwaịa-parizodhana), còn gọi là Nghiêm
tịnh tướng tam muội. Bồ tát trú nơi tam
muội này, được trong sạch đầy đủ mà trang
nghiêm ba mươi hai tướng, lại có thể quán
xét các tướng tổng, biệt của mọi pháp đúng
như pháp, cũng có thể quán các pháp thanh
tịnh không có tướng.
89. Phá tướng tam muội (Phạm:
Anabhi-lakwita) còn gọi là Vô tiêu xí tam
muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, thì không
thấy tất cả pháp tướng, cũng không thấy
tướng của các tam muội.
90. Nhất thiết chủng diệu túc tam
muội (Phạm:Sarvàkàra-varopeta),còn
gọi là Cụ nhất thiết diệu tướng tam muội. Bồ
tát trú nơi tam muội này, hay lấy các công
đức để trang nghiêm Thiền định, khiến được
thanh tịnh mà đầy đủ hết thảy diệu tướng.
91. Bất hỉ khổ lạc tam-muội (Phạm:
Sarva-sukha-du#kha-nirabhinandì), còn
gọi là Bất hí khổ lạc tam muội, Bất hí nhất
thiết khổ lạc tam muội. Bồ tát trú nơi tam
muội này, hay quán xét cái vui ở đời có
nhiều nỗi đắng cay, hoạn nạn, giả dối đảo
điên, chẳng đáng ham thích; quán xét cái
khổ ở thế gian, như bệnh tật, như mũi tên
đâm vào mình, lòng không ưa muốn. Vì
tất cả các pháp đều là hư dối, nên khổ cũng
như vui, đều không đáng mừng.
92. Vô tận tướng tam-muội (Phạm:
Akwaya-karaịđa), còn gọi là Bất tận hành
tam muội, Vô tận hành tướng tam muội.
Bồ tát trú nơi tam muội này, hay quán hết
thảy pháp, không thường không đoạn,
chẳng hoại chẳng hết.
93. Đà la ni tam muội (Phạm:
Dhàraịìmat), còn gọi là Đa đà la ni tam

muội, Cụ đà la ni tam muội. Bồ tát trú nơi
tam muội này, thì hay giữ các tam muội,
nên các đà la ni cũng đều tự nhiên mà được.
94. Nhiếp chư tà chính tướng tam
muội (Phạm: Samyaktva-mithyàtvasarva-
saôgra-haịa), còn gọi là Thủ chư
tà chính tướng tam muội, Nhiếp phục nhất
thiết chính tính tà tính tam muội. Bồ tát
trú nơi tam muội này, đối với tất cả chúng
sinh thuộc chính định tụ, tà định tụ, bất
định tụ đều không lìa bỏ, một lòng nhiếp
thủ mà không thấy các tướng tà, chính.
95. Diệt tắng ái tam muội (Phạm:
Anurodhà pratirodha), cũng gọi là Li tắng
ái tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này,
hay diệt mọi tình yêu ghét, trong các pháp
đáng ghét, không sinh tâm tức bực.
96. Nghịch thuận tam muội (Phạm:
Sarva-rodha-virodha-saôprazamana),
còn gọi là Tĩnh tức nhất thiết vi thuận tam
muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, đối với
các pháp có thể nghịch, thuận tùy ý, có thể
phá tất cả chúng sinh tà nghịch, hay thuận
với tất cả chúng sinh có thể cảm hóa được,
nhưng lại không chấp vào tướng thuận,
nghịch.
97. Tịnh quang tam muội (Phạm:
Vimala-prabha), còn gọi là Vô cấu minh
tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, đối
với các tam muội đều được sáng sủa trong
sạch, không một mảy may phiền não.
98. Kiên cố tam muội (Phạm:Sàravat),
còn gọi là Cụ kiên cố tam muội. Bồ tát trú
nơi tam muội này, đối với thực tướng của
các pháp, trí tuệ tương ứng và rất bền chắc;
cũng như hư không, không gì phá hoại
được.
99. Mãn nguyệt tịnh quang tam muội
(Phạm: Paripùrịa-candra-vimalaprabha),
Bồ tát trú nơi tam muội này, có
đủ trí sáng suốt thanh tịnh, diệt ngọn lửa
vô minh yêu, giận, công đức mát rợi, lợi ích
chúng sinh; cũng như vừng trăng tròn mùa

thu, phá tan các bóng tối, mát mẻ dịu dàng.
100. Đại trang nghiêm tam muội
(Phạm:Mahà-vyùha), Bồ tát trú nơi tam
BÁCH BÁT TAM MUỘI

muội này, thì thành tựu đại trang nghiêm,
thấy thế giới trong mười phương nhiều như
cát sông Hằng, đem hương hoa bằng bảy
thứ báu để làm đẹp cõi Phật, công đức trang
nghiêm như thế mà tâm không đắm trước.
101. Năng chiếu nhất thiết thế tam
muội (Phạm:Sarvàkàra-prabhà-kara),
còn gọi là Chiếu nhất thiết thế gian tam
muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, có thể
soi rọi tất cả pháp trong chúng sinh thế
gian, trụ xứ thế gian và ngũ chúng thế gian.
102. Tam muội đẳng tam muội (Phạm:
Samàdhi-samatà), còn gọi là Đẳng tam
muội, Định bình đẳng tính tam muội. Bồ
tát trú nơi tam muội này, thì hay quán các
tam muội một cách bình đẳng, không thấy
có sâu cạn cao thấp khác nhau, quán tất cả
pháp hữu vi đều do nhân duyên sinh, và
cùng với tướng tam muội cũng đều bình đẳng.
103. Nhiếp nhất thiết hữu tránh vô
tránh tam muội (Phạm: Araịa-saraịasarva-
samavasaraịa), còn gọi là Vô tránh
hành tam muội, Hữu tránh vô tránh bình
đẳng lí thú tam muội. Bồ tát trú nơi tam
muội này, thì trong tất cả pháp có thể thông
suốt vô ngại, không thấy pháp này tướng
như thế này, không thấy pháp này tướng
như thế kia, đối với chúng sinh cũng không
tranh cãi xấu, tốt, chỉ theo tâm hành của
họ mà nhiếp thủ độ thoát.
104. Bất nhạo nhất thiết trụ xứ tam
muội (Phạm: Anilambha-niketa-nirata),
còn gọi là Vô trụ xứ tam muội. Bồ tát trú
nơi tam muội này, thì không ưa ở thế gian,
vì thế gian là vô thường; cũng không ưa trú
nơi phi thế gian, là vì chẳng chấp trước vào
cái không.
105. Như trụ định tam muội (Phạm:
Tatha-tà-sthita-nizcita), còn gọi là Quyết
định an trụ chân như tam muội. Bồ tát trú

nơi tam muội này, thì biết tướng như thực
của tất cả pháp, không thấy có pháp nào
siêu vượt thực tướng đó.
106. Hoại thân suy tam muội (Phạm:
Kàya-kali-saôpramathana), còn gọi là
Hoại thân tam muội, Li thân uế ác tam muội.
Bồ tát trú nơi tam muội này, dùng sức trí
tuệ phá trừ các loại tướng suy tự nhiên hoại
diệt sắc thân.
107. Hoại ngữ như hư không tam
muội (Phạm: Vàk-kali-vidhvaôsanagagana-
kalpa),còn gọi là Li ngữ uế ác
tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này,
không thấy ngữ nghiệp của các tam muội
nương vào âm thanh mà có, như hư
không, như huyễn hóa, không sinh yêu,
ghét.
108. Li trước hư không bất nhiễm tam
muội (Phạm: Akàsàsaíga-vimuktinirupalepa),
còn gọi là Vô nhiễm trướcc
như hư không tam muội. Bồ tát tu hành
Bát nhã ba la mật, quán xét các pháp rốt
ráo là không, chẳng sinh chẳng diệt, cũng
như hư không. Tuy được tam muội ấy,
nhưng đối với tướng của hư không tam
muội cũng không nhiễm trước. [X. luận Đại
trí độ Q.5].
BÁCH BÁT TÔN
..........
Chỉ một trăm linh tám đấng tôn Phật
Bồ tát, được bày trong Kim cương giới mạn
đồ la hội Căn bản thành thân thuộc Mật
giáo. Tức là năm đức Phật, bốn Ba la mật,
mười sáu đại Bồ tát, bốn Nhiếp, tám Cúng,
mười sáu vị tôn Hiền kiếp, hai mươi trời
Kim cương bộ ngoài, và ba mươi lăm vị tôn
từ năm Đính luân vương trở xuống.
BÁCH CHÚNG HỌC
...........
Chúng học, Phạm:Zikwà-karaịi, Pàli:
Sikkhà-karaịìya. Dịch ý là ưng đương học
(phải nên học), ưng đương tác (phải nên
làm). Là giới cấm xúc phạm tội Đột cát la

(Phạm:duwkfta, dịch ý là ác tác). Loại giới BÁCH CHÚNG HỌC

này tuy nhẹ nhưng lại khó giữ, dễ phạm,
cần phải chú ý từng tí, luôn luôn nhớ nghĩ
tu học, vì thế, đặc biệt dùng chữ “học” mà
đặt tên. Lại con số Chúng học, các bộ luật
nói bất nhất, trong đó, luật Tứ phần nêu
tổng quát một trăm giới, cho nên thường
gọi là Bách chúng học. [X. luật Tứ phần
Q.19]. (xt. Đột Cát La, Chúng Học).
BÁCH DỤ KINH
Gồm bốn quyển. Còn gọi là Bách cú
thí dụ kinh, Bách cú thí dụ tập kinh, Bách
thí kinh, Bách dụ tập. Do ngài Tăng già tư
na (Phạm:Saíghasena), một vị tăng người
Ấn độ, trứ tác vào thế kỉ V Tây lịch, và do
học trò là Cầu na tì địa (Phạm:Guịavfdhi)
dịch ra chữ Hán vào năm Vĩnh minh thứ
10 (492) đời Nam tề. Thu vào Đại chính
tạng tập 4.
Kinh này do sự gom góp chép nhặt
những sự tích thí dụ về quả báo thiện ác tội
phúc mà thành, viết theo hình thức ngụ
ngôn, dùng một trăm (nay còn chín mươi
tám dụ) trường hợp để thuyết minh giáo lí
cơ bản của Phật giáo. Phần lớn sự tích lấy
dân chúng phổ thông làm đối tượng, cũng
có khi đối với tín đồ ngoại đạo, chúng xuất
gia và cả nhà vua mà nói. Nội dung bao
gồm: dụ người ngu ăn muối, dụ đàn bà muốn
cầu con, dụ vào biển lấy trầm thủy, dụ quỉ
Tì xá xà, dụ viên thuốc hoan hỉ, dụ miệng
tụng pháp đi thuyền mà không hiểu cách
dùng v.v... tất cả đều dùng thí dụ dạy bảo
để tăng thêm sự hiểu biết.
Ngoài ra, tác giả kinh này là ngài Tăng
già tư na, còn gọi là Tăng già tư, Tăng già
tiên, là một vị luận sư Đại thừa, người Ấn
độ. Lại trong Đại tạng Hán dịch, các kinh
điển được biên soạn cùng một mục đích
với kinh này, thì có bốn loại kinh Tạp thí
dụ, và “Chúng kinh soạn tạp thí dụ”. [X.

Lương cao tăng truyện Q.3; Xuất tam tạng
kí tập Q.2, Q.9, Q.14; Khai nguyên thích
giáo lục Q.6, Q.20].
BÁCH ĐẠI KIẾP
..........
Là thời hạn tu hành của Bồ tát. Nói tắt
là Bách kiếp. Cứ theo luận Đại tì bà sa quyển
178, luận Đại trí độ quyển 4, quyển 27 chép,
thì Bồ tát trong ba A tăng kì kiếp (nói tắt là
tam kì) tu sáu độ muôn hạnh, sau đó khoảng
trăm kiếp thì tu hành ngôi vị Đẳng giác,
đồng thời, trong kì gian này, gieo hạt giống
nghiệp tướng hảo. Nhưng, luận Du già sư
địa quyển 48, luận Nhiếp đại thừa quyển
hạ, thì chỉ nói ba kì, chứ không lập riêng
thuyết trăm kiếp. Vì thế, các ngài Trí khải,
Pháp tạng cho rằng, “Thuyết tam kì bách
kiếp” là do các nhà Tiểu thừa lập ra. [X.
kinh Đại thừa bản sinh tâm địa quán Q.1;
kinh Bồ tát anh lạc bản nghiệp Q.hạ; luận
Câu xá Q.18; Thiên thai tứ giáo nghi tập
chú Q.trung]. (xt. Tam A Tăng Kì Kiếp).
BÁCH GIỚI THIÊN NHƯ
...........
Tông Thiên thai đem phân loại tất cả
các pháp trong cảnh mê ngộ sai biệt làm
mười cõi (giới) là: địa ngục, ngã quỉ, súc sinh,
tu la, nhân gian, Thiên thượng, Thanh văn,
Duyên giác, Bồ tát và Phật. Mười cõi này,
trong mỗi cõi lại có đủ tự tướng mười cõi,
cộng thành một trăm pháp giới. Trăm pháp
giới này, trong mỗi pháp giới đều có đủ mười
thứ sự lí (thập như thị), là: tướng, tính, thể,
lực, tác, nhân, duyên, quả, báo, bản mạt
cứu kính đẳng, cho nên, trăm giới cộng có
nghìn như. Nếu đem nhân với ba thế gian
thì thành là ba nghìn, đó tức là cái mà tông
Thiên thai gọi là “Tam thiên chư pháp”(ba
nghìn các pháp); quán pháp tam thiên này
có đầy đủ trong một niệm, đó tức là phép
quán “Nhất niệm tam thiên”. Vì thế, khi đề
cập đến cảnh sở quán, thì gọi là “Bách giới
BÁCH DỤ KINH

thiên như”, hoặc gọi là “Tam thiên tính
tướng”. Pháp hoa huyền nghĩa quyển 2 (Đại
33, 696 thượng), nói: “Nếu thuyết minh một
cách rộng rãi về Phật pháp, thì Phật đâu có
pháp nào khác, chỉ là bách giới thiên như
mà thôi: đó là cảnh giới Phật mà chỉ có
Phật với Phật mới thấu suốt cùng tột lí ấy”.
Lại trong giáo nghĩa của tông Thiên thai,
còn thêm tam chuyển độc (đọc theo ba
cách) thì có thể hiển bày cái lí ba đế viên
dung: không, giả, trung. (xt. Nhất Niệm Tam
Thiên).
BÁCH LUẬN
Tiếng Phạm: Zatazàstra. Gồm hai
quyển. Do ngài Đề-bà (Phạm: Àryadeva,
Thánh thiên), người Ấn độ, trứ tác vào
khoảng thế kỉ III Tây lịch, Bà tẩu khai sĩ
chú thích, Cưu ma la thập (Phạm:
Kumàrajìva)dịch vào năm Hoằng thủy thứ
6 (404). Thu vào Đại chính tạng tập 13.
Nội dung luận này thừa kế thuyết trong
“Trung luận” của ngài Long thụ, dùng nghĩa
lí Không, Vô ngã của Phật giáo Đại thừa để
luận phá những kiến chấp của các phái
ngoại đạo Số luận, Thắng luận, như phái
Thắng luận cho các pháp là một mà cũng
là khác, phái Số luận thì bảo nhân quả là
một và trong nhân có quả. Toàn bộ luận
bao gồm:
1. Xả tội phúc phẩm.
2. Phá thần phẩm.
3. Phá nhất phẩm.
4. Phá dị phẩm.
5. Phá tình phẩm.
6. Phá trần phẩm.
7. Phá nhân trung hữu quả phẩm.
8. Phá nhân trung vô quả phẩm.
9. Phá thường phẩm.
10. Phá không phẩm.
Tất cả có mười phẩm. Ở đầu các phẩm

đều có năm bài kệ, sau mỗi bài kệ, có đoạn
văn xuôi ngắn của Đề bà phụ thêm, và tiếp
theo đó là văn chú thích của Bà tẩu khai sĩ.
Cứ theo Tăng triệu nói trong bài tựa
Bách luận, thì bản Hán dịch chỉ mới dịch
được mười phẩm trước của nguyên tác, còn
mười phẩm sau thì chưa dịch, nhan đề
“Bách luận” là vì mỗi phẩm có năm bài kệ,
hai mươi phẩm thành là trăm kệ. Tuy nhiên,
bản Hán dịch chưa nêu rõ con số bài kệ,
và nguyên bản tiếng Phạm và bản dịch Tây
tạng đều không truyền, vì thế không rõ sự
cấu thành của nguyên bản ra sao. Vả lại,
Đề bà còn là tác giả của Tứ bách luận, mà
đại cương Tứ bách luận cùng với Bách luận
nhất trí, cho nên có người bảo Bách luận
là sách cương yếu của Tứ bách luận, hoặc
cũng có người bảo Tứ bách luận do phu
diễn từ Bách luận mà thành.
Lại nữa, trong bản Hán dịch, có một
quyển “Bách tự luận”, được coi là của Đề
bà làm, do Bồ đề lưu chi đời Hậu Ngụy
dịch, tức là khái quát từ phẩm Phá thần trở
xuống trong Bách luận, tương đương với
“Bách tự chú” (Tạng:Yi-ge brgya-pa shesbya-
ba#i #grel-pa) trong bản dịch Tây
tạng, mà Bách tự chú lại được xem là tác
phẩm của ngài Long thụ. Như vậy, Bách tự
luận hay Bách tự chú, rốt cùng, là tác phẩm
của ngài Đề bà hay của ngài Long thụ?
Không xác định được. Tuy nhiên, cứ theo
quá trình trứ thuật mà suy thì cũng có thể
cho là tác phẩm của Đề bà, là vì, trong khi
viết Bách luận, Tứ bách luận, thuận theo
thứ tự thêm rộng ra mà hình thành tác
phẩm ba bộ Bách luận này.
Có nhiều chỗ trong Bách luận cho thấy
học thuyết của phái Số luận, phái Thắng
luận. Và mối quan hệ mật thiết giữa bản
văn kinh Chính lí với học thuyết Thắng
luận, bởi thế, đối với tình hình các phái
triết học Ấn độ khoảng thế kỉ III, đặc biệt
là sự hình thành của phái Chính lí, thì Bách

luận đã cung cấp một tư liệu trọng yếu. Tại BÁCH LUẬN

Trung quốc, Bách luận cùng với Trung luận
và Thập nhị môn luận, được gọi song song
là Tam luận, là Thánh điển căn bản của
tông Tam luận. Các bản chú thích có nhiều
thứ, nổi tiếng hơn cả thì có Bách luận sớ
ba quyển của ngài Cát tạng đời Tùy. [X. Đại
đường tây vực kí Q.5; Xuất tam tạng kí tập
Q.2, Q.12; Khai nguyên thích giáo lục Q.4].
(xt. Tam Luận).
BÁCH LUẬN SỚ
Gồm ba quyển. Do ngài Cát tạng đời
Tùy soạn. Thu vào Đại chính tạng tập 42.
Là sách chú thích bản dịch “Bách luận”
của ngài Cưu ma la thập. Mở đầu, giải thích
bài tựa Bách luận của Tăng triệu, chia làm
mười chương: Thán luận công năng (tán
thán công năng của luận), Minh tạo luận
thời tiết (nói rõ thời gian làm luận), Thán
tạo luận chi nhân (tán thán người làm luận),
Trần ngoại đạo hưng thế (tường thuật sự ra
đời của ngoại đạo), Thích luận đề mục (giải
thích đề mục của luận), Thuật chú luận Bà
tẩu (tường thuật về Bà tẩu - người chú thích
luận). Tự luận đại tông (trình bày tôn chỉ
lớn của luận), Minh phiên luận La thập
(nói rõ về La thập - người dịch bộ luận),
Biện đàn việt Diêu tung (nói về người thí
chủ là Diêu tung), Định phẩm kệ đa thiểu
(định các phẩm, các bài kệ nhiều hay ít).
Chính văn của quyển thượng là phẩm
Xả tội phúc, thì trước hết lập sáu khoa: nói
rõ phẩm kệ, giải thích nghĩa kệ, xét rõ nhiều
ít, giải thích tương sinh, giải thích tên phẩm,
chọn Xả, Phá; kế đó, biện minh về số kệ
trong nguyên bản và bản dịch, chủng loại
của kệ, các phẩm dài ngắn khác nhau, thứ
tự tương sinh của các phẩm v.v... Quyển
trung có năm phẩm: Phá thần phẩm, Phá
nhất phẩm, Phá dị phẩm, Phá tình phẩm,
Phá trần phẩm; quyển hạ có bốn phẩm:

Phá nhân trung hữu quả phẩm (phá trong
nhân có quả), Phá nhân trung vô quả phẩm
(phá trong nhân không quả), Phá thường
phẩm và Phá không phẩm... Bách luận lấy
sự luận phá tà chấp của ngoại đạo làm chủ
yếu, vì thế bản sớ này tường thuật rất nhiều
về ngoại đạo, lại viện dẫn nhiều thuyết, giá
trị nghiên cứu của nó rất cao.
BÁCH LỤC THẬP TÂM
Là một trăm sáu mươi thứ phiền não
vọng tâm mà người tu hành chân ngôn phải
vượt qua, được liệt kê trong phẩm Trụ tâm
của kinh Đại nhật quyển 1. Tức chúng sinh
do đắm trước năm phiền não căn bản là
tham, sân, si, mạn, nghi, nên các phiền não
ấy cứ lần lượt đắp đổi tương sinh cho đến
một trăm sáu mươi thứ vọng tâm. Trăm
sáu mươi tâm, nói rộng ra, là từ tám vạn
trần lao đến vô lượng phiền não; nhưng,
nếu nói gọn lại, thì là ba vọng chấp thô, tế,
cực tế. Hành giả vượt qua được trăm sáu
mươi tâm này mới có thể vào được ngôi vị
Sơ địa. Bởi vì, phiền não vọng tâm của chúng
sinh luôn luôn chấp chặt lấy hai bên có,
không mà mất lí trung đạo, rồi lại sinh thêm
ngành lá, cho nên hình thành trăm sáu
mươi tâm, cho đến vô lượng phiền não.
Ngoài ra, trăm sáu mươi tâm phiền não,
thông thường được gọi là trăm sáu mươi
vọng chấp. [X. Đại nhật kinh sớ Q.1, Q.2].
(xt. Tam Vọng Chấp).
BÁCH NẠP Y
Chỉ áo vá, tức áo của nhà tu hành. Do
chắp vá những mảnh vải cũ rách khâu lại
mà thành. Còn gọi là Tệ nạp y, Đàn nạp y.
Vì hay dùng năm mau hoặc nhiều màu sắc
lẫn lộn may thành, nên cũng gọi là Ngũ
nạp y. Vì tăng lữ mặc áo vá, nên thường tự
xưng là Nạp tăng, Lão nạp, Bá tăng, Dã
tăng, Chuyết nạp v.v...
BÁCH LUẬN SỚ

Cứ theo Thích thị yếu lãm quyển thượng
chép, thì nguồn gốc áo vá có năm thứ:
1. Áo có người cho (thí chủ).
2. Áo không người cho.
3. Áo bọc người chết.
4. Áo người chết.
5. Áo phẩn tảo (Phạm:pàôsu-kùla).
Áo phẩn tảo, chỉ những mảnh vải rách,
vụn người ta đã bỏ đi, có thể chia làm:
1. Áo vứt trên đường đi.
2. Áo ở nơi bẩn thỉu.
3. Áo bỏ ở bên bờ sông.
4. Áo đã bị mối ăn.
5. Áo rách nát.
Nhưng, sau khi Phật giáo đã thịnh hành
thì y phục của tăng, ni không còn như thế
nữa.
Nguyên ngữ tiếng Phạm về áo vá, thì
trong kinh Thập nhị đầu đà, luật Thập tụng
quyển 39, Tuệ lâm âm nghĩa quyển 11, đều
cho áo vá (nạp y) là tên gọi khác của áo
phẩn tảo; kinh Pháp hoa quyển 4 phẩm
Khuyến trì thì bảo áo vá, tiếng Phạm là
Kanthà, còn luật Tứ phần quyển 43 Ka hi
na y kiền độ, luật Ma ha tăng kì quyển 8,
luận Giải thoát đạo quyển 2 phần Đầu đà,
Đại thừa nghĩa chương quyển 15 Đầu đà
nghĩa lưỡng môn phân biệt điều v.v..., đều
cho là áo vá và áo phẩn tảo có khác nhau.
Vì thế, áo vá và áo phẩn tảo có thể là chỉ
cùng một vật, nhưng, đứng về mặt tài liệu
mà nói, thì gọi là áo phẩn tảo, còn đứng về
mặt cắt may mà nói thì gọi là áo vá. [X. luật
Thập tụng Q.4, Q.36, Q.37; luật Tứ phần
Q.41 Y kiền độ; Tứ phần luật san phồn bổ
khuyết hành sự sao Q.hạ phần 1; Đại tống
tăng sử lược Q.thượng; Tổ đình sự uyển
Q.3].
BÁCH NHẤT VẬT
..........

Chỉ những vật cần thiết của chúng tăng.
Còn gọi là Bách nhất chúng cụ, Bách nhất
cung thân. Tức là ngoài ba tấm áo một chiếc
bát ra, các loại đồ dùng cần thiết của tỉ khưu
sử dụng hàng ngày, đều chỉ được giữ mỗi
thứ một cái mà thôi. Cứ theo Tứ phần luật
sớ sức tông nghĩa kí quyển 5 phần đầu,
Thích thị yếu lãm quyển trung chép, thì
chữ “trăm” (bách) ở đây tuyệt chẳng phải là
con số một trăm thực sự, mà chỉ là phiếm
chỉ con số của các vật dụng thôi. Cứ theo
Tát bà đa tì ni tì bà sa quyển 5 chép, thì
trăm lẻ một vật là các vật đều được giữ một
cái, ngoài trăm lẻ một ra là thuộc về trướng
vật . Vì thế, các vật thừa, vượt quá số
lượng qui định, gọi là trướng vật. Chẳng
hạn như cất giữ nhiều áo ngoài ba tấm áo,
hoặc cất giữ nhiều bát ngoài một cái bát,
tức là trướng vật.
Luật Ngũ phần quyển 20, liệt kê các loại
trăm một vật được phép cất giữ, như: ba
tấm áo, áo lót mình, áo ngủ, áo mưa, áo
che bệnh ngoài da, màn muỗi (để ngồi
Thiền), đồ trải chỗ đi kinh hành; vải chắn
côn trùng (như con tờ vờ trong tường vách
bay ra), vải trải đơn, vải che bụng chân (bọng
chân), khăn lau mình, túi đựng kim chỉ, túi
lọc nước v.v... Ngoài ra, Thiện kiến luật tì
bà sa quyển 4, cũng liệt kê Ni sư đàn (tọa
cụ), phu cụ (ca sa), khăn lau tay, áo chu la,
áo ba lợi ca la v.v...
Cứ theo Tứ phần luật san phồn bổ
khuyết hành sự sao quyển hạ phần 1 chép,
thì thời giáo một đời của đức Phật được phán
định làm hai giáo môn là Chế (cấm) và
Thính (cho phép), và lấy hai môn này mà
phân biệt những vật tỉ khưu được phép cất
giữ là: ba tấm áo và sáu vật khác: đó là
những vật do đức Phật chế định, cho nên
thuộc về Chế môn; còn trăm một vật và
các trướng vật khác là vì phương tiện cho
cất giữ, nên thuộc Thính môn. Lại cứ theo
Tứ phần luật hàm chú giới bản sớ quyển 3

phần trên chép, thì đức Phật đã vì căn cơ và quả báo của các tỉ khưu đều bất đồng, BÁCH NHẤT VẬT

nên phương tiện châm chước mà cho phép
cất giữ những vật dụng khác nhau. Nếu là
tỉ khưu thượng phẩm, thì chỉ cho phép có
một áo hoặc ba áo; nếu là trung phẩm thì
cho phép có trăm một vật; nếu là hạ phẩm
thì cho phép có “trướng vật” cho đến các
thứ báu, duy người có trướng vật thì trước
phải làm phép “thuyết tịnh” mới được nhận
giữ. [X. Tát bà đa tì ni tì bà sa Q.4, Q.6; Tứ
phần luật khai tông kí Q.3 phần cuối; Tứ
phần luật hành sự sao tư trì kí Q.hạ phần
1; Nam hải kí qui nội pháp truyện Q.2]. (xt.
Chế Thính Nhị Giáo, Trướng Vật).
BÁCH NHẤT YẾT MA
..............
Gồm mười quyển. Do ngài Nghĩa tịnh
đời Đường dịch. Nói đủ là Căn bản Thuyết
nhất thiết hữu bộ bách nhất yết ma. Thu
vào Đại chính tạng tập 24. Bách nhất, là
chỉ nhiều số mục một cách khái quát; yết
ma, là chỉ cái tác pháp trong đó khi tăng, ni
làm việc phải được sự tán đồng của đại
chúng thì công việc mới thành tựu. Nội dung
trình bày một trăm linh một thứ pháp yết
ma, chia làm ba loại: Đơn bạch, Bạch nhị
và Bạch tứ. Đơn bạch yết ma, bao gồm 22
loại từ Đơn bạch sai người đi giáo giới trở
xuống; Bạch nhị yết ma, bao gồm 42 loại từ
việc bạch kết tiểu giới đàn trở xuống; Bạch
tứ yết ma, bao gồm 32 loại từ bạch thụ cận
viên trở xuống.
Lời Bạt ở cuối quyển cùng trong sách
này (Đại 24, 500 trung), nói: “Trong yết ma
này nói một trăm linh một là chỉ nói về số
lớn một cách tổng quát mà thôi, chứ kiểm
điểm lại trong luật thì thấy có nhiều ít khác
nhau, nhưng về chủng loại thì không sai
trái”.
BÁCH NHỊ THẬP CHUYỂN
Là tên gọi các con số cực lớn trong phép

kế toán ở Ấn độ cổ đại, tức là con số từ
đơn vị ức cứ lần lượt theo thứ lớp tự nhân
với nhau mà thành. Có xuất xứ từ kinh
Hoa nghiêm (bản dịch cũ) quyển 29, kinh
Hoa nghiêm (bản dịch mới) quyển 45. Dịch
mới là trăm hai mươi mốt chuyển. Dịch cũ
thiếu mất Bát đầu ma chuyển thứ chín mươi
chín, vì thế, là trăm hai mươi chuyển. Nay
theo tên gọi trong Tân dịch làm lệ, lạc xoa
(Phạm:lakwa) gấp bội số lạc xoa là câu chi
(Phạm:koỉi), câu chi gấp bội số câu chi là a
dữu đa (Phạm: ayuta). Nhưng theo Huyền
ứng âm nghĩa quyển 23, thì lạc xoa tương
đương với mười vạn, một trăm lạc-xoa bằng
một câu chi. (Tức là: 100.000 x 100 =
10.000.000)
Sau đây là những tên gọi của các số:
1. A dữu đa (Phạm: ayuta)
2. Na do đa (Phạm: nayuta),
3. Tần bà la (Phạm:bimbara),
4. Căng yết la (Phạm:kaíkara),
5. A già la (Phạm:agàra),
6. Tối thắng (Phạm:pravara),
7. Ma bà la (Phạm: mavara),
8. A bà la (Phạm:avara),
9. Đa bà la (Phạm:tavara),
10. Giới phần (Phạm:sìmà),
11. Phổ na (Phạm: hùman),
12. Nễ ma (Phạm: neman),
13. A bà hàm (Phạm: avagamam),
14. Di bà già (Phạm:mìvagam),
15. Tì la già (Phạm:vìragam),
16. Tì già bà (Phạm:vigavam),
17. Tăng yết la ma (Phạm: saíkrama),
18. Tì tát la (Phạm:visara),
19. Tì đảm bà (Phạm: vicambha),
20. Tì thịnh già (Phạm:vicaga),
21. Tì tố đà (Phạm:visota),
22. Tì bà sa (Phạm:vivàha),
23. Tì bạc để (Phạm:vibhakti),
24. Tì khư đảm (Phạm: vikhyata),
25. Xứng lượng (Phạm: tulanam),
BÁCH NHẤT YẾT MA

26. Nhất trì (Phạm: gharanam),
27. Dị lộ (Phạm:vipaza),
28. Điên đảo (Phạm:viparya),
29. Tam mạt da (Phạm: samarya),
30. Tì đô la (Phạm: viturịam),
31. Hề bà la (Phạm:hevara),
32. Tư sát (Phạm:vicàra),
33. Chu quảng (Phạm: vicasta),
34. Cao xuất (Phạm:atyudgata),
35. Tối diệu (Phạm:viziwỉa),
36. Nê bà la (Phạm:nevala),
37. Ha lí bà (Phạm:hariva),
38. Nhất động (Phạm:vikwìbha),
39. Ha lí bồ (Phạm:halibhù),
40. Ha lí tam (Phạm: harìsa),
41. Hề lỗ già (Phạm:heluga),
42. Đạt la bộ đà (Phạm: drabuddha),
43. Ha lỗ na (Phạm: haruịa),
44. Ma lỗ đà (Phạm:maluda),
45. Sám mộ đà (Phạm: kwamuda),
46. Y la đà (Phạm:elada),
47. Ma lỗ ma (Phạm: maluma),
48. Điều phục (Phạm: sadama),
49. Li kiêu mạn (Phạm:vininda),
50. Bất động (Phạm:vaimàtra),
51. Cực lượng (Phạm:pramàtra),
52. A mạ đát la (Phạm:amàtra),
53. Bộ mạ đát la (Phạm:bhramàtra),
54. Già ma đát la (Phạm:gamàtra),
55. Na mạ đát la (Phạm:namàtra),
56. Hề mạ đát la (Phạm:hemàtra),
57. Bề mạ đát la (Phạm:bhemàtra),
58. Bát la mạ đát la (Phạm:paramàtra),
59. Thi bà mạ đát la (Phạm:zivamàtra),
60. Ế la (Phạm:ela),
61. Bệ la (Phạm:vela),
62. Đế la (Phạm:tela),
63. Kệ la (Phạm:gela),
64. Tốt bộ la (Phạm:spela),
65. Nê la (Phạm:nela),

66. Kế la (Phạm:kela),
67. Tế la (Phạm:sela),
68. Bề la (Phạm:phela),
69. Mê la (Phạm: mela),
70. Sa la trà (Phạm:sarata),
71. Mê rô đà (Phạm: meruda),
72. Khế lỗ đà (Phạm:kharda),
73. Ma đô la (Phạm: màtula),
74. Sa mẫu la (Phạm: samula),
75. A dã bà (Phạm:ayava),
76. Ca ma la (Phạm: kamara),
77. Ma già bà (Phạm:magava),
78. A đát la (Phạm:atara),
79. Hê lỗ da (Phạm:heluya),
80. Bệ lỗ bà (Phạm:veluva),
81. Yết la bà (Phạm:kalàpa),
82. Ha bà bà (Phạm:havava),
83. Tì bà la (Phạm:vivara),
84. Na bà la (Phạm:navara),
85. Ma la la (Phạm: malara),
86. Sa bà la (Phạm:savara),
87. Mê la phổ (Phạm: meruhu),
88. Giả ma la (Phạm: camara),
89. Đà mạ la (Phạm: dhamara),
90. Bát la ma đà (Phạm: pramada),
91. Tì già mạ (Phạm:vigama),
92. Ô ba bạt đa (Phạm: upavartta),
93. Diễn thuyết (Phạm:nirdeza),
94. Vô tận (Phạm:aksaya),
95. Xuất sinh (Phạm:sambhùta),
96. Vô ngã (Phạm: amama),
97. A bạn đa (Phạm:avànta),
98. Thanh liên hoa (Phạm: utpala),
99. Bát đầu ma (Phạm: padma),
100. Tăng kì (Phạm: saíkhya),
101. Thú (Phạm:gati),
102. Chí (Phạm: upagama),
103. A tăng kì (Phạm: asaíkhya),
104. A tăng kì chuyển (Phạm:
asaíkhya-parivartta),
105. Vô lượng (Phạm: aparimàịa),
106. Vô lượng chuyển,
107. Vô biên (Phạm: aparyanta),

108. Vô biên chuyển,
109. Vô đẳng (Phạm: asamanta),
110. Vô đẳng chuyển,
BÁCH NHỊ THẬP CHUYỂN

111. Bất khả sổ (Phạm:agaịeya),
112. Bất khả sổ chuyển,
113. Bất khả xưng (Phạm:atulya),
114. Bất khả xưng chuyển,
115. Bất khả tư (Phạm:acintya),
116. Bất khả tư chuyển,
117. Bất khả lượng (Phạm: ameya),
118. Bất khả lượng chuyển,
119. Bất khả thuyết (Phạm:
anabhilàpya),
120. Bất khả thuyết chuyển,
121. Bất khả thuyết bất khả thuyết
(Phạm:anabhilàpya anablilàpya).
BÁCH PHÁP
......
Chỉ một trăm thứ pháp. Nhà Duy thức
đem tất cả pháp hữu vi, vô vi tổng quát lại
thành một trăm thứ, tức là:
1. Tám thứ tâm pháp, là tám thức: nhãn,
nhĩ, tị, thiệt, thân, ý, mạt na và a lại da.
2. Năm mươi mốt thứ Tâm sở hữu pháp,
là: tác ý, xúc, thụ, tưởng, tư, dục, thắng giải,
niệm, định, tuệ, tín, tàm, quí, vô tham, vô
sân, vô si, cần (tinh tiến), khinh an, bất
phóng dật, hành xả, bất hại, tham, sân, si,
mạn, nghi, ác kiến, phẫn, hận, phú, não,
tật, xan, cuống, xiểm, hại, kiêu, vô tàm, vô
quí, trạo cử, hôn trầm, bất tín, giải đãi, phóng
dật, thất niệm, tán loạn, bất chính tri, hối,
miên (thụy), tầm, tứ.
3. Mười một thứ sắc pháp là: nhãn, nhĩ,
tị, thiệt, thân, sắc, thanh, hương, vị, xúc,
pháp xứ sở nhiếp sắc.
4. Hai mươi bốn thứ tâm bất tương ứng
hành pháp là: đắc, mệnh căn, chúng đồng
phận, dị sinh tính, vô tưởng định, diệt tận
định, vô tưởng báo (vô tưởng sự), danh thân,
cú thân, văn thân, sinh, lão, trụ, vô thường,
lưu chuyển, định dị, tương ứng, thế tốc, thứ
đệ, phương, thời, số, hòa hợp tính, bất hòa

hợp tính.
5. Sáu thứ vô vi pháp là: hư không, trạch
diệt, phi trạch diệt, bất động diệt (bất động),
tưởng thụ diệt, chân như.
Năm loại lớn kể ở trên gọi là năm vị;
khi được kể chung với một trăm pháp thì
gọi là năm vị trăm pháp.
Thuyết trăm pháp có xuất xứ từ luận
Đại thừa bách pháp minh môn, luận Thành
duy thức, trong đó cũng có điều khác với
các nhà khác, chẳng hạn như:
1. Về tâm sở hữu pháp, luận Du già sư
địa quyển 1, ngoài năm mươi mốt thứ tâm
sở hữu pháp được ghi ở trên ra, còn kể
thêm hai thứ nữa là tà dục và tà thắng giải,
thành ra năm mươi ba thứ tâm sở hữu pháp;
luận Đại thừa a tì đạt ma tạp tập quyển 1,
đem ác kiến trong tâm sở hữu pháp tách
riêng thành năm là tát ca da kiến, biên chấp
kiến, kiến thủ kiến, giới cấm thủ kiến và tà
kiến, thành ra là năm mươi lăm thứ tâm sở
hữu pháp.
2. Về sắc pháp, thì luận Hiển dương
Thánh giáo quyển 1, trong sắc pháp còn
liệt kê bốn thứ địa, thủy, hỏa, phong, thành
ra là mười lăm thứ sắc pháp.
3. Về bất tương ứng hành pháp, thì luận
Đại thừa ngũ uẩn, trong bất tương ứng hành
pháp duy chỉ kể có mười bốn thứ, tức trong
hai mươi bốn thứ pháp ghi ở trên, liệt kê từ
“đắc” đến “lưu chuyển” là mười bốn hạng
mục; luận Đại thừa a tì đạt ma tạp tập quyển
2, thì loại bỏ bất hòa hợp tính, mà thành là
hai mươi ba thứ bất tương ứng hành pháp.
4. Về Vô vi pháp, thì luận Du già sư địa
quyển 3, lại kể hai thứ nữa là thiện bất thiện
pháp vô vi, vô kí pháp vô vi, thành ra là
tám thứ vô vi pháp. Lại nữa, Thuyết nhất
thiết hữu bộ Tiểu thừa, y theo thứ tự sinh
khởi của các pháp mà chia chúng thành
sắc pháp, tâm pháp, tâm sở hữu pháp, tâm
bất tương ứng hành pháp, vô vi pháp v.v...,
còn các nhà Duy thức Đại thừa thì lại y

theo thứ tự chuyển biến của thức mà phân chia. [X. luận Thành duy thức Q.7; Đại thừa BÁCH PHÁP

bách pháp minh môn luận giải; Đại thừa
bách pháp minh môn luận sớ].
BÁCH PHÁP GIỚI
..........
Chỉ mười pháp giới từ địa ngục giới đến
Phật giới, trong mỗi pháp giới lại cũng có
đủ mười giới, cộng thành một trăm pháp
giới. Tông Thiên thai đem chia một cách
khái quát tất cả pháp làm mười loại, tức là
địa ngục, ngã quỉ, súc sinh, tu la, nhân gian,
thiên thượng, Thanh văn, Duyên giác, Bồ
tát và Phật, là mười pháp giới; nhưng mỗi
pháp giới không phải tự cô lập, không tương
can, mà mỗi mỗi cũng lại đầy đủ mười giới,
cho nên cộng là một trăm pháp giới. Lại
trong một trăm pháp giới, mỗi một pháp
giới đều có đủ mười thứ sự lí (thập như thị),
trăm pháp giới tức có một nghìn như thị,
gọi là “bách giới thiên như” (trăm giới nghìn
như), đây là dụng ngữ thông thường của
tông Thiên thai khi dung nhiếp hết thảy
các pháp. (xt. Bách Giới Thiên Như).
BÁCH PHÁP MINH MÔN
Chỉ pháp môn trí tuệ mà Bồ tát đạt được
ở ngôi Sơ địa (Hoan hỉ địa). Bách pháp (trăm
pháp), là chỉ cho nhiều số mục một cách
khái quát; minh, tức là thông suốt; môn, là
pháp môn, hàm ý là vào, là sai biệt. Trọn ý
tức là cửa trí tuệ tỏ rõ thông suốt trăm pháp.
Đối với chữ “bách pháp” trong Bách pháp
minh môn, các nhà cũng có những cách
nói khác nhau:
1. Thập địa kinh luận quyển 3 nói, bách
pháp, tức chỉ các loại pháp môn.
2. Cứ theo Hoa nghiêm kinh thám
huyền kí quyển 11 chép, thì bách pháp là
chỉ các pháp môn Uẩn, Xứ, Giới, chứ không
phải chỉ con số một trăm thực sự.
3. Kinh Bồ tát anh lạc bản nghiệp quyển
thượng phẩm Hiền thánh danh tự chép,

thì mười tâm tin là tín tâm, niệm tâm, tinh
tiến tâm, tuệ tâm, định tâm, bất thoái tâm,
hồi hướng tâm, hộ tâm, giới tâm và nguyện
tâm, trong mỗi tâm đều có mười tâm mà
thành trăm pháp. Sau khi thành tựu đầy
đủ mười tâm mười tín này mới có thể vào
địa vị Sơ trụ.
4. Trong Thích quán vô lượng thọ Phật
kinh kí của ngài Pháp thông, và trong Quán
vô lượng thọ Phật kinh sớ diệu tông sao
quyển 6 của ngài Tri lễ ở núi Tứ minh chép,
bách pháp, tức là thuyết “Năm vị trăm
pháp” của tông Pháp tướng.
5. Thích quán vô lượng thọ Phật kinh
kí nói, khi một trong mười tâm số pháp là
thụ, tưởng, tư, xúc, dục, tuệ, niệm, giải thoát,
ức, định v.v..., sinh khởi, thì chín tâm kia
cũng cùng giúp đỡ mà khởi, nên thành trăm
pháp.
Còn kinh Nhân vương bát-nhã ba la
mật quyển thượng phẩm Bồ tát giáo hóa
chép, nếu Bồ tát ở trong một trăm nước
Phật, thì làm Tứ thiên vương cõi Diêm phù,
tu trăm pháp môn, tâm nhị đế bình đẳng,
giáo hóa hết thảy chúng sinh. Nếu Bồ tát ở
trong một nghìn nước Phật, thì làm vua
trời Đao lợi, tu hành nghìn pháp môn. Nếu
ở trong mười muôn nước Phật, thì làm Viêm
thiên vương mà tu hành mười muôn pháp
môn, cho đến ở trong bất khả thuyết bất
khả thuyết nước Phật, thì làm vua cõi trời
Tứ thiền đại tĩnh, là chúa ba cõi, mà tu
hành bất khả thuyết bất khả thuyết pháp
môn. Lại cứ theo kinh Bồ tát anh lạc bản
nghiệp quyển hạ phẩm Phật mẫu chép, thì
tâm Thập tín là gốc của các hạnh, từ đó
đắp đổi tăng tiến mà thành trăm pháp minh
môn, nghìn pháp minh môn. [X. kinh Hoa
nghiêm (bản dịch cũ) Q.23 phẩm Thập địa.
kinh Quán vô lượng thọ; kinh Bồ tát anh
lạc bản nghiệp Q.thượng phẩm Hiền thánh
học quán, Q.hạ phẩm Đại chúng thụ học;
Nhân vương kinh sớ Q.trung phần đầu;

BÁCH PHÁP MINH MÔN

Nhân vương hộ quốc bát nhã ba la mật đa
kinh sớ Q.trung đoạn 1; Quán vô lượng
thọ kinh nghĩa sớ Q.hạ (Nguyên chiếu)].
BÁCH PHI
......
Bách (trăm), nói một cách khái quát về
số nhiều; phi (chẳng phải), chỉ sự phủ định
chẳng có, chẳng không. Còn gọi là Tứ cú
bách phi. Có nghĩa là tất cả văn chữ lời nói
chẳng phải là thực tại. Ý nhằm quét sạch
hết sự mê chấp của chúng sinh, khiến ngộ
nhập lí các pháp là vô tướng, bất khả đắc.
Kinh Niết bàn (bản Bắc) phẩm Kim cương
thân, đã đưa ra thực số bách qui về thân
kim cương của đức Như lai. (xt. Tứ Cú Bách
Phi).
BÁCH PHÚC TRANG NGHIÊM
Phạm: Zata-puịya-vicitrita. Ba mươi
hai tướng của đức Như lai, mỗi tướng đều
do trăm phúc trang nghiêm mà thành. Còn
gọi là Bách tư trang nghiêm, Bách phúc
đức trang nghiêm. Bách phúc, tức là Bách
tư. Cứ theo luận Đại tì bà sa quyển 177
chép, thì trong mười thiện nghiệp đạo, từ
không giết hại cho đến chính kiến, mỗi
nghiệp đạo đều có năm tư như nghiệp đạo
không giết hại có: li sát tư (không giết hại),
khuyến đạo tư (khuyên dạy không nên giết
hại), tán mĩ tư (khen ngợi sự không giết
hại), tùy hỉ tư (thấy không giết hại thì vui
theo), hồi hướng tư, hợp lại là năm mươi
tư. Khi Bồ tát tạo tác một nghiệp tướng, thì
trước hết phát khởi năm mươi tư để sửa trị
cái thân, tiếp theo, phát một tư để dắt dẫn
tướng ấy, sau cùng, lại phát khởi năm mươi
tư để viên mãn tướng ấy: đó tức là trăm
phúc trang nghiêm. Cũng sách và quyển
đã dẫn, còn chép có mấy thuyết nữa về
năm mươi tư:
1. Mười nghiệp đạo đều có năm phẩm

tư là hạ, trung, thượng, thượng thắng,
thượng cực (dưới, vừa, trên, trên hơn, trên
hết), hợp lại thành năm mươi tư.
2. Mười nghiệp đạo đều có năm tư: gia
hành tịnh, căn bản tịnh, hậu khởi tịnh, phi
tầm sở hại, niệm nhiếp thụ, hợp lại thành
năm mươi tư.
3. Duyên theo ba mươi hai tướng, ở mỗi
tướng, phát khởi ý nghĩ năm mươi sát na
chưa từng luyện tập, chuyển xoay liên tục,
đó là năm mươi tư.
Về lượng của một phúc, cũng có nhiều
thuyết khác nhau. Cứ theo luận Câu-xá
quyển 18 chép, thì:
1. Trừ Bồ tát ra, còn tất cả hữu tình
khác, nhờ tu hành mà được quả nghiệp
giầu có vui sướng, tức là lượng một phúc.
2. Khi thế giới sắp thành, hết thảy hữu
tình cảm được sức nghiệp tăng thượng trong
cõi đại thiên, tức là lượng một phúc.
3. Duy có Phật mới biết được cái lượng
một phúc. Ngoài ra, nghiệp dị thục của ba
mươi hai tướng, phải tu tập trải qua một
trăm đại kiếp mới đầy đủ viên mãn, duy có
bồ tát Thích ca là cực tinh tiến, nên mới có
thể rút ngắn được chín kiếp mà thành tựu
ba mươi hai tướng ở kiếp thứ chín mươi
mốt. [X. kinh Niết Bàn (bản Bắc) Q.24; kinh
Pháp hoa Q.1 phẩm Phương tiện; luận Đại
trí độ Q.4; Pháp uyển châu lâm Q.9]. (xt.
Bách Đại Kiếp).
BÁCH TÂM THÀNH PHẬT
Tức là mười tâm của Thập địa cuối cùng
trong các giai vị tu hành, nếu thành tựu
được một trăm tâm này thì có thể đạt đến
cảnh địa Phật. Theo thứ tự tu hành, giai vị
cuối cùng là mười địa, trong mỗi một địa
đều chia làm mười tâm, hành giả sơ tâm
vào mỗi địa đến tâm thứ tư, tức là đã đạt
đến cảnh giới năm thần thông, từ tâm thứ
năm đến tâm thứ tám, thì tiến vào cảnh
BÁCH PHI

giới Nhị thừa, đến tâm thứ chín thì tu hành
đạo Bồ tát, cuối cùng, đến tâm thứ mười
tức thành Phật đạo. Vì mỗi địa trong mười
địa đều chia làm mười tâm, cho nên gọi là
trăm tâm thành Phật (bách tâm thành Phật).
[X. Đại nhật kinh sớ Q.15].
BÁCH TẾ QUAN ÂM
Chỉ pho tượng Quan âm đứng ở thời
đại Phi điểu trong điện Đại bảo tạng chùa
Pháp long ở Nhật bản.
Phong cách tạo tượng
khác với tượng Phật của
phái Chỉ lợi, thân hình
của tượng rất mỏng và
thon dài, mấy lọn tóc
xõa xuống hai bờ vai
trông như những gợn
sóng, hình tượng tả
thực, thiên y từ hai cổ
tay rủ xuống, nếu nhìn
ngay chính diện thì
không thấy biến hóa,
nhưng, nếu nhìn ở hai
bên thì thấy như sắp cử
động. Mình cao hai mét hai mươi phân,
nhìn những đường nét tròn trịa tươi tắn,
người ta có thể suy đó là sự mô phỏng kiểu
tượng lưu truyền tại miền nam Trung quốc.
BÁCH THÁP TỰ
Là ngôi chùa nằm tại cửa hang Tiện tử,
chân núi phía bắc núi Chung nam, thuộc
huyện Trường an, tỉnh Thiểm tây. Vị tổ
khai sáng của Tam giai giáo là sư Tín hành,
sau khi tịch, được chôn cất tại đây; về sau,
các pháp tôn của Tam giai giáo nối nhau đề
phần mộ xung quanh tháp xá lợi của Tín
hành. Năm Trinh quán thứ 5 (631), đệ tử
của Tín hành là Tăng ung, trước khi tịch,
dặn học trò chôn cất ở bên trái tháp của
Tín hành, năm Hiển khánh thứ 2 (657), sư

Tuệ liễu ở chùa Quang minh, Thiền sư Tăng
hải ở chùa Hóa độ, niên hiệu Tổng chương
năm đầu (668), Thiền sư Đạo an, năm Khai
nguyên thứ 4 (716), Thiền sư Pháp tạng ở
chùa Tịnh vực v.v... đều xây tháp ở đây,
khoảng năm Đại lịch (766-779), mới có tên
là chùa Trăm tháp. Đến năm Thái bình
hưng quốc thứ 3 (978) đời Tống, chùa được
đổi tên là chùa Hưng giáo. Từ đời Minh,
Thanh về sau, chùa này rất là hoang phế,
nay chỉ còn lại một gian phòng tăng bé nhỏ.
Bên ngoài chùa có một tòa tháp gạch năm
tầng, cao khoảng hai mươi mét, hai tòa Tôn
thắng đà la ni kinh chàng, trong đó, một
tòa được làm vào năm Thái hòa thứ 5 (831)
đời Đường văn tông, mặt sau có bài Minh
do tỉ khưu ni Hành luật làm để kỉ niệm lễ
trà tì của sư trưởng là Tổng tĩnh. Ngoài ra,
còn có những phiến đá nhẵn, hình vuông,
dài, to, và mấy tòa
lọng đá, tòa đá, được
làm vào cuối đời
Đường, và những
phiến đá rơi từ thân
tháp đá v.v... Những
người thờ phụng
trăm tháp đều là
chúng tăng thuộc
Tam giai giáo. Cứ
theo văn bia của
Trương phân được
thấy trong Kim
thạch tụy biên chép,
thì khu đất dựng
chùa trăm tháp là do
tướng Bùi hưu nhà Đường cúng dường. [X.
Thiểm tây thông chí; Kim thạch tụy biên
Q.57].
BÁCH THIÊN ẤN ĐÀ LA NI KINH
...............
Có một quyển. Do ngài Thực xoa nan
Bách Tế Quan Âm
BÁCH THIÊN ẤN ĐÀ LA NI KINH

Tháp gạch ở chùa Bách Tháp

đà đời Đường dịch. Còn gọi là Bách thiên
ấn. Thu vào Đại chính tạng tập 21. Kinh
này thuộc Tạp Mật kinh, nội dung bao gồm
căn bản Đà la ni, Đà la ni tâm chú, Tùy
tâm chú... Nếu hành giả viết chép kinh này
để thờ trong tháp, thì công đức ngang với
tạo lập trăm nghìn ngôi tháp.
BÁCH TỌA HỘ MA
...........
Chỉ một trăm lần tu phép Hộ ma. Số
lượt tu phép Hộ ma được gọi là “tọa” hoặc
“tòa”, cho nên một trăm lần tu phép Hộ
ma gọi là Bách tọa hộ ma. Chiếu theo qui
định, hành giả Mật giáo tu phép Hộ ma
không thể thiếu phép tu tế lửa. (xt. Hộ Ma).
BÁCH TRƯỢNG DÃ HỒ
...........
Tên công án trong Thiền tông. Là cơ
duyên đối thoại giữa con cáo đồng và thiền
sư Hoài hải ở núi Bách trượng. Công án
này nêu lên lí nhân quả rõ ràng. Còn gọi là
Bất lạc bất muội, Ngũ bách sinh dã hồ, Bách
trượng bất muội nhân quả, Bách trượng dã
hồ đọa thoát. Thung dung lục Tắc 8 (đại
48, 231 hạ), nói: “Bách trượng lên nhà giảng,
thường có một ông già đến nghe pháp, nghe
xong, theo mọi người giải tán. Một hôm,
ông già không đi, Bách trượng bèn hỏi: “Ai
đứng đó?”. Người già đáp: Vào thời đức Phật
Ca diếp xưa kia, tôi đã từng ở núi này. Có
một người đến học đã hỏi: Bậc đại tu hành
có còn rơi vào nhân quả nữa không? Tôi
trả lời: Không rơi vào nhân quả. Cũng vì
câu nói ấy mà tôi đã phải đọa làm thân cáo
đồng năm trăm kiếp rồi. Nay xin Hòa
thượng thay cho một chuyển ngữ. Bách
trượng nói: “Không mờ tối nhân quả”. Ngay
sau câu nói đó, người già đại ngộ”.
Trong công án này, người già xưa kia
nói: “Không rơi vào nhân quả” là bác không

có nhân quả, tức là phủ nhận lí nhân quả;
và do phủ nhận lí nhân quả, cho nên phải
đọa vào ác thú. “Không mờ tối nhân quả”
là khẳng định nhân quả, khác với “không
rơi vào nhân quả”, vì khẳng định nhân quả,
cho nên thoát li ác thú. Đứng về phương
diện giáo thuyết cơ bản của Phật giáo mà
nói, thì tin sâu nhân quả là Phật pháp chính
truyền, là một loại pháp tắc rất tự nhiên. Vì
thế, người ta không thể phân biệt càn bậy,
ức đoán, phủ định, nếu tin sâu lí pháp nhân
quả tự nhiên ấy rồi theo đó mà tu hành, thì
nó sẽ là con đường đưa đến thành Phật.
Cho nên, trong tắc công án này, người già
nhờ ngài Bách trượng thay cho chuyển ngữ
“không mờ tối nhân quả” mà phút chốc
tiêu sạch cái mê mộng độc đoán ở quá khứ,
rồi ngay ở câu nói đó mà đại ngộ, vứt bỏ
được thân cáo đồng. Xưa nay, trong Thiền
gia phần nhiều gọi những kẻ bác không có
nhân quả mà lại tự cho mình là người thấu
suốt nhân quả là “dã hồ thiền” (thiền cáo
đồng) chính đã từ điển cố này. [X. Liên
đăng hội yếu Q.4; Ngũ đăng hội nguyên
Q.3; Thiền tông vô môn quan Tắc 2].
BÁCH TRƯỢNG ĐỘC TỌA ĐẠI HÙNG PHONG
....................
Tên công án trong Thiền tông. Là công
án mà thiền sư Hoài hải ở núi Bách trượng
đời Đường mượn việc ngồi một mình trên
ngọn Đại hùng để tỏ bày cái yếu chỉ của
tông môn. Còn gọi là Bách trượng độc tọa,
Bách trượng đại hùng phong, Bách trượng
kì đặc sự. Ngũ đăng hội nguyên quyển 3
(Vạn tục 138, 44 hạ) nói: “Tăng hỏi: việc kì
đặc là thế nào? Sư đáp: Ngồi một mình trên
ngọn Đại hùng! Vị tăng lễ lạy, sư liền đánh”.
Độc tọa, có ý là đứng một mình trong
vũ trụ, cho đến “trên trời dưới trời, chỉ có
ta độc tôn”. Đại hùng phong, là tên gọi khác
của núi Bách trượng ở Giang tây. Vì ngài
Hoài hải đến núi này để hoằng dương Thiền
phong nên đời gọi là Bách trượng Hoài hải.

BÁCH TỌA HỘ MA

Độc tọa đại hùng phong, đại khái có nghĩa
là ngài Bách trượng đã nhiều năm ngồi thiền
trên ngọn núi Đại hùng, đã là sự tu hành
tối thượng, đứng một mình trong vũ trụ,
nhưng cũng lại là một việc bình thường,
chẳng có gì kì lạ, phàm sự sinh hoạt của
Thiền giả, như đi đứng ngồi nằm nói im
động tĩnh, đều là thiền lí thiền hành cả. Vì
thế Bách trượng đặc biệt lấy câu “Ngồi một
mình trên ngọn Đại hùng” để trả lời câu
hỏi “Việc kì đặc là thế nào”, là pháp cơ
linh hoạt, thu vào phóng ra một cách tự
như tự tại, quét sạch mọi dấu vết. Vị tăng
nghe xong, sụp lạy, là biểu thị việc khéo
dùng cơ đầu cơ, lấy ý khiển ý, toàn nhiên
lãnh hội cơ pháp của Bách trượng, cho nên
ngài Phật quả Viên ngộ đã khen (Đại 48,
167) rằng: “Vị tăng này lễ lạy khác với tăng
tầm thường, phải có con mắt toàn triệt mới
được. (...) Vị tăng này lễ lạy cũng giống như
vuốt râu hùm (cọp), chỉ giành chỗ xoay mình”.
Tuy nhiên, lại bị cái đánh của Bách trượng,
là vì Bách trượng biết vị tăng ấy đã lãnh hội
rồi, nhưng vẫn lễ lạy để muốn cầu một việc
cao hơn nữa, nên dùng cây gậy để cảnh giác
rằng, ngoài việc lãnh hội ra, còn phải gắng
sức tu hành thực tiễn nữa.
BÁCH TRƯỢNG HOÀI HẢI (720-814)
Vị tăng đời Đường. Người huyện
Trường lạc, Phúc châu, họ Vương (có thuyết
cho là họ Hoàng). Từ nhỏ đã thích đến
thăm các chùa viện, năm hai mươi tuổi theo
ngài Tuệ chiếu ở Tây sơn xuất gia, sau theo
luật sư Pháp triêu ở Nam nhạc thụ giới cụ
túc, không lâu, đến Lư giang (ở Tứ xuyên)
đọc Đại tạng. Gặp được ngài Mã tổ Đạo
nhất hoằng pháp tại Nam khang, đem tâm
hướng theo và được Đạo nhất ấn khả. Vì
cùng với các sư Trí tạng ở Tây đường, Phổ
nguyện ở Nam tuyền đều được trao truyền

phép thiền, nên thời bấy giờ gọi là Tam đại
sĩ. Sau ra làm chủ tại Tân ngô (huyện Phụng
tân tỉnh Giang tây), núi Bách trượng, tự lập
ra Thiền viện, chế định thanh qui, suất
chúng tu trì, thực hành sinh hoạt nông
thiền (làm ruộng). Sư từng nói (Đại 48, 1119
trung); “Một ngày không làm, một ngày
không ăn”. Năm nguyên hòa thứ 9, nhập
tịch, thọ thế chín mươi lăm tuổi. Nhà vua
ban thụy “Đại trí thiền sư”, tháp hiệu “Đại
bảo thắng luân”. Môn hạ có Hi vận ở Hoàng
bá, Linh hựu ở Qui sơn đứng đầu. Về sau,
các vua đời Tống, Nguyên lại ban thụy hiệu
“Giác chiếu thiền sư”, “Hoằng tông diệu
hành thiền sư”. Ngoài ra, cứ theo Toàn
đường văn quyển 446 Đường hồng châu
Bách trượng sơn cố Hoài hải thiền sư tháp
minh tinh tự chép, thì Thiền sư sinh vào
năm Thiên bảo thứ 8 (794) cho nên thọ
sáu mươi sáu tuổi.
Thanh qui do sư chế đính đời gọi là
Bách trượng thanh qui, không một tùng
lâm nào trong thiên hạ mà không làm theo,
là công tích vạch
ra thời đại của lịch
sử Thiền tông.
Tống Nho phỏng
theo nó mà sáng
lập các thư viện, ba
triều Nguyên,
Minh, Thanh lại
lấy thư viện làm
Hương học
(trường làng) là nơi
dưỡng sĩ (đào tạo
kẻ sĩ), đều là ơn của
sư. [X. Bách trượng thanh qui Q.thượng
Trụ trì chương; Tống cao tăng truyện Q.10;
Cảnh đức truyền đăng lục Q.6]. (xt. Hoài
Hải).
BÁCH TRƯỢNG HOÀI HẢI THIỀN SƯ NGỮ LỤC
Do Thiền sư Hoài hải (720-814) đời
Bách Trượng Hoài Hải

BÁCH TRƯỢNG HOÀI HẢI THIỀN SƯ NGỮ LỤC

Đường ở núi Bách trượng soạn. Cứ theo
Toàn đường văn quyển 446, thì trong
Đường hồng châu Bách trượng sơn cố Hoài
hải thiền sư tháp minh tinh tự, do Trần hủ
soạn, có nói rằng, người biên tập Bách
trượng ngữ lục là môn nhân Thần hành
Phạm vân, nhưng Ngữ lục của Bách trượng
đã từng một phen bị thất lạc, đến đời Minh
mới được biên tập lại và ấn hành, song
không rõ tên họ người biên tập. Bản hiện
nay được gọi dưới cái tên Ngữ lục, Quảng
lục, thu vào Vạn tục tạng tập 119 (Tứ gia
ngữ lục quyển 2, quyển 3) và tập 118 Cổ
tôn túc ngữ lục quyển 1, quyển 2. Nội dung
đều là văn xuôi, Bách trượng dẫn dụng các
kinh Báo ân, Niết bàn, Ca diếp, Bảo tích,
và những câu nói của Bảo chí, Phó hấp,
Tăng triệu, đồng thời, thuật bàn các thuyết
trong các kinh Hoa nghiêm, Kim cương,
Bát nhã, qua các thuyết ấy, ta có thể thấy
một cách khái quát tư tưởng chung của Bách
trượng.
BÁCH TRƯỢNG PHẬT ĐỒ
Chỉ tòa tháp Phật cao khoảng một trăm
trượng. Cứ theo Bắc sử tây vực truyện chép,
thì về phía đông thành của nước Tiểu
nguyệt chi mười dặm, có một tòa tháp Phật,
chu vi ba trăm năm mươi bước, cao tám
mươi trượng, đây tức là Bách trượng Phật
đồ. Phật đồ là tên gọi khác của tháp, phần
nhiều được kiến tạo bằng gạch, đá và gỗ,
thường là nơi thờ phụng xá lợi của đức Phật.
[X Huyền ứng âm nghĩa Q.7]. (xt. Tháp).
BÁCH TRƯỢNG SƠN
..........
Núi nằm về phía tây bắc huyện Phụng
tân tỉnh Giang tây, gần núi Động. Bằng vào
nước từ trên chóp núi chảy xuống, có thể
cao tới nghìn thước, vì thế gọi là Bách
trượng; do thế núi vượt hẳn các núi khác,

cho nên còn gọi là núi Đại hùng. Niên hiệu
Hưng nguyên năm đầu (784) đời Đường
đức tông, Thiền sư Hoài hải đến núi này
cất am Hương đạo (tức chùa Bách trượng)
mở rộng thiền phong, thời bấy giờ, có các
bậc tài trí như Hi vận ở Hoàng bá, Linh
hựu ở Qui sơn và Niết bàn ở Bách trượng
vân tập về đây, rồi mở mang kiến thiết thêm
các nhà pháp, nhà tăng, đồng thời, chiết
trung luật điển Đại thừa, Tiểu thừa mà chế
định Thiền lâm thanh qui (Bách trượng
thanh qui). Từ đó mới có Thiền viện độc
lập, hoàn chỉnh; vì trước đó, Thiền tăng
phần nhiều ở trong các chùa Luật tông.
Năm nguyên hòa thứ 9 (814) đời Hiến
tông, ngài Hoài hải nhập tịch, môn nhân
là Niết bàn thừa kế chức trú trì. Không bao
lâu, vâng sắc lệnh của Đường tuyên tông,
sư Niết bàn xây dựng chùa Đại trí thánh
thiền, trở thành đạo tràng của Thiền tông.
Từ đời Tống trở về sau, các Thiền tăng ưu
tú xuất hiện đông đảo, như: Minh chiếu
an, Siêu, Đạo hằng, Bảo nguyệt, Nguyệt, Duy
chính, Nguyên túc, Duy cổ và Tịnh ngộ
v.v... nối nhau trú trì. Niên hiệu Chí thuận
năm đầu (1330) đời Nguyên văn tông, Đức
huy ở Đông dương, trùng tu nhà Pháp, trên
nhà đặt gác “Thiên hạ sư biểu” (bậc thầy
trong thiên hạ) để thờ tượng của sư Hoài
hải. Niên hiệu Chí nguyên năm đầu (1335)
đời Thuận đế, Bách trượng thanh qui được
biên tập lại và ban hành khắp các Thiền
lâm trong toàn quốc, nhờ thanh qui đó mà
núi Bách trượng lừng danh ở đời.
Năm Chính thống thứ 7 (1442) đời Minh
anh tông, sa môn Trung trí biên lại thanh
qui. Khoảng năm Sùng trinh (1628-1644),
Thụy bạch Minh tuyết trú trì, soạn một thiên
Tịch ngữ, một thiên Tịch vọng thuyết, bác
bỏ thuyết Thông dung của Phí ẩn. Khoảng
năm Thuận trị (1644-1661) đời Thế tổ nhà
Thanh, Lâm đạo bái đến đây hoằng pháp.
Những cổ tích hiện còn đến nay, có bia

BÁCH TRƯỢNG PHẬT ĐỒ

của Thiền sư Niết bàn, mả người gỗ, mả
chó vàng, núi cáo đồng, đá đại nghĩa và
bốn chữ “Thiên hạ sư biểu” do Liễu công
quyền viết trên một bia đá lớn. [X. Tống
cao tăng truyện Q.10; Cảnh đức truyền đăng
lục Q.6, Q.9, Q.20, Q.25; Thích môn chính
thống Q.3; Ngũ đăng hội nguyên tục lược
Q.2; Đại Minh nhất thống chí Q.49; Cổ
kim đồ thư tập thành sơn xuyên điển thứ
136]. (xt. Bách Trượng Thanh Qui).
BÁCH TRƯỢNG THANH QUI
...........
Gồm hai quyển. Còn gọi là Sắc tu bách
trượng thanh qui. Thu vào Đại chính tạng
tập 48. Nguyên là bản Thanh qui (đời gọi
là cổ thanh qui) do Thiền sư Bách trượng
Hoài hải (720-814) soạn. Lúc Thiền tông
mới hình thành, trong Thiền lâm vẫn chưa
có chế độ, nghi thức, cho nên bản thanh
qui này mới đặt ra các chế độ pháp đường,
tăng đường, phương trượng v.v... lại qui định
các chức vụ mà chúng tăng đảm trách là
Đông tự, Liêu nguyên, Đường chủ, Hóa
chủ... là những phép tắc tất yếu khi mà
Thiền tông Trung quốc thoát li các chùa
Luật để duy trì những sinh hoạt Tăng đoàn
độc lập vào khoảng thế kỉ VIII, IX Tây
lịch.
Nội dung sách này chia làm hai quyển
thượng và hạ, gồm có chín chương. Quyển
thượng có năm chương là Chúc li, Báo ân.
Báo bản, Tôn tổ, và Trú trì. Quyển hạ có
bốn chương là Lương tự, Đại chúng, Tiết
lạp và Pháp khí. Trong đó, chương Chúc li
ghi chép các lễ nghi như: Thánh tiết chúc
tán (chúc mừng khen ngợi ngày sinh của
vua), Cảnh mệnh nhật chúc tán (chúc
mừng khen ngợi ngày vua lên ngôi), Tứ
trai nhật chúc tán (chúc mừng khen ngợi
vào các ngày 1, 15, 8, 23) và Đán vọng

chúc tán (chúc tán vào các ngày 1, 15 mỗi
tháng), các nghi lễ trên đây được cử hành
tại Tạng điện, rồi mỗi nhật chúc tán (chúc
mỗi ngày), Thiên thu tiết chúc tán, Thiện
nguyệt chúc tán (chúc tán vào ba tháng ăn
chay trường là tháng 1, 5 và 9 âm lịch), để
cầu nguyện cho nhà vua sống lâu muôn
tuổi, đây là các lễ nghi của giáo đoàn tôn
giáo dưới sự Thống chế của quyền lực quốc
gia. Chương Tôn tổ ghi chép các điển lễ
vào những ngày kị (giỗ) của các tổ sư.
Chương Đại chúng thu chép những phương
pháp ngồi Thiền, các phép tắc sinh hoạt tu
nghiệp trong thiền viện. Và những chi tiết
khác được chế định trong Bách trượng
thanh qui.
Nguyên hình bản thanh qui do ngài
Hoài hải soạn đà thất lạc vào đời Tống,
mãi đến niên hiệu Chí nguyên năm đầu
(1335) đời Thuận đế nhà Nguyên, Đức
huy ở Đông dương vâng mệnh Thuận đế
lấy các bản “Thiền uyển thanh qui” của
Tông trách, và “Tùng lâm hiệu định
thanh qui” của Duy miễn làm mẫu để biên
tập lại thành bản thanh qui mới này, do
Toàn ngộ Đại hân hiệu chính, tức là bản
Sắc tu bách trượng thanh qui hai quyển
hiện nay.
BÁCH TỤNG THI TẬP
Phạm:Zataka. Còn gọi là Bách thi
chương. Trong văn học tiếng Phạm, Bách
tụng thi tập không chỉ cho một tác phẩm
đặc định nào, mà nó chỉ là tập thơ của các
cá nhân gồm khoảng một trăm bài thơ.
Trong đó, nổi tiếng nhất có các bài Luyến
ái bách tụng (Phạm:Zfígàra-zataka, trăm
lần ca tụng sự luyến ái), của Phạt trí ha lợi
(Phạm:Bhartfhari) ở khoảng thế kỉ VII
tây lịch. Xử thế bách tụng (Phạm: Nìtizataka,
trăm lần ca tụng sự cư xử ở đời), Li
dục bách tụng (Phạm: Vairàgya zataka,
trăm lần ca tụng sự lìa dục). Tuy nhiên,
trong tập thơ cũng có lẫn các bài của một

BÁCH TỤNG THI TẬP

số ít người khác. Luyến ái bách tụng tuy ca
tụng mãnh lực của tình yêu và nữ tính,
nhưng hàm ý khuyên người ta dứt bỏ phiền
não mà tìm cầu giải thoát. Xử thế bách tụng,
Li dục bách tụng thì thuật bàn về ý chỉ của
đạo đức thực tiễn, về nhân sinh quan và về
tư tưởng triết học đề cao sự thoát li phiền
não, tìm cầu lí tưởng tối cao. [X. D. D.
Kosambi: The Epigrams attributed to
Bhartfhari, including the three centuries,
Bombay 1948, do. Zataka-trayam of
Bhartfhari, Bombay, 1946].
BÁCH TỰ CHÂN NGÔN
...........
Tức là bài chú gồm một trăm chữ được
trì tụng trong Kim cương giới Mật giáo. Nội
dung bao quát bản tôn gia hộ thân tâm hành
giả được bền chắc và mau chóng thành tựu
tất cả điều mong cầu. Cũng gọi là Bách tự
minh, Bách tự mật ngữ. Trong năm bộ
thuộc Kim cương giới là Phật bộ, Kim cương
bộ, Liên hoa bộ, Bảo bộ và Yết ma bộ đều
có Bách tự chân ngôn, gọi chung là Ngũ
bộ bách tự chân ngôn. Phàm khi tu đại pháp
Kim cương giới, trước khi niệm tụng chính
thức, phải tụng Ngũ bộ bách tự chân ngôn
chung, hoặc tụng Bách tự chân ngôn của
riêng bộ mình tu, rồi mới tụng Căn bản
chân ngôn của bộ mình tu. Hoặc cũng có
người bảo chỉ có Kim cương bộ trì tụng Bách
tự chân ngôn và căn bản chân ngôn. Nhưng
cứ theo Bất động sứ giả niệm tụng pháp và
kinh Để lí tam muội da (bản ba quyển) chép,
thì bài chú này chỉ có bảy mươi lăm chữ.
[X. Lược xuất kinh Q.2, Liên hoa bộ tâm
quĩ].
BÁCH VẠN BIẾN NIÊM PHẬT
Có nghĩa là niệm danh hiệu Phật một
trăm vạn lần. Tức niệm tụng danh hiệu
Phật A di đà một trăm vạn lần. Nói tắt là

bách vạn biến. Cứ theo kinh Mộc hoạn tử
chép thì nếu xưng niệm danh hiệu Tam
bảo Phật, Pháp Tăng đủ một trăm vạn biến
thì dứt trừ được một trăm linh tám kết nghiệp
mà hướng tới Niết bàn. Cứ theo luận Tịnh
độ quyển hạ của Ca tài chép, thì ngài Đạo
xước đời Đường đã theo kinh Mộc hoạn tử
và kinh Di đà nói mà tu bảy ngày niệm
Phật, nghĩa là, trong bảy ngày, niệm Phật
trăm vạn lần, thì quyết định được vãng sinh
trong nước Cực lạc của Phật A di đà.
Tại Nhật bản, có chùa Tri ân ở Kinh
đô, thuộc tông Tịnh độ, tăng chúng và tín
đồ tập họp lại vừa niệm danh hiệu Phật,
vừa đếm hột tràng hạt, đếm đủ một trăm
tràng. Thiện a, người kế thừa đời thứ 8 của
chùa Tri ân, để chữa trị bệnh dịch, đã trong
bảy ngày niệm Phật trăm vạn biến mà có
hiệu nghiệm. Sau Thiên hoàng Đề hồ ban
hiệu chùa là “Bách vạn biến” và ban một
chuỗi tràng lớn gồm một nghìn linh tám
mươi hột. Từ đó về sau, cứ mỗi khi gặp tai
ách, lại tu hành niệm Phật trăm vạn biến,
bèn trở thành định lệ. Vì thế, Bách vạn
biến cũng là tên gọi khác của chùa Tri ân.
BÁCH VẠN THÁP
Tức là một trăm vạn ngôi tháp nhỏ, trong
có để Mật tạng đà la ni, đặt thờ trong mười
ngôi chùa lớn tại Nhật bản. Cứ theo Tục
nhật bản kỉ quyển 30 chép, thì năm Thiên
bình bảo tự thứ 8 (764), sau khi dẹp tan
cuộc nổi loạn của Huệ mỹ, để trấn giữ đất
nước và sám hối diệt tội, Thiên hoàng Hiếu
Đà La Ni Căn Bản trong Bách Vạn Pháp
BÁCH TỰ CHÂN NGÔN

khiêm, theo lời dạy trong kinh Vô cấu
thanh tịnh quang đà la ni, làm một trăm
vạn ngôi tháp nhỏ ba tầng bằng gỗ, cao
bốn tấc năm phân, đường kính nền tháp
ba tấc năm phân, trong để các Đà la ni căn
bản, Tự tâm ấn, Tướng luân và lục độ.
Tháng 4 năm Bảo qui Nguyên niên (770),
hoàn thành toàn bộ, số tháp được chia cho
mười chùa lớn (bảy chùa lớn ở Nam đô,
chùa Tứ thiên vương ở Nhiếp tân, chùa
Sùng phúc ở Cận giang, và chùa Hoằng
phúc ở Đại hòa), các chùa liền kiến thiết
nhà viện để đặt tháp, gọi là Tiểu tháp viện,
hoặc gọi là Vạn tháp viện. Trong đó, hiện
nay, ở chùa Pháp long còn khoảng bốn vạn
tòa tháp.
Phần thân của các tháp làm bằng gỗ
cây cối (cũng là một loại tùng), cao độ hai
mươi ba phân tây (một số ít hình lớn thì
cao bốn mươi lăm phân tây). Đem tháo bộ
phận tướng luân
xuống thì thân tháp
rỗng, trong đó có để
những Đà la ni nói
trong kinh Vô cấu
thanh tịnh quang đà
la ni, in trên giấy thô
vàng (có số ít viết
tay), dài từ khoảng
sáu đến bảy phân
tây, rộng khoảng bốn
mươi bảy đến sáu
mươi phân tây. Cứ
theo chỗ suy đoán
thì những đà la ni
này có thể đã được
in trên các bản đồng, là những ấn loát
phẩm sớm nhất của Nhật bản, hoặc cũng
có người bảo đây là một trong những vật
ấn loát xưa nhất thế giới mà nay hiện còn.

[X. Đông đại tự yếu lục Q.1, Q.4; Nguyên
hanh thích thư Q.23; Quốc bảo mục lục;
Bách vạn tiểu tháp tứ khảo]. (xt. Tháp).
BÁCH VỊ ẨM THỰC
Phạm:zata-rasa-bhojana. Chỉ các thức
ăn uống thơm ngon. Còn gọi là Bách vị
thượng diệu ẩm thực, Bách vị tịnh thực,
Bách vị phạn thực. Cứ theo kinh Vô lượng
thọ quyển thượng chép, thì ở cõi Tịnh độ
cực lạc tự nhiên đầy dẫy những thức ăn
uống trăm mùi thơm ngon. Về trăm mùi vị,
có nhiều thuyết phân vân. Cứ theo luận
Đại trí độ quyển 93 chép, thì Bồ tát dâng
trăm vị cúng dường chư Phật và Tăng, về
trăm vị ở đây, có thuyết cho là dâng trăm
thứ canh cúng dường, gọi là trăm vị; có
thuyết bảo bánh có năm trăm thứ, vị của
nó có một trăm, gọi là trăm vị; có thuyết
nói dùng trăm thứ cây thuốc quả thuốc,
chế thành các viên thuốc hoan hỉ, gọi là
trăm vị; có thuyết cho rằng các thức ăn
uống canh bánh cộng có một trăm vị, gọi
là trăm vị; lại có thuyết nói đầy đủ các thức
ăn uống, gọi là trăm vị. Còn cứ theo Vu
lan bồn kinh sớ quyển hạ của Tông mật
nói, thì trăm ở đây không phải con số thực,
mà chỉ là nói nhiều số mục một cách khái
quát mà thôi. Lại cứ theo luận Đại trí độ
cùng quyển ở trên chép, thì các thức ăn
uống trăm vị chủ yếu là chỉ thức ăn uống
của loài người, thức ăn uống của loài trời
có trăm nghìn thứ mùi vị, còn thức ăn uống
của Bồ tát là do quả báo phúc đức sinh ra,
thức ăn uống do sức thần thông biến hóa,
thì có vô lượng mùi vị.
Ngoài ra, cứ theo Vãng sinh lễ tán của
ngài Thiện đạo chép, thức ăn uống trăm vị
là chỉ sự nghe Bách pháp minh môn, Vô
lượng pháp môn, lấy niềm vui pháp (Pháp
hỉ) làm thức ăn. [X. Trường a hàm Q.5 kinh
Xà ni sa; kinh Đạo hành bát nhã Q.4; kinh
Đại bát nhã Q.394; kinh Soạn tập bách
duyên Q.8; kinh Vu lan bồn; kinh Phạm

võng Q.hạ; Quán kinh tự phần nghĩa; Tổ
Tháp nhỏ ba tầng trong có
để Đà la ni
BÁCH VỊ ẨM THỰC

đình sự uyển Q.6; Pháp uyển châu lâm Q.3;
Q.5, Q.42].
BẠCH ẨN TUÊ HẠC (1685 - 1768)
Là vị tăng thuộc tông Lâm tế của Nhật
bản. Hiệu Hạc lâm. Người Tuấn hà (huyện
Tĩnh cương). Mười lăm tuổi xuất gia ở chùa
Tùng ấm (huyện Tĩnh cương, quận Tuấn
đông, đinh Nguyên), nối pháp của ngài Tín
nùng (huyện Trường dã), ở núi Phạn, đứng
đầu trong chùa Diệu tâm. Bình sinh sư
không thích danh lợi, từng du lịch nhiều
nước, thích đời sống nông dân, suốt đời ở
trong ngôi chùa nghèo nàn tại đồng quê.
Đời gọi là Tổ Trung hưng tông Lâm tế, hoặc
là cha của tông Lâm tế hiện đại. Sinh bình
đề xướng giảng diễn để mở rộng Phật pháp.
Ngoài việc phục hưng chùa Tùng ấm ra, sư
còn khai sáng chùa Quan âm trên núi Diệu
trí, chùa Tân vô lượng, chùa Tam đảo long
trạch v.v... Năm Minh trị thứ 5, sư nhập
tịch ở chùa Tùng ấm, hưởng thọ tám mươi
tư tuổi. Có Ngữ lục gồm 103 quyển, Hòe
an quốc ngữ 7 quyển, Tức canh lục 1 quyển,
Viễn la thiên phũ,
Dạ thuyền nhàn
ngữ và Bích sinh
thảo tự truyện, đều
thu vào Bạch ẩn
Thiền sư toàn tập
(sáu tập), trong đó
có chép cả thi văn,
thư họa. Thụy
hiệu là “Thần cơ
độc diệu Thiền
sư”. “Chính tông
quốc sư”. Trong số
đệ tử nối pháp, nổi
tiếng nhất là Viên từ ở Đông lĩnh, Nguyên
lô ở Toại ông, Từ trạo ở Nga sơn, Huệ đào
ở Linh nguyên, Nguyên minh ở Lương tai,

Nghi vận ở Thượng hải, Đại hưu, Khoái
nha, Viên trụ, Ngoan cực v.v... Từ vài trăm
năm trở lại đây, trong số các Thiền sư Nhật
bản, Bạch ẩn tuệ hạc là người dĩnh ngộ
siêu quần, nhiều tài nghệ nhất, trọn đời dốc
sức vào việc hệ thống hóa các công án, và
đơn thương độc mã phục hưng tông Lâm
tế đang mỗi ngày một suy vi. Công án “Tiếng
vỗ của một bàn tay” do sư sáng lập, là công
án nổi tiếng nhất trong số những công án
do người Nhật tự đặt ra. Ngoài ra, “Tọa
Thiền hòa tán” do sư trứ tác, cũng được
các Thiền viện đời sau tụng tập một cách
phổ biến. [X. Chính tông quốc sư niên
phổ; Cận thếthiền lâmtăng bảo truyện
Q.thượng; Tục Nhật bản cao tăng truyện
Q.8].
BẠCH BẠCH NGHIÊP
Thông thường chỉ thiện nghiệp ở Sắc
giới. Còn gọi là Bạch bạch báo nghiệp, Bạch
bạch dị thục nghiệp (Phạm: Karmaô
suklaô zukla-vipàkaô, Pàli: Kammaô
zukkaô sukka-vipàkaô). Là một trong
bốn nghiệp (hắc hắc dị thục nghiệp, bạch
bạch dị thục nghiệp, hắc bạch hắc bạch dị
thục nghiệp, phi hắc phi bạch dị thục
nghiệp); bốn loại nghiệp này y cứ vào nghiệp
thiện và bất thiện mà khu biệt bốn loại
nghiệp quả báo ứng. Bạch bạch nghiệp là
nghiệp thứ hai trong bốn nghiệp, vì tính
chất của nghiệp này là thiện, không lẫn
phiền não ô uế và xấu ác, nên quả báo cũng
thanh tịnh, tức nhân là thiện nên cảm quả
vui, nghĩa là thiện thì có thiện báo. Vì
nghiệp trong trắng, dị thục (quả báo) cũng
trong trắng, cho nên gọi là Bạch bạch
nghiệp (nghiệp trắng phau).
Trong ba cõi, thiện nghiệp ở cõi Dục
phần nhiều có lẫn lộn các pháp xấu ác, ô
uế, nên thông thường không được gọi là
bạch bạch nghiệp; còn thiện nghiệp ở cõi
Vô sắc có được gọi là “bạch bạch” hay
Bạch Ẩn Tuệ Hạc

BẠCH ẨN TUÊ HẠC

không thì có nhiều thuyết khác nhau. Cứ
theo luận Thành thực nói, thì người và trời
ở cõi Sắc, cõi Vô sắc và một phần cõi Dục,
có thể cảm được những chỗ không khổ
não, tức là bạch bạch nghiệp; cứ theo đó
thì thiện nghiệp ở cõi Vô sắc cũng có thể
gọi là Bạch bạch nghiệp. Nhưng luận Đại
tì-bà-sa quyển 114 có chép hai thuyết, một
thuyết cho rằng, thiện ở cõi Vô sắc tuy cũng
được gọi là bạch nghiệp, nhưng vì cõi Vô
sắc còn thiếu “Trung hữu”, sắc nghiệp, hai
nghiệp thân, khẩu, nên tuy có thể chiêu
cảm dị thục, song không thể gọi là bạch dị
thục, cho nên không được nhận là Bạch
bạch nghiệp. Còn một thuyết thì bảo thiện
ở cõi Vô sắc cũng gọi là Bạch bạch. [X.
luận Câu xá Q.16; luận Thành thực Q.8;
luận Thuận chính lí Q.41]. (xt. Tứ Nghiệp).
BẠCH BÁO
Chỉ quả báo trong sạch nhờ bạch
nghiệp (nghiệp thiện) mà cảm được. Tương
đối với “hắc báo”. Bạch nghiệp cảm được
bạch báo, tức quả báo như ý; hắc nghiệp
(nghiệp ác) cảm được hắc báo, tức quả báo
bất như ý.
BẠCH CÁI
Tức chỉ cái lọng trời may bằng tơ lụa
mầu trắng che trên đỉnh đầu đức Phật. Ý là
đem lòng từ bi trong trắng che khắp pháp
giới chúng sinh, cũng như cái lọng che trên
đầu người. Trong Mật giáo, khi làm lễ quán
đính, sử dụng lọng “Tản cái hành đạo”, tại
Kim cương giới dùng lọng đỏ, ở Thai tạng
giới dùng lọng trắng. Lọng đỏ có xuất xứ từ
kinh Đà la ni tập, quyển 4, quyển 12, lọng
trắng có xuất xứ từ Đại nhật kinh sớ quyển
8 và kinh Nhất tự Phật đính luân vương
quyển 5. Ngoài ra, A xà lê dùng lọng trắng
che cho đệ tử là biểu thị sự gia trì đại bi của
Đại nhật Như lai; màu trắng tức là màu của

Đại nhật. Lại hình Tam muội da của Bạch
tản cái Phật đính tôn ở Thai tạng giới là
chiếc lọng màu trắng. [X. Tuệ lâm âm nghĩa
Q.35; Truyền pháp quán đính sơ dạ tác pháp
lí kí Q.hạ]. (xt. Tản Cái Hành Đạo).
BẠCH CHÂN
Hàm ý là tán thán tượng thực của Tổ
sư. Còn gọi là Thán chân. Chân, chỉ cho
tượng đắp hoặc vẽ của Tổ sư, hoặc của Phật,
Bồ tát. Ngày kị (giỗ) các Tổ sư, trước khi
hồi hướng, đọc một bài văn xuôi hoặc văn
kệ để bày tỏ trước hình tượng (chân), cho
nên gọi là Bạch chân. [X. Bị dụng thanh
qui Q.1 Đạt ma tổ sư kị; Động thượng tăng
đường thanh qui hành pháp sao Q.4 Chư
sớ pháp].
BẠCH CHIÊM (NIÊM) TẶC
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Nói tắt là
Bạch chiêm. Bạch, nghĩa là không, trống
trơn; chiêm, dùng ngón tay cầm lấy vật.
Tức tay không cầm vật nhọn mà dùng ngón
tay nhọn để lấy trộm, lại không để lại một
dấu vết gì cả, gọi là Bạch chiêm tặc, chỉ kẻ
trộm có ngón khéo nhất. Một thuyết cho
“bạch” là ý ban ngày, tức là giữa thanh thiên
bạch nhật, trước mắt mọi người mà kẻ cắp
lấy của người ta một cách tài tình, nhanh
chóng, cũng là chỉ cái ngón cực khéo của
kẻ cắp. Trong Thiền lâm, từ ngữ “Bạch
chiêm tặc” được chuyển dụng để chỉ cái
thời cơ nhanh chóng khéo léo mà thầy
dùng để tiếp dẫn học trò. Liên đăng hội
yếu quyển 9 (Vạn tục 136, 289 hạ), chép:
“Tuyết phong nói: “Lâm tế rất giống bạch
chiêm tặc” (...) Tuyết đậu nói: “Kẻ tài ăn
cắp, đến quỉ thần cũng không biết. Đã bị
Tuyết phong trông thấy, Lâm tế không phải
là tay giỏi””. [X. Bích nham lục Tắc 73].
BẠCH CHIÊM (NIÊM) TẶC

BẠCH CỐT QUÁN
Phạm:asthi-saôjĩà. Còn gọi là Tưởng
tướng sinh, Cốt tưởng, Khô cốt tưởng. Là
một trong các phép quán tưởng, tức là cốt
tưởng trong chín tưởng quán (nói tắt là
chín tưởng). Quán (Phạm: vipazyanà),
hàm ý là dùng trí tuệ chuyên tâm nhất trí
quán xét, tưởng niệm Phật, Pháp hay một
đối tượng đặc định nào, mà dốc sức vào
việc chứng ngộ, là một phương pháp tu
hành thực tiễn phổ thông trong Phật giáo,
Bạch cốt quán tức là một trong những
phép quán trọng yếu ấy. Đây là phép quán
tưởng cái trạng thái nhơ bẩn của xác chết
gân đứt xương lìa, hình hài tan rữa, xương
trắng vung vãi, nhờ đó mà biết lẽ vô
thường, dứt trừ niệm tham dục đắm đuối.
Đệ tử đức Phật là ngài Ưubanisađà nhờ
phép quán này mà thành đạo. Kinh Lăng
nghiêm quyển 5 (Đại 19, 125 hạ), nói:
“Quán tướng nhơ bẩn, sinh tâm nhàm
chán, ngộ các sắc tính, từ nơi bất tịnh,
xương trắng bụi nhỏ, trở về hư không,
không sắc đều không, thành đạo Vô học”.
(xt. Cửu Tưởng).
BẠCH CƯ DỊ (772 – 846)
Thi nhân đời Đường. Tự Lạc thiên, hiệu
Hương sơn cư sĩ, Túy ngâm tiên sinh. Người
huyện Hạ khuê (phía đông bắc huyện Vị
nam), tỉnh Thiểm tây. Xuất thân nhà Nho,
thông tuệ hơn người. Năm Trinh nguyên
14 (798) đậu tiến sĩ, năm Nguyên hòa 2
(807) giữ chức Hàn lâm học sĩ, năm Nguyên
hòa 9, giữ chức Thái tử tả tán thiện đại
phu. Viết “Thưởng hoa” và “Tân tỉnh thi”
(thơ giếng mới) thuật bày sự phù hoa và
dua nịnh của người đời, bèn bị giáng chức
làm Tư mã châu Giang. Sau lại đổi làm Tư
môn viên ngoại lang. Khoảng năm Hội
xương, giữ chức Thượng thư bộ Hình, sau

khi mất, được truy phong “Thượng thư hữu
bộc xạ”. Những văn phẩm còn lại, có Bạch
thị văn tập 75 quyển, Bạch thị lục thiếp sự
loại tập 30 quyển.
Lúc trung niên, họ Bạch qui Phật, gần
gũi các bậc cao Tăng, thụ tịnh giới, tập Thiền
pháp. Lòng thành kính thờ Phật và tư tưởng
Phật giáo của ông có thể được thấy trong
các văn tập của ông. Cứ theo Túy ngâm
tiên sinh mộ chí minh (bài minh khắc trên
bia mộ của Túy ngâm tiên sinh) do ông tự
soạn vào lúc cuối đời chép, thì chí bình
sinh của ông đại khái là “bên ngoài dùng
Nho để tu thân, bên trong dùng Thích
(Phật) để sửa tâm, khoảng còn lại thì lấy
núi sông gió trăng thơ ca đàn rượu để vui
chí”. Ông thường
tán thán Phật:
“Mười phương
thế giới, trên trời
dưới trời, con nay
biết hết, không ai
bằng Phật, rờ rỡ
vòi vọi, là thầy
trời người, nên
con lễ chân, tán
thán qui y”. Năm
Thái hòa thứ 6
(832), ông trùng
tu chùa Hương
sơn ở Lạc dương, đồng thời, cùng với vị
tăng chùa Phật quang ở Lạc dương là Như
mãn kết hội Hương hỏa để sửa sang việc
Phật, phát nguyện vãng sinh Tây phương,
không biếng không nhác, cho đến trọn
đời. Năm Hội xương thứ 6 ông qua đời,
hưởng thọ bảy mươi lăm tuổi. [X. Phật tổ
thống kỉ Q.42; Phật tổ lịch đại thông tải
Q.15, Q.16; Đại Thanh nhất thống chí
Q.163; Lư sơn chí Q.13; Lư sơn cổ kim du
kí tùng sao; Cựu Đường thư Q.166; Đường
thư Q.119].
Bạch Cư Dị

BẠCH CỐT QUÁN

BẠCH CƯ TỰ
Chùa nằm tại huyện Giang tư thuộc Tây
tạng. Do Nhiêu đan cống tang và Lạt ma
Khắc chủ kiệt ở Giang tư cùng kiến thiết
vào đầu thế kỉ XV. Nguyên trước thuộc phái
Tát ca (Hoa giáo) của Phật giáo Tây tạng,
sau bị các phái Bá giáo, Cách lỗ (Hoàng
giáo) lần lượt đến chiếm cứ, bèn trở thành
chùa viện chung của các phái. Trong chùa
có một tòa tháp, tiếng Tây tạng gọi là Bối
khảo khúc đăng, tục gọi là tháp tám góc.
Tháp cao mười một tầng, tầng nền tháp
rộng hai nghìn hai trăm mét vuông, tạo hình
cực đẹp, hùng vĩ cứng chắc. Bên trong tháp
còn giữ được các bức bích họa và điêu khắc
rất tinh mĩ, phong cách dung hợp những
đặc điểm của nghệ thuật Phật giáo Ấn độ,
Ni bạc nhĩ (Nepal), Khách thập mễ nhĩ
(Kashmìna) và nghệ thuật Phật giáo Hán
tộc, hình thành phong cách nghệ thuật độc
đáo của địa khu Giang tư.
BẠCH DIÊN
Vị tăng đời Tam quốc. Người nước Cưu
tư. Tư chất thông minh, giỏi hai thứ tiếng
Tấn, Hồ, đọc sách rất rộng, kiêm thông
nội, ngoại điển. Sư đến Lạc dương vào đời
Tào ngụy dưới triều phế đế Mao (254 - 260),
ở chùa Bạch mã. Có dịch các kinh Thủ
lăng nghiêm, Tu lại, Trừ tai hoạn, Bồ tát tu
hành và Bình đẳng giác. Năm sinh năm
mất đều không rõ. Lại cứ theo Thủ lăng
nghiêm hậu kí trong Xuất tam tạng kí tập
quyển 7 chép, thì vào niên hiệu Ninh khang
năm đầu (374) đời vua Giản văn đế nhà
Đông tấn, vương tử nước Cưu tư là Bạch
diên, cùng với Chi thi luân, từng ở Châu
lương, cùng dịch các kinh Thủ lăng
nghiêm, Tu lại, Thượng kim quang thủ và
Như huyễn tam muội v.v... Hai người tuy
cùng tên là Bạch diên, dịch kinh cũng

giống nhau, nhưng e rằng có hai người
khác nhau. [X. Xuất tam tạng kí tập Q.13;
Lịch đại Tam bảo kỉ Q.3; Khai nguyên thích
giáo lục Q.4].
BẠCH DƯƠNG GIÁO
Tôn giáo dân gian đời Thanh. Hưng khởi
vào khoảng năm Đạo quang (1821 - 1850),
giáo chủ là Vương pháp trung, từng theo
học tập giáo lí với Thân lão tự ở huyện
Thiệp, tỉnh Hà nam. Thân lão tự xướng
hiệu “Na mô Thiên quốc A di đà Phật”,
truyền trao Vinh hoa kinh, Vị lai tinh đẩu
đồ, Hà đồ, Lạc thư v.v... Vương pháp trung
lại đặt ra thuyết “Kì môn tức Phật môn”,
truyền giáo ở Bắc kinh, các tín đồ phần
nhiều ở các địa phương Hà nam, Hà bắc và
Sơn đông.
BẠCH DƯƠNG TỰ
Chùa dê trắng. Vị trí chùa nằm ở núi
Bạch nham, quận Trường thành, tỉnh
Toàn la nam, nước Đại hàn (Triều tiên).
Nguyên tên là chùa Bạch nham. Là một
trong ba mươi mốt núi chính ở nước Hàn.
Do sư Như huyễn sáng lập vào thời Bách
tế Vũ vương năm thứ 33 (632, năm Trinh
quán đời Đường Thái tông). Cao li Đức
Chùa Bạch Cư
BẠCH DƯƠNG TỰ

tông năm thứ 3 (1034), sư Trung diên mở
rộng bằng cách xây dựng thêm hơn tám
mươi ngôi nhà, hết sức hoằng dương pháp
môn Tịnh độ, nên đổi lại tên chùa là chùa
Tịnh độ. Về sau, môn đồ của Trung diên
trú trì chùa này. Sau một thời rực rỡ, sư
Giác nghiễm, đời thứ 13 của chùa Tùng
quảng, cùng với môn nhân và các bậc thạc
đức trong sơn môn hiệp lực xây lại cửa
chùa, điện Phật, nhà trù, nhà kho v.v...
chùa Tịnh độ bèn trở thành một đại Thiền
uyển ở phương nam nước Hàn (Triều tiên).
Vì pháp bảo chưa đầy đủ, nên theo lời đề
nghị của Tướng quốc Hồng công tuy, các
sư Tâm bạch và Trí phù được phái đi
Trung quốc thỉnh Đại tạng kinh. Cung
mẫn vương năm thứ 2 (1353), để báo đáp
Thánh ân, nhà vua thỉnh hơn một nghìn
vị Trưởng lão về đây tu các Phật sự, ban
ngày đọc ba tạng, ban đêm bàn Tổ giáo,
giảng đạo, tu Thiền, sáu thời tu pháp.
Khoảng đời Nghi tổ (1567 - 1607), khi ngài
Hoán tỉnh Chí an mở tràng thuyết pháp,
có con dê trắng đến nghe, vì thế mới đổi
lại tên chùa như hiện nay (tức chùa dê
trắng). Chùa hiện còn điện Đại hùng, điện
Cực lạc, điện Minh phủ, lầu Song khê
v.v... [X. Triều tiên tự sái sử liệu Q.thượng;
Triều tiên Phật giáo thông sử; Triều tiên
tự sái tam thập nhất bản sơn tả chân
trướng].
BẠCH ĐÀN
Là một loại chiên đàn (Phạm:candana).
Còn gọi là Bạch chiên đàn, Bạch chiên
hương thụ. Chiên đàn là một loại cây thơm,
sinh sản ở các vùng nhiệt đới, như Ấn độ,
có các loại vàng, trắng, đỏ, tía. Vì thân cây
mầu trắng nên gọi bạch đàn. Loại cây này
phần nhiều được dùng làm thuốc, đàn đỏ
trừ phong thũng, đàn trắng trị bệnh nhiệt.

Ngoài ra còn có thể dùng làm hương, hương
đàn trắng là thơm nhất, gọi là bạch đàn
hương, bạch chiên đàn hương. Nhưng Tuệ
lâm âm nghĩa quyển 8 lại bảo hương đàn
đỏ là tốt nhất. Mật giáo cho rằng thắp
hương đàn trắng, mùi thơm có thể diệt trừ
tội chướng, và cho là một trong năm hương,
được sử dụng khi tu pháp. Còn phong tục
Ấn độ thì dùng gỗ bạch đàn để tạc tượng
Phật. [X. kinh Mạt lợi tử đề bà hoa man;
kinh Bất không quyên sách thần biến chân
ngôn Q.18; Đại nhật kinh sớ Q.7; Pháp uyển
châu lâm Q.36 thiên Hoa hương; Đại đường
tây vực kí Q.10 Mạt la củ tra quốc điều;
Tăng quảng bản thảo cương mục Q.34].
(xt. Chiên Đàn Thụ).
BẠCH ĐÀN MẠN-ĐỒ-LA
Trong Mật giáo, trước khi tạo lập Đại
mạn đồ la thì làm Bạch đàn mạn đồ la
trước, là đàn “Tiền phương tiện”. Là mạn
đồ la được làm vào ngày thứ tư trong bảy
ngày làm Pháp đàn, thông thường dùng làm
giới đàn Tam muội-da khi hành lễ quán
đính. Khi làm đàn, trước hết, lấy bùn trộn
lẫn với hương bạch đàn, đắp một đàn tròn
cỡ bằng mười hai ngón tay ở chính giữa để
làm tòa Ngũ Phật, sau đó lần lượt đắp các
đàn tròn của chư Tôn khác. Các Tôn vị
được bày trong mạn đồ la, theo kinh Đại
nhật phẩm Cụ duyên liệt kê là: Ngũ Phật
Chùa Bạch Dương
BẠCH ĐÀN

vị, Chư cứu thế, Phật mẫu, Liên hoa thủ,
Chấp kim cương, Bất động tôn, v.v….. nhưng
Đại nhật kinh sớ quyển 4 thì lại nói khác.
Ngoài ra, trong Tôn thắng đà la ni nghi
quĩ, do ngài Bất không dịch, liệt kê danh
xưng và vị trí của các Tôn vị cũng khác với
thuyết trong kinh Đại nhật, như được đồ
biểu sau đây:
. Phổ hiền . Kim cương thủ . Văn thù sư lợi
. Hư không tạng . Tì lô giá na . Trừ cái chướng
. Từ thị . Quán tự tại . Địa tạng
BẠCH GIAO HƯƠNG
Phạm:sarja-rasa, tiếng Tây tạng:sra,
rtsi-phog. Tức là nhựa cây sa la. Là một
trong năm thứ hương mà Mật giáo thắp
khi tu pháp kinh Khổng tước. Theo kinh
Khổng tước nói, tu pháp kinh Khổng tước
là để trừ tai họa và cầu mưa. Khi tu pháp
này, năm phương trên đại đàn thắp năm
thứ hương, trong đó, hương bạch giao thắp
ở phương đông. [X. Đại nhật kinh sớ Q.7;
Khổng tước minh vương họa tượng đàn
tràng nghi quĩ].
BẠCH GIỚI TỬ
Chỉ hạt cải màu trắng. Giới tử, nguyên
là hạt của cây rau cải, vì tính nó cay, chắc,
có đủ sức dụng hàng phục, nên Mật giáo
coi nó như vật tương ứng hàng phục. Từ
xưa đã có truyền thuyết Bồ tát Long mãnh
(Long thụ) dùng bảy hạt cải trắng để mở
toang tháp sắt Nam thiên mà được nhận
Mật giáo. Ngoài ra, còn có sự tích luận sư
Thanh biện đã dùng bảy hạt cải trắng để
mở hang đá của thần Chấp kim cương ở
nam Ấn độ rồi đi vào đó để chờ Bồ tát Di
lặc ra đời.
Lại Mật giáo, khi tu pháp Hộ ma, đem
hạt cải trắng bỏ vào lửa để đốt, gọi là giới tử
thiêu, có thể đuổi tà, trừ bệnh. Lại khi tu
pháp Đà đô, đặt hạt cải trắng cúng dường

bản tôn, gọi là giới tử cúng. Bởi vì pháp Đà
đô là pháp bảo châu như ý, mà khi bảo
châu tràn lan thì tất có các ma rình rập
chung quanh, vì để xua đuổi các ma nên
làm phép cúng này. Cách làm phép là: lấy
hạt cải đựng vào một chiếc bình đất hoặc
bình đồng nhỏ, đặt ở bên cạnh bình hoa
trước bình át già (bình nước công đức cúng
Phật); sau khi cúng dường rồi, lấy bình hạt
cải ra, thư vào đó chữ (raô), để gia trì,
và chữ (oô) dâng cúng, xong lại đặt vào
chỗ cũ, đừng để người khác thấy. Nếu lúc
có đông người, thì chỉ để trong bình hoa
mà cúng dường thôi. Phép làm này cũng
còn có nhiều truyền thuyết khác. [X. kinh
Tô tất địa yết la Q.hạ phẩm Chư tôn gia bị
thành tựu; Đại nhật kinh nghĩa thích Q.7;
Kim cương đính kinh nghĩa quyết; Đại đường
tây vực kí Q.10]. (xt. Giới Tử).
BẠCH HÀ THIÊN HOÀNG (1053 - 1129)
Là Thiên hoàng đời thứ 72 của Nhật
bản. Niên hiệu Thừa lịch năm đầu (1077),
khai sáng chùa Pháp thắng ở Bạch hà,
không bao lâu, tu hội Đại thừa ở chùa Pháp
thắng, hội Pháp hoa ở chùa Viên tôn, định
chế độ Tăng cương và giảng sư cho hai hội.
Năm Ứng đức thứ 2 (1085), thụ Pháp hoa
ở trong cung. Sau nhường ngôi cho Thiên
hoàng Quật hà và vào niên hiệu Vĩnh
trường năm đầu (1096) xuất gia, từng dùng
chữ vàng để viết Đại tạng kinh, mấy lần
lên thăm các đại đạo tràng trên núi Cao dã,
Hùng dã, cúng dường tượng Phật, xây tháp
Phật rất nhiều. Lại nghiêm cấm sát sinh,
thả hết chim trong lồng, đình chỉ các nước
dâng cá và đốt hơn tám nghìn tấm lưới cá.
Năm Đại trị thứ 4 nhập tịch, thọ bảy mươi Đông
Tây
BẠCH HÀ THIÊN HOÀNG

bảy tuổi. [X. Nguyên hanh thích thư Q.25;
Đại Nhật bản sử Q.44].
BẠCH HẠ
Hàm ý là trong ba tháng hạ an cư, ngày
ngày cáo bạch đại chúng khuyến khích tinh
tiến. Tứ phần luật hành sự sao tư trì kí quyển
thượng phần 4 (Đại 40, 239 hạ), nói: “Vào
bữa ăn sáng, Duy na đánh kiểng bạch rằng:
“Bạch đại chúng! An cư đã qua một ngày,
còn lại tám mươi chín ngày nữa, hãy siêng
năng tinh tiến, cẩn thận đừng buông lung!”
(ngày khác cứ theo đó mà gia giảm). Ngoài
ra, từ Bạch hạ cũng là tên gọi khác của Hạ
an cư. Cũng gọi là Hạ hành, Hạ kinh, Hạ
lung, Hạ thư, Hạ đoạn, Tọa lạp, Tọa hạ.
[X. Tứ phần luật san phồn bổ khuyết hành
sự sao Q.thượng phần 4; Thiền lâm loại
tập Q.14; Thiền lâm tượng khí tiên Q.3 Tiết
thời môn]. (xt. An Cư).
BẠCH HÀO CHI TỨ
Hàm ý là vật thụ dụng của chúng tăng.
Bạch hào, chỉ sợi lông trắng ở khoảng giữa
chân mày của đức Thế tôn, tướng này gọi
là tướng Bạch hào, là tướng tốt đẹp hơn
hết trong các tướng của Như lai. Bạch hào
chi tứ (cái ơn mà tướng Bạch hào ban cho),
có nghĩa là sau khi đức Như lai diệt độ, do
một phần phúc đức trong tướng bạch hào
của Như lai, hết thảy đệ tử xuất gia ở đời
mạt pháp, nếu dốc lòng siêng năng tu đạo,
thì ăn mặc đều có thừa, thụ dụng không
hết, vì thế cũng gọi là Hào tướng nhất phần.
Kinh Phật tạng quyển hạ (Đại 15, 802
thượng), nói: “Người chỉ cần chăm chỉ một
lòng tu đạo, thì trọn đời sẽ không phải lo
đến việc ăn mặc. Tại sao vậy? Là vì kho
tàng phúc đức của Như lai vô lượng vô tận.
Này Xá lợi phất! Sau khi Như lai nhập diệt,
trăm nghìn ức phần trong tướng Bạch hào,
để ra một phần cúng dường xá lợi và các đệ

tử. Xá lợi phất! Giả sử tất cả người thế gian
đều xuất gia thuận theo chính pháp, gắng
sức tu hành, thì cũng không thụ dụng hết
một phần trong trăm nghìn ức phần của
tướng bạch hào. Này Xá lợi phất! Như lai
có vô lượng phúc đức như thế đấy, nếu các
tỉ khưu chí tâm hành đạo thì sự ăn uống và
các vật cần dùng đều được đầy đủ”. Thích
môn chính thống quyển 3 (Vạn tục 130,
391 hạ), nói: “Như lai lưu lại một phần công
đức Bạch hào để cúng dường các đệ tử đời
mạt pháp”.
BẠCH HÀO TƯỚNG
Phạm: ùrịa-lakwana, Pàli: uịịalakkhaịa.
Còn gọi là Hào mi, Hào tướng,
Bạch mao tướng, Bạch hào trang nghiêm
diện tướng, Bạch hào mao quang tướng,
Mi gian bạch hào quang tướng, Mi gian bạch
hào tướng, Mi gian hào tướng, Ngạch thượng
hào tướng công đức mãn túc tướng, Mi gian
sinh mao khiết bạch hữu oanh tướng, Mi
gian bạch hào trường hảo hữu toàn tướng,
Mi gian bạch hào nhuyến bạch đâu la miên
tướng. Là một trong ba mươi hai tướng của
đức Như lai. Đức Thế tôn có một sợi lông
trắng mềm mại ở giữa hai chân mày, kéo ra
thì dài một tầm (có thuyết bảo khi mới sinh
dài năm thước (Tầu), khi thành đạo dài một
trượng năm thước), buông ra thì cuốn vòng
quanh về bên phải, cũng như xoáy ốc, tươi
tắn sáng sạch, như viên ngọc quí, như mặt
trời giữa trưa, có thể phóng ra ánh sáng, gọi
là bạch hào quang. Nếu chúng sinh gặp
được ánh sáng ấy, thì có thể tiêu trừ nghiệp
chướng, thân tâm yên vui. Cứ theo kinh
Vô thượng y quyển hạ nói, diệu tướng này
là do đức Phật, khi còn ở địa vị tu nhân,
thấy chúng sinh thiện căn tu tập giới, định,
tuệ thì ca tụng tán thán mà cảm được tướng
này, biểu thị cái đức tiêu trừ trọng tội sinh
BẠCH HẠ

tử hàng trăm ức na do đà hằng hà sa kiếp.
Lại kinh Quán Phật tam muội hải quyển 1,
quyển 2 phẩm Quán tướng nói, Như lai có
vô lượng tướng tốt, nhưng tướng này là thù
thắng hơn hết trong các tướng.
Ngoài ra, không phải chỉ có Phật mới
có tướng này, mà nổi tiếng nhất, thì như
kinh Quán vô lượng thọ chép, sợi lông
trắng ở giữa chân mày của Phật Vô lượng
thọ như năm núi Tu di, người nào thấy
tướng ấy thì tự nhiên được tám vạn bốn
nghìn tướng tốt. Lại trong tượng các Bồ tát
cũng có tướng bạch hào, như nạm ngọc
trắng, thủy tinh ở giữa chân mày tượng để
biểu thị tướng này. [X. kinh Trường a hàm
Q.1; kinh Đại bát nhã Q.381; luận Đại tì bà
sa Q.177; Pháp hoa nghĩa sớ Q.3 (Gia
tường); Hoa nghiêm thám huyền kí Q.3].
(xt. Tam Thập Nhị Tướng).
BẠCH HẮC BỐ-TÁT
Chỉ hai kì thuyết giới (bố tát) vào ngày
cuối cùng (ngày thứ 15) của tháng trắng
(bạch nguyệt) và ngày cuối cùng (ngày thứ
14 hoặc 15, tức ngày cuối tháng) của tháng
đen (hắc nguyệt). Vào hai ngày này, chúng
tăng tụng giới kinh để được thanh tịnh. Nếu
có người phạm giới thì phải ra trước mọi
người để sám hối. Đây là một chế độ nghiêm
khắc trong các viện Luật. (xt. Bố Tát, Bạch
Nguyệt, Hắc Nguyệt).
BẠCH HẮC LUẬN
Còn gọi là Quân thiện luận, Quân thánh
luận. Do Sa môn Tuệ lâm soạn. Là bộ luận
chủ yếu tranh cãi về vấn đề “Thần diệt hay
không diệt” trong giới Phật giáo ở thời Nam
Bắc triều. Tác giả Tuệ lâm là một cao tăng
thời Lưu Tống, là học trò của ngài Đạo uyên,
tài cao nhưng kiêu ngạo, bác thông nội ngoại
điển, đặc biệt giỏi về cái học Lão Trang và
rất thạo môn hài hước. Khoảng năm Nguyên

gia 10 (433), sư soạn luận Bạch hắc, chủ
trương thân thể một khi đã rữa nát thì tâm
thần cũng theo đó mà tan diệt; khi luận
này ra đời đã gây chấn động trong giới Phật
giáo. Thời đó, Thái thú Hành dương là Hà
thừa thiên cũng soạn “Đạt tính luận” để
đáp ứng phụ họa với thuyết của Tuệ lâm,
rồi cứ lục tục soạn mấy thiên luận văn nữa
biện luận thay cho Tuệ lâm. Lâm, Hà hai
người cùng đi lại xướng họa, chê bai Phật
giáo. Những người thâm tín Phật giáo thời
đó, thấy thế rất bất bình, bèn cùng nhau
viết văn bác lại luận điểm của hai người
một cách gay gắt. Trong các trứ tác đó, nổi
tiếng hơn cả thì có “Thích Hà Hành dương
Đạt tính luận” của Nhan diên, Thái thú
Vĩnh gia, “Minh Phật luận” và “Nạn Bạch
hắc luận” của Tôn bính, đệ tử ngài Tuệ
viễn ở Lư sơn.
Thuyết “Thần tùy hình diệt” (Tinh thần
diệt theo thể xác) của Tuệ lâm và Hà thừa
thiên, tuy một thời đã lắng xuống vì bị các
nhà nhiệt tâm bảo vệ đạo pháp công kích
thường xuyên, nhưng nó đã tạo ra một cuộc
tranh luận về tâm thần còn hay mất trong
lịch sử Phật giáo Trung quốc, mà trải qua
các đời Tống, Tề, Lương, Trần thuộc Nam
triều vẫn không suy, trong đó, trứ danh nhất
là “Thần diệt luận” của Phạm chẩn đã đưa
đến cuộc luận chiến kịch liệt. [X. Lương
cao tăng truyện Q.7; Phật tổ thống kỉ Q.36;
Hoằng minh tập Q.2, Q.3, Q.4; Quảng
hoằng minh tập Q.5, Q.7; Phá tà luận
Q.thượng; Tống thư liệt truyện thứ 57
Thiên trúc Ca tì lê quốc truyện]. (xt. Tam
Giáo Luận Hành, Thần Diệt Bất Diệt Luận
Tranh).
BẠCH HỌC HẮC HỌC
Chỉ Nho học và Phật học. Từ ngữ này
được dùng trong Bạch hắc luận của sa môn
BẠCH HỌC HẮC HỌC

Tuệ lâm ở thời đại Lưu Tống Nam triều.
Trong Bạch hắc luận, bạch học dùng để
dụ Nho học; hắc học ví dụ Phật học. Trong
luận có đoạn: “Có ông Bạch học cho bậc
Thánh nhân Trung quốc có đức rộng lớn,
kinh luân trăm đời! Trí khắp vạn biến, lí
trời, người biết hết! Đạo không ẩn ý, giáo
không úp mở, thông suốt sáng láng, nào
kém gì đâu! Có nhà đạo sĩ Hắc học nông
cạn lại chê là không chiếu rọi được con
đường tối tăm, chưa biết được cái hóa trong
kiếp sau, tuy chuộng hư tâm nhưng còn
chấp sự, chưa bằng cái sâu xa của Tây vực”.
Trong đoạn văn trích dẫn trên đây, “Có
ông Bạch học” tức chỉ người sùng thượng
đạo Chu công, Khổng tử, còn “Đạo sĩ Hắc
học” là chỉ người theo giáo nghĩa Phật giáo.
Trong Bạch hắc luận, Tuệ lâm dùng Bạch
học tiên sinh và Hắc học đạo sĩ đối đáp cật
vấn nhau để diễn bày các vấn đề chủ yếu.
Quan điểm trong luận, cho hình hài rữa
nát thì tâm thần cũng tan diệt theo, đồng
thời, nhấn mạnh nhân nghĩa của Chu
Khổng, vô dục của Lão Trang, cũng giống
như từ bi hóa nhiếp của Thích ca, cho nên,
kết quả của cuộc đối thoại giữa hai nhân
vật Hắc, Bạch đã được an bài là Bạch học
tiên sinh thắng, do đó, đi đến kết luận “Lục
độ và Ngũ giáo tịnh hành, tín thuận và từ
bi tề lập, khác đường mà cùng về”. Khi quan
điểm trên đây được tung ra, giới Phật giáo
đương thời đã công kích kịch liệt, và nhân
đó, cũng đã mở ra cuộc tranh luận về tâm
thần còn hay mất nổi tiếng trong lịch sử
Phật giáo Trung quốc. [X. Hoằng minh tập
Q.2, Q.3; Tống thư liệt truyện thứ 57 Thiên
trúc Ca tì lê quốc truyện]. (xt. Bạch Hắc
Luận, Thần Diệt Bất Diệt Luận Tranh).
BẠCH HÒA
Có nghĩa là bày tỏ ra và hòa hợp nhau.

Bạch, là cáo bạch; hòa, hòa hợp. Tức là
trong chùa khi làm các việc pháp, triệu tập
chúng tăng lại để trình bày rõ ràng việc ấy
để chúng tăng biết và tán đồng.
BẠCH LIÊN GIÁO
Là giáo hội bí mật, thuộc trong hệ thống
Tịnh độ giáo, kết đoàn với bọn giáo phỉ,
mượn danh Di lặc giáo hỗn hợp với Ma ni
giáo, Đạo giáo, Bạch liên tôn và tín ngưỡng
dân gian, lưu hành trong ba đời Nguyên,
Minh và Thanh. Trong đó, Di lặc giáo là
đoàn thể tôn giáo tại gia thờ phụng Phật Di
lặc, từ sau thời Tùy, Đường, những phần tử
tham vọng thường mượn tên Di lặc ra đời
để mưu đồ tạo phản. Ma ni giáo được truyền
vào Trung quốc trong thời Vũ hậu nhà
Đường, nhân việc Đường Vũ tôn bài Phật,
Ma ni giáo cũng bị cấm, nên rút vào bí mật,
vì đạo này sùng bái ánh sáng, vị thần được
sùng bái gọi là Minh vương, cho nên đổi
tên là Minh giáo. Trong giáo nghĩa của Di
lặc giáo và Ma ni giáo đều hàm chứa hiện
trạng bất mãn, tư tưởng mong cầu tương
lai, rồi những nghi thức như thắp hương,
ăn chay v.v... cũng có nhiều chỗ tương
đồng, cho nên, sau khi hai đạo tiếp xúc với
nhau, tự nhiên đưa đến sự dung hợp. Mỗi
khi xảy ra hiện tượng chính trị khiến trăm
họ thất vọng, thì những truyện đồng dao
Di lặc, Minh vương xuất thế lại được lan
truyền rộng rãi. Ngoài ra, Đạo giáo là tín
ngưỡng cố hữu của Trung quốc, nên Di lặc
giáo, Minh giáo lưu truyền ở dân gian không
thể không chịu ảnh hưởng. Bởi thế, về sau,
Bạch liên giáo hưng khởi vào thời nhà
Nguyên, cũng dung hợp cả ba thứ tín
ngưỡng Di lặc giáo, Minh giáo và Đạo giáo.
Ngoài điều này ra, Bạch liên giáo còn có
một nguồn gốc nữa, đó là Bạch liên xã.
Vị cao tăng đời Đông tấn là ngài Tuệ
viễn ở Lư sơn, sáng lập Bạch liên xã chuyên
tu niệm Phật tam muội, cầu nguyện vãng
BẠCH HÒA

sinh Tây phương Tịnh độ. Vào những năm
đầu đời Nam Tống, Từ chiếu Tử nguyên
(Mao tử nguyên), sùng mộ di phong lập
Bạch liên xã của ngài Tuệ viễn, bèn sáng
lập một đoàn thể thứ dân niệm Phật, tức là
Bạch liên tôn (tín đồ được gọi là Bạch liên
thái), nhưng vì môn nhân là Tiểu mao xàlê
làm cho giáo lí sai lệch, đến nỗi vào
những năm cuối đời Tống bị coi là một thứ
tà tông, thịnh hành ở một giải Giang nam.
Còn cái tên Bạch liên hội thì vào năm
Chí nguyên 18 (1281) đời Nguyên thế tổ,
do Đỗ vạn nhất tập họp thành lập mà có.
Thời đó, hội này có liên quan gì với tín đồ
Bạch liên tông thuộc hệ thống Tử nguyên
hay không thì không rõ, nhưng có thực
hành các Phật sự Bạch liên. Hội Bạch liên
này, vào thời Nguyên, bị coi là giặc, nên bị
đàn áp, và có sắc lệnh cấm tên gọi hội Bạch
liên và tất cả thủ thuật mượn đạo làm loạn
đời. Thời ấy, Ưu đàm phổ độ, vị tăng Bạch
liên tôn, ở chùa Đông lâm, núi Lư sơn, tỉnh
Giang tây, soạn “Lư sơn liên tông bảo giám”
10 quyển, nói rõ chân nghĩa của Bạch liên
tông do Tử nguyên sáng lập, đồng thời, bác
bỏ những lời nói và việc làm tà bậy của hội
Bạch liên đương thời. Đến niên hiệu Chí
đại năm đầu (1308), vì việc làm trái phép
của Bạch liên đạo nhân ở Bạch liên đường,
Hậu sơn, lộ Kiến ninh, tỉnh Phúc kiến, nên
lại bị đàn áp và cấm chỉ. Nhưng, nhờ Ưu
đàm phổ độ đích thân lên kinh đô cố gắng
vận động phục giáo, vào khoảng vua Nhân
tông lên ngôi (1312), lại được cho phép hoạt
động lại. Về sau, năm Chí trị thứ 2 (1322)
đời Anh tông, lại ba lần bị cấm chỉ. Đến
thời Thuận đế, cha con Hàn sơn đồng ở
Loan thành, nói láo là hoa sen trắng nở,
Di lặc ra đời, rồi chính thức thành lập hội
Bạch liên, dựa vào Phật giáo mà viết ra

những kinh sách phù lục truyền bá trong
dân gian, vào năm Chí chính 11 (1351),
cầm đầu dân ngu làm loạn, không bao lâu,
đều bị xử tử, đó tức là “Hồng cân tặc” (giặc
khăn đỏ). Thời Minh thái tổ cũng cấm ngặt.
Từ đời Minh trở về sau, hội Bạch liên
chịu ảnh hưởng của La giáo (do La thanh
đời Minh sáng lập, tông chỉ gần giống như
Nam phái Thiền tông), hấp thu tư tưởng
“Chân không gia hương, vô sinh phụ mẫu”
(quê hương là chân không, cha mẹ là vô
sinh), thờ mẹ già Vô sinh là chúa sáng thế,
tuyên bố mẹ già Vô sinh sai thần Phật Di
lặc xuống phàm để bắt hết con gái đã mê
mất trong hồng trần đưa trở về quê hương
chân không. Từ đó về sau, các giáo phái
mọc lên như nấm, các phái không ai chịu
ai, giáo chủ thu tóm hết quyền trong tay,
cha chết con nối; đẳng cấp nghiêm khắc,
khi tín đồ nhập đạo, phải cử hành nghi
thức nhất định, giao nạp tiền của, định kì
hội họp, thắp hương lễ bái, tuyên giảng kinh
quyển, dạy tập đánh đá. Đến khoảng năm
Vạn lịch đời Thần tông, Từ hồng nho và
Vương sâm lại khởi lên, đề xướng Bạch liên
giáo, tên gọi Bạch liên giáo bắt đầu từ đó.
Tuy nhiên, nếu bàn về nguồn gốc tư tưởng
Di lặc chuyển thế trong Bạch liên giáo, thì
phải bắt đầu từ đời Tùy, Đường; còn nếu
đứng về phương diện hình thái hỗn hợp
các tín ngưỡng mà nói, thì nó hình thành
từ đời Nam Tống hay đời Nguyên. Vương
sâm vì đã được mùi thơm khác lạ của con
chồn ma quái nên tự xưng là Văn hương
giáo chủ, đốc thúc dân chúng mưu phản,
lan tràn các tỉnh Sơn đông, Sơn tây, Hà
nam, Thiểm tây, nhưng cũng bại vong.
Khoảng năm Càn long đời Thanh, Bạch
liên giáo lại trỗi dậy, giáo chủ là Lưu tùng,
người tỉnh An huy, bị bắt sung quân đưa đi
Cam túc, lại mưu phản, việc bại lộ, bị giết.
Về sau, Lưu chi hiệp, Tống chi thanh, Vương
tam hòe và Lãnh thiêm lộc lại nổi dậy, kêu

gọi tín đồ, mưu dấy binh lật đổ nhà Thanh,
việc bị phát giác, lần lượt bị giết. Quan lại
ra sức càn quét và rất nhiều người vô tội đã
BẠCH LIÊN GIÁO

bị vạ lây. Những người khác ở Kinh châu,
Tương dương, Tứ xuyên, Thiểm tây, Cam
túc, vì bị quan lại ép buộc phải thú nhận là
làm phản, bèn ùn ùn gậy gộc nổi lên, lan
tràn khắp năm tỉnh, thời bấy giờ gọi là
“Xuyên sở giáo đồ chi dịch” (quân lữ giáo
đồ Xuyên Sở). Quân nhà Thanh đánh
không lại, bèn thi hành chính sách “thanh
dã” (đưa hết dân quê vào thành để tránh
sự tiếp tế cho địch); sau nhờ Ngạch lặc
đăng bảo, Dương ngộ xuân, và Dương
phương dần dần bình định được. Nhưng
cái gốc của Bạch liên giáo vẫn chưa bị tuyệt
diệt.
Xét tổng quát, trong quá trình phát triển,
cái tên gọi Bạch liên giáo đã nhiều lần biến
thiên, chi phái thì nhiều danh mục phồn
tạp, tuy nhiên, về phương diện giáo nghĩa,
tổ chức, qui tắc và phương thức hoạt động,
thì phần nhiều vẫn như nhau, cho nên có
thể gọi chung là Bạch liên giáo. Từ đời
Minh, Thanh đến Dân quốc, số giáo phái
kể có tới một trăm thứ trở lên. Như đời
Minh có Hồng dương Tịnh không, Vô vi,
Tây đại thừa, đời Thanh đến Dân quốc có
Hoằng dương, Hỗn nguyên, Thu nguyên,
Lão quan trai, Long hoa, Bát quái, Thiên lí,
Nhất quán đạo, Hòa nghĩa đoàn, Hồng
thương hội, Đại đao hội, Tiểu đao hội, Thiên
môn hội, Vô cực hội, Khoái đạo, Phiến tử
hội, Diệu đạo hội, Hồng đăng hội, Cửu tiên
hội, Thiên hoàng hội, Lục li hội, Phương
đạo hội, Đại đạo môn, Báo đức môn, Thập
tổ môn, Kim đan đạo, Lão sư đạo, Tọa công
đạo, Lão Phật môn, Học hảo giáo, Hiền
thánh giáo, Đại Phật giáo v.v... [X. Đại
nguyên thông chế điều cách 28; Nguyên
điển chương Q.33 Lễ bộ 5; Lư sơn liên tôn
bảo giám; Lư sơn phục giáo tập].
BẠCH LIÊN HOA

Phạm:puịđarìka. Dịch âm là Phần đà
lợi hoa. Tức hoa sen trắng. Nói tắt là bạch
liên. Nguyên là một loại sen sản sinh ở Ấn
độ, cùng với một loại sen khác nữa là hoa
Câu vật đầu, đều được gọi là hoa sen trắng.
Để phân biệt giữa hai loại, hoa phần đà lợi
được gọi là Đại bạch liên. Hoa sen trắng
lớn này có năm đặc tính:
1. Mùi thơm lan xa.
2. Một khóm một hoa.
3. Hoa và hạt đồng thời.
4. Không nhuốm bùn nhơ.
5. Ong mật bu lại.
BẠCH LIÊN TÔNG
Là một phái thuộc tông Tịnh độ của
Phật giáo Trung quốc. Do Mao tử nguyên
sáng lập vào đầu năm Thiệu hưng đời Cao
tông triều Nam Tống. Tử nguyên, còn gọi
là Từ chiếu Tử nguyên, lúc đầu thờ ngài
Tịnh phạm ở chùa Diên tường, Ngô quận,
làm thầy, học giáo nghĩa Thiên thai, tập
Thiền pháp Chỉ quán. Nhân hâm mộ di
phong lập Bạch liên xã của ngài Tuệ viễn
đời Đông Tấn, nên khuyên nhủ sĩ dân qui
y Tam bảo, giữ năm giới, niệm Phật A di đà
năm tiếng để chứng năm giới, biên thành
“Liên tông thần triêu sám nghi” (nghi thức
sám hối buổi sớm mai), thay cho pháp giới
chúng sinh lễ Phật sám hối, cầu nguyện
chúng sinh vãng sinh Tịnh độ. Sau đến hồ
Điển sơn ở Bình giang (nay ở phía tây huyện
Thanh phố tỉnh Giang tô, phía nam huyện
Côn sơn), sáng lập Bạch liên sám đường,
tự xưng là Bạch liên đạo sư, tu Tịnh nghiệp,
soạn “Viên dung tứ độ tam quán tuyển Phật
đồ”, đề xướng nghĩa mới bèn thành một
phái. Thời đó có ngưòi chê bai cho là sư
thờ ma, sư mới dời đến châu Giang (huyện
Cửu giang tỉnh Giang tây), song vẫn khuyến
hóa xa gần, không hề mệt mỏi. Năm Kiền
đạo thứ 2 (1166) đời Hiếu tông nhà Nam
Tống, sư vâng mệnh vua, vào điện Đức thọ
BẠCH LIÊN HOA

diễn thuyết về pháp môn Tịnh độ, được
ban hiệu là “Từ chiếu tông chủ”. Không
bao lâu, sư lại về Bình giang, lấy Phổ giác
diệu đạo làm tên tông, chủ trương Thiền,
Tịnh nhất trí, Di đà tức là bản tính của
chúng sinh, Tịnh độ tức ở trong tâm chúng
sinh, chỉ cần tín nguyện niệm Phật, thì dù
chẳng dứt được phiền não, chưa bỏ duyên
đời, không tu Thiền định, sau khi mệnh
chung, cũng có thể được vãng sinh Tịnh
độ. Trứ tác có: Di đà tiết yếu, Pháp hoa
bách tâm, Kệ ca tứ cú, Phật niệm ngũ thanh,
Chứng đạo ca, Phong nguyệt tập v.v... (nay
phần lớn đã thất truyền), một thời tông
phong đại thịnh.
Phật tổ thống kỉ nguyên 47 chép, tông
này cấm tín đồ ăn hành tỏi, uống sữa, giữ
giới nghiêm túc, không sát sinh, không uống
rượu, tên hiệu là Bạch liên thái (rau sen
trắng), còn gọi là Nhự mao xà lê thái (Mao
xà lê ăn rau). Sau đó có Tiểu mao xà lê kế
thừa giáo pháp của Tử nguyên, thịnh hành
ở phương nam, dần dần phát sinh tệ đoan,
phong tục bại hoại, nhiễu loạn. Đến niên
hiệu Chí đại năm đầu (1308) đời Vũ tông
triều Nguyên, vào tháng năm, nhà vua
xuống lệnh cấm Bạch liên xã; thời ấy, có
Ưu đàm phổ độ (? - 1330) ở chùa Đông
lâm, Lư sơn, soạn “Lư sơn Liên tôn bảo
giám” 10 quyển, xiển minh nghĩa chân thực
của Bạch liên tông do Tử nguyên sáng lập,
sau chịu mệnh vua, làm giáo chủ, đời gọi là
Ưu đàm tông chủ. Vì Ưu đàm dốc sức vào
việc vận động khôi phục Bạch liên tôn,
nên vào năm vua Nhân tông lên ngôi (1312)
lại được phục giáo, nhưng các mối tệ vẫn
chưa cải thiện. Lại tín đồ Bạch liên tông
xưa nay cứ tập họp vào ban đêm, tạo cơ hội
cho những phần tử bất bình với xã hội thẩm
nhập, mưu đồ phản loạn; vì e sợ mầm mống

gây rối loạn xã hội; nên vào năm Chí trị
thứ 2 (1322) đời Anh tông lại bị nhà vua
cấm đoán. Về sau dung hợp với tín ngưỡng
Di lặc và gọi là Bạch liên giáo, trở thành
một trong những tôn giáo dân gian bí mật,
lưu truyền khá rộng rãi. Hồng quân (giặc
khăn đỏ) của Hàn sơn đồng ở cuối đời
Nguyên và Chu nguyên chương dấy binh
mưu phản cũng đều lợi dụng Bạch liên giáo;
trong đời Minh, Thanh tuy bị nghiêm cấm,
nhưng vẫn ngấm ngầm lưu hành trong dân
gian. [X. Thích môn chính thống Q.4;
Minh sử liệt truyện thứ 10, thứ 145]. (xt.
Bạch Liên Giáo).
BẠCH LIÊN TỰ
Vị trí chùa nằm về phía tây huyện
Thanh phố tỉnh Giang tô, phía nam huyện
Côn sơn, ở bên cạnh hồ Điển sơn và núi
Điển sơn. Tên hồ vốn là Bệ điển, núi nguyên
ở giữa hồ, hiện nay vì ứ đọng nên gần liền
với bờ. Chùa do Tử nguyên sáng lập trong
năm Long hưng (1163 - 1164) đời Tống,
lúc đầu đặt tên là Bạch liên quán đường.
Tử nguyên cầm đầu bốn chúng đệ tử ở trong
chùa tu pháp môn Thập lục quán, cầu sinh
Cực lạc Tịnh độ, vì thế còn gọi là Bạch
liên sám đường. Trong năm Kiền đạo, vua
Nhân tông ban hiệu là “Bạch liên tự”. Trong
năm Đại đức đời nhà Nguyên, chùa bị hủy,
đến niên hiệu Chí chính năm đầu lại trùng
hưng, dưới thời Minh, Thanh đều là ngôi
chùa lớn, nhưng trong năm Hàm phong
(1851 - 1861), chùa bị phá hủy bởi cuộc
chiến Thái bình quân.
BẠCH LIÊN XÃ
Là đoàn thể được kết hợp để tu hành
niệm Phật. Nói đủ là Bạch liên hoa xã. Gọi
tắt là Liên xã. Nguồn gốc là đoàn thể niệm
Phật do ngài Tuệ viễn đời Đông Tấn sáng
lập, nay trở thành tên gọi chung cho các
đoàn thể thuộc loại này. Năm Thái nguyên
thứ 9 (384) ngài Tuệ viễn đến Lư sơn, ở
BẠCH LIÊN XÃ

chùa Đông lâm tại Hổ khê, tăng, tục từ bốn
phương qui tụ về đây cầu đạo. Niên hiệu
Nguyên hưng năm đầu (402) vào tháng 7,
Tuệ vĩnh, Tuệ trì, Đạo sinh, Lưu di dân,
Tôn bính, Lôi thứ tông v.v... gồm một trăm
hai mươi ba người, tụ họp tại chùa Đông
lâm, trước tượng Phật Vô lượng thọ trên
đài Bát-nhã, kiến trai lập thệ, chuyên tu
niệm Phật tam muội, nguyện cầu vãng sinh
Tây phương. Vì trong ao chùa trồng nhiều
sen trắng, lại cũng vì đoàn thể nguyện cầu
sinh cõi hoa sen, cho nên gọi là Bạch liên
xã. Về sau, người đến theo mỗi ngày một
nhiều, mở đầu sự hưng thịnh của Tịnh độ
giáo. Đặc biệt được thịnh hành vào cuối
đời Đường, đầu đời Tống. Mỗi khi kết hợp
những người cùng chí hướng để dựng đạo
tràng Tịnh độ, chuyên tu tịnh nghiệp, thì
lại lấy ngài Tuệ viễn làm vị thủy tổ của
Liên xã, lấy kinh Ban chu tam muội làm tư
tưởng chủ yếu cho Liên xã niệm Phật, lấy
việc thấy Phật vãng sinh làm mục đích. Niên
hiệu Chí đại năm đầu (1308) đời Nguyên,
Liên xã bị cấm, thời ấy, Ưu đàm phổ độ (? -
1330) ở chùa Đông lâm, dâng mười quyển
“Lư sơn liên tôn bảo giám” xiển minh ý chỉ
của Liên tông, bèn được giải tỏa, đồng thời,
chịu mệnh vua, Ưu đàm làm giáo chủ. Về
sau, trải qua các đời Minh, Thanh đến nay,
vẫn còn có những người kết đoàn niệm
Phật. Lại phong khí kết đoàn niệm Phật
cũng truyền đến Nhật bản, Triều tiên và
rất thịnh hành. [X. Thích thị yếu lãm
Q.thượng; Xuất tam tạng kí tập Q.15; Lương
Cao tăng truyện Q.6; Phật tổ thống kỉ Q.9,
Q.12, Q.45, Q.47].
BẠCH LIÊN XÃ THẬP BÁT HIỀN
Trong Bạch liên xã do ngài Tuệ viễn
đời Đông Tấn sáng lập, số nhân tài xuất
chúng gồm cả tăng và tục, có mười tám

người, gọi là mười tám bậc hiền. Đó là: Tuệ
viễn, Tuệ Vĩnh, Tuệ trì, Đạo sinh, Đàm
thuận, Tăng duệ, Đàm hằng, Đạo bính, Đàm
tân, Đạo kính, Giác minh, Phật đà bạt đà,
Lưu trình chi, Trương dã, Chu tục chi,
Trương thuyên, Tôn bính, Lôi thứ tông.
[X. Phật tổ thống kỉ Q.26; Lư sơn Liên tôn
bảo giám Q.4].
BẠCH LIÊN XÃ THẤT TỔ
Chỉ bảy người gồm các ngài Tuệ viễn,
Thiện đạo v.v…... Pháp sư Thạch chi Tông
hiểu ở núi Tứ minh (tỉnh Triết giang) đời
Tống, chọn lựa các bậc cao đức ở các thời
đại khác nhau, nhưng cùng tu tịnh nghiệp,
mà lập thành bảy vị tổ Liên xã. Tức là: thủy
tổ là Tuệ viễn ở Lư sơn, đời Tấn; tổ thứ hai
là Thiện đạo ở Trường an, đời Đường; tổ
thứ ba là Thừa viễn ở Hành sơn, đời
Đường; tổ thứ tư là Pháp chiếu ở núi Ngũ
đài, đời Đường; tổ thứ năm là Thiếu khang
ở núi Ô long, đời Đường; tổ thứ sáu là Diên
thọ ở Vĩnh minh, đầu đời Tống; tổ thứ bảy
là Tỉnh thường ở Tây hồ, đời Tống. [X.
Phật tổ thống kỉ Q.26].
BẠCH LỘ TRÌ
Vị trí hồ nằm trong vườn Trúc lâm,
thành Vương xá. Đức Phật tuyên thuyết sáu
trăm quyển kinh Bát nhã ba la mật đa, cộng
mười sáu hội trải qua bốn nơi, trong đó,
quyển năm trăm chín mươi ba đến quyển
sáu trăm đã được nói ở đây, tức là trong
mười sáu hội, đây là hội thứ mười sáu. Kinh
Đại bát nhã ba la mật đa quyển 593 (Đại 7,
1065 hạ) nói: “Tôi nghe như vầy : một thời
kia, đức Bạc già phạm trú tại thành Vương
xá, trong vườn Trúc lâm, bên cạnh hồ Bạch
lộ (hồ cò trắng) cùng với chúng đại Bật sô
đủ một nghìn hai trăm năm mươi người”,
vì lí do đó mà kinh Bát nhã còn được gọi là
Bạch lộ trì kinh.
BẠCH LIÊN XÃ THẬP BÁT HIỀN

BẠCH MÃ
I. Bạch mã. Tức là con ngựa màu trắng.
Về con ngựa trắng trong Phật giáo, có hai
mẩu truyện nổi tiếng, đó là:
1. Cứ theo Lương cao tăng truyện quyển
1 chép, thì ngày xưa bên Thiên trúc (Ấn
độ) có ngôi chùa tên là “Chiêu đề”, nước ấy
có ông vua tàn ác, tham lam hiếu lợi, muốn
phá hủy ngôi chùa Chiêu đề để lấy của.
Nhưng, trước khi nhà vua thực hiện ý định
thì có một con ngựa trắng cứ chạy vòng
quanh cây tháp mà kêu suốt đêm, vua bèn
hối ngộ và đổi tên là chùa Bạch mã.
2. Cứ theo Quảng hoằng minh tập
quyển 1, Lạc dương già lam kí quyển 4 chép,
thì vào năm Vĩnh bình thứ 10 (67) đời vua
Minh đế nhà Đông Hán, các ngài Ca diếp
ma đằng (Nhiếp ma đằng) và Trúc pháp
lan, mang tượng Phật và Kinh điển cỡi ngựa
trắng từ phương tây đến, trú tại Lạc dương,
đây là sự tích sớm nhất về việc Phật giáo
truyền vào Trung quốc. Bởi vậy, từ “ngựa
trắng” đối với ý nghĩa lịch sử Phật giáo và
việc Phật giáo truyền vào Trung quốc có
mối quan hệ rất mật thiết.
II. Bạch mã. Là vị tăng thuộc tông Tào
động ở cuối đời Đường. Năm sinh năm mất
không rõ. Là người nối pháp tổ Động sơn
Lương giới của tông Tào động. Pháp danh
là Độn nho, ở chùa Bạch mã tại Lạc dương
(tỉnh Hà nam) khá lâu, khiến cho tông
phong vang dội, đời gọi là Bạch mã Độn
nho. [X. Cảnh đức truyền đăng lục Q.17;
Liên đăng hội yếu Q.22; Ngũ đăng hội
nguyên Q.13].
BẠCH MÃ NHẬP LƯ HOA
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Chỉ cảnh
giới siêu việt sự phân biệt đối đãi. Bởi vì,
ngựa trắng đi vào lùm hoa lau, trên phương
diện thị giác, không có phân biệt, ngựa trắng

và hoa lau cùng một màu, hồn nhiên hợp
nhất. Trong Thiền lâm, từ ngữ này được
chuyển dụng để chỉ cảnh giới siêu việt mọi
thứ thấy biết phân biệt mình người, lớn nhỏ,
cao thấp, và đẹp xấu. Bích nham lục Tắc
13 (Đại 48, 153 hạ) nói: “Vị tăng hỏi Ba
lăng: Thế nào là tông Đề bà? (Ngựa trắng
vào hoa lau, nói làm sao?)”.
BẠCH MÃ PHÁP THÂN
Tên công án trong Thiền tông. Bạch
mã, chỉ Thiền sư Bạch mã Độn nho thuộc
tông Tào động ở cuối đời Đường. Cứ theo
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 17 chép,
thì một ngày nọ, có vị Thiền tăng hỏi: (Đại
51, 338 hạ): “Thế nào là việc Pháp thân
hướng thượng?”. Thiền sư Độn nho đáp:
“Con ễnh ương dưới đáy giếng nuốt mặt
trăng”. Trong công án này, vị Thiền tăng
hỏi: “Việc Pháp thân hướng thượng” tức là
việc lớn triệt ngộ thành Phật. Vì hết thảy
chúng sinh đều có tính Phật, vốn có thể
thành Phật, chỉ vì tình kiến phân biệt, mê
chấp đảo điên, nên dần dần xa lìa con đường
thành Phật. Độn nho không trả lời thẳng
vào câu hỏi của Thiền tăng, mà lại bảo con
ễnh ương dưới đáy giếng nuốt mặt trăng
trên trời, mới nghe thì tựa hồ như không
trả lời, song bản ý của Độn nho là ở chỗ
ám thị cảnh giới triệt ngộ, vốn là một thứ
cảnh giới phi tư lự, lìa tứ cú, tuyệt bách phi,
phải dứt bỏ hết mọi khái niệm tư duy mới
có thể lãnh hội được. [X. Ngũ đăng hội
nguyên Q.13; Liên đăng hội yếu Q.22].
BẠCH MÃ TỰ
I. Chùa Bạch mã. Vị trí chùa nằm về
phía đông huyện Lạc dương tỉnh Hà nam
(phía tây thành Lạc dương cũ). Được kiến
tạo vào thời Minh đế nhà Đông Hán, có
BẠCH MÃ TỰ

thuyết nói xây dựng vào năm Vĩnh bình
thứ 18 (75) thời Minh đế. Tương truyền là
ngôi chùa cổ nhất tại Trung quốc. Vì có
hai vị tăng người Thiên trúc (Ấn độ) là Nhiếp
ma đằng và Trúc pháp lan, cỡi ngựa trắng
mang kinh điển từ Tây vực đến Trung quốc,
có thuyết bảo hai vị đến Trung quốc vào
năm Vĩnh bình thứ 10 (67) nên vua Minh
đế hạ lệnh kiến tạo Tinh xá ở ngoài cửa
Tây ung (cửa Tây dương) của thành Lạc
dương gọi là chùa Bạch mã để hai vị ở. Lạc
dương già lam kí quyển 4 (Đại 51, 1014
trung), nói: “Chùa Bạch mã do Minh đế nhà
Hán xây dựng, lần đầu tiên Phật đến Trung
quốc; chùa nằm ngoài cửa Tây dương cách
ba dặm, phía nam Ngự đạo (đường đắp để
vua đi chơi). Vua mộng thấy thần vàng, cao
trượng sáu, đằng sau gáy và lưng sáng chói
như mặt trời mặt trăng; thần vàng, hiệu là
“Phật”. Nhà vua sai sứ sang Tây vực tìm cầu,
bèn được kinh và tượng. Lúc ấy ngựa trắng
chở kinh đến, nhân thế đặt tên là chùa Bạch
mã. Minh đế băng, trên lăng dựng kì hoàn;
từ đó về sau trăm họ có ngưòi làm phù đồ
(tháp) ở trên mộ. Hòm kinh để trên chùa,
đến nay vẫn còn, thường thắp hương cúng
dường. Hòm kinh đôi khi phóng ra ánh
sáng, chiếu khắp điện đường, thấy thế, đạo
tục lễ kinh, như chiêm ngưỡng chân dung”.
Cứ theo Lương cao tăng truyện quyển
1 chép, tương truyền nước Thiên trúc có
ngôi chùa tên là Chiêu đề. Nhà vua thường
phá hủy các chùa, duy chùa Chiêu đề chưa
kịp phá, sau vì có con ngựa trắng ban đêm
chạy quanh chùa tháp kêu thảm thiết, nhà
vua bèn không phá nữa và đổi tên chùa là
Bạch mã. Cho nên có thuyết nói vua Minh
đế nhà Đông Hán, khi làm chùa Phật đầu
tiên tại phía tây thành Lạc dương, nhân
theo điển tích trên đây mà gọi là chùa Bạch

mã. Tương truyền kiểu chùa bắt chước Tịnh
xá Kì viên ở Ấn độ, trong chùa có tháp,
trên điện có các bức bích họa, Nhiếp ma
đằng và Trúc pháp lan từng ở đây dịch kinh
Bốn mươi hai chương, là kinh được dịch
sớm nhất trong các kinh điển Phật dịch ra
chữ Hán. Hai bên cổng chùa có mộ của
hai vị Nhiếp ma đằng và Trúc pháp lan.
Lại phía đông nam chùa này, có một chùa
tháp, gọi là Đông bạch mã tự, một tên nữa
là Tề vân tự (có thuyết nói là Trai vân tự)
do Đường trang tông (ở ngôi 923 - 925) tạo
dựng, kiểu tháp là tháp chín tầng bằng gỗ,
sau bị nạn binh lửa Tĩnh khang đời Tống
phá hủy, đến năm Đại định thứ 15 (1175)
pháp sư Ngạn công dựng lại, năm Gia khánh
thứ 3 (1798) đời Thanh, pháp sư Viên lãng
lại tu bổ, hiện còn đến nay là tòa tháp gạch
mười ba tầng.
Cổng chùa Bạch Mã
Phần mộ của hai ngài Nhiếp Ma Đằng và Trúc Pháp Lan
BẠCH MÃ TỰ

Niên đại chùa Bạch mã quá lâu xa, vả
lại thường bị nạn binh lửa, cho nên, vào
khoảng các năm Thùy củng đời Đường,
Thuần hóa đời Tống, Chí thuận đời
Nguyên, Hồng vũ đời Minh đã lần lượt khôi
phục. Vào cuối đời Đường và thời Ngũ đại,
các sư Thiền tông hoằng hóa tại đây. Thời
Kim mạt thì là nơi hoằng hóa của các sư
tông Hoa nghiêm, giảng đạo rất thịnh, qua
các đời, pháp duyên đều không suy. Các
ngài Khang tăng khải, Đàm đế, Bạch diên
thời Tào Ngụỵ, Trúc pháp hộ thời Tây Tấn,
Đàm ma lưu chi, Phật đà phiến đa đời Bắc
Ngụỵ, Phật đà đa la đời Đường v.v... các vị
cao tăng trên đây đều đã từng dịch kinh ở
chùa này. Vua Chân tông nhà Tống cũng
đã từng đến đây và lễ bái di tích cũ của
Nhiếp ma đằng. Có thể nói, từ thời Bắc
Ngụỵ trở đi, chùa Bạch mã đã là trung tâm
Phật giáo của Bắc triều. Năm Dân quốc thứ
17 (1928) chùa bị quân phiệt Phùng ngọc
tường phá hủy. Năm Dân quốc 20, nhà hộ
pháp Đái quế đào và Đỗ nguyệt sanh ở
Thượng hải đứng ra xây dựng lại. [X. Phật
tổ thống kỉ Q.53; Hoằng minh tập Q.1;
Độc sử phương dư kỉ yếu (Hà nam phủ,
Lạc dương huyện); Đại Minh nhất thống
chí Q.29; Đại Thanh nhất thống chí
Q.163].
II. Chùa Bạch mã. Vị trí chùa nằm ở
huyện Tây an tỉnh Thiểm tây. Do Mẫn đế
(ở ngôi 313 - 316) nhà Tây Tấn kiến thiết.
Đời đời đều là đạo tràng giảng học, đến đời
Tùy thì bỏ hẳn. [X. Lịch đại Tam bảo kỉ
Q.4].
III. Chùa Bạch mã. Vị trí chùa ở Nam
kinh tỉnh Giang tô. Được sáng lập vào năm
Thái hưng thứ 2 (319) đời Nguyên đế nhà
Đông tấn. Pháp bình, Tăng nhiêu, Đàm
bằng đời Lưu Tống Nam triều và Tăng mân

đời Lương đều đã từng hoằng pháp tại đây.
Cảnh thiều, Trí nghiêm, Trí thông đời Trần
đều cũng đã ở chùa này.
IV. Chùa Bạch mã. Vị trí chùa ở huyện
An dương tỉnh Hà nam. Do Phật đồ trừng
thời Hậu triệu kiến tạo, lúc đầu là tháp bằng
gỗ. Cuối năm Vũ bình (570 - 575) đời Bắc
Tề vua xuống lệnh trùng tu, tương truyền
đào được ba viên xá lợi ở dưới đất.
V. Chùa Bạch mã. Vị trí chùa ở huyện
Giang lăng tỉnh Hồ bắc. Cứ theo truyền
thuyết, thì đầu đời Tấn, An thế cao, nhân
đi hóa độ, qua một ngôi miếu thờ thần ở ấp
Cung mà được của cải, bèn kiến thiết chùa
này ở góc đông nam Kinh thành. Không
bao lâu, Đạo an từ Tương dương đến đây,
bảo chùa quá chật hẹp, cho nên lại sáng
lập chùa Đàn khê. Theo truyền thuyết sa
môn Huyền trang đời Đường cũng đã từng
ở chùa này. [X. Kinh châu kí (Sưu trọng
ung)].
BẠCH NẠP
Chỉ áo các sư, màu trắng. Còn gọi là
bạch ca sa. Cứ theo luật Tứ phần quyển
16, luật Thập tụng quyển 15, luật Ngũ phần
quyển 9 chép, thì đức Phật chế màu ca sa
là ba màu xanh, đen, đỏ là màu đúng phép,
còn các màu khác là không hợp với chính
pháp của Phật, vì thế, ca sa màu trắng là
màu trái phép. Đại Tống tăng sử lược quyển
thượng (Đại 54, 238 thượng), nói: “Gần đây
có kẻ mặc áo màu trắng, rất là sai trái. Đức
Phật đã nói ca sa biến trắng, không chịu
nhuộm màu, như vậy không là trái phép
hay sao? (...) Thiền khách phương nam phần
nhiều đắp áo trắng”. Song chư Tôn trong
Di tich chùa Bạch Mã
BẠCH NẠP

mạn đồ la thuộc Mật giáo, các Bồ tát Hư
không tạng, Bạch y, Mã minh v.v... đều mặc
áo trắng. Hơn nữa, trong Du già quĩ, Chuẩn
đề quĩ, ca sa trắng là thể áo tương ứng với
pháp trừ tai, cho nên, các hành giả Chân
ngôn, khi tu pháp trừ tai, mặc ca sa trắng,
vì mầu trắng biểu thị nghĩa trong sạch tĩnh
lặng.
BẠCH NGHIÊP HẮC NGHIÊP
Là nghiệp trắng và nghiệp đen nói gộp
lại. Nghiệp tính thiện, gọi là nghiệp trắng;
nghiệp tính bất thiện, gọi là nghiệp đen,
nghiệp đen tối. Cái mà nghiệp trắng cảm
được gọi là báo trắng, tức là báo như ý, báo
thiện; cái mà nghiệp đen cảm được gọi là là
báo đen, tức là báo không như ý, báo ác.
[X. kinh Niết bàn (bản Nam) Q.34; luận
Tập dị môn túc Q.7]. (xt. Tứ Nghiệp).
BẠCH NGUYÊT
Phạm: zukla-pakwa, Pàli: sukkapakkha.
Dịch âm là Thú ca la bác khất-sử.
Chính tên là Bạch bán (nửa trắng). Cũng
gọi là Bạch nguyệt phần (phần tháng trắng),
bạch phần (phần trắng). Chỉ cho khoảng
thời gian từ trăng mới nhú đến trăng tròn.
Đối lại với “Hắc nguyệt”. Lịch pháp Ấn độ,
theo sự tròn, khuyết của mặt trăng mà lập
tên trắng, đen. Và cách ghi tháng của Ấn
độ là đen trước trắng sau, vì thế tháng trắng
là nửa phần đầu của tháng, tương đương
với ngày mồng 1 đến 15 mỗi tháng âm lịch
của Trung quốc và Nhật bản. Đại đường
tây vực kí quyển 2 (Đại 51, 875 hạ) nói:
“Trăng nhú đến tròn đầy gọi là phần trắng;
trăng khuyết đến tối đen, gọi là phần đen.
Phần đen có mười bốn ngày hay mười lăm
ngày, vì có tháng đủ, tháng thiếu. Đen trước
trắng sau, gộp làm một tháng”. [X. kinh Tú
diệu Q.thượng; luận Lập thế a tì đàm Q.6;
Câu xá luận quang kí Q.11]. (xt. Hắc

Nguyệt).
BẠCH NHỊ YẾT-MA
Phạm: jĩaptidvitiyà-karmavacanà.
Còn gọi là Bạch nhất yết ma, Bạch nhị
pháp. Là một trong ba pháp (pháp đơn bạch,
pháp bạch nhị, pháp bạch tứ) của chúng
tăng. Bạch (Phạm: jĩapti) tức là cáo bạch,
là công bố cho mọi người biết. Yết ma (Phạm:
karma) dịch ý là nghiệp, làm việc, thủ tục
làm việc. Ở trong chùa, khi làm việc, tùy
theo công việc, phải triệu tập chúng tăng
trong chùa họp bàn để quyết định, lịch trình
quyết định là một bạch yết ma. Như khi
tiến hành nghi thức thụ giới, thì trên đàn
giới, thầy yết ma đối trước chúng tăng, đọc
văn biểu bạch một lần, trình bày lý do của
việc thụ giới, kế đó, lấy một yết ma (một
lần trình bày để trưng cầu ý kiến xem chúng
tăng có tán đồng hay không) xét xem việc
đó có được không, nếu không có ai phản
đối thì công việc được thành. Vì đây là một
lần trình bày, một lần quyết nghị, nên gọi
là Bạch nhất yết ma; gộp cả lại thì gọi là
Bạch nhị yết ma. Bạch nhất và Bạch nhị là
ý tương đồng, chứ không phải chỉ cho hai
thứ thủ tục khác nhau. Lại cứ theo luật Tứ
phần chép, thì Bạch nhị yết ma có năm
mươi bảy thứ, gồm có lìa áo, ngày nhận
v.v…. . ., nhưng luật Thập tụng thì chỉ liệt kê
có bốn mươi bảy thứ. [X. Tứ phần luật san
bổ tùy cơ yết ma sớ Q.thượng; Tứ phần
luật hành sự sao tư trì kí Q.thượng Chương
1 đoạn 5]. (xt. Bạch Tứ Yết Ma, Yết Ma).
BẠCH PHẠN VƯƠNG
Bạch phạn, Phạm: Zuklodana, Pàli:
Sukkodana, dịch âm là Du câu lô na. Còn
gọi là Thiết tịnh vương. Là con thứ hai của
Sư tử giáp vương (Phạm: Siôhahanu, có
BẠCH NGHIÊP HẮC NGHIÊP

thuyết nói là Ni hiu la vương), là em của
Tịnh phạn vương, chú ruột của đức Phật.
Về vấn đề con cái của nhà vua, thì các kinh
ghi chép khác nhau; cứ theo luật Ngũ phần,
thì có A nan đà, Đề bà đạt đa v.v... [X. kinh
Phật bản hạnh tập Q.5 phẩm Hiền kiếp
vương chủng; kinh Chúng hứa ma ha đế
Q.2; luật Ngũ phần Q.15; luận Đại trí độ
Q.3; Thích ca phổ Q.1].
BẠCH PHÁP
I. Bạch Pháp. Chỉ pháp lành trong sạch.
Đối lại với “hắc pháp” (pháp tà ác nhơ
nhớp). Kinh Đại phương đẳng đại tập quyển
55 (Đại 13, 363 thượng) nói: “Sau khi ta
nhập diệt trong năm trăm năm, các tỉ khưu
còn trong pháp của ta được giải thoát kiên
cố. (...) Năm trăm năm kế tiếp, các tỉ khưu
ở trong pháp ta đấu tranh giành giật, bạch
pháp ẩn mất, tổn hại kiên cố”. Lại luận Cứu
kính nhất thừa bảo tính quyển 4 (Đại 31,
847 hạ) nói: “Kẻ ngu không tin bạch pháp,
tà kiến và kiêu mạn, do nghiệp báng pháp
ở quá khứ, cứ chấp chặt những cái mà nghĩa
lí không rõ ràng, tham đắm sự cúng dường
cung kính, duy chỉ thấy các pháp tà”. Đây
là lấy chính pháp do đức Phật nói làm bạch
pháp, pháp do ngoại đạo nói làm hắc pháp.
cho nên, đến đời mạt pháp, tất cả giáo pháp
của Phật đã diệt hết, thì gọi là “bạch pháp
ẩn trệ” (pháp lành ẩn mất). Lại nếu nói
theo “nghiệp” thì hết thảy pháp có thể chia
làm hắc pháp, bạch pháp, phi hắc bạch
pháp. Cứ theo luận Nhiếp đại thừa (bản
dịch đời Lương) quyển 11, quyển 13 chép,
thì các pháp phiền não bất thiện là hắc
pháp, các pháp thiện hữu lậu (lậu, tức là
tên gọi khác của phiền não) là bạch pháp,
còn các pháp thiện vô lậu là pháp phi hắc
bạch, cũng tức là Đệ nhất nghĩa đế, không
dính dấp một mảy may tạp nhiễm nào của

hắc hay bạch pháp.
Lại “hai thứ bạch pháp” là chỉ thẹn và
hổ. Có nghĩa là hai thứ này có thể khiến
cho các hành động được sáng sủa sạch sẽ,
cứu độ chúng sinh, cho nên gọi là bạch
pháp. Cứ theo Hoa nghiêm kinh tùy sớ diễn
nghĩa sao quyển 44 chép, thì:
1. Tàm bạch pháp, nghĩa là bên trong
tự thẹn thùng không dám làm điều xấu ác.
2. Quí bạch pháp, nghĩa là bên trong
tự thấy xấu hổ sợ hãi, rồi dãi bày tội lỗi
không dám làm lại nữa. Vì thế, bảo người
tu hành đạo Phật phải tu trì bạch pháp, vứt
bỏ hắc pháp, tức phải tu tập pháp lành, dứt
trừ hạnh ác.
Ngoài ra, “bốn thứ bạch pháp” là chỉ
dục bạch pháp, hành bạch pháp, mãn túc
công đức bạch pháp, chứng bạch pháp.
Thắng tư duy Phạm thiên sở vấn kinh luận
quyển 1 nói rằng, người tu hạnh Bồ tát,
phải tập tất cả pháp lành trắng sạch, xa lìa
hắc pháp bốn ngả (tu la, ngã quỉ, súc sinh,
địa ngục). Bởi thế, người tu hạnh Bồ tát
phải tu tập:
1. Dục bạch pháp, nghe chính giáo của
đức Phật, tâm sinh vui thích không muốn
bỏ trong giây phút nào.
2. Hành bạch pháp, siêng năng tu hành
sáu độ, chỉ nhằm làm lợi ích cho thế gian,
cho hết thảy chúng sinh, chứ không cầu
quả báo cho chính mình.
3. Mãn túc công đức bạch pháp, tinh
tiến dũng mãnh, tu khắp mọi hạnh, khiến
cho các công đức tròn đầy.
4. Chứng bạch pháp, hạnh trong sạch
đã thành, công đức đã đủ, chứng ngộ được
quả Phật. [X. kinh Niết bàn (bản Bắc) Q.19;
luận Phẩm loại túc Q.6; luận Câu xá Q.16].
(xt. Hắc Pháp).
II. Bạch Pháp. Chỉ cách biểu bạch. Tứ
phần luật san phồn bổ khuyết hành sự sao
quyển thượng phần 3 (Đại 40, 25 thượng),
nói: “Không tác bạch đúng bạch pháp,

không làm việc đúng yết ma pháp”. BẠCH PHÁP

BẠCH PHÁP TỘ
Vị tăng thời Ngụỵ Tấn. Người Hà nội
(huyện Thấm dương tỉnh Hà nam), họ Vạn.
Là em của sa môn Bạch viễn. Lúc thiếu
thời đã sớm nổi danh, đã từng từ chối không
nhận chức quan Bác sĩ. Hai mươi lăm tuổi
xuất gia, thông suốt lí Phật, nổi tiếng như
cồn. Thứ sử châu Lương là Trương quang
bắt phải hoàn tục, sư không chịu, bèn bị
hại, thọ năm mươi bảy tuổi. Năm sinh năm
mất không rõ. Có viết: Phóng quang Bát
nhã kinh chú, Hiển tông luận v.v... [X.
Lương cao tăng truyện Q.1].
BẠCH PHẤT
Nói theo nghĩa rộng, là chỉ tất cả chổi
phất trần làm bằng lông thú màu trắng;
còn nói theo nghĩa hẹp thì chỉ cái chổi phất
trần làm bằng lông đuôi của con mao ngưu
(một loài bò đuôi rất dài), còn gọi là Mao
ngưu phất, Bạch mao phất. Bạch mao ngưu
(Phạm:càmara, hoặc camara) là loài bò lông
dài, sống ở núi Hỉ mã
lạp nhã, phất trần làm
bằng lông đuôi của loài
bò này là quí nhất trong
các loại phất trần, thông
thường cùng với “bạch
mã vĩ phất” (phất trần
làm bằng lông đuôi
ngựa trắng) đều gọi là
Bạch phất.
Phất trần, nguyên là một dụng cụ mà
ngưòi Ấn độ dùng để xua đuổi mòng muỗi.
Cứ theo luật Ma ha tăng kì quyển 32, Hữu
bộ tì nại da tạp sự quyển 6 chép, thì đức
Phật đã cho phép các tỉ khưu dùng loại phất
trần thông thường, và cấm chỉ dùng các
loại phất hoa mĩ trân quí như loại bạch
mao phất chẳng hạn. Ngoài ra, trong các
kinh luận thường có chép các Bồ tát hoặc

trưởng giả tay cầm bạch phất, như kinh Đà
la ni tập quyển 6 có chép, tay trái Quan
âm, tay phải Phổ hiền cầm bạch phất; trong
số bốn mươi tay của Thiên thủ Quan âm,
có một “Bạch phất thủ” (tay cầm bạch phất).
Lại khi đức Phật lên cung trời Đao lợi nói
pháp cho mẫu hậu nghe xong, trở về, Phạm
thiên thường cầm bạch phất đứng hầu bên
phải đức Phật. Mật giáo thì khi truyền pháp
quán đính trong đàn nhỏ, bạch phất cùng
với “bảo phiến” (quạt báu) đều là pháp cụ
quét sạch những phiền não, trừ hết chướng
nạn. Trong Thiền tông Trung quốc, trú trì
và người đại diện trú trì, tay cầm phất tử
lên nhà giảng nói pháp cho đại chúng, đó
tức là cái được mệnh danh là Bỉnh phất.
Tại Nhật bản, ngoài Chân tông ra, các tông
khác cũng dùng phất tử làm một trong các
vật trang nghiêm. (xt. Phất Tử).
BẠCH PHẬT
Hướng lên đức Phật để tâu bày. Như
các từ ngữ “Bạch Phật ngôn” (bạch Phật
rằng), “Bạch Thế tôn ngôn” thường được
dùng trong kinh điển. Hoặc dùng ở đầu tờ
sớ và văn hồi hướng, là lời tán thán Phật.
Sắc tu bách trượng thanh qui quyển 1
Thánh tiết (Đại 48, 113 trung), nói: “Duy
na bạch Phật đọc sớ rồi, Tri khách quỳ xuống
nhận lấy để đi hóa”. [X. Thiền lâm tượng
khí tiên Q.13].
BẠCH QUAN ÂM
Là hóa thân của Bồ tát Quan thế âm.
Là một trong những vị tôn chính của Phật
giáo Tây tạng.
BẠCH SẮC
Màu trắng, là một trong năm màu.
Tay cầm Bạch phất
BẠCH PHÁP TỘ

Trong sáu đại (sáu nguyên tố lớn) nói trong
Mật giáo, màu trắng là màu của “thủy đại”.
Cứ theo Đại nhật kinh sớ quyển 6 chép,
thì sạch trắng là màu Tịnh pháp giới của
đức Tì lô giá na, cội nguồn của hết thảy
chúng sinh cũng sạch trắng như Tịnh pháp
giới, vì thế, màu trắng cũng có thể được giải
thích là “màu đầu tiên”. Trong năm đức
Phật, thì màu trắng là màu của Đại nhật
Như Lai; trong năm bộ, thì màu trắng thuộc
Như lai bộ; trong bốn loại phép tu của Mật
giáo, thì màu trắng tương ứng với phép trừ
tai, là vì màu trắng là màu trong sạch, tượng
trưng xa lìa các cáu bẩn và dứt tuyệt hết
thảy lí luận. Nếu đem năm màu phối trí với
năm căn năm lực, thì màu trắng phối với
tín căn, tín lực. Trong hai bộ Kim cương,
Thai tạng của Mật giáo, thông thường lấy
màu đỏ làm màu tương ứng với Kim cương
bộ. Nhưng nói một cách rốt ráo, thì màu
trắng là màu tương ứng dùng cho cả hai bộ
Kim cương và Thai tạng [X. Đại nhật kinh
sớ Q.12].
BẠCH TÁN
Là tiếng tâu bày khen ngợi đức của Phật,
hoặc là lời văn xướng, tụng tán trước đức
Phật. Còn gọi là Bạch Phật thán Phật tán,
Thán Phật, Tán Phật, Bạch Phật. [X. Sắc tu
bách trượng thanh qui Q.6 Bệnh tăng niệm
tụng; Thiền lâm tượng khí tiên Q.13 Phúng
xướng môn].
BẠCH TẢN CÁI PHẬT ĐÍNH
Phạm:Sitàtapatrowịìwa, Sitàtapatra.
Dịch âm là Tất đát đa bát đát la. Dịch ý là
Bạch tản cái (cái lọng trắng). Lọng trắng
(tàn trắng), có nghĩa là đem cái đức trong
sạch của Phật mà che cho tất cả. Còn gọi là
Bạch tản Phật đính, Bạch tán cái Phật đính
luân vương, Bạch tản cái đính luân vương
Bồ tát. Là một trong năm Phật đính, cũng

là một trong tám Phật đính. Là vị thứ nhất
được bày ở bên phải, hàng dưới, trong viện
Thích ca thuộc Thai tạng giới mạn đồ la
của Mật giáo. Là quyến thuộc của đức Thích
ca, đem cái lọng từ bi trắng sạch mà che
chở cho chúng sinh làm bản thệ. Mật hiệu
là Dị tướng Kim cương. Chủng tử là
(laô), biểu thị cái ý dùng ánh sáng trí
tuệ vô tướng bất khả đắc mà che cho pháp
giới chúng sinh. Hình Tam muội da là cái
lọng trắng trên hoa sen, hoặc gọi là cái lọng.
Hình tượng mầu vàng, tay trái cầm bông
sen, trên bông sen có cái lọng, cánh tay
phải gấp lại, năm ngón tay co lại, ngón tay
cái, ngón tay trỏ chập vào nhau, ngồi xếp
bằng trên tòa
sen màu đỏ.
Cũng có hình
tượng tay cầm
lọng trắng,
phóng ra ánh
sáng trắng, ngồi
trên hoa sen
trắng lớn, hoặc
năm ngón tay
mở ra, đầu ngón
cái và ngón vô
danh chạm
nhau làm thành
hình cái vòng, các kinh chép đều khác
nhau.
Về chân ngôn của vị Tôn này, các kinh
quĩ nói cũng không giống nhau. Cứ theo
Tứ bộ nghi quĩ chép là: Qui mệnh lam
(laô, chủng tử) tất đát đa bát dát la
(sitàtapatra, bạch tản cái) ô sắt ni sái
(uwịìwa, Phật đỉnh) sa phạ hạ (svàhà). Về
ấn khế của vị Tôn này, các kinh quĩ cũng
chép khác nhau, vì đều mang hình trạng
cái lọng, loại ấn khế này được gọi là Tản
cái ấn. Cứ theo kinh Đại nhật phẩm Mật
ấn và Tứ bộ nghi quĩ chép, thì bàn tay trái
Bạch Tản Cái Phật Đính

(Thai tạng giới mạn đồ la) BẠCH TẢN CÁI PHẬT ĐÍNH

duỗi thẳng và úp xuống, tay phải nắm lại,
một ngón tay trỏ giơ lên chống vào giữa
lòng bàn tay trái, thành hình cái lọng; trong
đó, năm ngón tay trái biểu thị năm đại của
chúng sinh, ngón trỏ của tay phải biểu thị
trí của Phật giới, ý tức là dùng cái lọng “Sinh
Phật bất nhị” (Chúng sinh và Phật chẳng
phải là hai) mà che chở cho chúng sinh.
[X. kinh Nhất tự Phật đính luân vương Q.3;
Đại nhật kinh sớ Q.5; Đại nhật kinh nghĩa
thích Q.7]. (xt. Bát Phật Đỉnh, Ngũ Phật
Đính).
BẠCH TẢN CÁI THẦN CHÚ
Chỉ Đà la ni do Phật đính tôn nói ra.
Còn gọi là Phật đính chú. Bạch tản cái
(Phạm:Sitàtapatra), dịch âm là Tất đát đa
bát đát la. Là tên của Phật đính tôn, vì thế,
chú được gọi là Bạch tản cái thần chú. Kinh
Đại Phật đính thủ lăng nghiêm quyển 7
nói là có bốn trăm hai mươi bảy câu. Trong
đó, tám câu cuối cùng, gọi là Tâm chú,
Chính chú, tức là (Đại 19, 141 trung): “Án
a na lệ tì xá đề bệ la bạt xà la đà rị bàn đà
bàn đà nễ bạt xà ra báng ni phán hổ hồng
đô lô ung phán sa bà ha”. Nếu một lòng trì
tụng chú này, thì không sợ các độc hại nước,
lửa, đồng thời, có thể được sự che chở của
các quỉ dữ Tì na dạ ca.
BẠCH THÁNH (1904 - ?)
Người huyện Ứng thành tỉnh Hồ bắc,
họ Hồ. Tên tự là Khiết nhân. Năm mười
tám tuổi, y vào ngài Long nham ở chùa Kì
viên núi Cửu hoa thuộc tỉnh An huy xuất
gia, không bao lâu, được thụ giới Cụ túc.
Đã từng tu học nơi các sư Độ ách, Từ chu
và Diệu trí. Sau đến Hồng sơn thuộc Vũ
xương đóng cửa ba năm đọc Đại tạng, sau
đó, tất nghiệp tại viện Phật học Pháp tạng
ở Thượng hải. Sau nữa, đến chùa Cao mân
ở Giang tô để được gần Thiền sư Lai quả.

Rồi đi chu du bốn phương, bái yết các đạo
tràng nổi tiếng của Phật giáo. Đã từng giữ
các chức Trị sự trưởng phân hội Phật giáo
Triết giang, Thượng hải, Giám đốc viện Phật
học Lăng nghiêm Thượng hải, trụ trì chùa
Phượng lâm ở Tây hồ, Hàng châu, Giám
viện chùa Tĩnh an kiêm Viện trưởng viện
Phật học ở Thượng hải v.v... Năm Dân quốc
37 (1948), ra Đài loan, tổ chức hội Phật
giáo Trung quốc và giữ chức Trị sự trưởng
trong nhiều năm. Lại giữ chức trú trì chùa
Thập phổ ở Đài
bắc, chùa Lâm tế
hộ quốc, chùa
Cực lạc ở Mã lai
á, sáng lập học
viện Tam tạng
Phật giáo Trung
quốc, Viện
nghiên cứu Phật
giáo Trung quốc.
Đã từng truyền
giới nhiều lần ở
Đài loan và Mã
lai á. Lại mở Đại
hội Hoa tăng thế giới, đoàn kết lực lượng
Hoa tăng bảo vệ đất nước và đạo pháp. Năm
Dân quốc 70, sư đứng ra triệu tập Đại hội
Tăng già Phật giáo thế giới lần thứ 3. Có viết
các sách: Thập mạ thị Phật giáo, Tự viện trú
trì thủ sách, Lăng nghiêm kinh biểu giải, Tứ
phần giới bản biểu giải, Học Thiền phương
tiện đàm, Thiền tông sử luận tập, Phạm võng
kinh Bồ tát giới bản giảng kí, Duymacật
kinh giảng lục v.v... lưu hành ở đời.
BẠCH THÂN QUÁN TỰ TẠI BỒ TÁT
Phạm:Zveta-bhagavatì. Dịch âm là Thi
phệ đa ba nga phạ để. Còn gọi là Thấp phệ
đa Bồ tát, Bạch thân Bồ tát, Ma ha thấp
phế đa Bồ tát, Thấp phế đa bạch thân Bồ
Bạch Thánh
BẠCH TẢN CÁI THẦN CHÚ

tát, Đại bạch Bồ tát, Bạch thân Quan âm,
Bạch tôn giả, Bạch Quán tự tại Bồ tát. Bạch,
nghĩa là bạch tịnh đại bi; thân, có nghĩa tụ
tập. Vì thế, “bạch thân” tức là ý tập hợp
bạch tịnh đại bi. Là vị thứ hai được bày ở
phương trên hàng thứ ba trong viện Quan
âm thuộc Thai tạng giới mạn đồ la của Mật
giáo. Mật hiệu là Phổ hóa kim cương. Chủng
tử là (sa). Hình Tam muộida là hoa sen
chớm nở. Hình tượng toàn thân mầu vàng
lợt, tay trái cầm hoa sen, tay phải duỗi năm
ngón hướng bàn tay vào vai, co cánh tay
đặt trên đầu gối bên phải, đầu gối bên phải
hơi dựng lên, ngồi trên hoa sen màu đỏ.
Về ý nghĩa bao hàm trong hình tượng
của vị Tôn này, thì thân hình màu vàng
lợt, tay trái cầm hoa sen, là biểu thị cái đức
xưa nay vốn thanh tịnh; nhờ tu hành thành
tựu nên hiển bày trí Phật; tay phải đặt trên
đầu gối, biểu thị sự giáo hóa khắp chúng
sinh. Ấn khế của vị Tôn này là ấn hợp
chưởng phổ thông của bộ Liên hoa. Lại
kinh Bất không quyên sách thần biến chân
ngôn quyển 4 nói có ấn Đại bạch Quan
thế âm, trong
quyển 23 lại
chép có năm
thứ ấn của vị
Tôn này. Cứ
theo kinh
Bất không
quyên sách
thần biến
chân ngôn
quyển 4
chép, thì
Chân ngôn
của vị Tôn
này là: Án (Oô) ma ha (mahà, đại) bát đầu
mê (padme, hoa sen) thấp phế đang nghê

(zvetàíge, mình trắng) hổ rô hổ rô (huru
huru, che che) sa phạ ha (svàhà). Ngoài ra,
trong các kinh quĩ thường đem vị Tôn này
hợp làm một với Bạch y Quan âm làm một
Tôn. [X. kinh Bất không quyên sách thần
biến chân ngôn Q.9, Q.15, Q.30; A sa phọc
sao Q.94; Thai tạng hiện đồ mạn đồ la].
(xt. Bạch Y Quan Âm).
BẠCH THI LÊ MẬT ĐA LA
Phạm:Zrìmitra. Cũng gọi là Thi lê mật
đa la. Dịch ý là Cát hữu (bạn tốt).
Một vị tăng người Tây vực ở đời Tấn. Năm
sinh năm mất không rõ. Nguyên là con vua
nước Cưu tư, sau nhường ngôi cho em để
xuất gia. Suốt thông kinh luận, giỏi cả pháp
bí mật. Đến Trung quốc khoảng năm Vĩnh
gia, gặp thời loạn, qua sông ở chùa Kiến sơ
huyện Kiến khang. Vì thiên tư cao sáng,
thần thái siêu việt, được nhà vua kính phục,
do đó, danh tiếng chùa ngày càng nổi,
những hiền sĩ tranh nhau đến làm bạn.
Lúc đầu, miền Giang đông chưa có chú
pháp, sư bèn dịch kinh Khổng tước vương,
nói rõ các thần chú. Lại truyền cho học trò
phép xướng Phạm bái mà vẫn còn truyền
đến nay không dứt. Người thời bấy giờ gọi
sư là Cao tọa. Khoảng năm Hàm khang
(335 - 343) viên tịch, thọ hơn tám mươi
tuổi, chôn ở phía đông gò Thạch tử. Thành
đế nuối tiếc phong độ của sư, bèn dựng
chùa ở nơi mộ phần, sau có sa môn cũng
làm chùa ở cùng một chỗ, gọi là chùa Cao
tọa. Các kinh mà sư dịch lúc sinh thời, cứ
theo Xuất tam tạng kí tập quyển 2 chép, thì
có Khổng tước vương thần chú, Khổng tước
vương tạp thần chú, mỗi thứ một quyển;
Lịch đại tam bảo kỉ quyển 7 thì lại thêm
kinh Quán đính 9 quyển. [X. Xuất tam tạng
kí tập Q.13; Lương cao tăng truyện Q.1;
Pháp kinh lục Q.1].
BẠCH THỦY A DI ĐÀ ĐƯỜNG
Vị trí nằm trong chùa Nguyện thành
Bồ tát Bạch Thân Quán Tự Tại

(Thai tạng mạn đồ la) BẠCH THỦY A DI ĐÀ ĐƯỜNG

thuộc phái Trí sơn, tông Chân ngôn, tại thị
trấn Nội hương, huyện Phúc đảo, Nhật bản.
Còn gọi là Biến chiếu quang viện. Do vợ
của Bình tắc thông, người Nhật, để cầu siêu
cho chồng, đã kiến thiết A di đà đường theo
kiểu Đằng nguyên vào niên hiệu Vĩnh lịch
năm đầu (1160). Kiến trúc theo kiểu “bảo
hình tạo” ba gian vuông, bên trong có bốn
cột thiên trụ phân chia đại điện, là kiểu
kiến trúc A di đà đường được lưu hành ở
thời kì sau của thời đại Bình an tại Nhật
bản. Trên Phật
đàn bày ba pho
tượng A di đà
Tam tôn bằng gỗ
và hai pho tượng
đứng của Trì
quốc thiên và Đa
văn thiên cũng
bằng gỗ. Các bức
bích họa và sắc
thái trong chùa,
đến nay tuy đã
phai mờ và tróc
lở, nhưng vẫn
còn là một trong những di tích văn hóa
trọng yếu của Nhật bản.NhàA di đà này
là kiến trúc quí báu được đặc biệt bảo hộ.
[X. Nhật bản cổ mĩ thuật án nội (Lang tinh
nhất); Quốc bảo đồ lục đệ nhị tập giải thuyết
(Nhật bản văn hóa tài hiệp hội)].
BẠCH THỬ DỤ
Còn gọi là Nhị thử khiết đằng dụ (hai
con chuột nhấm giây cây leo). Thất dụ.
Hoặc nói tắt là Bạch hắc nhị thử. Thử, tiếng
Phạm làmùwika. Dùng hai con chuột trắng,
đen để thí dụ tháng trắng, tháng đen trong
một tháng, hoặc thí dụ ngày, đêm trong
một ngày. Hàm ý bảo rằng đời người như
ánh sáng qua mau. Tháng trắng tức khoảng

thời gian từ ngày mồng 1 trăng mới đến
ngày trăng tròn 15; tháng đen từ ngày 16
sau trăng tròn đến ngày 30 trước trăng mới.
Lại “nhật” (mặt trời) chỉ ngày, “nguyệt” (mặt
trăng) chỉ đêm. Vì thế, chuột trắng thí dụ
tháng trắng và ngày, chuột đen thí dụ tháng
đen và đêm. Cứ theo kinh Tân đầu lư đột
la xà vị Ưu đà diên vương thuyết pháp chép,
thì thủa xưa có một người đang đi trên
đường vắng, giữa đồng không mông quạnh,
chợt gặp một con voi lớn rất dữ tợn, bị voi
đuổi, bèn sợ hãi tháo chạy, mà không nơi
trú ẩn. Đang lúc khốn cùng, người ấy thấy
một cái giếng bên gò đất và có rễ cây thòng
xuống giếng, anh ta bèn bám lấy rễ cây
chuyền xuống giếng để trốn tránh. Lúc đó,
cóhai con chuột trắng và đen đang nhấm
rễ cây; bốn bên bờ giếng có bốn con rắn
độc, muốn mổ anh ta, và dưới đáy giếng lại
có một con rồng độc. Anh ta đã sợ bốn
con rắn ở bờ giếng, lại cũng sợ con rồng
độc dưới đáy giếng, mà cái rễ cây anh ta
bám lấy lại đang rung rung. Cùng lúc ấy có
ba giọt mật rơi vào miệng anh. Vì anh ta
bám rễ cây làm cho cành cây rung động
mà vỡ tổ ong, đàn ong bay ra tán loạn, cứ
nhằm anh ta mà đốt, hơn nữa, cây lại đang
bị lửa đồng đốt cháy. (Đại 32, 787 trung):
“Đồng không mông quạnh, thí dụ sống
chết; người đàn ông kia, thí dụ phàm phu;
voi dụ vô thường, gò giếng dụ thân người,
rễ cây dụ mệnh sống. Chuột trắng đen dụ
ngày đêm; nhấm rễ cây dụ niệm niệm diệt,
bốn rắn độc dụ bốn đại, mật dụ ngũ dục,
đàn ong dụ ác giác quán, lửa cháy cây dụ sự
già, rồng độc dưới đáy giếng dụ sự chết”.
Lại kinh Duy ma quyển thượng phẩm
Phương tiện, Phiên dịch danh nghĩa tập
quyển 5, kinh Thí dụ do ngài Nghĩa tịnh
dịch... đều có chép thí dụ trên đây. Trong
truyện cổ thí dụ này, cũng có chỗ lấy hổ
(cọp) thay cho voi, gọi là hổ vô thường. [X.
Tính linh tập Q.4; Thái bình kí]. (xt. Bạch

Nguyệt, Hắc Nguyệt). Bạch Thủy A Di Đà Đường BẠCH THỬ DỤ

BẠCH TRÙY
Đánh kiểng để thông báo công việc.
Bạch, tức là cáo bạch, là thông báo, là tâu
bày. Trùy, là một khí cụ (như cái kiểng
chẳng hạn) trong các viện luật, thông
thường được dóng lên để thông báo cho
đại chúng biết giờ phút trang nghiêm im
lặng. Người bạch trùy gọi là Bạch trùy sư,
phần nhiều giao cho vị tôn túc thông thạo
luật pháp đảm trách. Lúc xưa, phàm đánh
trùy để thông báo công việc, đều gọi là Bạch
trùy, nhưng, đặc biệt trong Thiền lâm, chỉ
khi nào khai đường hoặc chúc quốc (như
lễ tân trú trì nhập tự, đồng thời, nhân dịp
ấy, cử hành nghi lễ trọng đại cầu nguyện
quốc thái dân an và chúc mừng Thánh thọ,
đặc biệt có thuyết pháp giảng đạo) thì mới
đánh kiểng, gọi là Bạch trùy. Thoạt tiên,
Bạch trùy sư đánh một hồi kiểng kéo dài,
để lắng hết sự ồn ào, cho đại chúng chuẩn
bị y phục nghiêm trang và giữ im lặng, rồi
mới bạch chúng (Đại 48, 1126 thượng), nói:
“ Pháp diên chúng long
tượng, đương quán đệ
nhất nghĩa” (đại chúng
trong đạo tràng này đều
là các bậc như rồng, như
voi, bởi thế luôn phải
quán xét chân lí tuyệt
đối), gọi là “Bạch trùy”.
Kế đó, sau khi vị trưởng
lão đã kết thúc lời đáp,
Bạch trùy sư lại đánh
một hồi kiểng, rồi bạch:
“Đế quán pháp vương
pháp, pháp vương pháp
như thị” (Hãy xét kĩ
pháp của Pháp vương,
pháp của Pháp vương là như thế), gọi là
“kết trùy”.

Tổ đình sự uyển quyển 8 (Vạn tục 113,
118 hạ), nói: “Bạch trùy, là luật nghi của
đức Thế tôn. Muốn làm các Phật sự, trước
tiên phải tâu bày, là phép hòa kính đại
chúng. Ngày nay việc bạch trùy trong Tông
môn phải giao cho bậc tôn túc biết rõ luật
pháp đảm nhiệm. Bạch trùy sư, quan sát
đại chúng ngồi đâu vào đấy rồi, mới bạch
rằng: “Chúng Pháp diên long tượng, nên
quán đệ nhất nghĩa”. Sau khi vị Trưởng lão
trong Pháp hội đã trả lời rồi, Bạch trùy sư
lại nói: “Xét kĩ pháp Pháp vương, pháp Pháp
vương như thế”. Đây là phép tắc đích thực
của các bậc tiên đức, đều không trái với ý
của đức Phật. Vả thấy các Tùng lâm phần
nhiều nhắc việc Thế tôn thăng tòa, Văn
thù bạch trùy”. [X. Sắc tu bách trượng thanh
qui Q.thượng Trú trì chương nhập viện khai
đường chúc thọ điều; Thiền uyển thanh
qui Q.1; Thiền lâm tượng khí tiên Q.13
Phúng xướng môn]. (xt. Trùy Chiêm).
BẠCH TÚC
Một vị Tăng khác lạ ở thời đại Lưu
Tống. Người Quan trung, họ Trương. Thờ
ngài Cưu ma la thập làm thầy. Cuối năm
Thái nguyên (376 - 396) đời Tấn vũ đế, sư
đem mấy chục bộ kinh luật đến Liêu đông
tuyên giảng, đó là đầu mối của người Cao
cú li nghe đạo. Sư có nhiều dấu tích kì lạ,
có thuyết nói sư hơn năm mươi năm chưa
từng ngủ nằm. Lại mu bàn chân thì trắng,
tuy lội vào bùn cũng không bị lấm, nhưng
lại càng trắng tươi, người thời bấy giờ gọi là
Bạch túc thiền sư, Bạch túc hòa thượng
hoặc là Bạch cước sư (thầy chân trắng).
Quảng hoằng minh tập quyển 2, Phá tà luận
quyển thượng, khi chép về sự tích của sư,
đều gọi là Bạch túc a luyện, Bạch túc a
luyện nhã. Người đời sau, nhân thế mà gọi
thầy chân trắng. Thái vũ đế nhà Bắc Ngụy
diệt đạo, giết các tăng lữ, sư đến can, Thái
vũ đích thân chém đầu, nhưng sư không
Tranh Dụ Chuột Trắng

BẠCH TÚC

chết, nhà vua sợ hãi, tạ tội (446). Sau không
biết sư tịch ở đâu. Lại Phật tổ thống kỉ quyển
38, chép pháp hiệu của sư là “Đàm thủy”,
nhưng, Quảng hoằng minh tập thì ghi là
“Huệ thủy”, Phá tà luận chép là “Tuệ thủy”.
[X. Lương cao tăng truyện Q.10; Lịch đại
Tam bảo kỉ Q.9; Phật tổ lịch đại thông tải
Q.8; Kê chích tập].
BẠCH TỨ YẾT-MA
Phạm: jĩapticaturtha-karman, Pàli:
ĩatti-catuttha-kamma. Còn gọi là Bạch
tứ, Bạch tứ pháp, Nhất bạch tam yết ma.
Bạch (Phạm:jĩapti) tức là ý thông báo,
tâu bày; yết ma (Phạm:Karma), dịch ý là
nghiệp (sự tạo tác), tác pháp (phép làm).
Bạch tứ yết ma, nghĩa là khi thi hành các
sự vụ trong tăng chúng, như phép thụ giới
chẳng hạn, khi thụ giới Cụ túc, qui định là
thầy yết ma trong ba thầy, có nhiệm vụ
trình bày trước với chúng tăng là những ai
đã xin được xuất gia, đây tức là “bạch” (tức
là văn trình bày, tường trình). Kế đó, thầy
yết ma hỏi chúng tăng ba lần xem có bằng
lòng (tán thành) hay không, gọi là Tam yết
ma (Phạm: tftìya karmavàcanà). Nếu
không có ai phản đối thì nhận cho được
thụ giới làm tăng. Gộp một lần trình bày và
ba lần hỏi (yết ma), cho nên gọi là Bạch tứ
yết ma, là một cách làm việc (tác pháp) hết
sức thận trọng. Tất cả các việc khác, như
việc sám hối tội nặng, việc xử phạt, việc
can gián, việc dập tắt sự tranh cãi v.v….., tóm
lại, các việc lớn nhỏ đều phải theo cách
làm này để hỏi ý kiến chúng tăng. Yết ma
sớ quyển 1 phần trên (Vạn tục 64, 270
thượng), nói: “Vì sự tình nặng nề, sự đồng
ý khó khăn, như sám hối tội nặng, phạt
nặng trục xuất, nên phải một lần trình bày,
ba lần gạn hỏi, việc mới thành được, vì thế
gọi là Bạch tứ. Cũng lấy một bạch ba yết

ma gộp làm bốn”. [X. luật Tứ phần hành
sự sao tư trì kí Q.thượng chương 1 đoạn 5].
(xt. Nhất Bạch Tam Yết Ma).
BẠCH TƯỢNG
Chỉ con voi toàn thân thuần màu trắng.
Vì con voi có uy sức lớn mà tính tình lại
hiền hòa, nên khi Bồ tát vào thai mẹ, hoặc
cỡi voi trắng sáu ngà, hoặc mang hình voi
trắng, là biểu thị Bồ tát tính tình hiền hòa
mà có uy thế lớn; hơn nữa, sáu ngà của
voi trắng biểu thị sáu độ, bốn chân biểu
thị bốn như ý. Bồ tát Phổ hiền cỡi voi
trắng, tức thí dụ sức đại từ của Ngài. Kinh
Quá khứ hiện tại nhân quả quyển 1 (Đại
3, 624 thượng), nói: “Lúc bấy giờ, Bồ tát
thấy giờ giáng thai đã đến, liền cỡi voi trắng
sáu ngà, ra khỏi cung Đâusuất. Vô lượng
chư thiên, nổi các kĩ nhạc, đốt các thứ
hương quí, tung các thứ hoa trời, đi theo
Bồ tát”. Ma ha chỉ quán quyển 2 phần
trên (Đại 46, 14 thượng), chép: “Nói voi
trắng sáu ngà, là chỉ sáu thần thông vô lậu
của Bồ tát. Ngà có nghĩa nhanh chóng như
thần, voi có sức lớn, biểu thị gánh vác Pháp
thân. Vô lậu vô nhiễm, gọi là trắng”. [X.
kinh Thụy ứng bản khởi Q.thượng; luận
Dị bộ tông luân].
BẠCH VÂN
Mây trắng. Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Lấy sự đi lại tự do của mây trắng mà ví dụ
sự tự tại vô ngại của một người đã liễu ngộ
hết thảy đều là không, không chấp không
trước; lại thông thường thí dụ người ở ẩn.
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 14 (Đại
51, 309 hạ), nói: “Đạo ngộ hỏi: “Đại ý Phật
pháp là thế nào?” Sư đáp: “Không được
biết”. Ngộ nói: “Con đường hướng thượng
lại có khúc quanh nữa hay không?” Sư nói:
“Khoảng không chẳng ngại mây trắng
bay.””
BẠCH TỨ YẾT MA

BẠCH VÂN THỦ ĐOAN THIỀN SƯ QUẢNG LỤC
Gồm bốn quyển. Còn gọi là Bạch vân
Đoan hòa thượng ngữ lục. Do vị tăng đời
Tống là Bạch vân Thủ đoan (1025 - 1072)
soạn, nhóm Xử ngưng biên chép. Thu vào
Vạn tục tạng tập 120. Sách này do học trò
của Thủ đoan biên tập những lời nói của
thầy trong khi thầy xây dựng các Thiền viện
tại sáu nơi là: Viên thông sùng thắng Thiền
viện ở châu Giang (tỉnh Giang tây), Thừa
thiên Thiền viện và Chứng đạo Thiền viện
trên núi Pháp hoa ở châu Thư (tỉnh An
huy), Càn minh Thiền viện trên núi Long
môn, Hưng hóa Thiền viện, Hải hội Thiền
viện trên núi Bạch vân, cho đến Tổ đường
cương kỉ tự, Kệ tụng, Tụng cổ gồm một
trăm mười Tắc.
BẠCH VÂN TÔNG
Còn gọi là Vân tông. Là một phái thuộc
tông Hoa nghiêm. Từ đời Tống về sau, lưu
hành ở vùng Giang nam. Do tăng Thanh
giác (1043 - 1121) chùa Bảo ứng ở Tây kinh
(nay là Lạc dương) sáng lập vào khoảng
năm Đại quan (1107 - 1110) đời Huy tôn
nhà Bắc Tống. Vì sư Thanh giác trú trì am
Bạch vân ở Hàng châu, lấy chỗ ở mà đặt
tên, nên gọi là Bạch vân tông. Tín đồ của
tông này ăn chay cả nên người ta gọi là dân
đạo “ăn rau”, còn gọi là rau Bạch vân, rau
Thập địa. Thanh giác có viết Chứng tông
luận, Tam giáo biên, Thập địa ca, Sơ học kí
và Chính hành tập, phát huy giáo nghĩa
tông Hoa nghiêm. Tông này lấy kinh Hoa
nghiêm làm chỉ qui của giáo pháp một đời
của đức Phật, lập giáo tướng “Thập địa tam
thừa đốn tiệm nhị giáo” làm giáo thuyết.
Tông này chia quả vị tu hành làm mười
ngôi (mười bậc), tức là:
1. Tu đà hoàn quả.
2. Tư đà hàm quả.

3. A na hàm quả.
4. A la hán quả.
5. Bích chi phật quả.
6. Viễn hành địa.
7. Bất động địa.
8. Thiện tụê địa.
9. Pháp vân địa.
10. Diệu giác địa.
Trong đó, bốn ngôi trước là Thanh văn
thừa, ngôi thứ năm là Duyên giác thừa, ngôi
thứ sáu đến thứ chín là Bồ tát thừa, ngôi
thứ mười là Phật thừa. Đem phối trí ngôi
thứ nhất với Sơ thiền, ngôi thứ hai với Nhị
thiền, ngôi thứ ba với Tam thiền, ngôi thứ
tư với mười ba Phạm thiên trong Tứ thiền,
ngôi thứ năm với mười tám Phạm thiên,
bốn ngôi từ thứ sáu đến thứ chín với bốn
Vô sắc thuộc Không vô biên xứ.., năm ngôi
sau lần lượt phối với Bát nhã, Duy thức,
Pháp hoa, Thiền, Hoa nghiêm, và cho rằng
chín ngôi trước là Tiệm giáo, ngôi thứ mười
là Đốn giáo; so sánh thì ngôi thứ chín còn
thua ngôi thứ mười một bậc, cho nên gọi
ngôi thứ mười là Đẳng giác Đại thừa. Lấy
Hoa nghiêm làm Đốn giáo Phật thừa mà
chê Thiền tông và Pháp hoa là Tiệm giáo,
đặc biệt bài xích Thiền tông. Tông này đề
xướng thuyết ba giáo Nho, Thích, Đạo là
đồng nhất, coi trọng đức trung hiếu từ thiện,
tín đồ sớm hôm tụng kinh lễ bái, làm ruộng
để sống, không chuộng rượu thịt, không
lấy vợ, các cuộc hội họp của tông đoàn đều
cử hành vào ban đêm.
Tông này bị Thiền đồ đương thời coi là
đảng tà và rất bài xích. Chứng tông luận
của Thanh giác bị vạch ra là có tính cách
ngang ngược đối với triều chính, cho nên,
vào năm Chính hòa thứ 6 (1116), Thanh
giác bị đưa đi đày ở Quảng nam thuộc Ân
châu. Đến năm Tuyên hòa thứ 2 (1120)
được tha, tháng chín năm sau thì tịch, thọ
bảy mươi chín tuổi. Được đưa về táng tại
BẠCH VÂN TÔNG

Dư hàng, Nam sơn, dựng tháp Bạch vân,
cất viện Phổ an (tức sau này là chùa Đại
phổ ninh). Học trò là Chính bá, Tuệ năng
thừa kế sự nghiệp của thầy, vẫn noi theo
phong độ cúng dường Pháp bảo, làm ruộng
để sống, đồ chúng càng đông. Đến thời Ninh
tôn nhà Nam Tống, có Trầm trí nguyên, ở
am Bạch vân, tự xưng là Đạo dân. Năm
Gia thái thứ 2 (1202), tâu xin nhà vua ban
cho tên ngạch, nào ngờ có một viên quan
tâu vua về việc ăn rau thờ ma, gian dân kết
bè đảng, sáng lập am riêng, mê hoặc ngu
dân, nhà vua hạ lệnh phá am, Trầm trí
nguyên phải chạy trốn đến nơi khác.
Sau khi nhà Nam Tống mất, tông này,
khác với Phật giáo phổ thông, là các Tăng
quan, đặt sở Tổng quản trị của tông Bạch
vân, đặt ti Tăng lục của tông, sai Đạo an ở
chùa Phổ ninh tại Nam sơn làm chức Tăng
lục. Đến đời Nguyên, phát triển thành đại
Giáo đoàn. Năm Chí nguyên thứ 14 (1277)
đời Thế tồ, trú trì Đạo an và tín đồ chùa
Đại phổ ninh ở Nam sơn của tông Bạch
vân, khuyến hóa in Đại tạng kinh; đến năm
Chí nguyên thứ 27 thì hoàn thành, tức đời
gọi là Nguyên tạng, còn gọi là bản Đại Phổ
ninh tự. Năm Diên hựu thứ 6 (1319) đời
Nhân tông nhà Nguyên, đài Ngự sử tâu nhà
vua là các tăng thuộc sở Tổng quản trị của
tông Bạch vân để tóc, không nuôi cha mẹ,
trốn dịch, hại dân. Cùng năm ấy, vào tháng
10 (có thuyết nói tháng 7), Trung thư tỉnh
lại tâu Tổng quản Trầm minh nhân đoạt
hai vạn khoảng ruộng của dân, dụ dỗ ngu
tục mười vạn người, phong tước càn bậy.
Vua bèn tịch thu sách, ấn của Trầm minh
nhân, rồi đuổi về làm dân, phá bỏ sở Tổng
quản trị, và các ty Tăng lục, Tăng chính...,
tăng phải hoàn tục hết, cấm chỉ không được
lưu truyền. Vua Thái tổ nhà Minh (ở ngôi

1368 - 1398) cũng hạ lệnh nghiêm cấm
tông này. Trở về từ năm Nguyên hựu thứ 8
(1093), Thanh giác khai sáng tông đến đây
cộng tất cả là hai trăm hai mươi bảy năm,
và từ đó, tông Bạch vân tuyệt tích. [X. Thích
thị kê cổ lược Q.4; Phật tổ thống kỉ Q.47,
Q.54; Nguyên sử bản kỉ thứ 21 đến 27].
BẠCH VIỄN
.....
Là vị tăng đời Ngụy Tấn. Người Hà nội
(Thấm dương......, Hà nam), họ Vạn. Tên
chữ là Pháp tổ, vì thế còn gọi là Bạch pháp
tổ. Phát tâm đạo từ lúc thiếu thời, xin cha
cho xuất gia, lời lẽ rất khẩn thiết, cha đành
phải chấp nhận, bèn đổi y phục vào đạo.
Tài trí tuyệt luân, mỗi ngày sư tụng kinh
tám, chín nghìn lời, học tập kinh Phương
đẳng, ngộ triệt lí huyền, kiêm bác thông
kinh điển nội ngoại. Kiến tạo Tinh xá tại
Trường an, chuyên việc diễn giảng, số tăng
tục đến học kể có nghìn người.
Cuối năm Huệ đế nhà Tấn, Thái tể Hà
gian Vương ngung trấn thủ Quan trung,
đối với sư thập phần cung kính, mỗi buổi
tối đều đến hỏi đạo. Lại sư thường cùng với
quan Tế tửu là Vương phù tranh luận
về lẽ tà chính của Phật và Đạo gia, Vương
phù thường bị núng thế, phẫn uất bèn viết
Lão tử hóa Hồ kinh để phỉ báng Phật pháp.
Sư từng chú thích kinh Thủ lăng nghiêm,
lại giỏi tiếng Hồ, dịch các kinh như Phật
ban Nê hoàn, gồm mười sáu bộ, mười tám
quyển. Về sau, Thứ sử Tần châu là Trương
phụ......xin sư hoàn tục để làm quan, sư
kiên quyết cự tuyệt mà bị hại, cuối cùng, bị
đánh đến chết, lúc đó mới là tráng niên
nhưng không rõ bao nhiêu tuổi. [X. Lịch
đại Tam bảo kỉ Q.6; Xuất Tam tạng kí tập
Q.2; Lương cao tăng truyện Q.1].
BẠCH XÀ ẤN
Là ấn tướng trong Mật giáo, thông dụng
đối với tất cả các rồng, vì thế còn gọi là
Chư long ấn, Nhất thiết long ấn. Thông

BẠCH VIỄN

thường dùng trong phép Thủy thiên. Tướng
ấn là hai tay mười ngón duỗi xòe ra, hai
ngón tay cái giao nhau, ngón phải đè lên
ngón trái như hình rắn bò, rồi đặt trước
ngực. Đại nhật kinh sớ quyển 14 (Đại 39,
721 trung), nói: “Xòe duỗi mười ngón, hai
ngón cái giao nhau”.
BẠCH Y
Phạm:avadàta-vasana,Pàli:odàtavasana.
Nguyên ý là áo màu trắng, được
chuyển dụng mà gọi người mặc áo trắng,
tức chỉ những người tại gia. Thông thường,
người Ấn độ đều cho áo màu trắng tinh là
sang, cho nên, ngoài tăng lữ ra, tất cả đều
mặc áo trắng, từ đó, gọi người tại gia là bạch
y, trong kinh Phật phần nhiều cũng dùng
từ ngữ “bạch y” để thay cho người tại gia.
Đối lại với bạch y, sa môn thì gọi là truy y
.(áo thâm), nhiễm y (áo nhuộm).
Lại thông thường, những người Tây vực tại
gia cũng mặc áo trắng, cho nên cũng gọi là
bạch y. Nhưng theo phục chế ở Trung quốc
và Nhật bản thì lại khác. Cứ theo Phật tượng
tiêu xí nghĩa đồ thuyết kí chép, thì tại Trung
quốc, những người mặc áo trắng là người
thấp hèn, như người đầy tớ, người giúp việc.
Trái lại, ở Nhật bản, nếu không phải là người
cao quí thì không được mặc áo trắng; người
bình dân, chỉ trong các dịp tế lễ, tang lễ
mới mặc áo trắng, để tiêu biểu sự chay tịnh
trong sạch. Vì đó là quốc phong của Nhật
bản, cho nên, các sa môn tuy mặc áo
nhuộm, nhưng khi lễ Phật, nghe pháp, cũng
phải mặc áo trắng dưới áo pháp. [X. Niết
bàn kinh hội sớ Q.14; Đại đường tây vực kí
Q.2]. (xt. Truy Y).
BẠCH Y BÁI TƯỚNG
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Bạch y,
trong Phật giáo, phần nhiều chỉ những người
tại gia, nhưng ở đây, chỉ chung những người

dân quê mùa vô danh tiểu tốt. Bạch y bái
tướng, có nghĩa là một người dân quê vốn
chẳng có quan chức địa vị gì, mà bỗng nhiên
được phong làm Tể tướng! Trong Thiền
lâm, từ ngữ trên đây được chuyển dụng để
chỉ ý “hoát nhiên đại ngộ,...........”,
chuyển phàm thành Thánh. Hư đường hòa
thượng ngữ lục quyển 1 (Đại 47, 990
thượng), nói: “Kẻ đại trượng phu, bậc người
như thế, tại sao không dạy người ta xổ lồng,
tháo cũi, cũng hệt như bạch y bái tướng
vậy?”.
BẠCH Y ĐẠI BI CHÚ
Chỉ Đà la ni của Bạch y Quan âm, tức
là Chân ngôn được nói trong phẩm Phổ
thông chân ngôn tạng và phẩm Mật ấn
của kinh Đại nhật. Cũng tức là: Nam mạ
tam mạn đa bột đà nâm (nama# samanta
buddhànàm, qui mệnh phổ biến chư Phật)
đát tha nghiệt đa vi sái dã (tathàgata
viwaya, Như lai đối tượng) tam bà phệ
(sambhave, sinh) bát đàm ma ma lũ nễ
(padmamàlini, hữu liên hoa man giả) sa
ha (svàhà). Cả bài chú có nghĩa là: Xin
qui mệnh bậc đã từ nơi cảnh giới Như lai
sinh ra và lấy công đức của Phật làm tóc
trang nghiêm. Tu phép Bạch y Quan âm
mà trì chú Bạch y đại bi thì có thể tiêu trừ
nạn chiến loạn và các tai họa do thiên
nhiên gây ra.
BẠCH Y PHÁI
Phạm:Zvetàmbara. Là một trong các
phái thuộc Kì na giáo tại Ấn độ. Vì tín đồ
của phái này mặc áo trắng, tượng trưng cho
sự liêm khiết, nên có tên gọi như thế. Nhưng,
tín đồ Phật giáo thì gọi họ là những người
ngoại đạo áo trắng. Cứ theo truyền thuyết,
thì tổ thứ hai mươi bốn của Kì na giáo là Ni
BẠCH Y PHÁI

kiền đà nhã đề tử (một thuyết bảo là Khai
tổ). Sau khi Ni kiền tử qua đời được hơn
hai trăm năm, thì giữa tín đồ, nảy sinh vấn
đề: có nên dùng áo trắng quấn mình không,
rồi mỗi người chấp mỗi ý kiến mà thành
đầu mối của sự chia rẽ, rồi trong khoảng
một thế kỉ đã phân hóa thành phái áo trắng,
lấy Trưởng lão Thánh phổ đức vĩ ca á
(Phạm:Saôbhutavijaya) làm đầu, và phái
áo trời (Phạm: Digambara, Thiên y) lấy
Trưởng lão Ba đức lạp ba hồ (Phạm:
Bahadra-bàhu) làm đầu.
Tôn chỉ của phái áo trời là ở chỗ quán
xét các nỗi khổ của kiếp người, tu khổ hạnh
để diệt trừ nghiệp nhân ở các kiếp trước,
chủ trương không tạo tác nghiệp thân,
không khởi các phiền não để cầu chứng
ngộ mà đạt giải thoát. Còn phái áo trắng
thì ngoài việc tu khổ hạnh ra, còn chủ
trương nam nữ bình đẳng. Nghi thức tôn
giáo của phái này hạn định chỉ được cử
hành trong các đền miếu của Kì na giáo.
Cho phép tín đồ được có một cái áo dài
trắng, một chiếc quạt, một khăn che miệng
để đề phòng vi trùng vào mồm. Phái này
có nhiều ảnh hưởng tại khu vực Mại sách
nhĩ thuộc bắc Ấn độ. Cứ theo Đại đường
tây vực kí quyển 3 Tăng ha bổ la quốc (nước
Tăng ha bổ la nằm về phía bắc Ấn độ, là
nơi mà bản sư của phái áo trắng bắt đầu
truyền bá giáo pháp) điều chép, thì giáo đồ
phái này tu khổ hạnh, uy nghi luật hạnh
rất giống với phép của tăng chúng Phật giáo,
duy có điều khác là họ để một ít tóc, và
khỏa thân hoặc có mặc áo thì là mầu trắng.
Ngoài ra, luận Đại trí độ quyển 68, dùng
các từ ngữ “cầu vui” và “khổ hạnh” để phân
biệt chỗ khác nhau giữa phái áo trắng và
phái áo trời, có nghĩa là phái áo trắng cầu
vui, cho nên cất giữ nhiều thứ áo. Tứ phần

luật hành sự sao tư trì kí quyển thượng
chương 1 đoạn 1, thì dùng “có” và “không”
để nói sự sai khác của hai phái, tức là phái
áo trắng chấp trước “có”. Sau khi Phật giáo
hưng thịnh thì phái áo trắng dần dần suy
vi, chỉ còn lưu hành ở một vùng tây nam
Ấn độ. Đến thế kỉ XI, XII, Phật giáo bị Hồi
giáo phá hoại, đi đến chỗ suy vong, thì phái
áo trắng mới bắt đầu vãn hồi được thế lực
và tiến tới dung hợp với Ấn độ giáo, sùng
bái Thấp bà và Tì thấp nô. Thời xưa, các
chi phái của phái áo trắng, có tới tám mươi
tư chi phái. Sùng bái tượng Tổ sư thì có các
phái Tháp ba (Phạm:Tapa), Tạp la tháp la
(Phạm:Kharatara), và An khế la (Phạm:
Ancara). Khoảng thế kỉ XV, từ phái áo trắng
tách ra phái nữa là Tư đặc na ca ngõa tây
(Phạm:Sthànaca-vàsì), đề xướng phục cổ,
bài xích sự sùng bái ngẫu tượng. Ngoài ra,
còn có phái Mục nhĩ để bá trát (Phạm:
Mùrtipùja), phái Đặc la ban đề (Phạm:
Terapanthì) v.v... Về sau, vì sự chia rẽ nội
bộ mà thế lực của phái này cũng tiêu tan.
[X. kinh Tạp a hàm Q.21; Trung a hàm
Q.4 kinh Ni kiền, Q.25 kinh Khổ ấm, Q.52
kinh Chu na; Trường a hàm Q.12 kinh
Thanh tịnh; kinh Tăng nhất a hàm Q.35;
luận Du già sư địa Q.7; luận Hiển dương
Thánh giáo Q.10]. (xt. Thiên Y Phái, Kì Na
Giáo).
BẠCH Y QUAN ÂM
Bạch y, Phạm:Pàịđaravàsinì. Tên Tây
tạng:Gos-dkar-mo, dịch âm là Bạn đà na
phọc tự ni, Bán nô la phạ tất ninh, Bán nô
la phạ tất nễ, Bạt nô phọc tất ni. Dịch ý là
Bạch xứ, Bạch trụ xứ. Chỉ vị tôn thứ sáu
trong ba mươi ba Quan âm, thường mặc áo
trắng ngồi trên hoa sen trắng. Trắng, biểu
hiệu tâm bồ đề, hàm ý là trú nơi tâm bồ đề
trắng sạch. Bởi thế vị tôn này được gọi là
Đại Bạch y Quan âm, Bạch xứ tôn Bồ tát,
Bạch xứ Quan âm, Phục bạch y Quan âm,
Bạch y Quán tự tại mẫu. Chủng tử là

(paô). Mật hiệu là Li cấu (hoặc Li khổ) BẠCH Y QUAN ÂM

kim cương. Hình Tam muội da là Bát đàm
ma hoa. Bày ở ngôi thứ bảy hàng thứ ba
trong viện
Quan âm trên
Thai tạng giới
mạn đồ la thuộc
Mật giáo. Về
hình tượng thì
trong các kinh
quĩ chép không
giống nhau,
nếu cứ theo
Hiện đồ Thai
tạng giới mạn
đồ la ghi chép,
thì thân hình
tượng mầu
vàng lợt, mặc áo trắng, tay trái cầm hoa sen
trắng cầu nguyện trừ tai, tay phải làm hình
dáng ban nguyện, tức duỗi năm ngón tay
ra, bàn tay hướng ra ngoài, đặt bên cạnh
sườn phía trước, ngồi xếp bằng trên hoa
sen đỏ.
Lại cứ theo kinh Đại nhật phẩm Mật ấn
chép, thì ấn khế là hai tay chắp lại để rỗng
lòng bàn tay, hai ngón vô danh co vào trong
lòng bàn tay, hai ngón cái cũng co lại và
chạm vào
hai ngón vô
danh, biểu
thị vị tôn này
là bộ mẫu
của Liên hoa
bộ, có thể
sinh ra các
vị tôn của
Liên hoa bộ.
Còn chân
ngôn thì
được chép rõ

trong kinh
Đại nhật
phẩm Chân
ngôn tạng và phẩm Mật ấn. Lại phép tu lấy
vị tôn này làm bản tôn thì gọi là Bạch y
Quan âm pháp, Bạch xứ tôn pháp, tu phép
này để xin sống lâu và trừ tai. Còn một
thuyết nói Quan âm này có hai vị là Bạch y
và Đại bạch y, Đại bạch y tức là Bạch xứ
Quan âm, Bạch y tức là Đại minh bạch
thân quan âm, bày ở ngôi thứ sáu, hàng
thứ nhất trong viện Quan âm. Vị tôn này
mặc áo trắng ngồi trên đá là đề tài rất thú
vị cho các bức vẽ thủy mặc từ xưa đến nay.
[X. kinh Bất không quyên sách thần biến
chân ngôn Q.8, Q.30; Đại nhật kinh sớ Q.5,
Q.10; Đồ tượng sao Q.7; Biệt tôn tạp kí
Q.20].
BÀI
..
Cái thẻ hoặc cái bảng để niêm yết điều
gì. Là cái bảng gỗ được dùng trong Thiền
lâm để viết thông báo các việc cho đại chúng
rõ. Thông thường dài độ bốn mươi tám
phân Tây và rộng khoảng hơn ba mươi tám
phân. Nếu căn cứ vào công việc được thông
báo mà phân loại, thì có Giới lạp bài, ghi số
năm chúng tăng đã thụ giới để sắp xếp ngôi
thứ; Xướng y bài, thông báo việc bán đấu
giá các di vật của vị tăng đã quá cố; Thướng
đường bài, yết thị giờ giảng pháp và treo ở
nhà giảng; Tọa thiền bài, ghi giờ giấc ngồi
Thiền và treo ở trước nhà Tăng; Tiểu tham
bài, ghi việc nói pháp ngoài giờ qui định
(phi thời); Phóng tham bài, thông báo việc
miễn giờ tham Thiền vì vị trú trì hoặc vị
Thủ tọa mắc bận các Phật sự cần thiết
khác; Phổ thỉnh bài, ghi việc thỉnh khắp
đại chúng; Khai dục bài, thông báo giờ tắm,
và Phóng sinh bài, ghi giờ phóng sinh. [X.
Bách trượng thanh qui Q.7 Giới lạp bài
điều; Thiền uyển thanh qui Q.1, Q.2, Q.4,
Q.6; Hư đường trí ngu thiền sư ngữ lục

Q.4; Thiền lâm tượng khí tiên Thùy thuyết
môn].
Quan Âm Bạch Y
(Thai Tạng Giới Mạn Đồ La)
Quan Âm Bạch Y
BÀI

BÀI VỊ
Tấm bảng gỗ hình chữ nhật viết họ tên
người chết trên đó để tiện việc cúng tế. Còn
gọi là Vị bản, Vị bài, Thần chủ, Thần bài,
Thần bản, Chủ bài, Linh bài. Phong tục
này bắt nguồn từ nhà Nho; theo lễ nhà
Nho, bảng gỗ hình chữ nhật dài từ mười
đến bốn mươi phân Tây, trên đó, viết họ
tên và chức quan (nếu có) của người chết
để linh hồn có nơi trú ngụ. Phong tục này
của nhà Nho bắt đầu từ đời Đông Hán, về
sau, Phật giáo cũng dùng theo, tức như
Thiền gia đời Tống đã dùng. Sắc tu bách
trượng thanh qui quyển 3 Thiên hóa điều
(Đại 48, 1129 thượng), nói: “Mỗi ngày ba
thời dâng trà, họp chúng tụng kinh. Đến
khi rước bài vị vào nhà Tổ thì thôi, hoặc
đợi tân trú trì đến mới vào nhà Tổ cử hành
Phật sự”.
Phong tục bài vị cùng với Thiền tông
đồng thời truyền vào Nhật bản, lưu hành
khoảng từ thời đại Liêm thương trở về sau,
mà thịnh nhất là vào thời đại Giang hộ.
Tại Nhật bản, mọi người gọi bài vị là “Vị
bài”, thông thường, người chưa chết mà đặt
vị bài trước,gọi là Thọ bài, Lộc bài. Thọ
bài của Thiên hoàng Nhật bản, gọi là Thiên
bài; bài cúng vong linh, gọi là Tam giới
vạn linh bài; bài cúng hàng ngày, gọi là
Nhật bài, mỗi tháng cúng một lần thì gọi
là Nguyệt bài. Lại ngôi nhà đặt các vị bài
của tín đồ để cử hành các Phật sự, gọi là
Vị bài đường. [X. Thiền lâm tượng khí tiên
Đồ bàimôn].
BÁI
Phạm:pàỉha. Còn gọi là Bái nặc, Bà
trắc, Bà sư. Dịch ý là khen ngợi, ngưng chỉ.
Dùng âm vận dài ngắn trầm bổng ngâm
vịnh hợp với khúc hát, là pháp nhạc của
cõi Phạm, cho nên gọi là Phạm bái. Tức

phúng tụng kinh văn với giọng trầm bổng
có khúc điệu. Bắt đầu làm pháp sự, bên
ngoài dứt hết các duyên, bên trong ngưng
chỉ vọng niệm mới có thể làm được pháp
sự. Lại phần nhiều các kệ tụng là khen ngợi
các đức của Phật, vì thế gọi là Bái tán. Thời
đức Phật còn tại thế, người nào tốt tiếng,
bái tán các bài kệ hay, thì gọi là Bái tỉ khưu
hoặc Linh thanh ......(như tiếng chuông)
tỉ khưu. Phật giáo mới truyền vào Trung
quốc, người Hán chưa biết tán tụng có âm
điệu, cứ theo truyền thuyết, đến đời Ngụy,
Trần tư vương Tào thực, nhân đến du
ngoạn Ngư sơn, nghe trong không trung
vang khúc Phạm thiên, thâm cảm thần lí,
mới bắt chước âm thanh tiết điệu ấy mà
làm ra khúc hát rồi phổ nhạc, về sau lưu
truyền rất rộng [X. Pháp hoa huyền tán Q.4
phần cuối; Tứ phần luật san phồn bổ
khuyết hành sự sao Q.thượng phần 4; Chư
kinh yếu tập Q.4 Bái tán thiên; Huyền ứng
âm nghĩa Q.6]. (xt. Phạm Bái).
BÁI CỤ
Chỉ các phẩm vật hoặc tiền tài mà hàng
tăng lữ trao tặng cho nhau. Phần nhiều dùng
vào các giờ lễ thỉnh, lễ tạ và thăm hỏi. Cái
nghi lễ trình bạch bái cụ rất là trịnh trọng.
[X. Hành trì quĩ phạm Q.2].
BÁI KHÍ
Các pháp khí được dùng trong việc
phúng tụng trong Pháp hội, như gậy tích,
chuông, khánh, trống... gọi chung là Bái
khí.
BÁI SÁM
Còn gọi là Lễ sám. Tụng kinh lễ Phật,
vì mình hoặc thay cho người mà sám hối,
BÀI VỊ

gọi là Bái sám. Bắt đầu từ Vũ đế nhà Lương
đời Nam triều, tức như bộ Lương hoàng
sám còn truyền đến nay.
BÁI SĨ
Còn gọi là Bái sư. Người bái tán, xướng
Phạm bái hay, hoặc trong Pháp hội, xướng
Như lai bái, Vân hà bái v.v...
BÁI THẦN GIÁO
Đối lại với “Bái vật giáo”. Là tôn giáo lấy
thần linh làm đối tượng sùng bái. Bắt đầu
từ hậu kì của xã hội nguyên thủy. Tùy năng
lực trừu tượng của nhân loại, và do các vật
kiện cá biệt được tổng hợp, năng lực trừu
tượng tăng trưởng, các vật kiện được phân
biệt minh xác mà dần dần sản sinh quan
niệm thần linh. Cái đối tượng mà nhân loại
sùng bái là do vật kiện tự thân chuyển làm
vật kiện chủ tể, hoặc làm tinh thần thể của
một vật kiện nào đó, tức là thần linh. Các
tôn giáo của xã hội văn minh, trên cơ bản,
phần nhiều thuộc Bái thần giáo, bao gồm
Đa thần giáo, Nhị nguyên thần giáo, Nhất
thần giáo v.v...
BÁI TỈ KHƯU
Còn gọi là Linh thanh (tiếng chuông) tỉ
khưu, Xú lậu (quê mùa xấu xí) tỉ khưu, Diệu
thanh (tiếng hay) tôn giả. Thời đức Phật
còn tại thế, có một vị tỉ khưu bái tán rất
khéo, hình tướng cực xấu xí, nhưng giọng
tiếng lại tuyệt hay, tiếng ngâm vịnh Phạm
bái có thể cảm động đến cả người và vật, vì
thế gọi là Bái tỉ khưu. Ở đời quá khứ, đã
từng cúng dường chuông đồng ở nơi tháp
Phật mà nay được quả báo tiếng tốt, cho
nên gọi là Linh thanh tỉ khưu. [X. kinh
Hiền ngu Q.11 phẩm Vô não chỉ man; Tì
nại da tạp sự Q.4].
BÁI TỊCH
I. Bái tịch. Chỉ cái tòa ngồi để lễ bái
tụng niệm. Tức chỗ vị trí lễ Phật tụng kinh.

II. Bái tịch. Tức cái chiếu trải ra khi lễ
Phật. Thiền uyển thanh qui quyển 1 Nhập
thất (Vạn tục 111, 442 thượng) nói: “Đến
giờ nhập thất, thị giả báo các hành giả sửa
soạn hương đèn và trải chiếu lễ”. (Thiết bái
tịch).
BÁI VẬT GIÁO
Là tôn giáo của người nguyên thủy sùng
bái những vật thể đặc định nào đó mà họ
coi như những vật sống động có đủ ý chí
và năng lực, khi quan niệm về thần linh
chưa được xác định rõ ràng. Đối tượng mà
họ sùng bái được gọi là “vật thần”, có thể là
vật tự nhiên, mà cũng có thể là vật nhân
tạo (như những công cụ, vũ khí v.v...), Trong
các xã hội văn minh ngày nay, sự tin tưởng
đối với bùa hộ mệnh, lòng sùng kính đối
với di cốt của các bậc Thánh nhân, cũng
có thể được xem là các dấu tích của quan
niệm bái vật giáo còn sót lại.
BẠI CĂN
Còn gọi là Bại chủng, Bại chủng nhị
thừa, Tiêu chủng . Đại thừa chê trách
hai thừa Thanh văn, Duyên giác, bảo hai
thừa này như hạt giống của cây cỏ đã bị
hỏng, hoặc rễ đã thối nát, để thí dụ vĩnh
viễn họ sẽ không thể thành Phật. Nhị thừa
an trú nơi Niết bàn khôi thân diệt trí, tự
nhận mãi mãi không thành Phật, lại cũng
không có chí cầu vô thượng Bồ đề, vì thế
Đại thừa chê trách, ví như hạt giống cây cỏ
đã hư hỏng, hoặc như hạt giống đã bị đốt
cháy, dù có được tưới bằng nước cam lộ đi
nữa thì trăm nghìn muôn kiếp cũng không
BẠI CĂN

thể nảy mầm được. Duy có tông Thiên thai
thì bảo thuyết này là thuyết của các bộ kinh
Phương đẳng trước thời Pháp hoa, đến thời
Pháp hoa mới hiển bày lại cái nghĩa chân
thực Nhị thừa thành Phật mà lấy “bại căn
tô sinh, ” (rễ hư sống lại) làm
chân lí mầu nhiệm. [X. kinh Đại ban Niết
bàn (bản Bắc) phẩm Như lai tính; Tam luận
huyền nghĩa; Pháp hoa huyền nghĩa Q.9
phần dưới].
BẠI HOẠI BỒ TÁT
Đối lại với “Thành tựu Bồ tát”. Chỉ Bồ
tát đã làm hư hỏng hạt giống Phật. Cứ theo
luận Đại trí độ quyển 29 chép. thì Bại hoại
Bồ tát là người vốn đã phát tâm A nậu đa
la tam miệu tam bồ đê, nhưng vì không gặp
duyên lành, năm cái..... (ngũ cái) che
tâm, tu các hạnh tạp nhiễm, đời sau được
giàu sang lớn, hoặc làm quốc vương hay
đại quỉ thần vương, long vương v.v... vì vốn
tạo các nghiệp thân khẩu ý không trong
sạch, nên không được sinh nơi chư Phật
và chốn vô tội của trời, người. Trái lại,
Thành tựu Bồ tát thì không mất tâm A
nậu đa la tam niệu tam bồ đề và lại thương
xót chúng sinh.
BÃI BÁI PHÁI
Là một giáo phái Phật giáo Tiểu thừa ở
khu vực hạ du sông Lan thương thuộc tỉnh
Vân nam Trung quốc. Chủ yếu lưu truyền
ở vùng Phật hải, lấy Tùng liệt mãnh hỗn
phật da làm đầu và lấy chùa Mãnh hỗn
phật làm trung tâm tín ngưỡng. Phái này
lúc đầu không có chùa Phật, chỉ che rạp cỏ
trong rừng núi để thay chùa, Tăng lữ đều
lìa xa làng xóm, ở ẩn trong rừng rậm, buổi
sáng sớm đi vào làng xóm hóa duyên (khất
thực), chỉ ăn ngày một bữa, lấy da con hoẵng
(con kỉ) làm nệm, vỏ cây làm chăn, đá làm
gối, sống thanh đạm khổ hạnh, trọn đời ở

một mình.
BÃI GIẢNG TRAI
........
Bãi giảng, chỉ sự kết thúc khóa giảng
kinh văn. Thông thường, người thuộc giáo
gia (tức các nhà tu học nghiên tập theo kinh
giáo) tham Thiền có chỗ tỉnh ngộ, bèn thôi,
không giảng kinh giáo nữa, rồi đặt một bữa
trai soạn cúng dường chúng tăng, gọi là Bãi
giảng trai. Hư đường hòa thượng ngữ lục
quyển 1 (Đại 47, 989 hạ) nói: “Tọa chủ
Lương toại đến tham Ma cốc, Cốc thấy
đến, vác bừa đi bừa cỏ. Hôm sau lại đến,
Cốc liền đóng cửa, Toại nhân đó tỉnh ngộ,
bèn nói: “Hòa thượng đừng lừa dối Lương
toại này nghe! Nếu không đến gặp Hòa
thượng, thì Toại sẽ bị mười hai phần giáo
khiến cho sai lầm cả một đời!” Toại bèn
đem bán phòng liêu rồi làm một bữa trai
bãi giảng”. [X. Thiền lâm tượng khí tiên
Tế cúng môn].
BÃI THAM
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Hàm ý là
thôi, nghỉ tham Thiền. Chỉ người tham học
trong Thiền lâm đã khai ngộ, việc lớn đã
xong, không phải tu đạo tham Thiền nữa.
Bích nham lục Tắc 96 (Đại 48, 219 thượng),
nói: “Nếu ông thấu suốt được ba bài tụng
này thì cho ông bãi tham”. Cảnh đức truyền
đăng lục quyển 8 (Đại 51, 262 thượng) nói:
“Từ khi bãi tham đại tịch, đi chơi đến Hải
xương”.
Lại khi tham Thiền xong rồi (tức tỉnh
ngộ rồi), thiết trai cúng dường đại chúng,
gọi là Bãi tham trai. Người tu hành đi khắp
các nơi, đã hoàn thành sự hiểu biết, hoặc
người đã đạt đến kiến giải khai ngộ, gọi là
Bãi tham hội. [X. Cảnh đức truyền đăng
lục Q.18; Bích nham lục Tắc 89; Thiền
BẠI HOẠI BỒ-TÁT

quan sách tiến tự; Thiền lâm tượng khí tiên
Tham thỉnh môn].
BÃI TÔN PHÁI
........
Là một giáo phái Phật giáo Tiểu thừa ở
khu vực hạ lưu sông Lan thương thuộc tỉnh
Vân nam Trung quốc. Còn gọi là Điền viên
phái. Giới luật của phái này lỏng lẻo hơn
của phái Bãi bái. Các chùa viện đều dựng ở
trong làng. Chủ yếu lưu truyền ở vùng Xa
lí. Giống người Thái ở địa phương tin thờ
phái này chiếm ưu thế.
BÃI TRANG PHÁI
Là một tông phái Phật giáo Tiểu thừa
của giống người Thái ở khu vực Đức hoằng
thuộc tỉnh Vân nam Trung quốc. Còn gọi
là Cảnh long phái. Phái này được người ta
tin theo rất đông, tín đồ không cần giữ năm
giới một cách nghiêm khắc. Giai cấp tăng
lữ chia làm bốn bậc là Kiết bị, Triệu thương,
Triệu môn và Triệu cát. Kiết bị là con trẻ
mới vào chùa hoc văn tự, học ba qui y và
năm giới; Triệu thương là tăng lữ sơ cấp do
Kiết bị đã qua các nghi thức Phật giáo mà
được thăng tiến; Triệu môn là tăng lữ trung
cấp, hai mươi tuổi trở lên, có thể tuân thủ
các qui luật Phật giáo và học tập kinh điển;
Triệu cát là người lãnh đạo tối cao trong
chùa do Triệu môn đưa lên, cần phải tinh
thông kinh điển và chí thành với sự nghiệp
Phật giáo.
BAN CHU
I. Ban chu. Phạm: pratyutpanna. Dịch
ý là Phật lập (Phật đứng), thường hành
(thường đi). Nguyên là ý hiện tại, hiện tiền.
Vì tu Tam muội này, có thể được hết thảy
chư Phật hiện ra trước mắt, cho nên gọi
như thế.
II. Ban chu. Tiếng gọi tắt của Ban chu
tam muội. (xt. Ban Chu Tam muội).

BAN-CHU TAM MUỘI
Phạm:pratyutpanna-samàdhi. Là một
loại Định hành. Còn gọi là Thường hành
tam muội, Ban chu định, Chư Phật hiện
tiền tam muội, Phật lập tam muội. Trong
một thời gian nhất định (từ bảy ngày đến
chín mươi ngày), tu hành tam muội; được
thấy chư Phật. Cứ theo Ban chu tán chép,
thì lấy chín mươi ngày làm một kì, thường
đi không nghỉ, trừ các bữa ăn ra, đều phải
đi, không được nghỉ, từng bước từng tiếng,
duy chỉ nghĩ đến Phật A di đà. Ban chu tán
còn nói, tu phép định này, cần chính nghiệp
thân, miệng niệm danh hiệu Phật, ý quán
thể Phật, ba nghiệp tương ứng, vì thế gọi là
Tam nghiệp vô gián (ba nghiệp không gián
cách, xen hở). Tại Trung quốc, kể từ ngài
Tuệ viễn ở Lư sơn, đầu tiên họp chúng kết
đoàn tu phép định này, về sau các ngài Trí
khải, Thiện đạo, Tuệ nhật, Thừa viễn, Pháp
chiếu nối tiếp phát dương loại định đi này,
bèn trở thành phổ biến thịnh hành ở Trung
quốc và Nhật bản. [X. kinh Ban chu tam
muội Q.thượng phẩm Vấn sự, phẩm Hành;
kinh Tọa thiền tam muội Q.hạ; luận Đại trí
độ Q.33]. (xt. Niệm Phật Tam Muội).
BAN CHU TAM MUỘI KINH
Phạm: Pratyutpanna-buddhasamukhàva-
sthita-samàdhi-sùtra. Gồm ba
quyển. Còn gọi là Thập phương hiện tại
Phật tất tại tiền lập định kinh. Thu vào Đại
chính tạng tập 13. Do Chi lâu ca sấm dịch
vào năm Quang hòa thứ 2 (179) đời Linh
đế nhà Đông Hán. Toàn bộ kinh chia làm
mười sáu phẩm. Nội dung tường thuật việc
đức Phật thuyết pháp cho Bồ tát Hiền hộ
nghe. Bản tiếng Phạm của kinh này đã thất
BAN CHU TAM MUỘI KINH

lạc. Cứ theo Khai nguyên thích giáo lục
chép, kinh này vốn có bảy loại bản Hán
dịch, nhưng hiện còn thì chỉ có bốn bản,
trong số bốn bản, thì Bạt pha Bồ tát kinh
(mất tên người dịch) là bản dịch sớm nhất.
Lại theo kinh Đại tập phận Hiền hộ phẩm
Giới hạnh cụ túc ghi chép, một trăm năm
thứ năm sau Phật nhập diệt, khi chính pháp
gần diệt, các nước công phạt lẫn nhau, thì
chính lúc đó, kinh này lưu hành ở cõi Diêm
phù đề. Nói cách khác, kinh Ban chu tam
muội được biên soạn vào khoảng thế kỉ I
trước hoặc sau Tây lịch.
Ban chu (Phạm: pratyutpanna) hàm ý
là hiện tiền, Phật đứng. Tức nói những người
tu Ban chu tam muội có thể thấy chư Phật
mười phương đứng ngay trước mắt. Trong
các kinh điển hiện còn của Đại thừa, kinh
này là tác phẩm ở thời kì sớm nhất có liên
quan đến kinh điển về Di đà. Ngoài ra, kinh
này là tiên khu của các kinh điển Tịnh độ,
cho nên được đặc biệt chú ý. Các bản chú
sớ của kinh này, tương đối trọng yếu thì có
Ban chu tam muội hành pháp (Trí khải) và
Ban chu tam muội kinh sớ (Nguyên hiểu).
[X. Xuất tam tạng kí tập Q.2; Lịch đại Tam
bảo kỉ Q.4; Q.12; Đại Đường nội điển lục
Q.6, Q.9; Phật giáo kinh điển sử luận (Xích
chiểu trí thiện)].
BAN CHU TÁN
Có một quyển. Nói đủ là Y quán kinh
đẳng minh Ban chu tam muội hành đạo
vãng sinh tán. Cũng gọi là Ban chu tam
muội vãng sinh tán. Do ngài Thiện đạo đời
Đường soạn. Thu vào Đại chính tạng tập
47. Sách này y cứ vào kinh Quán vô lượng
thọ, kinh Di đà, kinh Vô lượng thọ, kinh
Ban chu tam muội mà làm thành văn khen
ngợi sự vãng sinh, chỉ bày rõ phương pháp
tu Ban chu tam muội. Chia làm ba khoa

Tự văn, Chính tán, Kết khuyến. Trong bài
tựa, lấy việc khuyên mình khuyên người
làm nhân chính yếu cho sự vãng sinh Tịnh
độ, đồng thời, tán thán rộng các thứ trang
nghiêm ở cõi Tịnh độ. Phần chính tán, có
mười bảy bài kệ tán, thể bảy chữ, gồm hai
trăm tám mươi mốt hàng rưỡi, đều xướng
họa câu trên thêm nguyện vãng sinh, câu
dưới thêm vô lượng lạc v.v... để tán rộng
các tướng đẹp đẽ của y báo, chính báo và
ba hạng chín phẩm vãng sinh ở cõi Tịnh
độ cực lạc. Những câu kệ cuối cùng trong
phần kết khuyến (Đại 47, 456 thượng) nói:
“Các hành giả hãy gắng sức gắng sức, chăm
chỉ mà làm, thường phải hổ thẹn, kính tạ
ơn Phật, nên biết”. Trong kệ, luôn luôn
nêu cao sự báo đáp từ ân của đức Thích ca,
đức Di đà, đây là ý chính để soạn ra sách
này.
BAN ĐA GIÀ DASA XOA ĐỀ Ổ LÂM
Hàm ý là “Quỉ tập lâm”. Là nơi rừng
rậm, trong đó, các quỉ thần bạc phúc tụ
họp. Những quỉ thần ấy, vì sự huân tập,
nên khiến cho nơi rừng rậm mà chúng tụ
họp, xông lên mùi hôi hám thối tha đáng
sợ.
BAN-ĐÀ-LA
Phạm:Pandara. Là vợ của một Trưởng
giả ở nước Ba la nại đời quá khứ. Cứ theo
kinh Bách duyên quyển 5 chép, thì Ban đà
la từng đã đem đồ đại tiện để cho vị Bích
chi phật, vì thế mà phải chịu ác báo làm
loài quỉ đói hôi thối vô lượng kiếp.
BAN-ĐỒ-CA
Phạm,Pàli: paịđaka. Còn gọi là Ban
tra, Bán thác, Bán trạch ca. Dịch ý là
Hoàng môn, Bất nam. Chỉ người không
đủ nam căn, là một trong năm loại bất nam.
BAN CHU TÁN

[X. Huyền ứng âm nghĩa Q.17; Tứ phần
luật sớ sức tông nghĩa kí Q.7 phần cuối].
(xt. Ngũ Chủng Bất Năng Nam).
BAN ĐỒ LÔ GIÀ PHÁP
Pàli: Paịđuka Lohitaka. Còn gọi là
Yết ma kiền độ (Pàli: Kamma-khandaka).
Là một trong hai mươi thứ Kiền độ. Ban đồ
và Lô già vốn là tên của hai vị Tỉ khưu,
hai tỉ khưu này thích đánh nhau với người,
Phật muốn cấm, mới chế phép yết ma
mắng trách. Luật Thập tụng quyển 31 gọi
là Ban đồ lô già pháp, hoặc Khổ thiết yết
ma pháp; luật Tứ phần quyển 44 gọi là
Ha trách kiền độ. Phép trị tội những người
mắc ha trách yết ma, gồm có ba mươi lăm
thứ “bất ưng tác” (không được làm), Ha
trách kiền độ như pháp, phi pháp và giải
yết ma, gồm có Sấn yết ma (cấm đến nhà
tại gia), Bất kiến tội yết ma (không thấy
tội), Bất sám hối tội yết ma (không hối
tội), Bất xả kiến yết ma (không chịu đổi ý
kiến) v.v... cho đến các qui định về phép
giải yết ma.
BAN GIÀ TUẦN
Phạm:pàĩcàbhijĩà. Dịch ý là năm thần
thông, năm tuần. Tức Thiên nhãn thông,
Thiên nhĩ thông, Tha tâm thông, Túc mệnh
thông và Như ý thông. [X. luận Đại trí độ
Q.5]. (xt. Ngũ Thông).
BAN GIÀ VU SẮC HỘI
Phạm: paĩca-vàrwika-maha. Là Pháp
hội trong đó nhà vua làm thí chủ, tất cả
hiền thánh, đạo tục, sang hèn, cao thấp
đều không hạn chế, đều nhận được tài thí,
pháp thí một cách bình đẳng. Dịch ý là Vô
già đại hội. Còn gọi là Ban xà vu sắt hội,
Ban già bạt lợi sa hội, Ban già bà lật ca sử
hội. Dịch trực tiếp là Ngũ niên nhất đại hội
(năm năm một đại hội); Ngũ niệm công đức
hội, Ngũ tuế hội, Ngũ tuế diên. Hội Ban già

vu sắt, ngoài ý nghĩa là Đại hội vô già ra,
theo luật Thập tụng quyển 5 chép, nó còn
mang ý nghĩa kỉ niệm cuộc tập họp trong
dịp đức Phật cắt lọn tóc trên đỉnh đầu lúc
Ngài lên năm tuổi, vì thế còn gọi là Ngũ tuế
hội. Loại pháp hội này được cử hành rộng
rãi tại Ấn độ và các địa phương Tây vực,
phần nhiều mở vào mùa xuân, tập họp chư
tăng khắp nơi, làm các thứ cúng dường,
kéo dài đến ba tháng. Theo Cao tăng Pháp
hiển truyện Kiệt xoa quốc ghi chép, thì thấy
sự tổ chức rất là to lớn. Lại Đại đường tây
vực kí quyển 5 Yết nhã cúc xà quốc, luận
A tì đàm tì bà sa quyển 14, Tây vực kí quyển
1 Khuất chi quốc, Phạn diễn na quốc v.v...
đều có ghi chép về pháp hội này. (xt. Vô
Già Hội).
BAN-NÊ-HOÀN
Phạm:parinirvàịa. Còn gọi là Ban-Niết
bàn. Chỉ trạng thái dập tắt hoặc thổi tắt.
Sau khi lửa phiền não đã bị dập tắt, thổi tắt
hết, thì đạt đến hoàn thành trí tuệ mà tới
cảnh giác ngộ, Phật giáo lấy việc đạt đến
cảnh giới này làm mục đích cuối cùng. Niết
bàn tịch tĩnh là một trong ba ấn. (xt. Niết
bàn, Thường Lạc Ngã Tịnh).
BAN THÍCH MẬT ĐẾ
Tên Phạm:Pramiti. Dịch ý là Cực lượng.
Vị tăng dịch kinh ở đời Đường. Người trung
Ấn độ. Đi du hóa lần lần sang phương đông,
đến Trung quốc truyền bá Phật pháp. Niên
hiệu Thần long năm đầu (705) đời Đường
trung tôn, sư đến ở chùa Chế chỉ thuộc
Quảng châu dịch kinh Thủ lăng nghiêm
10 quyển, do sa môn Di già thước khư người
nước Ô trành dịch lời, cư sĩ Phòng dung
BAN THÍCH MẬT ĐẾ

thụ bút, sa môn Hoài địch chứng nghĩa.
Không bao lâu, nhà vua giận vì Ban thích
mật đế đã đưa bộ kinh Lăng nghiêm ra khỏi
nước, bèn sai người đuổi bắt, Ban thích mật
đế liền đáp thuyền về Tây (Ấn độ). [X. Tống
cao tăng truyện Q.2; Trinh nguyên tân định
thích giáo mục lục Q.14].
BAN THIỀN LẠT MA
Tên Tây tạng:Paị-chen-lama. Nhà cải
cách Phật giáo Tây tạng là Tôn khách ba,
người đã sáng lập phái Hoàng mạo (phái
mũ vàng), có hai đệ tử lớn là Căn đôn châu
ba và Khải châu mỗi người đều tự thành
lập hệ thống riêng của mình, và đời đời
dùng “hô tất lặc hãn” (ý là hóa thân) để
chuyển sinh, đó tức là Đạt lại lạt ma và
Ban thiền lạt ma, loại tư tưởng Phật sống
chuyển sinh này chỉ có Phật giáo Tây tạng
đặc biệt phát triển. Từ Đạt lại lạt ma đời
thứ 5 là A vượng la bốc tàng gia mục thác
(Tạng: Gu zfìkhan) nắm quyền chính trị
và tôn giáo trên toàn nước Tây tạng, sau
khi đã xác lập chủ quyền tối cao chính trị
tôn giáo hợp nhất, Đạt lại lạt ma bèn trở
thành Thủ trưởng của phái mũ vàng, thống
suất hơn ba nghìn mấy trăm ngôi chùa và
khoảng ba bốn mươi vạn tăng lữ. Còn giáo
chủ của giáo đoàn thuộc hệ thống chuyển
sinh Khải châu là Ban thiền lạt ma, tuy là
một trong hai Phật sống lớn, nhưng về
phương diện chính trị, thì chỉ nắm chính
quyền ở địa phương mà thôi.
Ban thiền, có nghĩa là nhà trí tuệ lớn,
nhà bác học lớn; lạt ma, có nghĩa là người
trên (thượng nhân). Vào năm Thuận trị
thứ 2 (1645) đời vua Thế tổ nhà Thanh,
Cố thủy hãn, Thủ lãnh của Mông cổ hòa
thạc đặc bộ cai trị Vệ và Tạng, suy tôn người
đệ tử thứ tư của Tôn khách ba là La tang
khước tiếp làm “Ban thiền bác khắc đa”

(bác khắc đa là tiếng Mông cổ, là tiếng tôn
xưng người anh tài xuất chúng) và mời trụ
trì chùa Trát thập luân bá, đồng thời, cắt
bộ phận Hậu tạng sát nhập vào quản hạt
của La tang, đó là Ban thiền đời thứ tư (ba
đời trước đó do người Hậu tạng suy tôn).
Đến Ban thiền đời thứ 5, vua Thánh tổ
nhà Thanh phong hiệu là: “Ngạch nhĩ đức
ni” (Ertini hoặc Erdeni), hàm ý là sáng sủa,
sáng rỡ. Người Tây tạng bảo Ban thiền là
hóa thân của Kim cương, hoặc là hóa thân
của Phật A di đà. Đại đô của Ban thiền qua
các đời đều đóng ở chùa Trát thập luân bá
(Tạng: Bkra-zis Ihum-po) thuộc Nhật
khách tắc, Hậu tạng.
Dưới đây là pháp danh và năm sinh năm
mất của các đời Ban thiền: Đời thứ 1, Khải
châu (Tạng: Mkhas-rab-rje. 1385-1438),
đời thứ 2, Tỏa lãng tiếp ngang (Tạng:Bsodnams-
phyogs-glan, 1439-1504) đời thứ 3,
Ân soái ba (Tạng:Dben-sa-pa, 1505-1556),
đời thứ 4, La tang khước tiếp (Tạng:Blobzaí-
chos-kyi rgyal-mtshan, 567-1662),
đời thứ 5 La tang ích tây (Tạng: Blo-bzaí
ye-zes, 1663-1737), đời thứ 6 Ban hưu ích
hi (Tạng:Dpal-ldan ye-zes, 1738-1779),
đời thứ 7 Đăng tất ni ma (Tạng: Blo-bzaí
bstan-pahi ĩi-ma 1781-1852), đời thứ 8
Đăng-tất-vương-tu (Tạng: Chos-kyigrags-
pa bstan-pa#i lban-p#yug, 1854-
1882), đời thứ 9 La tang khước kinh (Tạng:
Blo-bzaí thub - bstan chos-kyi ĩi-ma,
1883-1935), đời thứ 10 Cung bảo từ đan
(Tạng: Blo-bzaí phrin-las lhum - grub
1938 -).
Mối quan hệ giữa Ban-thiền và Đạt-lại
chẳng phải hoàn toàn tốt đẹp, như Ban
thiền đời thứ 9 là La tang khước kinh đã
từng ở lâu tại nội địa Trung quốc, mãi đến
Đạt lại lạt ma đời thứ 13 là A vượng la bốc,
truyền ra từ Đơn gia mục thác ngạc hao,
đất Tây tạng, La tang khước kinh mới trở
về Tây tạng, nhưng đã qua đời trên đưòng

về. Năm 1944, Ban thiền đời thứ 10 là Cung BAN THIỀN LẠT MA

bảo từ đan bị đưa đến Hậu tạng, chủ quyền
thay đổi. Sau khi Tây tạng bị xâm chiếm,
toàn quốc đã trở thành một trong các chính
quyền địa phương của Cộng sản Trung
quốc, Đạt lại lạt ma đời thứ 14 lưu vong
sang Ấn độ, còn Ban thiền lạt ma thì giữ
thái độ dung hòa với Cộng sản để tỏ bày
cái lập trường vi diệu của sự phát triển Phật
giáo Tây tạng từ xưa đến nay. [X. Mông
Tạng Phật giáo sử (Diệu chu); Thế giới Phật
giáo thông sử thượng sách (Thánh nghiêm);
Thánh vũ khí đệ ngũ quốc triều phủ tuy
Tây tạng kí thượng; L.A.Waddell: Lhasa and
its mysteries; W.W.Rockhill: The Dalai Lamas
of Lhasa anh their relations with the
Manchu Emperors of China].
BAN TÚC VƯƠNG
Ban túc, Phạm: Kalmàwapàda, Pàli:
Kammà-sapàda. Dịch âm là Cu sa ba đà
vương, Kiếp ma sa ba đà vương, Ca ma sa
bạt vương, Yết ma sa ba la vương. Còn gọi
là Bác túc vương. Lộc túc vương. Là tên
vua trong chuyện cổ bản sinh. Về lí do tên
“ban túc”, cứ theo kinh Hiền ngu quyển 11
phẩm Vô não chỉ man chép, thì cha của
vua này là Ba la ma đạt đã tư thông với sư
tử mà sinh ra vua, hình dáng thì giống
người, duy có chân thì loang lổ, nhiều màu
sắc, vì thế gọi là Ca ma sa ba đà. Kinh Đại
thừa nhập lăng già quyển 6 phẩm Đoạn
thực nhục, gọi là Ban túc, kinh Tạp thí dụ
quyển thượng kinh thứ 8, gọi là Đạm nhân
vương (vua ăn thịt người), kinh Lục độ tập
quyển 4 kinh Phổ minh vương gọi là A
quần.
Cứ theo kinh Bản sinh 537 bằng vănPàli
truyện Đại tuđàtốma (Mahàsutasomajàtaka)
chép thì đồng tử Ba la ma đạt
(Brahmadatta-Kumàra) vốn là con vua
nước Ba la nại (Bàrànasì). Đã từng với

vương tử Tu đà tố ma (Sutasoma) con vua
nước Câu lưu (Kuru), du học tại Đức xoa
thi la (Takkasilà), nhà vua là Dạ xoa, có
thói quen ăn thịt người, nên rất nhiều người
đã bị nhà vua ăn thịt. Vì thế mà nhân dân
trong nước oán ghét, bèn đuổi vào rừng,
song vẫn không bỏ được thói ác ăn thịt
người. Một hôm, đuổi bắt một người Bà la
môn để ăn, không may bị thương ở chân,
nhà vua mới cầu khấn thần cây Ni câu luật
đà (Nigrodha), nếu khỏi sẽ hậu tạ thần cây.
Chân khỏi, lại bắt cả bạn học cũ và nhiều
người khác gồm một trăm linh một người.
Sau nhân được nghe một bài kệ của Phật
Ca diếp (Kassapa) do từ cửa miệng một người
Bà la môn nói ra, hơn nữa, lại được vua Tu
đà tố ma giáo hóa, bèn phóng thích mọi
người, không ăn thịt nữa, rồi trở về nước
lên ngôi lại. Vua Tu đà tố ma đây tức là
tiền thân của đức Thế tôn.
Nhưng sự tích Ban túc vương được chép
trong kinh Nhân vương bát nhã có khác
với truyện được ghi ở trên. Cứ theo kinh
Nhân vương bát nhã quyển hạ nói về nhân
duyên xuất gia của vua Ban túc nước Thiên
la, bảo rằng nhà vua khi còn là Thái tử,
từng đã theo một ngoại đạo học tà giáo,
muốn lấy đầu của một nghìn ông vua để tế
thần voi. Sau khi lên ngôi, đã có được chín
trăm chín mươi chín vua rồi, lại đi lên phía
bắc gặp vua Phổ minh, vua Phổ minh thỉnh
Bách pháp sư giảng kinh Bát nhã cho nghe
mà tỏ ngộ, rồi đến nước Thiên la, vì chín
trăm chín mươi chín vua mà tụng kệ kinh
Bát nhã, vua Ban túc cũng nghe pháp, được
Không tam muội, bèn xuất gia, chứng Vô
sinh pháp nhẫn. [X. kinh Bồ tát bản hạnh
Q.hạ; kinh Tăng già la sát sở tập Q.thượng;
luận Đại trí độ Q.4]. (xt. Tu Đà Tố Di
Vương).
BAN-XÀ-LA-QUỐC
Ban xà la, Phạm,Pàli:Paĩcàla. Còn
BAN XÀ LA QUỐC

gọi là Ban già la quốc, Ban xà đồ quốc, Ban
già da quốc, Ban sa la quốc. Là một trong
mười sáu nước lớn thuộc Ấn độ cổ đại. Vị
trí tại trung Ấn độ, cách sông Hằng và đối
diện với nước Cư lâu (Phạm: Kuru). Ban
xà la, dịch ý là Ngũ chấp, Ngũ bất động,
vốn là tên đất, sau trở thành tên nước, dùng
để xưng tụng cái đức tốt đẹp của nhà vua.
Cứ theo Tuệ lâm âm nghĩa quyển 18 nói,
thì tính vua nước Ban xà la rất nhân từ, bỏ
án tử hình, nếu có người phạm tội tử hình,
không nỡ giết, chỉ trói lại rồi sai đem bỏ nơi
giữa cánh đồng, người thời bấy giờ cho là
cử chỉ đẹp, nên lấy Ban xà la làm tên nước.
Nước ấy sau chia thành hai phần Nam, Bắc,
và đánh nhau luôn. Ở thời đại Phật, vua
Nam, Bắc Ban xà la thường công phạt nhau,
đức Phật từng đã khuyên can. Vào thời ấy,
đô thành nước Ban xà la Nam là Khảm tì
lạp (Phạm:Kaôpilla), Đô thành nước Ban
xà la Bắc là Khúc nữ thành (Phạm:
Kanyàkubja). [X. Trường a hàm Q.5 kinh
Xà ni sa; kinh Soạn tập bách duyên Q.1;
luận Đại tì bà sa Q.124].
BÀN CỐC
......
Vị tăng đời Nguyên. Người huyện Hải
diêm tỉnh Triết giang. Hiệu Lệ thủy. Chí
khí hơn người, đọc rộng kinh sử. Tính ưa
sông núi, trong năm Chí nguyên, đi du
ngoạn các danh sơn thắng cảnh, như núi
Ngũ đài, Nga mi, Phục ngưu, Thiếu thất v.v...,
từng tự nhủ (Đại 50, 903 hạ): “Dấu chân
nửa thiên hạ, tiếng Thơ khắp thế gian”.
Thời ấy, Phò mã Cao li phiên vương, nghe
danh đức, thỉnh đến chùa Tuệ nhân ở
Hàng châu giảng đại ý kinh Hoa nghiêm,
bảy chúng kính phục, Phiên vương đẹp lòng,
từ đó tiếng tăm càng lừng lẫy. Sau đến Tùng
quận, cất Tinh xá, hàng ngày niệm danh

hiệu Phật Di đà. Năm Chí nguyên thứ 9,
không bệnh mà tịch,thọ hơn bảy mươi tuổi.
Có tác phẩm “Du sơn thi tập” 3 quyển. [X.
Đại Minh cao tăng truyện Q.1; Tục thích
thị kê cổ lược Q.1].
BÀN ĐÀ
Tên đơn vị đo chiều dài. Còn gọi là Ban
đà. Tức hai mươi tám khuỷu tay. Tứ phần
luật san phồn bổ khuyết hành sự sao quyển
thượng phần 1 (Đại 40, 7 thượng), nói:
“Ranh giới A lan nhã vuông tròn nhỏ nhất
là bảy bàn đà. Mỗi bàn đà hai mươi tám
khuỷu tay”. [X. Tứ phần luật san bổ tùy cơ
yết ma sớ Q.1].
BÀN ĐẠI TỬ
.........
I.Bàn đại tử. Phạm:bandhyà-putra.
Thí dụ cái hư giả không thực như lông rùa
sừng thỏ. Kinh Lăng già a bạt đa la bảo
quyển 2 (Đại 16, 493) trung: “Như hư không,
sừng thỏ, cùng với bàn đại tử, không mà có
nói năng, tính vọng tưởng như thế, do nhân
duyên hòa hợp, phàm ngu khởi vọng tưởng,
không biết được như thực, vòng quanh nhà
ba cõi”.
Từ ngữ bandhyà-putra, kinh Lănggià
abạtđala bảo bốn quyển, dịch là Bàn
đạitử, nửa trên dịch âm, nửa dưới dịch ý.
Nhưng kinh Đại thừa nhập lăng già bảy
quyển, thì lại dịch là Thạch nữ nhi (người
đàn bà đá), dịch ý này chỉnh hơn. Phiên
dịch danh nghĩa tập quyển 2 (Đại 54,
1083 thượng), nói: “Phiếnđềla, Hán dịch
là Thạch nữ, vì không có nam nữ căn.
Bànđại tử có xuất xứ từ Lănggià, còn
Đại thừa nhập lănggià thì nói là Thạch
nữ nhi”.
II.Bàn đại tử. Tiếng dùng trong Thiền
lâm. Còn gọi là Ban đại tử, Bàn đại nhi.
Nói việc không thể dùng kiến thức tầm
thường phổ thông mà đánh giá những người
ưu việt siêu phàm, cũng tức là nhân vật vĩ
BÀN CỐC

đại vượt hẳn lên trên lí trí và tình cảm thế
tục. Hoặc chỉ đức Thế tôn. Trúc tiên hòa
thượng ngữ lục quyển trung (Đại 80, 377
hạ): “Tiến rằng: “Lúc này có vị tăng hỏi:
“Bò sinh con, tại sao không nói?” Sơn bảo:
“Cầm đèn lại đây! Cầm đèn lại đây!” Lại
hỏi: “Hiểu thế nào?” Đáp: “Như ban đại
tử””.
BÀN PHỤC
Chỉ cho cái mâm và cái khăn, tức trải
cái khăn lên mâm để đựng các giấy sớ và
con dấu... Sắc tu bách trượng thanh qui
quyển 2 Thụ pháp y điều (Đại 48, 1122
trung), nói: “Đem mâm và trải khăn lên rồi
để áo pháp và các tín vật”.
BÀN SƠN BẢO TÍCH
...........
Vị tăng đời Đường. Pháp tự của ngài
Mã tổ Đạo nhất, ở Bàn sơn thuộc U châu,
tỉnh Hà bắc, tuyên dương tông phong, vì
thế đời gọi là Bàn sơn bảo tích. Quê quán,
năm sinh và năm mất đều không rõ. Thụy
hiệu “Ngưng tịch đại sư”. [X. Tổ đường tập
Q.15; Cảnh đức truyền đăng lục Q.7; Liên
đăng hội yếu Q.4; Ngũ đăng hội nguyên
Q.3].
BÀN SƠN TAM GIỚI VÔ PHÁP
.................
Tên công án trong Thiền tông. Là lời
của sư Bàn sơn Bảo tích dẫn dắt người học.
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 7 Bàn
sơn bảo tích chương (Đại 51, 253 trung),
nói: “Các Thiền đức! Hãy tự xét mình, không
ai thay thế được đâu. Trong ba cõi chẳng
có pháp gì thì tìm tâm ở đâu? Bốn đại vốn
không, Phật nương vào đâu mà trú? Cơ trí
chẳng động, lặng bặt không lời. Mặt mày
rõ ràng, không việc gì khác”. “Vô pháp”,
trong tam giới vô pháp, đồng nghĩa với “vô
tâm”, “vô sự”, nghĩa là các sự tượng trong

ba cõi, đứng trên lập trường căn nguyên
mà nói, là không tồn tại. Công án này chỉ
bày cái phương thức tồn tại vô niệm vô
tưởng mới là sự tồn tại chân thực. [X. Bích
nham lục Tắc 37; Ngũ đăng hội nguyên
Q.3].
BÀN SƠN TINH ĐỂ NHỤC
Tên công án trong Thiền tông. Còn gọi
là Bàn sơn nhục án. Là nhân duyên tỉnh
ngộ của Bàn sơn Bảo tích. Ngũ đăng hội
nguyên quyển 3 (Vạn tục 138, 50 hạ), nói:
“Thiền sư Bàn sơn Bảo tích ở U-châu, nhân
đi qua chợ, thấy một người khách mua thịt
lợn (heo), bảo người hàng thịt: “Tinh để,
bán cho một cân nào!” Người hàng thịt
buông con dao, xoa tay nói: “Trưởng sử!
Cái đó không phải tinh để!”, ngay lúc ấy,
sư có chỗ tỉnh ngộ”. Cái gọi là tỉnh ngộ tức
là khế nhập với chân lí vốn đủ tính Phật,
cũng tức là tìm ngay trong các sinh hoạt
thường ngày, không một cái gì không là
tính Phật, không một chỗ nào không hàm
lí Phật.
BÀN TỌA
......
Ngồi xếp bằng, tức là phu tọa. Tục ngữ
Trung quốc nói là tréo gối, tức hai ống chân
chồng tréo lên nhau.
BÁN ẤN
......
Phép kết ấn của Mật giáo, hai tay kết
một nửa ấn khế, gọi là Bán ấn. Cũng tức là
kết ấn bằng một tay, thông thường dùng
tay phải kết nửa ấn; nửa ấn dùng vào việc
gia trì thì có bốn loại là một chẽ, ba chẽ,
năm chẽ và kiếm ấn, phân biệt là nửa ấn
một chẽ, nửa ấn ba chẽ, nửa ấn năm chẽ
và nửa ấn kiếm (ấn gươm).
BÁN ẤN

BÁN CÁ THÁNH NHÂN
Bán cá (nửa cái), thí dụ số ít, hiếm có.
Bán cá Thánh nhân, hàm ý là một nửa bậc
Thánh thôi. Trong Thiền lâm, thí dụ bậc
có đầy đủ uy đức lớn thì rất hiếm có. Tổ
đường tập quyển 14 Thạch củng tuệ tạng
chương, chép: “Sư liền bỏ cung tên xuống,
nói: “Ở đây đã ba mươi năm, hôm nay mới
bắn được một nửa Thánh nhân””. [X. Minh
giác thiền sư ngữ lục Q.2 Minh giác Thiền
sư hậu lục].
BÁN CHẾ ĐẠI NHIẾP TÂM
Là qui tắc trong Tùng lâm tại Nhật bản.
Hàng năm, mùa hạ, từ ngày 16 tháng 4
đến ngày 15 tháng 7, là An cư mùa mưa;
mùa đông, từ ngày 16 tháng 10 đến ngày
15 tháng 1 năm sau, là An cư mùa tuyết.
Các tông Lâm tế, Tào động tại Nhật bản,
đặc biệt ở khoảng thời gian giữa an cư mùa
mưa và an cư mùa tuyết, tức là khoảng thời
gian đã chấm dứt mùa mưa, nhưng chưa
đến mùa tuyết, hoặc đã chấm dứt mùa tuyết
mà mùa mưa chưa bắt đầu, cứ lấy khoảng
đó làm một kỳ, cử hành hội ngồi Thiền
Tiếp tâm, để chúng tăng thu nhiếp tâm,
khiến thâm tâm đạt đến trạng thái ngưng
lặng. Vì an cư mùa mưa cũng gọi là Bán hạ
đại tiếp tâm, nên qui chế này cũng gọi là
Bán chế đại nhiếp tâm. (xt. An Cư, Tiếp
Tâm).
BÁN CHI CA
Phạm:Pàĩcika. Còn gọi là Bán chỉ ca,
Bán chỉ ca đại tướng, Ban chỉ kha, Tán chi,
Tán chi ca, Ban xà ca, Đức xoa ca. Là quyến
thuộc của Tì sa môn thiên trong Mật giáo,
đứng hàng thứ ba trong tám đại Dược xoa
tướng, là chồng của Quỉ tử mẫu. Cứ theo
kinh Ha lí để mẫu chép, thì Quỉ tử mẫu tên
là Hoan hỉ, duyên dáng xinh đẹp, có năm
nghìn họ hàng, thường ở nước Chi na hộ

trì thế giới, là con gái của Sa đa đại Dược
xoa tướng. Về sau làm vợ đại Dược xoa tướng
Bán chi ca, sinh được năm trăm người con.
Lại kinh Tạp bảo tạng quyển 9 (Đại 4, 492
thượng), nói: “Quỉ tử mẫu là vợ của quỉ thần
vương già Ban xà ca”. [X. Đại Dược xoa nữ
hoan hỉ mẫu tinh ái tử thành tựu pháp;
kinh Khổng tước vương Q.hạ; Tì nại da tạp
sự Q.31].
BÁN CHUNG
.....
Tức là quả chuông nhỏ, là một trong
sáu vật trong Phật đường, hình dáng chỉ
bằng nửa quả chuông lớn. Còn gọi là Hoán
chung (chuông báo hiệu), Phạm chung
(chuông báo giờ ăn cơm), Hành sự chung
(chuông báo giờ làm việc). Thông thường
cao khoảng hai thước (Tàu) hoặc hai thước
trở xuống, phần nhiều treo ở nhà Tăng,
nhà giảng, trong hành lang, để đánh thức
chúng tăng, báo hiệu ăn cơm v.v... Lại treo
trên điện Phật thì gọi là điện chung, treo ở
nhà Tăng thì gọi là Tăng đường chung.
Trong Thiền tông, khi vào nhà Tăng, đánh
bảy tiếng chuông ở nhà Tăng, báo hiệu giờ
thụ trai, thôi ngồi thiền (phóng tham), giờ
uống trà v.v... thì đánh ba tiếng. [X. Sắc tu
bách trượng thanh qui Q.hạ Pháp khí
chương; Khảo tín lục Q.1; Trì bảo thông
lãm Q.trung Bán chung điều].
BÁN ĐỘC CỔ ẤN
Là một trong những ấn khế của Mật
giáo. Tức là ấn căn bản bất động. Là nửa
ấn một chẽ, còn gọi là Tiểu độc cổ ấn. Ấn
này có tác dụng phá hủy, dùng để tiêu trừ
kết giới. Về phép kết ấn, cứ theo Để lí tam
muội da Bất động sứ giả niệm tụng pháp
BÁN CÁ THÁNH NHÂN

chép, thì ngón giữa, ngón vô danh và ngón
út của tay phải co xuống nắm lấy đầu ngón
cái, còn ngón trỏ duỗi thẳng đứng, là thành
ấn. Nếu xoay ấn này về bên phải thì thành
kết giới, mà xoay về bên trái thì thành giải
giới.
BÁN GIÀ LA ĐẠI TƯỚNG
..............
Bán già la, Phạm:Pàĩcàla. Còn gọi là
Ban già la đại tướng, Mật nghiêm đại tướng,
Giáo lệnh sứ, Ban già la chiên đà (Phạm:
Pàĩcàla-caịđa, dịch ý là Ngũ khả úy: năm
chỗ đáng sợ), Ban già la kiện đồ (Pàĩcàlagaịđa,
dịch ý là Ngũ xứ). Là một trong tám
đại Dược xoa tướng, quyến thuộc của Tì sa
môn Thiên trong Mật giáo. Cứ theo mạn
đồ la do A xà lê truyền chép, thì vị tôn này
là vị thứ sáu bày ở phía đông Tì sa môn
thiên vương, là vua nước Bán già la, ở Bán
già la ngôn nô, nước Đạt di nô. [X. kinh
Khổng tước vương chú Q.hạ; kinh Đại
Khổng tước vương chú Q.trung; Đại nhật
kinh sớ Q.5; Đại nhật kinh sớ diễn áo sao
Q.15].
BÁN GIÀ PHU TỌA
Là một trong các phép ngồi. Còn gọi là
Bán già chính tọa, Bán già tọa, Bán kết già,
Bán già, Bán tọa, Hiền tọa. Tục gọi là ngồi
tréo một nửa. Tức là phép ngồi tréo một
chân, còn chân kia đặt lên trên chân tréo.
Nếu cả hai chân tréo vào nhau và đặt trên
bắp vế, thì gọi là Kết già phu tọa, Như lai
tọa (ngồi xếp bằng, ngồi kiểu đức Như lai).
Có hai loại ngồi bán già là Cát tường và
Hàng ma. Chân phải đặt lên bắp vế bên
trái là ngồi bán già Cát tường, Mật giáo phần
nhiều dùng phép ngồi này, cũng gọi là Cát
tường tọa, Phổ hiền già, Kim cương tát đỏa
già, Tát đỏa già. Trong mạn đồ la thuộc hai
bộ Kim cương, Thai tạng, trừ các Bồ tát Hư

không tạng, Thiên thủ Quan âm, Kim cương
tạng vương và Bát nhã ra, còn hơn vài trăm
vị tôn Bồ tát đều ngồi bán già trên tòa hoa
sen. Và đối ứng phép ngồi này với phép
ngồi của Như lai mà gọi là Bồ tát tọa (phép
ngồi của Bồ tát). Chân trái đặt trên bắp vế
phải là ngồi bán già Hàng ma, cũng gọi là
Hàng phục tọa, phần nhiều trong Thiền
gia ứng dụng phép ngồi này. Lại cứ theo
luật Tứ phần quyển 49 chép, thì ngồi bán
già nguyên là kiểu ngồi riêng của tỉ khưu
ni được
Phật cho
phép, để
phòng
ngừa kinh
huyết rịn
ra hoặc bị
rắn rết
xâm hại. Có lẽ chỉ vì lí do ấy mà đời sau
đắp vẽ tượng các Bồ tát, phần nhiều đắp
vẽ hình đàn bà. [X. kinh Bất không quyên
sách thần biến chân ngôn Q.8; Hữu bộ tì
nại da tạp sự Q.31; luật Ma ha tăng kì
Q.40; Thập bát khế ấn. Thiền uyển thanh
qui Q.8 Tọa thiền nghi]. (xt. Kết Già Phu
Tọa).
BÁN GIÀ TƯ DUY TƯỢNG
Một loại tượng Phật được tạo hình theo
kiểu ngồi tựa. Thông thường chân trái thõng
xuống đất, chân phải xếp ngang đặt trên
đầu gối trái, tay trái thoải xuống một cách
tự nhiên và đặt lên mắt cá chân phải; nửa
mình trên hơi cúi xuống, cả năm ngón tay
phải hoặc hai ngón trỏ và giữa chống vào
má bên phải, tỏ cái dáng đang suy nghĩ điều
gì. Loại tượng Phật này, phổ thông nhất, là
tượng Thái tử Tất đạt đa tư duy và tượng Di
lặc tư duy.
Tác phẩm tạo hình loại này đã được
lưu truyền ở Ấn độ từ xưa, nguyên là biểu
Ngôi Bán Già
BÁN GIÀ TƯ DUY TƯỢNG

hiện cái tư thái của
Thái tử Tất đạt đa
trước khi xuất gia.
Đại khái có ba loại:
1. Khi thái tử
ngồi dưới gốc cây
Diêm phù xem
người nông dân
đang cày ruộng, đàn
chim theo sau, hễ
thấy con nèn con dế
nào từ trong đất cày
bò ra là chúng tranh
nhau mổ ăn, thấy
thế, Thái tử sinh tâm
thương xót và suy tư
về cảnh tượng ấy.
2. Để làm nhụt chí xuất gia của Thái tử,
vua Tịnh phạn sai bày những yến tiệc liên
miên, cung nhân mĩ nữ ca hát vui nhộn,
khi tiệc tàn, Thái tử nhìn vẻ xấu xí của các
cung nữ mệt mỏi đang ngủ và ngáy o o, mà
nảy sinh tư duy.
3. Thái tử bỏ thành xuất gia, đến rừng
khổ hạnh, khi từ biệt con ngựa Kiền trắc
yêu quí mà nảy sinh tư duy. Những tượng
tư duy lưu truyền ở Trung quốc phần nhiều
thuộc loại này. Tại Trung quốc, từ thời Nam
Bắc triều trở
đi đã có các
tác phẩm
tượng Bán
già tư duy.
Từ khoảng
thế kỉ thứ V
thời Bắc
Ngụy, đã thấy
xuất hiện
kiểu tượng
độc lập hình

bán già tư
duy, sớm
nhất là tượng
bán già tư duy được tạc bằng đá vào năm
Thái bình chân quân thứ 3 (442) đời Thái
vũ đế; áo của tượng dính sát vào mình, tạo
hình tả thực, rõ ràng là đã chịu ảnh hưởng
của nghệ thuật phương tây, vì vào thời ấy,
sự qua lại giữa các nước Tây vực đã rất dễ
dàng. Hậu bán thế kỉ thứ V, hang đá Vân
cương lục tục được đục khoét, trong đó tại
các hang thứ 6, thứ 7, thứ 8 cũng đã xuất
hiện loại tạo hình tượng tương tự. Lại Tây
an là điểm giao thông then chốt giữa Đông
và Tây vào thời ấy, từ sớm đã là địa phương
giáo hóa của ngài Cưu ma la thập, văn hóa
rất cao, những tượng tư duy được tạo với
thể thái trọng
hậu, biểu
hiện phẩm
cách cao
thượng.
Ngoài ra, còn
có tượng bán
già tư duy
bằng ngọc
trắng do
Triệu thị, vợ
của Minh
nhung ái lạc,
tạo vào năm
Vũ định thứ
2 (544) đời
Đông Ngụy, tượng này là di phẩm tượng
bán già ở đời ĐôngNgụy đến thời kì đầu đời
BắcTề. Vào thời đại BắcTề, cách tạo hình
dần dần đi đến hình thức nhất định, nhưng
thân tượng hơi gầy (ốm) hơn và đường nét
thanh nhã bóng bẩy, cho thấy cái phong
thái mĩ lệ ít có trong lịch sử điêu khắc của
Trung quốc, mà đại biểu là tượng bán già tư
duy bằng ngọc trắng được tạo vào niên hiệu
Vũ bình năm đầu (570) đời Hậu chủ. Ngoài

ra, những tượng bán già tư duy tại Hàn quốc
và Nhật bản cũng chịu nhiều ảnh hưởng
phong cách của BắcNgụy, Bắc Tề.
Tượng Bán Già Tư Duy Thời
Đông Ngụy
Tượng Bán Già Tư Duy Thời BắcTề
Tượng Bán Già Tư Duy Thời Phi Điểu
của Nhật Bản
BÁN GIÀ TƯ DUY TƯỢNG

Tượng tư duy sớm nhất ở nước Hàn,
được tạo vào thế kỉ thứ IV, thời đại cổ Tân
la. Còn có tượng bán già tư duy bằng kim
đồng, mũ, xiêm... được tạo từ khoảng thế kỉ
thứ VI đến thứ VII. Tại Nhật bản thì loại
tượng này được lưu hành vào các thời đại
Phi điểu (552 - 644), thời đại Bạch phượng
(645 - 707). Tại chùa Quảng long cho đến
nay vẫn còn tàng trữ tượng bán già tư duy
bằng hai hình thức bảo quan (mũ báu) và
bảo kế (tóc quí).
BÁN GIẢ BỒ-THIÊN-NI
........
Phạm:paĩcabhojanìya. Còn gọi là Bán
giả bồ xà ni. Bán giả, là số 5; bồ thiện ni,
chỉ các đồ ăn. Dịch ý là năm thức ăn, năm
thức ăn chính. Cứ theo Hữu bộ tì nại da
quyển 36 chép, thì năm thức ăn chính ấy
là: cơm, cơm đậu mạch, miến, thịt và bánh.
Tứ phần luật sớ sức tông nghĩa kí quyển 5,
thì bảo năm bồ thiện ni là: cơm, miến, cơm
khô, cá và thịt. [X. Nam hải kí qui nội pháp
truyện Q.1]. (xt. Nhị Ngũ Thực, Bán Giả
Kha Đán Ni).
BÁN GIẢ KHA ĐÁN NI
Phạm:paĩcakhàdanìya. Còn gọi là Bán
giả khư xà ni, Bán giả khư đán ni. Bán giả,
là số năm; Kha đán ni, chỉ các thức ăn cắn
nhai. Dịch ý là năm thứ ăn cắn nhai, năm
thứ ăn không chính thức. Các bộ luật ghi
chép những loại thức ăn này có hơi khác
nhau; cứ theo Hữu bộ tì nại da quyển 36
chép, năm thứ ăn cắn nhai không chính
thức là: củ, cây, lá, hoa và quả. Tứ phần
luật sớ sức tông nghĩa kí quyển 5, thì bảo
năm thứ kha đán ni là: cành, lá, hoa, quả
và thức ăn nghiền nhỏ. Lại năm thức thực
vật này, tuy ăn dùng được, nhưng không
đủ no, vì thế không được coi là những thực
vật chính thức. Khi đức Phật chế giới đã

qui định, nếu đã ăn năm thứ ăn chính xong,
no rồi, thì không được dùng năm thứ ăn
không chính thức nữa. [X. Nam hải kí qui
nội pháp truyện Q.1]. (xt. Nhị Ngũ Thực).
BÁN HẠ
.....
Tức là ngày ở khoảng giữa ba tháng kết
hạ đến giải hạ trong mùa hạ an cư của Thiền
lâm. Hạ an cư bắt đầu vào ngày 15 tháng 5
(lịch cũ là 15 tháng 4), gọi là kết hạ; chấm
dứt vào ngày 15 tháng 8 (lịch cũ 15 tháng
7), gọi là giải hạ. Vì thế, ngày nửa hạ là 1
tháng 7 (lịch cũ là 1 tháng 6), từ ngày này
trở về trước, gọi là nửa hạ trước, về sau, gọi
là nửa hạ sau. Vào ngày bán hạ, Hòa thượng
đường đầu hoặc vị Thủ tọa, có lời chúc
mừng đại chúng, đại chúng ngày hôm ấy,
làm thêm rau trái để ăn mừng, tiết ăn mừng
này gọi là Bán hạ tiết, cũng gọi là Băng tiết
(tiết trong sạch). Nếu an cư vào mùa đông,
thì ngày bán hạ tương đương ngày Đông
chí. Lâm tế lục (Đại 47, 505 trung), nói: “Sư
nhân ngày bán hạ, đến Hoàng bá”. [X.
Thiền lâm tượng khí tiên Q.3 Tiết thời
môn].
BÁN KÊ
Chỉ nửa sau của bài kệ “Các hành vô
thường, là pháp sinh diệt, sinh diệt diệt rồi,
tịch diệt là vui”. Cứ theo kinh Đại ban Niết
bàn (bản Bắc) quyển 14 nói, thì khi đức
Thích ca Như lai còn là phàm phu trong
đời quá khứ, vào núi Tuyết tu hạnh Bồ tát,
trời Đế thích hóa hiện làm quỉ La sát nói
cho nghe nửa trước của bài kệ, Bồ tát vui
mừng xin được nghe nốt nửa sau của kệ,
nhưng quỉ La sát không chịu, Bồ tát liền
thề bỏ thân cho quỉ mới được nghe hết. Vì
lí do ấy nên cũng gọi là Tuyết sơn bán kệ
(nửa bài kệ trong núi Tuyết), hoặc Tuyết
sơn bát tự (tám chữ trong núi Tuyết). Kinh
BÁN KÊ

Tâm địa quán quyển 1 (Đại 3, 295 hạ), nói:
“Thủa xưa, đức Phật còn là phàm phu, đi
vào núi Tuyết cầu Phật đạo; nhiếp tâm mạnh
mẽ hăng hái, vì nửa bài kệ mà bỏ cả thân
mệnh”. Lại nửa bài kệ do quỉ La sát nói ghi
ở trên, cũng có thuyết bảo do Dạ xoa nói,
vì thế còn gọi là Dạ xoa nói nửa kệ. [X.
Vân môn khuông chân thiền sư quảng lục
Q.trung]. (xt. Tuyết Sơn Đại Sĩ).
BÁN KHAI BÁN HỢP
...........
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Còn nói
là Bán hợp bán khai. Vốn là thuật ngữ được
dùng để phán định, giải thích về giáo tướng
trong Phật học. Khai, có nghĩa hiển bày,
hợp, có nghĩa là bỏ bớt. Trong Thiền lâm,
thường dùng từ ngữ này để biểu thị một
nửa hợp, một nửa khai, chứ không thiên
hẳn về một bên nào. Minh giác thiền sư
ngữ lục quyển 2 (Đại 47, 679 trung), nói:
“Long tuyền và dao búa đồng sắt, sắc bén,
cùn lụt khác nhau lắm. (...) Thế đó! Thế
đó! Một ra một vào, nửa hợp nửa khai;
những ai biết rộng, thử biện đen trắng”. [X.
Bích nham lục Tắc 18].
BÁN LẠC
.....
Chỉ Tu-đa-la trong chín bộ Tiểu thừa.
Trong “Bán mãn nhị giáo” (hai giáo Nửa và
Đủ), Tu đa la được thí dụ như Bán tự giáo
(giáo nửa chữ); trong năm vị của kinh Niết
bàn, thì được thí dụ như vị lạc (sữa đặc), vì
thế hợp cả hai thí dụ mà gọi là Bán lạc.
Pháp hoa huyền nghĩa quyển 10 phần dưới
(Đại 33, 809 dưới), nói: “Tu đa la là giáo
Bán lạc, nếu bàn riêng thì ở vào thời thứ
hai, nếu bàn chung thì cũng ở thời kì sau”.
BÁN LẠP THÀNH
Vị trí thành nằm về phía đông bắc Cát
lâm, nơi cách huyện Hồn xuân về phía tây

độ bốn cây số, là di tích ở phủ Long nguyên,
Đông kinh, nước Bột hải, người ta suy định
nó được kiến tạo vào đầu đời Đường. Bốn
chung quanh có một dẫy vách đất dài đến
vài trăm mét, trong đó, từ nam đến bắc liên
tục có nền đất, trên nền đất có di tích cung
điện. Con đường lớn chính giữa thành chia
làm hai khu đông tây, thấy có nền cũ của
ba ngôi chùa,
khu đông có hai,
khu tây có một.
Đồng thời, phát
hiện mấy pho
tượng hai đức
Phật ngồi sánh
ngang nhau,
được khắc bằng
đá, cho thấy ảnh
hưởng của tín
ngưỡng Pháp
hoa. Hiện nay,
cứ theo kiểu cách
tượng Phật mà suy tính, thì tượng có thể đã
được tạc vào cuối thời kì Lục triều, hoặc đã
được tạc vào trước thời kì Bột hải và chịu
ảnh hưởng của Cao li.
BÁN LIÊN HOA ẤN
Thủ ấn trong Mật giáo. Có hai tướng ấn:
1. Nói tắt là Bán liên hoa. Tức là nửa
ấn Liên hoa hợp chưởng. Là ấn Phạm thiên
được chép trong Thập nhị thiên quĩ, thông
thường, người ta quen gọi là ấn nửa hoa
sen. Tướng ấn là tay phải nắm lại, đặt vào
cạnh sườn bên phải, năm ngón tay trái dính
vào nhau và hơi co xuống, rồi giơ lên qua
bả vai một chút.
2. Tay phải nắm lại và đặt nơi thắt lưng,
ngón cái và ngón vô danh của tay trái dính
hai đầu ngón với nhau, làm như dáng ngắt
hoa.
Tượng Phật ở Thành Bán Lạp
BÁN KHAI BÁN HỢP

BÁN LỘ XUẤT GIA
Xuất gia, ra khỏi nhà phiền não trói buộc,
tức là tách rời khỏi nếp sống tại gia mà
chuyên tâm tu tịnh hạnh của sa môn. Bán
lộ xuất gia (nửa đường xuất gia), tức chỉ người
tín đồ Phật giáo bỏ tục xuất gia ở tuổi trung
niên. Lại thông thường, người ta chuyển
dụng từ ngữ “nửa đường xuất gia” để nói về
người thay đổi nghề nghiệp nửa chừng, chứ
đã không làm nghề ấy ngay từ đầu, hàm ý
là kĩ thuật vẫn chưa được tinh chuyên.
BÁN MÃN NHỊ GIÁO
Còn gọi là Bán mãn giáo, Bán mãn nhị
tự giáo. Tức nói tắt của Bán tự giáo và Mãn
tự giáo. Bán tự, nửa chữ, nguyên là chỉ chữ
gốc trong tiếng Phạm, tức là tự mẫu; Mãn
tự, cả chữ, thì chỉ văn tự đã được làm thành
bởi các tự mẫu tập hợp lại. Luận Tì già la
(Phạm:Vyàkaraịa) của Ấn độ cổ đại, là
một cuốn sách về văn pháp nổi tiếng, trong
năm chương, chương thứ nhất là Tất đàm
nêu rõ “bán tự giáo” của các tự mẫu, còn
nếu trao truyền toàn bộ cả năm chương thì
thuộc về “mãn tự giáo”. Trong Phật giáo, ý
ấy được chuyển dụng để chỉ chín bộ kinh
của Tiểu thừa Thanh văn là Bán tự giáo,
và chỉ các kinh điển Phương đẳng Đại thừa
là Mãn tự giáo. Sự phân chia hai giáo Bán,
Mãn đại khái cũng giống như cách phân
loại hai thừa Đại, Tiểu vậy. Bán tự giáo căn
cứ theo lời thí dụ trong kinh Niết bàn (bản
Bắc) quyển 5 và quyển 8 mà có; kinh Niết
bàn chép, cũng như dạy dỗ con trẻ, trước
dạy nửa chữ, sau mới dạy cả chữ trong luận
Tì già la. Đức Phật cũng thế, trước nói chín
bộ kinh Tiểu thừa, sau mới nói các kinh
điển Phương đẳng Đại thừa.
Ngoài những nghĩa được ghi trên, cứ
theo Xuất tam tạng kí tập quyển 1, Niết
bàn kinh nghĩa kí quyển 4 phần trên, giải

thích là, nói các việc thế gian khiến sinh
phiền não, gọi là Bán tự, còn nói các việc
xuất thế gian khiến sinh các pháp thiện,
gọi là Mãn tự. Xưa nay các sư phần nhiều
gọi sự giải thích này là Giáo phán:
1. Tương truyền, Đàm vô sấm đời Bắc
Lương và Tuệ viễn đời Tùy, cho tạng Tiểu
thừa Thanh văn là Bán tự giáo, tạng Đại
thừa Bồ tát là Mãn tự giáo.
2. Do Bồ đề lưu chi đời Bắc Ngụy lập
ra, bảo giáo pháp mà đức Phật nói trong
khoảng mười hai năm sau khi thành đạo,
là Bán tự giáo, còn giáo pháp nói từ mười
hai năm trở về sau, là Mãn tự giáo.
3. Trí khải và Khuy cơ cho rằng, ý hai
giáo Bán, Mãn tức là hai thừa Đại, Tiểu.
4. Trạm nhiên ở Kinh khê thì đem phối
với giáo của Thiên thai, tức ba giáo Tạng,
Thông, Biệt là Bán tự giáo, chỉ có Viên giáo
là Mãn tự giáo.
5. Luận Niết bàn thì đem hai giáo phối
với thuyết Tiệm giáo và Đốn giáo, nhưng
Tiệm giáo ở đây là chỉ giáo Thanh văn, mà
Đốn giáo là chỉ giáo Niết bàn, chứ không
liên quan gì đến giáo pháp đốn tiệm của
Thiền tông đời sau.
Tóm lại, hết thảy Phật giáo có thể được
qui nạp thành hai giáo Bán, Mãn, hai giáo
Quyền, Thực (quyền giả giáo và chân thực
giáo, tức giáo pháp tạm thời và giáo pháp
chân thực), vì thế, toàn bộ giáo thuyết Phật
giáo cũng có thể được gọi chung là “Bán
mãn quyền thực”. [X. Hoa nghiêm kinh sớ
Q.1; Pháp hoa huyền nghĩa Q.10 phần dưới;
Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương Q.1;
Thiên thai tứ giáo nghi tập chú Q.thượng].
(xt. Nhị Giáo, Bán Tự Mãn Tự).
BÁN NA BÀ QUẢ
...........
Gọi tắt là Bán na. Cứ theo Đại đường
tây vực kí quyển 10 chép, thì quả hình giống
BÁN NA BÀ QUẢ

như quả bí đỏ, khi chín thì màu đỏ ửng,
trong có mấy chục quả nhỏ, cỡ bằng cái
trứng gà, nước quả đỏ và vị rất ngọt. Nhưng
Tây vực kí ghi tên gọi là Ban hạch sa quả,
tức quả của cây Ba na sa; còn tên Bán na
bà quả thì thấy trong Khả hồng âm nghĩa
quyển 1, Huyền ứng âm nghĩa quyển 24.
BÁN NGUYÊT ĐƯỜNG NGHI
Trong Thiền lâm, mỗi tháng, vào ngày
15 và 30 cử hành nghi thức Bố tát tại nhà
Tăng, gọi là Bán nguyệt đường nghi (nhà
nghi thức nửa tháng). Thông thường thì
phần nhiều lễ Bố tát được cử hành trên
điện Phật. Thiền uyển thanh qui quyển 1
Thỉnh nhân duyên (Vạn tục 111, 442 hạ),
nói: “Hoặc nửa tháng đường nghi, hoặc một
hai ngày thang trà, đều do người trú trì sắp
đặt”.
BÁN NGUYÊT MÃN NGUYÊT
1. Bán nguyệt, tức là khi mặt trăng hiện
nửa hình như cái cung, là hình Tam muội
da của Bồ tát Nguyệt quang và Nguyệt thiên
thuộc Kim cương giới trong Mật giáo; Mãn
nguyệt, tức dụ cái thể tròn sáng của tâm bồ
đề trong sạch, đồng thời, đem mười sáu phần
của mặt trăng thí dụ với mười sáu vị tôn
của Tuệ môn thuộc Kim cương giới. [X. luận
Bồ đề tâm].
2. Chỉ viên ngọc hình bán nguyệt và
hình mãn nguyệt. Là vật dùng làm đẹp cung
điện hoặc trang sức thân thể. Cứ theo kinh
Lí thú chép, thì Vương cung của trời Tha
hóa tự tại dùng châu man, anh lạc, bán
mãn nguyệt... để trang nghiêm.
BÁN QUẢ
.....
Nửa quả. Chỉ một nửa quả Am malặc
(Phạm:àmala) mà vua Adục đã đem cúng
dường chúng tăng. Vua Adục lúc về già
thập phần vất vả, nhưng vẫn đem tất cả

cái gì còn lại để cúng dường. Lúc lâm
chung chỉ còn lại có nửa quả am malặc,
nhà vua cũng sai đem cúng dường chúng
tăng ở chùa Kêđầuma (Phạm:Kurkuỉa),
nhờ thế mà được tự tại. Quả am malặc
giống như quả Hồ đào, vị vừa chua vừa
ngọt, dùng ăn, nhưng cũng có thể dùng
làm thuốc. [X. kinh A dục vương thí bán
a ma lặc quả nhân duyên; A dục vương
truyện Q.3].
BÁN SIÊU
.....
Siêu việt một nửa. Chỉ sự siêu việt chưa
hoàn toàn. Quả A na hàm (Phạm:
Anàgàmin) thứ ba trong bốn quả Thanh
văn, có thể chia làm năm loại, gọi là năm
loại Bất hoàn, loại thứ năm là bậc Thượng
lưu ban (Phạm:Ùrdhvasrota-parinirvàyin).
Thượng lưu ban lại có thể được chia thành
ba thứ, mà Bán siêu là một trong ba thứ
Thượng lưu ban đó. Bất hoàn, không trở
lại, tức đã thoát hẳn sống chết ở cõi Dục,
cho nên không còn phải trở lại nhân gian
để thụ sinh nữa. Loại này là bậc Thánh
quả Bất hoàn ưa thích trí tuệ, trong mười
sáu tầng trời cõi Sắc, hoặc vượt qua một
tầng, hoặc vượt qua hai tầng cho đến năm
ba tầng, nhưng không hoàn toàn vượt hết
được, vì thế gọi là Bán siêu. [X. kinh Tạp
a hàm Q.27; luận Hiển dương thánh giáo
Q.3; Đại thừa nghĩa chương Q.17 phần
đầu].
BÁN THÁC CA
.... ... .Phạm: Panthaka. Là một trong mười
sáu vị La hán. Còn gọi là Bán tha ca, Bán
nhạ ca, Bàn đà già, Ban đặc, Ban thỏ. Hoặc
gọi là Ma ha ban thác ca, Ma ha ban đà.
Dịch ý là Đạo sinh, Đại lộ biên sinh, Đại lộ.
BÁN NGUYÊT ĐƯỜNG NGHI

Là con một người Bà la môn ở thành Xá
vệ thuộc trung Ấn độ, tức là anh của ngài
Chu lợi bàn đặc. Sở trường các cái học thư
toán, xướng tụng, tứ minh, lục tác, có trí
tuệ lớn, năm trăm đồng tử đến theo học.
Sau nghe đức Phật nói pháp mà xuất gia,
không bao lâu, đã chứng quả A la hán. Em
là Chu lợi bàn đặc thì lại ngu độn, tuy
nhiên, sau cũng xuất gia chứng quả. Kinh
tăng nhất a hàm quyển 3 (Đại 2, 558
thượng), nói: “Nhờ sức thần túc, có thể tự
ẩn mình: đó là tỉ khưu Bàn thỏ vậy”. Xưa
nay, người ta vẽ rất nhiều tượng của vị La
hán này, trong đó, Quán hưu đời Đường
vẽ ngài trải tọa cụ ngồi trên đá, áo pháp
choàng cả
hai vai, hai
tay cầm
quyển kinh
đọc tụng.
Trong Pháp
trụ kí, Đại a la
hán Nan đề
mật đa la xếp
ngài vào vị
thứ 10 trong
mười sáu La
hán. Trong
Thập lục La
hán tán, Hoàng đế Càn long nhà Thanh,
thì đặt ngài vào hàng Lahán thứ 13, gọi là
Banạpthápkiết. [X. kinh Alahán cụ
đức; Thiện kiến luật tìbàsa Q.16; Hữu bộ
tìnạida Q.31; luận Phân biệt công đức
Q.5].
BÁN THỂ
Chỉ cái kí hiệu được dùng khi viết các
tự mẫu (Ma đa) trong văn Tất đàm bằng
thể lược (chữ tắt). Khi dùng chữ phức hợp,
thêm kí hiệu đó vào hai bên hoặc trên dưới,

vì thế gọi là Bán thể.
BÁN THIÊN BÀ LA MÔN
Là thân đơn của Tì sa môn hai thân
(Song thân tì sa môn). Tì sa môn hai thân,
thông thường là Tì sa môn thiên (Đa văn
thiên), cùng với Cát tường thiên chẳng phải
hai, trong Mật giáo, phân biệt tượng trưng
cho cái lí lí và trí bình đẳng của Thai tạng
giới và Kim cương giới. Lại cứ theo Khê lam
thập diệp tập quyển 38 chép, thì thủa xưa,
Bán thiên Bà la môn và Đa văn thiên cùng
phát tâm một lúc với nhau, về sau, Đa văn
thiên tu hành tinh tiến, mau chóng thành
phúc trí, còn Bán thiên Bà la môn thì biếng
nhác ham vui, cho nên còn là địa vị phàm
phu. Do đó, Bán thiên Bà la môn tức giận,
thề sẽ trở ngại tất cả những ai tu tập theo
pháp của Đa văn thiên. Vì thế nên biết, Đa
văn thiên biểu thị pháp tính, Bán thiên biểu
thị vô minh. Vô minh và pháp tính là các
pháp tương phản, cho nên hai thân này
đứng xoay lưng vào nhau. Tuy nhiên, vô
minh và pháp tính cũng lại là đồng thể,
pháp tính vô thể nương vào vô minh, vô
minh vô thể nương vào pháp tính, bởi thế
hai thân này cũng lại không tách lìa nhau.
Ngoài ra, cứ theo Diêm la vương cúng dường
thứ đệ (Đại 21, 376 thượng) chép: “Năm
trăm chúng quỉ đói, các chúng quỉ đói Bán
thiên Bà la môn”, thì Bán thiên Bà la môn
là tên của một người tiên trong cõi quỉ đói,
còn gọi là Bà la môn tiên. [X. Thích môn
chính thống Q.4].
BÁN TIỀN
Thí dụ sự ích lợi của việc tu hành thực
tế. Như người nghèo khó đếm tiền hộ người
hàng xóm, tuy cũng thích thú, nhưng chính
thực thì mình chẳng có đến một nửa đồng
tiền. Đây thí dụ những người nghe Thánh
giáo của đức Như lai, nhưng nếu chẳng thiết
Bán Thác Ca
BÁN TIỀN

thực gắng sức tu hành, thì sẽ chẳng có mảy
may ích lợi nào cả. Kinh Hoa nghiêm quyển
13 (Đại 10, 68 thượng), nói: “Như người
đếm tiền hộ người khác, chính mình không
có đến nửa đồng; đối với pháp chẳng tu
hành, nghe nhiều cũng như thế”.
BÁN TÒA
.....
Phạm:ardhàsana. Tức nhường một nửa
chỗ ngồi cho người khác cùng ngồi, ý cho
là địa vị của người ấy cũng ngang bằng với
địa vị của mình. Cứ theo kinh Tạp a hàm
quyển 41, kinh Hoa thủ quyển 1, kinh Phật
bản khởi quyển hạ chép, thì vì ngài Ca diếp
có đủ đức lớn, nên đức Thế tôn, giữa đại
chúng, đã từng chia nửa chỗ ngồi của mình
khiến Ca diếp ngồi, là biểu thị nghĩa Nhị
thừa và Phật cùng ngồi giường giải thoát.
Lại cứ theo kinh Pháp hoa quyển 4 chép,
thì khi đức Thế tôn nói kinh Pháp hoa,
đức Đa bảo Như lai xuất hiện, chia nửa tòa
ngồi cho đức Thế tôn. Đến đời sau, thuyết
“Hai Phật cùng ngồi ngang nhau” đã rất
thịnh hành, đến mức đã có các bức vẽ và
chạm trổ hai Phật cùng ngồi được lưu truyền
ở đời. Trong Trung a hàm quyển 11 kinh
Tứ châu thì nói, vì vua Đính sinh có thần
thông như ý túc và sức uy đức lớn, nên đã
được nửa tòa ngồi của trời Đế thích. Trong
Thiền lâm, sự chia tòa nói pháp tức đã do
sự tích đức Thế tôn chia nửa chỗ ngồi cho
ngài Ca diếp mà có, thông thường phần
nhiều để hình dung tình hình vị Thủ tọa
thay thế vị trú trì nói pháp cho chúng tăng
nghe, vì thế Thủ tọa còn được gọi là “Bán
tòa chức”. Trong tông Tịnh độ, người đã
được vãng sinh Tịnh độ ngồi trên đài hoa
sen, chừa lại nửa chỗ để dành cho người
đồng tu, kiếp sau sẽ cùng đến Tịnh độ mà
ngồi, tức biểu tỏ cái ý người có cùng một

tâm tin sẽ được cùng một chứng ngộ. [X.
kinh Trung bản khởi Q.hạ phẩm Đại ca
diếp thủy lai; Pháp hoa kinh luận Q.hạ;
Pháp hoa nghĩa sớ Q.9; Y Quán kinh đẳng
minh ban chu tam muội hành đạo vãng
sinh tán]. (xt. Phân Tòa).
BÁN TRẠCH CA
Phạm: paịđaka hoặc kaịđàka. Còn
gọi là Bán thích ca, Bán thác, Ban đồ ca,
Ban tra. Dịch ý là hoàng môn, bất năng
nam. Chỉ người không đủ nam căn hoặc
nam căn không được hoàn chỉnh. Trong
các kinh luận nói không giống nhau; cứ
theo luận Câu xá quyển 3, quyển 15 chép,
thì hoàng môn (Phạm: paịđaka) theo nghĩa
rộng, bao gồm hai thứ là Phiến sỉ (Phạm:
waịđha, người thiếu hẳn nam căn) và Bán
trạch ca (Phạm: Kaịđàka, người tuy đủ
nam căn, nhưng không hoàn toàn); Phiến
sỉ có tiên thiên (bản tính) và hậu thiên (hủy
hoại) khác nhau. Bán trạch ca thì có ba
loại khác nhau là: bán trạch ca ghen tương,
bán trạch ca nửa tháng và bán trạch ca
tắm gội. Còn hoàng môn theo nghĩa hẹp
thì chỉ nói về Bán trạch ca mà thôi.
Ngoài ra, cứ theo luận Đại thừa a tì đạt
ma tạp tập quyển 8 chép, thì Bán trạch ca
có năm thứ: bán trạch ca sinh tiện, bán
trạch ca ghen tuông, bán trạch ca nửa tháng,
bán trạch ca tắm gội và bán trạch ca trừ bỏ.
Bán trạch ca lại có thể chia: Sinh bán trạch
ca (sinh ra đã thiếu căn), bán nguyệt bán
trạch ca (khoảng nửa tháng không có khả
năng), đố bán trạch ca (nếu không ghen
tương thì không có khả năng), tinh bán
trạch ca (khi hành dâm thì không có khả
năng), bệnh bán trạch ca (sau khi sinh, căn
bị hoại) v.v... Năm trường hợp kể trên đây
cũng gọi là Ngũ chủng bất năng nam, Ngũ
chủng bất nam, Ngũ chủng hoàng môn.
Những người bán trạch ca, phiến sỉ và hai
căn cùng sinh, theo giới luật qui định, cấm
chỉ xuất gia, thụ giới. [X. luật Tứ phần Q.35;

BÁN TÒA

luận Thuận chính lí Q.9; luận Du già sư
địa Q.53; Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm
chương Q.3; Tứ phần luật hành sự sao tư
trì kí Q.thượng chương 3 đoạn 1]. (xt. Ngũ
Chủng Bất Năng Nam).
BÁN TRAI
.....
1. Chỉ sự giữ chay tịnh trong nửa ngày,
cũng tức là ý phá chay. Bởi vì, phép giữ
chay phải lấy một ngày làm chuẩn, nếu chỉ
giữ nửa ngày thì việc giữ chay không được
trọn vẹn, cũng không khác gì phá chay.
Thông thường, phép giữ chay trọn ngày là
khoảng thời gian một ngày một đêm, từ lúc
sáng rõ ngày hôm nay đến lúc trời sáng rõ
ngày hôm sau làm chuẩn, cũng tức là lúc
qua chính ngọ ngày hôm nay đến lúc trời
sáng rõ ngày hôm sau, không được ăn bất
cứ thực vật gì. Nếu đến tối, phá chay mà
ăn, thì gọi là Bán trai, là vì chỉ giữ chay nửa
ngày từ lúc chính ngọ đến chiều tối mà
thôi. Lại giờ phá chay, nếu là ban ngày thì
gọi là bán trai, nếu là ban đêm thì gọi là
phá trai, nhưng thực thì cả hai đều là ý phá
chay cả. Trong các kinh luận, có nhiều chỗ
ghi chép về công đức thù thắng của sự trì
trai, cho nên, người giữ chay nửa ngày, tuy
có cái lỗi phá chay, nhưng, đứng về phương
diện quả báo công đức mà nói, thì cũng có
phúc đức lớn. Bởi thế, Kinh luật dị tướng
quyển 44 Phá trai do đắc sinh thiên điều
nói (Đại 53, 229 trung): “Phúc giữ nửa chay,
cũng được sinh thiên, bảy đời sinh cõi người,
thường được tự nhiên; giữ chay một ngày,
được sáu mươi vạn năm lương thực tự
nhiên”.
2. Trong Thiền môn, chỉ khoảng thời
gian giữa bữa cháo sáng và bữa cơm ngọ, là
Bán trai. Lại chỉ bữa điểm tâm vào khoảng
giữa bữa cháo và bữa ngọ là Bán trai điểm

tâm; và vào giờ này, hiến trai ở trước Tổ sư,
tụng kinh hồi hướng, gọi là Bán trai cúng
dường hoặc Bán trai phúng kinh. Thiền
lâm tượng khí tiên quyển 3 Tiết thời môn,
chép: “Xưa nói: Ở giữa bữa cháo và bữa
cơm trưa, nên gọi là Bán trai (...) Bán trai là
tên gọi thời giờ vậy”. Ngoài ra, Bán trai còn
nói là Phán trai, vì hai chữ phán và bán
thông nhau, vậy Bán trai tức là Phán trai.
Phán có ý là phán thích, Phán trai có ý là
phán thích hiến trai, vì thế, Bán trai cũng
còn chi văn hồi hướng hiến trai trong Thiền
gia, hoặc chỉ pháp sự hồi hướng hiến trai.
[X. Thiền lâm bị dụng thanh qui Q.6; Chư
hồi hướng bảo giám Q.2; Thiền lâm tượng
khí tiên Q.13 Phúng xướng môn].
3. Chỉ bữa ăn chính ngọ, lấy lúc chính
giữa giờ ngọ làm chính giữa một ngày, đem
một ngày đối lại phần nửa chính, cho nên
gọi Bán trai. Không hoa đàm tùng quyển 2
nói, trong Luật viện và Thiền viện, gọi Ngọ
trai là Bán trai. Vì thế biết Bán trai cũng là
tên gọi khác của Ngọ trai. Lại nếu quá giờ
ngọ rồi mà còn ăn thì gọi là ăn phi thời, là
điều mà giới luật Phật giáo không cho phép.
Cái thói quen ấy được gọi là “quá ngọ bất
thực” (quá giờ ngọ không ăn).
BÁN TRANG THÚC NIÊM CHÂU
Là một loại tràng hạt. Còn gọi là Bán
trang thúc sổ châu. Toàn bộ tràng hạt dùng
thuần thủy tinh xâu thành, gọi là Bản trang
thúc, hoặc Trang thúc niệm châu, thông
thường dùng trong dịp các pháp hội lớn.
Còn tràng hạt chỉ có phần nào là thủy tinh,
ngoài ra là các chất liệu khác lẫn lộn, thì
gọi là Bán trang thúc, loại này thường dùng
hàng ngày. (xt. Niệm Châu).
BÁN TỰ MÃN TỰ
................
Đây có bốn nghĩa.
1. Đứng về phương diện thể chữ mà
nói, thì chỉ những chữ gốc trong chương
BÁN TỰ MÃN TỰ

Tất đàm của tiếng Phạm, như mười hai chữ
ma đa (mẫu âm), ba mươi lăm chữ thể văn
(tử âm), đều đứng riêng rẽ, chưa thành toàn
chữ, vì chưa lọn nghĩa, nên gọi là Bán tự
(nửa chữ). Khi ma đa và thể văn hợp lại mà
thành toàn chữ, vì nghĩa lí đều đầy đủ, nên
gọi là Mãn tự (cả chữ), như luận Tì già la
(Phạm:Vyàkaraịa, tức sách Văn phạm).
Cứ theo kinh Niết bàn (bản Bắc) quyển 5
chép, thì ví như Trưởng giả, duy có một
con, Trưởng giả muốn con mình học mau
thành công, nhưng vì tuổi còn nhỏ nên
chỉ dạy nửa chữ, chứ không dạy cả chữ Tì
già la (luận). Nửa chữ trong thí dụ này là
chỉ chín bộ kinh của Tiểu thừa Thanh văn;
cả chữ Tì già la (luận) thì chỉ kinh điển
Phương đẳng Đại thừa. Cũng kinh trên,
quyển 8 chép, đức Phật nói pháp, mới đầu
nói nửa chữ để làm căn bản, phàm các loại
kí luận, chú thuật, văn chương, các thực
pháp chư ấm v.v... đều thuộc nửa chữ căn
bản này, phàm phu học để làm nền tảng,
rồi sau mới có thể biết rõ và phân biệt được
pháp nào đúng pháp nào sai.
2. Đứng về phương diện pháp được nói
mà bàn, thì nói “thế pháp” là nửa, nói “xuất
thế pháp” là cả. Lại trong pháp xuất thế,
nói Tiểu thừa là nửa, nói Đại thừa là cả.
3. Đứng về phương diện cái được phát
sinh mà nói, thì sinh phiền não là nửa, sinh
điều thiện là cả. Lại trong sinh thiện, sinh
thế thiện là nửa, sinh xuất thế thiện là cả; lại
trong thiện xuất thế, sinh hành giả Tiểu thừa
là nửa, sinh hành giả Đại thừa là cả. Kinh
Niết bàn (bản Bắc) quyển 8 nói, nửa chữ là
căn bản của các lời nói phiền não, cả chữ là
căn bản của hết thảy lời nói thiện pháp. Ví
như ở thế gian, người làm ác gọi là bán nhân
(nửa người), người tu thiện gọi là mãn nhân
(cả người, người hoàn toàn). [X. Niết bàn kinh

nghĩa kí Q.4 (Tuệ viễn); Xuất tam tạng kí tập
Q.1; Đại Niết bàn kinh sớ (Cát tạng); Tất
đàm tạng Q.7 (An nhiên)].
4. Về phương diện phán giáo, trước nay
có các vị Đàm vô sấm, Tuệ viễn, Bồ đề lưu
chi, Trí khải, Khuy cơ, Trạm nhiên v.v...
dựa theo nghĩa gốc của hai chữ bán mãn
mà chuyển dụng thành sự giải thích độc
đáo về giáo tướng phán thích. Các thuyết
phán lập của các nhà tuy khác nhau, nhưng
đại để đều lấy hai giáo này để phân biệt
biểu thị hai giáo Đại thừa (mãn), Tiểu thừa
(bán). (xt. Bán Mãn Nhị Giáo).
BÁN VÃN
Buổi xế trưa. Trong Tùng lâm, thời giờ
giữa khoảng sau bữa ngọ trai đến buổi
chiều, gọi là bán vãn, độ hai giờ trưa hiện
nay. Vào giờ ấy, người coi về việc tắm giặt
(gọi là dục đầu), đánh chuông báo cho đại
chúng biết để đi tắm giặt. Bị dụng thanh
qui quyển 7 Tri dục điều (Vạn tục 112, 55
hạ), nói: “Bán vãn, dục đầu thưa Thủ tọa,
Phương trượng, Duy na rồi đánh ba hồi
trống, (...) đánh trống báo tắm”. Còn theo
Sắc tubách trượng thanh qui, thì giờ đánh
trống báo tắm được làm vào sau ngọ trai.
[X. Thiền lâm tượng khí tiên Q.3 Tiết thời
môn].
BẠN CHÂN THANG
Trong Thiền lâm, vào các ngày giỗ (kị)
Tổ sư, Trú trì xuất tiền cho người giữ kho
sắm sửa trai nghi cúng dường, sau giờ ngọ
trai, đặc biệt thỉnh các vị ở Tây đường,
Lưỡng tự dâng nước trà nóng cúng dường
trước tượng Phật và tượng các Tổ sư để
cùng uống trà, gọi là Bạn chân thang. Sắc
tu bách trượng thanh qui quyển 2 Tự pháp
sư kị điều (Đại 48, 119 thượng), nói: “Nên
thỉnh riêng làm bạn chân thang (sau bữa
ngọ trai, Phương trượng khách đầu thỉnh
các vị ở Tây đường, Lưỡng tự, buổi chiều
đối trước tượng cùng uống trà)”.
BÁN VÃN

BẠN DẠ
Trong Thiền lâm, đối với vị tăng đã quá
cố, một đêm trước khi hỏa thiêu (trà tì), các
sư nhỏ thức suốt đêm, đứng bên cạnh vị
tăng quá cố để túc trực cúng dường, gọi là
Bạn dạ. Còn gọi là Vãn dạ. Tục gọi là Thông
dạ - Cứ theo Thiền lâm tượng khí tiên loại
thứ 4 Tiết thời môn - trích dẫn Đại giám
thanh qui nói, cái đêm mà vị tăng nhập
diệt gọi là Đương dạ, đêm thứ hai gọi là
Vãn dạ, ngày thứ ba trà tì (hỏa táng). Vãn
dạ còn gọi là Đại dạ, vì chỉ còn để lại một
đêm này mà thôi, ngày mai ra đi thì không
trở về nữa, vì thế ân cần cúng dường, các
sư nhỏ dứng vòng quanh một bên, suốt
đêm không ngủ, cho nên gọi là Bạn dạ,
đêm ấy chỉ tụng kinh Kim cương và đánh
khánh.
BẠN HẠC TÙY PHONG ĐẮC TỰ DO
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Nguyên
chỉ mây, hạc bay giữa hư không, chẳng nghĩ
gì khác, theo ngọn gió đưa, tự do tự tại.
Trong Thiền lâm, từ ngữ này được chuyển
dụng để thí dụ cái cảnh giới của Thiền giả,
cũng lâng lâng tự tại như mây, như hạc,
chẳng có gì cản trở. Thung dung lục Tắc
19 (Đại 48, 239 trung), nói: “Cửa biển xanh
rờn, mây trắng bay chơi. (bạn hạc theo gió
được tự do)”.
BẠN LIÊU
Trong Thiền viện, chỉ ý có thể tự do
ra vào phòng liêu. Thông thường chỉ có
Thủ tọa là có quyền bạn liêu. Thiền uyển
thanh qui quyển 10 Bách trượng qui
thằng tụng điều (Vạn Tục 111, 467 hạ),
nói: “Chỉ Thủ tọa có quyền bạn liêu, ngoài
ra phải được phép của chủ liêu mới được
ra vào, đại chúng phải tuân theo qui định
này”.
BẠN TĂNG

1. Còn gọi là phiên tăng, trợ tu. Là vị
tăng theo thầy tu tập trong phép tu của Mật
giáo.
2. Còn gọi là dịch tăng, chỉ vị tăng giúp
vị trú trì trong các việc tụng kinh lễ bái,
trong Tịnh độ chân tông của Nhật bản.
3. Còn gọi là tòng tăng, là tăng theo
hầu vị trú trì.
BẠN THIỀN
Cũng gọi là Bồi Thiền. Tức chỉ vị trú
trì, sau năm canh lễ bái, vào nhà Tăng cùng
ngồi Thiền với đại chúng. Tiểu tùng lâm
lược thanh qui quyển thượng Trú trì điều
(Đại 81, 690 trung), nói: “Trú trì bạn cùng
đại chúng ngồi Thiền, đây gọi là Bồi thiền”.
[X. Thiền lâm tượng khí tiên loại thứ 9 Tùng
quĩ môn].
BẠN TRAI
Tức ý là phụ giúp vị tân trú trì sửa soạn
trai nghi trong bữa ăn trưa. Tại Thiền viện,
bạn trai, là chỉ bữa ngọ trai, hoặc khi làm
Phật sự, chỉ việc cúng dường ăn uống. Sắc
tu bách trượng thanh qui quyển 3 Thỉnh
tân trú trì điều (Đại 48, 1124 trung), nói:
“Sau khi đại chúng nhận sấn vật xong, về
chỗ bạn trai”.
BẢN
..
I.Bản. Là một trong những khí cụ để
đánh. Bản được treo tại một chỗ nhất định
trong chùa, là khí cụ được đánh lên để báo
hiệu giờ giấc hoặc giờ tập họp. Phần nhiều
làm bằng gỗ, trên mặt có viết các câu kệ
BẢN

như: “Cẩn bạch đại chúng, sống chết việc
lớn, vô thường nhanh chóng, phải nên tỉnh
thức, chớ có buông lung”. Cũng có khi làm
bằng đồng xanh, nhưng trường hợp này
rất ít. Lại y theo hình dáng của bản mà có
các tên gọi như bản mây, bản cá (hình áng
mây, hình con cá).
Trong Thiền lâm, bản có lớn, nhỏ khác
nhau. Tấm bản treo trước nhà kho to hơn
các bản treo ở những nhà khác, cho nên
gọi là đại bản. Bản treo trước nhà Phương
trượng, gọi là Phương trượng bản; treo trước
liêu (phòng) của chúng tăng, gọi là ngoại
bản; treo bên trong liêu, gọi là nội bản; treo
ở dưới quả chuông nhỏ, gọi là chung bản.
Ngoài ra, còn có bản Thủ tọa, bản nhà Tổ,
bản nhà khách. Trong các Thiền đường
trong chùa thuộc Thiền tông, bản phải treo
ở dưới quả chuông báo hiệu; tông Lâm tế
treo ngang, tông Tào động thì treo dọc để
tỏ sự khác biệt của tông mình.
II.Bản. Những chiếc giường được đặt
trong nhà Tăng thuộc chùa viện Thiền
tông, cũng gọi là bản. Tùy theo cỡ lớn nhỏ
của nhà
Tăng mà
có bốn
bản, sáu
bản, mười
hai bản
kha c
nhau; rồi
tùy theo vị
trí mà
cũng có
các tên gọi như: tiền bản, hậu bản, xuất
nhập bản, Thủ tọa bản (giường ở hướng
đông bắc), Tây đường bản (giường đông
nam), hậu đường bản (giường tây bắc), lập
tăng bản (giường tây nam) v.v... Lại cái bản

để dựa lưng cho đỡ mỏi khi ngồi Thiền, thì
gọi là Thiền bản hoặc ỷ bản. [X. Sắc tu
bách trượng thanh qui Q.thượng Chúc li
chương Thánh tiết điều, Q.hạ Pháp khí
chương Bản điều; Thiền uyển thanh qui
Q.1, Q.2, Q.5].
BẢN BẢN HẠNH NAM (1899 - 1973)
.........
Là nhà học giả Phật giáo Nhật bản. Tiến
sĩ văn học. Người huyện Cương sơn. Tốt
nghiệp tại Đại học Đông kinh năm 1929.
Từng là giáo sư tại Đại học Lập chính và
Giám đốc sở nghiên cứu văn hóa Pháp hoa.
Ông thuộc tông Nhật liên. Có uy tín về
giáo học Hoa nghiêm tại Nhật bản hiện
đại. Những trứ tác chủ yếu của ông gồm có:
Hoa nghiêm kinh thám huyền kí dịch chú,
Hoa nghiêm giáo học đích nghiên cứu, Pháp
hoa kinh dịch chú, Đại tì bà sa luận dịch
chú...
BẢN BẤT SINH TẾ
Là cái bản thể chẳng sinh chẳng diệt,
tức chỉ cái tâm tự tính thanh tịnh sẵn có
của mọi người. Đại nhật kinh sớ quyển 1
(Đại 39, 589 hạ), nói: “Bản bất sinh tế tức
là tâm tự tính thanh tịnh. Tâm tự tính
thanh tịnh tức là chữ A”. Đại nhật kinh sớ
quyển 7 (Đại 39, 651 hạ), nói: “Bất sinh tế
là gốc của muôn pháp, (...) nếu người nào
thấy được bản bất sinh tế, thì biết được tâm
mình một cách như thực. Biết được tâm
mình một cách như thực, tức là nhất thiết
trí trí”. (xt. A Tự Bản Bất Sinh).
BẢN BI
.....
Là một loại di vật của Phật giáo Nhật
bản. Một loại tháp bà. Trên phiến đá nhỏ,
dài, hình dẹt, bằng phẳng, khắc hai, ba
đường ngang. Ở phía trên khắc núi, phía
dưới khắc chủng tử của Phật Bồ tát, hoặc
tượng Phật, danh hiệu Phật, đồng thời, ghi
rõ năm, tháng, ngày, Pháp hiệu và mục đích
Bản

BẢN BẢN HẠNH NAM

tạo dựng... Niên đại lưu hành là vào thời kì
Liêm thương và đến cuối thời kì Thất đinh
tại Nhật bản, phổ biến ở các vùng Sơn hình
và Đức đảo; ở Quan đông cũng có và, tất
nhiên, Kì ngọc, Đông kinh. Tài liệu chủ
yếu để chạm trổ là những phiến đá mầu
lục được sản ở Trật phụ; tấm bia bản xưa
nhất được biết hiện nay, đã được tạo dựng
vào năm 1227, và tấm mới nhất dựng năm
1598. Những bia bản thời kì đầu rất to lớn,
mỗi tấm cao đến năm mét; bia thời gần đây
thì cứ dần dần nhỏ đi, cho đến nhỏ nhất
chưa được một mét. Mục đích tạo dựng
thường là truy tiến, khổ hạnh, cúng dường
Canh thân, cúng dường niệm Phật v.v...
(xt. Canh Thân).
BẢN CẢM ỨNG DIÊU
...........
Là “Diệu” thứ tư trong Bản môn thập
diệu do Đại sư Tríkhải tông Thiên thai lập
ra khi giải thích về chữ “Diệu” trong đề kinh
của “Diệu pháp liên hoa kinh”. Có nghĩa là
sự cảm ứng của quả Phật bản địa là bất khả
tư nghị. Đã thành quả rồi thì vốn đã chứng
được hai mươi lăm thứ Tam muội và từ bi
thề nguyền tương ứng với cơ cảm của chúng
sinh mà tùy duyên hóa độ. [X. kinh Pháp
hoa Q.5 phẩm Như lai thọ lượng; Pháp hoa
huyền nghĩa Q.7 phần trên]. (xt. Thập Diệu).
BẢN CAO TÍCH HẠ
Là một trong bốn câu do tông Thiên
thai lập ra khi bàn luận và giải thích về sự
cao thấp của hai môn Bản và Tích. Cứ theo
Tịnh danh huyền sớ quyển 4, Pháp hoa
huyền nghĩa thích tiêm quyển 15 chép, đứng
về phương diện Phật thân mà nói, như Phật
thị hiện thân Bồ tát, thì gọi là Bản cao Tích
thấp; Bồ tát thị hiện thân Phật, thì gọi là
Bản thấp Tích cao. Lại như Phật thị hiện
thân Phật thì là Bản, Tích đều cao; Bồ tát

Sơ địa thị hiện tướng sơ địa, thì là Bản,
Tích đều thấp. [X. Pháp hoa huyền nghĩa
Q.7]. (xt. Bản Tích Nhị Môn).
BẢN CHẤT
Là giáo nghĩa của tông Pháp tướng. Đối
lại với “ảnh tượng”, là chỗ nương tựa của
ảnh tượng. Khi tâm và tâm sở (tác dụng
của tâm) nhận thức đối tượng, thì trong
nội tâm biến hiện ra cái tướng trạng của
đối tượng được nhận thức, là đối tượng trực
tiếp của nhận thức, cái ấy gọi là ảnh tượng.
Trái lại, cái căn cứ thực chất và tự thể y tồn
của ảnh tượng, thì gọi là bản chất, là đối
tượng gián tiếp của sự nhận thức. Vì thế,
tướng phần có thể được chia làm hai loại,
là bản chất tướng phần và ảnh tượng tướng
phần. Như khi nhãn thức duyên theo sắc
cảnh, thì ngoài cái ảnh tượng do nhãn thức
biến hiện ra, còn có sắc pháp thực chất do
hạt giống của thức A-lại-da thứ tám sản
sinh, đây tức là bản chất, là nơi kí thác nương
tựa của ảnh tượng, gọi là Đới chất cảnh.
Còn như các tướng hoa đốm, sừng thỏ nổi
hiện lên trong ý thức thứ sáu, duy chỉ có
ảnh tượng chứ không có bản chất kí thác
nương tựa, thì gọi là Độc ảnh cảnh. Duy
thức thuật kí quyển 6 phần cuối (Đại 43,
456 hạ), nói: “Ngoài ảnh ra, còn có chỗ y
thác (gửi gắm nương tựa), gọi là bản chất”.
BẢN CỰC
......
Chỉ lí thể của pháp tính. Là cái cội gốc
cùng cực của các pháp. Pháp hoa huyền
nghĩa quyển 7 phần trên (Đại 33, 766
thượng), nói: “Pháp thân bản cực, huyền
nhiệm sâu xa”.
BẢN DUYÊN
.....
I. Bản duyên. Đồng nghĩa với “Bản
BẢN DUYÊN

sinh”. Gồm các truyện sự tích của chư Phật
Bồ tát như đức Thế tôn, Di đà, Di lặc, hoặc
các đệ tử Phật, trong các kiếp quá khứ xa
xưa, đã từng sinh vào các ngả, các loài, hình
tướng, mầu sắc, thân phận khác nhau mà
tu hạnh Bồ tát. Các loại truyện cổ tích này,
trong các kinh điển, được qui nạp thành
Bản duyên bộ, gọi là Bản sinh kinh, Bản
sinh đàm, là một trong chín bộ kinh (hoặc
mười hai bộ kinh). Kinh Duy ma cật sở
thuyết quyển trung phẩm Bồ tát. (Đại 14,
544), nói: “Các Bồ tát lần lượt đối trước
đức Phật, nói về bản duyên của mình”. (xt.
Bản Sinh Kinh).
II.Bản duyên. Tức là nhân duyên bản
lai. Chỉ cái nguyên do xuất hiện của sự vật.
Nhân, là cái nguyên nhân nội tại trực tiếp
dẫn sinh kết quả; duyên, là cái nguyên nhân
ngoại tại, giúp đỡ một cách gián tiếp. Phật
giáo thừa nhận các pháp đều do nhân duyên
mà sinh, diệt, vì thế, phàm cái căn bản sinh
thành các pháp, đều gọi là bản duyên.
BẢN ĐẦU
.....
Đầu, hàm ý là đầu tiên, bắt đầu. Chỉ
ngôi vị bắt đầu của các bản trong nhà Tăng.
Như bốn cái giường ở các phía đông bắc,
tây bắc, tây nam, đông nam, mỗi giường
đều có năm người, ngồi theo thứ tự tuổi hạ,
vị đầu tiên của bốn giường gộp lại gọi chung
là Tứ bản đầu. Theo thứ tự nói là Thủ tọa
bản đầu, Hậu đường bản đầu, Lập tăng bản
đầu và Tây đường bản đầu. Thiền uyển
thanh qui quyển 1 (Vạn tục 111, 440
thượng), nói: “Ở trong cửa trước, giáp giường
dưới phía nam bản đầu thứ ba, theo thứ tự
mà ngồi”.
BẢN ĐỊA
......
Chỉ thực tướng Pháp thân của Phật Bồ

tát. Tức đối với Hóa thân sở hiện mà gọi
Bản thân năng hiện là Bản địa. Bản, là căn
bản; địa, là nghĩa sở y (chỗ nương tựa); ý
nói thực tướng Pháp thân là gốc của vạn
hóa, cũng như đất là chỗ nương tựa của
muôn vật, vì thế gọi là bản địa. [X. Pháp
hoa văn cú Q.9].
BẢN ĐỊA THÂN
..........
Còn gọi là Bản địa pháp thân. Là thuyết
về thân Phật của Mật giáo, là Tự tính thân
trong bốn loại Pháp thân. Tức là thân bản
địa. Đối lại với “Gia trì thân”. Là thân căn
bản làm chỗ nương tựa cho hết thảy vạn
hóa, cũng tức là thực tướng Pháp thân của
Phật Tì lô giá na. Theo giáo nghĩa của Mật
giáo, thực tướng Pháp thân của Phật Tì lô
giá na, Giáo tổ của Mật giáo, là gốc của muôn
hóa, cũng như đại địa là chỗ nương tựa của
muôn vật, vì thế gọi là Bản địa thân. Đối
lại với Bản địa thân, người tu hành Chân
ngôn, tu hạnh Tam mật, khi đã được tương
ứng với Tam mật mà Phật thân xuất hiện
trong Du già quán, thì gọi là Gia trì thân.
Thuyết bản địa thân là căn cứ theo giáo
chỉ “Bản môn” trong kinh Pháp hoa mà
có. Đại nhật kinh sớ quyển 7 bảo, Bản địa
thân là chỗ sâu thẳm vắng bặt của Diệu
pháp liên hoa, cho nên, Bản địa thân cũng
đồng nghĩa với “Bản môn thân” mà kinh
Pháp hoa bảo là thường nói pháp trên núi
Linh thứu. Cùng sách đã dẫn, quyển 3, lại
nói Diệu pháp liên hoa tức là Thai tạng giới
mạn đồ la, mà trong đó, Đại nhật Như lai
ngự ở Trung đài bát diệp viện tức là Bản
địa pháp thân.
Tại Nhật bản, về tự thể của Bản địa thân
và Gia trì thân, có rất nhiều thuyết khác
nhau. Chẳng hạn như tông Cổ nghĩa chân
ngôn, lấy Đại nhật Như lai ở Trung đài bát
diệp viện làm Bản địa thân, và lấy chư tôn
ở ba lớp ngoài mạn đồ la làm Gia trì thân;
thuyết này gọi là Bản địa thuyết, Tự chứng

BẢN ĐẦU

thuyết. Tông Tân nghĩa chân ngôn thì từ
Bản địa thân mà lập Gia trì thân, cho nên
nhận Đại nhật Như lai ở Trung đài bát diệp
viện cũng là Gia trì thân, thuyết này gọi là
Gia trì thuyết. Thai mật thì nhận Bản địa
thân là Lí pháp thân năng gia trì, mà Gia trì
thân thì là Trí pháp thân sở gia trì. Những
thuyết khác nhau trên đây, là vì những kiến
giải bất đồng về vị giáo chủ của kinh Đại
nhật mà có.
Ngoài ra, dựa trên thuyết Đại nhật Như
lai là Bản địa thân, lại sản sinh chủ trương
cho chư tôn cũng có Bản địa thân, chẳng
hạn như Bản địa thân của Quan âm là Di
đà, Bản địa thân của Nhật thiên là Quan
âm v.v... Và Phật giáo Nhật bản, với chủ
trương “Thần Phật tập hợp”, lại tiến thêm
một bước nữa mà cho rằng, các Thần mà
người Nhật đã tôn thờ từ xưa, mỗi thần đều
có Bản địa thân, do đó mà phát sinh ra
thuyết Thần Phật bản địa thùy tích, thành
ra là một đặc sắc chủ yếu của Phật giáo
Nhật bản. (xt. Bản Tích Nhị Môn).
BẢN ĐỊA THÙY TÍCH
Là Bản địa và Thùy tích nói gộp lại.
Cũng gọi là Bản tích. Có nghĩa là chư Phật
Bồ tát vì cứu độ chúng sinh mà từ nơi thân
thực của chính mình biến hóa ra nhiều
phân thân (thân chia ra từ thân chính), rủ
lòng thương đời, hóa độ chúng sinh, thân
thực là bản địa, phân thân là thùy tích. Địa,
có nghĩa là hay sinh. Vì làm lợi vật mà từ
bản thân rủ xuống (thuỳ tích) vạn hóa, cho
nên, gốc hay hiện gọi là Bản địa, ngọn bị
hiện gọi là Thùy tích. Như đức Bản sư Thích
ca mâu ni, thực đã thành Phật từ lâu xa
lắm rồi (Bản môn), thị hiện ra Ứng thân
xấu kém (Tích môn) cao một trượng sáu
thước để hóa độ chúng sinh.
Tư tưởng Bản địa thùy tích đã dựa trên

cơ sở của hai môn Bản tích trong kinh Pháp
hoa và thuyết Bản địa gia trì trong kinh Đại
nhật. Lại như sự phân thân nhiếp hóa của
bồ tát Quan thế âm, sự hiện hình tỉ khưu
của bồ tát Địa tạng, sự ứng hóa vô phương
(tức không bị ràng buộc) của các vị La hán
trụ thế v.v... đều là những phương tiện dẫn
dụ kẻ phàm phu mạt thế, bởi vậy mà có
thuyết Thùy tích nhiếp hóa.
Thuyết luân hồi chuyển sinh đã thịnh
hành ở Ấn độ xưa, những thuyết các thần
ứng hóa cũng không phải ít. Sau khi Phật
giáo truyền vào Trung quốc, như chủ trương
cho Khổng tử, Nhan hồi và Lão tử là sự
ứng hóa của Bồ tát, La hán được ghi chép
trong kinh Thanh tịnh hành pháp mà có
người cho là ngụy tác. Vả, Đạo giáo có thuyết
Lão tử tám mươi mốt hóa, ngoài ra, Thiền
tông cũng có thuyết Hàn sơn, Thập đắc,
Bố đại v.v... cũng là do Thùy tích mà ra, tất
cả những điều đó cho thấy Trung quốc cũng
có thuyết Bản địa thùy tích. Song, tại Nhật
bản thì chuyên châm chước các thần truyền
thống cố hữu trong “Thần đạo” mà nói bản
địa thùy tích. Chẳng hạn, các tông Thiên
thai, Chân ngôn thì lấy Phật làm bản, lấy
thần làm tích, mỗi một thần đều có một
Phật, Bồ tát đáp phối, thần kì đều là thùy
tích của Phật và Bồ tát [X. Bản triều cao
tăng truyện Q.73, Q.74; Nhật bản giáo sử
chi nghiên cứu]. (xt. Bản Tích Nhị Môn).
BẢN ĐIỀN TỰ
Chùa Bản điền. Còn gọi là Kim cương
tự, Tiểu khẩn điền bản điền ni tự. Là ngôi
chùa sớm nhất tại Nhật bản, nay đã hoang
phế. Vị trí nằm tại huyện Nại lương, quận
Cao thị, làng Minh nhật, thôn Bản điền.
Là đền thờ của giòng họ An tác bộ, được
bắt nguồn từ cuộc lễ an vị Đại đường thần
do Tư mã đạt cử hành vào năm Kế thể
Thiên hoàng thứ 16 (522) tại đền này, sau
người con của giòng họ An là Đa tu nại
BẢN ĐIỀN TỰ

mới làm thành chùa vào năm thứ 2 (587)
đời Dụng minh Thiên hoàng. Điểu Phật sư
đời thứ 3 dâng cúng hai mươi đinh ruộng
(bằng một trăm mẫu Bắc bộ VN), đến đầu
thời kì Nại lương nó đã trở thành một ngôi
chùa lớn, và cũng từ đó, ngưng phát triển.
Về sau suy vi dần đến chỉ còn lại Già lam
thạch, và một ít ngói Bá mục đào được ở
chung quanh.
BẢN ĐƯỜNG
Chỉ tòa nhà trong chùa viện, nơi đây, vị
Bản tôn (vị tôn chính) được bài trí, phần
nhiều do Phật giáo Nhật bản dùng. Ngày
xưa gọi là Kim đường, như Kim đường trong
chùa Pháp long, Kim đường ở chùa Kim
cương phong. Tây vực cầu pháp cao tăng
truyện quyển thượng gọi là Căn bản hương
điện. Bản đường của tông Tịnh độ và tông
Chân tông Nhật bản còn được gọi là Di-đà
đường, để phân biệt với Tổ sư đường, Ngự
ảnh đường; Thiền tông gọi Bản đường là
Phật điện. Trung quốc và Hàn quốc thông
thường gọi là Đại hùng bảo điện, Đại hùng
điện, Đại điện. [X. Thiền lâm tượng khí tiên
Điện đường môn].
BẢN GIÁC
.....
Chỉ tính giác sẵn có. Đối lại với “Thủy
giác”. Trải qua sự tu tập hậu thiên, lần lượt
phá trừ những mê hoặc từ vô thủy đến nay,
dần dần hiểu biết mà mở tỏ được nguồn
tâm tiên thiên, như thế gọi là Thủy giác;
còn cái giác thể tiên thiên vốn có mà bản
tính nó từ xưa đến nay vẫn trong sạch sáng
suốt, không bị phiền não mê vọng nhiễm ô
chi phối, ảnh hưởng, thì gọi là Bản giác. Tư
tưởng hai giác Bản, Thủy, trong luận Đại
thừa khởi tín của Hiển giáo, luận Thích
Ma ha diễn của Mật giáo và trong giáo nghĩa
của tông Thiên thai Nhật bản đều có trần

thuật về nghĩa, nhưng về ý thú thì lại bất
nhất. Nay thuật khái quát như sau:
I. Thuyết của luận Đại thừa khởi tín:
chủ trương vạn hữu đều về một tâm, và
trong một tâm lập thành “Tâm chân như
môn, ” và “Tâm sinh diệt môn,
”.
1. Đứng về mặt Tâm chân như môn
mà nói, thì tâm là sự tồn tại trong sạch tuyệt
đối chẳng hai, siêu việt tất cả tướng sai biệt,
vốn không có cái tên Bản giác, Thủy giác.
2. Nếu đứng về mặt Tâm sinh diệt môn
mà nói, thì vô thủy đến nay, tâm bị vô
minh làm nhơ nhuốm, nên sinh ra các
tướng sai biệt, vì vậy, trong thức Alêda
mới có Bản giác, Thủy giác khác nhau.
Chân như gặp duyên vô minh mà sinh
khởi các hiện tượng mê vọng, trong mê
vọng, tâm hoàn toàn mờ mịt chẳng biết,
gọi là Bất giác; nhưng cái bản tính giác
thể của tâm không hề bị thương tổn, vẫn
thường đủ tướng bình đẳng và bao hàm
cái đức đại trí tuệ sáng suốt, là cái thể thanh
tịnh, xa lìa tất cả tâm niệm sai biệt của thế
tục, tức là tính giác ngộ sẵn có, cho nên
gọi là Bản giác.
Tâm đã bị vọng nhiễm, nếu biết dựa
vào sức huân tập của chân tâm bản giác
bên trong (tác dụng của bản giác bên trong,
gọi là bản giác nội huân) và sức huân tập
bên ngoài (tức chỉ giáo pháp làm trợ duyên
bên ngoài) mà phát tâm tu hành, thì có thể
dần dần đánh thức tính giác, xa lìa vô minh,
tìm về bản chân, đến lúc dứt hết vọng nhiễm
bất giác mà hợp làm một với bản giác để
trở thành cái đại giác “Thủy, Bản chẳng
hai”, đó tức là cảnh giới đồng với chư Phật.
Quá trình từ lúc bắt đầu phát tâm tu hành
cho đến giai đoạn đạt được trí tuệ trở thành
đại giác ấy, gọi là Thủy giác. Về mối quan
hệ và tác dụng hỗ tương giữa Bản giác và
Thủy giác nói trên đây, trong Đại thừa khởi
tín luận nghĩa kí quyển 3, ngài Pháp tạng

BẢN ĐƯỜNG

đã bàn một cách khá rõ ràng và qui kết là:
y vào Bản giác mà sinh Bất giác, y vào Bất
giác mà khởi Thủy giác, lại y vào Thủy giác
mà phá trừ Bất giác để trở về tính thể Bản
giác. Như thế thì biết, hai giác Thủy, Bản
tuy có mối quan hệ tương đối, nhưng Thủy
giác rốt ráo cũng đồng như Bản giác, cho
nên, Thủy, Bản chẳng phải hai mà tuyệt
đối bình đẳng, và toàn nhiên siêu việt phạm
vi của tính đối lập.
Nếu phối với các loại giai đoạn tu hành
của Bồ tát Đại thừa, thì có thể chia Thủy
giác làm bốn vị thứ:
a. Bất giác....., chỉ những người thuộc
giai vị Thập tín (vị Ngoại phàm), tuy đã biết
cái nhân của nghiệp ác sẽ đưa đến quả khổ,
đồng thời, đã xa lìa nghiệp ác, nhưng vẫn
chưa sinh khởi trí đoạn hoặc, cho nên gọi
là bất giác.
b. Tương tự giác , chỉ những
người Nhị thừa Thanh văn, Duyên giác và
các Bồ tát giai vị Thập trụ, Thập hành, Thập
hồi hướng..., tuy đã xa lìa ngã chấp, hiểu rõ
lí “Ngã không”, nhưng vẫn chưa lìa bỏ được
niệm phân biệt pháp chấp, đối với lí chân
như, chỉ mới được cái pháp vị phảng phất
ang áng như thế thôi, cho nên gọi là Tương
tự giác.
c. Tùy phần giác........, chỉ các Bồ tát
từ Sơ địa trở lên đến Cửu địa, đã xa lìa pháp
chấp, biết rõ lí tất cả pháp đều do nơi tâm
thức biến hiện; đối với lí chân như Pháp
thân, có thể tùy sự tu chứng từng cảnh địa
chuyển lên, cứ mỗi địa ngộ thêm được một
phần lí chân như, cho nên gọi là Tùy phần
giác.
d. Cứu kính giác........, chỉ các Bồ
tát Thập địa, đã hoàn thành nhân hành,
dùng trí tuệ một niệm tương ứng, biết rõ
nguồn gốc đầu tiên của tâm, đồng thời, xa

lìa những niệm nhỏ nhiệm và thấy suốt
tâm tính, cho nên gọi là Cứu kính giác. Từ
đó đến quả Phật thì thành tựu được đại
giác Thủy, Bản chẳng hai, tuyệt đối bình
đẳng.
Bốn giai vị kể trên được gọi là Thủy
giác tứ vị, hoặc là Phản lưu (ngược dòng) tứ
vị. Bởi vì, cái dòng trôi chảy của mê giới
không ngoài các tướng “sinh, trụ, dị, diệt”
của tâm chúng sinh, theo nghĩa ấy, do thứ
tự phản lưu hoàn diệt, tức theo thứ tự ngược
lên mà hiểu bốn tướng, cho nên được bốn
vị. Tức Bất giác là hiểu biết được tướng diệt
của tâm chúng sinh, Tương tự giác là hiểu
được tướng dị của tâm, Tùy phần giác là
hiểu được tướng trụ của tâm, cho đến Cứu
kính giác là biết được tướng sinh của tâm.
Cái gọi là ngược dòng, tức là ngược dòng
sống chết mà hướng tới cái phương hướng
trở về diệt của Bồ đề giác ngộ.
Lại về tướng của Bản giác, có thể dùng
hai nghĩa tùy nhiễm và tính tịnh để thuyết
minh, về mặt tác dụng, thì dùng Tùy nhiễm
bản giác để thuyết minh, về mặt thể đức,
thì dùng Tính tịnh bản giác để thuyết minh.
a. Tùy nhiễm bản giác..........., dựa
vào phiền não nhiễm ô để nói rõ cái tác
dụng của Bản giác, lại chia làm hai: một là
tướng trí tịnh, tức y vào trí tuệ Thủy giác
mà dứt hết vọng nhiễm bất giác để trở về
tướng Bản giác xưa nay vốn trong sạch, gọi
là Trí tịnh tướng; hai là tướng nghiệp bất tư
nghị, tức đã khôi phục Thủy giác, dứt hết
vọng nhiễm mà hiện tính đức Bản giác, rồi
tùy căn khí của chúng sinh mà tương ứng
một cách tự nhiên để làm các việc lợi tha,
không gián đoạn.
b. Tính tịnh bản giác............, tức là
thể Bản giác, tính nó xưa nay vốn thanh
tịnh, hiển hiện vô hạn tác dụng. Nếu dùng
gương để thí dụ, thì có thể chia làm bốn cái
gương để nêu tỏ bốn nghĩa lớn của Tính
tịnh bản giác. Đó là:

a. Như thực không kính , có
nghĩa cũng như mặt gương sạch trống
không, chẳng phản chiếu bất cứ vật gì bên
BẢN GIÁC

ngoài, tâm thể của Tính tịnh bản giác đã
tách lìa mọi tâm niệm, tự nó đã xa rời tất cả
tướng cảnh giới tương ứng với tâm, rất mực
thanh tịnh.
b. Nhân huân tập kính , có
nghĩa cũng như mặt gương chẳng không,
phản chiếu tướng cảnh giới một cách như
thực; tính nó chẳng ra, chẳng vào, không
mất, không hoại, tâm thể thường trụ, là tính
chân thực của hết thảy pháp, tự nó lại đầy
đủ tính công đức vô lậu, dùng tính công
đức vô lậu ấy làm “nhân,..” để huân tập
chúng sinh, vì thế gọi là Nhân huân tập
kính.
c. Pháp xuất li kính , có nghĩa
cũng như lau hết bụi bậm khiến mặt gương
trắng sạch, tính giác đã từ trong phiền não
chướng, trí chướng thoát ra rồi thì tách lìa
cái tướng nhiễm tịnh hòa hợp, chỉ còn thuần
là sáng láng trong sạch, cho nên gọi là Pháp
xuất li kính.
d. Duyên huân tập kính , có
nghĩa cũng như mặt gương đã được lau sạch
bụi bậm rồi, người ta có thể dùng để soi
muôn tượng, trí tính Bản giác đã thuần tịnh,
tức có thể soi khắp tâm chúng sinh mà tùy
niệm thị hiện, trở thành sức duyên ngoài
huân tập chúng sinh siêng tu thiện căn,
phát khởi trí Thủy giác, cho nên gọi là
Duyên huân tập kính.
Trên đây dùng gương để thí dụ bốn
nghĩa lớn của Tính tịnh bản giác, gọi tắt là
bốngương. Trong đó, cái ý trong hai gương
trước cho biết Bản giác còn “tại triền, ”
(còn bị trói buộc). Triền, hàm ý là phiền
não trói buộc. Tại triền, có nghĩa là, tâm tự
tính thanh tịnh Như lai tạng còn ẩn mất
trong phiền não trói buộc, ngược lại, từ
trong sự trói buộc thoát ra mà hiển hiện
Pháp thân, thì gọi là “Xuất triền, ”. Là

vì Bản giác tuy bị phiền não trói buộc,
nhưng tự tính nó trước sau vẫn thanh tịnh
vô nhiễm. Luận Đại thừa khởi tín, khi giải
thích về “Tâm chân như môn”, đặc biệt
nêu hai nghĩa Như thực không và Như thực
bất không, cũng giống như thế, Bản giác
tại triền cũng có hai nghĩa Không (về mặt
lìa tướng) và Bất không (về mặt đầy đủ các
công đức). Cái ý trong hai gương sau cho
biết Bản giác đã “Xuất triền”, có nghĩa là
Bản giác đã tách rời phiền não cấu nhiễm
mà thuần là trong sạch sáng láng, đồng
nghĩa với trí tịnh tướng và bất tư nghị nghiệp
tướng của Tùy nhiễm bản giác. Còn chia
làm hai gương nhân huân và duyên huân,
tức chỉ nhân trong và duyên ngoài của việc
trở về với trí thể Bản giác; cũng tức là lấy
sự tịnh huân của Bản giác bên trong làm
nhân mà khởi Thủy giác (nhân huân), đồng
thời, Bản giác cũng lại là sức huân duyên
ngoài (duyên huân) của sự sinh khởi Thủy
giác. [X. kinh Bồ tát địa trì Q.1 phẩm Chủng
tính; luận Phật tính Q.2 phẩm Tam nhân;
Đại thừa trang nghiêm kinh luận Q.6; Giải
thâm mật kinh sớ Q.3; Khởi tín luận sớ bút
tước kí Q.3].
II. Thuyết của luận Thích ma-ha-diễn
quyển 3. “Giác” có bốn nghĩa là Bản giác,
Thủy giác, Chân như và Hư không, gọi là
bốn vô vi; đối với bốn môn này đều chia
làm hai thứ Thanh tịnh và Nhiễm tịnh để
thuyết minh. Trong đó, Bản giác thanh tịnh,
là chỉ Pháp thân từ vô thủy đến nay vốn có
vô lượng hằng hà sa số công đức, thường
hằng sáng sạch; còn bản giác nhiễm tịnh
thì chỉ tâm tự tính thanh tịnh, chịu sự huân
tập của vô minh mà trôi dạt trong dòng
sống chết. Thủy giác thanh tịnh là chỉ tính
trí vô lậu xa lìa hết thảy vô minh, không
chịu sự huân tập của vô minh; còn Thủy
giác nhiễm tịnh thì chỉ Thủy giác khi chưa
được rốt ráo thì vẫn còn bị vô minh huân
tập khiến cho ô nhiễm. Vị khai tổ của tông

Chân ngôn Nhật bản là Không hải rất coi
trọng thuyết của luận Thích ma ha diễn,
đã dẫn dụng rất nhiều trong các trứ tác của
BẢN GIÁC

sư. Do đó, tông Chân ngôn của Nhật bản
bèn đứng trên lập trường tất cả sự tồn tại
bản lai là Phật mà lập thành chủ trương
“Bản hữu bản giác môn”, và lấy Thai tạng
giới làm Bản giác, Kim cương giới làm Thủy
giác mà chủ trương thuyết hai bộ Kim cương,
Thai tạng “Hai mà chẳng Hai”. (xt. Tứ Vô
Vi).
III. Tông Thiên thai Nhật bản: đem
hai giác Thủy, Bản và hai môn Bản, Tích
trong kinh Pháp hoa kết hợp làm một, gọi
Bản môn là pháp môn Bản giác hạ chuyển
(từ quả về nhân), Tích môn là pháp môn
Thủy giác thượng chuyển (từ nhân vào
quả). Vị Khai tổ của tông Thiên thai Nhật
bản là Tối trừng, khi đến Trung quốc học
Phật (thời nhà Đường), theo học sư Đạo
thúy, thừa tập pháp môn Bản giác, lấy Ma
ha chỉ quán làm trung tâm mà nghiên cứu
học tập các giáo lí Nhất tâm tam quán, Cửu
thức tu hành, Tòng quả hướng nhân, Quán
tâm vi bản v.v... Tối trừng còn theo sư Hành
mãn thừa tập pháp môn Thủy giác, lấy Pháp
hoa huyền nghĩa, Pháp hoa văn cú làm
trung tâm mà nghiên cứu học tập các giáo
lí Tứ giáo ngũ thời, Lục thức tu hành, Tòng
nhân hướng quả, Giáo tướng vi bản v.v...
Từ thời trung cổ trở đi, dòng Tuệ tâm chuyên
truyền bá pháp môn Bản giác, dòng Đàn
na thì truyền bá pháp môn Thủy giác.
BẢN GIÁC HẠ CHUYỂN
Đối lại với “Thủy giác thượng chuyển”.
Là giáo pháp của Mật giáo căn cứ theo tướng
“Tùy nhiễm Bản giác” (một trong hai thứ
Bản giác) nói trong luận Thích ma ha diễn
mà thành lập. Nghĩa là trong tâm chúng
sinh đều có giác thể tiên thiên sẵn có, xưa
nay vốn thanh tịnh, giác thể thanh tịnh ấy
bị vô minh huân tập mà trôi dạt trong dòng
sống chết, gọi là Tùy nhiễm Bản giác; Tùy

nhiễm Bản giác lại theo thứ tự chuyển
hướng xuống dưới, theo duyên nhiễm của
chúng sinh, thuận theo tướng chúng sinh
mà làm các việc ích lợi, gọi là Bản giác hạ
chuyển. Hạ chuyển, có nghĩa là theo thứ
tự mà chuyển hướng xuống, chẳng hạn như
đã đạt đến quả vị rồi, lại từ quả vị mà chuyển
hướng xuống nhân vị tu hành nhiếp hóa,
hoặc từ Thánh vị lại chuyển xuống phàm
phu mà tùy thuận điều phục giáo hóa, đều
thuộc pháp môn Bản giác hạ chuyển “từ
quả hướng nhân”. Trái lại, từ nhân vị
chuyển hướng quả vị, hoặc từ phàm phu vị
hướng lên mà chuyển tới Thánh vị để tìm
cầu Bồ đề, thì thuộc pháp môn Thủy giác
thượng chuyển “từ nhân đến quả”. Luận
Thích ma ha diễn quyển 3 (Đại 32, 619
hạ), nói: “Thủy giác quay lưng lại phàm mà
hướng tới Thánh, chuyển theo thứ tự đi
lên; Tùy nhiễm Bản giác thì quay lưng với
Thánh mà hướng tới phàm, theo thứ tự
chuyển đi xuống”. (xt. Bản Giác).
BẢN GIÁC NỘI HUÂN
...........
Chỉ tác dụng huân tập bên trong của
Chân như bản giác. Cứ theo luận Đại thừa
khởi tín chép, thì trong tâm chúng sinh đều
có chân như Phật tính bản lai thanh tịnh,
gọi là Bản giác, mà tự thể nó có đủ tác dụng
“tướng huân tập, ”, cũng tức là từ
vô thủy đến nay, các pháp vô lậu trong
tâm chúng sinh đã bị tâm vọng nhiễm huân
tập, có khảnăng khiến cho chúng sinh,
một cách không hay không biết, chán xa
cái khổ sống chết mà tìm cầu Niết bàn, tự
tin trong mình cũng có pháp chân như
mà phát tâm tu hành. Luận Đại thừa khởi
tín (Đại 32, 578 trung), nói: “Chân như
huân tập, nghĩa có hai thứ. Thế nào là
hai? Một là tự thể tướng huân tập, hai là
dụng huân tập. (...) Dụng huân tập tức là
sức ngoại duyên của chúng sinh”. (xt. Bản
Giác).

BẢN GIÁC NỘI HUÂN

BẢN GIÁC PHÁP MÔN THỦY GIÁC PHÁP MÔN
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản. Là
giáo thuyết của tông Thiên thai Nhật bản
dựa theo thuyết “Bản tích nhị môn” của
kinh Pháp hoa, điều hợp với tư tưởng “tâm
tính nhiễm tịnh” trong luận Đại thừa khởi
tín và luận Thích ma ha diễn của Mật giáo
mà thành lập. Pháp môn Bản giác, chỉ pháp
môn tu hành theo thứ tự hướng ngược từ
“quả vị” hướng “nhân vị”; pháp môn Thủy
giác, chỉ pháp môn tu hành theo thứ tự
hướng thuận từ “nhân vị” hướng “quả vị”.
Nếu đứng trên quan điểm hai môn Bản,
Tích mà nhìn, thì Bản môn thuộc pháp
môn “sự viên”, Tích môn thuộc pháp môn
“lí viên”; Bản môn là pháp môn chín thức,
Tích môn là pháp môn sáu thức; Bản môn
là pháp môn Bản giác hạ chuyển, Tích môn
là pháp môn Thủy giác thượng chuyển.
Phương pháp tu hành trong Mật giáo là
đem tâm bồ-đề của hành giả chuyển theo
hai hướng từ nhân tới quả, từ quả tới nhân
và phân biệt thành hai nghĩa Thủy giác
thượng chuyển và Bản giác hạ chuyển. Tông
Thiên thai Nhật bản, muốn dung hợp tư
tưởng “tâm tính nhiễm tịnh” của Hiển giáo
và Mật giáo, bèn nêu lên pháp môn hai
giác Bản, Thủy. (xt. Ngũ Chuyển, Bản Giác,
Tòng Quả Hướng Nhân).
BẢN GIÁO
Có nghĩa là giáo căn bản. Là một trong
hai giáo. Nói đủ là “Xứng tính bản giáo,
”, đối lại với “Trục cơ mạt giáo,
”. Tức chỉ pháp môn Biệt giáo
nhất thừa của tông Hoa nghiêm. Cứ theo
lời giải thích của sư Đạo đình trong Đồng
nghĩauyển sớ, thì Biệt giáo nhất thừa hiển
bày thẳng pháp gốc và là nguồn chung của
mọi kinh điển, vì thế gọi là Bản giáo. [X. Hoa
nghiêm ngũ giáo chương Q.1 Thừa giáo khai

hợp]. (xt. Nhị Giáo).
BẢN HÀNH
Chỉ hành tích lúc vẫn còn ở giai vị Bồ
tát (nhân vị) trước khi thành Phật. Là pháp
tu hành căn bản làm nhân cho sự thành
Phật. Trong Duy ma nghĩa kí quyển 1 phần
đầu, ngài Tuệ viễn nói, pháp tu hành của
Bồ tát là nhân để thành Phật, vì thế gọi là
Bản hành. Kinh Đại bảo tích quyển 30 (Đại
11, 22 trung), nói: “Ngã nhất thiết bản sơ,
hiệu danh thế sở y”. Trong “Tức thân thành
Phật nghĩa”, ngài Không hải giải thích là:
Ngã, là đức Đại nhật Như lai tự xưng; bản
sơ là chân lí bản lai như thế, đức Đại nhật
đã chứng được hết thảy pháp đại tự tại như
thế. Lí thú thích quyển thượng (Đại 19, 609
hạ), nói: “Bản sơ, có nghĩa là pháp giới bản
lai thanh tịnh”.
BẢN HÓA
.....
Tức là sự giáo hóa của “Bản Phật” thực
hành từ lâu xa rồi. Đối lại với “Bản hóa”, sự
giáo hóa của “Tích Phật” mới thành ở Giàda
thì gọi là “Tích hóa”. Kinh Pháp hoa
quyển 5 phẩm Tòng địa dũng xuất chép, có
một Bồ tát xin gánh vác công việc mở rộng
kinh này sau khi đức Phật diệt độ, nhưng
đức Phật gạt đi và trả lời (Đại 9, 39 hạ):
“Thôi, Thiện nam tử! Không cần các ông
hộ trì kinh này. Tại sao vậy? Bởi vì, trong
thế giới Sa bà, ta đã có sáu muôn Hằng hà
sa Bồ tát ma ha tát, mỗi mỗi Bồ tát đều có
sáu muôn hằng hà sa quyến thuộc. Sau khi
ta diệt độ, những người ấy sẽ hộ trì đọc
tụng và rộng nói kinh này”. Lúc đó, thế
giới Sa bà, đất đều rúng động và nứt ra, rồi
có vô lượng nghìn muôn ức Bồ tát ma ha
tát từ trong đất xuất hiện. Điều này giải rõ
đức Thế tôn Thích ca là Bản Phật đã thành
BẢN GIÁC PHÁP MÔN THỦY GIÁC PHÁP MÔN

từ kiếp lâu xa, và các Bồ tát từ dưới đất xuất
hiện là những đệ tử được đức Thế tôn giáo
hóa từ nhiều kiếp xa xưa lắm rồi. Các đệ tử
này được gọi là Bản quyến thuộc hoặc Bản
hóa Bồ tát. Đối lại với Bản Phật, Bản hóa
Bồ tát, mà gọi đức Thế tôn Thích ca giảng
kinh hơn bốn mươi năm là Tích Phật, mới
thành ở Già da, và các đệ tử được ngài giáo
hóa, thì gọi là Tích hóa Bồ tát.
Còn về vấn đề tại sao đức Thế tôn lại
không cho Tích hóa Bồ tát mở rộng kinh
mà lại cho Bản hóa Bồ tát làm việc ấy, thì
Đại sư Trí khải thuộc tông Thiên thai, trong
Pháp hoa văn cú quyển 9 phần trên phẩm
Dũng xuất, có nêu ra sáu nghĩa để giải thích.
Đó là:
1. Việc đức Thế tôn không cho Tích
hóa Bồ tát truyền bá kinh, có ba nghĩa:
a. Các Tích hóa Bồ tát đều có nhiệm
vụ, nếu trụ ở cõi này thì bỏ lợi ích ở phương
khác.
b. Sự kết duyên giữa phương khác và
cõi này thì mỏng manh, tuy muốn tuyên
thuyết và truyền bá kinh, nhưng lợi ích
không được mấy.
c. Nếu cho Tích hóa Bồ tát truyền kinh,
thì không mời được Bản hóa Bồ tát, như
thế, gần sẽ không được mở, xa không được
hiển.
2. Việc đức Thế tôn triệu các Bản hóa
Bồ tát để giao nhiệm vụ truyền bá kinh,
cũng có ba nghĩa:
a. Đã là đệ tử của Thế tôn thì phải truyền
bá pháp của Thế tôn.
b. Vì các Bồ tát ấy có duyên sâu rộng,
ngoài việc có thể làm lợi ích tràn khắp ở
cõi này, còn có thể lợi ích khắp các cõi
Phân thân, Tha phương.
c. Có thể mở gần, hiển xa.
Lại các Bồ tát Bản hóa từ dưới đất xuất

hiện, có bốn đạo sư, gọi là Thượng hành,
Vô biên hành, Tịnh hành và An lập hành.
Kinh Pháp hoa quyển 6 phẩm Như Lai thần
lực chép, đức Thế tôn đem trọng trách
truyền bá pháp trong đời vị lai giao phó
cho các Bồ tát ấy, gọi là Biệt phó chúc, vì
giao phó ở trong tháp, nên còn gọi là Tháp
trung phó chúc. Cũng kinh trên, phẩm
Chúc lụy chép, sau khi đức Thế tôn ra khỏi
tháp, đem pháp giao phó cho vô lượng Bồ
tát Tích hóa các phương khác, khiến truyền
bá, việc giao phó ấy gọi là Tổng phó chúc
hoặc là Tháp ngoại phó chúc. [X. kinh Pháp
hoa Q.5 phẩm Như lai thọ lượng]. (xt. Bản
Tích Nhị Môn).
BẢN HÓA TỨ BỒ TÁT
Bản hóa, có nghĩa là sự giáo hóa của
“Bản Phật” đã thành từ lâu xa. Bản hóa tứ
Bồ tát, chỉ bốn Bồ tát đã do Bản Phật giáo
hóa ở thời lâu xa. Kinh Pháp hoa quyển 5
phẩm Tòng địa dũng xuất chép, sau khi Phật
nhập diệt, từ không trung ở phương dưới
thế giới Sa bà xuất hiện sáu vạn hằng hà sa
số Bồ tát, để đáp lại nhu cầu truyền bá kinh
Pháp hoa ở đời mạt pháp, trong đó, lấy bốn
bồ tát Thượng hành (Phạm: Viziwỉacàritra),
Vô biên hành (Phạm: Anantacàritra),
Tịnh hành (Phạm: Vizuddhacàritra),
Anlập hành (Phạm:Supratiwỉhitacàritra)
làm thượng thủ, là bốn đạo sư trong
chúng Bồ tát. Lúc đó, Bổ xứ bồ tát Di lặc
thấy, kinh ngạc, (Đại 9, 40 hạ), nói: “Trong
chúng Bồ tát đây, con chẳng quen biết một
người nào!”. Đức Thế tôn bảo (Đại 9, 41
trung): “Đó là chúng Bồ tát ta đã giáo hóa
từ lâu xa lắm rồi”. Bởi thế biết bốn Bồ tát
ấy là quyến thuộc ứng sinh đã từ bản thời
lâu xa.
Trong kinh Pháp hoa quyển 5 phẩm
Như lai thọ lượng, đức Thế tôn đã nhiều
lần tuyên thuyết là ngài thành Phật đến
nay đã trải trăm nghìn muôn kiếp a tăng kì,
đời sau căn cứ vào đó mà gọi là “Cửu viễn

thực thành chi Bản Phật” (Phật gốc thực BẢN HÓA TỨ BỒ-TÁT

đã thành từ lâu rồi), và các đệ tử được giáo
hóa vào thời ấy, thì gọi là Bản quyến thuộc,
Bản hóa Bồ tát; đối lại, đức Thế tôn chứng
đạo thành Phật ở Bồ đề già da, thì gọi là
“Già da thủy thành chi Tích Phật”(Phật
ứng hóa thì mới thành ở Bồ đề già da), và
các đệ tử được giáo hóa vào thời ấy thì gọi
là Tích hóa Bồ tát. Lại đức Thế tôn đem
giao phó trách nhiệm hoằng pháp ở đời
mạt pháp vị lai cho bốn Bồ tát Bản hóa
từ Thượng hành v.v..., gọi là Biệt phó
chúc, Tháp trung phó chúc; đối lại, việc
giao phó cho các Tích hóa Bồ tát ở vô
lượng phương khác truyền bá đại pháp,
thì gọi là Tổng phó chúc, Tháp ngoại phó
chúc.
Tại Nhật bản, tông Nhật liên, lấy tín
ngưỡng kinh Pháp hoa làm chủ, dựa vào
thuyết được trình bày ở trên làm chuẩn,
gọi vị khai tổ của tông Nhật liên là bồ tát
Thượng hành trong bốn Bồ tát Bản hóa
tái giáng sinh, đồng thời, trong bốn Bồ tát,
bảo bồ tát Thượng hành biểu thị cái đức
của “hỏa đại”, bồ tát Vô biên hành biểu thị
đức của “phong đại” bồ tát Tịnh hành biểu
thị đức của “thủy đại’, bồ tát An lập hành
biểu thị đức của “địa đại”, còn đức Thế tôn
thì biểu thị đức của “Không đại”, và hợp cả
lại mà thành năm chữ “Diệu pháp liên hoa
kinh”.
BẢN HOÀI
.....
Còn gọi là Tố chí, Tố hoài. Tức là những
ý niệm suy tư căn bản trong lòng. Như tâm
niệm căn bản của Phật Bồ tát từ lâu xa đến
nay, vẫn ấp ủ trong lòng, mong cứu độ
chúng sinh ra khỏi bể khổ sống chết. Pháp
hoa huyền nghĩa thích tiêm quyển 1 (Đại
33, 819 hạ), nói: “Chỉ đặt cái tên gọi Đốn
đại..... (tức Đại thừa đốn giáo), mà chẳng

lập danh xưng Nhất thừa độc diệu, thì đó
chẳng phải là bản hoài của Phật”. [X. Tứ
phần luật san phồn bổ khuyết hành sự sao
Q.hạ phần 2].
BẢN HOẶC
......
Đối lại với “Tùy hoặc,.....”. Là các
phiền não căn bản cảm được quả mê, tức
là thể của các hoặc. Còn gọi là Căn bản
hoặc, Căn bản phiền não. Có sáu loại: tham,
sân, si, mạn, nghi, ác kiến, trong đó, ác kiến
được chia làm năm kiến là thân kiến, biên
kiến, tà kiến, kiến thủ kiến, giới cấm thủ
kiến, hợp cả lại thành mười loại phiền não.
Lại có cách chia Bản hoặc làm hai là Kiến
hoặc và Tư hoặc; lần lượt phối với ba cõi,
thì Kiến hoặc tám mươi tám sử, Tư hoặc có
mười thứ, cộng tất cả là chín mươi tám thứ.
(xt. Kiến Tư Hoặc, Căn Bản Phiền Não).
BẢN HỘI
.....
Là một loại “chướng bích họa, ”
(bức vẽ trên vách hoặc trên tấm bình
phong) của Nhật Bản. Một nghệ thuật vẽ
trên bản gỗ. Trên cỗ khám Ngọc trùng ở
chùa Pháp long tại Nhật bản, trên cửa và
bốn vách của cỗ khám Niệm trì Phật của
Quất phu nhân, đều có các bức vẽ sơn dầu.
Phong tục vẽ trên bản gỗ này bắt nguồn từ
thời kì đầu Bình an bằng những bức vẽ
hình Phật. Trong nhà Kim đường ở chùa
Thất sinh tại Nhật bản, trên vách cũng có
tượng Đế thích thiên mạn đồ la, vẽ ở đàng
sau thân tượng chư Phật, bức vẽ này lấy
tượng Phật Tam thế làm trung tâm, còn
chín mươi tám tượng Phật ngồi khác bày ở
hai bên. Vào khoảng giữa thời đại Bình an,
năm Thiên lịch thứ 5 (915), người ta đã
hoàn thành các bức vẽ Mạn đồ la biến hình
thuộc hai giới Thai tạng và Kim cương, trên
trụ cột chính giữa và cột bốn chung quanh,
trong tầng thứ nhất của tòa tháp năm tầng
ở chùa Đề hồ, Nhật bản. Kĩ thuật vẽ trên

BẢN HOÀI

bản gỗ là trên nền trắng, người ta dùng sơn
dầu vẽ các màu sắc mờ ảo lung linh và tươi
thắm rực rỡ. Vào cuối thời đại Bình an,
trên các cánh cửa, vách sau nhà Phượng
hoàng, viện Bình đẳng và nhà Đại đường
của chùa Phú quí, đều có vẽ tranh Tịnh độ
biến tướng. Thời đại Liêm thương, trên các
cửa của cỗ khám Cát tường ở chùa Lưu li
cũng có các bức vẽ thuộc loại nghệ thuật
vẽ bản gỗ.
BẢN HỮU
......
I. Bản hữu. Chỉ tính đức bản lai sẵn
có. Đối lại với “Tu thành, .”, “Tu sinh,
”. Cả hai sánh ngang nhau gọi là “Bản
hữu tu sinh”. Tức bất luận là hữu tình phi
tình, bản tính của chúng vẫn đầy đủ muôn
đức, ở Thánh không thêm, ở phàm không
bớt. Đối lại với bản hữu, nếu nhờ vào sự tu
hành mới nảy sinh hoặc thành lập, thì gọi
là Tu sinh, Tu thành. Pháp hoa huyền nghĩa
quyển 7 phần dưới (Đại 33, 774 thượng),
nói: “Bốn đức sẵn có mà còn ẩn, gọi là Như
lai tạng; bốn đức tu thành, đã hiển bày, gọi
là Pháp thân”.
Lại trong Duy thức học, những hạt giống
tiên thiên tồn tại trong thức A lại da, gọi là
“bản hữu chủng tử” (hạt giống vốn sẵn có),
còn những hạt giống hậu thiên do các pháp
hiện hành mới huân tập, thì gọi là “tân huân
chủng tử”. Cả hai loại hợp lại thì phát sinh
các pháp hiện hành và hết thảy hiện tượng.
Ngoài ra, nếu đứng về phương diện khẳng
định để hiển bày chân như, thì nói là “bản
lai hữu” (xưa nay vốn có); nếu đứng về mặt
phủ định mà nói hết thảy sự vật là giả tướng,
không có thể thực tại, thì bảo là “bản lai
không” (xưa nay vốn không).
II. Bản hữu. Là một trong Tứ hữu
...... Từ sau khi sinh, đến trước khi chết,

cái thân ở khoảng giữa, gọi là bản hữu. (xt.
Tứ Hữu).
BẢN HỮU CHỦNG TỬ
Tức các hạt giống vốn có từ xưa đến
nay. Nói tắt là Bản hữu chủng. Còn gọi là
Bản tính trụ chủng. Có nghĩa là trong thức
A lại da (thức thứ 8) xưa nay vốn hàm chứa
hạt giống của hết thảy pháp hữu vi hữu
lậu, vô lậu. Còn hạt giống hậu thiên do
pháp hiện hành mới huân tập, thì gọi là
“Tân huân chủng tử”. (xt. Chủng Tử).
BẢN HỮU GIA
........
Các nhà Duy thức học Ấn độ đem chia
hạt giống làm ba loại Bản hữu (vốn có),
Tân huân (mới ươm), và Tân cựu hợp sinh
(mới cũ cùng sinh) để thuyết minh. Các
nhà Bản hữu cho rằng, hạt giống tàng chứa
trong thức thứ 8 đều là tiên thiên có sẵn,
chứ không phải mới huân tập, sức huân
tập của hiện hành chỉ làm cho các hạt giống
sẵn có thêm lớn mà thôi; còn gọi là Duy
bản hữu gia. Hộ Nguyệt luận sư là đại biểu
của phái này. (xt. Chủng Tử).
BẢN KHÔNG
.....
Có nghĩa là các pháp bản lai tính vốn
không, tức bản tính của hết thảy muôn vật
đều là không. Kinh Vô lượng thọ quyển hạ
(Đại 12, 273 trung), nói: “Tịnh tuệ biết vốn
không, ức kiếp nhớ trí Phật”.
BẢN KIẾP BẢN KIẾN
..............
Bản kiếp, chỉ đời quá khứ. Đối với đời
quá khứ, khởi lên cái thấy phân biệt, gọi là
Bản kiếp bản kiến. Còn đối với cuối đời vị
lai mà khởi lên cái thấy phân biệt, thì gọi là
Mạt kiếp mạt kiến. Những thấy biết sai lầm
mà các ngoại đạo ở Ấn độ cổ đại cố chấp,
đại để có thể chia làm hai loại là Bản kiếp
BẢN KIẾP BẢN KIẾN

bản kiến và Mạt kiếp mạt kiến. Trong đó,
Bản kiếp bản kiến gồm năm loại mười tám
kiến chấp, bao quát bốn thứ Thường luận,
bốn thứ Cũng thường vô thường luận, bốn
thứ Biên vô biên luận, bốn thứ Chủng
chủng luận, hai thứ Vô nhân nhi hữu luận.
Mạt kiếp mạt kiến gồm năm loại bốn mươi
tư kiến chấp, bao quát mười sáu thứ luận
Hữu tưởng, tám thứ luận Vô tưởng, tám
thứ luận Phi hữu tưởng phi vô tướng, bảy
thứ luận Đoạn diệt, năm thứ luận Hiện tại
nê hoàn. Cộng cả hai thành mười loại sáu
mươi hai kiến chấp. [X. Trường a hàm Q.14
kinh Phạm động]. (xt. Lục Thập Nhị Kiến).
BẢN KINH
......
Chỉ bản kinh gốc trong luận sớ. Tức là
kinh được giải thích hoặc nương vào đó
mà lập thành các thuyết. Còn như nghĩa lí,
câu văn của kinh được dẫn dụng trong các
luận sớ, thì gọi là Bản cứ (căn cứ gốc), đồng
nghĩa với từ ngữ “Xuất điển”.
BẢN LAI
Có nghĩa lúc ban đầu chưa có vật gì.
Cũng như từ vô thủy đến nay. Nhiếp đại
thừa luận thích quyển 5 (Đại 31, 344
thượng), nói: “Tự tính thanh tịnh có nghĩa
là tự tính bản lai trong sạch, tức là tự tính
chân như”. Kinh Pháp hoa quyển 1 (Đại 9,
8 trung), nói: “Các pháp từ bản lại, tự tướng
thường vắng lặng”.
BẢN LAI DIÊN MỤC
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Là cái mày
mặt thật chẳng mê chẳng ngộ mà ai ai cũng
vốn có. Còn gọi là Bản địa phong quang,
Bản phận điền địa, Tự kỉ bản phận, Bản
phận sự. Tức là cái thân tâm tự nhiên thoắt
rơi mất và cái tâm tính thật mà mọi người
đều vốn có hiện ra ở trước mắt. Ý nghĩa
tương đồng với “Bản giác” của Hiển giáo và

“Bản sơ” của Mật giáo. Kinh Lục tổ đàn
(Đại 48, 349 trung), chép: “Năng nói: chẳng
nghĩ thiện, chẳng nghĩ ác, ngay trong lúc
đó, cái ấy là bản lai diện mục của thượng
tọa Minh đấy”. [X. Vô môn quan Tắc 23;
Chính pháp nhãn tạng biện đạo thoại].
BẢN LAI KHÔNG
Nghĩa là các pháp thế gian xưa nay đều
là có giả, chứ chẳng phải có thực. Hết thảy
vạn hữu đều là hiện tượng giả lập mà tồn
tại. Vĩnh gia chứng đạo ca (Đại 48, 396 hạ),
nói: “Rõ rồi nghiệp chướng bản lai không,
chưa rõ nên tu đền nợ trước”.
BẢN LAI THÀNH PHẬT
Nghĩa là chúng sinh vốn có đủ tính
thành Phật. Nếu đứng trên lập trường vạn
vật nhất như mà nhận xét, thì chúng sinh
và Như lai là một, không khác, đó là lí
“phiền não tức bồ đề, chúng sinh tức Như
lai” vậy.
BẢN LAI VÔ NHẤT VẬT
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Nghĩa là
muôn tượng trong vũ trụ là do vọng tưởng
phân biệt của người ta sinh khởi, chứ thực
thì từ xưa đến nay vốn không có bất cứ vật
gì có thể nắm bắt được. Hết thảy các pháp
đều không, chỉ nhờ mối quan hệ hỗ tương
y tồn mà có. Trong mối quan hệ hỗ tương
luôn luôn biến hóa, không có một chủ thể
nào độc lập tự tồn tại, cho nên chẳng có
vật gì có thể chấp trước được, mà cũng
không nên nắm bắt vật gì. Từ ngữ “bản lai
vô nhất vật” có xuất xứ từ kinh Pháp bảo
đàn của Lục tổ (Đại 48, 349 thượng): “Bồ
đề vốn không cây, gương sáng cũng không
BẢN KINH

đài, xưa nay (bản lai) không một vật, bụi
bám vào chỗ nào?”. Ý nói hết thảy đều rỗng
lặng, khi thấu suốt được lí ấy thì không có
một vật gì, mà chỉ là một cảnh giới thiên
chân độc chiếu. Cứ theo kinh Pháp bảo
đàn nói, thì bài kệ trên đây do Lục tổ làm
ra để đối lại với bài kệ của Đại thông Thần
tú (Đại 48, 348 trung): “Thân là cây Bồ đề,
tâm như đài gương sáng; phải chăm lau chùi
luôn, chớ để bụi bám vào”. Tuệ năng đã
nhờ bài kệ trên mà được ngũ tổ Hoằng nhẫn
trao truyền áo bát và trở thành tổ thứ sáu
của Thiền tông.
BẢN LAI VÔ SỰ
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Chủ
trương tu hành của Thiền Ngưu đầu trong
Thiền tông. Còn gọi là Bản vô sự nhi vong
tình, Hưu tâm bất khởi. Chủ trương cho
tâm và cảnh vốn không có, phàm có tạo
tác đều là mê vọng, vì thế nên quên mình,
bỏ tình thì tâm không có chỗ dựa. Người ta
mê hay ngộ là hoàn toàn ở chỗ có chứng
được cái lí “bản lai vô sự” hay không, mà
nếu muốn chứng được lí ấy, thì chỉ có cách
quên mình bỏ tình mà thôi. Đó là đặc điểm
của Thiền Ngưu đầu. [X. kinh Viên giác đại
sớ sao Q.3 phần dưới].
BẢN LỢI ÍCH DIÊU
............
Là Diệu thứ mười trong Bản môn thập
diệu, do đại sư Trí khải tông Thiên thai lập
ra, khi giải thích chữ “Diệu” của đề kinh
“Diệu Pháp Liên Hoa”. Có nghĩa là những
việc lợi ích cho chúng sinh do đức Bản
Phật đã làm từ lâu xa, cho đến sau khi đức
Tích Phật diệt độ, những việc lợi ích chúng
sinh được thực hiện trong thời chính pháp,
tượng pháp v.v... đều là mầu nhiệm không
thể nghĩ bàn. [X. kinh Pháp hoa Q.5 phẩm
Như lai thọ lượng; Pháp hoa huyền nghĩa

Q.7 phần trên]. (xt. Thập Diệu).
BẢN MẠT CHẾ ĐỘ
Chế độ Phật giáo Nhật bản. Vào đầu
thời Đức xuyên (1603 - 1867), để khống
chế các chùa chiền và tăng, ni Phật giáo
trên toàn quốc, sự quan hệ giữa Bản, Mạt ở
cuối thời Liêm thương chỉ theo pháp thống,
nay sự quan hệ ấy được qui định bằng pháp
lệnh thành quan hệ lệ thuộc. Hiến chương
Bản, Mạt được ban bố, trong đó, qui định
mối quan hệ lệ thuộc rất chặt chẽ giữa Bản
sơn và các chùa chiền Mạt phái trực thuộc,
đặt tất cả chùa chiền của Mạt phái dưới sự
cai quản tuyệt đối của Bản sơn. Mạc phủ
(bọn quân phiệt) lợi dụng chế độ đó để,
hoặc trực tiếp hoặc gián tiếp, khống chế
các tông Bản sơn, Mạt tự trên khắp nước;
đến thời Minh trị Duy tân vẫn theo chế độ
đó. Mãi đến sau hai trận thế giới đại chiến,
phái Mạt tự mới giành được địa vị độc lập
về mặt pháp luật.
BẢN MẬT (1606 - 1665)
.....
Vị tăng tông Lâm tế vào đầu đời Thanh,
cuối đời Minh. Hoặc gọi Hạnh mật. Người
châu Xương, Cổ du (tỉnh Hà bắc), họ Kim.
Hiệu là Nhị ẩn. Lúc nhỏ xuất gia ở chùa
làng, là chùa Ngọa Phật trên núi Văn bút,
sau đến tham học sư Phá sơn Hải minh ở
Đông tháp. Sau lại tham học các sư Thiên
ẩn Viên tu ở Khánh sơn, Tuyết kiệu Viên
tín ở Kính sơn. Rồi đến tham cứu Mật vân
Viên ngộ ở Thiên đồng, rất là khổ hạnh,
một đêm kia chợt tỉnh ngộ. Sư Thông kì ở
Lâm dã kế vị Viên ngộ trú trì chùa Thông
huyền, bèn mời Bản mật về để thay thế
mình và trao kí biệt. Sư đã từng ở qua các
chùa Pháp tường tại Diệm khê, chùa Pháp
nhẫn ở Hoa đình, chùa Long xuyên ở Gia
hòa và chùa Bảo an ở Kinh khê. Năm
BẢN MẬT

Khang hi thứ 4 nhập tịch, thọ sáu mươi
tuổi. Ngũ đăng toàn thư quyển 7 tắc 18 thì
bảo sư tịch vào năm Khang hi thứ 3. Các
trứ tác của sư gồm có: Nhị ẩn Mật Thiền sư
ngữ lục 10 quyển, Thi văn tập, tất cả vài
chục quyển.
BẢN MÊNH ĐẠO TRÀNG
Tức là đạo tràng cầu nguyện sao bản
mệnh của Hoàng đế trấn giữ đất nước. Đạo
tràng Trấn quốc ở chùa Thanh long đời
Đường tức là đạo tràng bản mệnh của
Hoàng đế. (xt. Trấn Quốc Đạo Tràng).
BẢN MÊNH NGUYÊN THẦN
...........
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Chỉ bản
tính. Bản mệnh, chỉ Can (thiên can), Chi
(địa chi) năm người ta sinh ra. Gặp sao của
Can, Chi, gọi là sao bản mệnh. Nguyên
thần, có nghĩa là vận mệnh của người ta
nhận sự giúp đỡ của hai sao Âm, Dương,
và dùng Dương tám, Âm sáu phối hợp để
tính toán xem số. Vì thế, Bản mệnh và
Nguyên thần đều là các sao chi phối vận
mệnh của con người. Thiền tông lấy đó để
thí dụ bản tính của chính mình.
BẢN MÊNH TINH
........
Sao bản mệnh. Theo các kinh điển của
Mật giáo nói, thì sao bản mệnh nằm trong
Bắc đẩu thất tinh, là sao năm người ta sinh
ra. Cứ theo kinh Tú diệu, Bắc đẩu hộ ma
pháp, Phạm thiên hỏa la cửu diệu chép, thì
trong bảy sao Bắc đẩu đều có tính loại tốt,
xấu khác nhau, do đó mà quyết định sự
lành, dữ của vận mệnh con người, như
người sinh năm Tí, thì sao bản mệnh là sao
Tham lang, người sinh năm Sửu, Hợi thì
sao bản mệnh là sao Cự môn. Lại nếu đem
mười hai cung phối hợp với tháng sinh của
người ta, thì gọi là Bản mệnh cung; đem

hai mươi bảy (hoặc hai mươi tám) tú, bảy
diệu, phối hợp với ngày sinh của người ta,
thì gọi là Bản mệnh tú, Bản mệnh diệu. Cứ
theo kinh Tú diệu quyển hạ chép, thì phép
tính Bản mệnh tú là: nếu người sinh vào
ngày 17 tháng 2, thì trước hết lấy ngày 17
làm đơn vị, rồi tính thêm mười ba ngày
nữa, cộng là ba mươi ngày, tức từ sao Dốc
tháng 2, qua các sao Cang, Đê, Phòng đến
Chẩn hai mươi bảy, là một vòng, trừ số này
ra, còn lại ba, tức lại tính qua Dốc, Cang,
Đê, đến Đê là hết, thì người ấy sinh nhằm
sao Đê, vậy sao Đê là sao bản mệnh của
người ấy. Còn phép tính lấy năm sinh trong
mười hai Chi mà suy biết sao bản mệnh,
thì sự phân phối tính toán ấy do đâu, chưa
được rõ.
BẢN MINH
Còn gọi là Nguyên minh. Chỉ bản giác.
Vì thể của bản giác trong sạch và có trí tuệ
đại quang minh, cho nên gọi là Bản minh.
Kinh Lăng nghiêm quyển 1 (Đại 19, 108
hạ), nói: “Vì các chúng sinh quên mất bản
minh, nên suốt ngày hành động mà không
tự biết, đến nỗi phải vào các ngả một cách
oan uổng”.
BẢN MÔN BẢN TÔN
Là một trong ba phép bí mật của tông
Nhật liên, Nhật bản. Chỉ Thập giới mạn đồ
la. Ở chính giữa Thập giới mạn đồ la viết
năm chữ “Diệu Pháp Liên Hoa Kinh”, hai
bên vẽ các vị tôn thuộc các Thiên bộ, để
biểu thị mười giới đều đầy đủ, hình Phật
biểu thị Tam thân vô tác (Pháp thân, Báo
thân, Ứng thân không tạo tác). Hành giả
tu theo ba phép bí mật, lấy Bản Phật thực
thành lâu xa được cụ thể hóa trong Thập
giới mạn đồ la, thờ làm Bản tôn mà qui y,
BẢN MÊNH ĐẠO TRÀNG

cho nên gọi là Bản môn Bản tôn. [X. Tam
đại bí pháp sao; Tam đại bí pháp chỉ yếu
sao].
BẢN MÔN ĐỀ MỤC
Là một trong ba phép đại bí mật của
tông Nhật liên, Nhật bản. Tức người tu Pháp
hoa, khi tu ba phép đại bí mật, miệng đọc
“bảy chữ” “Na mô Diệu pháp liên hoa kinh”.
Đề mục, chỉ năm chữ “Diệu pháp liên hoa
kinh”. Là đề hiệu của kinh Pháp hoa hai
mươi tám phẩm. Lại năm chữ này bao quát
ý nghĩa sâu kín của tám cuốn Pháp hoa,
nghĩa sâu kín của Bản tôn cũng hoàn toàn
ở năm chữ này mà không thể dò được. Vì
thế, để biểu tỏ cái ý qui y Bản tôn mà thêm
hai chữ “Na mô” để đọc bảy chữ này, là
phương pháp trở về với Bản tôn. Nếu người
không hiểu được ý nghĩa Bản tôn, mà chỉ
đọc lên thì tự nhiên cũng sinh ra hình ảnh
của Bản tôn, cuối cùng cũng được thành
Phật. [X. Tam đại bí pháp sao; Tam đại bí
pháp chỉ yếu sao].
BẢN MÔN GIỚI ĐÀN
Là một trong ba phép đại bí mật của
tông Nhật liên, Nhật bản. Trỏ đàn tràng
thụ giới của hành giả Pháp hoa. Khi hành
giả tu ba phép đại bí mật, qui y Bản môn
Bản tôn, miệng xướng bản môn đề “Na mô
Diệu pháp liên hoa kinh”, nơi mà trong đó
nghi thức này được cử hành, gọi là Bản
môn giới đàn. [X. Tam đại bí pháp sao; Tam
đại bí pháp chỉ yếu sao].
BẢN MÔN KHAI HIỂN
Xưa nay các nhà giải thích kinh Pháp
hoa, phần nhiều đem chia kinh Pháp hoa
thành hai môn Bản, Tích, tức lấy mười bốn
phẩm trước trong kinh Pháp hoa làm Tích
môn, cũng như Phật mới mới thành Chính
giác, mười bốn phẩm sau làm Bản môn,
cũng như Phật cũ đã thành từ lâu xa rồi.

Dùng Bản môn để mở cái dấu tích gần mới
thành ở Già da mà hiển bày Phật cũ thực
thành từ lâu xa, đó tức là mở tích hiển bản,
mở gần hiển xa, mà cũng tức là Bản môn
khai hiển. (xt. Bản Tích Nhị Môn, Khai Tích
Hiển Bản, Khai Cận Hiển Viễn).
BẢN MÔN TỰ
Là một trong bốn đại Bản sơn của tông
Nhật liên Nhật bản. Vị trí chùa nằm ở Đông
kinh đô Đại điền khu trì thượng. Hiệu núi
là núi Trường vinh chùa Đại quốc. Thông
thường gọi là chùa Trì thượng bản môn.
Trước nay, cùng với chùa Cửu viễn, núi
Thân diên, chùa Pháp hoa kinh núi Trung
sơn, gọi chung là “Tam đầu”. Lại cùng với
chùa Diệu bản núi Trường hưng, và chùa
Bản độ núi Trường cốc, gọi chung là núi
“Tam trường tam bản”, hoặc thêm chùa Bản
thành núi Trường cửu nữa mà gọi là núi
“Tứ trường tứ bản”. Do Trì thượng tông
trọng hóa nhà làm chùa vào năm Chính
ứng thứ 4 (1291), là nơi Nhật liên nhập
tịch. Đã từng mấy lần bị đốt, lại bị chiến
nạn, song đều được xây dựng lại.
Chùa rộng hơn sáu vạn chín nghìn bình
(mỗi bình 36 thước vuông), ngoài điện Phật,
nhà Tổ, cửa lầu, còn có Tổng môn, nhà
chung Thanh chính, gác chuông, Luân tạng,
Chùa Bản Môn
BẢN MÔN TỰ

nhà Trường vinh, nhà thờ Quỉ tử mẫu thần,
tháp năm tầng, nhà khách, nhà Phương
trượng, nhà Bảo tạng, nhà kho v.v... Phía
tây bắc nội tự, có nhà Chân cốt thờ di cốt
của Nhật liên thượng nhân, phía tây nhà
khách là nơi hỏa thiêu (trà tì) Nhật liên
thượng nhân, có dựng tháp Đa bảo; ngoài
ra, còn có mộ phần của Nhật lãng, Nhật
luân. Cây tháp năm tầng là Kiến trúc thuộc
thời kì đầu Giang hộ; trong nhà Tổ thờ
tượng của Nhật liên thượng nhân, một kiệt
tác của nghệ thuật chạm trổ tiếu tượng
(tượng giống hệt người) vào thời đại Liêm
thương. Thời gần đây, ba mươi sáu nhà viện
được xây dựng ngày trước trong nội tự, được
trùng tu và thu gọn lại còn mười tám viện.
Hàng năm, cứ đến ngày 13 tháng 10, mở
hội Tông tổ, dân chúng các nơi đổ về, muôn
ngọn đèn, lũ lượt làm tắc nghẽn cả quả
núi, quang cảnh phía trước thật là tráng lệ.
BẢN NANG GIÀ TRA
.....
Phạm: pùrịaghaỉa. Còn gọi là Bản
na già tra. Dịch ý là đầy bình; hoặc dịch là
bình công đức, bình hiền, bình như ý. Cái
bình này tượng trưng cho tướng điềm lành,
chúc phúc. Cứ theo luận Đại trí độ quyển
13 chép, nếu ai được cái bình này mà mong
cầu các thứ hiện báo trong thế gian, thì
không một điều gì không như ý. Ngoài ra,
cũng đem hình dáng tròn trịa đầy đặn của
cái bình tượng trưng tướng tốt của Phật,
như tướng cái chậu đầy đặn tròn trịa nói
trong kinh Quán Phật tam muội hải quyển
3 phẩm Quán tưởng; hay như kinh Bất
không quyên sách đà la ni phẩm Thành
tựu duyên pháp, nói về phép tạo tượng bồ
tát Quan thế âm, là ở trên đàn đặt những
chiếc bình đầy đặn, đều lấy hình dáng tròn
đầy của bình, chậu để tượng trưng các bộ

phận tròn trịa đầy đặn trong thân hình
của Phật, Bồ tát.[X. Đại nhật kinh sớ Q.8;
Tuệ uyển âm nghĩa Q.thượng]. (xt. Hiền
Bình).
BẢN NGUYÊN
......
Chỉ tự tính thanh tịnh tâm. Cũng tức là
chỗ căn bản. Tự tính của tâm chúng sinh
xưa nay vốn trong sạch, nhưng vì những
khách trần phiền não khởi lên sau này mà
làm cho tự tính nhơ nhuốm. Những người
có trí nghe được Thánh pháp biết rõ điều
đó, rồi siêng năng tu tập tâm tính để trở về
cái nguồn gốc trong sạch ấy mà được giải
thoát. Kinh Phạm võng quyển thượng (Đại
24, 997 hạ) nói: “Bấy giờ, đức Phật Lô xá
na rất vui mừng, hiện Pháp thân tam muội
bản nguyên thành Phật thường trụ, thể tính
sáng lạn như hư không”. Trong bài tựa kinh
Viên giác lược sớ (Đại 39, 523 trung), Bùi
hưu nói: “Cái gọi là trong sạch sáng suốt
mầu nhiệm, thấu triệt linh thông, sừng sững
tồn tại một mình, đó là bản nguyên của
chúng sinh, cho nên gọi là Tâm địa”. [X.
Cảnh đức truyền đăng lục Q.19 Bảo phúc
tòng triển truyện].
BẢN NGUYÊN THANH TỊNH ĐẠI VIÊN KÍNH
Có nghĩa là tính Phật (bản nguyên) sẵn
có của chúng sinh trong suốt sáng láng cũng
như tấm gương tròn lớn không hề dính
dấp bụi nhơ. Đây là từ ngữ trong kinh Viên
giác, cực tả cái trong sáng vô nhiễm của
bản tính.
BẢN NGUYÊN
.....
Phạm:pùrva praịidhàna. Chỉ sự thề
nguyền ở “Nhân vị, ” (giai vị tu nhân).
Nói đủ là Bản hoằng thệ nguyện (thề
nguyền xưa rộng lớn). Còn gọi là Bản thệ,
Túc nguyện (nguyện kiếp trước). Tức là lời
thề nguyền cứu độ chúng sinh mà Phật và
BẢN NANG GIÀ TRA

Bồ tát phát ra ở các kiếp quá khứ trước khi
thành quả Phật. Còn ở nhân vị mà phát
nguyện đến ngày nay được quả, cho nên,
đối với “quả vị” mà gọi là Bản thệ (thề xưa).
Lại chữ “bản” được hiểu là căn bản, tuy nói
là tâm Bồ tát rộng lớn, thề nguyền cũng vô
lượng, nhưng chỉ lấy nguyện này làm gốc
(tức nguyện cứu độ chúng sinh), nên gọi là
“Bản nguyện”. Nói theo nghĩa rộng thì đầu
mối của sự phát nguyện cũng gọi là hoằng
thệ (thề rộng). Từ ngữ Bản nguyện có xuất
xứ từ kinh Vô lượng thọ quyển thượng, luận
Thập trụ tì bà sa quyển 5 phẩm Dị hành.
Bản nguyện của Phật và Bồ tát phát có
nhiều loại, như hết thảy Bồ tát đều phải
phát tâm Bồ đề, phát nguyện kiên trì cứu
độ chúng sinh, phát nguyện đoạn trừ phiền
não, chứa góp đức hạnh, cho đến nguyện
thành tựu quả Phật, như thế gọi là tổng
nguyện trang nghiêm v.v... Nếu phát đại
nguyện riêng rẽ, như nguyện làm cho cõi
nước Phật trong sạch, các cõi nước trong
mười phương trong sạch, thành tựu chư
chúng sinh, hoặc nguyện ở trong cõi nước
ô uế mà thành Phật cứu độ các chúng sinh
khó cảm hóa. Những thệ nguyện như thế,
theo ý thích riêng của mỗi Bồ tát mà phát,
thì gọi là biệt nguyện, như bốn mươi tám
nguyện của Phật A di đà (bồ tát Pháp tạng)
được chép trong kinh Vô lượng thọ quyển
thượng (bản tiếng Phạm chép có bốn mươi
sáu nguyện, những bản dịch của các kinh
điển khác cũng chép có ba mươi sáu nguyện
hoặc hai mươi bốn nguyện), năm trăm đại
nguyện của Phật Thích ca được chép trong
kinh Bi hoa quyển 7, và mười thiện nguyện
do bồ tát Di lặc phụng hành nói trong kinh
Di lặc bồ tát sở vấn bản nguyện v.v... đều
là biệt nguyện cả.
Lại như năm nguyện nói trong kinh Đạo

hành bát nhã quyển 6 phẩm Đát kiệt ưu bà
di, hai mươi chín nguyện nói trong kinh
Phóng quang bát nhã quyển 13 phẩm
Mộng trung hành và hai mươi nguyện nói
trong kinh A súc Phật quốc quyển thượng
v.v... cũng đều thuộc biệt nguyện. Ngoài ra,
còn đặc biệt vì cứu bệnh tật hoặc diệt trừ
hết thảy phiền não, sự sợ hãi cho chúng
sinh mà lập chí nguyện, như mười hai
nguyện nói trong kinh Dược sư Như lai bản
nguyện, bốn mươi bốn nguyện nói trong
kinh Dược sư lưu li quang thất Phật bản
nguyện công đức quyển thượng, Quan thế
âm cứu khổ nguyện trong kinh Bi hoa v.v...
Lại còn mười nguyện lớn của bồ tát Phổ
hiền và kinh Hoa nghiêm (bản dịch cũ)
nói mười thứ hành nguyện của các Bồ tát
Sơ địa, Sơ học phát, trong đó, nguyện mới
phát ở hiện tại gọi là “Duy phát nguyện” để
phân biệt với Túc nguyện đã phát ở nhân
vị.
Sư Tuệ viễn ở Lư sơn đem bốn mươi
tám nguyện Di đà chia làm ba nguyện là
Nhiếp pháp thân, Nhiếp tịnh độ và Nhiếp
chúng sinh. Đại sư Thiện đạo giải thích
nguyện thứ 18 là, người xưng niệm danh
hiệu Phật A di đà (niệm Phật) thì đuợc
nguyện Vãng sinh Tịnh độ, cũng tức là bất
luận kẻ ác nào đều nhờ sức nguyện ấy mà
được cứu. Tông Tịnh độ coi nguyện thứ 18
là “vương bản nguyện” (vua các bản
nguyện). Vị khai tổ của Tịnh độ chân tông
Nhật bản là Thân loan, đem tám nguyện
trọng yếu trong bốn mươi tám nguyện chia
làm Chân nguyện (nguyện chân thực), Giả
nguyện (nguyện giả tạm), tức sáu nguyện
11, 12, 13, 17, 18, 22 là chân, và hai nguyện
19, 20 là giả, gọi là tám nguyện chân giả.
Đồng thời, trong nguyện 18, chúng sinh
phát nguyện niệm Phật, nếu không được
vãng sinh, thì Ngài (Phật A di đà) không
lấy Chính giác (không thành Phật), cho nên,
nguyện 18 cũng gọi là Nhược bất sinh giả

thệ (nguyện nếu người chẳng được sinh).
Ngoài ra, những mục tiêu, đối tượng mà
bản nguyện cứu giúp, gọi là Bản nguyện
BẢN NGUYÊN

thực cơ, hoặc Bản nguyện chính cơ, tức
chỉ chúng sinh trong đời mạt nhơ đục. Bản
nguyện thề thực hành niệm Phật, gọi là
Bản nguyện hành. Lại tán thán đức Phật A
di đà là Bản nguyện công đức tụ, vì bản
nguyện của Phật Di đà ở nhân vị đã nhiều
kiếp chứa góp công đức vậy. [X. kinh Bi
hoa Q.2 phẩm Đại thí; kinh Pháp hoa phẩm
Thí dụ, kinh Đại A di đà Q.thượng; kinh
Đại phương đẳng đại tập Q.17 phẩm Hư
không tạng bồ tát; kinh Bình đẳng giác Q.1;
kinh Văn thù sư lợi Phật độ nghiêm tịnh;
kinh Địa tạng bản nguyện; luận Câu xá Q.9;
Vãng sinh luận chú; Vãng sinh lễ tán; An
lạc tập; Tuyển trạch bản nguyện niệm Phật
tập]. (xt. Thệ Nguyện, Nguyện).
BẢN NGUYÊN CÔNG ĐỨC TỤ
..............
Là một trong ba mươi bảy đức hiệu của
Phật A di đà. Trong Tán A di đà Phật kệ
của sư Đàm loan, có câu “Cúi lạy Bản
nguyện công đức tụ”, tức dùng để biểu thị
tên gọi khác của Phật A di đà. Thông
thường, “Công đức tụ” cũng được dùng làm
tên gọi khác của chư Phật, vì chư Phật khi
còn ở nhân vị đã chứa góp vô lượng công
đức mới thành thân Phật. Về Phật Di đà
mà nói, thì bản nguyện là nhân năng thành,
mà công đức tụ là quả sở thành. Nhân hành
và quả đức đều thành tựu đầy đủ, mà đức
thì tụ tập vào Phật thể, vì thế, tán thán
Phật A di đà là Bản nguyện công đức tụ.
BẢN NGUYÊN ĐỀ HỒ DIÊU DƯỢC
Chỉ bản nguyện của Phật A di đà. Tức
nhờ vào bản nguyện của Phật Di đà thì bất
luận kẻ ác như thế nào cũng đều được cứu
vớt, cho nên dùng thuốc đề hồ nhiệm mầu
bậc nhất để thí dụ. Giáo hành tín chứng
quyển 3 phần cuối quyển Tín (Đại 83, 614
hạ), nói: “Cõi đời nhơ đục, quần sinh uế ác

nên cầu niệm chân tâm kim cương bất hoại;
chấp trì bản nguyện đề hồ diệu dược”.
BẢN NGUYÊN LỰC
........
Chỉ lực dụng của bản nguyện. Nói tắt là
Nguyện lực. Cũng gọi là Túc nguyện lực,
Đại nguyện nghiệp lực. Tức là cái sức thề
nguyền mà chư Phật và Bồ tát ở các kiếp
quá khứ, trước khi thành Phật, đã phát khởi
lúc còn ở “nhân vị”, và đã thành tựu được
thệ nguyện ấy ở quả vị. Theo bồ tát Thế
thân nói trong luận Vãng sinh, thì sức bản
nguyện của Phật, có khả năng nhanh chóng
thành tựu đầy đủ vô lượng công đức thù
thắng như bể báu lớn. Lại trong Quán vô
lượng thọ kinh sớ quyển 1, đại sư Thiện
đạo đời Đường nói, hết thảy phàm phu thiện
ác đều nhờ sức nguyện lớn của Phật A di
đà làm duyên tăng thượng mà được vãng
sinh Tịnh độ.
Hoặc chia bản nguyện và lực làm hai,
bản nguyện chỉ lời thề nguyền ở nhân vị,
lực chỉ thần lực của quả thượng. Như sư
Đàm loan, trong Vãng sinh luận chú, khi
giải thích về “Quán Phật bản nguyện lực”,
đã nói (Đại 40, 840 thượng): “Nhờ vào bốn
mươi tám bản nguyện của bồ tát Pháp tạng
mà thành thần lực của A di đà Như lai
ngày nay, nguyện để thành lực, lực để tựu
nguyện, nguyện không luống phí, lực chẳng
hư dối, lực nguyện hợp nhau, rốt ráo chẳng
sai, vì thế nói là thành tựu”. [X. kinh Quán
vô lượng thọ; luận Câu xá Q.9]. (xt. Bản
Nguyện).
BẢN NGUYÊN NHẤT THỰC
Có nghĩa là bản nguyện của Như lai là
cái lí chân thực bình đẳng duy nhất. Tịnh
độ chân tông Nhật bản, kì vọng nhờ sức
bản nguyện của Phật A di đà mà được vãng
sinh thành Phật, tức lấy pháp môn tha lực
BẢN NGUYÊN CÔNG ĐỨC TỤ

niệm Phật làm con đường tắt duy nhất để
đạt đến Niết bàn chân thực, gọi là Bản
nguyện nhất thực đại đạo. Vị khai tổ của
Chân tông là Thân loan, trong Giáo hành
tín chứng văn loại quyển 3 Tín quyển (Đại
83, 606 trung) nói: “Đạo, tức là con đường
thẳng bản nguyện nhất thực”. [X. Cao tăng
hòa tán].
BẢN NGUYÊN TAM TÂM NGUYÊN
Tức là nguyện niệm Phật vãng sinh. Là
nguyện thứ 18 trong bốn mươi tám nguyện
của Phật A di đà được liệt kê trong kinh Vô
lượng thọ quyển thượng, trong đó, bao gồm
ba thứ tâm là Chí tâm, Tín nhạo, Dục sinh
ngã quốc, vì thế cũng gọi là Tam tâm. Phật
A di đà, khi còn ở nhân vị, đã từng phát
bốn mươi tám nguyện cứu độ vô lượng
chúng sinh; nếu chúng sinh có đầy đủ ba
tâm chuyên chí niệm Phật, thì chắc chắn,
nhờ vào nguyện thứ 18, sẽ được vãng sinh
Tịnh độ.
BẢN NGUYÊN TỰ
........
Là Bản sơn của Tịnh độ chân tông, một
tông phái lớn nhất của Phật giáo Nhật bản.
Chia làm hai chùa Đông và Tây.
1. Chùa Tây bản nguyện. Vị trí chùa
nằm tại Kinh đô thị Hạ kinh khu Quật
xuyên thông đường 6. Là bản sơn của phái
chùa Bản nguyện thuộc Chân tông. Còn
gọi là Bản phái Bản nguyện tự, hiệu núi là
núi Long cốc. Tục gọi là A tây. Năm Hoằng
trường thứ 2 (1262), vị khai tổ của Chân
tông là Thân loan nhập tịch, môn đồ đem
chôn ở Đông sơn Đại cốc. Chưa bao lâu,
con gái của Thân loan là ni Giác tín và học
trò là Hiển trí, dời đi chôn ở phía bắc Cát
thủy vào năm Văn vĩnh thứ 9 (1272), xây
dựng nhà Ngự ảnh và Qui sơn Thiên hoàng
ban hiệu là “Cửu viễn thực thành A di đà

Phật bản nguyện tự”, đồng thời, đặt vào
hàng chùa nhà vua.
Vị trú trì đời thứ 8 là Liên như, muốn
vãn cứu vận suy đồi của chùa, bèn ra sức
hoằng pháp, tín chúng đến đông, thanh
thế mỗi ngày một thịnh, tín đồ của sơn môn
Tỉ duệ thuộc tông Thiên thai thấy thế ghen
ghét, nên vào năm Khoan chính thứ 6
(1465), phóng hỏa đốt tan chùa này. Liên
như chạy đến chùa Viên thành ở Cận giang,
sau lại gặp loạn, lần hồi trốn đến Bắc lục,
thiết lập đạo tràng, giáo hóa tín chúng ở
bảy châu. Đến năm Văn minh thứ 11 (1479),
xây dựng chùa Bản nguyện núi Tùng lâm
tại địa khu Kinh đô sơn khoa. Một lần nữa,
chùa này lại bị tín đồ tông Nhật liên đốt
cháy rụi (1553). Vị trú trì đời thứ 10 là
Chứng như, lấy chùa Bản nguyện Thạch
sơn ở Đại phản làm Bản sơn, lại khởi sự
Nhà Tổ chùa Tây Bản Nguyện xây dựng.
Chùa Đông Bản Nguyện
BẢN NGUYÊN TỰ

Năm Thiên chính thứ 8 (1580), Hiển
như đời thứ 11 và Chức điền tín trường
cùng mưu dời tượng Tổ đến Kỉ châu lộ sâm,
sau đó, dời đến Hòa tuyền (phủ Đại phản)
bối trủng, rồi lại dời đến Nhiếp tân (thị trấn
Đại phản) thiên mãn. Năm Thiên chính
19 (1591), tiếp nhận Phong thần tú cát hiến
đất cho chùa, là khởi nguyên của chùa Tây
bản nguyện ngày nay, Hoài như đời thứ 12
mới bắt tay vào việc kiến tạo. Các nhà cửa
hiện nay được kiến thiết vào những năm
sau trận hỏa tai năm Nguyên hòa thứ 3
(1617) gồm có các kiến trúc Tổng môn,
Đường môn, Tổ đường, Thư viện, Kinh
tạng, Canh tác các, Hổ chi gian, Thanh
liên xã, Lăng hoa đình v.v... [X. Tùng lâm
tập Q.9; Đại cốc bản nguyện tự thông kỉ
Q.1 đến Q.5, Q.9; Chân tông toàn sử; Bản
nguyện tự luận].
2. Chùa Đông bản nguyện. Vị trí chùa
nằm tại Kinh đô thị Hạ kinh khu Ô hoàn
thông đường 7. Là Bản sơn của phái Đại
cốc thuộc Chân tông. Cũng gọi là Đại cốc
bản nguyện tự. Tục gọi là A đông. Năm
Khánh trường thứ 7 (1602), Đức xuyên Gia
khang hiến đất cho con trưởng của Hiển
như là Giáo như để làm chùa, do đó, Giáo
như sáng lập chùa Đông bản nguyện. Gia
khang thỉnh được tượng Tổ ở chùa Diệu
an tại Thượng dã tiền kiều về thờ. Năm
Khoan vĩnh thứ 16 (1693), Tướng quân Gia
quang lại hiến đất để mở chùa rộng thêm.
Niên hiệu Vạn trị năm đầu (1658) trở đi,
tiếp tục thiết lập các viện riêng, như viện
Đại cốc, viện Thiển thảo v.v... Song, niên
hiệu Khoan chính năm đầu (1789), năm
Văn chính thứ 6 (1823), nhà cửa đã từng
vài lần bị lửa thiêu rụi; những kiến trúc
hiện nay thuộc thời đại Minh trị, có Đại sư
đường, Sắc sứ môn, Cung ngự điện, Đại

huyền quan, Đại tẩm điện, Tập hội sở, Bảo
tàng v.v... trong đó, to rộng nhất là Đại sư
đường, được kiến trúc vào năm Minh trị
thứ 13, và phải mất mười lăm năm mới hoàn
thành. [X. Tùng lâm tập Q.9; Chân tông
cố thực truyền lai sao; Đại cốc bản nguyện
tự thông kỉ Q.6; Đại cốc phái bản nguyện
tự yếu lãm].
BẢN NHÂN DIÊU
..........
Là một trong Bản môn thập diệu do đại
sư Trí khải tông Thiên thai lập ra khi giải
thích về chữ “Diệu” trong đề kinh “Diệu
Pháp Liên Hoa Kinh”. Có nghĩa là trí tuệ,
tu hành và giai vị của đức Như lai khi mới
thành đạo đều là mầu nhiệm không thể
nghĩ bàn, đó là bản thời trí diệu, bản thời
hành diệu và bản thời vị diệu. Tức nói rõ
về nhân tu hành của Bản Phật trong các
thời quá khứ lâu xa. [X. kinh Pháp hoa Q.5
phẩm Như lai thọ lượng; Pháp hoa huyền
nghĩa Q.7 phần trên]. (xt. Thập Diệu).
BẢN NHỊ
.....
Phạm:pùrva dvitìya. Dịch âm là Bao
la na địa da. Còn gọi là Cố nhị...... Chỉ
vợ của tỉ khưu khi còn ở nhà. Bản, có nghĩa
là cũ, cố cựu, đối lại với lúc đã xuất gia mà
gọi lúc còn ở nhà là bản. Nhị, là nghĩa phối
ngẫu, sánh đôi. Bản nhị, tức là vợ chồng
sánh đôi khi xưa. Luật Ngũ phần quyển 1
(Đại 22, 3 trung), nói: “Tôi cùng bản nhị
làm hạnh nhơ bẩn”. [X. Huyên ứng âm
nghĩa Q.14].
BẢN NHƯ (981 - 1050)
......
Vị tăng thời Bắc Tống. Người Tứ minh
cú chuơng (Ngân huyện tỉnh Triết giang).
Lúc nhỏ xuất gia ở chùa Quốc minh, Ngân
huyện, thờ Tri lễ Pháp trí làm thầy, tinh
thông phép Tam quán thập thừa của Thiên
thai, văn từ đứng đắn nhã nhặn, theo tông
Tịnh độ. Năm Đại trung tường phù thứ 4

BẢN NHÂN DIÊU

(1011) đời Bắc Tống, sư ra ở chùa Thừa
thiên núi Đông dịch ba mươi năm, giương
cao cờ pháp, diễn giảng kinh Pháp hoa, kinh
Niết bàn, kinh Kim quang minh, kinh Quán
vô lượng thọ, Ma ha chỉ quán v.v... môn
đồ thường trực có đến năm, sáu trăm người.
Thường tập họp một trăm vị tăng tu sám
Pháp hoa kéo dài một năm, thấy điềm lành
luôn. Năm Khánh lịch thứ 2 (1042), vua
ban hiệu “Thần chiếu pháp sư” và áo bào
tía. Nhân ngưỡng mộ di phong Lư sơn, sư
cùng với Thừa tướng Chương tuân công
và một số người khác kết xã Bạch liên, siêng
tu niệm Phật, sáu, bảy năm sau, chùa trở
nên to lớn và vua Nhân tông ban ngạch là
Bạch liên, vì thế gọi là chùa Bạch liên. Một
thời, các đại nhân danh sĩ được ghi tên vào
Bạch liên xã đều lấy làm vinh dự. Tháng 5
năm Hoàng hựu thứ 3, sư nhập tịch, thọ
bảy mươi tuổi, tăng lạp (tuổi hạ) năm mươi
ba. Sư có làm Nhân vương sám nghi, Phổ
hiền hành pháp kinh nghĩa sớ lưu hành ở
đời. Học trò nối pháp có: Thần ngộ Xứ
khiêm, Pháp chân Xứ hàm, Lô am Hữu
nghiêm, Năng nhân Pháp bảo, Thừa thiên
Hoài nhã, Thiên thai Bảo tiêm, Tiền đường
Toàn nghĩa v.v... [X. Thích môn chính
thống Q.2; Tân tục cao tăng truyện Q.3;
Phật tổ thống kỉ Q.8, Q.12, Q.25, Q.27,
Q.44, Q.45; Thích thị kê cổ lược Q.4; Ngũ
đăng hội nguyên Q.6; Vãng sinh tập
Q.thượng, Tịnh độ thánh hiền học Q.3].
BẢN NIẾT BÀN DIÊU
...........
Là Diệu thứ tám trong Bản môn thập
diệu do đại sư Trí khải tông Thiên thai lập
ra khi giải thích về chữ “Diệu” của đề kinh
“Diệu Pháp Liên Hoa Kinh”. Có nghĩa Niết
bàn mà Bản Phật thị hiện là không thể
nghĩ bàn. Đây chẳng phải Niết bàn thị hiện

ra để điều phục những chúng sinh lười
biếng, mà là Bản thời Niết bàn vốn thường
trụ vắng lặng. [X. kinh Pháp hoa Q.5 phẩm
Như lai thọ lượng; Pháp hoa huyền nghĩa
Q.7 phần trên]. (xt. Thập Diệu).
BẢN PHẬT
Chỉ Phật bản môn, bản địa (Phật gốc).
Kinh Pháp hoa quyển 5 phẩm Như lai thọ
lượng (Đại 9, 42 hạ), nói: “Ta thành Phật
đến nay đã rất lâu xa, sống lâu vô lượng a
tăng kì kiếp, thường trụ chẳng diệt”. Đây là
thuyết minh đức Thế tôn Thích ca bản
Phật đã thực thành từ lâu xa rồi. Nếu đối
lại với Bản Phật mà nói, thì đức Thế tôn
Thích ca mới thành Chính giác, gọi là Tích
Phật. Ngoài ra, bản Phật còn chỉ tính Phật
trong tự tâm. Chân tông của Nhật bản thì
lấy Phật A di đà làm vua trong chư Phật, là
Bản Phật, còn chư Phật khác hiện ở trong
biển Cực lạc thì là Mạt Phật (Phật ngọn).
(xt. Bản Tích Nhị Môn).
BẢN TIÊU
... Chỉ hình Tam muội da. Tức là cờ hiệu
của chư Phật Bồ tát biểu thị bản thệ, hiển
bày cái tâm nguyện cứu độ chúng sinh.
[X. Tính linh tập Q.7]. (xt. Tam Muội Da
Hình).
BẢN QUẢ DIÊU
...........
Là Diệu thứ hai trong Bản môn thập
diệu do đại sư Trí khải tông Thiên thai lập
ra khi giải thích về chữ “Diệu” trong đề kinh
“Diệu Pháp Liên Hoa Kinh”. Tức là Bản
quả do bản địa viên diệu rốt ráo chứng
được, có đủ ba đức chân tính, quán chiếu
(giác), tư thành (do đường bản hữu mà đến),
mầu nhiệm không thể nghĩ bàn. [X. kinh
Pháp hoa Q.5 phẩm Như lai thọ lượng; Pháp
hoa huyền nghĩa Q.7 phần trên]. (xt. Thập
Diệu).
BẢN QUẢ DIÊU

BẢN QUỐC ĐỘ DIÊU
Là Diệu thứ ba trong Bản môn thập diệu
do đại sư Trí khải tông thiên Thiên thai lập
ra khi giải thích về chữ “Diệu” trong đề kinh
“Diệu Pháp Liên Hoa Kinh”. Tức cái cõi
nước mà bản địa quả Phật cư trú là không
thể nghĩ bàn. Kinh Pháp hoa phẩm Như
lai thọ lượng (Đại 9, 42 trung), nói: “Từ xưa
đến giờ, ta thường ở thế giới Sa bà này, nói
pháp giáo hóa, cũng ở trăm nghìn muôn ức
na do tha a tăng kì cõi nước khác, dẫn dắt
làm lợi ích chúng sinh”. Trong đó, Sa bà là
cõi Đồng cư của bản thời, còn các nơi khác
là cõi Phương tiện, cõi Thực báo, cõi Tịnh
quang của bản thời. [X. Pháp hoa huyền
nghĩa Q.7 phần trên]. (xt. Thập Diệu).
BẢN QUỐC TỰ
Chùa Bản quốc. Là một trong bốn đại
bản sơn của tông Nhật liên Nhật bản. Vị
trí chùa nằm tại Kinh đô thị Quật xuyên
đường 5. Hiệu núi là núi Đại quang. Vào
năm Kiến trường thứ 5 (1253), Nhật liên
dựng một ngôi nhà tranh ở Tùng diệp cốc
tại Liêm thương, gọi là nhà Pháp hoa. Trinh
hòa năm đầu (1345), Túc lợi tôn thị mới di
đến địa chỉ hiện nay. Chùa ấy đã từng bị
tín đồ sơn môn Tỉ duệ phóng hỏa thiêu
hủy, nhờ được bảo hộ mà xây dựng lại, mở
trường, họp chúng học tập. Nay còn các
kiến trúc Nhân vương môn, Tổ sư đường,
Thích ca đường, Kinh tạng, chung lâu v.v...
[X. Bản quốc tự văn thư; Bản hóa biệt đầu
Phật tổ thống kỉ Q.17].
BẢN QUYẾN THUỘC DIÊU
Là Diệu thứ bảy trong Bản môn thập
diệu do đại sư Trí khải tông Thiên thai lập
ra khi giải thích về chữ “Diệu” trong đề kinh
“Diệu Pháp Liên Hoa Kinh”. Tức những
người nghe nói pháp ở bản thời là mầu
nhiệm không thể nghĩ bàn. Như vô lượng

Bồ tát từ dưới đất hiện lên rồi ở trong cõi
Pháp tính tịch quang giữa hư không, lấy
Bản Phật làm thầy, ngồi đầy trong Pháp
hội Bản môn thuyết pháp. [X. kinh Pháp
hoa Q.5 phẩm Như lai thọ lượng; Pháp hoa
huyền nghĩa Q.7 phần dưới]. (xt. Thập Diệu).
BẢN SINH AN ĐỒ LUẬN SƯ
Là một phái ngoại đạo ở Ấn độ xưa.
Trong luận Ngoại đạo tiểu thừa Niết bàn
của mình, bồ tát Đề bà đem chia Niết bàn
do tất cả ngoại đạo chủ trương làm hai muơi
loại, mà Bản sinh an đồ luận sư tức là một
phái trong số đó. Luận sư phái này cho rằng,
trong vũ trụ vốn không có mặt trời, mặt
trăng, tinh tú, hư không, đất liền, mà duy
chỉ có nước tồn tại, lúc đó có đại an đồ
sinh ra, hình dáng cũng như quả trứng gà
màu vàng, khi thành thục rồi thì vỡ ra làm
hai mảnh, một mảnh ở trên là trời, một
mảnh ở dưới là đất, lúc đó sinh ra Phạm
thiên, là tổ của hết thảy chúng sinh, nuôi
nấng hết thảy sinh vật, vô sinh vật, ở những
nơi mà các sinh vật và vô sinh vật ấy tan
biến mất, thì gọi là Niết bàn.
BẢN SINH CHÚ
Pàli: Jàtakaỉỉhakathà. Còn gọi là Bản
Chùa Bản Quốc
BẢN QUỐC ĐỘ DIÊU

sinh nghĩa thích (Pàli: Jàtakaỉỉha
vaịịanà), Bản sinh thích (Pàli: Jàtaka
vaịịanà). Không rõ tác giả. Bộ sách viết
bằng tiếngPàli, nội dung là sự chú thích
kinh Bản sinh (Pàli: Jàtaka) của “Tiểu
bộ” trong tạng kinhPàli, toàn bộ sách được
chia làm hai loại là Nhân duyên cố sự (Pàli:
Nidàna kathà) và Chú thích bản văn.
Nhân duyên cố sự gọi chung là Bản sinh
kinh Phật truyện, nói rõ sự tích nhân duyên
tu hành và nửa kiếp trước của đức Thế tôn
Thích ca, tất cả chia làm ba chương là Viễn
nhân duyên (Pàli: Dùre nidàna, nhân
duyên xa), Bất viễn nhân duyên (Pàli:
Avidùre nidàna, nhân duyên không xa),
và Cận nhân duyên (Pàli: Santike nidàna,
nhân duyên gần):
1. Viễn nhân duyên ........., nghĩa là
bốn A tăng kì mười muôn kiếp trước, tiền
thân đức Thích tôn là Bà la môn Thiện
tuệ (Pàli: Sumedha brahmaịa), theo đức
Phật Nhiên đăng (Pàli: Dìpaôkara
buddha) nhận kí biệt thành Phật trong vị
lai, phát nguyện tu hành mười Ba la mật.
Sau lại đối trước đức Phật Kiều trần như
(Pàli: Koịđaĩĩâăa buddha), cho đến Phật
Ca diếp (Pàli: Kassapa buddha), tất cả
hai mươi ba đức Phật mà nhận sự kí biệt
thành Phật, thành tựu đầy đủ tám thứ Bồ
đề tư lương và mười hạnh Ba la mật, thụ
sinh trên cõi trời Đâu suất v.v... Đồng thời,
có phụ thêm chủng tính của Phật và chú
thích rõ các hành tàng (Pàli: Cariyà
piỉaka) siêu quần bạt tụy của ngài.
2. Bất viễn nhân duyên..........., trước
hết có Thế gian trang nghiêm thiên (Pàli:
Lokbyùhà), dự báo đức Phật sẽ xuất hiện,
lại nhân sự thỉnh cầu khẩn khoản của chư
thiên, đức Thích tôn mới thác thai giáng
sinh, cho đến xuất gia, thành đạo.

3. Cận nhân duyên , ghi việc
sau khi đức Phật thành đạo bảy bảy (49)
ngày, tự thụ pháp lạc, nhân việc Phạm thiên
khuyến thỉnh mà quay bánh xe pháp lần
đầu tiên, cho đến việc các đệ tử qui Phật,
thiết lập tinh xá Kì viên v.v... đều có ghi
chép tỉ mỉ rõ ràng.
Trong văn hiến Pàli, các nhân duyên
sự tích trên đây là truyện Phật có tổ chức
nhất, so với truyện Phật bằng văn Phạm và
Hán dịch, thì Phật truyện này ít tô vẽ hơn
cả. Toàn văn lấy văn “trường hàng, ”
(văn xuôi) làm chủ, có hai trăm chín mươi
tám bài kệ tụng xen kẽ.
Kế đến chú thích bản văn thì trong có
năm trăm bốn mươi bảy thứ bản sinh, mỗi
thứ bản sinh chia làm năm bộ phận để giải
rõ, đó là sự tích hiện tại (Pàli: paccuppanna
vatthu), sự tích quá khứ(Pàli: atìta vatthu),
bản kệ, bản thích (Pàli: veyyàkaraịa), và
liên lạc (Pàli: samodhàna). Trong đó, sự
tích hiện tại thuộc phần tựa, trình bày bản
sinh và nguyên lai của đức Thích tôn; sự
tích quá khứ chép các nhân duyên tu hành
ở quá khứ khi đức Thích tôn còn là Bồ tát,
tức là sự tích tiền thân của ngài, đồng thời,
có phụ thêm kệ kinh Bản sinh. Phần kệ
thích thì giải rõ về nghĩa tiếng của bản kệ,
phần liên lạc thì nối liền kiếp trước với hiện
tại. Năm trăm bốn mươi bảy thứ bản tụng
được giải thích, về thứ tự và nội dung, đều
giống với kinh Bản sinh trong Tiểu bộ.
Cứ theo Thánh điển sử (Pàli: Gandha
vaôsa) chép, thì sách này là do ngài Phật
âm (Pàli: Buddhaghosa) dịch từ thổ ngữ
Tích lan được lưu truyền mà thành, nhưng
thuyết này vẫn chưa được xác định. Lại học
giả Phật giáo người Anh là Đại vệ tư (Rhys
Davids, 1843 - 1922), cho rằng sách này
được hoàn thành vào thế kỉ thứ V, nhưng
mất tên người biên tập.
Trong các sự tích bản sinh tiếng Phạm,
tiếngPàli và Hán dịch hiện còn đến nay,

thì nội dung của bộ sách này bao la trác
tuyệt nhất, có thể nói là sách tập đại thành
của các sự tích bản sinh từ đời xưa đến nay.
BẢN SINH CHÚ

Nhưng trong các sự tích bản sinh mà sách
này thu tập, thì chỉ có không quá một trăm
sáu mươi thứ là giống với nội dung của văn
Phạm và Hán dịch, kì dư thì duy sách này
mới có. Ngoài ra, cũng có không ít bản sinh
được thu trong văn Phạm và Hán dịch,
nhưng chưa được thu chép vào sách này.
Sách này đã có xuất bản nguyên văn (The
Jàtaka together with its Commentary, 6
vols, London, 1877 - 1896; Bản sinh chú,
6 quyển, xuất bản vào các năm 1877 - 1896,
Luân đôn), và bản dịch tiếng Anh (The
Jàtaka, or Stories of the Buddha’s Former
Births, 7 vols, Cambridge, 1895 - 1913, Bản
sinh, hay sự tích các kiếp trước của đức Phật,
7 quyển, Đại học Cambridge xuất bản vào
các năm 1895 - 1913), bản dịch tiếng Nhật
(thu vào bản dịch Nhật của Nam truyền
đại tạng kinh quyển thứ 28 đến 39) v.v...
[X. H. J. Francis and E. J. Thomas; Jàtaka
Tales, 1916; Rhys Davids: Buddhist Birth
stories (Jàtaka Tales), 1880; Buddhist India;
B. C. Law: A History ofPàliLiterature).
BẢN SINH ĐỒ
Tranh bản sinh. Dựa vào nội dung kinh
Bản sinh mà thể hiện thành những bức
tranh vẽ hoặc là những bức chạm nổi. Bản
sinh đồ được sáng tác bắt đầu ở Ấn độ, rồi
truyền lên phía bắc qua các nước vùng
Trung á, Tây vực đến Trung quốc, Nhật
bản, truyền xuống phía nam thì lưu hành
tại các nước vùng Đông nam á. Di phẩm
hiện còn đến nay rất nhiều, như trong bức
bao lan ở Ba hách đặc tháp (Bharhut) tại
Ấn độ, có các bức chạm trổ con hươu chín
mầu, voi trắng sáu ngà, Thái tử Mộ phách,
Thiểm tiên nhân, Đại thiên vương, Thương
chủ, vua vượn, vua gà đồng v.v... gồm hơn
hai mươi loại. Trên cửa tháp Sơn kì (Sanchi),
có Thiểm tiên nhân, Thái tử Tu đại noa

v.v... Trên bao lan tháp ở Á ma lạp oa để
(Amaràvatì), có tượng Thi tì vương, Tu
đại noa. Trong hang thứ 17 ở A chiên đa
(Phạm:Ajantà), có voi trắng sáu ngà, gấu,
hươu, Phổ minh vương, Thi tì vương, Tu
đề la vương và nhạn; trong các hang khác
thì có Nguyệt quang vương được chạm nổi,
hoặc Phổ thí đạo sĩ được vẽ trên vách. Lại
ở địa phương Ca ma nhĩ ca nhĩ tích
(Jamàlgafhi) ở phía bắc Kiện đà la, trong
các di vật đào thấy, có tượng của Thiểm
tiên nhân và Thái tử Tu đại noa. Ngoài ra,
tại Mật lan (Miran) thuộc Trung á, có đào
được tranh Tu đại noa Thái tử , ở Cưu tư
(Kizil) có các tranh Thi tì vương, Nguyệt
quang vương, Tát đỏa vương tử, Nhẫn nhục
tiên, Di hầu vương ; lại ở Hưu khâu khắc
(Chorchuk), có đào được di phẩm Tát đỏa
vương tử .
Bản sinh đồ tại Trung quốc vào thời đại
Bắc Ngụy, cũng thường thấy các đề tài nghệ
thuật Phật giáo, như trong các hang động ở
Đôn hoàng, phần nhiều đều có Thi tì vương,
Tát đỏa na, Lộc vương, Tu đại noa v.v...
được vẽ trên vách. Ở Vân cương, hang thứ
10, có bản sinh Nho đồng được chạm nổi,
trong động Tân dương ở Long môn, có bản
sinh Tát đỏa vương tử được chạm nổi. Từ
đời Đường về sau, đề tài Bản sinh đã một
Sự tích hươu ở tháp Bharhut (Ấn độ)
BẢN SINH ĐỒ

độ lắng xuống. Đời Ngũ đại, trong tháp của
Ngô việt vương tiền hoằng thục, có bản
sinh của Tát đỏa na, Nguyệt quang vương,
Từ lực vương được khắc nổi. Đời Tống,
trên núi Bảo đính thuộc huyện Đại túc, Đại
Phật loan vách đá 17, có chạm bản sinh đồ
của Tu xà đề, Chuyển luân vương, Nhẫn
nhục thái tử, Thiểm tử và Tát đỏa na.
Ở chùa Pháp long, Nhật bản quanh đài
tòa của khám Ngọc trùng, cũng có tranh
Tuyết sơn đồng tử, Tát đỏa vương tử hiện
còn. Cứ theo Pháp hiển truyện Sư tử quốc
Vô úy sơn tự điều chép, thì Tích lan có
khắc năm trăm bản sinh, hoặc là tượng Tu
đại noa, hoặc Thiểm biến, Tượng vương,
Lộc vương, các hình tượng đều đẹp đẽ trang
nghiêm trông như sống. Lại trên mặt các
bức vách dọc theo lối hành lang ở chùa Bà
la phù đồ (Borobudur) trên đảo Trảo oa
(Java), có còn các tượng chạm nổi của Thi
tì vương, Phổ minh vương, Thái tử Tu đại
noa v.v...
BẢN SINH KINH
Bản sinh,Phạm,Pàli:jàtaka.Dịch âm
là Xà đa già, Xà đà già, Xã đắc ca, dịch ý là
Bản khởi, Bản duyên, Bản sinh đàm. Nói
tắt là Sinh. Là một trong chín bộ kinh, một
trong mười hai bộ kinh. Nội dung kinh điển
Phật có thể chia làm chín thể loại, mười
hai thể loại, gọi là chín bộ kinh, mười hai
bộ kinh, kinh bản sinh tức là một thể loại
trong đó. Chủ yếu ghi chép tường thuật
các sự tích của đức Thích ca trong các kiếp
quá khứ đã sinh làm nhiều loại thân hình
và thân phận khác nhau mà tu hành đạo
Bồ tát. Trong đó cũng gồm có những sự
tích bản sinh liên quan đến các đệ tử như
bồ tát Di lặc, và chư Phật như Phật A di đà.
Trong kinh tạngPàli, ngoài bốn bộ Ni
kha da (Pàli: nikàya, tương đương với A

hàm Hán dịch), còn có bộ thứ năm là Tiểu
bộ kinh (Pàli: Khuddaka nikàya), gồm
mười lăm kinh điển, trong đó, kinh thứ 10
thu chép các loại sự tích bản sinh, miêu tả
tường thuật đức Thích ca đã mang những
thân hình quốc vương, thầy Bà la môn, lái
buôn, đàn bà, và các loại động vật như voi,
vượn, hươu, gấu v.v... , hoặc cứu chúng sinh
qua khỏi tai nạn hiểm nguy, hoặc vì cầu
Pháp mà tinh tiến tu hành các thiện nghiệp
công đức. Toàn bộ có tất cả năm trăm bốn
mươi bảy (hoặc bảo năm trăm bốn mươi
sáu) loại sự tích bản sinh, phần nhiều viết
bằng hai thể văn xuôi và văn vần, đồng
thời, lại căn cứ theo thiên, đoạn dài ngắn
hoặc số kệ tụng nhiều ít mà chia làm hai
mươi hai tập (Pàli: nipàta, thiên), trong
đó, tập thứ nhất đến tập thứ tám còn lập
riêng tên phẩm. Tính chất của kệ trường
thiên là sự tích bản sinh độc lập, đầu cuối
nhất quán; kệ ngắn thì là những lời vàng
nhắm mục đích cảnh tỉnh người đời, cũng
như một loại đồng dao, phần nhiều không
giống với thể văn sự tích bản sinh phổ
thông. Cả hai đều không phải đã lấy kệ
trong “Bản sinh chú” làm căn cứ, mà chỉ
thu dụng đại ý trong các sự tích bản sinh
mà thôi. Trong kinh đầy dẫy tinh thần hi
sinh: giáo chỉ đại bi lợi tha của Phật giáo
Đại thừa có lẽ cũng đã phôi thai từ đó; lại
sáu pháp Ba la mật e cũng đã từ các loại
bản sinh đàm này mà được phân loại và tổ
chức thành các hạnh Bồ tát ấy chăng? Kinh
Bản sinh vănPàli được biên tập thành sách
vào khoảng thế kỷ thứ III trước Tây lịch,
không rõ tác giả, có lẽ người bấy giờ đã dựa
vào những truyện cổ tích lưu hành ở đương
thời làm mẫu, rồi dung hoà thêm sắc thái
Phật giáo mà thành. Đến thế kỉ thứ XIX,
nhà học giả Đan mạch là Hào tư bối nhĩ
(Fausbôll, Micheal Viggo), đã bỏ công sức
ra trong hai mươi năm (1877 - 1897), so
sánh, đối chiếu kĩ càng các bản viết của

kinh Bản sinh vănPàli tại các nước Tích BẢN SINH KINH

lan, Miến điện, cộng có sáu quyển, quyển
đầu lại thêm cả truyện Phật do ngài Phật
âm trứ tác, rồi cho ấn hành, đã có ảnh
hưởng rất lớn đối với giới học Phật phương
Tây.
Ngoài tạng kinhPàli ra, các sự tích bản
sinh còn được thấy trong các tác phẩm văn
học tiếng Phạm, như Cố sự tập (Phạm:
Paĩcatantra, dịch âm: Ngũ đát đặc la), Cố
sự tổng hối (Phạm:Kathàsarisàgara), và
Bản sinh man (Phạm:Jàtakamàlà). Trong
mười hai bộ kinh, các kinh điển Hán dịch
thuộc loại kinh Bản sinh thì có: Lục độ tập
kinh, Sinh kinh, Thí dụ kinh, Hiền ngu
kinh, Tạp bảo tạng kinh, Soạn tập bách
duyên kinh, Bồ tát bản hành kinh, Bồ tát
bản duyên kinh, Bồ tát bản sinh man luận
v.v... Trong đó, Bồ tát bản sinh man luận
là do sư Tuệ tuân đời Bắc Tống dịch từ tác
phẩm Bản sinh man bằng tiếng Phạm, cộng
có ba mươi tư loại sự tích Bản sinh, dịch
thành mười sáu quyển. Ngoài ra, trừ những
bản in bằng các thứ văn được ghi ở trên
mà đến nay đã ngưng ra, tại các nước Tích
lan, Miến điện, Thái lan, kinh Bản sinh
cũng được xuất bản, nhưng chỉ có nguyên
văn mà thôi. Còn tại Nhật bản và châu Âu,
thì kinh Bản sinh được xuất bản chung
với bản dịch “Bản sinh chú” hợp làm một.
Sự tích bản sinh của đức Thích tôn từ
ngàn xưa đã được sùng tín một cách sâu xa,
dân chúng phổ thông cũng rất thích dùng
làm đề tài cho hội họa và điêu khắc, cho
nên các di tích mĩ thuật Phật giáo có liên
quan đến sự tích bản sinh của đức Phật đã
được thấy rải rác tại Ấn độ, Trung quốc và
các nước vùng Nam hải. Đồng thời, sự tích
bản sinh, song song với sự phát triển của
Phật giáo, cũng lưu truyền một cách rộng
rãi, và truyền cả đến các nước phương Tây,

trở thành nền văn học thông tục có tính
quốc tế, và nguồn gốc của sự giáo huấn đạo
đức. Những ngụ ngôn của Y sách (Esop) tại
cổ Hi lạp, những sự tích đồng thoại trong
Thiên phương dạ đàm, văn học ngụ ngôn
của A lạp bá (Arabia), tức cũng đã có mối
quan hệ uyên nguyên sâu xa với kinh Bản
sinh của Phật giáo. Sự tích bản sinh cũng
thấy rải rác trong các tác phẩm Kim tích
vật ngữ, Vũ tích thập di vật ngữ của Nhật
bản. Có thể nói, đứng về phương diện
nghiên cứu ngọn nguồn và sự truyền bá
của nền văn học thế giới, văn học tỉ giảo và
lịch sử giao lưu mà nói, kinh Bản sinh đã
chiếm một địa vị và giá trị cực kì trọng yếu.
[X. kinh Đại ban Niết bàn (bản Nam) Q.14;
Thiện kiến luật tì bà sa Q.1, Q.2; luận Đại
tì bà sa Q.1; luận Đại trí độ Q.33; luận Du
già sư địa Q.25; Đại đường tây vực kí Q.3;
Rhys Davids: Buddhist India; M. Winternitz:
Geschichte der indischen Literature, Bd. II;
B. C. Law: A History of Pàli Literature].
(xt. Bản Sinh Đồ, Bản Sinh Man).
BẢN SINH MAN
Phạm: Jàtakamàlà. Không rõ tác giả.
Có thuyết cho là do Thánh dũng (Phạm:
Àrya zùra) biên tập. Là bộ sách Phật, trong
đó thu chép ba mươi lăm loại sự tích bản
sinh và giải thích pháp nghĩa của những sự
tích đó. Có bản Hán dịch do Thiệu đức và
Tuệ tuân đời Bắc Tống dịch chung và đặt
tên là Bồ tát bản sinh man luận, tất cả mười
sáu quyển, nội dung có hơi khác với nguyên
bản tiếng Phạm, thu vào Đại chính tạng
tập 13. Còn có bản dịch Tây tạng cũng đề
tên Thánh dũng (Tạng: Hphags-pa dpah
bo, hoặcDpah bo) trứ tác.
Sách này không phải được biên tập theo
một phương châm đặc định nào cả, nhưng
vẫn có tình cảm tôn giáo. Nhận xét qua các
kệ tựa của tác giả thì thấy sách này là do
tuyển chọn các loại sự tích bản sinh từ đời
xưa, rồi lọc lấy đại cương mà biên tập thành

và biểu hiện bằng thủ pháp văn học. Trong BẢN SINH MAN

có văn xuôi và văn vần xen lẫn, về kĩ thuật
văn pháp và tu từ đều đã đạt đến trình độ
rất cao. Sách này có phần chú sớ do ngài
Pháp xứng soạn, thu vào tạng kinh Tây tạng
Bản sinh bộ. Năm 1891, H. Kern ấn hành
Bản sinh man bằng tiếng Phạm, thu trong
Cáp Phật đại học đông dương tùng thư
(Harvard Oriental Series, vol. I). Năm 1895,
J. S. Speyer ấn hành bản dịch tiếng Anh,
thu vào Phật giáo Thánh điển tập (Sacred
Books of the Buddhists, vol.I). Cương giáo
thúy (trong quyển Sách dẫn thì viết là
Cương giáo toại) của Nhật bản, cũng đã dịch
ra tiếng Nhật, thu vào “Quốc dịch nhất thiết
kinh” của Nhật bản, tập 17. Ngoài ra, qua
truyện kí của Nghĩa tịnh, thì được biết là
những sự tích bản sinh trong Bản sinh man,
từ xưa đã được lưu hành tại các nước miền
Nam hải. Hiện nay, trên các bức vẽ trên
vách của hang động A chiên đa (Phạm:
Ajantà) ở Ấn độ, trong các bức chạm nổi
của chùa Bà la phù đồ (Borobudur) ở đảo
Trảo oa (Java), đều còn hình đồ của các sự
tích bản sinh thuộc loại này. [X. Phạm ngữ
Phật điển đích chư văn hiến (Sơn điền long
thành)].
BẢN SƠ
Hàm ý là sự bắt đầu từ gốc. Chỉ giác
thể của Như lai, hoặc chân như pháp giới,
hoặc sự bắt đầu của sự vật. Kinh Đại nhật
quyển 3 (Đại 18, 22 trung), nói: “Ngã nhất
thiết bản sơ, hiệu danh thế sở y”. Trong
“Tức thân thành Phật nghĩa”, sư Không
hải giải thích là: Ngã, là Đại nhật Như Lai
tự xưng; bản sơ, chân lí bản lai như thế,
Như lai, vị tổ gốc, đã chứng được hết thảy
pháp đại tự tại như thế. Lí thú thích quyển
thượng (Đại 19, 609 hạ), nói: “Bản sơ, tức
là Pháp giới bản lai trong sạch. Tóm lại,
bản sơ là nguồn gốc của thế giới, tất cả sự

vật đều bắt nguồn từ đó và dựa vào đó mà
tồn tại, cho nên gọi là thế sở y (chỗ nương
tựa của thế gian).
BẢN SƠ PHẬT
Phạm:Àdi buddha. Tức là Phật lúc ban
đầu, nguyên thủy nhất, căn bản nhất. Mật
giáo kim cương thừa (Phạm: Vajra-yàna)
ở thời kì sau tại Ấn độ, cho rằng Bản sơ
Phật là nguồn gốc của các pháp, là người
sáng tạo muôn vật, đồng thời, có thuyết
thừa nhận năm Phật ở trong định (Phạm:
Dhyàni buddha) cũng từ nơi Phật bản sơ
mà ra. Cứ theo kinh Đại thừa trang nghiêm
bảo vương (Phạm: Kàraịđda vyùha) bản
tiếng Phạm chép, thì ở kiếp đầu tiên xuất
hiện Bản sơ Phật, Tự sinh giả (Phạm:
Svayambhù, người tự sinh), hoặc Bản sơ
chủ (Phạm:Àdi nàtha, chủ đầu tiên), dựa
vào Thiền định mà sáng tạo thế giới, lại từ
tinh thần của mình mà sản sinh ra bồ tát
Quán tự tại (Phạm:Avaloki tezvara), lại
từ hai con mắt của vị Bồ tát này mà sinh ra
mặt trời, mặt
trăng, từ nơi trán
sinh ra Đại tự tại
thiên (Pham:
Mahezvara), từ
nơi vai sinh ra
Phạm thiên, từ
nơi tâm tạng sinh
ra Na la diên
thiên (Phạm:
Nàràyaịa), từ
nơi răng nanh
sinh ra Biện tại
thiên nữ (Phạm:
Sarasvatì).
Cứ theo “Tự sinh phú lan na”. (Phạm:
Svayambhù puràịa) bản tiếng Phạm chép,
thì Bản sơ Phật đầu tiên xuất hiện tại Ni
bạc nhĩ (Nepàl) trong tư thái lửa cháy;bồ
tát Văn thù sư lợi liền dựng Tự sinh chi
Phật Bản Sơ

BẢN SƠ PHẬT

đề (Phạm: Svaymabhù caitya, tháp tự
sinh) để bảo tồn lửa ấy. Vào thế kỉ thứ X
trở về sau, để thống hợp tư tưởng Ngũ
Phật tại định mà giữa các học Tăng ở chùa
Na lan đà (Phạm: Nàlandà) đã nảy sinh
tư tưởng Phật bản sơ. Đến đời sau, phái
Ngải tư vĩ lực tạp (Phạm:Aizvarika) của
Ni bạc nhĩ và Lạt ma giáo của Tây tạng
thu dụng làm giáo nghĩa. [X. M. Monier
Williams: Buddhism; H. Kern: Manual of
Indian Buddhism; Benoytosh Bhattacharyya:
An Introduction to Buddhist Esoterism; M.
Wintermitz: Geschichte der indischen
Literatur, Bd.II; H.V. Glasenapp: Der
Buddhismus).
BẢN SƠN
.......
I. Bản sơn.Còn gọi là Bản tự, Bản sát.
Có hai nghĩa:
1. Chỉ chùa xưa nay thường ở.
2. Còn nói là Đương sơn, Đương tự, ý
tức là bản sơn.
II. Bản sơn.Tiếng dùng của Phật giáo
Nhật bản. Còn gọi là Bản tự, Tổ sơn. Gọi
đạo tràng căn bản của các tông phái. Bản
sơn, ý tức là chùa gốc, là đạo tràng chính
truyền đăng phó pháp của một tông. Còn
khu biệt là Tổng bản sơn, Đại bản sơn,
Trung bản sơn, Biệt cách bản sơn, Hoài
biệt cách bản sơn. Các chùa chiền lệ thuộc
các loại trên đây thì gọi là Mạt sơn, Mạt tự.
Các Mạt tự cũng có Tôn mạt, Ngạn mạt,
Trực mạt khác nhau. Cũng là một bộ phận
thuộc bản sơn, nhưng nếu cấu trúc chùa
viện riêng thì gọi là Biệt viện.
Tên gọi Bản sơn bắt đầu từ thời đại Bình
an (794 - 1192). Thời bấy giờ, tông Thiên
thai lấy chùa Diên lịch trên núi Tỉ duệ làm
trung tâm truyền pháp, tông Chân ngôn
lấy chùa Kim cương phong trên núi Cao dã

làm trung tâm, các tông này đều quản lãnh
nhiều chùa chiền, vì thế mà có tên gọi bản
(gốc), mạt (ngọn). Về sau, các tông phái
khác cũng noi gương mà dùng danh xưng
này. [X. Khảo tín lục Q.1; Nhật bản tôn
giáo chế độ sử liệu loại tụ khảo].
BẢN SƯ
.....
Tức là vị thầy chính, thầy căn bản, bậc
đạo sư. Thông thường dùng để xưng hô
đức Thích ca Như lai. Đồng nghĩa với các
danh từ giáo chủ, bản chủ, bản Phật. Ngoài
ra, các đệ tử tôn xưng thầy mình, cũng gọi
là bản sư. Kinh Uế tích kim cương cấm
bách biến pháp (Đại 21, 161 thượng), nói:
“Nếu thường niệm Bản sư Thích ca mâu ni
Phật của ta, thì ta thường theo ở bên cạnh
để khiến hết thảy pháp đều giúp cho việc
thành tựu”. [X. kinh Đại quán đính thần
chú Q.12; Pháp hoa huyền nghĩa Q.6].
BẢN SỰ
.....
I. Bản sự. Phạm: iti vfttaka, ityuktaka;
Pàli: itivuttaka. Phiên âm là Y
đế viết đa già, Y đế mục đa già, Y đế việt đa
già, Nhất mục đa ca, Nhất trúc đa. Là một
trong chín bộ kinh, một trong mười hai bộ
kinh. Có hai nghĩa:
1. Nếu là tiếng Phạmiti-vfttaka, thì là
“việc như thế”, được dịch là Xuất nhân
duyên, Bản sự kinh, Bản sự thuyết, tức trình
bày tường thuật những sự tích nhân duyên
của Phật và đệ tử Phật trong các kiếp quá
khứ.
2. Nếu là tiếng Phạmity-uktaka, thì là
“nói như vầy”, được dịch là Như thị ngữ
kinh, Thử sự quá khứ như thị. Loại sau là
chỉ các kinh bắt đầu bằng câu “Phật như
thị (tư) ngữ” (Phật nói như vầy). Trong phần
thứ tư của Tiểu bộ kinh thuộc ba tạngPàli,
thu tập tất cả một trăm mười hai kinh, tức
là các kinh Như thị ngữ (Itivuttaka), tính
chất cũng tương đương với kinh Như thị

BẢN SƠN

ngữ được nói trong luận Đại trí độ quyển
33. [X. luận Du già sư địa Q.8; luận Đại tì
bà sa Q.126; Đại thừa nghĩa chương Q.1;
Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương Q.1
phần đầu]. (xt. Như Thị Ngữ Kinh).
II. Bản sự. Gồm bảy quyển. Là Bản sự
kinh nói tắt. Do ngài Huyền trang dịch vào
đầu năm Vĩnh huy (650) đời Đường. Thu
vào Đại chính tạng tập 17. Có ba Pháp
phẩm, Pháp phẩm 1 có sáu mươi kinh, Pháp
phẩm 2 có năm mươi kinh, Pháp phẩm 3
có hai mươi tám kinh, cộng tất cả là một
trăm ba mươi tám kinh. Các kinh Như thị
ngữ hiện còn trong kinh điển Pàli, tính
chất rất gần gũi với nội dung kinh này, các
học giả hiện đại phần nhiều cho rằng, hai
kinh này cùng xuất phát từ một nguồn, duy
kinh Như thị ngữPàli, gồm bốn thiên, có
một trăm mười hai kinh so với kinh Bản sự
này, thì thiếu mất hai mươi sáu kinh.
Lại “Bản sự” trong mười hai bộ kinh, về
nguyên ngữ, có hai ý:
1. Là kinh điển thu tập các sự tích bản
sinh của Phật hoặc đệ tử Phật ở các kiếp
quá khứ.
2. Chỉ các kinh điển bắt đầu bằng câu
“Phật như thị ngôn thuyết” (Phật nói như
thế đó).
Tuy nhiên, kinh Bản sự này, về nội dung,
đều chỉ lấy “Như thị ngữ” làm sự khởi kết
của mỗi kinh, về mặt kết cấu thì lấy sự tăng
gia theo thứ tự pháp số làm nền tảng, chứ
chưa bao hàm bất cứ sự tích bản sinh nào.
Trong hệ thống kinh điển Hán dịch, trước
nay đều cho kinh này thuộc kinh điển A
hàm, các học giả hiện đại thậm chí còn
thừa nhận kinh này được thành lập sớm
nhất trong các kinh điển A hàm, hay ít ra
cũng đã rất xưa. Lại đại sư Trí húc đời Minh
cho rằng, cứ xem nội dung giáo pháp cho

thấy thì kinh này phải thuộc kinh Tạp a
hàm, nhưng đại đa số học giả hiện nay, căn
cứ vào thể tài tăng gia pháp số trong kinh,
mà chủ trương kinh này phải thuộc kinh
Tăng nhất a hàm.
Lại cứ theo Khai nguyên thích giáo lục
quyển 18 chép, thì ngoài kinh này ra, còn
có kinh bản sự một quyển, nhưng vì “lời
văn lặt vặt lộn xộn, ý nghĩa hời hợt lông
bông” (Đại 55, 678 trung), nên xưa nay đều
cho là kinh giả. [X. Đại đường nội điển lục
Q.5; Kim cổ dịch kinh đồ kỉ Q.4; Khai
nguyên thích giáo lục Q.8; Trinh nguyên
tân định thích giáo mục lục Q.28; Nam bắc
lưỡng truyền đích bản sự kinh (Độ biên hải
húc, Hồ nguyệt toàn tập thượng quyển)].
BẢN TÀI
......
Vị Tăng phái Hoàng long thuộc tông
Lâm tế đời Tống. Người huyện Trường khê,
Phúc châu (tỉnh Phúc kiến), họ Diêu. Hiệu
là Phật tâm, đời gọi là Phật tâm Bản tài.
Năm sinh năm mất không rõ. Sau khi thụ
giới Cụ túc, chu du bốn phương, lần lượt
tham học các sư Hải ấn long ở chùa Đại
trung, Đông lâm Thường tổng, Tử tâm Ngộ
tân, Linh nguyên Duy thanh, và nối pháp
Linh nguyên Duy thanh. Về sau, trú trì chùa
Thượng phong ở Đàm châu (tỉnh Hồ nam),
rồi trú trì chùa Đạo lâm. Sau trở về Phúc
kiến hoằng dương đại pháp, lần lượt ở các
chùa Đại thừa, Càn nguyên, Linh thạch và
Cổ sơn. Nhập tịch vào khoảng năm Thiệu
hưng (1131 - 1162). Để lại sách: Phật tâm
Tài hòa thượng ngữ yếu 1 quyển, thu vào
Tục cổ tôn túc ngữ yếu quyển 4. [X. Gia
thái phổ đăng lục Q.10; Ngũ đăng hội
nguyên Q.18; Tục truyền đăng lục Q.23;
Đại minh cao tăng truyện Q.7].
BẢN TAM MUỘI DA ẤN
...............
Tức là ấn Liên hoa hợp chưởng, ấn đầu
tiên trong phép tu của Mật giáo. Cách kết

ấn là mười ngón tay dựng thẳng lên và hai BẢN TAM MUỘI DA ẤN

bàn tay chắp lại. Ấn này biểu tỏ ba nghiệp
thân, khẩu, ý của hành giả đều thanh tịnh,
vì thế còn gọi là Tam nghiệp
ấn. Cứ theo Bí tạng kí tư sao
quyển 6 chép, thì ấn này
nguyên là ấn mà mọi người đã
kết khi còn ở trong thai mẹ, là
thể tính lí, trí chẳng hai, bản
địa tự chứng, cho nên gọi là
Bản tam muội da ấn. (xt. Tịnh
Tam Nghiệp Ấn).
BẢN TÂM
Chỉ bản tính, tức tâm tính chân như
xưa nay vốn có của chính mình. Còn gọi là
Bản thân. Lục tổ đàn kinh (Đại 48, 349
thượng), nói: Tổ biết tuệ năng đã ngộ được
bản tính, bèn bảo rằng: “Không biết bản
tâm, học đạo vô ích”. Luận Đốn ngộ nhập
đạo yếu môn quyển thượng (Vạn tục 110,
421 thượng), nói: “Hỏi: Tâm giống vật gì?
Đáp: Tâm chẳng xanh chẳng vàng, chẳng
đỏ chẳng trắng, chẳng dài chẳng ngắn,
chẳng đi chẳng lại, chẳng bẩn chẳng sạch,
chẳng sinh chẳng diệt, yên lặng thường tịch,
đó là hình tướng của bản tâm, cũng là bản
thân. Bản thân, tức là thân Phật vậy”.
BẢN TẾ
1. Chỉ các biên tế căn bản rốt ráo. Tức
là lí thể tuyệt đối bình đẳng, phần nhiều
nói về Niết bàn. Còn gọi là Chân tế, Chân
như, Thực tế. Kinh Viên giác (Đại 17, 913
thượng), nói: “Bản tế bình đẳng, tròn đầy
mười phương”. Kinh Thắng man (Đại 12,
222 trung), nói: “Sống chết y vào Như lai
tạng, mà Như lai tạng thì kín nhiệm, cho
nên nói bản tế không thể biết được”.
2. Chỉ quá khứ, trạng thái trở về trước.
Đồng nghĩa với “Tiền tế”. Kinh Pháp hoa
quyển 1 (Đại 9, 72 thượng), nói: “Hành vi
quá khứ của chúng sinh, chí tính nương

vào bản tế” [X. Trung a hàm Q.10 kinh
Bản tế]. (xt. Tam thế).
3. Chỉ căn nguyên của chân lí, là gốc
của muôn vật. Trung quán luận sớ quyển 6
phần cuối (Đại 42, 101 thượng), nói: “Bản
tế, là chỗ bắt đầu của người và pháp”.
BẢN TẾ NGOẠI ĐẠO
Là một trong mười ba thứ ngoại đạo tại
Ấn độ đời cổ. Chủ trương quá khứ ban đầu
có bản tế, từ đó diễn sinh muôn vật. Bản
tế, tức là biên tế đầu tiên. [X. Thành duy
thức luận thuật kí Q.1 phần cuối].
BẢN THÀNH
......
Có hai nghĩa:
1. Chỉ sự thành đạo của Bản địa Phật.
Đối lại với “Tích hóa, ”. Pháp hoa văn
cú kí quyển 5 phần trên (Đại 34, 234
thượng), nói: “Tích hóa nêu ba nghìn chấm
mực, Bản thành dụ năm trăm bụi nhỏ”.
2. Nói tắt của “Bản lai thành Phật”. Có
nghĩa là hết thảy chúng sinh xưa nay vốn
là Phật.
BẢN THÀNH TỰ
..........
Là chùa Đại bản sơn của tông Pháp hoa
(Trận môn lưu) Nhật bản. Vị trí nằm ở
huyện Tân tích, thị trấn Tam điều. Hiệu
núi là núi Trường cửu. Do Nhật ấn khai
sáng vào năm Vĩnh nhân thứ 5 (1297), lúc
bấy giờ gọi là chùa Thanh liên hoa. Sau
Nhật ấn lễ thỉnh thầy mình là Nhật lãng
làm Sơ tổ khai sơn, tự mình nhận đời thứ 2
và đổi tên gọi là chùa Bản thành. Là đạo
tràng căn bản của ba Bí pháp thuộc bản
môn, cũng là chùa nhà vua đến phát nguyện
qui y. Được sự ngoại hộ của ba dòng họ
làm chủ nước là Trường vĩ, Thượng sam
Bản Tam
Muội Da Ấn
BẢN TÂM

và Cấu khẩu. Từng vài lần bị hỏa hoạn
thiêu rụi, sau lại trùng hưng. Năm Minh trị
thứ 9 (1876), là chùa của tông Pháp hoa.
Diện tích chùa có năm nghìn ba trăm bình
(mỗi bình bằng 36 thước vuông); các kiến
trúc hiện nay gồm có: cổng tam quan, lầu
chuông, lầu trống, chùa chính, nhà tổ, đền
vua, hồ sen, nhà khách, cửa huyền, nhà
nghìn Phật (nhà sáu góc), tháp hai tầng,
ngưu trì (ao bò, sự tích khai sơn) v.v...
BẢN THẦN THÔNG DIÊU
...........
Là Diệu thứ năm trong Bản môn thập
diệu do đại sư Trí khải tông Thiên thai lập
ra khi giải thích chữ “Diệu” trong đề kinh
“Diệu Pháp Liên Hoa Kinh”. Tức là Thần
thông diệu bản thời. Nghĩa là thần thông
mà đức Như lai thị hiện khi mới thành đạo
để hóa độ chúng sinh là không thể nghĩ
bàn. Kinh Pháp hoa quyển 5 phẩm Như lai
thọ lượng (Đại 9, 42 trung), nói: “Sức thần
thông bí mật của Như lai, (...) hoặc nói thân
mình, hoặc nói thân người, hoặc tỏ thân
mình, hoặc tỏ thân người, hoặc tỏ việc mình,
hoặc tỏ việc nguời”. Trong những câu dẫn
trên đây, thân mình và việc mình là thần
thông viên (tròn đầy), thân người, việc người
là thần thông biến (biến khắp), bí mật là
nghĩa mầu nhiệm, đều là thần thông diệu
bản thời. [X. Pháp hoa huyền nghĩa Q.7
phần trên]. (xt. Thập Diệu).
BẢN THỂ
Thông thường, các nhà triết học phương
Tây giải thích bản thể: bản thể là cái tự nó
tồn tại đích thực đối lập với “hiện tượng”.
Trong Phật giáo, danh từ “pháp thể” được
dùng để diễn đạt ý nghĩ tương đồng như
thế, tức chỉ cái “thể tính các pháp”, hoặc
những danh từ như bản chất các pháp, bản
tính, pháp tính, chân như v.v... là những

dụng ngữ đồng loại. Trước thời Phật giáo,
người Ấn độ cổ đại nhận bản thể của vũ
trũ là “Phạm” (Phạm:brahman), bản thể
của cá nhân là “Ngã” (Phạm: àtman) và
cho rằng bản chất của Phạm và Ngã là một
(Phạm ngã nhất như). Về bản thể ngã của
cá nhân, thì Phật giáo lập thuyết “Vô ngã”,
chủ trương hết thảy các pháp đều do mối
quan hệ tương y tương hỗ (nhân duyên)
mà tồn tại; trong Phật giáo Đại thừa tư tưởng
này còn triệt để hơn nữa mà sản sinh tư
tưởng “không” (Phạm:sùnya).
Trong các phái thuộc Phật giáo Bộ phái,
có những phái như Độc tử, Pháp thượng,
Chính lượng v.v... khẳng định sự tồn tại
của ngã thể chủ quan (phi tức phi li uẩn
ngã), cũng khẳng định các pháp hiện tượng
giới, các phái này thuộc tông “Pháp ngã câu
hữu” (ngã pháp đều có). Lại như Thuyết
nhất thiết hữu bộ cho rằng, thể tính của
vạn hữu là thường hằng bất diệt suốt trong
quá khứ, hiện tại và vị lai, đây tức là thuyết
“Tam thế thực hữu, pháp thể hằng hữu”
(ba đời thực có, pháp thể hằng có), nhưng
ở một mặt khác, thì lại không thừa nhận
sự tồn tại của “Ngã”, vì thế thuộc tông “Ngã
không pháp hữu” (ngã không pháp có). Còn
các phái Kinh lượng, Hóa địa, Pháp tạng,
Đại chúng, Kê dận, Tây sơn trụ, Bắc sơn
trụ v.v... thì chủ trương các pháp quá khứ
Chùa Bản Thành
BẢN THỂ

và vị lai không có thể tính, duy chỉ pháp
hiện tại là thực có, đây tức là thuyết “Quá
vị vô thể” (quá khứ vị lai không có thể tính).
Lại như Thuyết giả bộ, thì không những
chỉ nhận quá vị vô thể, mà ngay cả đối với
các pháp hiện tại cũng chủ trương có giả có
thực. Theo Thuyết giả bộ nói, thì vạn hữu
chia làm năm uẩn, mười hai xứ, mười tám
giới, trong đó năm uẩn là thực thể, nhưng
mười hai xứ, mười tám giới là những pháp
sở y, sở duyên, thuộc pháp tích tụ, là có giả,
đây tức là thuyết “Hiện pháp giả thực” (pháp
hiện tại có giả có thực). Ngoài ra, Thuyết
xuất thế bộ thì cho các pháp thế gian đều
là có giả, duy chỉ pháp xuất thế gian là có
thực thể, đây tức là thuyết “Tục vọng chân
thực” (tục đế vọng chân đế thực). Nhất
thuyết bộ thì chủ trương hết thảy vạn hữu,
dù là pháp thế gian hay xuất thế gian, đều
chỉ có giả danh chứ không có thực thể, đây
tức là thuyết “Chư pháp đãn danh” (các
pháp chỉ có cái tên). Vào giữa thế kỉ thứ IV
Tây lịch, Ha lê bạt ma (Phạm: Harivarman),
viết luận Thành thực 16 quyển, nêu cao tư
tưởng “không”, phản đối thuyết “Tam thế
thực hữu, pháp thể hằng hữu” của Nhất
thiết hữu bộ, không những chỉ phủ nhận
sự tồn tại của ngã thể chủ quan, mà còn
bác luôn cả sự tồn tại của pháp thể vạn
tượng khách quan, đây tức là thuyết “Ngã
pháp câu không” (cả ngã và pháp đều là
không).
Giáo hệ Phật giáo có liên quan đến vấn
đề bản thể tính tướng, mở đầu tự Hữu không
luận của Tiểu thừa, biến chuyển mà thành
Hữu không luận của Đại thừa, như giáo
nghĩa Duy thức dùng thuyết Tam tính, Tam
vô tính để trình bày hữu không quan về
vạn hữu, và khảo sát thực lí Hữu, Không,
Trung đạo. Tức dựa vào ba tính Biến kế sở

chấp, Y tha khởi, Viên thành thực, từ
phương diện “có” thuyết minh tự tính của
vạn hữu, đồng thời, dựa vào ba vô tính:
Tướng vô tính, Sinh vô tính, Thắng nghĩa
vô tính, từ phương diện “không” hiển bày
cái chí lí các pháp đều không, cho nên nhấn
mạnh hiện tượng tuy là không hoặc có giả,
nhưng thực thể thì là có thật, đây tức là
luận “Hữu Không Trung Đạo”. Tông Tam
luận thì bác bỏ loại tư tưởng có, không tương
đối ấy, mà lấy cái “Không” tuyệt đối bất khả
đắc làm lí tưởng cùng cực, cho nên đem
Tứ trùng nhị đế, Bát bất trung đạo để thuyết
minh chân đế pháp tính siêu việt tình chấp,
bặt hết tư lự, đây tức là luận “Vô tướng giai
không”.
Tư tưởng “Không” này của tông Tam
luận bị coi là Bản thể luận tiêu cực; đối lại,
được coi là Bản thể luận tích cực, phát huy
giáo chỉ cao nhất của Đại thừa, là luận “Chư
pháp thực tướng” của tông Thiên thai. Tông
Thiên thai dựa vào kinh Pháp hoa và mấy
câu kệ trong phẩm Quán tứ đế của Trung
luận (Đại 30, 33 trung): “Các pháp nhân
duyên sinh, Tôi bảo đó là không, cũng tức
là giả danh, cũng là nghĩa trung đạo”, và
câu nói trong luận Đại trí độ “Trong một
tâm được ba trí”, mà thuyết minh cái lí mầu
nhiệm Không, Giả, Trung ba đế viên dung,
và nêu tỏ thể tính của các pháp xưa nay
vốn viên dung vô ngại. Đồng thời, chủ
trương nếu người ta phá tan được khối mê
vọng thì lập tức bước vào cảnh giới thông
suốt sáng chói, thể nhận hết thảy các pháp
thuần là thực tướng, ngoài thực tướng ra,
không có một pháp nào khác. Pháp giới
muôn tượng la liệt, mỗi mỗi đều là thực
tướng, vì thế sai biệt tức là bình đẳng, hiện
tượng tức là thực thể, sự tướng và thực thể
chẳng hai chẳng khác, muôn pháp là nhất
như. Trong Phật giáo Đại thừa, ngoài luận
“Chư pháp thực tướng” của tông Thiên thai
ra, như Pháp giới duyên khởi của tông Hoa

nghiêm, Lục đại duyên khởi của Mật tông,
đều là tư tưởng lí luận chủ trương hiện tượng
tức là bản thể.
BẢN THỂ

Tóm lại, cái Không mà Phật giáo Đại
thừa thuyết minh, tức là cái trạng thái không
thể chấp trước. Bát nhã tâm kinh (bản dịch
của ngài Huyền trang) dùng những tiếng
sau đây để thuyết minh mối quan hệ giữa
bản thể và hiện tượng (Đại 8, 848 hạ): “Sắc
chẳng khác không, không chẳng khác sắc;
sắc tức là không, không tức là sắc”. Trong
kinh Phổ biến trí tạng bát nhã ba la mật đa
tâm do ngài Pháp nguyệt dịch, trước hai
câu trên đây, còn có hai vế (Đại 8, 849
thượng): “Sắc tính là không, không tính là
sắc”. Thông thường người ta dùng hiện
tượng để nắm bắt vật chất tồn tại. Nhưng
cái gọi là hiện tượng, tức phải dựa vào vô
số nguyên nhân, điều kiện và luôn luôn
biến hóa; trên đời tuyệt không có một hiện
tượng nào là không biến hóa, vì biến hóa
không ngừng nên mới có hiện tượng sản
sinh, cho nên người ta mới mong nắm bắt
sự tồn tại của chúng, đây tức là thế giơi
“Sắc tính là không, không tính là sắc”, tương
đương với cái “Không” trong ba đế Không
Giả Trung do đại sư Trí khải lập ra. Cái thế
giới hỗn độn không chủ thể, chưa chia
thành chủ khách, là thế giới duy nhất, toàn
nhất, thế giới một tức hết thảy, hết thảy tức
một, người ta nên nắm bắt cái thế giới ấy.
Nhưng, muốn đạt được cảnh giới ấy, người
ta không thể không dựa vào hiện tượng
làm cơ sở. Duy có điều là một hiện tượng
tuyệt không có bản thể, mà do nhiều hiện
tượng và hết thảy pháp hỗ tương quan hệ
mới có thể thành lập được; đồng thời, cũng
do sự quan sát hiện tượng mới có khả năng
thể nhận được thế giới duyên khởi tất cả
đều do nguyên nhân và điều kiện hỗ tương
y tồn mà vận hành. Giả sử hiện tượng “Ngã”
không hoạt động, thì hãy quan sát mối liên
quan với người khác, lúc đó có thể hiểu

hiện tượng “Ngã” thường không phải do
“Ngã” mà do các nhân tố ngoại lai người
khác thêm vào khiên chế mà dần dần khác
với cái “Ngã” hiện tại. Đứng trên lập trường
lí luận mà nói, cũng có thể lí giải hết thảy
sự vật ngoại tại không ngừng phủ định tự
kỉ, hoặc đối lập với tự kỉ, và trong những
điều kiện như thế, người ta phải hạn định
quan hệ để khẳng định tự kỉ, đây tức là thế
giới “Sắc chẳng khác không, không chẳng
khác sắc”, tương đương với thế giới “Giả”
của tông Thiên thai. Đã có thể nắm bắt
được sự thể nghiệm ở giai đoạn thứ nhất,
thứ hai trên đây mà bàn đến giai đoạn thứ
ba, nếu thuyết minh bằng lời nói, thì hoàn
toàn tương đồng với giai đoạn trước. Song,
trong kinh nghiệm sinh động của nhân loại,
trên thực cảm, xác thực có cái thế giới có
thể nắm bắt được và so với giai đoạn thứ
hai thì thế giới ấy cao hơn, đó tức là thế giới
“Sắc tức là không, không tức là sắc”, tương
đương với thuyết “Trung” của tông Thiên
thai. Nói theo nghĩa cùng tột thì ba đế
Không Giả Trung không có thứ tự trước
sau cách lịch, mà là viên dung vô ngại, một
tức ba, ba tức một, đó là nghĩa đích thực
của Viên giáo tam đế viên dung trong tông
Thiên thai. Mà tư tưởng ấy không những
chỉ là một trong những giáo nghĩa trung
tâm của tông Thiên thai, mà cũng là chứng
minh của Phật pháp Đại thừa đối với bản
thể viên thục nhất của muôn pháp. (xt.
Không, Không Hữu Luận Tranh).
BẢN THỌ MÊNH DIÊU
Là Diệu thứ chín trong Bản môn thập
diệu do đại sư Trí khải tông Thiên thai lập
ra khi giải thích về chữ “Diệu” trong đề
kinh “Diệu Pháp Liên Hoa Kinh”. Tức quả
báo của bản thời, có thể tự do thị hiện sự
sống dài hay ngắn, là căn bản của tất cả
thọ mệnh, mầu nhiệm không thể nghĩ bàn.
[X. kinh Pháp hoa Q.5 phẩm Như lai thọ
lượng; Pháp hoa huyền nghĩa Q.7 phần

dưới]. (xt. Thập Diệu). BẢN THỌ MÊNH DIÊU

BẢN THỜI
.....
Chỉ thời xưa vốn đã lâu xa lắm. Tức là
thời mà đức Phật đã thành đạo (thành Phật)
đầu tiên. Cứ theo kinh Pháp hoa quyển 5
phẩm Như lai thọ lượng nói, thì người thế
gian thông thường đều cho đức Thế tôn
Thích ca mới thành Phật ở Già da, nhưng
thực ra thì Ngài đã thành Phật từ trăm nghìn
muôn ức na do tha kiếp trước rồi.
BẢN THỤY
Vị tăng tông Lâm tế đời Minh. Năm sinh
năm mất không rõ. Người huyện Chung
lăng, phủ Nam xương tỉnh Giang tây, họ
Giang, tự Thiên kì. Người đời gọi là Quỳnh
tuyệt lão nhân. Năm hai mươi tuổi đến tham
yết Vô thoát (thuyết) năng ở Kinh môn,
được nhận cho xuất gia. Chưa bao lâu, đi
đến Sở sơn đất Thục (Tứ xuyên), tham vấn
khắp các bậc kì túc; sau đến núi Bảo phong
yết kiến Bảo phong Minh tuyên, được truyền
tâm ấn, trở thành đời thứ 29 của dòng Nam
nhạc. Ngũ đăng nghiêm thống quyển 23
có chép lời dạy chúng của sư (Vạn tục 39,
503 hạ): “Hết thảy không dư, hết thảy
không ngại; hết thảy không ngại, hết thảy
không dư. Thấu được không ngại, tự nhiên
không dư; thấu được không dư, tự nhiên
không ngại”.
Sau dời về ở Kính lăng (Hồ bắc), Kinh
môn, cổ xúy Thiền thoại đầu. Trứ tác có:
Quỳnh tuyệt lão nhân Thiên kì trực chú
Tuyết đậu Hiển hòa thượng 1 quyển, Thiên
đồng Giác hòa thượng tụng cổ 1 quyển. [X.
Tục thích thị kê cổ lược Q.3; Ngũ đăng
toàn thư Q.60].
BẢN THUYẾT PHÁP DIÊU
..............
Là Diệu thứ sáu trong Bản môn thập
diệu do đại sư Trí khải tông Thiên thai lập

ra khi giải thích về chữ “Diệu” trong đề kinh
“Diệu Pháp Liên Hoa Kinh”. Có nghĩa là
sự khai thị thuyết pháp của Bản Phật là
không thể nghĩ bàn, khiến chúng sinh đều
phát đạo tâm lớn. Bởi vì sự nói pháp trong
các kinh cũng như sữa bò biến chế thành
năm vị, giáo pháp ứng cơ thì có bốn giáo
năm thời khác nhau, đều là sự nói pháp từ
khi thành đạo ở Già da đến nay, chỉ thuộc
về sự thị hiện Tích hóa chứ không như sự
mầu nhiệm của bản thời. [X. kinh Pháp hoa
Q.5 phẩm Như lai thọ lượng; Pháp hoa
huyền nghĩa Q.7 phần trên]. (xt. Thập Diệu).
BẢN THƯ
Chỉ sách căn bản mở tông của các tông.
Còn gọi là Bản điển. Như tông Thiên thai
lấy ba bộ sách lớn là Pháp hoa huyền nghĩa
20 quyển, Pháp hoa văn cú 20 quyển và
Ma ha chỉ quán 20 quyển, gốc, ngọn hợp
làm sáu mươi quyển, gọi là Bản thư. Tông
Chân của Nhật bản lấy Hiển tịnh độ chân
thực giáo hành chứng văn loại 6 quyển do
Thân loan soạn làm sách căn bản mở tông
lập giáo của Chân tông. [X. Thích môn
chính thống Q.3].
BẢN TÍCH NHỊ MÔN
Gọi chung Bản môn và Tích môn. Còn
gọi là Bản địa thùy thích. Nói tắt là Bản
tích. Do đại sư Trí khải tông Thiên thai lập
ra. Bản, có nghĩa bản địa (chỗ gốc) thành
đã lâu; tích, có nghĩa là cái dấu tích mới
thành gần đây. Tức chỉ thực thể và sự ảnh
hiện của thực thể. Bản môn, có nghĩa là
đức Như lai đã thành đạo (Bản Phật thực
thành từ lâu xa) xưa kia trong quá khứ lâu
xa lắm rồi, để hiển bày thuyết bản địa, căn
nguyên và bản thể của đức Phật, cho nên
gọi đó là thực thể. Tích môn, chỉ đức Phật
BẢN THỜI

mới thị hiện gần đây (thân mới thành ở
Già da), để hiển bày thuyết Bản Phật vì hóa
độ chúng sinh mà đã từ bản địa ứng hóa ra
thùy tích, vì thế gọi đó là Ứng tích, Ảnh
hiện.
Cứ theo kinh Pháp hoa quyển 5 phẩm
Như lai thọ lượng chép, thì hết thảy thế
gian trời, người đều cho là đức Thế tôn
Thích ca mới thành Phật ở Già da, nhưng
thực thì Ngài đã thành Phật từ trăm nghìn
muôn ức na do tha kiếp trước kia rồi, còn
thân Phật mới thành ở Già da chỉ là “thùy
tích” (tức rủ lòng thương mà thị hiện giáng
sinh) mà thôi. Vì thân Phật có sinh thân và
pháp thân khác nhau, nghĩa là sinh thân
đã diệt độ, mà pháp thân thì vẫn còn, hoặc
cũng có thuyết bảo sinh thân tức pháp thân.
Về thọ lượng thì bảo sinh thân chỉ có tám
mươi tuổi, mà chân thân thì sống tới bảy
trăm a tăng kì kiếp. Thuyết cửu viễn thành
Phật của kinh Pháp hoa là một loại Phật đà
quan, đặc biệt bàn luận giải thích vấn đề
thành Phật, cho thân mới thành ở Già da
là Bản Phật thực đã thành tự lâu xa. Thuyết
của ngài Trí khải tức đã bắt nguồn từ đó.
Thuyết Bản, Tích, nguyên đã được khởi
xướng bởi các môn nhân của ngài Cưu ma
la thập đời Diêu Tần là Tăng triệu và Tăng
duệ, đến đời Tùy, Trí khải mới chuyển dụng
nghĩa ấy để giải thích phẩm Như lai thọ
lượng trong kinh Pháp họa. Cứ theo Tăng
triệu trong Chú duy ma cật kinh quyển 1
tinh tự (Đại 38, 327 trung), nói: “Gốc, tích
tuy khác, nhưng mà là một không thể nghĩ
bàn”. Lại cứ theo Pháp hoa kinh truyện kí
quyển 2 Tăng duệ truyện chép, thì Tăng
duệ chia kinh Pháp hoa ra làm chín triệt,
trong đó, triệt Bản tích vô sinh thứ 7 là nói
rõ về bản tích trong phẩm Bảo tháp kinh
Pháp hoa.

Ngài Trí khải chủ trương nghĩa hai thân
Bản, Tích, chia nội dung kinh Pháp hoa
làm hai môn Bản, Tích, tức trong hai mươi
tám phẩm kinh Pháp hoa, thì mười bốn
phẩm đầu là Tích môn, mười bốn phẩm
cuối là Bản môn. Tích môn lấy phẩm
Phương tiện làm chủ, mở phương tiện tạm
thời ba Thừa để hiển bày nghĩa chân thực
một Thừa, đó tức là khai quyền hiển thực.
Bản môn lấy phẩm Như lai thọ lượng làm
chủ, mở dấu tích gần mới thành Phật ở Già
da để hiển bày cái gốc đã thành Phật từ lâu
xa, đó tức là khai tích hiển bản. Tích môn
là “tạm thời” (pháp phương tiện), Bản môn
la “chân thực” (lí thực tướng) tạo thành
pháp mầu nhiệm tạm thời và chân thực là
một thể (quyền thực nhất thể).
Tiến lên bước nữa mà nói, thì Tích môn
là Phật mới thành ở Già da nói ba giáo
Tạng, Thông, Biệt trước thời Pháp hoa,
đều là phương tiện để đưa đến Viên giáo
pháp hoa, vì để trừ sự chấp trước của
chúng sinh vào các giáo phương tiện mà
hiển bày Viên giáo (sự mở bày của Tích
môn), tức là nói về pháp một Thừa Thanh
văn, Duyên giác đều thành Phật. Còn Bản
môn thì vì diệt trừ quan niệm cho Như lai
là Tích Phật mới thành gần đây, mà trực
tiếp hiển bày Bản Phật vốn đã thành từ
lâu xa để khiến các Bồ tát tăng trưởng trí
tuệ trung đạo mà giảm thiểu biến dịch sinh
tử (thêm đạo bớt sinh). Nếu đối chiếu Bản
và Tích, thì Bản môn là sự viên, Tích môn
là lí viên (viên, hàm ý là Viên giáo), tuy
nhiên, hai môn Bản, Tích đều là hiển bày
cái lí một thực tướng.
Lại Trí khải, trong Pháp hoa huyền nghĩa
quyển 7, khi giải thích chữ “Diệu” trong đề
kinh “Diệu Pháp Liên Hoa Kinh”, lập ra
Bản Tích nhị Trùng thập diệu, tức trong
mười bốn phẩm Tích môn và mười bốn
phẩm Bản môn đều có mười diệu. Trong
Bản môn thập diệu, lập ra sáu trùng Bản

Tích (sáu loại Bản Tích), đó là:
1. Lí sự bản tích.
2. Lí giáo bản tích.
BẢN TÍCH NHỊ MÔN

3. Giáo hành bản tích.
4. Thể dụng bản tích.
5. Thực quyền bản tích.
6. Kim dĩ bản tích.
Lại khi giải thích hai chữ “Liên Hoa”,
thì trong Tích môn và Bản môn đều lập ba
thí dụ, gọi là Tích Bản tam dụ, Liên hoa
tam dụ.
Trong những trứ thuật của mình, ngài
Trí khải đã tùy từng nơi đem giáo chỉ của
hai môn Bản Tích mà tuyên dương, đối với
phương pháp giải thích kinh điển, ngoài việc
dùng ba giải thích nhân duyên, ước giáo,
quán tâm ra, còn lập Bản tích thích, hợp
làm bốn giải thích.
Thuyết hai môn Bản, Tích ảnh hưởng
rất rộng, như thuyết Bản địa thân, Gia trì
thân của Mật giáo, thuyết Thần Phật bản
tích của Nhật bản, đều đã chịu ảnh hưởng
sâu sắc của thuyết Bản Tích nhị môn. Ngoài
ra, Giác vận của Nhật bản chuyển thích
thuyết ấy, chia Phật A di đà làm hai môn
Bản Tích, không lâu sau, Hạnh tây của tông
Tịnh độ và Thân loan của Chân tông kế
thừa thuyết của Giác vận mà lập Di đà thập
kiếp chính giác và Di đà cửu viễn thực thành,
Thập kiếp chính giác là Di đà Tích môn,
Cửu viễn thực thành là Di đà Bản môn,
đồng thời, chủ trương Bản môn Di đà và
chúng sinh đều có đủ Phật tính đồng thể.
Còn Chứng không của phái Tây sơn thuộc
tông Tịnh độ thì chủ trương Di đà mười
kiếp biểu thị từ bi, Di đà lâu xa biểu thị trí
tuệ, cả hai đều là chân thực, đó tức là Thập
cửu lưỡng thực vậy. [X. Pháp hoa văn cú
Q.9 phần dưới; Đại thừa tứ luận huyền
nghĩa Q.9; Pháp hoa huyền nghĩa Q.8 phần
trên; Tịnh danh huyền nghĩa Q.4; Pháp hoa
huyền luận Q.9; Chỉ quán nghĩa lệ
Q.thượng; Quan âm huyền nghĩa kí Q.1].

(xt. Thập Kiếp Di Đà, Thập Diệu, Ngũ Thời
Bát Giáo, Lục Trùng Bản Tích, Liên Hoa
Tam Dụ).
BẢN TÍCH THẬP DIÊU
Chỉ Bản môn thập diệu và Tích môn
thập diệu. Cái không thể tưởng tượng, nghĩ
bàn được gọi là diệu, tức chỉ lí thực tướng.
Đại sư Trí khải tông Thiên thai, trong Pháp
hoa huyền nghĩa, khi giải thích chữ “Diệu”
trong đề kinh “Diệu Pháp Liên Hoa Kinh”,
có lập ra Bản tích thập diệu, bàn tổng quát
về nhân quả, tự tha nói trong kinh Pháp
hoa đều có đủ mười diệu. Trong mười bốn
phẩm Tích môn của kinh Pháp hoa, từ
phẩm Phương tiện lập mười diệu Tích môn:
cảnh diệu, trí diệu, hành diệu, vị diệu, tam
pháp diệu, cảm ứng diệu, thần thông diệu,
thuyết pháp diệu, quyến thuộc diệu và công
đức lợi ích diệu, và đối chiếu so sánh với
Thập thô trong các kinh đức Phật nói trước
thời Pháp hoa mà bàn tường tận về cái cảnh,
trí nói trong kinh Pháp hoa đều là tuyệt
diệu không thể nghĩ bàn.
Trong mười bốn phẩm Bản môn, từ
phẩm Như lai thọ lượng lập mười diệu Bản
môn: bản nhân diệu, bản quả diệu, bản quốc
độ diệu, bản cảm ứng diệu, bản thần thông
diệu, bản thuyết pháp diệu, bản quyến thuộc
diệu, bản niết bàn diệu, bản thọ mệnh diệu
và bản lợi ích diệu, và đối chiếu so sánh với
Thập thô của Tích môn mà thuyết minh
một cách tỉ mỉ về nhân quả của Bản môn
đều là tuyệt diệu không thể nghĩ bàn. [X.
Pháp hoa huyền nghĩa Q.2, Q.7]. (xt. Thập
Diệu, Bản Tích Nhị Môn).
BẢN TÍCH THÍCH
Là một trong bốn Thích của tông Thiên
thai. Ngài Trí khải dùng bốn phương pháp
Nhân duyên thích, Ước giáo thích, Bản tích
thích và Quán tâm thích để giải thuyết kinh
Pháp hoa, gọi là Thiên thai tứ thích. Bản
tích thích, tức là dựa vào hai môn Bản địa
BẢN TÍCH THẬP DIÊU

và Thùy tích mà giải thích kinh Pháp hoa.
Phần nhiều dùng để tường thuật các sự tích
liên quan đến đức Phật và các đệ tử, chẳng
hạn như giải thích câu “Xá lợi phất đẳng
chư Phật đệ tử”, nếu nói họ là tỉ khưu Thanh
văn thì dựa vào Tích môn để giải thích,
nếu nói họ nguyên là Bồ tát thì dựa vào
Bản môn để giải thích. (xt. Thiên Thai Tứ
Thích, Bản Tích Nhị Môn, Pháp Hoa Văn
Cú).
BẢN TÍCH TƯƠNG NHIẾP
Tức là Bản tích thập diệu và Thập bất
nhị môn cùng bao nhiếp nhau. Ngài Trạm
nhiên ở Kinh khê thuộc tông Thiên thai,
dựa theo Bản tích thập diệu của ngài Trí
khải trong Pháp hoa huyền nghĩa mà sáng
lập Thập bất nhị môn để bao nhiếp nhau
mà qui kết ở cái tâm một niệm, nêu rõ đại
cương phép quán để hiển phát ý sâu xa. [X.
Pháp hoa huyền nghĩa Q.7]. (xt. Thập Bất
Nhị Môn, Thập Diệu).
BẢN TỊCH (840 - 901)
.....
Vị Thiền tăng đời Đường. Người huyện
Bồ điền (Cổ điền, Phúc kiến) Tuyền châu,
họ Hoàng. Là pháp tự của tổ Lương giới ở
Động sơn thuộc tông Tào động. Đời gọi là
Tào sơn Bản tịch. Lúc nhỏ học Nho. Mười
chín tuổi đến núi Linh thạch huyện Phúc
đường Phúc châu xuất gia. Hai mươi lăm
tuổi thụ giới Cụ túc. Khoảng năm Hàm
thông (860 - 873) Thiền phong cực thịnh,
sư đến ra mắt tổ Lương giới ở Động sơn, rồi
đi lại hỏi đạo và ngấm ngầm lãnh hội được
ý chỉ sâu kín của tông môn. Sau mở trường
thuyết pháp tại huyện Cát thủy Vũ châu,
đổi tên là Tào sơn để bày tỏ tình nhớ mến
Tào khê.
Không bao lâu, rời đến ở núi Hà ngọc
(có thuyết nói sư đã đổi tên núi này thành

Tào sơn), học đồ vân tập, tông phong Động
môn lừng lẫy, truyền trao chỉ quyết ngũ vị
của Động sơn thành tiêu chuẩn của tùng
lâm, đồng thời giảng thơ Hàn sơn để nuôi
chí người học. Lúc bấy giờ có họ Chung ở
Hồng châu thỉnh mấy lần mà sư không đi,
chỉ chép một bài thơ Cư sơn tụng của Pháp
thường ở Đại mai để đáp lại lời mời. Tháng
6 đầu năm Thiên phục, thắp hương an tọa
mà tịch, thọ sáu mươi hai tuổi. Sắc thụy là
“Nguyên chứng Thiền sư”. Về sau, tông
phong Động
sơn, Tào sơn
càng thịnh, môn
đồ mỗi ngày một
đông, bèn gọi là
Tào động tông.
Trứ tác có Tào
sơn ngữ lục 2
quyển. Môn
nhân có Tuệ hà
ở Tào sơn, Tòng
chí ở Kim phong,
Xử chân ở Lộc môn, Quang tuệ ở Hà ngọc
và Hoằng thông ở Dục vương. [X. Tống
cao tăng truyện Q.3; Cảnh đức truyền đăng
lục Q.17; Ngũ đăng hội nguyên Q.13].
BẢN TÍNH
......
Chỉ tính đức sẵn có. Tức tính chân thực
tuyệt đối thường còn chẳng biến. Kinh Viên
giác (Đại 17, 919 trung), nói: “Nếu bản tính
giác tâm này vốn trong sạch, thì do đâu mà
ô nhiễm?”
BẢN TÍNH TRỤ CHỦNG TÍNH
Phạm:prakftistha-gotra. Nói tắt là
Tính chủng tính, Tính chủng. Là một trong
hai chủng tính Đại thừa. Chủng tính, là
bản tính có khả năng chứng được bồ đề.
Bản tính trụ chủng tính, tức là chủng tính
Bản Tịch
BẢN TÍNH TRỤ CHỦNG TÍNH

tự nhiên tự tồn từ vô thủy đến nay. Đối lại,
chủng tính hậu thiên tu được, gọi là Tập
chủng tính. Cả hai được gọi gộp lại là “Tính
tập nhị tính”. Bản tính trụ chủng tính từ
vô thủy đến nay nương tựa vào thức A lại
da thứ tám, là chủng tính Đại thừa nhân
vô lậu tự nhiên tự tồn từ vô thủy đến nay,
tức cái gọi là tính thiên bẩm. Cái tính đó
trong thân người ta, dù bị phiền não vô
minh trói buộc che lấp, dù phải luân hồi
trong sáu ngả bốn loài, nhưng nó vẫn tự
nhiên tự tồn trong thức A lại da, không
hoại không mất.
BẢN TỊNH (667 - 761)
.....
Vị Thiền tăng đời Đường. Người Ráng
châu (tỉnh Sơn tây) họ Trương. Lúc nhỏ
được Lục tổ Tuệ năng ấn khả, ở chùa Vô
tướng núi Tư không (tỉnh An huy). Năm
Thiên bảo thứ 3 (744), vua Huyền tôn sai
Trung sứ là Dương quang đình đến hỏi đạo
sư, sư chỉ dạy cho câu “Tâm tức là Phật, vô
tâm là đạo”. Họ Dương về cung tâu lại, nhà
vua nghe, bèn rước sư về ở chùa Bạch liên
trong Kinh đô. Sư thường thảo luận về pháp
nghĩa với các bậc danh tăng và thạc học tại
kinh đô. Năm Thượng nguyên thứ 2, nhập
tích, thọ chín mươi lăm tuổi. Thụy hiệu là
“Đại Hiểu Thiền sư”. [X. Tổ đường tập 3;
Cảnh đức truyền đăng lục Q.5; Liên đăng
hội yếu Q.3].
BẢN TỊNH VÔ LẬU
...........
Có nghĩa là tâm tính chúng sinh xưa
nay vốn trong sạch, xa lìa tất cả phiền não
ô nhiễm. Nhưng sau vì khởi lên các khách
trần phiền não mà chịu tạp nhiễm, sự tạp
nhiễm này phàm phu không thể hiểu biết
được đúng như thực, chỉ có Thánh đệ tử
mới biết được và gắng tu tâm để hoàn lại

bản tính của nó và từ trong khách trần
phiền não mà được giải thoát. (xt. Tâm Tính,
Tâm Tính Bản Tịnh).
BẢN TOÁN
Khi vấn đáp về luận đề, cái đề đầu tiên
được hỏi, gọi là Bản toán, từ đề thứ hai trở
đi thì gọi là Mạt toán.
BẢN TÔN
......
Tức là vị chủ tôn căn bản, vị tôn chính.
Chỉ bậc tối tôn tối thắng, xuất thế gian mà
từ vô thủy đến nay vốn có, làm chỗ nương
tựa cho người tu hành Phật đạo. Hoặc chỉ
một vị tôn chủ yếu đặc thù nào đó trong
nhiều tôn tượng, thờ tại một chùa, một viện,
tức lấy vị tôn đặc thù ấy làm gốc để tôn
sùng. Còn gọi là Trung tôn (vị tôn chính
giữa) để phân biệt với các quyến thuộc thân
cận đứng hầu hai bên, hoặc tùy tòng chung
quanh.
Ở Ấn độ nguyên thờ tượng đức Phật
Thích ca mâu ni. Lại vì qui y Phật, Pháp,
Tăng tam bảo nên gọi là Tam tôn. Ấn độ
thời xưa thì chạm trổ cây Bồ đề, tòa Kim
cương, bánh xe Pháp, tháp Phật, lốt chân
Phật v.v... để thay cho tượng Phật. Vì dùng
các vật tượng trưng để hiển bày tôn hình
và chạm trổ đắp vẽ tôn hình, ý nghĩa có
khác nhau. Đến sau thời Mật giáo hưng
khởi, thì dùng chữ, ấn, hình hiển bày Phật
Bồ tát.
Thông thường, vị trí của Bản tôn trong
các chùa viện, tùy theo mục đích của người
sáng lập và niềm tin của người chủ phát
nguyện, mà được qui định an vị, cho nên
Bản tôn cũng vì đó mà có khác. Như trong
Kim đường chùa Pháp long, Tây Phật điện
chùa Hưng phúc tại Nhật bản, thờ đức Thích
ca Như lai, Căn bản trung đường chùa Diên
lịch, Kim đường chùa Kim cương phong
thì thờ đức Dược sư Như Lai. Tông Tịnh
BẢN TỊNH

độ và Tịnh độ chân tông của Nhật bản thì
lấy Phật A di đà làm Bản tôn của họ; cứ
theo Lương cao tăng truyện quyển 6 chép,
thì trong Bát nhã tinh xá ở Lư sơn, sư Tuệ
viễn đã thờ tượng Phật A di đà sớm nhất.
Mà trong các tông phái phần nhiều cũng
có vị Bản tôn nhất định của phái đó. Lại
ngôi nhà trong đó Bản tôn được an vị thì
gọi là Bản đường, đồng thời, cũng theo danh
hiệu của Bản tôn mà có các tên gọi như Di
đà đường, Dược sư đường.
Trong Mật giáo, Đại nhật Như lai được
gọi là Phổ môn Bản tôn, còn các Phật Bồ
tát khác thì gọi là Nhất môn Bản tôn. Đồng
thời, tùy theo các pháp tu và mục đích khác
nhau mà các Bản tôn cũng đều bất đồng.
Đại khái Bản tôn có ba loại: Chữ, Ấn và
Hình, và chia ra hữu tướng, vô tướng khác
nhau. Chữ, thì như các chữ (vạm),
(hrìh), (hùô) v.v... là chủng tử của
Đại nhật Như lai, Phật A di đà và Phật A
súc. Ấn, thì như Tam muội da hình hoa
sen của bồ tát Quán thế âm, đàn tì bà của
Biện tài thiên. Hình, chỉ hình tượng của
các vị Tôn có đầy đủ tướng tốt đẹp. Trong
đó, Bản tôn hữu tướng là chỉ ngoài chính
mình ra, lập Bản tôn riêng, là bậc tôn quí
nhất trong các tôn, hoặc chỉ chính mình
và Phật Bồ tát mà, sau khi kết duyên, mình
đã sùng bái từ lâu. Còn Bản tôn vô tướng
thì lấy tự thân mình làm Bản tôn, sinh ra
tức đã đầy đủ công đức, là người tối thượng
trong thế gian và xuất thế gian (tức duy ngã
độc tôn). Mật giáo nhận là Phật và mình
hỗ tương nhiếp nhập (Phật vào mình, mình
vào Phật), hoặc là một thể cùng tột. Cho
nên, trong phép tu, sức gia hộ của Bản tôn
và công đức của hành giả nhiếp nhập thành
nhất thể, sự gia bị mà Bản tôn ban cho, gọi
là Bản tôn gia trì. Lại phép quán trong đạo

tràng, quán tưởng tướng tốt đẹp của Bản
tôn, gọi là Bản tôn quán. Tịnh độ giáo thì
xưa nay lấy Phật Di đà hoặc Di đà Tam tôn
(Phật Di đà và các bồ tát Quan âm, Thế
chí) làm Bản tôn. Tịnh độ chân tông của
Nhật bản thì, ngoài tượng vẽ, tượng gỗ là
Bản tôn ra, còn lấy danh hiệu làm Bản
tôn. Danh hiệu có ba loại sáu chữ (Na mô
A di đà Phật), chín chữ (Na mô bất khả tư
nghị quang Như lai) và mười chữ (Qui mệnh
tận thập phương vô ngại quang Như lai).
Liên như cho là Chân tông coi trọng danh
hiệu Bản tôn nhất, thứ đến tượng vẽ, và
thứ nữa đến tượng gỗ. Ngoài ra, Chân tông
còn gọi các Tổ sư và tiên đức của Ấn độ,
Trung quốc, Nhật bản được vẽ trong một
bức họa, là Quang minh Bản tôn.
Tông Nhật liên của Nhật bản chuyên
tôn sùng kinh Pháp hoa, vì thế lấy đề mục
kinh Pháp hoa “Na mô Diệu Pháp Liên Hoa
kinh” làm Bản tôn, hoặc lấy Thập giới
khuyến thỉnh Đại mạn đồ la do Nhật liên
vẽ làm Bản tôn, hoặc lấy Thích ca bản môn
và bốn Bồ tát bản hóa cùng làm Bản tôn.
Lại nữa, tông Nhật liên gọi Bản tôn, Đề
mục, Giới đàn là Tam đại bí pháp (ba phép
bí mật lớn), nhưng vật Bản tôn được định
là người hay pháp, thì xưa nay có sự bàn
luận. Lúc đầu bảo cả hai có khác, lấy tượng
Phật làm Bản tôn người, lấy Thập giới mạn
đồ la làm Bản tôn pháp, và cho Bản tôn
pháp là chủ yếu. Nhưng, về sau sư Nhật
đạo không cho là Bản tôn có hai loại khác
nhau, mà chủ trương lấy Bản Phật Thích
ca của ba thân vô tác làm Bản tôn, còn các
Bản tôn khác thì chỉ khác nhau ở điểm các
Bản tôn được khắc gỗ và vẽ rộng hay luợc
mà thôi. Trong đó, Bản tôn bằng gỗ, hoặc
vẽ được tạo nên để thích nghi với năng lực
và tính chất của chúng sinh. Đặt Bản tôn
bằng gỗ là vì phương tiện tín, hành, cho
nên gọi là Giáo môn Bản tôn; còn Bản tôn
vẽ Thập giới mạn đồ la thì vì tiện cho sự

hành pháp mà đặt ra, cho nên gọi là Quán
tâm Bản tôn. [X. kinh Lục độ tập Q.4; kinh
Đại nhật Q.6 phẩm Thuyết bản tôn tam
BẢN TÔN

muội; Đại nhật kinh sớ Q.3, Q.20; Bí tạng
kí; Ngô thê kính Q.26; Tổ sư cương yếu
san lược Q.7]. (xt. Phổ Môn, Quảng Lược
Bản Tôn).
BẢN TRIỀU CAO TĂNG TRUYÊN
..............
Gồm bảy mươi lăm quyển. Do Vạn
nguyên sư man thuộc tông Lâm tế Nhật
bản trứ tác vào năm Nguyên lộc 15 (1720).
Phỏng theo các Cao tăng truyện của Trung
quốc thuộc ba triều đại Lương, Đường và
Tống. Là bộ truyện kí mà nội dung thu chép
hơn một nghìn sáu trăm danh Tăng thuộc
các tông phái, bắt đầu từ thời thượng cổ
Khâm minh Thiên hoàng (540 - 570)
khoảng hơn một nghìn hai trăm năm. Năm
Diên bảo thứ 6 (1678), trước hết, tác giả
soạn Diên bảo truyền đăng lục 41 quyển,
trong đó, đã thu chép truyện kí của một
nghìn vị Thiền tăng, sau đó, khi biên soạn
tiếp bộ sách, tác giả lại thu chép thêm hành
trạng của các bậc cao đức, danh nạp thuộc
cả hai môn Giáo và Thiền một cách rất rõ
ràng, và lập thành mười khoa là Pháp bản,
Tịnh tuệ, Tịnh thiền, Cảm tiến, Tịnh luật,
Đàn hưng, Tịnh nhẫn, Viễn du, Độc tụng
và Nguyện tạp. Sách này là tác phẩm rõ
ràng, đầy đủ và đáng tin nhất trong các
Tăng truyện của Nhật bản, cũng là tư liệu
không thể thiếu trong việc nghiên cứu lịch
sử Phật giáo Nhật bản. Về sau lại có Tế
xuyên đạo khế (1816 - 1876) soạn thêm
Tục Nhật bản cao tăng truyện gồm 11
quyển, đều được thu vào Đại Nhật bản Phật
giáo toàn thư quyển 102, quyển 103.
BẢN TRIỀU LỊCH ĐẠI PHÁP HOÀNG NGOẠI KỈ
Có một quyển. Do Nguyên sách thuộc
tông Tịnh độ Nhật bản soạn vào năm
Khoan văn thứ 7 (1667). Thu chép tóm tắt
các việc từ đức Thế tôn Thích ca trở xuống

đến các giai tầng nhân sĩ thành là pháp
quyến; đồng thời, tường thuật tình hình sau
khi Phật pháp truyền sang đông, các Hoàng
gia Nhật bản và các đời Hoàng đế Trung
quốc sùng tín Phật pháp, rồi đoán định là
các Thánh vương hiền thần đều là vì hộ trì
Phật pháp mà phương tiện hiện ở Nhật bản.
Nội dung bao gồm các sự tích vào đạo của
hai mươi chín vị Thiên hoàng, như Thánh
vũ, Hiếu liêm, Bình thanh, Thanh hòa,
Bạch hà, Hậu thủy vĩ v.v... và danh sách
những người Hoàng tộc, quí môn, Vũ gia
đi tu. Trên đầu quyển có Tự tự (Bài tựa của
tác giả), Tiểu tự và Mục lục của Nguyên
sách.
BẢN TRIỀU TÂN TU VÃNG SINH TRUYÊN
Có một quyển. Do Đằng nguyên tôn
hữu, người Nhật bản, biên soạn vào đầu
năm Nhân bình (1151). Ghi chép truyện
của bốn mươi mốt người được vãng sinh
tính đến đầu năm Nhân bình. Hiện nay,
chùa Chân phúc tại Nhật bản còn giữ được
bản chép tay của sách này, được chép vào
năm Chính gia thứ 2 (1258).
BẢN TƯỚNG
Chỉ tưóng gốc của bốn tướng hữu vi là
Sinh, Trụ, Dị, Diệt. Còn gọi là Đại tướng.
Là vì bốn tướng có bản tướng và tùy tướng
khác nhau. (xt. Tứ Tướng).
BẢN VỊ HỮU THIÊN
...............
Đối lại với “Bản dĩ hữu thiện,...........”.
Chỉ căn cơ ở thời đại Mạt pháp. Căn cơ
thời đại đức Phật còn tại thế và sau khi
nhập diệt, ở thời Chính pháp, Tượng pháp,
gọi là căn cơ “bản dĩ hữu thiện” (vốn đã có
duyên lành); đối lại, căn cơ ở vào thời đại
Mạt pháp, gọi là căn cơ “bản vị hữu thiện”
BẢN TRIỀU CAO TĂNG TRUYÊN

(vốn chưa có duyên lành). Vốn đã có duyên
lành, là nói ở quá khứ, hạt giống thành
Phật đã được gieo vào lòng chúng sinh, đây
là duyên lành có thể có được ở thời đại
Chính pháp và Tượng pháp. Còn vốn chưa
có duyên lành, thì chưa từng mong nhờ có
thiện duyên gieo hạt giống Phật, cho nên,
chúng sinh ở thời này (thời Mạt pháp), gọi
là căn cơ vốn chưa có duyên lành, phần
nhiều là những kẻ phỉ báng, không tin giáo
pháp. Kinh Pháp hoa phẩm Thường bất
khinh bồ tát chép, bồ tát Thường bất khinh
bị những kẻ bất tín chửi mắng, ném đá,
đánh đập, nhưng Thường bất khinh trước
sau vẫn cung kính, gặp ai cũng chắp tay vái
chào mà nói “Các ông đều sẽ thành Phật
cả”. Đại sư Trí khải tông Thiên thai, giải
thích việc này như sau: Đối với những hạng
căn cơ vốn chưa có duyên lành ở thời Mạt
pháp, Thường bất khinh đã mạnh mẽ nói
Nhất thừa Viên giáo, gieo hạt giống Phật
xuống, dùng sức mạnh Đại thừa để tiêu diệt
mầm ác của họ. Đó tức là nghĩa “cưỡng
độc hạ chủng, ” (gắng sức gieo
hạt giống Phật) vậy. Pháp hoa văn cú quyển
10 phần trên (Đại 34, 141 thượng) nói: “Vốn
đã có duyên lành, Thích ca dùng nhỏ mà
hộ trì, vốn chưa có duyên lành, Bất khinh
dùng lớn mà áp đảo”.
BẢN VÔ
......
Vị tăng đời Minh. Người Côn minh, họ
Trương. Năm sinh năm mất không rõ. Sư
mồ côi sớm, một hôm đến chơi hồ Côn
minh, chỉ một mình thấy hoa sen xanh nổi
trên mặt nước, mọi người thấy lạ đều cho
là phi phàm. Năm mười chín tuổi y vào
Không công núi Tú sơn xuất gia, thụ tâm
pháp nơi Thiền sư Sở am, chuyên chí tham
cứu. Một hôm đi thác bát (đi xin ăn) trong

thành Nhĩ hải, nghe nhà bên cạnh có người
nói: “Đậu phụ họ Trương, đậu phụ họ Lí,
đêm nằm suy
nghĩ trăm lối
nghìn đường,
sáng dậy vẫn là
anh bán đậu
phụ”, bèn đại
ngộ. Thời ấy,
Mộc công trấn
giữ Điền nam,
nghe danh sư,
đặc biệt mở đàn
thỉnh sư khai
giảng. Có viết
Phong hưởng tập lưu hành ở đời. [X. Tăng
đính Phật tổ đạo ảnh Q.4 (Hư vân)].
BẢN VÔ DỊ TÔNG
...........
Là một trong Lục gia Thất tông thuộc
Bát nhã học ở thời Đông Tấn. Trong Trung
quán luận sớ, sư Cát tạng bảo tông này do
sư Trúc đạo tiềm thành lập, trong Triệu
luận sớ, Nguyên khang lại nói do Trúc pháp
thải lập. Về tông nghĩa của tông này không
có chính văn nguyên thủy để khảo sát, mà
chỉ biết sơ qua văn trích dẫn trong Danh
tăng truyện sao Đàm tế truyện, thì tông này
chủ trương “Trong cái không trống rỗng
có thể sinh ra vạn hữu”. Trong Trung quán
luận sớ quyển 2 phẩm Nhân duyên (Đại
42, 29 thượng), Cát tạng nói rõ hơn: Sau
đó, Thâm pháp sư nói: “Bản vô, là chưa có
sắc pháp, trước có cái không, cho nên từ
không ra có, tức không ở trước có, có ở sau
không, vì thế gọi là bản vố”. Đây có nghĩa
là khi chưa có muôn vật, thì trước hết có
cái không, từ không sinh ra có, cho nên
muôn vật từ cái không mà ra, dùng cái không
để giải thích thuyết chẳng có chẳng không
trong kinh luận. Cái gọi là “chẳng phải có
là có” tức là không, “chẳng phải không là
không” cũng là không, tất cả chỉ là không,

đó chính là tông nghĩa của tông này. Song, Bản Vô BẢN VÔ DỊ TÔNG

sư Tăng triệu đã luận phá thuyết này, cho
rằng không phù hợp với tư tưởng Bát nhã,
vì mỗi lời nói ra đều xu hướng không vô.
Cái bản ý chẳng có chẳng không được
thành lập trong kinh luận, là vì hết thảy
các pháp đều nương vào nhân duyên mà
có, chẳng phải thật có, cho nên gọi là chẳng
có; lại vì các pháp nương nơi nhân duyên
mà có, chẳng phải toàn không, cho nên
bảo là chẳng không, vì thế coi tông này là
vọng sinh xuyên tạc, nói gượng “chẳng có
là không thì cái này có, chẳng không là
không thì cái kia không”, và chê là Tông
này thích bàn về không. [X. Hán ngụy lưỡng
tấn nam bắc triều Phật giáo sử (Thạng tích
dư)].
BẢN VÔ TÔNG
........
Đứng đầu Lục gia Thất tông thuộc Bát
nhã học ở thời Đông Tấn. Thuyết Bản vô,
nói theo nghĩa rộng, gần như có thể được
coi là tên gọi khác của Bát nhã học. Từ
thời Ngụy, Tấn trở đi, thuyết Bản vô được
nhiều người dùng, nhất là các nhà Bát nhã
học, nhưng cũng nêu lên nhiều nghĩa khác
nhau. Bộ luận Lục gia thất tông do Đàm tế
soạn đã mất, chỉ còn nhờ các truyện kí và
chú sớ của luận này mà tìm hiểu nguyên
do các thuyết. Cứ theo Danh tăng truyện
sao Đàm tế truyện dẫn dụng văn trong luận
Lục gia Thất tông nói (Vạn tục 134, 18
thượng), thì: “Trước khi nguyên khí nung
đúc thì chỉ là trống không mà thôi, đến khi
nguyên khí nung hóa thì muôn tượng có
hình, hình tuy được hóa, nhưng cái gốc
tạm hóa lại từ tự nhiên, tự nhiên như thế,
nào có ai tạo tác đâu?! Do đó mà nói, vô ở
trước nguyên hóa, vô là đầu các hình, vì
thế gọi là Bản vô, chứ không phải nói trong
cái khoảng rỗng không có thể sinh ra vạn

hữu”.
Tông này nhận rằng, thế giới ở trong
trạng thái tự nhiên không, vô, rồi do nguyên
khí biến hóa mà thành, cho nên nói là Bản
vô, chứ không thể bảo vạn hữu từ trong
cái không, vô sinh ra. Thời nam triều Trần,
trong Triệu luận sớ, sư Tuệ đạt ở chùa Tiểu
chiêu đề, đã chỉ rõ rằng, những lời trên đây
là do Đạo an nói, trong Trung quán luận
sớ, Cát tạng cũng đồng quan điểm, như vậy,
thuyết này không còn nghi ngờ gì nữa. Kế
đó, trong Trung quán luận sớ nói, Bản vô
là Tăng duệ gọi tính không, hàm ý là bản
tính của các pháp vốn rỗng lặng, cũng tức
là ý tính không duyên khởi, duyên khởi vô
tính. Đây là chủ trương “chẳng có, có tức
không, chẳng không, không cũng không”,
mà Phật giáo gọi là Ác thủ không, vì chẳng
những cho cái “có” là không, mà cả cái
“không” cũng là không nốt. Tăng triệu cho
chủ trương ấy không phù hợp với tư tưởng
Bát nhã, bèn bài xích nghĩa Bản vô trong
luận Bất chân không Q.3, nhưng Trung
quán luận sớ bảo cái bị bài xích là Bản vô
dị tông, chứ không phải cái học của Đạo
an. Từ thời Lục triều trở đi, ai cũng nhận
Đạo an là người giữ gìn giáo lí Bát nhã,
đồng thời, cũng là trọng tâm, của Bát nhã
học. [X. Hán ngụy lưỡng tấn nam bắc triều
Phật giáo sử (Thang tích dư)].
BANG
Là cái bảng dùng trong Thiền lâm đánh
lên để thông báo đại chúng về giờ ăn, giờ
tắm v.v... Cũng gọi là phạn bang (bảng báo
giờ ăn cơm), mộc ngư (cá gỗ), ngư cổ (trống
cá), ngư bản (bảng hình cá), ngư bang, Minh
ngư (cá gáy). Trong các Thiền lâm thời xưa,
bảng thường treo ở nhà tắm, đánh, để thông
báo đại chúng biết giờ tắm. Thiền lâm tượng
khí tiên đệ nhị thập thất loại Bài khí môn,
nói: “Sa di luật nghi nhập dục nói: Nước
lạnh nóng, theo lệ đánh bang, không được
gọi to”. Bang cũng thường dùng để thông

BẢN VÔ TÔNG

báo đại chúng giờ thụ trai, như hiện nay,
trong Thiền gia, bang gỗ khắc đầu rồng
mình cá được treo ngoài nhà Tăng hoặc
phía ngoài nhà trai. Nhưng, mộc ngư ngày
xưa tức là chỉ bang hiện nay. Sắc tu bách
trượng
thanh
qui
quyển 8
Pháp khí
chương
(Đại 48,
1156
thượng),
nói: “Mộc ngư, hai thời cháo, cơm, đánh
hai hồi dài, phổ thỉnh tăng chúng, đánh
một hồi dài, phổ thỉnh hành giả, hai hồi
dài”.
Ngoài ra, bang còn chỉ một loại bản gỗ
dùng để đánh hiệu thông cáo đại chúng
trong các cơ quan công quyền ở Trung quốc
thời xưa. (xt. Mộc Ngư).
BÀNG BẰNG NGHĨA TÔNG
Chữ dùng trong Nhân minh. Là một
trong bốn tông Nhân minh. Trong Nhân
minh, khi tranh luận, người lập luận thành
lập Tông (mệnh đề), đối với điều mình
muốn lập, không nói thẳng ra cho rõ ràng,
mà lại mượn việc khác để nói một cách
quanh co mập mờ, có tính cách ám chỉ mà
thôi, như vậy gọi là Bàng bằng nghĩa tông
(bàng, nghĩa đen là một bên; bằng, nghĩa
đen là nhờ vào, dựa vào, tức dựa vào nghĩa
bên cạnh, chứ không trực tiếp). Chẳng hạn,
muốn lập ba mươi hai tướng tròn đầy tốt
đẹp của đức Phật, thì trong lời tranh luận,
người lập luận chỉ nói “Phật là bậc giác ngộ”,
chủ ý thì không nói thẳng ra, chỉ mong
qua câu “Phật là bậc giác ngộ” mà ý ba mươi
hai tướng tự nhiên được thành lập. Như

thế thì nghĩa “bàng bằng” dù có khiến cho
đối phương (người vấn nạn) biết được Phật
có đủ ba mươi hai tướng qua câu “Phật là
bậc giác ngộ”, thì ý ấy cũng chỉ hàm súc,
giấu kín, chưa được bày tỏ ra bằng lời tranh
luận, vì thế không thể trở thành tông hoàn
toàn, chính xác. Nhân minh nhập chính lí
luận sớ quyển thượng (Đại 44, 100 hạ), nói:
“Nghĩa bằng tông, chẳng phải dùng lời để
tranh luận, vậy dùng làm gì? Tranh luận
vốn dùng lời nói để mong đối phương hiểu
ý mình, đằng này lại quanh co, lập lờ thì
làm sao thành được, cho nên không thể
cho là chính luận”. (xt. Tứ Tông).
BÀNG CƯ SĨ BẤT MUỘI BẢN LAI NHÂN
Tên công án trong Thiền lâm. Là cơ
duyên đối thoại giữa Thiền sư Mã tổ Đạo
nhất và Bàng cư sĩ đời Đường về câu nói
“Bất muội bản lai nhân”. Bản lai nhân, tức
là chỉ cái tự tính xưa nay vốn trong sạch
của người ta, đồng nghĩa với “Bản lai thân,
Bản lai diện mục”. Liên đăng hội yếu quyển
6 (Vạn tục 136 - 262 hạ), nói: Cư sĩ hỏi Mã
tổ: “Bất muội bản lai nhân, xin thầy nhướng
cao mắt”. Mã tổ nhìn thẳng xuống. Sĩ nói:
“Một thứ đàn không dây, chỉ có thầy là gảy
được tuyệt diệu”. Mã tổ nhìn thẳng lên, Sĩ
sụp xuống lạy, tổ liền về phòng. Sĩ theo
vào sau, nói: “Đùa khéo mà thành vụng!”
Trong công án này, Bàng cư sĩ hỏi Mã tổ là
muốn thấy rõ bản lai diện mục thì phải
dụng tâm như thế nào, Mã tổ trả lời bằng
cách nhìn xuống, rồi lại nhìn lên, biểu thị
ý là hai mắt phải phân minh thì chân tâm
thấy được. [X. Đại tuệ phổ giác ngữ lục
Q.8].
BÀNG CƯ SĨ HẢO TUYẾT PHIẾN PHIẾN
Tên công án trong Thiền lâm. Sự tích
Bàng cư sĩ đời Đường nhìn tuyết rơi trước
mắt, và lại dùng cái đánh để kích thích sự
Bang
BÀNG CƯ SĨ HẢO TUYẾT PHIẾN PHIẾN

liễu ngộ của Toàn thiền khách. Bích nham
lục Tắc 42 (Đại 48, 179 trung), nói: “Bàng
cư sĩ từ biệt Dược sơn, Sơn sai mười người
Thiền khách tiễn chân. Đến đầu ngõ, Sĩ
chỉ vào đám tuyết trong không trung, nói:
“Tuyết rơi đẹp quá, không rơi ở nơi khác”.
Lúc ấy, có thiền khách Toàn hỏi: Rơi ở nơi
nào?, Sĩ liền thụi cho một thụi. Toàn nói:
Cư sĩ không được thô lỗ như thế! Sĩ nói:
Sao ông lại xưng là Thiền khách, lão già
Diêm (vương) chưa tha ông mà! Toàn hỏi:
Cư sĩ hiểu thế nào? Sĩ lại thụi cho một thụi
nữa, nói: Mắt thấy như mù, miệng nói như
câm”.
Trong Tắc công án này, Bàng cư sĩ lúc
đầu nói “Tuyết rơi đẹp quá, không rơi ở nơi
khác”, ý là cảm thán cảnh tuyết rơi lả tả
trước mắt rất là đẹp, nhưng Toàn thiền
khách không hiểu được ý ấy, mà lầm tưởng
ý Bàng cư sĩ muốn hỏi nơi tuyết rơi nên sau
một lúc suy nghĩ, mới hỏi “Rơi ở nơi nào?”
Như thế đã chẳng biết cảm thưởng cái cảnh
đẹp ngay trước mắt, lại vọng tưởng suy nghĩ
lông bông, vì thế mới bị Bàng sư sĩ đánh
cho một thụi. Nhưng, dù bị đánh, Toàn
thiền khách vẫn không tỉnh ngộ, mà lại
nói “Cư sĩ không đuợc thô lỗ như thế”, lại
bị Bàng cư sĩ bồi cho câu “lão già Diêm
chưa tha ông mà”, để hiển bày cái ý trước
sau Toàn thiền khách đều chưa thoát được
sự cố chấp vào lời nói, rồi lại đánh cho thụi
nữa mà mắng là như mù như câm.
Không gì đẹp bằng những sợi tuyết trắng
tinh đang rơi lả tả trước mặt, giữa đất trời
lồng lộng, phong quang tiêu sái, vốn không
chấp nhận một tí suy tư tính toán nào, tại
sao không lắng hết tâm tư mà tận hưởng
cảnh thiên nhiên kì thú ấy, mà lại vọng
tưởng suy nghĩ vẩn vơ, tìm hiểu xem tuyết
rơi ở nơi này hay ở chỗ khác, như Toàn

thiền khách kia, thật là uổng! Bởi thế, đối
với cảnh tuyết rơi trước mắt, nhìn mà chẳng
thấy (mắt thấy như mù), tuy miệng có thể
nói năng, nhưng trước sau vẫn bị lời nói
trói buộc, mà chưa thể chỉ trong một lời,
nửa câu (miệng nói như câm) lãnh hội được
chỗ qui thú của muôn pháp là pháp tự nhiên
như thế, cho nên lại bị đánh một lần nữa
mà vẫn không thể nhận được cái “cá trung
hữu ý” (chân lí chỉ có thể thể nghiệm được
trong im lặng).
BÀNG CƯ SĨ NGỮ LỤC
Gồm ba quyển. Do Bàng uẩn đời Đường
soạn. Vu địch biên. Được in lại vào năm
Sùng trinh thứ 10 (1637) đời Minh. Thu
vào Vạn tục tạng tập 120. Quyển thượng
thu chép cơ duyên đối thoại giữa Bàng uẩn
và Mã tổ, Thạch đầu, Đơn hà Thiên nhiên,
Phổ tế, Tùng sơn và Đại mai, hiển bày cái
tâm hành không không vô tướng, vô vi vô
ngã của Bàng uẩn; quyển trung và quyển
hạ, chép các bài thơ và tạp cú thể năm chữ,
bảy chữ, phần nhiều có thể là tấm gương
giúp người học tham ngộ.
BÀNG GIÀ PHỔ (PAĨJÀB)
........
Tức là dịch âm Ngũ hà địa phương thuộc
Ấn độ. Trong các chi nhánh của sông Ấn
độ, có năm nhánh chảy ra địa phương này.
Thời thái cổ, ngưới Á lợi an, đi xuống phía
nam, xâm nhập địa phương này, rồi định
cư tại đấy mà sản sinh văn hóa Phệ đà
(Veda) độc đáo, trong lịch sử văn hóa Ấn
độ, là địa khu rất trọng yếu, nay ở vào
khoảng bắc bộ tỉnh Bàng già phổ.
BÀNG MIẾT NGỮ
........
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Trong
Thiền lâm, khi thầy dạy học trò, không dùng
phương pháp nói thẳng để chỉ bày, mà dùng
lời nói vắn tắt xa xôi, chỉ hé cho thấy cái ý
chỉ chủ yếu. Vì không chỉ thẳng mà là chỉ
BÀNG CƯ SĨ NGỮ LỤC

sang một bên, cho nên gọi là Bàng miết
ngữ (bàng, nghĩa đen là một bên, bên cạnh;
miết, nghĩa đen là nhìn liếc qua). Bích
nham lục Tắc 30 (Đại 48, 169 hạ), nói:
“Viễn lục công nói: Đây là lời bàng miết”.
BÀNG SINH
Tức chỉ súc sinh. Trên từ long thú cầm
súc, dưới đến thủy lục côn trùng, đều bởi
nghiệp mà phải luân hồi trong ngả ác,
không phải là đường chính của người, trời,
cho nên gọi là bàng sinh. (xt. Súc Sinh).
BÀNG UẨN (? - 808)
.....
Là Thiền giả tại gia trứ danh đời Đường.
Đời gọi là Bàng cư sĩ, Bàng ông. Người
huyện Hành dương tỉnh Hồ nam. Đời đời
theo Nho học, chỉ một mình Uẩn mộ Phật
pháp. Năm đầu Trinh nguyên (785 - 804),
yết kiến Thạch đầu Hi thiên, có chút lãnh
ngộ. Sau mến cái phong thái của Đơn hà
Thiên nhiên (739 - 824) mà suốt đời kết
bạn. Ngoài ra, cũng đi lại tham vấn các bậc
thạc đức trong chốn Thiền lâm, như các
ngài Dược sơn Duy nghiễm, Tề phong, Bách
kinh, Tùng sơn, Đại mai Pháp thường, Lạc
phố và Ngưỡng sơn v.v...
Một hôm, Thạch đầu hỏi (Đại 51, 263
trung): “Ông hiểu việc làm hàng ngày của
lão tăng từ trước đến nay như thế nào?”
Bàng uẩn trả lời: “Nếu hỏi việc làm hàng
ngày, thì không có chỗ mở miệng”. Rồi trình
một bài kệ, hai câu cuối nói: “Thần thông
cùng diệu dụng, gánh nước và bửa củi”. Thạch
đầu có ý cho là đuợc, lại hỏi: “Ông là tăng?
Hay tục?” Đáp: “Nguyện theo cái mà mình
mến chuộng”, rồi không xuống tóc, nhuộm
áo và suốt đời làm thân phận tại gia, nêu cao
phong thái phương ngoại (người ngoài xã hội
thường, tức đạo sĩ, Thiền sư).
Sau đến Giang tây tham lễ Mã tổ Đạo

nhất, hỏi: “Không cùng làm bạn lứa với
muôn pháp là người thế nào?”. Tổ nói: “Đợi
khi nào ông hớp một hớp cạn hết nước
sông Tây giang, tôi sẽ nói cho biết”. Ngay
sau câu nói đó, Bàng uẩn lãnh hội, đốn
ngộ huyền cơ, bèn lưu lại hai năm. Về sau,
cơ biện bác sắc bén mau lẹ, khiến các
phương đều chú mục. Khoảng năm Nguyên
hòa (806 - 820), đi chơi Tương dương miền
bắc, vì ưa thích phong thổ nơi đó, nên bỏ
hết gia sản rồi cùng vợ con cày ruộng ở
chân núi Lộc môn. Những người đến hỏi
đạo mỗi ngày mỗi đông, những lời ông nói
đều là Thiền cơ, vợ con đều nhờ đó mà
triệt ngộ. Ông mất năm Nguyên hòa thứ 3
(có thuyết cho là Nguyên hòa thứ 10, hoặc
là khoảng năm Thái hòa). Đời sau gọi tôn
là Tương dương Bàng đại sĩ, Đông độ Duy
ma, gọi song song với Phó đại sĩ đời Lương.
Có để lại Bàng cư sĩ ngữ lục, do Tiết độ sứ
Vu địch, người bạn thân lúc sinh tiền, biên
tập, được các Thiền lâm qua các đời rất coi
trọng, như Tổ đường tập đời Ngũ đại, Tông
kính lục đầu đời Tống, Cảnh đức truyền
đăng lục v.v... đều có dẫn dụng một phần
nội dung. Bản hiện còn đến nay là bản đã
được in lại vào năm Sùng trinh thứ 10 đời
Minh, cộng có ba quyển.
Khi Bàng uẩn sắp nhập tịch, sai con gái
là Linh chiếu ra xem mặt trời sớm hay muộn,
Linh chiếu xem rồi trở vào báo (Đại 51,
263 hạ): “Mặt trời đã lên giữa trời mà có
nhật thực”. Bàng uẩn bèn ra ngoài cửa xem,
thì lập tức Linh chiếu leo lên chỗ ngồi của
cha và chắp tay ngồi mà mất. Bàng uẩn
cười, nói: “Con gái ta nhanh thế!”. Rồi kéo
dài thêm bảy ngày nữa mới nhập tịch.
Truyện này được chép trong các sách Thiền
tổ đường tập quyển 15, Cảnh đức truyền
đăng lục quyển 8. Những Thiền cảnh độc
đáo của Bàng uẩn trên đây và các truyện
tương tự khác như vừa cười vừa nói mà
tịch, ngồi mà hóa, đứng mà mất v.v... được

BÀNG UẨN

ghi chép trong các Thiền lâm, đã trở thành
những giai thoại truyền tụng nghìn đời. [X.
Phật tổ cương mục Q.32; Cư sĩ truyện Q.17;
Bích nham lục Tắc 42, Chiêm bát phương
châu ngọc tập Q.thượng].
BÀNG VỊ
Ý chỉ những sự tượng hiện thực sai biệt.
Đứng về mặt triết học Phật giáo mà nói, thì
vạn pháp có thể chia làm bản thể của các
pháp và hiện tượng thiên sai vạn biệt, bản
thể là “lí” (ở bên trong), hiện tượng là “biểu”
(bày ra bên ngoài); bản thể là “thể”, hiện
tượng là “dụng”; bản thể là chính vị, hiện
tượng là bàng vị. Tuy nhiên, bản thể và
hiện tượng nguyên cũng là nhất thể, hỗ
tương dung nhiếp, cho nên, nếu đứng trên
lập trường của các sự tượng sai biệt mà nắm
bắt các sự tượng, thì các pháp rốt cùng là
cái tính tướng giải thoát chân thực. Nếu
đứng trên quan điểm đó mà quan sát hiện
thực, thì trong hiện thực đều là chân thực.
Vì thế nói chúng sinh và Phật, mê vọng và
giác ngộ, trên bình diện bản thể, chẳng phải
là hai, chẳng phải là khác. [X. Bất năng
ngữ ngũ vị thuyết].
BÀNG Y
Đối lại với “Chính y, ”. Những
kinh luận chủ yếu mà một tông y cứ vào để
lập nghĩa của tông, gọi là Chính y; ngoài
ra, các kinh khác thì gọi là Bàng y. Nói đủ
là Bàng sở y. Chẳng hạn, tông Tịnh độ lấy
các kinh luận chính thức nói rõ việc vãng
sinh Tịnh độ, như kinh Vô lượng thọ, kinh
Quán vô lượng thọ, kinh Di đà, luận Vãng
sinh v.v... làm chính y; và lấy các kinh luận
chỉ nói phụ qua về việc vãng sinh Tịnh độ,
như kinh Hoa nghiêm, kinh Pháp hoa, luận
Đại thừa khởi tín, luận Bảo tính, luận Thập
trụ tì bà sa, luận Nhiếp đại thừa v.v... làm
bàng y. Nhưng tông Thiên thai và Hoa

nghiêm thì lấy các kinh Pháp hoa và Hoa
nghiêm làm chỗ sở y, chứ không phân biệt
la bàng hay chính. [X. Bát tông cương yếu;
Thập tông lược kí]. (xt. Chính Y).
BÁNG PHẬT
I. Báng Phật. Chỉ các sự tích phỉ báng
gây phương hại cho việc giáo hóa của đức
Phật. Sự tích nổi bật nhất là liên quan đến
Đề bà đạt đa. Đề bà đạt đa vốn là em con
chú bác của Phật, sau xuất gia làm đệ tử
Phật. Về cuối đời, định đè lấn Phật để tự
thay thế Phật, đồng thời, phá hoại sự đoàn
kết của các đệ tử Phật để lôi kéo họ về phe
mình, nhưng ý đồ chưa đạt mà thân đã bị
rơi xuống địa ngục. Còn có trường hợp
Chiên già ma na, vì ghen ghét sự hóa đạo
của đức Phật quá thịnh, bèn đến tinh xá Kì
viên vu cáo Phật đã cùng nàng tư thông
đến mang thai, do đó mà hiện thân Chiên
già ma na phải chịu nghiệp báo. Lại có ngoại
đạo ở thành Xá vệ, giết chết dâm nữ Tôn
đà lợi, rồi rêu rao là do Phật giết để đạt mục
đích phỉ báng Phật. (xt. Chiên Già Ma Na,
Báng Tam Bảo Giới).
II. Báng Phật. Chỉ chung sự dèm chê
Phật pháp. Cảnh đức truyền đăng lục quyển
6 (Đại 51, 247 thượng), nói: “Sư bèn hỏi:
Đại đức nói pháp gì để độ người? Đáp: “Giảng
kinh Kim cương bát nhã” (...) Sư hỏi: “Kinh
ấy do ai nói?” Vị tăng sẵng giọng đáp: “Thiền
sư đùa giỡn nhau vậy, há không phải là
Phật nói sao?” Sư đáp: “Nếu bảo Như lai có
nói pháp, thì là báng Phật, người ấy không
hiểu nghĩa ta nói; nếu bảo kinh ấy chẳng
phải Phật nói, thì là báng kinh, thỉnh đại
đức nói xem”. Vị tăng không trả lời được”.
BÁNG PHẬT KINH
Có một quyển. Do Bồ đề lưu chi đời
BÀNG VỊ

Nguyên Ngụy dịch. Thu vào Đại chính tạng
tập 17. Cùng bản khác dịch với kinh Quyết
định tổng trì do Trúc pháp hộ dịch. Nội
dung tường thuật bồ tát Sư tử du hí cùng
với mười vị đại Bồ tát, đã bảy năm tu phép
Đà la ni, tuy hăng hái tu hành mà không
thành tựu diệu quả, nhân đó, đối với Phật
pháp sinh nghi hoặc, bèn bỏ giới hoàn tục,
làm nhiều hành vi bỉ tiện. Khi ấy, vua A xà
thế thiết đại thí hội, mười đại Bồ tát có mặt
trong hội, bồ tát Vô úy hành liền thỉnh
vấn đức Phật về việc mười đại Bồ tát ấy,
đức Phật bèn nói rõ nhân duyên báng Phật
của họ ở đời quá khứ, đồng thời, nói về sức
tiêu diệt nghiệp ác của phép Đà la ni.
BÁNG PHÁP XIỂN ĐỀ
...........
Là một trong hai loại Xiển đề. Còn gọi
là Đoạn thiện xiển đề. Chỉ người không
thể thành Phật được, vì đã sinh khởi tà kiến
sâu đậm, phỉ báng Đại thừa mà dứt hết tất
cả căn lành. Xiển đề là gọi tắt của Nhất
xiển đề (chỉ người không có tính thành
Phật). [X. kinh Nhập lăng già Q.2]. (xt. Nhất
Xiển Đề).
BÁNG TAM BẢO GIỚI
Là một trong mười giới trọng cấm của
Hiển giáo. Tức là giới cấm chỉ việc phỉ báng
tam bảo Phật, Pháp, Tăng. Còn gọi là Hủy
báng tam bảo giới, Trợ báng tam bảo giới,
Báng loạn chính pháp giới, Phỉ báng giới,
Báng Bồ tát pháp giới, Tà kiến tà thuyết
giới. Theo thuyết của Thắng trang trong
Phạm võng kinh bồ tát giới bản thuật kí
quyển 2, thì người dèm chê Phật, tức chê
Phật chẳng phải là bậc nhất thiết trí, Phật
cũng chẳng phải người thực, chê mười hai
phần giáo và giáo pháp Tứ đế, bảo trong
thế gian chẳng thật có A la hán và Bồ tát
tăng. Lại theo Pháp tạng trong Phạm võng

bồ tát giới bản sớ quyển 2, thì ý chế giới này
có mười nghĩa nghiệp đạo nặng nhất. Bởi
vì giới này là giới Báng loạn chính pháp
nói trong Bồ tát giới bản do Đàm vô sấm
dịch, trong kinh Bồ tát địa trì phẩm Phương
tiện xứ giới và kinh Bồ tát thiện giới v.v...,
tức là bác không có nhân quả, hủy báng
Tam bảo, dèm chê Đại thừa, đều thuộc tội
nặng. [X. kinh Tăng nhất a hàm Q.48; Lục
độ tập kinh kinh Thích gia tất tội; kinh Phật
ngũ bách đệ tử tự thuyết bản khởi phẩm
Thế tôn; kinh Phạm võng Q.hạ; luận
Thành thật Q.2 phẩm Lập luận; Vãng
sinh luận chú Q.thượng; Bồ tát giới kinh
nghĩa sớ Q.hạ (Trí khải)]. (xt. Thập Trọng
Cấm Giới).
BẠNG CÁP THIỀN
Thiền trai hến.Tiếng dùng trong Thiền
lâm. Con trai khi mở mồng mới thấy ruột,
thí dụ Thiền đem chân diện mục trình bày
với thầy mình. Vô môn quan Tắc 18 (Đại
48, 295 trung), nói: “Ông già Động sơn đã
tham cứu được Bạng cáp Thiền”.
BẢNG BÀI THỦ
Là một trong bốn mươi tay của Thiên
thủ Quan âm. Bảng bài, còn gọi là Bành
bài......, Bành bàng, Bàng bài. Bàng, là
nghĩa ngăn chống kẻ địch; bài, tức chỉ cái
khiên, cái mộc, dùng để chống đỡ mũi tên,
mũi giáo của địch. Nếu ai muốn tránh khỏi
các thú dữ thì nên tu phép Bàng bài. [X.
kinh Thiên quang nhãn quán tự tại bồ tát
bí mật pháp; Thiên thủ thiên nhãn Quan
thế âm bồ tát đại bi tâm đà là ni; Bổ đà lạc
hải hội quĩ]. (xt. Thiên Thủ Quan Âm).
BẢNG TRẠNG BÀI THỊ
Là phương pháp thông báo cho đại
BẢNG TRẠNG BÀI THỊ

chúng biết các việc được làm trong Tùng
lâm. Chẳng hạn như vị trú trì muốn mời vị
Thủ tọa hoặc các vị tôn túc từ xa đến thăm
trụ xứ để đãi trà, thì lập danh sách các vị,
rồi sai thị giả đưa đến từng vị một để mời,
gọi là Tri đơn (cái đơn báo cho biết). Còn
vị trú trì, quản kho khi mời đại chúng uống
trà, thì niêm yết lên tấm bảng để thông báo
mời mọi người gọi là Thiếp bảng (dán trên
bảng). Nếu vị Thủ tọa chiêu đãi đại chúng,
thì dùng tờ trạng. Địa điểm đặt bảng trạng
cũng khác nhau, trú trì thỉnh Thủ tọa thì
bảng đặt ở mé bên đông trước nhà Tăng,
quản kho thỉnh Thủ tọa thì bảng đặt ở mé
tây, Thủ tọa chiêu đãi đại chúng thì tờ trạng
dán ở khoảng dưới tấm bảng đặt trước nhà
Tăng.
Lại thông báo có tính cách hành chính
trong Tùng lâm, thì dùng phương thức treo
bảng để truyền đạt, gọi là Bài thị. Địa điểm
treo bảng tùy từng việc mà khác nhau, như
thông báo về việc kết hạ, tụng giới, bầu các
chức sự, công bố tên các chức vụ hoặc nhân
viên trong chùa thường niên, triệu tập toàn
thể đại chúng v.v... thì đều treo ở trước nhà
trai. Về việc thuyết pháp, cầu an, cầu mưa,
thì bảng treo trước đại điện; việc mở khóa
tu bảy ngày, kết thúc khóa tu bảy ngày, thì
bảng treo trước nhà Thiền; việc lên khóa
tụng, miễn làm lễ thì treo trước điện Vi đà
phía trong. [X. Cao mân tự qui ước].
BÀNH THIÊU THĂNG (1740-1796)
Nhà học giả, cư sĩ đời Thanh. Người
Trường châu (Ngô huyện) tỉnh Giang tô.
Tự là Doãn sơ, hiệu Xích mộc, hiệu nữa là
Nhị lâm cư sĩ. Pháp danh Tế thanh. Xuất
thân từ gia đình sĩ tộc, đậu Tiến sĩ năm
Càn long, nhưng không chịu làm quan.
Thường đọc các sách tiên Nho, thông suốt
lí học đời Tống, Minh, giỏi văn cổ. Sau tập

thuật tu luyện của đạo sĩ, ba năm không
thành, năm hai mươi chín tuổi, nhân đọc
sách Phật bèn chuyển hướng mà tin Phật
và tự đặt hiệu là Tri qui tử........ (kẻ biết
quay về). Hàng ngày lấy việc lễ Phật tụng
kinh làm chính, đọc Đại tạng kinh, thụ giới
Bồ tát, ăn chay, tịnh hạnh. Lại theo học
Định công (1712-1788), thụ giáo nghĩa Tịnh
độ, đóng cửa gác Văn tinh tại Tô châu,
chuyên tu Nhất hạnh tam muội. Ông rất
ham làm việc bố thí, bình sinh dốc toàn
lực vào công cuộc truyền bá Tịnh độ, soạn
thuật rất nhiều. Luận Nhất thừa quyết nghi
của ông chủ trương Phật Nho nhất trí; luận
Hoa nghiêm niệm Phật tam muội, chủ
trương Thiền, Tịnh dung hợp; Tịnh độ tam
kinh tân luận phát huy giáo nghĩa Tịnh độ.
Ngoài ra, còn có Cư sĩ truyện, Thiện nữ
nhân truyện, Tịnh độ thánh hiền lục v.v...
Gần đây, Tịnh độ tông hưng thịnh hơn
các tông khác, thực ông đã đóng góp rất
nhiều công lao. Ông mất vào tháng giêng
niên hiệu Gia khánh năm đầu, thọ năm
mươi bảy tuổi. [X. Cư sĩ truyện Q.56; Tịnh
độ thánh hiền lục tục biên Q.2].
BAO NHĨ VĂN THƯ (THE BOWER MANUSCRIPT)
Là bộ sách Phật được đào thấy đầu tiên
ở Tây vực. Do Thượng úy người Anh là
Bao nhĩ (Captain Bower, còn dịch là Bảo
nhĩ) tìm thấy những mẩu bản sao bằng vỏ
cây hoa, dọc theo dải Khố xa (Cưu tư) thuộc
Tân cương Trung quốc. Văn thư này có
xuất xứ từ di tích Sa mạc cổ thành, hình
gốc là lá bối, trên viết chữ Phạm thuộc cổ
văn, nội dung bao gồm kinh Khổng tước
vương chú, Dược pháp, Chú pháp, Chiêm
bốc pháp, tất cả bảy loại. Bảo nhĩ mang
văn thư đó về Gia nhĩ các đáp (Calcutta)
thuộc Ấn độ, giao cho nhà học giả người
Anh tên là Lỗ đạo phu hoắc nặc nhĩ (Rudolf
Hoernle, 1841-1918), sau không bao lâu,
Hoắc nặc nhĩ tuyên bố văn thư ấy là kinh
BÀNH THIÊU THĂNG

điển Phật giáo, viết bằng tiếng Phạm cổ Ấn
độ, khoảng thế kỉ thứ IV, thứ V, loại tiếng
Phạm đã thất truyền từ lâu tại Ấn độ. Lời
tuyên bố của ông gây chấn động quốc tế,
các học giả Anh, Nga, Đức, Pháp, Thụy điển,
Nhật bản rầm rộ đi Tây vực thám hiểm,
bèn mở ra một phương hướng mới nghiên
cứu về lịch sử Tây vực và lịch sử Phật giáo.
Ngoài ra, cùng thời với Bao nhĩ, Vi bá (F.
Weber), cũng tại Khố xa, đã phát hiện những
bản vụn viết trên giấy và, qua sự khảo chứng,
Hoắc nặc nhĩ xác định những bản vụn ấy là
sách thuốc viết bằng tiếng Cưu tư, đời gọi là
Vi bá văn thư (The Weber Manuscript).
BÀO ẢNH
.....
Bọt nước và bóng. Thí dụ các pháp thế
gian hư giả không thực, cũng như bọt nước
và bóng dáng. Bởi vì bọt nước hư ảo vô
thường, gió thổi liền tan; bóng dáng gá mượn
mà thành không có thực thể. Cho nên kinh
điển Phật hay dùng làm thí dụ, để hiển bày
các sự vật trong thế gian là giả dối không
thật. Kinh Kim cương (Đại 8, 752 trung)
nói: “Hết thảy pháp hữu vi, như chiêm bao,
như trò dối, như bọt nước, như bóng dáng,
như sương móc và như chớp nháy, nên
quán xét như thế”.
BÀO HƯU LA LAN
Phạm:Prabhùta-ratna. Dịch ý là Đại
bảo Phật, Bảo thắng Phật, Đa bảo Phật. Là
một trong năm đức Như lai, tức chỉ đức
Phật ở thế giới Bảo tịnh phương đông. (xt.
Đa Bảo Phật).
BÀO THƯỜNG
.....
Còn gọi là Thường bào phục, Bào phục.
Y phục của Phật giáo Nhật bản. Ao dài và
quần, thông thường may bằng lụa. Bào, vốn
chỉ cho Kì chi (một mảnh vải hình vuông,

dài, đắp trên vai trái để che bắp tay trái, còn
một đầu thì xủ xuống che nách bên phải)
và áo che vai, sau hợp làm một và có thêm
tay mà thành áo dài. Thường, tiếng Phạm
lànivàsana, dịch âm là Niết bàn tăng, tức
là quần. [X. Hiển mật uy nghi tiện lãm
Q.thượng].
BÁO ÂN
I. Báo ân. Ý là đền trả ân đức. Là một
trong ba ruộng phúc. Tức báo đền ơn đức
cha mẹ, sư trưởng, tam bảo và quốc vương.
Ơn có nhiều thứ khác nhau, trong nhiều
kinh điển có nói đến, như kinh Hiếu tử,
kinh Phụ mẫu trọng ân, chuyên nói về ơn
cha mẹ. Trong kinh Phật thăng đao lợi thiên
vị mẫu thuyết pháp, tức ghi chép việc đức
Phật vì nhớ ơn mẫu hậu Ma ha ma da mà
lên cung trời Đao lợi nói pháp cho mẫu
hậu nghe; kinh Chính pháp niệm xứ quyển
61 nêu lên bốn ơn là ơn mẹ, ơn cha, ơn
Như lai, ơn thầy dạy; kinh Đại thừa bản
sinh tâm địa quán quyển 2 phẩm Báo ân,
nêu lên bốn ơn là ơn cha mẹ, ơn chúng
sinh, ơn quốc vương và ơn Tam bảo. Trí
giác thiền sư tự hành lục thì nêu bốn ơn là
ơn thầy dạy bảo, cha mẹ nuôi nấng, quốc
vương giữ gìn và thí chủ cung cấp.
Về việc làm để trả ơn thì như kinh Hiếu
tử nói, kính khuyên cha mẹ bỏ ác làm lành,
qui y Tam bảo, giữ gìn năm giới để còn sống
thì được yên vui, sau khi chết được sinh cõi
trời, đó là việc làm báo ân; nếu chỉ làm cho
miệng, bụng, tai, mắt của cha mẹ được thỏa
mãn thì dù có hai vai cõng cha mẹ đi chu
du bốn biển cũng không phải là hạnh của
người con hiếu. Trong các kinh phần nhiều
lấy việc giáo hóa lợi tha làm hạnh báo ân,
bố thí, cúng dường, tụng kinh, dựng tháp,
tạo tượng cũng là hạnh báo ân. Lại thường
mở các pháp hội để báo ân, như Sắc tu
BÁO ÂN

bách trượng thanh qui quyển thượng Báo
ân chương nêu hai hội Quốc kị và Kì đảo.
Báo bản chương nêu các hội Phật giáng
đản, Phật thành đạo niết bàn, Đế sư niết
bàn (tức Đế sư Bát tư .ba đời
Nguyên) v.v... đều là các pháp hội được mở
để báo ân Phật tổ, quốc vương. Tại Nhật
bản, Tịnh độ chân tông cho việc xưng danh
niệm Phật là hạnh báo ân tổng quát. Ngoài
ra, các tông phái, hàng năm đến ngày kị Tổ
sư, làm các Phật sự gọi là Báo ân giảng. [X.
kinh Tạp a hàm Q.47; kinh Tăng nhất a
hàm Q.11; kinh Đại phương đẳng đại tập
Q.6; kinh Đại bảo tích Q.87 Đại thần biến
hội; kinh Phụ mẫu ân nan báo; kinh Đại
phương tiện Phật báo ân Q.1, Q.2, Q.7; luận
Đại trí độ Q.49; luận Đại tì bà sa Q.66; Pháp
uyển châu lâm Q.50 Báo ân thiên].
II. Báo ân(1058-1111). Vị tăng thuộc
tông Tào động đời Bắc Tống. Người huyện
Lê dương tỉnh An huy, họ Lưu. Đã từng
làm quan, sau hâm mộ pháp xuất thế mà
xuất gia, tham vấn Thiền sư Nghĩa thanh ở
núi Đầu tử thuộc Thư châu, ngộ được tâm
yếu. Mở pháp tràng ở chùa Thiếu lâm, Tây
kinh (Lạc dương Hà nam), sau dời về Thiền
viện Sùng ninh bảo thọ núi Đại hồng (Hồ
bắc), đổi Luật viện thánh Thiền viện, làm
trú trì đời thứ nhất, phát dương tông phong
Tào động. Kết giao thân mật với Vô tận cư
sĩ Trương thương anh. Niên hiệu Chánh
hòa năm đầu đời Huy tôn thị tịch, thọ năm
mươi tư tuổi, tuổi hạ ba mươi hai. Cứ theo
truyền thì sư có các trứ tác: Tào động tông
phái lục, Thụ Bồ đề tâm giới văn, Lạc phát
thụ giới nghi văn, nhưng nay đều đã mất.
[X. Liên đăng hội yếu Q.28; Ngũ đăng hội
nguyên Q.14; Gia thái phổ đăng lục Q.3;
Tục truyền đăng lục Q.10].
BÁO ÂN TỰ

I. Báo ân tự. Vị trí chùa nằm về góc
phía bắc Ngô huyện tỉnh Giang tô. Thông
thường gọi là Bắc tự, trong chùa có tượng
Phật nằm, nên còn gọi là Ngọa Phật tự. Cứ
theo Đại thanh nhất thống chí quyển 55
chép, thì chùa Báo ân ở góc phía bắc Phủ
thành, vốn là chùa Thông nguyên đời Ngô
thời Tam quốc, đời Đường đổi là chùa Khai
nguyên, Ngô việt là chùa Báo ân, cũng có
khi gọi Bắc tự. Lại cứ theo Ngô địa kí, Ngô
quận đồ kinh tục kí chép, thì chùa Thông
nguyên là do mẹ Tôn quyền hóa nhà làm
chùa; khoảng năm Khai nguyên (713-741)
đời Đường, nhà vua ban chiếu chỉ làm chùa
Khai nguyên, bèn đổi tên là chùa Khai
nguyên. Năm Đồng quang thứ 3 (925) đời
Hậu đường, Ngô việt vương Tiền lưu xây
lại chùa mới, đồng thời, di tấm biển hiệu
“Báo ân tự” (do Chi độn đời Đông Tấn sáng
lập) trên núi Chi hình về đây, cho nên mới
gọi là chùa Báo ân. Các kiến trúc trong
chùa rất là hoa mĩ tráng lệ, đứng đầu các
chùa ở vùng
đông nam.
Khoảng năm
Sùng ninh
(1102-1106) đời
Bắc Tống, lại
thêm hiệu là
“Vạn tuế” khi sư
Phật nhật Khế
tung trụ trì chùa
này, khai giảng
Hoa nghiêm
kinh sớ, được
sắc phong là
“Hiền thủ giáo
tự”. Về sau, trải
qua các cuộc binh lửa và trùng tu, đến năm
Quang tự 33 (1907) đời Thanh, pháp sư
Chiêu tam về trụ trì chùa này và đã sửa
sang lại rất nhiều.
Tháp Bắc tự gồm mười một cấp, bị nạn

binh lửa thời Nam tống hủy hoại, về sau
Đại Tháp chùa Báo Ân ở huyện
Ngô Giang Tô
BÁO ÂN TỰ

được kiến thiết lại. Tháp Bắc tự hiện còn là
tòa tháp lớn tám góc chín tầng, cao tám
mươi mét, đường trực kính hơn bảy mét,
tầng thứ nhất có lan can bao bọc chung
quanh cho người ta cái cảm giác yên định.
Bộ phận bên ngoài tháp làm bằng gỗ là
được tu bổ, hoàn thành vào năm Quang tự
26, còn bộ phận bên trong bằng gạch thì
được coi là do Đại viên kiến tạo vào đầu
đời Nam tống. Tháp đại đồng bằng đá và
bia Ngô vương ghi công vẽ tượng ở đàng
sau tháp, đều được cho là do Trương sĩ
thành kiến thiết khi trùng tu chùa Báo ân
khoảng năm Chí chính (1341-1376) đời
Nguyên. [X. Ngô huyện chí Q.36 Báo ân tự
điều; Báo ân vạn tuế hiền thủ giáo tự bi
(Nguyên đại diêm phục); Bắc tự trùng tu
cửu cấp phù đồ kí (Vương thế trinh); Giang
tô chi tháp (Giang tô tỉnh văn vật quản lí
ủy viên hội biên); Chi na văn hóa sử tích
giải thuyết Q.4 (Thường bàn đại định, Quan
dã trinh); Chi na đích Phật tháp (Thôn điền
trị lang)].
II. Báo ân tự. Vị trí chùa nằm bên ngoài
cửa Tụ bảo, phía nam thành Kim lăng,
huyện Giang ninh tỉnh Giang tô. Hiệu là
Tụ bảo sơn. Nguyên tên là chùa Kiến sơ,
do đại đế Ngô tôn quyền đời Tam quốc kiến
thiết vào khoảng năm Xích ô (238-251),
đồng thời, xây tháp A dục để thờ xá lợi
Phật do sa môn Khang tăng hội tặng. Là
tòa chùa tháp lâu dài nhất trong suốt dòng
lịch sử Giang nam, tương truyền là một
trong tám vạn bốn nghìn tháp của vua A
dục. Về sau hoang phế, từng được kiến thiết
lại làm chùa Trường can, rồi đổi tên một
lần nữa là chùa Thiên hỉ. Khoảng năm Chí
nguyên (1264-1294) đổi là chùa Nguyên
hưng thiên hỉ từ ân tinh trung. Năm Vĩnh
lạc thứ 10 (1412), vua Thành tổ nhà Minh

hạ lệnh xây lại, ban hiệu chùa “Đại báo ân
tự”. Qua các đời, có các sư Khang tăng hội,
Trúc tuệ đạt, Trúc pháp khoáng, Minh triệt,
Tăng hựu và Pháp nhãn Văn ích hộ trì,
các pháp sư Huyền tắc, Pháp an cũng từng
ở đây. [X. Kim lăng Phạm sái chí Q.31; Đại
thanh nhất thống chí Q.32].
III. Báo ân tự. Vị trí chùa năm ở góc
đông bắc Thọ huyện tỉnh An huy. Tương
truyền do đại sư Huyền trang vâng mệnh
vua xây dựng vào khoảng năm Trinh quán
(627-649) đời vua Thái tông nhà Đường.
Nguyên tên là Sùng giáo Thiền viện, Đông
thiền viện, Đông thiền tự, đến đầu năm
Hồng vũ nhà Minh mới đổi tên như hiện
nay. Toàn diện chùa bao quát Sơn môn,
Phật điện môn, Đại hùng bảo điện, Thiền
đường, khách đường v.v... Trong đại điện
thờ các tượng được tạo qua các triều đại,
trong đó, tượng khắc bằng gỗ ở đời Đường
điềm tĩnh trang nghiêm, tượng chạm bằng
gỗ ở đời Tống ngồi nhìn xuống mặc niệm,
tượng đồng đời Minh đúc rất điêu luyện,
hồn hậu, tượng mười tám La hán đắp bằng
đất trong thời Minh, Thanh, tư thái đều
khác, tạo hình kì đặc, có thể nói là những
tác phẩm nghệ thuật cực kì trân quí.
IV. Báo ân tự. Vị trí chùa nằm ngoài
cửa tây huyện Vĩnh phong tỉnh Giang tây.
Do quan Trung thư thị lang là Từ an chính
hóa nhà của mình để làm chùa vào khoảng
năm Thiên bảo (742-557) đời Đường, vì tên
đất là trấn Báo ân nên chùa cũng gọi là
chùa Báo ân. Đời Nguyên bỏ, đến năm
Hồng vũ thứ 2 (1369) đời Minh, hậu duệ
họ Từ mới xây tháp bên phía hữu của chùa,
khoảng những năm Hoàng trị, Vạn lịch đã
hai lần được sửa lại. Cây tháp hiện nay là
một kiến trúc chín tầng bốn mặt, mỗi tầng
cao khoảng ba mét; có sáu góc, hai cửa, đi
theo thềm đá vòng quanh, có thể đi thẳng
tới tầng năm đến tầng bảy. Mặt bằng tháp
hình vuông, tầng trên hết thì hình cột tròn;

từ tầng thứ bảy trở xuống, mặt chính mỗi
tầng đều đặt một cỗ khám, trong khám có
thờ tượng Phật.
BÁO ÂN TỰ

BÁO ĐỘ
Có nghĩa là cõi nước báo đền nghiệp
nhân. Tức là cái đất nước y báo do tự nghiệp
của chúng sinh cảm được, và cõi Phật trong
sạch do nguyện hành của Bồ tát lúc còn ở
nhân vị tu hành mà cảm được.
I. Báo độ. Đất nước do tự nghiệp chúng
sinh chiêu cảm. Còn gọi là Quả báo độ. Cứ
theo kinh Nhân vương bát nhã ba la mật
quyển thượng phẩm Giáo hóa, kinh Bồ tát
anh lạc quyển thượng phẩm Hiền thánh
học quán chép, thì cõi Phật ở là Tịnh độ,
ngoài ra, các cõi do Tam hiền, Thập thánh
cho đến hết thảy chúng sinh ở thì đều do
hoặc nghiệp chiêu cảm, cho nên gọi chung
là Quả báo độ. Lại cứ theo thuyết trong
Tịnh danh huyền luận quyền 8 của Cát
tạng, Đại thừa huyền luận quyển 5, thì cõi
Quả báo có năm loại khác nhau là: Tịnh
độ, Bất tịnh độ, Bất tịnh tịnh độ, Tịnh bất
tịnh độ và Tạp độ, Phật vì đã sạch hết hoặc
nghiệp cả trong lẫn ngoài ba cõi, nên không
có đất nước, nhưng Phật vào đất nước quả
báo của chúng sinh để hóa độ, cho nên gọi
là ứng độ. Lại vì báo độ năm loại, nên ứng
độ cũng theo đó mà có năm loại, cộng thành
mười độ.
Ngoài ra, trong Đại thừa nghĩa chương
quyển 19, Tuệ viễn nêu lên ba loại Tịnh
độ là Sự tịnh, Tướng tịnh và Chân tịnh,
trong Duy ma kinh lược sớ quyển 1, Trí
khải nêu bốn loại là Phàm Thánh đồng cư
độ, Phương tiện hữu dư độ, Thực báo vô
chướng ngại độ và Thường tịch quang tịnh
độ, trong Đại thừa huyền luận quyển 5, Cát
tạng kể bốn loại là Phàm Thánh đồng cư
độ, Đại tiểu đồng trụ độ, Độc Bồ tát sở trụ
độ và Chư Phật độc cư độ, trong hai quyển
Vô lượng thọ kinh tông yếu, Nguyên hiểu,
vị tăng người Tân la, nêu lên bốn loại là

Nhân quả tương đối, Nhất hướng bất nhất
hướng tương đối, Thuần tạp tương đối và
Chính định phi chính định tương đối, đây
là dựa vào đất nước người ta ở đối với Tịnh
độ mà phân loại. Trong đây, ba cõi trước
của Trí khải và Cát tạng, ba cõi sau của
Nguyên hiểu, hai cõi trước của Tuệ viễn và
Chân độ lìa vọng trong Chân tịnh độ, tương
đương với Quả báo độ; Thuần tịnh chân
độ trong Chân tịnh độ của Tuệ viễn, cõi
thứ tư của Trí khải và Cát tạng, cõi đầu của
Tuệ viễn, cõi thứ tư của Trí khải và Cát
tạng, cõi đầu của Nguyên hiểu, thì là Chân
tịnh độ của một mình Phật ở. [X. Quán vô
lượng thọ kinh sớ (Trí khải); Quán vô lượng
thọ kinh nghĩa sớ (Cát tạng); Pháp hoa nghĩa
sớ Q.10; Duy ma kinh sớ Am la kí Q.7,
Q.8].
II. Báo độ. Là cõi trong đó Báo thân
Phật ở. Còn gọi là Thực báo độ, Chân thực
báo độ. Đồng nghĩa với “Thụ dụng độ”. Tức
là cõi Tịnh độ được thành tựu để báo đáp
lại các hành nguyện của đức Phật khi tu
hành nhân vị ở quá khứ. Cho nên, Báo độ
của Phật là do các hành nghiệp vô lậu ở
nhân vị un đúc mà hiển phát ra cái cõi
nước vô lượng trang nghiêm thanh tịnh;
cõi này nhiếp trong Đệ nhất nghĩa đế, không
thể bị các kiếp hỏa thiêu đốt hết được. Như
cõi Tịnh độ cực lạc là Báo độ được thành
tựu bởi bốn mươi tám nguyện của tỉ khưu
Pháp tạng (tên đức Phật A di đà lúc còn ở
nhân vị) vậy.
Phật địa kinh luận quyển 1 nói Báo thân
Phật có hai loại là Tự thụ dụng thân và
Tha thụ dụng thân, do đó, cõi nước mà
Ngài ở cũng chia làm Tự thụ dụng thân độ
và Tha thụ dụng thân độ. Trong Pháp hoa
nghĩa sớ quyển 10, Cát tạng bảo Ứng thân
(tức báo thân) có Nội ứng thân và Ngoại
ứng thân, độ cũng có Nội ứng thân độ, Ngoại
ứng thân độ. Hai cõi Nội ứng, Ngoại ứng ở
đây tương đương với Tự thụ dụng độ, Tha

thụ dụng độ nói trong Phật địa kinh luận; BÁO ĐỘ

trong đó Nội ứng tự thụ dụng thân độ là
thường còn, không bị hủy hoại, còn Ngoại
ứng tha thụ dụng thân độ thì không thường
còn, cuối cùng sẽ bị hủy diệt. Trong luận
Tịnh độ quyển thượng, Ca tài cũng nêu hai
loại Báo độ là thực báo độ và sự dụng độ,
loại trước, người và đất nước là đồng thể,
chỉ có Phật thấy được, loại sau người và đất
nước khác thể, các Bồ tát từ sơ địa trở lên
tùy phần mà được thấy, tùy theo giai vị mà
cái thấy có thô, có diệu khác nhau. Ngoài
ra, Hoa nghiêm kinh khổng mục chương
quyển 1 thập chủng tịnh độ chương của
Trí nghiễm và Pháp uyển nghĩa lâm quyển
15, Du tâm an lạc đạo v.v... đều kể hai loại
Báo độ là thực báo độ và sự dụng độ. Nhưng,
trong ba loại Tịnh độ do Tuệ viễn lập thành
là Sự tịnh, Tướng tịnh và Chân tịnh, thì
Chân tịnh độ lại được khu biệt làm hai thứ
là cõi Chân lìa vọng do Bồ tát cảm được,
và cõi Chân thuần tịnh do Phật chứng đắc;
rồi cõi Chân thuần tịnh lại được chia làm
ba cõi là Pháp tính, Thực báo và Viên ứng.
Trong Duy ma kinh lược sớ quyển 1, thì
Trí khải cho rằng ngoài cõi Thực báo do
Bồ tát cảm ra, không có riêng cõi Tịnh độ
của báo Phật, tức là trong bốn cõi được
thành lập, thì lấy cõi Phàm Thánh đồng cư
và cõi Phương tiện hữu dư làm cõi Ứng
thân Phật cư trụ, cõi Thực báo vô chướng
ngại làm cõi Báo thân Phật cư trụ (tức chỗ
ở của các Bồ tát đã đoạn hết vô minh), còn
cõi Thường tịch quang thì là cõi Pháp thân
cư trụ (tức là cõi cư trụ của chư Phật Như
lai). Lại trong Tịnh danh huyền luận quyển
8, Cát tạng cũng chủ trương thuyết ứng độ
tức là báo độ. [X. Kim cương tiên luận Q.5;
luận Thành duy thức Q.10; Đại thừa huyền
luận Q.5; Nhiếp đại thừa luận thích (bản
dịch đời Lương) Q.13; Đại thừa nghĩa

chương Q.19; Lược luận an lạc Tịnh độ
nghĩa; Pháp hoa kinh huyền nghĩa Q.7 phần
trên; Pháp hoa văn cú Q.10 phần trên; Nhân
vương kinh sớ Q.3; Đại thừa pháp uyển
nghĩa lâm chương Q.7 phần cuối, luận
Thích tịnh độ quần nghi Q.1; Duy ma kinh
sớ Am la kí Q.7]. (xt. Tứ Độ, Thụ Dụng
Độ).
BÁO OAN HÀNH
Là một trong bốn hành quán của tổ Bồ
đề đạt ma. “Oan”, chỉ tội nghiệp oan trái ở
các kiếp trước. Người tu hành, trong khi tu
đạo, nếu gặp nghịch cảnh khổ nạn, thì tự
nghĩ đó là quả báo của ác nghiệp mà mình
đã phạm ở kiếp trước, nay tuy không phạm,
nhưng đều là quả ác nghiệp của kiếp trước
đã chín, thì cam tâm nhận chịu, không phàn
nàn, không kêu oan. Khi tâm ấy sinh khởi
thì tương ứng với lí, thể nhận oan mà tiến
tu đạo nghiệp, vì thế gọi là Báo oan hành.
[X. luận Nhị nhập tứ hành]. (xt. Tứ Hành).
BÁO QUỐC TỰ
I. Báo quốc tự. Vị trí chùa nằm trong
cửa Quảng an ở Bắc bình. Sáng lập vào đời
Liêu, đến đầu đời Minh thì đổ nát. Năm
Thành hóa thứ 2 (1466) đời Hiến tôn, em
Chu thái hậu là Cát tường xuất gia ở đây,
nên mới sửa lại chùa cũ và đổi tên là chùa
Từ nhân; năm Càn long 19 (1754) đời
Thanh lại trùng tu, đổi gọi là chùa Đại báo
quốc từ nhân. Mé tây chùa có đền Cố xử sĩ,
do Hà thiệu cơ và Trương mục góp công
của dựng lên vào năm Đạo quang 23 (1843)
để kỉ niệm nhà tư tưởng Cố viêm vũ.
II. Báo ân tự. Vị trí chùa năm tại chân
núi Nga mi thuộc tỉnh Tứ xuyên, là cửa của
núi Nga mi. Là chùa thuộc Thiền tông, được
xây dựng vào khoảng niên hiệu Vạn lịch
đời Thần tôn nhà Minh. Nguyên tên là Hội
tôn đường, còn gọi là Hội tôn phường. Được
trùng tu vào thời Khang hi nhà Thanh và
đổi tên gọi như hiện nay. Trên tấm biển
BÁO QUỐC TỰ

ngoài cổng chùa có ba chữ “Báo quốc tự”
do chính tay Khang hi viết. Các điện đường
chủ yếu trong chùa gồm có Di lặc điện, Đại
hùng bảo điện, Thất Phật điện, Tàng kinh
lâu v.v... từ trước vào sau, cấp bậc cứ cao
lên dần. Kiến trúc rất là to lớn, tượng Phật
trong các điện đều thếp vàng, rực rỡ chóa
mắt. Và tại đây còn tàng trữ pho tượng Phật
bằng sứ tráng men từ năm Vĩnh lạc 13
(1415) đời
Minh, cao
bốn mét hai
mươi phân
tây. Trước
điện Thất
Phật có tòa
tháp đúc
bằng đồng
cao bảy mét,
nguyên là
tháp Phật
của chùa
Thánh tích
đã bị bỏ ở đời Minh, trên tháp đúc hơn
bốn nghìn bảy trăm tượng Phật và toàn bộ
văn bản kinh Hoa nghiêm, là một kiệt tác
rèn đúc tinh xảo.
BÁO SINH
Còn gọi là Sinh đắc, Quả báo. Có nghĩa
là quả báo không do tu tập mà được, tức
chỉ quả báo tự nhiên sinh. Khi các Bồ tát từ
bát địa trở lên chịu thân biến dịch, thì tự
nhiên được định đồng thời phát sinh, gọi
là Báo sinh tam muội.
BÁO SINH TAM MUỘI
Là tam muội mà pháp thân Bồ tát từ địa
thứ tám trở lên có được. Đồng nghĩa với
“Báo định”. Tức quả báo của địa thứ tám tự
nhiên mà sinh, cho nên gọi là Báo sinh
tam muội. Sau khi vào tam muội này, tâm

tự nhiên trở thành vô công dụng, có khả
năng nhậm vận vô tác mà thị hiện các loại
thân để tế độ chúng sinh hoặc cúng dường
Phật. Bồ tát địa thứ tám, ngoài việc được
báo sinh tam muội ra, cũng còn trụ nơi Như
huyễn tam muội. Luận Đại trí độ quyển 50
(Đại 25, 418 trung), nói: “Được báo sinh
tam muội, như người thấy màu sắc, không
dùng đến tâm lực. Trụ trong tam muội này
độ chúng sinh thì an ẩn hơn ở trong Như
huyễn tam muội, tự nhiên mà thành việc,
không cần dùng sức vất vả. Cũng như cầu
của cải, có người vất vả mới được, có người
tự nhiên mà được”. Như thế thì biết sự sai
khác giữa Như huyễn tam muội và Báo sinh
tam muội là ở chỗ có dùng tâm lực hay
không, nhưng sự thuyết pháp độ sinh, cúng
dường thì như nhau không khác. Lại theo
Vãng sinh luận chú quyển hạ, thì Bồ tát
bát địa trở lên, nhờ báo sinh tam muội mà
chứng được pháp thân bình đẳng. Tức nhờ
thần lực của báo sinh tam muội, có thể trong
một lúc một niệm biến khắp mười phương
thế giới, thị hiện các loại giáo hóa, thường
làm nhiều Phật sự, mà tuyệt không có tưởng
đi lại, cúng dường, độ thoát. [X. kinh Đại
phẩm bát nhã Q.6, luận Vãng sinh; Thập
địa kinh luận Q.9].
BÁO TẠ
Thông thường chỉ ý cảm tạ báo đáp ơn
Phật, ơn sư trưởng. Ngoài ra, như tạ lễ cúng
dường chư tăng, hoặc khi đi lễ các nơi thánh
địa làm việc bố thí, cũng có thể gọi là báo
tạ. [X. Chính pháp nhãn tạng ca sa công
đức chương (Đạo nguyên); Giáo hành tín
chứng hóa độ quyển].
BÁO THÂN
I. Báo thân. Phạm: saôbhoga-kàya.
Tam quan chùa Báo Quốc ở núi Nga Mi
BÁO SINH

Chỉ thân quả báo của Phật. Còn gọi là Báo
Phật, Báo thân Phật, Thụ pháp lạc Phật.
Hoặc dịch là Thụ dụng thân, Thực thân,
Ứng thân. Cũng gọi là Đệ nhị thân. Là một
trong ba thân, một trong bốn thân. Tức là
quả báo đền trả vô lượng hành nguyện ở
nhân vị , là thân Phật tròn đầy muôn
đức. Cũng tức là quả thân của Bồ tát lúc
mới phát tâm tu tập cho đến khi tu hành
đầy đủ mười địa đền đáp những hành nguyện
ấy, cho nên gọi là Báo thân. Như Phật A di
đà, Dược sư Như lai, Phật Lô xá na v.v...
đều là báo thân Phật. Luận Đại thừa khởi
tín lấy nghĩa đền nhân cảm quả để giải thích
báo thân, nói báo thân là sắc thân mà các
Bồ tát ngôi Tam hiền, Thập địa tùy phận
được thấy không đều nhau.
Báo thân lấy đại trí (thánh trí vô phân
biệt), đại định (vô tác ý), đại bi (có thể nhổ
hết các gốc khổ cho chúng sinh) làm thể,
có đủ vô lượng sắc tướng và vô lượng công
đức mười lực, bốn vô úy. Cứ theo luận Đại
trí độ quyển 9 nói, thì Phật có hai thân là
thân pháp tính và thân do cha mẹ sinh,
thân pháp tính tràn khắp mười phương hư
không, tướng tốt đẹp đẽ, có vô lượng ánh
sáng và vô lượng âm thanh. Cũng luận trên
quyển 30 nêu lên thân Phật có hai thứ là
chân thân và hóa thân, chân thân tràn đầy
hư không, tiếng nói pháp cũng vang khắp
mười phương vô lượng thế giới, nhưng chỉ
có các Bồ tát Thập trụ có thể dùng trí lực
phương tiện bất khả tư nghị nghe được mà
thôi. Quyển 33 thì nêu lên hai thứ là pháp
tính sinh thân và Tùy thế gian thân, Pháp
tính sinh thân thường có vô lượng vô số a
tăng kì Bồ tát nhất sinh bổ xứ theo hầu.
Tất cả loại thân vừa kể đều chỉ thân thực
báo của đức Phật.
Các nhà Thiên thai, đối với phần nội

chứng, ngoại dụng của Báo thân, về nghĩa
thụ dụng, đem chia báo thân thành Tự thụ
dụng thân, Tha thụ dụng thân; rồi theo
báo thân và cõi nước báo thân ở mà chia
thành cõi báo thân thực và cõi báo thân
ảnh hiện. Cõi chân báo thân là vì các Bồ
tát địa thượng mà hiện để làm cõi báo thân
chứng đạo (thực lí chư Phật đã chứng); đối
lại với cõi này, cõi báo thân ảnh hiện là đặc
biệt vì những người Địa tiền mà hiện để
làm cõi báo thân dạy đạo (đạo phương tiện
chỉ dạy). Thân thụ dụng trong ba thân do
các nhà Pháp tướng duy thức chủ trương
tức đồng nghĩa với thân này. Lại cứ theo
luận Nhiếp đại thừa quyển hạ (bản dịch
đời Lương), Nhiếp đại thừa luận thích quyển
13 (bản dịch đời Lương), thì Tịnh độ của
chư Phật và Bồ tát nghe pháp Đại thừa hoặc
vì người khác nói pháp mà thụ hưởng pháp
lạc, đều lấy Báo thân Phật làm nhân, đều
do Báo thân thành tựu. Kinh Đại thừa đồng
tính quyển thượng, đối lại với sự thành Phật
ở uế độ là Hóa thân, bảo thành Phật ở Tịnh
độ là Báo thân, tức hàm ý là Tịnh độ của
chư Phật là lấy báo thân làm nhân mà hiển
hiện. Bởi vì Nhiếp đại thừa luận quyển hạ
(bản Lương dịch) liệt kê thân Thụ dụng và
thân Tự tính có sáu thứ khác nhau, thân
biến hóa và thân Tự tính có tám thứ bất
đồng. Cũng sách trên, luận thích trong
quyển 13 đến quyển 15, thuyết minh hai
thân Thụ dụng, Biến hóa đều lấy thân Tự
tính làm nơi nương tựa. Pháp thân là
phương tiện tự lợi, thụ dụng thân và biến
hóa thân là phương tiện lợi tha, có nghĩa là
Báo thân chỉ là thân lợi người lợi vật, vì
các Bồ tát địa thượng mà hiển hiện, còn
Pháp hoa kinh luận thì nói Báo Phật (thân
tốt đẹp trang nghiêm do tu hành tròn đầy
mười địa được báo đền) và Pháp thân đều
là thân tự lợi. Về điểm này, cứ theo ý của
Cát tạng trong Pháp hoa huyền luận quyển
9, trong Pháp hoa kinh luận, lấy Phật tính

làm Pháp thân, cái mà Phật tính hiển hiện
là Báo thân, thân hóa độ chúng sinh là
Hóa thân, là y vào nghĩa mở Bản hợp Tích.
BÁO THÂN

Trong luận Nhiếp đại thừa hợp Phật tính
và cái mà Phật tính hiển hiện làm Pháp
thân, hóa Bồ tát là Báo thân, hóa Nhị thừa
là Hóa thân, là y vào nghĩa mở Tích hiển
Bản. Phật địa kinh luận quyển 7 chia thân
Thụ dụng làm hai thân là Tự thụ dụng và
Tha thụ dụng, lấy thân Tự thụ dụng làm
thực thân của phần tự lợi, thân Tha thụ
dụng là Hóa thân vì các Bồ tát Địa thượng
mà hiển hiện để nêu tỏ hai phương diện
của Báo thân. [X. kinh Hợp bộ kim quang
minh Q.1 phẩm Tam thân phân biệt; kinh
Vô thượng y Q.thượng; Pháp hoa kinh luận
Q.hạ; luận Phật tính Q.4 phẩm Vô biến dị;
luận Cứu kính nhất thừa bảo tính Q.4
phẩm Chuyển thanh tịnh thành bồ đề,
phẩm Như lai công đức; Kim cương Bát
nhã ba la mật kinh luận Q.thượng. Thập
địa kinh luận Q.3; Kim cương tiên luận Q.5.
Q.8, Q.9, Đại thừa nghĩa chương Q.19, Đại
thừa pháp uyển nghĩa lâm chương Q.7 phần
đầu]. (xt. Tam Thân, Phật Thân, Thụ Dụng
Thân, Tượng Trưng Chủ Nghĩa).
II. Báo thân. Chỉ cái thân của chúng
sinh vì nghiệp phải chịu báo sinh trong sáu
ngả trời, người, a tu la, địa ngục, súc sinh,
và ngã quỉ.
BÁO THÂN NGŨ CHỦNG TƯỚNG
Chỉ Báo thân có năm tướng là Thuyết
pháp, Khả kiến, Chư nghiệp bất hưu tức,
Hưu tức ẩn một, Thị hiện bất thực thể.
1. Tướng thuyết pháp, nghĩa là Báo thân
vì chúng sinh mà nói pháp.
2. Tướng khả kiến, nghĩa là tướng tốt
đẹp của Báo thân mà người khác có thể
thấy được.
3. Tướng chư nghiệp bất hưu tức, nghĩa
là những hành nghiệp Báo thân hóa độ lợi
vật không diệt mất.
4. Tướng hưu tức ẩn một, nghĩa là tướng

Báo thân tùy cơ cảm mà thị hiện nhập diệt.
5. Tướng thị hiện bất thực thể, tức như
thân ứng hóa thị hiện cái thể chẳng thực
của Báo thân. [X. Luận Bảo tính Q.4]
BÁO ỨNG
Chỉ việc hễ có làm tất có báo, có cảm
tất có ứng, cho nên cái nhận được ở hiện
tại, dù họa hay phúc, đều là báo ứng cả.
Như làm các nghiệp thiện phóng sinh, bố
thí, phạm hạnh v.v... Tức do gieo nhân lành
mà cảm quả lành, trái lại, làm các nghiệp
ác như giết hại, trộm cướp, gian dâm v.v...
tức do gieo nhân ác mà chiêu cảm báo ác.
BẠO LƯU
.....
Phạm,Pàli: Ogha. Còn gọi là Bộc lưu.
I. Bạo lưu. Là tên gọi khác của phiền
não. Dịch cũ là Bạo hà. Khi nước lớn dâng
lên dữ dội, có thể cuốn trôi cả người, súc
vật và nhà cửa, phiền não cũng thế, có thể
cuốn mất những đức tốt, phẩm hạnh tốt
của người ta, cho nên gọi là Bạo lưu (dòng
nước chảy xiết). Trong các kinh, khi dùng
bạo lưu để thí dụ phiền não, thì thông
thường chia làm bốn loại là dục bạo lưu,
hữu bạo lưu, kiến bạo lưu và vô minh bạo
lưu. [X. kinh Tạp a hàm Q.18; kinh Tăng
nhất a hàm Q.23; kinh Đại ban niết bàn
(bản Bắc) Q.27]. (xt. Tứ Bạo Lưu, Phiền
Não).
II. Bạo lưu. Theo Duy thức nói, thì
trong khoảng luân hồi vô tận, thức A lại
da vẫn nối tiếp không dứt, cũng như dòng
nước chảy xiết. [X. Duy thức tam thập tụng;
luận Thành duy thức Q.2].
BẢO
..
I. Bảo. Trong Phật giáo, chữ “Bảo”
thường được dùng để diễn tả sự cao cả tôn
quí của chư Phật Bồ tát và pháp, như tôn
BÁO THÂN NGŨ CHỦNG TƯỚNG

xưng đức Phật tối cao vô thượng là “Bảo
vương” (vua báu), gọi pháp tướng đẹp đẽ
của chư Phật Bồ tát là “Bảo tướng”, gọi Phật
tính chân như thanh tịnh là “Bảo tính”,
gọi Phật, Pháp, Tăng trong Phật giáo là “Tam
Bảo”, gọi đất nước trong sạch của chư Phật
là “Bảo độ”, “Bảo địa” v.v... đều là lệ thường.
II. Bảo. Trong các kinh luận phần
nhiều có chép việc chư Phật Bồ tát và đất
nước của các Ngài dùng các thứ anh lạc,
vật báu để trang sức, trong đó, tiếng “thất
bảo” được thấy khắp trong các kinh luận.
Thất bảo chỉ bảy thứ bảo vật trân quí trong
thế gian là vàng, bạc, lưu li, pha lê, xà cừ,
xích châu và mã não, trong các kinh luận
tuy gọi có khác nhau đôi chút, nhưng phần
nhiều đều lấy bảy thứ vừa kể ở trên làm
chính, nay lược thuật như sau:
1. Vàng (Phạm: Suvarịa), dịch âm là
Tố phạ lí nô, Tô phạt thích na, Tu bạt nô,
Tô phạt duy. Dịch ý là diệu sắc, hảo sắc.
Còn gọi là hoàng kim (vàng ròng), tử kim
(vàng đỏ tía). Cứ theo luận Đại trí độ quyển
10 nói, thì vàng từ cát đá núi và đồng đỏ
mà ra, vì thế vàng cát cũng gọi là vàng thóc.
Phiên dịch danh nghĩa tập quyển 3, dẫn
dụng sự giải thích của Chân đế, nêu lên
bốn nghĩa của vàng, đó là:
a. Màu sắc không biến đổi.
b. Thể không nhiễm bẩn.
c. Chuyển dùng làm các vật không ngại.
d. Làm cho người ta giàu có
Đồng thời, đem bốn nghĩa này để thí
dụ với bốn đức thường, lạc, ngã, tịnh của
pháp thân chư Phật. Lại thông thường gọi
tướng tốt đẹp trang nghiêm của thân Phật
là diệu sắc thân, kim sắc thân, gọi vàng ròng
quí nhất là diêm phù đàn kim.
2. Bạc (Phạm:Rùpya), phiên âm là Rô
tỉ dã, A lộ ba, Nhạ đa. Còn gọi là bạc trắng.

Cứ theo luận Đại trí độ quyển 10 nói, thì
bạc là do đốt đá mà ra, bạc và vàng là hai
thứ vật báu ai cũng biết, trong Phật giáo
cũng thường được dùng để gọi thay tên chùa,
như gọi Kim địa, Ngân địa v.v... (đất vàng,
đất bạc).
3. Lưu li (Phạm:Vaiđùrya), phiên
âm là Phệ lưu li da, Phệ nỗ li dã, Bệ trù lị
dạ, Tì lưu li, Bệ đầu lê, Lưu li. Dịch ý là
thanh sắc bảo (vật báu màu xanh), viễn sơn
bảo (vật báu từ núi xa). Cứ theo Huyền ứng
âm nghĩa quyển 24, Tuệ lâm âm nghĩa
quyển 1 nói, thì lưu li là ngọc đá màu xanh,
ánh sáng trong suốt, là vật thần do trời sinh
chứ không phải do người ta mài dũa đá rồi
rèn đúc mà thành. Tuy nhiên, chú thích
trong Tiền hán thư tây vực truyện quyển
66 phần trên, dẫn dụng thuyết trong sách
Ngụy lược, bảo rằng lưu li có hai loại là vật
tự nhiên và vật nhân tạo. Vật tự nhiên ở
nước Đại Tần, có mười loại là: đỏ, trắng,
đen, vàng, xanh, xanh lá cây, vừa xanh vừa
trắng, xanh biếc, đỏ lợt, đỏ tươi, màu sắc
sáng bóng, các thứ ngọc không bì kịp, màu
sắc thay đổi luôn, còn vật nhân tạo là do
đốt lấy chất đá rồi đúc và pha thêm các loại
thuốc mà thành, là vật giả tạo không thật.
4. Pha lê .(Phạm:Sphaỉika), dịch
âm là Tát giả trí ca, Phả trí ca, Phả lê sắc,
Phả chi ca, Pha li, Phả lê. Dịch ý là thủy
ngọc, bạch châu, thủy tinh. Theo luận Đại
trí độ quyển 10 nói, thì pha lê là từ trong
hang núi mà ra, là thứ ngọc báu do băng đá
hàng nghìn năm kết hóa. Nhưng, Huyền
ứng âm nghĩa quyển 6, thì bảo nó là một
loại đá, chứ không phải băng hàng nghìn
năm kết tinh. Lại Tăng quảng bản thảo
cương mục quyển 8, có nêu lên thuyết của
Lí thời trân, cho rằng Pha lê nguyên là Phả
lê, tên của một nước, đồng thời, bảo pha lê
trong sáng lấp lánh như nước, cứng chắc
như ngọc, cho nên gọi là thủy ngọc.
5. Xa cừ .(Phạm:Musàragalva),

dịch âm là Mâu sa lạc yết bà, Mục sa la già
la bà, Mâu hô bà yết lục bà, Ma sa la già lệ,
Mâu sa la, Mô tát la, Mâu sa lạc. Dịch ý là
BẢO

tử sắc bảo (vật báu màu đỏ tươi), cám sắc
bảo (vật báu màu xanh biếc). Tên gọi của
vật báu này bất nhất, như Pháp hoa kinh
huyền nghĩa quyển 2 phần cuối. Phiên dịch
danh nghĩa tập quyển 8, dùng tên Mâu sa
lạc yết bà phối với Xà cừ để gọi. Nhưng
Huyền ứng âm nghĩa quyển 21, quyển 22,
thì bảo vì màu nó trắng xám như óc của
con ngựa, nên gọi là mã não. Lại theo Tăng
quảng bản thảo cương mục quyển 46, nêu
thuyết của Lí thời trân, bảo rằng Xà cừ là
chỉ con ngao lớn, dài độ hai ba thước (Tàu),
rộng độ một thước, dày độ hai ba tấc, vỏ
ngoài có những vằn lớn và sâu, trong vỏ
thì trắng toát như ngọc, vì thế bị người ta
nhận lầm là một loại đá ngọc. Đời sau thì
thường gọi các vật được chế bằng san hô
trắng và vỏ ngao là Xà cừ; bởi vì san hô
thông thường phần nhiều là màu đỏ, mà
san hô trắng thì bị gọi là Xà cừ. Thường thì
người ta hay lẫn lộn vật báu này với mã
não và hổ phách.
6. Xích châu...... (Phạm: lohitamuktikà,
ngọc đỏ), còn gọi là xích bảo, xích chân
châu. Theo Phật địa kinh luận quyển 1 nói,
thì ngọc này là do trùng đỏ mà ra, vì thế
gọi là xích chân châu; hoặc thể của ngọc
này là mầu đỏ, cho nên gọi xích chân châu.
Lại theo luận Đại trí độ quyển 10 nói, thì
ngọc này và san hô có khác, rất trân quí, vì
loại chân châu thông thường phần nhiều
màu tro, tro nhạt, còn xích chân châu thì
màu hơi đỏ, nếu là chân châu thuần đỏ thì
rất khó mà kiếm được.
7. Mã não . (Phạm:azmargabha),
phiên âm là A thấp ma yết lạp bà, A xá ma
yết bà, A thấp phạ yết ba, Át thấp ma yết
bà, A thâu ma kiệt bà. Dịch ý là Thạch
tàng, Thai tàng, Chử tàng. Vật báu này cùng
với cái mà đời sau gọi là mã não có khác, là

ngọc xanh biếc, sáng lóng lánh. Người ta
thường lầm lẫn ngọc này với mã não (chỉ
xà cừ), nhưng Tuệ uyển âm nghĩa quyển
thượng bảo hai loại này khác nhau. Lại
Huyền ứng âm nghĩa quyển 24, bảo mã não
là ngọc màu đỏ, cũng sách ấy quyển 21, lại
nói mã não hoặc chỉ hổ phách.
Bảy vật báu thuật trên đây có xuất xứ từ
kinh Trường a hàm quyển 18 phẩm Diêm
phù đề châu, kinh Đại lâu thán quyển 1,
kinh Khởi thế nhân bản quyển 1, kinh
Xưng tán tịnh độ Phật nhiếp thụ, kinh A di
đà, luận Đại trí độ quyển 10 v.v... trong đó,
kinh A di đà nói nước Cực lạc được trang
sức bằng bảy thứ báu, rồi do tông Tịnh độ
lưu truyền rộng rãi, khiến ai ai cũng biết.
Ngoài ra, kinh Khởi thế quyển 1 phẩm
Diêm phù châu, kinh Đại thừa vô lượng
thọ trang nghiêm quyển trung, đem xích
châu trong bảy thứ báu kể trên đổi thành
chân châu (Phạm:Mukti, mục ca để). Phật
địa kinh luận quyển 1, bỏ pha lê ra mà
thay bằng mai côi......(một thứ ngọc đỏ:
Phạm:Karketana, yết kê đát nặc ca, Huyền
ứng âm nghĩa quyển 6 bảo thứ đá quí này
là ngọc hỏa tề, sản ở núi Côn lôn khai
minh). Kinh Đại bảo tích quyển 17 trừ xà
cừ mà thêm nữ ngọc. Kinh Vô lượng thọ
quyển thượng trừ pha lê, xích châu, thêm
san hô .(Phạm:Pravàđa, bát ra bà
phúc la; hoặc vidruma), hổ phách .....
(còn gọi là giang châu. Bác vật chí bảo nó
là nhựa cây tùng nằm dưới đất hàng nghìn
năm trở lên kết tinh mà thành). Kinh Hằng
thủy thì trừ lưu li, xích châu, mã não, mà
thêm san hô, minh nguyệt châu (Phạm:
candra-maịi, chiên đà ma ni), ma ni châu
(Phạm: maịi, còn gọi là du ma, mạt ni, là
tên chung của ngọc). Lại Nhân đà la ni la
(Phạm:indra nìla, còn gọi là nhân đà ni
la, dịch ý là thiên chủ đại châu
(ngọc thiên chủ màu xanh sẫm), cốt thanh
.(màu xanh giống màu chim cắt), Đế

thích thanh. Tuệ uyển âm nghĩa quyển hạ,
cho ngọc này là quí nhất trong các ngọc
màu xanh, cho nên gọi là chúa màu xanh).
BẢO

Long mai......cũng được coi là một trong
bảy thứ báu.
Trong Mật giáo, khi làm đàn tu pháp,
thì đem năm thứ thuốc, năm thứ hương,
năm loại hạt và năm thứ báu chôn xuống
dưới nền đàn, hay khi quán đính, thì đem
năm thứ báu bỏ vào năm cái bình trên đại
đàn. Năm thứ báu ở đây là chỉ vàng, bạc,
hổ phách, thủy tinh và lưu li trong bảy báu,
tuy nhiên, tên gọi của năm thứ báu nói trong
các kinh điển đều không giống nhau.
Lại Chuyển luân thánh vương cũng có
đủ bảy báu (tức bảy thứ báu của vua), nhưng
bảy báu ở đây có khác với bảy báu được
thuật ở trên, đó là: bánh xe báu, voi báu,
ngựa báu, ngọc báu, đàn bà báu, cư sĩ báu
và chủ binh thần (tức tổng chỉ huy quân
đội) báu. [X. kinh Trường a hàm Q.3; kinh
Pháp hoa phẩm thụ kí; kinh Đại A di đà
Q.thượng; kinh Bình đẳng giác Q.1; kinh
Hải bát đức; Kinh Đà la ni tập Q.12; kinh
Nhất tự Phật đỉnh luân vương Q.4; Nhiếp
đại thừa luận (bản dịch đời Đường) Q.10;
Huyền ứng âm nghĩa Q.23; Tuệ lâm âm
nghĩa Q.4; Phiên phạm ngữ Q.10]. (xt. Ngũ
Bảo, Chuyển Luân Vương).
BẢO ẤN
.....
I. Bảo ấn. Gọi các loại ấn khế (Phạm:
mudrà) của chư Phật Bồ Tát. Hoặc chuyên
gọi ấn khế lấy việc sinh của báu làm mục
đích, song của báu ở đây không hẳn là chỉ
của cải có hình tướng. Như ấn tam muội da
của Bảo sinh Phật, của Kim cương bảo bồ
tát đều là bảo ấn, phân biệt gọi là Bảo tam
muội da ấn, Tam muội da bảo ấn. Theo
nghi quĩ hành pháp của Liên hoa bộ tâm
quĩ thuộc Kim cương giới hệ, sau khi hành
giả đã làm “bát khiển,.....”, thì phải kết
ấn này và tụng chú. Vì ấn này là ấn chung

của Ngũ Phật quán đính, Tứ phật hệ man,
Như lai giáp trụ ấn, bao nhiếp hết thẩy các
ấn khác, cho nên, trong trường hợp khẩn
cấp, có thể bỏ tất cả ấn khác mà chỉ cần
kết một ấn này và tụng chân ngôn. [X. kinh
Giáo vương (bản 2 quyển) Q.hạ; Liên hoa
bộ tâm quĩ; Thắng sơ du già quĩ].
II. Bảo ấn. Là ấn có khắc chủng tử và
chân ngôn của bản tôn. Tại Nhật bản, thông
thường ở chính giữa bảo tháp, bảo châu có
viết chủng tử của bản tôn, giản đơn thì trong
bánh xe vẽ hình vuông hoặc hình tròn viết
chữ “..” hoặc (Zri, thất lị). Để trả lời
người mời đi chiêm bái thánh tích, cũng
đóng ấn này.
BẢO ẤN TAM MUỘI
...........
Phạm: Ratna mudrà-samàdhihê. Là
một trong Bách bát tam muội (108 tam
muội). Bảo ấn, chỉ ba pháp ấn. Tam muội
quán thực tướng ba pháp ấn mà thể nhận
được các pháp là vô ngã, các hành là vô
thường, Niết Bàn là tịch lặng, thì gọi là Bảo
Ấn tam muội. Cũng có thuyết nói Tam
muội này tương ứng với Bát nhã ba la mật.
Luận Đại trí độ quyển 47 (Đại 25, 399
thượng) nói: “Tam pháp ấn gọi là bảo ấn
tam muội, hết thảy pháp vô ngã, hết thảy
pháp tạo tác là vô thường, Niết bàn tịch
diệt, đó là ba pháp ấn hết thảy trời người
không thể phá hoại được. Vào tam muội
này, có thể quán thực tướng các pháp trong
ba pháp ấn, nên gọi là Bảo ấn. Lại nữa, Bát
nhã ba la mật là bảo, tương ứng với tam
muội là ấn, cho nên gọi là bảo ấn”. [X. kinh
Đại bát nhã Q.41; kinh Phóng quang bát
nhã Q.4; kinh Đại phẩm bát nhã Q.5].
BẢO ẤN THỦ BỒ TÁT
Bảo ấn thủ, Phạm:Ratna-mudrà-hasta,
dịch âm là Ra đát nẵng mô nại la hạ tát đa.
Là vị Bồ tát được đặt ở ngôi thứ hai bên trái
bồ tát Địa tạng (chủ tôn) trong viện Địa
BẢO ẤN THỦ BỒ TÁT

tạng trên Thai tạng giới mạn đồ la của Mật
giáo.
Vị tôn này mật hiệu là Chấp trì kim
cương, chủng tử là (phaô), là nghĩa đám
bọt nước không
cứng chắc, hình
Tam muội da là
bảo thượng ngũ
cổ chử (chày báu
năm chẽ). Hình
tượng thân màu
trắng, tay trái rủ
xuống đặt trên
đầu gối, cầm
bông sen đứng
thẳng, trên hoa
có chày một chẽ,
co cánh tay phải
đặt ở trước ngực,
ngửa bàn tay đỡ
nguyệt luân, ngồi bán già trên tòa hoa sen
đỏ [X. kinh Đại nhật Q.2 phẩm Cụ duyên,
phẩm Phổ thông chân ngôn tạng; Nhiếp
đại nghi quĩ Q.2, Đại nhật kinh sớ Q.5]
BẢO BA LA MẬT BỒ TÁT
Bảo ba la mật, Phạm:Ratna-pàramità,
dịch âm là La đát na ba la mật đa, dịch ý là
bảo đáo bỉ ngạn; hoặc làRatna-vajrì, dịch
âm là La đát na phạ nhật li, La đát na bạt
chiết lệ. Là một trong ba mươi bảy vị tôn
của Kim cương giới thuộc Mật giáo, một
trong bốn Bồ tát Ba la mật. Là vị thứ hai
trong bốn Bồ tát thân cận của Đại nhật
Như lai. Được bày ở chính giữa nguyệt luân
trong hội Thành thân của Kim cương giới
mạn đồ la, về phía nam Đại nhật Như lai.
Hình tượng, ấn khế của vị tôn này trong
các hội Kim cương giới mạn đồ la đều khác
nhau. Như trong hội Thành thân thì toàn
thân mầu vàng lợt, với hình Thiên nữ, mặc

áo yết ma, khuỷu tay trái co lại cầm hoa
sen, trên hoa có ngọc báu, bàn tay phải
ngửa lên cầm kim luân, ngồi xếp bằng trên
hoa sen, ấn khế dùng ấn Thí nguyện của
Phật Bảo sinh, chủng tử là (tràhê).
Vị tôn này đem tất cả công đức tích tụ
được tung rải khắp hư không giới, soi rọi trí
chân như mà có thể khiến chúng sinh
chứng bồ đề. Cứ theo kinh Đại giáo vương
quyển 2 chép, thì Bảo sinh Như lai vào
tam muội Bảo ba la mật, vì cúng dường đức
Tì lô giá na Như lai mà sinh ra bồ tát Bảo
ba la mật. Lại cứ theo Kim cương đính du
già tam thập thất tôn xuất sinh nghĩa chép,
thì bốn Bồ
tát Ba la mật
là mẹ nuôi
dưỡng hết
thảy hiền
thánh. [X.
kinh Kim
cương đính
du già trung
lược xuất
niệm tụng
Q.2; Kim
cương đính
du già lược
thuật tam thập thất tôn tâm yếu].
BẢO BÌNH
.....
Bình báu. Phạm:Kalaza, dịch âm là Ca
la xa, yết la xa; hoặcKuịđikà, dịch âm là
Quân trì. Còn gọi là Hiền bình, Đức bình,
Như ý bình, Cát tường bình, Át già bình.
Trong Mật giáo, chiếc bình đựng nước công
đức, nước thơm, nước hoa, đặc biệt được
gọi là bình Át già, còn các tên khác như
Hiền bình, Đức bình v.v... đều là tên gọi
chung về đức hiệu. Còn bảo bình được dùng
vào khi làm lễ quán đính thì gọi là Quán
đính bình.
Bảo bình đựng năm thứ báu, năm thứ

Bồ Tát Bảo Ấn Thủ
(Thai Tạng Giới Mạn Đồ La)
Bồ Tát Bảo Ba La Mật
(Kim Cương Giới Mạn Đồ La)
BẢO BA LA MẬT BỒ TÁT

hạt, năm thứ thuốc, năm thứ hương, gồm
hai mươi vật, đồng thời, chứa đầy nước sạch,
nước thơm, miệng bình cắm bảo hoa, diệu
hoa làm nắp đậy, cổ bình thì buộc giải lụa
trắng để trang sức. Bảo bình hiển bày hình
địa đại (nguyên tố đất), địa đại là ngôi vị
“chữ A vốn chẳng sinh”, tức biểu trưngcái
lí đức chúng sinh vốn có tâm Bồ đề thanh
sạch. Nước trong bình biểu thị chữ (vaô),
tượng trưng trí đức. Hai mươi vật tức hiển
bày cái đức tâm Bồ đề thanh sạch. Lại bảo
bình là hình Tam muội da thuộc Bảo bộ
phía nam, hoa cắm trong bình là biểu trưng
cái tướng muôn đức của Phật Sa la thụ vương
mở ra khi lí và trí ngầm hợp, Khai phu hoa
vương Như lai lấy đó làm hình Tam muội
da.
Nguyên liệu để làm bình có nhiều loại,
như vàng, bạc, đồng, pha lê hoặc đất nung,
còn theo kinh Vi diệu đại mạn nô la quyển
1 do ngài Thiên tức tai dịch chép, do các
loại phép tu bất đồng mà các loại bình và
sắc tướng cũng đều khác nhau. Bảo bình
cũng là vật cầm tay của chư tôn. [X. kinh
Tô tất địa Q.trung, Q.hạ; kinh Đại nhật
Q.2].
BẢO BỘ
.....
Là một trong năm bộ Kim cương giới
của Mật giáo. Còn gọi là Ma ni bộ. Trong
muôn đức tròn đầy của Phật, phúc đức là
vô biên, cũng như kho báu ma ni, cho nên
gọi là Bảo bộ. Trong năm luân giải thoát
của Kim cương giới mạn đồ la, thì Bảo sinh
Như lai phương nam và bốn Bồ tát thân
cận là Kim cương bảo, Kim cương quang,
Kim cương chàng, Kim cương tiếu, và, bồ
tát Bảo ba la mật trong bốn Bồ tát Ba la
mật thuộc bộ này. Trong đó, Bảo sinh Như
lai là bộ chủ, Bảo ba la mật bồ tát là bộ

mẫu. Bảo bộ biểu thị sự diệu dụng nội chứng
của Bảo sinh Như Lai, vì thế còn hiển bày
cái trí tính bình đẳng trong năm trí, chư
tôn bên trong chứng được đức ấy tức gọi là
Bảo bộ tôn. Chủng tử của bộ này là (tràhê),
hình Tam muội da là bảo châu như ý. [X.
kinh Kim cương đính du già trung lược xuất
niệm tụng Q.1; Kim cương đính du già lược
thuật tam thập thất tôn tâm yếu; Bí tạng
kí]. (xt. Ngũ Bộ).
BẢO BỨC BÍCH CHI PHẬT
Phạm:Ratna-nimi. Dịch âm: La đát na
nễ nhĩ. Vị A la hán thứ 21 của Kì na giáo
Ấn độ ở kiếp dưới trong hiện tại. Có thuyết
cho Nễ nhĩ (Bảo=báu) là nguồn gốc của vị
tôn này. Vị thứ ba được bày ở phía nam
đức Phật bên ngoài viện Thích ca của Thai
tạng giới Hiện đồ mạn đồ la Mật giáo. Mật
hiệu là Viên tịch kim cương, có nghĩa là
bánh xe báu tròn đầy. Một trong bốn Duyên
giác. Hình tượng vị tôn này mầu vàng lợt,
hiện hình Như lai, đắp ca sa kín hai vai,
bàn tay phải ngửa lên hướng ra ngoài, ngón
tay rủ xuống ngang ngực, tay trái nắm hai
góc ca sa để ngửa ở phía dưới rốn.
BẢO CÁI
.....
Gọi chiếc lọng báu, tức chỉ cái lọng cõi
trời được trang sức bằng bảy thứ báu. Treo
trên tòa cao của Phật Bồ tát hoặc giới sư để
làm vật trang nghiêm. Cứ theo kinh Duy
ma cật sở thuyết phẩm Phật quốc chép, thì
con một Trưởng giả ở thành Tì da li tên là
Bảo tinh, cùng với năm trăm con trưởng
giả khác, cầm lọng bảy báu đi đến chỗ Phật
ở.
Ngoài ra, trong các kiến trúc đời xưa,
trên đỉnh các kinh chàng (cột đá có khắc
kinh văn), tháp đá, có chạm trổ rất tinh tế
hình cái lọng, cũng gọi là Bảo cái, còn gọi
là Hoa cái. [X. kinh Bồ tát bản hạnh
Q.trung; kinh Phổ diệu Q.5]. (xt. Cái).
BẢO CÁI

BẢO CÁT TƯỜNG THIÊN
Phạm:Candra. Dịch âm là Chiến nại
la, Chiên đà la, Chiến đạt la. Còn gọi là
Nguyệt thiên, Danh nguyệt thiên tử, Nguyệt
thiên tử. Tức là Thiên tử ở trong cung trăng,
là một trong mười hai thiên. Là thần cách
hóa nguyệt cầu, còn có các tên khác là Tô
ma đề bà, Tinh tú vương v.v... Từ nơi thân
phát ra ánh sáng, tuổi thọ là năm trăm tuổi
của cõi trời. Vì trong các kiếp quá khứ đã tu
nhân nghiệp thiện như bố thí làm phúc,
nên được thụ hưởng cuộc sống vui sướng
trong cung điện mặt trăng. Cũng là họ hàng
của Thích đề hoàn nhân (Đế thích thiên),
là thân biến hóa của bồ tát Thế chí. Mật
giáo coi là thần Hộ pháp của Phật giáo.
Trong các chùa thuộc Thiền tông, vị trời
này được thờ làm thần phúc thọ, danh hiệu
của thần này cùng với Nhật thiên tử cùng
được bày ở hai bên Đại thiện thần Tuế đức,
thờ trên điện Vi đà thiên. [X. kinh Tăng
nhất a hàm Q.22 phẩm Tu đà, kinh Trường
a hàm Q.22 phẩm Thế bản duyên; kinh
Pháp hoa phẩm tựa; kinh Pháp hoa huyền
tán Q.2 phần đầu].
BẢO CHÀNG
.....
I. Bảo chàng. Còn gọi là Pháp chàng.
Tức lá cờ để trang nghiêm Phật và Bồ tát,
thường được trang sức bằng các thứ báu.
Cứ theo Đại nhật kinh sớ quyển 5 chép,
trên chàng đặt ngọc như ý, cho nên gọi là
Bảo chàng. Kinh Quán vô lượng thọ (Đại
12, 343 thượng), nói: “Trên đài tự nhiên có
bốn cột bảo chàng, mỗi mỗi bảo chàng như
trăm nghìn muôn ức núi Tu di, trên chàng
những tơ lụa báu buông rủ như cung trời
Dạ ma, lại có năm trăm ức viên ngọc báu vi
diệu lấp lánh để trang sức”. [X. kinh Đại
thừa bản sinh tâm địa quán Q.5; Chư kinh

yếu tập Q.4].
II. Bảo chàng. Là thần trời coi về âm
nhạc. Cứ theo kinh Di lặc thướng sinh chép,
thì ở cung trời Đâu suất có năm thần lớn,
thần lớn thứ nhất tên là Bảo chàng, tự mình
có thể mưa tuôn bảy thứ báu, rải khắp tường
trong cung, mỗi mỗi ngọc báu hóa thành
nhạc khí, treo giữa không trung, không
đánh mà tự kêu. [X. kinh Quán vô lượng
thọ].
BẢO CHÀNG NHƯ LAI
Bảo chàng, Phạm: Ratna -ketu, dịch
âm: La đát nẵng kế đổ. Còn gọi là Bảo chàng
Phật, Bảo tinh Phật. Là đức Phật được đặt
ở phía đông trong viện Trung đài bát diệp
trên Thai tạng giới mạn đồ la của Mật giáo.
Vị tôn này chủ về đức của tâm bồ đề, dùng
bảo chàng để
biểu thị nghĩa
phát tâm Bồ
đề, dùng
nguyện nhất
thiết trí làm cờ,
ở dưới gốc cây
Bồ đề hàng
phục chúng
ma, cho nên
được gọi là
Bảo chàng.
Mật hiệu
của vị tôn này là Phúc thọ kim cương, Phúc
tu kim cương, hình Tam muội da là ngọn
lửa, chủng tử là (a). Hình tượng mầu
vàng lợt, mặc ca sa đỏ, để trần vai bên phải,
tay trái hướng vào trong, cầm hai góc ca sa
để ở trước ngực, cánh tay phải co lại, hơi
duỗi và xòe bàn tay hướng ra ngoài, lại hơi
ngửa bàn tay rủ ngón tay xuống, kết ấn Dữ
nguyện, ngồi xếp bằng trên hoa sen báu.
Cũng có thuyết cho rằng, Bảo chàng
Như lai với A súc Như lai ở phía đông Kim
Bảo Chàng Như Lai
BẢO CÁT TƯỜNG THIÊN

cương giới, Phật Bảo tướng phương tây trong
kinh A di đà và Đại bảo chàng Như Lai
phương tây trong kinh Xưng tán Tịnh độ
Phật nhiếp thụ, là cùng một vị tôn. [X. kinh
Hợp bộ kim quang minh Q.1 phẩm Thọ
lượng; kinh Đại nhật Q.1 phẩm Cụ duyên
Đại nhật kinh sớ Q.4, Q.16, Q.17, Q.20].
BẢO CHÂU
.....
I. Bảo châu. Thí dụ đất vi diệu của quả
Phật. Kinh Hoa nghiêm (bản dịch mới)
quyển 35 (Đại 10, 186 trung), nói: “Lìa
nhiễm, vắng lặng, trụ nơi nhất thiết trí tuệ
bảo châu”.
II. Bảo châu (1286 - ?). Vị tăng đời
Nguyên. Tên là Giác ngạn. Người huyện Ô
trình (Ngô hưng, Triết giang), họ Ngô. Có
soạn Thích thị kê cổ lược bốn quyển. (xt.
Giác Ngạn).
BẢO CHÂU
.... .
Ngọc báu. Phạm: maịi. Dịch âm: ma
ni, mạt ni. Còn gọi là Như ý bảo châu. Tức
gọi chung các thứ ngọc. Bảo châu đoan
nghiêm thù diệu, tự nhiên phát ra ánh sáng
trong sạch chiếu rọi khắp bốn phương. Là
một trong bảy thứ báu của Chuyển luân
thánh vương. Kinh Ma ha bát nhã ba la
mật quyển 10 nói về công năng của nó,
như trong chỗ tối, nó làm cho sáng, thời
tiết nóng, nó làm cho mát, khi lạnh làm
cho ấm; nơi nào có ngọc ấy thì không rét
không nóng; người nào mắc các bệnh hàn,
nhiệt, phong hoặc ghẻ, lở, phù thũng, đeo
ngọc ấy trong mình thì bệnh khỏi hết. Lại
ngọc ma ni bỏ vào nước, thì nước theo đó
mà hiện một sắc. Luận Đại tì bà sa quyển
102, liệt kê năm loại bảo châu là: quang
minh mạt ni, thanh thủy mạt ni, phương
đẳng mạt ni, vô giá mạt ni và như ý châu

v.v... [X. kinh Hoa nghiêm (bản dịch cũ)
Q.47; kinh Đại phương đẳng đại tập Q.47;
kinh Bảo tất địa thành Phật đà la ni; luận
Đại trí độ Q.59].
BẢO CHÂU PHÁP
........
Còn gọi là Đà đô pháp (Phạm:dhàtu),
Như ý bảo châu pháp. Lấy ngọc báu như ý
làm phép tu của Bản tôn. Trong các phép
bí mật, phép này bí mật sâu xa nhất, thường
không nói đủ mà chỉ nói tắt là “nhybcp”
., hoặc nói như bảo, như pháp,
nhưp . hoặc nóibc pháp, như như b. Như
ý bảo châu tức biểu trưng xá lợi Phật, vì thế
cũng gọi là Xá lợi pháp. Lại pháp bí mật
này không y cứ vào kinh quĩ nào cả. [X. Bí
sao vấn đáp Q.18].
BẢO CHÂU TỈ KHƯU NI
Còn gọi là Bảo quang tỉ khưu ni. Là
một trong các đệ tử của đức Phật. Cứ theo
Soạn tập bách duyên kinh quyển 8 phẩm
Tỉ khưu ni chép, thì ở nước Xá vệ, có một
trưởng giả sinh một người con gái rất đoan
chính xinh đẹp, trên đời hiếm có, trên đỉnh
đầu tự nhiên có viên ngọc báu, chiếu sáng
cả thành nội, cha mẹ cực kì vui mừng, vì
thế đặt tên là Bảo châu. Nếu có ai đến xin
thì Bảo châu liền lấy ngọc cho, cứ cho rồi
ngọc lại sinh. Lớn lên, đến chỗ Phật xin
xuất gia, tu tập tinh cần chứng được A la
hán.
BẢO CHÍ (418-514)
.....
Vị tăng thời Nam triều. Đời gọi là Bảo
công, Chí công hòa thượng. Người huyện
Kim thành (Nam trịnh, Thiểm tây, hoặc
Cú dung, Giang tô), họ Chu. Thờ ngài
Tăng kiệm ở chùa Đạo lâm làm thầy, tu
tập Thiền nghiệp. Khoảng năm Thái thủy
(466-471) đời Lưu Tống, sư đi lại nơi Đô
BẢO CHÍ

ấp, không ở chỗ nào nhất định, có khi
làm thơ, mỗi câu nói tựa hồ như sấm kí,
nhân dân tranh nhau hỏi về họa phúc.
Vũ đế nhà Tề thấy thế cho là mê hoặc
quần chúng, bèn hạ ngục. Nhưng ngày
ngày vẫn thấy sư ra chơi ngoài làng, chợ,
nếu vào khám trong tù thì lại thấy sư đang
ngồi trong tù. Nhà vua nghe tin, bèn mời
vào vườn Hoa lâm cúng dường, cấm không
cho ra vào. Vậy mà sư cũng chẳng bị bó
buộc, vẫn thường đến thăm các chùa Long
quang, Kế tân, Hưng hoàng và Tịnh danh.
Đến Vũ đế nhà Lương dựng nước mới bỏ
lệnh cấm. Mỗi lần sư nói chuyện với vua,
những điều sư nói toàn là nghĩa trong các
kinh luận.
Tháng 12 năm Thiên giám 13, sư tịch,
thọ chín mươi sáu tuổi. Nhà vua ra lệnh
táng ở Chung sơn, gò Độc long, dựng chùa
Khai thiện bên
cạnh mộ phần.
Thụy hiệu là
Quảng tế đại sư.
Đời sau tiếp tục
truy tặng các
thụy hiệu như
Diệu giác đại sư,
Đạo lâm chân
giác bồ tát, Đạo
lâm chân giác đại
sư, Từ ứng huệ
cảm đại sư, Phổ
tế thánh sư bồ tát, Nhất tế chân mật thiền
sư v.v... Sư từng vì những người học tập mà
soạn Văn tự thích huấn 30 quyển, Thập tứ
khoa tụng 14 bài, Thập nhị thời tụng 12
bài, Đại thừa tán 10 bài. Phật tổ lịch đại
thông tải bảo ý chỉ của sư ngầm hợp với
tông môn. [X. Lương cao tăng truyện Q.10;
Phật tổ thống kỉ Q.36, Q.37; Phật tổ thông

tải Q.10, Q.26; Bảo hoa sơn chí Q.7 Chí
công pháp sư mộ chí minh; Thần tăng
truyện Q.4].
BẢO CHỦ
.....
Là một trong bốn vị chủ nước ở bốn
phương. Khi vua Chuyển luân thánh vương
chưa ra đời, Bảo chủ là một trong bốn vị
chủ xuất hiện ở châu Nam thiệm bộ. Từ
phía tây núi Tuyết đến Tây hải, khoảng đó
có rất nhiều của báu, cho nên vua xứ ấy gọi
là Tây phương bảo chủ. [X. kinh Thập nhị
du; Đại đường tây vực kí Q.1; Pháp uyển
châu lâm Q.2]. (xt. Tứ Chủ).
BẢO CHỬ
.....
Nghĩa là cồn bãi trân báu; thí dụ Niết
bàn rốt ráo. Từ ngữ này có xuất xứ từ kinh
Niết bàn. Cùng với từ ngữ “Bảo sở, ”
của kinh Pháp hoa là thí dụ đồng loại. [X.
kinh Niết bàn (bản Bắc) Q.25]. (xt. Bảo
Sở).
BẢO CHƯỞNG (? - 657)
.....
Người trung Ấn độ. Đời gọi là Bảo
chưởng thiên tuế hòa thượng, Thiên tuế
bảo chưởng. Vì khi sinh ra, bàn tay trái nắm
lại, đến bảy tuổi xuất gia mới mở nắm tay
ra, vì thế lấy tên là Bảo chưởng (bàn tay
báu). Cứ theo truyền thuyết thì sư đông du
đến Trung quốc khoảng thời Ngụy Tấn,
vào đất Thục tham bái bồ tát Phổ hiền. Sư
có lòng đại từ, thường không ăn, ngày tụng
kinh Bát nhã đến hơn nghìn quyển. Một
hôm, sư nói với đại chúng (Vạn tục 138, 41
thượng): “Tôi có nguyện ở đời một nghìn
năm, nay đã là sáu trăm hai mươi sáu năm”,
vì thế có tên là Thiên tuế.
Về sau, sư đi tham lễ các nơi Ngũ đài,
Lư sơn, gặp đúng lúc tổ Bồ đề đạt ma đến
Trung quốc, sư liền đến hỏi đạo mà được
khai ngộ. Sau năm Trinh quán 15 (641), ở
chùa Bảo nghiêm thuộc Phố giang, cùng

Bảo Chí BẢO CHỦ

với thiền sư Lãng giao du rất thân mật; mỗi
lần sư sai con chó trắng đem thư đến hỏi;
thì thiền sư Lãng lại sai chú vượn xanh đến
trả lời, bởi thế mà có câu “Chó trắng ngậm
thư đến, vượn xanh rửa bát về”. Sư tịch
vào năm Hiển khánh thứ 2, truyền là sống
đến nghìn tuổi.
Ngoài ra, cũng có thuyết nói sư đến
Trung quốc vào năm Khai hoàng 17 (597)
đời Tùy và sáng lập chùa Thiên minh vĩnh
tộ; cũng có thuyết bảo sư sáng lập chùa
Vĩnh tộ vào năm Trinh quán 15. [X. Ngũ
đăng hội nguyên Q.2; Gia thái phổ đăng
lục Q.24; Phật tổ thống kỉ Q.40; Đại minh
nhất thống chí Q.38].
BẢO ĐÀI
.....
Tức là đài trang sức bằng các vật trân
báu. Như kinh Quán thế âm bồ tát thụ kí
chép, bồ tát Quán thế âm cùng với bồ tát
Đắc đại thế muốn dẫn đầu tám mươi ức
quyến thuộc đến chỗ đức Phật, bèn dùng
sức thần thông, mỗi vị hóa hiện ra bốn
mươi ức bảo đài, các đài đều rộng bốn mươi
do tuần, lần lượt được trang sức bằng các
thứ trân quí như vàng, bạc, lưu li, pha lê,
và các loại hoa như bát đàm ma, câu vật
đầu, phân đà lợi, trên đài lại có ngọc nữ tấu
các thứ nhạc khí, phát ra âm thanh mầu
nhiệm, hoặc cầm các thứ hương, hoặc hết
thảy các loại hoa. Lại trên bảo đài đặt tòa
sư tử, trên đài đều có hóa Phật, đoan nghiêm
thù thắng, không thể ví được. Hai vị Bồ tát
bấy giờ mới dẫn đầu quyến thuộc cầm các
đài báu cùng đến chỗ đức Phật. [X. kinh
Pháp hoa phẩm Thụ kí].
BẢO ĐÀM
Vị tăng thuộc tông Lâm tế đời Tống.
Còn gọi là Thiếu đàm. Người huyện Long
du, phủ Gia định, tỉnh Tứ xuyên, họ Hứa.

Hiệu Thiếu vân. Đời gọi là Quất châu lão
nhân (ông già châu Quất). Là pháp tự của
ngài Đại tuệ Tông cảo, ở Thiền viện Diên
thọ, núi Trượng tích, phủ Khánh nguyên
tỉnh Triết giang. Sư biên tập các truyện kí
của bảy đức Phật ở quá khứ và các tổ Thiền
tông đến Đại tuệ Tông cảo thành bộ Đại
quang minh tạng, gồm ba quyển. [X. Đại
quang minh tạng tự].
BẢO ĐÍNH SƠN MA NHAI
..............
Là núi Bảo đính nằm về phía đông bắc
huyện Đại túc tỉnh Tứ xuyên khoảng mười
lăm cây số. Chung quanh sườn núi khoét
ra mười ba chỗ thành vách đá để tạo tượng
Phật, có vòm Phật to và vòm Phật nhỏ qui
mô rất lớn, hơn ba mươi bức chạm trổ tạo
hình lớn nhất, do Triệu trí phượng thời
Nam Tống khai sáng để truyền bá Mật tông
do Kim cương trí đời Đường truyền, cho
nên đại bộ phận tượng được tạo thuộc tượng
cúng dường trong Mật tông; cũng có một
bộ phận tạo tượng Thiền tông, vì Tứ xuyên
là địa khu trọng yếu của thời kì đầu kết hợp
giữa Mật tông và Thiền tông. Trong đó,
những đề tài điêu khắc thể hiện sự kết hợp
Phật giáo với tư tưởng nhà Nho và các
BẢO ĐÍNH SƠN MA NHAI
Đại Phật bằng đá

truyện cổ Phật giáo, cho thấy nghệ thuật
Phật giáo đã tiến một bước Trung quốc hóa
và biểu hiện một cách cụ thể sự đi sâu vào
xã hội hạ tầng, cũng là cách tạo tượng Phật
giáo ít thấy ở Trung quốc. Tại đây còn có
tạo tượng Nho, Đạo đều là những văn vật
trọng yếu của Trung quốc.
BẢO ĐỚI ĐÀ LA NI KINH
Có một quyển. Do Thí hộ đời Bắc Tống
dịch. Thu vào Đại chính tạng tập 21. Nội
dung tường thuật việc đồng tử La hầu la cứ
về đêm là bị La sát làm cho sợ hãi, đồng tử
đến khóc lóc trước đức Phật, Ngài bèn bảo
đồng tử thắt một cái đai báu, rồi nói chú
Đại minh, bảo đồng tử trì chú ấy thì tránh
xa được ác la sát, dao gậy, bạn xấu, độc ác
và tật bệnh mà được yên vui. Kinh này là
bản dịch khác của kinh Thánh trang
nghiêm đà la ni.
BẢO ĐƯỜNG TÔNG
Một tông phái thuộc Thiền tông vào
thời kì đầu. Do sư Vô trụ (714-774) ở chùa
Bảo đường phủ Thành đô đời Đường khai
sáng, trên vâng theo các bậc Ngũ tổ Hoằng
nhẫn, Trí tân ở Tư châu, Xứ tịch, Vô tướng
v.v..., lấy ba câu của Vô tướng và ba học
của Thần hội ở Hà trạch làm nền tảng mà
đứng riêng ra một phái. Đặc điểm của tông
này là không câu chấp giáo hành, vứt bỏ lễ
sám, tụng kinh, tạo tượng, viết kinh. Lại
chủ trương hễ khởi tâm là vọng, có phân
biệt là oán gia, không phân biệt là diệu đạo,
cho nên đem câu “mạc vong” trong ba câu
vô ức, vô niệm, mạc vong của thầy là Vô
tướng đổi thành “mạc vọng”. Suốt đời Vô
trụ không màng đến việc ăn mặc, cũng
không đón gặp kẻ sang người hèn, mà theo
hạnh đầu đà một cách tự do tự tại. Học trò
có Tịnh tạng (Siêu tạng) ở chùa Thắng
quang, Tri nhất (Siêu nhiên), Trung tín ở

Đăng châu. Về các câu nói cơ duyên của
Vô trụ, hãy xem trong Lịch đại pháp bảo
kí. [X. Thiền môn sư tư thừa tập đồ; Viên
giác kinh đại sớ Q.3 phần dưới; Long hưng
Phật pháp biên niên thông luận Q.1; Ngũ
đăng hội nguyên Q.2; Thiền tông sử nghiên
cứu (Vũ tỉnh bá thọ)]. (xt. Tịnh Chúng Tông,
Vô Trụ).
BẢO GIÁC THIỀN SƯ NGỮ LỤC
Có một quyển. Nói đủ là Tam thánh
khai sơn tuệ nhật đệ nhị thế Bảo giác thiền
sư ngữ lục. Còn gọi là Đông sơn trạm chiếu
thiền sư ngữ lục. Do Đông sơn Trạm chiếu
(1231-1291), vị Tăng thuộc tông Lâm tế
Nhật bản soạn. Thu vào Đại chính tạng
tập 80. Thu chép các lời nói pháp của Trạm
chiếu chùa Tam thánh, như Tiến sơn,
Thướng đường, Tiểu tham, Kệ tụng, Tế văn
và Tự tán v.v...
BẢO GIÁC THIỀN TỰ
...........
Vị trí chùa nằm ở Đài trung thuộc Đài
loan. Do Hòa thượng Lương đạt trụ trì chùa
Hậu quả ở Bồ huyện tỉnh Phúc kiến sáng
lập vào năm Dân quốc thứ 6 (1917). Hiện
trong chùa còn để mười bốn nghìn bộ di
Phật Di Lặc chùa Bảo Giác Thiền
BẢO ĐỚI ĐÀ LA NI KINH

cốt của những người Nhật trong kì thế chiến
II. Năm Dân quốc 52, khởi công tạo một
tòa Di lặc đại Phật, cao tới tám mươi tám
mét, đồng thời, xuất bản tạp chí “Tân giác
sinh” và mở cơ quan xuất bản văn hóa Phật
giáo quốc tế. Ngoài ra, còn tổ chức các khóa
giảng kinh định kì tại các nơi. Chùa này là
một danh lam ở trung bộ Đài loan.
BẢO GIÁC TỔ TÂM THIỀN SƯ NGỮ LỤC.
Có một quyển. Còn gọi là Hoàng long
am chủ ngữ lục, Hối đường hòa thượng
ngữ lục. Do Hối đường Tổ tâm (1025-1100)
đời Tống soạn, Tử hòa chép, Trọng giới
biên lại, ấn hành vào niên hiệu Nguyên
phong năm đầu (1078) đời Thần tôn. Thu
vào Vạn tục tạng tập 120 Hoàng long tứ
gia lục quyển 2. Sách này ghi chép những
lời nói pháp, các câu hỏi đáp trong phòng,
bình giảng công án xưa, và các bài kệ tụng...
BẢO GIAI
.....
Nghĩa là thềm bậc được làm bằng các
thứ trân bảo, tức chỉ các bậc thềm mà đức
Thế tôn Thích ca dùng khi từ cung trời
Đao lợi trở xuống lại thế gian. Cứ theo Đại
đường tây vực kí quyển 4 Kiếp tỉ tha quốc
điều chép, thì tại nơi cách Đô thành nước
ấy hơn hai mươi dặm về phía tây, có một
ngôi chùa lớn, trong khuôn viên chùa có
ba bậc thềm báu, đó là lối mà đức Phật đã
dùng để trở lại thế gian sau khi nói pháp
trên tầng trời Ba mươi ba (trời Đao lợi). Lúc
ấy, trời Đế thích dùng sức thần hóa hiện ra
ba tòa thềm báu bằng vàng ròng, thủy tinh
và bạc trắng, đức Phật đã do thềm báu bằng
vàng ròng ở chính giữa mà đi xuống.
Khi ngài Huyền trang đến thăm nước
Kiếp tỉ tha, thì ba thềm báu nguyên gốc xưa
kia đã không còn nữa, mà chỉ còn thềm
báu do các vua chúa các nước làm phỏng

theo để thay thế, bằng gạch và đá, trang
sức bằng các thứ trân bảo, cao hơn bảy mươi
thước (Tàu).
BẢO HẢI
I. Bảo hải. Có nghĩa là biển quí báu, thí
dụ công đức vô lượng vô biên. Hình dung
sự thề nguyền của đức Phật A di đà cứu độ
chúng sinh, không bỏ không chán, không
phân biệt, tất cả đều tiếp dẫn nhiếp thụ,
cũng như biển lớn không bỏ các dòng nước
nhỏ, công đức của Ngài vô lượng vô biên.
[X. Vô lượng thọ kinh ưu ba đề xá].
II. Bảo hải. Gọi tắt của Bảo hải Phạm
chí. Trong một kiếp quá khứ, đức Thế tôn
là Bảo hải Phạm chí, từng đối trước đức
Phật Bảo tạng và chư thiên đại chúng, thành
tựu tâm đại bi, lập năm trăm thề nguyện để
cứu độ chúng sinh. [X. kinh Bi hoa Q.2].
III. Bảo hải(474-553). Là vị tăng đời
Bắc Chu. Người huyện Lãng trung tỉnh Tứ
xuyên, họ Cung. Lúc nhỏ đã có chí xuất
gia, khoảng năm Thiên giám (502-519),
xuống phương nam, y chỉ vào sư Pháp vân
ở Kim lăng, học tập luận Thành thực. Khi
Vũ đế nhà Lương giảng kinh Niết bàn ở
chùa Đồng thái, sư nhận lệnh cùng nhà
vua bàn luận về nghĩa Phật tính. Sau trở về
đất Thục, ở chùa Tạ trấn, hoằng dương giáo
pháp. Sư tịch vào năm Nguyên đế thừa
thánh thứ 2 đời Lương, thọ tám mươi tuổi.
[X. Tục cao tăng truyện Q.9].
BẢO HÀNH VƯƠNG CHÍNH LUẬN
Phạm:Ratnàvalì (hàm ý là vòng hoa
báu). Có một quyển. Nguyên tác của bồ tát
Long thụ, do ngài Chân đế đời Trần dịch
(557-569). Thu vào Đại chính tạng tập 32.
Bộ luận chia làm năm phẩm: An lạc giải
thoát phẩm, Tạp phẩm, Bồ đề tư lương
phẩm, Chính giáo vương phẩm và Xuất gia
BẢO HÀNH VƯƠNG CHÍNH LUẬN

chính hành phẩm. Đây là bộ luận mà ngài
Long thụ đã đứng trên lập trường của Phật
giáo Đại thừa để nói về đạo làm chính trị
cho vua Bảo hành (Phạm: Zàtavàhana)
nghe, vì thế nó rất được mọi người coi trọng.
Phẩm thứ nhất nói về thế giới quan của
Phật giáo, phê phán thế giới quan ngoại đạo,
rồi nói về giáo nghĩa nghiệp và duyên khởi.
Phẩm thứ hai bàn về các hành vi thiện ác,
khuyên điều thiện, răn điều ác. Phẩm thứ
ba thuyết minh do làm các việc thiện mà
có thể thành tựu được công đức của vì vua
vĩ đại, tức nhà vua nên dựng chùa tháp, tạo
tượng Phật để hiến dâng cho xã hội. Phẩm
thứ tư nói rất tường tận về đạo làm vua.
Phẩm thứ năm nói về tư tưởng Thập địa
Bồ tát và đạo tu hành trong Phật giáo. [X.
Đại đường nội điển lục Q.5; Khai nguyên
thích giáo lục Q.7].
BẢO HIỀN
Vị tỉ khưu ni đời Lưu Tống. Người quận
Trần tỉnh Hà nam, họ Trần. Mười sáu tuổi,
mẹ chết, trong ba năm cư tang không ăn
mễ cốc, chỉ ăn rau trái, không mặc tơ lụa,
không ngồi giường chiếu. Mười chín tuổi
xuất gia, ở chùa Kiến an, hạnh kiểm tinh
thuần, thông suốt cả Thiền học, Luật học.
Các vua Văn đế, Hiếu vũ đế, Minh đế đều
rất kính trọng. Niên hiệu Thái thủy năm
đầu (465), vâng mệnh vua về trụ trì chùa
Phổ hiền, năm sau, vua sai giữ chức Đô ấp
Tăng chính. Trong thời gian nhậm chức,
làm việc rất chăm chỉ và công minh, yêu
kính người trên kẻ dưới, đời càng kính trọng.
Niên hiệu Thăng minh năm đầu nhập tịch,
thọ bảy mươi bảy tuổi. [X. Tỉ khưu ni truyện
Q.2 Bảo hiền ni truyện].
BẢO HIÊU
.....
Tôn xưng danh hiệu Phật Bồ tát. Đời

sau cũng dùng để gọi danh hiệu của Tổ
sư.
BẢO HOA
Có nghĩa là hoa rất quí báu. Kinh pháp
hoa phẩm Thí dụ (Đại 9, 11 trung), nói:
“Nếu khi đi thì bảo hoa theo chân”. Lại
khi vô số hoa báu tích tập lại thì gọi là
Bảo hoa tụ. Kinh Pháp hoa phẩm Kiến
bảo tháp (Đại 9, 33 hạ), nói: “Dùng bảo
hoa tụ cõi trời, rải lên Phật Đa bảo và Phật
Thích ca mâu ni”. Ngoài ra, cũng có chỗ
gọi tòa cao (tòa Tu di) ngồi thuyết pháp là
“Bảo hoa vương tọa”. [X. Bích nham lục
Tắc 74].
BẢO HOA SƠN CHÍ
Gồm mười lăm quyển. Do Lưu danh
phương đời Thanh soạn. Thu trong Trung
quốc Phật tự sử chí vậng san đệ nhất tập.
Núi Bảo hoa nằm ở Cú dung tỉnh Giang
tô, tương truyền nơi đó là đạo tràng của
Thiền sư Bảo chí đời Lương, vì quá lâu
đời nên đã hoang phế. Đến khoảng năm
Vạn lịch đời Minh, Thiền sư Diệu phong
mới dựng điện đồng, đặt hiệu là “Thánh
hóa long xương tự”, đến năm Khang hi
đời Thanh, vua ban hiệu là “Tuệ cư tự”,
nhân đó chùa nổi tiếng ở đời. Thời ấy, có
Lưu danh phương soạn Sơn chí, chia làm
hai mươi bốn mục: Sơn đồ, hình thắng,
tinh dã, sơn thủy, kiến trí, cổ tích, linh dị,
cao tăng, luật sư, bi minh (bài minh khắc
vào bia đá), bi kí (văn bia), tháp minh (bài
minh khắc trên tháp), chiếu sắc (chiếu chỉ
của vua), tấu sớ, công di, kí, phú, tự, truyện,
tán, khảo, thư, khải, thi. Khoảng năm
Càn long, sa môn Thánh tính chỉnh lí
lại rồi ấn hành. Bản chí tuy đặt tên là
Sơn chí, nhưng thật ra đã vì chùa Tuệ cư
mà làm.
BẢO HIỀN

BẢO HOA THÁI TỬ
Tức là Bảo hoa Phật. Luận Đại trí độ
quyển 6 (Đại 25, 124 hạ), nói: “Khi đức Phật
Bảo hoa sinh thì khắp bên mình đều có
các thứ hoa mầu sắc sáng rỡ, vì thế đặt tên
là Bảo hoa thái tử”.
BẢO HƯƠNG HỢP THÀNH NGUYÊN
..............
Là nguyện thứ ba mươi hai trong bốn
mươi tám nguyện của Phật A di đà. Tức là
thề nguyền rằng muôn vật trong cõi Tịnh
độ đều do vô lượng thứ quí báu và trăm
nghìn thứ hương thơm hợp thành. Kinh
Vô lượng thọ quyển thượng (Đại 12, 268
hạ), nói: “Nếu khi ta thành Phật, thì từ mặt
đất lên đến hư không, cung điện lầu gác,
hồ ao hoa cây, tất cả muôn vật trong cõi
nước ta đều do vô lượng thứ quí báu, trăm
nghìn thứ hương thơm cùng hợp lại mà
tạo thành, đẹp đẽ kì lạ, hơn các người trời,
mùi thơm xông khắp thế giới mười phương,
các Bồ tát nghe mùi thơm ấy đều tu hạnh
Phật”.
BẢO KHÁNH TỰ
........
Vị trí chùa nằm ở huyện Hàm ninh phủ
Tây an tỉnh Thiểm tây. Trong chùa có một
tháp báu, trong tháp thờ ba mươi tư pho
tượng Phật chạm trổ bằng đá vào thời nhà
Đường. Kĩ thuật tạo tượng rất tinh xảo, dung
hợp giữa Trung quốc và Ấn độ, có thể cho
là đại biểu của kĩ thuật chạm trổ tượng Phật
ở Trung quốc. Tượng Phật ở đây có hai
loại, một loại được khắc trên tấm đá dài
một trăm mười hai phân tây, rộng độ sáu
mươi tư phân, dày độ hai mươi phân, loại
này là tượng Tam tôn. Loại thứ hai là tượng
Quan âm mười một mặt đơn độc, được chạm
trên tấm đá chiều dài, bề dày cũng giống
như loại trên, nhưng chiều rộng thì độ ba

mươi phân. Trong đó, tượng Quan âm có
những đường nét tuyệt đẹp, là kĩ thuật chạm
trổ tượng Phật của Trung quốc đã đạt đến
mức cao nhất. Những tượng Phật này là do
Vũ hậu nhà Đường dùng để trang sức cho
đài hoa bảy báu trong chùa Quang trạch
vào năm Trường an thứ 3 (703), và do vị
tăng dịch kinh là Đức cảm cùng với Diên
quí, Vương tuyền, Vi quân, Diêu nguyên
chi và Tiêu nguyên duệ cùng phát nguyện
làm tượng.
BẢO KHIẾP ẤN ĐÀ LA NI
Nói đủ là Nhất thiết Như lai tâm bí mật
toàn thân xá lợi bảo khiếp ấn đà la ni. Tức
là đà la ni tích tụ công đức của toàn thân
xá lợi của Như lai, gồm bốn mươi câu, trích
ra từ kinh Nhất thiết Như lai tâm bí mật
toàn thân xá lợi bảo khiếp ấn đà la ni. Viết
chép, tụng niệm đà la ni này, hoặc đặt vào
trong tháp để lễ bái, có thể tiêu trừ tội
chướng, thoát khỏi khổ ba đường, thọ mệnh
lâu dài, được vô lượng công đức. Lại ngôi
tháp hình vuông làm để tàng trữ thần chú
này, thì gọi là Bảo khiếp ấn tháp, khắc tượng
Phật hoặc chủng tử ở bốn góc. Ngô việt
vương Tiền hoằng thục đời Ngũ đại thập
quốc, y theo trong kinh nói, đúc tám vạn
bốn nghìn bảo tháp nhỏ, đặt thần chú này
vào trong rồi ban bố ra bốn phương, đây là
một sự kiện nổi bật. [X. kinh Nhất thiết
Như lai chính pháp bí mật khiếp ấn tâm đà
la ni].
BẢO KHIẾP ẤN THÁP
Là tháp có đặt Bảo khiếp ấn đà la ni ở
trong. Theo kinh Nhất thiết Như lai tâm bí
mật toàn thân xá lợi bảo khiếp đà la ni nói,
thì trong tháp thất bảo tích tụ hết thảy toàn
thân xá lợi của Như lai, có cất giữ ấn bí mật
BẢO KHIẾP ẤN THÁP

Bảo khiếp ấn đà la ni, có đủ uy đức đại
thần lực; cho nên, nếu người nào tạo tượng,
xây tháp, cúng dường Bảo khiếp ấn đà la
ni, thì tức thành tháp làm bằng bảy thứ
báu, cũng tức là thờ phụng toàn thân xá lợi
của các đức Như lai
trong ba đời. Xưa
nay, phong tục tạo
dựng tháp này rất
thịnh, như Ngô việt
vương Tiền hoằng
thục ở đời Ngũ đại
thập quốc, đã tạo
tám vạn bốn nghìn
tòa Bảo khiếp ấn
tháp bằng đồng, đời
ai cũng biết.
Tháp có thể làm
bằng đất, đá, gỗ, vàng, bạc, đồng, chì v.v...,
nhưng đa số làm bằng đồng và đá. Theo
như kinh nói, thì thềm cấp trên dưới của
tháp, lộ bàn, lọng tán, chuông khánh, bánh
xe, tất cả là thất bảo, lại nói nơi bốn góc
tháp có hình tướng Như lai, vì thế tạo bốn
tượng Phật A súc v.v... hoặc khắc chủng tử
của các Ngài. Khi dựng tháp, dùng đá hình
vuông đặt ở tầng dưới cùng, trên đá ấy đặt
nền tháp, cột tháp, thân tháp, nón tháp,
tướng luân v.v... càng lên cao càng thu nhỏ
lại, trên đỉnh tháp làm hình chóp nón. Nón
là hình thức đặc trưng nhất. [X. Phật tổ
thống kỉ Q.43].
BẢO KIM (1308-1372)
Vị tăng thuộc tông Lâm tế đời Nguyên.
Người huyện Vĩnh thọ, Càn châu (tỉnh
Thiểm tây), họ Thạch. Thời ấy, có vị sa
môn, cho thân mẫu sư một pho tượng Quan
âm và dặn bà phải cung kính cúng dường,
sẽ sinh được con trai thông minh, chẳng
bao lâu, quả nhiên bà thân mẫu sinh ra sư,

lúc sinh ra, ánh sáng trắng chiếu khắp nhà.
Nhưng, từ nhỏ đã lắm bệnh, cha mẹ ngờ là
người con này phải đi tu, nên sáu tuổi đã
cho xuất gia. Lớn lên, sau khi thụ giới Cụ
túc, đi khắp nơi tham học, giảng cứu, cùng
suốt ý chỉ tính tướng, bèn đến Tấn vân
tham yết ngài Như hải.
Một hôm, sư cầm rổ theo Như hải ra
hái rau ngoài vườn, thình lình ngồi yên bất
động, vào định ba giờ sau mới dậy, Như hải
bảo sư đó mới là trần lao tạm nghỉ mà thôi,
định lực vẫn chưa sâu, phải cắt đứt hết mọi
ngõ ngách của tâm, thì sau đại pháp mới
bừng sáng được. Sau sư lên ở trên núi Nga
mi, suốt ba năm lưng không dính chiếu,
một hôm nghe tiếng chặt cây mà đại ngộ.
Năm Chí nguyên thứ 8 (1348) đời
Nguyên, vua sai sứ lên rước sư về kinh, nhà
vua rất cung kính, thỉnh sư trụ trì chùa Hải
ấn, sư cáo bệnh từ chối, vua bèn ban hiệu
là “Tịch chiểu viên minh”. Khi vua Thái tổ
nhà Minh lên ngôi, xuống chiếu thỉnh sư
về Nam kinh,
mời vào nội điện
để hỏi về đại ý
Phật pháp. Đồng
thời, vua mở hội
Phổ tế ở Chung
sơn, tuyển chọn
mười vị cao tăng
tới dự hội, sư là
một trong mười
người đó. Nhà
vua lại tự tay viết
ban cho mười
hai vần thơ, ý tứ rất man mác. Sư thị tịch
vào năm Hồng vũ thứ 5, thọ sáu mươi lăm
tuổi. Sau khi trà tì (thiêu), tìm thấy xá lợi
năm sắc, răng, lưỡi đều không cháy. [X. Ngũ
đăng hội nguyên tục lược Q.4].
BẢO KÍNH
Có nghĩa là tấm gương rất quí báu, là
Tháp Bảo Khiếp Ấn

Bảo Kim BẢO KIM

tên đẹp để gọi tấm gương. Trong Mật giáo
thường được dùng làm vật cúng dường hoặc
để trang nghiêm đạo tràng. Trong hai mươi
mốt vật cúng dường được liệt kê trong kinh
Đà la ni tập quyển 3, thì bảo kính là vật
thứ mười tám. Khi làm lễ quán đính cũng
dùng bảo kính. Lược xuất kinh quyển 4 (Đại
18, 252 thượng), nói: “Sau đó, cầm gương
để người ấy soi xét, vì họ mà nói tính tướng
của các pháp bằng bài kệ như sau: hết thảy
các pháp tính, nhơ sạch không thể được,
chẳng thực cũng chẳng hư, đều từ nhân
duyên hiện”. [X. kinh Đại nhật Q.2; Đại
nhật kinh sớ Q.8, Q.9]. (xt. Kính).
BẢO KÍNH TAM MUỘI CA
Có một quyển. Còn gọi là Động sơn
Lương giới thiền sư bảo kính tam muội, Bảo
kính tam muội. Do tổ Động sơn Lương giới
(807-869) thuộc tông Tào động đời Đường
soạn. Thu vào Đại chính tạng tập 47 (Quân
châu Động sơn ngộ bản thiền sư ngữ lục)
và Đại chính tạng tập 48 (Nhân thiên nhãn
mục quyển 3).
Tập thơ này là diễn tả ý chỉ sâu xa của
thuyết Chính thiên hồi hỗ trong tông Tào
động. Nhưng thật ra, thuyết Chính thiên
hồi hỗ đã bắt nguồn từ Tham đồng khế do
sư Thạch đầu Hi thiên soạn. Về sau, Thạch
đầu truyền cho Dược sơn, Dược sơn truyền
Vân nham, Vân nham truyền Động sơn,
đến Động sơn mới tập đại thành thuyết Ngũ
vị. Bởi thế, tập thơ này cùng với Tham đồng
khế đều là sách của tông Tào động và đều
được coi trọng. Toàn tập có chín mươi tư
câu thể bốn chữ, gồm ba trăm bảy mươi
sáu chữ tổ thành.
Các sách chú giải về tập thơ này thì có:
1. Bảo kính tam muội huyền nghĩa 1
quyển, được in trong phần Phụ lục của sách
Trùng biên Tào động ngũ vị hiển quyết

quyển hạ. Do Vân ngoại Vân tụ (1242-1324)
đời Tống viết. Vân tụ chú thích Bảo kính
tam muội rất tường tận để nói rõ cái nguyên
nghĩa của nó.
2. Bảo kính tam muội bản nghĩa 1
quyển, do Hành sách đời Thanh viết. Dùng
sáu loại đồ thuyết Bảo kính tam muội, Thiên
chính hồi hỗ, Tam điệp phân quái, Ngũ
biến thành vị, Nhị dụ hiển pháp và Lục
hào nhiếp nghĩa để nêu tỏ cái tinh nghĩa
của Trùng li lục hào và Thiên chính hồi
hỗ; còn giải rõ thuyết Ngũ vị và bác bỏ sự
nhận xét của Giác phạm và Vĩnh giác.
3. Bảo kính tam muội nguyên tông biện
mậu thuyết 1 quyển, do Vân tông Tịnh nạp
đời Thanh viết. Tịnh nạp trình bày nghĩa
gốc của Bảo kính tam muội, đồng lời:
- Nói rõ về Trùng li lục hào, Thiên chính
hồi hỗ của Vân nham.
- Lấy Chính thiên của Động sơn Lương
giới làm gốc mà dựng Ngũ vị công huân.
- Lấy công huân của Tào sơn bản tịch
làm gốc mà lập Ngũ vị quân thần.
- Lấy Chính thiên công huân quân thần
của Thạch sương làm gốc mà lập Ngũ vị
vương tử v.v... để hiển bày cái nguyên ý của
Bảo kính tam muội ca, mà bác bỏ thuyết
của Giác phạm và Đại tuệ.
Ba tác phẩm kể trên đây đều được thu
vào Vạn tục tạng tập 111. Ngoài ra, còn có
Bảo kính tam muội bất năng ngữ do vị tăng
người Nhật bản là Chỉ nguyệt Tuệ ấn soạn,
và Bảo kính tam muội xuy xướng của Diện
sơn Thụy phương.
BẢO KÍNH TỰ
Vị trí chùa nằm ở Khánh thượng bắc
đạo Nghinh nhật quận Tùng la diện, Hàn
quốc. Tương truyền được sáng lập vào thời
đại vua Thánh đức (ở ngôi 702-736) nước
Tân la, do Đại sư Nhật chiếu ở chùa Bạch
mã huyện Lạc dương, Trung quốc, chủ sự
xây cất. Cứ theo truyền thuyết, thời vua Minh
BẢO KÍNH TỰ

đế nhà Đông Hán, sai sứ sang Tây vực cầu
pháp, giữa đường gặp các ngài Ca diếp ma
đằng và Trúc pháp lan chở kinh sách cùng
với một tấm gương tám mặt, một tấm mười
hai mặt đang đi sang Đông độ. Về sau, tấm
gương mười hai mặt thì chôn ở dưới nhà
Pháp đường của chùa Bạch mã, còn tấm
gương tám mặt thì do sư Nhật chiếu mang
đến nước Tân la. Vì từng có câu dự ngôn
rằng: “Men bờ bán đảo bể đông, nếu tìm
được cái hồ sâu mà chôn gương, rồi làm
ngôi chùa ở đó, thì nơi ấy sau sẽ trở thành
trung tâm hưng thịnh của Phật pháp”. Nhật
chiếu tìm được cái hồ sâu trăm thước, liền
chôn gương xuống dưới rồi làm chùa ở trên,
nhân đó mà đặt tên là chùa Bảo kính. Lại
theo văn hiến ghi chép thì tấm gương tám
mặt hiện nay được chôn ở dưới điện Tịch
quang của chùa này.
BẢO LÂM
.....
Chỉ rừng cây bảy báu trong thế giới Cực
lạc của Phật A di đà ở phương Tây, gọi tắt
là Bảo lâm. Cũng tức là rừng cây báu được
nói trong kinh Quán vô lượng thọ. Kinh
Đại bảo tích quyển 18 (Đại 11, 97 trung),
nói: “Gió thổi rừng cây bảy báu, hoa rụng
cuốn lại thành đống, lượng cao bằng bảy
người đứng, mầu sắc rực rỡ soi sáng cõi Phật”.
[X. kinh Vô lượng thọ Q.thượng].
BẢO LÂM TRUYÊN
........
Gồm mười quyển. Hiện còn bảy quyển,
mất ba quyển bảy, chín, mười. Còn gọi là
Đại đường thiều châu song phong sơn tào
khê bảo lâm truyện, Tào khê bảo lâm truyện.
Song phong sơn tào hậu khê bảo lâm truyện.
Do sa môn Trí cự (hoặc Tuệ cự) ở Chu
lăng đời Đường, soạn vào năm Trinh
nguyên 17 (801). Thu vào Tống tạng di trân

tập thứ 2 (nhà xuất bản Tân văn phong ở
Đài loan in ảnh phát hành). Chùa Bảo lâm
ở núi Tào khê thuộc Thiều châu là đạo
tràng của Lục tổ Tuệ năng thuộc Thiền
tông tuyên dương Thiền pháp, cho nên lấy
đặt tên sách để xiển minh pháp thống của
Lục tổ Tuệ nặng. Nội dung thu chép những
tư liệu có liên quan đến lịch sử Thiền tông,
như Lục tổ đàn kinh, Ngũ minh tập, Tục
pháp truyện, Quang xán lục, Lịch đại pháp
bảo kí, mà tập đại thành, và chủ trường
thuyết hai mươi tám tổ truyền thừa. Sau có
Tổ đường tập, Cảnh đức truyền đăng lục,
Quảng đăng lục, Tục đăng lục, dưới đến
Truyền pháp chính tông kí, Định tổ đồ của
Đại sư Minh giáo Khế tung đã xác định
thuyết hai mươi tám tổ truyền thừa ngày
nay. Soạn giả soạn bộ sách này rất có dụng
ý, tức trong đó có nêu lên mối quan hệ giữa
Sư tử tôn giả và Bồ đề đạt ma, cho nên, khi
bộ sách này xuất hiện đã bị những trứ tác
của người đời sau trách hỏi.
BẢO LÂM TỰ
........
I. Bảo lâm tự. Vị trí chùa nằm trên núi
Tào khê về phía nam huyện Khúc giang ba
mươi lăm cây số thuộc tỉnh Quảng đông.
Nay gọi là Nam hoa tự, Nam hoa cổ tự,
Nam hoa Thiền tự. Do vị tăng người Thiên
trúc tên là Trí dược sáng lập vào niên hiệu
Thiên giám năm đầu (502) đời Lương.
Điện Tịch Quang chùa Bảo Kính
BẢO LÂM

Khoảng năm Nghi phụng (676-678) đời
Đường, Lục tổ Đại giám Tuệ năng mở đạo
tràng rộng thêm, học đồ đông đảo, đạo pháp
đại thịnh, Hoài nhượng ở Nam nhạc, Hành
tư ở Thanh nguyên đều là những người
nối pháp Lục tổ. Niên hiệu Thần long năm
đầu (705) đổi tên là Trung hưng tự. Năm
Cảnh long thứ 2 (708) xây lại, đổi là Pháp
tuyền tự. Đời Ngũ đại lại lấy tên cũ Bảo lâm
tự. Trong năm Khai bảo (968-975) đời Tống
bị nạn binh lửa thiêu hủy tháp Linh chiếu,
lập tức phải tu bổ lại chùa tháp, rồi đổi là
Nam hoa tự. Thời Minh, Đức thanh ở Hàm
sơn nhận lời thỉnh vào núi phục hưng toàn
bộ. Những di vật còn đến nay thì có tượng
nhục thân của Lục tổ, chiếc bát ăn cơm và
đôi guốc, và những cổ tích như: suối Trác
tích đời Đường, tháp Linh chiếu đời Tống
v.v... [X. Lục tổ đàn kinh; Lục tổ đại sư
duyên kí ngoại kí; Tống cao tăng truyện
Q.8; Hàm sơn đại sư mộng du toàn tập Q.50
đến Q.55].
II.Bảo lâm tự. Vị trí chùa nằm ở quận
Trường hưng, Toàn la nam đạo nước Đại
hàn. Hiệu là Ca trí sơn. Do vị tăng tên là
Thể trừng sáng lập. Vua Hiến khang năm
thứ 9 (883) ban hiệu chùa là Bảo lâm.
Đại hùng bảo điện trong chùalà kiến trúc
của Triều tiên ở thời kì đầu, rất là tráng lệ;
cây đèn đá được chạm trổ bằng một thủ
pháp rất tinh tế vi diệu, là di phẩm của
thời đại Tân la, cực kì trân quí; tháp Linh
diệu là tháp Xá lợi đẹp đẽ trang nghiêm,
cũng là một kiệt tác. [X. Triều tiên Phật
giáo thông sử; Triều tiên kim thạch tổng
lãm thượng].
III.Bảo lâm tự. Vị trí chùa ở tỉnh Hồ
bắc, cách huyện Ứng sơn về phía bắc mười
hai cây số. Phía trước gần sông lớn. Hiện
còn các bia đá dựng vào đời Tống, Nguyên.

Tương truyền, vua Thái tổ nhà Minh lúc
còn nhỏ đã chăn bò ở đây. Khoảng năm
Hồng vũ (1398), vua ban hiệu là Chính
giác tự.
BẢO LÂU CÁC KINH
Có ba quyển. Nói đủ là Đại bảo quảng
bác lâu các thiện trụ bí mật đà la ni kinh.
Do ngài Bất không đời Đường dịch. Thu
vào Đại chính tạng tập 19. Nội dung tán
thán công đức lầu gác, chia làm chín
phẩm, phẩm Tự, Căn bản đà la ni, Thành
tựu tùy tâm đà la ni pháp, Hộ ma v.v... Y
theo kinh này mà tu pháp Bí mật đường
cúng dường, Diệt tội, thì gọi là Bảo lâu
các kinh pháp. Có hai bản dịch khác nữa
là Quảng đại bảo lâu các thiện trụ bí mật
đà la ni kinh 3 quyển (do Bồ đề lưu chi
đời Đường dịch), Mâu lê mạn đà la chú
kinh 2 quyển (đời Lương, mất tên người
dịch).
Chùa Bảo Lâm ở Hàn Quốc
Chùa Nam Hoa Cổ ở Quảng Đông
BẢO LÂU CÁC KINH

BẢO LÂU CÁC KINH PHÁP
Tức là phép tu lấy đức Thích ca Như lai
làm bản tôn để cầu diệt tội và cầu cho linh
hồn người chết được giải thoát. Còn gọi là
Đại bảo lâu các pháp, Bảo lâu các pháp.
Tức lấy thuyết trong kinh Quảng đại bảo
lâu các thiện trụ bí mật đà la ni, do ngài Bồ
đề lưu chi dịch, kinh Đại bảo quảng bác lâu
các thiện trụ bí mật đà la ni, do ngài Bất
không dịch và kinh Mâu lê mạn đà la chú
(khuyết danh), làm phép tu cơ bản.
Khi tu phép này, ở trong đạo tràng vẽ
mạn đồ la lầu gác báu, trước mạn đồ la đặt
đàn lớn, cũng thiết đàn Hộ ma, và tụng
Quảng đại thiện trụ bí mật lâu các đà la ni.
[X. Đồ tượng sao Q.3].
BẢO LÂU QUÁN
Còn gọi là Tổng tưởng, Tổng tưởng
quán. Là phép quán tưởng thứ sáu trong
mười sáu phép quán tưởng nói trong kinh
Quán vô lượng thọ. Tức quán tưởng các
cõi nước quí báu, mỗi cõi có năm trăm ức
lầu gác báu, trong lầu gác có vô lượng chư
thiên hòa tấu các nhạc trời, lại có những
nhạc khí treo giữa hư không, như Thiên
bảo chàng, không đánh mà tự kêu.
BẢO LIÊN TỰ
.........
Vị trí chùa nằm trên khu đất bằng, cao
của núi Đại tự tại Hương cảng. Chung quanh
có các núi Phượng hoàng, Di lặc, Liên hoa,
Mộc ngư, Sư tử đầu v.v... Trước kia, có danh
xưng là “Hương cảng đệ nhất Thiền lâm”.
Khoảng năm Tuyên thống (1909-1911)
cuối đời Thanh, hai Thiền sư Đại duyệt và
Đốn tu từ Kim sơn tỉnh Giang tô đến đây
mở núi. Năm Dân quốc 13 (1924), Hòa
thượng Kỉ tu ở chùa Giang thiên Kim sơn
đến đây, nhận lời mời giữ chức trụ trì, mới
đặt tên chùa là Bảo liên tự, năm sau xây cất

đại điện. Dân quốc 19, Hòa thượng Phiệt
khả kế nhiệm trụ trì, mở rộng thêm nữa,
lần lượt hoàn thành điện Địa tạng, nhà Tổ,
nhà Ngũ quán, nhà Thiền Bát nhã, viện
dưỡng bệnh. Dân quốc 53, lại mở rộng Đại
hùng bảo điện, đến năm 58 thì hoàn thành,
khí thế to lớn, giữa điện thờ tượng Tam
tôn đại Phật mình vàng, hai bên thờ mười
tám vị La hán, chùa trở thành là một trong
các ngôi chùa danh tiếng tại Đông nam á.
BẢO LINH
.....
I. Chuông báu.Là một trong năm loại
chuông. Còn gọi là Bảo châu linh. Là pháp
khí được dùng trong Mật giáo. Nắm chuông
là chày ngọc báu, trên tay cầm có khắc mắt
quỉ, mình chuông không hoa văn trang sức.
Chuông, bày tỏ nghĩa nói pháp; trong phép
tu, cùng với bốn loại chuông khác, nó được
đặt ở trên đại đàn trong vị trí tương ứng.
(xt. Ngũ Chủng Linh).
II.Chuông báu. Là chuông được trang
sức bằng năm thứ báu. Kinh Vô lượng thọ
quyển thượng (Đại 12, 272 thượng), nói:
“Bốn mặt chung quanh treo chuông báu
rủ xuống, màu sắc sáng rỡ, rất là đẹp đẽ”.
[X. kinh Đại nhật Q.5 phẩm Nhập bí mật
mạn đồ la vị].
BẢO LOA
.... .
Tức là Loa báu (cái tù và), một trong
những pháp cụ, tiêu biểu âm thanh nói
pháp của đức Như lai. Vì tôn trọng tiếng
loa pháp nên gọi là Bảo loa. Kinh Thiên
thủ (Đại 20, 111 thượng), nói: “Nếu cần vời
gọi hết thảy chư thiện thần, thì dùng tay
Bảo loa”. Kinh Bất không quyên sách quyển
18 phẩm Thế gian thành tựu chép, chúng
sinh nghe tiếng loa, có thể diệt trọng tội,
BẢO LÂU CÁC KINH PHÁP

hoặc vãng sinh Tây phương cực lạc quốc.
[X. kinh Nhất tự Phật đính luân vương Q.4;
Thích ca văn ni Phật tu hành nghi quĩ]. (xt.
Pháp Loa).
BẢO LƯỢNG
.....
Vị tăng thời Nam bắc triều. Người huyện
Đông lai (Dịch huyện Sơn đông), họ Từ.
Mười hai tuổi theo pháp sư Đạo minh ở
Thanh châu xuất gia, học các kinh luận,
hiểu thấu thông suốt. Sau khi thụ giới Cụ
túc, sư đi xuống nam đến kinh ấp, ở chùa
Trung hưng, chuyên tâm Thiền tư. Thời
bấy giờ, vua Kính lăng văn tuyên nhà Tề,
nghe danh sư đạo cao, đích thân đến chỗ
sư ở, thỉnh sư làm bậc pháp tượng. Sau đó
không lâu, sư đến ở chùa Linh vị, mở tràng
giảng các kinh luận Niết bàn, Thành thực,
Pháp hoa, Vô lượng thọ v.v... thao thao
ngang dọc, biện luận sắc bén, không hề
vướng mắc, cho nên những người hỏi đạo
đều hỏi được hết ý của mình. Sư chơi thân
với sư Bảo chí, từng tặng áo cho nhau.
Đến đời Lương cũng được Vũ đế tôn
sùng. Năm Thiên giám thứ 8 (509), sư sưu
tập các thuyết của mọi nhà, soạn thành bộ
Niết bàn kinh tập giải 71 quyển, Vũ đế tự
tay viết bài tựa. Tháng 10 năm thứ 8 nhập
tịch tại chùa Linh vị, thọ sáu mươi sáu tuổi.
Vua Văn tuyên vẽ tượng sư để thờ ở chùa
Phổ hoằng. Học trò có các vị Tăng mân ở
chùa Trang nghiêm, Pháp vân ở chùa
Quang trạch và Tăng thiên ở chùa Linh
căn. [X. Lương cao tăng truyện Q.8, Q.10
Bảo chí truyện; Nam sử liệt truyện thứ 66].
BẢO MAN DỤ KINH
Tên Phạm:Ratnamàlàvadàna, ý là thí
dụ dùng các thứ báu mà trang sức. Cũng có
bản viết là Ratnàvadànamàlà,
Ratnàvadànatatva. Kinh này là loại văn

học thí dụ (Avadàna), tường thuật về nhân
duyên các đệ tử của Phật, kiếp trước nhờ
tạo nghiệp thiện mà kiếp sau được chứng
quả báo tương ứng với nghiệp thiện.
Trong một số nguyên điển bằng tiếng
Phạm,Ratnàvadànamàlàthu chép mười
hai duyên, đó là:
1. Dũ nọa tử Nan đà kiến Phật duyên
(Phạm: Kauzìdyavìryotsàhanàvadàna,
nhân duyên kẻ lười biếng Nan đà gặp Phật).
2. Pháp hộ vương thỉnh Phật tẩy dục
duyên (Phạm: Snàtàvadàna, nhân duyên
vua Pháp hộ thỉnh Phật tắm gội).
3. Nữ nhân dĩ kim luân trịch Phật duyên
(Phạm: Cakràvadàna, nhân duyên người
đàn bà lấy bánh xe vàng ném Phật).
4. Ác kiến bất thí thủy đọa ngã quỉ
duyên (Phạm:Pretikàvadàna, kẻ ác kiến
không bố thí nước phải rơi vào cõi quỉ đói).
5. Thái hoa cúng dường Phật đắc sinh
thiên duyên (Phạm: Zàlapuwpàvadàna,
nhân duyên hái hoa cúng dường Phật được
sinh cõi trời).
6. Phật thuyết Ta vạt nẵng Pháp thiên
tử thụ tam qui hoạch miễn ác đạo kinh
(Phạm: Sùkaryàvadàna, kinh Phật nói về
Pháp thiên tử Ta vạt nẵng thụ tam qui được
thoát khỏi ngả ác).
7. Hữu đại uy đức duyên (Phạm:
Vapuwma-tkumàràvadàna, nhân duyên
có uy đức lớn).
8. Vấn đáp duyên (Phạm:
Praznottaràva-dàna, nhân duyên hỏi
đáp).
9. Bạch tịnh tỉ khưu ni y lí thâm sinh
duyên (Phạm:Zuklàvadàna).
10. Bảo thủ tỉ khưu duyên (Phạm:
Hiraịya-pàịyàvadàna).
11. Ngột thủ tỉ khưu duyên (Phạm:
Hastakà-vadàna).
12. Ngũ bách thương khách nhập hải
thái bảo duyên (Phạm:Sàrthàvàhavadàna,
nhân duyên năm trăm lái buôn xuống biển

BẢO MAN DỤ KINH

tìm ngọc). Một bản tiếng Phạm nữa là
Ratnàvadànatatva thì thu chép hai mươi
ba duyên.
Kinh này do các bài kệ tụng bằng tiếng
Phạm tổ thành, là những bài kệ do tôn giả
Ưu bà cúc đa (Phạm: Upagupta nói ra
nhằm khuyên vua A dục tu nghiệp thiện
để được ích và công đức. Nội dung phần
nhiều lấy đề tài từ kinh Soạn tập bách duyên
và kinh Tạp bảo tạng nhằm mục đích truyền
bá rộng rãi nghĩa Đại thừa. Do đó, toàn bộ
lấy việc tuyên dương Phật giáo Đại thừa làm
tiền đề, đặc biệt nhấn mạnh sự cung kính
Tam bảo, khuyên tu mười Ba la mật để được
công đức, hạnh phúc, cho đến vãng sinh
cõi Phật.
Về niên đại thành lập kinh này có nhiều
thuyết. Đứng về phương diện tư tưởng mà
nói, thì kinh này tương đương với tư tưởng
Đại thừa tiến bộ; còn nói về mặt ngôn ngữ
và thể văn thì hoàn toàn giống với văn học
Phú lan na. Cho nên, nhà học giả Hà lan
là Sử bái nhĩ (Speyer, Jacob Samuel; 1854-
1913), suy định là kinh này đã được thành
lập khoảng bốn trăm năm đến một nghìn
năm sau Tây lịch. Học giả người Áo đại lợi
là Ôn đặc nhĩ ni tư (Winternitz, Moriz; 1863-
1937) và nhà học giả Nhật bản là Cao hoàng
khoan ngã, thì cho rằng, kinh này được
thành lập từ sau thế kỉ thứ VI Tây lịch.
Năm 1955, Cao hoàng khoan ngã hợp
hai bản Ratnàvadànamàlà và
Ratnàvadànatatva làm một là
Ratnamàlàvadànarồi hiệu đính và xuất
bản. [J. Speyer: Avadànazataka; M.
Winternitz: Geschichte der indischen
Literatur; Ấn độ học Phật giáo học nghiên
cứu tam chi nhị (Cao hoàng khoan ngã)].
BẢO NINH TỰ
Vị trí chùa nằm trong nội thành Nam

kinh tỉnh Giang tô. Do ngài Khang tăng
hội, vị tăng người Tây thiên trúc, sáng lập
vào năm Xích ô thứ 4 (241) đời Ngô đại đế
thời Tam quốc. Ở thời Lưu Tống nam triều,
được gọi là Kì viên tự. Khoảng năm Khai
nguyên (713-741) đổi là Trường khánh tự.
Trong năm Bảo đại (943-957), lại đổi là
Phụng tiên tự. Đến khoảng năm Thái bình
hưng quốc (976-984) đời Tống, nhà vua
ban tên hiệu là Bảo ninh tự. Trong chùa
có các kiến trúc như đài Phượng hoàng,
tháp trắng, điện Quan âm, nhà La hán, nhà
Thủy lục v.v..., chư tăng trong chùa độ năm
trăm người. Đến năm Chính hóa thứ 7
(1117), nhà vua ra lệnh đổi tên là Thần
tiêu cung. Niên hiệu Kiến viêm năm đầu
(1127) lại lấy làm Hành cung và như thế là
chùa bị bỏ hẳn. Lại chùa này lấy tổ Pháp
dung ở núi Ngưu đầu làm tổ sư khai sơn, đã
một thời cực thịnh, trước sau có các vị cao
tăng như Tuệ đồng ở Phụng tiên, Nhân
dũng chùa Bảo ninh, Thanh mậu ở Cổ lâm
trụ trì. [X. Kim lăng Phạm sát chí Q.48].
BẢO NỮ
.....
Còn gọi là Nữ bảo, Ngọc nữ, Ngọc nữ
bảo. Là một trong bảy thứ báu của Chuyển
luân Thánh vương. Chuyển luân Thánh
vương là người đã thành tựu bảy thứ báu,
đầy đủ bốn đức thống nhất bốn châu Tu
di, mà dùng chính pháp trị đời. Ngọc nữ
trong bảy báu là bảo thành tựu, tức thình
lình thị hiện thành ngọc nữ, diện mạo đoan
chính, các lỗ chân lông trên toàn thân đều
phát ra mùi hương chiên đàn, lời nói êm ái,
cử chỉ dịu dàng. [X. kinh Trường a hàm
Q.3; kinh Hoa nghiêm (bản dịch cũ) Q.43].
BẢO NGUYÊT ĐỒNG TỬ VẤN PHÁP KINH
Có một quyển. Còn gọi là Đại thừa bảo
nguyệt đồng tử vấn pháp kinh, Nguyệt đồng
tử vấn pháp kinh. Do ngài Thí hộ đời Bắc
BẢO NINH TỰ

Tống dịch. Thu vào Đại chính tạng tập 14.
Nội dung tường thuật việc con vua Tần bà
sa la là Bảo nguyệt hỏi đức Phật về công
đức xưng danh hiệu của Phật, đức Phật trả
lời là trong mười phương, mỗi phương đều
có danh hiệu của một đức Phật, nếu tin và
trì danh hiệu của mười vị Phật, thì trừ diệt
được các điều ác và chứng Vô thượng chính
đẳng giác.
Ngoài ra, trong luận Thập trụ tì bà sa
quyển 5, có các câu (Đại 26, 41 trung): “Nên
nghĩ đến chư Phật ở mười phương, xưng
niệm danh hiệu của các Ngài, như đã được
nói trong phẩm A duy việt trí của kinh Bảo
nguyệt đồng tử sở vấn”. Như vậy, còn có
kinh Bảo nguyệt đồng tử sở vấn nào khác
nữa, mà bản dịch của Thí hộ chỉ là một
phẩm được rút ra từ kinh ấy chăng?
BẢO PHIÊT
.....
Chiếc bè báu. Thí dụ giáo pháp của đức
Phật như chiếc bè quí báu. Bảo, là quí báu;
phiệt, là công cụ để chở người. Bởi vì Phật
pháp có thể đưa người qua khỏi bể khổ
sống chết mà đến bờ Niết bàn yên vui, cũng
như cái bè có thể chở người qua sông, cho
nên ví như thế. Trong A hàm quyển 54
kinh Đại phẩm a lê tra (còn gọi là kinh
Phiệt dụ) có chép Phiệt dụ pháp.
BẢO PHÚC DIÊU PHONG ĐÍNH
Tên công án trong Thiền tông. Sự tích
dùng một câu đưa một câu đẩy
(nhất ai nhất tạt) của ba nhà Tòng triển
núi Bảo phúc, Tuệ lăng chùa Trường khánh
và Đạo phủ ở Kính thanh đời Đường để
phát huy tông phong. Bích nham lục Tắc
23 (Đại 48, 164 thượng), nói: “Bảo phúc,
Trường khánh đi chơi trên núi, Phúc đưa
tay chỉ, nói: “Chỉ trong chỗ này là Diệu
phong đỉnh” Khánh nói: “Đúng thế, song

đáng tiếc!” (...) Sau kể lại cho Kính thanh,
Thanh nói: “Nếu không phải là Tôn công,
thì liền thấy đầu lâu khắp đồng hoang”.
Mấy câu đối thoại đưa đẩy trên đây là thế
này: Một hôm, Bảo phúc và Trường khánh
vào núi chơi, Bảo phúc chỉ khu đất ở trong
núi bảo đó là Diệu phong đỉnh. Diệu phong
đỉnh (đỉnh núi nhiệm mầu) có xuất xứ từ
kinh Hoa nghiêm, dùng để hiển bày thí dụ
sự tròn đầy bình đẳng của bản thể vũ trụ; ý
của Bảo phúc muốn nói, cái thấy ngay ở
trước mắt tức là diệu phóng đỉnh, cần gì
phải tìm đâu xa mới thấy suốt được bản lai
diện mục. Trường khánh cho là đúng thế,
nhưng đáng tiếc là diệu phong đỉnh nay đã
băng hoại rồi. Ý Trường khánh muốn nói,
chỉ có người mắt sắt con ngươi đồng mới
không bị lừa dối. Sau Kính thanh khen và
nói, nếu chẳng phải là Trường khánh (họ
Tôn), thì những người tham Thiền trong
thiên hạ đều coi diệu phong đỉnh sống động
như vật chết khô cứng. Vì Bảo phúc thì
theo cái thấy hướng thượng mà đề khởi toàn
tướng của sự viên mãn bình đẳng; còn
Trường khánh thì đứng trên quan điểm
hướng hạ để hiển bảy sự hoạt dụng sống
động vô tận; cho nên Kính thanh khen
Trường khánh ở điểm này. Tóm lại, sự đưa
đẩy của ba người tột cùng là hiển bày cái
cảnh giới đồng chiêm đồng dụng đồng
xướng đồng họa. Khi bình giảng công án
này, Tuyết đậu nói: “Trăm nghìn năm sau,
chẳng nói không, chỉ là số ít”, để tán thán.
Lại có bài kệ rằng: “Diệu phong sừng sững
nhiệm mầu thay, Tới rồi biết ngỏ với ai đây?
Chẳng phải Tôn công bày lẽ ấy, Đầu lâu
mặt đất mấy ai hay?”
BẢO PHÚC VIÊN
Viện Bảo phúc. Vị trí nằm trong núi
Bảo phúc huyện Long khê tỉnh Phúc kiến.
Do Thứ sử Chương châu là Vương công
BẢO PHÚC VIÊN

khâm sáng lập vào năm Trinh minh thứ 3
(917) nhà Hậu Lương đời Ngũ đại. Lấy pháp
tự của Nghĩa tồn ở núi Tuyết phong là Tòng
triển ở núi Bảo phúc làm tổ khai sơn, Tòng
triển ở đây khoảng mười hai năm, học chúng
bốn phương đến y chỉ thường là hơn bảy
trăm người; Tòng triển nhập tịch vào năm
Thiên thành thứ 3 (928). Về sau tiếp nối
có các sư thuộc pháiTuyết phong, như Siêu
ngộ, Khả trù, Thanh hoát v.v... trụ trì,
hoằng dương tông phong. [X. Đại thanh
nhất thống chí Q.329; Phúc kiến thông
chí Q.9].
BẢO PHƯỜNG
......
Ở giữa khoảng Dục giới và Sắc giới có
đại bảo phường (phường báu lớn), đức Phật
đã từng ở đấy nói kinh Đại tập. Kinh Đại
tập quyển 1 (Đại 13, 2 trung, hạ), nói: “Lúc
bấy giờ, Như lai thị hiện vô lượng thần thông
đạo lực, dần dần đến trong phường thất
bảo ấy, (...) các Bồ tát nơi ấy đều cùng khởi
hành, đi đến phường đại bảo ở thế giới Sa
bà”.
Lại trưởng giả Cấp cô độc ở nước Xá vệ
đã đem vàng ròng (một trong bảy thứ quí
báu) rải mặt đất, mà mua được khu vườn
của Thái tử Kì đà để làm tinh xá cúng dường
đức Phật, do tích ấy, về sau, các chùa viện
cũng được gọi bằng các mĩ danh như bảo
phường, kim địa. Ngoài ra, cũng có nơi gọi
chùa viện là Bảo địa, như nói Hương thành
bảo địa, Trường ca du bảo địa. [X. Lục tổ
đàn kinh].
BẢO QUAN
.....
Còn gọi là Thiên quan. Chỉ chiếc mũ
được trang sức bằng ngọc báu. Còn là vật
dùng để trang nghiêm Phật và Bồ tát, như
bồ tát Bảo quan ngồi trên hoa sen, tay trái

cầm mũ báu. Mũ báu có nhiều loại, chủ
yếu có mấy loại sau đây:
1. Ngũ trí bảo quan, trong mũ có năm
vị hóa Phật, biểu thị cái đức đầy đủ năm trí.
2. Tam phong bảo quan, biểu thị nghĩa
ba bộ Thai tạng.
3. Vô lượng thọ Phật bảo quan, trong
mũ có Phật Vô lượng thọ, do bồ tát Quán tự
tại đội. Vì nhân quả của hai đấng tôn này có
khác nhau, dùng mũ này để biểu tỏ nghĩa
Quán tự tại vào quả vị là Vô lượng thọ.
4. Tháp bà bảo quan, là mũ có đặt tháp
bà. Ngoài ra, có mũ một Phật của hóa Phật
(mũ hóa Phật), mũ sư tử có đặt đầu sư tử,
mũ kim tuyến, mũ đầu lâu, mũ hoa và mũ
lọn tóc v.v...
BẢO QUAN BỒ TÁT
Bảo quan, Phạm: Ratna-kùỉa, hoặc
Ratna-makuỉa (dịch âm là La đát na ma
câu tra). Còn gọi là Bảo quan đồng tử, Bảo
quan đồng tử bồ tát. Là vị Bồ tát bày ở ngôi
thứ hai phía bắc bồ tát Văn thù sư lợi trong
viện Văn thù thuộc hiện đồ Thai tạng giới
mạn đồ la. Bảo quan (mũ báu) hàm ý là
trang nghiêm,
Phạm thiên, Đế
thích, vua chúa,
công khanh đều
đội mũ báu đẹp
đẽ. Vị tôn này
tuy lấy cái đức
phúc tuệ trang
nghiêm của bồ
tát Văn thù làm
chủ, nhưng
không phải chỉ
trang nghiêm
cho chính mình,
mà còn làm lợi
ích cho chúng sinh, khiến được phúc tuệ
trang nghiêm.
Mật hiệu của vị tôn này là Trang nghiêm
Bồ Tát Bảo Quan

(Thai Tạng Giới Mạn Đồ La) BẢO PHƯỜNG

kim cương, chủng tử là (ka), hình Tam
muội da là mũ báu trên hoa sen xanh. Hình
tượng màu vàng, ngửa bàn tay phải để ở
ngực, tay cầm ba cánh hoa bằng ngọc báu,
khuỷu tay trái mở ra và ngửa lên, bốn ngón
tay hơi co lại để cầm hoa sen, trên hoa có
mũ báu, ngồi bán già trên tòa sen đỏ. Chân
ngôn thì dùng Nhất thiết chư Phật chân
ngôn được nói trong kinh Đại nhật quyển
2 phẩm Phổ thông chân ngôn tạng. [X. kinh
Đại nhật Q.5 phẩm Bí mật mạn đồ la; Đại
nhật kinh sớ Q.6, Q 16; Bí tạng kí].
BẢO QUAN THÍCH CA
...........
Chỉ tượng đức Thích ca đội mũ báu trên
đầu. Loại tượng vẽ này, ở chính giữa đặt
Phật Đại nhật, cạnh bên trái Phật A súc,
Phật Bảo sinh, cạnh bên phải Phật Di đà,
Phật Thích ca, đó là năm Phật. Lúc đầu có
lẽ chỉ tạo tượng cho đẹp đẽ, nên trang sức
bằng mũ báu
anh lạc, nhưng
đời sau thì cho
Bảo quan
Thích ca tức là
tướng Chuyển
luân thánh
vương của Phật
Đại thừa, dùng
để phân biệt với
tướng chán tục
xuất gia của
Phật Tiểu thừa.
Khi trong chùa
viện có thờ mười sáu vị la hán, thì vị tôn ở
chính giữa là Bảo quan Thích ca. [X. Đại
đường tây vực kí Q.8; Tập thần châu tam
bảo cảm thông lục Q.trung phần 5].
BẢO QUANG THIÊN TỬ
Là một trong Tam quang thiên tử. Còn

gọi là Bảo ý nhật thiên tử, Nhật thiên tử.
Là hóa thân của bồ tát Quan thế âm, nội
thần của trời Đế thích. [X. kinh Pháp hoa
phẩm Tự; Pháp hoa văn cú Q.2]. (xt. Tam
Quang Thiên Tử).
BẢO QUANG TỰ
Vị trí chùa nằm ở Tân đô tỉnh Tứ
xuyên. Xây dựng vào đời Đông Hán, đến
đời Tùy gọi là chùa Đại thạch. Năm Quảng
minh thứ 2 (881), Vua Hi tôn nhà Đường
đã đến ở đây để tránh loạn Hoàng sào, tháp
xá lợi trong chùa bỗng nhiên phóng ra ánh
sáng, vua Hi tôn liền cho xây lại tháp, đồng
thời, sai quốc sư Ngộ đạt sửa sang chùa cảnh
và đổi tên là chùa Bảo quang. Cứ nghe
truyền thì vào thời toàn thịnh ở đời Tống,
tăng chúng trong chùa đông tới ba nghìn
người, thành là ngôi danh lam nổi tiếng cả
trong và ngoài nước.
Trong đời Minh, chùa trở nên hoang
phế, đến năm Khang hi thứ 9 (1670) đời
Thanh được xây cất lại. Cuối đời Thanh,
trong thời kì pháp sư Tông hưng trụ trì,
được đại sư Thanh phúc tặng ba viên Xá
lợi và hai pho tượng Phật bằng ngọc. Chùa
có diện tích bằng hai mươi nghìn mét vuông
đất, ngoài điện Thất Phật, điện Đại hùng,
nhà thờ năm trăm La hán ra, trong chùa
còn có mười sáu đình viện khác. Ngoài ra,
chùa còn bảo tồn năm quyển “Đại phương
quảng Phật
hoa nghiêm
kinh” từ đời
Minh, được
viết trên
nền giấy
màu xanh
bằng vàng
và bạc trộn
lẫn với
nhau và Tháp Xá Lợi Quang
BẢO QUANG TỰ
Tượng Phật Thích Ca Bảo Quan

tấm bìa đá Nghìn Phật khắc vào năm Đại
đồng thứ 6 (540) đời Lương nam triều.
BẢO QUÍ
.....
Vị tăng đời Tùy. Là học trò của ngài
Đạo an đời Bắc Chu. Rộng thông các sách,
đặc biệt tinh thông Luật học. Năm sinh năm
mất và quê quán đều không rõ. Chi mẫn
độ đời Tấn đã biên soạn “Hợp duy ma kinh”
5 quyển, tổng hợp tinh nghĩa của ba dịch
giả Chi khiêm, Trúc pháp hộ và Trúc thúc
lan mà thành. Bảo quí bắt chước phương
pháp của Chi mẫn độ, tổng hợp tinh nghĩa
của ba loại kinh kim quang minh mà biên
tập thành “Hợp bộ kim quang minh kinh”
8 quyển, còn gọi là Tân hợp Kim quang
minh kinh. Thời bấy giờ, kinh Kim quang
minh có ba loại dịch bản, tức bản bốn quyển
của Đàm vô sấm, bản năm quyển của Da
xá quật đa, và bản bảy quyển của Chân đế.
Sư lại thỉnh Xà na quật đa dịch phẩm Ngân
chủ đà la ni và phẩm Chúc lụy để thêm
vào. Năm Khai hoàng 17 (597) dâng trình
vua Văn đế, nhà vua viết tựa. [X. Lịch đại
Tam bảo kỉ Q.12; Thích thị kê cổ lược
Q.2].
BẢO QUYỂN
Là loại văn học diễn biến từ thể văn
biến đời Đường. Sản sinh vào khoảng đời
Tống, Nguyên và lưu hành ở khoảng năm
Chính đức (1506-1521) đời Vũ tôn nhà
Minh đến cuối đời Thanh, đầu thời Dân
quốc. Thời vua Chân tôn nhà Tống, các
tăng sĩ bị cấm không được giảng tụng bằng
văn biến thể, từ đó văn biến thể biến thành
hình thức “Đàm kinh”, “Thuyết kinh”,
“Thuyết tham thỉnh”, cũng tức là cái biến
tướng của văn biến thể được phát triển, bảo
quyển cũng nhân thời vận đó mà sản sinh.
Nội dung kết cấu của bảo quyển với văn

biến thể đại khái chỉ khác nhau chút ít,
phần nhiều ngôn ngữ thông tục dễ hiểu,
phối hợp âm nhạc, thêm giọng ngâm tụng
nhằm mục đích thông tục hóa. Cái được
tụng giảng là bảo quyền Phật giáo lấy nhân
quả báo ứng, sự tích trong đạo Phật làm
chủ yếu, cũng có khi lấy bảo quyển phi Phật
giáo như truyện cổ dân gian, truyện cổ Thần
đạo làm chủ yếu.
Tương truyền bảo quyền đầu tiên là
bảo quyển Hương sơn, do Thiền sư Phổ
minh đời Tống viết. Nhưng khảo sát thực
tế thì cho thấy, bảo quyển Hương sơn, bảo
quyển Tiêu thích chân không, bảo quyển
Mục liên cứu mẫu xuất li địa ngục thăng
thiên v.v... là những bảo quyển sớm nhất.
Bảo quyển Phật giáo có thể chia làm hai
loại là kinh văn khuyên đời và truyện cổ
Phật giáo. Ở thời kì đầu, bảo quyển thường
được gọi là Kinh. Như bảo quyển Dược sư
bản nguyện công đức là hoàn toàn diễn
kinh Dược sư bản nguyện chứ không thuật
kĩ truyện cổ. Những bảo quyển phi Phật
giáo tương đối nổi tiếng thì có bảo quyển
Trân châu tháp, bảo quyển Mạnh khương
nữ, bảo quyển Anh đài v.v... Những bảo
quyền kể truyện cổ Phật giáo rất được
dân gian hoan nghênh, và bảo quyển Mục
liên cứu mẹ thoát khỏi địa ngục sinh lên
cõi trời là thí dụ đẹp nhất. Ngoài ra còn
có bảo quyển Mục liên (khác với bảo
quyển Thăng thiên), bảo quyển Hương
sơn, bảo quyển Diệu anh v.v... hoặc tường
thuật về sự tu đạo cứu đời của Bồ tát,
hoặc nói về quá trình tu hành của thiện
nam tín nữ dân gian, đối với phụ nữ rất
có ảnh hưởng.
Danh từ “bảo quyển” chỉ là tên gọi
chung cho loại sách này, chứ tên sách
riêng biệt thì chưa chắc đã có hai chữ
bảo quyển, mà chỉ gọi là “quyển”, là
“kinh”, cũng có khi gọi là chân kinh, khoa
nghi, bảo sám, bảo truyện v.v... Tuyên

BẢO QUÍ

giảng bảo quyển, gọi là “Tuyên quyển”.
Khi tuyên quyển, trước hết phải thắp
hương thỉnh Phật, bao hàm sắc thái tôn
giáo đậm đà, khác với sự giảng diễn thông
thường.
Thể lệ của bảo quyển lấy văn vần làm
chủ, dùng văn xuôi thuyết minh bổ sung.
Thông thường mỗi bản chia làm hai mươi
bốn phẩm, trong mỗi phẩm lại tách ra làm
bốn phần:
1. Phần nghi thức, mở đầu và kết thúc
đều phải thắp hương nghinh thỉnh, nghinh
tống Phật Bồ tát Thần linh, những bài kệ
đọc lúc này là kệ khai kinh, kệ tán hương,
kệ thu kinh.
2. Phần tâu bạch, trước văn vần trong
mỗi phẩm, dùng văn xuôi nói miệng để tâu
bạch.
3. Phần ngâm tụng, là thể thường của
bảo quyển, phần nhiều dùng văn vần thể
bảy chữ hoặc mười chữ để ngâm tụng.
4. Phần ca xướng, dùng các bài hát thêm
vào giữa phẩm hoặc cuối phẩm. Các bài
thông dụng hơn cả là Trú vân phi, Hoàng
oanh nhi, Sơn pha dương, Nhạn nhi lạc,
Bàn trang đài (áng mây bay, chim hoàng
oanh, con dê dốc núi, con nhạn lạc, bên
đài trang), hoặc phối với các sênh tre, điệu
đàn để dễ xướng tụng.
Bảo quyển thường bị lạm dụng thành
tôn giáo dân gian bí mật, làm công cụ tổ
chức của các hội đoàn bí mật, các tôn giáo
dân gian như Bạch liên giáo, La giáo, Hoằng
dương giáo, Văn hương giáo trong đời nhà
Minh, đều dùng bảo quyển làm kinh quyển
phụng trì, cho nên bảo quyển thường bị
các thế lực chính trị cấm lưu truyền. Những
tác phẩm hiện còn không được bao nhiêu,
theo những người sưu tập gần đây thì tổng
số ước chừng chỉ còn độ một trăm bản mà

thôi. [X. Trung quốc tục văn học sử (Trịnh
chấn đạc); Bảo quyển chi nghiên cứu (Trạch
điền thụy huệ)].
BẢO QUỲNH
.....
Vị tăng đời Lương thời Nam bắc triều.
Người huyện Đông hoàn (Thủy tố, Sơn
đông), họ Từ. Sau lánh nạn đến ở Tì lăng
khúc a (huyện Đơn dương tỉnh Giang tô).
Xuất gia từ nhỏ, thờ sa môn Pháp thông
làm thầy, được coi là đạo khí. Hơn mười
lăm tuổi, thụ học tông nghĩa Thành thực
của ngài Pháp vân chùa Quang trạch, sau
chuyển đến chỗ Nam giản Tiên sư, nghiên
tập Tì đàm học. Tiên sư thấy người trong
bụng rất mừng, bèn dặn môn đồ dạy viết.
Trong năm thụ giới Cụ túc đã có thể thuật
lại những lời mà vị giảng kinh đã nói, sau
năm năm được bổ nhiệm chức Pháp chủ,
rồi cùng với Tiên sư hoằng hóa ở Hàng
châu và Hành châu, từng được Lương vũ
đế vời vào điện Thọ quang để đàm đạo. Về
sau, xin cáo từ trở về làng, giảng đạo ở chùa
Kiến an, rồng trắng thường đến chỗ sư ngồi
giảng, mọi người trông thấy đều kinh lạ và
gọi sư là “Bạch quỳnh” (ngọc trắng). Vì lời
thỉnh cầu của Giản tử Chu hoằng chính,
sư lại một lần nữa về Kinh đô, giảng luận
Thành thực, trong thời kì này cũng có nhiều
hiện tượng linh dị. Kịp đến thời Vũ đế, Văn
đế nhà Trần, sư được cử làm Kinh ấp Đại
tăng chính, ra sức sửa đổi thói tệ cũ, khiến
Tăng Ni tự kiểm điểm nghiêm túc. Thanh
danh của sư truyền khắp bốn phương, cả
các nước Đông hải cũng sai sứ đến xin vẽ
hình tượng của sư để về thờ vọng. Năm
Chí đức thứ 2 đời Trần, sư nhập tịch, thọ
tám mươi mốt tuổi, an táng ở phía sau Chung
sơn.
Sư giảng thuyết giỏi, như giảng luận
Thành thật chín mươi mốt lần, kinh Niết
bàn ba mươi lần, kinh Đại phẩm Bát Nhã
năm lần; trứ tác cũng nhiều, như Thành

thật huyền nghĩa 20 quyển, Thành thật văn sớ 16 quyển, Niết bàn sớ 17 quyển, Đại BẢO QUỲNH

phẩm sớ 13 quyển, Đại thừa nghĩa 10 quyển,
Pháp hoa, Duy ma văn sớ mỗi thứ đều mấy
quyển. [X. Tục cao tăng truyện Q.7; Lục
học tăng truyện Q.22; Phật tổ lịch đại thông
tải Q.10].
BẢO QUỐC TỰ
..
Vị trí chùa nằm ở sườn núi Linh sơn,
cách huyện Ngân về phía tây mười lăm cây
số thuộc tỉnh Triết giang. Được sáng lập
vào đời Đường, lúc đầu gọi là chùa Linh
sơn. Năm Hội xương thứ 5 (845), Vũ tôn
diệt Phật, chùa bị phá hủy. Niên hiệu Quảng
minh năm đầu (880), được xây lại, nhà vua
ban hiệu là “Bảo Quốc Tự”. Niên hiệu Trị
bình năm đầu (1064) đời Tống, đổi tên là
viện Tinh tiến, về sau lại lấy lại tên cũ Bảo
quốc tự. Đại điện được dựng vào khoảng
năm Đại trung tường phù (1008-1016) nhà
Bắc Tống, là cấu trúc bằng gỗ lâu đời nhất
hiện còn của vùng Giang nam. Còn các
điện khác như điện Thiên vương, điện
Quan âm v.v... phần nhiều được sửa lại hoặc
làm thêm từ sau năm Khang hi (1662-1722)
đời Thanh.
BẢO SÁT
.....
I.Bảo sát. Tôn xưng cõi Phật. Sát,
tiếng Phạm:Kwetra, hàm ý là ruộng đất,
như kinh Đại A di đà, kinh Quán vô lượng
thọ, đều nói cõi Phật được trang nghiêm
bằng bảy thứ báu, cho nên gọi là Bảo sát.
Cũng có chỗ gọi là Bảo quốc, Bảo giới.
[X. kinh Đại thừa vô lượng thọ trang
nghiêm Q.hạ; luận Tịnh độ Q.thượng (Ca
tài)].
II.Bảo sát. Mĩ danh gọi chùa Phật, tháp
Phật. Pháp uyển châu lâm quyển 55 (Đại
53, 707 trung), nói: “Phá tà ngoại đạo, giữ
chắc chính quốc, già lam, bảo sát, giảng hội

truyền kinh, tiếng đức vang vọng”.
BẢO SINH ẤN
Chỉ ấn hình báu do đức Bảo sinh Như
lai kết trong hội Kim cương giới Tam muội
da thuộc Mật giáo. Ấn này
tức tay thành kim cương
phọc, dựng thẳng hai
ngón giữa của tay trái tay
phải để biểu thị hình báu.
[X. kinh Diệu cát tường
bình đẳng bí mật tối
thượng quán môn đại giáo
vương Q.3].
BẢO SINH ĐÀ LA NI KINH
Có một quyển. Còn gọi là Bảo sinh kinh.
Do ngài Thí hộ đời Tống dịch. Thu vào
Đại chính tạng tập 21. Trước hết, kinh dẫn
thuật đà la ni, sau đó nói rõ về công đức
của đà la ni, bảo nếu đọc tụng đủ bảy ngày
thì có thể được thiên nhãn thanh tịnh. Lại
nếu có người được nghe đà la ni này rồi
thường nhớ nghĩ không dứt, thì sẽ có thể
chứng được Bồ đề.
BẢO SINH PHẬT
Bảo sinh, Phạm: Ratna - saôbhava,
dịch âm là La đát nẵng tam bà phạ; tên Tây
tạng làRin-chen #byun-ba. Còn gọi là
Bảo sinh Như lai. Là một trong năm đức
Phật thuộc Kim cương giới trong Mật giáo.
Đặt trong năm giải thoát luân trên Kim
cương giới mạn đô la Thành thân hội, chính
giữa nguyệt luân ở phương nam. Vị tôn này
dùng ngọc báu đầy đủ công đức để làm cho
hết thảy chúng sinh đều đạt được điều sở
nguyện; cũng có thể làm phép quán đính
cho hành giả khi lên đến địa vị Pháp vương.
Nhiếp trong Bảo bộ thuộc năm bộ, chủ về
bình đẳng tính trí trong năm trí.
Ấn Bảo Sinh
BẢO QUỐC TỰ

Mật hiệu của vị tôn này là Bình đẳng
kim cương, chủng tử là (trà#) hoặc (ja),
hình Tam muội da là ngọc báu. Về hình
tượng thì trong các hội thuộc Kim cương
giới có khác nhau, như trong hội Thành
thân thì toàn thân là màu vàng, tay trái
nắm lại đặt ở
dưới rốn, tay
phải duỗi
xuống và bàn
tay hướng ra,
ngón vô danh
và ngón út hơi
co lại, còn ba
ngón kia thì
duỗi thẳng,
kết ấn Thí
nguyện, ngồi
xếp bằng trên tòa sen. Còn theo Đại lạc
kim cương tát đỏa tu hành thành tựu nghi
quĩ chép, thì thân màu vàng, tay trái nắm
lại, cầm góc áo đặt trước ngực, tay phải kết
ấn Thí nguyện. Lại xưa nay, hình tượng
của vị tôn này giống với Bảo chàng Như lai
ở phương đông trong Thai tạng giới mạn
đồ la, cho nên được coi là đồng thể.
Kinh Kim quang minh quyển 1, kinh
Quán Phật tam muội hải quyển 9, kinh Đà
la ni tập quyển 10, bảo trong bốn đức Phật
ở bốn phương, thì vị tôn này tương đương
với Phật Bảo tướng ở phương nam, và cũng
tương đương với Phật Bảo chàng ở phương
nam nói trong kinh Kim quang minh tối
thắng vương quyển 8. [X. kinh Kim cương
đính du già trung lược xuất niệm tụng Q.1;
kinh Thủ hộ quốc giới đà la ni Q.2; kinh
Kim cương đính Q.thượng; Kim cương đính
du già lược thuật tam thập thất tôn tâm yếu].
BẢO SỞ
Đối lại với “Hóa thành”. Có nghĩa là

chỗ ở quí báu, thí dụ Niết bàn cùng tột.
Hóa thành, thí dụ Niết bàn của Tiểu thừa,
ở gần nhưng chưa phải là đích thực; Bảo
sở, tức thí dụ Niết bàn của Đại thừa, trỏ nơi
đích thực chứng ngộ an trú. [X. kinh Pháp
hoa phẩm Hóa thành dụ].
BẢO SỚ
.....
Gồm ba mươi quyển. Còn gọi là A tì đạt
ma câu xá luận sớ, Câu xá luận bảo sớ, Câu
xá luận sớ. Do ngài Pháp bảo đời Đường
soạn. Thu vào Đại chính tạng tập 41. Cùng
với Câu xá luận sớ của Thần thái, Câu xá
luận kí của Phổ quang, gọi chung là ba bộ
đại sớ của luận Câu xá. (xt. Câu Xá Luận
Sớ).
BẢO SƠN THẠCH QUẬT
Hang đá Bảo sơn. Vị trí nằm về phía
tây huyện An dương tỉnh Hà nam. Do học
trò của Luật sư Quang thống là Đạo bằng
đục mở vào năm Vũ định thứ 4 (546) đời
Đông Ngụy, lúc đầu gọi là chùa Bảo sơn,
sau đổi là chùa Linh tuyền. Năm Thiên bảo
thứ 10 (559), Đạo bằng nhập tịch ở đây.
Có hai nơi hang đá, hang Đại lưu ở phía
nam chùa (còn gọi là đông Chu sa), hang
Đại trụ ở phía bắc chùa (còn gọi là động
Hưởng đường).
Trong hang Đại
lưu có ba tôn
tượng Thích ca.
Di đà, Di lặc, cứ
theo cách tạo
hình mà suy
đoán thì Đạo
bằng đã đục mở
vào thời đại
Đông Ngụy.
Hang Đại trụ đã
do đệ tử của Đạo
bằng là Linh dụ
Phật Bảo Sinh
Thần Vương Ca Tì La ở ngoài

hang đá núi Bảo Sơn BẢO SƠN THẠCH QUẬT

đục mở vào năm Khai hoàng thứ 9 (589)
đời Tùy. Tên gọi của hai hang là do Linh
dụ đặt định, căn cứ theo tính lực kim cương
của trời Na la diên để biểu thị ý Chính pháp
tồn tại lâu dài. Đồng thời, trên vách đá ở cả
trong lẫn ngoài hang, có chạm trổ tượng
của Ca tì la thần vương, Na la diên thần
vương, và khắc các kinh văn trong kinh
Pháp hoa phẩm Thọ lượng, kinh Thắng
man chương Nhất thừa, kinh Đại tập phần
Nguyệt tạng phẩm Pháp diệt tận và kệ vô
thường của Tuyết sơn đồng tử bỏ mình cầu
pháp trong kinh Niết bàn.
Bản thân sư Linh dụ đã từng trải nỗi
đau đớn của thời Bắc Chu phá diệt Phật
pháp, sợ rằng Phật pháp sẽ tuyệt diệt, cho
nên phát nguyện khắc kinh đá, cùng với
kinh đá ở chùa Vân cư núi Phòng sơn, cùng
là những sản vật của tư tưởng thời đại mạt
pháp sắp đến, đều dự phòng pháp diệt mà
khắc kinh điển trên bản đá. (xt. Phóng Sơn).
BẢO TẠNG
......
Có nghĩa là kho tàng cất chứa những
vật trân quí. Có hai thí dụ:
I.Bảo tạng. Thí dụ Diệu pháp huyền
nhiệm có khả năng cứu giúp chúng sinh khổ
nạn. Còn gọi là Pháp tạng. Kinh Vô lượng
thọ (Đại 12, 269 hạ), nói: “Kho báu vô lượng
tự nhiên phát ứng, giáo hóa an lập vô số
chúng sinh”. [X. kinh Pháp hoa phẩm Tín
giải; kinh Văn thù sư lợi hiện bảo tạng].
II.Bảo tạng. Thí dụ tự tính bản lai,
cũng tức là Phật tính. Cảnh đức truyền đăng
lục quyển 28 (Đại 51, 440 hạ), nói: “Kho
báu của chính nhà ngươi đầy đủ hết thảy,
tự do sử dụng, chẳng phải đi tìm ở ngoài”.
BẢO TẠNG LUẬN
I.Bảo tạng luận. Có một quyển. Do
ngài Tăng triệu (374-414) đời Hậu Tần

soạn. Thu vào Đại chính tạng tập 45. Nội
dung thuyết minh thể dụng của chân như
pháp tính, chia làm ba phẩm là phẩm
Quảng chiếu không hữu, phẩm Li vi thể
tịnh, phẩm Bản tế hư huyền. Những điều
trình bày trong luận này thường được dẫn
dụng trong các bộ Ngữ lục của các sư Lương
giới ở Động sơn, Văn yển ở Vân môn cuối
đời Đường và trong Tông kính lục của Diên
thọ ở thời Tống, đủ chứng tỏ luận này là
chỗ dựa trọng yếu của Thiền gia.
Tuy nhiên, luận này khác với các luận
trong Triệu luận do Tăng triệu soạn, và nó
cũng chưa được ghi trong các kinh tịch chí
như: “Pháp luận mục lục” (thu vào Xuất
tam tạng kí tập quyển 12) của Lục trừng
thời Lưu Tống, Lương cao tăng truyện
quyển 6 Tăng triệu truyện, Tùy thư và
Đường thư v.v... Vả lại, cách hành văn trong
luận này rất khác với các câu văn của Tăng
triệu trong Triệu luận và trong các bài tựa
của những kinh luận do Tăng triệu soạn,
mà trái lại, phần nhiều là cách dùng lời của
Thiền gia, cho nên có thể ngờ luận này là
tác phẩm ngụy thác của Thiền gia đời
Đường. [X. Tống sử Q.205, Q.208 Nghệ
văn chí; Thông sử lược Q.19; Tân biên chư
tôn giáo tạng tổng lục Q.3; Đông vực truyền
đăng mục lục Q.hạ; Hán ngụy lưỡng tấn
nam bắc triều Phật giáo sử đệ nhị phần đệ
cửu chương Tăng triệu truyện lược (Thang
dụng đồng); Triệu luận nghiên cứu (Trủng
bản Thiện long); Bảo tạng luận chi tư tưởng
sử đích ý nghĩa (Liêm điền mậu hùng)].
II.Bảo tạng luận. Là tác phẩm Nhân
minh của Tây tạng. Do Giả tào kiệt đạt mã
nhân khâm trứ tác. Là sách giải thích các
tác phẩm “Định lượng luận” và “Chính lí
trích luận” thuộc Nhân minh học.
BẢO TẠNG NHƯ LAI
Còn gọi là Bảo tạng Phật. Là con trai
BẢO TẠNG

của Phạm chí Bảo hải, sau khi xuất gia thành
đạo, hiệu là Bảo tạng Như lai. Khi còn là
vua Vô tránh niệm ở đời quá khứ xa xưa,
Phật A di đà đã y vào đức Phật này mà phát
tâm thành đạo. [X. kinh Tăng nhất a hàm
Q.43 phẩm Mã huyết Thiên tử; kinh Bi hoa
Q.8).
BẢO TẠNG THẦN
.... ... .
Phạm: Jambhala. Là vua Đại dạ xoa
trông coi kho của báu vô tận. Cứ theo kinh
Bảo tạng thần đại minh mạn nô la nghi quĩ
quyển thượng chép, thì khi đức Thích tôn
tu hạnh Bồ tát ở kiếp quá khứ đã từng chữa
trị cho một bệnh tỉ khưu, tỉ khưu ấy liền vì
đức Thích tôn mà nói ra Bảo tạng thần
mạn nô la bí mật tam muội nghi quĩ. Về
công đức trì kinh, thì cũng kinh trên nói,
nếu tụng kinh này thì người không có của
sẽ được của, người không có yên lành sẽ
được yên lành, tất cả những điều mong cầu
đều được thành tựu. Lại nếu người được
thấy, được nghe thì tất cả trọng tội đã do
ngu dại mà tạo nên trong nhiều đời nhiều
kiếp ở quá khứ, đều được tiêu trừ.
Hình tượng của thần Bảo tạng mầu mây
xanh, dùng các loại vật báu trang sức; tay
phải làm dáng cho nguyện ước, có quả am
ma lặc trong bàn tay, tay trái cầm cái túi
chứa đầy của báu, ngồi xếp bằng trên tòa sư
tử.
BẢO TẠNG THIÊN
Còn gọi là Bảo tạng thiên nữ. Thần chủ
về phúc đức, vì thế được coi là đồng với
Cát tường thiên, Biện tài thiên. Dịch âm
của tiếng Phạm là Tra la khư, nhưng không
phải phiên từ chữ Phạm “bảo tạng”, mà là
do Tra la khư, tên gọi của Bảo tạng thiên
vương nói trong Bảo tạng thiên nữ đà la ni
pháp. Tiếng Phạm của Tra la khư thế nào

thì chưa được rõ, mà tiếng Phạmtàrakalà
nghĩa “người cứu giúp”, lại cũng là tên của
ác ma.
Cứ theo Bảo tạng thiên nữ đà la ni pháp
chép, thì trời này có uy đức lớn, sức thần
không gì sánh kịp, có thể làm những việc
thù thắng ở thế gian, như xoay trời chuyển
đất, nghiêng núi lật biển, đánh nhau được
thua do ý chí mà thành, lụa là vàng bạc
chất cao như núi, có thể thỏa mãn những
điều mong ước như quan chức, kĩ nghệ,
phòng giặc, chữa bệnh v.v... Hình tượng là
hình Thiên nữ, thân cao hai thước năm
tấc (Tàu), đầu đội mũ hoa, mình mặc áo đỏ
tươi, thắt đai vàng, đi hài đen, tay phải cầm
hoa sen, tay trái cầm ngọc báu như ý tròn
sáng lấp lánh.
BẢO TẤT ĐỊA THÀNH PHẬT ĐÀ LA NI KINH
Có một quyển. Do ngài Bất không đời
Đường dịch. Thu vào Đại chính tạng tập
19. Khi đức Phật ở nước Ma già đà, vườn
Thanh tịnh bên bờ hồ Bạch liên, vì Kim
cương thủ và các đại Bồ tát nói rõ về công
đức của xá lợi Phật cùng với nội dung thần
chú và phép tu trì mà thuyết kinh này. Chữ
“Bảo” trong đề kinh tức chỉ ngọc báu như
ý và ấn báu; ngọc, biểu trưng tâm tính của
chúng sinh; ấn, biểu trưng công đức của Xá
lợi Phật. Nghĩa là khi tu pháp và cúng dường
Xá lợi thì có thể tiêu trừ tất các tội nặng
như bốn tội trọng, năm tội nghịch và tội
phỉ báng pháp và được vô lượng phúc trí,
thoát khỏi sinh tử, kéo dài tuổi thọ, sau khi
mệnh chung, tùy theo ý nguyện của mình,
các cõi Tịnh độ trong mười phương, muốn
sinh vào cõi nào thì liền được sinh vào cõi
ấy.
BẢO THẠCH TỰ
Là một trong ba mươi mốt bản sơn
BẢO THẠCH TỰ

(chùa chính) của nước đại Hàn. Vị trí chùa
nằm trên núi Tiến lạc, phía nam quận
Cẩm sơn thuộc Trung thanh nam đạo,
do vị tăng người Tân
la tên là Tổ khưu sáng
lập vào năm vua Hiến
khang thứ 11 (885) sau
khi cùng với sư
Nguyên giác và
Nguyên thuận đến
Trung quốc vào thời
nhà Đường học đạo ở
vùng Bảo chí núi
Chung nam trở về. Về sau, dần dần hoang
phế. Năm Tuyên tổ thứ 26 (1592) triều
Lí, Phong thần Tú cát xâm nhập, chùa bị
bỏ hẳn. Năm Tuyên tổ 33, vị tăng tên là
Tam khâu làm lại. Năm Nhân tổ thứ 6
(1628), Khâu hải lại dựng lại. Về sau lại
bị cháy, điện đại hùng biến thành đống
tro tàn. Lí thái vương năm 18 (1681), tín
sĩ Lưu thiên hách, vâng mệnh vua tổ chức
lễ cầu đảo một trăm ngày và khởi công
làm chùa lại, đến năm sau thì hoàn tất.
Trong chùa có dựng bia kỉ niệm đại sư
Linh khuê. Lối đi vào chùa rậm rạp, có
dựng một tấm bia “Nghĩa binh tăng tướng”
(vị tăng tướng chỉ huy nghĩa binh) để kỉ
niệm các tăng lữ đã bỏ mình trong cuộc
kháng chiến chống quân Nhật. [X. Đông
quốc dư địa thắng lãm Q.33; Triều tiên
Phật giáo chi tự dữ lịch sử].
BẢO THÀNH
.....
Có nghĩa là thành đầy dẫy của báu,
thí dụ chính pháp của Phật. Kinh Niết
bàn (bản Bắc) quyển 2 (Đại 12, 376
trang), nói: “Này các tỉ khưu! Thế nào
gọi là thành báu chính pháp trang
nghiêm? - Có đầy đủ mọi thứ công đức

quí báu - giới, định, trí tuệ làm tường
vách hào lũy”.
BẢO THÁNH TỰ
........
Vị trí chùa nằm ở Ngô huyện tỉnh Giang
tô. Được dựng vào đời Đường, thường bị
hủy hoại qua các thời đại rồi lại được khôi
phục. Trong Đại hùng bảo điện có tượng
của mười tám vị La hán đắp bằng đất, rất
nổi tiếng. Năm Dân quốc 16 (1927) bị hỏa
hoạn, số tượng mười tám La hán nay chỉ
còn một nửa, cùng với các tượng La hán
của chùa Linh ẩn và am Tử kim, người đời
gọi là “La hán trong thiên hạ còn có hai
nhà rưỡi”. Trong số một nửa La hán của
chùa Bảo thánh, thì năm vị còn hoàn chỉnh,
bốn vị kia là do
đời sau đắp thêm
để chỉnh tu.
Nhận xét qua tác
phẩm may mà
còn đến nay, thì
thấy không phù
hợp với cái khí
phách mạnh mẽ
to lớn của các
tượng được đắp
vào đời Đường;
nhưng cái kĩ
thuật nặn đắp về tỉ lệ tinh vi, thần tình
sinh động và chất phác hồn hậu, thì thực
đã bắt chước cái phong cách của Dương
huệ chi, nhà điêu khắc đại tài ở đời Đường.
BẢO THÁP
Là mĩ danh để gọi tháp Phật, cũng chỉ
tháp được trang sức bằng các thứ quí báu.
Cứ theo kinh Pháp hoa phẩm Bảo tháp
chép, thì có tháp bảy báu từ dưới đất nhô
lên ở trước mặt đức Phật, lơ lửng giữa hư
không, có năm nghìn lan can, nghìn muôn
cỗ khám, được trang sức bằng vô số phan
phướn, treo những vòng anh lạc và chuông
Chùa Bảo Thạch

Một vị La Hán ở chùa Bảo Thánh BẢO THÀNH

báu; những phan phướn làm bằng bảy thứ
báu vàng, bạc, lưu li, xa cừ, mã não, chân
châu, mai khôi, và bốn mặt tháp đều tỏa ra
mùi hương chiên đàn Đa ma la bạt. [X. kinh
Pháp hoa phẩm Tựa; Lạc dương già lam kí
Q.2 Hồ thống tự; Phật tổ thống kỉ Q.41].
BẢO THIÊN TỈ KHƯU
Bảo thiên, Phạm: Ratnadeva, phiên âm
là Lặc na đề bà. Là một trong các đệ tử của
Phật. Cứ theo kinh Hiền ngu phẩm Bảo
thiên nhân duyên thứ 11 chép, thì Bảo thiên
nguyên là con của một trưởng giả ở nước
Xá vệ, khi sinh ra thì trời mưa bảy thứ báu
khắp trong nhà, do đó mà đặt tên là Lặc na
ma đề. Lớn lên, rộng thông tài nghệ. Sau
được nghe danh đức Phật, bèn từ biệt cha
mẹ, đến chỗ Phật xin xuất gia làm tỉ khưu
và chứng được quả A la hán.
BẢO THỤ
I.Bảo thụ. Có nghĩa là rừng cây được
tạo thành bằng các thứ trân báu, chỉ cây cỏ
ở cõi Tịnh độ cực lạc. Kinh Vô lượng thọ
quyển hạ (Đại 12, 273 hạ), nói: “Bốn
phương tự nhiên gió động, thổi khắp các
hàng cây báu, phát ra năm thứ âm thanh,
mưa xuống vô lượng hoa vi diệu”. [X. kinh
Pháp hoa phẩm Thọ lượng; kinh Vô lượng
thọ Q.thượng].
II.Bảo thụ. Tên gọi khác của cây kiếp
ba (Phạm:kalpa, nói tắt là kiếp thụ). Cây
kiếp ba sinh trưởng trong vườn vui sướng
của trời Đế thích, có thể tùy thời mà sinh
ra tất cả vật cần thiết, như áo xiêm, đồ trang
sức v.v... cho nên gọi là cây báu. Ngoài ra,
trong Kim cương giới thuộc Mật giáo, cây
báu được coi là một trong mười bảy vật tạp
cúng dường. Liên hoa bộ tâm nghi quĩ (Đại
18, 308 thượng), nói: “Kết Tát - đóa tam
muội, nên nghĩ như thế này: cây kiếp ba
vân, vân... hay cho các loại áo, để làm vật

nghiêm thân, đều là thứ cúng dường, thành
tựu mọi sự nghiệp, nay con dâng cúng hiến”.
[X. kinh Lục ba la mật Q.3; Kim cương đính
du già trung lược xuất niệm tụng kinh Q.4].
(xt. Kiếp Ba Thụ).
BẢO THỤ BỒ TÁT BỒ ĐỀ HÀNH KINH
Có một quyển. Còn gọi là Bảo thụ bồ
đề hành kinh. Do ngài Pháp hiền đời Bắc
Tống dịch. Thu vào Đại chính tạng tập 14.
Nội dung chép thuật truyện đồng tử Bảo
thụ mới ba tuổi mà đã dâng sen vàng cúng
Phật, đồng thời lại cùng với các tôn giả Đại
mục kiền liên, Xá lợi phất và bồ tát Cát
tường hỏi đáp lẫn nhau để nêu rõ pháp
nghĩa Đại thừa. Sau đó, Bảo thụ dâng một
đồ dùng đựng đầy thức ăn uống cúng dưòng
đức Phật và khắp cả chúng tăng mà dùng
không hết.
BẢO THỤ QUÁN
... ...
Còn gọi là Thụ quán. Là phép quán thứ
tư trong mười sáu phép quán được nói trong
kinh Quán vô lượng thọ; tức là quán tưởng
ở cõi Tịnh độ cực lạc có bảy lần hàng cây,
mỗi mỗi cây cao tám nghìn do tuần, các cây
đều có hoa lá bảy báu, mỗi mỗi hoa lá hiện
màu sắc báu khác nhau. Lại trên mỗi mỗi
cây có bảy lớp lưới giăng, và ở mỗi khoảng
lưới giăng có năm trăm ức cung điện hoa
báu, cũng như cung điện của Phạm vương.
BẢO THỦ BỒ TÁT
Bảo thủ, Phạm: Ratna-pàịi, dịch âm
là Ra đát nẵng bá ni. Còn gọi là Bảo chưởng
bồ tát. Là vị tôn ngôi thứ sáu trong chín vị
tôn bày ở viện Địa tạng trên hiện đồ Thai
tạng giới mạn đồ la của Mật giáo. Vị Bồ tát
này dùng ngọc báu như ý của tâm bồ đề
BẢO THỦ BỒ TÁT

thanh tịnh để thành tựu Tất địa trong thế
gian và xuất thế gian, cũng như ngọc báu
trong tay, có khả năng thỏa mãn hết thảy
điều mong ước, cho nên gọi là Bảo thủ bồ
tát. Mật hiệu là Mãn túc kim cương, chủng
tử là (paô), hình
Tam muội da là chày
ba chẽ. Hình tượng
là tay trái đặt ở cạnh
sườn, cầm hoa sen,
trên hoa có chày kim
cương ba chẽ, trên
chày có những lọn
tóc ngọc báu sáng
chói, bàn tay phải
duỗi thẳng đặt
ngang ngực và giữa
lòng bàn tay để viên
ngọc báu, ngồi bán già trên hoa sen màu
đỏ. [X. kinh Đại nhật Q.2 phẩm Cụ duyên;
Đại nhật kinh số Q.5, Q.10, Q.13; Nhiếp
đại nghi quĩ Q.2].
BẢO THỦ TỈ KHƯU
Bảo thủ, Phạm:Hiraịyapàịi. Là một
trong các đệ tử của đức Phật. Cứ theo kinh
Soạn tập bách duyên quyển 9 Bảo thủ tỉ
khưu duyên chép, thì thân phụ của Bảo
thủ là một trưởng giả ở nước Xá vệ, của
báu vô lượng. Khi Bảo thủ sinh ra, tướng
mạo đẹp đẽ đoan chính, ở đời hiếm có, trong
hai bàn tay tự nhiên sinh ra tiền vàng, lấy
đi không hết. Vì thế nên đặt tên là Bảo
thủ. Lúc nhỏ đã đến chỗ Phật xin xuất gia,
siêng chăm tu tập bèn chứng được quả A la
hán. Đức Phật nhân sự thỉnh cầu của ngài
A nan, mới nói về nhân duyên kiếp trước
của Bảo thủ.
BẢO TÍCH BỘ
........
Là bộ thứ hai trong năm bộ lớn của

kinh Đại thừa. Tức thu tập kinh Đại bảo
tích bốn mươi chín hội, một trăm hai mươi
quyển, và các bản dịch khác được tách riêng
ra từ kinh Đại phương quảng tam giới trở
xuống có ba mươi ba bộ, bốn mươi chín
quyển, cộng cả lại là tám mươi hai hội một
trăm sáu mươi chín quyển. Con số này là
do Khai nguyên thích giáo lục quyển 11
đời Đường qui định, tương đồng với con số
được liệt kê trong Đại tạng kinh mục lục
quyển thượng của chùa Tư khê pháp bảo
tư phúc Thiền ở Châu An cát, và Đại tạng
kinh mục lục quyển 1 của chùa Đại phổ
ninh thuộc tông Bạch vân núi Nam sơn
huyện Dư hàng lộ Hàng châu, nhưng lại
khác với Đại tạng mục lục quyển thượng
của Cao li, Chí nguyên pháp bảo khám đồng
tổng lục quyển 1 đời Nguyên, và Đại minh
tam tạng thánh giáo bắc tạng mục lục quyển
1 đời Minh v.v... Lại Đại chính tân tu đại
tạng thì thu rộng các bản dịch khác của
kinh Bảo tích và các kinh điển tương quan,
tập thành sáu mươi tư bộ ba trăm linh hai
quyển. Trong Đại tạng kinh bản dịch Tây
tạng cũng lập Bảo tích bộ, thu nhập tương
đương mười vạn phẩm thuộc pháp môn
Đại bảo tích trong kinh Đại bảo tích Hán
dịch. Ngoài ra, Duyệt tạng tri tân triều Minh
thì bỏ Bảo tích bộ mà sáp nhập vào Phương
đẳng bộ.
BẢO TÍCH PHẬT
Đức Phật này dùng Thánh đạo vô lậu
mà tích tập và trang nghiêm pháp bảo để
thành tựu Phật đạo, cho nên gọi là Bảo
tích Phật. Luận Đại trí độ quyển 9 (Đại 25,
124 trung), nói: “Dùng căn lực giác đạo vô
lậu mà tích tập pháp bảo nên gọi là bảo
tích; (...) khi đáng xuất sinh thì nhiều vật
báu cũng sinh, hoặc từ đất sinh, hoặc các
thứ báu tích tập từ trên trời mưa xuống,
nên gọi là bảo tích”.
Bồ Tát Bảo Thủ
(Thai Tạng Giới Mạn đồ La)

BẢO THỦ TỈ KHƯU

BẢO TÍCH TAM MUỘI
...........
Người vào Tam muội này, thấy suốt một
cách triệt để vô lượng cõi Phật, trong đó
chư Phật đang ở trong Tam muội này
thuyết pháp, cũng như ngọc báu ma ni có
khả năng ánh hiện hết thảy các thứ trân
bảo, cho nên gọi là Bảo tích tam muội.
Kinh Nhập pháp giới thể tính (Đại 12, 234
trang), nói: “Ví như ngọc báu ma ni, mài
chuốt xong rồi, để ở nơi sạch sẽ, tùy theo
địa phương ấy mà hiện ra các thứ trân
báu, không thể cùng tận. Cũng thế, này
Văn thù sư lợi! Ta ở trong Tam muội này,
nhìn về phương đông, thấy vô lượng a tăng
kỳ thế giới hiện tại chư Phật Như lai ala
ha tam miệu tam phật đà, rồi đến các
phương nam tây bắc và bốn duy trên dưới
cũng như thế, tức trong mười phương vô
lượng a tăng kì thế giới hiện tại, ta đều
thấy các đức Như lai đang ở trong Tam
muội này vì mọi người mà nói pháp”. [X
kinh Bảo tích tam muộivăn thù sư lợi bồ
tát vấn pháp thân].
BẢO TÍCH TRƯỞNG GIẢ TỬ
Cứ theo kinh Duy ma cật sở thuyết phẩm
Phật quốc chép, thì ở thành Tì da li có người
con của một trưởng giả tên là Bảo tích, đã
cùng với năm trăm người con của các trưởng
giả khác, đều cầm lọng bảy báu đến dâng
cúng đức Phật. Phật dùng thần lực hợp tất
cả các lọng báu làm một cái, rồi khiến núi
Tu di, núi Thiết vi, sông ngòi, tinh tú, cung
trời, cung rồng và chư Phật trong mười
phương đang nói pháp, tất cả đều hiển hiện
trong chiếc lọng báu ấy. Sau đó, Bảo tích
dâng kệ tán Phật, rồi thỉnh vấn đức Phật
về phép tu Tịnh độ của Bồ tát; đức Phật
bèn nói pháp cho Bảo tích nghe, bảo rằng,
nếu Bồ tát muốn được Tịnh độ, thì phải

làm cho tâm mình trong sạch, tùy nơi tâm
mình sạch mà cõi Phật sạch.
BẢO TÍNH
.....
Phạm:ratna gotra. Là tên gọi khác của
Như lai tạng (Phạm: tathàgata-garbha).
Trong những phiền não tham sân của chúng
sinh, Như lai tạng vẫn không mất cái tính
chân như thanh tịnh, cũng như vàng trong
đống phẩn nhơ không đổi tính của nó, cho
nên gọi là bảo tính. Trong luận Cứu kính
nhất thừa bảo tính giải thích rất tường tận.
BẢO TÍNH CÔNG ĐỨC THẢO
Chỉ bảy thứ báu làm đẹp cõi Tịnh độ;
bảy thứ báu này mềm mại như cỏ, ai đụng
vào thì cảm thấy niềm vui sướng thù thắng,
vì thế gọi là cỏ công đức có tính quí báu.
Vô lượng thọ kinh ưu ba đề xá nguyện sinh
kệ nói (Đại 26, 230 hạ): “Cỏ công đức tính
báu, mềm mại lướt xuống hai bên, người
nào đụng chạm tới thì sinh niềm vui sướng
thù thắng hơn cả ca chiên lân đà”. Danh
từ “ca chiên lân đà” được dẫn trong câu
văn trên đây, cứ theo sự giải thích trong Vô
lượng thọ kinh ưu ba đề xá nguyện sinh kệ
chú quyển thượng, thì đó là một giống cỏ
sinh sản ở Ấn độ, cực kỳ mềm mại, người
đụng vào cỏ ấy thì cảm thấy vui sướng, cho
nên dùng làm thí dụ. Có nghĩa là đụng vào
bảy thứ báu ở cõi Tịnh độ, có thể sinh ra
niềm vui pháp hỉ giải thoát, cao hơn cái
cảm giác vui sướng nhiễm trước do cỏ ca
chiên lân đà mang lại rất nhiều.
BẢO TĨNH (1899-1940)
.....
Người huyện Thượng ngu tỉnh Triết
giang, họ Vương. Ngay từ nhỏ, nhân đọc
Cao tăng truyện mà có chí xuất trần, sau
khi tốt nghiệp Đại học, xuất gia thụ giới Cụ
BẢO TĨNH

túc. Về sau, gần gũi pháp sư Đế nhàn, học
Thiên thai giáo quán. Năm Dân quốc 16
(1927), xuất bản Hoằng pháp nguyệt san.
Thường qua lại Thượng hải, Hàng châu,
Hương cảng, Áo môn để giảng kinh diễn
giáo. Năm Dân quốc thứ 29, nhập tịch ở
chùa Phật ngọc tại Thượng hải, thọ bốn
mươi mốt tuổi. Có những trứ tác như: Đại
thừa khởi tín luận giảng nghĩa; Tu tập chỉ
quán tọa thiền pháp yếu giảng thuật; Phổ
môn phẩm dư giảng; Phật di giáo kinh giảng
nghĩa v.v...
BẢO TỌA
.....
Chỉ tòa sen trang sức bằng ngọc báu.
Thông thường gọi tòa ngồi của chư Phật là
tòa sen. Lại phần nhiều dùng bảy thứ báu
để trang sức, cho nên gọi là tòa sen báu,
hoặc gọi là bảo tọa. Cứ theo kinh Văn thù
bồ tát Phật sát trang nghiêm nói, thì đức
Như lai dùng sức thần thông, hễ ấn ngón
chân xuống chỗ nào thì nơi ấy mọc lên
hoa sen báu, to bằng bánh xe, dùng bạc
trắng làm cây, vàng ròng làm lá, phệ lưu
li làm tua, ở trong đài hoa ấy có hóa Bồ
tát ngồi kết già. Lại trong các pho tượng
chạm hoặc vẽ, người ta thường chạm hình
các cánh sen bằng ngọc báu chung quanh
tòa sen, như tòa sen của Đạinhật Như lai,
bồ tát Địa tạng và chư tôn khác. [X kinh
Kim quang minh Q.12 phẩm Thiện tập;
kinh Bảo lâu các Q.thượng (do Bất không
dịch)].
BẢO TRÌ QUÁN
........
Còn gọi là Trì quán. Là phép quán thứ
năm trong mười sáu phép quán được nói
trong kinh Quán vô lượng thọ, tức quán
tưởng ao nước công đức trong cõi Tịnh độ
cực lạc, trong mỗi ao có sáu mươi ức hoa

sen bảy báu, nước ma ni chảy rót trong ao,
diễn tiếng nói pháp, lại có các chim mầu
sắc trăm báu thường khen niệm Phật, niệm
Pháp, niệm Tăng.
BẢO TÙNG LÂM
........
Có nghĩa là trường kỳ tham thiền, làm
việc đạo trong Tùng lâm. Đối lại với “Thiểu
tùng lâm”. Lại người trường kỳ chuyên tham
thiền tu nghiệp, cũng gọi là Bảo tùng lâm,
hoặc gọi là Cự tham, Lão tham, Cửu tham.
Cổ tôn túc ngữ lục quyển 39 (Vạn tục 118,
332 hạ), nói: “Cho nên Triệu châu đã tám
mươi tuổi mà còn tự đi hành cước, đó chỉ
là bảo tùng lâm, chứ không phải gánh trách
nhiệm”.
BẢO TỤ
.....
Có hai nghĩa:
1. Tức là vô số đồ trân quí tích tụ ở một
chỗ. Kinh Đại bảo tích quyển 81 (Đại 11,
466 thượng), nói: “Mỗi mỗi bảo tụ cao một
do tuần, phát ra ánh sáng lớn chiếu khắp
thế giới ấy”.
2. Dùng sự tích tụ những vật quí báu để
thí dụ Vô thượng diệu đạo. Kinh Pháp hoa
phẩm Tín giải (Đại 9, 17 hạ), nói: “Đức Phật
nói Thanh văn sẽ được làm Phật, vô thượng
bảo tụ không cầu mà tự được”.
BẢO TỤ TAM MUỘI
............
Là một trong một trăm linh tám Tam
muội. Vào Tam muội này thì thấy hết
thẩy cõi nước đều như bảy thứ báu tích
tụ lại. Luận Đại trí độ quyển 47 (Đại 25,
400 hạ), nói: “Bảo tụ tam muội có nghĩa
là, khi được tam muội ấy rồi, thì tất cả
những cái có trong đất nước đều trở
thành bảy báu. Hỏi: đây là do mắt thịt
thấy hay do Thiền định thấy? Đáp: Mắt
trời, mắt thịt đều có thể thấy. Vì sao vậy?
BẢO TỌA

Vì ngoài sáu trần bất định vậy. Hành giả
thường tu tập Thiền định, cho nên có
khả năng chuyển bản tướng”.
BẢO TƯỚNG HOA
Còn gọi là Bảo tướng hoa văn. Là một
loại hoa được chạm trổ hoặc vẽ làm vật
trang sức, Phật giáo cũng dùng. Nguyên sử
quyển 80 Dư phục chí nghi vệ điện hạ
hoàng huy trượng điều chép: “Mặc áo bào
lụa đào sinh mầu hoa bảo tướng”. Về hình
sắc thì bất nhất, nhưng thông thường thì
cái gọi là bảo tướng hoa
văn có thể được chia
làm hai loại. Một loại
biểu hiện có tám cánh
hoa, và dùng hoa văn
hoa sen mà phức tạp
hóa, như bức vẽ giếng
trời tại động Thiên Phật
ở Đôn hoàng, gạch vuông ở thời đại Tân
la, những vật dệt ở viện Chính thương của
Nhật bản v.v... đều thuộc loại này. Loại thứ
hai thì có bốn cánh hoa, lá chung quanh
hình tròn.
BẢO TƯỢNG
.....
Có nghĩa là tượng Phật được tạo bằng
các thứ trân báu. Kinh Pháp hoa phẩm
Phương tiện (Đại 9, 9 thượng), nói: “Nếu
người nào với tâm cung kính, dâng hoa
hương phan lọng mà cúng dường trước
tượng báu hay tượng vẽ ở nơi chùa tháp
(...) hoặc với lòng hoan hỉ ca xướng tán
tụng đức của Phật, dù chỉ là một âm thanh
nhỏ nhẹ, thì sẽ thành Phật đạo”.
Lại vẻ uy nghi trang nghiêm của tượng
Phật thì gọi là bảo tướng. Như trong “Văn
tương kim tượng minh”, Hình thiệu đã nói:
“Thần nghi sáng rực bên trong, bảo tướng
tuyên hóa bên ngoài”.

BẢO VÂN
.....
Vị tăng thời Đông Tấn sang Tây vực
cầu pháp dịch kinh. Người Lương châu (có
thuyết bảo là người Hà bắc). Siêng năng và
có học, có hạnh. Xuất gia từ nhỏ, lập chí
đích thân đi chiêm bái các linh tích, tìm
cầu các kinh quan yếu. Vào đầu năm Long
an (387-401) đời vua An đế nhà Tấn, cùng
với các sư Pháp hiển, Trí nghiêm lần lượt
đến các nước Tây vực, qua Lưu xa, vượt dải
Tuyết lĩnh, đến Vu điền, Thiên trúc v.v...
đi lễ khắp các nơi Thánh tích, rồi học tiếng
Phạm, đọc sách Phạm, nghiên cứu, chú giải
âm tự xưa. Sau cùng với Tuệ đạt, Tăng cảnh
cùng trở về Trường an; sư thờ Phật đà bạt
đà la làm thầy, tu học phép Thiền.
Vào thời Lưu Tống, sư ở chùa Đạo tràng
tại Kiến khang, dịch Vô lượng thọ kinh.
Chưa bao lâu, lại dời đến ở chùa Chỉ viên,
cùng với Trí nghiêm cùng dịch kinh Phổ
diệu, kinh Quảng bác nghiêm tịnh, kinh
Tứ thiên vương. Về sau, ở chùa Trường
can, cùng với Tăng già bạt ma cùng dịch
Tạp a tì đàm tâm luận; ở các chùa Kì hoàn,
Đông an, cùng với Cầu na bạt đà la cùng
dịch kinh Tạp a hàm, kinh Lăng già a bạt
đa la bảo, kinh Pháp cổ, kinh Thắng man,
lại ở chùa Lục hợp sơn dịch Phật sở hành
tán. Sư kiêm thông Hoa, Phạm, âm tự chính
xác, tài phiên dịch thì độc đáo ở thời Tấn,
Tống, sa môn Tuệ quán kết bạn chí thân.
Lại cứ theo Pháp kinh lục, Lịch đại Tam
bảo kỉ quyển 10 chép, thì ngoài các kinh
luận do sư phiên dịch kể ở trên ra, sư còn
dịch kinh Tịnh độ tam muội, kinh Phật bản
hạnh, kinh Phó pháp tạng, kinh Tì la tam
muội v.v... Sư nhập tịch vào năm Nguyên
gia 26, thọ bảy mươi tư tuổi (có thuyết nói
bảy mươi tám tuổi). [X. Danh tăng truyện
sao Q.26; Lương cao tăng truyện Q.2 Phật
đà bạt đà la truyện, Q.3 Trí nghiêm truyện,
Bảo Tướng Hoa

BẢO VÂN

Tăng già bạt ma truyện, Cầu na bạt đà la
truyện; Xuất tam tạng kí tập Q.2, Q.14 Tăng
già bạt ma truyện, Cầu na bạt đà la truyện,
Q.15 Trí nghiêm truyện, Pháp dũng truyện;
Pháp kinh lục Q.1, Q.3, Q.5].
BẢO VÂN KINH
........
Phạm: Ratna-megha-sùtra. Gồm 7
quyển. Do ngài Mạn đà la tiên đời Lương
dịch. Thu vào Đại chính tạng tập 16. Bản
tiếng Phạm đã thất truyền, nhưng trong
luận Tập bồ tát học bằng tiếng Phạm có
dẫn dụng một phần kinh này. Nội dung
kinh nói rất tỉ mỉ về các đức hạnh mà vị Bồ
tát phải đủ. Có bồ tát Trừ cái chướng đến
thế giới Sa bà, đem 102 câu hỏi để xin đức
Thế tôn chỉ dạy, mỗi câu hỏi, đức Thế tôn
dùng mười pháp trả lời, tất cả đều là chính
pháp cụ thể dạy bảo các Bồ tát.Những bản
dịch khác thì có Kinh Đại thừa bảo vân 7
quyển, do Mạn đà la tiên và Tăng già bà la
dịch chung; kinh Bảo Vũ 10 quyển, do Đạt
ma lưu chi dịch, kinh Trừ cái chướng bồ
tát sở vấn 20 quyển, do ngài Pháp hộ dịch.
[X. Hoa nghiêm kinh tùy sớ diễn nghĩa sao
Q.16; Đại đường nội điển lục Q.4; Duyệt
tạng tri tân Q.8].
BẢO VÕNG
Có nghĩa là tấm lưới được kết thành
bằng các thứ trân bảo. Tấm lưới ở cung Đế
thích, gọi là Đế võng, còn gọi là Nhân đà la
võng. Kinh Vô lượng thọ quyển thượng (Đại
12, 271 thượng), nói: “Tấm lưới quí báu
giăng che ở trên”. Ngoài ra, trong Thiền
lâm có câu nói “Bảo võng man không”, có
nghĩa là tấm lưới báu của Đế thích dàn trải
ra khắp hư không, để thí dụ với sự rộng
lớn của Phật pháp, không một nơi nào mà
không đến được. [X. kinh Đại phương quảng
bồ tát tạng văn thù sư lợi căn bản nghi quĩ

Q.1; Bích nham lục Tắc 38]. (xt. Nhân Đà
La Võng).
BẢO VŨ KINH
........
Gồm mười quyển. Còn gọi là Hiển thụ
bất thoái chuyển bồ tát kí. Do ngài Đạt ma
lưu chi đời Đường dịch. Thu vào Đại chính
tạng tập 16. Đầu tiên thuật việc Phật thụ kí
cho Thiên tử Nguyệt quang ở phương đông
sẽ làm nữ vương của nước Chi na, dùng
Chính pháp để hóa dân, cho đến khi Di
lặc thành Phật sẽ lại được thụ kí. Sau đó,
thuật việc bồ tát Chỉ nhất thiết cái từ thế giới
Liên hoa nhãn Phật ở phương đông, vì sự
lợi ích, sự an lạc và sự thương xót hết thảy
hữu tình, đến hỏi đức Phật một trăm linh
một việc, đức Phật đều lấy mười pháp để trả
lời, nếu các Bồ tát thành tựu được mười pháp
ấy, thì tức đã làm tròn đầy thí, giới, nhẫn,
tinh tiến, phương tiện và bát nhã v.v... [X.
Khai nguyênthích giáo lục Q.9].
BẢO VƯƠNG
I.Bảo vương. Bảo, hàm ý là trang
nghiêm; vương, hàm ý là tối thượng. Ý nói
người dùng bảy thứ báu để trang nghiêm;
biểu thị ý tối thắng, tối thượng. Kinh Hoa
nghiêm (60 quyển) (Đại 9, 410 thượng), nói:
“Ma ni bảo vương thanh tịnh chiếu sáng,
thần uy tối thắng không đâu không thấy”.
II.Bảo vương. Tôn xưng đức Phật. Còn
gọi là Bảo vương Như lai. Kinh Lăng nghiêm
quyển 3 (Đại 19, 119 trung), nói: “Nguyện
nay được quả thành Bảo vương, lại độ hằng
sa chúng như thế”. [X. kinh Đại phương
đẳng đà la ni Q.3; Vãng sinh luận chú
Q.thượng].
BẢO VƯƠNG TAM MUỘI
... ......
I. Bảo vương tam muội. Thiền vô sự,
BẢO VÂN KINH

siêu việt phàm thánh, không trú nơi sinh
tử, Niết bàn, cao hơn hết trong tất cả tam
muội, cho nên gọi là Bảo vương tam muội.
Nhất sơn quốc sư ngữ lục quyển thượng
(Đại 80, 324 trung), nói: “Một lòng vô sự,
muôn cảnh chẳng sinh, tâm cảnh hư dung,
Thánh phàm đâu có? Thánh phàm tình
hết, thể hiện chân thường, thể nếu rỗng
không, chân thường vốn lặng, không đâu
có ba cõi, tìm Bồ đề ở đâu? Một đạo rỗng
lặng, siêu nhiên tuyệt đối, đó là Bảo vương
tam muội, học trò các tổ sư bảo đó là Kim
cương vương bảo kiếm” (gươm báu của vua
Kim cương).
II. Bảo vương tam muội. Tông Tịnh
độ nhận rằng, niệm Phật tam muội là tam
muội cao hơn hết, cho nên gọi là Bảo vương
tam muội. Trùng khắc Bảo vương tam muội
niệm Phật trực chỉ tự (Đại 47, 354 trung),
nói: “Niệm Phật tam muội được gọi là Bảo
vương, là vì cũng như ngọc ma ni mưa rải
hết thảy các thứ báu tam muội, như vua
Chuyển luân thống quản hết thảy các vua
tam muội, cũng thế, Niệm Phật tam muội
là pháp môn rất viên rất đốn vậy”. [X Đại
tập kinh bồ tát niệm Phật tam muội phần
Q.9; Bảo vương luận Q.hạ].
BẢO XA
.....
Còn gọi là Bảo thừa. Chỉ cỗ xe lớn do
trâu trắng kéo, được trang sức bằng các thứ
báu, thí dụ pháp Nhất thừa. Trong kinh
Pháp hoa phẩm Thí dụ có chép thí dụ Hỏa
trạch tam xa (nhà lửa ba xe) mà các tông
Thiên thai và Hoa nghiêm, ngoài ba xe, lấy
xe trâu trắng lớn thí dụ Nhất Phật thừa. [X.
kinh Trường a hàm Q.2; kinh Đại bảo tích
Q.66]. (xt. Tam Xa Tứ Xa).
BẢO XỨ BỒ TÁT
Bảo xứ, Phạm:Ratna-kalà, Ratnakara,

dịch âm là Ra đát đàm ca la. Còn gọi là
Bảo quang bồ tát, Bảo sinh bồ tát, Bảo tác
bồ tát, Bảo chưởng bồ tát. Là vị Bồ tát ở
ngôi thứ tư bắt đầu từ phía đông trong chín
vị tôn ở viện Địa tạng trên hiện đồ Thai
tạng giới mạn đồ la của Mật giáo. Theo Đại
nhật kinh sớ quyển 13 nói (Đại 39, 719
hạ), thì: “Sở dĩ gọi là Bảo xứ là vì, cũng như
các thứ báu sinh ở nơi bể, từ nơi ấy sinh ra,
cho nên gọi là bảo xứ”.
Mật hiệu của vị tôn này là Tường thụy
kim cương, chủng từ là (jaô), hình tam
muội da là chày
ba chẽ trên hoa
sen hoặc chày ba
chẽ trên ngọc
báu. Hình tượng
mầu trắng, cánh
tay phải co lại và
bàn tay duỗi
thẳng, các đầu
ngón tay xủ
xuống, ngón tay
trỏ hơi mở, bàn
tay trái dựng
thẳng, co hai
ngón trỏ, giữa
cầm hoa sen, trên hoa sen có chày ba chẽ,
ngồi xếp bằng trên tòa sen đỏ. [X. kinh Đại
nhật Q.2 phẩm Cụ duyên; Phổ thông chân
ngôn tạng phẩm; Đại nhật kinh sớ Q.5,
Q.10; Nhiếp đại nghi quĩ Q.2; Quảng đại
nghi quĩ Q.trung].
BẢO XỨ TAM MUỘI
...........
Chỉ tam muội mà đức Thích ca Như lai
ở trong đó. Chủng tử của đức Thích ca là
(bha#), là nghĩa trừ bỏ ba cõi; lại có
nghĩa bất khả đắc, nên lấy trở về cái không
làm nội chứng, vì từ nơi cái không ấy mà
các thứ trân báu xuất sinh, tức chỉ nơi đẳng
hư không là bảo xứ. Đức Thích ca từ nơi
Bồ Tát Bảo Xứ

(Thai Tạng Giới Mạn Đồ La) BẢO XỨ TAM MUỘI

Tam muội này mà hóa hiện ra đời, mang
lại vô lượng vô biên pháp báu.
Đại nhật kinh sớ quyển 10 (Đại 39, 683
thượng), nói: “Sau đó, đức Thích ca Như
lai vào nơi Bảo xứ tam muội, các thứ trân
bảo từ đấy mà ra nên gọi là Bảo xứ; cũng
như bể lớn sinh ra các thứ báu, nếu đến
bãi bể ấy thì tùy ý cần dùng, đều được đầy
đủ”. [X. kinh Đại nhật Q.2 phẩm Phổ thông
chân ngôn tạng; Đại nhật kinh nghĩa thích
Q.7].
BẢO XƯỚNG
Vị tăng đời Lương. Người Ngô quận
(Ngô huyện tỉnh Giang tô), họ Sầm. Năm
sinh, mất không rõ. Lúc nhỏ y vào ngài
Tăng hựu ở chùa Kiến sơ xuất gia, học
khắp các kinh luật. Sau ở chùa Trang
nghiêm, xem rộng các sách, rút tỉa lý nghĩa
tinh vi. Năm Thiên giám thứ 4 (505) vào
Kinh, lãnh sắc chỉ ở chùa Tân an, tham
dự việc trước thuật Chúng kinh yếu sao
88 quyển với Tăng mân, thuật tác Chú
đại banniết bàn kinh 72 quyển của Tăng
lãng. Tham dự trường dịch kinh của ngài
Tăng già bà la, bút thụ mười một bộ kinh
bắt đầu từ kinh A dục vương. Sửa đổi lại
Hoa lâm Phật điện chúng kinh mục lục
(đời gọi là Bảo xướng lục) của Tăng thiệu
ở chùa An lạc, nhà vua khen thưởng và
cử trông coi Hoa lâm viên Bảo vân kinh
tạng.
Sư học rộng và có tài làm văn, lừng
danh đương thời, trứ tác rất nhiều, còn có
Chúng kinh phạm cúng thánh tăng pháp
5 quyển, Chúng kinh sám hối tội phương
pháp 3 quyển, Pháp tập 140 quyển, Tục
pháp luân luận hơn 70 quyển, Xuất yếu
luật nghi 20 quyển, Kinh luật dị tướng 50
quyển, Tỉ khưu ni truyện 4 quyển, Danh
tăng truyện sao 1 quyển v.v...; ba bộ sau

hiện còn. [X. Lương cao tăng truyện Q.3;
Tục cao tăng truyện Q.1; Pháp kinh lục
Q.6; Lịch đại Tam bảo kỉ Q.3].
BẢO UYÊN
.....
Vị tặng đời Lương nam triều. Người Ba
tây lãng trung (Tứ xuyên), họ Trần. Hai
mươi ba tuổi xuất gia tại Thành đô, ở chùa
La thiên cung. Niên hiệu Kiến vũ năm đầu
(495) đời vua Minh đế nhà Nam Tề, tham
yết ngài Tăng mân ở chùa Trang nghiêm,
nghiên cứu học tập luận Thành thực.
Không bao lâu, vào chùa Khai thiện học
Trí tạng. Sau khi học thành tài, trở về Thành
đô ở chùa cũ tự mở đàn diễn giảng để tiếp
dẫn đồ chúng, gọi là Dương tây thùy (hoằng
dương đạo pháp ở biên thùy phía tây). Về
sau, nhân việc chống trái ý quan mà phải
tự vẫn vào năm Phổ thông thứ 7 đời Vũ đế
nhà Lương, thọ sáu mươi mốt tuổi. [X. Tục
cao tăng truyện Q.6 Tăng kiêu truyện, Bảo
uyên truyện].
BÁT
Phạm:Pàtra, Pàli:patta. Là tiếng gọi
tắt của Bát đa la, Bát hòa la. Còn gọi là Bát
vu. Là đồ dùng mà tăng ni thường mang
theo mình (là một trong sáu vật của tỉ khưu,
một trong mười tám vật của tỉ khưu), thông
thường gọi là thực khí (đồ để đựng thức
ăn). Hình tròn, hơi dẹp, đáy bằng, miệng
hơi nhỏ. Về nguyên liệu, mầu sắc, cỡ lớn
nhỏ, đều có định chế, là thực khí đúng như
pháp, là thực khí dùng để nhận sự cúng
dường của người, trời, cũng là thực khí đúng
với phân lượng mà một người có sức ăn, vì
thế còn gọi là ứng khí, ứng lượng khí. Là
chiếc bát mà người xuất gia tu hành phải
dùng đúng với qui định luật đã chế.
Về nguyên liệu, nếu làm bằng sắt thì
gọi là thiết bát (Pàli:ayo patta); nặn bằng
đất thì gọi là ngõa bát, nê bát, thổ bát. Cái
BẢO XƯỚNG

túi để đựng bát thì gọi là Bát nang, Bát đại.
Cái đế để giữ cho bát khỏi nghiêng đổ thì
gọi là Bát chi; cái bát do đức Thế tôn dùng,
gọi là Phật bát (bát đá thì chỉ có đức Phật
được dùng). Đời sau cũng có người dùng
bát gỗ sơn, nhưng đây là bát của ngoại đạo
dùng, không phải trong phạm vi giới luật
chế định.
Có năm cách sửa chữa cái bát đã thủng,
gọi là Ngũ chuế bát (năm cách vá bát). Đó
là:
1. Lấy cái đinh nhỏ bít lấy chỗ thủng.
2. Lấy mẩu sắt nhỏ đóng chỗ thủng cho
bền.
3. Nếu lỗ thủng chìa ra như răng cưa,
thì đóng lại cho trong ngoài giáp nhau.
4. Lấy mẩu sắt mỏng bưng lấy lỗ thủng
rồi nện chung quanh.
5. Dùng vụn sắt hoặc vụn đá nghiền.
Những bát thủng, nếu thủng từ năm
chuế (mỗi chuế dài bằng hai ngón tay, tức
khoảng sáu phân tây) trở xuống thì mới vá
sửa, nếu năm chuế trở lên thì không cần
vá mà có thể yêu cầu đổi bát mới. Sau khi
cái bát đã sửa vá mà dùng lại thì gọi là Ngũ
chuế bát.
Cỡ bát lớn nhỏ, trong các luật điển đều
có sai khác, dung lượng tùy theo tên gọi mà
cũng khác; thông thường có Thượng bát,
Trung bát và Hạ bát khác nhau. Theo luật
Thập tụng quyển 43 nói, thì Thượng bát
có thể chứa ba bát tha cơm, một bát tha
canh và các thực vật khác nửa canh; Hạ
bát có thể chứa một bát tha cơm, nửa bát
tha canh và các thực vật khác nửa canh;
còn dung lượng của Trung bát thì ở khoảng
giữa. Lại Tát bà đa tì ni tì bà sa quyển 5 bảo,
một bát tha tương đương với ba mươi lạng
cơm, như vậy ba bát tha cơm bằng hai thăng,
một bát tha rưỡi, thành là một thăng. Ngoài

ba bát Thượng, Trung, Hạ ra, còn có:
1. Quá bát, còn gọi là Đại bát, to hơn
Thượng bát.
2. Giảm bát, còn gọi là Phi bát, nhỏ hơn
Hạ bát.
3. Tùy bát, tức chiếc bát sắt nông, tương
đương với bôn tử (một thứ đồ để đựng thức
ăn). [X. Căn bản tát bà đa bộ luật nhiếp
Q.7 Khất học xứ; luật Tứ phần Q.9, Q.43;
luật A tăng kì Q.37; Thiện kiến luật tì bà sa
Q.15].
BÁT ÂM
......
Tám tiếng. Còn gọi là tám thứ tiếng
trong sạch. Có nghĩa là khi đức Như lai
phát âm, thì tiếng nói trong trẻo hòa nhã,
có đủ tám thứ công đức thù thắng, khiến
chúng sinh nghe xong thì hiểu rõ ngay. Tám
thứ tiếng nói ấy là:
1. Tiếng rất tốt. Cũng gọi là tiếng êm
tai. Nghĩa là tất cả các trời, Thanh văn,
Duyên giác, Bồ tát v.v... tuy đều có tiếng
tốt, nhưng chưa đạt đến cực điểm. Duy có
tiếng nói của đức Phật là có khả năng làm
cho người nghe không chán, được vào đạo
nhiệm mầu.
2. Tiếng êm dịu. Nghĩa là tâm đức Phật
hiền lành, cho nên tiếng Ngài nói ra rất êm
dịu, thuận với tình cảm của mọi người, có
thể khiến người nghe bỏ tính ương ngạnh,
bướng bỉnh.
3. Tiếng hòa nhã. Nghĩa Bát Bằng Đồng Xanh là đức Phật
BÁT ÂM

thường giữ đạo trung chính, vì thế tiếng
Ngài nói ra hòa nhã nhẹ nhàng, làm cho
người nghe cảm thấy thoải mái.
4. Tiếng trí tuệ tôn quí. Cũng gọi là tiếng
vào lòng. Nghĩa là đức của Phật ở ngôi tôn
quí, tâm trí tuệ sáng láng, tiếng Ngài nói ra
khiến người nghe tôn trọng và trí hiểu biết
được mở mang.
5. Không là tiếng đàn bà. Nghĩa là đức
Phật ở trong định Thủ lăng nghiêm, có đức
đại hùng, cho nên tiếng Ngài nói ra khiến
tất cả người nghe đều kính và sợ, các ma
trời, ngoại đạo đều qui phục.
6. Tiếng không lầm. Cũng gọi là tiếng
rõ ràng. Nghĩa là trí của Phật tròn sáng, soi
rọi không bị ngăn ngại, cho nên tiếng Ngài
nói ra sâu xa chân thật, không có sai sót,
khiến mọi người nghe đều được thấy hiểu
ngay thẳng.
7. Tiếng sâu xa. Nghĩa là trí tuệ của Phật
sâu thẳm, hành vị cao tột, vì thế tiếng Ngài
nói ra như từ gần mà xa, suốt đến mười
phương, khiến tiếng nói gần mà chẳng to,
xa mà không nhỏ, đều hiểu được lí sâu xa
thăm thẳm.
8. Tiếng không hết. Nghĩa là nguyện
hành của đức Như lai vô tận, ở trong pháp
tạng vô tận, cho nên tiếng Ngài nói ra khiến
người nghe mà tìm nghĩa của tiếng ấy thì
vô cùng, vô tận.
Trên đây là nói về cái đức của âm thanh
của Phật. Mặt khác, trong kinh Tối thắng
vấn bồ tát thập trụ trừ cấu đoạn kết quyển
8, có nêu ra tám thứ âm thanh là: chẳng
phải tiếng đàn ông, không phải tiếng đàn
bà, chẳng phải tiếng cứng, không phải tiếng
mềm, chẳng phải tiếng trong, không phải
tiếng đục, chẳng phải tiếng mạnh, không
phải tiếng yếu. Đây là nói về thể của âm
thanh của Phật.

Cũng kinh đã dẫn quyển 7, còn nêu ra
tám thứ tiếng là: thấy khổ, hướng khổ, thấy
tập, hướng tập, thấy diệt, hướng diệt, thấy
đạo, hướng đạo. [X. Trung a hàm Q.14 kinh
Phạm ma; kinh Phạm ma du; luận Đại tì bà
sa Q.17; Pháp giới thứ đệ sơ môn Q.hạ phần
cuối].
BÁT BẤT CHÍNH KIẾN
..............
Tám thứ thấy biết trái với lẽ chân chính.
Đó là : ngã kiến, chúng sinh kiến, thọ mệnh
kiến, sĩ phu kiến, thường kiến, đoạn kiến,
hữu kiến, vô kiến.
Đại minh tam tạng pháp số quyển 33
giải thích như sau :
1. Ngã kiến, tức chúng sinh chấp bậy
rằng, trong năm uẩn có cái ta và cái của ta.
2. Chúng sinh kiến, tức chấp bậy rằng
năm uẩn hòa hợp có thể sinh ra chúng
sinh thực.
3. Thọ mệnh kiến, tức chấp rằng trong
năm uẩn có một kì quả báo hoặc thọ mệnh
dài ngắn.
4. Sĩ phu kiến, tức chấp bậy trong ta có
cái dụng sĩ phu, có khả năng làm các việc
thương nghiệp, công nghiệp, nông nghiệp...
5. Thường kiến, tức chấp bậy rằng, cái
thân năm uẩn đời này, đời sau, có thể nối
tiếp mãi không dứt.
6. Đoạn kiến, tức vọng chấp rằng, thân
năm uẩn đời này chết đi, đời sau không
sinh ra nữa.
7. Hữu kiến, tức chấp bậy rằng, các pháp
do nhân duyên sinh đều là có thật.
8. Vô kiến, tức cho rằng các pháp là
rỗng không, không có gì cả. [X. kinh Đại
phương đẳng đại tập Q.25].
BÁT BẤT ĐẠO NHÂN TRUYÊN
................
Có 1 quyển. Là bộ tự truyện của ngài
Ngẫu ích Trí húc, người làm rạng rỡ tông
Thiên thai vào cuối đời Minh. Về sau, học
trò kể thêm các hành trạng của ngài lúc về

già và việc ngài viên tịch, thì bộ truyện mới BÁT BẤT CHÍNH KIẾN

được đầy đủ. Sách được viết theo thể biên
niên, ghi thuật lại các việc từ lúc ngài sinh
tháng 5 năm Vạn lịch 27 (1599), đến năm
70 tuổi viên tịch vào tháng 1 năm Vĩnh
lịch thứ 9 (1655) thì chấm dứt.
BÁT BẤT HIỂN THỰC
Nghĩa là cái thể mầu nhiệm của thực
tướng các pháp do nơi chẳng sinh, chẳng
diệt, chẳng đi, chẳng đến, chẳng một, chẳng
khác, chẳng đoạn, chẳng thường mà được
hiển bày. (xt. Bát Bất Trung Đạo).
BÁT BẤT TỊNH VẬT
.............
Tám vật không sạch. Chỉ tám việc bị
giới luật cấm các tỉ khưu, tỉ khưu ni không
được nuôi giữ, tích chứa hoặc làm. Đó là :
vàng, bạc, người ở, bò, dê, kho tàng, buôn
bán, canh tác v.v...
Ngoài ra, một thuyết khác về tám vật
không sạch là: ruộng vườn, chăn nuôi, thóc,
lụa, người ở, chim, thú, tiền bạc, đồ đồng,
ngà voi, vàng, giường trang sức và các vật
quí báu. [X. Niết bàn kinh sớ Q.6; Phật tổ
thống kỉ Q.4]. (xt. Bát Uế).
BÁT BẤT TƯ NGHỊ
Tám việc không thể nghĩ bàn. Cũng gọi
A nan bát bất tư nghị. Cứ theo kinh Niết
bàn (bản Bắc) quyển 20 chép, thì tôn giả A
nan đã theo hầu đức Phật hơn hai mươi
năm, có đầy đủ tám việc sau đây:
1. Không nhận lời mời riêng. Nghĩa là
nhất cử nhất động, ngài A nan đều theo
chúng tăng, không nhận lời mời riêng của
thí chủ, không ăn riêng, mà luôn luôn ăn
với chúng tăng.
2. Không nhận áo cũ. Nghĩa là dù cho
áo cũ rách của Như lai chăng nữa, A nan
cũng không dám nhận.
3. Không phải thời, không gặp. Nghĩa
là A nan tuy là người theo hầu Phật, nhưng

gặp Phật phải đúng giờ giấc. Như khi Đức
phật đang nói pháp, hoặc phải thay mặt
chúng tăng thưa trình điều gì, thì mới đến
chỗ Phật.
4. Thấy đàn bà con gái, không động lòng
ham muốn, không có ý tưởng ham muốn,
hoàn toàn xa lìa ái dục, không đắm trước.
5. Nghe pháp không hỏi lại. Nghĩa là A
nan nghe đức Phật nói mười hai bộ kinh,
có khả năng hiểu ngay, không cần hỏi lại.
6. Biết chỗ đức Phật vào định. Nghĩa là
A nan thường biết các cõi Thiền định mà
đức Như lai đang ở trong đó, và thấy rõ
Phật sẽ đối với căn cơ nào mà nói các pháp
nghĩa nào.
7. Biết rõ chúng sinh nghe pháp, được
lợi ích gì, chứng các tướng gì, đều có thể biết.
8. Biết hết ý đức Phật nói pháp. Nghĩa
là ngài A nan nghe các pháp Như lai nói,
tuy căn khí ngưới nghe có lớn nhỏ khác
nhau, giáo pháp có nông sâu bất đồng,
nhưng đều biết được hết ý kín đáo.
BÁT BỊ THẬP ĐIỀU
Đủ tám việc mười điều. Do sa môn Ngạn
tông đời Đường đặt ra. Ngạn tông soạn luận
Biện chính, đặt ra tám việc mười điều trong
việc phiên dịch kinh điển.
Tám việc:
1. Thành tâm nhận lãnh pháp, chí cốt
làm ích lợi cho người.
2. Sắp bước vào trường sở phiên dịch,
chân giới phải vững chắc.
3. Về văn, phải giải bày rõ ba tạng; về
nghĩa, phải thông suốt năm thừa.
4. Phải xem nhiều sử sách bên ngoài,
trau chuốt lời văn, không được thô kịch,
vụng về.
5. Tâm địa rộng rãi, độ lượng bao dung,
không ưa chuyên chấp.
BÁT BỊ THẬP ĐIỀU

6. Đậm mùi đạo, nhạt danh lợi, không
tâng bốc khoe khoang.
7. Phải biết tiếng Phạm, nhưng không
để bị rơi vào cái học ấy.
8. Xem nhiều, đọc rộng và hiểu qua lối
viết chữ triện, chữ lệ v.v…...
Mười điều:
1. Vần câu.
2. Hỏi đáp.
3. Tên nghĩa.
4. Kinh luận.
5. Ca tụng.
6. Công năng thần chú.
7. Tên phẩm.
8. Chuyên nghiệp.
9. Các bộ chữ.
10. Các tiếng chữ.
[X. Phiên dịch danh nghĩa tập Q.1; Nghĩa
sở lục thiếp Q.9].
BÁT BIÊN
.....
Tám thứ tài hùng biện của Bồ tát.
1. Không nói líu nhíu. Nghĩa là uy đức
của đám đông không làm cho Bồ tát sợ
hãi, nên không nói líu nhíu.
2. Bình tĩnh, thản nhiên, vững chãi, rõ
ràng, không bối rối, khiếp nhược.
3. Không sợ hãi, đứng giữa đám đông,
như sư tử chúa, dõng dạc, không run sợ,
không nao núng.
4. Không kiêu căng, ngạo mạn; trái lại,
rất khiêm tốn, nhũn nhặn.
5. Không nói những điều vô nghĩa, nói
những lời phù hợp pháp tướng, pháp nghĩa.
6. Có khả năng thông suốt sách luận,
văn chương.
7. Không vụng về, thô kịch, những lời
nói phương tiện khéo léo đã được tích tập
từ nhiều kiếp đến nay.
8. Khéo thuận bốn mùa xuân hạ thu

đông và ba phần đầu giữa cuối, không so le
hỗn tạp.
Tám tài hùng biện trên đây còn được
gọi là biện tài trong sạch. [X. Kinh Thắng
thiên vương bát nhã Q.1].
BÁT BỘ BÁT NHÃ
Tám bộ Bát nhã. Trong thời thứ tư, đức
Phật đã nói rất nhiều kinh, mà pháp cũng
bất nhất, cho nên mới có tên tám bộ. Cứ
theo Đại minh tam tạng pháp số quyển 31
chép, thì tám bộ Bát nhã là:
1.Đại phẩm bát nhã. Theo đức Phật
nói, các pháp năm uẩn, mười hai xứ, mười
tám giới, ba mươi bảy đạo phẩm, tất cả đều
do ba la mật sinh ra, mà trong đó, Bát nhã
ba la mật là trên hết, là bậc nhất; nếu không
có Bát nhã ba la mật dẫn đường, thì năm
độ còn lại không thể được gọi là ba la mật.
Vì số kinh quyển quá nhiều, cho nên gọi là
Đại phẩm bát nhã.
2.Tiểu phẩm bát nhã. Các pháp được
nói trong Tiểu phẩm đại khái cũng giống
như trong Đại phẩm, nhưng vì số kinh
quyển ít hơn, nên gọi là Tiểu phẩm bát nhã.
3.Phóng quang bát nhã. Đức Thế tôn
vào Thiền định, từ tướng bánh xe nghìn
nan hoa ở chân, phóng ra ánh sáng lớn,
rồi từ trên đỉnh đầu và các lỗ chân lông,
đều phóng hào quang, soi khắp các cõi nước
trong mười phương, vì các Bồ tát mà nói
kinh này. Do đó, gọi là Phóng quang bát
nhã.
4.Quang tán bát nhã. Quang, nghĩa là
sáng sủa; tán, hàm ý giảng nói. Tức là đức
Phật từ nơi lưỡi phóng ra vô số ánh sáng,
chiếu khắp ba nghìn thế giới. Trong ánh
sáng ấy, tự nhiên hiện ra vô số bông sen
vàng, và trên các hoa sen ấy đều có chư
Phật giảng nói kinh này. Vì thế gọi là Quang
tán bát nhã.
5.Đạo hạnh bát nhã. Nghĩa là dức Phật
nói pháp, khiến các chúng sinh nghe rồi
vui mừng, lần lượt bảo nhau theo đó tu

BÁT BIÊN

học mà thành tựu đạo hạnh, cho nên gọi
là Đạo hạnh bát nhã.
6.Kim cương bát nhã. Chất kim cương
rất cứng, rất sắc, có khả năng chặt đứt
những vật khó chặt, có thể phá vỡ mọi vật.
Bởi thế, dùng nó để ví dụ với Bát nhã không
tuệ, có khả năng đoạn trừ các phiền não
khó đoạn của chúng sinh, vì vậy gọi là Kim
cương bát nhã.
7. Thắng thiên vương bát nhã. Kinh
này do Thắng thiên vương hỏi mà đức Phật
nói ra, cho nên gọi là Thắng thiên vương
bát nhã.
8.Văn thù vấn bát nhã. Kinh này do
bồ tát Văn thù hỏi mà Phật nói ra, vì thế
gọi là Văn thù vấn bát nhã.
BÁT BỘ CHÚNG
........
Tám bộ chúng. Chỉ các thần giữ gìn pháp
của Phật. Cũng gọi là Thiên long bát bộ,
Long thần bát bộ, Bát bộ. Đó là: Trời (Phạm:
deva), Rồng (Phạm:nàga), Dạ xoa (Phạm:
yakwa), Càn thát bà (Phạm:gandharva ……-
thần hương hoặc thần âm nhạc), A tu la
(Phạm:asura), Ca lâu la (Phạm: garuđa -
chim kim sí), Khẩn na la (Phạm: kiônara
- không phải người, ca sĩ), Ma hầu la già
(Phạm:mahoraga - thần trăn).
Các loài trên đây đều do đức của Phật
cảm hóa mà qui phục và trở thành quyến
thuộc của Phật, thường ở các cõi Thụ dụng
của chư Phật để che chở, giữ gìn Phật pháp.
Cũng chỉ riêng tám bộ tộc do bốn vua trời
cầm đầu. Đó là: Càn thát bà, Tì xá bà, Cưu
bàn đồ, Bệ lệ đa, Rồng, Phú đan na, Dạ
xoa, La sát. Trong các kinh điển cũng thấy
ghi chép lẫn lộn về tám bộ trời rồng và
tám bộ Càn thát bà.
Ở Trung quốc, từ xưa đã có ghi chép về
việc đắp vẽ hình tượng của tám bộ chúng.

Xuất tam tạng kí tập quển 12 Pháp uyển
tạp duyên nguyên thủy tập mục lục ghi:
“Minh đế nhà Tống, Văn hoàng, Văn tuyên
nhà Tề làm tượng tám bộ quỉ thần”. [X. kinh
pháp hoa Q.2 phẩm Thí dụ; kinh Đại bát
nhã Q.600; kinh Văn thù sư lợi vấn Q.hạ;
Nhân vương hộ quốc bát nhã kinh sớ Q.2].
BÁT BỘ QUỈ CHÚNG
...........
I.Tám bộ quỉ chúng. Tức tám loại quỉ
thần do bốn vua trời cầm đầu.
1. Càn thát bà (Phạm:gandharva), dịch
là hương ấm. Loài này không ăn thịt, uống
rượu, chỉ dùng mùi thơm (hương) để nuôi
thân, tức là thần âm nhạc của trời Đế thích.
2. Tì xá xà (Phạm:pizàca), dịch là đạm
tinh khí. Nghĩa là ăn tinh khí của người và
ăn năm giống hạt thực vật.
3. Cưu bàn đồ (Phạm: kumbhàịđa),
dịch là úng hình .. Vì thân hình giống
như cái hũ, cái vò, cho nên gọi là úng hình,
tức là yếm vị quỉ.
4. Bệ lệ đa (Phạm:preta), dịch là ngã
quỉ. Vì suốt kiếp không từng được nghe tên
nước và thức ăn, thường bị đói khát bức
bách.
5. Các rồng (Phạm:nàga). Rồng có bốn
loại:
a. Giữ cho cung điện cõi trời đừng rơi
xuống.
b. Làm mây làm mưa để mang lại lợi ích
cho nhân gian.
c. Mở thông sông ngòi.
d. Giữ gìn kho báu cho vua Chuyển luân
và các nhà có phúc lớn.
6. Quỉ đói hôi hám (Phạm:pùtana) hoặc
quỉ chủ về bệnh nhiệt.
7. Dạ xoa (Phạm:yakwa), quỉ mạnh mẽ.
Có ba loại: dạ xoa trên mặt đất, dạ xoa trong
hư không, dạ xoa trên trời.
8. La sát ( Phạm: ràkwasa), quỉ nhanh
nhẹn, còn gọi là quỉ đáng sợ. Vì tính hung
bạo của loài quỉ này rất đáng sợ. [X. Phiên

dịch danh nghĩa tập Q.2]. BÁT BỘ QUỈ CHÚNG

II. Tám bộ chúng quỉ. Cũng chỉ tám
bộ chúng trời, rồng…... [X. Đại minh tam tạng
pháp số Q.23]. (xt. Bát Bộ Chúng).
BÁT CHI
I. Bát chi. Tám đạo chính được chia ra
làm tám thứ, gọi là tám chi. Tức là: chính
kiến, chính tư duy, chính ngữ, chính
nghiệp, chính mệnh, chính tinh tiến, chính
niệm, chính định. (xt. Bát Chính Đạo).
II. Bát chi. Chỉ tám bộ luận do các
ngài Vô trước và Thế thân soạn. Đó là:
luận Nhị thập duy thức, luận Tam thập duy
thức, luận Nhiếp đại thừa, luận Đối pháp,
luận Biện trung biên, luận Duyên khởi, luận
Đại thừa trang nghiêm, luận Uy nghiệp. (xt.
Bát Luận, Thập Chi Luận).
III. Bát chi. Chỉ tám thứ trai giới: giết
hại, trộm cướp, gian dâm, nói dối, uống rượu,
bôi nước hoa, nghe xem múa hát, ngồi giường
cao rộng, ăn trái giờ. Đó là tám việc phi
pháp. (xt. Bát Quan Trai Giới).
BÁT CHỈ ĐẦU ĐÀ (1851 - 1912)
Người huyện Tương đàm tỉnh Hồ nam,
họ Hoàng, tên Kính an, tự Kí thiền. Là thầy
của đại sư Thái hư. Bảy tuổi mất mẹ, mười
một tuổi mất cha. Năm Đồng trị thứ 7
(1868), theo Hoà
thượng Đông lâm
ở chùa Pháp hoa
huyện Tương âm
xuất gia, y vào luật
sư Hiền khải chùa
Chúc thánh núi
Nam nhạc thụ giới
Cụ túc. Sau đến Kì
sơn theo thiền sư
Hằng chí tham
học năm năm, rồi
từ Kì sơn xuống
chùa A dục lễ xá lợi Phật, tự cắt thịt ở cánh

tay, lại đốt hai ngón bên tay trái và tự gọi là:
“Bát chỉ đầu đà” (Người có tám ngón tay tu
hạnh đầu đà). Sau nối pháp ngài Lạp vân ở
núi Nhạc lộc, hành cước mười năm, qua
khắp các chùa.
Thời đó đang ở vào cuộc cách mạng
Tân hợi, giáo giới hoang mang, sư bèn kết
hợp những người có chí ở Giang tô và Triết
giang, tổ chức thành lập Tổng hội Phật giáo
Trung quốc, với niềm hi vọng thống nhất
Tăng giới. Sư được bầu làm Hội trưởng.
Năm 1912, thỉnh cầu chính phủ lâm thời ở
Nam kinh bảo hộ các chùa. Nhưng chưa
bao lâu đã phát sinh xung đột với chính
phủ mới ở Bắc kinh, sư bi phẫn quá mà
chết tại chùa Pháp nguyên. Chính nhờ biến
cố này mà Quốc vụ viện buộc phải thừa
nhận chương trình hoạt động của Tổng
hội Phật giáo Trung quốc.
Sư bình sinh có tài làm thơ, ham học
không biết mỏi mệt. Người đương thời đã
so sánh sư với thi sĩ Giả đảo đời Đường. Sư
giao du thân mật với Vương tương ỷ, Dương
độ. Làm rất nhiều thơ, nổi tiếng khắp nước.
Có Bát chỉ đầu đà thi tập 8 quyển, Tước
mai ngâm cảo 1 quyển.
BÁT CHÍNH ĐẠO
........
Phạm: àryàwỉàígika-màrga. Tám con
đường chân chính đạt tới Niết bàn. Cũng
gọi Bát thánh đạo, Bát chi chính đạo, Bát
thánh đạo phần, Bát đạo hành, Bát trực
hành, Bát chính, Bát đạo, Bát chi, Bát pháp.
Bát lộ. Là pháp môn thực tiễn tiêu biểu
nhất cho lời Phật dạy trong 37 đạo phẩm,
tức là tám phương pháp hoặc tám con đường
chính xác thông suốt tới Niết bàn giải thoát.
Khi quay bánh xe pháp, đức Thích tôn bảo
phải xa lìa hai cực đoan khoái lạc và khồ
hạnh mà hướng tới con đường chính giữa,
tức chỉ tám con đường Bát Chỉ Đầu Đà chân chính này.
BÁT CHI

1.Chính kiến, cũng gọi đế kiến. Tức
thấy khổ là khổ, thấy tập là tập, thấy diệt là
diệt, thấy đạo là đạo; có nghiệp thiện ác, có
nghiệp báo thiện ác, có đời này đời khác, có
cha mẹ, đời có các bậc chân nhân đi đến các
nơi tốt lành, đi từ thiện đến thiện, ở đời này
đời khác, tự giác, tự chứng thành tựu.
2. Chính tư duy, còn gọi chính chí,
chính phân biệt, chính giác hoặc đế niệm.
Có nghĩa là không nghĩ đến tham muốn,
không nghĩ đến giận tức, không nghĩ đến
việc tổn hại người khác.
3.Chính ngữ, cũng gọi chính ngôn, đế
ngữ. Tức không nói dối, nói hai lưỡi, nói
độc ác, nói thêu dệt v.v…...
4.Chính nghiệp, còn gọi chính hành, đế
hành, tức không giết hại, không trộm cướp...
5.Chính mệnh, cũng gọi đế thụ. Tức
không sinh nhai bằng những nghề nghiệp
bất chính, như bói toán, bùa chú v.v.. mà
phải sống đúng như pháp bằng cách xin
các thức cơm ăn, áo mặc, giường nằm, thuốc
thang v.v...
6.Chính tinh tiến, cũng gọi chính
phương tiện, chính trị, đế pháp, đế trị. Phát
nguyện là các pháp ác đã sinh rồi thì trừ
diệt ngay, pháp ác chưa sinh thì làm cho
không sinh; các pháp lành chưa sinh, làm
cho phát sinh, pháp lành đã sinh rồi thì
làm cho lớn thêm và đầy đủ.
7.Chính niệm, cũng gọi đế ý. Tức dùng
tự tướng cộng tướng mà quán xét thân, thụ,
tâm, pháp.
8.Chính định, còn gọi đế định. Tức xa
lìa các pháp tham dục xấu ác mà thành tựu
Sơ thiền đến Tứ thiền.
Tám con đường chân chính trên đây là
cái sức giúp chúng sinh từ cõi mê ở bờ bên
này mà vượt qua đến cõi tỉnh ở bờ bên kia,
vì thế dùng thuyền hoặc bè làm ví dụ mà

có tên là tám thuyền, tám bè. Lại như cái
bánh xe, nhờ có trục xe, vành xe và nan
hoa xe hỗ trợ nhau mà chiếc xe chuyển
động, cho nên cũng ví tám chính đạo như
tám bánh xe. Lại đây là chỗ các bậc Thánh
du hành, cho nên cũng gọi là tám du hành.
Trái lại, tà kiến, tà tư, tà ngữ, tà nghiệp, tà
mệnh, tà tinh tiến, tà niệm, tà định, gọi là
tám tà, tám hạnh tà. [X. Trung a hàm Q.7
kinh Phân biệt thánh đế; luận Tứ đế Q.4;
luận Đại tì bà sa Q.96].
BÁT CHÍNH ĐẠO KINH
...........
Có 1 quyển. Ngài An thế cao đời Hậu
Hán dịch. Thu vào Đại chính tạng tập 2.
Kinh này nói tên tám tà đạo, tám chính
đạo, và nói rõ nội dung của tám chính đạo
là: đế kiến, đế niệm, đế ngữ, đế hành, đế
thụ, đế trị, đế ý, đế định... [X. Xuất tam tạng
kí tập Q.2; Lịch đại tam bảo kỉ Q.4; Đại
đường nội điển lục Q.1; Khai nguyên thích
giáo lục Q.1]. (xt. Bát Chính Đạo).
BÁT CHÚNG
.....
Tám chúng. Tức là tám loài hữu tình
thuộc người và trời. Đó là: chúng Sát lợi,
chúng Bà la môn, chúng cư sĩ, chúng sa
môn, chúng Tứ thiên vương, chúng Đao
lợi thiên, chúng ma, chúng phạm thiên...
[X. kinh Trường a hàm Q.3; luận Tập dị
môn túc Q.18; luận Đại trí độ Q.25].
BÁT CHỦNG BIÊT GIẢI THOÁT GIỚI
Tám loại giới biệt giải thoát. Nghĩa là
tám loại giới luật của tám chúng. Tức là:
giới tỳ khưu, giới tỳ khưu ni, giới chính học,
giới sa di, giới sa di ni, giới ưu bà tắc, giới ưu
bà di và giới cận trụ.
BÁT CHỦNG BIÊT GIẢI THOÁT LUẬT NGHI VÔ
BIỂU SẮC
Vô biểu sắc biệt giải thoát luật nghi do
BÁT CHỦNG BIÊT GIẢI THOÁT GIỚI

phát động tính thiện nơi thân và miệng mà
sinh trong khi thuận theo phép nhận giới,
gồm có tám loại khác nhau.
1.Bật sô luật nghi vô biểu sắc, nương
vào tỉ khưu nhận giới Cụ túc mà phát.
2.Bật sô ni luật nghi vô biểu sắc, nương
vào bật sô ni nhận giớiCụ túc mà phát.
3.Chính học luật nghi vô biểu sắc,
nương vào thức xoa ma na (tức chính học
nữ) nhận sáu pháp mà phát.
4.Cần sách luật nghi vô biểu sắc,
nương vào sa di (tức cần sách) nhận mười
giới mà phát.
5.Cần sách nữ luật nghi vô biểu sắc,
nương vào sa di ni nhận mười giới mà phát.
6.Cận sự luật nghi vô biểu sắc, nương
vào ưu bà tắc nhận tám giới mà phát.
7.Cận sự nữ luật nghi vô biểu sắc,
nương vào ưu bà di nhận tám giới mà phát.
8.Cận trụ luật nghi vô biểu sắc, nương
vào ưu bà tắc, ưu bà di nhận năm giới mà
phát.
BÁT CHỦNG CANH DƯỢC
Tám thứ nước uống:
1. Nước mơ chua (Phạm: coca).
2. Nước chuối chín (Phạm: moca).
3. Nước táo chua (Phạm:kurakà).
4. Nước hột bồ đề (Phạm:azvattha).
5. Nước quả mận (Phạm: udumbara).
6. Nước hột anh úc (Phạm:parùwa).
7. Nước quả nho (Phạm: mfvikà).
8. Nước quả khát thụ la (Phạm:
kharjùra), dáng như quả táo nhỏ.
[X. Bách nhất yết ma Q.5; luật Thập
tụng Q.26].
BÁT CHỦNG CHÚC
Tám thứ cháo. Có lần đức Phật cùng
với các vị tỉ khưu an cư trong vườn trúc ở
nước Ca thi. Lần ấy, có các cư sĩ nấu các
thứ cháo đưa cúng dường Phật và chư tăng,

vì thế có tám thứ cháo khác nhau.
1.Tô chúc....., dùng tinh sữa bò, tinh
sữa ngựa hòa lẫn với gạo nấu thành cháo.
Tô có hai thứ sinh tô và thục tô, là từ tinh
sữa chế thành.
2.Du chúc....., dùng dầu đậu, dầu
vừng (mè), trộn lẫn với gạo nấu thành cháo.
3.Hồ ma chúc........, dùng hạt vừng
trộn lẫn với gạo nấu cháo.
4.Nhũ chúc....., dùng sữa bò, sữa
ngựa trộn với gạo nấu cháo.
5.Tiểu đậu chúc........, dùng đậu
xanh, đậu đỏ lẫn với gạo nấu cháo.
6.Ma sa đậu chúc ..........., ma sa
đậu có lẽ là đậu to, trộn với gạo nấu cháo.
7.Ma tử chúc........, dùng hạt cây
hoàng ma lẫn với gạo mà nấu cháo.
8.Bạc chúc....., dùng gạo hoặc hột
lật mà nấu cháo xoàng. [X. luật Thập tụng
Q.26].
BÁT CHỦNG CÔNG ĐỨC
Tám thứ công đức nghe kinh. Cứ theo
kinh Phương quảng đại trang nghiêm chép,
thì tám thứ công đức ấy là:
1. Sắc thêm đẹp đẽ, không có tướng xấu
xí, khó coi.
2. Sức lực khỏe mạnh, hàng phục tất cả
mà không khiếp nhược.
3. Tâm trí thông suốt, hiểu thấu hết thảy
pháp tướng, không bị ngăn ngại.
4. Có tài hùng biện, có thể trong một
câu mà giải nghĩa rộng đến vô cùng.
5. Thu liễm ý niệm, không khởi vọng
tưởng, vào sâu trong Thiền định.
6. Trí tuệ sáng láng, soi rọi suốt hết,
không bị trở ngại.
7. Xuất gia học đạo vượt trội, truyền pháp
làm lợi ích mọi người.
8. Quyến thuộc cường thịnh. Nghĩa là
những người nghe kinh của Phật, lại hay
BÁT CHỦNG CANH DƯỢC

nương vào kinh mà nói cho người khác
nghe, nhờ công đức ấy mà pháp thân của
người khác được phát sinh, tức thành quyến
thuộc, đắp đổi truyền dạy, mỗi ngày thêm
thịnh.
BÁT CHỦNG DỊ THỤC NHÂN QUẢ
Tám thứ nhân quả dị thục. Có nghĩa là
gieo nhân ở đời này đến đời khác (dị thế)
quả của nó mới chín (thục). Vì nghiệp thông
cả ba đời, như những nhân gieo ở đời trước
đều tốt lành, thì đời này được hưởng phúc
báo. Trái lại, nếu đời trước gây nhân bất thiện,
thì đời này phải chịu ác báo. Còn nếu đời
này tạo những nhân tốt, xấu khác nhau, thì
đời sau quả báo thiện, ác cũng bất đồng. Bởi
thế, loại nhân quả này mới có tám thứ.
1.Thọ lượng viên mãn. Nghĩa là Bồ tát
tu hành, đối với chúng sinh khởi tâm
thương xót, không bao giờ có ý giết hại. Lấy
đó làm nhân, đời khác sẽ được quả báo
sống lâu dài, không bị tồn giảm, tu tập thiện
pháp, lợi mình lợi người.
2.Sắc tướng viên mãn. Nghĩa là Bồ tát
tu hành, đối trước hình tượng của chư Phật
và Bồ tát ở các nơi tối tăm, thắp đèn nến
lên làm cho sáng sủa. Lấy đó làm nhân,
đời khác sẽ được quả báo sắc tướng đầy đủ,
kiến thức cao sáng, mọi người kính mến,
không dám sinh tâm khinh nhờn.
3.Chủng tộc viên mãn. Nghĩa là Bồ
tát tu hành, đối với đồng loại nhịn nhục
nhu hòa, tâm thường khiêm tốn. Lấy đó
làm nhân, đời khác sẽ được qủa báo sinh
trong dòng quí tộc, được người đời tôn trọng,
thuận theo lời dạy.
4.Tự tại viên mãn. Nghĩa là Bồ tát tu
hành, đối với những người nghèo khó, tùy
theo khả năng, giúp đỡ những nhu cầu cần
thiết. Lấy đó làm nhân, đời khác sẽ được
quả báo giàu có, họ hàng đông, tùy ý làm gì

cũng được tự tại.
5.Tín ngôn viên mãn. Nghĩa là Bồ tát
tu hành, thường dùng lời chân thật dịu dàng
để giáo hóa chúng sanh. Lấy đó làm nhân,
đời khác sẽ được quả báo nói ra chân thật,
hễ quyết đoán điều gì, ai cũng tin chịu.
6.Đại thế viên mãn. Nghĩa là Bồ tát tu
hành, đối trước Phật, Pháp, Tăng, cha mẹ,
thầy dạy, thường sinh tâm hèn kém, kính
thờ hiếu dưỡng. Lấy đó làm nhân, đời khác
sẽ được quả báo hào phú tự tại, có thế lực
lớn, nói ai cũng theo.
7.Trượng phu tướng viên mãn. Nghĩa
là Bồ tát tu hành, đối với chư Phật, Bồ tát
sinh tâm kính ngưỡng, đối với nữ nhân,
tâm thường chán xa. Lấy đó làm nhân, đời
khác sẽ được quả báo thân đàn ông, các
căn đầy đủ, không bị sứt mẻ.
8.Dũng lực viên mãn. Nghĩa là Bồ tát
tu hành, thường đem thân sức của chính
mình để phụng sự chúng sinh, cấp cho thức
ăn uống, khiến hơi sức của họ thêm mạnh.
Lấy đó làm nhân, đời khác sẽ được quả báo
sức đạo mạnh mẽ, tu tập hết thảy pháp lành,
dũng mãnh tinh tiến, cầu đạo vô thượng.
[X. Đại minh tam tạng pháp số Q.32].
BÁT CHỦNG MẬU
Tám thứ sai lầm xằng bậy, hay làm cho
chúng sinh gây ra các phiền não để rồi bị
trói buộc và vòng quanh trong ba cõi.
1. Tính sai lầm. Nghĩa là đối với sắc,
luôn nghĩ tưởng về sắc, gọi là tính sai lầm.
2. Phân biệt sai lầm. Nghĩa là phân biệt
sắc là sắc, chẳng phải sắc, sắc có thể thấy
không thể thấy, sắc có đối hay không có
đối v.v... gọi là phân biệt sai lầm.
3.Tích tụ sai lầm. Nghĩa là ở trong sắc
thấy ta, thấy chúng sinh, sĩ phu, mệnh sống,
nhà cửa, bốn chúng, quân đoàn, áo, ăn,
hoa sen, xe cộ, cây cối, tích chứa, ... cứ thế
trong các thứ ấy đều nghĩ tưởng một tướng,
gọi là tích tụ sai lầm.
BÁT CHỦNG MẬU

4. Sai lầm về cái ta.
5. Sai lầm về cái của ta. Đối với các pháp
hữu lậu chấp ta, của ta, trong vô lượng kiếp
thường sinh chấp trước ta, của ta, gọi là sai
lầm về ta, của ta.
6. Sai lầm về yêu đương. Nghĩa là đối
với các thứ nhớp nhúa, lòng sinh đắm đuối.
7. Sai lầm về không ưa thích. Nghĩa là
đối với các vật nhớp nhúa, sinh tâm tức
giận.
8. Sai lầm về chẳng phải ưa thích chẳng
phải không ưa thích. Nghĩa là đối với tất cả
các vật sạch không sạch sinh tâm tham đắm
và tức giận.
Ba thứ sai lầm đầu (1,2,3) là cội rễ của
hết thảy sự sai lầm, chấp tính, chấp tên là
do không hiểu rộng, từ đó đắp đổi sinh ra
vô lượng sai lầm.
Sai lầm về ta, của ta gọi là ngã kiến (thấy
có ta); ngã kiến lại là gốc của các kiến. Hai
cái sai lầm này là căn nguyên của các kiến.
Ba thứ sai lầm sau (6,7,8) là do tham sân si
mà sinh. [X. kinh Bồ tát thiện giới Q.2].
BÁT CHỦNG NGÔN
Ngôn, chỉ tiếng nói. Theo Du già sư địa
quyển 81, thì vị pháp sư nói pháp trong
chúng, phải có đủ tám đặc điểm về tiếng
nói.
1. Vị pháp sư nói pháp lấy văn kinh
làm chứng cứ, với người chưa hiểu thì dùng
thí dụ nói cho họ hiểu. Câu văn phải thanh
nhã, lời nói phải rõ ràng, làm cho người
nghe đều thích thú muốn nghe.
2. Vị pháp sư nói pháp phải phát hiện
nghĩa sâu kín cho được rõ ràng, lại cũng
phải tìm ra ý sâu xa mầu nhiệm ngụ ở trong
nghĩa thô cạn, khiến mọi trình độ đều được
ích lợi.
3. Phải giải thích chỗ khó hiểu hoặc còn
ngờ vực. Tức người nghe còn có chỗ khó

hiểu, khả nghi thì vị pháp sư phải giải thích
một cách khéo léo, khiến nghĩa lý được rõ
ràng, dễ hiểu.
4. Vị pháp sư nói pháp phải có tài biện
bác trôi chảy, có thể trong một pháp mà
dùng các lời nói khéo léo phân tích thành
vô lượng nghĩa lý.
5. Vị pháp sư nói pháp, phải thuận theo
kinh Phật, giảng giải rõ ràng, khiến người
nghe đều tin thuận mà vào chính đạo, chứ
không trích dẫn những tà luận của ngoại
đạo khiến người nghe hoang mang.
6. Vị pháp sư nói pháp, về nghĩa nếu
chưa thông suốt thì phải dẫn lời nói trong
các kinh khác để minh chứng cho điều
mình nói, khiến người nghe tin nhận.
7. Vị pháp sư nói pháp, phải dùng tài
biện luận ưu việt để phân biệt hết thảy nghĩa
lý, khiến người nghe không còn chỗ nghi
nan.
8. Vị pháp sư nói pháp, phải thuận theo
tông nghĩa, giải thích đúng như lý, khiến
người nghe hiểu rõ pháp yếu.
BÁT CHỦNG NHÂN QUẢ
Tám loại nhân quả. Là tám loại báo
nhân của Bồ tát và do đó mà được tám loại
quả. Cứ theo kinh Bồ tát địa trì quyển 1
chép, thì Bồ tát có bảy chỗ phải học, trong
đó, chỗ lợi mình lợi người nói sơ qua có
mười thứ, quả của mười thứ ấy bao nhiếp
chỗ lợi mình lợi người có ba loại nhân ba
loại quả : “Báo nhân báo quả” là một trong
ba loại đó. Rồi lại chia nhỏ nữa làm tám
loại nhân tám loại quả, gọi là Bát chủng
nhân quả.
1.Thọ nhân thọ quả. Thọ, là sống lâu.
Không giết các sinh vật, không có tâm làm
thương tổn sự sống của chúng, gọi là nhân
thọ (nhân của sự sống lâu); nhờ đó mà được
sống lâu, thì gọi là thọ quả.
2.Sắc nhân sắc quả. Sắc tức là sắc thân.
Thắp đèn sáng cúng Phật, hoặc đem vật
BÁT CHỦNG NGÔN

trong sạch cho người, gọi là sắc nhân. Nhờ
thế mà được dáng mặt sáng bóng, sắc hình
ngay thẳng, thì gọi là sắc quả.
3. Chủng tính nhân chủng tính quả.
Chủng, là giống loài; tính, là giòng họ. Lìa
bỏ lòng kiêu mạn, gọi là chủng tính nhân;
nhờ lìa bỏ kiêu mạn mà được sinh vào dòng
dõi cao sang, gọi là chủng tính quả.
4.Tự tại nhân tự tại quả. Đem những
thứ cần dùng ban phát cho người, khiến
họ được tự tại, gọi là tự tại nhân. Nhờ đó
được giàu to, họ hàng đông vui, được đại tự
tại, thì gọi là tự tại quả.
5.Tín ngôn nhân tín ngôn quả. Xa lìa
bốn tội của miệng, gọi là tín ngôn nhân
(cái nhân nói người ta tin); nhờ đó mà lời
mình nói ra, người ta đều tin, thì gọi là tín
ngôn quả.
6.Đại lực nhân đại lực quả. Lực, tức là
sức dùng. Tạo công đức lớn, lập thề nguyền
lớn. Cung kính Tam Bảo, hiếu dưỡng cha
mẹ, gọi là đại lực nhân. Nhờ đó mà tiếng
tăm lừng lẫy, phúc đức to lớn, được mọi
người kính trọng, thì gọi là đại lực quả.
7. Trượng phu nhân trượng phu quả.
Ưa pháp trượng phu, lại hay nói pháp trượng
phu, lợi ích người khác, gọi là trượng phu
nhân. Nhờ thành tựu pháp trượng phu, đời
sau được thân con trai, thì gọi là trượng
phu quả.
8.Lực nhân lực quả. Tùy khả năng làm
những việc đúng luật pháp để giúp đỡ người
khác, gọi là lực nhân. Nhờ thế mà ít bệnh
ít phiền, làm được việc lớn, tu các pháp
lành, gọi là lực quả.
BÁT CHỦNG PHÁP
Tám loại pháp. Tức là ba Tam muội,
bốn Thiền định, bốn tâm Vô lượng, bốn
định Vô sắc, tám Bối xả, tám Thắng xứ,
chín định Thứ đệ, mười Nhất thiết xứ...,

gộp chung lại là năm mươi pháp. Trong
đây, bốn Thiền và bốn tâm Vô lượng thuộc
Thiền định cõi Sắc. [X. luận Câu xá Q.29].
(xt. Ngũ Thập Pháp).
BÁT CHỦNG THANH
I.Bát chủng thanh (tám loại tiếng). Cứ
theo luận Câu xá quyển 1, thì tiếng phát ra
từ loài hữu tình do bốn đại chủng (bốn
nguyên tố đất, nước, lửa, gió) cấu thành,
gọi là tiếng lấy đại chủng làm nhân (như
tiếng phát ra từ miệng lưỡi người ta). Tiếng
phát ra từ loài phi hữu tình (loài không có
tình thức) do bốn đại chủng tạo thành, gọi
là tiếng không nhận đại chủng làm nhân
(như tiếng phát ra từ gỗ đá). Hai loại tiếng
này đều có lời nói và không phải lời nói,
gọi là tên hữu tình, tên chẳng phải hữu
tình. Tiếng chấp nhận bốn đại chủng làm
lời nói mà phát ra là tiếng thông thường;
tiếng không là lời nói, thì như tiếng vỗ tay.
Còn tiếng không chấp nhận bốn đại chủng
làm lời nói, thì như tiếng nói của người hóa,
do sức thần thông của Phật biến hóa ra;
tiếng không là lời nói, thì như tiếng của
khe nước. Bốn thứ tiếng trên đây lại chia
làm hai tiếng hay, và không hay hợp chung
lại làm tám thứ tiếng.
II.Bát chủng thanh. Chỉ tám thứ tiếng
trong sạch. (xt. Bát Âm).
BÁT CHỦNG THÁP
Tám loại tháp. Còn gọi là tám hạng
người được xây tháp. Nghĩa là Như lai, Bồ
tát, Duyên giác, A la hán, A na hàm, Tư đà
hàm, Tu đà hoàn, Chuyển luân vương,
v.v..., sau khi nhập diệt, đều được xây tháp
để cúng dường, gọi là Bát chủng tháp.
Cứ theo Phiên dịch danh nghĩa tập
quyển thượng chép, tám loại ấy là :
1. Tháp Như lai. Như lai muôn đức đều
đủ, ba giác (tự giác, giác tha, giác hành viên
BÁT CHỦNG THÁP

mãn) tròn đầy, trời, người đều kính ngưỡng,
cho nên, sau khi Ngài nhập diệt, người ta
đã xây tháp để cúng dường.
2. Tháp Bồ tát. Bồ tát trên cầu đạo Phật,
dưới hóa chúng sinh, tùy loại hiện thân, độ
thoát vô lượng, cho nên, sau khi các Ngài
nhập diệt đều đã được xây tháp cúng dường.
3. Tháp Duyên giác.
4. Tháp A la hán.
5. Tháp A na hàm.
6. Tháp Tư đà hàm.
7. Tháp Tu đà hoàn.
Năm hạng người Duyên giác, A la hán,
A na hàm, Tư đà hàm và Tu đà hoàn ghi
trên đây đều đáng được nhận sự cúng
dường của người và trời, làm ruộng phúc
cho đời, bởi thế được dựng tháp để cúng
dường.
8. Tháp vua Chuyển luân. Chuyển luân
thánh vương, tuy chưa dứt phiền não, chưa
ra khỏi ba cõi, nhưng nhờ sức phúc đức, trị
bốn thiên hạ, lại dùng mười điều thiện nuôi
dạy chúng sinh, được người đời tôn kính,
cho nên, sau khi chết, đáng được xây tháp
cúng dường.
BÁT CHỦNG THẮNG PHÁP
Tám thứ pháp hơn. Chỉ tám thứ công
đức thù thắng do nhận giữ tám trai giới mà
được. Đó là:
1. Không rơi vào địa ngục.
2. Không rơi vào quỉ đói.
3. Không rơi vào đường a tu la.
4. Không rơi vào loài súc sinh.
5. Thường được sinh trong loài người,
xuất gia, được đạo niết bàn.
6. Nếu được sinh cõi trời, thì thường
làm Phạm thiên.
7. Được gặp Phật ra đời; xin Phật nói
pháp.
8. Được vô thượng chính đẳng chính

giác. [X. kinh Thụ thập giới].
BÁT CHỦNG THÍ
Tám thứ bố thí. Tức là :
1. Tùy theo người gần mình mà cho.
2. Sợ hãi tai ách, vì muốn được yên ổn
mà cho. Lại thấy của cải sắp tiêu tan và tự
nghĩ chẳng thà đem cho đi còn hơn để mất
mà bố thí.
3. Trước kia được người ta giúp đỡ, bây
giờ biếu lại để trả ơn.
4. Nay cho người ta, hy vọng một ngày
nào đó họ sẽ đền trả lại.
5. Noi theo phép nhà do tiên tổ truyền
lại mà làm nhiệm vụ bố thí.
6. Mong ước được sinh lên cõi trời mà
cho.
7. Mong được người ta khen ngợi, tán
tụng mà bố thí.
8. Vì trang nghiêm tâm, giúp cho Thiền
định để được niết bàn mà bố thí. [X. luận
Câu xá Q.18].
BÁT CHỦNG THỤ KÍ
Tám phương pháp thụ kí (trao ghi). Thụ
kí, nghĩa là đối với chúng sinh phát tâm tu
hành, đức Phật trao cho lời ghi nhận trước
là trong vị lai, nhất định được thành Phật.
Căn cứ vào sự hay biết hoặc không hay
biết mà chia làm tám phương pháp :
1. Mình biết người khác không biết.
Nghĩa là phát tâm mà mới tự mình phát
thề nguyền, chứ chưa rộng đến người khác,
chưa được bốn chỗ không sợ, chưa được
phương tiện khéo léo.
2. Mọi người biết hết, chỉ có mình không
biết. Nghĩa là phát tâm rộng lớn, được chỗ
không sợ, được gốc lành.
3. Mình và mọi người đều biết. Nghĩa là
ở vào ngôi thứ bảy được không sợ, được
phương tiện khéo léo, được không quán.
4. Mình và mọi người đều không biết.
BÁT CHỦNG THẮNG PHÁP

Nghĩa là chưa vào được ngôi thứ bảy, chưa
được không quán, chưa được hạnh không
chấp trước.
5. Gần biết xa không biết. Nghĩa là các
căn đầy đủ không bỏ hạnh vô trước của
Như lai, như bồ tát Di lặc.
6. Xa biết gần không biết. Nghĩa là chưa
có khả năng diễn nói các hạnh của Thánh
hiền, như ngài Sư tử ưng.
7. Gần xa đều biết. Nghĩa là các căn đầy
đủ, không sợ bỏ hạnh vô trước, đi khắp
các thế giới trong mười phương, làm các
việc không thể nghĩ bàn để hiển bày thần
đức của Phật, như bồ tát Nhu thuận.
8. Gần xa đều chưa biết. Nghĩa là chưa
được giác ngộ, đều không thể biết hết các
hạnh ẩn kín của Như lai, như bồ tát Đẳng
hành. [X. Pháp hoa văn cú Q.7 thượng].
(xt. Thụ Kí).
BÁT CHỦNG TOÀN CHUYỂN THÍCH
Tám giải thích chuyển quanh. Tức là
phương pháp được Mật giáo dùng để giải
thích văn kinh. Đó là: một chữ giải nhiều,
nhiều chữ giải một, một chữ thành nhiều,
nhiều chữ thành một, một chữ phá nhiều,
nhiều chữ phá một, chuyển quanh xuôi,
chuyển quanh ngược v.v... (xt. Thập Lục
Huyền Môn).
BÁT CHUYỂN THANH
Tám tiếng chuyển. Phạm: awỉa
vibhaktaya#. Pàli: aỉỉha vibhattì. Là tám
loại vĩ ngữ biến hóa của danh từ, đại danh từ
và hình dung từ trong tiếng Phạm. Cũng gọi
là Bát chuyển, Bát thanh, Bát lệ. Tức là:
1. Thể cách (Phạm: mirdeze), cũng gọi
là Thể thanh, Phiếm thuyết thanh. Ngày
nay gọi là chủ cách, như “......... là”.
2. Nghiệp cách (Phạm:upadewaịe), còn
gọi là Sở tác nghiệp thanh, Dụng cách. Ngày
nay gọi là Thụ cách, như “cầm ......”.

3. Cụ cách (Phạm:kartfkaraịe), cũng
gọi là Năng tác cụ thanh. Hoặc gọi Tác cách.
Ý là “nương vào ......”.
4. Vi cách (Phạm: sàmpradànike).
Cũng gọi là Sở vi thanh, hoặc gọi là Dữ
cách thanh. Như “là ......”.
5. Tòng cách (Phạm: apàdàne). Còn
gọi là Sở âm thanh. Hoặc gọi là Đoạt cách,
như “theo ......”.
6. Thuộc cách (Phạm: svàmivacane).
Nay gọi là Sở hữu cách. Ý là “...... của”.
7. Ư cách (Phạm: saônidhànàrthe),
cũng gọi là Sở y thanh. Hoặc gọi là Y cách,
ý là “ở ......”.
8. Hô cách (Phạm : àmantraịe), cũng
gọi là Hô triệu thanh. Ý là “......a !”.
Trừ hô cách ra, còn bảy cách kia được
gọi là câu bảy lệ, bảy lệ, bảy câu bàn nói.
Những cách biến hóa của các vĩ ngữ
thuộc danh từ trên đây cũng còn gọi là Tô
mạn đa thanh. Tô mạn đa là dịch âm từ
tiếng Phạmsubanta, cũng đọc Tô bàn đa,
hàm ý ở cuối chữ có vần SU. Cách biến
hóa của những động từ thì gọi là Để ngạn
đa thanh, trái ngược hẳn với Tô mạn đa
thanh.. Để ngạn đa là dịch âm của chữ
PhạmTiíanta, cũng gọi Đinh ngạn đá, hàm
ý là đuôi chữ có vần TI. Động từ chia làm
hai loại là nói về mình và nói về người, mỗi
loại đều gọi một người, gọi hai người, gọi ba
người khác nhau, và có ba cách biến hóa là
số đơn, số kép, số nhiều. Như vậy là có
chín tiếng chuyển và cộng hai loại nói về
mình, nói về người lại, thì thành mười tám
tiếng chuyển biến (18 chuyển, 29 vần). [X.
luận Du già sư địa Q.2; Hoa nghiêm kinh
thám huyền kí Q.3; Nam hải ký qui nội
pháp truyện Q.4 Tây phương học pháp].
BÁT CÔNG ĐỨC THỦY
Nước tám công đức. Tức là nước có đủ
BÁT CÔNG ĐỨC THỦY

tám thứ công đức thù thắng. Cũng gọi Bát
chi đức thủy, Bát vị thủy (nước có tám mùi
vị), Bát định thủy. Bên cõi Tịnh độ của đức
Phật A di đà có ao tám công đức, chứa đầy
nước tám công đức ở trong. Tám công đức
thù thắng của nước trong ao là : lặng trong,
sạch mát, ngọt ngào, mềm nhẹ, thấm
nhuần, an hòa, trừ đói khát, nuôi lớn các
căn. Đồng thời, bảy biển bao quanh núi Tu
di cũng đầy nước tám công đức. Như : ngọt,
mát, mềm, nhẹ, trong, sạch, không có mùi
hôi, uống không đau cuống họng, uống
không đau bụng ... Tức có đủ tám tính chất
đặc biệt. [X. kinh Di lặc đại thành Phật;
luận Đại tỳ bà sa Q.133; luận Câu xá Q.11].
BÁT CÚ NGHĨA
........
Nghĩa tám câu. Tám câu biểu hiện nghĩa
mầu nhiệm sâu thẳm của Thiền tông. Tám
câu ấy là :
Chính pháp nhãn trạng (con mắt chính
pháp).
Niết bàn diệu tâm (tâm Niết bàn mầu
nhiệm).
Thực tướng vô tướng (thực tướng không
tướng).
Vi diệu pháp môn (cửa pháp xa thẳm).
Bất lập văn tự (không lập văn chữ).
Giáo ngoại biệt truyền (truyền riêng ngoài
giáo).
Trực chỉ nhân tâm (chỉ thẳng lòng
người).
Kiến tính thành Phật (thấy tính thành
Phật).
BÁT CÚNG DƯỜNG
Tám cúng dường. Tức là bốn vị Bồ tát
cúng dường ở phía trong và bốn vị Bồ tát
cúng dường ở phía ngoài. Cúng dường phía
trong, có nghĩa là đức Đại nhật Như lai
ứng với đức của các bậc Như lai ở bốn

phương đã chứng Tam ma địa (Thiền định)
mà, từ nơi trong tâm, sinh ra bốn vị Bồ tát
để cúng dường. Tức là bốn bồ tát Hi ( chơi
giỡn), Man (vòng hoa), Ca (hát), Vũ (múa)
chia nhau cúng dường các đức A súc Như
lai ở phương đông, Bảo sinh Như lai ở
phương nam, Di đà Như lai ở phương tây
và Bất không thành tựu Như lai ở phương
bắc. Bốn Bồ tát cúng dường phía ngoài là
bốn đức Như lai ở bốn phương sinh ra để
cúng dường Đại nhật Như lai. Tức A súc
Như lai đem bồ tát Hương để cúng dường,
Bảo sinh Như lai đem bồ tát Hoa cúng
dường, A di đà Như lai đem bồ tát Đèn
cúng dường, Bất không thành tựu Như lai
đem bồ tát Hương hoa cúng dường.
Tám Bồ tát cúng dường trên đây cùng
với bốn Bồ tát Nhiếp và bốn Bồ tát Ba la
mật, đều thuộc cửa Định và đối lại với mười
sáu Bồ tát thuộc cửa Tuệ, gọi là mười sáu vị
tôn cửa Định.
BÁT DANH KINH
........
Kinh tám tên. Có một quyển. Gọi tắt
của kinh Bí mật bát danh đà la ni. Do ngài
Pháp hiền đời Tống dịch. Thu vào Đại
chính tạng tập 21.
Kinh này dođức Phật nói chobồ tát Kim
cương thủ ngheở trong vườn của ông Cấp
cô độc. Trước hết, Ngài nói có người nhận
giữ đà la ni này sẽ được những lợi ích gì. Kế
đó, Ngài nói về tám tên gọi kín đáo trong
Tối thắng trì minh tạng thuộc Kim cương
bộ và giải rõ tám tên là : tai voi, trang nghiêm
mầu nhiệm, biển báu công đức, không động,
mây chân thật, sắc tướng đáng mến, ánh
sáng, màu sắc tuyệt đẹp. Rồi nói đà la ni,
cuối cùng, Phật bảo những người nhận giữ
đọc tụng tên Kinh kín đáo và đà la ni này sẽ
không bị rơi vào địa ngục, khi chết, chư Phật
Bồ tát hiện thân nói pháp an úy, sau khi
chết, được sinh vào cõi trời Đâu suất.
BÁT CÚ NGHĨA

Kinh Bát danh phổ mật đà la ni 1 quyển,
do ngài Huyền trang dịch là cùng bản mà
khác dịch của kinh này.
BÁT DANH TAM MUỘI
...........
Tam muội tám tên. Nói đủ là Bát danh
kinh Tam muội. Tức là pháp hội lấy bồ tát
Di lặc làm vị tôn chính (bản tôn), đọc tụng
kinh Bí mật bát danh đà la ni.
BÁT DIÊP
......
Diệp, hàm ý là thời, là đời. Bát diệp, tức
là tám thời, tám đời. Hoặc hàm ý hàng cháu
pháp tám đời. Sắc tu bách trượng thanh
qui quyển 8 thiên hạ sư biểu các kí (Đại 48,
1157 trung), nói : “Sau đại sư Bồ đề đạt ma
tám đời, có vị tỉ khưu lớn, ở núi Bách trượng
thuộc Hồng châu, người ta gọi là Bách
trượng thiền sư.”
BÁT DIÊP ẤN
..........
Ấn tám cánh hoa. Một loại ấn tay. Hai
tay chụm lại, lòng bàn tay để rỗng, hai ngón
cái và hai ngón út sáp vào
nhau, làm thành tướng ấn
tám cánh hoa sen đang nở
rộ. Đây là ấn của đức Phật
A di đà. Cũng là khế ấn thứ
tư trong mười tám đạo, là
ấn Tam muội da của bộ Liên
hoa. [X. Thai tạng giới mạn
đồ la đại sao Q.3].
BÁT DIÊP LIÊN HOA
Hoa sen tám cánh. Ở khu chính giữa
của mạn đồ la thuộc Thai tạng giới vẽ một
hoa sen tám cánh, gọi là Trung đài bát diệp
viện (viện tám cánh đài giữa). Vẽ đức Đại
nhật Như lai ở chính giữa, trên tám cánh
hoa sen ở bốn chung quanh, vẽ bốn đức
Phật và bốn vị Bồ tát, gọi là tám cánh (hoa)

chín vị tôn. Trong các phép quán của Mật
giáo, cũng có phép quán hoa sen tám cánh.
(xt. Bát Diệp Liên Hoa Quán).
BÁT DIÊP LIÊN ĐÀI
..............
Đài hoa sen tám cánh. Chỉ cái đài ở
chính giữa viện thứ nhất trong mạn đồ la
thuộc Thai tạng giới Mật giáo, vì có vẽ đóa
hoa sen tám cánh, cho nên gọi Bát diệp
liên đài. Cũng gọi Bát diệp trung đài. Đức
Đại nhật Như lai ngồi ở chính giữa hoa
sen, gọi là trung tôn của tám cánh. Bốn
chung quanh tám cánh lần lượt phối với
bốn đức Phật Bảo sinh, Khai phu hoa
vương,Vô lượng thọ, Thiên cổ lôi âm, và
bốn vị Bồ tát Phổ hiền, Văn thù, Quan âm,
Di lặc v.v... , gộp chung lại là chín vị tôn, là
tướng trái tim của người ta khi ứng hợp với
thân mật, ngữ mật và ý mật. [ X. kinh Đại
nhật Q.2; Đại nhật kinh sớ Q.4].
BÁT DIÊP LIÊN HOA QUÁN
Quán tưởng hoa sen tám cánh. Là phép
quán của người tu Mật tông, quán tưởng
trái tim của mình là đóa hoa sen tám cánh
hiện bày chín vị tôn của Thai tạng giới. Bởi
vì, nói theo giáo nghĩa của Mật giáo, trái
tim của hết thảy chúng sinh là nhân để
thành tựu Liên hoa tam muội (Thiền định
hoa sen), nhưng vì nó chưa được làm cho
nở ra, nên bị các phiền não trói buộc, mà
không biết rõ được cái tướng của tâm mình
một cách như thực. Bởi thế, trước phải soi
rọi tâm này, quán tưởng nó là đóa hoa sen
tám cánh, khiến các nhị hoa nở ra đầy đủ,
quán tưởng chữ (a) nằm ở chính giữa đài
sen. Tại sao phải quán tưởng hoa sen tám
cánh? Vì hai nghĩa sau đây:
1. Quán tam muội, nơi tâm hết thảy
Ấn Bát Diệp
BÁT DIÊP LIÊN HOA QUÁN

phàm phu tuy chưa thể tự biết rõ, nhưng
trên đó tự nhiên đã có tám cánh như hình
dạng bông sen cúp, quán chiếu tâm này,
khiến nó nở ra, tức là quán tam muội.
2. Nhị hoa đầy đủ, nghĩa là tâm tam
muội hoa sen này, khi đã nở rộ, thì đầy đủ
vô lượng pháp môn, không thiếu một pháp
môn nào. [X. Kim cương đính liên hoa bộ
tâm niệm tụng nghi quĩ; Đại nhật kinh sớ
Q.12; Tông kính lục Q.26].
BÁT DIÊP NHỤC ĐOÀN TÂM
Trái tim thịt tám cánh. Hình thể trái
tim của phàm phu giống như hoa sen cúp,
nếu tu quán tưởng Du già mà in nhau với
thân mật, ngữ mật và ý mật thì trái tim mở
ra giống như hoa sen tám cánh, hiện chứng
chín vị tôn ở tám cánh đài giữa, cho nên
gọi Bát diệp nhục đoàn tâm.
Nhục đoàn tâm, tiếng Phạm: hfdaya,
dịch âm : hãn lật đà, ô lật đà, chỉ trái tim
của người ta, là tiếng đối lại với “tâm nghĩ
biết”. Đại nhật kinh sớ quyển 4 (Đại 39,
623 thượng), nói : “Hình dáng tâm ô lật đà
của phàm phu giống như hoa sen chưa nở,
có gân mạch cấu tạo thành tám phần, con
trai hướng lên, con gái hướng xuống. Trước
hết, quán tưởng sen này, khiến nó nở ra
làm tòa sen trắng tám cánh.” (xt. Tâm).
BÁT DỤ
I.Bát dụ. Tám ví dụ. Là tám phép tắc
được sử dụng trong kinh điển Phật để ví
dụ.
1. Thuận dụ. Nghĩa là đức Phật nói pháp
thuận theo thứ tự của đời thường, từ nhỏ
tới lớn, tức thuận theo thứ tự dấy sinh của
sự vật mà nói.
2. Nghịch dụ, ngược với thuận dụ. Tức
ngược với thứ tự của đời thường, ví dụ từ
lớn tới nhỏ.
3. Hiện dụ. Ví dụ như sự thật ở trước

mặt.
4. Phi dụ. Tức Phật nói pháp, giả đặt lời
làm ví dụ, chứ không phải việc đó có thực.
5. Tiên dụ. Tức trước đặt giả dụ, rồi sau
mới nêu việc thực tế kết hợp.
6. Hậu dụ. Tức trước nói pháp, rồi sau
mới đặt ví dụ để làm rõ.
7. Tiên hậu dụ. Tức khi Phật nói pháp,
điều nói trước nói sau đều là ý ví dụ.
8. Biến dụ (dụ khắp). Tức toàn là ví
dụ. Tức Phật nói pháp, đầu cuối đều mượn
ví dụ để hiển bày. [X. kinh Niết bàn (bản
Bắc) Q.29 phẩm Sư tử hống bồ tát]. (xt.
Thí Dụ).
II. Bát dụ. Tám ví dụ. Dùng tám sự
tượng làm tám ví dụ để chỉ bày rõ thân
người là không, là vô thường. Kinh Năng
đoạn kim cương bát nhã ba la mật đa nêu
ra tám thứ như sau: ánh sao, đom đóm mắt,
ánh đèn, ảo thuật, sương móc, bọt nước, tia
chớp, mây. Kinh Đại bát nhã quyển 11 thì
nêu: ảo thuật, chiêm bao, tiếng vang, bóng
dáng, giợn nắng, bóng sáng, biến hóa, thành
tìm hương. [X. kinh Đại bát nhã Q.48, Q.41].
(xt. Thí Dụ).
BÁT ĐA LA THỤ
Gấp tám cây đa la. Là hình dung từ được
dùng trong các kinh điển để biểu thị nghĩa
rất cao lớn. Cây đa la là loại cây to, cho
nên gọi một vật gì cao là cây bát đa la, hàm
ý là cao gấp tám lần cây đa la. Như kinh
Pháp hoa phẩm Phân biệt công đức chép,
dùng chiên đàn đỏ làm các nhà điện, cao
gấp tám cây đa la. [X. Huyền ứng âm nghĩa
Q.2].
BÁT ĐẠI BỒ TÁT
Tám Bồ tát lớn. Là tám vị Bồ tát giữ gìn
chính pháp, che chở chúng sinh. Cũng gọi
BÁT DIÊP NHỤC ĐOÀN TÂM

Bát bồ tát. Về tên hiệu có nhiều thuyết khác
nhau. Chẳng hạn:
1. Kinh bát chu tam muội nêu : Bát đà
hòa, La lân na kiệt, Kiều nhật đâu, Na la
đạt, Tu thâm, Ma ha tu tát hòa, Nhân đê
đạt và Hòa luân điều.
2. Kinh Dược sư thì nêu: Văn thù sư lợi,
Quan thế âm, Đắc đại thế, Vô tận ý, Bảo
đàn hoa, Dược vương, Dược thượng, Di lặc.
3. Kinh Lí thú nêu: Kim cương thủ,
Quán tự tại, Hư không tạng, Kim cương
quyền, Văn thù sư lợi, Tài phát tâm chuyển
pháp luân, Hư không khố, Tối nhất thiết
ma.
4. Bát đại bồ tát mạn đồ la nêu : Quan
thế âm, Di lặc, Hư không tạng, Phổ hiền,
Kim cương thủ, Diệu cát tường, Trừ cái
chướng và Địa tạng.
Pháp tu nương vào các kinh này mà tu,
gọi là Đại bồ tát pháp. Ngoài ra, kinh Thất
Phật bát bồ tát, kinh Đại phương quảng Bồ
tát tạng, Văn thù sư lợi căn bản nghi quĩ
v.v... cũng đều nói khác.
BÁT ĐẠI BỒ TÁT KINH
Có 1 quyển. Ngài Pháp hiền đời Tống
dịch. Thu vào Đại chính tạng tập 14. Trong
kinh này, đức Phật nói với tôn giả Xá lợi
phất rằng, nếu người nào hay một lòng nhớ
nghĩ tới tên hiệu của năm đức Phật ở phương
đông là: Thiện tinh tiến cát tường Như lai
ở nước Vô năng thắng, Phổ chiếu Như lai
ở nước Vô ngã, Cát tường Như lai ở nước
Thiện ái, Ấn nại la kế đô đặc phạ nặc vương
Như lai ở nước Tịch tĩnh tạng, Hỉ công
đức quang tự tại vương Như lai ở nước Li
trần, hoặc viết chép, đọc tụng giảng nói
kinh này, thì người ấy sẽ không rơi vào
ngã ác, hoặc trong nơi hạ tiện, mà được
sinh lên cõi trời Trường thọ, thoát khỏi
năm trọc, ba tai, tám nạn………... và có thể thành

đạo tột bậc.
Tên kinh này được đặt theo tên của tám
vị Đại bồ tát ở ngay đầu kinh (Diệu cát
tường, Thánh quán tự tại, Từ thị, Hư không
tạng, Phổ hiền, Kim cương thủ, Trừ cái
chướng, Địa tạng), vì thế gọi là kinh Bát đại
bồ tát.
BÁT ĐẠI BỒ TÁT MẠN ĐỒ LA KINH
Có 1 quyển, ngài Bất không dịch vào
đời Đường, thu vào Đại chính tạng tập 20.
Nội dung trình bày phương pháp kiến lập
Bát mạn đồ la, và nói rõ người tu hành
nên nương theo pháp nào thì mau chứng
bồ đề.
(xt. Bát Đại Mạn Đồ La Kinh).
BÁT ĐẠI DẠ XOA
..............
Tám dạ xoa lớn. Dạ xoa, Phạm: Yakwa.
Là loại thứ ba trong tám bộ chúng. Cùng
với la sát đều là họ hàng của Tì sa môn
thiên vương. Cũng gọi là Bát đại dược xoa,
Dạ xoa bát đại tướng, Bát đại thiên vương,
Tì sa môn bát huynh đệ (tám anh em Tì sa
môn).
1. Ma ni bạt đà la (Phạm: Maịibhadra)
tức là Bảo hiền.
2. Bố rô na bạt đà la (Phạm:
Pùrịabhadra) tức là Mãn hiền.
3. Bán chỉ ca (Phạm:Pàĩcika) tức là
Mật chủ, Mật thân.
4. Sa đa kì li (Phạm:Zatagiri), tức là
Uy thần, chúng đức.
5. Hê ma phọc đa (Phạm: Himavanta),
người ở núi Tuyết, tức Ứng niệm.
6. Tì sái ca (Phạm:vizakha), tức là Đại
mãn, Trì pháp.
7. A tra phạ ca (Phạm:Àỉavaka),tức là
Vô tỉ lực,Vô tỉ thân.
8. Bán già la (Phạm:Pàĩcala), tức là
Mật nghiêm. [X. Nhiếp đại nghi quĩ Q.2;
Đại nhật kinh sớ Q.5]
BÁT ĐẠI BỒ TÁT MẠN ĐỒ LA KINH

BÁT ĐẠI ĐỒNG TỬ ẤN NGÔN
.................
Ấn khế và chân ngôn của tám đồng tử
lớn, sứ giả của Bất động tôn.
1. Tuệ quang; Ấn: Kim cương hợp
chưởng, nhẫn, nguyện, ngón tay giữa bên
trái và bên phải chắp lại, dựng thẳng như
hình cây kim. Chân ngôn: Án (oô) phạ
nhật ra (vajra, kim cương) ma đế nhân
phược la (matijvala, tuệ quang) bồ địa chất
đa (bodhicitta, bồ đề tâm) nẵng (na, chủng
tử).
2.Tuệ hỉ, Ấn: Kim cương hợp chưởng,
hai ngón giữa chắp lại dựng thẳng như hình
báu. Chân ngôn: Án (oô) la đát nẵng
(ratna, bảo) ma đế sa độ (matisàdhu, tuệ
hỉ) ma ha ma ni (mahàmani, đại bảo châu)
mạc (ma#, chủng tử).
3. A nậu đạt, Ấn: Kim cương hợp
chưởng, hai ngón giữa như lá sen. Chân
ngôn: Án (oô) bát nạp ma (padma, hoa
sen) tát phạ na hạ (sarvadaha, nhất thiết
não nhiệt) bát la xả nhĩ nẵng (prazamina,
trấn áp) ma ha đạt ma (mahàdharma, đại
pháp) tam (saô, qui mệnh chủng tử của
Bất động tôn).
4.Chỉ đức, Ấn: Kim cương hợp chưởng,
hai ngón giữa chập lại để trong lòng bàn
tay. Chân ngôn: Án (oô) yết la ma (karma,
tác nghiệp) ma ha phệ lí da (mahàvairya,
đại vô úy) bát lí bố la ca (paripùraka, mãn
nguyện), mãn (maô, chủng tử).
5. Ô câu bà nga, Ấn: Kim cương hợp
chưởng. Chân ngôn: Án (oô) phạ phật la
(vajra, kim cương) tát đỏa bà (sattva, hữu
tình) ô câu bà nga (ukubhaga, siêu việt trụ
thế) ma ha táo xí da (mahàsaukhya, đại
hạnh phúc) đa (ta, chủng tử).
6.Thanh tịnh tỉ khưu, Ấn: Phạm khiếp,
bàn tay trái ngửa lên, đầu ngón hướng về

bên phải; bàn tay phải úp lên bàn tay trái,
đầu ngón hướng về trái. Chân ngôn: Án (oô)
ma ni (maịi, bảo châu) vĩ du đà đạt ma câu
rô (vizudhadharmaguru, thanh tịnh pháp
sư) la khất xoa đạt ma (rakwa dharma, hộ
pháp) phạ (va, chủng tử).
7. Căng yết la, Ấn: Liên hoa hợp
chưởng. Chân ngôn: Án (oô) đạt rô ma
(dharma, pháp) căng yết la (kiíkara) để
sắt tra (tiwỉa, phát khởi) nhật la (jra, chủng
tử).
8.Chế tra ca, Ấn: Ngoại phọc ngũ cổ.
Chân ngôn: Án (oô) yết rô ma (karma,
tác nghiệp) chế tra ca (ceỉaka) hồng hồng
(hùô hùô, khủng bố) phát tra (phaỉ, phá
hoại) nam (ịaô, qui mệnh chủng tử của
Bất động tôn). [X. Thánh vô động tôn bát
đại đồng tử bí yếu pháp; Bất động sứ giả
pháp].
BÁT ĐẠI KIM CƯƠNG ĐỒNG TỬ
I. Bát đại kim cương đồng tử(tám đại
kim cương lớn). Chỉ các sứ giả của Bất động
minh vương. Cũng gọi là Bát đại đồng tử.
Tức là: Tuệ quang, Tuệ hỉ, A nậu đạt, Chỉ
đức, Ô câu bà nga, Thanh tịnh, Căng yết
la, Chế tra ca. [X. Thánh vô động tôn bát
đại đồng tử bí yếu pháp].
II. Bát đại kim cương đồng tử. Chỉ
tám đồng tử theo hầu bồ tát Văn thù. Đó
là: Quang võng, Địa tuệ tràng, Vô cấu
quang, Bất tư nghị tuệ, Thỉnh triệu, Kế thiết
ni, Cứu hộ tuệ, Ô ba kế thiết ni. [X.Thai
mạn đại sao Q.4].
III. Bát đại kim cuơng đồng tử. Là
tám đồng tử kim cương rất được phái Tu
nghiệm đạo Nhật bản tôn sùng. Về tên gọi
của các đồng tử này có nhiều thuyết khác
nhau, phổ thông, những tên sau đây là đại
biểu: Trừ ma, Hậu thế, Từ bi, Ác trừ, Kiếm
quang, Hương tinh, Kiểm đăng, Hư không.
Gốc của tám đồng tử lớn kể trên , theo thứ
tự là tám đức Phật: Thích ca, Sư tử âm,
Vân tự tại, A di đà, Đế tướng, Chiên đàn

BÁT ĐẠI ĐỒNG TỬ ẤN NGÔN

hương, A súc, Hư không trụ. [X. Linh dị
tương thừa tuệ ấn nghi quĩ].
BÁT ĐẠI LINH THÁP
Tám tháp thiêng liêng lớn. Là tám tòa
tháp lớn được xây dựng ở tám nơi thiêng
liêng của một đời đức Thế tôn. Gọi tắt là
tám tháp.
1. Tháp ở vườn Lâm tì ni thành Ca tì
la, nơi đức Phật giáng sinh.
2. Tháp ở gốc cây bồ đề bên bờ sông Ni
liên nước Ma già đà, nơi đức Phật thành
đạo.
3. Tháp ở vườn Lộc dã thành Ba la nại
nước Ca thi, nơi đức Phật quay bánh xe
pháp
4. Tháp ở vườn Kì đà nước Xá vệ, nơi
đức Phật hiện đại thần thông.
5. Tháp ở thành Khúc nữ nước Tang
già thi, là nơi đức Phật từ thềm bảy báu
bước xuống, sau khi an cư trên cung trời
Đao lợi trở lại nhân gian.
6. Tháp ở thành Vương xá, nơi Đề bà
đạt đa phá tăng, khiến chúng tăng chia làm
hai nơi, đức Phật cảm hóa trở về một mối.
7. Tháp ở thành Quảng nghiêm, nơi đức
Phật nghĩ về tuổi thọ sắp vào niết bàn.
8. Tháp ở rừng Sa la thành Câu thi na
nơi đức Phật vào niết bàn
Truyền thuyết xây dựng tám đại linh
tháp là dựa theo truyện A dục vương quyển
2 ghi chép việc vua A dục xây cất các tháp
nơi Phật sinh, cây bồ đề, nơi quay bánh xe
pháp, nơi ban Niết bàn. Lại theo Thập địa
kinh luận quyển 3, luận Đại thừa khởi tín
có nêu thuyết tám tướng thành đạo, thêm
vào bốn tháp ở bốn nơi, như ở Kì viên hiện
thần thông v.v... mà diễn biến thành tám
đại linh tháp.
Vào khoảng thế kỉ thứ VII, thứ VIII
tây lịch việc đi chiêm bái tám linh tháp lớn

này rất thịnh. Hoặc lấy bốn tháp ở nơi Phật
sinh, nơi thành đạo, nơi quay bánh xe pháp,
nơi vào niết bàn, gọi là bốn tháp lớn, hoặc
là bốn tháp ở cõi người, để đối lại với bốn
tháp Đế thích gọi là bốn tháp trên cõi trời.
[X. kinh Bát đại linh tháp danh hiệu; kinh
Đại thừa bản sinh tâm địa quán Q.1; Bát
đại linh tháp phạm tán].
BÁT ĐẠI LINH PHÁP DANH HIÊU KINH
Có 1 quyển. Ngài Pháp hiền đời Tống
dịch. Thu vào Đại chính tạng tập 32. Kinh
này tường thuật khi đức Phật còn tại thế,
chính ngài đã nêu tên của tám linh tháp
lớn và khuyên người nghe cúng dường tháp.
Kinh tuy nhỏ nhưng ở cuối quyển có phụ
thêm phần biên niên sử về cuộc đời đức
Phật, kinh Thập nhị du và kinh Tăng già la
sát v.v... là tư liệu quý báu dể nghiên cứu
truyện đức Phật. (xt. Bát Đại Linh Tháp).
BÁT ĐẠI LONG VƯƠNG
Tám vua rồng lớn. Tám vị long vương
này là những thiên thần hộ pháp được nói
đến trên hội Pháp hoa. Cũng gọi là Bát
long vương
1. Nan đà long vương (Phạm:Nanda),
dịch ý là vua rồng vui mừng, là vị đứng đầu
trong các thần rồng hộ trì Phật pháp.
2. Bạt nan đà long vương (Phạm:
Upananda), cũng gọi là Ưu ba nan đà long
vương, dịch ý là vua rồng hiền vui, là anh
em với long vương Nan đà ở trên.
3. Sa già la long vương (Phạm:Sàgara),
dịch ý là vua rồng biển. Cũng gọi là Sa kiệt
la long vương. Là vị tôn chính trong phép
cầu mưa xưa nay, cũng là một trong hai
mươi tám vị bộ chúng Quan âm.
4. Hòa tu cát long vương (Phạm:
Vàsuki), dịch ý là vua rồng có của báu, vua
rồng nhiều đầu, vua rồng chín đầu. Cũng
gọi là Bà tu thụ long vương, Phiệt tô chỉ
BÁT ĐẠI LONG VƯƠNG

long vương, có thể quấn quanh núi diệu
cao (Tu di), và lại ăn rồng con.
5. Đức xoa già long vương (Phạm:
Takwaka), dịch ý là vua rồng nhiều lưỡi;
vua rồng hai lưỡi, vua rồng hiện độc, vua
rồng hay tồn hại người. Một cái nhìn tức
giận của rồng này cũng khiến người và súc
vật chết ngay.
6. A na bà đạt đa long vương (Phạm:
Anavatapta), dịch ý là vua rồng không
nhiệt não. Cũng gọi là vua rồng A nậu đạt.
Ở trong ao A nậu đạt trên đỉnh núi Tuyết.
7. Ma na tư long vương (Phạm:
Manasvin), dịch là vua rồng ý lớn, vua rồng
ý cao, vua rồng lòng từ, vua rồng đức lớn,
vua rồng thân lớn. Cũng gọi là Ma na tô bà
đế long vương.
8. Ưu bà la long vương (Phạm:
Utpalaka), dịch ý là vua rồng sen xanh.Vì
ở trong ao hoa sen xanh, cho nên gọi là
thanh liên long vương. [X. kinh Pháp hoa
Q.1 phẩm Tựa; Đà la ni tạp tập Q.3; Pháp
hoa kinh văn cú Q.2 hạ].
BÁT ĐẠI MẠN NÔ LA KINH
Có 1 quyển. Ngài Pháp hiền đời Tống
dịch. Cũng gọi Bát đại ma nô la kinh, Đại
thừa bát đại mạn nô la kinh. Thu vào Đại
chính tạng tập 20. Là pháp của tám vị Bồ
tát lớn. Nội dung là đại minh tâm căn bản
của tám đại bồ tát: Quán tự tại, Từ thị, Hư
không tạng, Phổ hiền, Kim cương thủ, Mạn
thù sư lợi, Trừ cái chướng và Địa tạng.
BÁT ĐẠI MINH VƯƠNG
Tám minh vương lớn. Cứ theo kinh Đại
diệu kim cương chép, thì Bát đại minh
vương là do tám vị Bồ tát lớn thị hiện làm
tám minh vương kim cương. Tức là: Hàng
tam thế, Đại uy đức, Đại tiếu, Đại luân, Mã
đầu, Vô năng thắng, Bất động, Bộ trịch.
Tám bồ tát lớn thì theo thứ tự là: Kim

cương thủ, Diệu cát tường, Hư không tạng,
Từ thị, Quán tự tại, Trừ cái chướng, Phổ
hiền. Hoặc bỏ Bất động minh vương mà
thêm Uế tích kim cương thay vào, gọi là
Bát đại minh vương, lấy làm quyến thuộc
của Bất động. Hoặc có thuyết thêm Uế tích
(Ôsôsama), Vô năng thắng, Mã đầu vào năm
đại minh vương Bất động, Hàng tam thế,
Quân đồ lợi, Đại uy đức và Kim cương dạ
xoa mà thành Bát đại minh vương.
BÁT ĐẠI NHÂN GIÁC
...........
Tám thứ giáo pháp của bậc đại nhân.
Cũng gọi Đại nhân bát niệm, Bát sinh pháp.
Là tám thứ giáo pháp vào đạo bồ đề mà các
bậc thánh (đại nhân) Thanh văn, Duyên
giác và Bồ tát phải tỉnh biết và ghi nhớ. Cứ
theo kinh Bát niệm trong Trung a hàm
quyển 18, thì bát đại nhân giác là:
1. Ít muốn, người tu đạo không tham
cầu nhiều thứ.
2. Biết đủ, lòng luôn thỏa mãn với cái
mình đã có.
3. Xa lìa, thân lìa khỏi sự trói buộc của
thế gian, tâm thoát ly mọi phiền não.
4. Tinh tiến, làm chính cần, tu thiện
pháp không biếng nhác.
5. Giữ ý niệm ngay thẳng, đối với thân,
thụ, tâm, pháp, thường tu chính niệm.
6. Định tâm chân chính, tu tập thiền
định, dẹp hết loạn tưởng.
7. Trí tuệ chân chính, dùng mắt trí tuệ
mà nhìn Phật pháp, tỉnh biết chính đạo.
8. Không bàn phiếm, xa lìa sự bàn nói
lông bông, trụ nơi chính ngữ.
Còn theo kinh Bát đại nhân giác nói,
thì tám điều tỉnh biết là: biết cõi đời là vô
thường, biết tham muốn nhiều là đau khồ,
biết tâm luôn mong cầu, biết lười biếng là
rơi rụng, biết sống chết là ngu dại, biết nghèo
khổ nhiều oán, biết năm dục là tai họa, biết
BÁT ĐẠI MẠN NÔ LA KINH

sống chết bốc cháy là khổ não. [X. luận
Thành thực Q.5 phẩm vô tương ứng; Di
giáo kinh luận ký Q.trung]. (xt. Đại Nhân
Bát Niệm).
BÁT ĐẠI NHÂN GIÁC KINH
..............
Có 1 quyển. Ngài An thế cao đời Hậu
Hán dịch. Thu vào Đại chính tạng tập 17.
Kinh này nói rõ tám pháp mà các bậc đại
nhân, như chư Phật, Bồ tát biết rõ và ghi
nhớ. Đệ tử của Phật phải xem xét và hiểu
rõ tám điều mà các bậc đại nhân đã biết để
tu hành mà tự giác, giác tha.
Bát đại nhân giác trong kinh này là chỉ:
biết thế gian vô thường, biết nhiều tham
muốn, biết tâm không chán, biết lười biếng,
biết ngu si, biết nghèo oán, biết muốn là tai
họa, biết sống chết.
Bát đại nhân giác trong kinh A hàm,
kinh Phật di giáo và trong luận Thành thực
đều có bàn nói rộng rãi, về thứ tự, tên gọi
tuy có khác, nhưng về ý chỉ thì giống nhau.
Ngài Trí húc đời Minh có soạn “Bát đại
nhân giác kinh lược giải”. [X. Bát đại nhân
giác chi nguyên thủy nghiên cứu (Tăng vĩnh
Linh phượng)]. (xt. Bát Đại Nhân Giác).
BÁT ĐẠI QUAN ÂM
...........
Các kinh nói về tên của tám vị Quan
âm lớn có khác nhau, mà hai thuyết sau
đây là phổ biến hơn cả:
Thuyết thứ nhất, tám Quan âm là: Bất
không quyên sách, Tì câu chi, Thập nhất
diện (mười một mặt), Mã đầu (đầu ngựa),
Phẫn nộ câu, Như ý luân, Bất không câu
và Nhất kế la sát.
Thuyết thứ hai, tám Quan âm là: Như ý
luân, Quán tự tại, Đắc đại thế, Đa la, Tỳ
câu chi, Bạch xứ, Nhất kế la sát và Mã đầu.
[X. kinh Như ý luân đà la ni phẩm Đàn

pháp].
BÁT ĐẠI SƠN NHÂN
...........
Người Giang tây cuối đời Minh. Nổi tiếng
về hội họa, là một trong “bốn vị tăng ở
cuối đời Minh” hoặc một trong “bốn vị tăng
đầu đời Thanh” trong lịch sử hội họa của
Trung quốc. Là hậu duệ của Chu quyền,
tôn thất nhà Minh.
Vốn tên Chu hấp, tự Tuyết cá, hiệu Lư,
Cá sơn lư, Truyền khể, Thập đắc, Tuyết
nạp, Nhân ốc... Tám tuổi đã biết làm thơ,
tính tình độc lập khác thường, hay khôi
hài, chữ viết đẹp, khắc chữ triện, đặc biệt
giỏi vẽ: vẽ những tranh non nước chim hoa
mà người đời cho là thần tác. Năm hai mươi
tuổi, vua Tư tông nhà Minh chết, Sơn nhân
bi phẫn rồi tự
làm khổ mình,
vào trong rừng
sâu núi thẳm mấy
năm, vì uất hận
quá mà hóa điên.
Sau xuất gia làm
tăng, lúc ấy
khoảng hai mươi
ba tuổi, giả câm
giả ngọng. Năm
hai mươi tám tuổi
bắt đầu giảng
Tô Đông Pha
Bát Đại Sơn Nhân
BÁT ĐẠI SƠN NHÂN

kinh Phật, số người đến theo học thường
hơn trăm.
Sơn nhân thường giữ kinh Bát đại nhân
giác, do đó tự hiệu là Bát đại sơn nhân. Lại
trông nom đạo quán Thanh vân phồ, giao
du với nhiều vị tăng, như Đạm tuyết, Thạch
đào đều là bạn chí thân, và sánh ngang các
họa sĩ trong Thiền lâm, như Quán hưu, Tề
kỉ... Sau dời Thanh vân phồ, đến ở “Ngụ ca
thảo đường” tại Nam xương. Sư mất năm
Khang hi thứ 44, thọ 80 tuổi. [X. Bi truyền
tập Q.126; Quốc triều tiên chính sự lược
Q.48].
BÁT ĐẠI THÀNH
.........
Tám thành lớn. Chỉ tám tòa đô thành
của Ấn độ đời xưa. Đó là: Xá vệ, Sa kì,
Chiêm ba, Ba la nại, Câu thiểm di, Tì xá li,
Vương xá, Ca tì la vệ. [X. luật Ma ha tăng
kì Q.33].
BÁT ĐẠI THẦN TƯỚNG
............
Tám thần tướng lớn. Chỉ tám vị tướng
thần được bày chung quanh tạng kinh bánh
xe, tức là: Phạm thiên, Đế thích, Trì quốc,
Tăng trưởng, Quảng mục, Đa văn và hai vị
lực sĩ Mật tích, Kim cương (tục gọi là Nhân
vương). Tám vị này đều là các thiện thần
giữ gìn Phật pháp. [X. Thích môn chính
thống Q.3; Thiền lâm tượng khí tiên đệ
ngũ loại Linh vương môn].
BÁT ĐẠI TỔNG TRÌ VƯƠNG KINH
Có 1 quyển. Ngài Thí hộ đời Tống dịch.
Nói đủ là Trì minh tạng bát đại tổng trì
vương kinh. Thu vào Đại chính tạng tập
21. Kinh này tuy nêu tám tổng trì lớn trong
tạng Trì minh, nhưng cũng nêu cả tâm chú,
cùng ghi mười thứ chân ngôn. Những chân
ngôn này không có tên gọi đăc biệt, chủ ý
ở chỗ người trì chú có thể gặt hái được lợi

ích ở hiện tại. Chẳng hạn như đàn bà không
có sữa sẽ có sữa, không có con sẽ được
con...
BÁT ĐẠI TỰ TẠI NGÃ
Cái ta có tám thứ tự tại lớn. “Ngã”, là
nghĩa tự tại không ngại, một trong bốn đức
Thường, Lạc, Ngã, Tịnh trong kinh Niết
bàn. Đại ngã tức là pháp thân của Như lai,
đầy đủ tám thứ đại tự tại, cho nên gọi là Bát
đại tự tại ngã. Cũng gọi Bát tự tại, Bát biến
hóa, Bát thần biến. Đó là:
1. Có thể hiển bày một thân làm nhiều
thân.
2. Hiển bày thân một mảy bụi đầy khắp
ba nghìn thế giới.
3. Thân to lớn, nhưng nhẹ nhàng lướt
đi xa.
4. Hiện vô lượng loại thường ở.
5. Các căn được dùng lẫn cho nhau,
tức mắt có thể nghe, tai có thể thấy...
6. Được hết thảy pháp nhưng không có
ý tưởng được.
7. Nói nghĩa của một bài kệ trải vô lượng
kiếp.
8. Thân biến khắp nơi cũng như hư
không.
Tuy nhiên, các kinh nói hơi khác nhau.
Cứ theo Pháp giới thứ đệ sơ môn quyển hạ
chép thì:
1. Có thể dùng sức biến hóa làm cho
thân mình thân người và thế giới trở thành
hạt bụi cực nhỏ.
2. Có thể dùng sức biến hóa làm cho
thân mình thân người và thế giới tràn đầy
cõi hư không cực lớn.
3. Có thể dùng sức biến hóa làm cho
thân mình thân người và thế giới trở nên
cực nhẹ như mảy lông hồng
4. Có thể dùng sức biến hóa lớn nhỏ
dài ngắn... chuyển hóa một cách tự tại.
BÁT ĐẠI THÀNH

5. Có thể dùng sức biến hóa tự biến
mình thành người lớn, người nhỏ, nhưng
lòng không cao thấp, hàng phục hết thảy,
nhiếp thụ tất cả.
6. Dùng sức biến hóa có thể đến nơi xa
xôi bằng bốn cách: bay đi nơi xa, lặn ở đây
hiện ở kia, dời xa lại gần không đi mà tới,
trong một niệm biến khắp mười phương.
7. Dùng sức biến hóa khiến quả đất nổi
lên sáu thứ chấn động hoặc mười tám thứ
chấn động.
8. Dùng sức biến hóa có thể một thân
làm ra nhiều thân, nhiều thân thu vào một
thân, đi qua vách núi thẳng đứng, dẫm lên
nước lửa, đi trong hư không, chuyển bốn
đại, biến đất làm nước, biến đá làm vàng...
đều được như ý. [X. kinh Niết bàn (bản
Bắc) Q.23; Đại minh tam tạng pháp số
Q.21].
BÁT ĐẦU MA ĐỊA NGỤC
.............
Bát đầu ma, Phạm: Padma, Pàli:
Paduma. Cũng gọi Ba đầu ma địa ngục,
Bát đặc ma địa ngục, Ba đầu địa ngục. Là
một trong tám địa ngục lạnh. Cứ theo luận
Du già sư địa quyển 4 chép, thì những người
sống trong địa ngục này, bị cái lạnh kinh
hồn làm cho toàn thân đỏ lừng, da thịt nứt
cứng, cho nên gọi là sen hồng (Padma). Còn
theo luận Lập thế a tì đàm quyển 1 phẩm
Địa động chép, thì địa ngục Bát đầu ma là
thứ mười trong mười địa ngục lạnh, vì phỉ
báng các ngài Xá lợi phất và Mục kiền liên
mà tỉ khưu Cù già li phải rơi vào địa ngục
này. Nhưng kinh Trường a hàm quyển 19
phẩm Địa ngục thì cho địa ngục này là một
địa ngục nóng, trong ngục đều là màu đỏ,
như màu của hoa bát đầu ma (hoa sen
hồng), cho nên gọi Bát đầu ma.
Lại nói về lửa địa ngục này bốc cháy

ngùn ngụt. Các tội nhân đứng cách ngọn
lửa một trăm do tuần, thì nóng sém da; cách
sáu mươi do tuần, thì điếc cả hai tai, cách
năm mươi do tuần thì mù hai mắt, không
còn thấy được nữa. [X. kinh Đại lâu thán
Q.2 phẩm Nê lê; kinh Khởi thế Q.4 phẩm
Địa ngục].
BÁT ĐẦU MA HOA
Bát đầu ma, Phạm : Padma, Pàli:
Paduma. Dịch ý là hoa sen đỏ, hoa sen đỏ
lợt. Cũng gọi là Bát đặc ma hoa, ban đầu
ma hoa. Tên khoa học: Nelumbium
speciosum. Là loài thực vật thuộc họ thụy
liên (sen ngủ), sinh sản ở các miền đông
Ấn độ, Ba tư, Tây tạng, Trung quốc, Miến
điện, bắc Úc đại lợi và vùng đầm lầy ở Nhật
bản. Thân cây to mập có thể dùng làm thức
ăn, tơ nhỏ trong thân cây có thể làm tim
đèn.
Ấn độ từ xưa đến nay, coi hoa này là
hoa cao quý nhất trong các loài thực vật
sống dưới nước, trong sách Phật, thường
được liệt làm một thứ quý báu trong bảy
thứ quý báu. Trong các kinh luận cũng
thường được đề cập song song với các hoa
câu vật đầu, ưu bát la, phân đà lợi. Ngoài ra
cũng là tòa báu của Phật, Bồ tát, hoặc là
vật cầm tay của bồtát Quan thế âm để
trang nghiêm thân. [X. Trường a hàm Q.1
kinh Đại bản; Đại nhật kinh sớ Q.15; Tuệ
uyển âm nghĩa Q.thượng, Q.hạ]. (xt. Liên
Hoa).
BÁT ĐẾ
Tám đế. Cũng gọi là tám Thánh đế.
I. Bát đế. Tức gọi chung bốn đế hữu
tác và bốn đế vô tác. Cứ theo Thắng man
bảo quật quyển hạ của ngài Cát tạng nói,
thì bốn đế hữu tác là phép quán bốn chân
lí của Tiểu thừa, phép quán này chưa được
rốt ráo, sau còn cần có chỗ dụng công tu
hành, vì thế gọi là hữu tác (có làm). Bốn đế
BÁT ĐẾ

vô tác là phép quán bốn chân lý của Đại
thừa, sau không còn cần dụng công tu tác
nữa, cho nên gọi là vô tác (không làm). Lại
trí lực của hai thừa (Thanh văn, Duyên giác)
có hạn lượng, nên còn gọi là có lượng; trí
của Phật thì không có hạn lượng, cho nên
cũng gọi là vô lượng. [X. kinh Thắng man
phẩm Pháp thân; Nhân vương bát nhã kinh
sớ Q.3]. (xt. Tứ Đế).
II. Bát đế. Mở rộng bốn đế làm tám thứ:
1. Hành khổ đế, các hành hữu vi sinh
diệt, đổi dời, trôi chảy không dừng.
2. Hoại khổ đế, các pháp như ý mình
muốn bị hoại.
3. Khổ khổ đế, luôn luôn gặp các pháp
không như ý.
4. Lưu chuyển đế, chỉ phân đoạn sinh
tử.
5. Lưu tức đế, chỉ Niết bàn, cũng gọi là
hoàn diệt đế.
6. Tạp nhiễm đế, chỉ phiền não, nghiệp,
sinh, ba pháp này rất nhơ nhớp.
7. Thanh tịnh đế, chỉ pháp vô vi đã đạt
được do đoạn trừ các pháp tạp nhiễm. Pháp
vô vi này cực kì trong sạch.
8. Chính phương tiện đế, có nghĩa là
hết thảy đạo vô lậu thực là con đường đưa
đến Niết bàn.
Bốn đế đầu là khổ đế, đế thứ năm là
diệt đế, đế thứ sáu thông cả hai đế khổ, tập,
đế thứ bảy thông cả hai đế diệt, đạo, đế thứ
tám là đạo đế. [X. luận Du già sư địa Q.46;
Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương Q.2
phần cuối].
III. Bát đế. Là tám đế nói trong kinh
Nhân vương. Trong tác phẩm Nhân vương
kinh sớ quyển trung phần đầu của mình,
sa môn Viên trắc đã rút tám đế sau trong
mười bốn đế nói trong kinh Thập địa ra, để
giải thích tám đế trong kinh Nhân vương

như sau:
1. Nhờ hiểu rõ tự tướng, cộng tướng của
pháp mà thấu suốt chân lý của các tướng.
2. Hiểu rõ sự sai biệt của các pháp, nên
mới thấu suốt chân lý của sự sai biệt.
3. Hiểu rõ sự sai biệt của năm ấm, mười
tám giới, mười hai nhập, nên thấu suốt được
chân lý của sự nói thành.
4. Hiểu rõ sự khổ não của thân tâm,
nên thấu suốt chân lý của sự.
5. Hiểu rõ sự sinh trong các đường là
tương tục, nên thấu suốt chân lý sự sinh.
6. Hết thảy nhiệt não được diệt trừ, nên
thấu suốt chân lý của tận trí, vô sinh trí.
7. Phát khởi hạnh chẳng hai, nên thấu
suốt chân lý của trí đạo.
8. Hiểu rõ một cách chân chính tướng
của các pháp, nên thấu suốt lý chân thật
thành tựu hết thảy địa vị Bồ tát theo thứ
lớp và thấu suốt chân lý thành tựu trí Như
lai. [X. kinh Nhân vương Q.thượng phẩm
Bồ tát giáo hóa].
BÁT ĐIÊN ĐẢO
........
Tám điên đảo. Chỉ tám thứ điên đảo
mà người phàm phu và Thanh văn, Duyên
giác mê chấp. Gọi tắt là Bát đảo. Tức phàm
phu thủ chấp các pháp hữu vi là thường
còn, là vui thú, là có ta, là sạch sẽ; còn
Thanh văn, Duyên giác thì chấp pháp vô
vi Niết bàn là chẳng phải thường còn, chẳng
phải vui sướng, chẳng phải có ta, chẳng phải
sạch sẽ, bởi thế cũng gọi là tám điên đảo
của phàm phu và Tiểu thừa.
1. Thường điên đảo, nghĩa là đối với
các pháp vô thường ở thế gian, khởi lên cái
thấy thường còn mãi.
2. Lạc điên đảo, nghĩa là sự vui sướng
của năm dục của thế gian đều là nhân dẫn
đến khổ đau, nhưng người phàm phu không
thấy rõ lý ấy, nên chấp bậy là vui sướng.
3. Ngã điên đảo, thân này là do bốn đại
hòa hợp giả tạm mà thành, vốn không có

ta, phàm phu không rõ điều đó, nên chấp có ta làm chủ. BÁT ĐIÊN ĐẢO

4. Tịnh điên đảo, thân mình thân người,
đều có năm thứ dơ bẩn, phàm phu không
rõ lý ấy, lại sinh tham đắm mà chấp càn là
sạch sẽ.
5. Vô thường điên đảo, nghĩa là đối với
pháp thân thường trụ của Như lai thì cho
là tướng có sinh diệt đổi khác.
6. Vô lạc điên đảo, nghĩa là đối với niềm
vui trong sạch của Niết bàn thì lại cho rằng
không vui.
7. Vô ngã điên đảo, nghĩa là trong cái ta
chân thật của tính Phật lại chấp không có
ta.
8. Vô tịnh điên đảo, nghĩa là thân
thường trụ của Như lai chẳng phải thân ăn
uống tạp nhạp, chẳng phải thân phiền não,
chẳng phải thân máu thịt, chẳng phải thân
gân xương nối kết. Vì Thanh văn, Duyên
giác không rõ lý ấy, nên cho là không trong
sạch. [X. kinh Niết bàn (bản Bắc) Q.2; luận
Câu xá Q.19; Ma ha chỉ quán Q.2].
BÁT ĐỊNH
.....
Tám định. Định, có nghĩa thu nhiếp tâm
tán loạn mà đưa nó về trạng thái lặng yên
bất động. Cõi Sắc, cõi Vô sắc, ở mỗi cõi có
bốn định, vì thế gọi là tám định.
1. Sơ thiền thiên định (định ở trời
Thiền đầu), nghĩa là khi người tu tập thiền
định ở cõi Dục, chợt thấy thân tâm lắng
yên, hơi khe khẽ động, như mây như bóng.
Lại cảm biết hơi thở ra vào qua khắp các
lỗ chân lông trên toàn thân, vào không
tích tụ, ra không phân tán, gọi là Sơ thiền
thiên định.
2. Nhị thiền thiên định (định trời Thiền
hai); nghĩa là đã được định Sơ thiền thiên
rồi, tâm chán Sơ thiền, chán giác quán động
tán, nhân đó thu tâm vào định, giác và quán
liền diệt, điềm nhiên lặng yên. Nhờ vậy,

niềm vui của thắng định phát sinh. Cũng
như người từ căn phòng tối tăm đi ra, trông
thấy mặt trời mặt trăng sáng rỡ, quang đãng
trong suốt, gọi là Nhị thiền thiên định.
3. Tam thiền thiên định (định trời Thiền
ba), nghĩa là đã được định Nhị thiền thiên
rồi, lại chán Nhị thiền, Tâm vui mừng xung
động, làm cho định không bền chắc, nhân
đó, thu tâm quán xét kĩ, lòng mừng liền
diệt, từ đó lặng yên vào định, niềm vui liên
miên phát ra từ trong tâm. Pháp lạc tăng
thêm, tràn khắp trong thân, là niềm vui
bậc nhất trong thế gian, gọi là Tam thiền
thiên định.
4. Tứ thiền thiên định (định trời Thiền
bốn), nghĩa là đã được định Tam thiền
rồi, lại thấy niềm pháp lạc ở Tam thiền
làm cho tâm nhiễu loạn, không được
thanh tịnh, bèn sinh chán lìa, cố gắng
không ngừng được an ủi, hơi thở ra vào
dứt bặt, lâng lâng trong sáng như gương,
như nước lắng trong, chiếu soi vằng vặc,
muôn tượng đều hiện, dứt mọi vọng tưởng,
chính niệm kiên cố, gọi là Tứ thiền thiên
định.
5. Không xứ thiên định, Không tức là
hư không. Đã được định Tứ thiền thiên
rồi, nhưng chán nỗi thân tâm còn bị ràng
buộc, không được tự tại, bèn vận dụng thêm
công sức, quán xét thân mình cũng như
lụa là, trong ngoài thông suốt, một lòng
nghĩ không. Chỉ thấy hư không, không thấy
sắc tướng, tâm mình sáng trong, tự tại vô
ngại, như chim ra khỏi lồng, tự do tự tại,
gọi là Không xứ thiên định.
6. Thức xứ thiên định. Thức, hàm ý là
tâm. Nghĩa là đã được định Không xứ thiên
rồi, liền dùng thức tâm duyên khắp hư
không, mà hư không thì không có bờ bến.
Vì không có bờ bến, nên tâm định lại tán,
do đó, lại bỏ hư không, chuyển tâm duyên
theo thức, cùng thức ứng nhau, tâm định
chẳng động. Thức ở hiện tại, quá khứ, vị

lai, tất cả đều hiện trong định, ứng hợp với định, tâm không phân tán. Định này yên BÁT ĐỊNH

ổn, trong sạch tĩnh lặng, gọi là định Thức
xứ thiên.
7. Vô sở hữu xứ thiên định (định không
có nơi chốn). Nghĩa là lìa không xứ, thức
xứ ở trên, nên gọi là vô sở hữu xứ. Đã được
định thức xứ thiên rồi, dùng tâm duyên với
thức ở ba đời hiện tại, quá khứ, vị lai, vô
lượng vô biên, như thế có thể làm hỏng
định, nên chỉ có chỗ không có tâm thức,
tâm không chỗ nương tựa, mới là yên ổn.
Do đó, liền bỏ thức xứ mà buộc tâm vào vô
sở hữu xứ, tinh cần không biếng nhác, một
lòng lắng trong, tuyệt nhiên vắng lặng,
không khởi các tưởng, gọi là định Vô sở
hữu xứ thiên.
8. Phi tưởng phi phi tưởng xứ thiên định
(định không phải tưởng không phải chẳng
tưởng). Nghĩa là thức xứ ở trước là có tưởng.
Đến đây, bỏ hữu tưởng ở trước, gọi là Phi
tưởng; bỏ vô tưởng ở trước gọi là Phi phi
tưởng. Vì đã được định Vô sở hữu xứ thiên
rồi, lại cảm thấy nơi ấy như dại như say,
như ngủ như ám, do vô minh che lấp, không
còn biết gì, như thế chẳng đáng ưa thích.
Vì vậy, một lòng tinh chuyên, thường niệm
chẳng có chẳng không, thì định vô sở hữu
xứ liền diệt. Lại cố gắng không ngừng, hốt
nhiên phát ra định chân thực, không còn
thấy tướng hữu vô, an nhiên rỗng lặng,
thanh tịnh vô vi, không thấy tướng định
trong ba cõi, gọi là phi tưởng phi phi tưởng
xứ thiên định. [X. luận Câu xá Q.28; Thích
thiền ba la mật thứ đệ pháp môn Q.9].
BÁT ĐOẠN
.....
Tám đoạn. Cách chia loại trong giới
Cụ túc của tỉ khưu, tỉ khưu ni. Như hai
trăm năm mươi giới của tỉ khưu được chia
làm tám luật là: Ba la di, Tăng tàn, Bất
định, Xả đọa, Đơn đề, Đề xá ni, Chúng

học, Diệt tránh. [X. Bát tông cương yếu
Q.thượng].
BÁT GIÁC
.....
Tám ý nghĩ xấu. Cũng gọi Bát chủng ác
giác, Bát bất thiện giác. Nghĩa là chúng sinh
hay nảy ra tám ý xấu xa. Đó là: tham muốn,
tức giận, làm hại người, xóm làng thân, đất
nước, không chết, giòng họ, khinh khi.
Dịch mới dịch là “Tầm tư” (tìm nghĩ), cũng
dịch là niệm.
1. Dục giác, là ý nghĩ tham muốn.
2. Sân giác, ý nghĩ tức giận.
3. Hại giác, cũng gọi kiêu giác, ý nghĩ
hại người.
4. Thân lí giác , thường nhớ nghĩ xóm
làng, người thân.
5. Quốc độ giác, thường nghĩ đến sự an
nguy của đất nước.
6. Bất tử giác, chứa góp của báu, thường
nghĩ đến sự sống mãi không chết.
7. Tộc tính giác, thường nghĩ đến giòng
họ cao sang.
8. Khinh vũ giác, có ý cậy mình tài đức
mà khinh rẻ người khác.
[X. kinh Bồ tát địa trì Q.4; luận Du già
sư địa Q.40; luận Thành thực Q.14; Hoa
nghiêm kinh sớ Q.13; Đại minh tam tạng
pháp số Q.31].
BÁT GIẢI THOÁT
Tám giải thoát. Phạm: awau vimokwà#,
Pàli: aha vimokkhà. Nghĩa là dựa vào
tám loại sức định mà diệt bỏ lòng tham
muốn đối với sắc và không sắc. Cũng gọi
Bát bối xả, Bát duy vô, Bát duy vụ.
1. Nội hữu sắc tưởng quán chư sắc giải
thoát. Nghĩa là diệt trừ ý tưởng có sắc ở
trong tâm, và tu phép quán chẳng sạch đối
với các sắc ở bên ngoài.
2. Nội vô sắc tưởng quán ngoại sắc giải
thoát. Nghĩa là tuy đã trừ diệt hết ý tưởng
về sắc ở trong lòng, nhưng vì sự tham muốn
BÁT ĐOẠN

ở cõi Dục khó dứt, cho nên phải quán xét
cái tướng chẳng sạch ở bên ngoài, khiến
sinh tâm chán ghét mà đoạn trừ.
3. Tịnh giải thoát thân tác chứng cụ túc
trụ. Nghĩa là sự tu luyện căn lành đã thành
tựu, vứt bỏ tâm quán chẳng sạch ở trước,
mà tu quán xét tướng sạch của cảnh sắc
bên ngoài, làm cho phiền não không nảy
sinh, thân chứng sự an trụ trong giải thoát
thanh tịnh đầy đủ.
4. Siêu chư sắc tưởng diệt hữu đối tưởng
bất tư duy chủng chủng tưởng nhập vô biên
không không vô biên xứ cụ túc trụ giải thoát,
vượt các ý tưởng về sắc, diệt hết ý tưởng có
đối đãi, không suy nghĩ về các loại ý tưởng,
vào chỗ không biên giới, trụ nơi giải thoát
đầy đủ. Nghĩa là diệt hết ý tưởng về sắc có
đối đãi, tu hành tướng không vô biên xứ
nhập vô biên để thành tựu không vô biên.
5. Siêu nhất thiết không vô biên xứ nhập
vô biên thức thức vô biên xứ cụ túc trụ giải
thoát, vượt hết thảy chỗ không không biên
tế, vào cõi thức không biên giới, trụ chỗ
giải thoát đầy đủ. Nghĩa là vứt bỏ tâm không
không vô biên giới, mà tu tướng thức không
bờ bến để thành tựu thức vô biên .
6. Siêu nhất thiết vô biên xứ nhập vô sở
hữu vô sở hữu xứ cụ túc trụ giải thoát, vượt
hết thảy chỗ thức vô biên, vào nơi vô sở
hữu, trụ chỗ giải thoát đầy đủ. Nghĩa là vứt
bỏ tâm thức vô biên, tu tướng vô sở hữu
mà thành giải thoát.
7. Siêu việt nhất thiết vô sở hữu xứ nhập
phi tưởng phi phi tưởng xứ cụ túc trụ giải
thoát, vượt tất cả chỗ vô sở hữu mà vào cõi
chẳng phải tưởng chẳng phải không tưởng,
trụ nơi giải thoát đầy đủ. Nghĩa là bỏ tâm
vô sở hữu, không có tưởng minh thắng, trụ
nơi tướng chẳng phải không tưởng mà
thành tựu giải thoát.

8. Siêu nhất thiết phi tưởng phi phi tưởng
xứ nhập thụ tưởng diệt thân tác chứng cụ
túc trụ giải thoát, vượt hết thảy chỗ chẳng
phải tưởng chẳng phải không tưởng, vào
chỗ diệt hết tưởng thụ, thân chứng giải thoát
đầy đủ. Nghĩa là bỏ cảm thụ và tưởng tượng
v.v... mà vào định diệt tận, trừ bỏ hết thảy
các pháp tâm và tâm sở.
Trong tám giải thoát trên đây, hai giải
thoát trước nương vào Thiền đầu và Thiền
thứ hai mà đối trị lòng tham về hiển sắc.
Giải thoát thứ ba nương vào Thiền thứ tư
mà tu quán trong sạch, đều lấy không tham
làm tính chất. Giải thoát thứ tư đến thứ
bảy, theo thứ tự, lấy bốn định vô sắc làm
tính chất. Giải thoát thứ tám nương cõi trời
có nóc, lấy tâm diệt hết chỗ duyên theo
làm tính chất. Lại nữu, hai giải thoát đầu
đều chia làm hai, giải thoát thứ ba chia làm
bốn, gom chung lại gọi là tám thắng xứ. [X.
Trung a hàm Q.24 kinh Đại nhân; luận
Câu xá Q.29; luận Phẩm loại túc Q.7]. (xt.
Bát Thắng Xứ).
BÁT GIÁO NHIẾP PHỦ
Có bao nhiếp tám giáo không? Là danh
mục của tông Thiên thai bàn về kinh Pháp
hoa có bao nhiếp tám giáo không. Tám giáo,
tức là bốn giáo hoá nghi: Đốn giáo, Tiệm
giáo, Bí mật giáo, Bất định giáo và bốn giáo
hoá pháp: Tạng giáo, Thông giáo, Biệt giáo,
Viên giáo.
Về vấn đề kinh Pháp hoa có báo quát
tám giáo trên đây không, thì có nhiều thuyết
khác nhau, mà trong Nhị bách đề quyển
15 của tông Thiên thai bảo là không. [X.
Pháp hoa huyền nghĩa Q.1; Pháp hoa văn
cú kí Q.1; Pháp hoa huyền nghĩa thích tiêm
Q.2; Thiên thai tứ giáo nghi tập chú
Q.Thượng]. (xt. Siêu Bát Đề Hồ).
BÁT HÀN ĐỊA NGỤC
............
Tám địa ngục lạnh. Là tám loại địa
ngục lạnh lẽo băng giá. Trong các kinh

BÁT HÀN ĐỊA NGỤC

luận có nhiều tên gọi và sự giải thích khác
nhau.
I. Cứ theo luận Câu xá quyển 11, luận
Thuận chính lí quyển 31, luận Du già sư
địa quyển 4, luận Đại tì bà sa quyển 172
nêu, thì tám địa ngục là:
1. Át bộ đà (Phạm:Arbuda), cũng gọi
At phù đà. Dịch là phồng lên, phỏng lên.
Nghĩa là chúng sinh chịu tội, vì giá buốt
như cắt, nên da thịt phồng lên.
2. Ni thích bộ đà ( Phạm: Nirarbuda),
cũng gọi Nê lại phù đà. Dịch là nứt nẻ. Nghĩa
là chúng sinh chịu tội, vì rét buốt quá mà
nốt phồng trên da thịt nứt nẻ ra.
3. Át tích tra (Phạm:Aỉaỉa), cũng gọi
A tra tra. Nghĩa là chúng sinh chịu tội, vì
giá rét quá đến nổi môi không cử động được,
lưỡi chỉ nói được tiếng tra tra!
4. Hoắc hoắc bà (Phạm:Hahava), cũng
gọi A ba ba. Nghĩa là chúng sinh chịu tội,
vì rét đến cực độ, nên lưỡi cứng đơ, không
cử động được, chỉ có thể phát ra tiếng ba
ba như trên.
5. Hổ hổ bà (Phạm:Huhuva). Ba loại
địa ngục nêu trên, đều vì giá buốt quá mà
phát ra các tiếng khác lạ như thế.
6. Ôn bát la (Phạm: Utpala), dịch là
hoa sen xanh. Nghĩa là chúng sinh chịu
tội, vì cực rét buốt, nên da thịt nứt ra, giống
như hoa sen xanh.
7. Bát đặc ma (Phạm:Padma), cũng gọi
Ba đầu ma. Dịch là hoa sen hồng. Nghĩa là
chúng sinh chịu tội, vì rét buốt quá nên da
thịt đỏ ửng, trông như hoa sen hồng.
8. Ma ha bát đặc ma (Phạm: Mahàpadma),
dịch là hoa sen hồng lớn. Nghĩa
là chúng sinh chịu khổ, vì rét đến cực độ,
da thịt nứt nẻ, toàn thân đỏ ửng, trông giống
như một bông sen hồng lớn.
II. Kinh Niết bàn (bản Bắc) quyển 11

phẩm Hiện bệnh thì nêu tám loại: A ba la,
A tra tra, A la la, A bà bà, Ưu bát la, Ba đầu
ma, Câu vật đầu, Phân đà lợi. Bốn loại trước
biểu thị chúng sinh chịu khổ, vì rét quá
khó chịu nổi mà phát ra những tiếng ú ớ;
bốn loại sau dùng bốn thứ hoa sen để thí
dụ tướng nứt nẻ trên thân thể của chúng
sinh chịu khổ.
III. Luận Đại trí độ quyển 16, Phiên dịch
danh nghĩa tập quyển 7, thì nêu: At phù
đà, Ni la phù đà, A la la, A bà bà, Hầu hầu
(ba loại trên đều biểu thị cái giọng nói bị rét
buốt), Âu ba la (có nghĩa là tường vách phía
ngoài của địa ngục trông giống như hoa
sen xanh), Ba đầu ma (tội nhân sinh trong
hoa sen hồng để chịu khổ), Ma ha ba đầu
ma.
IV. Kinh Trường a hàm quyển 19 phẩm
Địa ngục thì liệt kê mười tên: Hậu vân (mây
dày), Vô vân (không mây), Ha ha (cười ha
hả, hà hơi cho ấm), Nại hà (làm sao được),
Dương minh (dê kêu), Tu càn để, Ưu bát
la, Câu vật, Phân đà lợi và Bát đầu ma.
Cứ theo luận Câu xá quyển 11 nói, thì
vị trí của tám địa ngục lạnh này nằm ở phía
dưới châu Diêm phù, bên cạnh tám địa ngục
nóng. Nói về tuổi thọ của chúng sinh ở địa
ngục At bộ đà, thì có hai mươi hộc hạt vừng
(mè), cứ mỗi trăm năm bỏ đi một hạt, cho
đến khi hết hai mươi hộc hạt vừng, thì các
chúng sinh đó mới chết được. Còn số tuổi
thọ của các chúng sinh ở các địa ngục lạnh,
từ Thích bộ đà trở xuống, thì gấp hai mươi
lần số tuổi thọ ở At bộ đà!.
BÁT HÒA LA
......
Phạm: pravàraịà. Pàli: pavàraịà.
Dịch âm: bát lạt bà lạt nô. Cũng gọi bạt
hòa la, bát hòa lan. Dịch ý là tự tứ, việc tùy
ý. Tức là nghĩa thỏa mãn, vui vẻ, đẹp lòng.
Nghĩa là, ngày 15 tháng 7 là ngày kết thúc
thời kì ở yên (an cư), các tỉ khưu tự dãi bày
những tội lỗi mà mình đã phạm phải trong

thời gian an cư để xin sám hối, sám hối xong được trong sạch mà sinh lòng vui mừng. BÁT HÒA LA

Ngày kết thúc an cư, gọi là ngày tự tứ.
Vào ngày này, dâng cơm cúng dường Tam
bảo, gọi là cơm bát hòa la, dịch ý là cơm tự
tứ. Lại trong Vu lan bồn kinh sớ quyển hạ,
Ngũ tổ tông Hoa nghiêm là ngài Tôn mật
cho rằng “bát hoà la” là truyền lầm từ chữ
“bát đa la” (ứng lượng khí: lượng bát đủ
cho sức của một người ăn). [X. luật Ma ha
tăng kì Q.27; Tứ phần luật san phồn bổ
khuyết hành sự sao Q.thượng 4 thiên Tự
tứ tông yếu]. (xt. An Cư, Tự Tứ).
BÁT HOÀN BIÊN KIẾN
Hoàn, nghĩa là trở lại. Các tướng biến
hóa ở thế gian đều trở lại nơi gốc mà từ đó
chúng đã phát ra, gồm có tám loại, gọi là
Bát hoàn. Biện, nghĩa là phân biệt. Kiến,
tức là tính hay thấy.
Bát hoàn biện kiến, là dùng tám loại
cảnh (đối tượng) bị thấy (sở kiến) có thể trở
lại, hoặc trả về để biện minh cho tính hay
thấy (năng kiến) không trở lại, không thể
trả về.
Cứ theo Kinh lăng nghiêm quyển 2 chép,
thì tôn giả A nan không biết được cái lí
“Cảnh trần (cảnh bụi) có sinh diệt, tính
thấy thì không lay động”, mà nhận lầm
duyên trần, theo trần phân biệt, nên đức
Như lai mới dùng “tâm”, “cảnh” để biện
minh chân, vọng. Nói về “tâm” thì Như lai
bảo “Ta sẽ chỉ cho ông biết không có chỗ
trở về”. Nói về “ cảnh” thì Như lai bảo “Nay
ta trả nó trở lại nơi mà từ đó nó đã xuất
phát”, để hiển bày “cảnh bị thấy có thể trả
về, còn tính hay thấy thì không thể trả về”.
Cho nên mới dùng tám loại tướng biến hóa
để biện minh.
1. Sáng trả về mặt trời. Có mặt trời thì
sáng, không mặt trời thì tối, như vậy, sáng
là từ mặt trời, cho nên lại trả về mặt trời.
Nhưng sáng là trần cảnh (Cảnh bụi = đối

tượng) bị trông thấy, chứ không phải tính
hay thấy. Vì trần cảnh thì có sinh diệt, còn
tính thấy thì vốn không sinh diệt, cho nên
cái sáng bị thấy có thể trả về, còn cái tính
hay thấy thì không thể trả về.
2. Tối trả về tháng đen (hắc nguyệt = từ
ngày 16 đến ngày 29 hoặc 30), vì tháng
trắng (bạch nguyệt = từ ngày 1 đến ngày
15) thì sáng, tháng đen thì tối. Như vậy, tối
là từ tháng đen, lại trả trở về tháng đen.
Cho nên biết cái tối bị thấy có thể trả về,
còn cái tính hay thấy thì không thể trả về.
Nếu tính hay thấy có thể trả về thì, khi
không tối, cũng lại không thấy sáng.
3. Thông thoáng trả về cửa sổ. Vì có
cửa sổ nên thấy thông thoáng, nếu không
có cửa sổ thì không thấy thông thoáng. Như
vậy, thông thoáng thuộc về cửa sổ, cho nên
trả về cửa sổ. Bởi thế nên biết, cái thông
thoáng bị thấy thì có thể trả về, mà tính
hay thấy thì không thể trả về. Nếu tính hay
thấy cũng có thể trả về, thì ở chỗ không
thông thoáng, cũng lại không thấy cái lấp
bít.
4. Lấp bít trả về tường vách. Vì có tường
vách nên thấy lấp bít, nếu không có tường
vách thì không có lấp bít. Như vậy, lấp bít
thuộc về tường vách, cho nên lại trả về
tường vách. Bởi thế nên biết, cái lấp bít bị
thấy có thể trả về, nhưng cái tính hay thấy
thì không thể trả về. Nếu tính hay thấy
cũng có thể trả về, thì khi không lấp bít,
cũng lại không thấy cái thông thoáng.
5. Các duyên trả về cho phân biệt.
Duyên, là nghĩa buộc, là thuộc với nhau.
Nghĩa là có chỗ phân biệt đối đãi, thì có
tướng được duyên theo, nếu không có năm
trần (sắc thanh hương vị xúc) làm đối tượng,
thì không có tướng duyên theo (mắt tai mũi
lưỡi thân) để phân biệt. Như vậy, duyên
thuộc phân biệt, cho nên lại trả về phân
biệt. Bởi thế nên biết cái tướng duyên bị
phân biệt có thể trả về, còn cái tính hay

phân biệt thì không thể trả về. Nếu tính BÁT HOÀN BIÊN KIẾN

hay phân biệt cũng có thể trả về, thì khi
không duyên theo cảnh, cũng lại không
biết có phân biệt.
6. Không hay biết, không hình tướng,
trả về hư không. Nghĩa là không có hình
tướng thì không bị trở ngại, có thể tràn khắp
hư không. Nếu có hình tướng, thì không
thấy khoảng rỗng không. Như vậy, không
hình tướng lại trả về không. Bởi thế nên
biết, cái rỗng không có thể trả về, còn tính
hay thấy thì không thể trả về. Nếu tính hay
thấy cũng có thể trả về, thì khi rỗng không,
cũng lại không thấy hình tướng.
7. Vì có bụi, nên có bụi mù, nếu không
có bụi thì không có bụi mù. Như vậy, bụi
mù thuộc về bụi, cho nên trả về bụi. Bởi
thế nên biết, bụi mù được trông thấy có thể
trả về, còn tính hay thấy thì không thể trả
về. Nếu tính hay thấy cũng có thể trả về,
thì khi không có bụi , cũng chẳng thể thấy
cái sáng rõ.
8. Quang đãng thì thấy sáng sủa, âm u
thì không thấy sáng sủa. Như vậy, sáng sủa
thuộc về quang đãng, vì thế lại trả về quang
đãng. Cho nên biết cái sáng sủa thuộc về
quang đãng, vì thế lại trả về quang đãng.
Cho nên biết cái sáng sủa được trông thấy
có thể trả về, nhưng tính hay thấy thì không
thể trả về.
Nếu tính hay thấy cũng có thể trả về,
thì khi không sáng sủa cũng lại chẳng thấy
sự u ám. [X. Lăng nghiêm kinh giảng nghĩa
(Viên anh); Lăng nghiêm đại nghĩa kim thích
(Nam hoài cẩn)].
BÁT HỘC THỰC
Tám hộc (mười đấu) thức ăn. Gọi tắt
của Bát hộc tứ đẩu (tám hộc bốn đấu).
Lúc đức Phật sắp vào Niết bàn, người thợ
gốm tên Thuần đà dâng cúng đức Phật
tám hộc bốn đấu gạo tám thơm của nước

Ma kiệt đà. Đức Phật dùng thần thông bố
thí hết thảy đại chúng trong pháp hội khiến
đều được no đủ. Đây là lần cúng dường
cuối cùng. [X.kinh Niết bàn (bản Bắc)
Q.10].
BÁT KHÍ
Tám bỏ. Tức là tám tội Ba la di của tỉ
khưu ni. Cũng gọi Ni bát khí giới, Bát khí
giới. Đó là: Phi phạm hạnh (dâm dục), Bất
dữ thủ (ăn trộm), Sát (giết hại người và gia
súc), Thượng nhân pháp (nói dối mình đã
chứng được Thánh quả, mình là Thánh
nhân), Ma xúc (đụng chạm, xoa vuốt thân
thể con trai), Bát sự thành trọng (động lòng
dâm mà cầm tay đàn ông, nắm lấy áo, đến
chỗ vắng vẻ, đứng chung, nói chuyện với
nhau, cùng đi với nhau, dựa mình vào nhau,
hẹn hò làm dâm), Phú tỉ khưu ni trọng tội
( biết rõ một tỉ khưu ni khác phạm tội nặng
mà cố tình che dấu, không nói cho các tỉ
khưu ni khác biết), Tùy thuận bị cử tỉ khưu
vi ni tăng tam gián (một tì khưu tăng đã bị
lên án vì phạm tội, mà lại hùa theo, hoặc
cung cấp các thứ cần dùng, hoặc cùng trò
chuyện, mặc dù các tỉ khưu ni khác đã can
gián đến ba lần mà vẫn không nghe). (xt.
Luật).
BÁT KHIỂN
.....
Hàm ý là mời đi. Cũng gọi Phát khiển.
Trong Mật giáo, khi tu phép, trước hết, mời
rước chư Phật và Bồ tát ở các thế giới phương
khác về đàn tràng chứng minh. Sau khi
hoàn tất phép tu, lại triệu thỉnh các Ngài
trở về chỗ cũ, đồng thời, cũng thỉnh đức
Phật mà mình quán tưởng trong lòng, lại
trở về trong nội tâm của mình như trước.
Như thế gọi là bát khiển. Về ấn khế và
chân ngôn bát khiển, thì tùy loại phép tu
mà có khác. Lại khi sửa sang tượng Phật,
cũng dùng phép Bát khiển. Tức trước hết,
BÁT HỘC THỰC

thỉnh Phật tạm thời rời khỏi tượng, đợi khi
sửa sang xong, lại rước Phật về.
Ngoài ra, đức Thích ca Như lai khuyên
chúng sinh cõi Sa ba cầu sinh về Tịnh độ
của đức Phật A di đà, cũng gọi là phát khiển.
Quán huyền nghĩa phần (Đại 37, 246 trung)
nói: “Ngưỡng mong Thích ca phương này
phát khiển, liền được Di đà cõi kia đến đón”.
[X. kinh Đà la ni tập Q.11; kinh Tô tất địa
yết la Q.hạ phẩm Tăng uy; Đại nhật kinh
sớ Q.9].
BÁT KHỔ
.....
I. Bát khổ. Tám khổ. Là tám thứ quả
khổ mà chúng sinh vòng quanh trong sáu
đường phải lãnh chịu, là nội dung chủ yếu
của Khổ đế trong bốn đế.
1. Sinh khổ. Có năm thứ:
a. Thụ thai, nghĩa là khi thần thức gá
vào thai mẹ, ở trong bụng mẹ chật chội dơ
bẩn.
b. Chủng tử, nghĩa là khi thần thức được
gá vào di thể (tinh trùng và trứng) của cha
mẹ, hạt giống thức phải tùy thuộc hơi thở
ra vào của người mẹ, không được tự tại.
c. Tăng trưởng, nghĩa là ở trong bụng
mẹ chín tháng mười ngày, nóng bức nung
nấu, thân hình lớn dần, dưới ruột non trên
ruột già, khoảng giữa chật hẹp như tù ngục.
d. Xuất thai, nghĩa là khi mới sinh, có
gió lạnh gió nóng thổi vào thân mình và
quần áo cọ xát vào da mỏng mềm nhũn,
đau rát như đâm như cắt.
e. Chủng loại, nghĩa là về nhân phẩm
có giàu sang, nghèo hèn, về tướng mạo thì
có đầy đủ, khiếm khuyết, xinh đẹp, xấu xí
v.v...
2. Lão khổ. Có hai thứ:
a. Tăng trưởng, nghĩa là từ trẻ thơ đến
trai tráng đến già cả, khí lực suy yếu, đi đứng

không vững.
b. Diệt hoại, nghĩa là thịnh đi suy đến,
tinh thần hao mòn, mệnh sống qua mau,
dần dần hoại diệt.
3. Bệnh khổ. Có hai thứ:
a. Thân bệnh, nghĩa là khi bốn đại (bốn
nguyên tố đất, nước, lửa, gió) mất thăng
bằng thì tật bệnh phát sinh. Như khi đất
mất thăng bằng thì thân nặng trĩu, gió
không điểu hoà thì toàn thân tê cứng, nước
mất thăng bằng thì thân thể phù thũng,
lửa không điều hoà thì khắp mình nóng
bức.
b. Tâm bệnh, nghĩa là trong lòng khổ
não, lo buồn thương đau.
4. Tử khổ. Có hai thứ:
a. Thân tử, nghĩa là vì hết số nên đau
ốm mà chết.
b. Ngoại duyên tử, nghĩa là hoặc gặp
duyên ác, hoặc gặp các tai nạn nước, lửa
mà chết.
5. Ái biệt li khổ, nghĩa là những người
thân yêu mà phải chia lìa, không được sống
chung
6. Oán tắng hội khổ, nghĩa là những kẻ
cừu thù oán ghét, mình muốn xa lánh mà
không được, trái lại, cứ phải chung sống
bên nhau.
7. Cầu bất đắc khổ, nghĩa là hết thảy sự
vật trong thế gian, lòng mình ưa thích, mà
cầu mong không được.
8. Ngũ ấm thịnh khổ, nghĩa là sắc, thụ,
tưởng, hành, thức gọi là năm ấm. Âm, có
nghĩa che lấp; tức năm ấm hay che lấp chân
tính, không cho hiển lộ ra. Thịnh, có nghĩa
thịnh vượng, dung chứa. Tức là tất cả các
nỗi khổ của sinh, lão, bệnh, tử kể ở trên tụ
tập lại, cho nên gọi là ngũ ấm thịnh khổ.
[X. Trung a hàm Q.7; luận Đại tì bà sa Q.78;
luận Đại thừa a tì đạt ma tạp tập Q.6].
II. Bát khổ. Luận Du già sư địa quyển
44 còn nêu ra tám nỗi khổ khác nhau như
sau: khổ vì rét, khổ vì nóng, khổ vì đói,

khổ vì khát, khổ vì mất tự do, khổ vì tự mình giày vò mình, khổ vì người khác ức BÁT KHỔ

hiếp, khổ vì phải sống dưới một loại quyền
uy nào đó trong một thời gian dài.
BÁT KIỀN ĐỘ
Tám kiền độ. Kiền độ, Phạm:khandha,
hàm ý chứa nhóm, tích tụ, chia đoạn, tức
là ngài Ca chiên diên đem các pháp môn,
theo từng loại, mà chia làm tám tụ, gọi là
Bát kiền độ luận. Bát kiền độ là chỉ tám
thiên chương trong luận. “Bát kiền độ”, cũng
gọi là Bát uẩn, Bát tụ. Tức là:
1. Tạp kiền độ, như kinh vì Thanh văn
mà nói các pháp bốn thiện căn, bốn quả
Thánh, hữu dư, vô dư Niết bàn v.v... không
nhất định một pháp nào nên gọi là Tạp
kiền độ.
2. Kết sử kiền độ, kết là ràng buộc, sử là
sai khiến. Nghĩa là các hoặc (phiền não) ba
kết, năm cái, năm phần trên, năm phần
dưới v.v... tổng cộng không ngoài một trăm
linh tám phiền não. Các phiền não hoặc
nghiệp này trói buộc, sai khiến tâm thần
người tu hành, khiến phải trôi lăn trong ba
cõi, vì thế gọi là kết sử kiền độ.
3. Trí kiền độ, trí là trí tuệ. Nghĩa là
những người quả đầu tiên, quả thứ hai, quả
thứ ba, quả thứ tư, nhờ tu các đạo phẩm
giới định tuệ, dứt trừ hoặc chướng, mà phát
ra trí tuệ vô lậu.
4. Hành kiền độ. Hành, là các hành
động thiện ác, do ba nghiệp thân miệng ý
phát khởi. Tức thân không giết hại, không
trộm cướp, không dâm dục; miệng không
nói dối, nói thêu dệt, nói hai lưỡi, nói ác; ý
thì không tham sân si, như thế gọi là thiện
hành. Còn ác hành thì, trái lại, thân giết
hại, trộm cướp, dâm dục; miệng nói dối,
nói thêu dệt, nói hai lưỡi, nói ác; ý thì tham
sân si v.v...
5. Tứ đại kiền độ. Tứ đại là đất, nước,
lửa, gió. Vì không đâu là không có bốn yếu

tố đó, nên gọi là đại (to lớn). Đứng về
phương diện ba đời quá khứ vị lai hiện tại
mà bàn về cái sắc thiện, sắc ác do bốn đại
tạo thành, nên gọi là Tứ đại kiền độ.
6. Căn kiền độ. Căn là sáu căn, năm
căn v.v..., đứng về phương diện bốn quả ba
đời mà nói sáu căn, năm căn.
7. Định kiền độ. Định, là các định ở cõi
Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc và các định mà
Thanh văn, Duyên giác tu tập, có nhiều
loại khác nhau.
8. Kiến kiền độ. Kiến, tức là hai cái thấy
đoạn, thường của phàm phu ngoại đạo, và
sáu mươi hai thứ kiến giải khác nhau.
BÁT KIỀN ĐỘ LUẬN
Gồm 30 quyển. Là tên gọi tắt của A tì
đàm bát kiền độ luận. Cũng gọi Ca chiên
diên a tì đàm. Ngài Ca đa diễn ni tử soạn,
do các sa môn Tăng già đề bà và Trúc phật
niệm cùng dịch vào năm Kiến nguyên 19
(383) đời Phù Tần. Thu vào Đại chính tạng
tập 26.
Toán bộ luận chia làm tám thiên: Tạp,
Kết Sử, Trí, Hành, Tứ đại, Căn, Định, và
Kiến. Bộ sách này là bản dịch khác của
luận A tì đạt ma phát trí, nhưng vì luận
Phát trí được lưu hành quá rộng, nên ít có
người biết đến sách này.
BÁT KIÊU
Tám kiêu. Kiêu, hàm ý ngạo mạn, khoe
khoang. Nghĩa là người có tính hay khoe
mình hơn người, như loài chim bay trên
cao mà khinh thường những gì ở dưới. Bởi
thế, Pháp hoa văn cú quyển 6 mới dẫn kinh
Văn thù vấn, đem tám thói kiêu phối với
tám giống chim:
1. Thịnh tráng kiêu như si (con cú
tai mèo). Nghĩa là kẻ cậy mình mạnh khoẻ
to lớn mà lấn lướt người yếu kém, như con
cú tai mèo, cậy mạnh hiếp yếu.
BÁT KIỀN ĐỘ

2. Tính kiêu như kiêu (loài chim cú
vọ). Nghĩa là kẻ cậy giòng giống của mình
to mạnh, mà khinh khi lấn lướt người khác,
như loài chim kiêu bất hiếu, ăn thịt mẹ nó.
3. Phú kiêu như điêu (chim cắt).
Nghĩa là kẻ cậy mình giàu có, nhiều của,
mà lấn lướt người khác, như loài chim cắt
cậy thế mạnh, bắt nạt các chim khác.
4. Tự tại kiêu như thứu (chim ưng),
nghĩa là kẻ cậy mình to lớn, làm theo ý
muốn mà được tự tại, lấn lướt người khác,
như loài chim ưng ăn ở trong rừng, đi, ở tự
do.
5. Thọ mệnh kiêu như ô.., nghĩa là kẻ
cậy mình tuổi cao, khinh khi người khác,
như loài quạ mớm mồi cho quạ già, sống
lâu không chết.
6. Thông minh kiêu như thước .., nghĩa
là cậy mình sáng suốt lanh lợi, lấn lướt người
khác, như tính chim khách rất thông minh,
hay báo tin lành, dữ cho người.
7. Hành thiện kiêu như cưu .., nghĩa
là kẻ cậy mình làm được chút việc tốt, liền
khinh dễ người có đức, như chim tu hú tuy
hiền, nhưng không tự biết mình vụng về.
8. Sắc kiêu như cáp.., nghĩa là kẻ cậy
mình có nhan sắc, khinh thường lấn lướt
người khác, như loài chim bồ câu, tuy đẹp
hơn các loài khác, nhưng lại đa dâm, vì thế
gọi là sắc kiêu như cáp.
BÁT KÍNH ĐẮC
........
Tám kính được. Cũng gọi thụ trọng
pháp đắc (nhận pháp kính trọng mà được),
bát pháp đắc (nhờ tám pháp mà được), sư
pháp đắc, kính trọng đắc, kính đắc, bát bất
khả việt đắc (không thể vượt qua tám pháp
mà được). Là một trong mười duyên được
giới Cụ túc của tỉ khưu ni. Các tỉ khưu ni
nhờ vào tám pháp tôn kính (ni trăm tuổi lễ

chân tỉ khưu một hạ, không được chê bai
chửi mắng tỉ khưu, không được bắt lỗi tỉ
khưu, theo tăng nhận giới Cụ túc, có lỗi
theo tăng sám hối, nửa tháng theo tăng dạy
bảo, nương vào tăng trong ba tháng an cư,
hạ xong theo tăng tự tứ) mà được giới, gọi
là Bát kính đắc. [X. Đại thừa pháp uyển
nghĩa lâm chương Q.3]. (xt. Bát Kính Giới,
Đắc Giới Xả Giới).
BÁT KÍNH GIỚI
Tám giới kính. Pàli: aỉỉha garudhammà.
Cũng gọi bát kính pháp, bát trọng
pháp, bát tôn trọng pháp, bát tôn sư pháp,
bát bất khả việt pháp, bát bất khả vi pháp,
bát bất khả quá pháp. Nói tắt là bát kính.
Là tám phép của tỉ khưu ni tôn trọng cung
kính tỉ khưu tăng.
Sau khi đức Như lai thành đạo được
mười bốn năm, người dì của Ngài là bà Ma
ha ba xà ba đề, cùng với năm trăm phụ nữ
xin đức Phật cho xuất gia, đức Phật không
chấp nhận, vì lí do: nếu cho phụ nữ xuất
gia, thì lẽ ra chính pháp được một nghìn
năm, sẽ bị giảm mất năm trăm năm. Tôn
giả A nan thỉnh cầu ba lần thay cho bà Ma
ha ba xà ba đề, đức Phật mới chế định pháp
Bát kính, bảo A nan nói cho bà dì biết, nếu
giữ được thì Phật sẽ cho xuất gia. Bà Ma ha
ba xà ba đề và các phụ nữ cúi đầu tin nhận,
bèn được xuất gia thụ giới. Và do mười duyên
thụ giới mà chính pháp lại được đủ một
nghìn năm. Tám giới kính ấy là:
1. Ni trăm tuổi lễ chân tỉ khưu một hạ.
Nghĩa là, một vị tỉ khưu ni tuy đã trăm tuổi,
nhưng thấy một vị tỉ khưu mới thụ giới,
cũng phải đứng dậy đón rước, lễ bái và trải
toà ngồi sạch sẽ mời ngồi.
2. Không được mắng chưởi tỉ khưu, tức
tỉ khưu ni không được mạ lị tỉ khưu.
3. Không được nói lỗi của tỉ khưu, nghĩa
là tỉ khưu ni không được cử tội tỉ khưu, nói
những lỗi lầm của họ. Trái lại, tỉ khưu được
phép nói lỗi của ni.

BÁT KÍNH GIỚI

4. Theo tăng nhận giới Cụ túc, tức là,
thức xoa ma na (học pháp nữ), sau khi học
giới pháp xong, phải theo chư tăng mà xin
thụ đại giới.
5. Có lỗi phải theo tăng sám hối: nghĩa
là nếu tỉ khưu ni phạm tội tăng tàn, thì
trong nửa tháng, phải ở trong hai bộ tăng
(và ni), mà làm ma na đỏa.
6. Nửa tháng theo tăng dạy bảo. Nghĩa
là cứ mỗi nửa tháng, tỉ khưu ni đến theo
tăng cầu xin dạy bảo
7. Ba tháng an cư nương tựa nơi tăng.
Nghĩa là tỉ khưu ni không nên ở nơi không
có tỉ khưu mà hạ an cư.
8. Hạ xong, theo tăng tự tứ. Nghĩa là tỉ
khưu ni hạ an cư xong, phải đến trong tỉ
khưu tăng cầu xin ba việc để tự tứ sám hối.
[X. Trung a hàm Q.28 kinh Cù đàm di;
luật Tứ phần Q.48; luật Thiện kiến tì bà sa
Q.18].
BÁT LA DA GIÀ QUỐC
Bát la da già, Phạm:Prayàga. Tên một
nước xưa ở trung Ân độ. Nằm về phía tây
nước Ba la nại, là điểm giao lưu giữa sông
Hằng và sông Diệm mâu na (Phạm: Yamnà).
Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 5 chép,
thì nước Bát la da già chu vi hơn năm nghìn
dặm, Đô thành nằm ở cửa giao lưu giữa hai
con sông, rộng hơn hai mươi dặm. Lúa mạ
xanh tốt, cây quả thì thưa thớt. Khí hậu
hoà dịu, phong tục tốt, dân ham học nghề,
tin ngoại đạo. Có hai ngôi chùa, rất ít chư
tăng, đều học tập giáo pháp Tiểu thứa. Lại
có tới vài trăm đền thờ trời, vô số dị đạo.
Ở nước này có nhiều nơi di tích của
Phật giáo. Trong vườn hoa Chiêm bác ca ở
phía tây nam Đô thành, có một tòa tháp do
vua A dục xây dựng để đánh dấu nơi đức
Phật đã hàng phục ngoại đạo; bên cạnh
tháp có ngôi chùa cũ là nơi bồ tát Đề bà đã

ở để soạn luận Quảng bách bắt bẻ Tiểu
thừa và hàng phục ngoại đạo. Lại trên bờ
sông phía đông Đô thành có một “Thí
trường” lớn, là nơi vua chúa và các nhà
giàu có làm việc bố thí. Khi ngài Huyền
trang ở Ân độ, tại Thí trường này, vua Giới
nhật đã bỏ của cải tích góp trong năm năm
để cúng dường Tam bảo và cho những
mgười nghèo khó đi xin ăn. Đại đường tây
vực kí quyển 5 (Đại 51, 897 hạ), nói: “Phía
đông Thí trường giáp cửa sông, mỗi ngày
có tới vài trăm người nhảy xuống sông tự
tử. Phong tục xứ này tin rằng, nếu muốn
cầu sinh lên cõi trời, thì đến đây nhịn ăn,
rồi nhảy xuống sông tắm gội trầm mình
cho sạch tội. Do vậy mà những người ở
các nước khác cũng đến đây, ngồi nhịn
ăn bảy ngày rồi tuyệt mệnh”. Nhân đó có
thể biết, nơi này từ xa xưa đã là đất Thánh
tích phồn thịnh. Lại tên của nước này là
Bát la da già, có nghĩa là nơi hi sinh cúng
dường. [X. Đại từ ân tựtam tạng pháp sư
truyện Q.3].
BÁT LA XA KHƯ
Phạm:Prazàkhà, Pàli: sàkha. Cũng
gọi Bạt la xa khư, Bà la xả khư, Ba la xả
khư. Dịch ý là chi chi....., chi tiết
(chân tay mình mẩy). Là giai đoạn thứ năm
trong năm giai đoạn ở trong bào thai, tức là
tuần lễ thứ năm từ sau khi thụ thai; chân
tay mình mẩy đã đầy đủ.
Pháp hoa huyền tán quyển 4 (Đại 34,
725 thượng), nói: “Trong năm tuần lễ, gọi
là Bát la xa khư, Hán dịch là giai đoạn thành
hình: một thân, hai tay và hai chân, cũng
như cục đất năm phần liền nhau; gió trong
thồi ra, kích thích phát sinh hình tướng
các căn khác nhau,tức cục thịt trước đây,
giờ lớn thêm mà hình thành các bộ phận
của thân thể”. [X.luận Tập dị môn túc
Q.9; luận Câu xá Q.9 ; Huyền ứng âm
nghĩa Q.23].
BÁT LA DA GIÀ QUỐC

BÁT LOÁT
Cái bàn chải cọ bát. Tức sau các bữa ăn,
dùng bàn chải để cọ rửa những hạt cơm
còn dính trong bát. Nó rộng khoảng hai
phân tây, dài độ hai mươi phân, một đầu
hình tròn, có sơn phủ. [X. Thiền uyển
thanh qui Q.1 Phó chúc phạn; Thiền lâm
tượng khí tiên khí vật môn].
BÁT LỘ LA QUỐC
Bát lộ la, Phạm:Bolor. Tên một nước
xưa ở bắc Ấn độ. Cũng gọi Bát lô lặc quốc,
Ba lộ quốc, Bá lộ quốc, Bột lộ quốc. Nằm
về phía bắc nước Ca thấp di la. Ở thời nhà
Đường của Trung quốc, nước Bát lộ la được
chia làm hai phần Tiểu bột luật và Đại bột
luật.
Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 2
chép, thì nước này chu vi hơn bốn nghìn
dặm, nằm giữa núi Đại tuyết, chiều đông
tây dài, chiều nam bắc hẹp. Sản xuất nhiều
lúa mạch và đậu, khoáng sản có nhiều vàng
bạc, nước rất giàu có. Khí hậu lạnh giá, tính
người thô bạo, không chuộng nhân nghĩa,
không có lễ tiết. Tướng mạo xấu tệ, mặc áo
lông thú. Chữ viết giống Ấn độ, tiếng nói
thì khác các nước. Có vài trăm ngôi chùa,
với vài nghìn chư tăng, học hành không
chuyên, giới luật lỏng lẻo.
Lại trong bài tựa kinh Đại nhật, Thôi
mục có nói: “Ở lưng chừng núi Đại thạch
trong nước Bột rô la thuộc bắc Thiên trúc,
có cái hang, trong có một tạng pháp bí mật;
người ta bảo, kinh Đại nhật đã từ hang này
được truyền ra”. Nước “Bột rô la” nói trong
đây, là chỉ “Bột luật”, cũng tức là nước Bát
lộ la. [X. Đại đường trinh nguyên tân dịch
Thập địa đẳng kinh kí; Lạc dương già lam
kí Q.5; Đường thư tây vực liệt truyện 146
hạ].
BÁT LUẬN

I. Bát luận. Tám luận. Chỉ tám luận
trong mười tám bộ luận lớn của ngoại đạo.
1. Luận Kiên vong bà (hoặc là luận Mi
vong sa), lựa chọn các pháp đúng hay sai.
2. Luận Na tà tì tát (Phạm: Nayavistara?),
nói rõ đạo lí của các pháp.
3. Luận Y để ha bà (Phạm: Itihàsa),
nói rõ các việc trong truyện kí đời trước.
4. Luận Tăng khư (Phạm: Sàôkhya),
nói rõ hai mươi lăm lí chân thực.
5. Luận Khóa già (Phạm:Garga?), nói
rõ phương pháp thu nhiếp tâm.
6. Luận Đà nâu (Phạm: Dhanur), giải
thích phép dùng binh khí.
7. Luận Kiền thát bà (Phạm:
Gangharva), nói rõ phép âm nhạc.
8. Luận A du (Phạm:Àyur), giải thích
về y học. [X. Bách luận sớ Q.thượng].
II. Bát luận. Tám luận. Chỉ tám luận
khen ngợi và trình bày nghĩa của luận Du
già sư địa. Là tám chi luận của Pháp tướng.
1. Luận Duy thức nhị thập, ngài Thế
thân soạn, ngài Từ ân làm Thuật kí 2 quyển.
2. Luận Duy thức tam thập, ngài Thế
thân làm văn vần, mười vị luận sư soạn
văn xuôi, ngài Từ ân viết Thuật kí 20 quyển.
3. Luận Nhiếp đại thừa, ngài Vô trước
soạn, các ngài Thế thân, Vô tính giải thích,
các ngài Chân đế, Đạt ma cấp đa, Huyền
trang dịch.
4. Luận Đối pháp, ngài Vô trước soạn,
ngài Sư tử giác giải thích, ngài An tuệ tập
hợp, ngài Từ ân soạn sớ.
5. Luận Biện trung biên, bồ tát Di lặc
soạn tụng, ngài Thế thân giải thích.
6. Luận Duyên khởi.
7. Luận Đại trang nghiêm, ngài Vô trước
soạn, ngài Ba la phả giá la mật đa la dịch
8. Luận Thành nghiệp, ngài Thế thân
soạn.
BÁT LUẬN

Trong tám luận trên đây, tuy cũng có
do người khác soạn, nhưng đều qui công
cho ngài Vô trước, bởi thế mới gọi chung là
Vô trước bát chi luận. [X. Nam hải kí qui
nội pháp truyện Q.4].
III. Bát luận. Tám luận. Là tám bộ luận
về Nhân minh do ngài Trần na soạn.
1. Luận Quán tam thế, chưa dịch.
2. Luận Quán tổng tướng, do ngài Nghĩa
tịnh dịch.
3. Luận Quán cảnh, ngờ là luận Quán
sở y, do ngài Huyền trang dịch.
4. Luận Nhân minh, chưa dịch.
5. Luận Tự nhân minh, chưa dịch.
6. Luận Lí môn, do ngài Huyền trang
dịch.
7. Luận Thủ sự thi thiết, chưa dịch.
8. Luận Tập lượng, ngài Nghĩa tịnh dịch.
[X. Nam hải kí qui nội pháp truyện Q.4].
BÁT LỤC TỨ NHỊ VẠN THẬP THIÊN KIẾP
.......................
Tám muôn, sáu muôn, bốn muôn, hai
muôn, một muôn kiếp.
Các bậc Thánh Tiểu thừa, sau khi hướng
tâm quay về Đại thừa, đến khi vào được
giai vị của tăng kì đầu, số kiếp phải trải qua
trong thời gian ấy, thì có tám muôn kiếp,
sáu muôn kiếp, bốn muôn kiếp, hai muôn
kiếp và một muôn kiếp khác nhau, nói tắt
là Bát lục tứ nhị vạn thập thiên kiếp. (xt.
Bát Vạn Kiếp Tiểu Thừa).
BÁT MÊ
.....
Tám mê. Đây là tông Tam luận tóm thu
tất cả sự mê chấp của chúng sinh. Cũng gọi
bát kế, bát mậu, bát sự. Tám cái mê này là
sự hiểu biết xằng bậy trái với lí chân chính,
bởi thế cũng gọi Bát mê hí luận. Tức là tám
cái thấy biết sai lầm, chấp mê các pháp có
sinh, diệt, đi, lại, một, khác, đoạn, thường

v.v..., có thể dùng Bát bất trung đạo để đối
trị. [X. Tam luận huyền nghĩa Q.1]. (xt. Bát
Bất Trung Đạo).
BÁT MÔN LƯỠNG ÍCH
Tám cửa hai ích. Tiếng dùng trong Nhân
minh. Luận sư của nền Nhân minh (Luận
lí học) mới của Ấn độ là ngài Thương yết
la chủ tóm thu lí chính xác của Nhân minh
làm tám nghĩa môn. Tám nghĩa này lại có
thể tổng quát làm hai loại lợi ích.
Tám nghĩa là: năng lập, năng phá, tự
năng lập, tự năng phá, hiện lượng, tỉ lượng,
tự hiện lượng, tự tỉ lượng. Hai ích cũng gọi
hai ngộ: ngộ tha (Phạm: paràrtha-làm cho
người khác hiểu rõ) và tự ngộ (Phạm:
svàrtha làm cho chính mình hiểu rõ).
Trong tám nghĩa thì bốn nghĩa trước có tác
dụng khiến người khác hiểu rõ, còn bốn
nghĩa sau thì có tác dụng khiến chính mình
hiểu rõ.
Trong đây, năng lập, năng phá có thể
khiến cho người vấn nạn (Địch giả) hiểu
rõ, tự năng lập, tự năng phá có thể nhờ
vào sự chỉ trích của người vấn nạn mà hiển
bày sự sai lầm của năng lập, năng phá. Điều
đó có thể giúp người lập luận (Lập giả) tự
hiểu rõ, nhưng cũng có hiệu năng giúp các
người khác (người vấn nạn và người chứng
nghĩa v.v...) hiểu rõ, vì thế bốn nghĩa này
(năng lập, năng phá, tự năng lập, tự năng
phá) được gọi chung là Ngộ tha môn.
Hiện lượng và tỉ lượng là chính người
lập luận biết rõ đối tượng một cách chính
xác cả về lí và sự, còn tự hiện lượng và tự
tỉ lượng thì là lượng tính đối tượng một
cách sai lầm cả về lí lẫn sự. Tuy có chính
xác và tương tự khác nhau, nhưng bốn
môn này (hiện lượng, tỉ lượng, tự hiện
lượng, tự tỉ lượng) đểu chỉ có thể làm cho
chính mình hiểu rõ, chứ không thể dùng
để khiến cho người khác hiểu rõ được. [X.
Nhân minh nhập chính lí luận sớ
BÁT LỤC TỨ NHỊ VẠN THẬP THIÊN KIẾP

Q.thượng phần đầu]. (xt. Nhị Ngộ, Nhân
Minh, Nhân Minh Bát Môn).
BÁT NẠN
I. Bát nạn. Tám nạn. Phạm: awỉàv
akwaịàøø#, Pàli: aỉỉakkhaịà.Là tám loại
chướng nạn khiến không được gặp Phật,
không được nghe chính pháp. Cũng gọi
bát nạn xứ, bát nạn giải pháp, bát vô hạ,
bát bất nhàn, bát phi thời, bát ác, bát bất
văn thời tiết. Trường a hàm quyển 9 kinh
Thập thượng, Trung a hàm quyển 29 kinh
Bát nạn, nêu tám nạn như sau:
1. Nạn ở địa ngục, vì gây các nghiệp ác,
chúng sinh phải rơi vào địa ngục, đêm dài
mờ mịt, chịu khổ không ngớt, không được
thấy Phật nghe pháp.
2. Nạn ở trong quỉ đói. Có ba loại quỉ
đói:
- Quỉ đói nghiệp nặng nhất, suốt kiếp
không được nghe tên nước uống.
- Quỉ đói nghiệp nặng vừa, chỉ ở nhân
gian rình mò kiếm được máu mủ phẩn giải
để ăn.
- Quỉ đói nghiệp nhẹ, thỉnh thoảng được
bữa no, nhưng bị đánh đập xua đuổi, bị
ngăn sông lấp biển, chịu vô lượng khổ.
3. Nạn ở trong súc sinh, súc sinh có
nhiều loại, nhưng cũng đều theo nhân chịu
báo, hoặc được người ta nuôi, hoặc ở núi
rừng biển cả, thường bị đánh đập giết hại,
hoặc ăn nuốt lẫn nhau, chịu khổ vô cùng.
4. Nạn ở cõi trời sống lâu, cõi trời này
sống lâu năm trăm kiếp. Tức là trời Vô tưởng
trong Thiền thứ tư ở cõi Sắc. Vô tưởng, có
nghĩa là tâm tưởng không hoạt động nữa,
như côn trùng tôm cá dưới lớp băng đóng
cứng; những người tu hành ngoại đạo phần
nhiều sinh vào cõi này, nên bị ngăn không
được thấy Phật nghe pháp.
5. Nạn sinh vào Uất đơn việt. Uất đơn

việt, dịch là nơi sung sướng. Những người
sinh nơi đây, sống một nghìn tuổi, không
ai chết non, tham đắm hưởng lạc, không
nhận sự dạy bảo, nên Thánh nhân không
sinh vào đây, không được thấy Phật nghe
pháp.
6. Nạn mù điếc câm ngọng, những
người này tuy được sinh ở trung quốc (chỉ
vùng Ma kiệt đà ở trung bộ Ấn độ xưa),
nhưng nghiệp chướng sâu nặng, mù điếc
câm ngọng, các giác quan không hoàn
toàn, tuy gặp Phật ra đời, nhưng không
thấy được Phật, không nghe được Ngài nói
pháp.
7. Nạn thế trí biện thông, nghĩa là tuy
khôn ngoan lanh lợi, nhưng chỉ đắm theo
kinh sách ngoại đạo, không tin chính pháp
xuất thế.
8. Nạn sinh ra trước Phật sau Phật,
nghĩa là do nặng nghiệp ít phúc, nên sinh
trước Phật sau Phật, không được thấy Phật
nghe pháp.
Cứ theo kinh Tăng nhất a hàm quyển
16 nói, thì vâng giữ pháp tám trai giới, có
thể đối trị tám nạn trên đây. Còn theo luận
Thành thực quyển 2 nói, thì dùng bốn luân
để đối trị tám nạn. Tức là:
a. Trụ nơi thiện, có thể được sinh nơi
trung quốc.
b. Nương nơi người thiện, có thể sinh
gặp đời có Phật.
c. Tự phát nguyện chân chính, có thể
đầy đủ chính kiến.
d. Đời trước trồng căn lành, có thể được
các căn toàn vẹn. [X. luận Đại trí độ Q.13;
Đại thừa nghĩa chương Q.8; kinh Duy ma,
Q.hạ phẩm Hương tích Phật].
II. Bát nạn. Khi thụ giới, tự tứ v.v...
nếu xảy ra tám nạn, thì được phép nói tự
tứ vắn tắt. Tám nạn ấy là: nạn vua quan,
nạn giặc cướp, nạn lửa cháy, nạn nước
lụt, nạn đau ốm, nạn người, nạn chẳng
phải người, nạn trùng độc. [X.luật Tứ phần

Q.34, Q.38]. BÁT NẠN

BÁT NANG
..
Túi bát, cũng gọi là bát đại, bát lạc, lạc
nang. Là cái túi đựng bát (ứng lượng khí)
để tiện mang đi theo mình. Luật Tứ phần
quyển 12 (Đại 22, 953 thượng) nói: “Tay
mang bát, cầm khó, đức Phật dạy: “Cho
khâu cái túi mà đựng”. Không buộc túi, bát
rơi ra, Phật bảo: “Phải buộc miệng túi lại”.
Túi không, khó cầm bát, Phật bảo: “Nên
làm quai đeo vào vai””. [X. Tì nại da tạp sự
Q.4; Căn bản tát bà đa bộ luật nhiếp Q.12
Tàng tha y bát học xứ] .
BÁT NĂNG LẬP
Tám năng lập. Tiếng dùng trong Nhân
minh. Là tám yếu tố lập luận trong Nhân
minh xưa, cũng gọi Bát thành lập nhân.
Có hai thuyết: luận Du già sư địa quyển 15
và luận Hiển dương thánh giáo quyển 11,
nêu tám phần: Tông, Nhân, Dụ, Đồng loại,
Dị loại, Hiện lượng, Tỉ lượng, Thánh giáo
lượng, luận Đại thừa a tì đạt ma tạp tập thì
dùng Hợp và Kết thay cho Đồng loại và Dị
loại.
Tông, là đoán án của lập luận, tức nay
là Mệnh đề. Nhân là lý do của Tông. Dụ là
ví dụ. Như tiếng là vô thường (Tông), vì nó
được tạo ra (Nhân), như cái lọ (Dụ). Như
vậy, vô thường được tạo ra là đồng; trái lại
thì là dị loại.
Hiện lượng là trực giác hiện trước; tỉ
lượng là so sánh suy lý; Thánh giáo lượng
là căn cứ nơi Thánh điển. Ba lượng này là
nền tảng đề ra lập luận về mặt tri thức.
Hợp, là chỗ Tôn Nhân Dụ hợp thành, như
“cái lọ có tính được tạo tác, lọ là vô thường,
tiếng có tính được tạo tác, tiếng cũng vô
thường”. Đây gọi là phương pháp năm chi
(phần): Tông, Nhân, Dụ, Hợp, Kết. [X.
Nhân minh nhập chính lí luận sớ

Q.thượng phần đầu; Nhân minh luận sớ
minh đăng sao Q.1 phần cuối; Ấn độ triết
học nghiên cứu Q.1, Q.5]. (xt. Ngũ Chi
Tác Pháp).
BÁT NGHĨA
.....
Tám nghĩa. Tiếng dùng trong Nhân
minh. Là tám hạng mục nghiên cứu Nhân
minh. Cũng gọi là bát môn. Tức là :
(1) Năng lập,
(2) Năng phá,
(3) Tự năng lập,
(4) Tự năng phá,
(5) Hiện lượng,
(6) Tỉ lượng,
(7) Tự hiện lượng,
(8) Tự tỉ lượng.
Trong đây, bốn nghĩa (1), (2), (5), (6) là
chính xác, cũng gọi Tứ chân (bốn chân xác,
đúng); còn bốn nghĩa (3), (4), (7), (8) là tương
tự, cũng gọi Tứ tự (bốn tương tự, sai). Bốn
chân bốn tự làm tám nghĩa. [X. Nhân minh
nhập chính lí luận ngộ tha môn thiển thích].
(xt. Nhị Ngộ, Bát Môn Lưỡng Ích, Nhân
Minh Bát Môn).
BÁT NGHĨA CHỨNG HỮU BẢN THỨC
Tám nghĩa chứng minh có thức gốc.
Bản thức, chỉ thức thứ tám, nghĩa là thức
thứ tám là gốc nguồn sinh ra tất cả các
pháp thiện ác. Luận Du già sư địa quyển
51, dùng tám nghĩa để minh chứng tướng
của thức thứ tám. Tức là:
1. Nương tựa chấp nhận, nghĩa là thức
này có khả năng làm chỗ nương tựa cho
các pháp nhơ sạch, nó nắm giữ các pháp
ấy, không để mất.
2. Dấy sinh đầu tiên, nghĩa là khi gá
thai trong bụng mẹ, thì thức này dấy sinh
trước tiên, như từ thạch hút sắt (Từ thạch
ví dụ thức, sắt ví dụ tinh cha huyết mẹ).
BÁT NANG

3. Có tính sáng suốt, nghĩa là đối với ba
tính thiện, ác, vô kí (không thiện không
ác) của hết thảy các pháp, thức này biết rõ
ràng sáng tỏ, không mờ tối.
4. Có tính hạt giống, nghĩa là thức này
có khả năng nắm giữ hạt giống của các
pháp thế gian xuất thế gian, không để mất
mát.
5. Nghiệp dụng sai khác, nghĩa là thức
này theo duyên nhơ nhớp mà tạo nghiệp
ác, theo duyên sạch sẽ mà tạo nghiệp thiện,
sai khác không đồng.
6. Thân phận khác nhau, thân nghĩa là
tích tụ. Thức này có thể chứa nhóm tất cả
các pháp, vì thế gọi là thân. Do hay nhận
lãnh các duyên nhơ sạch được hun ướp
bởi thức mạt na thứ bảy, mà đối với các
pháp thiện ác không trộn lẫn với nhau, vì
thế gọi là thân phận khác nhau.
7. Ở trong định không tâm, nghĩa là
người vào định không tưởng hoặc định diệt
hết, tuy tâm thụ tưởng đã diệt, hơi thở ra
vào đã dứt, mà thức này không diệt.
8. Thức lúc hấp hối, nghĩa là lúc sắp
chết, tất cả lạnh dần, chỉ có thức này giữ
được thân, nếu thức này bỏ, thì bốn đại tan
rã.
BÁT NGHIÊP
.....
Tám nghiệp. Nghĩa là nghiệp thiện ác
dị thục, căn cứ theo thời gian có định hay
không định và quả báo có định hay không
định, mà phân biệt làm tám thứ. Tức là,
với thuận hiện nghiệp có thời gian quả báo
đều định và thời gian định quả báo không
định, với thuận sinh nghiệp, thuận hậu
nghiệp cũng đều có hai thứ như trên, hợp
làm sáu nghiệp. Thêm nghiệp không định
cũng có hai thứ là thời gian không định
quả báo định và thời gian quả báo đều không

định, hợp là tám nghiệp.
Người chú thích luận Câu xá, gọi các
nhà chủ trương thuyết này, là Bát nghiệp
gia. (xt. Định Nghiệp Bất Định Nghiệp).
BÁT NGŨ TAM NHỊ
...........
Tám năm ba hai. Đây dùng số mục bằng
chữ để hiển bày pháp môn của tông pháp
tướng. Tức nói về tám thức, năm pháp, ba
tính và hai vô ngã, đã được thuyết minh
trong kinh Lăng già và Luận thành duy
thức. Tám thức là các thức mắt, tai, mũi,
lưỡi, thân, ý, mạt na và a lại da. Năm pháp
là tướng, danh, phân biệt, như như và chính
trí. Ba tính là tính vọng kế, tính duyên khởi
và tính viên thành. Hai vô ngã là nhân vô
ngã, pháp vô ngã.
BÁT NHÃ
Phạm: Prajĩà.
I. Bát nhã. Cũng gọi ba nhã, bát la nhã,
bát lạt nhã. Dịch ý là tuệ, trí tuệ, minh, hiệt
tuệ (tuệ sáng). Tức là trí tuệ chân thực nhờ
tu tâm chính đạo và các ba la mật mà phát
được. Trí tuệ cao sâu, thấy suốt hết thảy sự
vật và đạo lý, thì gọi là Bát nhã. Để đạt đến
chỗ cùng tột rốt ráo và trọn vẹn, Bồ tát
phải tu sáu hạnh, gọi là sáu ba la mật. Trong
đó, Bát nhã ba la mật (trí tuệ ba la mật),
được coi là “mẹ của chư Phật”, trở thành
căn cứ cho năm ba la mật kia và chiếm địa
vị trọng yếu nhất.
Nói về chủng loại, thì Bát nhã có hai
loại, ba loại, năm loại khác nhau. Về hai
loại thì có ba bát nhã sau đây :
1. Cộng bát nhã và Bất cộng bát nhã.
Cộng bát nhã tức là bát nhã nói chung cho
cả Thanh văn, Duyên giác và Bồ tát. Còn
Bất cộng bát nhã thì chỉ là bát nhã nói
riêng cho hàng Bồ tát.
2. Thực tướng Bát nhã và Quán chiếu
bát nhã. Thực tướng bát nhã là cái tướng
chân thực tuyệt đối của hết thảy sự tượng
BÁT NHÃ

do trí tuệ bát nhã soi rọi. Đây tuy không
phải là bát nhã, nhưng có thể khơi nguồn
cho bát nhã nên gọi là Bát nhã. Quán chiếu
Bát nhã là trí tuệ hay soi rọi tướng chân
thực tuyệt đối của tất cả các pháp.
3. Thế gian bát nhã và Xuất thế gian
bát nhã. Thế gian bát nhã tức là bát nhã
thế tục, tương đối. Xuất thế gian bát nhã
tức là bát nhã siêu thế tục, tuyệt đối.
Về ba loại bát nhã, nếu thêm Phương
tiện bát nhã hoặc Văn tự bát nhã vào Thực
tướng và Quán chiếu, thì gọi là ba bát nhã.
Phương tiện bát nhã là dùng trí tương đối
mà suy luận phán đoán để thấy rõ sự khác
nhau giữa các pháp. Còn Văn tự bát nhã là
các kinh điển Bát nhã bao hàm cả Thực
tướng và Quán chiếu bát nhã.
Về năm loại bát nhã, nếu thêm Cảnh
giới bát nhã (tất cả các pháp đối tượng khách
quan của trí tuệ bát nhã) và Quyến thuộc
bát nhã (các phương pháp tu hành, đi đôi
với bát nhã để giúp đỡ sáu ba la mật) vào
Thực tướng, Quán chiếu và Văn tự, thì gọi
là năm bát nhã.
II. Bát nhã(734-?). Vị tăng dịch kinh ở
đời Đường. Cũng gọi Bát lạt nhã. Người
nước Ca tất thí (Kế tân) thuộc miền bắc
Ấn độ, họ Kiều đáp ma. Bảy tuổi xuất gia,
hai mươi tuổi thụ giới Cụ túc. Hai mươi ba
tuổi đến chùa Na lan đà ở trung Ấn độ,
theo các ngài Trí độ, Tiến hữu, Trí hữu
v.v... học tập nghiên cứu Duy thức, Du già,
Trung biên, kinh Kim cương, Ngũ minh
v.v... Sau đáp thuyền đi khắp các nước vùng
biển Nam.
Năm Kiến trung thứ 2 (781) đời vua Đức
tôn nhà Đường, sư đến Quảng châu, rồi từ
đó vào Trường an. Năm Trinh nguyên thứ
4 (788), sư dịch kinh Đại thừa lí thú lục ba
la mật đa 10 quyển, năm sau, lại dịch phần

chân ngôn ấn khế và pháp môn trong kinh
ấy. Năm Trinh nguyên thứ 6, tháng 7 sư
vâng lệnh vua đi sứ nước Ca thấp di la. Sau
đó, sư được vua ban danh hiệu “Bát nhã
tam tạng” và áo đỏ. Về sau, sư dịch lại các
kinh Bát nhã ba la mật đa tâm, Hoa nghiêm
(bản 40 quyển), Đại thừa bản sinh tâm địa
quán, Thủ hộ quốc giới chủ đà la ni v.v...
Sư tịch ở Lạc dương, được an táng tại gò
phía tây Long môn, không rõ tuổi thọ. [X.
Tống cao tăng truyện Q.2, Q.3; Trinh
nguyên tân định thích giáo mục lục Q.17].
BÁT NHÃ BA LA MẬT
Phạm:prajĩà-pàramità.Cũng gọi Bát
nhã la ba la mật đa, Bát la nhã ba la mật.
Dịch ý là tuệ đáo bỉ ngạn (tuệ đến bờ kia),
trí độ (trí vượt qua), minh độ, phổ trí độ vô
cực. Hoặc gọi là tuệ ba la mật đa, trí tuệ ba
la mật. Là một trong sáu ba la mật, một
trong mười ba la mật. Tức là đại trí tuệ của
Bồ tát, soi rọi rõ thực tướng các pháp, cùng
suốt biên tế của hết thảy trí tuệ, vượt bờ
sống chết bên này mà qua đến bờ Niết bàn
bên kia, gọi là bát nhã ba la mật.
Bát nhã ba la mật là gốc của sáu ba la
mật, là nguồn của tất cả pháp lành, cho
nên cũng gọi mẹ của chư Phật. Bát nhã tức
là tuệ, Thanh văn, Duyên giác tuy có chỗ
được, nhưng họ chỉ cần mau tới Niết bàn,
chưa đến chỗ tận cùng của trí, vì thế không
thể được bát nhã ba la mật. Duy có Bồ tát
cầu hết thảy trí, nhờ đó tới được bờ bên
kia, gọi là đầy đủ bát nhã ba la mật. Bát
nhã ba la mật này, khi thành Phật, chuyển
làm nhất thiết chủng trí, bởi thế, bát nhã
ba la mật không thuộc về Phật, không thuộc
Thanh văn, Bích chi phật, cũng chẳng
thuộc phàm phu, mà chỉ thuộc về Bồ tát.
Về tự tính của Bát nhã ba la mật, luận
Đại trí độ quyển 11 nêu ra nhiều thuyết.
Còn Đại thừa trang nghiêm kinh luận quyển
8, trình bày về tự tính, nhân, quả, nghiệp,
tương ứng và phẩm loại của nó, bảo bát

nhã ba la mật lấy pháp chân chính xuất BÁT NHÃ BA LA MẬT

thế gian làm tự tính, lấy định làm nhân,
lấy thiện giải thoát làm quả, lấy sự lựa chọn
chân chính làm sự sống, lấy chính thuyết
chính pháp làm nghiệp, lấy tất cả pháp trên
hết làm tương ứng, lấy thế gian, xuất thế
gian, đại xuất thế gian làm phẩm loại.
Về phép tu tập bát nhã ba la mật, các
kinh nêu ra rất nhiều. Như kinh Kim quang
minh tối thắng vương quyển 4 nêu năm
phép, kinh Đại thừa bảo vân quyển 2 nêu
mười phép. Còn như kinh Đại thừa bản
sinh tâm địa quán quyển 7 phẩm ba la mật
đa, luận Trí độ quyển 4, kinh Đại phẩm bát
nhã quyển 8 phẩm Tán hoa v.v... cũng có
bàn đến. Lại trong các kinh, phần nhiều
cũng khen ngợi bát nhã ba la mật, và nêu
các tên khác của nó. [X. kinh Đại phẩm bát
nhã Q.14 phẩm Phật mẫu; kinh Lục độ tập
Q.8; kinh Phóng quang bát nhã Q.4 phẩm
Ma ha diễn; luận Đại trí độ Q.18, Q.43].
(xt. Bát Nhã).
BÁT NHÃ BA LA MẬT BỒ TÁT
Phạm:Àrya-prajĩà-pàramità. Cũng
gọi Ba la mật bồ tát. Là một trong mười bồ
tát Ba la mật. Ngồi ở phía nam bồ tát Hư
không tạng trong viện Hư không tạng trên
Hiện đồ Thai tạng giới mạn đồ la Mật giáo.
Mật hiệu là Đại tuệ kim cương. Hình tượng
của vị Bồ tát này là toàn thân màu da người,
tay phải để ở cạnh
sườn, cầm gươm;
bàn tay trái dựng
thẳng, co ngón trỏ,
ngón giữa, ba ngón
còn lại thì duỗi ra.
Đầu gối phải hơi
dựng lên. Trên áo
ngoài, mặc một tấm
áo ca sa. Ấn khế:
năm ngón tay trái

duỗi thẳng, ngửa lên
để ở dưới trái tim, rồi lấy tay phải úp lên
trên tay trái.
Chân ngôn: Án (oô) địa (dhi-hạt giống)
thất lí (zri-tốt lành) du rô đa (zruta-nghe)
vĩ nhạ duệ (vijaya-thù thắng) sa phạ ha
(svàhà).
Kinh Kim cương đính du già thiên thủ
thiên nhãn quán tự tại bồ tát tu hành nghi
quĩ quyển hạ chép, kết ấn tụng chú của vị
Bồ tát này có thể diệt hạt giống nghiệp ngu
si của vô lượng kiếp, mà được ba tuệ là tuệ
nhân không vô phân biệt, tuệ pháp không
vô phân biệt và tuệ nhân pháp đều không
vô phân biệt. Đồng thời, được trí tuệ bát
nhã ba la mật tròn đầy thông sáng, nhờ đó
hiểu rõ pháp thế gian, xuất thế gian, thấu
suốt lí năm minh rất sâu. (xt. Bát Nhã Bồ
Tát).
BÁT NHÃ BA LA MẬT ĐA CĂN BẢN ẤN
Cũng gọi Kinh đài ấn. Là ấn chung của
Bát nhã. Khi kết ấn này, hai mu bàn tay
dựa vào nhau, thu hai ngón trỏ, hai ngón
út co vào trong lòng bàn tay, dùng hai ngón
cái đè lên đầu hai ngón út, đặt ở trên chỗ
trái tim, rồi tụng bảy biến đà la ni trong
kinh.
Cứ theo Nhân vương bát nhã niệm tụng
pháp nói, thì người tu hành kết ấn và tụng
đà la ni này, liền có thể biến thành bồ tát
Bát nhã ba la mật, là mẹ của hết thảy chư
Phật. Kinh Đà la ni tập quyển 3 thì nói, đặt
yên tạng kinh, kết ấn và tụng chú này, một
lòng chuyên niệm, thì hết thảy tạng kinh
đều từ ấn này mà ra, và tất cả đều vào trong
tâm.
BÁT NHÃ BA LA MẬT ĐA TÂM KINH
Phạm:Prajĩàpàramità-hfdayasùtra.
Có 1 quyển. Nói đủ là Ma ha bát nhã ba la
mật đa tâm kinh. Nói tắt Bồ Tát Bát Nhã Ba La Mật là Bát nhã tâm
BÁT NHÃ BA LA MẬT ĐA TÂM KINH

kinh, Tâm kinh. Ngài Huyền trang dịch.
Thu vào Đại chính tạng tập 8.
Tâm (Phạm:hfdaya),chỉ trái tim, hàm
ý là tinh yếu, tâm tủy. Kinh này đem đúc
kết nội dung rộng lớn của kinh Bát nhã,
mà thành cuốn kinh biểu hiện tinh thần
“Bát nhã đều không” một cách ngắn gọn
trong sáng. Toàn kinh nêu ra năm uẩn, ba
khoa, mười hai nhân duyên và bốn đế để
trình bày lí các pháp đều không một cách
tổng quát. Câu “Sắc tức thị không, không
tức thị sắc” đã có xuất xứ từ kinh này.
Kinh có tất cả sáu bản dịch khác nhau:
Bát nhã ba la mật đại minh chú kinh (Cưu
ma la thập), Bát nhã ba la mật đa na đề
kinh (Bồ đề lưu chi), Bát nhã ba la mật đa
tâm kinh (Bát nhã, Lợi ngôn), Phổ biến trí
tạng bát nhã ba la mật đa tâm kinh (Pháp
nguyệt), Bát nhã ba la mật đa tâm kinh (Trí
tuệ luận), Thánh phật mẫu bát nhã ba la
mật đa kinh (Thí hộ). Trong các bản dịch
kể trên, bản dịch của ngài Cưu ma la thập
nổi tiếng hơn cả, và cũng là bản dịch được
lưu truyền rộng rãi nhất.
Bản tiếng Phạm của kinh này, hiện nay
có bản Bí tạng ở chùa Pháp long bên Nhật
bản. Năm 1884, Max Müller và Nam điều
Văn hùng cùng sửa chữa và xuất bản. Năm
1894, Max Müller đã dịch ra tiếng Anh và
xuất bản. Ngoài ra, năm 1864, nhà học giả
Phật giáo học người Anh là ông Samuel
Beal cũng dịch Bát nhã tâm kinh - bản dịch
của ngài Huyền trang ra Anh văn và xuất
bản. Kinh này cũng còn bản dịch âm tiếng
Phạm ra âm chữ Hán, gọi là Đường Phạm
phiên đối tự âm bát nhã ba la mật đa tâm
kinh (kinh Bát nhã ba la đa tâm phiên âm
Đường (Hán) Phạm đối chiếu), tương đương
với bản của ngài Huyền trang. Bản dịch
này do Stein tìm được ở động đá Đôn hoàng,

là tư liệu trọng yếu của học thuật Phật giáo.
Kinh này có rất nhiều bản chú sớ, trọng
yếu hơn cả thì có: Bát nhã ba la mật đa tâm
kinh lược sớ (Pháp tạng), Bát nhã ba la mật
đa tâm kinh u tán (Khuy cơ), Bát nhã ba la
mật đa tâm kinh tán (Viên trắc), Bát nhã
ba la mật đa tâm kinh sớ (Tuệ tịnh) v.v...
[X. Đại đường nội điển lục Q.2, Q.5; Khai
nguyên thích giáo lục Q.4, Q.8, Q.9, Q.11,
Q.14; Lịch đại tam bảo kỉ Q.4].
BÁT NHÃ BA LA MẬT ĐA TÂM KINH LƯỢC SỚ
Có 1 quyển. Gọi tắt: Bát nhã tâm kinh
lược sớ. Do ngài Pháp tạng soạn. Thu vào
đại chính tạng tập 33. Là sách chú sớ Bát
nhã tâm kinh. Sách chia làm bốn môn: Giáo
hưng, Tạng nhiếp, Tông thú, Thích đề. Đầu
quyển sách có bài tựa của soạn giả. Những
bản chú sớ về sách này có: Đề chính kí 3
quyển (Trọng hi), Liên châu kí 2 quyển (Sư
hội), Thám yếu sao 2 quyển (Phổ tịch) v.v...
BÁT NHÃ BA LA MẬT ĐA TÂM KINH U TÁN
Gồm 2 quyển. Gọi tắt: Tâm kinh u tán.
Ngài Khuy cơ đời Đường soạn. Thu vào
Đại chính tạng tập 33. Sách này là sách
chú thích Bát nhã tâm kinh sớm nhất. Toàn
sách nương theo ý nghĩa của Pháp tướng
duy thức, rồi theo văn mà giải thích nội
dung của Tâm kinh.
Trước hết, dẫn phán giáo 3 thời của
kinh Giải thâm mật, và kệ tụng của phẩm
Bát Nhã Tâm Kinh (bằng tiếng Phạm viết trên lá bối)
BÁT NHÃ BA LA MẬT ĐA TÂM KINH LƯỢC SỚ

Biện tướng trong luận Biện trung biên để
tán thán nghĩa trung đạo. Kế đến, giải thích
tên kinh, và trình bày ý nghĩa của năm loại
bát nhã và bảy tối thắng. Sau cùng, giải bày
nghĩa của văn kinh.
Các bản chú sớ về sách này thì có:
Không đồng kí 3 quyển (Thủ thiên), Giải
tiết kí 6 quyển (Hộ mệnh) v.v...
BÁT NHÃ BA LA MẬT THỦ
Tay bát nhã ba la mật. Chỉ cho tay phải,
đối lại với tay trái là “Định thủ” (tay định).
Đại nhật kinh sớ quyển 4 (Đại 39, 619 hạ),
nói: “Vì bát nhã ba la mật thủ luôn luôn
phóng ra năm lực”.
BÁT NHÃ BỒ TÁT
Phạm:Prajĩà-pàramità. Gọi đủ là Bát
nhã ba la mật đa Bồ tát.
I. Bát nhã bồ tát. Dịch ý là dùng trí tuệ
vượt sang bờ bên kia. Là tên gọi chung các
bậc thánh loại này. Kinh Đà la ni tập quyển
8 (Đại 18, 852 hạ) nói: “Phật, Bát nhã, Bồ
tát hoặc Kim cương, tùy nơi ý muốn mà
làm pháp hội”.
II. Bát nhã
bồ tát. Một
trong mười Bồ
tát Ba la mật, là
quyến thuộc của
Quan âm nghìn
tay. Ngồi ở
chính giữa viện
Trì minh trong
Hiện đồ Thai
tạng giới mạn đồ
la Mật giáo,
hoặc được đặt ở
mé nam trong
viện Hư không tạng. Bồ tát Kim cương ba
la mật đa trong kinh Nhân vương bát nhã
là cùng một thể với vị tôn này. Mật hiệu là

Đại Tuệ Kim Cương, là vị tôn trong viện
Trì minh của Thai tạng giới mạn đồ la.
Hình tượng vị này là ba mắt sáu tay,
đầu đội mũ báu, mình màu da người, mặc
áo giáp. Khuỷu tay trái thứ nhất co lại, cầm
Phạm khiếp để ngang ngực; bàn tay thứ hai
ngửa lên đặt ở dưới rốn, ngón áp út của tay
thứ ba co lại, bốn ngón còn lại thì duỗi
thẳng. Ngón trỏ của tay phải thứ nhất co
lại, bốn ngón kia dựng thẳng, tay thứ hai
thõng xuống đặt trên đầu gối, duỗi năm ngón
và mở ra, làm ấn ban nguyện ước; cánh tay
thứ ba co lại, bàn tay dựng lên, ngón áp út
co lại, bốn ngón kia duỗi thẳng, ngồi trên
hoa sen đỏ.
Vị tôn trong viện Hư không tạng trên
Hiện đồ mạn đồ la, thì bàn tay trái dựng
thẳng, hai ngón trỏ, giữa co lại, tay phải
cầm gươm, đầu gối phải hơi dựng đứng, ngồi
trên hoa sen đỏ. [X. Nhân vương kinh nghi
quĩ; Bí tạng kí Q.cuối].
BÁT NHÃ BỘ
Là một trong năm bộ lớn của giáo pháp
Đại thừa. Gọi chung kinh Đại bát nhã và
các kinh từ đó được rút riêng ra, cùng tất cả
kinh điển Bát nhã thuộc các chi phái khác.
Cứ theo Khai nguyên thích giáo lục quyển
16 nói; thì Bát nhã là mẹ của chư Phật, cho
nên bát nhã bộ được đặt ở đầu năm bộ lớn,
gồm 21 bộ 736 quyển. Trinh nguyên tân
định thích giáo mục lục quyển 20 thì ghi
32 bộ 757 quyển. Chí nguyên pháp bảo
khám đồng tổng lục quyển 1 thì ghi 40 bộ
794 quyển. Duyệt tạng tri tân của sa môn
Trí húc, dựa theo thuyết năm thời giáo của
tông Thiên thai, đổi vị trí của Bát nhã bộ,
đem đặt vào hàng thứ ba trong năm bộ
lớn, và ghi tất cả có 28 bộ 756 quyển. Đại
chính tân tu đại tạng kinh hiện nay, tổng
thu kinh điển bát nhã, gồm 42 bộ 776 quyển.
Bồ Tát Bát Nhã
(Thai Tạng Giới Mạn Đồ La)
BÁT NHÃ BỘ

Trong Cam châu nhĩ của Đại tạng kinh
Tây tạng, lập riêng Bát nhã bộ (Tạng :zerphyin).
[X. luận Kim cương tiên Q.1; Đại
phẩm kinh du ý; Trinh nguyên tân định
thích giáo mục lục Q.20 ; Đại tạng thánh
giáo pháp bảo tiêu mục Q.1; Đại minh tam
tạng thánh giáo mục lục Q.1; Đại tạng mục
lục Q.thượng]. (xt. Đại Bát Nhã Ba La Mật
Đa Kinh).
BÁT NHÃ CHUYỂN GIÁO
Có nghĩa là, trên hội Bát nhã, đức Phật
sai các vị Thanh văn Tu bồ đề, Xá lợi phất
thay Phật mà diễn nói pháp môn Bát nhã
cho hàng Bồ tát nghe. (xt. Chuyển Giáo
Dung Thông).
BÁT NHÃ ĐA LA (? - 457)
Phạm:Prajĩàtàra. Là tổ thứ 27 trong
28 tổ ở Tây thiên (Ấn độ) do Thiền tông
lập. Cũng gọi Anh lạc Đồng tử. Người
đông Thiên trúc, dòng Bà la môn. Cha
mẹ mất sớm, thường đi rong trong làng
xóm, hành động gần giống như “Thường
bất khinh Bồ tát”. Khoảng hai mươi tuổi,
gặp tổ thứ 26 Bất như mật đa, nhận sự
phó chúc mà
trở thành tổ thứ
27 ở Tây thiên.
Sau khi được
pháp, tổ đến
nước Hương chí
ở miền nam
Thiên trúc, độ
cho người con
thứ ba của nhà
vua là Bồ đề đa
la (tức Bồ đề đạt
ma) và giao phó pháp. Sau đó không lâu, tổ
tự thiêu mà tịch, không rõ tuổi thọ. Sau,
ngài Bồ đề đạt ma đông du đến Trung quốc,
là tổ đầu tiên của Thiền tông Trung quốc.

[X. Xuất tam tạng kí tập Q.9 ; Cảnh đức
truyền đăng lục Q.2; Ngũ đăng hội nguyên
Q.1].
BÁT NHÃ ĐÀO THẢI
Bát nhã gạn lọc. Theo giáo phán do
tông Thiên thai thành lập, thì kinh Bát
Nhã tuyên nói lý các pháp đều không là
để gạn lọc gột bỏ tư tưởng chấp pháp của
Thanh văn. Lại kinh Bát nhã hội thông
hết thảy pháp làm pháp Đại thừa, muốn
dùng pháp Đại thừa dung thông tình chấp
của hai thừa, vì thế mới dùng bốn chữ
“Dung thông đào thải” để giải rõ ý của Bát
nhãbộ.
BÁT NHÃ ĐĂNG LUẬN
Gồm 15 quyển. Cũng gọi Bát nhã đăng
luận thích, Bát nhã đăng. Ngài Thanh biện
(Phạm: Bhavya) soạn, sa môn Na la phả
ca la mật đa la đời Đường dịch. Thu vào
Đại chính tạng tập 30. Nội dung sách này
là ngài Thanh biện đã đứng trên quan điểm
của phái Trung quán tự lập (Phạm:
Madhyamaka-svàtantrika) để chú thích
các chương trong luận Trung quán của bồ
tát Long thụ mà thành.
Đặc trưng tư tưởng trong sách này là
lấy việc giữ gìn một cách nghiêm túc cái
học Trung quán của bồ tát Long thụ đã
được truyền nối từ trước đến nay làm nền
tảng, cho nên, không những chỉ luận phá
tà kiến của ngoại đạo và Tiểu thừa, mà còn
phê phán ngay cả học thuyết của luận sư
Phật hộ là người cùng trong phái Trung
quán nữa.
Một đặc điểm khác, đối với lập trường
của phái Du già, chủ trương của sách này
trái hẳn với quan điểm của các học giả Trung
quán trước nay, nhất là kiến giải đối với
Bát Nhã Đa La
BÁT NHÃ CHUYỂN GIÁO

Thế tục đế và Thắng nghĩa đế, thì ý thú lại
càng khác xa.
Ngoài ra, tác giả sách này còn vận dụng
luận lí Nhân minh rất thạo. Trong suốt bộ
sách, phương thức biện luận một cách sắc
bén, khéo léo, các chi Tôn Nhân Dụ hoàn
chỉnh cân đối, dùng chúng để đánh phá
lập luận của đối phương: đó là điểm độc
đáo của sách này.
Nguyên văn tiếng Phạm của tác phẩm
này hiện nay đã mất, bản Hán dịch thì
không được hoàn bị, bản dịch Tây tạng
được thu vào Đan châu nhĩ, đề tên là: Bát
nhã đăng căn bản trung luận tụng (Phạm:
Prajĩàpradìpa-mulamadhyamaka-vftti),
đến nay vẫn còn, được các học giả coi trọng
hơn bản Hán dịch.
Trong các bản chú sớ sách này, bản nổi
tiếng hơn cả là: Bát nhã đăng sớ (Phạm:
Prajĩàpradìpa-ỉìkà) của Quan thệ (Phạm:
Avalokitavrata), là tư liệu trọng yếu để tìm
hiểu về phái Trung quán và phái Du già ở
thời kỳ cuối tại Ấn độ. [X. luận Biện chính
Q.4; Đại đường nội điển lục Q.5; Khai
nguyên thích giáo lục Q.8].
BÁT NHÃ ĐẦU
Một chức vị trong Thiền viện, trông coi
việc đọc tụng kinh Bát nhã, khuyến hóa
đàn việt (tín đồ) giúp đỡ Thiền lâm để mở
rộng ruộng phúc. [X. Thiền uyển thanh qui
Q.4 mục Nhai phường thủy đầu thán đầu].
BÁT NHÃ HỌC
Một trong các học phái của Phật giáo
Trung quốc. Vào những năm cuối đời Đông
Hán, sau khi ngài Chi lâu ca sấm dịch kinh
Bát nhã đạo hành phẩm, thì các kinh điển
Bát nhã mới lục tục được truyền vào Trung
quốc, và qua đời Ngụy Tấn đến Nam Bắc
triều đã hình thành học phong một thời và
ảnh hưởng nền huyền học lúc bây giờ.

Đến đời Hậu Tần, về phương diện phát
triển tư tưởng Bát nhã, đã hình thành cái
gọi là “ sáu nhà bảy tông” (lục gia thất tông)
rồi. Sau, nhờ có ngài Cưu ma la thập truyền
dịch và giới thiệu học thuyết Trung quán
của các bồ tát Long thụ, Đề bà một cách có
hệ thống mà cái học Bát nhã đã đạt đến
cao trào. Phổ thông, sự nghiên cứu về nghĩa
lí của Bát nhã, được gọi là Bát nhã học, là
lí luận nền tảng của Phật giáo ở thời kì Ngụy
Tấn Nam Bắc triều, và đã ảnh hưởng đến
tông phái hữu quan ở các đời Tùy, Đường
như tông Tam luận chẳng hạn, đã trực tiếp
noi theo truyền thống của Bát nhã học. (xt.
Lục Gia Thất Tông).
BÁT NHÃ KIM CƯƠNG
Là mật hiệu của bồ tát Kim cương lợi
của Kim cương giới và bồ tát Trì kim cương
lợi của Thai tạng giới trong Mật giáo.
BÁT NHÃ KINH ĐIỂN
Gọi chung tất cả kinh điển thuyết minh
lí cao sâu của Bát nhã ba la mật. Dịch cũ là
Bát nhã ba la mật kinh, dịch mới là Bát
nhã ba la mật đa kinh. Có mấy chục bộ,
như kinh Đại phẩm bát nhã, kinh Tiểu phẩm
bát nhã, kinh Đại bát nhã, kinh Bát nhã
tâm, kinh Kim cương v.v... đều thuộc loại
này.
Về sự truyền bá kinh Bát nhã, ở Ấn độ,
sau đức Phật nhập diệt khoảng năm trăm
năm, Tiểu phẩm bát nhã đã thịnh hành tại
miền bắc Ấn độ, lấy ngài Tu bồ đề làm vị
chủ nói pháp, ngài Xá lợi phất cũng thường
lên tòa diễn giảng. Về sau, “Đại phẩm bát
nhã” được thành lập, các ngài Xá lợi phất
và Tu bồ đề đắp đổi cứu xét lí không. “Văn
thù bát nhã” thì lấy các ngài Văn thù, Ca
diếp làm chủ. Các bản Đại phẩm được lưu
BÁT NHÃ KINH ĐIỂN

thông rộng rãi. Từ khoảng sáu trăm năm
sau đức Phật nhập diệt trở đi, các phẩm
loại bộ hệ đã được thành lập.
Về các luận chú thích kinh điển Bát
nhã ở Ấn độ, thì sau đức Phật nhập diệt
khoảng bảy trăm năm, có các bồ tát Long
thụ, Đề bà thuộc học phái Đại thừa Trung
quán Không tông soạn các luận. Về Đại
phẩm bát nhã, bồ tát Long thụ soạn Ưu bà
đề xá mười vạn kệ (tức là luận Đại trí độ do
ngài Cưu ma la thập dịch) luận Vô úy, luận
Trung quán, luận Thập nhị môn. Bồ tát
Đề bà thì soạn luận Quảng bách, luận Bách,
luận Bách tự bản kệ v.v...
Đối lại với các ngài Long thụ, Đề bà, có
các ngài Di lặc, Vô trước thuộc Du già hữu
tông. Ngài Di lặc soạn Kim cương bát nhã
tụng (Phạm:Aryasina), ngài Vô trước soạn
luận chú thích Kim cương bát nhã của ngài
Di lặc và luận Thuận trung v.v... Các ngài
Thế thân, Thanh biện, Nguyệt xưng v.v...
cũng nối tiếp nhau soạn các luận.
Kinh điển Bát nhã được truyền dịch ở
Trung quốc, thì bắt đầu với kinh Bát nhã
đạo hạnh phẩm do ngài Chi lâu ca sấm
dịch vào đời vua Linh đế nhà Đông Hán.
Về sau sa môn Chu sĩ hành thỉnh được
Phóng quang bát nhã tại nước Vu điền. Vào
thời Ngụy Tấn Nam Bắc triều, do quan điểm
của các học giả bàn về tông yếu của Bát
nhã có khác nhau, mà đã hình thành thuyết
“sáu nhà bảy tông”.
Đến khi ngài La thập sang Đông độ
(Trung quốc), đúng vào lúc Phóng quang,
Đạo hành bát nhã đang thịnh, ngài La thập
bèn phiên dịch các Bát nhã “Đại Tiểu
phẩm”, “Tâm kinh”, “Kim cương” và “Nhân
vương” v.v... đồng thời, ngài cũng dịch các
luận chú thích của bồ tát Long thụ, Đề bà
v.v... xiển dương Bát nhã không môn, càng

khiến ánh sáng Bát nhã tỏa ra bốn phương
rực rỡ. Các vị đệ tử của ngài La thập là
Tăng triệu, Đạo dung, Tăng duệ, Đạo sinh
v.v... đua nhau tôn sùng Bát nhã, đặc biệt
luận Bảo tạng, luận Triệu của sư Tăng triệu
đã rút tỉa được nghĩa sâu xa mầu nhiệm
nhất của Bát nhã. Rồi học trò của các sư
Tăng duệ, Tăng triệu thành lập tông Tam
luận, lấy các luận Trung quán, luận Bách,
luận Thập nhị môn làm chỗ y cứ.
Về bộ hệ của kinh điển Bát nhã, luận
Kim cương tiên Q.1, do ngài Bồ đề lưu chi
dịch, nêu ra tám bộ Bát nhã: Bộ thứ nhất
mười vạn kệ (Đại phẩm), bộ thứ hai hai
vạn năm nghìn kệ (Phóng quang), bộ thứ
ba một vạn tám nghìn kệ (Quang tán), bộ
thứ tư tám nghìn kệ (Đạo hành), bộ thứ
năm bốn nghìn kệ (Tiểu phẩm), bộ thứ sáu
hai nghìn năm trăm kệ (Thiên vương vấn),
bộ thứ bảy sáu trăm kệ (Văn thù), bộ thứ
tám ba trăm kệ (Kim cương bát nhã).
Sáu trăm quyển Đại bát nhã do ngài
Huyền trang dịch chính là đại thành của
Bát nhã căn bản và Bát nhã tạp bộ. Đại bát
nhã là gốc, còn các bát nhã khác, đều là
Bát nhã ngọn được rút riêng từ các hội Bát
nhã gốc. (xt. Đại Bát Nhã Ba La Mật Đa
Kinh).
BÁT NHÃ KINH THẬP DỤ
Mười dụ của kinh Bát nhã. Để hiển bày
tính không của các pháp, kinh Bát nhã nêu
ra mười ví dụ. Tức ví dụ các pháp như trò
Kinh Bát Nhã tiếng Phạm gồm 25.000 bài tụng
BÁT NHÃ KINH THẬP DỤ

ảo thuật, như ánh lửa, như trăng dưới nước,
như hư không, như vang tiếng, như thành
kiện thát bà, như chiêm bao, như bóng,
như hình trong gương, như hóa v.v... [X.
kinh Phóng quang bát nhã Q.17; kinh Đại
phẩm bát nhã Q.4; luận Đại trí độ Q.6]. (xt.
Thí Dụ).
BÁT NHÃ LƯU CHI
Phạm:Prajĩàruci. Dịch ý là Trí hi (Trí
hiếm có). Cũng gọi Cù đàm Bát nhã lưu
chi, Cù đàm lưu chi. Người thành Ba la nại
ở nam Ấn độ, họ Cù đàm, giòng Bà la môn.
Sư đến Trung quốc vào niên hiệu Hi bình
năm đầu (516) đời Hiếu minh đế nhà Bắc
Ngụy, ở thủ đô nhà Ngụy tại đất Nghiệp.
Khoảng năm 538 đến năm 543, cùng với
các sư Đàm diệu, Bồ đề lưu chi dịch chung
kinh Chính pháp niệm xứ, luận Thuận
trung v.v... Gồm 14 bộ 85 quyển. Từ đó về
sau như thế nào, không được biết. [X. Khai
nguyên thích giáo lục Q.6; Lịch đại tam bảo
kỉ Q.9; Tục cao tăng truyện; Bồ đề lưu chi
truyện].
BÁT NHÃ LÝ THÚ KINH
Phạm: Prajĩà-pàramità-nayazatapaĩ-
càzatikà. Có một quyển, gọi đủ
là Đại lạc kim cương bất không chân thực
tam ma da kinh. Gọi tắt là Lý thú kinh.
Ngài Bất không đời Đường dịch. Thu vào
Đại chính tạng tập 8. Đại lạc kim cương bất
không là tên khác của Kim cương tát đóa,
biểu thị Tát đóa tự chứng niềm vui lớn
trong việc giáo hóa người khác, việc giáo
hóa bền chắc không gián đoạn cũng như
kim cương. Tam ma da là nghĩa thệ nguyện
gốc.
Kinh này do pháp thân Trí của đức Đại
nhật Như lai, vì bố tát Kim cương tát đóa,
tuyên nói lý thú trong sạch của bát nhã,
đồng thời, bồ tát Kim cương tát đóa cũng

nói lên thệ nguyện gốc chân thật của mình.
Toàn kinh được cấu thành bởi ba phần
Duyên khởi, Chính tông và Lưu thông,
trong đó, phần Chính tông được chia làm
17 đoạn, lần lượt giảng nói 17 pháp môn:
Đại lạc pháp môn, Chứng ngộ, Hàng phục,
Quán chiếu, Phú, Thực động, Tự luân,
Nhập đại luân, Cúng dường, Phẫn nộ, Phổ
tập, Hữu tình gia trì, Thất mẫu thiên, Tam
huynh đệ, Tứ tỉ muội, Các cụ, Thâm bí,
v.v... để nêu tỏ việc xây dựng nước Phật
trong sạch ngay trong cuộc sống ngày
thường, là cực ý “ngay thân này thành Phật”
trong Mật giáo. Các tông phái Mật giáo đều
nương dùng kinh này và sớm hôm đều đọc
tụng.
Kinh này còn năm bản dịch khác dưới
đây:
1. Đệ thập hội Bát nhã lý thú phần, 1
quyển, trong kinh Đại bát nhã, ngài Huyền
trang dịch, thu vào Đại chính tạng tập 8.
2. Thực tướng bát nhã ba la mật kinh,
một quyển, ngài Bồ đề lưu chi đời Đường
dịch, thu vào Đại chính tạng tập 8.
3. Kim cương đính du già lý thú bát
nhã kinh, một quyển, ngài Kim cương trí
đời Đường dịch, thu vào Đại chính tạng
tập 8.
4. Biến chiếu bát nhã ba la mật kinh, 1
quyển, ngài Thí hộ đời Tống dịch,thu vào
Đại chính tạng tập 8.
5. Tối thựơng căn bản kim cương bất
không tam muội đại giáo vương kinh, 7
quyển, ngài Pháp hiền đời Tống dịch, thu
vào Đại chính tạng tập 8.
Ngoài ra, còn có bản tiếng Phạm, bản
Tây tạng, bản dịch tiếng Nhật v.v...
Kinh này cũng có rất nhiều chú sớ, nổi
tiếng hơn cả thì có: Lý thú thích, 1 quyển,
Thập thất tôn nghĩa thuật 1 quyển của ngài
Bất không, Lý thú kinh văn cú 1 quyển
của ngài Không hải v.v... [X. Khai nguyên
BÁT NHÃ LÝ THÚ KINH

thích giáo lục Q.8, Q.11; Trinh nguyên tân
định thích giáo mục lục Q.15].
BÁT NHÃ LÝ THÚ PHẦN
Chỉ hội thứ mười trong mười sáu hội
của kinh Đại bát nhã. Nội dung trình bày ý
chí sâu xa của thực tướng Bát nhã. Phần
Bát nhã lý thú này sau được dùng làm khóa
tụng hàng ngày, và ý chỉ sâu xa của nó cũng
đã được giải thích rõ trong sách Lý thú phần
thuật tán 3 quyển của ngài Từ ân.
Giáo thuyết trong phần này cũng gần
giống như giáo thuyết trong kinh Bát nhã
lý thú trong Mật tạng, bởi thế, các nhà Mật
giáo, mỗi khi đề cập đến Lý thú phần, thì
cho đó là sự giải nói về hành tướng nông
cạn, sơ lược trong kinh Lý thú.
Những bản dịch khác của kinh này còn
có: Thực tướng bát nhã ba la mật kinh do
ngài Bồ đề lưu chi dịch, Kim cương đính
du già lý thú bát nhã kinh do ngài Kim
cương trí dịch, Đại lạc kim cương bất không
chân thật tam ma da kinh do ngài Bất không
dịch và Biến chiếu bát nhã ba la mật kinh
do ngài Thí hộ dịch.
Về con số các bài tụng trong nguyên
bản tiếng Phạm của kinh này, thì phổ thông
có hai thuyết: một thuyết bảo có ba trăm
tụng (Pháp uyển châu lâm, Khai nguyên
thích giáo lục), còn thuyết kia thì nói có
một trăm năm mươi tụng (Chí nguyên pháp
bảo khám đồng tổng lục).
Năm 1917, hai ông Tuyền phương cảnh
và Mẫu vĩ tường vân - người Nhật bản - đã
đem hợp chung cả nguyên bản Phạm văn,
bản dịch Tây tạng và bản Hán dịch lại, rồi
xuất bản.
BÁT NHÃ NHỊ CHỦNG TƯỚNG
Hai loại tướng Bát nhã. Cứ theo kinh
Địa tạng thập luân quyển 10 phẩm Phúc
điền tướng chép, thì Bát nhã có hai tướng

thế gian và xuất thế gian:
1. Bát nhã thế gian, nghĩa là các Bồ tát
chỉ nương vào sự đọc tụng, viết chép, lắng
nghe, rồi vì người khác mà nói giáo lý trung
đạo của ba thừa, khuyên họ tu hành chân
chính để diệt trừ phiền não hoặc nghiệp.
Nhưng đây chưa phải là Bát nhã tịch lặng
chân thực, mà là Bát nhã có thấy có tướng
(tức trí thế gian), cho nên vẫn còn bám
dính, đắm trước, đó là Bát nhã thế gian.
2. Bát nhã xuất thế gian, nghĩa là khi
các Bồ tát siêng năng tu tập đạo Bồ đề, tùy
sức đọc tụng, viết chép, lắng nghe, rồi vì
người khác, diễn nói chính pháp ba thừa,
song trong lòng cũng như hư không, bình
đẳng, rỗng lặng, lìa các danh tướng, cho
nên không có chỗ bám dính, đắm trước,
đó là Bát nhã xuất thế gian. (xt. Bát Nhã).
BÁT NHÃ PHẬT MẪU
I. Bát nhã Phật mẫu. Bát nhã là mẹ
của Phật. Bát nhã là mẹ của các đại Bồ tát,
hay sinh ra chư Phật, giữ gìn các Bồ tát. Vì
giữa cha mẹ, thì công của mẹ là sâu nặng
nhất, cho nên Phật lấy Bát nhã làm mẹ.
[X. kinh Đại phẩm bát nhã phẩm Tát đà ba
luân; luận Đại trí độ Q.34].
II. Bát nhã Phật mẫu. Bát nhã Phật
mẫu trong Mật giáo được chia làm hai vị
tôn, một của một môn và một của khắp
các môn. Vị trước chỉ Bồ tát bát nhã trong
viện Hư không tạng và viện Trí minh của
Thai tạng giới, còn vị sau thì chỉ đức Đại
nhật Như lai.
BÁT NHÃ PHONG
Mũi nhọn Bát nhã. Trí tuệ Không của
Bát nhã có khả năng chặt đứt hết các loại
phiền não, cho nên dùng mũi nhọn để ví
dụ. Chứng đạo ca (Đại 48, 396 trung) nói:
BÁT NHÃ LÝ THÚ PHẦN

“Đại trượng phu, cầm gươm tuệ, mũi nhọn
Bát nhã và ngọn lửa Kim cương”.
BÁT NHÃ QUÁN TỰ TẠI
Một trong bốn mươi Quan âm. Cũng
gọi Bảo kinh Quan âm. Hình tượng: tay
phải để ở trước ngực, trên tay cầm kinh Bát
nhã lý thú do ấn trí sinh ra; tay trái kết ấn
Quyền (ấn nắm tay). Chân ngôn: Án (ọm)
phạ nhật ra đạt ma (vajradharma-pháp Kim
cương) bát ra nhã (parjĩà-trí tuệ) tố đát
lam (sùtraô-kinh) Ma ha na dã (mahodayalớn
rộng) sa phạ hạ (svàhà).
Người nào muốn cầu nghe nhiều, nên
tu phép Bát nhã quán tự tại. [X. kinh Thiên
quang nhãn bí mật pháp].
BÁT NHÃ SA DI PHẬT GIÁO SỬ
Pàli:Zàsanavaôsa. Vốn gọi là Phật giáo
sử. Do tỉ khưu Bát nhã sa di (Pàli:Paĩĩasàmi)
của Miến điện soạn. Nội dung chủ yếu tường
thuật cuộc đời đức Phật, ba lần kết tập kinh
điển Phật giáo ở Ấn độ và sự phát triển
Phật giáo tại Miến điện. Đặc biệt nhấn mạnh
mối quan hệ giữa Phật giáo với quốc gia bắt
đầu từ vua A nô luật đà, và sự liên quan
giữa Phật giáo Miến điện và Phật giáo Tích
lan, có dẫn ra hơn một trăm tác phẩm về
Phật giáo.
Trong tác phẩm này tác giả có giành
khoảng một phần ba các chương để tường
thuật lịch sử Phật giáo tại các nơi Tất la ha,
Kim địa, Du na ca, Phạt na bà tư, A ba nan
đà và Ca thấp di la.
BÁT NHÃ TẬN TỊNH HƯ DUNG
Bát nhã, chỉ kinh Bát nhã. Tận tịnh
(hết sạch), chỉ các pháp đều là không. Hư
dung (rỗng không), vì các pháp đã là không
thì không có tự tính cho nên có thể dung
thông nhau và hòa nhập vào nhau mà
không trở ngại. Nghĩa là kinh Bát nhã nói
về lí các pháp đều không. (xt. Tận Tịnh

Hư Dung).
BÁT NHÃ THANG
Nước sôi Bát nhã. Tiếng lóng dùng trong
Thiền lâm để gọi rượu. Đông pha chí lâm:
“Các tăng sĩ gọi rượu là nước sôi Bát nhã,
cá là thoi (để dệt cửi) lội nước, gà là rau
xuyên qua bờ rào”.
BÁT NHÃ THẬP LỢI
Mười điều lợi ích do tu Bát nhã mà được.
Cứ theo kinh Nguyệt đăng tam muội quyển
6 chép, thì Bát nhã nghĩa là trí tuệ; Bồ tát
nhờ tu hành Bát nhã mà thông suốt không
ngại và được mười lợi ích sau:
1. Bồ tát soi rõ muôn pháp đều vắng
lặng, cho nên tuy làm việc bố thí, nhưng
không có ý tưởng về “người bố thí”, cũng
không bám dính vào các vật dùng để bố
thí, mà cũng chẳng thấy có người nhận của
bố thí.
2. Bồ tát tuy giữ giới trong sạch, không
hủy phạm; nhưng dùng tuệ Không soi rọi,
nên không thấy có tướng “người giữ”, “người
phạm”.
3. Bồ tát an trú nơi sức nhẫn, tuy hóa
độ chúng sinh, nhưng nhờ tuệ Không soi
rọi, nên không dấy lên ý tướng “chúng sinh
được độ”.
4. Bồ tát đối với các phạm hạnh (hạnh
trong sạch) tuy dũng mãnh tinh tiến, nhưng
nhờ tuệ Không soi rọi, nên không thấy có
tướng thân tâm tinh tiến.
5. Bồ tát tuy ở trong Thiền định, nhưng
nhờ tuệ Không soi rọi, nên đối với tất cả
công đức Thiền định, tâm không bám dính
đắm trước.
6. Bồ tát hay dùng tuệ Không soi rọi,
BÁT NHÃ THẬP LỢI

thấy suốt bản tính các pháp rỗng lặng, cũng
biết rõ giữa Phật và ma thể vốn không khác,
vì thế khi ma hiện tướng, Bồ tát vẫn không
sợ hãi.
7. Bồ tát đối với hết thảy các pháp thế
gian, xuất thế gian, không một pháp nào
mà không thông suốt tỏ rõ, cho nên đối
với các lời bàn luận của mọi người đều biện
biệt được chính tà phải trái, mà không bị
mê hoặc.
8. Bồ tát chiếu rọi các pháp, thấy suốt
ngọn nguồn sống chết, không còn bị luân
hồi làm chìm đắm.
9. Bồ tát tuy quán hết thảy tính không,
nhưng thường đem lòng thương xót rộng
lớn, thề cứu khổ cho hết thảy chúng sinh,
khiến được giải thoát.
10. Bồ tát biết rõ pháp hai thừa Thanh
văn, Duyên giác còn chìm nơi lí rỗng lặng
mà chưa cùng tột, cho nên chỉ cầu đạo vô
thượng bồ đề để được giải thoát.
BÁT NHÃ THỜI
Là thời thứ tư trong năm thời giáo do
tông Thiên thai đặt ra. Tức sau khi đã nói
các kinh Phương đẳng, đức Phật bắt đầu
tuyên thuyết các bộ kinh Bát nhã; thời kì
này kéo dài khoảng 20 năm, bởi thế, y theo
tên kinh mà gọi là thời Bát nhã. (xt. Ngũ
Thời Bát Giáo).
BÁT NHÃ THUYỀN
Trí tuệ Bát nhã ví như thuyền bè đưa
chúng sinh vượt qua biển sống chết, đến
bờ Bồ đề, cho nên gọi là Bát nhã thuyền.
[X. Thiên thủ kinh nhị thập bát bộ chúng
thích].
BÁT NHÃ TỰ
Chùa Bát nhã. Vị trí chùa ở Lâu quan
cốc ngọn núi phía đông của núi Ngũ đài
thuộc tỉnh Sơn tây. Cứ theo truyền, sư Vô
trước - người Ô châu - đời Đường đã từng

đến đây để bái kiến bồ tát Văn thù, người
đời sau mới xây chùa ở chỗ ấy.
Khoảng năm Thành hóa đời Minh, pháp
sư Lập thiền trụ trì chùa này, đạo hạnh rất
thịnh, triều đình cho tiền của để làm lại
phòng
nhà. Ở
sườn núi
phía trái
Lâu quan
cốc có
động Kim
cương,
trong
động có
tàng trữ
răng của
bồ tát
Văn thù.
Đây là trung tâm tín ngưỡng của Phật giáo
từ xưa, nay thuộc về chùa Lạt ma.
BÁT NHÂN ĐỊA
........
Tám pháp nhẫn. Tông Thiên thai lập
bốn giáo hóa pháp: Tạng giáo, Thông giáo,
Biệt giáo và Viên giáo. Bát nhân địa là địa
thứ ba trong mười địa của Thông giáo.
Nhân, có nghĩa là nhẫn: Tức là hàng
ba thừa Thanh văn, Duyên giác, Bồ tát
cùng từ Thế đệ nhất pháp (hạnh cuối
cùng trong bốn gia hạnh) vào mười sáu
tâm kiến đạo, tức giai vị tu tám pháp nhẫn
để chính thức dứt trừ Kiến hoặc. Tám
pháp nhẫn là: Khổ pháp trí nhẫn, tập
pháp trí nhẫn, diệt pháp trí nhẫn, đạo
pháp trí nhẫn, khổ loại trí nhẫn, tập loại
trí nhẫn, diệt loại trí nhẫn, đạo loại trí
nhẫn v.v... [X. Chỉ quán phụ hành truền
hoằng quyết Q.6].
Chùa Bát Nhã
BÁT NHÃ THỜI

BÁT NHẪN BÁT TRÍ
Tám nhẫn tám trí. Nghĩa là ở ngôi “Kiến
đạo” quán xét lí bốn đế, mà sản sinh nhẫn,
trí vô lậu, đều có tám thứ. Đây cũng là mười
sáu tâm kiến đạo. Cũng gọi bát nhẫn bát
quán.
Trong tám nhẫn thì bốn nhẫn trước là
nhịn chịu và ấn chứng bốn phép nhẫn của
bốn đế ở cõi Dục, tức là khổ pháp nhẫn,
tập pháp nhẫn, diệt pháp nhẫn và đạo pháp
nhẫn. Còn bốn nhẫn sau là nhịn chịu và
ấn chứng bốn loại nhẫn của bốn đế ở cõi
Sắc và cõi vô Sắc, tức là khổ loại nhẫn, tập
loại nhẫn, diệt loại nhẫn và đạo loại nhẫn.
Vì tám nhẫn trên đây chính thức diệt
trừ kiến hoặc trong ba cõi, cho nên là đạo
vô gián. Kiến hoặc đã bị dứt hết, sự quán
chiếu trở nên rõ ràng, thì là tám trí, tức
khổ pháp trí, tập pháp trí, diệt pháp trí, đạo
pháp trí, khổ loại trí, tập loại trí, diệt loại trí,
đạo loại trí v.v... là đạo giải thoát. Nhẫn là
nhân của trí, trí là quả của nhẫn. [X. luận
Tạp a tì đàm tâm Q.5; luận Thành duy thức
Q.9]. (xt. Thập Lục Tâm, Kiến Đạo).
BÁT NHIÊT ĐỊA NGỤC
Tám địa ngục nóng. Gọi chung các địa
ngục trong đó tội nhân phải chịu cái khổ
của sức nóng nung nấu. Cũng gọi Bát đại
địa ngục, Bát đại nại lạc ca. Luận Đại tì bà
sa quyển 172 chép, ở phía dưới châu Nam
thiệm bộ, chỗ cách hơn năm trăm do tuần,
có một khu địa ngục. Khu này, có mười sáu
địa ngục lớn chia làm tám địa ngục lạnh,
tám địa ngục nóng. Mỗi địa ngục lớn đều
có mười sáu địa ngục nhỏ bao quanh, ăn
thông với bốn cửa. Những chúng sinh chịu
tội, khi vào các địa ngục nhỏ, thì nỗi khổ
lại thêm dần lên, bởi thế cũng gọi là Du
tăng ngục.
Tám địa ngục nóng là:

1. Tưởng địa ngục (Phạm: Sàôjìva),
cũng gọi Đẳng hoạt địa ngục. Chúng sinh
chịu khổ trong địa ngục này, tay mọc móng
sắt, móng tay dài, sắc, mỗi khi tức giận, mang
ý tưởng độc hại, dùng móng tay cào cấu, vồ
bắt lẫn nhau, máu chảy thịt rơi, hoặc bị
chặt đâm xay giã, tưởng là chết rồi. Nhưng
gió lạnh thổi đến, da thịt lại lành, thấy mình
sống lại, vì thế gọi là Tưởng địa ngục. Những
người phạm tội giết hại sinh vật, rơi vào
ngục này.
2. Hắc thằng địa ngục (Phạm:
Kàlasùtra), cũng gọi ngục dây đen. Trong
ngục này, ngục tốt dùng dây sắt nóng, quấn
thân người tội, đốt da nấu thịt, nung xương
nấu tủy, đau đớn muôn bề, cho nên gọi là
Hắc thằng địa ngục.
3. Đôi áp địa ngục (Phạm: Saôghàta),
cũng gọi Chúng hợp địa ngục. Trong địa
ngục này có núi đá lớn, sau khi tội nhân đi
vào, núi tự khép lại, đè ép thân tội nhân,,
xương thịt nhừ nát, vì thế gọi là Đôi áp địa
ngục (địa ngục đè ép). Những kẻ phạm tội
sát sinh, trộm cướp, gian dâm, phải ở ngục
này.
4. Khiếu hoán địa ngục (Phạm: Raurava
- địa ngục kêu gào). Nghĩa là chúng sinh
chịu tội, khi đến ngục này, ngục tốt liền
ném vào vạc dầu lớn đang sôi để nấu. Vì
đau đớn quá nên kêu gào khóc lóc, bởi thế
gọi là Khiếu hoán địa ngục. Những kẻ phạm
tội giết hại, trộm cướp, gian dâm, uống rượu
phải rơi vào địa ngục này.
5. Đại khiếu hoán địa ngục (Phạm
Mahàraurava). Nghĩa là khi ngục tốt đã
nấu tội nhân trong vạc dầu sôi rồi, gió nghiệp
liền thổi, làm cho sống lại, rồi lại bị ném
vào chảo sắt nóng để rang, chiên. Đau đớn
đến cùng cực, cất tiếng kêu lên thật to, nên
mới gọi là Đại khiếu hoán địa ngục. Những
kẻ phạm tội giết hại, trộm cướp, tà dâm và
nói dối phải ở trong địa ngục này.
BÁT NHIÊT ĐỊA NGỤC

6. Thiêu chích địa ngục (Phạm: Tapana
- địa ngục đốt, nướng). Cũng gọi Tiêu nhiệt
địa ngục,Viêm nhiệt địa ngục. Địa ngục này
được bao bọc bằng thành sắt, lửa cháy bốc
lên ngùn ngụt, trong ngoài đốt nướng, da
thịt nát nhừ, đau đớn vô cùng, cho nên gọi
Thiêu chích địa nguc.
7. Đại thiêu chích địa ngục (Phạm:
Pratàpana), cũng gọi Đại thiêu chích nhiệt
địa ngục, Đại cực nhiệt địa ngục. Nghĩa là
ngục tốt đem tội nhân để trong thành sắt,
lửa nóng đốt thành, trong ngoài đều đỏ,
đốt nướng tội nhân. Lại có hầm lửa, như lò
than hồng; trên hai bờ hầm, còn có núi
lửa, ngục tốt cầm cái xoa sắt, xâu lấy tội
nhân, ném vào trong lửa, da thịt nhừ nát,
đau đớn cùng cực, vì thế gọi là Đại thiêu
chích địa ngục.
8. Vô gián địa ngục (Phạm:Avìci), cũng
gọi A tị địa ngục, Vô cứu địa ngục. Nghĩa là
chúng sinh có tội, chịu khổ trong địa ngục
này, không bao giờ gián đoạn, không bao
giờ thôi nghỉ, cho nên gọi là vô gián, là địa
ngục cực khổ. Những kẻ tạo năm tội nghịch
(tội trái với luân thường đạo lí) và phỉ báng
Đại thừa, phải rơi vào ngục này.
Luận thành thực nêu rõ năm loại vô
gián:
1. Thú quả vô gián, những kẻ phạm tội
cực nặng, chịu quả báo ở địa ngục này,
không bao giờ hết.
2. Thụ khổ vô gián, nghĩa là chịu các
khổ ở đây, không bao giờ hết.
3. Thời vô gián, nghĩa là thời gian chịu
khổ ở địa ngục này, không bao giờ hết.
4. Mệnh vô gián, nghĩa là sống ở địa
ngục này một trung kiếp, không gián đoạn.
5. Hình vô gián, nghĩa là chúng sinh
chịu khổ ở địa ngục này, sinh ra rồi chết,
chết rồi sinh lại, không bao giờ cùng. [X.

kinh Trường a hàm Q.19 phẩm Địa ngục;
luận Câu xá Q.11; luận Thuận chính lí
Q.13].
BÁT NIÊM
.....
I. Bát niệm. Tám niệm. Niệm, tức là nhớ
nghĩ ở trong tâm. Luận Đại trí độ quyển 21
chép, các đệ tử Phật ở những nơi vắng vẻ,
cho đến rừng núi hoặc đồng không mông
quạnh, khéo tu phép quán nhơ bẩn, chán
ngấy thân mình, chợt sinh sợ hãi, lại bị ác
ma làm những việc xấu, não loạn tâm mình,
khiến càng thêm sợ hãi, bởi thế, đức Như
lai vì các đệ tử ấy mà nói phép Bát niệm.
Nếu trong tâm thường giữ tám niệm này,
thì sự lo sợ sẽ tan biến.
1. Niệm Phật, nghĩa là người tu Thiền
quán, khi gặp những chướng ngại sợ hãi,
thì phải nhớ đến chư Phật từ bi cứu giúp
chúng sinh, công đức vô lượng, một lòng
như thế, niệm niệm không bỏ, thì chướng
nạn sợ hãi sẽ tự tiêu trừ.
2. Niệm pháp, sức pháp rộng lớn, thông
suốt vô ngại, có khả năng diệt trừ phiền
não. Một lòng nhớ nghĩ như thế, niệm niệm
không bỏ, thì chướng ngại sợ hãi sẽ tự tiêu
diệt.
3. Niệm tăng, tăng là đệ tử của Phật,
hay tu đạo chính, khéo chứng quả Thánh,
là ruộng phúc ở đời. Nếu một lòng nhớ
nghĩ, niệm niệm không rời, thì chướng ngại
sợ hãi sẽ tự tiêu diệt.
4. Niệm giới, giới là gốc của vô thượng
bồ đề, có khả năng ngăn ngừa mọi điều ác,
được nơi an ổn. Nếu một lòng nhớ nghĩ,
niệm niệm không rời, thì chướng ngại sẽ tự
tiêu diệt.
5. Niệm xả, xả có hai thứ: thí xả (cho
không tiếc), có thể sinh công đức lớn; xả
phiền não (vứt bỏ phiền não), nhờ thế được
trí tuệ lớn. Nếu một lòng nhớ nghĩ, niệm
niệm không rời, thì chướng ngại sợ hãi sẽ
tự tiêu diệt.

6. Niệm thiên (nhớ nghĩ trời). Trời tức Tứ thiên vương cho đến trời Tha hóa tự BÁT NIÊM

tại, quả báo trong sạch, lợi ích tất cả. Nếu
một lòng nhớ nghĩ, niệm niệm không bỏ,
thì chướng nạn sợ hãi sẽ tự tiêu diệt.
7. Niệm xuất nhập tức (theo dõi hơi thở
ra vào). Hơi thở ra vào từ hai lỗ mũi, là
phương thuốc thần diệu chữa bệnh tán
loạn, là con đường dẫn dắt tới Thiền định.
Nếu một lòng nhớ nghĩ, niệm niệm không
thôi, thì chướng nạn sợ hãi sẽ tự tiêu diệt.
8. Niệm tử (nhớ tới cái chết). Chết có
hai thứ: chết vì quả báo đã hết, gọi là tự
chết. Chết vì duyên khác, tức gặp tai nạn
mà chết. Hai cái chết này, ngay từ lúc sinh
ra, đã thường đeo theo thân người, không
có chỗ trốn tránh. Nếu một lòng nhớ nghĩ,
niệm niệm không thôi, thì chướng ngại sợ
hãi sẽ tự tiêu diệt. [X. kinh Đại phẩm bát
nhã Q.1 phẩm Tựa ; Pháp giới thứ đệ sơ
môn Q.trung, thượng].
II. Bát niệm. Chỉ tám niệm của bậc đại
nhân. (xt. Bát Đại Nhân Giác).
BÁT PHÁP
.....
I. Bát pháp (tám yếu tố). Bốn yếu tố
cực lớn (tứ đại) đất, nước, lửa, gió và bốn
yếu tố cực nhỏ (tứ vi) sắc, hương, vị, xúc
gọi chung là bát pháp.
1. Đất, tính của đất cứng chắc, nghĩa là
mắt tai mũi lưỡi thân thuộc đất. Như tóc
lông móng răng, da thịt gân xương v.v...
đều thuộc đất.
2. Nước, tính của nước ướt át, như bọt
nước, nước mắt, máu, mủ, mồ hôi, nước
miếng, đờm, dãi, tinh khí, đại, tiểu tiện v.v...
đều thuộc nước.
3. Lửa, tính của lửa là cháy nóng, tức
hơi ấm trong người thuộc lửa.
4. Gió, tính của gió là chuyển động, tức
hơi thở ra vào, và sự chuyển động của thân
thể người ta thuộc về gió.

5. Sắc vi, nghĩa là mắt thấy các loại sắc,
vì sắc nhỏ nhiệm vi tế, cho nên gọi là vi.
6. Hương vi, nghĩa là mũi ngửi các mùi
thơm, vì nó nhỏ nhiệm, nên cũng gọi là vi.
7. Vị vi, nghĩa là lưỡi nếm các mùi vị,
mùi vị cũng nhỏ nhiệm.
8. Xúc vi, nghĩa là thân thể cảm biết sự
đụng chạm, cọ xát, vì nó nhỏ nhiệm, nên
gọi là xúc vi. [X. kinh Viên giác].
II. Bát pháp. Chỉ tám pháp ở thế gian.
Tức là lợi, không lợi, tiếng tăm, không tiếng
tăm, bàn cãi, không bàn cãi, khổ, sướng.
[X. kinh Tăng nhất a hàm Q.39; kinh Ấm
trì nhập].
III. Bát pháp. Gọi tắt của Bát chính
đạo. Tức: Chính kiến, Chính tư duy, Chính
ngữ, Chính nghiệp, Chính mệnh, Chính
tinh tiến, Chính niệm, Chính định. (xt. Bát
Chính Đạo).
BÁT PHẠT ĐA QUỐC
Bát phạt đa, Phạm Parvata. Tên một
nước nhỏ ở tây Ấn độ vào thế kỷ VII Tây
lịch. Cứ theo Đại đường tây vực ký quyển
11 chép, thì nước này chu vi hơn năm nghìn
dặm, dân cư đông đúc, lệ thuộc nước Trách
ca. Khí hậu ôn hòa, phong tục chất trực,
tính người nhanh nhẹn, nói năng đôi khi
quê mùa, nghề học sâu rộng, tín ngưỡng
chính tà lẫn lộn.
Có hơn mười ngôi chùa với hơn một
nghìn chư tăng, học tập cả Tiểu thừa và
Đại thừa. Có bốn cây tháp do vua A dục
xây cất. Bên cạnh đô thành có ngôi chùa
to, chư tăng học giáo pháp Đại thừa, tức là
nơi mà xưa kia luận sư Thận na phất đát la
(Tối thắng tử) đã ở để soạn bộ Du già sư địa
thích luận; và cũng là nơi, ở đó, các luận sư
Hiền ái, Đức quang đã xuất gia.
Theo sự khảo cứu thì vị trí nước Bát
phạt đa ở Harappa, chỗ vị trí cũ của sông
Ravi, cách Montgomery khoảng 25 cây số
về phía nam tỉnh Panjab hiện nay. [X. Đại
từ ân tự tam tạng pháp sư truyện Q.4; S. N.

BÁT PHẠT ĐA QUỐC

Majumdar: Cunningham’s Ancient Geography
of India].
BÁT PHẬT
Tám Phật. Đáp lời thỉnh vấn của tôn
giả Xá lợi phất, đức Phật đã nói về tên hiệu
của tám đức Phật phương đông, Ngài bảo
người nghe, nếu nhận giữ đọc tụng tám tên
hiệu ấy, thì đối với bồ đề, không trở lui
nữa.
1. Thiện thuyết xưng công đức Như lai
của thế giới Nan hàng phục ở phương đông.
2. Nhân đà la chàng tinh vương Như
lai, thế giới Vô chướng ngại phương đông.
3. Phổ quang minh công đức trang
nghiêm Như lai, thế giới An lạc ở phương
đông.
4. Thiện đấu chiến nan hàng phục siêu
việt Như lai, thế giới Phổ nhập phương đông.
5. Phổ công đức minh trang nghiêm
Như lai, thế giới Tinh tụ phương đông.
6. Vô ngại dược thụ công đức xưng Như
lai, thế giới Vô độc chủ phương đông.
7. Bộ bảo liên hoa Như lai, thế giới Trắc
tắc hương mãn phương đông.
8. Bảo liên hoa thiện trụ sa la thụ vương
Như lai ở thế giới Diệu âm minh phương
đông [X. kinh Bát Phật danh hiệu].
BÁT PHẬT ĐÍNH
Tám Phật đính. Là năm Phật đính và
ba Phật đính gộp chung lại. Đó là: Bạch
tản Phật đính, Thắng Phật đính, Tối thắng
Phật đính, Quang tụ Phật đính, Xả trừ Phật
đính, Quảng đại Phật đính, Cực quảng đại
Phật đính, Vô biên âm thanh Phật đính.
Năm Phật đính trước biểu trưng đức dụng
năm trí của Thích ca Như lai, ba Phật đính
sau biểu trưng các đức thuộc ba bộ của Như
lai. [X. kinh Đại nhật Q.5 phẩm Bí mật mạn
đồ la; Đại nhật kinh sớ Q.5, Q.16].
BÁT PHONG

.....
Tám gió. Cũng gọi bát pháp, bát thế
phong. Nghĩa là tám pháp này là những cái
người đời yêu và ghét, hay khêu động lòng
người, cho nên dùng gió để ví dụ, gọi là bát
phong. Nếu tâm có chủ, ở yên nơi chính
pháp, không bị cái yêu cái ghét mê hoặc
làm cho tâm loạn, thì không bị tám gió lay
động. Tám gió là :
1. Lợi, là lợi ích. Hễ cái gì có ích cho ta,
đều gọi là lợi cả.
2. Suy, là suy diệt, phàm cái gì tổn hại
cho ta, đều gọi là suy cả.
3. Hủy, là chê bai, vì ghét người ta mà
dùng lời nói khác lạ để chê bai.
4. Dự, là khen ngợi, khi thích một người
nào đó thì, tuy không có mặt người ấy, cũng
dùng những lời tốt đẹp để khen ngợi.
5. Xưng, là tán tụng, vì tôn sùng một
người nào đó, nên ở chỗ đông người đều
tán tụng điều hay của người ấy.
6. Cơ, là dèm pha, nghĩa là vì ghét một
người nào đó, nên vốn chẳng có chuyện gì
cũng đặt điều như thật để dèm pha họ trước
công chúng.
7. Khổ, nghĩa là gặp duyên ác, trong cảnh
ngộ éo le, cảm thấy buồn khổ.
8. Lạc, hàm ý vui sướng. Nghĩa là gặp
duyên tốt, cảnh ngộ tốt, thâm tâm đều vui
sướng.
Đại thừa vô sinh phương tiện môn (Đại
85, 1274) nói: “Thân thể và tay chân, lặng
yên không động đậy, tám gió thổi chẳng
lay”. [X. Phật địa kinh luận Q.5; Hành tông
kí Q.1].
BÁT PHÚC ĐIỀN
I. Bát phúc điền. Tám ruộng phúc.
Nghĩa là ba bậc Phật, Thánh nhân và Tăng
là ruộng kính. Bốn bậc hòa thượng, a xà lê,
BÁT PHẬT

cha, mẹ là ruộng ơn. Cứu giúp người bệnh
là ruộng bệnh hoặc gọi là ruộng thương.
Tám thứ kể trên, đều có thể gieo được hạt
giống phúc, cho nên gọi là “ruộng”. Nếu
người nào hết sức phụng sự tám bậc trên
đây, thì cũng như người nhà nông ra sức
làm ruộng, sẽ thu hoạch lợi lớn.
1. Phật điền. Phật, tiếng Phạm:buddha,
dịch âm: Phật đà, dịch nghĩa là giác (tỉnh
biết). Nghĩa là giác đạo tròn đủ, chứng ngôi
cực quả, cả thế gian và xuất thế gian, không
có gì so sánh được. Nếu ai cung kính cúng
dường, sẽ có thể được tất cả phúc và diệt
hết thảy tội, cho nên gọi là Phật điền.
2. Thánh nhân điền, các bậc Bồ tát,
Duyên giác, Thanh văn đã ra khỏi ba cõi,
giác ngộ đạo Thánh, đầy đủ vô lượng công
đức trí tuệ. Nếu cung kính cúng dường thì
sẽ được phúc, vì thế gọi là Thánh nhân
điền.
3. Tăng điền. Tăng, tiếng Phạm:
Saôgha, dịch âm: Tăng già, dịch nghĩa là
chúng hòa hợp. Tức trên từ bậc hòa thượng,
dưới đến hàng chúng tăng, đối với nhau,
cung kính thuận hòa, không tranh giành
cãi cọ, đó là đệ tử của Phật. Nếu người nào
cung kính cúng dường, sẽ được phúc lợi,
cho nên gọi là tăng điền.
4, Hòa thượng điền. Hòa thượng, tiếng
Phạm:Upàdhyàya, là thầy dạy bảo. Nghĩa
là người xuất gia, nhờ sức thầy dạy dỗ mà
pháp thân được nuôi lớn, ơn ấy rất to. Nếu
ai cung kính cúng dường sẽ được phúc lợi.
Vì thế gọi là Hòa thượng điền.
5. Xà lê điền. Xà lê, Phạm:Àcarya. Dịch
âm: a xà lê, dịch ý là chính hạnh. Vì hay
sửa chính các hành vi của học trò, tức là vị
thầy dạy răn về giới, dựa vào giới mà có
được Thiền định và trí tuệ, ơn ấy thật là
sâu nặng. Nếu ai cung kính cúng dường sẽ

được phúc lợi. Cho nên gọi là A xà lê điền.
6. Phụ điền. Cha là người đầu tiên cho
ta cái thân hình, có đức sinh thành, từ bé
đến lớn, dạy dỗ nuôi nấng, ơn ấy như trời.
Là con, cố nhiên phải hết sức phụng dưỡng,
vâng lời, chứ đâu phải chỉ có ý niệm cầu
phúc? Giả sử tâm chí thành, hiếu chí thuận,
thì tự nhiên cũng được phúc, bởi thế gọi là
phụ điền.
7. Mẫu điền, mẹ từ lúc mang thai, sinh
nở, đến lúc bú mớm, nuôi nấng, che chở
vất vả, thương mến nâng niu, ơn ấy như
biển. Là con, cố nhiên phải hết lòng phụng
dưỡng, chứ đâu phải chỉ có ý niệm cầu phúc?
Giả sử tâm chí thành, hiếu chí thuận, thì tự
nhiên cũng được phúc, bởi thế gọi là mẫu
điền.
8. Bệnh điền, nghĩa là thấy người ốm
đau, cảm thông nỗi đau khổ của họ, đau
lòng thương xót cứu chữa, thì sẽ được phúc,
vì thế gọi là bệnh điền. [X. kinh Ma ha ma
da Q.hạ; Phạm võng kinh giới bản sớ Q.3;
Pháp uyển châu lâm Q.21].
II. Bát phúc điền. Phạm võng kinh Bồ
tát giới bản sớ quyển 5 có nêu tám loại ruộng
phúc:
1. Bên cạnh những con đường cái dài,
giữa nơi đồng không mông quạnh, đào
những giếng nước, phòng khi những khách
bộ hành qua lại, nếu khát thì có nước uống:
đó là ruộng phúc.
2. Trên những sông ngòi nương lạch
không có cầu cống, thì xây cống bắc cầu,
giúp người qua lại khỏi lội lặm vất vả: đó là
ruộng phúc.
3. Nếu trên đường có những ổ gà lỗ
hổng nguy hiểm, thì san lấp cho bằng; hoặc
chỗ quá chật hẹp thì mở rộng thêm ra, để
dành cho người đi lại khỏi bị nạn sa ngã:
đó là ruộng phúc.
4. Cha mẹ là gốc sinh ra thân thể, nuôi
nấng dạy dỗ, yêu dấu nâng niu, phải hết
lòng phụng dưỡng, kính thương cha mẹ để

đền đáp công ơn khó nhọc, vâng lời cha
mẹ để cha mẹ vui lòng.
5. Phật, pháp, tăng là ba ngôi báu, có
BÁT PHÚC ĐIỀN

đầy đủ các công đức lớn, cứu độ khắp chúng
sinh, đưa đến bờ giác ngộ giải thoát, vì thế
nên quy y cung kính: đó là ruộng phúc.
6. Những người ốm đau, khổ sở vô cùng,
giúp họ thuốc thang và những thứ cần dùng
khiến họ hết bệnh, thân được yên vui: đó
là ruộng phúc.
7. Những người nghèo khó, thiếu thốn
đủ thứ, đói khổ bức thiết, không biết kêu
ai. Nên khởi lòng thương, tùy theo khả
năng, chu cấp cho họ những thứ cần dùng:
đó là ruộng phúc.
8. Tổ chức đại hội phổ độ (vô già), khiến
tất cả hồn phách chìm đắm, đều nhớ sức
từ bi của Tam bảo, được thoát khỏi các ngả
ác, sinh vào cõi thiện: đó là ruộng phúc.
BÁT PHÚC SINH XỨ
Tám nơi sinh đến nhờ có phúc báo.
Nghĩa là tu hành giữ năm giới, làm mười
điều thiện và tập các nghiệp phúc, như bố
thí, phóng sinh, v.v... , có hơn, có kém khác
nhau, nên những nơi quả báo được đến
cũng có cao, có thấp bất đồng, gọi là bát
phúc sinh xứ.
1. Người giàu sang giữa mọi người. Nghĩa
là trong khoảng trời đất, chỉ có con người
là quý. Đã được làm người mà lại giàu sang,
thì chắc hẳn cái nghiệp phúc đã tu phải
hơn người khác, cho nên đời này mới được
phúc báo như thế.
2. Bốn vua trời ở bốn phương. Tức là
vua trời Trì quốc (giữ nước) ở phương đông,
vua trời Tăng trưởng (thêm lớn) ở phương
nam, vua trời Quảng mục (mắt rộng) ở
phương tây và và vua trời Đa văn (nghe
nhiều) ở phương bắc. Bốn vua trời này ở
lưng chừng núi Tu di, nhờ tu hai loại nghiệp
phúc hơn hết là bố thí và giữ giới mà cảm
quả được sinh vào các cõi đó.
3. Trời Đao lợi, cũng gọi trời ba mươi

ba. Xưa kia, có ba mươi ba người cùng tu
nghiệp hơn hết, cùng được sinh vào cõi
trời này, ở trên đỉnh núi Tu di. Bốn góc
đều có tám cung, chính giữa là điện Đế thích,
Đế thích là chủ cõi trời này. Trời này nhờ
tu hai nghiệp phúc bố thí và giữ giới còn
hơn cả bốn vua trời, cho nên cảm báo được
sinh vào đây.
4. Trời Dạ ma. Trời này thường nói là
mình vui sướng. Do tu hai nghiệp phúc bố
thí và giữ giới còn hơn cả trời Đao lợi, cho
nên cảm quả báo được sinh vào đây.
5. Trời Đâu suất. Trời này hưởng đầy
đủ năm món dục lạc vi diệu, nhờ tu hai
nghiệp phúc bố thí và giữ giới còn hơn cả
trời Dạ ma, cho nên được quả báo sinh vào
cõi trời này.
6. Trời Hóa lạc, nghĩa là khi muốn có
năm dục lạc thì trời này tự biến hóa ra để
vui chơi với nhau. Do tu hai nghiệp bố thí
và giữ giới hơn cả trời Đâu suất, mà cảm
quả báo sinh vào trời này.
7. Tha hóa thiên (trời khác biến hóa
ra). Nghĩa là khi người trời này muốn được
cảnh vui sướng, thì người ở cõi trời khác
biến hóa ra cho họ, mượn cái vui của trời
khác hóa ra làm cái vui của mình. Trời này
tức là chủ của trời cõi Dục. Nhờ tu hai nghiệp
phúc bố thí và giữ giới còn hơn cả trời Hóa
lạc, nên cảm quả báo được sinh vào đây.
8. Trời Phạm, nghĩa là đã xa lìa sự nhớp
nhúa ở cõi Dục mà lên cõi Sắc, nên gọi là
Phạm. Phạm, hàm ý là sạch sẽ, trong trắng.
Nhờ tu hai nghiệp phúc bố thí và giữ giới
còn hơn cả trời Tha hóa, lại gồm tu cả Thiền
định, nên cảm quả báo được sinh vào cõi
này. [X. luận Du già sư địa Q.3].
BÁT PHƯƠNG THIÊN
Trời tám phương. Chỉ các thần kì hộ
pháp làm chúa tể tám phương. Hành giả
Mật giáo, khi kiến lập mạn đồ la cần phải
biết, đó là: trời Đế thích làm chủ phương
BÁT PHÚC SINH XỨ

đông, trời Y xá na làm chủ phương đông
bắc, trời Diệm ma làm chủ phương nam,
trời Lửa làm chủ phương đông nam, trời
Nước làm chủ phương tây, trời La sát làm
chủ phương tây nam, trời Tì sa môn làm
chủ phương bắc, trời Gió làm chủ phương
đông bắc.
Đại nhật kinh sớ quyển 5 (Đại 39, 630
hạ) nói: “Hành giả nên biết tám vị giữ tám
phương, hễ làm mạn đồ la, phải theo đó
mà chuyển: phương Nhân đà la, theo thứ
tự chuyển đến phương nam Diệm ma la,
phương tây Phạ rô noa, phương bắc Tì sa
môn, phương đông Y xá ni, đông nam là
Hộ ma, tây nam Niết lí đế, tây bắc là Phạ
dữu”. [X. Kiến lập mạn đồ la hộ ma nghi
quĩ].
BÁT PHƯƠNG TIÊN
Tám phương tiện. Chỉ tám thứ phương
tiện: tắm gội áo sạch, kính lễ, sám hối, vui
theo, khuyên mời, hồi hướng, phát nguyện
và từ bi. Bát tự văn thù quĩ nói rằng, để làm
phương tiện tụng niệm, trước hết phải tu
tám phương tiện này.
Bát tự văn thù quĩ nói rằng: “Tắm gội
mặc áo sạch, thoa hương thơm thân thể,
quy mệnh niệm chân ngôn, chí thành cung
kính lễ, thắp hương sám hối tội, vui theo
và khuyên mời, hồi hướng phát nguyện lớn,
sinh khởi lòng đại bi. Tám phương tiện như
trên, phải chăm làm chớ quên, sau đó sạch
ba nghiệp, theo phép mà trì niệm”.
BÁT QUÁI GIÁO
Là một trong những tôn giáo dân gian
ở đời nhà Thanh bên Trung quốc. Tôn giáo
này tổ chức theo hình thức tám quẻ (càn,
khảm, cấn, chấn, tốn, li, khôn, đoài) của
Trung quốc đời xưa, giáo đồ được chia bày
xếp theo tám quẻ, cho nên gọi là Bát quái
giáo. Cũng gọi Thiên lí giáo, một chi phái

của Bạch liên giáo.
Khoảng năm Khang hi, Lưu tá thần ở
huyện Đơn, tỉnh Sơn đông, sáng lập Tu
nguyên giáo (cũng gọi Ngũ huân đạo), có
truyền một cuốn sách về thuyết tám quẻ,
nhưng nội dung đến nay đã không thể khảo
cứu được. Về sau, đồ chúng của Lưu tá thần
ở huyện Lâm dĩnh tỉnh Hà nam, buộc
Vương trung lãnh quẻ Chấn trong tám quẻ
và làm chủ quẻ này. Năm Càn long 38 (1773),
Vương trung bị bắt, tra trong các kinh sách
thu được, có câu “Bình giặc Hồ công ai khác
hơn họ Lưu, họ Chu, vào năm Mậu thìn,
Kỉ tị sẽ khởi sự”. Đây là ghi chép về Bát
quái giáo tương đối sớm. Năm Càn long 51,
giáo chủ Lưu hồng (cháu bốn đời của Tá
thần), bị bắt, giáo đồ khởi nghĩa ở Ứng
thành, bị đàn áp mạnh.
Năm Gia khánh 18 (1813), Lâm thanh,
Lí văn thành lại dùng danh nghĩa Thiên lí
giáo (tên khác của Bát quái giáo) để khởi
sự. Giáo này được lưu truyền ở các tỉnh Hà
bắc, Sơn đông, Hà nam, Sơn tây v.v...
Về cách chia giáo theo tám quẻ, thì quẻ
Khảm đứng đầu tám quẻ, thống lãnh bảy
quẻ kia. Trong giáo cũng chia làm quẻ văn,
quẻ vũ. Quẻ Li, quẻ Chấn trong giáo này,
sau trở thành các giáo phái độc lập ở các
tỉnh Sơn đông, Hà bắc, Hà nam v.v... như
Li quái giáo, Chấn quái giáo...
Ngoài ra, như Kim đan bát quái giáo,
Nhất chú hương li quái giáo, Nghĩa hòa môn
li quái giáo v.v... đều thuộc hệ thống Bát
quái giáo.
BÁT QUAN TRAI GIỚI
Tám giới chay tịnh. Phạm:awỉàígasamanvà-
gatopavàsa, Pàli:aỉỉhaígasamannàgata
uposatha, hoặc aỉỉhaígika
uposatha. Là giới pháp đức Phật đặt ra cho
hàng đệ tử tại gia để tu xuất gia trong thời
BÁT QUAN TRAI GIỚI

gian ngắn. Những người nhận lãnh giới này,
phải ra khỏi gia đình, đến ở trong chùa một
ngày một đêm để học tập đời sống của người
xuất gia. Cũng gọi Trưởng dưỡng luật nghi,
Cận trụ luật nghi, Bát giới, Bát chi trai giới,
Bát phần trai giới, Bát giới trai, Bát cấm,
Bát sở ưng li.
“Bát” chỉ sự giữ tám giới; “quan”, hàm ý
là đóng cửa; “giới”, có tác dụng ngăn ngừa
những hành vi xấu ác của ba nghiệp thân,
miệng, ý và nhờ thế, có khả năng đóng
cánh cửa của ngả ác lại.
Trong tám giới, bảy chi trước là giới, chi
cuối cùng “không ăn ngoài giờ quy định” là
trai, gộp chung lại gọi là Bát quan trai giới.
Tám pháp này đức Phật chế định để nhận
giữ vào sáu ngày trai trong mỗi tháng tức là
vào các ngày 8,14,15,23,29,30 hàng tháng
(nếu là tháng thiếu, thì tính ngày 28 và 29).
Phật giáo tuy có hai hạng đệ tử xuất gia
và tại gia, nhưng Phật pháp lấy việc xuất
thế giải thoát làm mục đích, và coi việc xuất
gia là hơn, cho nên nhận giữ tám trai giới
là muốn cho người tại gia học Phật, ươm và
nuôi lớn mầm thiện căn xuất thế, vì vậy
mà gọi là Trưởng dưỡng luật nghi. Lại vì
những người nhận giữ tám giới này phải xa
gia đình một ngày một đêm, đến ở gần các
vị tăng già hoặc A la hán, cho nên cũng gọi
là Cận trụ luật nghi (luật nghi ở gần).
Tám trai giới ấy là:
(1) Không giết hại.
(2) Không trộm cắp.
(3) Không dâm dục.
(4) Không nói dối.
(5) Không uống rượu .
(6) Không đeo đồ trang điểm, như vòng
hoa, vàng bạc, không múa hát hoặc không
xem nghe múa hát.
(7) Không ngồi tòa cao hoặc giường cao

rộng lộng lẫy.
(8) Không ăn phi thời (ăn ngoài giờ quy
định).
Những người nhận giữ tám trai giới, trong
một ngày một đêm, giữ giới không dâm dục,
cho nên được gọi là Tịnh hạnh ưu bà tắc
hoặc Tịnh hạnh ưu bà di. [X. kinh Biệt
dịch tạp a hàm Q.15; Trung a hàm Q.55
kinh Trì trai; luận Đại tì bà sa Q.124; luận
Câu xá Q.14; luận Đại trí độ Q.13]. (xt.
Trai Giới).
BÁT QUAN TRAI KINH
Có một quyển .Thư cừ kinh thanh đời
Lưu Tống dịch, thu vào Đại chính tạng
tập 1.Kinh này vàkinh Ưu bà di đọa xá
ca (mất tên người dịch, thu vào Đại chính
tạng tập 1) là cùng một bản mà dịch
khác.
Điểm khác nhau giữa hai kinh này là:
kinh Ưu bà di đọa xá ca chép rằng, đức
Phật dạy Tì xá khư lộc tử mẫu tám trai giới,
thụ trì vào sáu ngày trong mỗi tháng, và
bảo công đức trì trai cũng to lớn như công
đức đem của báu trong mười sáu nước mà
bố thí cho chư tăng. Còn kinh Bát quan
trai thì đã đơn giản hóa điều này, lại đối
tượng nói pháp chỉ là tỉ khưu, và công đức
trì trai thì được so sánh với lượng nước của
năm con sông lớn. [X. Lịch đại tam bảo kỉ
Q.10; Đại đường nội điển lục Q.4; Cổ kim
dịch kinh đồ kỉ Q.3; Khai nguyên thích giáo
lục Q.5; Trinh nguyên tân định thích giáo
mục lục Q.8].
BÁT SẮC PHAN
Phan (một loại cờ) tám màu. Cũng gọi
Lễ đường phan, Lễ đường chàng. Là tám lá
phan được treo trong trường giới tam muội
da (nhà lễ) Quán đính của Mật giáo. Kinh
Cù hi quyển trung phẩm Phụng thỉnh cúng
dường (Đại 18,767 thượng) nói: “Cần phan
phải ngay thẳng và dài, phải đặt đúng phép
ở tám phương nơi cách trường giới không
BÁT QUAN TRAI KINH

xa. Phương đông treo
phan màu trắng, đông
nam phan màu hồng,
chính nam phan màu
đen, tây nam phan màu
khói, phương tây phan
màu đỏ, tây bắc phan màu
xanh, chính bắc phan
màu vàng, đông bắc phan
đỏ lợt. Tám màu như thế,
tùy phương mà đặt”. [X.
kinh Đại nhật phẩm Cụ
duyên].
BÁT SƯ
.....
Chỉ tám việc giết hại, trộm cướp, gian
dâm, nói láo, uống rượu, già, bệnh, chết
v.v... Đức Phật làm thầy tám pháp này mà
tu đạo, cho nên gọi là bát sư. [X. kinh Bát
sư].
BÁT TÀ HẠNH
Tám hạnh tà. Trái với “Bát chính đạo”.
Tức ba nghiệp thân, miệng, ý phạm tám
thứ sai lầm. Cũng gọi bát tà chi, bát tà pháp.
Gọi tắt bát tà.
1. Tà kiến, chỉ sự thấy biết không tin có
nhân quả, công đức, cha mẹ, Thánh nhân
v.v...
2. Tà chí, cũng gọi tà tư duy. Chỉ sự suy
tư về ham muốn, giận tức, làm hại...
3. Tà ngữ, tức nói dối, nói hai lưỡi, nói
độc ác, nói thêu dệt.
4. Tà nghiệp, tức giết hại, trộm cướp,
gian dâm.
5. Tà mệnh, mưu sinh trái với đạo đức,
nhân nghĩa.
6. Tà phương tiện, cũng gọi là tinh tiến,
tức hăng hái, sốt sắng làm việc ác.
7. Tà niệm, nhớ nghĩ bậy, quán niệm
phi pháp.

8. Tà định, định tâm sai lầm, chẳng phải
chính định.
Tám điều trên đây, những người phàm
phu và ngoại đạo thường làm, những người
mong cầu giải thoát niết bàn thì phải tránh
xa. [X. kinh Tạp a hàm Q.28; kinh Trung
a hàm Q.49; kinh Bát chính đạo; kinh Duy
ma phẩm Đệ tử ]. (xt. Bát Chính đạo).
BÁT TAI HOẠN
........
Tám tai nạn. Chỉ bốn cảm giác lo, mừng,
buồn, vui làm trở ngại việc tiến vào Thiền
định thứ tư ở cõi Sắc, và bốn cái chướng
cho việc tu đạo là tìm kiếm, dò xét, thở ra,
thở vào v.v... Đối lại với các tai nạn ở bên
ngoài, như nạn lửa, nạn nước, bão gió v.v...
mà nói, thì tám tai nạn nêu ở trên, gọi là tai
nạn bên trong. Chúng có khả năng làm rối
loạn sự an hòa của lòng người và chướng
ngại cho việc tu Thiền định.
Luận A tì đạt ma thuận chính lí quyển
78 (Đại 29, 762 hạ) nói: “Tụng: Thứ tư gọi
là chẳng động, lìa tám tai hoạn. Tám tai
hoạn là: tìm kiếm, dò xét, bốn cảm giác,
thở vào, thở ra. Luận: Ba tĩnh lự dưới gọi là
có động, vì có tai họan. Tĩnh lự thứ tư gọi
là chẳng động, vì không tai hoạn. Tai hoạn
có tám; tám ấy là gì? Là: tìm kiếm, dò xét,
bốn cảm giác (bốn thụ), thở vào, thở ra.
Tám tai hoạn này, (Thiền) thứ tư đều không
có”. [X. luận Câu xá Q.28].
BÁT TẠNG
.... .
I. Bát tạng. Thánh giáo do đức Phật
nói ra được chia làm tám thứ:
1. Thai hóa tạng, là các kinh Phật hóa
hiện nói ở trong thai.
2. Trung ấm tạng, kinh nói giữa khoảng
từ lúc chết đến đời sống kế tiếp (trung ấm).
3. Ma ha diễn phương đẳng tạng, tức
các kinh Đại thừa.
Phan treo ở
nhà lễ đường

BÁT TẠNG

4. Giới luật tạng, tức luật điển.
5. Thập trụ bồ tát tạng, các kinh Đại
thừa nói việc Bồ tát tu nhân, chứng quả.
6. Tạp tạng, các kinh Đại, Tiểu thừa nói
việc ba thừa, người, trời, tu nhân chứng quả.
7. Kim cương tạng, các kinh nói việc Bồ
tát đẳng giác, tu nhân chứng quả.
8. Phật tạng, các kinh Đại thừa nói việc
chư Phật thuyết pháp, biến hiện thần thông
để hóa độ chúng sinh. [X. kinh Bồ tát xử
thai Q.7 phẩm Xuất kinh].
II. Bát tạng.Tám tạng. Đại thừa. Tiểu
thừa đều có bốn tạng Kinh, Luật, Luận, Tạp,
hợp chung lại, gọi là Bát tạng. Đó là:
1. Kinh tạng, tức bốn kinh A hàm.
2. Luật tạng, tức là luật Tứ phần (pháp
tỷ khưu, pháp tỷ khưu ni, phép thụ giới,
phép diệt tránh), luật Thập tụng v.v...
3. Luận tạng, tức luận A tì đàm v.v...
4. Chú tạng, tức đà la ni trừ tất cả tật
bệnh, đà la ni diệt trừ các việc ác v.v... (trên
đây là bốn tạng Thanh văn Tiểu thừa).
5. Kinh tạng, tức kinh Diệu pháp liên
hoa,kinh Đại phương quảng Phật hoa
nghiêm.
6. Luật tạng, tức kinh Bồ tát giới, kinh
Phạm võng v.v...
7. Luận tạng, tức Đại trí độ luận, Thập
địa kinh luận v.v...
8. Chú tạng, tức chú Lăng nghiêm, chú
Đại bi v.v... (trên đây là bốn tạng Bồ tát Đại
thừa). [X. Đại thừa nghĩa chương Q.13 Tạng
nghĩa].
BÁT TÂM
Chỉ tám giai đoạn của tâm thiện theo
thứ tự trở nên chín mùi.
1. Tâm hạt giống, người phàm phu nảy
ra ý tưởng tiết chế ăn uống, giữ trai mà tu
hành, là giai đoạn gieo giống nghiệp thiện
bắt đầu.

2. Tâm hạt giống nứt mầm, lòng hiếu
dưỡng cha mẹ, giúp đỡ họ hàng, thân thích
v.v... là giai đoạn hạt giống nghiệp thiện
bắt đầu nứt mầm.
3. Tâm mầm hạt giống lớn lên, lòng
giúp đỡ lại mở rộng thêm đến những người
ngoài họ hàng thân thuộc, là giai đoạn thân
của cái mầm lớn lên.
4. Tâm hạt giống nảy lá, đặc biệt lựa
chọn những người đạo đức cao mà cúng
dường, là giai đoạn cái mầm nảy sinh ra lá.
5. Tâm nở hoa, sự giúp đỡ đạt đến sự
lựa chọn đặc biệt là cúng dường những
người kỹ nhạc hoặc các bậc tôn túc trong
thế gian, là giai đoạn tâm nở hoa.
6. Tâm thành quả, là giai đoạn đầy đủ
tâm từ ái làm việc bố thí cũng như quả trở
nên chín.
7. Tâm hạt giống hưởng thụ, giữ giới
được lợi ích, sau khi chết sinh cõi trời, là
giai đoạn hưởng thụ quả chín mùi.
8. Tâm trẻ con, tuy sống trong thế giới
mê hoặc, nhưng lòng không sợ hãi, là giai
đoạn trên hết trong thế gian.
Tám tâm trên đây, thêm hai giai đoạn
tâm thù thắng, tâm quyết định nữa, gọi là
mười tâm.
BÁT THÁNH
.....
I. Bát thánh. Tám bậc Thánh nhân.
Tức bốn hướng bốn quả của thừa Thanh
văn. Cũng gọi là Bát bối. Đó là:
1.Tu đà hoàn hướng (Phạm:Srotàpattipratipannaka)
2. Tu đà hoàn quả (Phạm:Srotàpanna)
3. Tư đà hàm hướng (Phạm:
Sakfdàgàmi-pratipannaka)
4. Tư đà hàm quả (Phạm:Sakfdàgàmin)
5. A na hàm hướng (Phạm: Anàgàmipratipannaka)
6. A na hàm quả (Phạm: Anàgàmin)
7. A la hán hướng (Phạm: Arhatpratipannaka)
BÁT TÂM

8. A la hán quả (Phạm:Arhat). [X. kinh
Đại ban niết bàn (bản Bắc) Q.27; luận Câu
xá Q.23, Q.24; luận Đại trí độ Q.32; Nhân
vương kinh sớ Q.thượng]. (xt. Tứ Quả Tứ
Hướng).
II. Bát thánh. Chỉ tám đạo Thánh, tức
chính kiến, chính tư duy, chính ngữ, chính
nghiệp, chính mệnh, chính tinh tiến, chính
niệm, chính định. [X. Tam tạng thánh giáo
tự]. (xt. Bát Chính Đạo).
BÁT THÁNH NGÔN
........
I. Bát thánh ngôn. Tám lời nói của bậc
Thánh. Tức lời nói chân thực ngay thẳng.
Đó là: không thấy nói không thấy, không
nghe nói không nghe, không hay nói không
hay, không biết nói không biết, hoặc nói
đúng sự thật điều mình thấy, nói đúng sự
thật điều mình nghe, nói đúng sự thật điều
mình hay, nói đúng sự thật điều mình biết.
Như thế gọi là bát thánh ngôn. Trái lại, thì
gọi là phi thánh ngôn.
II. Bát thánh ngôn. Ngôn ngữ của Ấn
độ đời xưa (tức tiếng Phạm), là tiếng nói
tiêu chuẩn của trung Thiên trúc.
BÁT THẢO CHIÊM PHONG
...
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Cũng gọi
là bát thảo tham huyền.
Bát thảo chiêm phong, nghĩa đen là
trừ diệt hết đám cỏ um tùm để ngẩng trông
lên mà hóng làn gió mát. Nghĩa bóng là
diệt trừ cỏ dại vô minh để ngẩng lên trông
ngọn gió huyền diệu của Phật tổ. Ý là diệt
trừ hết vọng tưởng để tham cứu chỗ nhiệm
mầu sâu kín. Cũng hàm ý là vượt suối băng
ngàn, bất chấp hiểm nguy, để chiêm
ngưỡng cái đức phong của bậc thiện tri
thức. Động sơn ngữ lục (Đại 47, 507 trung)
nói: “Từ đây đến Lễ lăng rất xa, núi non

trùng điệp, có đạo nhân Vân nham ở ẩn
nơi đó; nếu ai trừ diệt được vọng tưởng,
tham cứu tới chỗ mầu nhiệm (bát thảo
chiêm phong), thì chắc chắn sẽ được Ngài
coi trọng”.
BÁT THẮNG XỨ
Tám chỗ vượt hơn. Tiếng Phạm:
Awỉàvabhibhv-àyatanàni, Pàli:Aỉỉha
abhibhà-yatanàni. Cũng gọi là bát trừ
nhập, bát trừ xứ. Tức là tám giai đoạn quán
tưởng sắc xứ (chỗ màu sắc) và hình tướng
ở cõi Dục để khắc phục mà trừ bỏ lòng
tham. Thắng xứ, nghĩa là chỗ nương vào
đó để chiến thắng phiền não mà dẫn đến
nhận biết Phật giáo.
1. Nội hữu sắc tưởng quán ngoại sắc
thiểu thắng xứ (trong có sắc tưởng, ngoài
quán ít sắc). Nghĩa là, nếu trong tâm có ý
tưởng về sắc, thì đó là vì tâm quán tưởng
về đạo chưa được lớn mạnh; trong trường
hợp ấy, nếu quán tưởng nhiều sắc, sẽ khởi
tâm tham dục, thì khó mà giữ được tâm
đạo, cho nên phải quán tưởng ít sắc để diệt
trừ tham muốn.
2. Nội hữu sắc tưởng quán ngoại đa sắc
thắng xứ (trong có sắc tưởng, ngoài quán
nhiều sắc). Nghĩa là tâm quán tưởng đạo
dần dần đã lớn mạnh, thành thục, trong
trường hợp này, có quán tưởng nhiều sắc
bên ngoài, cũng không có gì trở ngại. Như
quán tưởng kỹ một xác chết, cho đến mười
trăm nghìn vạn cái xác chết, và tiến lên
chiến thắng nhiều sắc xứ.
3. Nội vô sắc tưởng quán ngoại sắc thiểu
thắng xứ (không có tưởng sắc bên trong,
quán tưởng ít sắc bên ngoài). Nghĩa là tâm
quán tưởng về đạo dần dần nhỏ nhiệm thù
thắng, trong tâm không còn ý tưởng về sắc,
nhưng bên ngoài quán tưởng ít sắc để thắng
nó.
4. Nội vô sắc tưởng quán ngoại sắc đa
thắng xứ (trong không sắc tưởng, ngoài quán
BÁT THẮNG XỨ

nhiều sắc). Nghĩa là cũng như trên, chế phục
và chiến thắng nhiều sắc.
5. Nội vô sắc tưởng quán ngoại sắc
thanh thắng xứ. Nghĩa là trong không có ý
tưởng về sắc, ngoài quán sắc xanh.
6. Nội vô sắc tưởng quán ngoại sắc
hoàng thắng xứ. Nghĩa là, trong không có
sắc tưởng, ngoài quán sắc vàng.
7. Nội vô sắc tưởng ngoại quán sắc xích
thắng xứ. Nghĩa là trong không có sắc
tưởng, bên ngoài quán sắc đỏ.
8. Nội vô sắc tưởng quán ngoại sắc bạch
thắng xứ. Nghĩa là trong không có sắc
tưởng, bên ngoài quán sắc trắng.
Các mục số 5, 6, 7, 8 trên đây là trong
tâm không còn ý tưởng về sắc nữa, mà bên
ngoài lại quán tưởng các màu xanh vàng
đỏ trắng của sắc, khắc phục và chiến thắng
để đối trị tham muốn.
Tám thắng xứ trên đây đều lấy căn lành
không tham làm tính chất, bốn thắng xứ
đầu đều nương vào Thiền thứ nhất và
Thiền thứ hai, bốn thắng xứ sau thì đều
nương vào Thiền thứ tư, chứ không nương
vào Thiền thứ ba, vì Thiền thứ ba quá vui
sướng nên tâm trì độn.
Còn về mối quan hệ giữa tám thắng xứ
và tám giải thoát, thì luận Câu xá quyển 29
(Đại 29, 151 hạ) nói: “Trong tám thắng xứ,
hai thắng xứ đầu giống như giải thoát thứ
nhất, hai thắng xứ kế tiếp giống với giải thoát
thứ hai; bốn thắng xứ cuối giống như giải
thoát thứ ba. Như vậy, tám thắng xứ khác
với ba giải thoát ở chỗ nào? Trước tu giải
thoát chỉ có thể buông bỏ, sau tu thắng xứ
mới có thể chế phục các duyên, tùy chỗ ưa
thích mà quán xét, cuối cùng phiền não
không khởi lên nữa”.
Nghĩa là tu giải thoát, đối với các duyên,
chỉ có thể theo thứ tự mà buông bỏ, đến bỏ

lòng tham thì thôi, nhưng chưa được tự tại.
Bởi thế lại phải tu tám thắng xứ mới có thể
chế phục các duyên, khiến phiền não dứt
bặt, không khởi lên nữa, tức chế phục đối
cảnh mà được tự tại. [X. kinh Nhân vương
Q.thượng; luận Đại trí độ Q.21; luận Đại tì
bà sa Q.85; Pháp giới thứ đệ Q.trung hạ].
(xt. Bát Giải Thoát).
BÁT THẬP BÁT PHẬT
Tám mươi tám Phật. Tức là 53 Phật và
35 Phật cộng chung lại. Năm mươi ba Phật
có xuất xứ từ kinh Quán dược vương dược
thượng nhị bồ tát, ba mươi lăm Phật có
xuất xứ từ kinh Đại bảo tích quyển 98 phẩm
Ưu bà di. Văn đại sám hối trong các khóa
tụng buổi chiều trong các tùng lâm, cũng
gọi tắt là tám mươi tám Phật được thu vào
văn sám hối để lễ niệm.
BÁT THẬP CHỦNG HẢO
Tám mươi vẻ đẹp. Tiếng Phạm: Azìtyanu-
vyaĩjanàni. Nghĩa là thân tướng của
Phật và Bồ tát có tám mươi vẻ đẹp. Cũng
gọi là bát thập tùy hình hảo, bát thập tùy
hảo, bát thập vi diệu chủng hảo, bát thập
chủng tiểu tướng,chúng hảo bát thập
chương. Trong thân của Phật và Bồ tát có
đủ các tướng dáng thù thắng, đặc biệt;
những nét rõ rệt dễ thấy thì có ba mươi
hai thứ, gọi là ba mươi hai tướng; còn
những nét nhỏ nhiệm kín đáo khó thấy
thì có tám mươi thứ, gọi là tám mươi vẻ
đẹp. Gọi chung hai thứ là tướng tốt đẹp.
Chuyển luân thánh vương cũng có thể
đầy đủ ba mươi hai tướng, nhưng tám mươi
vẻđẹp thì đặc biệt chỉ có Phật và Bồ tát
mới có.
Về thứ tự và tên gọi của tám mươi vẻ
đẹp có nhiều thuyết phân vân. Nay cứ theo
kinh Đại bát nhã quyển 381 chép, thì tám
mươi vẻ đẹp ấy là:
1. Các móng tay thon dài, mỏng nhẵn
bóng láng.
BÁT THẬP BÁT PHẬT

2. Ngón tay ngón chân tròn trịa, thon
dài, mềm mại.
3. Các ngón tay ngón chân đều bằng
nhau, không so le, giữa khoảng các ngón
đều đầy kín.
4. Chân tay bóng láng đỏ mịn.
5. Gân xương không nổi rõ.
6. Hai mắt cá chân đều bằng phẳng ẩn
kín.
7. Dáng đi đĩnh đạc, uy nghi, nghiêm
trang như rồng chúa.
8. Bước đi đường bệ tề chỉnh như sư tử
chúa.
9. Bước đi chậm rãi an bình giống như
trâu chúa.
10. Đi đứng uyển chuyển khoan thai
như ngỗng chúa.
11. Lúc ngoái nhìn lại thì bao giờ cũng
quay về bên phải, như rồng chúa, voi chúa
lúc sắp chuyền mình cất bước.
12. Các khớp tay và chân đều đầy đặn,
tròn trịa.
13. Các đốt xương giao kết như rồng
cuộn.
14. Đầu gối tròn đầy.
15. Vân chỗ kín xinh đẹp trong sạch.
16. Mình và tay chân trơn bóng sạch
sẽ.
17. Dáng mình nghiêm túc không sợ.
18. Thân thể mạnh khỏe.
19. Thân thể yên lành đầy đặn.
20. Thân tướng giống như vua tiên, toàn
thân đoan nghiêm sáng sạch.
21. Chung quanh thân hình có hào
quang chiếu sáng.
22. Bụng vuông vức đẹp đẽ.
23. Rốn sâu và xoay về bên phải.
24. Rốn dày, không lõm không lồi.
25. Da dẻ không ghẻ lở.
26. Bàn tay mềm mại, dưới chân bằng

phẳng.
27. Chỉ tay sâu dài rõ thẳng.
28. Môi thắm sáng mọng.
29. Mặt không dài không ngắn không
to không nhỏ, xinh xắn vừa vặn.
30. Tướng lưỡi mềm mỏng rộng dài,
không to không nhỏ, xinh xắn vừa vặn.
31. Tiếng nói oai nghiêm vang xa trong
suốt.
32. Âm vận rất hay, như tiếng vang
trong hang sâu.
33. Mũi cao mà thẳng, lỗ mũi kín đáo.
34. Hàm răng đều đặn trắng muốt.
35. Răng nanh tròn, trắng, bóng, bén
nhọn.
36. Mắt trong, đen trắng rõ ràng.
37. Tướng mắt dài rộng.
38. Lông mi đều đặn, dài và dày.
39. Đôi mày dài và mịn màng.
40. Hai mi xanh biếc như mầu lưu li.
41. Lông mày nằm cao trên mắt và cong
như trăng lưỡi liềm.
42. Vành tai dày rộng, trái tai dài chấm
vai.
43. Hai tai bằng nhau, không có khiếm
khuyết.
44. Dung nhan khiến người thấy đều
yêu kính.
45. Trán rộng bằng phẳng.
46. Thân uy nghiêm đầy đủ.
47. Tóc dài xanh biếc, dày mượt.
48. Tóc mượt mà thơm phức.
49. Tóc đều, không rối.
50. Tóc không rụng.
51. Tóc sáng bóng rất đẹp, không dính
bụi bặm.
52. Thân thể cứng chắc đầy đặn.
53. Thân thể cao lớn, ngay thẳng.
54. Các lỗ trong sạch tròn đẹp.
55. Sức mình thù thắng không ai sánh
bằng.
56. Thân tướng ai cũng thích nhìn.
57. Mặt tròn như trăng tròn mùa thu.

58. Nét mặt thư thái.
59. Da mặt sáng bóng, không có nét
nhăn.
BÁT THẬP CHỦNG HẢO

60. Da dẻ sạch sẽ không có cáu ghét,
thường không hôi hám.
61. Các lỗ chân lông thường toát ra mùi
thơm.
62. Trên mặt thường tỏa ra hương thơm
ngào ngạt nhất.
63. Thân tướng tròn trặn đẹp đẽ.
64. Lông trên mình xanh biếc sáng sạch.
65. Tiếng pháp theo mọi người, hợp lý
không sai.
66. Tướng đỉnh đầu không ai trông thấy
được.
67. Ngón tay ngón chân có mạng rõ
ràng.
68. Khi đi chân không sát mặt đất.
69. Tự mình giữ gìn không nhờ người
khác hộ vệ.
70. Uy đức bao trùm hết thảy.
71. Tiếng nói không thấp, không cứng,
tùy theo ý của chúng sinh.
72. Tùy các hữu tình, thường vì họ mà
nói pháp.
73. Một tiếng diễn nói chính pháp, hữu
tình tùy theo loại đều có thể hiểu được.
74. Nói pháp theo thứ lớp, tùy nhân
duyên.
75. Xem xét hữu tình, khen thiện chê
ác, nhưng không có tâm yêu ghét.
76. Bất cứ làm điều gì, xem xét trước rồi
sau mới làm, đầy đủ khuôn phép.
77. Tướng tốt đẹp, loài hữu tình không
thể xem hết được.
78. Xương chỏm đầu cứng chắc tròn
đầy.
79. Dung nhan thường trẻ không già.
80. Chân tay và trước lồng ngực, đều
có đức tướng tốt lành vui mừng xoay vòng
(tức chữ.. ).
BÁT THẬP NHẤT KHOA
Tám mươi mốt khoa. Chỉ 81 khoa danh

tướng Bát nhã được chép trong Đại tạng
nhất lãm tập quyển 3. Đó là: năm uẩn, sáu
căn, sáu trần, sáu thức, sáu xúc, sáu duyên
sở sinh, bốn duyên, sáu đại, mười hai nhân
duyên, sáu độ, ngã giả, sinh giả, thọ giả,
mệnh giả, hữu tình giả, dưỡng dục giả, chúng
số giả, tác giả, sử tác giả, khởi giả, sử khởi
giả, thụ giả, sử thụ giả, kiến giả, tri giả, hai
mươi không, bốn đế, chân như, pháp giới,
pháp tính, bất hư vọng tính, bất biến dịch
tính, bình đẳng tính, li sinh tính, pháp định,
pháp trụ, thực tế, xứ không giới, bất tư nghị
giới, bốn tĩnh lự, bốn vô lượng, bốn vô sắc
định, tám giải thoát, tám thắng xứ, chín định
thứ đệ, bốn niệm xứ, bốn chính cần, mười
biến xứ, bốn thần túc, năm căn, năm lực,
bảy chi giác, tám chi thánh đạo, không giải
thoát môn, vô tướng giải thoát môn, vô
nguyện giải thoát môn, Bồ tát thập địa, năm
nhãn, sáu thông, mười lực, bốn vô úy, bốn
vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỉ, đại xả,
mười tám pháp bất cộng, vô vong thất pháp,
hằng trụ xả tính, nhất thiết trí, đạo tướng
trí, nhất thiết tướng trí, nhất thiết đà la ni
môn, nhất thiết tam ma địa môn, dự lưu
quả, nhất lai quả, bất hoàn quả, a la hán
quả, độc giác bồ đề, nhất thiết bồ tát ma ha
tát hạnh (nhân tròn quả đầy) v.v... tất cả
tám mươi mốt khoa.
BÁT THẬP NHẤT PHÁP
.............
Tám mươi mốt pháp. Giáo thừa pháp
số quyển 12 tổng hợp các pháp môn được
nói trong kinh Đại bát nhã làm tám mươi
mốt khoa là: sắc, tâm, năm ấm, mười hai
nhập, mười tám giới, bốn đế, mười hai nhân
duyên, mười tám không, sáu độ, bốn trí v.v...
hợp làm tám mươi mốt pháp.
BÁT THẬP TỤNG LUẬT
Tám mươi lần tụng luật. Là tạng luật
căn bản của Phật giáo. Sau khi đức Phật
BÁT THẬP NHẤT KHOA

nhập diệt, các vị đệ tử kết tập ba tạng, tỉ
khưu Ưu ba li tụng tạng Luật tám mươi
lần (mục đích để mọi người thuộc lòng)
trong một mùa hạ, vì thế nên gọi là Bát
thập tụng luật.
Về sau, các luật Tứ phần, Ngũ phần đã
dựa vào đây mà được thành lập, thì luật
Thập tụng không còn nữa. [X. Bồ tát giới
sớ nghĩa Q.thượng; Xuất tam tạng kí tập
Q.3 Tân tập luật lai hán địa tứ bộ tự lục].
BÁT THẬP ỨC KIẾP
Tám mươi ức kiếp. Ý nói vì tội nghiệp
mà phải trôi lăn trong giòng sống chết qua
số kiếp lâu dài như thế. An lạc tập quyển
thượng. (Đại 47, 4 trung) nói: “Nếu một niềm
xưng tên đức Phật A di đà, thì có thể diệt
trừ tội sống chết của tám mươi ức kiếp. Một
niệm đã vậy, huống là tu thường niệm?”
BÁT THẬP VÔ TẬN
...........
Tám mươi không hết. Chỉ cho tám mươi
pháp môn không hết do bồ tát Vô tận ý
nói. Quan âm nghĩa sớ quyển thượng (Đại
34, 921 hạ) nói: “Bát thập vô tận, có thể
chứa đựng hết thảy Phật pháp, do đó mà
có tên vô tận ý” (ý không hết). [X. kinh Đại
phương đẳng đại tập Q.27 phẩm Vô tận ý
bồ tát; kinh A sai mạt bồ tát].
BÁT THÍCH Ế CA PHẬT ĐÀ
Phạm:Pratyekabuddha. Dịch cũ: Bích
chi phật, dịch mới: Độc giác, Duyên giác.
Khi mới phát tâm, gặp Phật ra đời, nghe
pháp tư duy, sau được thân đạo; ra đời không
gặp Phật, thì tính ưa nơi vắng vẻ, không
thích ở chung, tu đầy đủ gia hạnh, không
thầy không bạn chỉ dạy, tự nhiên một mình
ngộ đạo, vĩnh viễn ra khỏi thế gian; tu hành
bậc trung, chứng quả bậc trung, cho nên
gọi là Độc giác (giác ngộ một mình). Lại vì
quán xét các duyên đối đãi mà ngộ quả

Thánh, cho nên cũng gọi là duyên giác. [X.
Du già luận kí Q.8 thượng].
BÁT THIÊN
Tám cõi trời. Chỉ bốn cõi trời Thiền ở
cõi Sắc và bốn nơi không ở cõi Vô sắc. Tức
là: trời Thiền đầu, trời Thiền hai, trời Thiền
ba, trời Thiền bốn, nơi Không vô biên, nơi
Thức vô biên, nơi Không chỗ có, nơi Chẳng
phải tưởng chẳng phải không tưởng. (xt.
Tứ Thiền Thiên, Vô Sắc Giới)
BÁT THIÊN MAI HỘ MA CÚNG
Hộ ma đốt tám nghìn thanh gỗ. Là phép
tu Hộ ma đốt tám nghìn thanh gỗ có tẩm
sữa. Cũng gọi Thiêu bát thiên mai cúng.
Kinh Kim cương thủ quang minh quán
đính phẩm Tối thắng lập ấn thánh vô động
tôn đại uy nộ vương niệm tụng nghi quỹ
pháp (Đại 21, 5 thượng) chép: “Lại nói pháp
môn Vô tỉ lực thánh giả vô động tâm, có
khả năng thành tựu tất cả sự nghiệp, ăn
chay niệm tụng, đủ mười vạn biến, nhịn ăn
một ngày đêm, rồi mới bày lễ đại cúng dường.
Khi làm lễ Hộ ma, nên chọn lựa thật kỹ
những thanh gỗ, bôi bơ vào hai đầu, đốt đủ
tám nghìn thanh. Hạnh ban đầu đã làm
xong, những điều mà lòng người mong cầu,
đều được thành tựu”.
Đây là phép Hộ ma lấy Bất động minh
vương làm vị tôn chính, đốt tám nghìn
thanh gỗ có tẩm sữa. Còn về cách thức tu
phép Hộ ma, làm trước, số ngày, v.v... thì
tùy theo chỗ các phái truyền mà có khác.
BÁT THỜI
.....
Tám thời. Phép chia thời khắc của Ấn
độ. Ngày đêm được chia làm tám thời, ngày
BÁT THỜI

bốn thời, đêm bốn thời, và mỗi thời lại đều
có bốn phần. Nhưng trong Thánh giáo thì
chỉ lấy sáu thời làm khuôn phép, chứ không
theo thế tục. [X. Đại đường tây vực kí Q.2;
Nam hải ký qui nội pháp truyện Q.3].
BÁT THỦY
Tám sông. Tức là tám con sông lớn ở
Ấn độ đưọc ghi chép trong kinh Niết bàn:
1. Sông Hằng (Phạm: Gaígà)
2. Sông Diêm ma la (Phạm: Yamunà)
3. Sông Tát la (Phạm: Sarabhu)
4. Sông A di la bạt đề (Phạm:Aciravatì)
5. Sông Ma ha (Phạm: Mahì)
6. Sông Tân đầu (Phạm: Sindhu)
7. Sông Bác xoa (Phạm:Vakwu)
8. Sông Tất đà (Phạm:Sìtà). [X. kinh
Niết bàn (bản Nam) Q.3 phẩm Trường thọ].
BÁT THỨC
Tám thức. Phạm:awỉau vijĩànàni. Tám
thức: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý, mạt na, a
lại da thuộc tâm pháp trong năm vị pháp
của hành phái Du già và tông Pháp tướng.
Trong đây, sáu thức mắt, tai v.v... là theo
căn mà đặt tên; thức a lại da dựa vào nghĩa
thu giữ nhân quả của các pháp, cũng tức là
theo tự tính của nó mà đặt tên. Hoặc gọi
năm thức mắt, tai v.v... là năm thức trước,
thức ý là thức thứ sáu, thức mạt na là thức
thứ bảy, thức a lại da là thức thứ tám. Lại
nữa, từ thức mắt đến thức mạt na đều do
thức a lại da sinh ra và chuyển đổi, nên
được gọi chung là chuyển thức hoặc bảy
chuyển thức, vì thức a lại da là nhân của
bảy chuyển thức nên gọi là thức gốc (căn
bản thức), thức hạt giống (chủng tử thức).
Lại có thuyết chia tám thức làm ba thức
năng biến: thức a lại da gọi là năng biến
thứ nhất, thức mạt na là năng biến thứ hai,
sáu thức đầu là năng biến thứ ba.
Nếu đứng về phương diện tính của tám

thức mà nói, thì tính của sáu thức đầu là
phân biệt các pháp một cách rõ ràng, duyên
theo sáu đối tượng (cảnh) sắc, thanh, hương,
vị, xúc, pháp, và có đủ cả ba tính thiện, ác,
vô ký (không thiện không ác); tính của thức
mạt na là thường xét nét suy nghĩ, là tính
“hữu phú vô ký” (tính vô ký hay che lấp
tâm tính), chỉ duyên theo kiến phần của
thức a lại da làm nội ngã (cái ta ở bên trong)
của mình; tính của thức a lại da là vô phú
vô ký (tính vô ký không che lấp tâm tính),
vì hành tướng của nó nhỏ nhiệm duyên
với khí thế giới (thế giới vật lý), chủng tử,
và căn thân do chính nó biến ra. Các nhà
Địa luận chủ trương a đà na (thức mạt na)
là thức mê vọng, a lại da là thức chân thực.
Các nhà Nhiếp luận thì cho a lại da là thức
mê vọng, rồi lập riêng thức thứ chín gọi là
vô cấu tịnh thức (thức trong sạch không
cáu bẩn). Các nhà Duy thức thì bảo chỉ có
tám loại thức mà thôi, và các thức này đều
là tính y tha khởi, tức chẳng phải là thức
chân thường trong sạch. [X. kinh Nhập lăng
già Q.8 phẩm Sát na; luận Thành duy thức
Q.7; Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương
Q.1 phần cuối].
BÁT THỨC DUYÊN CẢNH QUẢNG HIÊP
Tám thức duyên cảnh rộng hẹp. Tám
thức do tông Duy thức thành lập, các cảnh
(đối tượng) mà tám thức duyên theo có rộng,
hẹp khác nhau:
1. Thức mắt, duyên theo cảnh duy thực
duy lượng, nghĩa là khi mắt thấy sắc, thì
liền có thức sinh, duyên theo sắc có thực
như xanh, vàng, đỏ, trắng, gọi là tính cảnh
(cảnh có thực hiện thấy ở trước). Thức này
đối cảnh, gọi là hiện lượng (thấy sắc hiện
trước mà hay đo lường). Vì mắt chỉ thấy
sắc, chưa khởi phân biệt, nên cảnh được
duyên theo hẹp.
BÁT THỦY

2. Thức tai, duyên theo cảnh duy thực
duy lượng, nghĩa là khi tai nghe tiếng thì
liền có thức sinh, hay nghe tiếng nói có
thực, gọi là tính cảnh. Thức này đối cảnh
gọi là hiện lượng. Vì tai chỉ nghe tiếng, chưa
khởi phân biệt, nên cảnh được duyên theo
hẹp.
3. Thức mũi, duyên cảnh duy thực duy
lượng, nghĩa là khi mũi ngửi mùi, thì liền
có thức sinh, ngửi mùi có thật, như thơm
hôi, gọi là tính cảnh. Thức này đối cảnh, gọi
là hiện lượng. Vì nó chỉ ngửi mùi, chưa khởi
phân biệt, nên cảnh được duyên theo hẹp.
4. Thức lưỡi, duyên cảnh duy thực duy
lượng, nghĩa là khi lưỡi nếm vị thì liền có
thức sinh, nếm vị có thật như mặn, chua,
đắng, lạt, gọi là tính cảnh. Thức này đối
cảnh, gọi là hiện lượng. Vì nó chỉ nếm vị,
chưa khởi phân biệt, nên cảnh được duyên
theo hẹp.
5. Thức thân, duyên cảnh duy thực duy
lượng, nghĩa là khi thân chạm biết, liền có
thức sinh, duyên sự va chạm có thật, như
trơn, mịn, ráp, cứng v.v..., gọi là tính cảnh.
Cái mà thức này duyên theo, được gọi là
hiện lượng. Vì nó chỉ mới chạm biết, chưa
khởi phân biệt, nên cảnh được duyên theo
hẹp.
6. Thức ý, duyên khắp tất cả, thông suốt
hai lượng giả và thật. Nghĩa là tâm thức
này duyên khắp cảnh hiện trước có thật,
rồi trên những cảnh thật ấy, phân biệt tướng
dài, ngắn, vuông, tròn v.v... gọi là giả. Thức
này đều duyên theo ba cảnh (tính cảnh, độc
ảnh cảnh, đới chất cảnh) và đủ cả ba lượng
(hiện lượng, tỉ lượng, phi lượng). Vì thức
này có thể phân biệt khắp các cảnh giả thật,
cho nên cảnh được duyên theo rộng.
7. Thức thứ bảy, kiến phần duy giả duy
thực. Nghĩa là thức này không phân biệt

thể tướng, nương vào thức thứ tám mà dấy
sinh, lại duyên kiến phần của thức thứ tám
mà làm tướng phần, phân biệt tính lường,
thường bám lấy thức thứ tám làm ta, tâm
hay duyên theo là giả, cảnh được duyên
theo là thật. Vì thức này chỉ khởi ngã chấp,
sinh các tập khi, không thể duyên khắp
các cảnh, nên cảnh được duyên theo rất
hẹp.
8. Thức thứ tám, duyên theo căn thân,
khí giới duy thực duy lượng. Căn thân, tức
là các căn mắt, tai, mũi, lưỡi, thân v.v...;
Khí giới, là giới đồ dùng, tức thế giới giống
như đồ dùng để chứa đựng. Nghĩa là thức
căn bản này chứa đựng hết thảy hạt giống
của các pháp nhơ, sạch, tất cả căn thân khí
giới đều nương vào thức này mà dấy sinh.
Thân căn và khí giới này là tướng phần
của tám thức, là đối tượng (cảnh) để tám
thức duyên theo, là lượng hiện trước có
thật, cho nên cảnh được duyên theo rất
rộng.
BÁT THỨC NGŨ TRÙNG
Năm lớp tám thức. Là phép quán do
tông Pháp tướng đặt ra. Tức dựa vào tám
thức để quán tưởng năm lớp duy thức.
Nghĩa là quán tưởng lý muôn pháp duy thức
từ nông đến sâu. (xt. Ngũ Trùng Duy Thức).
BÁT THỨC QUI CỦ BỔ CHÚ
Gồm 2 quyển. Ngài Phổ thái đời Minh
soạn. Thu vào Đại chính tạng tập 45. Văn
gọn, nghĩa sâu, có thể được coi là tinh tủy
của Duy thức học.
Bồ tát Thế thân đã rút lấy phần tinh
túy trong luận Du già 100 quyển mà cô đọng
thành 30 bài tụng, mở đường cho người
sau dễ vào Duy thức học.Về sau, qua mười
vị luận sư như ngài Hộ pháp v.v... giải thích
quá rộng, nên đã trở thành phức tạp khó
hiểu. Bởi vậy, sau khi từ Thiên trúc (Ấn
độ) về nước, ngài Huyền trang đã tổng hợp
một trăm bản luận của các luận sư mà soạn
BÁT THỨC QUI CỦ BỔ CHÚ

thành luận Thành duy thức 10 quyển, đến
đây, Duy thức học mới được đại thành. Sau,
ngài Huyền trang lại rút lấy phần tinh túy,
soạn thành Bát thức qui củ 1 quyển 4
chương, 12 bài tụng, 48 câu, văn tuy giản
lược nhưng nghĩa rất sâu xa, đời sau có nhiều
bản chú giải, nhưng chỉ sách Bát thức qui củ
bổ chú là ngắn gọn và sáng sủa hơn cả.
Nội dung của bản chú giải này là vấn đề
Tâm, Ý, Thức. Cả bộ gồm 12 bài kệ tụng:
ba bài đầu giải thích rõ về tâm vương, tâm
sở và sự tương ứng sinh khởi của năm thức
trước; ba bài kế tiếp giải rõ ba tính, ba lượng
và những tâm sở tương ứng của thức thứ
sáu; ba bài tiếp nữa giải rõ thức thứ bảy, và
ba bài cuối cùng giải thích rõ thức thứ tám.
BÁT THỨC QUI CỦ TỤNG
Gồm 4 chương 12 bài tụng 48 câu. Ngài
Huyền trang đời Đường soạn. Trình bày
một cách đại khái về học thuyết Duy thức,
chú trọng nói rõ vấn đề tâm thức là trung
tâm của học thuyết Duy thức.
Nội dung: ba bài tụng đầu nói về năm
thức trước, bài 4 đến 6 nói về thức thứ sáu,
bài 7 đến 9 nói về thức thứ bảy, ba bài cuối
nói về thức thứ tám.
Sách này ở đời Minh, có rất nhiều bản
chú thích, trong đó, các bản sau đây được
xem như nổi tiếng hơn cả:
- Bát thức qui củ bổ chú của Phổ thái (2
quyển).
- Bát thức qui củ bổ chú chính nghĩa
của Minh dục (1 quyển).
- Bát thức qui củ trực giải của Trí húc (1
quyển).
Bát thức qui củ toản thích của Quảng
ích (1 quyển).
BÁT THỨC TÂM VƯƠNG
Tám thức mắt, tai v.v... đều có tâm
vương và tâm sở. Bản thể của thức là tâm

vương, tương ứng với tâm vương mà khởi
lên tác dụng riêng là tâm sở, tức như tác ý,
xúc, thụ v.v... là tâm sở hữu pháp, gọi tắt là
tâm sở (tác dụng của tâm).
BÁT TIÊM KÊ
Tám kệ dần dần. Bạch cư dị đời Đường
đã dựa vào tám chữ quán, giác, định, tuệ,
minh, thông, tế, xả, mà làm tám bài kệ tụng,
mỗi chữ một bài. Tám chữ này là cửa đưa
vào đạo dần dần, cho nên gọi là Bát tiệm
kệ. Tám kệ ấy là:
1. Quán: dùng mắt trong tâm, quán
tướng ngoài tâm, từ đâu mà có? Do đâu mà
mất? Xét đi xét lại, thì rõ chân vọng.
2. Giác: chân tâm vẫn đó, vì vọng
che lấp, nếu rõ chân vọng, trong đó giác
sinh, chẳng hề lìa vọng, mà được chân
không.
3. Định: chân nếu không diệt, vọng liền
chẳng sinh, nguồn của sáu căn, như nước
phẳng lặng, đó là thiền định, thoát khỏi
sống chết.
4. Tuệ: dùng định chuyên chú, định còn
ràng buộc, dùng tuệ giúp sức, tuệ không trệ
ngại, như ngọc trên mâm, mâm định ngọc
tuệ.
5. Minh: định tuệ hợp nhau, trở nên
sáng tỏ, soi rọi muôn vật, vật hiện nguyên
hình, như gương tròn lớn, có ứng không
tình.
6. Thông: tuệ cực thì sáng, sáng tức
không tối, sáng cực liền thông, thông thì
không ngại, không ngại là sao? Biến hóa tự
tại!
7. Tế: sức thông chẳng thường, ứng
niệm mà biến, tướng biến chẳng có, tùy cầu
mà thấy, là đại từ bi, dùng một từ bi, cứu
giúp muôn người.
8. Xả: đã hết các khổ, đại bi cũng bỏ,
khổ đã chẳng thật, bi cũng là giả, bởi thế
BÁT THỨC QUI CỦ TỤNG

chúng sinh, thật không ai độ. [Cảnh đức
truyền đăng lục Q.29].
BÁT TỔ TƯƠNG THỪA
I. Bát tổ tương thừa. Tám tổ nối nhau.
Thuyết này do tông Tịnh độ Nhật bản lập.
Trong Tịnh độ chân tông phó pháp truyện,
Kiến thánh cảnh đã dựa theo những sách
luận của các ngài Mã minh, Long thụ, Thiên
thân, Bồ đề lưu chi, Đàm loan, Đạo xước,
Thiện đạo và Nguyên không nói về Tịnh
độ, mà lập thành hệ thống Bát tổ tương
thừa.
1. Ngài Mã minh soạn luận Đại thừa
khởi tín, kiến lập phương tiện sinh về Tịnh
độ không trở lui.
2. Ngài Long thụ soạn luận Đại trí độ,
trình bày rõ nghĩa sự tướng cõi Tịnh độ
của PhậtA di đà; và trong luận Thập trụ
tì bà sa phẩm Dị hành, ngài chia rõ hai
đường tu hành dễ và khó, rồi lại định ra
mười hai cách thức lễ bái để cầu sinh về
nơi an dưỡng.
3. Ngài Thiên thân soạn Vô lượng thọ
kinh ưu ba đề xá (cũng gọi luận Vô lượng
thọ) nói rõ về hành nghiệp vãng sinh.
4. Bồ đề lưu chi dịch nhiều kinh luận,
trong số đó có luận Vô lượng thọ. Ngài
Lưu chi đem pháp trường sinh bất tử là
kinh Quán vô lượng thọ trao cho ngài Đàm
loan.
5. Ngài Đàm loan chú giải luận Vãng
sinh, soạn Di đà kệ phụng tán đại kinh (kinh
Vô lượng thọ bản 2 quyển) và An lạc độ
nghĩa nói rõ về tướng Tịnh độ, và lại dựa
theo thuyết khó làm, dễ làm của bồ tát Long
thụ mà nói rõ tự lực khó làm, tha lực dễ
làm, rồi ra sức khuyên mọi người cầu sinh
về Tịnh độ.
6. Ngài Đạo xước vốn chuộng kinh Niết
bàn, mở rộng tông chỉ Phật tính, giảng kinh

Niết bàn hai mươi bốn lần, vào sâu nơi
huyền nhiệm, kiêm việc truyền bá Tịnh độ,
soạn An lạc tập.
7. Ngài Thiện đạo yết kiến ngài Đạo
xước, nhận lãnh kinh Quán vô lượng thọ,
rồi soạn Quán kinh sớ định rõ khuôn phép
xưa nay, còn định các nghi thức tu niệm để
cầu vãng sinh, như Pháp sự tán, Vãng sinh
lễ tán, Quán niệm pháp môn, Ban chu tán
v.v...
8. Ngài Nguyên không đọc Quán kinh
sớ thâm tâm thích của ngài Thiện đạo, thình
lình tỉnh ngộ về bản nguyện của đức Phật
A di đà, bèn chuyên tu niệm Phật, chép
Tuyển trạch bản nguyện niệm Phật tập 1
quyển, thành lập tông Tịnh độ giáo rất thịnh
hành ở Nhật bản.
II. Bát tổ tương thừa. Thuyết này
do tông Chân ngôn của Nhật bản lập.
Lấy đức Đại nhật Như lai, bồ tát Kim
cương tát đỏa và các ngài Long mãnh,
Long trí, Kim cương trí, Bất không, Huệ
quả, Không hải v.v... làm “Phó pháp bát
tổ” (tám tổ trao phó pháp cho nhau).
Trong tám tổ trên đây, trừ đức Đại nhật
Như lai, bồ tát Kim cương tát đỏa ra, thêm
hai ngài Thiện vô úy và Nhất hạnh vào,
thì thành là “Truyền trì bát tổ” (tám tổ
truyền nối nhau mà giữ gìn). Sự truyền
nối huyết mạch của hai bộ một đôi này,
gọi là “Đẳng diệp”. Ngoài ra, còn có người
cho thuyết hai bộ truyền riêng, thuyết ba
bộ truyền thừa, chỉ có Kim cương giới thì
thêm ngài Văn thù vào giữa Kim cương
tát đỏa và Long mãnh là có khác. Thai
tạng giới thì bỏ Long mãnh mà thêm
Huyền siêu, và cho ba ngài Kim cương trí,
Bất không và Nhất hạnh là bàng hệ
(không phải hệ phái chính).
Thuyết ba bộ truyền ba có hai loại: ngài
Tối trừng lập ba bộ Kim cương giới, Thai
tạng giới và Tạp bộ. Ngài Viên nhân lập ba
bộ Kim cương giới, Thai tạng giới và Tô tất

địa pháp, biểu đồ như sau: BÁT TỔ TƯƠNG THỪA

BÁT TÔNG
.....
I. Bát tông. Tám tông. Chỉ tám tông
phái của Phật giáo Đại thừa lưu truyền ở
Trung quốc. Đó là: Luật tông, Tam luận
tông, Tịnh độ tông, Thiền tông, Thiên thai
tông, Hoa nghiêm tông, Pháp tướng tông
và Mật tông.
II. Bát tông. Tám tông do ngài Khuy
cơ(Từ ân) thuộc tông Pháp tướng đời
Đường lập ra để phán định và giải thích
Phật pháp Tiểu thừa và Đại thừa, gọi là Từ
ân bát tông. Đó là: Ngã pháp câu hữu tông,
Hữu pháp vô ngã tông, Pháp vô khứ lai
tông, Hiện thông giả thực tông, Tục vọng
chân thực tông, Chư pháp đãn danh tông,
Thắng nghĩa giai không tông, Ứng lí viên
thực tông.
III. Bát tông. Tám tông phái Phật giáo
lưu truyền ở Nhật bản: Hoa nghiêm, Pháp
tướng, Tam luận, Thành thực, Câu xá ở
Nam đô (Nara) và Thiên thai, Chân ngôn
ở Bình an (Heian).
BÁT TÔNG CƯƠNG YẾU
Gồm hai quyển. Ngài Ngưng nhiên ở
chùa Đông đại Nhật bản soạn. Nội dung
ghi chép một cách đại lược về sáu tông:
Tam luận, Pháp tướng, Hoa nghiêm, Luật,
Thành thực ở Nam đô (Nara) và Thiên thai,
Chân ngôn ở Bình an (Heian).
Quyển thượng trình bày sơ lược về lịch
sử Phật giáo của ba nước Trung hoa, Nhật
bản, Ấn độ và đại khái về ba tông Câu xá,
Thành thực, Luật v.v... Quyển hạ tường
thuật tóm tắt về các tông Pháp tướng, Tam
luận, Thiên thai, Hoa nghiêm, Chân ngôn
v.v... Cuối quyển bàn thêm về Thiền tông
và Tịnh độ tông.
Sách này được viết theo thể tài hỏi đáp,
nội dung trình bày sơ lược về mỗi tông,

như tên tông, kinh điển nương theo, hệ
thống truyền thừa và giáo nghĩa. Lời văn
rất gọn gàng sáng sủa, trước nay ở Nhật
bản, sách này được những người mới học
Phật pháp dùng làm sách nhập môn và được
lưu truyền rộng rãi.
Những sách chú sớ về tác phẩm này có
Khải mông lục 5 quyển của Tiềm long,
Khảo chứng 2 quyển của ngài Huyền châu,
Quan đạo 5 quyển của Xuân đổng, Tư kí 2
quyển của Nghĩa thành và Giảng nghĩa 3
quyển của Giác thọ.
BÁT TÔNG TỔ SƯ
...........
Tổ sư tám tông. Chỉ bồ tát Long thụ. Sự
ra đời của ngài Long thụ là ứng hợp với lời
đoán trước (huyền kí) trong kinh Lăng già,
sẽ là người làm rạng rỡ nền Phật giáo Đại
Viên
Nhân
Thành
Lập
* Kim cương giới: Đại nhật - Kim
tát - Long mãnh - Kim trí - Bất
không -Thuận hiểu -Tối trừng
* Thai tạng giới: Đại nhật - Kim
tát - Vô úy - Nghĩa lâm - Thuận
hiểu - Tối trừng
* Tạp bộ: Thích ca - Bồ đề lưu
chi - Vô cực cao - Giang bí - Linh
quang - Duy tượng - Tối trừng
* Kim cương giới: Đại nhật - Kim
tát - Long thụ - Long trí - Bất
không - Nhất hạnh - Tuệ
quả - Huệ định - Nghĩa tháo
* Thai tạng giới: Đại nhật - Kim
tát - Long trí - Vô úy - Nhất
hạnh - Huệ lãng
*Tô tất địa pháp: Đại
nhật - Kim tát - Long trí - Kim
trí - Vô úy - Bất không -Nhất
hạnh - Huệ định - Nghĩa tháo
Tối

Trừng
Thành
Lập
BÁT TÔNG

thừa và quả đã như thế. Học thuyết của
ngài rất rộng, có quan hệ giáo nghĩa với các
tông Phật giáo Đại thừa, cho nên tất cả tám
tông Đại thừa đều tôn ngài làm tổ sư. [X.
Bát Tông Cương Yếu].
BÁT TRA
...
Phạm:Paỉỉa.Một bức lụa lớn không
có nẹp (như những điều của ca sa), gọi là
bát tra, dùng để che thân. Dịch ý: bức lụa,
áo không khâu may.
Hữu bộ tì nại da quyển 23 (Đại 23, 748
trung) nói: “Dệt lụa làm bát tra (bát tra là
bức lụa lớn bằng khổ ca sa, nhưng không
có điều nẹp. Ở Trung quốc không có loại
áo này, mà chỉ có áo vải mịn. Áo, bản tiếng
Phạm đều gọi là bát tra, Hán dịch là mạn
điều)” (áo không văn sức). Phạm ngữ tạp
danh (Đại 54, 123 thượng) nói: “Lụa gọi là
bát tra”.
BÁT TRIỀN
Tám phiền não gốc. Triền (trói buộc),
là tên gọi khác của phiền não, vì phiền não
trói buộc chúng sinh trong lao ngục sống
chết, cho nên gọi phiền não là triền. Tám
phiền não ấy là:
1. Không thẹn: đối với tội lỗi đã gây ra,
không biết tự thẹn.
2. Không hổ: đối với tội ác mình đã gây
ra, không biết xấu hổ với người khác.
3. Ghen ghét: đối với việc tốt của người,
lòng mình không vui.
4. Bỏn xẻn: đối với của cải và pháp bảo,
sinh tâm bỏn xẻn.
5. Hối tiếc: đối với việc lành đã làm,
sinh ra hối tiếc.
6. Ngủ: ngủ nhiều khiến tâm mờ tối.
7. Thô động: cử chỉ thô động, khiến
tâm tán loạn, không yên tĩnh.
8. Li bì: tâm thường mơ màng nặng nề.

[X. luận Câu xá Q.21; luận Đại tì bà sa
Q.47, Q.50].
BÁT TRUNG CHÂU
..........
Tám châu cỡ trung bình (cỡ vừa). Phạm:
awỉadvìpa.Ở bên cạnh bốn châu lớn: Nam
thiệm bộ, Đông thắng thần, Tây ngưu hóa
và Bắc câu lô, đều có hai châu cỡ vừa phụ
thuộc mỗi châu, cộng thành tám Trung
châu:
1. Hai Trung châu của châu Nam thiệm
bộ: Giá mạt la châu (Phạm:Càmara), dịch
là Miêu ngưu châu; Phiệt la giá mạt la châu
(Phạm: Varacàmara), dịch là Thắng miêu
ngưu châu.
2. Hai Trung châu của châu Đông
thắng thân: Đề ha châu (Phạm: Deha), dịch
là Thân châu; Tì đề ha châu (Phạm:
Videha), dịch là Thắng thân châu.
3. Hai Trung châu của châu Tây ngưu
hóa: Xá đế châu (Phạm:Sàỉha) dịch là Siểm
châu; Ốt đát la mạn đát lí noa châu (Phạm:
Uttaramantrìịa), dịch là Thượng nghi
châu.
4. Hai Trung châu của châu Bắc câu lô:
Củ lạp bà châu (Phạm: Kurava), dịch là
Thắng biên châu; Kiêu lạp bà châu (Phạm:
Kaurava) dịch là Hữu thắng biên châu.
Kinh điển Phật nói rằng các châu này,
đều có người ở. [X. Câu xá luận tụng sớ
Q.11].
BÁT TƯ BA (1239-1280)
Tên Tây tạng: Chos-rgyal-hphags-pa.
Cũng gọi Phát tư bát, Phát hợp tư ba, Bát
hợp tư ba, Bạt tư phát, Phạ khắc tư ba. Vị
tăng học giả của Lạt ma giáo Tây tạng, là tổ
sư đời thứ năm của phái Tát ca. Sư sinh ra
trong một giòng họ của phái Tát ca, mười
lăm tuổi đã làm thầy truyền giới cho vua
Thế tổ nhà Nguyên là Hốt tất liệt, đồng
BÁT TƯ BA

thời, trở thành vị cố vấn về tôn giáo. Năm
mười chín tuổi, sư đã dùng quan điểm Phật
giáo để phê phán kinh Lão tử hóa hồ và
biện luận phá đạo sĩ.
Sau, Bát tư ba vào Mông cổ, được Hốt
tất liệt tôn làm Quốc sư, thống lĩnh Tổng
chế viện, quản lí Phật giáo toàn quốc và
công việc của địa khu Tây tạng, nghiễm
nhiên trở thành vị lãnh đạo Phật giáo Trung
quốc. Sư lại được giao sứ mệnh sáng chế
văn tự Mông cổ. Sư lấy chữ Tây tạng làm
nền tảng để đặt ra chữ Mông cổ, tức là
“văn Bát tư ba”, vua ban hiệu cho sư là Đại
bảo pháp vương. Sư từng giảng luận Chương
sở tri 2 quyển (bản
Hán dịch hiện còn)
cho Thái tử Chân
kim nghe.
NămChí
nguyên 13 (1276),
sư trở về Tây tạng,
mở ra pháp hội
khúc di, tự giữ ngôi
Pháp vương đời thứ
nhất của chùa Tát
ca. Các tác phẩm
soạn thuật của sư
gồm hơn 30 loại,
trong đó, Tát ca ngũ
tổ tập được lưu
truyền rất rộng. Sư
còn xúc tiến việc
giao lưu văn hóa
giữa Trung quốc và
Tây tạng, như đem
kĩ thuật ấn loát, nghệ thuật hí kịch truyền
vào Tây tạng, đem kĩ xảo kiến trúc, nghệ
thuật điêu khắc của Tây tạng truyền đến
Trung quốc. Do đó, sau thời đại Bát tư ba,
nhà Nguyên mới có sự qua lại mật thiết

với phái Tát ca.
Đệ tử của sư là Đảm ba (Tạng:Dampa,
1230-1303), lúc làm quan dưới thời Hốt tất
liệt và Nguyên thành tông, đã hết sức chấn
hưng Phật giáo. [X. Phật tổ thống kỉ Q.48;
Nguyên sử liệt truyện 89]
BÁT TỬ
.....
Tám con. Tức bốn ông vua giòng Thích
ca ở Ấn độ, mỗi vua sinh ra hai con, cộng
là tám người con. Cũng gọi Tứ vương sinh
bát tử (bốn vua sinh tám con).
Cứ theo Thích ca phổ quyển 1 chép,
thì bốn vua là: Tịnh phạn vương, Bạch
phạn vương, Hộc phạn vương và Cam lộ
phạn vương, đều là con của vua Sư tử giáp.
Tám người con của bốn vua là:
1. Vua Tịnh phạn: con trưởng là Tất
đạt đa (tức Phật Thích ca mâu ni), con thứ
là Nan đà.
2. Vua Bạch phạn: con trưởng là Điều
đạt, con thứ là A nan.
3. Vua Hộc phạn: con trưởng là Ma ha
nam (theo Phật xuất gia và là người được
độ đầu tiên ở vườn Lộc dã), con thứ là A
na luật (Thiên nhãn bậc nhất).
4. Vua Cam lộ phạn: con trưởng là Bà
sa, con thứ là Bạt đề (theo Phật xuất gia,
cũng được độ đầu tiên ở vườn Lộc dã).
BÁT TỰ BỐ TỰ
..............
Xếp đặt tám chữ. Tức là phép xếp đặt
tám chữ nói trong kinh Đại nhật phẩm A
xà lê chân thực trí và trong Đại nhật kinh
nghĩa thích quyển 12 phẩm A xà lê chân
thực trí. Tám chữ là:
1. Chữ (a), đặt ở trong tâm, là chỗ ở
của hết thảy Phật bộ.
2. Chữ (sa), đặt ở dưới ngực, là chỗ ở
của hết thảy Liên hoa bộ.
3. Chữ (hùô), đặt ở giữa khoảng chân
này, là chỗ ở của hết thảy Chấp kim cương.
4.Chữ (a), đặt ở dưới lưng,là địa luân

đệ nhất mệnh. Văn tự Bát Tư BÁT TỬ

5. Chữ (va), đặt ở rốn, quán tưởng
buộc cùng với thủy luân.
6. Chữ (ra), đặt ở tâm, quán tưởng
cùng với hỏa luân.
7. Chữ (hùô), đặt ở trán, quán tưởng
cùngvới phong luân tất cả phẫn nộ trì minh.
8. Chữ (kha), đặt trên chỏm đầu,
quán tưởng cùng với không luân.
BÁT TỰ VĂN THÙ
Văn thù tám chữ. Cũng gọi Bát tự văn
thù bồ tát. Vị tôn này lấy tám chữ (oô),
(à#), (vì), (ra), (hùô),
(kha), (ca), (ra#) làm
chân ngôn, vì thế gọi là
Bát tự văn thù. Lại trên
đầu có tết tám búi tóc,
cho nên cũng gọi Bát kế
văn thù bồ tát. Trong
trường hợp cầu tiêu trừ
tai nạn hoặc ác mộng,
thì trì tụng chân ngôn
này.
Hình tượng của vị
tôn này phóng ra ánh
sáng mầu vàng, ngồi
trên tòa sư tử vương, tay
phải cầm gươm trí tuệ, tay trái cầm hoa sen
xanh, trên đài sen để chày trí tuệ dựng thẳng.
Mạn đồ la (đàn tràng) của vị tôn này được
kiến lập làm ba lớp hoặc năm lớp, gọi là
Bát tự văn thù mạn đồ la. [X. kinh Văn thù
sư lợi pháp bảo tạng đà la ni].
BÁT TƯỚNG
Tám thứ tướng uy đức. Cũng gọi Thích
ca bát tướng, Bát tướng thành đạo, Như lai
bát tướng, Bát tướng thị hiện, Bát tướng tác
Phật. Là tám tướng thành Phật và cũng là
tám nghi thức giáo hóa chúng sinh trong
một đời của Phật.
Đó là :

1. Tướng từ cung trời Đâu suất xuống.
Lúc Bồ tát từ cung trời Đâu suất sắp
giáng thần, Ngài xem thấy nước Ca tì la vệ
trong cõi Diêm phù đề là nơi chư Phật thời
quá khứ đều sinh ra ở đấy, khi ấy Bồ tát
liền hiện ra năm điềm lành:
a. Phóng ánh sáng lớn
b. Quả đất chấn động
c. Cung điện của các vua bị che khuất
không hiện
d. Mặt trời, mặt trăng và các tinh tú
không chiếu sáng nữa
e. Hàng trời, rồng v.v... đều kinh sợ.
Hiện những điềm lành ấy rồi, Bồ tát
mới hạ sinh.
2. Tướng gá thai.
Lúc sắp gá thai, Bồ tát xem thấy vua
Tịnh phạn tính hạnh hiền từ, Ma da phu
nhân 500 đời trước đã từng làm mẹ Bồ tát,
nên Ngài đến đó gá thai. Người có căn cơ
lớn thấy Bồ tát ngồi trong lầu gác bằng gỗ
chiên đàn, người căn cơ nhỏ thì thấy Ngài
cỡi voi trắng sáu ngà, và vô lượng chư thiên
trỗi các kĩ nhạc, đi vào hông bên phải của
Bồ Tát Bát Tự Văn Thù
Đức Thế Tôn nói pháp
BÁT TƯỚNG

Ma da phu nhân, thân ánh ra ngoài sáng
như ở trong ngọc lưu li.
3. Tướng giáng sinh.
Ngài sinh ra vào ngày mồng tám tháng
tư, lúc ấy Ma da phu nhân ở trong vườn
Lâm tì ni, tay đang vin cành vô ưu thì Bồ
tát dần dần từ hông bên phải sinh ra, lúc
ấy dưới gốc cây mọc lên bảy hoa sen to
bằng bánh xe, Bồ tát đứng trên hoa đi vòng
bảy bước, đưa tay phải lên, nói (Đại 50, 16
thượng) : “Trong tất cả các trời người, ta là
bậc tôn quí hơn hết”. Bấy giờ, Long vương
Nan đà và Long vương Bạt nan đà ở giữa
hư không tuôn xuống hai thứ nước ấm và
mát rưới lên mình Thái tử, lúc ấy thân Ngài
lộ ra mầu vàng ròng, đầy đủ 32 tướng, phóng
ánh sáng lớn, chiếu khắp ba nghìn thế giới
đại thiên.
4. Tướng xuất gia.
Đến năm 19 tuổi, Thái tử đi dạo bốn
cửa thành, thấy tướng già, bệnh, chết, chán
cõi đời vô thường, tâm nghĩ đến việc xuất
gia, bèn đến thưa vua cha xin cho xuất gia,
vua cha không bằng lòng, ngày mồng 7
tháng 2, thân Ngài phóng ra ánh sáng
chiếu tới cung trời Tứ thiên vương và cung
trời Tịnh cư. Chư thiên thấy rồi, đến chỗ
Thái tử, đầu mặt lễ dưới chân Ngài, bạch
rằng (Đại 50, 24 thượng): “Từ vô lượng
kiếp đến nay Ngài đã tu các hạnh nguyện,
nay chính là lúc đã thành thục”. Vào lúc
đêm khuya, Thái tử lên ngựa đến rừng
khổ hạnh của ông tiên Bạt già cạo bỏ râu
tóc.
5. Tướng hàng ma.
Lúc sắp thành đạo dưới gốc cây bồ đề,
quả đất rúng động, Bồ tát phóng ánh sáng
lớn che khuất cung điện của ma. Khi ấy,
ma Ba tuần liền sai ba người con gái đến
làm loạn tịnh hạnh của Ngài, Bồ tát dùng

sức thần biến ba con ma trẻ đẹp thành các
bà già. Ma vương nổi giận, hạ lệnh cho tất
cả quân ma nổi sấm sét, mưa tuôn xuống
những viên sắt nóng, bánh xe dao, gậy gộc,
cung tên bắn ra để hại Thái tử, nhưng các
thứ ấy đều dừng lại giữa hư không và biến
thành hoa sen, không hại được Thái tử.
Bọn ma vương buồn rầu, thất vọng và giải
tán.
Từ dưới lên trên : Đản Sinh, Hàng Ma, Thành
Đạo, Sơ Chuyển Pháp Luân, Niết Bàn
BÁT TƯỚNG

6. Tướng thành đạo.
Sau khi hàng phục quân ma, Bồ tát
phóng ánh sáng lớn rồi vào định. Trong
định, Ngài thấy suốt hết các việc thiện ác
đã làm ở các kiếp quá khứ, việc sinh đây
chết kia... Ngày mồng 8 tháng chạp, lúc sao
mai mọc, Ngài hoát nhiên đại ngộ, được
đạo Vô thượng, thành tối chính giác.
7. Tướng nói pháp.
Sau khi thành đạo, Bồ tát muốn nói
pháp để độ chúng sinh, nhưng lại tự nghĩ
(Đại 50, 36 hạ): “Các chúng sinh không
thể tin nhận được đạo của ta (...), nếu ta ở
đời cũng không có ích lợi gì, chi bằng vào
Niết bàn vô dư thì hơn”. Ngay khi ấy, Phạm
thiên đến trước bạch Phật (Đại 50, 37
trung): “Bạch Thế tôn! Ngày nay biển pháp
đã đầy, cờ pháp đã dựng, trống pháp đã
đặt, tất cả đều sẵn sàng nay đã đúng lúc,
tại sao Ngài lại định bỏ hết thảy chúng
sinh mà vào Niết bàn, không chịu nói
pháp?”. Bấy giờ, đức Như lai nhận lời thỉnh
cầu của Phạm thiên, Ngài liền đến vườn
Lộc dã, trước hết vì năm ông Kiều trần
như quay bánh xe pháp Tứ đế, rồi về sau
lần lượt nói các giáo pháp Đại thừa, Tiểu
thừa.
8. Tướng Niết bàn.
Đức Như lai hóa độ thế gian được 45
năm thì vào Niết bàn. Ngày 15 tháng 2
Ngài ở thành Câu thi na, giữa hai cây sa
la, nằm trên giường bảy báu, khu rừng bỗng
nhiên biến thành mầu trắng giống như
bạch hạc. Bấy giờ, đức Thế tôn nhận bữa
cơm cuối cùng do Trưởng giả Thuần đà
cúng dường rồi Ngài bảo bồ tát Văn thù
sư lợi (Đại 50, 70 hạ): “Các thiện nam tử
hãy tự tu tâm, cẩn thận chớ buông thả!”.
Thế rồi, vào nửa đêm đức Như lai nhập
Niết bàn. Bấy giờ là năm 383 trước kỉ

nguyên.
Sau khi đức Phật vào Niết bàn, các trời
người dùng nghìn tấm lụa quấn quanh thân
Ngài, làm áo quan bằng bảy thứ báu, tẩm
đầy dầu thơm, chất các cây thơm, châm lửa
để đốt; đốt xong, thu lấy xá lợi chia làm
tám phần, xây tháp cúng dường.
Trên đây là tám tướng nói trong Tứ
giáo nghi quyển 7 và Thích ca phổ quyển
1 đến quyển 4, thông thường gọi là Tiểu
thừa bát tướng (Tám tướng Tiểu thừa).
Còn luận Đại thừa khởi tín thì không có
tướng Hàng ma mà thay vào đó bằng
tướng Trụ thai và gọi là Đại thừa bát
tướng, hoặc Bát tướng thành đạo theo
Phật giáo Bắc truyền.
Ngoài ra, Phật giáo Nam truyền còn có
thuyết Tứ đại sự (bốn việc lớn), như trong
Phật truyện bằng bia đá đã khắc bốn tướng:
Giáng đản, Thành đạo, Sơ chuyển pháp
luân, nhập Niết bàn, gọi là Tứ đại sự. Còn
những nơi thành tựu Tứ đại sự này thì gọi
là Tứ thánh địa.
[X. Thập địa kinh luận Q.3; Tổ đình sự
uyển Q.8]. (xt. Phật Diệt Niên Đại, Thích
Ca Mâu Ni).
BÁT UẾ
.....
Tám thứ nhơ bẩn. Chỉ cho tám hành
vi của tỉ khưu không phù hợp với giới luật:
1. Tậu ruộng làm nhà, tỉ khưu nên ở
chung với chư tăng, siêng tu đạo xuất thế
vô vi trong sạch, nếu tậu ruộng làm nhà
riêng để sống tự túc, thì đó là điều nhơ nhớp.
2. Trồng trọt hoa mầu, tỉ khưu nên chăm
tu đạo nghiệp, đối với việc mưu sống ở thế
gian, không sinh tham đắm, nếu không vì
chúng tăng, mà lo trồng trọt ruộng vườn
riêng cho mình, trở ngại việc tu đạo, thì đó
là điều nhơ nhớp.
3. Tích chứa thóc gạo, tỉ khưu nên xin
ăn để nuôi thân, sống đời trong sạch, nếu
không vì chúng tăng, mà chứa thóc gạo

riêng, thì đó là điều nhơ nhớp. 4. Nuôi dưỡng tôi tớ, tỉ khưu nên ở nơi BÁT UẾ

vắng vẻ, nhiếp tâm tu đạo, làm hạnh yên
vui, nếu không vì chúng tăng mà nuôi tôi
tớ, sai khiến họ làm việc, thì đó là điều nhơ
nhớp.
5. Nuôi dưỡng súc vật, tỉ khưu nên giữ
giới cấm, tâm từ không giết, nếu nuôi các
loài trâu ngựa, làm bẩn hạnh thanh tịnh,
thì đó là điều nhơ nhớp.
6. Tích chứa vàng bạc của báu, tỉ khưu
nên nêu cao đời sống thanh nhã, mình
không giữ nhiều vật dụng, nếu tham chứa
vàng bạc của cải ở thế gian, cho vay lấy lãi,
thì đó là điều nhơ nhớp.
7. Cất chứa những vật chạm trổ bằng
ngà voi, tỉ khưu nên vâng giữ giới của Phật,
chí sống giản dị, đối với các vật tốt đẹp,
không sinh tham luyến, mặc áo vải, ngồi
chiếu cỏ, thường nghĩ biết đủ. Nếu tham
đắm những vật trang diện hiếm có ở thế
gian, thì đó là điều nhơ nhớp.
8. Tích chứa nồi chảo bằng đồng, sắt
để tự nấu nướng, tỉ khưu ở trong chúng
tăng, nên cùng ăn chung với mọi người,
hoặc xin ăn để tự nuôi mình, gắng giữ
phạm hạnh, thành tựu đạo nghiệp. Nếu
cất giữ nồi chảo để tự nấu nướng, thì đó là
điều nhơ nhớp.
BÁT VẠN ĐỊA NGỤC
.............
Tám muôn địa ngục. Là tên gọi khác
của địa ngục A tị. Kinh Quán Phật tam
muội hải quyển 5 (Đại 15, 668 hạ) nói:
“Địa ngục A tị dọc ngang tám nghìn do
tuần. Bảy lớp thành sắt, bảy lớp lưới sắt
giăng bên trên, ở dưới có mười tám khu
cho tội nhân ở, bảy lớp rào bao quanh,
đều là rừng dao. (...) Mỗi khu tội nhân ở,
có tám vạn bốn nghìn con trăn và rắn sắt
phun độc phun lửa. (...) Năm trăm ức côn
trùng, loài trùng có tám vạn bốn nghìn

mỏ, đầu mỏ phun lửa như mưa xuống phía
dưới, tràn ngập thành A tị. Khi những côn
trùng này bay xuống, thì lửa mạnh ở ngục
A tị bốc cháy dữ dội, ánh lửa chiếu soi đỏ
rực tám vạn bốn nghìn do tuần”. Kinh
còn nói thêm: “Thành này có tám nghìn
tỉ sự khổ, khổ trong mọi cái khổ đều tập
trung ở thành này”. Địa ngục A tị còn gọi
là Bát vạn địa ngục. [X.luận Câu xá Q.11;
luận Đại tì bà sa Q.172]. (xt. Địa Ngục, A
Tị Địa Ngục).
BÁT VẠN KIẾP TIỂU THỪA
..............
Tám muôn kiếp Tiểu thừa. Chỉ cho quả
Dự lưu thứ nhất trong bốn quả Thanh văn.
Người đã chứng được quả này, trải qua tám
muôn kiếp liền phát tâm hướng tới Đại thừa,
vì thế gọi là Bát vạn kiếp Tiểu thừa. (xt. Tu
Đà Hoàn).
BÁT VẠN TẾ HẠNH
Tám muôn hạnh nhỏ nhiệm. Những
hành vi của một vị tỉ khưu hành sử hằng
ngày cần phải chú ý, được phối hợp thành
con số 84.000. Tức là: bốn uy nghi đi, đứng,
ngồi, nằm đều có hai trăm năm mươi giới,
tính là một nghìn (4x250=1000). Nếu thu
vào ba tụ tịnh giới, thì thành ba nghìn
(1000x3=3000). Lại phối với bảy chi giết
hại, trộm cướp, gian dâm, nói hai lưỡi, nói
độc ác, nói dối, nói thêu dệt, thì thành hai
vạn một nghìn (3000x7=21.000). Lại phối
hợp với bốn phiền não tham, sân, si, đẳng
phần (đủ cả tham sân si), thì thành tám
vạn bốn nghìn (21.000x4=84.000). Nếu chỉ
lấy số chẵn thôi, thì gọi Bát vạn (80.000) tế
hạnh.
Tịnh tâm giới quán pháp nói về sự khác
biệt giữa giới Đại thừa và giới Tiểu thừa, bảo
giới Bồ tát có tám vạn uy nghi, giới Thanh
văn có ba nghìn uy nghi. [X.Thủ lăng
nghiêm kinh văn cú Q.5]. (xt. Tam Thiên
Uy Nghi Bát Vạn Tế Hạnh).
BÁT VẠN ĐỊA NGỤC

BÁT VẠN THẬP NHỊ
...........
Tám vạn mười hai. Chỉ tám vạn bốn
nghìn pháp tạng và mười hai bộ kinh. Tám
vạn bốn nghìn pháp tạng biểu thị toàn bộ
giáo pháp do đức Phật nói; còn mười hai bộ
kinh là dựa theo hình thức và nội dung
của những giáo pháp do đức Phật nói mà
chia thành mười hai thể loại kinh. [X. kinh
Pháp hoa phẩm Kiến bảo tháp]. (xt. Bát Vạn
Tứ Thiên Pháp Tạng).
BÁT VẠN TỨ THIÊN
...........
Tám vạn bốn nghìn. Là tiếng hình
dung số lượng rất nhiều. Cũng gọi bát vạn.
Chủng loại phiền não rất nhiều, mượn số
tám vạn bốn nghìn để ví dụ mà gọi tám
vạn bốn nghìn phiền não, tám vạn bốn
nghìn trần lao. Giáo pháp do đức Phật nói
và ý nghĩa của nó rất là phức tạp, cho nên
cũng gọi chung là tám vạn bốn nghìn pháp
môn (tám vạn pháp môn), tám vạn bốn
nghìn pháp tạng (tám vạn pháp tạng), tám
vạn bốn nghìn pháp uẩn (tám vạn pháp
uẩn).
Cứ theo kinh Quán vô lượng thọ chép,
thì đức Phật A di đà có tám vạn bốn nghìn
tướng, mỗi tướng đều rất trang nghiêm tốt
đẹp, có thể phóng ra tám vạn bốn nghìn
ánh sáng.
Ngoài ra, địa ngục Vô gián ngang dọc
mỗi chiều tám vạn do tuần, chúng sinh trong
đó phải chịu tám vạn bốn nghìn thứ khổ,
vì thế cũng gọi tám vạn địa ngục. [X. Vãng
sinh yếu tập Q.thượng].
BÁT VẠN TỨ THIÊN BÊNH
..............
Tám vạn bốn nghìn bệnh. Tức là tám
vạn bốn nghìn phiền não. Dùng bệnh ví
dụ phiền não. Mà phiền não của phàm phu

thì vô cùng, khó có thể tính đếm được, bởi
thế, gọi một cách tổng quát là tám vạn bốn
nghìn. Đức Phật nói pháp là để chữa trị các
bệnh của chúng sinh, cho nên có tám vạn
bốn nghìn pháp môn.
BÁT VẠN TỨ THIÊN PHÁP TẠNG
.................
Tám vạn bốn nghìn pháp tạng. Chỉ cho
toàn bộ giáo pháp do đức Phật nói. Cũng
gọi bát vạn tứ thiên độ môn, bát vạn tứ
thiên pháp tụ, bát vạn tứ thiên pháp uẩn.
Nêu số chẵn thì gọi Bát vạn pháp tạng, Bát
vạn tạng. Tạng, nghĩa là chứa đựng, bao
hàm. Đứng về phương diện giáo pháp do
đức Phật nói gọi là pháp tạng, đứng về
phương diện ý nghĩa của giáo pháp gọi là
pháp môn. Chúng sinh có tám vạn bốn
nghìn bệnh phiền não, đức Phật nói tám
vạn bốn nghìn pháp môn để đối trị bệnh
của chúng sinh.
Cứ theo Duy ma nghĩa kí quyển 7 của
ngài Tuệ viễn nói, thì cái gọi là tám vạn
bốn nghìn độ môn là trong ba trăm năm
mươi môn công đức của Phật, mỗi môn đều
có sáu độ bố thí, giữ giới, nhịn nhục, tinh
tiến, thiền định, trí tuệ, cộng lại thành 2100
(350x6) độ môn. Đối với các phiền não tham
dâm sân si mà chia thành bốn loại chúng
sinh, mỗi loại đều dùng 2.100 độ môn này
mà giáo hoá mở bày, hợp lại thành 84.000
(2.100x4) độ môn, một biến làm mười
(84.000x10), thành tám vạn bốn nghìn độ
môn. [X. Tát bà đa tì ni tì bà sa Q.1; luận
Câu xá Q.1].
BÁT VẠN TỨ THIÊN THÁP
Tám vạn bốn nghìn tháp. Nghĩa là rất
nhiều chùa tháp. Cứ theo Thiện kiến luật
tì bà sa quyển 1 nói, thì sau khi đức Phật
nhập diệt, vua A dục đã xây tám vạn bốn
nghìn tháp báu để thờ xá lợi của Ngài. Pháp
BÁT VẠN TỨ THIÊN THÁP

hiển truyện và Đại đường tây vực kí cũng
đều ghi chép thuyết này. [X. kinh A dục
vương Q.1; kinh Pháp hoa phẩm Dược
vương; A dục vương truyện Q.1]. (xt. A Dục
Vương Tháp).
BÁT VẠN TỨ THIÊN TRẦN LAO
Tám vạn bốn nghìn trần lao. Chỉ cho
tám vạn bốn nghìn phiền não của chúng
sinh. Trần lao (bụi bặm, nhọc nhằn), tên
gọi khác của phiền não. Ma ha chỉ quán
quyển 1 (Đại 46, 9 thượng) nói: “Mỗi một
trần có tám vạn bốn nghìn cửa trần lao”.
Vì phiền não hay làm bẩn chân tính của
người ta, khiến mọi người phiền nhọc, cho
nên gọi trần lao. Cũng tức là chúng sinh bị
phiền não tà kiến sai khiến không ngừng,
vòng quanh sống chết, không bao giờ hết.
Bàn về cội gốc trần lao, thì không ngoài
mười sử. Trong mười sử đều lấy một sử làm
chính, chín sử còn lại làm phụ, thì thành
một trăm sử (10x10=100). Tính theo ba đời,
mỗi đời có một trăm sử cộng thành ba trăm
sử (3x100=300 sử). Đời hiện tại một trăm,
vì thời gian qua nhanh, nên không bàn đến
vấn đề phụ trợ, đối với hai đời quá khứ, vị
lai có hai trăm, đều lấy một sử làm chính,
chín sử làm phụ, cộng thành hai nghìn, hợp
với một trăm của đời hiện tại thì thành hai
nghìn một trăm sử (200x10=2.000+100=2.100
sử). Lại phối với bốn loại chúng sinh nhiều
tham, nhiều sân, nhiều si và đẳng phần (tức
ba tâm tham sân si đồng loạt nổi dậy), mỗi
loại đều có hai nghìn một trăm, cộng thành
tám nghìn bốn trăm sử (2.100x4=8.400 sử).
Rồi phối với bốn đại (đất, nước, lửa, gió),
sáu suy (sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp
hay làm suy tổn các pháp tốt lành) là mười
yếu tố, mỗi yếu tố đều có tám nghìn bốn
trăm sử, tổng cộng thành tám vạn bốn nghìn
trần lao (10x8.400=84.000 sử=84.000 trần

lao). [X. luận Đại trí độ Q.59; Câu xá luận
kí Q.1; Hoa nghiêm kinh khổng mục
chương Q.3].
BÁT VẠN TỨ THIÊN TƯỚNG HẢO
Tám vạn bốn nghìn tướng tốt đẹp. Đức
Phật Vô lượng thọ có tám vạn bốn nghìn
tướng, mỗi tướng đều có tám vạn bốn nghìn
nét tốt đẹp. Xét về liệt ứng thân (tức hóa
thân của Phật), thì có ba mươi hai tướng
tám mươi vẻ đẹp còn thắng ứng thân thì có
tám vạn bốn nghìn tướng và vẻ đẹp. [X.
kinh Quán vô lượng thọ].
BÁT VỊ
Ngôi thứ sắp bát. Cũng gọi hành bát vị.
Trong nhà tăng, sáng dùng cháo, trưa thụ
trai, sắp đến giờ ăn, chúng tăng sắp đặt chỗ
ngồi tùy theo ngôi thứ. Trong Sắc tu bách
trượng thanh qui quyển 7 có bản vẽ chỉ
bày rõ ràng. [X. Sắc tu bách trượng thanh
qui quyển 6 Phó trai chúc điều; Tăng đường
thanh qui Q.1; Thiền lâm tượng khí tiên
Tọa vị môn]. (xt. Bị Vị).
BÁT VỊ
I. Bát vị. Tám hương vị. Tức là tám
pháp vị của đại Niết bàn mà đức Như lai đã
chứng được:
1. Thường trụ; nghĩa là lí của Niết bàn
này thường còn suốt ba đời quá khứ, hiện
tại, vị lai và thường ở khắp mười phương.
2. Tịch diệt, nghĩa là lí Niết bàn này
tuyệt đối vắng lặng vô vi, các khổ đau đều
diệt hết.
3. Bất lão, nghĩa là lí Niết bàn này không
đổi dời, không thêm bớt.
4. Bất tử, nghĩa là lí Niết bàn này từ xưa
không sinh, nay cũng không diệt.
5. Thanh tịnh, nghĩa là lí Niết bàn này
an trụ mát mẻ, sạch hết các chướng.
BÁT VẠN TỨ THIÊN TRẦN LAO

6. Hư thông, nghĩa là lí Niết bàn này
rỗng suốt linh thông, viên dung vô ngại.
7. Bất động, nghĩa là lí Niết bàn này
vắng lặng không động, mầu nhiệm vô vi.
8. Khoái lạc, nghĩa là lí Niết bàn này
không còn khổ sống chết bức bách, mà có
cái vui chân thường vắng lặng. [X. kinh
Niết bàn (bản Bắc) Q.3; kinh Đại ban nê
hoàn Q.2].
II. Bát vị. Tám mùi vị: ngọt, cay, mặn,
đắng, chua, lạt, chát, không mùi vị v.v....
[X. kinh Niết bàn (bản Bắc) Q.1, Q.4; Thích
thị yếu lãm Q.thượng; Chư thừa pháp số
Q.2].
BÁT VỊ
Tám giai vị. Những giai vị tu hành của
Viên giáo Pháp hoa. Viên giáo lấy “sáu tức”
làm thứ lớp, nhưng vì giai vị “Phần chân
tức” trong sáu tức dài quá nên phải mượn
52 giai vị của Biệt giáo để phối hợp mà lập
thành tám giai vị, trong đó, không bao gồm
“Lí tức” và “Danh tự tức” của Ngoại phàm.
Tám giai vị đó là: Ngũ phẩm đệ tử vị,
Thập tín vị, Thập trụ vị, Thập hành vị,
Thập hồi hướng vị, Đẳng giác vị, Diệu giác
vị. Trong đây, giai vị đầu là Ngũ phẩm đệ tử
vị được lập theo kinh Pháp hoa, còn bảy
giai vị kia được lập theo kinh Anh lạc.
Quan hệ được biểu đồ như sau:
BÁT VỊ TẰNG HỮU
..............
Tám pháp chưa từng có. Cứ theo bộ
Tăng chi tập 8 kinh 21 chép, thì ở thành
Tì xá li có một cư sĩ tên Úc già, đã thành
tựu được tám điều hiếm có là:
1. Mới thấy đức Thế tôn từ xa tới, tâm
liền sáng suốt trong sạch.
2. Đem tâm trong sạch sáng suốt lễ kính
đức Thế tôn, Ngài liền theo thứ tự nói các
pháp bố thí, giữ giới, sinh cõi trời, những tai

họa của sự tham muốn, tà hại, nhơ nhớp
tạp nhạp, và những công đức xa lìa các thứ
ấy cho ông nghe, khiến ông sinh tâm nhận
lãnh, tâm nhu thuận, tâm lìa chướng, tâm
vui mừng, tâm sáng sạch. Sau đó, đức Thế
tôn lại nói về chân lí của bốn đế khổ tập
diệt đạo. Cư sĩ Úc già nghe xong liền thấy
pháp, được pháp, biết pháp, ngộ pháp, hết
ngờ, trừ do dự, được đại vô úy và qui y Phật
Pháp Tăng, nhận giữ năm giới.
3. Cư sĩ Úc già có bốn người vợ trẻ, ông
đều đáp ứng những điều họ mong muốn
là: hoặc cho ở lại nhà, hoặc đi lấy chồng
khác, hoặc về nhà người thân, mà tâm ông
không hối tiếc.
4. Cư sĩ đem chia gia tài cho những
người giữ giới Cụ túc, những người tu các
pháp lành cùng hưởng.
5. Ông hầu hạ tỉ khưu rất cung kính.
6. Nếu các trưởng lão nói pháp cho ông,
thì ông cung kính lắng nghe. Nếu các
trưởng lão không nói pháp cho ông nghe,
thì ông nói pháp lại cho các trưởng lão nghe.
7. Các trời tuy thường đến chỗ ông ở để
thảo luận về Phật pháp, nhưng ông không
vì thế mà khởi tâm kiêu mạn.
8. Đức Thế tôn nói cho ông nghe về
năm kết sử ở cõi dưới (cõi Dục) là: Thân
kiến, biên kiến, tà kiến, kiến thủ kiến, giới
cấm thủ kiến, ông liền dứt sạch. [X. Trung
a hàm Q.9 kinh Úc già trưởng giả] .
Lí tức (chưa nghe Phật pháp)
Danh tự tức (đã nghe Phật pháp)
Quán hành tức (Ngoại phàm) ........................ Ngũ phẩm đệ tử
Tương tự tức (Nội phàm) ....... Thập tín vị
Thập trụ vị
Thập hành vị
Phần chứng tức (phần chứng) Thập hồi hướng vị
(phần chân tức) Thập địa vị
Đẳng giác vị
Cứu kính tức (cực chứng) .........Diệu giác vị
Lục tức
52 giai vị

Bát vị BÁT VỊ TẰNG HỮU

BÁT VỊ THAI TẠNG
Tám thời kì bào thai thành hình trong
bụng mẹ. Cũng gọi Thai tạng bát vị. Đó là:
1. Yết la lam vị (Phạm: kalala), tinh
huyết đọng lại thành cục lùng nhùng. Chỉ
khoảng thời gian bảy ngày sau khi thụ thai.
2. Át bộ đàm vị (Phạm: arbuda) vết
phỏng. Hai tuần lễ sau khi thụ thai, hình
bào thai giống như vết phỏng.
3. Bế thi vị (Phạm:pezi), khối máu hoặc
thịt mềm. Ba tuần lễ sau khi thụ thai, hình
dáng nó giống như cục máu.
4. Kiện nam vị (Phạm:ghana), cục dày.
Bốn tuần lễ sau khi thụ thai, hình dáng
dần dần cứng chắc, có hai căn thân và ý,
nhưng chưa đủ bốn căn mắt, tai, mũi, lưỡi.
5. Bát la xa khư vị (Phạm: prawàkha),
sau khi thụ thai được năm tuần lễ, khối thịt
lớn thêm, bắt đầu hiện hai tay hai chân và
mình.
6. Phát mao trảo vị (thời kì mọc tóc,
lông, móng tay móng chân). Sáu tuần lễ
sau khi thụ thai, đã mọc lông, tóc và móng
tay móng chân.
7. Căn vị, bảy tuần lễ sau khi thụ thai,
bốn căn mắt, tai, mũi, lưỡi đã đầy đủ.
8. Hình vị, thụ thai đến tuần thứ tám
trở đi, hình tướng đầy đủ. [X. luận Du già
sư địa Q.2; Pháp uyển châu lâm Q.69].
BÁT VIÊN
Tám viên dung. Tông Thiên thai nói
pháp của Viên giáo có tám thứ viên dung
là: giáo, trí, đoạn, hạnh, vị, nhân, quả v.v....
1. Giáo viên, là giáo nói phiền não tức
bồ đề, sinh tử tức Niết bàn, hoặc nói hoặc,
nghiệp, khổ là lí mầu nhiệm bí tàng của ba
đức pháp thân, bát nhã, giải thoát; hoặc
bàn về thực tướng của các pháp, phàm thánh
như một, chúng sinh và chư Phật chẳng
hai, đó là tướng của viên giáo.

2. Lí viên, lí mầu nhiệm của ba đế
(không, giả, trung) trung đạo không thiên
lệch, đó là tướng lí viên.
3. Trí viên, trí nhất thiết chủng chiếu
rọi trung đạo, là trí viên.
4. Đoạn viên, một đoạn, tất cả đều đoạn,
đoạn một hoặc (phiền não) thì tất cả hoặc
đều đoạn, lại đoạn mà chẳng đoạn, là đoạn
viên.
5. Hạnh viên, là hạnh quán một tâm ba
quán, một niệm ba nghìn, là hạnh tu khi tu
một hạnh là tu hết thảy mọi hạnh, đó là
hạnh viên.
6. Vị viên, là giai vị cùng lúc có đầy đủ
các giai vị khác, một giai vị có đầy đủ công
đức của các giai vị khác, đó là vị viên.
7. Nhân viên, chiếu rọi chân đế và tục
đế song song, tự nhiên đi vào quả địa, đó là
nhân viên.
8. Quả viên, quả ba đức (pháp thân, bát
nhã, giải thoát) của Diệu giác chẳng thể nghĩ
bàn, không dọc không ngang, là quả viên.
[X. Tứ giáo nghĩa Q.1].
BÁT VỌNG TƯỞNG
........
Tám vọng tưởng (ý tưởng xằng bậy). Tức
là tám thứ vọng tưởng nói rõ trong Tông
kính lục quyển 76. Đó là:
1. Tự tính vọng tưởng, nghĩa là chấp
các pháp căn, trần đều có thể tính riêng rẽ,
không lẫn lộn với nhau.
2. Sai biệt vọng tưởng, nghĩa là chấp
bậy rằng sắc có thể thấy có thể tiếp xúc, sắc
không thể thấy có thể tiếp xúc, sắc không
thể thấy không thể tiếp xúc. (Sắc có thể
thấy có thể tiếp xúc, tức là các mầu xanh,
vàng v.v..., mắt có thể thấy, mà cũng có thể
tiếp xúc. Sắc không thể thấy có thể tiếp
xúc, là bốn thứ thanh hương vị xúc, tuy
không trông thấy, nhưng có thể tiếp xúc
với tai, mũi, lưỡi, thân. Sắc không thể thấy
BÁT VỊ THAI TẠNG

không thể tiếp xúc, tức là ý thức duyên theo
cảnh đã thấy ở quá khứ, đều không thể
thấy, cũng không thể tiếp xúc).
3. Nhiếp thụ tích tụ vọng tưởng, nghĩa
là vọng chấp pháp năm uẩn: sắc thụ tưởng
hành thức, hòa hợp với nhau mà tạo thành
hết thảy chúng sinh.
4. Ngã kiến vọng tưởng, nghĩa là trong
pháp năm uẩn, chấp bậy là có ta.
5. Ngã sở vọng tưởng, nghĩa là trong
pháp năm uẩn, chấp bậy thân ta và các vật
ta dùng đều thuộc của ta.
6. Niệm vọng tưởng, nghĩa là phân biệt
một cách xằng bậy cảnh (đối tượng) sạch
sẽ đáng yêu, rồi duyên theo tưởng nhớ
không thôi.
7. Bất niệm vọng tưởng, nghĩa là vọng
phân biệt cảnh đáng ghét, không khởi tâm
duyên theo nhớ tưởng.
8. Niệm bất niệm câu tương vi vọng
tưởng, nghĩa là đối với cảnh yêu ghét nghĩ
hoặc không nghĩ, hai niệm phân biệt đều
trái lí. [X. Tam tạng pháp số Q.33].
BÁT VÔ NGẠI
........
Tám vô ngại. Chỉ cho sáu thức mắt, tai,
mũi, lưỡi, thân, ý trong mười tám giới và ý
căn trong sáu căn, pháp giới trong sáu cảnh.
Trong đây, sáu thức và ý căn gọi là bảy tâm
giới. Vì tám pháp trên đây đều không
chướng ngại, nên gọi là vô ngại. Luận Câu
xá quyển 2 (Đại 29, 9 trung) nói: “Bát vô
ngại, là bảy tâm giới, một pháp giới”.
BÁT VÔ NHÂN QUẢ
...........
“Bát”, hàm ý phủ nhận, bác bỏ. Bát vô
nhân quả tức là phủ định đạo lí nhân quả.
Là tà kiến trong năm kiến. Kinh Địa tạng
thập luân quyển 7 (Đại 13, 757 hạ) nói:
“Bát vô nhân quả, dứt tuyệt gốc lành”.

Quảng bách luận thích quyển 5 (Đại 30,
215 trung ) nói: “Nếu không có thiện ác,
thì khổ vui cũng không, như thế là phủ
nhận tất cả nhân quả”. [X. luận Câu xá
Q.17; Tuệ lâm âm nghĩa Q.72].
BÁT VU
....
Cũng gọi bạt vu . Bát, dịch âm của
tiếng Phạm; vu là tiếng Hán. Vậy bát vu là
tên gọi do cả tiếng Phạm và tiếng Hán ghép
lại.
Sắc tu bách trượng thanh qui quyển 5
Biện đạo cụ điều (Đại 48, 1139 thượng) nói:
“Tiếng Phạm là bát đa la, Hán dịch ứng
lượng khí, nay gọi tắt là bát, cũng gọi bát
vu, tức là tên gọi do cả tiếng Phạm và tiếng
Hán ghép lại”. (xt. Bát).
BÁT VƯƠNG NHẬT
Tám ngày vua. Chỉ tám ngày: lập xuân,
xuân phân, lập hạ, hạ chí, lập thu, thu phân,
lập đông, đông chí. Tám ngày này là những
ngày mà các thần và âm dương trong trời
đất tiếp xúc và thay thế cho nhau. Trong
thời gian này, nếu những ai hay giữ gìn trai
tịnh, thì sẽ được thêm tuổi thọ và nhiều lợi
ích. [X. kinh Tịnh độ tam muội; Pháp uyển
châu lâm Q.88].
BÁT VƯƠNG TỬ
Tám con vua. Phạm: awtauràjakumàrà#.
Tức là tám người con của đức
Phật Nhật nguyệt đăng minh ở quá khứ
khi Ngài chưa xuất gia.
1. Hữu ý vương tử (Phạm:Mati), cũng
gọi Hữu chí vương tử.
2. Thiện ý vương tử (Phạm:Sumati).
3. Vô lượng ý vương tử (Phạm: Anantamati),
cũng gọi Gia khuyến vương tử.
4. Bảo ý vương tử (Phạm:Ratna-mati),
cũng gọi Bảo chí vương tử.
BÁT VƯƠNG TỬ

5. Tăng ý vương tử (Phạm: Vizewamati),
cũng gọi Trì ý vương tử.
6. Trừ nghi ý vương tử (Phạm: Vimatisamudghatin),
cũng gọi Trừ mạn vương tử.
7. Hưởng ý vương tử (Phạm: Ghowamati).
8. Pháp ý vương tử (Phạm:Dharma-mati)
Kinh Pháp hoa quyển 1 phẩm Tựa chép,
vô lượng kiếp quá khứ có Phật hiệu là Nhật
nguyệt đăng minh, sau có hai vạn Phật
mang cùng tên nối tiếp nhau ra đời. Đức
Phật Nhật nguyệt đăng minh sau cùng, khi
chưa xuất gia, có tám người con. Tám người
này, nghe vua cha xuất gia thành chính
giác, cũng đều bỏ ngôi vua đi tu, theo Bồ
tát Diệu quang (tiền thân của ngài Văn thù
sư lợi) học đạo Phật, và cúng dường vô lượng
trăm nghìn muôn ức Phật. Về sau, tám
vương tử đều thành Phật. [X. Pháp hoa kinh
văn cú Q.3 thượng].
BÁT XIỂN BỐ
Tên gọi chức quan tăng tham chính ở
nước Thổ phồn (Tây tạng) vào thời kì cuối.
Cũng gọi Bát xiết bộ. Đường thư (mới và
cũ) gọi chức quan này là Quốc chính Phồn
tăng, nghĩa là vị tăng Phật giáo tham dự
việc nước của nước Thổ phồn. Theo sự
khảo cứu, nay được biết đã có hai người
đảm nhận chức vụ này:
1. Thầy của vua Tán phổ xích đức tùng
tán (ở ngôi 796-815) là sa môn Nương định
ai tăng.
2. Thầy của vua Tán phổ xích tổ đức
tán (ở ngôi 815-838) là sa môn Bột lan già
bối cát vân đan.
Ngài Bột lan già bối cát vân đan đã từng
chủ toạ cuộc họp liên minh giữa Đường
(Trung quốc) và Phồn (Tây tạng) vào năm
Trường khánh thứ 2 (822) đời Đường, tại
vườn Đông triết đôi ở La ta (Lhasa ngày
nay). Tên ngài được khắc trong tấm bia

“Đường Phồn liên minh” đứng đầu danh
sách các quan chức chủ trương liên minh
với Trung quốc.
BÁT XÚC
.....
Tám xúc. Tức tám thứ cảm xúc sinh ra
ở trong mình, lúc sắp được định đầu tiên.
Đó là:
1. Động xúc, khi ngồi thiền, bỗng thấy
trong mình có trạng thái động loạn.
2. Dưỡng xúc, bỗng chốc cảm thấy mình
ngứa ngáy, không yên.
3. Khinh xúc, thình lình thấy mình nhẹ
như mây, như bụi, có cảm giác như bay đi.
4. Trọng xúc, bỗng chốc thấy mình nặng
như tảng đá, không nhúc nhích được.
5. Lãnh xúc, tự nhiên chợt thấy mình
lạnh toát như băng giá.
6. Noãn xúc, thình lình thấy mình nóng
rực như lửa.
7. Sáp xúc, thi thoảng thấy mình ráp, sít
như vỏ cây.
8. Hoạt xúc, chốc lát lại thấy mình trơn
trượt như sữa.
Nguyên nhân phát sinh tám xúc này, là
khi sắp được định Thiền đầu tiên, cực vi ở
cõi trên vào cực vi ở cõi Dục, trạng thái
giao tiếp và thay thế nhau của hai cõi khiến
cho đất nước lửa gió trong mình rối loạn
phát động. Người không rõ tướng pháp này
bỗng thấy sợ hãi, cho là phát bệnh, tâm
rong ruổi không ngừng, đường khí huyết
lưu thông rối loạn, trở thành điên khùng.
[X. Ma ha chỉ quán Q.8, Q.9].
BÁT Y
Tám chỗ nương tưạ. Cứ theo luận Du
già sư địa quyển 50 Hữu dư y địa 16 trong
phần Bản địa chép, thì bát y là:
1. Thi thiết y, thi thiết có nghĩa kiến
lập. Tức là người ta nương vào năm uẩn,
BÁT XIỂN BỐ

tạm dùng lời nói, kiến lập ta và chúng sinh,
mỗi mỗi khác nhau, nào là loài sống như
thế, giòng giống như thế, tên chữ như thế,
khổ, vui, sống lâu, chết non như thế v.v...
2. Nhiếp thụ y, nhiếp thụ nghĩa là thu
nhận dung chứa. Chỉ cho người nương tựa
cha mẹ, vợ con, tôi đòi v.v... Cho đó là chỗ
dung chứa mình, vì thế gọi là nhiếp thụ.
3. Trụ trì y, người ta nương vào bốn
cách ăn đoạn thực, xúc thực, tư thực, thức
thực, để nuôi dưỡng và duy trì các căn, cho
nên gọi trụ trì y.
4. Lưu chuyển y, chỉ cho người nương
vào bốn tâm thụ, tưởng, hành, thức trong
năm uẩn, khởi các nghiệp nhân phiền não,
sống chết trôi lăn trong ba cõi, cho nên gọi
lưu chuyển y.
5. Chướng ngại y, các thiên ma ngoại
đạo, hễ chỗ nào có người tu các pháp lành,
thì đến trước người ấy, để gây chướng ngại,
vì thế gọi chướng ngại y.
6. Khổ não y, người nương vào cõi Dục,
nhận lãnh tất cả nỗi lo khổ, không sinh
tâm nhàm chán xa lìa, cho nên gọi là khổ
não y.
7. Thích duyệt y, người nương vào các
thiền định, dứt bặt suy nghĩ, thân tâm lặng
lẽ, được pháp vui mừng, cho nên gọi thích
duyệt y.
8. Hậu biên y, chỉ bậc A la hán đã dứt
hết hoặc nghiệp trong ba cõi, không còn
sinh lại nữa, và thân sau cùng này của ngài
an trụ nơi hữu dư Niết bàn, vì thế gọi là
Hậu biên y.
BẠT
..
Một loại nhạc khí gồm hai cái (tục gọi
“chập chọe”). Là một trong những pháp
khí của Phật giáo, cũng gọi đồng bạt, đồng
bạt tử, đồng bát tử. Được đúc bằng đồng,

hình tròn như cái mâm, ở chính giữa lồi
lên, có lỗ xỏ dây để dễ mang đi. Khi cầm
hai cái đập vào nhau thì phát ra tiếng. Thông
thường, bạt này cùng với cái “nạo”, gọi là
nạo bạt. [X. kinh Phật bản hạnh tập Q.14;
luật Thập tụng Q.19; Sắc tu bách trượng
thanh qui Q.hạ Pháp khí chương Nạo bạt
điều]. (xt. Nạo Bạt).
BẠT ĐÀ LA
Phạm:Bhadra. Cũng gọi Bạt đạt lạt,
Đam một la bạt đà. Hán dịch là Hiền. Vị
thứ sáu trong mười sáu vị La hán.
Cứ theo truyền thuyết, vị La hán này
và chín trăm vị La hán quyến thuộc cùng ở
châu Đam một la, là những bậc Thánh giữ
gìn chính pháp, làm lợi ích cho hữu tình.
Cứ xem bức vẽ của đại sư Thiền nguyệt
Quán hưu đời Đường, thì vị La hán này
ngồi xếp bằng trên núi đá, tay phải ủ vào
trong áo pháp, tay trái
cầm chuỗi tràng hạt để
trên đầu gối. Song,
theo bức vẽ trên vách
trong hang 76 của
động Nghìn Phật ở
Đôn hoàng, thì Ngài
ngồi xếp bằng trên
phiến đá, tay phải đưa
lên, tay trái đặt trên
đầu gối, và trên tấm
giấy mầu bên trái có đề dòng chữ “Đam
một la châu đệ lục tôn giả Bạt đà la đại la
hán” (Đây là vị đại la hán Bạt đà la, tôn giả
thứ sáu của châu Đam một la) và bài kệ tán
Nạo Bạt
Bạt Đà La
BẠT ĐÀ LA

thán bốn câu bảy chữ. [X. Đại la hán Nan
đề mật đa la thuyết pháp trụ kí; La hán đồ
tán tập Q.1, Q.2; Phật tượng đồ vựng Q.3].
BẠT ĐÀM MA HOA
Hoa Bạt đàm ma. Phạm: Padma. Cũng
gọi Ba đầu ma hoa, Bát đặc mang hoa. Dịch
là hoa sen đỏ.Thuộc họ thụy liên. Tên khoa
học là Nelumbium Speciosum, Will. Sinh
sản ở Ấn độ, bán đảo Mã lai, Trung quốc,
Nhật bản, Úc châu v.v... Lá tròn, đường
trực kính khoảng 60 đến 100 phân tây.
Trồng tại các nơi đầm lầy, ruộng nước sâu,
thân cây mập mạp, có thể ăn được. Về mùa
hạ, cuống hoa nhô lên khỏi mặt nước vài
thước (Tàu). Nở hoa to, mầu trắng, đỏ lợt,
hạt to bằng hạt đậu oản, trong mỗi đài hoa
có chừng mươi hạt, ăn rất ngon.
Trong các kinh luận, hoa này thường
được đặt ngang hàng với hoa Ưu bát la và
các loại sen khác. Được dùng làm tòa ngồi
hoặc để trang nghiêm thân của chư Phật
và Bồ tát. [X. Đại nhật liên hoa thường kinh
sớ Q.15].
BẠT ĐẦU
Một trong tám thứ vũ nhạc của xứ Lâm
ấp. Cũng gọi Phát đầu, Bát đầu. Cứ theo
Thông điển quyển 146 chép, thì vũ nhạc
bắt đầu có xuất xứ từ Tây vực, nhân một
người Hồ bị mãnh thú cắn, con ông ta đi
tìm mãnh thú để giết, người sau mới phỏng
theo mẩu truyện cổ này mà soạn thành điệu
múa.
Cứ theo Giáo huấn sao quyển 4 chép,
thì khúc nhạc này là nhạc Thiên trúc, do
Bà la môn truyền đến, không rõ tác giả. Cứ
theo Nguyên hanh thích thư quyển 15
chép, thì bạt đầu do sa môn Phật triết nước
Lâm ấp truyền vào Nhật bản.
Lại theo sự khảo cứu của ông Cao nam
thuận thứ lang người Nhật cho rằng, vũ

nhạc này do thần thoại Bội lỗ vương (Phạm:
Pedu), ở thời đại Phệ đà tại Ấn độ biên
soạn thành vũ khúc. Bội lỗ vương có con
tuấn mã tên là Mạt đắc ngõa (Phạm:
Paidva), cho nên bạt đầu hoặc là dịch âm
từ Pedu hoặc từ Paidva.
Cứ theo Nhạc phủ tạp lục chép, thì
những người biểu diễn vũ nhạc này đều
xõa tóc, mặc áo trắng, cất tiếng khóc. [X.
Nam thiên trúc Bà la môn tăng chính bi;
Đông đại tự yếu lục Q.2 Đại an tự Bồ đề
truyền lai kí].
BẠT ĐỀ
......
I. Bạt đề. Phạm:Bhadrika. Cũng gọi
Bà đề, Bạt đề lê ca, Bà đế lợi ca. Dịch là
Tiểu hiền, Thiện hiền, Nhân hiền, Hữu
hiền. Một trong năm vị tỉ khưu được đức
Phật hóa độ đầu tiên; thuộc dòng họ Thích
ca. Về thân phụ của sư, các truyện ghi
chép không giống nhau. Có truyện bảo
Bạt đề là con trai của vua Hộc phạn, có
truyện cho là con thứ của vua Bạch phạn,
có thuyết lại bảo là con của vua Cam lộ.
Bạt đề và các vị A nhãKiều trần như là
những đệ tử đầu tiên được đức Phật giáo
hóa ở vườn Lộc dã.[X.Trung a hàm Q.8
kinh Thị giả; kinh Khởi thế Q.10; kinh
Trung bản khởi Q.thượng phẩm Chuyển
pháp luân; kinh Tì ni mẫu Q.1; luật Tứ
phần Q.4, Q.23].
II. Bạt đề. Là tên một người nghèo ở
Ấn độ thời đức Phật. Nhân cúng dường
đức Phật một cây đuốc mà được thụ kí trong
vị lai sẽ thành Bích chi phật. [X. kinh Bách
duyên Q.3].
III. Bạt đề. Phạm:Ajitavatì. Tên sông.
Dịch cũ là A lợi la bạt đề, dịch mới là A thị
đa phạt để. Cũng gọi sông Hi liên, sông
Phạt đề, sông Phạ để. Dịch ý là Vô thắng.
Đức Phật đã nhập diệt ở bờ tây con sông
BẠT ĐÀM MA HOA

này, nhờ thế mà nó nổi tiếng. (xt. A Thị Đa
Phạt Để Hà).
BẠT GIÀ BÀ TIÊN
Tiên Bạt già bà. Bạt già bà, Phạm:
Bhàrgava, Pàli: Bhaggava. Cũng gọi Bà
già bà tiên, Bà già tiên, Bạt già tiên. Dịch ý
là Ngõa sư, Vô bất đạt.
Người tiên tu trong rừng khổ hạnh thuộc
nước Tì xá li. Sau khi xuất gia, đức Thích ca
đã đến thẳng rừng này để hỏi đạo nơi tiên
Bạt già bà, nhờ thế mà vị tiên này nổi tiếng.
Về học thuyết của tiên này như thế nào,
thì không được rõ.
Cứ theo kinh Quá khứ hiện tại nhân
quả quyển 2 chép, thì vị tiên này và các vị
tiên tu hành khác, đều tu khổ hạnh cầu
sinh lên cõi trời. Dùng cỏ và vỏ cây che
thân, ăn hoa quả, hoặc thực hành phép
nhịn đói, thờ nước lửa, mặt trời mặt trăng,
hoặc đứng một chân, nằm trên bụi đất, gai
gốc v.v... Do đó, có thể biết vị tiên này thuộc
Ngoại đạo khổ hạnh. Những sự tích khác
nhau về vị tiên này không được rõ. [X. kinh
Phật bản hạnh Q.2 phẩm Bình sa vương
vấn sự; kinh Phật bản hạnh tập Q.20 phẩm
Quan chư dị đạo; Hữu bộ tì nại da phá tăng
sự Q.3].
BẠT KHỔ DỮ LẠC
Cứu khổ ban vui. Nguyện lực của chư
Phật và Bồ tát là chặt hết gốc khổ phiền
não cho chúng sinh, mang lại niềm yên vui
phúc lợi cho họ. Bạt trừ khổ não gọi là đại
bi, ban cho phúc lạc gọi là đại từ.
Cứ theo kinh Niết bàn (bản Bắc) quyển
15 nói, thì đại từ là diệt trừ tất cả những
việc không có lợi ích cho chúng sinh. Đại
bi là mang lại cho chúng sinh vô lượng sự
lợi lạc. Phật và Bồ tát đem nguyện lực này
cứu giúp cho chúng sinh phiền não thoát
khỏi bể khổ. [X. luận Đại trí độ Q.20, Q.27].

(xt. Từ Bi).
BẠT KÌ
.....
Phạm: Vfji, Pàli: Vajji. Một trong mười
sáu nước lớn ở Ấn độ vào thời đức Phật.
Cũng gọi Bạt xà, Tì lê kì, Việt kì, Tì li tử,
Phất lật thị. Dịch ý là Tăng thắng (thêm
hơn), Tị (tránh đi), Tụ (họp lại). Cũng là
tên gọi một chủng tộc ở bắc bộ trung Ấn
độ.
Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 7
chép, thì chu vi nước này hơn bốn nghìn
dặm, chiều đông tây dài, chiều nam bắc hẹp.
Đất đai mầu mỡ, hoa quả xanh tốt, khí hậu
hơi lạnh, tính người hấp tấp nóng nảy. Dân
trong nước phần đông thờ kính ngoại đạo,
ít tin Phật pháp, chúng tăng tu học cả Đại
thừa và Tiểu thừa. Thủ đô nước này là
Chiêm thú noa, nhưng phần nhiều đã đổ
nát. Phía tây thành cũ có tháp vua A dục
và tháp thờ tóc, móng tay của Phật. Bên bờ
sông phía tây thành có di tích đức Phật cứu
độ con cá lớn và người đánh cá.
Cứ theo Trường a hàm quyển 2 kinh
Du hành chép, thì khi vua A xà thế (Phạm:
Ajàtaztru) nước Ma yết đà muốn đánh
chiếm nước Bạt kì, vua sai đại thần Vũ xá
(Phạm:Varwakàra) đến xin đức Phật chỉ
dạy, Ngài bảo, người nước Bạt kì có đủ
bảy pháp vững mạnh, cho nên nước ấy
yên ổn lâu dài, không thể đánh chiếm
được.
Bảy pháp đó là:
1. Nhân dân thường cùng nhau hội họp
để bàn bạc việc nước.
2. Vua tôi hòa thuận, trên dưới kính
trọng nhau.
3. Tuân theo pháp luật, biết giữ các điều
cấm.
4. Hiếu thảo với cha mẹ, kính thuận
bậc thầy dạy.
BẠT KÌ

5. Cung kính nơi tôn miếu, kính trọng
quỷ thần.
6. Việc phòng the chân chính, trinh tiết
trong sạch.
7. Kính thờ sa môn, cúng dường ủng
hộ không lơ là.
Đại thần Vũ xá trở về tâu lại những lời
răn dạy của đức Phật cho vua A xà thế nghe,
vua bèn bỏ kế hoạch thôn tính nước Bạt
kì, đồng thời, cho xây thành Ba lăng phất
(Phạm:Pàỉaliputra) để phòng bị.
Lại cứ theo Thiện kiến luật tì bà sa quyển
1, luật Tứ phần quyển 54, và luật Ngũ phần
quyển 30 chép, thì một trăm năm sau đức
Phật nhập diệt 100 năm, tỉ khưu Bạt xà tử
(Pàli: Vesàlikà Vajjiputtaka bhikhù) đã
đề xướng “mười việc” hợp pháp mà đã đưa
đến sự tranh luận trong giáo đoàn. Ngoài
ra, cứ theo Trường bộ kinh bằng tiếngPàli
chép, thì phu nhân Vi đề hi, hoàng hậu
của vua Tần bà sa la nước Ma yết đà ở thời
đại Phật, đã thờ kính Phật, hộ trì Phật pháp,
là người nước Tì đề ha thuộc chủng tộc
Bạt kì.
Cứ theo sự khảo chứng của nhà khảo
cổ học người Anh là A. Cunningham, thì
vị trí nước này là vùng đất dài độ 480 cây
số, rộng chừng 160 cây số, nằm ở khoảng
giữa hai con sông Can đạt khắc (Gandak)
và Cáp na để (Mahanadi) đều là chi nhánh
của sông Hằng.
Lại cứ theo sự khảo chứng của học giả
châu Âu là Đại vệ tư (Rhys Davids), thì
chủng tộc Bạt kì là do tám nước nhỏ kết
hợp lại với nhau, rồi tôn chủng tộc Lê xa tì
và Tì đề ha làm hai chủng tộc đứng đầu.
Đến khoảng thế kỷ thứ VI, chủng tộc
Lê xa tì chinh phục nước Ni ba la (tức Ni
bạc nhĩ - Népal ngày nay). Khi ngài Huyền
trang đến Thiên trúc, thì vua Ương du phạt

ma (Phạm: Aôsuvarman) đang trị vì Ấn
độ lúc bấy giờ cũng là dòng dõi vua nước
Bạt kì. [X. Trung a hàm Q.55 kinh Trì trai;
Trường a hàm Q.5 kinh Xà ni sa; kinh Hiền
ngu Q.2 phẩm Hàng lục sư; kinh Pháp cú
thí dụ Q.4 phẩm Nê hoàn; Hữu bộ tì nại da
Dược sự Q.6; Huyền ứng âm nghĩa Q.23;
Phiên Phạm ngữ Q.8; A. Cunningham:
Ancient geography of India; T. Watters: On
Yuan Chwang, vol.II; T. W. Rhys Davids:
Buddhist India].
BẠT LỘC CA QUỐC
Bạt lộc ca, Phạm:Bhàlukà, tiếng địa
phương có nghĩa là cát hoặc gọi Cô mặc
(Kum). Một trong các nước ở phía đông
dãy núi vùng Tây vực, nằm về phía tây nước
Cưu tư, mạn đông bắc nước Khư sa. Thủa
xưa người nước này sùng tín Phật giáo, có
hơn mười ngôi chùa với hơn nghìn vị tăng,
chuyên học giáo nghĩa của Thuyết nhất thiết
hữu bộ.
Về vị trí nước này tuy có nhiều thuyết
khác nhau, như có thuyết cho là ở A khắc
tô (Aksu), Bái thành (Bai), hoặc có thuyết
cho ở Cáp lạt ngọc nhĩ thuần (Kharayurgun)
v.v... nhưng thuyết cho ở A khắc
tô (Đường thư gọi là thành Bát hoán) là
đúng hơn cả.
A khắc tô có nghĩa là nước trong, đây
là con đường giao thông giữa đông và tây,
cho nên dân buôn nội địa buôn bán trao
đổi với người bên ngoài, đi lại tấp nập, đường
phố rất nhộn nhịp. [X. Đại đường tây vực
kí Q.1; Tây vực văn kiến lục Q.2].
BẠT LỘC YẾT CÔ BÀ QUỐC
...........
Bạt lộc yết cô bà, Phạm:Bharukacchapa,
hoặc Bhfgupura, Bhfgukaccha, Pàli:
Bharukaccha. Cũng gọi Bà nâu ca xa quốc.
Nước này nằm về phía nam nước A lạp bà
thuộc nam Ấn độ.
Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 11
chép, thì ở nước này có mười ngôi chùa với

BẠT LỘC CA QUỐC

ba trăm vị tăng, tu học theo pháp của
Thượng tọa bộ. Có hơn mười đền thờ trời,
nhiều đạo khác ở lẫn lộn. Nước này có lẽ
là thành Bố lỗ kì (Broach) ở bờ bắc sông
Na nhĩ ba đáp (Narmada) gần Mạnh mãi
(Bombay) ngày nay. [X. Thiện kiến luật tì
bà sa Q.8; A. Cunningham: Ancient Geography
of India].
BẠT NGHIÊP NHÂN CHỦNG TÂM
Tâm thứ năm trong mười Trụ tâm do
tông Chân ngôn Nhật bản lập ra. Nói đủ là
Bạt nghiệp nhân chủng trụ tâm. Tức là trụ
tâm của Duyên giác nhờ quán xét mười hai
nhân duyên mà diệt trừ hạt giống vô minh.
Nghiệp, chỉ cho hai nghiệp thiện, ác; Nhân,
chỉ cho mười hai nhân duyên; Chủng, chỉ
cho hạt giống vô minh, vì vô minh là gốc
rễ của tất cả phiền não. Thuyết này có xuất
xứ từ kinh Đại nhật phẩm Trụ tâm, cho
rằng cội gốc của phiền não là mười hai nhân
duyên, do hạt giống vô minh sinh ra, nếu
nhổ hết gốc rễ vô minh thì có thể đạt đến
cảnh giới an nhiên vắng lặng.
Vì gặp lúc không có Phật ra đời, nên có
người tu hành vào nơi núi rừng làng xóm,
thấy những hiện tượng hoa bay, lá rụng,
cảm nhận sự vô thường biến đổi của thế
gian mà ngộ lí mười hai nhân duyên, diệt
trừ thói quen chấp ngã, ra khỏi ba cõi phiền
não, vào cảnh Niết bàn khôi thân diệt trí:
đó là trụ tâm của thừa Duyên giác.
Thừa Duyên giác được chia làm hai loại:
1. Lân giác, người tu đạo một mình,
không có ai làm bạn.
2. Bộ hành, nhiều người cùng ở tu hành.
Nhờ căn tính hơn Thanh văn, nên bậc
Duyên giác dẫu chưa nghe tiếng Phật dạy
bảo, cũng có thể được trí tuệ vô thượng, có
đầy đủ giới pháp một cách tự nhiên. [X. Đại
nhật kinh sớ Q.2, Q.3; luận Bí mật mạn đồ

la thập trụ tâm Q.5 (Không hải)].
BẠT TRUYỀN THỤ
Trong Mật giáo, khi Chân ngôn a xà lê
truyền trao sự tướng cho đệ tử, không
truyền toàn bộ phép tu liên hệ, mà chỉ chọn
một phần để trao truyền. Như kinh Đà la
ni tập, kinh Bất không quyên sách thần
biến chân ngôn v.v... đều được truyền trao
theo phép này.
BẠT XÀ TỬ
Pàli: Vajjiputta. Cũng gọi Bạt kì tử. Vị
tỉ khưu thuộc chủng tộc Bạt kì sống ở thời
đại một trăm năm sau đức Phật nhập diệt.
Vị này đề xướng “mười việc” hợp pháp mà
đã gây ra sự tranh luận trong giáo đoàn, rồi
đưa đến cuộc kết tập lần thứ hai, gọi là
“Thất bách tập pháp tì ni” (bảy trăm vị
Trưởng lão kết tập tạng Luật). Cũng có
thuyết cho rằng, Bạt xà tử không phải tên
của một vị tỉ khưu đặc biệt nào, mà là chỉ
chung các tỉ khưu thuộc chủng tộc Bạt kì.
Nguyên nhân cuộc tranh luận bắt đầu
khi Trưởng lão Ca càn đà tử da xá (Pàli:
Kàkaịđaka-putta-yasa) thuộc giáo đoàn
phương tây đến thành Tì xá li ở phương
đông, thấy các tỉ khưu nhóm Bạt kì tử lấy
mười việc làm pháp thanh tịnh, chẳng hạn
như dùng bát đồng đựng nước để giữa hội
Bố tát, khuyến khích tín đồ tại gia bố thí
vàng bạc, rồi chia cho chúng tăng dùng để
mua áo và thuốc men v.v... Trưởng lão Da
xá cho việc làm ấy là trái phép, nên trong
hội Bố tát, Ngài từ chối không nhận vàng
bạc do nhóm Bạt kì tử chia cho, đồng thời,
cực lực quở trách chúng tăng, và giải thích
nghĩa lý cho tín đồ tại gia biết việc làm trái
phép ấy. Nhóm Bạt kì tử thì cho rằngTrưởng
lão Da xá phỉ báng đại chúng, khiến những
người tại gia sinh ngờ, rồi trục xuất ngài Da
xá.
BẠT XÀ TỬ

Ngài Da xá lánh nạn về phương tây, lặn
lội nghìn dặm, đi liên lạc với các vị tỉ khưu
ở các xứ Ba bà (Pàli: Pàvà), A bán đề (Pàli:
Avanti) v.v... rồi cùng nhau đến núi A hô
hằng hà (Pàli: Ahogaĩgà) tham yết Trưởng
lão Tam phù đà thương na hòa tu (Pàli:
Sambhùta-sàịavàsì) để trình bày việc này.
Lại đến xứ Tăng già xa (Pàli: Saíkssa) xin
ý kiến của vị Trưởng lão nhiều tuổi hạ nhất
là ngài Li bà đa (Pàli: Revata) để mong
được sự ủng hộ của Ngài.
Nhóm Bạt kì tử cũng đến cầu xin sự
giúp đỡ của Trưởng lão Li bà đa. Ngài Li bà
đa liền đến Tì xá li tập hợp đại chúng để
giải quyết việc ấy, nhưng ý kiến của đại chúng
phân vân, khó quyết đoán được. Đại chúng
lại chia làm hai phe tán thành và phản đối,
mỗi phe đều mời các vị Trưởng lão tham
dự.
Phái Bạt xà tử đề cử các vị Tát bà ca mi
(Pàli: Sabbakàmì), Sa lan (Pàli: Sàơha),
Phủ xà tôn (Pàli: Khujjasobhita), Bà sa
lam (Pàli: Vàsabhagàmika) v.v... làm đại
biểu.
Phái Da xá thì đề cử các vị Li bà đa,
Thương na hòa tu, Da xá, Tu ma na (Pàli:
Sumana) v.v.... làm đại biểu. Có bảy trăm
người tham dự cuộc họp này, cùng nhau
đến vườn Bà lợi ca (Pàli: Vàlikàràma),
ngài Li bà đa nêu lên từng việc một trong
mười việc để hỏi, ngài Tát bà ca mi lần
lượt giải đáp, cuối cùng hội nghị quyết định
mười việc mà nhóm Bạt xà tử làm là trái
phép. Lịch sử Phật giáo cũng gọi cuộc họp
này là “Thất bách kết tập” (cuộc kết tập
gồm bảy trăm người tham dự), Tì xá li
thành kết tập.
Về nội dung mười việc, trong các luật
Ngũ phần quyển 30, luật Tứ phần quyển
54, luật Thập tụng quyển 60, Hữu bộ tì nại

da tạp sự quyển 40, Thiện kiến luật tì bà sa
quyển 1 và luật điển v.v... đều có ghi chép,
song những điều mục mười việc mà các luật
nêu ra và giải thích có hơi khác nhau.
Chẳng hạn như việc thứ năm trong mười
việc, Thiện kiến luật tì bà sa gọi là “Tùy ý
tịnh” trong khi luật Ngũ phần gọi là “Cầu
thỉnh tịnh”, và luật Tứ phần gọi là “Hậu
thỉnh khả”. Nghĩa là: khi chúng tăng thảo
luận quyết định việc gì, mặc dầu số người
chưa tập họp đầy đủ, nhưng dự tưởng rằng
việc ấy sau đó có thể được đại chúng chấp
nhận, cho nên có thể cứ tiến hành bàn
bạc trước. Hoặc có luật nói rằng, sau khi
chúng tăng đã thảo luận mà không tìm ra
giải pháp nào khả dĩ quyết đoán công việc,
vậy nếu có ai xin được đại chúng chấp nhận,
thì người ấy được tùy ý làm việc.
Mặc dầu mười việc do nhóm Bạt xà tử
đã thực hành có hợp pháp hay không,
nhưng điều chắc chắn là chúng đã gây ra
cuộc tranh luận trong giáo đoàn. Tuy
nhiên, các bộ luật Bắc truyền đều không
nói do duyên sự này mà giáo đoàn đã chia
rẽ thành Thượng tọa bộ và Đại chúng bộ.
[X.kinh Tì ni mẫu Q.4; luật Thập tụng
Q.56; luật Ma ha tăng kì Q.33; Đại đường
tây vực kí Q.7; Đa la na tha Ấn độ phật
giáo sử;Pàli văn luật tạng tiểu phẩm 7;
Đảo sử 5; Đại sử 4; W. W.Rockhill: The
Life of the Buddha; P. Bigandet: The Life
or Legend of Gaudama; Ấn độ chi Phật
giáo chương 4 tiết 2 (Ấn thuận)]. (xt. Thập
Sự Phi Pháp).
BẮC BẢN NIẾT BÀN KINH
...............
Gồm 40 quyển. Ngài Đàm vô sấm đời
Bắc Lương dịch. Tức là kinh Đại ban niết
bàn. Gọi tắt Niết bàn kinh. Tuyên dương tư
tưởng Đại thừa, như thân Phật thường còn
và hết thảy chúng sinh đều có tính Phật
v.v... Để phân biệt với kinh Niết bàn bản
Nam nên gọi riêng là kinh Niết bàn bản

Bắc. Thu vào Đại chính tạng tập 12. (xt. Đại Ban Niết Bàn Kinh). BẮC BẢN NIẾT BÀN KINH

BẮC CÂU LƯ CHÂU
Phạm, Pàli:Uttara-kuru. Cũng gọi Bắc
châu, Bắc đơn việt, Uất đơn việt, Bắc uất
đơn việt, Uất đa la cứu lưu, At đát la cú lô.
Dịch ý là Thắng xứ (chỗ hơn), Thắng sinh,
Cao thượng. Một trong bốn châu Tu di.
Cứ theo luận Câu xá quyển 11 và kinh
Đại lâu thán quyển 1 phẩm Uất đơn việt
chép, thì châu Bắc câu lư nằm trong biển
mặn, phía bắc núi Tu di, hình vuông, mỗi
cạnh dài hai nghìn do tuần, giống như nắp
hộp, được bao quanh bởi núi Thất kim và
núi Đại thiết vi, đất bằng vàng ròng, ngày
đêm thường sáng. Đất có đủ bốn tính chất
bằng phẳng, vắng lặng, sạch sẽ và êm ả.
Nhân dân ở châu này có gương mặt hình
vuông, giống như hình thể cõi đất của họ
ở, sắc diện mọi người giống nhau và đều
cao một trượng bốn thước (tức 4,8m). Họ
sống một cách bình đẳng, yên vui và không
bị trói buộc bởi bất cứ điều gì.
Châu này có núi rừng, sông ngòi, hồ
tắm, vườn chơi, cây trái v.v...tất cả đều tốt
đẹp. Các đồ vật toàn làm bằng vàng bạc,
lưu li, thủy tinh; các vật đều là của chung,
không ai chiếm làm của riêng, nên không
có trộm cướp, người xấu và sự tranh giành
đánh nhau. Nhân dân ở dưới gốc cây trong
rừng. Trai gái ở riêng, không có cưới gả.
Nếu khởi dâm dục, thì cùng chung vui
sướng. Đàn bà có mang, bảy, tám ngày thì
sinh con, đem đứa bé để ở đường đi, người
bốn phương qua lại đều nuôi chung bằng
cách đưa đầu ngón tay để vào miệng đứa
trẻ, sữa tự nhiên chảy ra. Bảy ngày sau đứa
trẻ đã to lớn bằng người hai mươi tuổi ở cõi
Diêm phù đề, sống đủ một nghìn năm. Sau
khi chết, sinh lên cõi trời Đao lợi hoặc cõi
trời Tha hóa tự tại. Trong bốn châu, quả
báo ở châu này thù thắng hơn hết.

Châu này có hai Trung châu (châu cỡ
vừa) phụ thuộc: châu Củ lạp bà (Thắng
biên) và châu Kiều lạp bà (Hữu thắng biên).
Hai châu phụ thuộc này lại đều có năm
trăm châu nhỏ phụ thuộc. Trong bốn châu
lớn, ba châu kia đều có địa ngục, chỉ riêng
châu này là không có. Các kinh luận ghi
chép về châu này rất nhiều, tuy không nói
giống nhau, nhưng đều cho châu này là tốt
đẹp hơn hết trong bốn châu.
Theo sự nghiên cứu của các học giả ngày
nay, thì vào thời Thái cổ, người Nhã lợi an
Ấn độ (Indo Aryan) sống trên một giải đất
miền Trung á, sau họ xuống phương nam
vào khu vực Ngũ hà của Ấn độ, rồi dần
dần di cư vào nội địa Ấn độ.
Châu Uất đơn việt, theo các kinh điển
miêu tả thì rõ ràng là một giải đất hòa bình,
yên ổn và vui tươi. Đất nước yên vui này,
có lẽ đã do con cháu đời sau của những
ngời Nhã lợi an, vì nhớ mến quê hương
của tiên tổ mình, mà đã lí tưởng hóa chăng?
Bởi vì chữ “Uttara” trong tiếng Phạm có
nghĩa là “phương bắc”, cho nên trong kinh
nói về vị trí châu Bắc câu lư rất phù hợp
với nghĩa chữ uttara. Ngoài ra, các thời đại
trước kinh điển Phật giáo, như thời đại Phạm
thư, thời đại La ma da na (Phạm:
Ràmàyana), Ma ha bà la đa (Phạm:
Mahàbhàrata) v.v... đều có ghi chép hoặc
truyền thuyết về loại đất nước lí tưởng tượng
trưng này mà dân tộc Ấn hằng ấp ủ trong
lòng. [X. kinh Trường a hàm Q.18, Q.20;
kinh Khởi thế Q.1; kinh Đại pháp cổ Q.hạ;
luận Lập thế a tì đàm Q.2; Tuệ lâm âm
nghĩa Q.thượng].
BẮC CHẨM
......
Gối đầu hướng bắc. Trước khi nhập diệt,
đức Phật đến thành Câu thi na ở phía bắc,
giữa hai cây Sa la, quay đầu hướng bắc mà
vào Niết bàn. Có thuyết cho rằng việc ấy
biểu thị Như lai biết trước là ngày sau Phật

BẮC CHẨM

giáo có duyên trụ ở phương bắc. [X. kinh
Trường a hàm Q.3; kinh Niết bàn phần
sau Q.thượng].
BẮC CHU VŨ ĐẾ (543-578)
Vị hoàng đế nhà Bắc Chu. Họ Vũ văn,
tên Ung, tự Nỉ la đột, con thứ tư của Vũ
văn thái. Sau khi ông lên ngôi vua, chú là
Vũ văn hộ chuyên chính, niên hiệu Kiến
đức năm đầu (572), vua giết Hộ rồi đích
thân nắm quyền bính.
Lúc đầu nhà vua tôn trọng Phật pháp
và tin sâu vào sấm vĩ học, bấy giờ có lời
sấm nói người áo đen sẽ được thiên hạ, nhà
vua rất sợ. Đạo sĩ Trương tân thừa cơ chê
bai Phật giáo, ông ta bảo áo đen tức là những
người họ Thích, đó là điềm chẳng lành cho
đất nước, vua bèn trọng Đạo giáo mà khinh
Phật giáo. Lại theo lời của Vệ nguyên tungmột
tăng sĩ hoàn tục-vào năm Thiên hòa
thứ 4 (569), vua triệu các sa môn, danh
Nho, đạo sĩ và văn vũ bách quan hơn hai
nghìn người họp tập ở điện Văn đức, thảo
luận về chỗ hơn kém của ba giáo để quyết
định nên để giáo nào nên bỏ giáo nào. Năm
Kiến đức thứ 2 (573), vua định thứ tự của
ba giáo là: Nho đứng đầu, Đạo thứ hai, Phật
thứ ba. Năm Kiến đức thứ 3 (574), vua lại
muốn bỏ Phật giáo, đạo sĩ Trương tân thừa
cơ dâng lời quỉ quyệt, tâu vua hạ bệ Phật
mà đề cao Đạo giáo, quỉ kế này bị pháp sư
Trí huyền bẻ gãy, vua đích thân lên tòa
cao, tranh luận gạn hỏi, sư Trí huyền đối
đáp một cách nhẹ nhàng từ tốn, trình bày
nghĩa lí rất cao, vua nổi giận bỏ vào cung.
Ngày hôm sau, vua hạ lệnh dẹp bỏ luôn cả
Phật giáo và Đạo giáo, phá hủy chùa tháp,
đốt hết kinh tượng, buộc tất cả sa môn, đạo
sĩ phải hoàn tục, Phật pháp ở đất Quan
lũng bị tiêu diệt gần hết.
Năm Kiến đức thứ 6 (577), Vũ đế đánh

chiếm Bắc Tề, lại xuống lệnh phá hủy hết
chùa Phật kinh tượng ở Bắc Tề, buộc hơn
ba trăm vạn tăng ni hoàn tục, khiến Phật
giáo đất Bắc một thời dứt tuyệt dấu vết tăm
hơi. Sử gọi biến cố này là Pháp Nạn Chu
Vũ.
Năm sau, nhà vua mắc bệnh dịch mà
chết, làm vua 18 năm, sống 36 tuổi. [X.
Lịch đại tam bảo Q.3; Phiên dịch danh nghĩa
tập Q.14; Phật tổ thống kỉ Q.38].
BẮC ĐÀI
.....
Chỉ cho núi Ngũ đài. Núi Ngũ đài nằm
ở Đại châu tỉnh Sơn tây, phía bắc Trung
quốc, vì thế gọi Bắc đài.
Từ xưa, núi này được coi là Thánh tích
của Phật giáo, là nơi linh thiêng của bồ tát
Văn thù. (xt. Ngũ Đài Sơn).
BẮC ĐẨU HỘ MA
Mật giáo lấy bảy sao Bắc đẩu làm bản
tôn (vị tôn chính) của phép tu Hộ ma. Khi
tu phép này, ngũ cốc và nhũ mộc (gỗ có
tẩm sữa để đốt) được sử dụng đều phải phối
ứng với sao bản mệnh của người tu (hoặc
thí chủ), gọi là Mệnh cốc, Mệnh mộc. Chẳng
hạn như năm Tí thì mệnh mộc của người
sao Tham lang là cây vông, mệnh cốc là
đậu nành, thóc. Năm Sửu, Hợi, mệnh mộc
của người sao Cự môn là cây hòe, cây
chanh, mệnh cốc là lúa, cỏ vực. Năm Mão,
Dậu, mệnh mộc của người sao Văn khúc là
cây dâu, mệnh cốc là đại mạch, lê v.v...
Sau khi chuẩn bị mệnh mộc, mệnh cốc
xong, triệu thỉnh bản tôn ở trong lò lửa,
ném bảy cánh sen vào lò, thành bảy tòa lá
sen, lại quán tưởng trên các tòa lá sen ấy có
bảy sao Bắc đẩu. Ngoài đàn Hộ ma ở chính
giữa đạo tràng ra, ở hai bên tả hữu còn bày
thêm ba đàn nhỏ, cộng là bảy đàn, trên
đàn Hộ ma và các đàn nhỏ đều treo Bắc
đẩu mạn đồ la và thỉnh sáu vị tăng tuổi hạ
BẮC CHU VŨ ĐẾ

cao ngồi trấn các đàn nhỏ mà tu phép. Các
sách Bắc đẩu thất tinh hộ ma pháp, Bắc
đẩu thất tinh hộ ma bí yếu nghi quĩ, Bắc
đẩu thất tinh niệm tụng nghi quĩ v.v... đều
nói thực hành phép tu này có thể đạt được
hiệu quả sống lâu, giàu sang.
BẮC ĐẨU PHÁP
Một trong những phép tu của Mật giáo.
Là phép tu lấy Nhất tự kim luân Bắc đẩu
tinh làm bản tôn (vị tôn chính thức), cúng
dường bảy sao Bắc đẩu để cầu sống lâu hoặc
cầu tiêu trừ các tai họa, tật bệnh v.v... Cũng
gọi Bắc đẩu cúng, Bắc đẩu tôn tinh vương
pháp.
Bắc đẩu thất tinh hộ ma bí yếu nghi quĩ
(Đại 21, 424 hạ) nói: “Bảy sao Bắc đẩu là
tinh của mặt trời, mặt trăng và năm sao
(Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ ), gồm bảy ngôi,
chiếu soi tám hướng, trên từ thiên thần,
dưới đến nhân gian, để xem xét thiện ác
mà định họa phúc. Là chỗ các vì tinh tú
chầu về, muôn thiêng ngửa trông. Nếu ai
hay lễ bái cúng dường, thì được sống lâu,
giàu sang; người không kính tin, vận mệnh
chẳng bền”.
Về cách bày đàn Hộ ma, đồ cúng lễ,
các loại cây, hạt hộ ma, ngày giờ, phép lễ
bái và công đức do tu phép này mà được
v.v... đều có nói rõ trong sách Bắc đẩu thất
tinh hộ ma bí yếu nghi quĩ.
Loại phép tu này chịu ảnh hưởng rất
lớn của tư tưởng Đạo gia Trung quốc, như
trong sách Bão phác tử v.v... [X. Bắc đẩu
thất tinh niệm tụng nghi quĩ]. (xt. Bắc Đẩu
Thất Tinh).
BẮC ĐẨU THẤT TINH
Bảy sao Bắc đẩu. Chỉ bảy ngôi sao ở
phương bắc tụ thành hình cái môi. Gọi tắt
là Bắc đẩu. Tức bảy ngôi sao cách bắc cực
khoảng 30 độ: Thiên xu, Thiên toàn, Thiên

cơ, Thiên quyền, Ngọc hành, Khai dương
và Dao quang. Thiên văn học gọi là Đại
hùng tinh. Tục gọi là sao Tham lang, Cự
môn, Lộc tồn, Văn khúc, Liêm trinh, Vũ
khúc và Phá quân.
Trong quan niệm đời xưa về tinh tú,
sao Thiên xu được coi là sao chính trong
bảy sao, chủ về đức dương; sao Thiên toàn
là sao pháp, chủ về hình âm; sao Thiên cơ
là sao lệnh chủ về phạt hại; sao Thiên quyền
là sao phạt, chủ về lẽ trời; sao Ngọc hành
là sao sát, chủ về bốn phương và trung ương;
sao Khai dương là sao nguy, chủ về thiên
thực, ngũ cốc; sao Dao quang là sao bộ,
chủ về binh. Trong Tôn tinh vương pháp,
Bắc đẩu pháp, Bắc đẩu hộ ma pháp v.v...
của Mật giáo đều cầu khấn bảy sao này.
Ngoài ra, trong Thiền lâm có câu “Bắc
đẩu lí tàng thân”, là chỉ cho thần thông
diệu dụng của Thiền tăng, cũng như nói:
giấu mình trong sao Bắc đẩu, linh dương
giấu sừng không lộ dấu vết.
Vân môn khuông châu thiền sư quảng
lục (Đại 47, 546 thượng) chép: “ ‘Hỏi:Thế
nào là cầu thấu suốt pháp thân?’ Sư (Vân
môn) đáp: ‘Giấu mình trong Bắc đẩu’”. [X.
kinh Bắc đẩu thất tinh diên mệnh; Cảnh
đức truyền đăng lục Q.12 Ba tiêu Tuệ
thanh chương; Pháp uyển châu lâm Q.4].
BẮC ĐẨU THẤT TINH DIÊN MÊNH KINH
Có một quyển. Kinh điển Mật giáo được
dịch vào đời Đường, nhưng đã mất tên
người dịch. Thu vào Đại chính tạng tập 21.
Kinh này là phép Tinh tú, nội dung nói rõ
về công đức cúng dường kinh này và có
phụ thêm bản vẽ hình bảy sao Bắc đẩu.
Trước hết, nói về ngày giờ sinh của
người phải phối hợp với loại sao nào để
điều hành lành dữ, kế đến nêu rõ các vị
Phật mà bảy ngôi sao đại biểu; sau hết, nói
BẮC ĐẨU THẤT TINH DIÊN MÊNH KINH

về công đức cúng dường này sẽ tránh khỏi
được các tai họa và bệnh tật.
BẮC ĐẨU THẤT TINH HỘ MA BÍ YẾU NGHI QUĨ
Có một quyển. Ngài Bất không (705-
774) đời Đường dịch. Thu vào Đại chính
tạng tập 21.
Nghi quĩ này là phép tắc cúng dường
hộ ma, mà đức Như lai vì chúng sinh bạc
phúc ở đời mạt pháp, chỉ bày cách cầu đảo
bảy sao Bắc đẩu để được sống lâu thêm
phúc và lúa mạ tốt tươi. Trước hết, nói cách
thức lập đàn tràng, kế đến nói về lời khấn,
sớ tấu và ấn khế triệu thỉnh bảy sao Bắc
đẩu, Nhất tự đính luân vương chân ngôn,
Bắc đẩu thất tinh chân ngôn v.v...
Nhưng căn cứ vào sự khảo chứng, thì
nghi quĩ này có lẽ đã lấy từ Tư mệnh đoạt
toán của Đạo giáo mê tín. [X. kinh Tứ thiên
vương; kinh Tam phẩm đệ tử; kinh Dược
sư lưu li quang Như lai bản nguyện công
đức; Bí mật nghi quĩ tùy văn kí Q.6]
BẮC ĐẨU THẤT TINH HỘ MA PHÁP
........
Có một quyển. Ngài Nhất hạnh (683-
727) đời Đường soạn. Cũng gọi Phức xí thịnh
quang pháp. Thu vào Đại chính tạng tập
21. Nội dung sách này là những nghi thức
phép tắc Hộ ma kì đảo bảy sao Bắc đẩu để
cầu sống lâu thêm phúc, như những nghi
tắc: Năng cát tường chân ngôn, Bắc đẩu
thất tinh ấn ngôn, Cửu diệu ấn khế, Cửu
chấp diệu thiên tổng ấn ngôn, Nhị thập bát
tú tổng ấn ngôn v.v... và có phụ thêm phép
cúng dường Bắc đẩu pháp.
BẮC ĐẨU THẤT TINH NIÊM TỤNG NGHI QUĨ
.....
Có một quyển. Ngài Kim cương trí đời
Đường dịch. Thu vào Đại chính tạng tập
21. Nội dung nghi quĩ này là đức Thế tôn
vì Nhật nguyệt tinh tú mà nói về công đức

của Bát tinh chú và về phép cúng dường
Bắc đẩu bát nữ. Ấn khế của chú Bát tinh
này có xuất xứ từ kinh Kim cương đính
phẩm Thất tinh. Nhưng, cứ theo sự khảo
chứng, thì nghi quĩ này e rằng đã do đời
sau ngụy tạo. [X. Trinh nguyên tân định
thích giáo mục lục Q.14, Q.29; Bí mật nghi
quĩ truyền thụ khẩu quyết Q.3]
BẮC ĐỘ
Lễ nghĩa thầy trò. Vì thầy đứng ở hướng
bắc hóa độ đệ tử, đệ tử quay mặt về phía
bắc lạy thầy, cho nên gọi là bắc độ. Trí giả
đại sư biệt truyện (Đại 50, 191 hạ) nói: “Răn
dạy luật nghi để nhiếp bắc độ”.
BẮC GIẢN CƯ GIẢN THIỀN SƯ NGỮ LỤC
Có một quyển. Cũng gọi Bắc giản hòa
thượng ngữ lục, Bắc giản ngữ lục. Ngài Bắc
giản Cư giản (1164-1246) đời Tống soạn.
Ngài Vật sơ Đại quán biên chép, thu vào
Vạn tục tạng tập 121. Biên tập các ngữ lục
như: Thai châu Bát nhã viện ngữ lục, Hồ
châu Thiết quan âm tự ngữ lục, An cát châu
Viên giác tự ngữ lục, Bình giang phủ Tuệ
nhật tự ngữ lục và các điều mục khác như:
Tiểu tham, Bỉnh phất, Cáo hương, Phổ
thuyết, Tụng cổ, Kệ tụng, Tiểu Phật sự v.v...
và có phụ thêm lời tựa của nhóm các ngài
Thạch khê Tâm nguyệt v.v...
BẮC GIÁP
.....
Chỉ chỗ cây cột ở bên phải của cửa trước
nhà Tăng. Khi quay mặt vào nhà Tăng, chỗ
cây cột ở bên phải của cửa trước nhà Tăng,
gọi là bắc giáp. Thông thường, nhà Tăng
phần nhiều quay về hướng đông. Theo cửa
trước mà nói, nếu quay mặt vào Thánh tăng
(Thánh tượng được đặt ở chính giữa nhà
BẮC ĐẨU THẤT TINH HỘ MA BÍ YẾU NGHI QUĨ

Tăng), thì chỗ cây cột ở bên phải của cửa
trước là bắc giáp, chỗ cây cột ở bên trái là
nam giáp. Theo cửa sau mà nói, nếu quay
mặt vào Thánh tăng, thì chỗ cây cột bên
trái của cửa sau là bắc giáp, chỗ cây cột bên
phải là nam giáp.
Cứ theo Thiền uyển thanh qui quyển 1
Phó chúc phạn ghi, thì phép vào nhà Tăng,
nếu theo cửa trước mà vào, thì nên từ nam
giáp mà vào (bước chân phải trước). Sở dĩ
không từ bắc giáp mà vào là vì tôn trọng vị
trụ trì. Sau khi vào rồi, thì đến trước tượng
Thánh tăng vái chào.
BẮC HÁN SƠN
.........
Núi Bắc hán. Nằm về phía bắc Thủ đô
Hán thành của nước Đại Hán. Núi này cao
hơn mặt biển 836 mét, là nền cũ của thành
cổ, từ xưa tới giờ đã có rất nhiều chùa viện
tại đây.
Hiện nay còn các chùa Tường vân, chùa
Đạo tân, chùa Thái cổ, chùa Hoa khê, chùa
Tăng già, chùa Tân khoan, am Văn thù
v.v...
BẮC LỘ
.....
Pàli: Uttaràpatha. Đối lại với “Nam
lộ”(Pàli: Dakkhiịàpatha) . Cứ theo Đại
sự (Phạm: Mahàvastu) II chép, thì Bắc
lộ có nước Đức xoa thi la (Phạm:
Takzawilà), do đó mà suy thì Bắc lộ là chỉ
cho khu vực gần biên giới phía tây bắc Ấn
độ.
Cứ theo truyền thuyết, sau khi xuất gia,
đức Thích tôn đi xuống phía nam đến nước
Ma yết đà, lộ trình này bắt đầu từ thành
Xá vệ, qua thành Ca tì la vệ, Câu thi na
(Phạm: Kusinagara), Tì xá li (Phạm:
Vezàli), đến sông Hằng, rồi tiến vào thành
Vương xá nước Ma yết đà. Tuyến đường

công cộng này, gọi là “Bắc lộ”. Còn Đại
sự III thì chép, trong tuyến đường này có
một thương cảng tên là “Ô khải lạp” (Pàli:
Ukkhalàta), là nơi hai thương gia Đề vị
và Bà lê ca thường qua lại buôn bán. Hai
người này là những tín đồ tại gia đầu tiên
qui y đức Phật. [X.kinh Bồ tát bản duyên;
Ấn độ Phật giáo sử (Bình xuyên chương)].
(xt. Ô Khải Lạp).
BẮC NGỤY ĐẠO VŨ ĐẾ
Vị Hoàng đế sáng lập nước Bắc Ngụy.
Tên là Thác bạt khuê. Người Tiên ti. Ở
ngôi vua từ niên hiệu Đăng quốc năm đầu
đến năm Thiên tứ thứ 5 (386-408), trong
thời gian này, vua đã dời đô đến Đại đồng.
Vua tôn sùng Phật giáo, dùng sức của
cả nước để thi hành chính sách phát triển
Phật giáo. Niên hiệu Nguyên hưng năm đầu
(398), vua ra lệnh làm rất nhiều chùa và
tạo tượng Phật. Vua tôn kính ngài Tăng
lãng, và còn bổ nhiệm ngài Pháp quả làm
Đạo nhân thống (tức như chức Tăng thống
ngày nay).
BẮC NGỤY HIẾU VĂN ĐẾ (467-499)
Tức là Hoàng đế Thác bạt hoằng (sau
đổi họ là Nguyên), đời thứ 6 của nhà Bắc
Ngụy, cũng là vị vua anh minh của Bắc
Ngụy trung hưng. Người Tiên ti, lúc còn
nhỏ mới lên ngôi, có Phùng thái hậu phụ
chính, thi hành chính sách kinh tế như
ban bổng lộc và chia ruộng đất một cáh
đồng đều. Sau khi đích thân nắm quyền
chính, vua ra sức vận động Hán hóa, đẩy
mạnh việc dung hợp hai dân tộc Hồ Hán,
cấm ăn mặc kiểu Hồ, nói tiếng Hồ và dời
đô từ Bình thành (Đại đồng, Sơn tây) đến
Lạc dương.
Hiếu văn đế dốc lòng tin Phật pháp,
thường cùng với Thái hậu đến các nơi Ngũ
đài, Vân cương nghe các vị sa môn giảng
BẮC NGỤY HIẾU VĂN ĐẾ

dạy Phật pháp. Vua sáng lập các chùa Thiền
(tức nay là chùa Thiếu lâm) ở núi Thiếu
thất, thỉnh Thiền sư Phật đà trụ trì, đồng
thời thiết lập nơi dịch kinh tại chùa. Vua
lại tiếp tục sự nghiệp của ông nội là Văn
thành đế đục mở hang đá Vân cương, mãi
đến khi dời đô mới ngưng. Năm Thái hòa
19 (495), vua đến chùa Bạch tháp ở Từ
châu, lễ thỉnh vị cao tăng đương thời là
ngài Đạo đăng giảng luận Thành thực và
cho Thái tử Thác bạt hưng cạo tóc ở chùa
Tung nhạc. Năm Thái hòa 21 (497), vua
xây tháp thờ ngài Cưu ma la thập để tưởng
nhớ công đức của ngài.
Năm Thái hòa 23 (499), vua băng hà,
hưởng dương 33 tuổi. [X. Phật tổ thống kỉ
Q.38, Q.51].
BẮC NGỤY TĂNG HUÊ SINH SỨ TÂY VỰC KÍ
............
Còn gọi là Tống vân hành kỉ, Tuệ sinh
hành truyện, Huệ sinh sứ Tây vực truyện.
Truyện kí này được chép thêm vào bộ sách
Lạc dương già lam kí quyển 5 (Đại 51, 1018
thượng) do Dương huyễn đời Đông Ngụy
soạn.
Niên hiệu Thần qui năm đầu (518), Hiếu
văn đế nhà Bắc Ngụy sai Tống vân, người
Đôn hoàng, và sư Huệ sinh từ miền Bắc đi
qua Tây vực đến Ấn độ. Đến năm Chính
quang thứ 3 (522) trở về nước, có mang
theo được 170 bộ kinh Phật, người đời sau
đã ghi chép cuộc hành trình thỉnh kinh
của hai người mà thành sách này: đây là
những ghi chép quan trọng về Tây vực ở
thế kỉ thứ 6 hiện còn.
BẮC NGỤY THÁI VŨ ĐẾ (408-452)
Tức là Hoàng đế Thác bạt đảo đời thứ
3 của nhà Bắc Ngụy. Người Tiên ti. Ông có
tài mưu lược, dùng binh giỏi. Sau khi lên
ngôi, vua đánh đuổi Nhu nhiên, thôn tính

Hung nô, hàng diệt các nước Bắc yên, Tây
lương, Tây hạ, thống nhất Giang bắc, đứng
ngang hàng với Nam triều.
Lúc đầu, Thái vũ đế tiếp nối chính sách
đối với Phật giáo của các vua Thái tổ, Thái
tông, sùng tín Phật pháp, cung kính các vị
sa môn, mời ngài Huyền cao làm thầy dạy
Thái tử. Bấy giờ, Tể tướng Thôi hạo tin thờ
Đạo giáo, về hùa với đạo sĩ Khấu khiêm
chi, đã nhiều lần báng bổ Phật giáo ngay
trước mặt vua. Vua cho lời biện bác của Tể
tướng là phải, nên tin theo. Đúng lúc ấy,
bọn Hồ cái ngô họp nhau ở Hạnh thành
làm phản, vua tiến quân vào Trường an,
đến một ngôi chùa, thấy rất nhiều cung tên,
đồ binh được giấu trong nhà xí, vua ngờ
các sa môn làm việc trái phép, nổi cơn thịnh
nộ, ra lệnh giết hết tăng sĩ trong chùa; Thôi
hạo thừa cơ xúi giục thêm, vua bèn xuống
lệnh giết hết sa môn ở Trường an, đốt phá
kinh tượng.
Năm Thái bình chân quân thứ 5 (444),
vua lại ra lệnh cấm các vương công và
dân thường không ai được nuôi sa môn,
và định thời hạn cho những ai giấu các sa
môn trong nhà phải đem giao nộp, nếu cố
tình che giấu quá thời hạn thì sẽ bị giết
hết cả nhà. Thái tử Thác bạt hoảng, vốn
sùng kính Phật giáo, đã hai ba lần dâng
biểu can ngăn vua, nhưng đều chưa được
chấp nhận.
Thôi hạo thấy Thái tử cung kính thầy
học là sa môn Huyền cao, sợ khi Thái tử
lên cầm quyền sẽ không lợi cho mình, nên
lại dâng lời dèm pha, âm mưu giết chết Thái
tử trong cung cấm và thắt cổ ngài Huyền
cao ở Nam giao. Năm Thái bình chân quân
thứ 7 (446), vua lại hạ lệnh diệt hết Phật
pháp, tất cả chùa tháp, kinh tượng đều bị
phá sạch, đốt sạch, còn các sa môn thì bất
luận lớn bé già trẻ đều bị chôn sống. Lời
can gián của Thái tử trước kia tuy không
được nghe theo, nhưng cũng khiến nhà vua

BẮC NGỤY TĂNG HUÊ SINH SỨ TÂY VỰC KÍ

ngần ngại và hoãn việc công bố tờ chiếu
diệt Phật trên đây, nhờ biết trước nên nhiều
sa môn đã trốn tránh được, những pho
tượng Phật bằng vàng bạc quí báu và nhiều
kinh luận cũng được bí mật cất giấu, chỉ có
những chùa tháp ở Bắc Ngụy thì không
còn sót một ngôi nào, trong sử gọi đây là
Thái Vũ Pháp Nạn, là ách nạn thứ nhất
trong “Tam Vũ Nhất Tôn” của lịch sử Phật
giáo Trung quốc.
Lại trong quá trình diệt Phật, Khấu
khiêm chi phản đối việc hủy diệt Phật giáo
một cách toàn triệt, mà chủ trương nên
giữ lại một phần, và chủ trương này đã
đưa đến việc tranh cãi giữa Khấu khiêm
chi và Tể tướng Thôi hạo. Sau đó, Khấu
khiêm chi mắc bệnh mà chết, còn Thôi
hạo thì tiếp tục thi hành chính sách diệt
Phật.
Năm Thái bình chân quân thứ 8 (447),
thình lình sét đánh trong cung, nội điện
nghiêng đổ, vua bị thương. Năm Thái bình
chân quân 11 (450) vua bị bệnh dịch, quần
thần đều cho rằng, tai họa này là do việc
Thôi hạo hủy diệt Phật giáo mà ra. Kịp đến
khi Thôi hạo tự soạn bộ lịch sử nước Ngụy,
trong đó, ông ta miệt thị dân tộc Hồ, xúc
phạm đến tên húy của Vũ đế, bị vua hạ
lệnh chém ngang lưng và giết hơn trăm
người trong giòng họ.
Năm Thái bình chân quân 13 (452), vua
mắc bệnh dịch mà chết (có thuyết nói quan
Thường thị là Tông ái đã giết vua), hưởng
dương 45 tuổi, ở ngôi vua 28 năm. Thái vũ
đế chết, Văn thành đế lên nối ngôi, Phật
giáo lại dần dần được khôi phục và phát
triển. [X. Lịch đại tam bảo kỉ Q.3; Lương
cao tăng truyện Q.11; Ngụy thư thích lão
chí thứ 25].
BẮC NGỤY TUYÊN VŨ ĐẾ (483-519)

Tức Hoàng đế đời thứ 7 của nhà Bắc
Ngụy tên là Thác bạt khác (ở ngôi 499-
515). Người Tiên ti, chịu ảnh hưởng của
Hiếu văn đế (ở ngôi vua 471-499) mà tin
thờ Phật giáo, chính vua đã giảng kinh Duy
ma cật ở trong cung đình cho chư tăng và
triều thần nghe.
Năm Cảnh minh (500-503), vì Hiếu văn
đế và Văn chiêu hoàng thái hậu mà vua hạ
lệnh kiến tạo hang đá Long môn ở phía
nam Lạc dương, phỏng theo hang đá Vân
cương ở Đại đồng. Nhờ vua đề xướng và
lãnh đạo mà Phật giáo được hưng thịnh
một thời.
Trong năm Diên xương (512-515), tổng
kê số chùa viện ở Bắc Ngụy có hơn 13.727
ngôi. Nhưng về sau, do thế lực của giáo
đoàn mỗi ngày một thêm mạnh, đồng thời,
cũng sinh ra nhiều mối tệ, cho nên vua đã
xuống lệnh giới hạn sự phát triển chế độ
Tăng kì hộ và Phật đồ hộ.
BẮC NGỤY VĂN THÀNH ĐẾ (440-465)
Vị Hoàng đế đời thứ 4 của nhà Bắc Ngụy,
tên là Thác bạt tuấn (ở ngôi 452-465). Người
Tiên ti. Thừa kế Thái vũ đế, lên ngôi vào
niên hiệu Hưng an năm đầu. Vua thay đổi
chính sách diệt Phật của Thái vũ đế, hạ
lệnh khôi phục Phật giáo, cử ngài Sư hiền
làm Đạo nhân thống, phụ trách lãnh đạo
giáo đoàn. Phật giáo hưng thịnh một thời.
Sau khi ngài Sư hiền tịch, ngài Đàm
diệu lại được cử làm Sa môn thống, củng
cố lại cơ sở của Phật giáoBắc Ngụy, hang
đá Vân cương cũng được đục mở vào thời
gian này. Đàm diệu cho rằng vua là vị
“đương kim Như lai”, nên đã phỏng theo
hình tướng của vua mà khắc tượng Phật
Thích ca.
BẮC PHƯƠNG THẤT DIÊU CHÚNG
Tức là bảy vị trời ở mé bắc của viện
BẮC PHƯƠNG THẤT DIÊU CHÚNG

Ngoài trong Thai tạng giới hiện đồ mạn đồ
la Mật giáo, đó là: Bách dược, Ái tài, Đa la,
Hiền câu, Bách, Mãn giả và A thấp tì nhĩ,
tương đương với bảy vì sao Hư, Nguy, Thất,
Khuê, Bích, Lâu và Vị trong Nhị thập bát
tú. Nhưng trong kinh Tú diệu, bảy ngôi sao
này không hẳn chỉ ở phương bắc. [X. kinh
Tú diệu Q.hạ].
BẮC PHƯƠNG TÌ SA MÔN THIÊN VƯƠNG TÙY
QUÂN HỘ PHÁP CHÂN NGÔN
Có một quyển, kinh điển Mật giáo, do
ngài Bất không (705-774) đời Đường dịch.
Cũng gọi Tì sa môn thiên vương tùy quân
hộ pháp chân ngôn, Tì sa môn tùy quân
hộ pháp chân ngôn. Thu vào Đại chính
tạng tập 21. Sách này nói rõ về các pháp
thành tựu, thần chú của Tì sa môn thiên
vương, phương pháp vẽ tượng, ấn căn bản,
ấn Cát tường thiên nữ, các bài tán v.v..., có
dẫn dụng kinh Tứ thiên vương và nêu ra
phép tụng niệm và Đà la ni giải uế.
Trong sách này, đoạn nói về Các pháp
thành tựu là cùng một bản với Đa văn thiên
vương đà la ni nghi quĩ, nhưng do người
khác dịch.
BẮC PHƯƠNG TÌ SA MÔN THIÊN VƯƠNG
TÙY QUÂN HỘ PHÁP NGHI QUĨ
Có một quyển. Ngài Bất không đời
Đường dịch. Cũng gọi Tì sa môn thiên
vương tùy quân hộ pháp nghi quĩ, Tì sa
môn tùy quân pháp. Thu vào Đại chính
tạng tập 21.
Nghi quĩ này do Tì sa môn thiên vương
và cháu Ngài là Thái tử Na tra, vì hộ trì
Phật pháp, nhiếp hóa người ác hoặc kẻ khởi
tâm bất thiện mà nói ra. Nội dung nêu Chân
ngôn tự tâm bạo ác hộ trì quốc giới, nói về
phương pháp vẽ tượng và nghi tắc hộ ma.
Ở cuối quyển có ghi: Pháp này đã từng hàng
phục năm vạn quân của năm nước, thế nên

gọi là Tùy quân hộ pháp. [X. Bí mật nghi
quĩ truyền thụ khẩu quyết Q.3].
BẮC SƠN LỤC
Gồm 10 quyển. Sa môn Thần thanh ở
chùa Tuệ nghĩa thuộc Tử châu đời Đường
soạn, ngài Tuệ bảo đời Bắc Tống chú giải.
Cũng gọi Bắc sơn ngữ lục, Tham huyền
ngữ lục, Bắc sơn tham huyền ngữ lục. Thu
vào Đại chính tạng tập 52. Vì chùa Tuệ
nghĩa nằm về mạn nam núi Trường bình,
phía bắc thành, cho nên gọi là Bắc sơn.
Bộ sách này tổng hợp ý chỉ sâu kín của
ba giáo Nho, Thích, Đạo mà được viết ra,
vì thế gọi là “Tham huyền” (tìm xét lí sâu
kín). Nội dung chia làm 16 thiên: Thiên địa
thủy, Thánh nhân sinh, Pháp tịch hưng,
Chân tục phù, Hợp bá vương, Chí hóa,
Tông sư nghị, Thích tân vấn, Tang phục
vấn, Cơ dị thuyết, Tông danh lí, Báo ứng
nghiệm, Luận nghiệp lí, Trụ trì hành, dị
học, Ngoại tín... Có trích dẫn các kinh điển,
như: kinh Pháp hoa, kinh Hiền ngu, kinh
Hoa nghiêm, luận Tì đàm tâm, luận Tạp tì
đàm tâm, luận Trung quán, luận Trí độ,
luận Nhập đại thừa, luận Chưởng trân của
ngài Thanh biện, luận Hình thần diệt của
Phạm chẩn, Tục cao tăng truyện v.v... dùng
giáo nghĩa Phật giáo để điều hợp các học
thuyết của các nhà Khổng, Mạnh, Lão,
Trang, Liệt, Tuân, Dương, Ban, Mã v.v...,
nội dung bao quát cả ba giáo Nho, Phật,
Đạo và bách gia chư tử. Thiên “Cơ dị thuyết”
trong quyển 6 phê bình sự biên tạo các thế
hệ truyền thừa trong “Phó pháp tạng nhân
duyên truyện” của Thiền tông, cho là đã
uốn cong sự thật, bị các Thiền giả bài xích
kịch liệt.
Các bản lưu truyền của bộ sách này
rất ít. Đầu năm Dân quốc (1911) mới phát
hiện hai bản cũ rách, về sau còn thấy có
BẮC PHƯƠNG TÌ SA MÔN THIÊN VƯƠNG...

hai bản in ảnh được lưu truyền và cũng
được thu vào Đại chính tạng. [X. luận
Truyền pháp chính tông Q.hạ; Quốc sử
kinh tịch chí Q.4 (Tiêu hoằng đời Minh);
Trung quốc Phật giáo sử tịch khái luận
Q.5 (Trầnviên)].
BẮC SƠN TRỤ BỘ
Phạm:Uttara-zaila.Dịch âm: Uất đa la
thi la. Cũng gọi Thượng thi la. Dịch ý: Bắc
sơn bộ.
Cứ theo Tứ phần luật khai tông kí quyển
1 phần đầu (Vạn tục 66, 345 hạ) chép: “Mạt
đa lợi bộ (Hán dịch là Bắc sơn)”, vì thế Bắc
sơn trụ bộ cũng gọi là Mạt đa lợi bộ, là một
trong hai mươi bộ Tiểu thừa, một phái trong
Đại chúng bộ.
Về nguyên nhân phân phái của bộ này,
luận Dị bộ tông luân ghi rằng, đúng hai
trăm năm sau Phật nhập diệt, có người
ngoại đạo xuất gia theo Đại chúng bộ, ở
núi Chế đa, khi bàn lại vấn đề “Đại thiên
ngũ sự” (năm việc do tỉ khưu Đại thiên
nêu ra), rồi vì bất đồng ý kiến mà tách ra
khỏi hai bộ Chế đa sơn và Tây sơn trụ
thuộc Đại chúng bộ để thành lập phái
riêng. Nhưng Bộ chấp dị luận sớ và Tam
luận huyền nghĩa thì lại nóikhác, bảo rằng
nguyên nhân chia phái bắt nguồn từ sự
bàn bạc về việc thụ giới, nghĩa là khi nhận
giới từ vị hòa thượng không có giới hoặc
phá giới thì có thể gọi là được giới không?
Do bất đồng ý kiến về vấn đề này mà tách
ra thành phái riêng.
Vì phái này ở trong dãy núi phía bắc
núi Chế đa, cho nên gọi Bắc sơn trụ bộ.
Chỗ lập tông nghĩa của phái này cũng gần
giống với Chế đa sơn bộ, nhưng kinh sách
Nam truyền và Tây tạng đều không ghi chép
gì về bộ phái này. [X. Xuất tam tạng kí Q.3;
Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương Q.1

phần đầu; Dị bộ tông luân luận thuật kí].
(xt. Tiểu Thừa Nhị Thập Bộ, Tây Sơn Trụ
Bộ, Chế Đa Sơn Bộ).
BẮC TỀ VĂN TUYÊN ĐẾ (529-559)
Vị Hoàng đế đầu tiên của Bắc Tề (ở
ngôi 550-559), tên là Cao dương, miếu hiệu
Hiển tổ. Thời gian ông trị vì, Phật giáo rất
thịnh, đặt quan Tăng cai quản hơn bốn
triệu tăng ni, có tới hơn bốn vạn ngôi chùa
viện. Vua từng thỉnh Quốc sư Pháp thường
tuyên giảng kinh Niết bàn, cử ngài Đàm
diên làm Chiêu huyền thống, và nhờ ngài
Tăng trù xây dựng chùa Vân môn ở Nghiệp
đô. Lại lập Chiêu huyền thập thống, cử ngài
Pháp thượng làm Đại thống, lãnh đạo toàn
thể tăng ni. Mỗi tháng sáu lần cấm chỉ nhân
dân không được sát sinh, định kì mỗi năm
ba lần trai giới.
Lúc mới lên ngôi, vua rất lưu tâm đến
việc trị nước, nhưng sau cậy có công lao sự
nghiệp to lớn mà sinh kiêu căng, nên vua
dông dỡ bạo ngược, giết người vô cớ, tập
mãi thành quen.
BẮC THẠCH QUẬT TỰ
Chùa hang đá bắc. Cũng gọi Tự câu
thạch quật. Đối lại với “Nam thạch quật
tự”. Vị trí chùa ở gần trấn Tây phong, huyện
Khánh dương, tỉnh Cam túc, trên bờ phía
Chùa Bắc Thạch Quật
BẮC THẠCH QUẬT TỰ

đông của sông Tự câu (Kinh thủy), chỗ hai
chi nhánh sông Bồ, Nhứ gặp nhau. Từ xa
nhìn, những hang khám thờ giống như một
cái tổ ong khổng lồ, không khí rất yên lặng
trang nghiêm.
Cứ theo văn bia trùng tu chùa hang và
các thần miếu vào năm Càn long 60 (1795)
đời Thanh và Trấn nguyên huyện chí dẫn
văn bia đời Đường ghi chép, thì hang này
do quan Thứ sử Kinh xuyên tên là Hề
khang sinh kiến tạo vào năm Vĩnh bình
thứ 2 (509) thời Bắc Ngụy. Về sau, trải qua
các đời Tây Ngụy, Bắc Chu, Tùy, Đường
đục hang tạc tượng mà thành.
Hiện nay còn gần ba trăm cái khám thờ
đục trên vách đá, tượng đá lớn nhỏ hơn
hai nghìn pho, và chữ khắc trên đá hoặc
viết bằng mực cùng với những tấm bia v.v...
Những bức tranh vách tương đối ít hơn, và
phần nhiều đã bị sứt mẻ.
Những khám thờ được đục khoét trên
mặt sườn núi Hoàng sa, chia làm ba tầng
trên, giữa, dưới, chiều nam bắc dài hơn một
trăm mét, chỗ cao nhất cách mặt đất chừng
hơn mười
mét, trong
đó, hang
lớn có
biên số
hiệu thứ
165, tục
gọi là
“Động
Phật”, là
hang to
nhất và
được giữ
gìn hoàn
hảo nhất trong quần thể hang đá. Hang
này cao 13,2 mét, rộng 21,7 mét, sâu 17,9

mét, trong có bảy pho tượng Phật, thân cao
chừng 8,1 mét, mười vị Bồ tát đứng hầu hai
bên Phật, thân cao từ ba mét đến bốn mét
không đều nhau. Hai Bồ tát ngồi tréo chân
cũng cao tới 5,8 mét. Ngoài ra, còn có tượng
Thiên vương ba đầu bốn tay, tượng bồ tát
Phổ hiền cỡi voi, và tranh vẽ Thái tử Tát
đỏa bỏ mình nuôi cọp đói. Tranh này là
một bức chạm trổ lớn về sự tích bản sinh
của đức Phật.
Ngoài cửa hang, ở hai bên đều có khắc
tượng kim cương lực sĩ và sư tử.
BẮC THẦN BỒ TÁT
Bắc thần, chỉ cho sao Bắc cực. Mật giáo
cho sao Bắc cực là bảy sao Bắc đẩu và coi
đó là sự hóa hiện của bồ tát Diệu kiến.
Cứ theo kinh Diệu kiến đà la ni quyển
hạ chép, thì vị Bồ tát này ở về phương bắc
của thế giới Sa bà, cho nên gọi là Bắc thần
bồ tát, hay cứu hộ chúng sinh, khiến họ
được phúc lành yên ổn. Nhưng xưa nay đã
có nhiều thuyết khác nhau về sự dị đồng
giữa Bắc thần và bảy sao Bắc đẩu. Có thuyết
cho bảy sao Bắc đẩu là Bắc thần, có thuyết
nói sao Văn khúc trong Bắc đẩu là Bắc
thần, có thuyết cho sao Thủy diệu là Bắc
thần, lại có thuyết bảo sao Thiên đế là Bắc
thần.
Nếu cứ theo kinh Thất Phật bát bồ tát
sở thuyết đại đà la ni thần chú quyển 2 nói,
thì Bắc thần, Diệu kiến, Tôn tinh vương,
cả ba là cùng thể mà khác tên, là chúa của
các vì sao. (xt. Diệu Kiến Bồ Tát).
BẮC THIÊN TRÚC
Là một trong năm xứ Thiên trúc tại Ấn
độ đời xưa, tương đương với các nước ở
phía tây bắc Ấn độ. Đại đường tây vực kí
quyển 2, quyển 3 của ngài Huyền trang có
nêu hai mươi nước. Bắc Thiên trúc là nơi
Phật giáo thịnh hành tiếp theo sau trung
Ấn độ, ở đây có rất nhiều dấu tích thiêng
liêng. Bắc Thiên trúc có lẽ là vùng Punjab,
Tượng bán thân của Bồ Tát (hang thứ 5)

BẮC THẦN BỒ TÁT

Kashmir, tây bắc Ấn độ ngày nay. Nhờ đào
được những tấm đá khắc ở Kiện đà la xưa
trong khu vực tây bắc mà người đời sau
đoán biết được một cách đại khái tình hình
Phật giáo thời cổ ở vùng đất này.
BẮC THIỀN PHANH NGƯU
Bắc thiền hầm trâu. Tên công án trong
Thiền lâm. Bắc thiền, chỉ ngài Trí hiền là
người nối pháp của Thiền sư Phúc nghiêm
Lương nhã thuộc tông Vân môn đời Bắc
Tống. Vì ngài ở lâu nơi viện Bắc thiền tại
Thường ninh Hành châu (Hồ nam), nên
người đời gọi ngài là Bắc thiền Trí hiền.
Một năm nọ, vào giờ Tiểu tham trong
đêm trừ tịch, Bắc thiền mở bày cho đại
chúng, nói rằng (Vạn tục 148,105 hạ): “Năm
hết tết đến, ta chẳng có gì mừng tuổi các
ông, thôi, các ông hãy hầm một con “lộ địa
bạch ngưu”, rồi vo gạo nấu cơm, hái rau
đồng nấu canh, và hát khúc làng quê bên
đống lửa dưới gốc cây. Vì sao? Vì không
muốn các ông dựa vào cửa, vào tường nhà
người ta!”
Lộ địa, chỉ khoảng đất trống ngoài cửa
chùa, hoặc là nơi bình an vô sự. Bạch ngưu
(trâu trắng), nghĩa là trâu trong sạch. Bởi
thế từ ngữ “lộ địa bạch ngưu”, trong Thiền
lâm, được dùng để ví dụ sự chứng ngộ rốt
ráo, đạt tới cảnh giới trong sạch tự tại cao
nhất. Lộ địa bạch ngưu cũng là chìa khóa
của tắc công án trên đây. Bởi vì, ý ngài Bắc
thiền muốn nói bữa cơm đêm giao thừa,
không nên theo như thường lệ họp nhau
cùng ăn, mà nên tự mỗi người thanh tịnh
tự tại, vo gạo hái rau, thổi cơm nấu canh,
rồi đốt lửa mà hát bài làng quê, tự hưởng
thú vui vô cùng.
Ý trong câu nói là chỉ “đạo” rốt ráo
chẳng phải ngoài tự tính quí báu của chính
mình mà có, cũng chẳng phải cứ rập khuôn

theo những qui tắc thường lệ mà được; cũng
không nên tựa cửa nhà người ta, nhặt cái
răng trí tuệ của người khác, mà không biết
phát minh tự tâm để tìm ra cái trân quí mà
mình vốn có. [X. Thiền uyển mông cầu
Q.thượng].
BẮC THIỀN TỰ
........
Chùa Bắc thiền. Chùa ở huyện Ngô tỉnh
Giang tô. Cũng gọi Bắc thiền viện. Tương
truyền thời Tam quốc, trong năm Xích ô
(238-251), mẹ của vua Tôn quyền đã phá
bỏ nhà riêng của mình mà xây dựng chùa
này, lúc đầu gọi là chùa Thông huyền. Vào
các đời Trần, Tùy và thịnh Đường, không
một ngôi chùa nào hưng thịnh bằng.
Khoảng năm Khai nguyên (713-741) đời vua
Huyền tôn, chùa được đổi tên là chùa Khai
nguyên. Vào năm Đồng quang thứ 3 (923)
đời Ngũ đại Ngô việt lại đổi tên là chùa Báo
ân. Đời Tống thì đổi tên là chùa Vạn thọ
báo ân quang hiếu. Đến khoảng năm Vĩnh
lạc (1403-1424) đời Minh lại được đổi tên
là chùa Bắc thiền như hiện nay, gọi tắt là
chùa Bắc. Từ đời Minh, Thanh trở lại đây
chùa này là nơi đại Thiền lâm, sản sinh
nhiều bậc tăng tài, lãnh đạo suốt miền đông
nam.
Ngoài ra, trong năm Thiên giám đời
Lương, thiền sư Chính tuệ xây ngôi tháp
thờ xá lợi Phật trong khuôn viên chùa, tháp
cao một trăm thước (Tàu), đứng trên tháp
có thể nhìn khắp các vùng chung quanh.
Năm Kiến viêm thứ tư (1130) đời Cao
tông nhà Nam Tống, Hồ kị qua sông, cho
rằng chùa tháp không lợi cho mình, nên
ông ta đốt phá hết. Đến khi thời thế yên
định, chùa này được sửa lại, nhưng chỉ
làm lại được chín phần. Nay tuy còn,
nhưng chẳng phải cảnh quan ngày cũ. [X.
Tô châu phủ chí Q.39; Đại minh nhất
thống chí Q.8; Đại thanh nhất thống chí
Q.55].

BẮC THIỀN TỰ

BẮC TÔNG NGŨ PHƯƠNG TIÊN MÔN
Năm môn phương tiện của Thiền bắc
tông, cùng với thuyết “Quán tâm” đều là
điểm cốt cán của tư tưởng Thiền bắc tông.
Gọi tắt là Ngũ phương tiện, Ngũ phương
tiện môn. Có xuất xứ từ sách Đại thừa vô
sinh phương tiện môn đào được ở Đôn
hoàng, thu vào Đại chính tạng tập 85.
Năm môn phương tiện gồm:
1. Tổng chương Phật thể li niệm môn,
tức dựa theo thuyết của luận Đại thừa khởi
tín mà hiển bày Phật thể xa lìa các niệm
xằng bậy, sai quấy.
2. Khai trí tuệ môn, tức dựa theo lời dạy
trong kinh Pháp hoa mà mở cửa trí tuệ.
Cũng gọi là Bất động môn.
3. Hiển bất tư nghị môn, dựa theo thuyết
của kinh Duy ma mà hiển bày giải thoát
chẳng thể nghĩ bàn.
4. Minh chư pháp chính tính môn, tức
nương theo thuyết trong kinh Tư ích phạm
thiên sở vấn mà tỏ rõ chính tính của các
pháp.
5. Liễu vô dị môn, tức nương theo lời
dạy của kinh Hoa nghiêm mà được sự giải
thoát tự nhiên vô ngại.
Năm pháp môn trên đây đều dựa vào
giáo thuyết trong các kinh luận làm phương
tiện để đạt tới chứng ngộ giải thoát, vì thế
gọi là Ngũ phương tiện môn, là đặc sắc của
pháp Thiền bắc tông.
BẮC TÔNG THIỀN
........
Thiền Bắc tông. Cũng gọi Bắc thiền,
Bắc tông. Đối lại với “Nam tông thiền”.
Môn hạ của Ngũ tổ Thiền tông Hoằng
nhẫn là Đại thông Thần tú, truyền pháp
Thiền ở miền Bắc, cho nên gọi Bắc tông.
Sau khi Ngũ tổ nhập tịch, ngài Thần tú dời
đến núi Đương dương ở Giang lăng (Hồ

bắc), hết sức chủ trương thuyết Tiệm ngộ,
giáo thuyết của ngài thịnh hành ở miền bắc,
như Trường An, Lạc dương v.v... Còn ở
phương nam thì Lục tổ Tuệ năng thuyết
pháp giáo hóa ở núi Tào khê thuộc Thiều
châu (Quảng đông), chủ trương tư tưởng
Đốn ngộ, phát triển thành Thiền nam tông.
Từ đó, lịch sử Thiền tông Trung quốc mới
có tên gọi Nam tông, Bắc tông, Nam đốn,
Bắc tiệm.
Nhưng, tên gọi “Bắc tông” không phải
phái ngài Thần tú tự xưng, mà là do ngài
Thần hội, đệ tử của Lục tổ Tuệ năng, gán
cho. Thần hội tự cho tông mình là pháp
hệ chính thống của Thiền tông, tự gọi tông
mình là Nam tông, coi pháp môn tiệm ngộ
lưu truyền ở miền Bắc là thấp kém, mới
dùng từ “Bắc tông” để gọi, hàm ý chê bai,
miệt thị.
Những người được ngài Thần tú phó
chúc gồm bốn vị Phổ tịch, Kính hiền, Nghĩa
phúc và Ngọc sơn Huệ phúc. Dưới các triều
Vũ tắc thiên, Trung tông, Duệ tông, ngài
Thần tú đều được tôn làm Quốc sư. Ngài
Phổ tịch cũng được gọi là Quốc sư của ba
đời vua. Còn các ngài Nghĩa phúc, Kính
hiền, Huệ phúc thì lấy Trường an, Lạc
dương làm trung tâm, làm rạng rỡ môn
phong Bắc tông. Đạo tuyền là đệ tử của
ngài Phổ tịch, nhận lời mời của chư tăng
Nhật bản, sang Nhật hoằng pháp, là nhân
vật trọng yếu đem pháp Thiền truyền vào
Nhật bản ở thời kì đầu. Tông này tuy đã
từng thịnh hành ở miền Bắc, nhưng vì pháp
nạn Hội xương xẩy ra, Nam tông hưng thịnh,
và bị Thần hội bài xích, do ba nguyên nhân
ấy mà dần dần suy đồi, đến cuối đời Đường
thì sự truyền thừa dứt tuyệt. Sách sử liên
quan đến sự truyền thừa của tông phái này
thì có Lăng già sư tư kí của Tịnh giác, Truyền
pháp bảo kỉ do Đỗ quật soạn.
Về giáo chỉ của tông này, Viên giác kinh
đại sớ sao quyển 3 phần dưới của ngài Tôn

BẮC TÔNG NGŨ PHƯƠNG TIÊN MÔN

mật nói (Vạn tục 14, 277 thượng): “Đại sư
Thần tú là tổ khai sáng của tông này, các
đệ tử Phổ tịch v.v... mở rộng thêm. Chữ
phất trần (phủi bụi), trong bài kệ chính của
Thần tú là: Thời thời tu phất thức, mạc
khiển hữu trần ai (thường phải lau chùi
luôn, chớ để nó dính bụi). Ý nói : chúng
sinh sẵn có tính giác, cũng như gương có
tính sáng; phiền não che lấp nó, như bụi
phủ mờ gương. Dứt hết vọng niệm, thì bản
tính tròn sáng, cũng như lau hết bụi thì
gương sáng tỏ, không vật gì chẳng hiện ra”.
Ngài Thần tú từng soạn luận Quán tâm
và đề xướng thuyết Ngũ phương tiện môn,
lấy đó làm pháp môn tu đạo theo thứ tự
từng giai đoạn. Chính luận điểm này đã trở
thành mục tiêu cho Thần hội công kích
Bắc tông. Tuy nhiên, nếu đứng trên quan
điểm tư tưởng sử của Thiền tông mà nói,
thì thuyết Quán tâm của ngài Thần tú thật
đã kế thừa một cách trung thực pháp môn
Đông sơn của Tứ tổ Đạo tín và Ngũ tổ
Hoằng nhẫn. [X. Thiền môn sư tư thừa tập
đồ; Đại thừa vô sinh phương tiện môn; Chú
bát nhã ba la mật đa tâm kinh; Trung quốc
Thiền tông sử (Ấn thuận); Thiền tông sử
nghiên cứu (Vũ tỉnh Bá thọ)]. (xt. Thiền
Tông).
BẮC TRUYỀN PHẬT GIÁO
Tên gọi chung cho nền Phật giáo được
truyền từ bắc Ấn độ qua miền trung Á vào
Trung quốc, Đại hàn đến Nhật bản, và nền
Phật giáo từ Népal, Tây tạng truyền vào
Mông cổ. Cũng gọi Bắc phương Phật giáo.
Thế kỉ 19, các học giả châu Âu bắt đầu
nghiên cứu Phật giáo, phần nhiều họ nghiên
cứu kinh điển Phật giáo thuộc hệ thống
tiếngPàliTích lan lưu hành ở các nước
Tích lan, Miến điện, Thái lan và Cao miên,
rồi gọi Phật giáo tại các nước ấy là Nam

phương Phật giáo. Đối lại, kinh điển Phật
giáo thuộc hệ thống tiếng Phạm (sanskrit)
và tác phẩm phiên dịch từ tiếng Phạm được
lưu hành tại Trung quốc, Nhật bản, Tây
tạng v.v..., vì từ Ấn độ truyền bá theo hướng
bắc, cho nên gọi là Bắc phương Phật giáo,
Bắc truyền Phật giáo.
Vào niên hiệu Nguyên thọ năm đầu
(năm thứ 2 tr.T.L) đời vua Ai đế nhà Tây
Hán Phật giáo đã từ Ấn độ qua Tây vực mà
truyền vào nội địa Trung quốc. Những năm
cuối đời Đông Hán, các kinh điển Phật giáo
liên tục được dịch ra chữ Hán, giáo nghĩa
Phật giáo bắt đầu kết hợp với tư tưởng và
văn hóa truyền thống của Trung quốc, thấm
sâu vào nhân gian. Thời kì Ngụy Tấn Nam
Bắc triều, Phật giáo lại kết hợp huyền học,
rồi sự phiên dịch kinh điển Phật giáo, nghiên
cứu giáo nghĩa, kinh tế chùa viện v.v... cũng
đều được phát triển. Đến đời Tùy, Đường
thì đạt đến cực thịnh mà hình thành các
tông phái như Thiên thai, Hoa nghiêm,
Pháp tướng, Luật, Tịnh độ, Thiền v.v...
những tông phái này đều dung hội với văn
hóa vốn có của Trung quốc mà sản sinh ra
Phật giáo Đại thừa. Từ đời Tống trở về sau,
Phật giáo đã dần dần dung hợp với Nho
giáo, Đạo giáo.
Về phía Tây tạng, thì sau thế kỉ thứ VII,
Phật giáo được truyền vào, và dần dần đã
trở thành Phật giáo Tây tạng (người ta quen
gọi Lạt ma giáo), sau đó, truyền đến các
khu vực Mông cổ và Tây bá lợi á.
Về phía Triều tiên, thì cuối thế kỉ thứ
IV, Phật giáo từ Trung quốc được truyền
vào Triều tiên. Từ thế kỉ thứ VII trở về sau
lại có các vị tăng Triều tiên đến Trung quốc
cầu pháp, đem Phật giáo Thiền tông Trung
quốc truyền về Triều tiên, thành lập tông
Tào khê, là Thiền tông riêng của Triều tiên
lưu hành trong nước.
Về phía Nhật bản, thì cuối nửa đầu của
thế kỉ VI, Phật giáo từ Trung quốc, Triều

tiên truyền vào và đã nhanh chóng phát BẮC TRUYỀN PHẬT GIÁO

triển thành tôn giáo chính của Nhật bản.
Vào thời kì Nại lương (Nara, 710-794), Phật
giáo Nhật bản đã có sáu tông: Tam luận,
Pháp tướng, Thành thực, Câu xá, Luật, Hoa
nghiêm v.v..., tất cả đều đã từ Trung quốc
truyền sang. Đến thế kỉ IX, các tông Thiên
thai, Chân ngôn lại được truyền vào. Sang
thế kỉ XIII thì các tông Tịnh độ, Tịnh độ
chân tông và tông Nhật liên dấy lên, rồi
Thiền tông cũng được truyền vào. Mặc dầu
tông phái phiền tạp, nhưng Phật giáo Nhật
bản vẫn xem Đại thừa là chủ yếu, còn Tiểu
thừa thì chì xen lẫn chút ít.
Về phía Việt nam, thì chủ yếu là Phật
giáo từ Trung quốc được truyền sang vào
thế kỉ thứ II, về sau cũng du nhập các tông
phái Phật giáo Trung quốc, trong đó, Thiền
tông và Tịnh độ tông là chính. Các phái
Thiền chủ yếu thì có phái Diệt hỉ (Phạm :
Vinìtaruci=Tì ni đa lưu chi), phái Vô ngôn
thông, phái Thảo đường, phái Trúc lâm,
phái Liễu quán và phái Liên tôn.
Nói tóm lại, Phật giáo phương Nam vẫn
còn giữ được sắc thái đậm đà của Phật giáo
nguyên thủy ở Ấn độ; tuy nhiên, không
phải chỉ có Tiểu thừa, mà cũng có Đại thừa.
Còn Phật giáo phương Bắc thì dung hợp
với các nền văn hóa sẵn có của các địa
phương, lấy Đại thừa làm chính, nhưng
cũng không phải chỉ thuần túy Đại thừa,
mà còn xen lẫn cả Tiểu thừa. Nói đúng ra,
cả Kinh điển bằng tiếngPàlihay tiếng Phạm
đều vốn bắt nguồn ở trung Ấn độ, cho nên
bất luận là Tích lan (Tiểu thừa) hay Népal
(Đại thừa) cũng chỉ là nơi được truyền thừa
mà thôi.
Nếu nhìn bao quát các khu vực nói ở
trên, thì chia Phật giáo làm hai phương
Nam, Bắc e không thích đáng, mà cũng
không phải là cách chia loại xác thực. Hơn

nữa, các Kinh luận phiên dịch của Phật giáo
phương Bắc mông mênh như biển, trong
đó, có các nguyên bản Thánh điển tiếng
Phạm, rồi các loại bản dịch Tây tạng, Hán,
Mông cổ, Mãn châu, Triều tiên, Nhật bản
v.v... rất là đồ sộ. Ngoài ra, còn có các tác
phẩm soạn thuật của các bậc cao tăng tổ sư
cực kì phong phú, Phật giáo phương Nam
không thể nào sánh kịp. (xt. Nam Truyền
Phật Giáo).
BĂNG THƯỢNG NHIÊN HỎA DỤ
Dụ đốt lửa trên nước đá. Ví dụ hiển bày
việc phàm phu nhờ niệm danh hiệu của
đức Phật A di đà mà được vãng sinh. Trong
Vãng sinh luận chú quyển hạ, ngài Đàm
loan – một vị đại đức của Tịnh độ giáo
Trung quốc – sau khi giải thích rõ về mười
bảy thứ y báo trang nghiêm, khuyên rằng,
người nào sinh niềm tin trong sạch chân
thực, thì chắc chắn sẽ sinh về Tịnh độ,
chứng được lí “sinh tức không sinh”. Ngài
Đàm loan lại sợ rằng người đời sinh ngờ là
“phàm phu trụ nơi thấy biết thật có sinh
mà không được vãng sinh; tức dù có vãng
sinh, cũng không suốt trí vô sinh”, cho nên
ngài mới đặt ra ba thí dụ để nói rõ lí vãng
sinh :
1. Ví như đem ngọc ma ni trong sạch
bỏ vào nước đục, nước ấy trong ngay. Cũng
thế, phàm phu tuy có tội nhơ đục trong vô
lượng kiếp sống chết, nhưng nếu xưng niệm
danh hiệu của Phật A di đà cũng có thể
vãng sinh.
2. Ví như dùng lụa mầu vàng sẫm gói
ngọc ma ni rồi để vào trong nước, thì nước
sẽ hiện mầu vàng. Cũng thế, nếu phàm phu
đã được vãng sinh, thì cũng nhờ công đức
của cõi Tịnh độ mà không dấy sinh mê
lầm “thấy có sinh”. Thấy có sinh (Kiến
sinh), nghĩa là người mong cầu vãng sinh,
hoặc đã được vãng sinh, do bám dính vào
tình cảnh thù thắng của sự vãng sinh ấy,
nên không thấu suốt được lí “sinh tức không

sinh”. BĂNG THƯỢNG NHIÊN HỎA DỤ

3. Ví dụ đốt lửa trên nước đá. Tức gom
cả hai thí dụ trên lại mà giải thích chung.
Theo Tịnh độ luận chú quyển hạ nói, ví
như đốt lửa trên nước đá, lửa mạnh thì
nước tan, nước tan thì lửa tắt. Cũng thế, ví
như người hạ phẩm vãng sinh, tuy không
biết lí pháp tính không sinh, nhưng chỉ nhờ
sức xưng niệm danh hiệu Phật A di đà, khởi
ý vãng sinh, nguyện sinh Tịnh độ cực lạc.
Lại vì Tịnh độ cực lạc vốn là cõi không
sinh, người vãng sinh đến đó thì lửa “thấy
có sinh” tự nhiên tắt.
Qua các thí dụ trên đây có thể biết, lòng
tin nguyện sinh là do niệm danh hiệu Phật
A di đà mà khởi, còn tình thức của người
vãng sinh tuy bám dính vào cái thấy biết
“thực có sinh”, nhưng vẫn có khả năng sinh
vào thế giới không sinh. Bởi vì, một khi đã
được vãng sinh, thì nhờ công đức của cõi
Tịnh độ liền có thể dập tắt ngọn lửa tình
thức “thấy có sinh” mà thành tựu được trí
không sinh.
Thí dụ này đã trở thành một trong
những luận đề quan trọng của Tịnh độ chân
tông Nhật bản khi bàn rộng về vấn đề vãng
sinh.
BĂNG TƯỞNG
.....
Quán tưởng băng giá cứng chắc. Đây là
một phương tiện quán để vào chính quán,
nhờ phép quán này có thể tiến vào chân
quán của thế giới cực lạc. Kinh Quán vô
lượng thọ (Đại 12, 342 thượng) nói : “Thấy
nước lắng trong, phải thấy cho rõ ràng,
không để ý phân tán. Thấy nước rồi, nên
khởi băng tưởng. Thấy băng cứng sáng
choang, thì tưởng đó là lưu li”.
BĂNG YẾT LA THIÊN
Trời Băng yết la. Băng yết la, Phạm:
Piígala. Là con cưng của thần Quỉ tử mẫu

Ha lí để (Phạm:Hàrìtì). Cũng gọi Băng ca
la thiên, Băng nga la thiên, Băng nghiệt la
thiên, Tất lí dựng ca thiên, Băng yết la thiên
đồng tử. Là một trong hai mươi vị trời bày
ở phía nam (mé bên mặt của viện Ngoài
trong hội Thành thân trên Hiện đồ Kim
cương giới mạn đồ la Mật giáo). Chủng tử
của vị trời này là (la), hình tam muội da
là ngọn lửa.
Đại dược xoa nữ hoan hỉ mẫu tinh ái tử
thành tựu pháp (Đại 21, 289 thượng) chép:
“Phép khắc tượng Tất lí dựng ca, lấy hương
chiên đàn trắng nhẵn nhụi, dài sáu ngón
hoặc một gang tay, nhờ thợ giỏi chạm trổ
thành hình tượng đồng tử, (...) lấy nhiều
thứ hoa rải lên đàn, cháo sữa, quả ngọt,
cơm sữa và hoan hỉ đoàn v.v…... cúng dường
đúng như pháp, đốt hương trầm thủy, đối
trước tượng ấy, tụng đủ mười vạn biến đà
la ni, thì chắc chắn Ái tử Tất lí dựng ca sẽ
hiện thân đến”.
Nếu nhận giữ phép đà la ni này, thì tất
cả quỉ thần ác
không quấy
phá được, mà
Tất lí dựng ca
lại hiện thân
làm bạn với
người trì tụng,
và những điều
mong cầu đều
được như ý.
Về hình
tượng của vị
trời này, theo
Ái tử thành tựu pháp nói, thì trên chỏm
đầu có năm búi tóc đỏ tía, tướng tốt tròn
đầy, nhiều chuỗi anh lạc làm đẹp thân hình,
ngồi xếp bằng trên lá sen. Tay phải cầm
một quả tốt lành, làm ra dáng như đang
ban cho người, tay trái thõng xuống ngửa
bàn tay hướng ra ngoài, năm ngón duỗi
thẳng xuống (đây là tay mãn nguyện).

Băng Yết La Thiên BĂNG YẾT LA THIÊN

Nhưng theo kinh Băng yết la thiên đồng tử
nói, thì tay trái cầm quả, tay phải thõng
xuống, bàn tay hướng ra ngoài làm tay mãn
nguyện. [X. kinh Phật mẫu đại khổng tước
minh vương Q.trung; kinh Thủ hộ đại thiên
quốc độ Q.trung; Hiền kiếp thập lục tôn;
Kim cương giới thất tập Q.hạ; Đồ tượng sao
Q.hạ].
BĂNG YẾT LA THIÊN ĐỒNG TỬ KINH
Có 1 quyển. Ngài Bất không đời Đường
dịch. Thu vào Đại chính tạng tập 21. Nội
dung trình bày về phép tụng niệm, phương
pháp tạc tượng, phép Đà la ni và Ấn khế
v.v... của Băng yết la thiên đồng tử.
BẰNG KINH
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Cũng gọi Bằng hành. Tức hằng năm, từ
ngày 13 đến 15 tháng 7 hoặc tháng 8, cử
hành Lễ hội Vu lan bồn. Vào những ngày
này, mỗi nhà đều thỉnh sư đến tụng kinh ở
trước rạp Tinh linh Phật đàn để đón mời
và tế lễ linh hồn tồ tiên, gọi là Bằng kinh
(tụng kinh trước rạp). Tập tục này bắt nguồn
từ “Tông môn cải” (là chế độ được đặt ra
để cấm chỉ tín ngưỡng Cơ đốc giáo) ở thời
đại Đức xuyên. Thời ấy đã sinh ra phong
tục chư tăng các chùa chia nhau đến nhà
tín đồ của mình để tụng kinh. (xt. Vu Lan
Bồn).
BÂN TÔNG (1911-1958)
Người Lộc cảng, huyện Chương hóa, Đài
loan, họ Thi. Năm 14 tuổi, sư làm lễ xin
xuất gia nơi Thiền sư Nhàn vân ở núi Sư
đầu (đầu sư tử). Năm 17 tuổi, sư kết am ở
Biện phong tu khổ hạnh sáu năm. Năm 23
tuổi, sư về đại lục (Trung quốc trên đất liền),
đi khắp các chùa danh tiếng. Năm Dân quốc
23 (1934), sư lễ ngài Viên anh ở chùa Thiên
đồng xin nhận giới Cụ túc. Sau, sư đến núi
Thiên thai nương nơi lão hòa thượng Tĩnh

quyền chuyên học về giáo quán của Thiên
thai, Pháp hoa và bốn giáo nghi, lĩnh hội
hết ý chỉ sâu xa của Tam quán Thập thừa.
Năm Dân quốc 28 (1939), chiến tranh
chống Nhật bùng nổ, sư trở về Đài loan,
sáng lập Pháp nguyên giảng tự ở chân núi
Cổ kì huyện Tân trúc và xây dựng viện
Nghiên cứu Phật học. Sau lại mở viện
Hoằng pháp ở Đài bắc, cất chùa Pháp tế tại
Tân trúc, sư dốc sức giảng kinh hoằng pháp,
mở rộng giáo nghĩa Thiên thai. Đại lục đổi
chủ, các vị tăng trẻ dời đến Đài loan đều
nương tựa nơi sư.
Năm Dân quốc 40 (1951), sư đóng cửa
đọc Đại tạng. Năm 43 (1954), sư mở cửa ra
thất, nhận lời mời của các nơi, sư nói pháp
không biết mệt mỏi. Tháng 2 năm Dân quốc
46 (1957), sư tịch ở viện Hoằng pháp, thọ
48 tuổi. Những trứ tác của sư gồm có: Bát
nhã tâm kinh yếu thích, Lăng nghiêm kinh
nghĩa đăng, Ngã nhân sinh tử chi do lai,
Vân thủy thi thảo v.v... Người sau biên thành
Bản tông pháp sư di tập để lưu hành ở đời.
BẦN CÙNG HẢI
Biển nghèo cùng. Ví dụ nỗi khổ sở của
sự nghèo cùng sâu rộng cũng như biển cả.
Luận Đại trí độ (Đại 25, 227 thượng) nói:
“Sự bố thí là con thuyền bền chắc, có khả
năng vượt qua biển nghèo cùng”.
BẦN CÙNG PHÚC ĐIỀN
Ruộng phúc nghèo cùng. Tất cả người
nghèo cùng khốn khó là ruộng đất, bố thí
cho họ có thể nảy sinh mầm phúc. Là một
trong ba thứ ruộng phúc nói trong kinh
Ưu bà tắc giới quyển 3 phẩm Cúng dường
tam bảo. Những người nghèo cùng ví như
BĂNG YẾT LA THIÊN ĐỒNG TỬ KINH

ruộng vườn hay sinh trưởng muôn vật, nếu
bố thí cho họ có thể sinh phúc. Khi bố thí,
tuy mình không mong cầu quả báo, nhưng
cũng tự nhiên được phúc, nên gọi là bần
cùng phúc điền. (xt. Phúc Điền).
BẦN GIẢ NHẤT ĐĂNG
Người nghèo một ngọn đèn. Truyện một
bà già nghèo, với tấm lòng chí thành, chỉ
cúng dường một ngọn đèn mà được công
đức còn lớn hơn công đức của một trưởng
giả cúng dường một vạn ngọn đèn. Cũng
gọi Bần nữ nhất đăng (người đàn bà nghèo
một ngọn đèn).
Truyện này có xuất xứ từ kinh A xà thế
vương thụ quyết và phẩm Bần nữ Nan đà
trong kinh Hiền ngu quyển 3. Cứ theo kinh
A xà thế vương thụ quyết chép, thì một
hôm vua A xà thế thỉnh đức Phật vào cung
cúng dường trai, ăn xong, đức Phật trở về
tinh xá Kì hoàn. Ông Kì bà dâng kiến nghị
tâu vua thắp đèn, vua liền ra lệnh đưa một
trăm hộc dầu mè từ trong cung đến tinh xá
Kì hoàn để thắp đèn. Bấy giờ có một bà già
nghèo khó, lòng thành thường muốn cúng
dường đức Phật, nhưng khốn nỗi tiền của
không có, hôm nay thấy vua làm công đức
như thế, lại càng tủi thân. Bà liền đem hai
đồng tiền đã xin được, đưa đến người bán
dầu mè, mua được hai lẻ dầu (phép đong
lường ngày xưa, mười lẻ là một đấu), nhưng
nhà hàng dầu biết lòng chí thành của bà,
nên đặc biệt cho thêm ba lẻ nữa là năm lẻ
(khoảng 1/3 lít dầu). Bà lão rót dầu vào
đèn, thắp lên rồi đem đặt ở trước đức Phật,
nghĩ thầm dầu này sẽ chẳng đủ thắp đến
nửa đêm, bèn tự thề nguyền: “Nếu đời sau
được đạo như Phật, thì đèn này cháy suốt
đêm không tắt”.
Trong khi những ngọn đèn của vua,
có ngọn bị gió thổi tắt, có ngọn tắt vì cạn

dầu, tuy có người thường trực để châm
thêm dầu cho cháy tiếp, nhưng không cách
nào giữ cho hoàn toàn cháy sáng hết được,
chỉ có ngọn đèn của bà già là đặc biệt sáng
hơn các đèn khác, chẳng những suốt đêm
không tắt, mà dầu cũng không cạn. Mãi
đến khi trời sáng, đức Phật mới bảo tôn
giả Mục liên: “Trời sáng rồi, tắt hết đèn
đi!”.
Ngài Mục liên tắt hết các đèn, chỉ có
ngọn đèn của bà già Ngài thổi đến ba lần
mà vẫn không tắt. Ngài lại dùng áo ca sa để
quạt, nhưng đèn càng cháy mạnh hơn,
chiếu mãi đến cõi trời Phạm thiên, rồi chiếu
khắp ba nghìn thế giới! Phật lại bảo Mục
liên: “Đây là ánh sáng của công đức của vị
Phật đương lai, sức thần thông của ông
không dập tắt được đâu. Bà già này sau ba
mươi kiếp sẽ được thành Phật, hiệu là Tu
di đăng quang Như lai”.
Truyện cổ “Người nghèo một ngọn đèn”
trên đây cho thấy, vua A xà thế cúng dường
tuy nhiều, nhưng lòng không chuyên chú,
bởi thế không bằng sự cúng dường hết lòng
thành kính chuyên chú của bà già. Nó cũng
cho thấy bất luận vật cúng dường nhiều
hay ít, nếu người đem lòng chí thành mà
cúng dường thì mới thật là trân quí.
Phẩm Bần nữ Nan đà trong kinh Hiền
ngu chép nội dung đại khái cũng tương tự,
nhưng lấy tên người con gái nghèo là Nan
đà.
BẦN NỮ BẢO TẠNG
...........
Kho báu của người con gái nghèo. Ví
dụ tất cả chúng sinh đều có đủ tính Phật,
cũng như người con gái nghèo có kho báu.
Kinh Niết bàn (bản Bắc) quyển 7 (Đại
12, 407 trung), nói : “Tất cả chúng sinh
đều có tính Phật, nhưng bị các phiền não
che lấp, ví như người nghèo kia có kho
vàng ròng mà không thấy được”. [X. kinh
Niết bàn (bản Bắc) Q.34].

BẦN NỮ BẢO TẠNG

BẦN TĂNG
.....
I. Bần tăng. Tăng nghèo. Phạm:
Zramaịa. Dịch âm: Sa môn na, Sa môn.
Lời tự nhún của tăng sĩ. Cũng gọi bần đạo
(nghèo đạo), phạp đạo (thiếu đạo). Cùng
nghĩa với “Chuyết tăng” (tăng vụng, ngu).
Tăng sĩ dứt đạo tà, siêng tu tám đạo chính
để cầu giải thoát, thường tự cho là nghèo
đạo, thiếu đức, nên có lối xưng hô nhún
nhường này.
Đại Tống tăng sử lược quyển hạ chép,
các vị sa môn đời Hán, Ngụy, Lưỡng Tấn,
đối với vua, hoặc xưng tên, hoặc xưng tôi,
hoặc xưng bần đạo. Như các ngài Pháp
khoáng dâng thơ lên Giản văn đế nhà Tấn,
Chi độn dâng thơ xin về đất Diệm, Đạo an
can gián vua Phù kiên v.v... đều tự xưng
bần đạo. Người đời sau bắt chước dùng theo
cách này. [X. Thích thị yếu lãm Q.thượng;
Phiên dịch danh nghĩa tập Q.1; Thiền lâm
tượng khí tiên Xưng hô môn].
II. Bần tăng. Chỉ các tăng sĩ vô phúc
nghèo khổ.
BẤT AN ỔN NGHIÊP
...........
Nghiệp không an ổn. Đối lại với “An
ổn nghiệp”. Chỉ nghiệp bất thiện. Nghiệp
này là nhân chịu quả báo khổ, cho nên gọi
là nghiệp không an ổn. Luận Câu xá quyển
15 (Đại 29, 80 hạ), nói: “Nghiệp không an
ổn gọi là bất thiện, bởi nghiệp này có thể
đưa đến quả báo không như ý, vì nó trái
với tính an ổn”.
BẤT ẨM TỬU GIỚI
Giới không uống rượu. Chỉ cho giới cấm
uống rượu. Bất luận tại gia hay xuất gia, đều
phải tuân theo qui định này. Rượu không
những gây chướng ngại cho việc tu hành
đạo Phật, mà nó còn làm cho tâm người ta

cuồng loạn. Thông thường, trên tấm đá ở
cổng các Thiền viện đều có khắc dòng chữ:
“Không được mang rượu thịt vào chùa”. (xt.
Tửu).
BẤT BÁI
Không lạy. Văn Sa di thụ giới trong
Thiền uyển thanh qui quyển 9 (Vạn tục
11, 462 thượng), nói: “Sau khi xuất gia, khác
với thường tình, không lạy vua chúa”.
Vấn đề người xuất gia có nên lễ lạy vua
chúa không, thì từ đời Đông Tấn trở đi đã
được bàn cãi rất nhiều. Ngài Tuệ viễn ở Lư
sơn đã viết “Sa môn bất kính Vương giả
luận” (bàn việc sa môn không kính vua),
chủ trương sa môn đã qui y Phật Pháp Tăng
tam bảo, chí cầu Niết bàn, thì đương nhiên
không cần lễ lạy vua chúa.
Ngài Ngạn tông đời Đường soạn sách Tập
sa môn bất ưng bái tục đẳng sự (Thu tập
những việc sa môn không nên lạy người thế
tục), gồm 6 quyển. [X. Ban chu tam muội
kinh phẩm Tứ bối; kinh Phạm võng Q.hạ].
BẤT BÁNG TAM BẢO GIỚI
Giới không chê bai Tam bảo. Một trong
mười giới cấm nặng. Là giới cấm chê bai
Phật Pháp Tăng tam bảo. Tức đối với Phật
Pháp Tăng tam bảo phải nên tôn trọng,
không được hủy báng. [X. kinh Phạm võng
Q.hạ]. (xt. Thập Trọng Cấm Giới).
BẤT BIẾN CHÂN NHƯ
Chân như không biến đổi. Đối lại với
“Tùy duyên chân như”. Thể của chân như
rốt ráo bình đẳng, không có đổi khác, nên
gọi là Bất biến chân như. Tức chỉ cho chân
tâm bản tính, tính Phật thường còn. Thể
bất biến này theo duyên mà sinh ra các
BẦN TĂNG

tướng trạng trong ba cõi sáu đường, gọi là
Tùy duyên chân như (chân như theo
duyên). Các tông Pháp tướng, Tam luận
(Quyền Đại thừa) vì không chấp nhận chân
như duyên khởi, nên không lập nghĩa Tùy
duyên chân như. Còn các tông Hoa
nghiêm, Thiên thai (Thực Đại thừa) v.v...,
đối với chân như, lập hai nghĩa bất biến,
tùy duyên để nói rõ chân như vốn không
biến đổi, nhưng theo duyên mà tạo tác các
pháp hữu vi. [X. luận Kim cương ti].
BẤT BIẾN DỊCH TÍNH
Tính không thay đổi. Tên gọi khác của
chân như. Chỉ tính chất không biến đổi.
(xt. Chân Như).
BẤT BIẾN TÙY DUYÊN
I. Bất biến tùy duyên. Chân như có
hai nghĩa bất biến và tùy duyên. Đây là
thuyết thông dụng của tông Pháp tính.
Chân như là thực thể của hết thảy các pháp,
tồn tại ngoài thời gian và không gian, chẳng
sinh chẳng diệt, thường trụ vô vi, gọi là bất
biến. Tự tính chân như không biến đồi,
nhưng lại hay theo các duyên nhơ, sạch
mà toàn thể khởi động, hiển hiện muôn
tượng la liệt, gọi là tùy duyên. Nói theo
pháp môn của luận Đại thừa khởi tín, thì
bất biến tức là Tâm chân như môn (về
phương diện bản thể, tâm chân như
không biến đổi) và tùy duyên tức là Tâm
sinh diệt môn (về phương diện hiện tượng,
tâm chân như có sinh diệt biến đổi). Tức
là cùng một tâm chân như (cũng tức là
tâm chúng sinh) mà được biểu hiện theo
hai nghĩa bản thể và hiện tượng (tướng
dụng). [X. Khởi tín luận sớ bút tước kí Q.2;
Hoa nghiêm ngũ giáo chương Q.4; Hoa
nghiêm huyền đàm Q.4].
II. Bất biến tùy duyên. Đối lại với “Tùy
duyên bất biến”. Có nghĩa là các pháp tuy

do nhân duyên mà dấy sinh, nhưng thể
của chúng thì không biến đổi. Thập bất
nhị môn chỉ yếu sao quyển thượng (Đại
46,709 hạ), nói: “Hai chữ tâm tính không
khác mà khác, nhưng nói bất biến tùy duyên
gọi là tâm, tức là sự của lí. Tùy duyên bất
biến gọi là tính, là lí của sự. Nay muốn ở
nơi sự mà hiển bày lí, nên nêu cả hai. Chiếu
theo đây mà nói thì bất biến tùy duyên gọi
là Phật, tùy duyên bất biến gọi là tính”.
BẤT CHÂN TÔNG
........
Một trong sáu tông, một trong bốn giáo,
một trong năm tông. Tên gọi dùng trong
phán giáo. Chỉ các bộ Bát nhã nói lí “tức
không” (bất chân=không chân thực), và giáo
môn chỉ rõ tất cả các pháp đều có giả, cũng
như trò ảo thuật.
Trong sáu tông do ngài An lẵm lập,
trong bốn giáo do ngài Đàm ẩn lập và trong
năm tông do ngài Tự quĩ lập, đều có tông
này. (xt. Ngũ Tông Giáo).
BẤT CHÍ CẢNH
Cảnh (đối tượng) không đến (sát). Đối
lại với “Chí cảnh”. Chỉ sắc cảnh và thanh
cảnh. Trong năm căn duyên năm cảnh, thì
căn mắt duyên lấy cảnh sắc, căn tai duyên
lấy cảnh tiếng, căn mũi duyên lấy cảnh mùi,
căn lưỡi duyên lấy cảnh vị, căn thân duyên
lấy cảnh xúc (tiếp xúc). Trong đây, thể của
mắt và tai phải cách xa với sắc và tiếng mới
thấy và nghe được, nên gọi Bất chí cảnh
(cảnh không đến sát), cũng gọi Li trung tri
(cách rời nhau mới biết). Còn thể của mũi,
lưỡi, thân phải tiếp xúc sát với mùi, vị, cứng
– mềm – trơn – ráp v.v... mới biết được,
nên gọi là Chí cảnh (cảnh đến sát), cũng
gọi Hợp trung tri (tiếp hợp với nhau mới
biết). [X. luận Câu xá Q.1]. (xt. Ngũ Cảnh).
BẤT CHÍ CẢNH

BẤT CHÍNH THỰC
..........
I. Bất chính thực. Thức ăn không
chính thức, thức ăn phụ. Phạm:khàdanìya.
Dịch âm: kha đán ni, khư đà ni, khư xà ni.
Dịch ý: ăn nhấm, ăn nhai. Tức thức ăn cứng,
rắn, cần phải nhấm, nhai cho nhỏ rồi mới
nuốt được. Cứ theo Hữu bộ tì nại da quyển
36 nói, có năm thứ không phải thức ăn
chính thức là: rễ, cọng, lá, hoa, quả. Năm
thứ này, ăn xong cũng không đủ no: nên
gọi thức ăn không chính thức, hoặc thức
ăn phụ thêm. Cũng gọi năm thứ cành, lá,
hoa, quả và thức ăn nghiền nhỏ là năm
thức ăn phụ, hoặc năm thức ăn nhấm,
nhai.
Các bộ luật cũng nêu ra năm thứ thức
ăn mà người ta ăn rồi có thể no bụng, gọi là
Ngũ chính thực, tức năm thứ thực vật dùng
cho bữa ăn chính. Nếu đã ăn năm thứ thức
ăn chính này rồi thì không được ăn thêm
năm thứ thức ăn phụ nữa. Bởi thế biết “bất
chính thực” không phải những thức ăn mà
tỉ khưu bị cấm không được ăn, mà là chỉ
cho các thức ăn ngoài bữa ăn chính, bởi vì
những thứ này tuy có ăn mà không no
bụng. (xt. Nhị Ngũ Thực).
II. Bất chính thực. Chỉ cho sự ăn uống
ngoài bữa ăn vào chính giờ ngọ.
BẤT CHÍNH TRI
..........
Phạm: A-saôpranya. Tên của tâm sở
(tác dụng của tâm). Chỉ tác dụng tinh thần
hiểu biết sai cái cảnh được quán xét. Tức
là nhận thức lầm lẫn không phù hợp với
giáo nghĩa của Phật giáo. Vì trong tất cả
tâm ô nhiễm đều có tâm sở bất chính tri,
nên Thuyết nhất thiết hữu bộ xếp nó vào
mười đại phiền não địa pháp. Tông Duy
thức cho nó là một trong tám đại tùy hoặc,

che lấp cái biết chân chính, dễ đưa đến
hành động hủy phạm, cho nên có tác dụng
làm bại hoại giới luật. Tông Câu xá thì coi
nó là trí tuệ bị phiền não làm ô nhiễm,
nên không thừa nhận nó là tâm sở độc
lập.
Còn luận Du già sư địa quyển 55 thì
cho bất chính tri là một phần của “Si”. [X.
luận Đại tì bà sa Q.42, Q.43; luận Câu xá
Q.4; luận Thành duy thức Q.6].
BẤT CÔ TỬU GIỚI
Giới không bán rượu. Một trong mười
giới cấm nặng. Là giới cấm tự mình bán
rượu hoặc dạy người khác bán rượu. Vì
rượu hay làm cho tinh thần người ta mê
tối, tâm tính rối loạn, nên tất cả các loại
rượu đều bị cấm không được bán. [X. kinh
Phạm võng Q.hạ]. (xt. Thập Trọng Cấm
Giới).
BẤT CỐ LUẬN TÔNG
Tiếng dùng trong Nhân minh. Một trong
bốn loại Tông Nhân minh. Bất cố, nghĩa
đen là “chẳng đoái hoài”. Bất cố luận tông
là Tông (mệnh đề, chủ trương) chỉ có người
lập luận đồng ý, chứ không được người vấn
nạn chấp nhận (đoái hoài đến).
Trong Nhân minh, khi người lập luận
nêu ra một vấn đề gì, mà được đối phương
(người vấn nạn) chấp nhận ngay, không
cần tranh cãi để tìm ra sự thật, thì là trái
với qui định của luận lí Nhân minh. Nói
cách khác, khi người lập luận lập Tông (đặt
vấn đề), thì Tông ấy phải qua một quá trình
biện luận theo đúng qui tắc của Nhân minh
để thuyết phục đối phương chấp nhận, nó
mới có giá trị. Cho nên, Bất cố luận tông là
tông có ý nghĩa nhất trong bốn loại tông.
[X. luận Nhân minh chính lí môn; Nhân
minh nhập chính lí luận sớ Q.thượng]. (xt.
Tứ Tông).
BẤT CHÍNH THỰC

BẤT CỐ TƯ NGHIÊP
...... ...
Nghiệp không cố ý. Cũng gọi Phi cố tư
nghiệp. Đối lại với “Cố tư nghiệp”. Tức là
những nghiệp thiện ác vì vô tâm vô ý mà
gây ra, chứ không phải đặc biệt suy nghĩ
mưu toan trước. Nghiệp này do thân và
miệng gây ra, không có công năng mang
lại quả báo. [X. luận Du già sư địa Q.90;
Bách pháp vấn đáp sao Q.3]. (xt. Cố Tư
Nghiệp).
BẤT CỘNG
......
Không chung. Phạm, Pàli: àveịika.
Chỉ pháp riêng biệt. Như mười tám pháp:
mười lực, bốn không sợ v.v... chỉ riêng đức
Phật có được, còn các bậc Thánh như A la
hán v.v... chưa thể thông suốt, vì thế gọi là
bất cộng pháp. Lại như thức gốc A lại da là
chỗ nương chung cho các thức, cho nên
gọi là cộng y. Còn sáu căn thì mỗi căn là
chỗ nương riêng cho mỗi thức trong sáu
thức, vì thế gọi là bất cộng y.
Ngoài ra, trong các pháp, mỗi pháp đều
có tính tướng riêng, gọi là tự tướng, cũng
gọi bất cộng tướng; các loài hữu tình đều
chuốc lấy nghiệp quả dị thục riêng, gọi là
bất cộng nghiệp. Lại như phương thức lập
luận của luận lí học Nhân minh, tự (người
lập luận), tha (người vấn nạn) cùng thừa
nhận, gọi là cộng hứa; tự, tha đều không
thừa nhận, thì gọi là bất cộng hứa. [X. luận
Câu xá Q.27; luận Đại tì bà sa Q.38]. (xt.
Cộng Bất Cộng).
BẤT CỘNG BẤT ĐỊNH QUÁ
..................
Lỗi bất cộng bất định. Tiếng dùng trong
Nhân minh. Một trong sáu bất định, một
trong mười bốn lỗi của Nhân trong ba mươi
ba lỗi Nhân minh. Chỉ cho Nhân thiếu

tướng thứ hai trong ba tướng Nhân, là lỗi
Nhân không có liên quan đến đồng phẩm
và dị phẩm (tức hoàn toàn không dính dáng
gì đến Tông).
Luận Nhân minh nhập chính lí nêu ra
trường hợp Thanh luận sư đối với đệ tử
Phật, lập luận thức: “Tiếng nói là thường
trụ (Tông, mệnh đề) vì là tính được nghe
(sở văn tính) (Nhân, lí do), như hư không
(đồng dụ), như cái bình (dị dụ)”. Trong luận
thức trên đây, hai thứ đồng dụ và dị dụ đều
chẳng phải tính được nghe, tức đồng phẩm
và dị phẩm đều không liên quan gì với Nhân.
Vả lại, ngoài hai tính thường trụ và vô
thường của tiếng nói ra, cũng không pháp
nào ở đây có tính được nghe. Cho nên
Nhân trong luận thức này là Nhân bất
định, bởi vì nó đã không quyết định được
tính thường trụ của Tông (tiếng nói), mà
cũng chẳng thành tựu tính vô thường của
dị phẩm, tức nó có lỗi bất cộng bất định.
[X. Nhân minh nhập chính lí luận sớ
Q.trung phần đầu; Nhân minh nhập chính
lí luận nghĩa toản yếu]. (xt. Tam Thập Tam
Quá, Lục Bất Định Quá, Nhân Thập Tứ
Quá).
BẤT CỘNG BIẾN
Biến không giống nhau. Nghĩa là do
nghiệp riêng của mỗi cá nhân mà biến hiện
ra các cảnh không giống nhau. Như năm
căn mắt tai mũi lưỡi thân v.v...
BẤT CỘNG CHỦNG TỬ
Hạt giống riêng. Đối lại với “Cộng chủng
tử” (hạt giống chung). Cũng gọi Bất cộng
tướng chủng tử. Chỉ hạt giống có thể biến
ra pháp cho một người thụ dụng. Tức là
hạt giống năm căn. Thắng nghĩa căn trong
năm căn không chung với người khác, cho
nên là bất cộng trung bất cộng (không
BẤT CỘNG CHỦNG TỬ

chung trong không chung). Phù trần căn
thì người khác cũng được thụ dụng, là bất
cộng trung cộng (chung trong không
chung). Hạt giống của nó cũng theo đó mà
khác. [X. Thành duy thức luận thuật kí Q.3
phần đầu]. (xt. Bất Cộng Tướng).
BẤT CỘNG GIÁO
Giáo không chung. Đối lại với “Cộng
giáo” (giáo chung). Cũng gọi Bất cộng bát
nhã. Chỉ giáo pháp không chung cho hàng
nhị thừa mà chỉ dành riêng cho hàng Bồ
tát. Theo Hoa nghiêm ngũ thập yếu vấn
đáp quyển thượng nói, thì Biệt giáo Nhất
thừa chỉ được nói cho hàng Đại bồ tát nghe,
chứ không cho hàng Thanh văn nghe
chung, vì thế gọi Bất cộng giáo. tức trong
hai loại bát nhã ba la mật cộng và bất cộng
nói trong luận Đại trí độ, thì lấy kinh Bất
tư nghị (chỉ kinh Hoa nghiêm) làm bất cộng
bát nhã ba la mật. Còn tông Thiên thai
chia bát nhã làm hai thứ cộng và bất cộng,
trong đó, bất cộng bát nhã chỉ cho hai giáo
Biệt, Viên và cho đó là ý chính của bộ Bát
nhã.[X. kinh Đại phẩm bát nhã Q.3; luận
Đại trí độ, Q.34, Q.72, Q.100; Pháp hoa
huyền nghĩa thích tiêm Q.6; Hoa nghiêm
ngũ giáo chương Q.1; Hoa nghiêm kinh
thám huyền kí Q.1; Thiên thai tứ giáo nghi
tập chú Q.thượng]. (xt. Cộng Giáo).
BẤT CỘNG HỨA
........
Không cùng thừa nhận. Tiếng dùng
trong Nhân minh. Hứa, hàm có nghĩa là
đồng ý, thừa nhận. Trong luận thức Nhân
minh, điều kiện lập luận không được cả
đôi bên người lập luận và người vấn nạn
đều đồng ý thừa nhận, thì gọi là Bất cộng
hứa.
Đứng về phương diện Tông y (chủ từ
và khách từ của Tông) mà bàn, trong trường

hợp Cộng tỉ lượng (sự suy lí được cả người
lập luận và người vấn nạn đều thừa nhận),
thì hai Tông y đều phải được cả đôi bên
đồng ý (cộng hứa). Còn trong trường hợp
Tự tỉ lượng (luận thức chỉ do người lập luận
thừa nhận), hoặc Tha tỉ lượng (luận thức
chỉ do người vấn nạn thừa nhận), thì có
thể cả đôi bên không đồng ý.
Bất cộng hứa (không cùng thừa nhận)
và Cộng bất hứa (cùng không thừa nhận),
ý nghĩa có khác nhau. Người lập luận và
người vấn nạn đều không thừa nhận, hoặc
một bên thừa nhận, một bên không, đều là
Bất cộng hứa, cho nên Cộng bất hứa chỉ là
một thứ Bất cộng hứa.
Thế nhưng, để phân biệt, Nhân minh
gọi việc cả đôi bên không thừa nhận là
Lưỡng câu bất hứa (đôi bên đều không thừa
nhận), còn gọi một bên thừa nhận, một
bên không thừa nhận là Tùy nhất bất hứa
(theo một bên không thừa nhận). Tùy nhất
bất hứa lại chia làm hai thứ:
1. Người lập luận không thừa nhận, còn
người vấn nạn thừa nhận, gọi là Tự tùy
nhất bất hứa (theo bên mình không thừa
nhận).
2. Người lập luận thừa nhận mà người
vấn nạn không thừa nhận, thì gọi là Tha
tùy nhất bất hứa (theo bên người khác
không thừa nhận).
Cộng hứa (cùng đồng ý) tức là rất thành.
Tự tùy nhất bất hứa (mình không đồng ý
mà người đồng ý), nếu đứng về phương diện
người đồng ý mà nói, thì có thể gọi là Tha
cực thành (người rất thành). Tha tùy nhất
bất hứa (mình đồng ý mà người không đồng
ý), thì cũng như trường hợp ở trên, có thể
gọi là Tự cực thành (mình rất thành).
Người lập luận và người vấn nạn cùng
đồng ý về Tiền trần (đoạn trước của Tông)
là có thực, gọi là Hữu thể; cả đôi bên cùng
đồng ý về Hậu trần (đoạn sau của Tông) là
có thực, thì gọi là Hữu nghĩa. Đôi bên không

BẤT CỘNG GIÁO

cùng thừa nhận Tiền trần có thực, gọi là
Vô thể, không cùng thừa nhận Hậu trần
có thực, thì gọi là Vô nghĩa. Thể và Nghĩa
ý nghĩa như nhau, chỉ vì vị trí của chúng
khác nhau mà phân biệt là thể, nghĩa.
Bất cộng hứa đã được chia làm Lưỡng
câu bất hứa và Tùy nhất bất hứa, thì Vô
thể và Vô nghĩa cũng phải chia làm hai
thứ:
1. Lưỡng câu vô thể hoặc vô nghĩa (cả
hai đều không có thể hoặc không có nghĩa).
2. Tùy nhất vô thể hoặc vô nghĩa (theo
một bên không có thể hoặc không có nghĩa).
Tùy theo một bên không có thể hoặc
không có nghĩa là giống nhau, tên gọi có,
không tuy trái nhau, nhưng sự kiện được
ám chỉ thì là một, chỉ vì nhận xét theo góc
độ bất đồng, nên tên gọi có khác.
Cả đôi bên, tùy theo một bên, không có
thể, không có nghĩa, tuy bày tỏ cùng đồng
ý, một bên đồng ý, một bên không, nhưng
chưa nêu rõ giữa người lập luận và người
vấn nạn, ai đồng ý, ai không đồng ý, cho
nên có thể không thể và có nghĩa không
nghĩa nên chia làm bốn loại:
1. Cả người lập luận và người vấn nạn
đều thừa nhận có thực, thì gọi là Lưỡng
câu hữu thể hoặc hữa nghĩa.
2. Cả đôi bên đều không thừa nhận là
có thực, thì gọi là Lưỡng câu vô thể hoặc
vô nghĩa.
3. Người lập luận thừa nhận có thực
mà người vấn nạn không thừa nhận, gọi là
Tự hữu tha vô thể, hoặc Tự hữu tha vô
nghĩa (mình có thể, người không có thể,
hoặc mình có nghĩa, người không có nghĩa).
4. Người vấn nạn thừa nhận có thực
mà người lập luận không thừa nhận, thì
gọi là Tha hữu tự vô thể, hoặc Tha hữu tự
vô nghĩa (người có thể mình không có thể,

hoặc người có nghĩa mình không có nghĩa).
[X. luận Nhân minh nhập chính lí; Nhân
minh nhập chính lí luận ngộ tha môn thiển
thích]. (xt. Cộng Hứa Pháp, Nhân Minh,
Cực Thành).
BẤT CỘNG HỮU PHÁP
..............
Pháp không được người lập luận và
người vấn nạn cùng đồng ý là có thực. Tiếng
dùng trong Nhân minh. Trong Nhân minh,
phần sau của Tông (Khách từ, hậu trần),
được cả đôi bên người lập luận và người
vấn nạn đều không thừa nhận là có thực,
gọi là Bất cộng hữu pháp. Cùng với Bất
cộng hứa pháp, Bất cực thành pháp, tên
gọi khác, nhưng thực thì giống nhau.
BẤT CỘNG NGHIÊP
........
Nghiệp không chung. Phạm: Àveịikaka-
rman. Đối lại với “Cộng nghiệp” (nghiệp
chung). Chỉ nghiệp thiện ác riêng của mỗi
hữu tình. Trái lại, nghiệp nhân chung của
tất cả chúng sinh gọi là Cộng nghiệp, là
pháp phi hữu tình số, có khả năng mang
lại quả báo cho mình, người cùng chung
thụ hưởng.
Về sự tương tục của nghiệp, các nhà
Duy thức lập ra Nghiệp chủng tử (hạt giống
nghiệp), trong đây, gọi nghiệp chủng tử do
Bất cộng nghiệp huân tập là Bất cộng chủng
tử. Chủng tử này thành thục ở trong thức
A lại da, nhờ sức của chúng biến hiện thành
sắc căn của hữu tình. Nhưng theo luận Du
già sư địa quyển 60 nói, thì sự sản sinh của
các pháp vô tình (Phi hữu tình số) cũng
chia ra nghiệp chung và nghiệp riêng.
Còn theo Du già sư địa luận lược toản
quyển 16 nói, thì những cái do nghiệp
chung (cộng nghiệp) mà cảm được, như núi
sông v.v... là chung trong chung, còn ruộng
vườn, nhà cửa v.v... là riêng trong chung.
Những cái do nghiệp riêng (bất cộng nghiệp)
mà cảm được, như căn mắt trong thân mình

là cái riêng trong riêng, căn phù trần v.v... BẤT CỘNG NGHIÊP

cũngcó đủ nghĩa người khác thụ dụng, là
cái chung trong riêng. [X. luận Thuận
chính lí Q.18, Q.33; luận Đại thừa a tì đạt
ma tạp tập Q.7; luận Thành duy thức Q.2;
Thành duy thức luận thuật kí Q.3 phần
đầu]. (xt. Bất Cộng Tướng, Cộng Bất Cộng
Nghiệp).
BẤT CỘNG PHÁP
..........
Pháp không chung. Phạm: àveịikbuddha-
dharma. Cũng gọi Bất cộng Phật
pháp. Chỉ pháp công đức riêng. Là đặc
chất thù thắng duy Phật và Bồ tát mới có
đầy đủ, chứ phàm phu và Thanh văn,
Duyên giác không có. Trong các kinh luận
Đại thừa, Tiểu thừa, đối với bất cộng pháp
này, nói rất khác nhau. Thông thường,
mười lực, bốn vô sở úy, ba niệm trụ và đại
bi của đức Phật được hợp lại, gọi là “Mười
tám pháp bất cộng”. [X.kinh Đại bát nhã
Q.411; kinh Tự tại vương bồ tát Q.hạ;
kinh Văn thù sư lợi vấn Q.hạ phẩm Chúc
lụy; luận Đại tì bà sa Q.17; luận Đại trí độ
Q.26].
BẤT CỘNG TƯỚNG
Tướng không chung. Cũng gọi Tự
tướng. Đối lại với “Cộng tướng” (tướng
chung). Nghĩa là cái tướng riêng của một
người cảm được, một người thụ dụng, ví
như chính báo năm căn mắt, tai, mũi, lưỡi,
thân trong sắc pháp. Chủng tử nhân duyên
gần của chính báo gọi là chủng tử tướng
riêng, được sự giúp đỡ của chủng tử nghiệp
riêng mà khởi hiện hành, tức là chính báo
riêng. Loại chính báo riêng được chia làm
hai thứ: riêng trong riêng và riêng trong
chung. Như Thắng nghĩa căn (thực thể của
năm căn) trong năm căn là chỗ nương dùng
riêng cho thức của mình, chứ không dùng
chung với người khác, vì thế gọi là cái riêng

trong cái riêng. Phù trần căn (hình ngoài
của năm căn), tuy mỗi người cũng có năm
căn riêng khác nhau, nhưng thụ dụng
chung với người khác, nên gọi là cái chung
trong cái riêng. [X. luận Thành duy thức
Q.1; Thành duy thức luận thuật kí Q.3
phần đầu]. (xt. Cộng Tướng).
BẤT CỘNG VÔ MINH
Vô minh không chung. Đối lại với
“Tương ứng vô minh”(vô minh ứng nhau).
Cũng gọi Độc đầu vô minh (vô minh riêng
một mình). Tức loại vô minh, khi khởi động,
không tương ứng với các phiền não căn
bản như tham, sân v.v.., mà khởi động riêng
một mình. Tông Câu xá gọi loại vô minh
khởi động không tương ứng với mười Tùy
miên tham, sân v.v……... là Bất cộng vô minh.
Tông Duy thức lại chia Bất cộng vô minh
làm hai :
1. Hằng hành bất cộng vô minh, tức vô
minh tương ứng với thức mạt ma thứ bảy.
Loại vô minh này trong tất cả phàm phu,
từ vô thủy đến nay, nối nhau không dứt,
cùng tương ứng với ba phiền não lớn là
Ngã kiến, Ngã ái và Ngã mạn, có khả năng
ngăn ngại chân nghĩa trí.
2. Độc hành bất cộng vô minh, chỉ cho
vô minh tương ứng với thức thứ sáu, nhưng
không tương ứng với các phiền não căn
bản tham, sân v.v... mà đi một mình (độc
hành). Độc hành bất cộng vô minh lại
nương với các Tùy phiền não phẫn, hận
v.v... mà có cùng khởi, không cùng khởi
khác nhau. Loại không cùng khởi với các
Tùy phiền não, gọi là Chủ độc hành bất
cộng vô minh. Trái lại, khi cùng khởi với
các Tùy phiền não, thì gọi là Phi chủ độc
hành bất cộng vô minh. [X. luận Thành
duy thức Q.5, Q.6; luận Câu xá Q.10, Q.19;
Câu xá luận quang kí Q.4; Bách pháp vấn
đáp sao Q.1]. (xt. Vô Minh).
BẤT CỘNG PHÁP

BẤT CỰC THÀNH
..........
Tiếng dùng trong Nhân minh. Cực
thành, hàm ý là rất mực thành tựu, thành
tựu đến tột bậc. Bất cực thành, là không
thành tựu một cách rốt ráo.
Theo phương thức lập luận trong Nhân
minh, cái Tông (mệnh đề, chủ trương) được
nêu ra, nếu không được cả đôi bên người
lập luận và người vấn nạn cùng thừa nhận
là cái tồn tại thực tế, thì gọi là Bất cực thành.
Bất cực thành với bất cộng hữu, bất cộng
hứa, chỉ khác tên gọi mà thực thì giống nhau.
Phàm tông pháp năng biệt tất phải là pháp
bất cực thành mà người lập luận và người
vấn nạn đều không thừa nhận. (xt. Cực
Thành).
BẤT CỬU NGHÊ ĐẠO TRÀNG
Không lâu đến đạo tràng. Nghĩa là chẳng
bao lâu nữa sẽ thành Phật. Kinh Pháp hoa
phẩm Phân biệt công đức (Đại 9, 46 trung),
nói: “Lại phải nghĩ rằng, không lâu đến đạo
tràng, được vô lậu vô vi, làm lợi ích rộng
lớn cho người, trời”.
BẤT DUYÊT
.....
Không vui thích. Tên gọi hữu tình khi
vũ trụ mới thành lập. Vì thời bấy giờ,
chúng sinh thấy mùi vị của đất dần dần
tiêu mất, lòng không vui thích, nên gọi
là Bất duyệt.
BẤT DỮ THỦ
Không cho mà lấy. Phạm:a-dattàdàna.
Một trong mười đường nghiệp ác. Nghĩa là
người ta không cho mà mình tự lấy, tức chỉ
hành động trộm cắp. Cấm không cho mà
lấy, gọi là Bất dữ thủ giới, là giới thứ hai
trong năm giới. [X. luận Đại trí độ Q.13].
(xt. Thập Thiện Thập Ác).
BẤT ĐAN PHẬT GIÁO

Phật giáo Bất đan (Bhutan). Bất đan là
một nước nhỏ nằm ở chân núi phía đông
núi Tuyết (Himalaya), diện tích 47.000 km2.
Phía bắc giáp Tây tạng, nam giáp Ấn độ,
tây giáp Sikkim, phần lớn là vùng núi non
hiểm trở, sự giao thông với bên ngoài rất
khó khăn, xưa kia gọi là nước “Bí cảnh long”
(đất nước bí mật của loài rồng). Dân cư phần
đông là chủng tộc Bất đan thuộc hệ thống
người Tây tạng, chia làm ba giai cấp tăng
lữ, quí tộc và thứ dân. Phong tục kì lạ nhất
là bất luận tăng tục nam nữ đều để tóc ngắn,
y phục đại thể phỏng theo Tây tạng.
Về phương diện tôn giáo, nhân dân
nước này tôn thờ phái Hồng giáo thuộc
Lạt ma giáo Tây tạng. Giáo phái này do ngài
Liên hoa sinh (Phạm: Padma Saôbhava),
một vị sư Mật tông nổi tiếng của Phật giáo
Ấn độ, trên đường từ Tây tạng trở về Ấn,
đã lưu lại Bất
đan để truyền
bá vào giữa thế
kỉ thứ VIII.
Nhưng mãi
đến cuối thế
kỉ XII trở về
sau, Mật giáo
mới chính
thức được
truyền bá ở
Bất đan do vị
giáo chủ Lạt
ma cũ truyền
vào. Các chùa viện phần nhiều được xây
dựng từ giữa thế kỉ XVI trở đi, và có khắc
mục lục Đại tạng kinh, nhưng rất tiếc đã bị
thiêu hủy vào thế kỉ XVIII vì nội loạn.
Lại vào giữa thế kỉ XVI, có một vị giáo
Bia kỉ niệm Lạt Ma
BẤT ĐAN PHẬT GIÁO

chủ Lạt ma, cậy có thế lực đi bừa vào xứ
này và tự xưng mình là vua cai trị Bất đan,
do đó mà ngày nay dân Bất đan gọi Giáo
chủ là Pháp vương (Phạm : Dharma Ràja,
vua pháp). Vị Pháp vương này tổ chức chính
phủ Trung ương, bổ nhiệm các quan địa
phương, thi hành chính sách hợp nhất
chính trị với tôn giáo. Vị Pháp vương được
truyền nối theo phương thức chuyển sinh
tái hiện. Lại hàng năm vào tháng 4, cử hành
đại tế Ba la tại Ba la (Paro), liên tiếp trong
bốn ngày để kỉ niệm đại sư Liên hoa sinh:
đó là ngày lễ mừng lớn nhất trong năm
của Phật giáo Bất đan. [X. Journal of Royal
Geographical Society of Britain & Ireland
35,1910; L. A. Waddell : Buddhism of Tibet,
1895]. (xt. Ba La Đại Tế).
BẤT ĐÃN KHÔNG
Không những chỉ là không. Nghĩa
Không của Trung đạo. Cũng gọi Bất khả
đắc không (cái không chẳng thể được). Đối
lại với “Đãn không” (chỉ là không=thiên
không). Nghĩa là chẳng những thấy chỉ là
không, mà còn thấy cả chẳng không để đạt
đến cái không của nghĩa Trung đạo.
Quán xét lí Bất đãn không gọi là Bất
đãn không quán, tức là lí không mà những
người Thông giáo lợi căn trong bốn giáo
Hóa pháp của tông Thiên thai quán xét.
Phân biệt về lí Không của hàng ba thừa
(Thanh văn, Duyên giác, Bồ tát) thấy, trong
Ma ha chỉ quán (hội bản) quyển 3 phần 3,
ngài Trí khải đã chỉ ra rằng: hàng nhị thừa
(Thanh văn, Duyên giác) quán xét từ Giả
vào Chân, là chỉ mới vào Đãn không, chứ
chưa từ Đãn không vào Giả, nên không có
cái dụng giáo hóa người khác. Còn hàng
Bồ tát do thể hội mà vào Đãn chân (chỉ là
chân thực), nên có thể từ Đãn không mà
vào Giả, hóa độ chúng sinh, làm trong sạch

nước Phật. Chỉ có Bồ tát thượng căn, nhờ
thể chứng được Giả mà vào Chân, lần lượt
vào Đãn không, Bất đãn không, cho nên
có khả năng phá trừ vô minh mà thấy tính
Phật. [X. Thiên thai tứ giáo nghi]. (xt. Đãn
Không).
BẤT ĐÃN TRUNG
Không những chỉ là Trung. Đối lại với
“Đãn trung” (chỉ là Trung). Tông Thiên thai
đặt ra thuyết ba đế Không, Giả, Trung, cho
rằng phủ định cả hai (Không, Giả) và xác
định cả hai là nghĩa thực của Trung đạo.
Trong ba quán, quán Tức không, Tức giả,
Tức trung, là ba quán viên dung. Đối lại
với hai bên Không, Giả mà bàn về Trung
đạo, thì gọi là Bất đãn trung, là nghĩa lí
Trung đạo của Viên giáo. Quán xét về lí
Bất đãn trung này, gọi là Bất đãn trung quán.
[X. Pháp hoa huyền nghĩa Q.2 hạ; Duy ma
kinh văn sớ Q.21]. (xt. Đãn Trung).
BẤT ĐẢO ĐƠN
Không rời chỗ ngồi. Tức ban đêm
không ngủ, ngồi xếp bằng tréo chân (già
phu), hoặc niệm Phật, hoặc tham thiền,
hoặc nghiên cứu công án, không rời chỗ
ngồi, chẳng kể ngày đêm: đó là hạnh tu
cần thiết để thấy rõ sự sống, thoát lìa cái
chết, mau chứng Niết bàn.
BẤT ĐỊNH
.....
I. Bất định. Không xác định. Phạm :
aniyata.Cũng gọi Bất định pháp, Nhị bất
định (Phạm: dvàv-aniyatau, hai không
định). Là một bộ phận của giới Cụ túc mà
tỉ khưu nhận giữ.
Bất định, nghĩa là chưa xác định rõ được
là có phạm giới hay không, và, nếu phạm,
thì phạm giới nào. Có hai thứ : Bình xứ bất
định giới và Lộ xứ bất định giới.
BẤT ĐÃN KHÔNG

1. Bình xứ bất định giới (giới bất định ở
chỗ khuất, kín). Nghĩa là tỉ khưu ngồi chung
với người con gái ở chỗ khuất lấp (chỗ không
thấy không nghe được), chỗ kín, chỗ có
thể làm việc dâm dục hoặc nói những lờì
trái phép.
2. Lộ xứ bất định giới (giới bất định ở
chỗ trống trải). Nghĩa là tỉ khưu ngồi chung
với đàn bà, con gái ở chỗ trống trải, nói lời
dâm dục, lời thô tục xấu xa.
Hai giới bất định trên đây ở trong Năm
thiên và Sáu tụ, Trăm chúng học, Bảy diệt
tránh v.v... đều được qui vào tội Đột cát la.
[X. Tứ phần luật hàm chú giới bản
Q.thượng; Tứ phần luật hàm chú giới bản
sớ Q.3 thượng; Hành sự sao tư trì kí (hội
bản) Q.19].
II. Bất định. Gọi tắt của Bất định địa
pháp. Bất định địa pháp là một trong sáu
loại tâm sở do tông Câu xá đặt ra. Bất định
chỉ cho tám tâm sở: tầm, tứ, thụy miên, ác
tác, tham, sân, si, mạn, nghi. (xt. Bất Định
Địa Pháp).
III. Bất định. Tiếng dùng trong Nhân
minh. Là sáu lỗi Bất định trong mười bốn
lỗi của Nhân tương tự trong Nhân minh.
Đó là: Cộng bất định, Bất cộng bất định,
Đồng phẩm nhất phần chuyển dị phẩm biến
chuyển bất định, Dị phẩm nhất phần
chuyển đồng phẩm biến chuyển bất định,
Câu phẩm nhất phần chuyển bất định,
Tương vi quyết định bất định. (xt. Lục Bất
Định Quá).
BẤT ĐỊNH CHỈ QUÁN
Một trong ba loại Chỉ quán do tông
Thiên thai lập. Cũng gọi Bất định quán.
Chẳng phải ban đầu quán xét thực tướng,
cũng chẳng phải theo thứ tự từ nông đến
sâu, mà là do sự tu tập một pháp nào đó
trong quá khứ, bây giờ thình lình khai ngộ

mà chứng thực tướng, được Vô sinh nhẫn.
Ngài Trí khải dựa theo đó mà soạn Lục diệu
môn, 1 quyển. [X. Ma ha chỉ quán Q.1
thượng; Pháp hoa kinh huyền nghĩa Q.10;
Chỉ quán tư kí Q.1]. (xt. Tam Chủng Chỉ
Quán).
BẤT ĐỊNH CHỦ NGHĨA
...........
Chủ nghĩa không nhất định. Phạm:
Syàt-vàda.Cũng gọi Hoặc nhiên luận. Một
thứ lí luận phán đoán của Kì na giáo Ấn
độ, do nhà triết học Kì na giáo Bà đạt ba la
hốt (Phạm :Bhadrabàhu) chủ trương. Ông
cho rằng, do nhận xét sự vật từ những góc
độ bất đồng mà có kết luận khác nhau,
cho nên mỗi luận điểm đều có điều kiện,
chứ không thể khẳng định hoặc phủ định
một cách tuyệt đối được. Nếu muốn làm
sáng tỏ để phán đoán chính xác một vấn
đề nào đó, thì cần đặt ở trước các tiếng “có
lẽ”, “có thể là” (hoặc nhiên), cho nên gọi là
Bất định chủ nghĩa. Cách lí luận phán đoán
này chia làm bảy thứ, gọi là Thất chi luận
pháp. (xt. Thất Chi Luận Pháp).
BẤT ĐỊNH CHỦNG TÍNH
Chủng tính không nhất định. Phạm:
aniyataikatara-gotra.Cũng gọi Bất định
tính, Tam thừa bất định tính. Một trong
năm chủng tính do tông Pháp tướng thành
lập, tức căn cơ chưa quyết định thuộc loại
chủng tính nào trong ba chủng tính Thanh
văn, Duyên giác và Bồ tát. Sự bất định này
là bởi sự sai khác về chủng tử vô lậu sẵn có
của chúng sinh. Tức là căn cơ tuy có đủ
chủng tính ba thừa Thanh văn, Độc giác,
Bồ tát, có thể là A la hán, Bích chi phật,
cho đến thành Phật, nhưng vì tính hướng
không định, cho nên gọi Bất định chủng
tính. Có bốn loại:
1. Bồ tát, Thanh văn hai tính bất định,
người có đủ hai tính Bồ tát, Thanh văn
BẤT ĐỊNH CHỦNG TÍNH

bất định, nên quả chứng được cũng bất
định.
2. Bồ tát, Độc giác hai tính bất định,
người có đủ hai tính Bồ tát, Độc giác bất
định, nên quả chứng được cũng bất định.
3. Thanh văn, Độc giác hai tính bất định,
người có đủ hai tính Thanh văn, Độc giác
bất định, nên quả chứng được cũng bất định.
4. Thanh văn, Độc giác, Bồ tát ba tính
bất định, người có đủ ba tính Thanh văn,
Độc giác, Bồ tát bất định, nên quả chứng
được cũng bất định.
Trong bốn loại bất định kể trên, ngoại
trừ loại thứ ba vĩnh viễn không trông mong
thành Phật, còn các loại kia thì, đến một
lúc nào đó, đều có thể thành Phật. [X. kinh
Nhập lăng già Q.2; kinh Giải thâm mật Q.2
phẩm Vô tự tướng tính; Phật địa kinh luận
Q.2]. (xt. Ngũ Chủng Tính).
BẤT ĐỊNH ĐỊA PHÁP
..............
Phạm : aniyata-bhùmika dharma. Là
một trong sáu loại tâm sở do tông Câu xá
lập ra. Có tám thứ: tầm, tứ, thụy miên, ác
tác,tham, sân, mạn, nghi. Những tâm sở này
không nằm trong Đại địa pháp, Đại thiện
địa pháp, Đại phiền não địa pháp, Đại bất
thiện địa pháp và Tiểu phiền não địa pháp.
Chúng là những pháp đặc biệt, không giống
với tâm sở của năm địa kia, mà vốn có đủ
tính quyết định. Bất định địa pháp này
không biến khắp hết thảy tâm hoặc tâm
nhơ nhớp, cũng chưa có tính quyết định
dù thiện dù ác, cõi (ba cõi), nơi (chín nơi)
mà chúng tương ứng cũng bất định, cho
nên gọi Bất định địa pháp. Trong đây, bốn
tâm sở tầm, tứ, thụy miên, ác tác, là Tùy
phiền não, còn bốn tâm sở tham, sân, mạn,
nghi thì thuộc phiền não căn bản. Nhưng,
các nhà Duy thức Đại thừa thì cho bốn thứ

trước là bất định, bốn thứ sau thuộc phiền
não. [X. luận Câu xá Q.4; luận Du già sư
địa Q.58; luận Thành duy thức Q.6]. (xt.
Ngũ Vị Thất Thập Ngũ Pháp).
BẤT ĐỊNH GIÁO
Một trong ba giáo, một trong bốn giáo
hóa nghi. Tức là giáo hóa nghi không thuộc
hai giáo Đốn và Tiệm. Cũng gọi Đắc ích
bất định hóa nghi.
Theo Pháp hoa kinh huyền nghĩa quyển
10 phần trên và Hoa nghiêm kinh sớ quyển
1 nói, thì các sư ở miền Nam, Trung (Trung
quốc) cho các kinh Thắng man, Kim quang
minh v.v... là không câu nệ thứ tự đốn
tiệm, rõ được ý chỉ tính Phật thường trụ,
gọi là Thiên phương bất định giáo. Nhưng,
ngài Trí khải tông Thiên thai phản đối
thuyết này, cho rằng Bất định là nghĩa “Nhất
âm dị giải” (Phật chỉ dùng một tiếng nói
pháp, nhưng chúng sinh tùy căn tính sai
biệt mà hiểu khác nhau), trong năm vị (nhũ,
lạc, sinh tô, thục tô, đề hồ) gồm có cả. Lại
lập Hiển lộ bất định và Bí mật bất định
khác nhau, rồi cùng với hai giáo Đốn, Tiệm
gọi chung là bốn giáo hóa nghi.
Cứ theo Pháp hoa huyền nghĩa quyển
1 phần trên và Bát giáo đại ý nói, thì đức
Phật dùng một tiếng nói pháp, nhờ sức thần
chẳng thể nghĩ bàn của Như lai, có thể
khiến chúng sinh trong khi nghe nói Tiệm
giáo mà được lợi ích Đốn giáo, trong khi
nghe nói Đốn giáo mà được lợi ích Tiệm
giáo. Vì được lợi ích không giống nhau, nên
gọi là Hiển lộ bất định giáo. Lại nữa, Tam
luân của Như lai không thể nghĩ bàn: đối
với người này nói đốn, đối với người kia nói
tiệm, khiến mỗi người đều được ích lợi, mà
họ không hay biết lẫn nhau, gọi là Bí mật
bất định giáo. [X. Pháp hoa kinh huyền
nghĩa Q.5 phần dưới; Ma ha chỉ quán Q.1
phần trên; Ma ha chỉ quán phụ hành giảng
nghĩa Q.1]. (xt. Tam Giáo, Hóa Nghi Tứ
Giáo).

BẤT ĐỊNH ĐỊA PHÁP

BẤT ĐỊNH NGHIÊP
........
Đối lại với “Định nghiệp”. Nghiệp lãnh
nhận quả báo thiện hay ác vẫn chưa quyết
định, hoặc đã quyết định nhận quả báo,
nhưng chưa quyết định thời gian, như thế
gọi là Bất định nghiệp. So với định nghiệp,
thì bất định nghiệp thuộc về nghiệp nhẹ.
(xt. Định Nghiệp Bất Định Nghiệp).
BẤT ĐỊNH NHÂN
........
Tiếng dùng trong Nhân minh. Chỉ cái
lỗi trong cách lập luận Nhân minh phạm
phải do thiếu tướng (nguyên lí) thứ hai
(Đồng phẩm định hữu tính: Nhân phải có
cùng một tính chất với chủ từ của Tông)
hoặc tướng thứ ba (Dị phẩm biến vô tính:
tính chất của Nhân phải hoàn toàn không
có trong khách từ của Tông) của Nhân (lí
do). Lỗi này gồm sáu loại:
1. Cộng bất định quá: Nhân cùng lúc
thông với cả Tông đồng phẩm (cùng tính
chất với khách từ của Tông) và Tông dị
phẩm (khác tính chất với khách từ của
Tông). Do lỗi này mà Nhân không cách
nào xác định được Tông. Cũng tức là đã
thiếu điều kiện “Dị phẩm biến vô tính”
(hoàn toàn không liên quan gì đến khách
từ của Tông).
2. Bất cộng bất định quá: Nhân cùng
lúc không thông với cả Tông đồng phẩm
và Tông dị phẩm.
3. Đồng phẩm nhất phần chuyển dị
phẩm biến chuyển bất định: Nhân có liên
quan với một phần chủ từ của Tông và
liên quan với toàn bộ khách từ của Tông.
4. Dị phẩm nhất phần chuyển đồng
phẩm biến chuyển bất định quá: Nhân có
liên quan một phần với khách từ của Tông
và liên quan toàn bộ với chủ từ của Tông.

5. Câu phẩm nhất phần chuyển bất
định quá, cũng gọi Câu phần bất định quá:
Nhân có liên quan một phần với chủ từ
của Tông và một phần liên quan với khách
từ của Tông.
6. Tương vi quyết định bất định quá,
cũng gọi Tương vi bất định quá. Lỗi này
khác với năm lỗi trước, không phải vì thiếu
đồng phẩm định hữu tính, cũng không phải
thiếu dị phẩm biến vô tính, mà là vì đôi
bên người lập luận và người vấn nạn đều
dùng một Nhân chính xác (Nhân có đủ cả
ba tướng) để chứng minh Tông trái ngược
nhau, đôi bên ngang nhau, không phân
thắng bại, ai phải ai trái, không quyết định
được, do đó mà cũng được xếp vào loại Nhân
bất định. [X. luận Nhân minh nhập chính
lí; Nhân minh nhập chính lí luận ngộ tha
môn thiển thích]. (xt. Lục Bất Định Quá,
Nhân Minh).
BẤT ĐỊNH TỤ
..........
Nhóm không định. Phạm : aniyataràzi,
Pàli : aniyata-ràsi.Cũng gọi Bất
định tính tụ, Bất định. Chẳng thuộc tà
chẳng thuộc chính kiến. Một trong ba tụ.
Tụ nghĩa là chia loại thành từng nhóm.
Dựa theo sự sai khác của căn cơ chúng
sinh, có thể chia thành ba nhóm. Tâm
tính chúng sinh nào chưa thuộc chính hay
tà, hễ gặp duyên lành thì thành quyết định
chính, hễ gặp duyên ác thì thành quyết
định tà. Vì bất định như thế, nên gọi Bất
định tụ [X. luận Thành thực Q.2; Viên
giác kinh đại sớ sao Q.3]. (xt. Tam Định
Tụ, Chính Định Tụ).
BẤT ĐOẠN
.....
I. Bất đoạn. Cũng gọi Phi sở đoạn. Một
trong ba thứ đoạn. Chỉ cho hết thảy pháp
vô lậu. [X. luận Câu xá Q.2, Q.4]. (xt. Tam
Đoạn, Phi Sở Đoạn).
BẤT ĐOẠN

II. Bất đoạn. Không gián đoạn. Nghĩa
là ngày này qua ngày khác, siêng tu liên
tục, niệm Phật tụng kinh không ngừng.
BẤT ĐOẠN KINH
........
Chỉ việc đọc tụng một bộ kinh đặc biệt,
như kinh Pháp hoa chẳng hạn, liên tục từ
đầu đến hết mới thôi. Tại Nhật bản, để tăng
tiến việc tu đạo, hoặc để cầu siêu cho người
chết, mà trong một thời gian nhất định,
tụng kinh không gián đoạn, cũng gọi là “Bất
đoạn kinh”.
BẤT ĐOẠN LUÂN
Xướng niệm xoay vòng không dứt.
Trong chùa viện, khi cầu trời trong sáng
hoặc cầu mưa, các tăng lữ tham dự cầu đảo
một người nối tiếp một người, hoặc nhóm
này nối tiếp nhóm khác, xoay vòng tụng
niệm kinh chú suốt ngày không dứt, gọi là
bất đoạn luân. [X. Sắc tu bách trượng thanh
qui Q.1].
BẤT ĐOẠN QUANG
Ánh sáng không dứt. Một trong mười
hai thứ ánh sáng. Chỉ ánh sáng vô lượng
của đức Phật A di đà thường còn trong ba
đời, hằng soi sáng làm lợi ích cho thế gian
không gián đoạn. Do đức tướng của ánh
sáng thường hằng này mà đức Phật A di đà
còn được gọi là Phật Bất đoạn quang. [X.
Kinh Vô lượng thọ Q.thượng; Vô lượng
thọ kinh liên nghĩa thuật văn tán Q.trung].
(xt. Thập Nhị Quang, Quang Minh).
BẤT ĐỘNG
.....
Vị tăng đời Tống. Người Thiên trúc,
tên Phạm được dịch ra âm Hán là A thiểm
phiết cán tư la. Ngài học thông cả Hiển
giáo, Mật giáo, Tính tông, Tướng tông. Mới
đầu, ngài đến nước Tây hạ, ở chùa Hộ
quốc, phiên dịch và truyền bá Kinh điển

thuộc Mật bộ, người thời ấy gọi ngài là
Kim cương thượng sư. Sau dời đến Mông
sơn (nay gọi là Sơn huyện) thuộc tỉnh Tứ
xuyên; ở đây, ngài dựa theo Du già thí thực
nghi quĩ của ngài Kim cương trí đời Đường
mà dịch lại, đặt tên là Du già diệm khẩu.
Rồi lại diễn thành pháp Tiểu thí thực, gọi
là pháp Cam lộ, cũng gọi là pháp Mông
sơn thí thực.
Đệ tử của ngài là sư Lặc bố truyền cho
sư Bảo an, truyền đến đời thứ ba là sư Uy
đức chàng, đến nay, pháp Mông sơn thí
thực được lưu hành khắp Trung quốc. Về
sau, không rõ thầy trò ngài cuối cùng như
thế nào.
BẤT ĐỘNG ĐỊNH
........
I. Bất động định. Định vững vàng
không lay chuyển. Là thiền định trong đó
Bất động minh vương của Mật giáo an trụ.
Thiền định này lấy tâm đại bồ đề mà bản
tính vốn thanh tịnh vô vi tịch định làm
thể, vì thế gọi Bất động định. [X. kinh Để
lý tam muội da].
II. Bất động định. Chỉ định thứ tư trong
bốn thiền định của cõi Sắc. Định (tĩnh lự)
thứ tư này không có tám thứ gió tai hại
như tìm kiếm, dò xét, lo âu, vui mừng, khổ
đau, khoái lạc, thở vào, thở ra…… …v.v…... làm
chao động được nước định, cho nên gọi
Bất động định. Trái lại, ba định (tĩnh lự)
dưới gọi là Hữu động định. [X. luận Câu xá
Q.28; Câu xá quang kí Q.28].
BẤT ĐỘNG HỘ MA CÚNG
Một trong những phép tu của Mật giáo.
Tức là tu phép Hộ ma cúng dường Bất động
minh vương.
BẤT ĐOẠN KINH

BẤT ĐỘNG MẠN ĐỒ LA
Mạn đồ la của Mật giáo lấy ngài Bất
động minh vương làm vị tôn chính.
1. Theo kinh Đại nhật quyển 1 phẩm
Tức chướng và Đại nhật kinh sớ quyển 9
nói, thì mạn đồ la gốc của Bất động minh
vương tức là mạn đồ la hình ba góc, ở giữa
mầu đen, người trì tụng quán tưởng thân
mình là tượng của Bất động minh vương.
Phép quán tưởng này có hai ý:
a) Quán tưởng Bất động tôn ở trong
vòng tròn, dẵm lên trời Đại tự tại.
b) Quán tưởng thân mình là Bất động
tôn, tức dùng chân ngôn Bất động tôn in
vào trời Đại tự tại rồi đạp lên trên. Trong
ba góc, vẽ hình trời Đại tự tại là kẻ gây
chướng ngại, sau đó, bước vào trong hình
ba góc, dùng chân trái đạp lên đỉnh đầu
trời Đại tự tại, với hình dáng đại phẫn nộ,
lúc đó, trời Đại tự tại phải rút lui ngay.
2. Nương vào pháp Thánh vô động tôn
an trấn gia quốc, trong bánh xe kim cương
tám nan hoa, ở giữa vẽ Bất động tôn có hai
tay, thân cao tám ngón tay, tay phải cầm
gươm trí tuệ, taỵ trái cầm vòng giây lụa. Trong
bánh xe ở tám hướng, đều vẽ thần phẫn nộ
Đại nghiêm có bốn tay, ở tám hướng ngoài
bánh xe vẽ đầu chày kim cương ba chạc.
Ngoài ra, còn có Bất động mạn đồ la
dựa theo Để lí tam muội da bất động tôn uy
nộ vương sứ giả niệm tụng pháp mà vẽ. Lại
mạn đồ la mười hai trời và mạn đồ la mười
trời, đều vẽ Bất động tôn bốn tay ở chính
giữa, cho nên cũng gọi Bất động mạn đồ la.
[X. Bất động sứ giả đà la ni bí mật pháp;
Đại nhật kinh nghĩa thích Q.7; Đại nhật
kinh sớ diễn áo sao Q.32].
BẤT ĐỘNG MINH VƯƠNG
Bất động, Phạm:Acala. Dịch âm: A già
la. Cũng gọi Bất động kim cương minh

vương, Bất động sứ giả, Vô động tôn, Vô
động tôn bồ tát. Là vị tôn chủ của năm Đại
minh vương, tám Đại minh vương Mật giáo.
Được đặt ở đầu cực nam của viện Trì minh
trong Hiện đồ Thai tạng giới mạn đồ la.
Mật hiệu là Thường trụ kim cương. Hình
tam muội da là gươm sắc và vòng giây lụa.
Gươm sắc biểu thị trí tuệ Phật, vòng giây
lụa biểu thị phiền não nghiệp chướng, nghĩa
là dùng gươm trí tuệ cắt đứt mọi thứ phiền
não trói buộc mà sinh đại trí. Lại nữa, cây
gươm, vòng giây tượng trưng cho định và
tuệ, lí và trí, mà Long vương Câu lợi ca la
là biểu tượng của tam muội da này. Vị tôn
này nhận mệnh lệnh của đức Như lai, thị
hiện tướng giận dữ, cầm đầu nhiều sứ giả,
ngày đêm thường ủng hộ người tu hành,
khiến khởi tâm bồ đề, dứt ác tu thiện, có
đủ công năng giúp hành giả được đại trí
thành Phật. Ngài cũng hay vào định Sinh
lửa, tiêu trừ tội chướng, đốt cháy các thứ
nhớp nhúa. Vì tâm bồ đề của Ngài vắng
lặng không lay động, nên gọi là Bất động
tôn.
Cứ theo Đại nhật
kinh sớ quyển 5 chép,
thì vị tôn này hiện
hình đồng tử, ngồi
trên tòa bằng đá. Trên
đầu có bảy búi tóc, bím
tóc xõa xuống bờ vai
bên trái, mắt trái hơi
nhắm lại, hàm răng
dưới cắn vào môi trên,
hiện tướng giận dữ,
lưng mang lửa cháy,
tay phải cầm gươm sắc,
tay trái cầm vòng giây
lụa, làm ra dáng dứt phiền não.
Còn theo Để lí tam muội da bất động
tôn uy nộ vương sứ giả niệm tụng pháp,
Kim cương đính du già hộ ma nghi và kinh
Bất Động Minh Vương

(Thai Tạng Giới Mạn Đà La) BẤT ĐỘNG MINH VƯƠNG

Nhất thiết Như lai Kim cương tam nghiệp
tối thượng bí mật đại giáo vương quyển 3
chép, thì ngoài hình tượng nói trên ra, vị
tôn này còn có các loại hình tượng một
mặt bốn tay, bốn mặt bốn tay, ba mặt hai
tay v.v...
Về quyến thuộc, Bất động minh vương
có tất cả tám đồng tử, ngoài hai đồng tử
Căng yết la và Chế tra ca đứng hầu, còn có
các bồ tát Tuệ quang, Tuệ hỉ, A nậu đạt la,
Chỉ đức và đồng tử Ô câu bà nga, tỉ khưu
Thanh tịnh v.v... Lại Thắng quân bất động
minh vương tứ thập bát sứ giả bí mật thành
tựu nghi quĩ chép, Bất động minh vương
có bốn mươi tám sứ giả, gồm Long vương
Câu lí ca la cho đến tất cả thần vương.
Còn kinh Thánh bất động thì nói, có tất cả
ba mươi sáu đồng tử làm người hầu, như
Căng ca la, Chế tra ca, Bất động tuệ v.v...
Về ấn khế của Bất động minh vương,
cứ theo kinh Đại nhật quyển 4 phẩm Mật
ấn chép, thì tay trái làm nắm tay, ngón giữa,
ngón trỏ duỗi ra, ngón cái đè lên phần trên
ngón út và ngón áp út; duỗi ngón trỏ, ngón
giữa để vào lòng bàn tay phải, cũng lấy ngón
cái đè lên phần trên ngón áp út và ngón út.
Ngoài ra, Bất động lập ấn quĩ, Bất động sứ
giả pháp và kinh Để lí tam muội da v.v...
còn nêu ra mười bốn ấn căn bản, như: ấn
Bí mật căn bản, ấn Kim cương ba chẽ v.v...
Còn về chân ngôn thì có: chú Tàn thực,
chú Hỏa giới, chú Từ cứu, chân ngôn Nhất
tự tâm. Trong đây, chú Tàn thực là: Nẵng
mạc tam mạn đa phạ nhật la noãn (nama#
samanta vajrànàô, kính lạy khắp các kim
cương) đát la tra (traỉ, tàn hại phá chướng)
a mô già chiến noa (amogha caịđa, bất
không bạo ác) ma hạ lộ sái ninh (mahà
rowaịa, rất giận dữ) sa phả tra dã (sphaỉaya,
phá hoại) hồng (hùô, sợ hãi) đát la ma dã

(tramaya, bền chắc) hồng (hùô) đát la tra
(traỉ) hàm hàm (hùô hùô, chủng tử). Thần
chú này có xuất từ Để lý tam muội da bất
động tôn thánh giả niệm tụng bí mật pháp
quyển trung.
Chú Hỏa giới là: Nẵng mạc tát phạ đát
tha nghiệt đế tì dược (nama# sarva
tathàgatebhya#, kính lạy hết thảy đức
Như lai) tát phạ mục khế tì dược (sarva
mukhebhya#, hết thảy các diện môn) tát
phạ tha (sarvathà, hết thảy nơi chỗ) chớ
la tra (traỉ, quát mắng phá chướng) tán noa
(caịđa, bạo ác) ma ha lộ sái noa
(mahàrowaịa, rất giận dữ) khiếm (khaô)
già hi già hi (khahi khahi?) tát phạ vĩ cận
nam (sarva vighnaô, tất cả chướng ngại)
hồng (hùô, phá hủy) đát la tra (traỉ) hám
mâu (hàô hàô, chủng tử). Thần chú này
có xuất xứ từ kinh Kim cương thủ quang
minh quán đính phẩm Tối thắng lập ấn
thánh vô động tôn đại uy nộ vương niệm
tụng nghi quĩ pháp.
Chú Từ cứu là: Nẵng mạc tam mạn đa
phạ nhật la noãn, chiến noa ma ha lộ sái
noa (caịđa mahà rowaịa, bạo ác rất giận
dữ) tát phả tra dã (sphaỉaya, phá hoại) hồng
(hùô, sợ hãi) đát la ca (traka, bền chắc)
hãn mạn (hàô màô, chủng tử).
Chân ngôn Nhất tự tâm là: “Nam ma
tam mạn đa phạt chiết la noãn hãn”. Chú
Từ cứu và Chân ngôn nhất tự tâm đều được
chép ra từ phẩm Phồ thông chân ngôn tạng
trong kinh Đại nhật quyển 2.
Lại phép Bất động là phép tu trừ tai,
thêm ích, cầu nguyện nước nhà thịnh vượng
yên vui, nên gọi là An trấn pháp. [X. Đại
nhật kinh sớ Q.10,Q.13;Thánh vô động tôn
an trấn gia quốc đẳng pháp]. (xt. Bất Động
Thập Tứ Căn Bản Ấn).
BẤT ĐỘNG NGHĨA
........
Một trong mười nghĩa của tính hư
không. Nghĩa là tự thể của chân như thường

còn vắng lặng, không biến đổi không lay động. [X. luận Thích ma ha diễn Q.3]. BẤT ĐỘNG NGHĨA

BẤT ĐỘNG PHÁP
..........
I. Bất động pháp. Phép cầu đảo trong
Mật giáo, lấy Bất động minh vương làm
Bản tôn (vị tôn chính), tu để cầu tiêu trừ tai
họa và tăng trưởng lợi ích. Tức là nương
theo phẩm Tối thắng lập ấn thánh vô động
tôn đại uy nộ vương niệm tụng nghi quĩ
pháp trong kinh Kim cương thủ quang
minh quán đính mà tu, ngoài mười tám pháp
đạo hạnh, còn tu thêm mười chín thứ quán
tướng, mười bốn khế ấn căn bản, mười chín
Bố tự quán.
Mười chín phép quán tưởng là:
1. Quán tưởng Bản tôn là hóa thân của
đức Đại nhật Như lai, làm sứ giả của Ngài,
chấp hành các nhiệm vụ.
2. Quán tưởng bốn chữ chân ngôn A,
Lộ, Hàm, Mâu biểu trưng bốn bí mật của
Như lai. Chư Phật trong ba đời quá khứ,
hiện tại, vị lai do đây mà ứng hiện ba thân,
thành đẳng chính giác.
3. Quán tưởng thường ở trong định Sinh
ra lửa, đốt cháy tất cả nghiệp chướng nhớp
nhúa.
4. Quán tưởng thị hiện hình đồng tử,
trên vâng theo lời chư Phật dạy bảo ủng hộ
người tu, dưới hóa độ chúng sinh, giữ gìn
giúp đỡ các loài.
5. Quán tưởng trên đỉnh đầu có bảy búi
tóc, tượng trưng cho bảy phần giác.
6. Quán tưởng một bím tóc rủ xuống
bên trái đầu, biểu trưng từ bi.
7. Quán tưởng trên trán có vết nhăn,
tượng trưng sự lo nghĩ trong sáu đường.
8. Quán tưởng mắt trái nhắm xiên một
bên, tưởng tượng che lấp đường tà, khiến
vào Nhất thừa.
9. Quán tưởng hàm răng dưới cắn vào
môi trên, lộ răng ra ngoài, dùng sức từ bi

dọa ma.
10. Quán tưởng miệng ngậm lại, diệt
lời hí luận.
11. Quán tưởng tay phải cầm gươm, biểu
thị diệt trừ tham, sân, si.
12. Quán tưởng tay trái cầm giây lụa,
tượng trưng trói những kẻ không hàng phục.
13. Quán tưởng ăn thức ăn thừa của
người tu, tượng trưng ăn tập khí vô minh
của chúng sinh đời vị lai.
14. Quán tưởng ngồi trên tảng đá lớn,
tượng trưng trấn áp nghiệp chướng nặng
nề của chúng sinh làm cho thành tâm bồ
đề trong sạch.
15. Quán tưởng sắc xấu xí xanh đen, tỏ
tướng điều phục.
16. Quán tưởng khởi niệm giận dữ mau
chóng, tỏ tướng oai mãnh.
17. Quán tưởng khắp mình có lửa Ca
lâu la, biểu thị trí lửa của chim đại bàng
cánh vàng hay ăn rồng con, trừ diệt loài
hữu tình ác độc.
18. Quán tưởng biến thành rồng chúa
Câu lợi ca la, biểu thị gươm trí tuệ có khả
năng tiêu diệt rồng ác ba độc tham sân si.
19. Quán tưởng biến làm hai đồng tử
Căng yết la, Chế tra ca, thuận theo chính,
không thuận theo tà.
Mười bốn ấn căn bản, tức quán tưởng
Bản tôn có mười bốn loại ấn căn bản. Đó
là: ấn Bí mật căn bản (ấn chày một chẽ),
ấn Núi báu, ấn Đầu kín, ấn Mắt kín, ấn
Miệng kín, ấn Tâm kín, ấn Gia trì, ấn Sư tử
nhanh chóng, ấn Ngọn lửa, ấn Bánh xe
lửa, ấn Thương khư, ấn Khát nga và ấn
Kim cương ba chẽ.
Mười chín Bố tự quán, tức quán tưỏng
mười chín loại chân ngôn được sắp đặt trên
khắp thân thể của người tu, để thân mình
trở thành Thánh tôn. Tức đặt chân ngôn
Đính tướng “Nẵng mạc tát phạ đát tha nghiệt
đế tì dược tát phạ mục khế tì dược tát phạ
tha án a tả la tán noa khiếm” ở trên chỏm

đầu, “Qui mệnh xí dựng” ở trên đầu, “Qui mệnh khí” bên trái đầu, “Qui mệnh hám” ở BẤT ĐỘNG PHÁP

trán, “Qui mệnh hi” ở hai tai, “Qui mệnh đát
la tra” ở hai mắt, “Qui mệnh hồng” ở mũi,
“Qui mệnh hộ” ở miệng, “Qui mệnh hám” ở
đầu lưỡi, “Qui mệnh mãng” ở hai vai, “Qui
mệnh mâu” ở cổ họng, “Qui mệnh chiêm” ở
hai vú, “Qui mệnh mãn” ở tim, “Qui mệnh
tra ám” ở hai bên hông, “Qui mệnh sá án” ở
lưng, “Qui mệnh sá” ở bắp vế, “Qui mệnh
hác” ở hai bên rốn, “Qui mệnh hám” ở hai
đầu gối, “Qui mệnh hám” ở hai chân. Nhờ
quán tưởng này mà thân hành giả thành tựu
các tướng tốt lành của Bản tôn, cùng với
Bản tôn là một thể, không khác.
Lại phép tu dựa vào pháp Bất động sứ
giả đà la ni bí mật, lấy Bất động minh vương
làm Bản tôn, vì trấn an nhà cửa mà tu, thì
gọi là Bất động an trạch pháp, Bất động an
trấn pháp, Bất động trấn trạch pháp.
II. Bất động pháp. Một trong sáu loại
A la hán, một trong chín bậc Vô học. Chỉ
chủng tính lợi căn nhất trong những người
chứng được quả A la hán, không còn bị
phiền não khuấy động mà trở lui. (xt. Bất
Động Pháp A La Hán).
BẤT ĐỘNG PHÁP A LA HÁN
Một trong sáu loại A la hán, một trong
chín bậc Vô học. Tức là người chủng tính
lợi căn nhất trong những người chứng quả
A la hán, được tận trí, vô sinh trí, không
còn bị phiền não làm loạn động mà trở lui
nữa. Có hai loại: do chủng tính sẵn có gọi
là Bất thoái pháp và người độn căn nhờ tu
luyện mà được gọi là Bất động pháp. Trong
sáu loại A la hán, hợp hai làm một, còn
trong chín bậc Vô học thì chia riêng ra mà
lập hai tên. [X. luận Câu xá Q.25]. (xt. Cửu
Vô Học, Lục Chủng A La Hán).
BẤT ĐỘNG PHẬT
Bất động Phật là dịch ý của tên tiếng
Phạm Akwobhya-buddha. Dịch âm: A súc

Phật. Bất động Phật (hoặc Bất động Như
lai) chép trong kinh Giáo vương và kinh
Lược xuất v.v... là chỉ đức Phật A súc ở
phương đông. Còn Phật Bất động ở
phương bắc nói trong kinh Đại nhật phẩm
Cụ duyên thì không phải Phật A súc ở
phương đông.
Đại nhật kinh sớ quyển 4 (Đại 39, 622
hạ), nói : “Kế đến, ở phương bắc quán tưởng
Phật Bất động, trụ nơi tướng định tịch lặng
thanh lương (mát mẻ), đây là trí Như lai
niết bàn, nên có nghĩa bất động, chứ không
phải tên của đức Phật là bất động, chính
tên Ngài là Cồ âm Như lai”. Tức A súc nghĩa
là bất động, chỉ cho tâm bồ đề vững chắc
không lay động. Lại nữa, Phật Thiên cổ lôi
âm, nói theo nghĩa niết bàn tịch định, cũng
gọi là Phật Bất động. (xt. A Súc Phật).
BẤT ĐỘNG SINH TỬ
Sống chết chẳng động. Chỉ cho sống
chết tức là Niết bàn. Đại nhật kinh sớ quyển
1 (Đại 39, 581 hạ), nói: “Vừa mới phát tâm,
liền thành chính giác, chẳng động sinh tử
mà đến Niết bàn”.
BẤT ĐỘNG SỨ GIẢ
Cũng gọi Vô động sứ giả, Bất động Như
lai sứ. Chỉ hình đồng tử của Bất động minh
vương trong Mật giáo. Vì bản thệ tam muội
da, mà Bất động minh vương, lúc mới phát
tâm, thị hiện hình tướng trẻ con, làm người
hầu hạ đức Như lai để Ngài sai khiến, đồng
thời, giúp đỡ cung phụng người tu hành
chân ngôn (Mật chú), bởi thế mà có tên là
Bất động sứ giả. (xt. Bất Động Minh Vương).
BẤT ĐỘNG SỨ GIẢ PHÁP
I. Bất động sứ giả pháp. Phép tu cầu
BẤT ĐỘNG PHÁP A LA HÁN

niệm sứ giả Bất động trong Mật giáo. Khi tu
phép này, Bản tôn hiện thân làm người
hầu hạ, cung phụng hành giả, ngày đêm
ủng hộ, khiến hành giả thành tựu bồ đề.
[X. Bất động sứ giả đà la ni bí mật pháp].
II. Bất động sứ giả pháp. Có một quyển.
Gọi đủ: Bất động sứ giả đà la ni bí mật pháp.
Cũng gọi Bất động sứ giả đà la ni pháp, Bất
động tôn sứ giả bí mật pháp, Bất động sứ
giả quĩ. Thắng phấn nộ vương chân ngôn.
Do ngài Kim cương trí đời Đường dịch. Thu
vào Đại chính tạng tập 21.
Kinh này trình bày vị sứ giả đây tức là
hóa thân của đức Tì lô giá na, Ngài hay
thỏa mãn các lời cầu mong của mọi người.
Nội dung chia làm ba phần :
1. Trước hết, nói về bốn hạnh tinh tiến,
phép chú trở, phép hộ ma.
2. Kế đến, nói cách vẽ tượng và vẽ sứ
giả, phép kết giới hộ thân.
3. Sau hết, nói rõ phép Ưu khâu mãn
nguyện.
BẤT ĐỘNG TAM MUỘI
...........
Quán xét tướng các pháp một cách
chính xác, trạng thái tâm không dao động,
là một trong những tam muội nói trong
kinh Đạt ma đa la thiền quyển hạ. Tam
muội (định) này do quán xét năm ấm mà
sinh ra. Ý nói, đối với năm ấm, quán xét
đầy đủ pháp tướng mà sự nhàm chán được
thêm lên, trí tinh tiến bền chắc, không gì
lay động được. Không lay động được tức là
Bất động tam muội.
BẤT ĐỘNG THẬP TỨ CĂN BẢN ẤN
Mười bốn ấn căn bản bất động. Cũng
gọi Căn bản ấn minh. Là mười bốn ấn khế
của Bất động minh vương trong Mật giáo.
Về thứ tự và tướng ấn của mười bốn ấn
này, các kinh quĩ nói có hơi khác nhau.

Theo mười bốn loại được chép trong Bất
động lập ấn quĩ là:
1. Căn bản bí mật ấn, cũng gọi Châm
ấn, Độc cồ ấn. Tức hai tay đan lại ở bên
trong, hai ngón cái để ở bên cạnh hai ngón
vô danh, đầu hai ngón giữa để ở trước hai
ngón cái, hai ngón trỏ dựng thẳng dính vào
nhau. Hai ngón trỏ tượng trưng gươm, hai
ngón cái, hai ngón vô danh tượng trưng
giây lụa. Hoặc hai ngón vô danh, hai ngón
giữa tượng trưng bốn ma, lấy hai ngón cái
đè lên, biểu thị nghĩa hàng phục bốn ma.
2. Bảo sơn ấn, hai tay đan lại ở bên trong,
hai ngón cái để trong lòng bàn tay, làm
thành cái tòa ngồi tựa như phiến đá lớn,
biểu thị nghĩa không chuyển động.
3. Đầu ấn, hai tay làm nắm tay Kim
cương, nắm tay phải để ngửa, nắm tay trái
úp lên trên nắm phải. Đây là hình búi tóc.
4. Nhãn ấn (ấn mắt), hai tay đan bên
trong, hai ngón cái đưa vào lòng bàn tay,
hai ngón trỏ chặp lại dựng đứng, đem ấn
đặt ở hai mắt và giữa chân mày, tượng trưng
trí của ba bộ, hoặc hai bộ và mắt trí chẳng
hai.
5. Khẩu ấn (ấn mồm), hai ngón út tréo
nhau ở trong, hai ngón vô danh đè ở
khoảng tréo của hai ngón út, hai ngón giữa
duỗi đều, hai ngón cái ấn thêm vào móng
của ngón vô danh, hai ngón trỏ đều ấn
thêm vào móng của ngón giữa. Đem ấn đặt
ở miệng, hoặc lấy hai ngón cái làm môi
dưới, hai ngón trỏ làm môi trên, khoảng
giữa đó là hình cái miệng, đây là miệng Đại
không tam muội, đầu hai ngón út hiện ra,
tượng trưng hai răng nanh.
6. Tâm ấn, hai tay chắp lại, giữa lòng
bàn tay rỗng, hai ngón trỏ, hai ngón cái
làm dáng như khảy móng tay, tức là giống
với ấn Đại tuệ đao (dao đại trí tuệ). Tâm ấn
là tâm chân thật bền chắc của Bất động
tôn, tượng trưng muôn đức ở trong tâm.
7. Tứ xứ gia trì ấn (ấn chú nguyện ở

BẤT ĐỘNG THẬP TỨ CĂN BẢN ẤN

bốn chỗ). Cũng gọi giáp ấn. Hai tay chắp
lại, lòng bàn tay rỗng, hai ngón giữa dựng
đứng, hình dáng như cây cờ, hai ngón trỏ
để ở lóng đầu của ngón giữa, hai ngón vô
danh làm hình báu, hai ngón út, hai ngón
cái đứng tản ra, ấn để ở bốn chỗ là tim, hai
vai, cổ họng rồi xả ra ở trên đỉnh đầu. Dùng
ấn này gia trì bốn chỗ của thân, liền thành
thân bất động.
8. Sư tử phấn tấn ấn (ấn sư tử ra sức
mau chóng). Như ấn trước, dựng thẳng ngón
trỏ của tay phải và lay động, làm hình sư tử
nhún mình chồm tới. Sư tử tượng trưng
tâm bồ đề.
9. Hỏa diệm ấn (ấn ngọn lửa). Lấy ngón
cái của tay phải ấn vào móng ngón giữa,
ngón vô danh, ngón trỏ dựng đứng, chống
vào chân của ngón giữa trong bàn tay trái.
Là nghĩa dùng giáo phong đại bi của Phật
mà dẫn phát lửa trí của chúng sinh.
10. Hỏa diệm luân chỉ ấn (ấn ngăn chặn
bánh xe lửa). Cũng gọi Chế hỏa ấn, Già
hỏa ấn. Ngón cái của hai tay đều để ở khoảng
giữa (kẽ tay) của ngón trỏ và ngón giữa, hai
tay nắm, xoay lưng hợp lại. Nếu gió (ngón
trỏ) ở gần lửa (ngón giữa), thì lửa càng mạnh,
nếu giữa lửa và gió có hư không (ngón cái
ngăn cách), thì lửa tự diệt. Ân này tượng
trưng nghĩa dùng trí đại không diệt lửa
nghiệp phiền não.
11. Thương khư ấn (ấn tù và pháp).
Ngón cái của tay trái tay phải đều ấn vào
ngón vô danh, ngón út, hai ngón giữa dựng
thẳng chặp lại, ngón trỏ tay phải dính vào
lóng (đốt) ngón giữa, ngón trỏ tay trái đứng
thẳng. Tù và pháp tức là nghĩa nói pháp.
12. Khát nga ấn (ấn gươm). Về ấn này,
các Quĩ và phẩm Mật ấn trong kinh Đại
nhật nói đều giống nhau: ngón trỏ, ngón
giữa của tay trái duỗi ra, lấy ngón cái đè lên

móng ngón út làm thành hình dáng cái
bao gươm, tay phải cũng như thế làm thành
hình cây gươm. Bàn tay hình bao gươm
ngửa lên, bàn tay hình cây gươm úp xuống
đặt ở trên tay hình bao gươm. Trong ấn
này, hai ngón trỏ tượng trưng thân không
lay động; hoặc ngón vô danh, ngón út ấn
vào ngón cái, biểu thị Đại nhật (mặt trời
lớn) của hai bộ Kim cương, Thai tạng.
13. Quyên sách ấn (ấn giây lụa), lấy ngón
cái của tay phải đè lên móng của ba ngón
giữa, vô danh và út, ngón trỏ duỗi thẳng,
đặt vào lòng bàn tay trái, dùng ba ngón
giữa, vô danh, út của tay trái nắm lấy nó,
đầu ngón cái tay trái bấm vào đầu ngón trỏ
tay trái làm thành hình vòng tròn, tượng
trưng vòng giây lụa mà Minh vương cầm ở
tay.
14. Tam cồ Kim cương ấn (ấn Kim cương
ba chẽ). Lấy đầu ngón cái của tay phải bấm
vào đầu ngón trỏ, còn ba ngón kia duỗi
thẳng ra, làm thành hình ba chẽ (chạc).
[X. kinh Để lí tam muội da; Bất động sứ giả
pháp].
BẤT ĐỘNG TRẤN TRẠCH PHÁP
Phép Bất động trấn yên nhà cửa. Cũng
gọi Bất động an trấn pháp, Bất động an
trạch pháp. Là phép trong Mật giáo, lấy Bất
động minh vương làm Bản tôn, tu để cầu
trấn yên nhà cửa. Bất động sứ giả đà la ni
bí mật pháp (Đại 21, 27 thượng), nói : “Nếu
trong nhà có điềm dữ gây sợ hãi, hoặc bị
quan quyền bức não, nên một lòng tụng
chú căn bản, (...) chỉ ở trong nhà sạch sẽ
kết giới giữ mình, buộc tâm nơi sứ giả Bất
động, chuyên niệm không dứt”. (xt. Bất
Động Pháp).
BẤT GIÁC
.....
I. Bất giác. Không tỉnh biết. Đối lại với
“Giác”. Không đủ trí sáng để thấu suốt chân
tướng của muôn vật. Tức cũng hàm ý là vô
minh thình lình dấy lên. Luận Đại thừa

BẤT ĐỘNG TRẤN TRẠCH PHÁP

khởi tín chia thức A lại da làm hai nghĩa
giác và bất giác. Bất giác lại có thể chia làm
hai thứ: căn bản bất giác và chi mạt bất
giác. Căn bản bất giác, nghĩa là vì vô minh
che lấp mất chân tính, nên chúng sinh hoàn
toàn không biết gì về chân như, vốn là pháp
một vị bình đẳng. Còn chi mạt bất giác là
do căn bản bất giác sinh ra, nên chúng sinh
mới chấp bậy các pháp, rồi từ đó dấy lên ba
tướng nhỏ, sáu tướng thô, như: nghiệp
tướng, chuyển tướng v.v... Như vậy, từ căn
bản bất giác sinh ra chi mạt bất giác, rồi
nương nơi chi mạt bất giác mà dấy sinh các
nghiệp phiền não, để phải chịu cái khổ sống
chết trôi lăn. (xt. Giác).
II. Bất giác. Một trong bốn giai vị của
Thủy giác. Những người ngoại phàm thuộc
ngôi Thập tín, tin lí nhân quả thiện ác, niệm
trước nghĩ ác liền biết, nên niệm sau không
khởi ác. Nghĩa là giai vị này tuy có một phần
giác, nhưng hãy chưa biết gì về phiền não,
cho nên gọi là bất giác. Tức tuy biết lí nghiệp
quả, nhưng chưa sinh khởi trí dứt phiền
não, cho nên gọi bất giác, là tướng diệt của
tâm giác. [X. luận Đại thừa khởi tín; Đại
thừa khởi tín luận nghĩa kí Q.trung]. (xt.
Thủy Giác).
BẤT GIÁC HIÊN HÀNH VỊ
Chỉ địa đầu tiên và địa thứ hai trong
mười địa. Hai địa này tuy đã ở vào ngôi vị
của bậc Thánh, nhưng tự nhiên còn dấy
sinh phiền não, vì thế có tên như trên.
BẤT HẠI
......
Phạm:Ahiôsà.
I. Bất hại. Không giết hại, làm thương
tổn tất cả sinh vật. Là tư tưởng cơ bản của
tôn giáo, luân lí và đạo đức Ấn độ. Tư tưởng
này bắt đầu từ thời đại Cổ áo nghĩa thư
(Khương đa quí áo nghĩa thư III, 17 v.v...)

và là đặc sắc mà các giáo thuyết ở Ấn độ
đều có. Trong Phật giáo, “Chính nghiệp”
trong tám Chính đạo là giáo nghĩa căn bản
của Phật giáo nguyên thủy đã nói rõ về Bất
hại, giới đầu trong năm giới là giới không
được giết hại. Tám trai giới, mười giới của sa
di và sa di ni, ba la đề mộc xoa (Phạm:
pràtimokwa, Pàli: pàỉimokkha) của tỉ
khưu và tỉ khưu ni đều có qui định nghiêm
khắc. Trong các Pháp sắc (sắc lệnh dùng
Phật pháp để răn dạy) của vua A dục cũng
đề cao Bất hại; trong các kinh luận của Phật
giáo Đại thừa, như kinh Phạm võng, luận
Đại trí độ v.v... ghi chép rất nhiều, không
thể kể hết.
Phật giáo Trung quốc và Phật giáo Nhật
bản chịu ảnh hưởng rất sâu, tiêu biểu là các
nghi thức phóng sinh. Kì na giáo chủ trương
muôn vật đều có linh hồn, cho nên giữ giới
không giết hại một cách cực đoan. Điều
thứ nhất trong giới Đại thệ là giới không
giết hại. Ân độ giáo cũng có giáo lí luân hồi
chuyển sinh, linh hồn bất diệt, nên đã đưa
ra quan niệm “Sự sống của muôn vật đều
là một thể” và nêu cao lí tưỏng không làm
thương tổn tất cả sinh vật. [X. kinh Tạp a
hàm Q.28].
II. Bất hại. Tên tâm sở. Một trong 75
pháp thuộc tông Câu xá, một trong 100
pháp thuộc tông Duy thức. Đối lại với “Hại”,
là tác dụng tinh thần không làm tổn não
người khác. Thuyết nhất thiết hữu bộ chủ
trương Bất hại có thể riêng biệt, thuộc một
trong mười Đại thiện địa pháp. Nhưng các
nhà Duy thức đại thừa thì cho rằng, Bất
hại là dựa trên tác dụng Vô sân mà giả đặt,
chứ không lập thể riêng biệt và là một trong
11 thứ Thiện tâm sở. Luận Thành duy thức
quyển 6 nói, nghĩa của Vô sân và Bất hại
có khác nhau: Vô sân là ban vui, thuộc
tính chất từ (hiền lành), Bất hại là cứu khổ,
thuộc tính chất bi (thương xót). [X. luận
Nhập a tì đạt ma Q.thượng; luận Câu xá

BẤT HẠI

Q.29; luận Phẩm loại túc Q.3; luận Đại tì
bà sa Q.42; luận Thuận chính lí Q.11].
BẤT HÀNH NHI HÀNH
Không tu hành mà tu hành. Chỉ sự tu
hành đã thấu suốt lí chân như. Lí chân
như bình đẳng không có tướng, ngầm hợp
với lí không tướng này mà tu hành, thì tức
là không cố tâm cố ý hành mà vẫn tự khế
hợp với hành, gọi là bất hành nhi hành.
Cứ theo Vãng sinh luận chú quyển hạ nói,
thì chân như là thể chính của các pháp,
thể đã như mà hành, thì là chẳng hành;
hành mà chẳng hành, gọi là như thực tu
hành. [X. Đại nhật kinh sớ Q.1].
BẤT HÊ ĐỊNH
........
Bất hệ, nghĩa là không trói buộc, chỉ
cho vô lậu xuất thế gian. Bất hệ định là
định vô lậu xuất thế gian. Đối với các thiền
định trong ba cõi mà nói, thì định vô lậu ở
cõi Tứ thiền và Tứ vô sắc của các bậc Thánh
Tứ hướng Tứ quả là Bất hệ định. [X. luận
Thanh tịnh đạo 3].
BẤT HÒA HỢP TÍNH
...........
Phạm:a-sàmagrì. Cũng gọi Dị tính (tính
khác). Đối lại với “Hòa hợp tính”. Là một
trong 24 pháp Tâm bất tương ứng hành
của tông Duy thức. Bất hòa hợp tính là cái
năng lực hoặc tính chất làm trở ngại các
duyên hòa hợp khiến cho các pháp không
sinh ra được. [X. luận Hiển dương thánh
giáo Q.1; luận Du già sư địa Q.3, Q.56; luận
Đại thừa bách pháp minh môn].
BẤT HOẠCH
Không thu được. Phạm: a-làbha.
Cũng gọi Phi hoạch. Một trong Phi đắc.
Tức chưa thu hoạch pháp chưa từng được,
cũng gọi Sơ niệm chi phi đắc. Luận Thuận
chính lí quyển 12 nói, phi đắc (chẳng được)

có hai thứ: trước kia chưa từng được và
từng được rồi nay đã mất. Trước kia chưa
từng được gọi là Bất hoạch; từng được rồi
nay đã mất gọi là Bất thành tựu. Nhưng
luận Câu xá quyển 4 và Câu xá luận quang
kí quyển 4 thì cho rằng, cái chưa từng được
mà nay được, hoặc cái đã mất mà nay
được, gọi là hoạch; cái chưa từng mất mà
nay mất, hoặc đã được rồi mà nay mất,
gọi là bất hoạch. [X.luận Đại tì bà sa
Q.157; Câu xá luận bảo sớ Q.4; Thành
duy thức luận diễn bí Q.2 phần đầu]. (xt.
Phi Đắc, Đắc).
BẤT HOẠI CÚ
........
Câu không hủy nát. Chỉ cho chữ “A”
trong Mật giáo. Vì chữ A tượng trưng cho
thể tính kim cương bất hoại, nên có tên
này. Kinh Đại nhật quyển 2 (Đại 18, 10
hạ), nói: “Hành giả suy nghĩ về chữ A cho
kĩ, sẽ đuợc bất hoại cú” (tức thể tính kim
cương không hủy nát).
BẤT HOẠI KIM CƯƠNG
Chất báu kim cương cứng chắc, không
một sức nào bên ngoài có thể phá nát được
nó.
BẤT HOẠI KIM CƯƠNG QUANG MINH TÂM ĐIÊN
Chỉ nơi nói pháp của đức Đại nhật Như
lai trong Kim cương giới Mật giáo. “Bất hoại
kim cương” là lời khen ngợi chung về thân
thường trụ của các vị tôn; “Quang minh
tâm” là khen ngợi tính đức giác ngộ của
tâm các Ngài. Điện là chỉ thân tâm nương
ở lẫn nhau. Trong năm trí, Quang minh
tâm phối với Thành sở tác trí, nghiệp dụng
BẤT HÀNH NHI HÀNH

của ba mật đều từ đây sinh ra. [X. luận Biện
hiển mật nhị giáo Q.hạ].
BẤT HOẠI PHÁP
........
I. Bất hoại pháp. Chỉ Niết bàn. Là pháp
không bị bất cứ sự vật gì phá hoại được. [X.
kinh Tạp a hàm Q.2].
II. Bất hoại pháp. Chỉ người lợi căn
thành tựu quả A la hán. Khi người lợi căn
tu quán xương trắng, nếu không khởi phép
quán thứ 9 là Thiêu tưởng (quán tưởng
xương bị đốt), thì được thấy từ trong xương
phóng ra ánh sáng tám mầu, rồi tu luyện
tiếp mà được thần thông..., gọi là Bất hoại
pháp. (xt. Hoại Pháp Bất Hoại Pháp).
BẤT HOẠI TỨ THIỀN
...........
Cõi Tứ thiền không bị hủy nát. Người ở
cõi trời Tứ thiền, bên trong thì tâm định,
giác quan không hủy nát, bên ngoài thì khí
giới (thế giới tự nhiên) của họ không bị ba
tai họa (lửa, nước, gió) phá hoại.
BẤT HOẠI TƯỚNG
Tướng không nát. Một trong chín bậc
Vô học, một trong 27 Hiền thánh. Vì các
thứ nhân duyên không làm hư nát được
các tam muội mà bậc A la hán này đã chứng
được, nên gọi là Bất hoại tướng. Tức là loại
Bất động pháp A la hán nói trong kinh
Phúc điền của Trung a hàm quyển 30. [X.
luận Thành thực Q.1 phẩm Phân biệt hiền
thánh]. (xt. Cửu Vô Học, Nhị Thập Thất
Hiền Thánh).
BẤT HOÀN HƯỚNG
Phạm: anàgàmi-phala-pratipanna.
Cũng gọi A na hàm hướng. Một trong bốn
hướng thuộc thừa Thanh văn. Hướng, nghĩa
là hướng tới. Quả thứ hai trong bốn quả
Thanh văn là quả Nhất lai; những người
thuộc quả này một lòng hướng tới quả Bất

hoàn, nên gia công gắng sức tu hành, khi
dứt được bảy phẩm, tám phẩm Tu hoặc ở
cõi Dục, thì gọi là Bất hoàn hướng. [X. Trung
a hàm Q.30 kinh Phúc điền; luận Đại trí độ
Q.22]. (xt. Tứ Hướng Tứ Quả).
BẤT HOÀN QUẢ
Phạm:Anàgàmin.Dịch âm: A na hàm.
Chỉ bậc Thánh quả thứ ba trong bốn quả
Thanh văn. Bậc này đã dứt trừ chín phẩm
Tư hoặc ở cõi Dục, không còn chịu sinh ra
lại ở cõi Dục nữa, nên gọi là Bất hoàn
(không trở lại). Còn chia làm bảy thứ Bất
hoàn, chín thứ Bất hoàn, bảy Thiện sĩ thú
v.v... [X. luận Đại trí độ Q.22; luận Câu xá
Q.24]. (xt. Tứ Hướng Tứ Quả).
BẤT HOẠT ÚY
..........
Sợ không sống được. Cũng gọi Bất hoạt
khủng bố. Một trong năm sự sợ hãi. Người
mới tu hành tuy làm việc bố thí, nhưng
còn nghĩ đến mình, còn thương thân mình,
sợ sau khó giữ được kế sống, cho nên
thường tích chứa để giành của cải, chưa
dám cho hết những gì mình có, như thế
gọi là Bất hoạt úy. [X. kinh Tạp a hàm Q.26;
kinh Hoa nghiêm (bản dịch mới) Q.34]. (xt.
Ngũ Bố Úy).
BẤT HỒI HƯỚNG
........
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản. Môn
Tịnh độ lập ra hai thứ hồi hướng là: Vãng
tướng hồi hướng (nguyện đem công đức đã
tu hồi hướng đạo Bồ đề để được sinh về
Tịnh độ) và Hoàn tướng hồi hướng (nguyện
sau khi thành Phật trở lại vào vòng sống
chết giáo hóa hết thảy chúng sinh).
BẤT HỒI HƯỚNG

Nhưng, Tịnh độ Chân tông thì chủ
trương, chỉ cần một niềm tin chí thành,
tha thiết là hai thứ hồi hướng trên đều do
đức Phật A di đà hồi hướng cho người tu
hành, chứ người tu hành thì không cần
phải hồi hướng, nên gọi là Bất hồi hướng.
Bất hồi hướng là pháp tha lực, hiển bày
chỗ cùng tột của tha lực; bởi thế, niệm Phật
tha lực (tuyệt đối tin tưởng vào sự cứu vớt
của Phật A di đà) gọi là Bất hồi hướng pháp.
[X. Tuyển trạch bản nguyện niệm Phật tập;
Giáo hành tín chứng Q.2; Chính tượng mạt
hòa tán].
BẤT HƯ TÁC TRỤ TRÌ CÔNG ĐỨC
Công đức chân thực không hư dối.
Cũng gọi Bất hư tác công đức. Là một trong
tám thứ công đức trang nghiêm của đức
Phật A di đà thuộc 29 thứ trang nghiêm
của cõi Tịnh độ cực lạc. Nghĩa là sức nguyện
của đức Phật A di đà không hư dối, có thể
làm tràn đầy biển báu công đức to lớn của
hành giả quán tưởng Phật một cách nhanh
chóng. [X. luận Tịnh độ (Thiên thân); Vãng
sinh luận chú Q.thượng].
BẤT KHẢ ĐẮC
........
Không thể được. Phạm : an-upalambha.
Tên khác của “không”. Dù có tìm cầu như
thế nào đi nữa, cũng đều không thể biết
được. Phật giáo cho rằng, sự tồn tại của tất
cả các pháp, không có hình thái cố định
bất biến, nếu có suy xét tìm cầu thì đều
cũng không thể được, gọi là Bất khả đắc
không. Danh từ bất khả đắc này bao hàm
bốn nghĩa sau đây :
1. Không thể được.
2. Không tồn tại.
3. Không bám dính tự thể tồn tại, như
“các pháp chẳng thể được”.
4. Đối với vật không xác định và không

bản chất, tìm cũng không thể được. (xt. Tứ
Bất Khả Đắc).
BẤT KHẢ ĐẮC KHÔNG
...........
Cái “không” chẳng thể được. Phạm:
anupala-mbha-zùnyatà. Cũng gọi Vô sở
đắc không. Một trong 18 cái không. Tất cả
các pháp như sống chết, Niết bàn v.v... tính,
tướng đều tịch diệt, tìm nó không thể được,
gọi là Bất khả đắc không. Tức do ba thứ
không thể được mà gọi là không:
1. Tìm cái ta trong 5 uẩn, 12 xứ, 18 giới
không thể được.
2. Tìm tự tính các pháp trong nhân
duyên của chúng không thể được.
3. Tìm nhân duyên của pháp không thể
được.
Trong đây, loại Bất khả đắc thứ hai như
tìm nắm tay trong năm ngón tay không thể
được, loại thứ ba thì tìm năm ngón tay cũng
không thể được. [X. kinh Đại phẩm bát nhã
Q.1 phẩm tựa, Q.3; luận Đại trí độ Q.31;
Đại thừa nghĩa chương Q.2, Q.4]. (xt. Thập
Bát Không).
BẤT KHẢ KHÍ
Không thể vứt bỏ. Tên vị tổ khai sáng
của Hóa địa bộ Tiểu thừa. Tương truyền khi
sinh ra, người mẹ bỏ ngài xuống giếng nước,
rất may được người bố cứu sống cho nên gọi
ngài là Bất khả khí. Lúc đầu ngài theo Bà la
môn, thông hiểu các nghĩa của ngoại đạo, về
sau qui y Phật giáo, học “Thuyết nhất thiết
hữu bộ”. Sau lại thành lập riêng Hóa địa bộ,
cũng gọi Bất khả khí bộ.
BẤT KHẢ KIẾN HỮU ĐỐI SẮC
Sắc không thể trông thấy được, nhưng
có tính chất ngăn ngại. Một trong ba thứ
sắc. Nó gồm năm căn, bốn trần trong 11
BẤT HƯ TÁC TRỤ TRÌ CÔNG ĐỨC

sắc pháp. Năm căn là: mắt, tai, mũi, lưỡi,
thân; thắng nghĩa căn (thần kinh) của năm
căn và bốn trần thanh, hương, vị, xúc, đều
là những thứ mà mắt không thể thấy đến
được, chúng được tạo thành bởi cực vi, tính
chất của chúng thường làm trở ngại, khiến
mắt không thể thấy được, cho nên gọi là
Bất khả kiến hữu đối sắc. [X. luận Xá lợi
phất a tì đàm Q.3]. (xt. Tam Sắc).
BẤT KHẢ KIẾN VÔ ĐỐI SẮC
Sắc có thể thấy nhưng không đối ngại.
Một trong ba thứ sắc, là Vô biểu sắc trong
11 sắc pháp. Vô biểu sắc không phải mắt
có thể thấy, cũng chẳng phải do cực vi tạo
thành, tính chất của nó không đối ngại,
cho nên gọi là Bất khả kiến vô đối sắc.
Tính chất của nó tuy không đối ngại, nhưng
nó lại là pháp do bốn đại có đối ngại tạo ra,
cho nên được liệt vào sắc pháp. [X. luận
Xá lợi phất a tì đàm Q.3]. (xt. Tam Sắc).
BẤT KHẢ THUYẾT
..........
Không thể nói ra được. Phạm: anabhilàpya.
Cũng gọi Bất khả ngôn thuyết,
Bất thuyết. Nghĩa là chân lí chỉ có thể chứng
biết, chứ không thể dùng lời nói mà giải
thích cho rõ được. Kinh Đại phương đẳng
đại tập quyển 18 phẩm Hư không tạng bồ
tát và kinh Đại phẩm bát nhã quyển 17
phẩm Thâm áo v.v... đều cho đệ nhất nghĩa
rốt ráo là không, nên không thể nói được.
Kinh Niết bàn (bản Bắc) quyển 21 thì đứng
về phương diện sinh và không sinh của
các pháp mà nói sáu câu bất khả thuyết.
Tức là sinh sinh cũng bất khả thuyết, sinh
không sinh cũng bất khả thuyết, không sinh
sinh bất khả thuyết, không sinh không sinh
cũng bất khả thuyết, sinh cũng bất khả
thuyết, không sinh cũng bất khả thuyết.
Ngài Thiên thai Trí khải lấy bốn câu

trước lần lượt phối hợp giải thích bốn giáo
Tạng, Thông, Biệt, Viên; trong đó, dùng
hai câu trước để nói rõ về sự (tướng) lí (tính)
trong ba cõi, hai câu sau nói rõ về sự lí
ngoài ba cõi.
Ngoài ra, Đại thừa huyền luận quyển 1
và luận Du già sư địa quyển 16... cũng đều
có nêu ra vài thứ bất khả thuyết. Lại khi
khen ngợi công đức của Phật không thể
dùng ngôn ngữ nói cho cùng tận được, cũng
dùng bất khả thuyết và phần nhiều hay dùng
liền với các từ ngữ bất khả xưng, bất khả tư
nghị v.v... [X. kinh Đại phẩm bát nhã Q.12;
kinh Đại ban Niết bàn (bản Bắc) Q.18; luận
Đại trí độ Q.74; Tứ niệm xứ Q.1; Duy ma
kinh huyền sớ Q.5]. (xt. Tứ Bất Khả Thuyết).
BẤT KHẢ TƯ NGHỊ
I. Bất khả tư nghị. Không thể nghĩ
bàn. Phạm:a-cintya. Cũng gọi Bất tư nghị,
Nan tư nghị (khó nghĩ bàn). Chỉ cho cảnh
giới không thể nghĩ lường nói năng được.
Chủ yếu được dùng để hình dung cảnh giới
giác ngộ của chư Phật Bồ tát, cùng với sự
mầu nhiệm sâu xa của trí tuệ và sức thần
thông. Đối với những sự lí sâu xa mầu
nhiệm và thần kì, không thể nhờ vào suy
xét hoặc bàn thảo mà biết được, người đời
cũng thường dùng “bất khả tư nghị” để hình
dung. Nhưng từ ngữ này đã được viện dẫn
từ kinh điển Phật.
Kinh Tăng nhất a hàm quyển 18 nói,
thế giới, chúng sinh, rồng, cảnh giới Phật là
bốn cái không thể nghĩ bàn. Kinh Đại bảo
tích quyển 86 cũng nêu: nghiệp, rồng, thiền,
Phật là bốn cảnh giới không thể nghĩ bàn.
Luận Đại trí độ quyển 30 thì bảo: chúng
sinh nhiều ít (chúng sinh không thêm
không bớt), nghiệp quả báo (tất cả quả báo
sai khác do sức nghiệp mà sinh), sức người
ngồi thiền (do sức thiền định mà hiện thần
thông), sức các rồng (một giọt nước của rồng
BẤT KHẢ TƯ NGHỊ

có thể trút xuống làm trận mưa lớn), sức
của chư Phật (đức Phật đã thành tựu đầy
đủ mười lực) v.v..., năm thứ kể trên đều
không thể nghĩ bàn.
Lại kinh Hoa nghiêm (bản dịch cũ)
quyển 30 phẩm Phật bất khả tư nghị pháp,
cũng nêu ra mười thứ không thể nghĩ bàn
của chư Phật là: cõi nước, tịnh nguyện,
chủng tính, xuất thế, pháp thân, âm thanh,
trí tuệ, sức thần tự tại, vô ngại trụ, giải thoát
v.v... Cũng kinh trên, quyển 37 phẩm Li
thế gian còn ghi chép mười thứ không thể
nghĩ bàn của Bồ tát. Những ghi chép trên
đây đều nhằm nói rõ rằng, sự giải thoát, trí
tuệ, sức thần thông v.v... của chư Phật và
Bồ tát không thể dùng lời nói mà diễn tả,
hoặc suy tư mà biết được.
Thêm nữa, kinh Hoa nghiêm và kinh
Duy ma được gọi là kinh Bất khả tư nghị
giải thoát, đức Phật A di đà được gọi là Bất
khả tư nghị quang như lai, Bồ tát được gọi
là Bất khả tư nghị bồ tát, Nan tư nghị bồ
tát v.v... đều thuộc những trường hợp kể
trên. (xt. Tứ Bất Tư Nghị).
II. Bất khả tư nghị. Vị tăng đời Đường.
Người nước Tân la ở chùa Linh diệu, tên là
Bất khả tư nghị, làm đệ tử ngài Thiện vô
úy. Vào cuối năm Khai nguyên (713-741),
sư có soạn Đại nhật kinh cúng dường thứ
đệ pháp sớ 2 quyển, người thời bấy giờ gọi
là Bất tư nghị sớ. Còn những sự tích khác
về sư không được rõ.
BẤT KHẢ TƯ NGHỊ GIẢI THOÁT PHÁP MÔN
Cửa pháp giải thoát không thể nghĩ bàn.
Chỉ cho giáo pháp Đại thừa mà hàng Nhị
thừa Thanh văn v.v... không thể nghĩ bàn
được. Giải thoát là tên khác của tam muội.
Sức thần diệu dụng của tam muội to nhỏ
dung hòa nhau, tùy theo các pháp biến đổi
mà tự tại vô ngại, lìa tất cả sự trói buộc, cho

nên gọi là giải thoát. Sự giải thoát này được
nói rõ trong phẩm Bất tư nghị của kinh
Duy ma. Cũng là pháp tướng “Một nhiều
không ngại” được thuyết minh trong kinh
Hoa nghiêm. [X. kinh Duy ma Q.trung
phẩm Bất tư nghị].
BẤT KHẢ TƯ NGHỊ TÔN
I. Bất khả tư nghị tôn. Đấng tôn quí
không thể nghĩ bàn. Là tiếng tôn xưng
chung đối với chư Phật. Cảnh giới của Phật
chẳng phải tâm trí con người có thể suy
nghĩ phân biệt được, cũng không thể dùng
lời nói mà diễn tả được, vì thế gọi là Bất
khả tư nghị tôn.
Kinh Đại bảo tích quyển 37 chép, đức
Như lai có đủ mười pháp không thể nghĩ
bàn là: thân không thể nghĩ bàn, tiếng nói
không thể nghĩ bàn, trí không thể nghĩ bàn,
ánh sáng không thể nghĩ bàn, giới không
thể nghĩ bàn, thần thông không thể nghĩ
bàn, sức lực không thể nghĩ bàn, can đảm
không thể nghĩ bàn, đại bi không thể nghĩ
bàn và các pháp riêng không thể nghĩ bàn.
Căn cứ theo đó mà gọi chung chư Phật là
Bất khả tư nghị tôn.
II. Bất khả tư nghị tôn. Là một trong
ba mươi bảy hiệu của đức Phật A di đà. Sức
bản nguyện của Phật A di đà là cái không
thể nghĩ bàn hơn hết trong những cái không
thể nghĩ bàn, và quả báo trang nghiêm do
bản nguyện này thành tựu cũng là không
thể nghĩ bàn hơn hết. Bởi thế, kinh A di đà
đã nói, hằng sa chư Phật ở sáu phương đặc
biệt khen ngợi công đức không thể nghĩ
bàn của Phật A di đà, cho nên lấy Bất khả
tư nghị tôn làm tên riêng của Phật A di đà.
[X. kinh Vô lượng thọ Q.hạ; Tán A di đà
Phật kệ].
BẤT KHẢ VIÊT THỦ HỘ
..............
Giữ gìn không cho vượt qua (người giữ
BẤT KHẢ TƯ NGHỊ GIẢI THOÁT PHÁP MÔN

cửa). Phạm:Durdharwa-dvàrapàla.Là một
trong hai vị Thủ hộ giữ cửa phía tây của
viện Văn thù và viện Kim cương bộ (bên
ngoài viện Văn thù) trên Thai tạng giới mạn
đồ la. Cũng gọi Nan trì, Nan thắng (khó có
ai hơn được), Đối hộ môn (giữ cửa đối diện),
Phụng giáo giả (người vâng giáo lệnh), Vô
năng kiến giả (người không ai thấy được).
Vị này thường giữ cửa trong ở phía bên
phải, đối diện với người giữ cửa bên trái, cả
hai đều theo mệnh lệnh chỉ dạy của đức
Như lai mà giữ gìn cửa pháp. Mật hiệu là
Kim cương, hình tam muội da là con dao,
thân mầu da người, tay phải cầm cây mâu,
nắm tay trái đưa lên ngang ngực, mặt hướng
về phía trái, ngồi xếp bằng, kết ấn kim cương
nan thắng. [X. kinh Đại nhật Q.3 phẩm
Tất địa xuất hiện; Đại nhật kinh sớ Q.10,
Q.11, Q13]. (xt. Nhị Thủ Hộ)
BẤT KHẢ XƯNG
I. Bất khả xưng. Đồng nghĩa với bất
khả tư nghị, bất khả thuyết. Nghĩa là công
đức to lớn của Phật thù thắng tuyệt vời,
không thể dùng lời nói mà khen ngợi được.
II. Bất khả xưng. Phạm:atulya. Một
trong 10 số lớn của Ấn độ đời xưa. Cứ theo
kinh Hoa nghiêm (bản dịch mới) quyển 45
phẩm A tăng kì chép, thì 10 số lớn theo
thứ tự là: a tăng kì, vô lượng, vô số, vô
biên, vô đẳng, bất khả sổ (không thể đếm),
bất khả xưng, bất khả tư, bất khả lượng, bất
khả thuyết, bất khả thuyết bất khả thuyết.
Mười số lớn này, từ a tăng kì lần lượt thêm
lên cho đến bất khả thuyết bất khả thuyết,
theo phép tính nhân như sau: bất khả sổ
nhân với bất khả sổ thành một “bất khả sổ
chuyển” (Phạm: agaịeya-parivarta); bất
khả sổ chuyển nhân với bất khả sổ chuyển
thành một “bất khả xưng”; bất khả xưng
nhân với bất khả xưng thành một “bất khả

xưng chuyển” (Phạm: atulya-parivarta).
[X. kinh Hoa nghiêm (bản dịch cũ) Q.29
phẩm Tâm vương bồ tát a tăng kì; Hoa
nghiêm kinh thám huyền kí Q.15]. (xt.
Thập Đại Sổ).
BẤT KHINH CHI HẠNH
Hạnh không dám coi khinh. Nghĩa là
bắt chước hạnh của bồ tát Thường bất
khinh, gặp ai cũng lễ lạy cung kính và khen
ngợi (Đại 9,185 thượng), nói : “Tôi không
dám khinh các ngài, vì các ngài đều sẽ thành
Phật”.
BẤT KHỒ BẤT LẠC THỤ
Cảm giác không khổ không vui. Phạm:
aduhkhàsukha-vedanà, Pàli:
adukkhàsukha-vedanà. Một trong ba thụ.
Cũng gọi Xả thụ (Phạm:upekwà-vedanà).
Tức gặp cảnh ngộ không trái ý cũng không
thuận ý, nên không cảm thấy khổ, cũng
không cảm thấy vui. [X. luận Câu xá Q.1,
Q.4; luận Thành duy thức Q.5]. (xt. Tam
Thụ).
BẤT KHÔNG (705-774)
.....
Phạm: Amoghavajra. Cũng gọi Bất
không kim cương. Nhà dịch kinh ở đời
Đường và là người được truyền pháp làm
vị tổ thứ sáu của Mật giáo. Sư là người nước
Sư tử (Tích lan), ở mạn nam Ấn độ. Người
rất thông minh, lúc nhỏ sư theo chú đi qua
các nước vùng biển nam, về sau xuất gia.
Năm 14 tuổi sư theo Tam tạng Kim cương
trí học chương Tất đàm, tụng trì kinh chữ
Phạm. Năm 16 tuổi, sư vượt biển Nam đến
Lạc dương vào năm Khai nguyên thứ 8 (720)
đời vua Huyền tôn nhà Đường. Có thuyết
nói sư là con của Bà la môn ở miền bắc
Thiên trúc, mồ côi từ nhỏ, theo chú đến
Vũ uy, Thái nguyên, sau thờ ngài Kim cương
BẤT KHÔNG

trí làm thầy. Năm 20 tuổi, sư thụ giới Cụ
túc ở chùa Quảng phúc tại Lạc dương vào
năm Khai nguyên 12. Sư thông minh hơn
người, rất được thầy quí trọng, hiểu thấu
hết các pháp năm bộ ba mật. Khi ngài Kim
cương trí thị tịch, vâng theo lời thầy dạy, sư
về Ấn độ cầu pháp, rồi cùng với các sư
Hàm quang, Tuệ biện đáp thuyền đi Tây
trúc, qua Quảng phủ, Ha lăng đến Tích
lan, theo A xà lê Phồ hiền (có thuyết nói A
xà lê Long trí) nhận lãnh 18 hội Kim cương
đính du già và Đại tì lô giá na đại bi thai
tạng, mỗi thứ mười vạn bài tụng, năm bộ
Quán đính, Chân ngôn bí điển, hơn năm
trăm bộ kinh luận tiếng Phạm, đồng thời,
được truyền các ấn bí mật, văn nghĩa chữ
tính tướng của chư tôn, rồi sư đi khắp năm
xứ Ấn độ.
Vào năm Thiên bảo thứ 5 (746), sư trở
về kinh đô, làm phép Quán đính cho vua
Huyền tôn và trụ trì chùa Tịnh ảnh. Vì sư
cầu mưa linh nghiệm, nên được vua ban
hiệu là Trí tạng và ban áo đỏ. Khi An lộc
sơn và Sử tiêu minh làm phản, sư đến ở
chùa Đại hưng thiện tại Trường an tu phép
Nhương tai (cầu
thoát khỏi tai
nạn). Đến khi
Trường an bị
phá, Huyền tôn
đến Thành đô
lánh nạn. Vua
Túc tôn lên ngôi
ở Linh vũ, lúc ấy
sư tuy ở trong
vùng loạn quân,
nhưng nhiều lần
sư sai sứ bí mật dâng thư cho Túc tôn để
thăm hỏi và bày tỏ lòng trung thành của
sư. Túc tôn cũng bí mật sai sứ đến cầu đại

pháp nơi sư. Thời vua Đại tôn, sư đặc biệt
được phong chức Hồng lô khanh và ban
hiệu Đại quảng trí tam tạng. Sư từng thiết
lập đạo tràng Mật giáo trên núi Ngũ đại
thuộc tỉnh Thái nguyên để mở rộng hoạt
động tuyên dương Mật giáo.
Năm Đại lịch thứ 6 (771) sư dâng biểu
trình 77 bộ 101 quyển kinh và một quyển
mục lục đã được dịch từ năm Khai nguyên
và xin vua cho đưa những kinh này vào
Đại tạng. Giữa tháng 6 năm Đại lịch thứ
9, sư biết trước thời giờ đã đến, dâng biểu
từ biệt vua và dâng kim cương linh chử
năm chẽ (cái chuông nhỏ hình cái chày
kim cương) rồi nằm nghiêng mà tịch, thọ
70 tuổi. Sư được truy tặng chức Tư không,
thụy hiệu “Đại biện chính”, tháp thờ xá
lợi của sư được xây tại chùa Đại hưng
thiện.
Sư cùng với các ngài Cưu ma la thập,
Chân đế, Huyền trang, được gọi là bốn nhà
phiên dịch lớn, có công rất to trong việc
tổ chức đối chiếu và xác lập âm vận một
cách chặt chẽ giữa chữ Phạm và chữ Hán.
Lại cùng với các ngài Thiện vô úy, Kim
cương trí, được gọi là ba vị Đại sĩ thời Khai
nguyên. Đệ tử nối pháp của sư gồm: Hàm
quang, Tuệ siêu, Huệ quả, Tuệ lãng,
Nguyên kiểu và Giác siêu, trong đó, Huệ
quả được chính truyền làm tổ thứ 7. [X.
Tống cao tăng truyện Q.1; Biểu chế tập
Q.1, Q.6; Lưỡng bộ đại pháp tương thừa
sư tư phó pháp kí Q.thượng, Q.hạ; Đại
đường trinh nguyên tục khai nguyên thích
giáo lục Q.thượng].
BẤT KHÔNG CÂU QUÁN TỰ TẠI BỒ TÁT
Bất không câu, Phạm: Amoghàíkuza.
Vị Bồ tát được bày ở đầu cực tây hàng dưới
trong viện Hư không tạng trên Hiện đồ
Thai tạng giới mạn đồ la Mật giáo. Bản thệ
của vị Bồ tát này là đem lòng đại từ bi dẫn
dắt chúng sinh, hay móc nối (Câu: cái móc,
dịch theo nghĩa đen) thánh trí của chư Phật

vào tâm chúng sinh và móc nối hết thảy Bất Không BẤT KHÔNG CÂU QUÁN TỰ TẠI BỒ TÁT

chúng sinh vào cảnh giới của chư Phật, ý
định của ngài quyết định chẳng không (Bất
không). Mật hiệu là hóa hiện Kim cương,
chủng tử la (sa), hoặc (dhi), hình tam
muội da là cái móc trên hoa sen (cái móc
dựng trên hoa sen).
Theo Bí tạng kí
nói, thì vị tôn này
có bốn mặt bốn tay,
mình màu da
người, hai tay bên
trái: một tay cầm
móc dựng trên hoa
sen, một tay cầm
giây lụa; hai tay bên
phải: một tay cầm
móc, một tay cầm
chày phả chiết la ba
chẽ. Còn cứ theo
Thai tạng giới thất
tập quyển trung, thì
vị tôn này chính là bồ tát Hạnh tuệ (quyến
thuộc của bồ tát Hư không tạng) nói trong
kinh Đại nhật quyển 1 phẩm Cụ duyên và
trong Đại nhật kinh sớ quyển 5 v.v... Thai
tạng giới mạn đồ la tôn vị hiện đồ sao tư
quyển 5 thì cho vị tôn này và bồ tát An trụ
tuệ là một vị tôn. [X. kinh Đại nhật Q.2
phẩm Phổ thông chân ngôn tạng,Q.4 phẩm
Mật ấn; Huyền pháp tự nghi quĩ Q.2; Lưỡng
bộ mạn đồ la nghĩa kí Q.2; Chư thuyết bất
đồng kí Q.6] .
BẤT KHÔNG CÂU Y BỒ TÁT PHÁP
Là phép tu của bồ tát Bất không câu
quan âm. Cứ theo Tống cao tăng truyện
quyển 1 chép thì vào năm Khai nguyên thứ
7 (719) đời Đường, từ tháng một đến tháng
năm trời không mưa, ngài Kim cương trí
nương theo phép Bất không câu y bồ tát
lập đàn tràng, đích thân vẽ tượng bồ tát

Thất câu chi, cầu mưa giải hạn.
BẤT KHÔNG CÚNG DƯỜNG BẢO BỒ TÁT
Bất không cúng dường bảo, Phạm:
Àryàmogha-pùja-maịi. Cũng gọi Bất
không cúng dường bồ tát, Cúng dường bảo
bồ tát. Là vị tôn thứ năm ngồi ở phía nam
trong viện Tô tất địa trên Hiện đồ thai tạng
giới mạn đồ la Mật giáo. Vị Bồ tát này chỉ
có một hạnh nguyện là đem công đức trí
tuệ Tô tất địa quí báu ban phát cho chúng
sinh trong pháp giới. Mật hiệu là Như ý
kim cương, chủng tử là (oô), hìnhtam
muội da là ngọc báu hoặc chày ba chẽ. Thân
ngài màu da người, hai bên có bốn tay, mỗi
tay cầm một vật:
hoa sen (trên có
đặt ngọc báu), giây
lụa, thanh ngươm,
kích ba chẽ, ngồi
xếp bằng trên đóa
hoa sen đỏ.
[X.Thanh long
nghi quĩ Q.trung;
Thai tạng giới mạn
đồ la tôn vị hiện
đồ sao tư Q.5; Bí
tạng kí; Thai tạng
giới thất tập
Q.trung; Chư
thuyết bất đồng kí Q.6; Lưỡng bộ mạn đồ
la nghĩa kí Q.3].
BẤT KHÔNG ĐẠI QUÁN ĐÍNH QUANG
CHÂN NGÔN
Cũng gọi Quang minh chân ngôn, Đại
quán đính quang chân ngôn. Gọi tắt là
Quang ngôn. Chân ngôn của đức Đại nhật
Như lai, có thể sinh ra các công đức như :
ngọc báu, hoa sen, ánh sáng.v.v... và, nhờ
sức uy thần lớn hơn của Như lai, thần chú
này có khả năng chiếu phá vô minh phiền
Bồ Tát Bất Không Cúng
Dường Bảo
(Thai Tạng Giới Mạn Đồ La)

Bồ Tát Bất Không Câu Quán
Tự Tại
(Thai Tạng giới Mạn Đà La)
BẤT KHÔNG ĐẠI QUÁN ĐÍNH QUANG CHÂN NGÔN

não, từ đó, có thể chuyển nỗi khổ địa ngục
thành niềm vui Tịnh độ. [X. Đại quán đính
chân ngôn kinh sao; Quang minh chân
ngôn kinh sao]. (xt. Quang Minh Chân
Ngôn).
BẤT KHÔNG KIẾN BỒ TÁT
Bất không kiến, Phạm: Amoghadarzana.
Cũng gọi Bất không nhãn bồ tát,
Chính lưu bồ tát. Là một trong 16 bồ tát ở
kiếp hiền. Trên các hội Tam muội da, Vi
tế, Cúng dường, Hàng tam thế yết ma, Hàng
tam thế tam muội da v.v... trong Kim cương
giới mạn đồ la, vị Bồ tát này ngồi ở phía
bắc bồ tát Kim cương câu tầng thứ nhất
phương đông. Ngài dùng năm mắt xem khắp
sự bình đẳng sai biệt của chúng sinh trong
pháp giới, hay trừ hết thảy ngả ác, khiến
chuyển hướng tới đường chính thiện Niết
bàn bất diệt, vì thế gọi là Bất không kiến.
Mật hiệu là Phổ kiến kim cương, Chân như
kim cương, chủng tử là (ahê), hình tam
muội da là mắt một chẽ (tức cái chày một
chẽ, hai bên đều có một con mắt). Hình
tượng của vị tôn này tùy theo các hội mà
hơi khác. Ở hội Vi
tế thì vị Bồ tát này
ngồi xếp bằng trên
hoa sen, bàn tay trái
ngửa lên đặt trên
đầu gối, tay phải cầm
hoa sen, trên hoa
dựng mắt một chẽ.
Lại trong viện Địa
tạng trên mạn đồ la
Thai tạng giới, vị Bồ
tát này là vị thứ hai
ngồi ở phía đông,
mật hiệu là Phổ quán kim cương, hình tam
muội da và thân đều có khác với hình tam
muội da và thân trong mạn đồ la kim cương

giới. [X. kinh Đaị thừa quán tưởng mạn đồ
la tịnh chư ác thú Q.thượng; kinh Kim
cương đính du già trung lược xuất niệm tụng
Q.3; Hiền kiếp thập lục tôn; Đại nhật kinh
sớ Q.6; Thai tạng thất tập Q.trung; Chư
thuyết bất đồng kí Q.6]. (xt. Hiền Kiếp Thập
Lục Tôn).
BẤT KHÔNG KIM CƯƠNG BỒ TÁT
Bất không kim cương, Phạm: Amoghavajra.
Được bày ở ngôi thứ tư phía nam
trong viện Tô tất địa trên Hiện đồ Thai
tạng giới mạn đồ la, vị Bồ tát này cùng thể
với bồ tát Kim cương vương, một trong bốn
vị thân cận đức A súc Như lai phương đông
trên mạn đồ la Kim cương giới.
Bồ tát này dùng trí tuệ của Đại không
Như lai để phá
chấp có của phàm
phu và chấp
không của Nhị
thừa, có khả năng
thành tựu mọi việc,
cho nên gọi là Bất
không kim cương,
chủng tử là
(hùô), (ja)
hoặc (jahê).
Thân hình mầu
da thịt, ngồi xếp
bằng trên hoa sen
đỏ, hai tay kết ấn để ở ngang ngực. [X. kinh
Kim cương đính Q.thượng; Kim cương đính
liên hoa bộ tâm niệm tụng nghi quĩ; Thanh
long tựnghi quĩ Q.trung; Huyền pháp tự
nghi quĩ Q.2; Thai tạng giới thất lập
Q.trung].
BẤT KHÔNG NHƯ LAI TẠNG
Cũng gọi Bất không chân như, đối lại
với “Không như lai tạng”. Như lai tạng xa
lìa tất cả phiền não, gọi là Không như lai
Bồ Tát Bất Không Kiến
(Thai Tạng Giới Mạn Đồ La)
Bồ Tát Bất Không Kim Cương

(Thai Tạng Giới Mạn Đồ La) BẤT KHÔNG KIẾN BỒ TÁT

tạng. Còn Như lai tạng có đầy đủ hằng sa
Phật pháp chẳng thể nghĩ bàn, mà chẳng
lìa, chẳng thoát, chẳng khác, gọi là Bất
không như lai tạng. [X. kinh Thắng man
chương Không nghĩa ẩn phú chân thực;
luận Đại thừa khởi tín]. (xt. Chân Như).
BẤT KHÔNG QUYÊN SÁCH QUAN ÀM
...................
Bất không quyên sách, Phạm: Amoghapàza.
Cũng gọi Bất không quyên sách quan
thế âm bồ tát, Bất không vương quan thế
âm bồ tát, Bất không quảng đại minh vương
quan thế âm bồ tát, Bất không tất địa vương
quan thế âm bồ tát. Một trong sáu Quan
âm. Ngồi ở vị trí thứ tư trong hàng thứ ba
của viện Quan âm trên Thai tạng hiện đồ
mạn đồ la. Vị Bồ tát này dùng giây lụa từ bi
cứu giúp tiếp dẫn chúng sinh, tâm nguyện
chẳng thiên về không (bất không). Thân
mầu da trắng, ba mặt bốn tay, mỗi mặt có
ba mắt, tay trái cầm hoa sen nở và giây lụa,
tay phải cầm tịnh bình và tràng hạt. Còn
có thuyết nói: Ngài
có một mặt, 11mặt,
6 tay, 8 tay, 18 tay,
32 tay v.v..., mật
hiệu là Đẳng dẫn
kim cương, hình
tam muội da là giây
lụa.
Cứ theo kinh
Bất không quyên
sách thần biến
chân ngôn quyển 1
phẩm Mẫu đà la ni
chân ngôn tự chép,
thì bồ tát Quan thế âm ở kiếp cuối cùng
của 91 kiếp quá khứ đã nhận lãnh Bất không
quyên sách tâm vương mẫu đà la ni chân
ngôn từ nơi đức Như lai Thế gian tự tại

vương. Nếu có thiện nam thiện nữ thụ trì
đọc tụng đà la ni chân ngôn này, thì cứ
mỗi tháng vào các ngày mồng 8, ngày 14
và ngày 15, tụng trì Bất không quyên sách
vương mẫu đà la ni chân ngôn ở trước Bồ
tát, thì hiện tại được 20 thứ công đức và
khi lâm chung được 8 thứ lợi ích. Trong
các phép tu của Mật giáo, có phép tu lấy
Bất không quyên sách quan âm làm bản
tôn. [X. kinh Bất không quyên sách đà la
ni tự tại vương chú Q.thượng Thành tựu
họa tượng tránh pháp ; kinh Bất không
quyên sách thần biến chân ngôn Q.8 phẩm
Tam tam muội da tượng, Q.22 phẩm Võ
cấu quang thần thông giải thoát đàn tam
muội da tượng; Bí tạng kí Q.cuối ].
BẤT KHÔNG QUYÊN SÁCH THẦN BIẾN
CHÂN NGÔN KINH
Gồm 30 quyển. Do ngài Bồ đề lưu chi
dịch. Cũng gọi Bất không quyên sách kinh.
Nội dung nói về pháp môn tu hành bí mật
của bồ tát Bất không quyên sách quan thế
âm. Được chia làm 78 phẩm, thu vào Đại
chính tạng tập 20. Những kinh như: Bất
không quyên sách chú (ngài Xà na quật đa
đời Tùy dịch), kinh Bất không quyên sách
thần chú tâm (do ngài Huyền trang đời
Đường dịch), Bất không quyên sách chú
tâm (ngài Bồ đề lưu chi dịch), Thánh quán
tự tại bồ tát bất không vương bí mật tâm đà
la ni (ngài Thí hộ đời Tống dịch) đều xuất
phát từ phẩm Mẫu đà la ni chân ngôn tự
trong quyển 1 của kinh Bất không quyên
sách thần biến chân ngôn này. Còn kinh
Bất không quyên sách đà la ni nghi quĩ 2
quyển (ngài A mục khư đời Đường dịch)
thì phát xuất từ ba phẩm: Mẫu đà la ni chân
ngôn tự, Bí mật tâm chân ngôn và Bí mật
thành tựu chân ngôn của kinh này. Lại nữa,
văn trong kinh này có rất nhiều chỗ giống
với văn trong kinh Đại nhật, cứ đó mà suy
thì biết, việc biên soạn kinh Đại nhật cũng
có liên quan với kinh này. [X. Khai nguyên

Bất Không Quyên Sách
Quan Âm
(Thai Tạng Giới MạnĐồ La)
BẤT KHÔNG QUYÊN SÁCH THẦN BIẾN CHÂN NGÔN KINH

thích giáo lục Q.9; Chí nguyên pháp bảo
khám đồng tổng lục Q.4]
BẤT KHÔNG THÀNH TỰU NHƯ LAI
Phạm:Amogha-siddhi. Cũng gọi Bất
không thành tựu Phật. Một trong năm đức
Phật của Kim cương giới. Vị Phật này ngồi
ở chính giữa nguyệt luân phía bắc trong
năm nguyệt luân giải thoát của Kim cương
giới, tượng trưng trí Thành sở tác trong năm
trí, làm chủ nghiệp bộ trong năm bộ.
Trong hội Thành thân, Bất không
thành tựu Như lai thân màu vàng ròng, tay
trái kết ấn nắm tay, đặt trên đầu gối, tay
phải duỗi ra, úp năm ngón ngang ngực, ngồi
xếp bằng
trên hoa
sen. Bốn
phía
chung
quanh đức
Phật này,
bày bốn vị
bồ tát : Kim
cương
nghiệp,
Kim cương
hộ, Kim
cương nha
và Kim cương quyền. Mật hiệu của ngài là
Bất động kim cương, chủng tử là (ahê),
hình tam muội da là chày yết ma chữ thập.
Trong Thai tạng giới, ngài được gọi là Phật
Thiên cổ lôi âm. [X. kinh Bất không quyên
sách thần biến chân ngôn Q.22; kinh Thủ
hộ quốc giới chủ đà la ni Q.2; kinh Chư
Phật cảnh giới nhiếp chân thực Q.trung;
luận Bồ đề tâm; Bí tạng kí Q.cuối].
BẤT KHÔNG VƯƠNG TAM MUỘI
Cũng gọi Kim cương vương tam muội.
Chỉ Đại lạc kim cương bất không tam muội,

tức là tam muội mà Đại nhật Như lai thường
vào. Cứ theo Kim cương đính du già tam
thập thất tôn xuất sinh nghĩa chép, thì Đức
Thích ca năng nhân Như lai trụ nơi thân
Tự thụ dùng, từ trời Sắc cứu kính mà vào
tam muội Bất không vương. Khi đức Thích
ca vào tam muội này, thì ngài chính là pháp
thân Đại nhật Như lai. [X. Chư nghi quĩ
bẩm thừa lục Q.12].
BẤT KIẾN CỬ
........
Một trong ba cử. Tỉ khưu phạm tội mà
không nhận tội, gọi là bất kiến (không
thấy). Nếu cử (nêu) tội của người Bất kiến
(người không nhận tội) ra mà trị, gọi là Bất
kiến cử. [X. Tứ phần luật san phồn bổ
khuyết hành sự sao Q.thượng phần 1]. (xt.
Tam Cử).
BẤT KIẾN TAM BẢO ÁCH
............ Một trong những ách nạn phải chịu ở
cõi Biến hóa của đức Phật A di đà. Trong
khi tu nhân, vì ngờ vực trí Phật, nên khi
hành giả được sinh vào cõi Biến hóa (Hóa
độ) của Phật A di đà, chưa được thấy Phật,
pháp, tăng tam bảo chân thực mà chỉ được
thấy phân thân của Phật, gọi là Bất kiến
tam bảo ách. [X. kinh Vô lượng thọ
Q.hạ]. (xt. Phương Tiện Hóa Độ).
BẤT LAI BẤT KHỨ
Không đến không đi. Phạm: anàyavyaya.
Tiếng dùng trong kinh điển Phật
giáo biểu thị tự tính của các pháp. Nghĩa là
đứng về phương diện bản tính mà nói, thì
các pháp không đến không đi. Nói theo sự
thấy biết thế tục, thì nhân duyên muôn
pháp trong vũ trụ đều có sinh có diệt, có
thường có đoạn, có một có khác, có đến có
Bất Không Thành Tựu Như Lai
(Kim Cương giới Mạn Đồ La)
BẤT KHÔNG THÀNH TỰU NHƯ LAI

đi. Nhưng nếu đứng trên lập trường chân
lý trung đạo của Phật pháp mà nhận xét,
thì các pháp nhân duyên cố nhiên có tụ có
tán, nhưng tự tính của chúng thì thật chẳng
sinh chẳng diệt, chẳng đoạn, chẳng thường,
chẳng một chẳng khác, chẳng đến chẳng
đi. Đây là học thuyết mà phái Trung quán
Đại thừa ở Ấn độ và tông Tam luận của
Trung quốc đặc biệt xem trọng.
Luận Đại trí độ Q.5 (Đại 25, 97 trung ),
nói: “Chẳng sinh chẳng diệt, chẳng đoạn
chẳng thường, chẳng một chẳng khác,
chẳng đến chẳng đi, là pháp nhân duyên
sinh”. (xt. Bát Bất Trung Đạo).
BẤT LAI NGHINH
Không đến đón. Tiếng dùng của Phật
giáo Nhật bản. Trong môn Tịnh độ, phần
nhiều lúc sắp chết phải giữ được chính
niệm để mong chờđức Phật đến đón về
cõi Tịnh độ cực lạc. Trái lại, Tịnh độ chân
tông Nhật bản cho rằng: Người tu hành
có lòng tin bền chắc như kim cương, tin
vào tha lực, ngay lúc còn sống, họ đã một
lòng chính niệm tin nơi bản nguyện của
Phật A di đà, như vậy là đã thành tựu
nghiệp vãng sinh ngay lúc bình thường
nên lúc hấp hối họ không cần đợi Phật
đến đón.
BẤT LÃO BẤT TỬ
Không già không chết. Chỉ sự đã ngộ
vào thực tướng của các pháp. Người đã
thấu suốt được thực tướng của các pháp,
thì thấy sống già bệnh chết xưa nay vốn
rỗng lặng vốn không có già chết. Bởi thế,
kinh Pháp hoa phẩm Dược vương và Pháp
hoa nghĩa sớ Q.11, đều nói người nghe
kinh Pháp hoa có thể được ngộ vào thực
tướng của các pháp mà không già không
chết.
BẤT LẬP VĂN TỰ

Không lập văn chữ. Tiếng dùng trong
Thiền lâm. Chỉ việc đem tâm truyền tâm.
Thiền tông cho rằng, nội dung của sự giác
ngộ, không có chữ nghĩa lời nói nào có thể
truyền đạt được, mà phải từ nơi tâm của
thầy truyền thẳng đến tâm học trò. Cái cảnh
giới đem tâm truyền tâm này gọi là Bất lập
văn tự. Ngũ đăng hội nguyên quyển 1 và
Vô môn quan Tắc 6, đều có ghi chép việc
đức Thế tôn đem pháp môn màu nhiệm,
không lập thành văn chữ mà truyền riêng
ngoài giáo, đó là: “Chính pháp nhãn tạng,
niết bàn diệu tâm, thực tướng vô tướng”
truyền thẳng cho ngài Đại ca diếp.
Thiền tông cố nhiên cũng thường dùng
những câu nói khó hiểu làm phương tiện
tiếp dẫn người học, nhưng cốt yếu vẫn là
phương pháp lấy tâm truyền tâm.
BẤT LI QUÁ
Tiếng dùng trong Nhân minh. Một trong
33 lỗi Nhân minh, một trong năm lỗi Dị
dụ. Bất li, Phạm:a-vyàvftta, hàm ý là không
dùng Li tác pháp. Li, có nghĩa là không
quan hệ dính liu gì với nhau. Trong phần
Dụ (thí dụ) của phương pháp lập luận Nhân
minh, khi dùng Dị dụ làm Li tác pháp, thì
quy tắc nhất định là Tông (mệnh đề) ở trước,
Nhân (lý do) ở sau, mối quan hệ nhân quả
giữa Tông và Nhân rất mật thiết, nghĩa là
chỗ nào không có Tông thì không có Nhân,
và nơi nào có Nhân thì tất phải có Tông.
Như Thanh luận sự lập luận:
Tông: Âm thanh là thường.
Nhân: Vì không chất ngại (không có
tính chất ngăn ngại, chướng ngại).
Li tác pháp của lập luận trên là: “Những
cái vô thường đều có tính chất ngại, ví như
cái bình.v.v...”. Tức “Những cái vô thường”
BẤT LI QUÁ

không liên quan dính líu gì (Li) với Tông
“Âm thanh là thường” và “Đều có tính chất
ngại” cũng chẳng dính dáng gì với Nhân
“Vì không chất ngại”. Như vậy không thể
thành lập Tông “Âm thanh là thường”, cho
nên là Bất li quá, là lỗi Tự dụ (ví dụ sai).
Nói cho rõ hơn, chẳng hạn như lập luận :
“Âm thanh là thường” (Tông), vì không
chất ngại (Nhân); những cái không chất
ngại đều là thường, ví như hư không (Đồng
dụ); những cái vô thường đều chất ngại, ví
như cái bình (Dị dụ), đây là lập luận hoàn
chỉnh và chính xác. [X. Nhân minh nhập
chính lý luận sớ Q.hạ phần cuối].
BẤT LI VỤ THỊ GIẢ
Người hầu không làm việc. Li nghĩa là
sửa trị, chỉ người tuy giữ chức thị giả, nhưng
thực sự không làm việc. Tức là thị giả danh
dự. Cứ theo Khô nhai mạn lục quyển
thượng chép, thì Thiền sư Thiết tiên thiều
ở Mật am, giữ chức Bất li vụ thị giả những
sáu năm. [X. Thiền lâm tượng khí tiên chức
vị môn].
BẤT LIỄU PHẬT TRÍ
Không biết rõ trí của Phật. Nghĩa là đối
với trí không thể nghĩ bàn của Phật, chúng
sinh còn hoài nghi, chưa thấy rõ nguyên
nhân tại sao đức Như lai lớn lao, tôn quí.
[X. kinh Vô lượng thọ Q.hạ (Ngài Khang
tăng khải đời Tào Ngụy dịch)].
BẤT LUẬT NGHI
Cũng gọi ác giới, ác luật nghi. Nghĩa là
tự nguyện làm các nghiệp ác, như giết hại,
trộm cướp v.v... Không ngăn cấm thân làm
điều ác, miệng nói lời ác, vì trái với luật
nghi, nên gọi là Bất luật nghi: Là vô biểu
sắc hay phát sinh điều ác.
Luận Câu xá quyển 15 nói, có hai nguyên
nhân để được Bất luật nghi:
1. Do làm, tức sinh trong nhà Bất luật

nghi, khi chuẩn bị làm các việc giết hại v.v...
liền phát ra giới ác.
2. Do thề, tức sinh trong các nhà khác,
vì cuộc sống mà thề nguyền làm nghề sát
sinh trọn đời, lúc thề như thế liền phát ra
giới ác [X. kinh Đại ban niết bàn (bản Bắc)
Q.29; luận Câu xá Q.14]. (xt. Ác Luật Nghi,
Vô Biểu Sắc).
BẤT LƯỠNG THIÊT
Không hai lưỡi. Phạm: paizunyàt
prativirati. Một trong mười điều thiện.
Nghĩa là không nói những lời ly gián, chia
rẽ dẫn đến tranh cãi phải trái v.v... (xt. Thập
Thiện Thập Ác).
BẤT NAM
......
Người không đầy đủ nam căn. Do sự sai
khác bẩm sinh hoặc trong đời bị tai nạn,
tật bệnh mà phân biệt có năm thứ Bất nam.
(xt. Ngũ Chủng Bất Năng Nam).
BẤT NĂNG NGỮ
Không nói được. Chỉ lời nói của đức
Như lai. Pháp đức Phật nói là pháp vô vi
chân thật, chúng sinh có nghe cũng khó
mà hiểu hết cả mười phần, cho nên Phật
có vì chúng sinh mà nói pháp cũng ví như
không nói. Bởi vậy lời đức Như lai nói gọi
là “Bất năng ngữ”.
Kinh Niết bàn (bản Nam) quyển 18
phẩm Anh nhi hạnh (Đại 12, 728 hạ), nói:
“Bất năng ngữ, nghĩa là Như lai tuy vì chúng
sinh mà diễn nói tất cả pháp, nhưng thực
thì không có chỗ nói. Vì sao ? vì có chỗ nói
gọi là Pháp hữu vi. Như lai Thế tôn không
phải Hữu vi, cho nên không nói. Lại nữa,
BẤT LI VỤ THỊ GIẢ

không nói ví như tiếng nói bập bẹ của trẻ
con chưa rõ, không ai hiểu gì, cho nên tuy
có nói mà thực không nói. Như lai cũng
thế, lời nói chưa rõ, tức là lời nói bí mật của
chư Phật, tuy có nói mà chúng sinh không
hiểu, thì cũng như không nói, vì thế gọi là
không nói”.
BẤT NGHI SÁT
Không ngờ giết. Một trong ba thứ tịnh
nhục (thịt sạch, loại thịt các tỉ khưu được
phép ăn). Theo giới Tiểu thừa qui định, khi
tỉ khưu không nghi ngờ là vì mình mà con
vật bị giết thì thịt của nó gọi là tịnh nhục, tỉ
khưu được phép ăn. (xt. Tam Chủng Tịnh
Nhục).
BẤT NGU PHÁP NHỊ THỪA
................
Hai thừa không ngu pháp. Đối lại với
“Ngu pháp nhị thừa”. Cũng gọi Bất ngu pháp
tiểu thừa. Chỉ các bậc Thanh văn, Duyên
giác lợi căn, ngoài việc chứng ngộ tiểu quả
nhị thừa, cũng hiểu được lý pháp không
của Đại thừa. Bất ngu pháp nhị thừa chủ
yếu chỉ cho bậc Thanh văn quyết trạch nói
trong luận Du già sư địa và Thanh văn trong
luận Tạp tập, Thanh văn, Duyên giác trong
luận Phật tính và được xếp vào hàng Thủy
giáo trong năm giáo của tông Hoa nghiêm.
[X. Hoa nghiêm ngũ giáo chương Q.1, Q.2;
Đại thừa nghĩa chương Q.17 phần cuối;
Quán vô lượng thọ kinh nghĩa sớ Q.cuối
(Tuệ viễn); Thành duy thức luận thuật kí
Q.4 phần đầu, Q.7 phần đầu].
BẤT NHỊ
.....
Không hai. Cũng gọi Vô nhị, Ly lưỡng
biên (lìa hai bên). Đối với hết thảy hiện
tượng không phân biệt, hoặc vượt lên các
thứ phân biệt. Cứ theo Đại thừa nghĩa
chương quyển 1 nói, thì lí Nhất thực màu

nhiệm, vắng lặng, lìa các tướng, như bình
đẳng, không đây, không kia, cho nên gọi là
Bất nhị. Cũng gọi Chân như, pháp tính.
Nhưng đặc biệt được xem trọng về phương
diện nhận thức luận và phương pháp luận.
Như Trung luận v.v... đã tổng kết tư tưởng
Bát nhã, dùng Bát bất: bất sinh, bất diệt
v.v... để biểu hiện rõ bản chất của pháp
tính tạo thành nhận thức Phật giáo không
dính mắc thiên kiến, khế hợp pháp tính:
gọi là Trung đạo quán.
BẤT NHỊ BẤT DỊ
.............
Không hai không khác. Bất nhị tức là
Bất dị. Đứng về phương diện tính mà nói,
thì gọi là Bất nhị, đứng về phương diện
tướng mà nói, thì gọi là Bất dị. [X. Chỉ
quán phụ hành truyền hoằng quyết Q.5
phần 4].
BẤT NHỊ MA HA DIỄN
..............
Ma ha diễn chẳng hai. Chỉ biển tính
đức tròn đầy (Tính đức viên mãn hải). Luận
Thích ma ha diễn (sách chú thích luận Khởi
tín), ở phần lập nghĩa gồm 33 thứ pháp
môn, cho bất nhị ma ha diễn là pháp môn
đệ nhất, là cảnh giới Bất nhị tuyệt đối, vượt
lên trên mọi căn cơ, xa lìa các giáo thuyết.
Vì vậy, đối ứng với 32 pháp môn kia, gọi
Bất nhị ma ha diễn là Biển tính đức tròn
đầy, còn 32 pháp môn kia thì gọi là Biển tu
hành gieo nhân (Tu hành chủng nhân hải).
BẤT NHỊ PHÁP MÔN
Pháp môn không hai. Là giáo pháp hiển
bày chân lí bình đẳng tuyệt đối, siêu việt
hết thảy tương đối sai việt. Tức pháp môn
bất nhị này thường thấy ngay Thánh đạo
(Chân lí tuyệt đối) trong tám vạn bốn nghìn
BẤT NHỊ PHÁP MÔN

pháp môn của Phật giáo. Phẩm Bất nhị pháp
môn trong kinh Duy ma có chép 33 thứ
Bất nhị pháp môn. [X. kinh Hoa nghiêm
(bản dịch cũ) Q.10; Thập nhị môn luận sớ
Q.thượng]. (xt. Nhập Bất Nhị Pháp Môn).
BẤT NHỊ QUAN ÂM
...........
Một trong 33 ứng thân của bồ tát Quan
âm. Tức biểu hiện thân Chấp Kim cương
trong 33 thân. Nếu có
chúng sinh nào cần
đến thân Chấp kim
cương để hóa độ, thì
bồ tát Quan âm liền
hiện thân này để nói
pháp cho chúng sinh
ấy nghe. Thần Chấp
kim cương này là thần
thủ hộ của đức Phật;
thần này là Tích thân
của Quan âm và theo
nghĩa bản tích Bất
nhị mà gọi là Bất nhị Quan âm. Hình tượng
của ngài đan hai tay lại, đứng trên lá sen.
BẤT NHIỄM Ô
........
Không nhơ nhuốm. Phạm: akliwỉa,
Pàli: aklittha. Cũng gọi vô nhiễm ô, bất
nhiễm, vô nhiễm. Tức là pháp thiện và pháp
vô phú vô kí không bị nhơ nhuốm. Về tà
trí (Trí bất chính), luận Đại tì bà sa quyển 9
phân biệt làm hai thứ là nhiễm ô và bất
nhiễm ô. Nhiễm ô tương ứng với vô minh,
còn bất nhiễm ô thì không tương ứng với
vô minh. Lại đối với sự yêu, thương (ái),
luận Câu xá quyển 4 cũng phân biệt nhiễm
ô và bất nhiễm ô; nếu ái có nhiễm ô thì gọi
là tham, như yêu vợ con v.v...; nếu ái không
có nhiễm ô thì gọi là tin, như thương kính
thầy tổ v.v... [X. luận Phẩm loại túc Q.6,

Q.14; luận Đại tì bà sa Q.22,Q.42; luận Nhập
a tì đạt ma Q.hạ]. (xt. Nhiễm Ô).
BẤT NHIỄM Ô VÔ TRI
..................
Phạm:akliwỉajĩàna. Cũng gọi Bất
nhiễm vô tri, Bất nhiễm ngu. Một trong
hai loại vô tri. Đối lại với “Nhiễm ô vô tri”.
Tức tính của nó không nhiễm ô, nhưng vì
là loại trí tuệ còn yếu kém, nên đối với các
nghĩa sai biệt trong Phật pháp, nó chưa có
khả năng biết rõ được. Thanh văn, Độc
giác tuy rốt cùng đoạn nhiễm ô vô tri, hoặc
có thể đoạn, hoặc vẫn còn Bất nhiễm ô vô
tri, chỉ có Phật mới có thể vĩnh viễn dứt
hết Bất nhiễm ô vô tri, nên gọi là diệt tất cả
hạt giống. Bởi vì thể của Bất nhiễm ô vô tri
rộng hơn, bao gồm cả giải thoát chướng
mà Thanh văn, Độc giác tuy có thể đoạn
trừ nó, nhưng vì tập khí phiền não chưa
diệt hết nên có khi nó còn hiện hành.
Cứ theo ý của luận Đại tì ba sa Q.9 và
luận Thuận chính lý quyển 28, thì Câu giải
thoát A la hán tuy đã đoạn giải thoát chướng
nhưng bất nhiễm ô vô tri vẫn còn khởi
hiện hành. Câu xá luận quang kí quyển 1
nói, Bất nhiễm ô vô tri lấy trí tuệ yếu kém
có đầy đủ hữu lậu vô nhiễm từ lúc chưa
thành Phật đến nay làm thể. Trong ba tính,
nó thông với tính thiện và tính vô phú vô
kí, khi định Kim cương dụ của Bồ tát hiện
ở trước thì vô tri không còn là duyên thù
thắng nữa, cho nên Bồ tát lập tức dứt hết
bất nhiễm ô vô tri.
Bất nhiễm ô vô tri tương đương với Sở
tri chướng trong hai chướng, song, theo luận
Phật tính quyển 4 nói thì chướng có ba thứ
là: phiền não chướng (lìa chướng này thì
được Tuệ giải thoát A la hán), Thiền định
chướng (lìa chướng này thì được Câu giải
thoát A la hán và Độc giác v.v...), Nhất thiết
trí chướng (lìa chướng này thì được thành
Chính giác). Theo đó thì biết Bất nhiễm ô
vô tri rộng suốt cả giải thoát chướng và Sở

Bất Nhị Quan Âm BẤT NHỊ QUAN ÂM

tri chướng, trong đây, Câu giải thoát A la
hán tuy đã dứt giải thoát chướng, nhưng
chưa lìa Sở tri chướng, chỉ có Phật mới có
thể dứt hết cả hai. Còn Đại thừa thì cho
rằng: Bất nhiễm ô vô tri lấy vô minh làm
thể của nó. [X. luận Đại tì bà sa Q.99, Q.141;
luận Câu xá Q.1; luận Thuận chính lý Q.70;
Phật địa kinh luân Q.4; Nhiếp đại thừa luận
thích (bản dịch đời Lương) Q.10; Đại thừa
khởi tín luận nghĩa sớ Q.hạ phần trên; Câu
xá luận bảo sớ Q.1].
BẤT NHIỄM THẾ GIAN PHÁP
..................
Không nhiễm pháp thế gian. Tức không
dính vào các pháp bụi bậm nhơ nhớp của
thế gian. Phẩm Tòng địa dũng xuất trong
kinh Pháp hoa (Đại 9, 24 thượng) nói: “Trụ
nơi sức thần thông, khéo học đạo Bồ tát,
không nhiễm pháp thế gian, như hoa sen
trong nước”.
BẤT NHIỄM TRƯỚC CHƯ PHÁP TAM MUỘI
Tam muội không dính mắc các pháp.
Đây chính là bồ tát Văn thù trong viện
Văn thù, tay trái của ngài cầm hoa sen xanh,
tượng trưng cho Tam muội không dính
mắc các pháp. Vì trí tuệ màu nhiệm vô tướng
của ngài Văn thù không nhiễm các pháp,
nên gọi là Bất nhiễm trước chư pháp, Đại
Nhật kinh sớ quyển 5 (Đại 39, 635 thượng)
nói: “Hoa sen xanh là Tam muội không
dính mắc các pháp, vì tâm không bám vào
đâu, nên thấy ngay thực tướng”.
BẤT NHƯ MẬT ĐA
...........
Vị tổ thứ 26 của Thiền tông Ấn độ. Ngài
là con của vua Đắc thắng ở nam Ấn độ.
Sau khi vị tổ thứ 25 là Bà xá tư đa được
pháp, ngài đi đến miền nam Ấn độ để truyền
đạo. Lúc đó vua Đắc thắng tin thờ ngoại
đạo, gây nạn cho Bà xá tư đa, thái tử Bất

như mật đa dâng lời can ngăn liền bị bỏ tù.
Nhà vua muốn buộc tội truyền tà pháp để
giết ngài nhưng khi hỏi ngài về lí Phật thì
vua bị ngài chiết phục, lúc ấy vua mới hối
lỗi và lễ lạy, đồng thời ra lệnh tha thái tử
Bất như mật đa. Thái tử bèn xin xuất gia,
và sau sáu năm được ngài Bà xá tư đa trao
phó đại pháp và trở thành vị tổ thứ hai
mươi sáu.
Sau khi được pháp, ngài Bất như mật
đa đến miền đông Ấn độ giáo hóa, vua nước
ấy tên là Kiên cố, tin theo ngoại đạo là Phạm
chí Trường trảo
(Phạm chí để
móng tay dài),
ngài dùng chính
pháp chiết phục
tà pháp của Phạm
chí, rồi vì nhà
vua mà diễn nói
pháp cốt yếu
khiến vua theo về
Đại thừa. Trong
khoảng 60 năm
sau đó, ngài vẫn
hoằng pháp tại vùng đất này. Đến năm
Thái nguyên 13 (388) đời vua Hiếu vũ nhà
Đông Tấn, sau khi truyền pháp cho đệ tử
là Bát nhã đa la, ngài ngồi xếp bằng nhập
diệt, hóa lửa tự thiêu, vua Kiên cố thu lấy
xá lợi để thờ. [X. Tổ đường tập Q.2; Bảo
lâm truyện Q.6; Cảnh đức truyền đăng lục
Q.2].
BẤT NHƯ PHÁP
........
Không đúng như pháp. Đối lại với “như
pháp”. Cũng gọi Bất pháp. Nghĩa là không
đúng với Chính lý, hoặc là phản bội Phật
pháp mà làm những việc trái đạo. Nói một
cách tổng quát, tuân theo giáo pháp do đức
Phật nói mà tu hành, hoặc làm những việc
Bất Như Mật Đa
BẤT NHƯ PHÁP

phù hợp với đạo lí Chính pháp, chính đáng,
đều gọi là như pháp. Trái lại những hành
vi ngược với chính lí không tương ứng với
giáo pháp đức Phật đã chỉ dạy, thì gọi là Bất
như pháp. Trong trường hợp bố thí chẳng
hạn, nếu cho người ta một cách tôn trọng,
cho người ta sự yên lòng không sợ hãi, cho
người ta mà không mong cầu được báo đáp
lại v.v... đều là bố thí “Như pháp”. Ngược
lại, bố thí cầu báo, bố thí cầu danh, bố thí
với niềm hi vọng được sinh lên cõi trời v.v...
thì là bố thí “Bất như pháp”.
BẤT NHƯ VÔ TỬ
...........
Chẳng thà không có con. Nghĩa là có
con ngỗ nghịch thì thà không có con là
hơn. Kinh Vô lượng thọ quyển hạ (Đại 12,
277 thượng) nói: “Cha mẹ dạy bảo, trợn
mắt giận dữ, sai khiến không nghe, ngỗ
ngược cãi lại, con cái như thế, khác gì nhà
oán, chẳng thà không con”.
BẤT PHÂN GIÁO NGŨ Ý
Năm ý không chia giáo. Nghĩa là có năm
lí do không nên phân chia giáo pháp của
đức Phật. Do ngài Trừng quán ở núi Thanh
lương đời Đường chủ trương. Đó là:
1. Lí bản nhất vị, thù đồ đồng qui (lí
vốn một vị, đường khác về cùng). Nghĩa là
đức Phật nói các pháp, lí vốn không hai,
tùy theo căn cơ mà có sự hiểu biết khác
nhau, nên có đường lối bất đồng. Căn cơ
tuy có sai biệt, nhưng cuối cùng đều trở về
một lí chân thực. Vì thế không nên chia
giáo pháp.
2. Nhất âm phổ ứng, nhất vũ phổ tư
(một tiếng ứng khắp, một trận mưa thấm
nhuần khắp). Nghĩa là đức Phật dùng một
tiếng nói pháp bình đẳng ứng khắp, căn cơ
lớn nhỏ đều được lợi ích, ví như một trận
mưa tưới khắp cây cỏ trên mặt đất. Vì thế

không nên phân chia giáo pháp.
3. Nguyên Phật bản ý, vị nhất sự cố
(nguyên ý của Phật, vốn chỉ vì một việc).
Nghĩa là Phật chỉ vì một việc nhân duyên
lớn mà hiện ra nơi đời nhằm mở bày cho
chúng sinh đều được thành Phật; cho nên
giáo pháp tuy chia làm 9 bộ loại, nhưng
đều thuận theo chúng sinh mà nói, đưa vào
Đại thừa là gốc, ý Phật như thế, vì vậy không
nên phân chia giáo pháp.
4. Tùy nhất nhất văn, chúng giải bất
đồng (tùy mỗi câu văn, mọi người hiểu khác
nhau). Nghĩa là khi Phật nói về pháp vô
thường, hoặc cho sinh diệt là vô thường,
hoặc cho không sinh không diệt là vô
thường. Pháp vốn là một, mà căn cơ hiểu
biết khác nhau, vì thế không nên chia giáo
pháp.
5. Đa chủng thuyết pháp, thành chi lưu
cố (nói nhiều thứ pháp, thành các chi
nhánh). Nghĩa là lúc pháp sắp diệt, có nhiều
thứ thuyết khác lạ, e một vị thuần nhất bị
pha trộn thành nhiều chi nhánh khác nhau,
vì thế không nên phân chia giáo pháp.
BẤT PHÓNG DẬT
Không buông lung. Phạm: apramàda.
Tên tâm sở. Một trong 75 pháp, một trong
100 pháp. Là tác dụng tinh thần ngăn ngừa
phạm vào việc ác, chuyên chú ở pháp thiện.
Được dùng để chống lại sự buông lung mà
thành tựu tất cả pháp thiện, cho nên Thuyết
nhất thiết hữu bộ đem Bất phóng dật xếp
vào một trong mười Đại thiện địa pháp. [X.
luận Câu xá Q.4; luận Phẩm loại túc Q.3].
(xt. Phóng Dật).
BẤT SÁM CỬ
........
Một trong ba cử. Tỉ khưu phá giới không
chịu sám hối, chúng tăng khuyên bảo lại
cho là xuyên tạc vu cáo, chứ tuyệt không
BẤT NHƯ VÔ TỬ

ăn năn. Đối với hạng tỉ khưu không chịu
sám hối này, chúng tăng có quyền nêu (cử)
tội của họ ra để xử trị và đuổi ra khỏi chúng
tăng, gọi là Bất sám cử. [X. Tứ phần luật
san phồn bổ khuyết hành sự sao Q.thượng].
(xt. Tam Cử).
BẤT SÁT SINH GIỚI
Giới không giết hại. Giới thứ ba trong
bốn giới Ba la di của Tiểu thừa, giới thứ
nhất trong mười giới cấm nặng của Đại thừa.
Ở trong giới luật, giới sát sinh thuộc về tội
nặng nhất. Đại thừa cấm ngặt việc giết hại
mệnh sống của hữu tình, Tiểu thừa thì chỉ
coi trọng mệnh người, gọi giới giết người là
giới sát nhân, gọi tắt là giới sát, là một trong
bốn giới Ba la di; giới giết súc sinh gọi là Sát
súc sinh giới, thuộc một trong 90 giới Đơn
đọa, tội nhẹ hơn tội giết người.
Trong năm giới tại gia và mười giới sa di,
giới không giết hại đều được đặt ở đầu, cấm
ngặt không được vi phạm. [X. kinh Phạm
võng Q.hạ; Tứ phần luật san phồn bổ
khuyết hành sự sao Q.trung phần 1]. (xt.
Thập Trọng Cấm Giới, Tứ Ba La Di).
BẤT SINH
I. Bất sinh. Không sinh ra nữa. Phạm:
arhan. Dịch âm: A la hán. Người đã được
quả A la hán, không còn phải chịu sinh ra
lại trong ba cõi sáu đường nữa. Tức đã vĩnh
viễn vào Niết bàn, không còn chịu quả báo
sống chết, nên gọi là Bất sinh. [X. luận Đại
trí độ Q.3].
II. Bất sinh. Tên khác của Như lai. Như
lai thường trụ, không sinh, không diệt nên
gọi là Bất sinh. [X. kinh Lăng già Q.4].
III. Bất sinh. Nghĩa của chữ “Niết”.
Kinh Niết bàn (bản Nam và bản Bắc) quyển
5 nói: “ Niết, nghĩa là chẳng sinh. Bàn, nghĩa
là chẳng diệt; chẳng sinh, chẳng diệt gọi là
Đại niết bàn”.

IV. Bất sinh. Phạm: anutpàda. Dịch
âm: a nậu ba đà. Luận Đại trí độ quyển 48
(Đại 25, 408 trung), nói: “A đề, Hán dịch:
lúc đầu. A nậu ba đà, Hán dịch: chẳng sinh”.
BẤT SINH BẤT DIÊT
Đối lại với “ Sinh diệt”. Hàm ý là thường
trụ. Mỗi khi hình dung Niết bàn, các kinh
luận thường dùng “bất sinh bất diệt” để biểu
thị. Cứ theo Bát nhã tâm kinh nói, thì đặc
tính của tất cả cái tồn tại trong thế gian đều
không có thực thể, không sinh không diệt.
Trước thời đại Phật giáo, tư tưởng này đã
manh nha trong xã hội Ấn độ, sau đó đã
trở thành là một trong những giáo nghĩa
căn bản của Phật giáo.
BẤT SINH BẤT SINH BẤT KHẢ THUYẾT
Một trong bốn Bất khả thuyết. Có xuất
xứ từ phẩm Đức vương trong kinh Đại niết
bàn. Nhà Thiên thai đem bất sinh bất sinh
phối với chân lí của Viên giáo. Viên giáo
nói lí chân như xưa nay vốn không sinh,
sự (hiện tượng) trong mười cõi (vũ trụ) tuy
sai biệt (có sinh diệt) nhưng lí (bản thể) thì
không sinh, cho nên gọi là Bất sinh bất
sinh. Ý tức là lí chân như và tướng sai biệt
của mười cõi không hai. Lí bất sinh bất sinh
này rất sâu xa mầu nhiệm, khó diễn tả được
bằng lời nói, chỉ có thể dùng trí để chứng,
ví thế gọi là Bất khả thuyết. [X. Tứ giáo
nghi Q.1; Duy ma kinh huyền sớ Q.1]. (xt.
Tứ Bất Khả Thuyết).
BẤT SINH ĐOẠN
Một trong ba đoạn. Đoạn, nghĩa là dứt.
Vì các duyên (điều kiện) giúp sinh ra tất cả
pháp đã bị dứt hết, nên cuối cùng không
sinh, gọi là Bất sinh đoạn. Tức là người tu
BẤT SINH ĐOẠN

hành đoạn trừ phiền não, khi chứng được
pháp “không” ở Sơ địa, thì vĩnh viễn không
còn chịu quả khổ trong ba đường ác, đồng
thời, đoạn trừ hết những hạt giống sinh ra
người không có căn (không có nam căn,
nữ căn), người hai hình (nửa tháng có nam
căn, nửa tháng có nữ căn), sinh ở Bắc câu
lư châu, sinh lên cõi trời Vô tưởng v.v…...
Pháp vô vi nhờ vào Bất sinh đoạn mà chứng
được, gọi là Phi trạch diệt vô vi. [X. Tông
kính lục Q.76; Đại minh tam tạng pháp số
Q.10]. (xt. Tam Đoạn).
BẤT TÀI TỊNH
........
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Thiền gia
dùng từ ngữ này ngụ ý chê bai ngôn ngữ
văn tự là những giây sắn giây bìm. Tức là
ngôn ngữ văn tự chỉ gây thêm rối rắm, chứ
không giúp người ta thấy rõ được lí Thiền.
Cùng nghĩa với “Bất tài bất tịnh”.
Lâm tế lục thị chúng (Đại 47, 502
thượng), nói: “Sơn tăng kim thời, sự bất
hoạch dĩ, thoại độ thuyết xuất hứa đa “bất
tài tịnh”, nhữ thả mạc thố!” Nghĩa là: “ Hôm
nay, thế chẳng đặng đừng, sơn tăng mới
thốt ra những lời nói rối rắm, các ông cẩn
thận kẻo lầm!”.
BẤT TĂNG BẤT GIẢM
Không thêm bớt. Chỉ cho cái thường
còn, tức chân như, pháp tính, hoặc pháp
giới. Pháp thân là bất biến, thường trụ, ở
khắp tất cả chỗ, không thêm một pháp,
cũng không bớt một pháp. Kinh Hoa
nghiêm (bản dịch cũ) quyển 34 phẩm Bảo
vương Như lai tính khởi thứ 32 phần 2
(Đại 9, 614 hạ), nói: “Ví như tính như như,
tịch diệt lìa hư vọng, đã chẳng từng có sinh,
cũng chẳng từng có diệt. Như vậy các Như
lai, và tất cả cảnh giới, cũng đồng tính như
như, không thêm cũng không bớt.” Luận

Đại thừa khởi tín cũng nói (Đại 32, 579
thượng): “Tướng tự thể của chân như ở tất
cả phàm phu, Thanh văn, Duyên giác, Bồ
tát, chư Phật, không có thêm bớt, không
phải sinh ở lúc trước, chẳng phải diệt ở lúc
sau, rốt ráo thường hằng”. [X. kinh Bất tăng
bất giảm; luận Phật tính Q.4; luận Bảo tính
Q.2; Trung biên phân biệt luận thích (bản
tiếng Phạm: Madhyànta-vibhàgavyàkhyà);
Louis de la Vallé Poussin:
Mélanges chinois et bouddhiques, 1, 394].
BẤT TĂNG BẤT GIẢM KINH
Có 1 quyển. Ngài Bồ đề lưu chi dịch
vào đời Nguyên Ngụy. Thu vào Đại chính
tạng tập 16. Kinh này hiện không còn
nguyên bản tiếng Phạm, cũng không có bản
dịch Tây tạng, nhưng có tới một phần ba
nội dung chủ yếu của nó được trích dẫn
trong luận Bảo tính. Và căn cứ vào sự trích
dẫn này thi tên tiếng Phạm của kinh là:
Anùnatvàpùrịatva-nirdeza-parivarta.
Lại cứ theo tên tiếng Phạm mà suy, thì kinh
này nguyên là một phẩm của kinh điển Đại
bộ, nay trở thành kinh điển Tiểu bộ. Nội
dung kinh này là cuộc đối đáp giữa đức Phật
và tôn giả Xá lợi phất về vấn đề chúng sinh
giới luân hồi trong sáu đường, ba cõi, bốn
loài có thêm bớt hay không thêm bớt. Đây
là kinh điển trọng yếu thuyết minh tư tưởng
Như lai tạng. [X. Ấn độ triết học sử (Vũ
tỉnh bá thọ)].
BẤT TĂNG GIẢM CHÂN NHƯ
Cũng gọi Tướng độ tự tại sở y chân như.
Một trong mười chân như. Chân như này
xa lìa sự chấp trước thêm bớt, thuận theo
nhơ, sạch mà không bị thêm bớt, là chân
như mà hàng bồ tát Bất động địa (địa thứ
tám trong mười địa) chứng được. Lại như
chứng được chân như này rồi, thì đối với
BẤT TÀI TỊNH

việc thị hiện hình tướng, thị hiện cõi nước
(độ) đều được tự tại, cho nên gọi là Tướng
độ tự tại sở y chân như. [X. luận Thành
duy thức Q.10]. (xt. Chân Như).
BẤT TĂNG TRƯỞNG NGHIÊP
Nghiệp không thêm lớn. Đối lại với
“Tăng trưởng nghiệp”. Những việc làm
không cố ý, hoặc những việc làm cố ý
nhưng vì bị kẻ có quyền thế cưỡng bức phải
làm (như kẻ cai tù bắt người tù tra tấn người
tù khác chẳng hạn), hoặc do chính bản
thân vì ngu si không biết mà làm v.v... đều
thuộc nghiệp nhẹ, gọi là Bất tăng trưởng
nghiệp. Bởi vì loại nghiệp này phần nhiều
có lòng hối hận, do đó không ươm thêm
hạt giống nghiệp, cho nên nghiệp không
tăng trưởng. Lại không quyết định đưa đến
quả dị thục, nên cũng gọi là Bất định nghiệp.
(xt. Cố Tư Nghiệp).
BẤT THANH TỊNH THÍ
...........
Sự bố thí không trong sạch. Chỉ sự bố
thí có tâm bám dính. Cũng gọi Bất tịnh
thí. Đối lại với “Thanh tịnh thí”. Tức khi
bố thí còn thấy có người cho, người nhận
và vật để cho v.v…... là có thực, chứ chưa
đạt được “Tam luân thể không’. Cứ theo
Trung a hàm quyển 47, kinh Cù đàm di
và kinh Đại bátniết bàn (bản Bắc) quyển
24, nếu căn cứ vào tịnh hay bất tịnh của
người cho và của người nhận, thì có thể
chia làm bốn:
1. Người cho tịnh, người nhận bất tịnh.
2. Người cho bất tịnh, người nhận tịnh.
3. Người cho, người nhận đều tịnh.
4. Người cho, người nhận đều bất tịnh.
Lại cứ theo Di lặc bồ tát sở vấn kinh
luận quyển 6 nói, thì trong bất tịnh thí có
hai tình huống: một là vì sợ hãi mà cho,
hai là vì mong được đền ơn mà cho. [X.

kinh Năng đoạn kim cương; kinh Tâm địa
quán Q.7]. (xt. Bố Thí).
BẤT THÀNH NHÂN
..........
Tiếng dùng trong Nhân minh. Theo
phương thức lập luận Nhân minh, Nhân
(lí do) phải đầy đủ ba tướng (ba tính chất),
mới có thể thành Nhân chính xác, nếu thiếu
bất cứ tướng nào trong ba tướng đều trở
thành Tự nhân (nhân tương tự, nhân
không chính xác). Trong ba tướng, nếu
Nhân thiếu tướng thứ nhất (Biến thị Tông
pháp tính, nghĩa là tính chất của Nhân phải
bao gồm cả tính chất của Tông), thì không
thể chứng minh được Tông (mệnh đề, chủ
trương), gọi là Bất thành nhân. Có bốn loại
bất thành: Cả hai đều bất thành; Tùy một
bất thành; Do dự bất thành; Sở y bất thành.
Nhân phải luôn luôn có mặt trong Tông
mới có thể chứng minh được Tông, nếu
không, hoặc chỉ hiện diện một phần, thì
cũng không chứng minh được Tông. Tính
chất bao trùm của Nhân trong Tông phải
được cả đôi bên người lập luận và người
vấn nạn đồng ý mới thành. Nói cách khác,
tính chất Nhân trong Tông phải được cả
đôi bên quyết định, không một chút do dự
hoài nghi mới thành, trái lại thì là bất thành.
“Bất thành”; tức là tính chất Nhân trong
Tông không được quyết định một cách dứt
khoát và có thể được giải thích theo hai
phương diện: một là Nhân không thể thành
Tông; hai là Nhân không thể thành Nhân.
Theo cách giải thích thứ nhất, chữ “Thành”
là nghĩa thành lập, chú trọng vào mối quan
hệ giữa Nhân và Tông mà lập thuyết. Còn
theo cách giải thích thứ hai, thì chữ
“Thành” là nghĩa thành tựu, chú trọng đến
bản thân của Nhân mà lập thuyết. Dung
hợp cả hai giải thích trên đây thì có đủ quan
hệ nhân quả.
Phần Nhân vốn được dùng để chứng
BẤT THÀNH NHÂN

minh thể của Tông, khiến thể của Tông
được thành lập, cho nên, khi Nhân không
đủ sức thành lập Tông thể, thì gọi là Nhân
bất thành. Đứng về phương diện bản thân
Nhân mà nói, trong trường hợp này, không
những Nhân đã không có sức chứng minh
Tông, mà Nhân cũng không làm hết cái
trách nhiệm mà lẽ ra Nhân phải chu toàn,
như vậy Nhân cũng chẳng thành Nhân.
Cho nên có thể nói, tự chẳng thành Nhân
là kết quả của sự không thành Tông. Lí do
không thành Tông là vì tính chất của Nhân
không bao quát khắp trong Tông, và lý do
không thành được Tông và tự chẳng thành
Nhân cũng đều từ đó mà ra. [X. luận Nhân
minh nhập chính lí ngộ tha môn thiển
thích]. (xt. Nhân Tam Tướng, Nhân Minh,
Y Chuyển Cực Thành).
BẤT THẨM
......
Không (xét) rõ. Lời thăm hỏi lễ phép
khi các vị tỉ khưu gặp nhau trao đổi. Chẳng
hạn như câu: “Bất thẩm tôn hậu như hà?”
(Bạch tôn đức (hoặc tôn huynh) có được
khỏe không ạ?) v.v…... Theo Đại tống tăng
sử lược quyển thượng nói, thì khi các vị tỉ
khưu gặp nhau, cúi mình chắp tay và miệng
nói “bất thẩm” là bày tỏ ba nghiệp thân,
miệng, ý kính mến, gọi là vấn tấn (thăm
hỏi).
BẤT THỂ THẤT VÃNG SINH
Tiếng dùng của Phặt giáo Nhật bản. Đối
lại với “Thể thất vãng sinh”. Thể, chỉ cái
thân thể nhớp nhúa do năm uẩn hợp thành.
Những người tu hành được vãng sinh, khi
hấp hối, cái thân thể nhớp nhúa của họ
mất đi, thì mới vãng sinh được, gọi là “ thể
thất vãng sinh”. Đối lại, lúc đang sống, nghe
và tin (nghe danh hiệu “Na mô a di đà Phật”
rồi sinh lòng tin) là đã thành tựu sự nghiệp

vãng sinh rồi, không cần đợi đến khi mất
thân phàm phu nhớp nhúa mới quyết định
vãng sinh, gọi là Bất thể thất vãng sinh. [X.
Khẩu truyền sao Q.trung].
BẤT THIÊN
......
Phạm: akuzala, Pàli: akusala. Đối lại
với “thiện”. Một trong ba tính, đồng nghĩa
với ác. Nghĩa là tính chất của nó không
làm cho người ta an ổn, là pháp xấu ác, hay
làm tổn hại đời này đời sau. Theo luận Đại
tì bà sa quyển 51 và luận Câu xá quyển13,
thì Bất thiện có bốn thứ:
1. Tự tính bất thiện, chỉ cho vô tàm
(không thẹn với mình), vô quí (không hổ
với người), tham, sân và si. Trong các pháp
hữu lậu, năm pháp này tự thể của chúng là
bất thiện, cũng như thuốc độc.
2. Tương ứng bất thiện, chỉ cho tất cả
tâm và tâm sở tương ứng với vô tàm, vô
quí, tham, sân và si mà sinh ra cùng một
lúc. Do sự tương ứng đó mà chúng thành
là tính chất bất thiện.
3. Đẳng khởi bất thiện, chỉ cho thân
nghiệp, ngữ nghiệp và pháp bất tương ứng
hành. Đẳng khởi (cùng khởi lên như nhau),
nghĩa là theo thiện khởi thiện, theo ác khởi
ác, năng khởi và sở khởi giống nhau. Đây
là do tự tính bất thiện và tương ứng bất
thiện dẫn khởi.
4. Thắng nghĩa bất thiện, chỉ cho pháp
sinh tử. Các pháp trong sinh tử tuy có thiện,
có bất thiện, nhưng bản chất của chúng
đều là khổ, cực kì bất an. Tức do thực nghĩa
của chân đế mà định nghĩa các pháp sinh
tử là bất thiện, cho nên gọi là Thắng nghĩa
bất thiện.
Các nhà phân biệt luận thì cho si là Tự
tính bất thiện, thức là Tương ứng bất thiện,
thân, ngữ là Đẳng khởi bất thiện, sinh tử là
Thắng nghĩa bất thiện. Còn luận Đại thừa
a tì đạt ma tạp tập quyển4 thì lập 12 thứ bất
BẤT THẨM

thiện, tức là: tự tính, tương thuộc, tùy trục,
phát khởi, đệ nhất nghĩa, sinh đắc, phương
tiện, hiện tiền cúng dường, tổn hại, dẫn
nhiếp, sở trị, và chướng ngại bất thiện. [X.
luận Thành duy thức Q.5; luận Phẩm loại
túc Q.2; luận Tạp a tì đàm tâm Q.3; luận
Câu xá Q.2, Q.15; luận Thành thực Q.9
phẩm Quá hoạn]. (xt. Tam Tính, Thiện).
BẤT THIÊN CĂN
Phạm:akuzala-mùla.Trong các phiền
não ở ba cõi, năm bộ của cõi Dục có ba thứ
bất thiện căn là: tham, sân, si. Bản chất của
ba phiền não này là bất thiện, hay dẫn sinh
và nuôi dưỡng tất cả pháp bất thiện, cho
nên gọi là Bất thiện căn (gốc rễ của tất cả
cái bất thiện).
Cứ theo luận Đại tì bà sa quyển 12 chép,
thì ba phiền não tham, sân, si có năm nghĩa
dưới đây:
1. Thông cả năm bộ.
2. Ở khắp sáu thức.
3. Là tính tùy miên (tính hoạt động
ngấm ngầm).
4. Hay dấy sinh nghiệp thân, nghiệp
miệng thô ác.
5. Giúp sức mạnh mẽ cho việc chặt đứt
gốc lành.
[X. kinh Tăng nhất a hàm Q.13; luận
Câu xá Q.6; luận Đại tì bà sa Q.47; luận
Nhập a tì đạt ma Q.thượng; luận Thuận
chính lí Q.41]. (xt. Thiện Căn).
BẤT THỈNH CHI HỮU
Cũng gọi Bất thỉnh hữu (bạn không
mời). Chỉ cho người bạn rất thân chưa mời
mà tự đến. Dùng để ví dụ Phật, Bồ tát vì
cứu độ chúng sinh, không đợi chúng sinh
cầu thỉnh, nhưng vì lòng từ bi rộng lớn
cảm ứng mà tự đến, ban pháp lành cho
chúng sinh. Đối với chúng sinh mà nói, thì
đó là người bạn không mời. [X. kinh Vô

lượng thọ Q.thượng; kinh Duy ma
Q.thượng phẩm Phật quốc (ngài Cưu ma la
thập dịch)].
BẤT THỈNH CHI PHÁP
Cũng gọi Bất thỉnh pháp. Nghĩa là tuy
chúng sinh chưa thỉnh cầu, nhưng đức Phật
cũng tùy cơ căn mà chủ động nói pháp để
chỉ bày pháp môn lợi ích cho chúng sinh.
Kinh Vô lượng thọ quyển thượng (Đại 12,
266 trung) nói: “Đem pháp không cầu thỉnh,
ban phát cho mọi người”.
BẤT THOÁI
.....
Không lùi. Phạm:avinivartanìya. Dịch
âm: A duy việt trí, A bệ bạt trí. Cũng gọi
Bất thoái chuyển, Vô thoái, Tất định. Thoái,
hàm ý là lui bước, lui rơi, chỉ cho sự lui
bước mà rơi vào đường ác và vào Địa vị
Nhị thừa (Thanh văn, Duyên giác); tức lui
khỏi địa vị Bồ tát đã chứng được và đánh
mất pháp đã ngộ được. Trái lại, tu hành
không trở lui, mạnh mẽ tiến bước, cho đến
khi thành quả Phật, thì gọi là Bất thoái. Bất
thoái vị cũng gọi là Bất thoái chuyển địa.
Trong giai vị bốn thiện căn của Hữu bộ;
đến được vị Nhẫn rồi thì không còn trở lui
mà rơi vào đường ác nữa, cho nên gọi là
Bất thoái. Kinh Đại bát nhã quyển 449 nói,
vào ngôi Kiến đạo được vô sinh pháp nhẫn,
thì không còn rơi vào Nhị thừa địa, nên
được gọi là Bất thoái. Lại nữa, trong giai vị
Bồ tát, trụ thứ bảy trong mười trụ, gọi là
Bất thoái chuyển trụ, do đó đã sản sinh ra
các thuyềt về Bất thoái như sau:
1. Tam bất thoái, là thuyết của ngài Cát
tạng trong Pháp hoa nghĩa sớ quyển 1. Có
bốn thuyết giải thích về Tam bất thoái,
nhưng ở đây chỉ lấy thuyết thứ nhất:
a) Vị bất thoái, trong mười trụ, Bồ tát từ
BẤT THOÁI

trụ thứ bảy trở lên không còn lui trở lại
Nhị thừa địa.
b) Hạnh bất thoái, việc tu hành mà Bồ
tát đạt được ở địa vị thứ bảy trong mười địa,
không còn trở lui.
c) Niệm bất thoái, Bồ tát từ địa thứ tám
trở lên không cần ghi nhớ tinh tiến, tự nhiên
có thể tiến đạo mà không động niệm.
2. Tứ bất thoái, tức là Tam bất thoái
ở trên cộng thêm Xứ bất thoái (sinh về
tịnh độ của Phật A di đà, không trở lui),
thành Tứ bất thoái. Đây là thuyết của
ngài Ca tài trong luận Tịnh độ quyển
thượng.
Ngoài ra, trong Pháp hoa huyền tán
quyển 2, ngài Khuy cơ cũng lập Tứ bất thoái:
a) Tín bất thoái, trong giai vị mười tín,
Bồ tát tâm thứ sáu trở lên không còn khởi
tà kiến.
b) Vị bất thoái, trong giai vị mười trụ,
Bồ tát ở trụ thứ bảy trở lên, không còn trở
lui lại Nhị thừa địa.
c) Chứng bất thoái, pháp của Bồ tát từ
Sơ địa trở lên, không còn lui mất.
d) Hạnh bất thoái, Bồ tát địa thứ tám
trở lên, có thể tu hạnh hữu vi và vô vi mà
không trở lui lại.
Trong luận Thích tịnh độ quần nghi
quyển 4 của ngài Hoài cảm cũng có thuyết
Tứ bất thoái ở trên. Trong A di đà kinh yếu
giải, ngài Trí húc nêu ra thuyết Tứ bất thoái:
Niệm, Hạnh,Vị, Tất kính. Còn trong Tứ
độ đồ thuyết của ngài Từ ân thì có thuyết
Tứ Bất thoái: Nguyện, Hành, Trí, Vị v.v...
(xt. Tứ Bất Thoái).
3. Ngũ bất thoái, bốn bất thoái Tín, Vị,
Chứng, Hành, cộng thêm Phiền não bất
thoái (Bồ tát ở vị Đẳng giác không còn bị
phiền não làm trở lui) mà thành Ngũ bất
thoái. [X. kinh Đại bảo tích Q.27, Q.77,

Q.111; kinh Đại bát niết bàn (bản Bắc)
Q.28; Di lặc bồ tát sở vấn kinh luận Q.1;
Nhiếp đại thừa luận thích Q.8; luận Đại tì
bà sa Q.6; luận Câu xá Q.23; luận Thập trụ
tì bà sa Q.5 phẩm Dị hành].
BẤT THOÁI BỒ TÁT
Nghĩa là đối với vô thượng bồ đề (quả
vị Phật), Bồ tát này đã được ở vào địa vị
không trở lui nữa. Nhưng có ba bốn thứ
bất thoái và tùy theo thuyết của các tông
mà vị thứ có khác. (xt. Bất Thoái).
BẤT THOÁI CHUYỂN PHÁP LUÂN
Cũng gọi Bất thoái luân. Phật và Bồ tát
cho chính quán vô sinh nói pháp một cách
trôi chảy, tròn đầy và thông suốt, gọi là Pháp
luân (bánh xe pháp). Pháp luân này do Bồ
tát đã chứng pháp bất thoái mà chuyển xoay,
càng thêm càng tiến, thường không lui mất.
Hơn nữa, lí của Bồ tát nói ra có tiến không
thoái, khiến chúng sinh được bất thoái
chuyển, cho nên gọi là bất thoái chuyển
pháp luân. [X. Pháp hoa nghĩa sớ Q.2 (Gia
tường); chú Duy ma kinh Q.1].
BẤT THOÁI ĐỊA
........
Địa vị không trở lui. Bất thoái, Phạm:
avinivartanìya. Dịch âm: A bệ bạt trí. Là
giai vị không còn trở lui để lại rơi vào đường
ác, vào địa vị Nhi thừa, đồng thời, pháp đã
chứng được cũng không bị lui mất. Bất thoái
có ba, bốn khác nhau, và vị thứ tùy theo
các tông mà có sai biệt, nhưng nói chung
thì đều chỉ cho địa vị Bồ tát từ Sơ địa trở
lên, tức là Hạnh bất thoái trong ba bất thoái,
Chứng bất thoái trong bốn bất thoái. (xt.
Bất Thoái).
BẤT THOÁI ĐỘ
........
Tịnh độ không trở lui. Tức chỉ thế
giới Cực lạc của đức Phật A di đà ở phương
BẤT THOÁI BỒ TÁT

tây. Người tu niệm Phật được sinh về Tịnh
độthì không bao giờ trở lui nữa. Môn
Tịnh độ lập bốn bất thoái, lấy thế giới
Cực lạc ở phương tây làm Xứ bất thoái
(nơi chốn không trở lui). Vãng sinh thập
nhãn (Đại 84, 102 thượng) nói : “Ra khỏi
làng luân hồi, đi tới cõi bất thoái”. (xt.
Bất thoái).
BẤT THOÁI TƯỚNG
Một trong chín bậc Vô học, một trong
27 Hiền thánh. Chỉ cho bậc Thánh vô học
lợi căn nhất mà công đức ngài đã tu được
hoàn toàn không bị lui mất. Tức là bậc Bất
thoái pháp A la hán nói trong kinh Phúc
điền của Trung a hàm quyển 30. [X. luận
Thành thực Q.1 phẩm Phân biệt thánh].
(xt. Cửu Vô Học, Nhị Thập Thất Hiền
Thánh).
BẤT THỜI GIẢI THOÁT
Phạm: Asamaya-vimukta. Cũng gọi
Bất động tâm giải thoát, Bất thời bất di
động tâm giải thoát. Đối lại với “Thời giải
thoát”. Chỉ bậc Bất động pháp A la hán
thứ sáu trong sáu loại A la hán. Loại Bất
động pháp A la hán này căn tính thù
thắng vào bậc nhất, ở giai vị Hữu học gọi
là Tùy pháp hành, Kiến chí; nhờ lợi căn,
nên ở ngay trong pháp hiện tiền được
yên vui, chứ không cần đợi các sự duyên
đầy đủ; được tự tại tùy thời chứng vào
bốn định căn bản, bốn định vô sắc và
định Diệt tận, trong tâm cởi bỏ hết
chướng phiền não, bởi thế gọi là Bất thời
giải thoát. Lại vì loại A la hán này đối với
phiền não và tâm giải thoát không còn
động loạn và trở lui, cho nên cũng gọi
Bất động tâm A la hán. [X. luận Câu xá
Q.25; luận Đại tì bà sa Q.101]. (xt. Thời
Giải Thoát).
BẤT THỤ NHẤT THIẾT PHÁP

Không nhận tất cả pháp. Nghĩa là tâm
không đắm trước, không dính mắc, hoàn
toàn giải thoát, trút bỏ tất cả phiền não. [X.
Pháp hoa kinh phẩm Hóa thành dụ].
BẤT THUYẾT BỒ TÁT
Bồ tát không nói. Chỉ cho cư sĩ Duy ma
cật. Cứ theo kinh Duy ma phẩm Nhập bất
nhị pháp môn chép, Thì khi bồ tát Văn
thù sư lợi hỏi về pháp môn Bất nhị, cư sĩ
Duy ma cật đã im lặng không nói, để hiển
bày pháp môn bất nhị chân thực của bồ
tát, cho nên gọi là Bất thuyết bồ tát.
BẤT THỰC CÔNG ĐỨC
Công đức không chân thực. Tức công
đức không phù hợp với thực lí chân như.
Đối lại với “Chân thực công đức”. Chỉ cho
các việc tốt lành do phàm phu hoặc người,
trời thực hiện. Vì động cơ của những việc
tốt lành họ làm là tâm hữu lậu, không thuận
theo pháp tính, cho nên gọi là Bất thực
công đức. [X. Vãng sinh luận chú
Q.thượng].
BẤT TÍCH THÂN MÊNH
...........
Không tiếc mệnh sống của mình. Nghĩa
là vì cấu đạo vô thượng mà có thể xả bỏ
mệnh sống của mình. Phật giáo lấy việc
cứu độ chúng sinh, cầu Vô thượng chính
đẳng chính giác làm mục tiêu, và vì mục
tiêu ấy mà không tiếc mệnh sống của mình.
tức biểu thị quyết tâm tu hành đạo Phật.
BẤT TÍN
.....
Không tin. Phạm: Àzradhya. Tên tâm
BẤT TÍN

sở. Một trong 75 Pháp Câu xá, một trong
100 pháp Duy thức. Chỉ tác dụng tinh thần
nhơ đục trong tâm. Đối với Tứ đế, Tam
bảo v..v... chưa thể tin nhận ưa thích, tướng
bên ngoài, tâm bên trong đều nhơ nhớp,
vẩn đục, gọi là Bất tín.
Thuyết Nhất thiết hữu bộ cho Bất tín
tương ứng với tà kiến và tương đương với
tất cả tâm ô nhiễm, cho nên liệt nó vào
hàng 10 Đại bất thiện địa pháp. Các nhà
Duy thức thì cho nó là một trong tám Đại
tùy hoặc. [X. luận Câu xá Q.4; luận Thành
duy thức Q.6; luận Phẩm loại túc Q.3; luận
Dại thừa quảng ngũ uẩn]. (xt. Tín).
BẤT TỊNH
.....
Không sạch. Chỉ chung các tính chất
nhớp nhúa, thô tục, xấu xa, tội lỗi v.v...
Trong Ngũ đình tâm quán, có phép quán
xét thân mình, thân người bất tịnh gọi là
Bất tịnh quán. (xt. Thất Chủng Bất Tịnh).
BẤT TỊNH HẠNH
Hạnh không sạch, cũng gọi là Phi phạm
hạnh. Tức chỉ việc dâm dục. Làm dâm dục
là việc đê tiện, thô bỉ, tâm ái nhiễm dơ bẩn,
cho nên gọi là Bất tịnh hạnh. Lại vì nó trái
với phạm hạnh trong sạch, nên cũng gọi là
Phi phạm hạnh. [X. Phạm võng kinh sớ
Q.hạ].
BẤT TỊNH KIM CƯƠNG
Mật hiệu của Ô su sa ma minh vương
(Phạm: Ucchuwma). Vị minh vương này
là do Bất động minh vương hóa hiện, hay
điều phục tất cả loài quỉ bất tịnh, cho nên
thông thường vị này được đặt ở trong các
nhà xí. [X. kinh Đà la ni tập Q.9; Đại nhật
kinh sớ Q.9 ]. (xt. Ô Xu Sa Ma Minh
Vương).
BẤT TỊNH LUÂN
Cái vòng không sạch. Hữu tình và vô

tình đều là bất tịnh, khí thế gian cũng bất
tịnh. Ba cái vô thường, bất tịnh và khổ
nương nhau mà quay chuyển, cả ba đều
cứng chắc khó có thể phá được, giống như
ba cái vòng sắt cho nên gọi là Tam luân.
[X. A di đà kinh thông tán sớ tự ]. (xt. Tam
Luân).
BẤT TỊNH NHỤC
Thịt không sạch. Tức loại thịt có tính
chất bất tịnh, đệ tử Phật không được phép
ăn. Loại thịt này có chia ra ba thứ , mười
thứ khác nhau. (xt. Tam Bất Tịnh Nhục,
Tịnh Nhục).
BẤT TỊNH QUÁN
........
Phạm: A-zubhà-smfti, Pàli:
asubhànu-passin. Cũng gọi Bất tịnh tưởng.
Một trong Ngũ đình tâm quán. Tức là phép
quán tưởng cái xác thịt của mình của người
nhớp nhúa, bẩn thỉu, hôi thối để đối trị
phiền não tham dục. Xác chết của người ta
theo thời gian biến hóa làm hình dáng xấu
xí, cho nên trong các kinh điển có nêu ra
nhiều phép quán tưởng về xác chết bất tịnh
để khắc phục lòng tham muốn như sau:
1. Cứ theo Thiền pháp yếu giải quyển
thượng nói, nếu người nhiều dâm dục, nên
tu tập hai phép quán bất tịnh là:
a. Quán tưởng xác chết thối rữa nhơ
nhớp, rồi giữ lấy hình tướng thối rữa ấy
trong tâm tưởng, đến chỗ vắng vẽ tự tu
phép quán này.
b. Tuy mắt không thấy xác chết,nhưng
theo pháp của thầy dạy bảo mà nhớ tưởng
phân biệt, tự quán khắp trong thân mình
đầy dẫy 36 thứ bất tịnh, như: tóc, lông, nước
BẤT TỊNH

mũi, nước mắt, mồ hôi, cáu ghét, đờm, dãi
v..v... Sách trên còn nêu ra phương pháp
tu Bất tịnh quán để đối trị lòng tham đắm
của chúng sinh đối với sáu thứ: sắc đẹp,
dáng vẻ, cách đi đứng, giọng nói, sự mịn
màng; thì cần phải quán ố yếm bất tịnh.
Đối với người mê đắm tướng người, thì khiến
quán tưởng tướng xương trắng. Lại quán
tưởng xác chết còn nguyên vẹn, bất động,
thì có thể dứt trừ hai thứ tham đắm dáng đi
đứng và giọng nói; còn quán tưởng xác chết
đã rữa nát, thì đoạn trứ tất cả sáu thứ tham
đắm.
2. Cứ theo luận Đại tì bà sa quyển 40
nói, tùy theo ý thích của người tu quán mà
có thích ít, thích nhiều, thích trung bình
khác nhau, mà phép quán cũng được chia
làm ba thứ, mỗi thứ chỉ rõ ba giai đoạn: giai
đoạn mới tu tập, giai đoạn tu đã thuần thục
và giai đoạn vượt lên trên sự tác ý, cùng với
thứ tự tu quán. Hãy lấy giai đoạn mới tu tập
làm điển hình.
a. Giai đoạn mới tu tập. Trước hết, đi
đến nơi nghĩa địa quán xét tướng bầm xanh
của xác chết, rồi dùng sức hiểu biết thù thắng
ấy quán sang thân mình, tức quán tưởng
thân mình từ trạng thái bầm xanh cho đến
còn trơ bộ xương. Trong bộ xương trơ này,
hành giả theo thứ tự quán tưởng: xương
bàn chân, xương mắt cá, xương ống chân,
xương đầu gối, xương đùi, xương chậu, xương
cùng, xương sống, xương sườn, xương bả
vai, xương cánh tay, xương khuỷu tay, xương
cổ tay, xương bàn tay, xương vai, xương cổ,
xương hàm răng, xương sọ v.v...
b. Giai đoạn tu đã thành thục. Trong
bộ xương trơ, trước quán tưởng bàn chân,
xương mắt cá chân v.v... cho đến sau quán
xương sọ, rồi trong đó lại bỏ một nửa quán
một nửa, lại bỏ một phần quán một phần.

c. Giai đoạn tu vượt lên trên sự tác ý,
sau khi dùng sức hiểu biết thù thắng xem
xét tướng bất tịnh như thế rồi, buộc niệm
vào ở chặng giữa chân mày, ngồi yên lặng
lẽ, chuyển niệm ấy vào thân niệm trụ, tuần
tự cho đến vào pháp niệm trụ.
3. Cứ theo luận Câu xá quyển 22 nói,
thì tu Bất tịnh quán có thể đối trị bốn thứ
tham; Hiển sắc tham, Hình sắc tham, Diệu
xúc tham và Cung phụng tham.
a. Quán các tướng xác chết bầm xanh
v.v..., có thể đối trị Hiển sắc tham.
b. Quán các tướng xác chết sình thối bị
thú ăn, chim mổ v.v..., có thể đối trị cái
tham về Hình sắc.
c. Quán tưởng xác chết bị dòi bọ rúc rỉa
v.v..., để đối trị cái tham về sự mịn màng
êm ái.
d. Quán tưởng xác chết cứng đờ để đối
trị lòng muốn được cung phụng.
4. Cứ theo Đại thừa nghĩa chương quyển
12, quyển 13, thì Bất tịnh quán được chia
làm 2 phần:
a. Quán thân người bất tịnh để chán
thân người.
b. Quán thân mình bất tịnh để chán
thân mình.
Phần a: Quán thân người có chín tướng
là :
1. Tướng chết.
2. Tướng chương sình lên.
3. Tướng bầm tím.
4. Tướng mủ rịn ra.
5. Tướng rữa nát.
6. Tướng máu bê bết.
7. Tướng trùng ăn.
8. Tướng bộ xương.
9. Tướng xương vương vãi.
Trong luận Đại trí độ thì thiếu tướng
chết, nhưng thêm tướng cháy sém.
Phần b: quán trong thân mình có năm
thứ bất tịnh là:
1. Hạt giống bất tịnh, thân thể do nhân

duyên hình thành; các hạt giống bên trong
(phiền não, nghiệp), bên ngoài (tinh huyết
của cha mẹ) đều bất tịnh.
BẤT TỊNH QUÁN

2. Chỗ ở bất tịnh, mười tháng ở trong
thai bất tịnh.
3. Tự thể bất tịnh, thân này do bốn
nguyên tố (đất nước lửa gió) bất tịnh tạo
thành.
4. Tướng bên ngoài bất tịnh, thân hình
có chín lỗ thường tiết ra những thứ hôi
thối.
5. Rốt ráo bất tịnh, sau khi chết đem
chôn xuống đất, rữa nát, mãi mãi bất tịnh.
Sách Đại thừa nghĩa chương còn nói,
sắc tham của người ta có hai thứ:
1- Yêu thân mình, có thể quán xét năm
thứ bất tịnh để đối trị.
2- Yêu thân người, có thể quán xét chín
tướng để đối trị. Trong đó, yêu thân người
có bốn thứ tham muốn:
a. Tham muốn cách đi đứng, có thể quán
tướng chết trong chín tướng để đối trị.
b. Tham muốn hình dáng, có thể quán
xét ba tướng: bầm xanh, rữa nát, máu mủ
bê bết để đối trị.
c. Tham muốn nơi chỗ, có thể quán
bốn tướng: chương sình, rữa nát, trùng ăn,
tan rã để đối trị.
d. Tham muốn xúc chạm, có thể quán
tưởng bộ xương để đối trị.
Từ chín tướng của xác chết người ta,
như đã trình bày ở trên, mà nảy sinh chín
thứ quán tưởng, cho nên cũng gọi là Cửu
tưởng. Phật giáo Nam truyền thì cho có mười
thứ quán tưởng, gọi là Thập bất tịnh. Ngoài
ra, Thiên thai tứ giáo nghi tập chú cũng
nêu bảy thứ bất tịnh: Chủng tử bất tịnh,
Thụ sinh bất tịnh, Trụ xứ bất tịnh, Thực
đạm bất tịnh, Sơ sinh bất tịnh, Cử (toàn)
thể bất tịnh và Cứu kính bất tịnh.
Bất tịnh quán và Sổ tức quán (quán đếm
hơi thở) được gọi chung là hai cửa cam lộ
vào đạo. Bất tịnh quán lấy căn lành không

tham làm tự tính. Trong ba cõi, duyên theo
hai cõi Dục và Sắc suốt trong mười nơi (cõi
Dục, Thiền trung gian, Tứ thiền, Tứ cận
phần); người tu quán lấy mười nơi này làm
chỗ nương và dùng thân sở y ở cõi Dục mà
bắt đầu. Bất tịnh quán tương ứng với Thắng
giải tác ý, đây tức là hữu lậu quán, tương
đương với vị Thân niệm trụ trong bốn niệm
trụ.
Lại trong tám Giải thoát và tám Thắng
xứ, Bất tịnh quán được dùng làm phép quán
của Sơ thiền và Nhị thiền. [X. Trung a hàm
Q.2 kinh Lậu tận, Q.28 kinh Chư pháp
bản; kinh Tăng nhất a hàm Q.5; kinh Đại
bát Niết bàn (bản Bắc) Q.36; kinh Tọa thiền
tam muội Q.thượng; kinh Quảng nghĩa pháp
môn; kinh Đại phẩm bát nhã Q.1; luận Đại
trí độ Q.19, Q.21]. (xt. Thất Chủng Bất Tịnh,
Cửu Tưởng).
BẤT TỊNH THUYẾT PHÁP
.............
Bất tịnh nói pháp. Cũng gọi Tà mệnh
thuyết pháp (nói pháp để mưu sinh). Người
nói pháp tâm còn ô nhiễm, nhưng vì danh
lợi mà nói, hoặc nói mà không hiểu rõ nghĩa
lí của giáo pháp, gọi là Bất tịnh thuyết pháp.
Kinh Phật tạng quyển trung phẩm Tịnh
pháp nêu ra năm lỗi của người bất tịnh nói
pháp:
1. Tự nói mình biết hết Phật giáo.
2. Khi giảng nói kinh, chỉ trích những
lỗi trái ngược nhau trong các kinh.
3. Đối với các pháp ngờ vực không tin.
4. Tự đem chỗ hiểu biết của mình để
phê phán kinh pháp.
5. Vì danh lợi mà nói pháp.
Kinh trên còn nêu ra năm nhược điểm
của người bất tịnh nói pháp:
1. Khi nói pháp trong lòng hồi hộp, sợ
người khác hỏi vặn.
2. Trong lòng lo sợ mình không nói
được, nhưng vẫn gượng nói pháp cho người
khác nghe.

3. Mình là phàm phu, không có trí tuệ chân thực. BẤT TỊNH THUYẾT PHÁP

4. Pháp nói ra bất tịnh, chỉ là lời nói
suông mà thôi.
5. Bài nói pháp không có thứ tự trước
sau, chắp vá lộn xộn, nên trong lòng hồi
hộp lo sợ.
[X. kinh Ưu bà tắc giới Q.2 phẩm Tự lợi
lợi tha; kinh Quán vô lượng thọ; Quán vô
lượng thọ kinh sớ Q.4; Quán vô lượng thọ
kinh nghĩa sớ Q.hạ; Quán vô lượng thọ
Phật kinh sớ diệu tông sao Q.6].
BẤT TRI TÚC GIẢ
Người không biết đủ. Đối lại với “Tri
túc”. Chỉ người có lòng tham cầu quá nhiều,
không biết thế nào cho đủ, càng được càng
tham, vượt ngoài sức mình. Tất cả khổ não
đều do lòng tham muốn gây ra, cho nên
người tu hành cần phải biết tự thỏa mãn
với cuộc sống thanh đạm của mình. Kinh
Di giáo nói: người không biết đủ thường bị
năm dục lôi kéo, cho nên dù ở thiên đường
cũng không vừa ý, tuy giàu có mà vẫn thấy
mình nghèo khó, làm cho người biết đủ
phải xót thương.
BẤT TRỤ BÁI
Lễ lạy không nghỉ, cho đến trăm nghìn
lạy. Thiền lâm tượng khí tiên quyển 10:
Khi đã được thầy truyền pháp rồi, mà đệ tử
vẫn lễ lạy không ngừng, có thể đến trăm
nghìn lạy, đó chính là phù hợp với cách lễ
lạy thường được Phật tổ ứng dụng xưa nay.
BẤT TU NGOẠI ĐẠO
Là một trong những ngoại đạo Ấn độ
ngày xưa, do San xà dạ tì la chi tử trong
nhóm Lục sư sáng lập. Ông này chủ trương
chẳng cần phải gắng sức cầu đạo, cứ trải
qua nhiều kiếp sống chết, đến một lúc nào
đó tự nhiên hết khổ mà được Niết bàn. Ngoại
đạo này có khả năng được năm thần thông,
cho nên có thể biết rõ các việc của tám vạn
kiếp quá khứ, ngoài tám vạn kiếp thì không

biết gì nữa. [X. Chú duy ma kinh Q.3; Tứ
phần luật san phồn bổ khuyết hành sự sao
Q.hạ phần 4].
BẤT TUÊ
.....
I. Bất tuệ. Không có trí tuệ, không có
tài năng. Sách Liệt tử thiên Thang vấn nói:
“Quá lắm! Ngươi là kẻ bất tuệ!”
II. Bất tuệ. Tiếng nói nhún của tăng sĩ,
cũng như những tiếng Bần tăng, Bần đạo
v.v...
BẤT TƯ NGHỊ CHÂN NGÔN TƯỚNG ĐẠO PHÁP
Chân ngôn tướng, nghĩa là thực tướng
của Chân ngôn. Mỗi tiếng mỗi chữ của
chân ngôn này đều được sức gia trì của đức
Như lai hiện ra trong vầng ánh sáng, tức là
dùng pháp thân vô tướng tạo thành các
tiếng các chữ, lại dùng các thứ tiếng chữ để
thành tựu pháp thân vô tướng. Đây là chỗ
phàm phu không thể tưởng tượng nghĩ bàn
được, vì thế gọi là Bất tư nghị chân ngôn
tướng đạo pháp. [X. kinh Đại nhật Q.2
phẩm Cụ duyên; Đại nhật kinh sớ Q.7].
BẤT TƯ NGHỊ DUYÊN KHỞI
Là pháp mạn đồ la của Mật giáo. Hành
giả lấy phương tiện Tam mật (Thân mật,
Khẩu mật, Ý mật) làm duyên, lấy quán tâm
làm nhân, mà hiện cảnh giới Phổ môn hải
hội chư Phật, là cảnh giới không thể nghĩ
bàn.
BẤT TƯ NGHỊ HUÂN BIẾN
Chỉ Bất tư nghị huân và Bất tư nghị
biến. Huân, nghĩa là xông ướp. Vô minh
BẤT TƯ NGHỊ HUÂN BIẾN

xông ướp che lấp chân như mà sinh ra các
pháp hư dối, nên nói là Bất tư nghị huân.
Biến, nghĩa là biến chuyển, biến đổi. Tâm
chân như bị vô minh xông ướp che lấp mà
biến chuyển, nên nói là Bất tư nghị biến.
Chân như là pháp chắc thực, không
thể huân; không thể biến, nhưng hay biến
đổi, nên nói là bất tư nghị. [X. kinh Lăng
già Q.1; Lăng già kinh chú giải Q.1 phần
trên; Khởi tín luận nghĩa kí Q.hạ phần đầu].
BẤT TƯ NGHỊ KHÔNG
I. Bất tư nghị không. Cũng gọi đệ nhất
nghĩa không. tức là cái không do Phật và
Bồ tát chứng được, dứt tuyệt sự sai biệt về
hữu và vô, chẳng phải chỗ mà Nhị thừa và
phàm phu có thể suy tính lường biết được,
nên gọi là Bất tư nghị không (cái không
chẳng thể nghĩ bàn).
Thắng man kinh bảo quật dẫn lời ngài
Long thụ, nói rằng không có 3 loại: Không
của ngoại đạo, Đãn không và Không vô sở
đắc. Đãn không tức là trí không của Nhị
thừa, Vô sở đắc không là trí không của Bồ
tát. Trí không vô sở đắc này chẳng phải là
chỗ Nhị thừa biết được, nên nói là Bất tư
nghị.
II. Bất tư nghị không. Là trí Đại không
tam muội chữ A chẳng sinh của Đại nhật
Như lai. Đại không tam muội, cũng gọi
Chính giác tam muội, Cứu kính tam muội.
Là tam muội không dính mắc vào không
hay có, mà soi rọi thấy rõ không và bất
không rốt ráo vô tướng mà lại đầy đủ tất cả
tướng, an trụ nơi trí vô ngại của Phật. Nói
theo tự mẫu, thì tam muội Đại không là
nghĩa của chũ (ịa). Đại không này sâu
xa mầu nhiệm, vượt ngoài sự suy lường bàn
nói của người ta, nên gọi là Bất tư nghị
không. Đại nhật kinh sớ quyển 6 (Đại39,
646 hạ), nói: “Biết cái không này cũng giống

như hư không, xưa nay vốn chẳng sinh,
tức là nghĩa không rốt ráo. Vì tự tính nó
trong sạch, không bờ mé, không phân biệt,
đồng với thái hư, cho nên đem cái không
dễ hiểu của thế gian mà ví dụ với cái không
bất tư nghị vậy”.
BẤT TƯ NGHỊ KHÔNG TRÍ
Trí không chẳng thể nghĩ bàn. Chỉ cho
trí của Phật đã chứng được lí không chẳng
thể nghĩ bàn. Kinh Thắng man chương Vô
biên thánh đế thứ 6 (Đại 12, 221 thượng),
nói: “Bất tư nghị không trí, dứt tất cả kho
phiền não”.
BẤT TƯ NGHỊ KIẾP
Số kiếp nhiều không thể nghĩ bàn.
“Kiếp” là đơn vị thời gian biểu thị thời gian
rất dài của Ấn độ đời xưa. Phật giáo cũng
dùng nó để thuyết minh quá trình vũ trụ
sinh thành và hủy diệt. Quá trình này không
thể dùng tháng, năm mà tính toán, ngay cả
đến dùng số kiếp cũng không thể đếm được.
Chỉ có trí tuệ giác ngộ và sức thần thông
của chư Phật, Bồ tát mới biết được,ngoài ra
không có cách nào khác, cho nên gọi là
Bất tư nghị kiếp.
BẤT TƯ NGHỊ NGHIÊP TƯỚNG
Tướng nghiệp chẳng thể nghĩ bàn. Một
trong hai tướng bản giác theo nhiễm. Đối
lại với “Trí tịnh tướng” (tướng trí trong
sạch). Chỉ cho tướng nghiệp dụng trở lại
thể bản giác trong sạch. Tức nương vào
tướng trí trong sạch (thủy giác cuối cùng
đã hợp làm một với bản giác) mà tướng
vô lượng công đức thường không dứt mất,
tùy căn cơ chúng sinh, tự nhiên tương ứng,
khiến được các loại nghiệp dụng chẳng
thể nghĩ bàn. [X.luận Đại thừa khởi tín;
Khởi tín luận nghĩa kí Q.trung; Khởi tín
BẤT TƯ NGHỊ KHÔNG

luận kí biệt (Pháp tạng)]. (xt. Tùy Nhiễm
Bản Giác).
BẤT TƯ NGHỊ THÂN
Thân chẳng thể nghĩ bàn. Cũng gọi Bất
tư nghị biến dịch thân. Tức thân chịu sự
sống chết thay đổi chẳng thể nghĩ bàn. Bởi
nhờ sức định vô lậu cùng sự cảm ứng trợ
giúp của sức nguyện mà vận dụng mầu
nhiệm một cách khó lường. [X. luận Thành
duy thức Q.8]. (xt. Biến Dịch Sinh Tử).
BẤT TƯ NGHỊ TUÊ BỒ TÁT
Bất tư nghị tuệ, Phạm:Acintyamatidatta.
Vị Bồ tát được bày ở đầu phía tây trong
viện Trừ cái chướng trên Thai tạng giới
Hiện đồ mạn đồ la Mật giáo. Vị Bồ tát
này đem trí tuệ bất khả tư nghị quyền thực
chẳng hai ban cho chúng sinh, lấy việc
dứt trừ ngu si cho chúng sinh làm bản
thệ, mật hiệu là Nan trắc kim cương, chủng
tử là (ù), hình
tam muội da là
ngọc báu. Trong
Hiện đồ mạn đồ
la, bồ tát Bất tư
nghị tuệ thân
mầu da người, tay
trái cầm hoa sen,
trên hoa sen có
hạt ngọc tròn (có
ánh lửa sáng),
cánh tay phải co
và đưa lên, lòng
bàn tay hướng ra ngoài, ngồi xếp bằng trên
hoa sen đỏ. [X. kinh Đại nhật Q.4 phẩm
Mật ấn, Q.5 phẩm Bí mật mạn đồ la; Nhiếp
đại nghi quĩ Q.2; Quảng đại nghi quĩ
Q.trung; Đại nhật kinh sớ Q.16; Đại nhật
kinh nghĩa thích Q.7; Chư thuyết bất đồng
kí Q.5].
BẤT TƯ NGHỊ TUÊ ĐỒNG TỬ

Bất tư nghị tuệ, Phạm: Acintyamati.
Một trong tám đồng tử lớn của bồ tát Văn
thù. Đồng tử này được đặt ở góc đông nam
của viện thứ hai trong Văn thù mạn đồ la.
Cũng có thuyết cho rằng đồng tử Bất tư
nghị tuệ này là cùng thể với đồng tử Bất tư
nghị trong nghi quĩ: Quảng đại, Huyền pháp
và Thanh long. Có thuyết nói tên Phạm
của đồng tử Bất tư nghị tuệ làKiô-karmì
(âm Hán: Chỉ ca lí), nghĩa là Phụng giáo sứ,
cho nên trong nghi quĩ lấy vị tôn này làm
người phụng giáo. Vị này mình mầu vàng,
cỡi sư tử, hình tam muội da là cây gậy một
chẽ. [X. Bát tự văn thù quĩ].
BẤT TƯ THIÊN BẤT TƯ ÁC
I. Bất tư thiện bất tư ác, không nghĩ
thiện không nghĩ ác. Chỉ cho chủ trương
dứt hết hai niệm thiện và ác.
II. Bất tư thiện bất tư ác, thấu suốt hai
cái thấy thiện ác. An trụ nơi một niệm tuyệt
đối duy nhất. Trong sách “Tọa thiền dụng
tâm kí bất năng ngữ”, vị tăng Nhật bản là
ngài Chỉ nguyệt Tuệ ấn (1689-1764) giải
thích: “Không nghĩ thiện ác, không có nghĩa
là trống không, không có thiện ác. người đã
thấu suốt thực tính của thiện ác, thì chẳng
suy nghĩ về thiện ác, bởi vì thiện ác vốn không
phải vật, nên chẳng nghĩ về chúng.”
III. Bất tư thiện bất tư ác. Tên công
án trong Thiền tông. Câu nói cơ duyên của
Lục tổ Tuệ năng với Thượng tọa Mông sơn
Huệ minh. Vô môn quan Tắc 23 (Đại 48,
295 hạ) chép: “Nhân lúc Thượng tọa Minh
đuổi theo Lục tổ đến núi Đại dữu (...). Minh
nói: ‘Tôi đến cầu pháp chẳng phải vì áo.
Xin hành giả từ bi chỉ dạy.’ Tổ bảo: ‘Chẳng
nghĩ thiện, chẳng nghĩ ác, chính lúc ấy, cái
gì là mặt mày thật của Thượng tọa Minh?’.
Bồ Tát Bất Tư Nghị Tuệ
(Thai Tạng Giới Mạn Đồ La)
BẤT TƯ THIÊN BẤT TƯ ÁC

Minh ngay đó đại ngộ, toàn thân đẵm mồ
hôi”.
Ý trong câu “Chẳng nghĩ thiện chẳng
nghĩ ác” của Lục tổ là phải vượt lên trên
quan niệm phải trái, thiện ác đối đãi mới có
thể biết rõ chân lí.
BẤT TỰ TẠI
I. Bất tự tại. Phạm:A-ìzvara.Dịch âm:
A y thấp phạt la. Kinh Hà khổ trong phẩm
Phạm chí của Trung a hàm quyển 36 (Đại
1, 659 hạ), nói: “Người tại gia lấy tự tại
(phóng túng) làm vui, người xuất gia học
đạo thì lấy bất tự tại (không phóng túng)
làm vui.”
II. Bất tự tại. Một trong những tướng
mê vọng (tướng đa ma) của cơ năng tư duy
căn bản do phái triết học Số luận ở Ấn độ
lập ra. Kim thất thập luận (Đại 54, 1251
thượng), nói: “Phi pháp, Phi trí, Ái dục, Bất
tự tại, bốn pháp này là tướng đa ma”.
BẤT TỬ
......
Không chết. Phạm: amfta. Chỉ cho sự
sống vĩnh viễn. Phổ thông dịch là Cam lộ.
Lời dạy của đức Phật gọi là Pháp cam lộ, vì
là lời vĩnh hằng, vượt khỏi thời gian không
gian, cho nên lúc Phật giáng sinh mưa cam
lộ, tượng trưng ý nghĩa bất tử. Người ta hay
dùng Cam trà (nước thơm) tắm tượng Phật,
tức đã phát xuất từ cam lộ; âm đọc của cam
trà rất giống âm gốc của cam lộ. Lại Niết
bàn cũng gọi là bất tử. Trong phép quán
đính của Mật giáo, nước quán đính được
gọi là Cam lộ bất tử, tượng trưng Kim cương
giới và Thai tạng giới là chẳng hai.
BẤT TỬ DƯỢC
........
Thuốc không chết. Tức thứ thuốc có
khả năng kéo dài tuổi thọ hoặc dứt hết bệnh
tật. Đây có hai thuyết: một bảo là thuốc

thơm Sa ha (Phạm:Sahà) trên núi Tuyết,
một cho là thuốc A già đà (Phạm:Agada).
[X. kinh Niết bàn (bản Bắc) Q,25; Vãng
sinh thập nhân; Tuệ uyển âm nghĩa
Q.thượng]. (xt. A Già Đà Dược, Sa Ha).
BẤT TỬ GIÁC
........
Một trong tám thứ ác giác. Nghĩa là người
rất giầu có mà thường nhớ nghĩ đến sự
không chết. Giác, dịch mới là tầm tứ (tìm
kiếm, dò xét). Vì giác (tỉnh biết) này trái
ngược với lí chân chính, nên gọi là ác giác.
Đại thừa nghĩa chương quyển 5 phần cuối,
cho tám thứ ác giác là bốn kết sử ở ngôi vị
Tu đạo, xếp Bất tử giác vào phần si. [X.
kinh Hoa nghiêm (bản 80 quyển) Q.3; Đại
minh tam tạng pháp số Q.31; luận Du già
sư địa Q.40]. (xt. Bát Giác).
BẤT TỬ KIỂU LOẠN LUẬN
Một trong 62 loại kiến chấp (bám dính
chặt vào cái thấy biết của mình) của ngoại
đạo tại Ấn độ đời xưa. Họ chấp trước vào
thời quá mà dấy sinh kiến giải phân biệt.
Chẳng hạn đối với vấn đề bất tử (không
chết; có thuyết cho là ông trời được tôn
thờ), chính mình chẳng hiểu một tí gì về
vấn đề này, lại đem giải thích cho người
khác một cách bừa bãi loạn xạ để lừa dối
người ta. Loại ngoại đạo này có bốn thứ,
nên cũng gọi là Tứ chủng bất tử kiểu loạn
luận, Tứ bất tử kiểu loạn luận. Đó là:
1. Về vấn đề nghiệp báo thiện ác, cứ
theo sự hiểu biết của riêng mình mà giải
đáp cho người khác.
2. Về vấn đề đời khác có hay không, cứ
theo ý kiến của người hỏi mà đáp “đúng
thế đúng thế!”
3. Về vấn đề thiện, bất thiện, lại đáp
chẳng phải thiện chẳng phải ác.
BẤT TỰ TẠI

4. Lấy sự hiểu biết của người khác để
đặt thành vấn đề mà giải đáp.
Loại chủ trương này tương đương với
tông “Bất tử kiểu loạn” trong 16 tông ngoại
đạo. [X. Trường a hàm Q.40 kinh Phạm
động; luận Đại tì bà sa Q.119; Đại thừa
nghĩa chương Q.6]. (xt. Lục Thập Nhị Kiến).
BẤT TỬ KIỂU LOẠN TÔNG
..............
Một trong 16 tông ngoại đạo. Tức là
ngoại đạo bất tử kiểu loạn trong các ngoại
đạo ở Ấn độ đời xưa. Ngoại đạo này chấp
ông trời là thường còn sống mãi không chết,
rồi họ tự nói họ không chết không rối loạn.
Vì lời nói của họ là giả tạo ra để lừa dối
người, nên gọi là Bất tử kiểu loạn (lừa dối
loạn xạ) tông. [X. luận Du già sư địa Q.7;
luận Hiển dương thánh giáo Q.10; Đại thừa
pháp uyển nghĩa lâm chương Q.1]. (xt.
Ngoại Đạo Thập Lục Tông).
BẤT TỬ MÔN
Chỉ cho cửa vào Niết bàn. Kinh Vô
thường (Đại 17, 745 hạ), nói: “Cùng bỏ chốn
vô thường, đi vào cửa bất tử”.
BẤT TỨC BẤT LI
Chẳng tức là một, cũng không lìa khỏi.
Cũng gọi “Bất nhất bất dị” (chẳng phải một,
chẳng phải khác). Như nước với sóng, hai
thứ có khác nhau, nên nói bất tức; tính
chất của nước và sóng không khác (cùng
một tính ướt) nên nói bất ly.
Kinh Viên giác (Đại 17, 915thượng) nói:
“Bất tức bất li, vô phược vô thoát” (chẳng
tức chẳng lìa, không buộc không cởi).
BẤT TỨC LƯU
........
Chỉ cho người không lanh lợi, người
ám muội ngu độn, Tông tử kinh bút kí nói:
“Những người ngu độn, không có trí tuệ,
gọi là bất tức lưu”. [X. Trung phong lục

Q.1 hạ; Bích nham lục tắc 1].
BẤT TƯƠNG ỨNG TÂM
Tâm không tương ứng. Tức là tâm
không tương ứng với phiền não kết sử.
Cứ theo luận Duy thức, do Ngài Cù đàm
bát nhã lưu chi dịch, nói, thì tâm tự tính
thanh tịnh đệ nhât nghĩa đế thường trụ
bất biến là tâm bất tương ứng. Kinh Thập
địa nói: “Ba cõi hư dối, chỉ do một tâm
tạo tác” là chỉ tâm bất tương ứng. [X.
Đại thừa duy thức luận tự; Đại thừa khởi
tín luận nghĩa kí Q.hạ]. (xt. Tương Ứng
Tâm).
BẤT VONG THIỀN
Thiền không quên, một trong các loại
thiền định. Tức là thiền định rèn luyện trí
nhớ. Kinh Xá lợi phất vấn chép, nhờ tu tập
bất vong thiền mà tôn giả A nan được tam
muộn Phật giác.
BẤT XẢ THÊ ƯỚC
.....
Không bỏ lời thề ước, chỉ cho lời
nguyện thứ 18 trong 48 lời nguyện của
đức Phật A di đà. Nguyện này lấy niệm
Phật cầu vãng sinh làm lời thề ước. Tức
là đức Phật A di đà thề ước sẽ không bỏ
rơi bất cứ một người niệm Phật nào. Lời
văn thề ước được chép trong kinh Vô
lượng thọ như sau (Đại 12, 268 thượng):
“Khi tôi được thành Phật, nếu có chúng
sinh trong mười phương dốc lòng tin,
muốn sinh về cõi nước của tôi, niệm tên
hiệu của tôi từ một đến mười niệm, mà
không được vãng sinh, thì tôi không lên
ngôi chính giác”.
BẤT XẢ THÊ ƯỚC

BẤT Ỷ NGỮ
Không nói thêu dệt. Phạm Saôbhinnapralàpàt
prativirati. Một trong mười điều
thiện. Nghĩa là không nói lời thêu dệt, bịa
đặt, cũng không nịnh bợ ton hót. (xt. Thập
Thiện Thập Ác).
BẬT SÔ
Phạm:bhikwu, Pàli: bhikkhu. Cũng
gọi tỉ khưu, phức sô, bị sô. Hán dịch ý là
khất sĩ, trừ sĩ, huân sĩ, phá phiền não, trừ
cận (trừ cái đói), bố ma (làm cho ma sợ)
v.v... Là một trong năm chúng, một trong
bảy chúng của giáo đoàn Phật giáo. Tức là
người con trai, đàn ông đã xuất gia vào
đạo, thụ giới Cụ túc. Bật sô không kinh
doanh để mưu sinh, mà đi xin ăn để sống
cuộc đời thanh sạch, nên gọi là Khất sĩ
(người đi xin ăn). Diệt trừ cái đói của sáu
tình thức (tức mắt tai mũi lưỡi thân ý), dứt
hết tham muốn nhơ nhớp và huân tu các
pháp lành, cho nên gọi là trừ sĩ, trừ cận,
huân sĩ (người xông ướp) v.v..., tu dưỡng
đạo lành để phá trừ phiền não, nên gọi là
phá phiền não. Vì nhận giữ giới trọn đời,
nên cũng gọi tịnh trừ giới. Vì chắc chắn
vào Niết bàn, khiến bọn ma vương sợ hãi,
nên gọi bố ma. [X. luận Đại trí độ Q.3;
Thích ca phồ Q.7; Huyền ứng âm nghĩa
Q.8 ]. (xt. TỉKhưu).
BẬT SÔ NI
Phạm: bhikwuịì, Pàli: bhikkhunì.
Cũng gọi phức sô ni, bị sô ni, tỉ sô ni. Gọi
tắt là ni. Là danh từ giống cái của tỉ khưu
(Phạm :bhikwu), tức tỉ khưu ni. Dịch ý là
trừ nữ, huân nữ, hoặc sa môn ni, là người
đàn bà, con gái xuất gia vào đạo, nhận giữ
giới Cụ túc. (xt. Tỉ Khưu Ni, Bật Sô).
BẬT SÔ THẢO NGŨ ĐỨC
Năm đức của cỏ bật sô. Cứ theo phiên
dịch danh nghĩa tập quyển 1 nói, thì bật sô

là một loại cỏ thơm trên núi Tuyết. Đem
năm tính chất của cỏ này để ví dụ tỉ khưu
cũng có đủ năm đức:
1. Thể tính mềm mại, ví dụ tỉ khưu có
thể chiết phục sự thô bạo của ba nghiệp
thân, ngữ và ý.
2. Bò lan khắp chung quanh, ví dụ tỉ
khưu truyền pháp độ người, liên tục không
dứt.
3. Mùi thơm bay xa, ví dụ tỉ khưu giới
đức thơm nức, khiến mọi người nghe tên
đều vui mừng.
4. Có khả năng chữa khỏi sự đau nhức,
ví dụ tỉ khưu có thể diệt trừ sự đau đớn của
phiền não độc hại.
5. Không quay lưng lại với ánh sáng mặt
trời, ví dụ tỉ khưu chính kiến tư duy, thường
hướng về ánh sáng Phật. (xt. Bật Sô).
BẾ LÔ
.....
Tắt lò sưởi. Trong Thiền tông, hàng năm
vào tháng 2 hoăc tháng 3 âm lịch, thì tắt lò
sưởi. Đối lại với “khai lô” (đốt lò sưởi). Thiền
uyển thanh qui quyển 4 Thánh tăng thị giả
lô đầu trực đường (Vạn tục 111, 449 hạ)
chép: “Mồng 1 tháng 10 đốt lò sưởi, mồng
1 tháng 2 tắt lò sưởi”.
BẾ QUAN
Đóng cửa. Tức là đóng cửa không tiếp
khách, ở yên tu hành. Đặc biệt chỉ vị thiền
tăng chấm dứt mọi tiếp xúc, giảng dạy người
khác, rồi một lòng một dạ ngồi thiền tu
hành ở phòng riêng của mình. Phong tục
“bế quan” rất thịnh hành trong giới Phật
giáo Trung quốc. Ngoài Thiền tông ra,
BẤT Ỷ NGỮ

những người tu hành thuộc các môn phái
khác, như tông Tịnh độ, tông Hoa nghiêm…
v.v……………... cũng thường bế quan. Trong thời gian
bế quan, chỗ ở của các vị tu hành gọi là
“quan phòng”.
Trong thời kỳ bế quan, hành giả hoặc
xem tạng kinh, hoặc nghiên cứu giáo pháp,
hoặc chuyên tu một môn nào đó, tùy theo
mục tiêu của mỗi người mà có khác nhau.
Thời hạn cũng không nhất định, có người
vài tháng, cũng có người vài năm. Nguyên
tắc trong thời kỳ bế quan là không ra khỏi
phòng. Bởi thế, ở bên ngoài quan phòng,
phải có người giúp đỡ việc ăn uống, thuốc
thang v.v... gọi là Hộ quan.
BÊNH ĐẠO SƯ
........
Phiền não trói buộc chúng sinh giống
như bệnh hoạn, nếu do phàm phu tục tử
giáo hóa chỉ bảo, thì chẳng những không
khỏi mà bệnh của họ còn nặng thêm. Bởi
thế gọi ông thầy phàm phu hóa đạo là Bệnh
đạo sư. [X. Ma ha chỉ quán Q.5 phần đầu].
BÊNH GIẢ THANG GIA TRÌ PHÁP
Phép gia trì nước tắm để chữa bệnh. Một
trong những phép tu của Phật giáo dành
cho người đau yếu lâu ngày. Gọi đủ là bệnh
giả mộc dục thang gia trì tác pháp (phép gia
trì nước tắm để tắm cho người bệnh). Nếu
tắm gội cho người bệnh đã mắc bệnh lâu
ngày, phải làm phép hộ thân vào nước ở
trong thùng, rồi bắt ấn và tụng các câu thần
chú sau đây: 1. Hư không võng. 2. Hỏa
viện. 3. Bất động (là kết giới chung). 4. Quân
đồ lợi (là kết giới riêng, theo phép này, có
thể nhờ uy lực của Quân đồ lợi để trừ bỏ
chướng ngại của Tì na da ca). 5. Mã đầu
(nhờ sức thần chú Cam lộ mà thân được
trong sạch và tuổi thọ tăng thêm).
Sau đó, dùng chày năm chẽ thư hai chữ

llaô, Vaô rồi lai tụng tiếp sáu loại chân
ngôn: Bất động, Quân đồ lợi, Mã đầu, Lục
tự, Bát tự văn thù và Diên mệnh; sau đó
mới tắm cho người bệnh và miệng vẫn phải
tiếp tục tụng chú Bất động. Khi tắm xong
rồi, lại phải dùng ấn và chân ngôn Nhất tự
kim luân gia trì ở năm chỗ trên thân của
người bệnh. (xt. Ngũ Xứ Gia Trì).
BÊNH HẠ
.......
Xin nghỉ để dưỡng bệnh. Cũng gọi Bệnh
Giả...... Trong Thiền lâm, vì bị bệnh,
muốn xin nghỉ để tĩnh dưỡng, thông thường
có quy định về việc này. Huyễn trụ thanh
qui (Vạn tục 111, 499 hạ) ghi : “Nếu gặp
bệnh duyên, nên bạch đại chúng, xin dời
đến nơi khám bệnh (……… ……... )”. Sau khi chữa trị,
bệnh được thuyên giảm, phải giữ đúng phép,
hết lòng cảm tạ người trực bệnh, rồi về nhà
nghỉ ngơi. [X. Thiền lâm tượng khí tiên Q.9
Tùng quĩ môn].
BÊNH HẠNH
Một trong năm phương pháp hành đạo
của Bồ tát. Nghĩa là Bồ tát dùng đại hạnh
vô duyên đại từ và tâm bình đẳng đồng thể
đại bi, nhổ tận gốc các phiền não và chữa
trị tội nghiệp cho chúng sinh. Tội nghiệp
là bệnh. Bệnh ví dụ tội nghiệp cho chúng
sinh. Tội nghiệp là bệnh, hạnh chữa bệnh,
gọi là Bệnh hạnh.
BÊNH HOẠN
.... .
Gọi tắt là bệnh. Bệnh của chúng sinh
đều là từ thân hữu lậu do bốn đại tạo thành.
Khi một đại không điều hòa, sinh ra 101
bệnh, cả bốn đại không điều hòa thì sinh
ra 404 bệnh. Có sáu nguyên nhân gây bệnh:
bốn đại mất quân bình, ăn uống không
chừng mực, ngồi Thiền không điều độ, quỉ
BÊNH HOẠN

thần xâm nhập, ma thần quấy nhiễu, nghiệp
ác nổi dậy.
Thân hữu lậu của phàm phu mắc bệnh
là bệnh thật. Còn bậc thánh đã thoát khỏi
thân hữu lậu, cho nên không có bệnh thật.
Bậc thánh vốn không có bệnh, nhưng vì
lòng đại bi muốn làm lợi ích cho người khác
mà thị hiện có bệnh, gọi là bệnh tạm thời
(quyền bệnh). Như lai Thích ca đau lưng,
hoặc như bệnh tật của Cư sĩ Duy ma v.v…...
Lại tông Thiên thai lấy bệnh hoạn làm
một đối cảnh trong Thập thừa quán pháp.
Quán tưởng cái tướng thể của bệnh hoạn
tức là thực tướng, tức là ba đế ba nghìn. [X.
luận Đại trí độ Q.8; Ma ha chỉ quán Q.8
phần dưới; luận Thập trụ tâm Q.1 (Không
hải)].
BÊNH KHỔ
.....
Phạm:Vyàdhi-duhêkha, Pàli: Vyàdhidukkha.
Một trong bốn thứ khổ, một trong
tám thứ khổ. Tức là khi chúng sinh bị bệnh
thì cả thân tâm đều khổ não. Theo luận
Đại tì bà sa quyển 78 nói, thì bệnh hay làm
tổn hoại những gì đáng yêu và thỏa thích,
nên gọi bệnh khổ. Nguyên nhân phát bệnh
là do bốn đại không điều hòa, cũng có thuyết
cho rằng, vì bốn đại không điều hòa mà
sinh ra 404 bệnh. Cứ theo kinh Ngũ vương
nói, thì bốn đại (bốn nguyên tố lớn) là đất,
nước, lửa, gió. Khi nguyên tố đất không điều
hòa thì thân xác nặng nề; nguyên tố nước
không điều hòa thì thân hình phù thũng;
nguyên tố lửa không điều hòa thì toàn thân
nóng bừng; nguyên tố gió không điều hòa
thì thân thể cứng đờ ra. Khắp mình đau
nhức như bị người đánh, khí lực hư kiệt,
ngồi dậy đi đứng phải nhờ người đỡ; mắt
không thấy sắc, tai chẳng nghe tiếng, trong
lòng khô não, nói năng rên rỉ, miếng ngon

miếng ngọt vào miệng đều đắng; tất cả đều
là nỗi khổ lớn.
Cứ theo luận Du già sư địa quyển 61
nói, thì bệnh khổ có năm tướng:
1. Thân thể biến hoại dần.
2. Nỗi lo khổ thêm nhiều gấp bội
3. Đối với cảnh vừa ý không ưa thích
nữa.
4. Đối với cảnh không vừa ý mình lại
phải gắng gượng thụ dùng.
5. Hay khiến gốc mệnh sống của mình
mau hoại diệt.
Kinh Đại bát niết bàn (bản Bắc) quyển
12 cũng phân biệt thân bệnh và tâm bệnh:
thân bệnh do nước, gió, nóng và những
nguyên nhân khác gây ra. Còn tâm bệnh
thì do hồi hộp, sợ hãi, lo sầu, ngu dại gây
ra. [X. kinh Tăng nhất a hàm Q.6; kinh Tu
hành bản khởi Q.hạ].
BÊNH KHỞI LỤC DUYÊN
...........
Sáu nguyên nhân phát bệnh. Cứ theo
Ma ha chỉ quán quyển 8 phần trên, thì bệnh
của chúng sinh đều do sáu nguyên nhân
gây ra:
1. Bốn đại mất cân bằng.
2. Ăn uống không điều độ.
3. Ngồi Thiền không đúng phương
pháp.
4. Quỉ được dịp xâm nhập.
5. Ma, thần thay nhau quấy nhiễu.
6. Nghiệp ác nổi dậy.
BÊNH TĂNG KHẨU TỪ
Lời trối trăn của vị tăng bệnh nặng.
Trong tùng lâm, khi bệnh tình của vị tăng
càng thêm nặng, khó có hy vọng qua khỏi,
nên khi hấp hối thường để lại các lời dặn
dò. Những lời này phần nhiều liên quan
đến quê quán, lí lịch của vị tăng ấy, và những
vật sở hữu có những gì và để ở đâu v.v...
[X. Sắc tu bách trượng thanh qui Q.6 Bệnh
tăng niệm tụng điều].
BÊNH KHỔ

BÊNH TĂNG NIÊM TỤNG
...........
Cũng gọi Bệnh tăng giải thích. Trong
tùng lâm, khi một vi tăng bị bệnh, đến ba
ngày trở lên mà không khỏi, thì đưa vị ấy
đến nhà Diên thọ (người chuyên chữa
bệnh) để trị liệu và tĩnh dưỡng. Lúc ấy,
những vị tăng đồng hương bạn cũ và cả
chúng tăng đều cầu nguỵện cho vị bệnh
tăng ấy mau lành. Mọi việc tụng niệm tán
Phật hồi hướng ấy, gọi là Bệnh tăng niệm
tụng. [X. Sắc tu bách trượng thanh qui Q.6
Bệnh tăng niệm tụng điều].
BÊNH TỬ
.... .Đứa con đau ốm. Ví dụ chỉ cho hạng
chúng sinh cực ác – Như người có bảy đứa
con, trong đó có một đứa đau ốm; cha mẹ
thương các con tuy không thiên vị, nhưng
riêng với đứa con ốm đau thì có thương
nhiều hơn. Đức Phật cũng thế, đối với chúng
sinh, tâm Ngài không phân biệt, nhưng với
hạng chúng sinh cực ác, Ngài thương xót
nhiều hơn, cũng như cha mẹ thương đứa
con bệnh hoạn vậy. [X. kinh Đại bát niết
bàn (bản Nam) Q.30] .
BI
..
Phạm, Pàli: karuịà. Dịch âm : ca lâu
na, gia lư na. Là lòng thương xót những
nỗi khổ đau của người khác và muốn cứu
giúp. Một trong bốn tâm vô lượng. Kinh
Đại bátniết bàn (bản Bắc) quyển 15 nói,
muốn đem lại cho chúng sinh vô lượng
sự lợi lạc, gọi là đại bi. Luận Đại trí độ
quyển 20 thì nói, thương nhớ chúng sinh
trong năm đường phải chịu những nỗi
khổ của thân và tâm, gọi là bi. Còn Đại
thừa nghĩa chương quyển thứ 11 thì bảo
: từ hay ban vui, bi hay cứu khổ. [X. luận
Câu xá Q.27]. (xt. Tứ Vô Lượng Tâm, Từ

Bi).
BI ĐIỀN
Ruộng tình thương. Một trong ba thứ
ruộng phúc. Đem lòng thương xót cứu giúp
người nghèo khổ, thì được phúc vô lượng,
cho nên, cứu giúp người nghèo khổ, hoặc
người nghèo khổ nhận sự cứu giúp, đều gọi
là Bi điền. Kinh Tượng pháp quyết nghi
nói: ba ngôi báu Phật, Pháp, Tăng là kính
điền (ruộng tôn kính), những người nghèo
cùng cô độc già cả cho đến con kiến v.v...
thì là bi điền.
Dựa theo ý nghĩa trên đây, vào thời đại
nhà Đường, đã có các viện Bi điền được
thiết lập. Cứ theo Cựu Đường thư Vũ tôn
kỉ chép, thì khoảng năm Khai nguyên đời
Đường, phường Bi điền dưỡng bệnh đã được
thiết lập, để thu nhận những người hoàn
tục mà nghèo khổ tàn tật không nơi nương
tựa, cũng thu nhận cả người nghèo khó
nói chung. Đời sau cũng gọi chung những
viện dưỡng tế là viện Bi điền. [X. kinh
Chính pháp niện xứ Q.61; kinh Ưu bà tắc
giới Q.3; luận Đại trí độ Q.12]. (xt. Phúc
Điền).
BI HOA KINH
Phạm:Karuịà-puịđarìka-sùtra. Gồm
10 quyển. Ngài Đàm vô sấm (Phạm:
Dharmarakwa) dịch vào đời Bắc Lương.
Thu vào Đại chính tạng tập 3. Kinh này
nói rõ về truyện tiền thân của đức Phật a di
đà và Phật Thích ca, dùng phương thức
trình bày đối chiếu tư tưởng thành Phật ở
cõi Tịnh độ và cõi Uế độ, đặc biệt đề cao
lòng đại bi của đức Phật Thích ca ở nơi Uế
độ thành Phật.
Bộ kinh chia làm 6 phẩm. Phẩm 1
Chuyển pháp luân và phẩm 2 Đà la ni,
BI HOA KINH

miêu tả thế giới Liên hoa của đức Liên hoa
tôn Như lai (Phạm: Padmottara) tương tự
như thế giới cực lạc của đức Phật A di đà.
Phẩm Đại thí thứ 3 tường thuật việc bồ tát
Tịnh ý (Phạm:Sàntimati) hỏi lý do đức
Phật ra đời ở cõi Uế độ. Đức Phật bảo Ngài
ra đời ở cõi nước nhơ nhớp là vì lòng đại bi
và lời thề nguyền (bản nguyện) ở đời trước,
nói nhiều về sự tích vua Vô tránh niệm.
Phẩm Chư bồ tát bản thụ ký thứ 4 thuật rõ
việc vua Vô tránh niệm, do sự khuyến cáo
của đại thần Bảo hải, phát khởi thệ nguyện
thành Phật ở cõi Tịnh độ, được đức Bảo
tạng Như lai thụ kí sau sẽ thành Phật Vô
lượng thọ (Phạm: Amitàyus, Amitàbha,
dịch âm A di đà). kế đó, một nghín người
con của vua lần lượt được thụ kí, tên là
Quán thế âm, Đắc đại thế chí, Văn thù sư
lợi, Phổ hiền, A súc Phật v.v... tám mươi
người con của đại thần Bảo hải và 3 ức đệ
tử cũng đều phát tâm vô thượng bồ đề và
được thụ kí thành Phật ở cõi nước nhơ
nhớp. Còn chính đại thần Bảo hải phát
khởi năm trăm nguyện lớn, nguyện thành
Phật ở cõi đời có năm cái nhơ đục xấu xa.
Đức Bảo tạng Như lai thụ kí khi đại thần
Bảo hải thành Phật thì có tên là Thích ca
mâu ni Như lai, còn gọi Ngài là bồ tát Đại
bi. Phẩm đàn ba la mật thứ năm thuật lại
những truyện tiền sinh của bồ tát Đại bi,
các hạnh tu của Ngài, mà trong đó hạnh
bố thí ba la mật là chính yếu. Phẩm nhập
định tam muội môn thứ 6 chỉ bày rõ loại
tam muội mà đức Phật Thích ca vào định,
đồng thời nêu ra mười loại tên kinh.
Kinh này hiện có hai loại bản dịch. Ngoài
kinh này ra, còn có kinh Đại thừa bi phân
đà lợi, gồm 8 quyển 30 phẩm, được dịch
vào đời Tần, nhưng đã mất tên người dịch.
Cứ theo Xuất tam tạng kí tập quyển 2 nói,

thì có thuyết cho kinh này do Hòa thượng
Đạo cung dịch vào đời Đông Tấn. Lại cứ
theo Khai nguyên thích giáo lục chép, thì
kinh này có tất cả bốn bản dịch, đó là:
- kinh Nhàn cư 1 quyển, Ngài Trúc pháp
hộ đời Tây Tấn dịch ;
- kinh Đại thừa bi phân đà lợi, được dịch
vào đời Tần, nhưng mất tên dịch giả;
- kinh Bi hoa 10 quyển, Ngài Đạo cung
đời Bắc Lương dịch.
- kinh Bi hoa 10 quyển, Ngài Đàm vô
sấm đời Bắc Lương dịch.
Ngoài ra, theo Lịch đại tam bảo kỉ quyển
6 Pháp hộ dịch kinh điều chép, thì kinh
Nhàn cư có hai bộ 10 quyển và 1 quyển.
Kinh một quyển là tách riêng ra từ sinh
kinh (cũng do Ngài Pháp hộ dịch), còn kinh
10 quyển thì do bản dịch khác của kinh Bi
hoa.
Nhưng theo nhận xét của người thời nay,
thì sách do Ngài Đạo cung soạn có thể là
kinh Đại thừa bi phân đà lợi 8 quyển, còn
kinh Nhàn cư 1 quyển đã được sao chép
riêng ra từ sinh kinh mà thành, và kinh
Nhàn cư 10 quyển cũng không nên coi là
bản dịch khác của kinh Bi hoa này. Vả lại
kinh Bi hoa này cũng có liên hệ mật thiết
với các kinh Tăng nhất a hàm, kinh Vô
lượng thọ, kinh A súc phật quốc, kinh Pháp
hoa v.v...
Năm 1898, ông Das, Bahu Sarat Chandra
- học giả Phật giáo Ấn độ - đã ấn hành bản
tiếng Phạm của kinh Bi hoa, chia làm 5
phẩm: Chuyển pháp luân, Đà la ni, Khí
thí, Bồ tát thụ ki, Bố thí.
Vào khoảng thế kỷ thứ IX, các học giả
Ấn độ là: Thắng hữu (Phạm: Jinamitra),
Thiên chủ giác (Phạm: Surendra-bodhi),
Trí tuệ khải (Phạm:Prajiĩà-varman) và
viên quan phiên dịch người Tây tạng tên
là Trí tuệ quân (Tạng:Ye-ses-sde) v.v...
đã cùng dịch kinh Bi hoa này ra tiếng Tây
tạng, chia làm 15 quyển, 5 phẩm. Những

ghi chép và tường thuật trong bản tiếng
Phạm và bản dịch Tây tạng đều giống với
kinh Bi hoa.
BI HOA KINH

Kinh Bi hoa được lưu truyền rộng rãi ở
Trung quốc, những bản kinh sao chép cũng
nhiều. Trong Xuất tam tạng kí tập quyển 4
Thất dịch tạp kinh lục và Pháp kinh lục
quyển 2 Chúng kinh biệt sinh lục, có liệt
kê 19 bộ kinh như: Bảo hải phạm chí thành
tựu đại bi v.v... [X. Xuất tam tạng kí tập
Q.14; Tĩnh thái lục Q.2, Q.3; Đại chu san
định chúng kinh mục lục Q.3; Cổ kim dịch
kinh đồ kỉ Q.3; Khai nguyên thích giáo lục
Q.2, Q.4, Q.14; Tịnh độ giáo chi nghiên
cứu ; Tịnh độ giáo chi khởi nguyên cập phát
đạt (Vọng nguyệt Tín hạnh)].
BI NGUYÊN
.....
Chỉ cho những lời thề nguyền cứu độ
chúng sinh phát xuất từ lòng từ bi của chư
Phật và Bồ tát. Cũng gọi Đại bi nguyện lực.
Như 24 nguyện, 36 nguyện, 48 nguyện của
đức Phật A di đà; 12 nguyện, 44 nguyện
của đức Dược sư như lai; 20 nguyện của
Phật a súc; 18 nguyện của bồ tát Văn thù
và 40 nguyện của Sư tử hương v.v... Luận
Thành duy thức quyển 4 có câu “Bi nguyện
tương ứng với tâm thiện”. Vãng sinh yếu
tập quyển thượng (Đại 48, 44 trung) thì nói:
“Bồ tát Địa tạng mỗi buổi sáng sớm vào
hằng sa định, đi khắp pháp giới, cứu khổ
chúng sinh, bi nguyện của Ngài vượt hơn
các Đại sĩ khác”.
Ngoài ra, bi nguyện của chư Phật và
Bồ tát cũng như thuyền bè đưa người qua
biển sống chết, cho nên ví dụ gọi là bi
nguyện thuyền. [X. luận Đại trí độ Q.7].
(xt. Nguyện).
BI QUÁN
.....
Một trong năm phép quán. Bi hàm ý
thương xót. Nghĩa là thường mang lòng
thương xót quan sát chúng sinh mà cứu

khổ cứu nạn cho họ. Kinh Pháp hoa quyển
7 phẩm Phổ môn (Đại 9, 58 thượng, nói:
“Bi quán và từ quán, thường nguyện thường
ngửa trông”. (xt. Ngũ Quán).
BI TRÍ
......
Chỉ sự lấy lòng từ bi cứu độ chúng sinh
và trí tuệ cầu bồ đề. Phật và Bồ tát đầy đủ
hai thứ công đức này, gọi chung là hai cửa
Bi Trí. Trong Pháp sự tán quyển thượng,
ngài Thiện đạo nói, đức Thích ca và chư
Phật đều nương theo thệ nguyện rộng lớn
mà thực hành cả bi và trí, không bỏ chúng
sinh hữu tình. Trong hai cửa bi và trí này,
trí tuệ thuộc về lợi mình, từ bi thuộc về lợi
người. Nếu phối hợp với hai tay của người,
thì bi là tay trái, trí là tay phải. Nếu phối
hợp với hai bộ Kim, Thai của Mật giáo, thì
bi là Thai tạng giới, trí là Kim cương giới.
Nếu phối với hai vị Bồ tát ở hai bên đức
Phật a di đà, thi bồ tát Quan âm bên trái
biểu trưng bi, bồ tát Đại thế chí bên phải
biểu trưng trí.
Hoàn toàn thực hiện được hai cửa Bi,Trí
này, thì gọi là bi trí viên mãn. Duy có Phật
đạt được cảnh giới này mà thôi.
BI TUYỀN NHUẬN BỒ TÁT
Bi tuyền nhuận, Phạm: Karuịàmređitahê.
Cũng gọi Bi mẫn bồ tát, Đại bi triền bồ tát.
Vị Bồ tát thứ bảy đặt ở phương đông viện
Trừ cái chướng
trong Hiện đồ mạn
đồ la của Thai tạng
giới Mật giáo. Mật
hiệu là Bi niệm kim
cương. Vị Bồ tát
này dùng nước trí
đại bi thấm nhuần
ruộng chúng sinh
khô hạn làm tam
muội (chính định); Bồ Tát Bi Tuyền Nhuận
BI TUYỀN NHUẬN BỒ TÁT

vì dùng đại bi buộc tâm, nên gọi là Đại bi
triền.
Trong hiện đồ mạn đồ la, vị Bồ tát này
thân màu vàng lợt, tay trái cầm hoa sen
chưa nở, bàn tay phải ngửa lên, để ở trước
ngực, ngón cái và ngón giữa bấm vào nhau,
ngón út, ngón vô danh co lại, ngồi trên
hoa sen đỏ. Hoa sen chưa nở bên tay trái
biểu thị hoa sen tâm của tính Phật, ngón
giữa (lửa), ngón cái (không) của tay phải
bấm vào nhau, ngón vô danh (nước), ngón
út (đất) co lại, là tượng trưng sự tưới nước
từ bi trong sạch khiến cho tâm hoa sen của
chúng sinh nở ra. [X. Đại nhật kinh sớ Q.13].
BI VÔ LƯỢNG TÂM
Tâm bi vô lượng. Phạm:Karuịàapramàịa-
cittàni. Một trong bốn tâm vô
lượng. Bi, hàm ý thương xót, là tâm cứu
khổ cho vô lượng chúng sinh. Chỉ cho Bồ
tát thương nhớ hết thảy chúng sinh chịu
các nỗi thống khổ, thường mang lòng
thương xót cứu giúp, khiến tất cả đều được
thoát khổ, nên gọi là tâm bi vô lượng (lòng
thương xót không tính lường được).
Cứ theo luận Đại trí độ quyển 20 nói,
thì duyên theo vô lượng chúng sinh, suy
nghĩ lìa khổ mà vào Bi đẳng chí, gọi là tâm
bi vô lượng. Còn cứ theo luận Câu xá quyển
22, thì tâm bi vô lượng có khả năng đối trị
hai chướng trong bốn chướng.
Ngoài ra, định Đại bi (Phạm, Pàli:
mahàkaruịà-samàpatti), là chỉ loại Thiền
định của chư Phật vì thương xót hết thảy
chúng sinh mà đem tâm đại bi vô lượng rải
khắp pháp giới. [X. luận Giải thoát đạo Q.2].
(xt. Tứ Vô Lượng).
BÌ CÁCH KIỀN ĐỘ
Pàli:Camma-khandhaka. Kiền độ thứ
năm trong hai mươi kiền độ. Là phép quy
định có được dùng và cất giữ những vật

dụng làm bằng da, như giầy dép, đồ nằm,
giường chiếu v.v…... tức nói rõ việc các tỉ
khưu mặc đồ bằng da trên mình có hợp
pháp hay không. Chẳng hạn ở xứ lạnh lẽo,
thì trong tình huống đặc biệt ấy, tỉ khưu
được phép mặc áo bằng da thú. (xt. Nhị
Thập Kiền Độ).
BÌ CHỈ
Giấy da. Tức dùng da trên thân người
làm giấy mà viết văn kinh. Tông kính lục
quyển 26 (Đại 48, 562 thượng), nói: “Giấy
da bút xương, viết chép nhận giữ (Bì chỉ
cốt bút, thiện tả thụ trì)”.
BÌ ĐẠI
Cái túi da. Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Tức chỉ cho cái thân thịt. Ý nói thân thể
người ta cũng giống như cái túi da, chứa
đựng tất cả xương thịt, tim phổi, ruột non,
ruột già, lá lách, gan thận v.v.., cho nên
cũng gọi Xú bì đại (túi da thối), Xú bì nang
(đãy da thối).
Thung dung lục tắc 18 (Đại 48, 238
trung) chép, “Tăng hỏi Triệu châu: Con chó
có tính Phật không? Châu đáp: Có! Tăng
nói: Đã có, tại sao lại chui vào cái túi da (bì
đại) ấy?”.
BÌ PHIỀN NÃO CHƯỚNG
Chướng phiền não da. Một trong ba thứ
chướng phiền não: da, da mỏng, xương. Chỉ
cho tư hoặc trong ba cõi, tức các hoặc tham,
sân, si... Loại phiền não này đối với sáu trần
sắc, thanh, hương v.v... ở bên ngoài mà dấy
sinh, cũng như lớp da bao bọc ngoài thân,
cho nên gọi là Bì phiền não chướng. Cũng
gọi là Bì chướng, Bì thô trọng, Bì quá. [X.
kinh Giải thâm mật Q.4; luận Du già sư địa
BI VÔ LƯỢNG TÂM

Q.48, Q.72; Thành duy thức luận liễu nghĩa
đăng Q.7 phần cuối]. (xt. Tam Thô Trọng,
Tam Chướng).
BÌ XÁC LẬU TỬ THIỀN
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Bì xác lậu
tử, cúng nghĩa với “bì đại” (cái túi da), ví dụ
sự cứng chắc, không vỡ. Trong Thiền tông,
cụm từ Bì xác lậu tử thiền được chuyển
dụng để chỉ thiền cơ nhậm vận tự tại. Cũng
gọi Bì khả lậu tử thiền. Xác, là vỏ trứng, ví
dụ thân xác người ta. Lậu, là sự bài tiết phân
và nước tiểu. Xác lậu tử là chỉ thân xác con
người. Cũng gọi khả lậu tử.
Bích nham lục tắc 98 (Đại 48, 222
thượng) nói: “Nếu muốn nhậm vận tự tại,
chỉ tham Bì xác lậu tử thiền, dẫu có bị xô
xuống từ trên núi cao cũng không vỡ, không
nát”. (xt. Khả Lậu Tử).
BÌ Y
Áo da. Tức áo may bằng da hươu nai.
Cũng gọi lộc bì y (áo da nai). Là sự tích
của Thái tử Tất đạt đa, khi vào núi, mặc
áo da nai. Cứ theo kinh Thái tử thụy ứng
bản khởi quyển thượng chép, thì khi Thái
tử Tất đạt đa vào núi tu đạo, gặp hai người
thợ săn, bèn tự nghĩ: “Mình đã xuất gia,
thì không nên mang áo sang trọng như
người phàm phu, vì như thế là còn ham
muốn”. Nghĩ thế, Thái tử liền cởi áo quý
báu của mình để đổi lấy chiếc áo da nai
của người thợ săn, mặc vào rồi đi. [X.kinh
Dị xuấtbồ tát bản khởi; Ma ha chỉ quán
Q.4].
BÍ ÁO
Tức pháp môn bí mật sâu kín, nói chung
về Mật giáo. [X. kinh Đại bảo tích Q.61;
luận Biện hiển mật nhị giáo Q.thượng].
BÍ ẤN
.....
Ấn bí mật. Chỉ những ấn khế. Ấn khế

là bản thệ nội chứng của chư Phật, Bồ tát,
bao hàm ý nghĩa rất bí mật sâu xa, nên gọi
là bí ấn.
BÍ BẢO
.... .
Của báu bí mật. Trong tâm người tu hành
Mật giáo có đầy đủ công đức của bí tạng
Phật đức mạn đồ la, cũng giống như của
báu bí mật trong kho quan phủ, cho nên
gọi là Bí bảo.
BÍ KINH
.....
Kinh điển bí mật. Nói theo nghĩa rộng,
chỉ chung cho các kinh điển Mật giáo. Nói
theo nghĩa hẹp, thì đặc biệt chỉ ba bộ kinh
bí mật hoặc năm bộ kinh bí mật, là những
bộ kinh mà ý nghĩa cực kỳ sâu kín trong
các kinh điển Mật giáo.
Ba bộ kinh bí mật, tưc là kinh Đại nhật
(7 quyển), kinh Kim cương đính đại giáo
vương (3 quyển), kinh Tô tất địa (3 quyển).
Còn năm bộ kinh bí mật là ba bộ kinh vừa
kể ở trên cộng thêm kinh Yếu lược niệm
tụng (1quyển) và kinh Du kì (2 quyển). Có
thuyết cho rằng kinh Yếu lược niệm tụng
tức là bản dịch khác của kinh Đại nhật quyển
7, vốn đã nằm trong kinh Đại nhật rồi, nên
phải thay thế bằng kinh Lược xuất niệm
tụng (4 quyển).
BÍ MẬT
.... .
Phạm:guhya, Pàli: guyha. Những điều
sâu xa ẩn kín mà người ta không thể hiểu
biết một cách dễ dàng. Chẳng hạn như sức
thần thông của đức Như lai, hoặc như ý kín
đáo của Ngài chưa từng nói ra. Nhiếp đại
BÍ MẬT

thừa luận bản quyển trung nói, ý của Như
lai gồm có bốn thứ bí mật (cũng gọi là Tứ bí
mật, Tứ chủng hợp nghĩa, Tứ tiết,Tứ y):
1. Khiến vào bí mật, vì dẫn dắt chúng
sinh đi vào trí chân thực, nên trước hết tùy
theo cách suy tưởng của thế tục mà giảng
nói.
2. Tướng bí mật, vì chỉ bày hết thảy pháp
không có tự tính, chẳng sinh chẳng diệt,
nên nói ba tính Biến kế sở chấp v.v...
3. Đối trị bí mật, vì đối trị nhiều thứ lỗi
lầm mà nói nhiều thứ pháp.
4. Chuyển biến bí mật, ý nghĩa bên trong
và sự trình bày bằng ngôn ngữ, văn tự bên
ngoài hoàn toàn khác nhau; ý nghĩa chân
thực ẩn chứa ở bên trong, không thể diễn
tả bằng lời nói.
Ngoài ra, Phật giáo còn được chia thành
giáo hiển lộ (Hiển giáo) và giáo bi mật (Mật
giáo). Còn ngài Trí khải đời Tùy thì chủ trương
rằng, khi đức Phật nói pháp, tuy cũng nghe
giáo pháp của Phật, nhưng người nghe thì
mỗi người hiểu mỗi khác, không ai giống ai,
cho nên gọi là bí mật (giáo bí mật trong bốn
giáo hóa nghi). [X. kinh Pháp hoa Q.5 phẩm
Như lai thọ lượng; luận Đại trí độ Q.4, Q.65;
Nhiếp đại thừa luận thích (bản dịch đời Lương)
Q.15; Hoa nghiêm kim sư tử chương; Pháp
hoa huyền nghĩa thích tiêm Q.2].
BÍ MẬT ẨN HIỂN CÂU THÀNH MÔN
Một trong Thập huyền môn (mười cửa
sâu kín) của tông Hoa nghiêm, môn này
nói về “duyên”. Hết thảy mọi hiện tượng
đều có đủ quan hệ biểu lí, mặt ẩn là lí (bên
trong), mặt hiển là biểu (bên ngoài), biểu lí
cùng chung một thể, cho nên ẩn không lìa
hiển, hiển chẳng lìa ẩn, ẩn và hiển đồng
thời, như mảnh trăng thu giữa bầu trời, tối
sáng cùng lúc. Mảnh trăng một nửa sáng,
một nửa tối. Nửa sáng ví dụ cho hiển, nửa

tối ví dụ cho ẩn, bầu trời mùa thu thì ví dụ
biển tính (tính hải); hai phần sáng tối cùng
lúc của mặt trăng thí dụ các duyên khởi.
Biển tính duyên khởi có thể khiến tất cả
mọi pháp đều dung thông, cho nên ẩn và
hiển đồng thời thành tựu mà không chướng
ngại nhau.
Vả lại, sự ẩn hiện vô ngại này chứa kín
thu kín, sâu xa mầu nhiệm. Cái hay chứa
kín (năng bí) là hiển, cái bị thu kín (sở bí) là
ẩn, ẩn và hiển cùng là bí mật của nhau,
không cái nào trước, cái nào sau, vì thế môn
này được gọi là môn Bí mật ẩn hiển câu
thành. Hãy lấy sư tử bằng vàng làm ví dụ:
khi nhìn sư tử chỉ là sư tử, chứ không là
vàng, thì vàng ẩn, sư tử hiển; nếu nhìn vàng
chỉ là vàng, chứ không là sư tử, thì vàng là
ẩn, sư tử là hiển. Nếu cùng lúc nhìn cả hai
chỗ, thì đều ẩn đều hiển. Lại nếu lấy một
người làm ví dụ, thì đối với cha mẹ xưng là
con, đối với em xưng là anh, đối với vợ
xưng là chồng. Như vậy, đối với cha mẹ
xưng con là hiển, còn những tiếng “chồng”,
“anh” là ẩn; đối với vợ, xưng chồng là hiển,
những từ “con”, “anh” là ẩn. Trong một
người mà đồng thời có thể là con, anh,
chồng, tức là nghĩa ẩn hiển đều thành tựu
cùng một lúc.
Mục đích của môn Bí mật ẩn hiển câu
thành này là nhằm giải tan mối ngờ vực
của chúng sinh cho rằng, tại sao đức Phật
dùng một tiếng nói pháp mà người nghe lại
mỗi người được lợi ích khác nhau? [X. các
phẩm Dạ ma, Nhập pháp giới, Hiền thủ
trong kinh Hoa nghiêm (bản 80 quyển);
Hoa nghiêm kinh thám huyền kí Q.1; Hoa
nghiêm ngũ giáo chương Q.trung; Hoa
nghiêm kinh Tùy sớ diễn nghĩa sao Q.10].
(xt. Thập Huyền Môn).
BÍ MẬT BÁT ẤN
...........
Tám ấn bi mật. Là tám thứ ấn ngôn nói
trong phẩm Bí mật bát ấn của kinh Đại

BÍ MẬT ẨN HIỂN CÂU THÀNH MÔN

nhật. Tám ấn này là ấn minh của tám vị
tôn trong viện Bát diệp, là ấn Quán đính bí
mật của Đại nhật Như lai, biểu trưng đức
bốn trí bốn hạnh của Đại nhật Như lai. Bởi
thế, trong các kinh và nghi quĩ đều cấm
ngặt việc trao truyền tám ấn bí mật này
cho những người mới phát tâm tu hành.
1. Ấn Thế tôn đại uy đức sinh. Ân này
do uy đức lớn của Đại nhật Như lai sinh ra
(thế lực của tâm bồ đề trong sạch), nên gọi
Đại uy đức sinh. Ân này cũng là ấn của
Bảo chàng Như lai ở phương đông. Phương
đông chủ về đức của tâm bồ đề trong sạch,
vì thế gọi là đại uy đức sinh. Tướng ấn này
là hai tay chắp lại, lòng bàn tay để rỗng, hai
ngón út, hai ngón trỏ mở thẳng đứng. Ân
ngôn là Nam ma tam mạn đa bột đà nẫm
(namahê samanta buddhànàm: kính lạy
khắp cả chư Phật) Ram lạc (raư rahê: từ
tâm Bồ đề sinh ra muôn đức) sa ha (svàhà:
thành tựu).
2. Ấn Thế tôn kim cương bất hoại. Trí
của đức Đại nhật Như lai bền chắc không
hoại, ví như kim cương, nên gọi là kim
cương bất hoại. Ấn này cũng là ấn của đức
Bảo sinh Như lai ở phương nam. Phương
nam là địa vị đạt đến kim cương chân thực,
bởi thế gọi là kim cương bất hoại.
3. Ấn liên hoa tạng. Cũng gọi Như lai
tạng ấn, là ấn của đức A di đà Như lai ở
phương tây. Phật A di đà là chủ của Liên
hoa bộ, nên gọi là liên hoa tạng. Tạng có
nghĩa chứa Đại bi mạn đồ la. Tướng ấn là
ấn tám cánh hoa sen. Ân ngôn là: Nam ma
tam mạn đa bột đà nẫm sam sách (chân lí)
sa ha.
4. Ân Như lai vạn đức trang nghiêm.
Cũng gọi ấn nội ngoại trang nghiêm. Các
đức trong ngoài của Như lai đều đầy đủ,
cho nên gọi là vạn Đức trang nghiêm. Ân

này cũng là ấn của đức Thiên cổ lôi âm
Như lai ở phương bắc. Đức của đấng Như
lai này là chủ về việc hoàn thành trọn đủ
sự nghiệp lợi mình lợi người, nên cũng gọi
nội tạng trang nghiêm. Tướng ấn này là
chắp hai tay thành hình hoa sen, hoặc chắp
hai tay để lòng bàn tay rỗng, hai ngón út co
vào trong bàn tay. Ân ngôn là: Nam ma
tam mạn đa bột đà nẫm hàm hạc (haô
hahê: nhân duyên sinh) sa ha.
5. Ấn Như lai nhất thiết chi phần sinh.
cũng gọi ấn tòng Phật chi phần sinh. Cũng
là ấn của bồ tát Phổ hiền phương đông.
Chi phần sinh, ý nói từ các bộ phận thân
thể của đức Phật mà sinh ra, tức chỉ cho bồ
tát Phổ hiền. Phổ hiền chủ về đức của tâm
bồ đề, là con trưởng của các đức Như lai, vì
thế gọi là Chi phần sinh. Tướng ấn là hai
tay chắp lại thành hình hoa sen, hai ngón
cái duỗi ra dựng thẳng, đầu ngón tay hơi co
lại, giống như ấn Nhập Phật tam muội da.
Ân ngôn là: Nam ma tam mạn đa bột đà
nẫm ám á (aô ahê) sa ha.
6. Ân Thế tôn đà la ni. Cũng là ấn của
bồ tát Quán tự tại ở phương đông bắc. Vị
tôn này là chủ của Pháp bộ, nên gọi là Đà
la ni. Đà la ni nghĩa là tổng trì (tóm giữ tất
cả), đó là thể tính của pháp môn. Tướng
ấn dùng ấn Chi phần sinh, co hai ngón
giữa, hoặc co vào trong lòng bàn tay, đâu
lưng vào nhau, hoặc làm như hình cái móc
câu đối nhau. Ân ngôn: Nam ma tam mạn
đa bột đà nẫm bột đà đà la ni (buddhà
dhàraịi: Phật tổng trì) sa một lật để mạt la
đà na yết li (smfiti vala dhanakari: sức
niệm làm lợi ich) đà la dã tát vam (dharaya
satvaô: nắm giữ hữu hình) bạc già phạ để
a ca la phạ để (dhagavati akàravati: đức
thế tôn đủ các hình tướng) tam ma duệ
(samaye: lời thề gốc) sa ha.
7. Ấn Như lai pháp trụ. Cũng là ấn của
bồ tát Văn thù sư lợi ở phương tây nam.
Văn thù là chủ về cửa trí tuệ, có đức ở lâu

nơi tất cả pháp môn, nên gọi là pháp trụ.
Về tướng ấn, cứ theo Đại nhật kinh sớ, là
chắp hai tay để lòng bàn tay rỗng, hai ngón
BÍ MẬT BÁT ẤN

út, hai ngón cái bấm vào nhau để trong
lòng bàn tay, hai ngón giữa dựng đứng, đầu
ngón vô danh và ngón trỏ sáp vào nhau.
Nhưng trong các kinh và nghi quĩ còn có
các thuyết khác. Ân ngôn: Nam ma tam
mạn đa bột đà nẫm a(à) phệ na vĩ nê (Veda
vide: đã đủ hết thảy trí và ban lợi ích cho
người khác) sa ha.
8. Ân Thế tôn tấn tật trì. Cũng là l2 ấn
của bồ tát Di lặc ở phương tây bắc. Tấn tật
trì, biểu thị sức thần thông bí mật của đức
Như lai gia trì một cách nhanh chóng.
Tướng ấn là dùng hai tay chắp lại, trước
dùng bàn tay phải đặt lên rồi xoay nó sang
bên trái. Khi đó bàn tay trái úp lên bàn tay
phải, rồi lại chuyển nó sang bên phải. Lúc
đó bàn tay phải lại úp lên bàn tay trái. Ân
ngôn là: Nam ma tam mạn đa bột đà nẫm
ma ha du già du nghĩ ninh (mahà yoga
yogini: đại du già du già) du nghệ sân phạ lí
(yoge wvari: tự tại du già) khiếm nhã lị kế
(khaô jari ke: không sinh tác) sa ha [X.
kinh Đại nhật Q.5; Đại nhật kinh sớ Q.17;
Thai tạng thứ đệ yếu tập kí; Đại nhật kinh
sớ diễn áo sao Q.55].
BÍ MẬT BẤT PHIÊN
...........
Vì bí mật nên không phiên. Đây là một
trong năm trường hợp không nên phiên
dịch khi dịch kinh điển. Nguyên tắc này do
ngài Huyền trang đặt ra. Khi dịch kinh chữ
Phạm ra chữ Hán, có năm trường hợp chỉ
nên phiên âm chứ không nên dịch nghĩa,
như Đà la ni chẳng hạn, thuộc loại bí mật
bất phiên. Những đà la ni trong kinh là lời
nói bí mật của Phật, nhiệm mầu sâu kín,
không thể nghĩ bàn, cho nên không phiên.
(xt. Ngũ Chủng Bất Phiên).
BÍ MẬT CHÚ
........

Tức gọi chung tất cả chân ngôn đà la
ni. Đà la ni là văn chú bí mật, cho nên
cũng gọi bí mật chú. (xt. Chân Ngôn).
BÍ MẬT CHỦ
........
Gọi đủ là Kim cương thủ bí mật chủ.
Tức là Kim cương tát đỏa. Trong các kinh,
danh từ kim cương thủ và bí mật chủ được
nêu chung. Kim cương tát đỏa được gọi là
bí mật chủ, có hai nghĩa: nếu theo sự giải
thích nông cạn và vắn tắt, thì bí mật chủ là
tên khác của vua Dạ xoa, thân, miệng, ý
của Dạ xao mau lẹ bí ẩn, khó lường biết
được. Kim cương tát đỏa hiện thân làm vua
Dạ xoa, tay cầm chày kim cương, thường
làm người hầu và bảo vệ chư Phật, cho nên
gọi là kim cương thủ bí mật chủ. Còn nếu
theo sự giải thích sâu xa bí mật, thì Dạ xoa
tức là hiện thân mật, khẩu mật, ý mật của
Như lai, chỉ có Phật với Phật mới có thể
biết rõ được, mà Kim cương tát đỏa nắm
giữ bí mật của chư Phật, vì thế gọi là Bí mật
chủ. [X. Đại nhật kinh sớ Q.1].
BÍ MẬT CHỦ TAM MUỘI
..............
Là tam muội (chính định) của Kim cương
bộ trong Mật giáo. Đại nhật kinh sớ quyển
6 (Đại 39, 654 trung), nói: “Đối với Tuệ ấn
kim cương, một lòng không rối loạn, gọi là
Bí mật chủ tam muội”.
BÍ MẬT DU GIÀ
Du già, hàm ý tương ứng (ưng nhau).
Phép chân ngôn lấy ba mật (thân mật, khẩu
mật, ý mật) ứng nhau làm chủ yếu. Khi ba
mật ứng nhau thì có thể thành tựu quả vị
mình mong muốn, cho nên phép chân
ngôn được gọi là Du già. Tuy nhiên, danh
từ Du già được dùng chung cho cả Mật giáo
và Hiển giáo, bởi thế mới đặc biệt gọi Du
già của Mật giáo là Bí mật du già.
BÍ MẬT BẤT PHIÊN

BÍ MẬT DU GIÀ ĐÀN
Là đàn tràng của hành giả Mật giáo tu
phép Du già bí mật, tức là mạn đồ la của
hai bộ Kim cương và Thai tạng. (xt. Kim
Cương Giới Mạn Đồ La, Thai Tạng Giới
Mạn Đồ La).
BÍ MẬT ĐẠO THỨ ĐÊ LUẬN
Cũng gọi Thắng giả phổ biến kim cương
trì đạo thứ đệ, Nhất thiết bí mật tinh yếu
khai hiển. Tác phẩm của ngài Tông khách
ba (Tạng:Tsoí-khàpa, 1357-1419).
Nội dung bộ luận này mênh mông,
những bản tóm lược và các sách nhập môn
rất nhiều, là sách chủ yếu cơ bản của Mật
giáo Tây tạng và Mông cổ. Bộ luận này
chia Phật giáo Đại thừa làm Ba la mật đa
thừa và Mật chú thừa. Mật chú thừa lại
được chia làm bốn phần: Tác (Phạm:kriyà),
Hạnh (Phạm:caryà), Du già (Phạm:yoga),
Vô thượng du già (Phạm: anuttarayoga),
hai phần sau đặc biệt được coi là trọng yếu
hơn. Du già tức là nói rõ năm thứ hiện
chứng bồ đề và phép quán năm tướng thành
thân. Toàn bộ sách tuy có phân biệt thuyết
minh ba hệ thống Tiểu thừa, Đại thừa, Mật
giáo, nhưng đặc biệt chú trọng về Mật giáo
hơn.
BÍ MẬT HIÊU
........
Là tên khác của Đà la ni. Đà la ni là
chân ngôn bí mật, cho nên gọi là bí mật
hiệu. [X. Đại nhật kinh sớ Q.1]. (xt. Chân
Ngôn).
BÍ MẬT MẠN ĐỒ KIM CƯƠNG TÂM ĐIÊN
Là nơi ở của đức Đại nhật Như lai, vị
giáo chủ của Mật giáo. Đại nhật kinh khai
đề (Đại 58, 3 thượng), nói: “Đến như bi
mật mạn đồ kim cương tâm điện, thì là nơi
ở của Tự tính pháp thân của đức Tì lô giá
na, bậc cùng tột rốt ráo Tâm vương Như

lai”.
BÍ MẬT MẠN ĐỒ LA
I. Bí mật mạn đồ la. Cũng gọi Bí mật
đàn. Gọi chung tất cả mạn đồ la của Mật
giáo. Bởi vì, trong Mật giáo, mạn đồ la được
dùng để hiển bày tất cả các phép bí mật.
Cứ theo đó, trong các phép tu Mật giáo, tùy
nhu cầu, kiến lập đàn tràng mà tu hình
tam muội da của chư tôn, những đàn tràng
được kiến lập như vậy, đều có thể gọi là Bí
mật mạn đồ la. Lại trong các loại bí mật
đàn, đàn tu phép Hộ ma gọi là Hộ ma đàn,
đàn làm lễ quán đính gọi là Quán đính
đàn, đàn bố trí mạn đồ la gọi là Mạn đồ la
đàn.
II. Bí mật mạn đồ la. Chỉ cho mạn đồ
la hiện ra ở trong thiền định của vị A xà lê
đã chứng được Du già tất địa nhờ công hạnh
sâu dày, tức là tam muội da thứ năm trong
năm thứ tam muội da.
Trong Mật giáo, với hạng người có căn
cơ đặc biệt vượt trội, khi trao cho đàn Quán
đính bí mật, thì không cần phải làm những
việc cụ thể, như chọn đất, làm đàn v.v...
mà là do vị Du già a xa lê ở trong thiền
định hiện ra đàn bí mật, chẳng hạn như
dùng đàn Tâm quán đính, Bí mật quán đính
v.v.., cũng như Chi phần sinh mạn đồ la
nói trong kinh Đại nhật và Thai tạng đô
hội cùng mạn đồ la của Biệt đàn nói trong
phẩm Bí mật mạn đồ la đều thuộc dạng
này. [X. Đại nhật kinh sớ Q.14; Thai tạng
giới mạn đồ la sao Q.thượng].
BÍ MẬT NHẤT THỪA
...........
Chỉ cho Mật giáo. Các tông Thiên thai,
BÍ MẬT NHẤT THỪA

Hoa nghiêm được gọi là “Hiển giáo nhất
thừa”, để đối lại, Mật giáo được gọi là Bí
mật nhất thừa.
BÍ MẬT PHÁP GIỚI TÂM ĐIÊN
Là cung Kim cương pháp giới và điện
Tâm quang minh gọi chung lại. Cung Kim
cương pháp giới là hội tòa tuyên thuyết kinh
Đại nhật, điện Tâm quang minh là hội
trường tuyên thuyết kinh Kim cương đính.
Hợp chung cả hai lại, là chỉ cho điện Tâm
quang minh trong cung Pháp giới. Hội
trường này thật chẳng phải là nơi mà hạng
phàm phu, nhị thừa hoặc hàng Thập địa
Đẳng giác của Hiển giáo có thể nghe thấy
hiểu biết được, vì thế gọi là Bí mật pháp
giới tâm điện.
BÍ MẬT PHẬT THỪA THẬP TRỤ TÂM
Trong mười trụ tâm do tông Chân ngôn
nói, không lập ra pháp hơn kém sâu nông,
vì chân ngôn là nghĩa thực, nên các loài
người, trời, quỉ, súc v.v... tất thảy đều là pháp
thân bình đẳng. Đây có hai nghĩa:
1. Mười trụ tâm chủng tính mạn đồ la,
biểu thị tính của chúng sinh vốn bình đẳng
và đều là pháp thân.
2. Mười trụ tâm của muôn đức phổ
môn, hiển bày muôn đức phổ môn mà đức
Đại nhật Như lai đã chứng được.
BÍ MẬT QUÁN ĐÍNH
Rưới đầu bí mật. Gồm hai nghĩa:
1. Nói theo nghĩa rộng: Bí mật quán đính
gọi chung lễ quán đính (lấy nước rưới lên
đầu) do Mật giáo cử hành. Quán đính
nguyên là nghi thức được cử hành ở Ấn độ
vào dịp vua lên ngôi hoặc lập Thái tử. Cũng
như trong Phật giáo Đại thừa, Bồ tát tiến
vào hạnh vị cuối cùng, chư Phật dùng nước
trí rưới lên chỏm đầu, chứng minh vị Bồ
tát đó kế thừa ngôi vị Pháp vương. Về sau,
ý nghĩa này trở thành phép làm trọng yếu

của Mật giáo, dùng nước tượng trưng năm
trí của Như lai rưới lên chỏm đầu của vị đệ
tử, biểu thị sự truyền thừa ngôi vị Phật.
2. Nói theo nghĩa hẹp: Bí mật quán đính
chuyên được dùng để gọi Tam muội da thứ
năm trong năm loại Tam muội da, là quán
đính bí mật sau khi nhận ngôi vị a xà lê
truyền pháp. Quán đính này là quán đính
của vị a xà lê kiến đế (đã thấy rõ chân lí) và
là quán đính bí mật nhất. [X. kinh Đại nhật
Q.1; Đại nhật kinh sớ diễn áo sao Q.52].
(xt. Quán Đính).
BÍ MẬT SƯƠNG
........
Cái rương (hòm) bí mật. Gọi đủ là Bí
mật đạo cụ sương. Là cái rương đựng những
đạo cụ bí mật, như chày kim cương, gậy,
mũ báu, vòng đeo tay, lược vàng, phất trần,
quạt và đồ đựng hương bột v.v... của vị Đại
a xà lê dùng khi làm lễ quán đính trong
Mật giáo. [X. Mật giáo pháp cụ tiện lãm].
BÍ MẬT TAM MUỘI KINH
..............
Kinh, gồm 4 quyển. Gọi đủ là Bí mật
tam muội đại giáo vương kinh. Ngài Thí hộ
đời Tống dịch. Thu vào Đại chính tạng tập
18. Nội dung ghi chép các phép bí mật của
Kim cương thủ bồ tát, Kim cương giới đại
mạn noa la, Kim cương hàng tam thế mạn
noa la, cho đến trời Ba mươi ba hiện tập
hội đại mạn noa la v.v...
BÍ MẬT TẠNG
.... ... .
Pháp tạng (kho pháp) rất sâu xa bí ẩn,
duy có Phật với Phật mới biết rõ được, chứ
chẳng phải pháp môn phổ thông mà mọi
người đều hiểu biết. Lại vì là pháp kín nhiệm
BÍ MẬT PHÁP GIỚI TÂM ĐIÊN

được đức Như lai đặc biệt hộ niệm, nếu
không phải người có căn khí, thì giữ kín
không nói ra, cho nên gọi là Bí mật tạng.
Bởi vậy, Bí mật tạng là tên chung của các
kinh hiển bày nghĩa rất sâu, bí ẩn. Trong
Hiển giáo, kinh Niết bàn quyển 2 (bản Nam
và bản Bắc) lấy pháp thân, bát nhã, giải
thoát là chẳng một chẳng khác làm Bí mật
tạng.
Nhưng, theo ý của Mật giáo, thì tất cả
giáo pháp do hóa thân đức Thích ca nói là
Hiển giáo, còn riêng giáo pháp do pháp thân
đức Đại nhật nói mới là Bí mật tạng, cũng
là tên gọi chung Chân ngôn nhất thừa.
Không chỉ là pháp môn sâu kín, mà còn là
pháp nội chứng cực kỳ bí mật của Như lai,
vì thế, đối với ngưới chưa quán đính, quyết
không tuyên nói chỉ bày. Cũng giống như
Thanh văn thừa, đối với người chưa thụ
giới, không thể nói giới kinh cho họ nghe,
bởi vậy, gọi giới kinh là Bí mật tạng. [X. Đại
nhật kinh sớ Q.3].
BÍ MẬT TẬP HỘI
...........
Phạm: Guhyasamàja-tantra, hoặc
Tathàgat-aguhyaka. Cũng gọi Bí mật tập
hội quĩ, Như lai bí mật. Bộ sách này được
biên soạn trong hai giai đoạn: giai đoạn đầu
biên soạnPùrvàrdha 18 chương; giai đoạn
sau biên soạn Paràdha khoảng 15 chương.
Nguyên bản được thành lập vào thế kỉ thứ
III, nhưng từ thế kỉ thứ III trở về sau thì bộ
sách mới được hoàn thành đầy đủ.
Nội dung bộ sách, trước hết, trình bày
về vị giáo chủ nói kinh là đức Đại tì lô giá
na Như lai ở nơi cảnh giới trong sạch. Khi
đức A súc Như lai cùng ở một chỗ với đức
Đại tì lô giá na gia trì Đại tam muội da, thì
mạn đồ la của chư Phật lần lượt từ trong
đức Đại tì lô giá na Như lai hiện ra. Kế

đến, bàn về ý nghĩa tâm bồ đề của chư Phật.
Đứng về phương diện thực tiễn mà nói, thì
tuy đức Đại tì lô giá na Như lai là vị chủ
biểu hiện thân, ngữ, ý của tất cả các đức
Như lai, nhưng tâm bồ đề của chư Phật
cũng phải có đầy đủ tính chất nội tại thuộc
nguyên lí thực tiễn của Bồ tát, cho nên nói
tâm bồ đề cần phải được thấu qua thân,
ngữ mới thể hiện đầy đủ. Những điều này
đều do đức Đại tì lô giá na Như lai tóm thu
hết. Sau cùng, nói rõ hành giả muốn đạt
đến cảnh giới trên đây, thì phải nhờ vào
các loại Du già hành, đặc biệt là Cáp đạt du
già có đầy đủ nghệ thuật khéo léo, trong
đó, lấy đức Đại tì lô giá na của Đại tam
muội da mạn đồ la làm đối tượng quán
tưởng, để đạt tới Du già nhỏ nhiệm ở giai
đoạn tột cùng hoặc quán tưởng cao nhất.
Sách này hiện còn nguyên bản tiếng
Phạm, bản dịch Tây tạng và bản Hán dịch
(ngài Thí hộ dịch: Phật thuyết nhất thiết
Như lai kim cương tam nghiệp tối thượng
bí mật đại giáo vương kinh, 7 quyển, thu
vào Đại chính tạng tập 18). Sách chú thích
bản tiếng Phạm và tiếng Tây tạng rất nhiều.
Đây là bộ sách Mật giáo trước đây được
truyền bá rộng rãi tại các nước Phật giáo.
BÍ MẬT THỪA
........
Chỉ cho chân ngôn Mật giáo. Gọi tắt:
Mật thừa. Giáo thuyết chân ngôn pháp môn
tam mật (thân mật, ngữ mật, ý mật) là thừa
giáo rất sâu xa kín nhiệm, nên gọi là Bí mật
thừa. Đại nhật kinh sớ quyển 9 (Đại 39,
671 trung) chép: “Nói cách vắn tắt thì pháp
có bốn thứ, nghĩa là ba thừa (Thanh văn,
Duyên giác, Bồ tát) và Bí mật thừa” (xt. Mật
Tông).
BÍ MẬT TÔNG
.... ....
Tên khác của Mật giáo, hoặc chỉ cho
tông chỉ của Mật giáo. [X.Đại nhật kinh sớ
Q.2]. (xt. Mật Tông).

BÍ MẬT TÔNG

BÍ MẬT TRANG NGHIÊM TÂM
Hành giả của tông Chân ngôn tu quán
mầu nhiệm ba mật năm tướng, dùng thể bí
mật của pháp giới làm đẹp thân mình để
mở bày trụ tâm cuối cùng của trí chân thực.
Đó là trụ tâm thứ 10 trong 10 trụ tâm, tức
là trụ tâm của Chân ngôn nhất thừa. Đây
là trụ tâm của người tu hành chân ngôn
khi ở địa vị đầu tiên của Bồ tát.
Ngài Không hải, vị tăng người Nhật cho
rằng, trong 10 trụ tâm, 9 trụ tâm trước đều
thuộc Hiển giáo, chỉ có trụ tâm thứ 10 là bí
mật. Chín trụ tâm trước đều là nhân, riêng
trụ tâm thứ 10 là quả rất mực sâu xa mầu
nhiệm. Vả lại, trụ tâm này vượt khỏi vọng
chấp cực nhỏ nhiệm trong ba kiếp, đoạn
trừ được vô minh, được hết thảy pháp tự
tính bình đẳng vô úy trong 6 vô úy, xa lìa
tất cả ách nạn trói buộc, từ đó mở ra tâm
bồ đề trong sạch như hư không, tiến vào
địa vị Sơ địa. (xt. Thập Trụ Tâm).
BÍ MẬT VƯƠNG TAM MUỘI
Là một trong năm tên của kinh Viên
giác. Pháp tu hành nói trong kinh Viên giác
rất sâu xa kín nhiệm, thu tóm muôn hạnh,
là pháp sâu kín nhất trong các pháp sâu
kín, cho nên gọi là Bí mật vương. Đứng về
phương diện pháp tu mà gọi là Tam muội.
BÍ PHÁP
.....
Phép kín đáo. Trong Mật giáo, cử hành
pháp Hộ ma, xướng tụng chân ngôn của
chư tôn v.v..., vì không hiển bày cho người
ta biết rõ được, nên gọi là Bí pháp. Đồng
nghĩa với Tu pháp, Ý pháp. Nói theo nghĩa
hẹp, bí pháp là pháp bí mật của người thầy
không thể truyền trao một cách dễ dãi.
Thông thường phép tu có thể được chia
làm ba thứ là Đại pháp, Bí pháp và Phổ
thông pháp. Bí pháp là phép thứ hai trong

ba pháp trên.
Tại Nhật bản, phép tu bí mật này, cũng
tùy dòng phái khác nhau mà có chỗ bất
đồng: như có phái truyền trao pháp Tô tất
địa, Pháp năm bí mật v.v…...; cũng có phái
sau khi nhận quán đính rồi mới truyền trao
bí pháp. (xt. Tu Pháp).
BÍ PHẬT
Phật kín. Tức là tượng Phật không bày
công khai. Thông thường, tượng Phật được
đặt trong cỗ khám thờ hoặc trong cung kín,
cách thờ phụng này là chịu ảnh hưởng của
Mật giáo mà Phật giáo Nhật bản đặc biệt
xem trọng. Chẳng hạn như Bản tôn của
Mộng điện Nhật bản, mãi đến thời Minh
trị mới chấm dứt. Bản tôn được bọc rất kín
bằng nhiều lớp lụa, sắc thái chế tác từ thời
đó, đến nay vẫn còn. Thông thường, trong
các chùa viện Mật giáo, có rất nhiều tượng
Phật được bọc kín.
BÍ SỰ
.....
Việc kín. Tức việc bí mật mà thầy trò
truyền miệng cho nhau. Cũng gọi Bí truyền,
Bí thuyết. Từ này chủ yếu dùng về sự tướng
trong Mật giáo. Toàn bộ “Nghệ tôn pháp,
” có đặt bí sự, các bộ phận của “Nghệ
tôn pháp” như chủng tử, tam hình, tôn
hình, ấn tướng, chân ngôn, quán hạnh...
cũng có đặt bí sự.
BÍ TẠNG
... ..
Kho kín đáo. Giấu kín không truyền cho
người, gọi là bí; chứa đựng ở bên trong, gọi
là tạng. Bí tạng có nghĩa là pháp mầu nhiệm
của chư Phật, được chư Phật khéo giữ gìn,
không tuyên nói một cách cẩu thả bừa bãi.
BÍ MẬT TRANG NGHIÊM TÂM

BÍ TẠNG BẢO THƯỢC
...........
Chìa khóa báu của kho bí mật. Tên sách,
gồm ba quyển. Gọi tắt là Bảo thược, Lược
luận. Tác phẩm của ngài Không hải người
Nhật. Thu vào Đại chính tạng tập 77. Là
sách tóm lược của luận Thập trụ tâm
(Quảng luận) 10 quyển do ngài Không hải
vâng mệnh vua mà biên soạn. Nội dung
nói về phán giáo Thập trụ tâm, là một trong
10 quyển (chương) của Quảng luận. Sách
này được lưu hành khá rộng rãi, bản khắc
gỗ rất nhiều, sách chú thích cũng có tới vài
chục bản.
BÍ TẠNG KÍ
.... ... .
Bản sơ lược có một quyển, bản bàn rộng
có 2 quyển. Thu vào Đại chính tạng tập
86. Tương truyền là tập bút kí của ngài
Không hải - vị tăng người Nhật - ghi chép
những lời của sư phụ là A xà lê Huệ quả
truyền miệng, niên đại trứ tác không được
rõ.
Nội dung có liên quan đến khẩu quyết
(sách truyền miệng) của Mật giáo, có khoảng
một trăm điều mục, ghi chép nhiều thứ;
giải nói về sự tướng (hành pháp), giáo tướng
(giáo lí) của Mật giáo.
BÍ YẾU
.....
Là pháp môn thiết yếu không được chỉ
bày cho người một chách cẩu thả bừa bãi.
Đây chỉ cho những pháp gia trì, cầu đảo
của Mật giáo. [X. kinh Pháp hoa phẩm
Phương tiện; kinh Duy ma phẩm Quán
chúng sinh]. (xt. Tu Pháp).
BỊ GIÁP HỘ THÂN ẤN
Ấn mặc áo giáp để giữ mình. Cũng gọi
Bị giáp hộ thân (mặc áo giáp giữ mình),
Giáp trụ ấn, Hộ thân tam muội da. Một

trong 18 khế ấn.
Hành giả Mật giáo bắt ấn này khiến thân
mình mặc áo giáp kim cương để ngăn ngừa
thần tà ma ác xâm hại trong khi tu pháp.
Tướng ấn: Hai tay đan vào nhau để ở bên
trong, hai ngón giữa đứng, hai ngón trỏ co
lại làm hình cái móc đặt trên lưng hai ngón
giữa, hai ngón cái dựng thẳng, dính sát hai
ngón áp út.
Chân ngôn: “Án phạ nhật la nghĩ nễ
bát la nẫm phả đá dã sa bà ha”. Nghĩa là
lửa kim cương ngùn ngụt rực sáng, có khả
năng thiêu rụi bọn quân ma phiền não.
BỊ TIẾP
.....
Cũng gọi Thụ tiếp . Theo giáo
nghĩa của tông Thiên thai, những người tu
hành theo Thông giáo hay Biệt giáo, có căn
tính sắc bén, có tư chất và năng lực ưu việt,
nhờ sự khai thị và chỉ dẫn của đức Phật mà
phát được trí tuệ sẵn có của mình từ quá
khứ đến nay, khiến lĩnh hội được lí Trung
đạo. Đến đây là giai đoạn trực tiếp vào Biệt
giáo hay Viên giáo thù thắng hơn (tức là
giai đoạn Bị tiếp, được tiếp vào).
Bị tiếp được chia làm ba loại :
1. Bị tiếp Thông: Người tu hành theo
Thông giáo, khi đến kiến đạo ngộ lí không
mới biết lí không mà Thông giáo nói, chẳng
phải chỉ là Đản không, mà còn bao hàm cả
Bất đản không của Bất không. Khi đã vượt
qua lí không thì lí Trung đạo hiển bày. Khi
lí Trung đạo độc lập đối với Không, Giả mà
được hiểu là Đãn trung (chỉ là Trung đạo),
thì tức là tiến vào Biệt giáo (Biệt tiếp Thông).
2. Viên tiếp Thông: Nếu Không, Giả
viên dung tương tức thì lí Trung đạo ở đây
được lí giải là Bất đãn trung (không chỉ là
Trung) thì liền tiến vào Viên giáo (Viên
tiếp Thông).
BỊ TIẾP

3. Viên tiếp Biệt: Người tu hành Biệt
giáo từ Sơ địa trở lên, do đã đoạn diệt vô
minh, hiểu rõ lí Trung đạo thì hoàn toàn
nhất trí với cảnh giới giác ngộ của Viên
giáo, cho nên không cần phải tiến vào (Bị
tiếp) nữa. Bồ tát Địa tiền nếu hiểu lí Trung
đạo từ lí Đãn trung tiến vào lí Bất đãn trung,
thì tức là tiến vào Viên giáo.
Sau khi tiến vào (bị tiếp) giai vị Thập
hồi hướng của Biệt giáo, Thập tín của Viên
giáo, vì hành giả chỉ mới biết được lí Trung
đạo, chứ chưa dứt hết vô minh, cho nên
gọi là Tự vị bị tiếp giáo, vì đã ngộ lí Trung
đạo, dứt sạch vô minh, nên gọi là Chân vị
bị tiếp hoặc Thắng tiến tiếp.
[X. Ma ha chỉ quán Q.6 phần dưới; Pháp
hoa kinh huyền nghĩa Q.2 phần dưới; Thiên
thai tứ giáo nghi tập chú Q.hạ].
BỊ VỊ
Bị là bị đơn, miên đơn, hàm ý là tấm
nệm hoặc chiếc chiếu dùng để nằm ngủ
hay ngồi Thiền, bởi thế, trong nhà Tăng
của Thiền tông, mỗi người trong đại chúng
đều có chỗ ngồi riêng gọi là Bị vị.
Ngoài ra, chỗ ngồi lúc thụ trai, thì gọi là
Bát vị. Bát là đồ dùng đựng thức ăn. Lại
nữa, trong các tùng lâm, Bát vị thông
thường có chia Bản thủ (người đứng đầu
trong các phòng tăng), nhưng Bị vị thì
không.
[X. Thiền lâm tượng khí tiên Tọa vị
môn].
BỈ ĐỘ ĐẮC SINH
Được sinh cõi kia. Nghĩa là bỏ thế giới
Sa bà này mà sinh về cõi Phật ở phương
khác và chứng ngộ quả Phật ở cõi ấy. Cũng
gọi tha độ đắc sinh. Tông Tịnh độ dùng
thuyết này (Bỉ độ đắc sinh) để nói rõ nghĩa
sinh về Tịnh độ cực lạc của đức Phật A di
đà ở phương tây để được thành Phật. Trái

lại, người ở ngay thế giới Sa bà này mà thành
Thánh, chứng được quả A la hán, quả Bích
chi phật hoặc quả Phật, thì gọi là Thử độ
nhập Thánh (ở cõi này vào Thánh) hoặc
Thử độ nhập Thánh đắc quả.
BỈ ĐỒNG PHẬN
........
Phạm:tat-sabhàga. Cũng gọi Phi đẳng
phận, Dư hữu phận. Vì căn, cảnh, thức
quan hệ lẫn nhau, mỗi thứ tự tạo lấy nghiệp,
nên gọi là Đồng phận (Phạm: Sabhàga),
cũng gọi Hữu phận, Đẳng phận. Trái lại,
căn, cảnh, thức quan hệ lẫn nhau,mà
không tạo nghiệp riêng, thì gọi là Bỉ đồng
phận. Tức là, tuy mỗi thứ không tạo nghiệp
riêng, nhưng lại là đồng phận với chủng
loại đồng phận có tạo nghiệp, như “tướng”
năng kiến, sở kiến không khác; hơn nữa,
lại là cùng xứ, cùng giới, là nhân đồng loại
và quả đẳng lưu của nhau, cùng thuộc lẫn
nhau, cùng nhau dẫn khởi v.v... cho nên
gọi là Bỉ đồng phận. Trong 18 giới, chỉ có
pháp giới là đồng phận, còn 17 giới kia thì
thông cả hai đồng phận và bỉ đồng phận.
Luận câu xá quyển 2 (Đại 29, 10 trung),
nói: “Nghĩa đồng phận, bỉ đồng phận là
thế nào? Căn, cảnh, thức cùng giao thiệp
với nhau, gọi là phận. Hoặc có người cho
phận là tác dụng riêng, lại cũng có người
cho phận là Sở sinh xúc (va chạm sinh ra
tác dụng), các thứ (căn, cảnh, thức) cùng
có phận này, nên gọi là Đồng phận. Trái
lại, thì gọi là Bỉ đồng phận”. [X. luận Thuận
chính lí Q.6; luận Đại tì bà sa Q.71, Q.72;
luận Du già sư địa Q.56]. (xt. Đồng Phận).
BỈ NGẠN
.....
I. Bỉ ngạn. Bờ kia. Phạm,Pàli: pàra.
Đối lại với “Thử ngạn,.....” (bờ này). Cõi
mê là bờ bên này, gọi Thử ngạn; cõi ngộ là
BỊ VỊ

bờ bên kia, gọi Bỉ ngạn. Tức lấy nghiệp và
phiền não làm giữa dòng, cảnh giới sống
chết là bờ bên này, cảnh giới Niết bàn là bờ
bên kia. [X. Thích thiền ba la mật thứ đệ
pháp môn Q.1 phần trên].
II. Bỉ ngạn. Phạm:pàramità. Dịch âm:
Ba la mật đa. Nói đủ là Đáo bỉ ngạn (đến
bờ kia). Nghĩa là từ cõi mê ở bờ bên này mà
đến cõi ngộ ở bờ bên kia. (xt. Ba La Mật).
III. Bỉ ngạn. Tiếng dùng của Phật giáo
Nhật bản. Là gọi tắt của “Bỉ ngạn hội”. (xt.
Bỉ Ngạn Hội) .
BỈ NGẠN HỘI
........
Hội bờ kia. Tiếng dùng của Phật giáo
Nhật bản. Gọi tắt là Bỉ ngạn. Lấy ngày xuân
phân và thu phân làm chuẩn, rồi trước và
sau hai ngày đó đều cộng thêm ba ngày, thì
thành bảy ngày. Pháp hội được cử hành
trong khoảng bảy ngày này, gọi là Bỉ ngạn
hội. Chính ngày xuân phân, thu phân thì
đặc biệt gọi là ngày giữa bờ kia. Bờ kia là
cõi Niết bàn, tức ý là từ bờ mê hoặc bên
này mà đến bờ giác ngộ bên kia. Bờ kia,
Phạm:Pàramità, dịch âm Ba la mật đa,
nghĩa là đến bờ kia.
Thông thường, trong khoảng thời gian
này, tín đồ đến các chùa viện lễ bái, hoặc
đi viếng mộ; chư tăng thì tụng kinh, cử hành
pháp hội hoặc làm các Phật sự v.v... đều
gọi là Bỉ ngạn hội. Loại hội này chỉ có ở
Nhật bản, chứ Ấn độ và Trung quốc không
có.
BÍCH CHI PHẬT
Phạm: Pratyeka-buddha. Dịch ý là
Duyên giác, Độc giác. Cũng gọi Bối chi ca,
Bích chi. Là một trong hai thừa, một trong
ba thừa. Chỉ cho bậc Thánh không có thầy
mà tự giác tự ngộ. Cứ theo luận Đại trí độ
quyển 18 và Đại thừa nghĩa chương quyển

17 phần đầu, thì Bích chi phật có hai nghĩa:
1. Sinh vào thời đại không có Phật, lúc
ấy Phật pháp đã diệt, nhưng nhờ nhân
duyên tu hành đời trước, nương vào trí tuệ
của chính mình mà được đạo.
2. Tự mình giác ngộ chứ không nghe
theo người khác, nhờ quán xét và giác ngộ
lí 12 nhân duyên mà được đạo. [X. luận Du
già sư địa Q.34; Tuệ uyển âm nghĩa
Q.thượng]. (xt. Duyên Giác).
BÍCH ĐỊNH
.....
Định vách, ví dụ sức thiền định chắc
chắn như tường vách, nên gọi là Bích định.
Định như vách, ác giác như gió, vách định
chắc chắn thì gió ác giác (chỉ cho tám thứ
gió: lợi, suy, hủy, dự, xưng, cơ, khổ, lạc)
không thể lùa vào được. Ma ha chỉ quán
quyển 5 phần trên (Đại 46, 58 thượng), nói:
“Chỉ là Bích định, tám gió ác giác không
thể xâm nhập”. [X. Chỉ quán phụ hành
truyền hoằng quyết Q.5].
BÍCH NHAM TẬP
Gồm 10 quyển. Ngài Viên ngộ Khắc cần
đời Tống biên soạn. Thu vào Đại chính
tạng tập 48. Cũng gọi là Bích nham lục,
Viên ngộ lão nhân bích nham lục, Viên
ngộ Bích nham tập. Gọi đủ là Phật quả viên
ngộ thiền sư bích nham lục. Sách này, đầu
tiên do ngài Trùng hiển (980-1052) ở núi
Tuyết đậu chọn lấy 100 tắc trọng yếu nhất
trong số 1.700 tắc công án của Cảnh đức
truyền đăng lục, rồi thêm văn tụng vào. Về
sau, ngài Viên ngộ Khắc cần (1063-1135)
lại thêm phần thùy thị, bình xướng và trứ
ngữ v.v... thì sách này mới được hoàn thành.
Lúc đó là năm Tuyên hòa thứ 7 (1125).
Các Tắc, trước hết là thùy thị (những
lời ngắn gọn, sáng sủa nêu rõ điểm chủ
yếu), kế đó nêu ra công án chính, tiếp đến
BÍCH NHAM TẬP

là cổ tụng (bài kệ tụng xưa), dưới mỗi câu
có thêm trứ ngữ (lời bàn ngắn) và tiểu sử
của người nêu ra công án, rồi đến bình xướng
(lời giải thích) cơ phong, tự làm tụng và
bình xướng tổng quát. Khi ngài Viên ngộ
làm lời bình xướng ở viện Linh tuyền trên
núi Giáp thuộc châu Lễ, trên tấm biển nơi
nhà Phương trượng của ngài, ngài đề hai
chữ “Bích nham”. Hai chữ này có xuất xứ
từ câu thơ của Thiền sư Thiện hội – người
khai sáng núi Giáp – bày tỏ cảnh giới ngộ
đạo của mình như sau:
Viên bảo nhi qui thanh chương hậu
Điểu hàm hoa lạc “Bích nham” tiền.
(Nghĩa đen:
Vượn bồng con về sau non xanh,
Chim ngậm hoa rơi trước núi biếc.)
Khoảng năm Kiến viêm (1127-1130), đệ
tử của ngài Viên ngộ là Thiền sư Đại tuệ
Tông cảo, theo đúng tông chỉ “truyền riêng
ngoài giáo, chẳng lập văn chữ” (giáo ngoại
biệt truyền bất lập văn tự), đem đốt bộ sách
này ở trước mọi người, bởi thế, trong khoảng
200 năm sau đó, trong các tùng lâm, không
ai còn được thấy tác phẩm này. Cho mãi
đến đời Nguyên, khoảng năm Đại đức
(1297-1307), ông Trương minh viễn mới
in lại, nó được coi là bộ sách quí nhất của
Thiền tông, từ đó mới được thịnh hành
trong giới xuất gia và tại gia.
BÍCH NHÃN HỒ TĂNG
Tăng Hồ mắt biếc. Gọi tắt là Bích nhãn,
Bích nhãn hồ. Từ ngữ này vốn được dùng
để chỉ những vị tăng từ các nước Tây vực,
nhưng, trong Thiền lâm, nó được chuyển
dụng để gọi Sơ tổ Bồ đề đạt ma. Bích nham
lục tắc 24 (Đại 48, 180 thượng), nói: “Ngay
cả Bích nhãn hồ tăng (tổ Đạt ma) cũng
khó biện biệt; Bích nhãn Hồ tăng mà còn
khó biện biệt, thì bảo sơn tăng này nói cái

gì?” [X. Tổ đình sự uyển Q.4].
BÍCH QUÁN
.....
I. Bích quán. Ý là quay mặt vào vách
mà yên lặng quán xét. Thời nhà Lương, tổ
Bồ đề đạt ma ở chùa Thiếu lâm tại Tung
sơn (núi Tung), quay mặt vào vách chín
năm, người đời gọi ngài là Bích quán bà la
môn. Cứ theo Cảnh đức truyền đăng lục
quyển 3 chép, thì lúc ngài Đạt ma mới đến
Kiến nghiệp, cùng với Lương vũ đế đàm
đạo, ngài thấy Vũ đế chưa hiểu Phật pháp,
nên từ biệt, rồi đến ở chùa Thiếu lâm tại
Tung sơn. Suốt ngày, ngài ngồi im lặng quay
mặt vào vách, người ta không lường được ý
ngài, mới gọi là Bích quán bà la môn, Bích
quán Hồ tăng. [X. Ngũ đăng hội nguyên
Bồ đề đạt ma chương].
II. Bích quán. Một lòng ngồi thiền quán
xét, thân tâm như tường vách, tịch lặng
chẳng động, hết thảy vọng tưởng đều dứt
bặt. Tức chỉ phép thiền do Sơ tổ Bồ đề đạt
ma truyền dạy. Tổ đạt ma chủ trương người
ta ai cũng có sẵn tính thật, nhưng vì nhận
thức sai lầm, nên cho giả là thật. Nếu người
muốn đạt đến chân lí Phật giáo, thì phải tu
thiền. Cứ theo Thiếu thất lục môn chép,
thì phương pháp tu thiền là (Đại 48, 36
Q.hạ): “Quay mặt vào vách, tĩnh lặng quán
xét, không mình không người, phàm thánh
như một, ngồi yên vững chắc, không đổi
không dời, lại không theo văn chữ trong
giáo, đây tức là ngầm hợp với lí, không có
phân biệt, vắng lặng vô vi”. Nói “ngầm hợp
lí”, tức là khế hợp với tính Phật sẵn có của
chính mình. Còn “quay mặt vào vách, tĩnh
lặng quán xét” thì chính là phương pháp tu
hành để đạt đến mục đích này.
Thiền nguyên chư thuyên tập đô tự
quyển2 nói, tổ Đạt ma dùng phương pháp
quay mặt vào vách để dạy người ta an tâm,
ngoài dứt các duyên, trong tâm không thở,
tâm như tường vách, mới vào được đạo.

BÍCH NHÃN HỒ TĂNG

“An tâm” tức tâm ở yên nơi đạo. “Ngoài dứt
các duyên” tức là hoàn toàn chấm dứt tất
cả nhận thức đối với thế giới bên ngoài.
“Trong tâm không thở” có nghĩa là ngay cả
hơi thở của mình, mình cũng không cảm
thấy nữa. [X. Tục cao tăng truyện Bồ đề đạt
ma truyện; Thích môn chính thống Q.8].
BIÊN CHẤP KIẾN
Thành kiến chỉ thấy một bên. Phạm:
anta-gràha-dfwỉi, Pàli: anta-ggàhikà.
Kiến giải cực đoan chỉ chấp có một bên.
Gọi tắt là Biên kiến. Là một trong mười tùy
miên, một trong năm kiến. Có hai thứ:
1. Thường kiến, cho rằng sau khi chết,
cái “ta” thường còn không thay đổi.
2. Đoạn kiến, cho rằng sau khi chết, cái
“ta” diệt mất.
Hai kiến chấp trên cũng tức là cái thấy
sai lầm đối với năm thủ uẩn chỉ chấp một
bên đoạn và thường. Biên chấp kiến này
duyên theo Tát ca da kiến (thấy có thân ta)
mà cố chấp cái ta, cái của ta, rồi dấy sinh
hai cái thấy cực đoan đoạn, thường làm
chướng ngại Đạo đế trung dung và Diệt đế
thoát li. Cái nhận thức cực đoan này lại tùy
theo cái thấy có thân ta mà chuyển. Luận
Thành duy thức quyển 6 tổng kết biên chấp
kiến có 47 thứ, trong đó, bảy thứ chấp đoạn
diệt thuộc về đoạn kiến, 40 thứ còn lại
thuộc thường kiến.
Biên chấp kiến này thuộc về hoặc Biến
hành, cũng giống như Hữu thân kiến, đều
duyên theo cảnh giới của chính mình, cùng
lấy tuệ trong Đại địa pháp làm thể, là loại
phiền não mà người tu đến ngôi vị thấy lí
của Khổ đế thì dứt hết. [X. luận Đại tì bà sa
Q.46, Q.49; luậnTạp a tì đàm tâm Q.4].
BIÊN CHÂU
Châu ở ngoài biên giới. Đối với Phật giáo,
Ấn độ được coi là trung tâm của châu Nam

diêm phù đề, nên gọi các vùng đất ngoài
Ấn độ là Biên châu.
BIÊN ĐỊA
I. Biên địa. Phạm: mleccha. Dịch âm:
di lệ xa. Cũng gọi Biên di vô sở tri giả (người
mọi rợ ở biên giới không ai biết đến), Ti
tiện. Chỉ cho chủng tộc hạ tiện ở nơi biên
giới xa xôi hẻo lánh, không được thấy nghe
Phật pháp. (xt. Di Lệ Xa).
II. Biên địa. Chỉ nơi biên địa của
Tịnh độ cực lạc. Cũng gọi là Nghi thành
(thành ngờ vực), Thai cung (cung đầu
thai). Những người tu các công đức mà
lòng còn ngờ vực, ứng với cơ cảm đó,
sau khi chết, sinh về nơi biên địa này,
trong 500 năm không được thấy nghe
Tam bảo. (xt. Biên Địa Thai Sinh, Biên
Địa Giải Mạn).
BIÊN ĐỊA GIẢI MẠN
Cứ theo Tịnh độ Chân tông của Nhật
bản, thì đức Phật A di đà hóa hiện ra hai
cõi nước là Biên địa và Giải mạn. Biên
địa là cõi nước dành cho những người tu
hành mà lòng còn nghi ngờ trí của Phật
được sinh đến. Giải mạn là gọi tắt của
Giải mạn giới, là nơi dành cho người tu
hành “yếu môn” (pháp môn trọng yếu)
được sinh đến. Lại nữa, Biên địa tức là
Nghi thành, Thai cung nói trong kinh Vô
lượng thọ, là nơi của những người tự lực
niệm Phật được sinh tới, đúng với điều
nguyện thứ 20 của đức Phật A di đà. Còn
Giải mạn giới nói trong kinh Bồ tát xử
thai quyển 3, thì là nơi của những người
tu muôn hạnh lành được sinh đến, đúng
với điều nguyện thứ 19 của đức Phật A
di đà. [X. Hiển tịnh độ giáo hành chứng
văn loại Q.6].
BIÊN ĐỊA GIẢI MẠN

BIÊN ĐỊA THAI SINH
Thụ thai sinh ra ở biên giới. Những
người có công đưc mà lòng còn ngờ vực,
thì sau khi chết, được sinh ở biên địa của
Tịnh độ cực lạc, gọi là Biên địa thai sinh,
gọi tắt là Biên thai.
Kinh Vô lượng thọ quyển hạ chép,
những người tu các công đức, nguyện sinh
về cõi nước cực lạc; nhưng vì không biết rõ
trí tuệ của Phật là trí tuệ chẳng thể nghĩ
bàn, nên sinh lòng ngờ vực, không tin trí
ấy. Tuy nhiên, còn tin tội phúc, tu tập gốc
lành, nguyện sinh cõi kia, những chúng sinh
này được sinh trong cung điện của nơi biên
địa; trong năm trăm năm không được thấy
Phật, không nghe kinh pháp, cũng chẳng
gặp Bồ tát và các vị Thanh văn.
Lại cứ theo kinh Đại a di đà quyển hạ
chép, thì người làm việc bố thí cầu vãng
sinh, sau lại hối tiếc và sinh tâm nghi ngờ,
không biết có được vãng sinh không.
Những người như thế, sau khi chết, không
được sinh đến chỗ của đức Phật A di đà,
mà chỉ thấy cung điện bảy báu của Ngài ở
nơi biên giới, lòng sinh vui mừng mà dừng
lại ở trong thành, hóa sinh trong ao báu.
Thành ấy chu vi hai nghìn dặm, có nhà
bảy báu, cũng có ao tắm bảy báu, trong ao
tự nhiên hoa thơm, hàng cây bảy báu đều
phát ra năm âm thanh (cung, thương, dôc,
chủy, vũ ). Đến giờ ăn cơm, tùy theo ý thích,
tự nhiên được các thức ăn uống trăm mùi
thơm ngon; những sự vui sướng trong
thành đều giống như ở cung trời Đao lợi
thứ hai. Nhưng, những người ấy chẳng được
ra khỏi thành, không được thấy Phật, nghe
kinh và gặp các tỉ khưu tăng, cũng chẳng
được biết tướng mạo của các Bồ tát, các A la
hán ở nước của đức Phật A di đà. Sau năm
trăm năm ở biên thai mới được đến chỗ đức

Phật A di đà và trí tuệ được mở tỏ dần dần.
Về Biên địa thai sinh, giữa các nhà Tịnh
độ cũng có nhiều giải thích khác nhau. Cứ
theo ngài Đàm loan nói trong Lược luận
an lạc tịnh độ nghĩa, thì người sinh nơi
biên địa này, trong năm trăm năm không
thấy Tam bảo, nghĩa cũng giống như nạn
biên địa trong tám nạn, lại ở vào góc bên
cạnh của Tịnh độ cực lạc, nên gọi là Biên
địa – Lại như người lúc mới sinh, chưa
thành phép người, ví dụ với sự mờ tối của
người mới sinh, cho nên gọi là thai sinh.
[X. Quán kinh sớ Định thiện nghĩa, Tán
thiện nghĩa; Vô lượng thọ kinh liên nghĩa
thuật văn tán Q.hạ; Thích tịnh độ quần
nghi luận thám yếu kí Q.8; Bồ đề tâm tập
Q.thượng].
BIÊN NGŨ ĐẮC
Nghĩa là ở nơi biên cương thì chỉ cần
năm người làm phép truyền trao cũng được
giới. Là một trong mười loại đắc giới duyên
(những điều kiện được giới). Cũng gọi ngũ
nhân đắc (năm người được). Theo qui định
chính thức, khi truyền giới Cụ túc, phải có
mười vị sư (tam sư thất chứng: ba thầy và
bảy vị chứng minh), song ở những vùng xa
xôi hẻo lánh, có ít tăng sĩ, thì chỉ cần có
năm vị (bốn vị tăng và một thầy yết ma)
làm phép truyền trao giới Cụ túc cũng được.
[X. luật Thập tụng Q.56; luận Tạp tâm Q.3;
luận Câu xá Q.14]. (xt. Biên Quốc).
BIÊN QUỐC
Chỗ biên thùy xa xôi hẻo lánh, nơi Phật
pháp ít thịnh hành. Đối lại với “Trung quốc”
(nơi thành thị đô hội). Ở thời kì đầu truyền
bá Phật pháp, vì phải thích ứng với tình
hình hoằng pháp, nên về phương diện chế
giới, chia thành Trung quốc (nơi Phật pháp
đã thịnh hành) và Biên quốc (nơi Phật pháp
chưa thịnh hành mấy) để qui định nghi
BIÊN ĐỊA THAI SINH

thức truyền giới cụ túc. Trong đó, khu vực
Trung quốc, ít nhất phải có mười vị tăng,
và khu vực Biên quốc ít nhất phải có năm
vị.
Nơi biên quốc vốn không có tổ chức
giáo đoàn, cho nên số người đủ tư cách
trao truyền giới pháp rất có hạn, bởi vậy,
thông thường ở trung quốc mười người, thì
tại biên quốc chỉ cần năm người là đủ để
truyền giới. Qui định này nhằm tạo điều
kiện thuận lợi cho những người hâm mộ
Phật pháp muốn được xuất gia. Trong các
kinh luận có nêu tên những biên quốc thời
xưa như: Bôn đồ bạt đạt na, Tốt thổ nô, Ô
ba tốt thồ nô, Du na, Đại tần, An tức, An
đà la xá bà la (nước ở truồng), Đâu khô la
v.v... [X. luật Thập tụng Q.25; Bách nhất
yết ma Q.5; luận Đại trí độ Q.25]. (xt. Trung
Quốc).
BIÊN TẾ ĐỊNH
Chỉ cho phẩm cao nhất trong Thiền
định thứ tư thuộc cõi Sắc. Biên, nghĩa là
không vượt qua, tức là định này thù thắng
không có định nào vượt qua được; Tế, nghĩa
là loại tột bậc, tức Biên tế định là định cao
hơn hết trong các loại thiền định. Luận
Câu xá quyển 27 (Đại 29, 142 trung), nói :
“Hết thảy địa này, vì tùy thuận khắp cả, vì
lên tới tột cùng, nên gọi là Biên tế”. Trong
đây, cái gọi là “Tùy thuận khắp cả” tức là
hết thảy địa đều lấy việc thuận theo thiền
định thứ tư này làm nhân mà phát khởi.
Còn “Lên tới tột cùng” nghĩa là chuyên tu
tập vào Thiền định thứ tư, nương theo thứ
lớp từ hạ phẩm đến trung phẩm và thượng
phẩm. Trong ba phẩm này, mỗi phẩm lại
chia làm ba phẩm nữa, từ hạ phẩm lần lượt
tu tập sinh ra phẩm thượng thượng cùng
tột. Nương theo hai nhân này, nên Thiền
định thứ tư thượng thượng phẩm được gọi

là Biên tế định.
BIÊN TẾ TRÍ
Là trí tuệ của bồ tát Đẳng giác, vì trí tuệ
này ở gần kề ngôi vị Diệu giác, nên gọi là
Biên tế trí. Đại thừa nghĩa chương quyển
12 (Đại 44, 700 trung), nói : “Biên tế trí là
theo cảnh mà đặt tên. Chỗ cùng tột của
báo thân gọi là biên tế. Bậc Thánh nhân tu
được trí tự tại, ở nơi biên tế này tùy tâm tu
tập, gọi là Biên tế trí”.
BIÊN TỘI
Tội ngoài bờ cõi. Tức là tội nặng căn
bản: Giết hại, trộm cướp, dâm dục và nói
dối mà tăng ni đã phạm phải. Bốn tội nặng
căn bản này còn được gọi là bốn Ba la di.
Bởi vì tăng, ni đã thụ giới mà lại vi phạm
bốn tội nặng này, thì cũng như người ở
ngoài bờ Phật pháp, không thể vào lại biển
giới trong sạch được nữa, nên gọi là Biên
tội. [X. Tứ phần luật san phồn bổ khuyết
hành sự sao Q.thượng phần 3]. (xt. Ba La
Di).
BIÊN TỨC VÔ BIÊN
Nghĩa là cõi Tịnh độ của đức Phật A di
đà tựa hồ như có biên giới, nhưng thực thì
không có biên giới. Thông thường, tuy nói
cõi Tịnh độ cực lạc ở bên phương Tây cách
đây (cõi Sa Bà) mười muôn ức cõi Phật,
nhưng tướng của cõi ấy tức là không tướng,
sinh tức không sinh, phương tức không
phương, biên tức không biên.
Kinh Vô lượng thọ quyển thượng (Đại
12, 269 hạ), nói : “Cõi nước Tịnh độ bao la
rộng lớn, thù thắng nhiệm mầu hơn hết”.
Lại cõi Tĩnh độ và thế giới Sa bà gần nhau,
cho nên tiện việc vãng sinh. Đây là tùy theo
cái thấy phân biệt của chúng sinh mà nói
Tịnh độ ở phương tây cách thế giới Sa bà
BIÊN TỨC VÔ BIÊN

mười muôn ức cõi Phật, chứ cảnh tự chứng
của trí Phật thì trùm khắp pháp giới mà
chẳng rời phương tây, cho nên phương tức
vô phương, biên tức vô biên. [X. luận Tịnh
độ; Vãng sinh luận chú Q.thượng; An lạc
tập Q.thượng].
BIÊN VÔ BIÊN LUẬN
Luận thuyết chủ trương chấp thế gian
có biên giới, không biên giới. Đây là loại tà
kiến dựa theo quá khứ (tiền tế) mà phát
khởi, là một trong 62 tà kiến cố chấp của
ngoại đạo ở Ấn độ đời xưa. Tà kiến này có
bốn thứ:
1. Vào định quán xét thế gian, chấp có
biên giới.
2. Vào định quán xét thế gian, chấp
không có biên giới.
3. Vào định quán xét thế gian, chấp cũng
có biên giới, cũng không có biên giới.
4. Dùng trí lanh lẹ quán xét thế gian,
chấp chẳng phải có biên giới, chẳng phải
không có biên giới.
Biên vô biên luận này tương đương với
chủ trương của tông Biên vô biên đẳng
trong mười sáu tông ngoại đạo. [X. Trường
a hàm Q.14 kinh Phạm động; luận Đại tỳ
bà sa Q.199; Đại thừa nghĩa chương Q.6;
Lục thập nhị kiến nghĩa]. (xt. Lục Thập Nhị
Kiến).
BIẾN
I. Biến, Phạm: pariịàma. Từ vật A
biến đổi thành vật B, gọi là Biến. Phổ thông
gọi là biến thành, biến hóa, biến hiện. Tông
Duy thức cho rằng hết thảy hiện tượng tồn
tại đều do nơi thức sinh ra, do thức biến
hiện, gọi là Duy thức sở biến. Cứ theo
Thành duy thức luận thuật ký quển 3 phần
đầu nói, thì biến có hai thứ là sinh biến và
duyên biến:
1. Sinh biến, tức nhân năng biến (Phạm:

hetupariịàma), hàm ý là chuyển biến. Tức
là tập khí của hai nhân đẳng lưu và dị thục
trong thức A lại da thứ tám có khả năng
chuyển biến sinh ra các pháp.
2. Duyên biến, tức là quả năng biến
(Phạm:phalapariịàma), hàm ý là biến
hiện. Tức do hai thứ tập khí đẳng lưu và dị
thục trong thức thứ tám biến hiện ra các
thức, rồi lại do tự thể của tám thức (năng
biến) biến hiện ra kiến phần và tướng phần
(Sở biến), trong đây, tướng phần (ảnh tượng)
được gọi là Duyên biến, gồm các thức mắt,
tai, mũi, lưỡi, thân, ý biến hiện ra tướng
phần sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp. Lại
nữa, thức thứ tám hay nắm giữ hạt giống
và căn thân (thân thể), gọi là chấp biến,
hàm ý là nhận giữ cả ba thứ Sinh biến,
Duyên biến và Chấp biến và gọi chung là
Ba biến.
Nhưng các nhà chủ trương thuyết một
phần, như ngài An tuệ chẳng hạn, thì chỉ
thừa nhận phần tự thể của thức, còn kiến
phần, tướng phần tuy tương tự pháp y tha,
nhưng thực ra là không có pháp, do đó
cho nghĩa chuyển biến là biến hiện hoặc
biến khác. Đối với thuyết trên đây, tông
Pháp tướng dùng pháp bốn phần của ngài
Hộ pháp, cho kiến phần và tướng phần là
pháp y tha, cho chuyển biến là nghĩa
chuyển đổi, tức cho chủ thể của biến là
thức năng biến, có nhân năng biến và quả
năng biến; còn tướng phần sở biến của
thức năng biến cũng có nhân duyên biến
và phân biệt biến khác nhau. [X. luận
Thành duy thức Q.1, Q.2, Q.7; Thành duy
thức luận thuật kí Q.1 phần đầu, Q.7, phần
cuối].
II. Biến, biến tướng. Tức là các bức
tranh, dựa theo sự ghi chép trong các kinh,
vẽ lại sự tích tiền thân của đức Phật, sự
trang nghiêm của Tịnh độ và các tướng
trạng địa ngục... (xt. Biến Tướng).
BIÊN VÔ BIÊN LUẬN

BIẾN CHU PHÁP GIỚI
...........
Tràn khắp pháp giới. Danh từ Pháp được
dùng để gọi chung tất cả những cái thuộc
có hình tướng, không có hình tướng, bao
hàm sự, lí, sắc, tâm. Sự có hạn của Pháp gọi
là Pháp giới. Tràn đầy pháp giới, không chỗ
nào mà không có, gọi là Biến chu pháp
giới. Thông thường, từ ngữ này được dùng
để hình dung công đức của pháp thân.
BIẾN DỊCH
Thay đổi. Biến dịch, hàm ý là nhân dời
quả đổi, trước biến sau đổi. Là gọi tắt của
Biến dịch sinh tử. Tông Thiên thai cho rằng,
không có hình sắc hơn kém, thọ mệnh ngắn
dài mà chỉ có giảm dần mê tưởng, tăng dần
chứng ngộ. Cái quá trình thay đổi mê ngộ
này, gọi là Biến dịch. Nhưng tông Duy thức
thì lại chủ trương, bậc Thánh nhân thay
đổi thân phần đoạn (chỉ cái thân có hình
sắc hơn kém, có tuổi thọ ngắn dài sống
chết trong ba cõi, năm ngã) để được thân
thù thắng nhiệm mầu không thể nghĩ bàn
gọi là Biến Dịch. [X. kinh Tạp a hàm Q.2;
luận Câu xá Q.22].
BIẾN DỊCH SINH TỬ
Sống chết thay đổi. Cũng gọi Vô vi sinh
tử, Bất tư nghị biến dịch sinh tử, Bất tư
nghị biến dịch tử, Biến dịch tử. Một trong
hai thứ sinh tử. Đối lại với “Phần đoạn sinh
tử”. tức là các bậc A la hán, Bích chi phật
và Bồ tát đại lực, lấy “hữu phân biệt nghiệp”
vô lậu làm nhân, lấy Vô minh trụ địa làm
duyên mà cảm nhận được thân quả báo
nhiệm màu vượt ngoài ba cõi. Thân quả
báo này là do sức bi nguyện vô lậu chuyển
đổi thân phần đoạn sinh tử thô nặng vốn
có trước kia biến thành thân nhỏ nhiệm,
không sắc không hình, không hạn định
tuổi thọ... nên gọi là thân Biến dịch. Thân

này do sức định, sức nguyện giúp thành,
diệu dụng của nó khó lường được nên cũng
gọi là thân Bất tư nghị (thân không nghĩ
bàn được). Lại nữa, vì thân này do ý nguyện
đại bi mà thành, nên cũng gọi là thân ý
thành, thân Vô lậu, thân vượt ra ngoài ba
cõi, lại vì thân này đã do sức định vô lậu
chuyển thành, hoàn toàn khác với thân
phận trước kia, giống như biến hóa mà được
nên cũng được gọi là thân biến hóa.
Vì các bậc A la hán, Bích chi Phật và
Bồ tát đại lực đã dứt bỏ hết phiền não hoặc
chướng của bốn trụ địa, không còn thụ sinh
thân phần đoạn trong ba cõi nữa mà thụ
sinh thân biến dịch ở ngoài ba cõi. Tuy
nhiên, sau đó, các vị ấy lại dùng thân biến
dịch này trở lại trong ba cõi mà tu các hạnh
Bồ tát trong thời gian dài để mong đạt đến
Vô thượng bồ đề.
Theo nghĩa của tông Pháp tướng, có bốn
hạng người chịu quả báo biến dịch sinh tử:
1. Các bậc Thánh Vô học của Nhị thừa
hướng tâm về Đại thừa, sau khi được Niết
bàn, liền có thể nhận quả báo thân biến
dịch.
2. Các bậc Thánh Hữu học hướng về
Đại thừa, từ Sơ địa trở về sau cũng được
nhận thân biến dịch.
3. Bồ tát Bi tăng, từ Bát địa trở lên được
nhận thân biến dịch.
4. Có một loại bồ tát Trí tăng từ Sơ địa
trở lên được nhận thân biến dịch. Tông
Pháp tính thì cho rằng Vô học và Nhị thừa
và Bồ tát chủng tính trở lên, được tùy theo
loại ẩn hiện mà nhận thân biến dịch.
Cứ theo thuyết của ngài Cát tạng trong
Thắng man bảo quật quyển trung phần cuối,
thì biến dịch sinh tử và phần đoạn sinh tử
khác nhau ở chỗ: thân phần đoạn sinh tử
có hình sắc riêng biệt và hạn định tuổi thọ
dài ngắn; còn thân biến dịch sinh tử thì do
BIẾN DỊCH SINH TỬ

tâm thức niệm niệm nối nhau, trước biến,
sau đổi, cả thân và thọ mệnh đều không có
hạn định. Đại thừa nghĩa chương quyển 8
phần đầu cũng nêu ba nghĩa của biến dịch
sinh tử:
1. Lấy sự sinh diệt nhỏ nhiệm làm thân
biến dịch sinh tử.
2. Lấy thân Pháp tính duyên chiếu pháp
vô lậu làm thân biến dịch sinh tử.
3. Tuy đã chứng pháp thân Như Lai
Tạng, nhưng vẫn chưa ra khỏi vòng sinh
diệt nên còn phải theo các pháp sống chết
vô thường gọi là biến dịch sinh tử.
Đại thừa nghĩa chương quyển 8 phần
đầu cũng chia biến dịch sinh tử làm hai
loại:
1. Biến dịch sinh tử trong Sự thức, thân
quả báo do duyên chiếu pháp vô lậu trong
sáu thức mà được thân này; lại chia làm 3
loại khác nhau:
a. Thân của A la hán và Bích chi Phật
cảm nhận.
b. Thân của người có chủng tính giải
thoát hạnh cảm nhận.
c. Thân của Bồ tát Sơ địa trở lên cảm
nhận.
2. Biến dịch sinh tử trong vọng thức, là
thân quả báo duyên chiếu pháp vô lậu trong
thức thứ bảy (thức A đà na) mà được. Thân
này cũng có ba loại khác nhau :
a. Thân của Bồ tát từ Sơ địa trở về trước
cảm nhận.
b. Thân của Bồ tát từ Sơ địa trở lên cảm
nhận.
c. Thân của Bồ tát từ Bát địa trở lên
cảm nhận.
Thắng man bảo quật quyển trung phần
cuối, chia thân biến dịch làm hai loại Tự
báo và Vị vật:
1. Tự báo biến dịch, lấy năm ấm vô lậu

làm thể, lấy nguyện vô lậu làm nhân, lấy
vô minh làm duyên.
2. Vì vật biến dịch, lấy sắc ấm làm thể,
lấy bi nguyện làm nhân, lấy căn dục của
chúng sinh làm duyên.
Ngoài những điểm được trình bày ở trên,
về việc thụ sinh thân biến dịch và các giai
vị tu hành của thân này, giữa các nhà còn
có nhiều thuyết khác nữa. [X. kinh Thắng
man chương Nhất thừa; kinh Vô thượng y
Q.thượng; luận Thành duy thức Q.8; Pháp
hoa huyền nghĩa Q.2 phần trên; Thành
duy thức luận chưởng trung xu yếu Q.hạ
phần cuối]. (xt. Sinh Tử).
BIẾN DỊCH THÂN
Tức là thân biến dịch sinh tử, đối lại với
“phần đoạn thân”. Thân biến dịch sinh tử
là chính báo của các bậc Thánh ba thừa A
la hán, Bích chi phật và Bồ tát đại lực. Các
bậc trên đây cảm nhận thân này ở các Tịnh
độ bên ngoài ba cõi. Hoa nghiêm kinh thám
huyền ký quyển 6 (Đại 35, 229 trung), nói :
“Sự cảm nhận thân của các Bồ tát trong ba
thừa là: các Bồ tát địa tiền nhận thân phần
đoạn, các Bồ tát địa thượng mới nhận thân
biến dịch”.
Thân biến dịch này là do lấy “Hữu phân
biệt nghiệp” vô lậu làm nhân, lấy Vô minh
trụ địa làm duyên mà cảm được thân quả
báo thù thắng nhiệm mầu. Tức do sức bi
nguyện vô lậu biến đổi cái thân phần đoạn
sinh tử thô nặng trong ba cõi năm đường,
mà được thân chẳng thể nghĩ bàn, thù thắng
nhỏ nhiệm, không hình không sắc, không
hạn định thọ mệnh. [X. luận Thành duy
thức Q.8; Đại thừa huyền luận Q.5]. (xt.
Biến Dịch Sinh Tử).
BIẾN DỤ
Là một trong 8 thứ ví dụ nói trong kinh
Đại bát niết bàn (bản Bắc) quyển 29. Cũng
gọi Toàn dụ. Nghĩa là đức Như lai nói pháp,
từ đầu đến cuối, Ngài đều mượn các ví dụ
BIẾN DỊCH THÂN

để làm cho nghĩa lý Ngài nói được sáng tỏ.
Như trong kinh nói, ở cõi trời Ba mươi ba
(trời Đao lợi) có cây Ba lợi chất đa la, rễ nó
bám vào đất sâu năm do tuần, cành lá tỏa
ra bốn phía, lá già trở thành màu vàng, vàng
ắt rơi rụng, rụng thì đổi màu, đổi màu rồi
khô, khô ắt nổi mụt, nổi mụt thì nổ ra. Khi
mụt nổ ra thì mùi thơm tỏa khắp, soi sáng
tất cả, các trời được thấy liền sinh vui mừng,
cứ ba tháng hè các trời đến dưới cây ấy để
thụ hưởng các thú vui. Đây là ví dụ đệ tử
Phật, lá vàng dụ xuất gia, lá rụng dụ cạo bỏ
râu tóc, ba tháng hè dụ ba Tam muội (chính
định), các trời thụ hưởng thú vui dụ chư
Phật an trụ nơi đại Niết bàn được thường
lạc ngã tịnh. [X. kinh Thí dụ; kinh Bách
dụ; kinh Tạp thí dụ]. (xt. Thí Dụ).
BIẾN HÀNH
Phạm : Sarvatraga
I. Biến hành. Là một trong sáu loại (vị)
tâm sở do tông Duy thức lập ra. Đối lại với
“Biệt cảnh, ”. Chỉ cho hoạt động tâm
lý khi phát sinh tác dụng nhận thức, vì nó
có tính phổ biến, nên gọi là Biến hành,
gồm xúc, tác ý, thụ, tưởng, tư,..., gọi là năm
Biến hành. (xt. Ngũ Biến Hành).
II. Biến hành. Đối lại với “Phi biến
hành”. Trong 98 phiền não căn bản, có
thể chia làm hai loại lớn là Biến hành và
Phi biến hành. Những phiền não này (Biến
hành, Phi biến hành) ở trong các pháp của
năm bộ (bốn đế, tu đạo) tự giới, tự địa, chúng
trải qua biến duyên, biến tùy tăng, biến tùy
nhân mà sinh ra pháp nhơ nhớp (phiền
não) của khắp năm bộ gọi là Biến hành
hoặc (phiền não đi khắp). Biến hành hoặc
gồm có 33 thứ phiền não, chia nhau thuộc
ba cõi: cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc mỗi cõi
đều có 11 thứ.
Biến hành hoặc của cõi Dục gồm 11

thứ: thân kiến, biên kiến, tà kiến, kiến thủ
kiến, giới cấm thủ kiến, nghi, vô minh
(thuộc Kiến đạo từ Khổ đế trở xuống) và tà
kiến, kiến thủ, nghi, vô minh (thuộc Tập
đế trở xuống). [X. luận Câu xá Q.19].
BIẾN HÀNH NHÂN
Phạm: Sarvatraga-hetu. Nghĩa là hoặc
(phiền não) là nguyên nhân chung của các
pháp nhơ nhuốm. Cũng gọi Nhất thiết biến
nhân. Một trong sáu nhân. Tức là tùy miên
(phiền não) biến hành đã sinh rồi làm
mguyên nhân chung cho các pháp ô nhiễm
của bộ mình và các bộ khác sinh ra sau.
(xt. Lục Nhân).
BIẾN HÓA
I. Biến hóa. Phạm:nirmàịa. Hàm ý là
biến hóa ra các loại hình tượng. Cũng gọi
Biến hiện, Hóa tác, Hóa hiện, Hóa. Tức là
Phật và Bồ tát vì giáo hóa chúng sinh mà
dùng sức thần thông biến hóa thành các
loại hình tượng. Trong đó, nếu Phật vì sự
lợi ích của phàm phu địa tiền mà biến hiện
ra thân Phật hoặc thân Bồ tát, thì gọi là
thân biến hóa, thân ứng hóa hay là Phật
ứng hóa. Nếu vì chúng sinh trong năm
đường mà biến hiện ra thân quỉ, súc sinh...
thì gọi là thân hóa. Còn vốn không gì cả
mà bỗng nhiên có hình Phật, hình Bồ tát,
hình người, hình chim... thì gọi là Phật hóa,
Bồ tát hóa, người hóa, chim hóa. Lại Phật
vì giáo hóa phàm phu mà ứng cơ biến hiện
ra các cõi nước trong sạch, nhớp nhúa, thì
gọi là cõi biến , cõi hóa. Ngoài ra, tâm hay
biến hóa, gọi là tâm hóa, việc được biến
hóa ra gọi là việc hóa.
Phàm phu hoặc Thánh nhân tu tập
định căn bản từ Thiền thứ nhất cho đến
Thiền thứ tư, được Thần túc thông (Thần
cảnh thông) trong sáu thần thông, lấy đó
làm chỗ nương mà biến hóa ra các việc
BIẾN HÓA

(hiện tượng) ở cõi Dục và cõi Sắc, tâm biến
hóa này chỉ phát sinh tác dụng ở cõi mình
và cõi dưới; tổng cộng có 14 tâm, gọi là 14
tâm biến hóa, 14 biến hóa, 14 tâm hóa,
chia ra như sau:
- Ở cõi Thiền thứ nhất có hai tâm: Tâm
biến hóa những việc ở cõi Thiền thứ nhất
và tâm biến hóa các việc ở cõi Dục.
- Ở cõi Thiền thứ hai có ba tâm: ngoài
hai tâm vừa kể ở trên, cộng thêm tâm biến
hóa các việc ở cõi Thiền thứ hai.
- Ở cõi Thiền thứ ba có bốn tâm: ngoài
ba tâm vừa nói ở trên, cộng thêm tâm biến
hóa các việc ở cõi trời thiền thứ ba.
- Ở cõi Thiền thứ tư có năm tâm: ngoài
bốn tâm nêu ở trên, cộng thêm tâm biến
hóa các việc ở cõi trời Thiền thứ tư. [X.
kinh Quán Phật tam muội hải Q.3; kinh
Quán vô lượng thọ; luận Câu xá Q.27; Tứ
giáo nghi chú Q.thượng phần cuối]. (xt. Cửu
Địa).
II. Biến hóa. Chỉ cho loài yêu tinh,
quỉ quái. Tức các loài ma quỉ ở trong năm
đường hoặc sáu đường chúng sinh luân
hồi có uy lực biến hóa tự tại và hình tượng
ghê sợ.
BIẾN HÓA ĐỘ
Cõi nước được biến hóa ra. Là một trong
ba cõi, một trong năm cõi, hoặc một trong
bốn cõi, nơi thân đức Phật ở, do tông Duy
thức lập ra. Gọi tắt là Hóa độ. Tức là cõi
nước trong đó thân biến hóa của đức Phật
cư trú.
Cứ theo luận Thành duy thức quyển
10 nói, thì cõi biến hóa là do nhân duyên
các kiếp xa xưa đức Phật tu hành lợi tha, vô
lậu, cõi Phật sạch, nhơ nay đã thành thục,
nên Ngài dùng sức đại từ đại bi của trí Thành
sự (trí Thành sở tác), thích ứng với cơ nghi
của hàng Bồ tát chưa lên địa vị, hàng nhị

thừa, dị sinh và chúng sinh trong sáu đường
mà thị hiện ra các loại cõi nước trong sạch,
nhớp nhúa... Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm
chương quyển 7 (Đại 45, 369 trung), nói:
“Cõi biến hóa gồm cả cõi trong sạch, cõi
nhớp nhúa”. [X. Phật địa kinh luận Q.1].
(xt. Hóa Độ).
BIẾN HÓA NHÂN
Người biến hóa. Tức do sức thần thông
mà biến hóa hiển hiện ra thân hình người.
Như Phật, Bồ tát vì cứu độ các loài chúng
sinh, thường tùy cơ biến hóa làm các loại
hình người. Kinh Pháp hoa phẩm Pháp sư
(Đại 9, 32 trung), nói: “Nếu có người sắp bị
hại bằng dao gậy ngói đá, thì ta sai người
biến hóa bảo vệ cho người ấy”.
Còn Tứ phần luật san phồn bổ khuyết
hành sự sao quyển thượng phần 3 thì nêu
trường hợp tám bộ quỉ thần như: trời, rồng,
a tu la, càn thát bà... biến thành hình người
đến nhận giới Cụ túc.
BIẾN HÓA SINH
Tức là hóa sinh. Một trong bốn sinh.
Vì sức nghiệp, chúng sinh được chia làm
bốn loại: thai sinh, noãn sinh, thấp sinh và
hoá sinh. Cứ theo luận Câu xá quyển 8 nói
trong năm đường chúng sinh, thì địa ngục,
trời và tất cả thân trung hữu đều thuộc hóa
sinh, còn các loại khác thì thông cả thai
sinh, noãn sinh và thấp sinh. Như vậy,
trong năm đường, loài hóa sinh là nhiều
hơn cả. (xt. Hóa Sinh).
BIẾN HÓA THÂN
Thân biến hóa. Là một trong ba thân
hoặc bốn thân của Phật. Cũng gọi Hóa
thân, Biến dịch thân, tức là Ứng thân
trong ba thân Pháp, Báo, Ứng, là phân
thân hóa Phật của Ứng thân, nghĩa là hình
BIẾN HÓA ĐỘ

tướng Phật nương nơi Ứng thân mà hóa
hiện. Chư Phật vì muốn mang lại sự lợi
ích yên vui cho hàng Bồ tát địa tiền, nhị
thừa và chúng sinh trong sáu đường, mà
do trí Thành sự (trí Thành sở tác), tùy
loại biến hiện vô lượng hóa thân, khiến
cho họ thoát li đường ác, ra khỏi ba cõi
mà vào Sơ địa. [X. Phật địa kinh luận Q.7;
luận Thành duy thức Q.10]. (xt. Tam
Thân).
BIẾN KẾ SỞ CHẤP TÍNH
Phạm:parikalpita-svabhàva. Là một
trong ba tính do tông Duy thức thành lập.
Cũng gọi Biến kế sở chấp tướng, Phân biệt
tính, Phân biệt tướng, Vọng kế tự tính, Vọng
phân biệt tính. Gọi tắt là Biến kế sở chấp,
Kế sở chấp, Sở chấp tính.
Phàm phu do vọng tình, chấp pháp y
tha khởi (pháp nương vào cái khác mà sinh
khởi) mà sinh ra tính chấp bậy là thật có
ta, thật có các pháp, gọi là Biến kế sở chấp
tính. Cái tướng được hiện ra do tính chấp
bậy này chỉ còn trong vọng tình chứ không
còn trong lý thực, cho nên gọi là pháp “tình
có lý không”, pháp “thể tính đều không”.
Tính phân biệt chấp bậy này trùm khắp tất
cả các cảnh, nên gọi là “Biến kế” (chấp
khắp). [X. kinh Giải thâm mật Q.2; luận
Du già sư địa Q.74; luận Thành duy thức
Q.8]. (xt. Tam Tính).
BIẾN KẾ SỞ KHỞI SẮC
Là một trong năm thứ “Pháp sở nhiếp
sắc” do tông Duy thức lập ra. Chỉ cho những
bóng dáng nương theo sự phân biệt xằng
bậy của ý thức thứ sáu mà biến hiện ra;
chúng là những sắc tướng không có thực
thể, giống như hoa đốm giữa hư không,
mặt trăng dưới đáy nước. (xt. Pháp Xứ Sở
Nhiếp Sắc).
BIẾN KHẨU THANH

........
Tiếng khắp miệng (khi phát âm, phải
há to miệng), cũng gọi Mãn khẩu thanh
(tiếng đầy miệng). Trong những phụ âm
của bộ chữ cái Tất đàm, ngoại trừ năm tiếng
được phát âm từ răng, nướu, cổ họng, lưỡi
và môi, chín tiếng khác gọi là Biến khẩu
thanh, chẳng hạn như ya, ra, la, trở xuống
cho đếnkwa(xoa) ... đều thuộc biến khẩu
thanh, khi phát những tiếng này không phải
chỉ hạn ở một chỗ cổ họng, mà khắp nơi
trong miệng đều phát tiếng, nên gọi là Biến
khẩu thanh. (xt. Tất Đàm).
BIẾN QUÁN NHẤT THIẾT SẮC THÂN
TƯỞNG QUÁN
Là phép quán thứ chín trong 16 phép
quán nêu ra trong kinh Quán vô lượng
thọ. Có nghĩa là quán tưởng toàn bộ sắc
thân Phật, cũng gọi Chân thân quán, Phật
thân quán, Phật quán. Là phép quán tưởng
tướng tốt đẹp sáng rỡ của chân thân Phật
A di đa, bắt đầu từ một tướng tốt, như
quán tưởng sợi lông trắng ở giữa hai chân
mày khiến cho cực sáng, rồi quán tưởng
thân Phật A di đà cao 60 vạn ức na do tha
hằng hà sa do tuần, từ tất cả các lỗ chân
lông khắp toàn thân phóng ra ánh sáng
như núi Tu di, trong ánh sáng lại có rất
nhiều hóa Phật, Bồ tát, mỗi vị đều có đủ
tám vạn bốn nghìn tướng tốt đẹp sáng rỡ,
mỗi luồng ánh sáng soi khắp mười
phương, thu lấy chúng sinh niệm Phật.
Đây tức là phép quán tưởng toàn bộ sắc
thân của Phật. Bởi vậy, nếu người tu niệm
Phật, thành tựu phép quán này, thì tự nhiên
thấy được tám vạn bốn nghìn tướng tốt
đẹp của đức Phật A di đà, cũng có thể
được thấy thân tướng của chư Phật ở khắp
mười phương. Thấy được vô lượng chư
BIẾN QUÁN NHẤT THIẾT SẮC THÂN TƯỞNG QUÁN

Phật, tức là được chư Phật hiện tiền thụ
kí.
Phép quán trên đây được gọi là “Chân
thân quán” là để đối lại với phép quán thứ
tám là “Tượng quán”. (xt. Thập Lục Quán).
BIẾN SỞ HỨA TÔNG
Chủ trương được khắp mọi người công
nhận. Tiếng dùng trong Nhân minh. Chỉ
cho phần Tông của người lập luận mà chủ
trương hoặc kiến giải đã được mọi người
thừa nhận. Biển sở hứa tông là loại Tông
(mệnh đề) đã được công chúng thừa nhận,
mà người vấn nạn tất cũng cho đó là đúng
và vui vẻ chấp nhận. Như vậy, đôi bên
không có gì cần tranh luận nữa. Cho nên,
Tông này không thể thành Tông chân xác.
BIẾN THAM
Tham khắp. Tức là đi khắp nơi để tham
học. Chỉ cho vị tăng sĩ đi khắp nơi tham
học với các bậc thiện tri thức để tăng tiến
sự hiểu biết của mình, thấu suốt sự mê ngộ,
thực giả của vấn đề sinh tử trọng đại. Như
đồng tử Thiện tài đi tham học với 53 vị
thiện tri thức, Thiền sư Đại tùy Pháp chân
tham hỏi hơn 60 vị thiện tri thức.
Trường hợp các tăng sĩ đi du học bốn
phương thì tông phái nào cũng có, nhưng
riêng với Thiền tông thì phổ biến hơn. Vì
cứu xét vấn đề sinh tử trọng đại,Thiền sinh
đi tham học khắp nơi để hỏi pháp các bậc
tông sư. Trong Thiền lâm, lối tham học
khắp nơi này đã trở thành sự rèn luyện
quan trọng đối với Thiền tăng trong quá
trình cầu ngộ. Trong những công án của
Thiền tông, có rất nhiều câu vấn đáp cơ
duyên của sự biến tham được ghi chép. [X.
Cảnh đức truyền đăng lục Q.18 Huyền sa
Sư bị thiền sư chương; Thiền lâm tượng
khí tiên Tham thỉnh môn].
BIẾN THÀNH CHƯ HÀNH

Thành khắp các hạnh. Đối lại với “Đốn
thành chư hạnh” Bồ tát tu hành, từ khi
phát tâm bồ đề cho đến khi thành bồ tát
Đẳng giác, trong khoảng thời gian ấy, lần
lượt trải qua các giai vị tu hành, nên gọi là
Biến thành chư hành.
BIẾN THÀNH NAM TỬ
Biến thành con trai. Hàm ý con gái biến
thành con trai. Cùng nghĩa với “Chuyển
nữ thành nam”. Cứ theo các kinh luận chép,
thì thân đàn bà có năm thứ chướng ngại,
tức không trở thành Phạm thiên vương,
Đế thích, Ma vương, Chuyển luân vương
và Phật. Vì có chướng ngại không được
thành Phật, cho nên muốn thành Phật,
trước hết phải chuyển thân đàn bà thành
thân đàn ông. Như kinh Pháp hoa quyển 4
phẩm Đề bà đạt đa có chép việc Long nữ
tám tuổi biến thành thân con trai, vãng sinh
qua thế giới phương nam mà thành Phật.
Bởi thế, chư Phật lập nguyện, cũng có
nguyện hết thảy đàn bà sẽ biến thành đàn
ông. [X. Trung a hàm Q.28 kinh Cù đàm
di; Vô lượng thọ Q.thượng; kinh Dược sư
lưu ly quang như lai bản nguyện công đức].
(xt. Chuyển Nữ Thành Nam, Biến Thành
Nam Tử Nguyện).
BIẾN THÁNH NAM TỬ NGUYÊN
Nguyện biến thành đàn ông. Cũng gọi
Nữ nhân vãng sinh nguyện. Là nguyện thứ
35 trong 48 nguyện của đức Phật A di đà.
Khi đức Phật A di đà chưa thành Phật, Ngài
là vị tỉ khưu hiệu Pháp tạng, từng đã phát
nguyện trước đức Thế tự tại vương Như lai
rằng, nếu có người đàn bà nào được nghe
tên hiệu của Phật, tin ưa bản nguyện, phát
BIẾN SỞ HỨA TÔNG

tâm bồ đề, thì sau khi mệnh chung, được
thân đàn ông, sinh về Tịnh độ cực lạc.
Kinh Vô lương thọ quyển thượng, (Đại
12, 268 hạ) chép toàn văn nguyện như sau:
“Khi con thành Phật, trong vô lượng bất
khả tư nghị thế giới của chư Phật ở 10
phương, nếu có người đàn bà nào nghe tên
hiệu của con, vui mừng tin ưa, phát tâm bồ
đề, nhàm chán thân đàn bà, sau khi chết,
nếu còn chịu thân đàn bà trở lại, thì con
không lên ngôi chính giác”. Nhưng, đặc biệt
Mật giáo thì chấp nhận thân đàn bà thành
Phật. [X. kinh Dược sư lưu ly quang Như
lai bản nguyện công đức; kinh Pháp hoa
Q.14 phẩm Đề bà đạt đa].
BIẾN THÀNH VƯƠNG
Vua Biến thành. Cũng gọi Biện thành
vương, Biến tính vương. Vị vua thứ sáu
trong 10 vị vua ở dưới âm phủ. Cứ theo
kinh Dự tu thập vương sinh thất và kinh
Địa tạng thập vương chép, thì người chết
xuống âm phủ, đến tuần thất thứ sáu, được
đưa đến vị vua này để nhận sự phán xét về
các việc thiện hay ác đã làm khi còn sống.
Vị vua này là hóa thân của bồ tát Di lặc,
giữ chức quan ở âm phủ chuyên về việc
khuyên bảo người chết bỏ điều ác làm điều
lành. Vị vua này coi
điện thứ sáu ở cõi âm,
là địa ngục Đại khiếu
hoán phía dưới tảng đá
ốc tiêu ở hướng chính
bắc dưới đáy biển.
Theo truyền thuyết,
trước khi đến điện thứ
sáu, giữa đường có một
chỗ khổ nạn gọi là
Thiết hoàn sở (chỗ
viên sắt), nếu người chết làm nhiều việc ác
lúc còn sống, thì ngục tốt áp giải họ đến

chỗ này, bắt họ nằm mọp xuống rồi cho
tảng đá lớn nện vào mình họ, chết đi sống
lại, rồi bị nện nữa, chịu khổ như thế suốt
bảy ngày bảy đêm, mới đến được điện thứ
sáu. Tiêu chuẩn xử án của vua Biến thành
là dựa theo tiêu chuẩn của hai điện thứ tư
và thứ năm ở trước, tức là dùng cái cân và
tấm gương (soi tội phúc) để tính toán mà
quyết định tội phúc nặng nhẹ của người
chết. [X. Địa tạng bồ tát tượng linh nghiệm
kí Q.1]. (xt. Diêm La Thập Điện).
BIẾN THỊ TÔNG PHÁP TÍNH
..............
Phạm :pakwa-dharmatva. Tiếng dùng
trong Nhân minh. Là một trong ba tướng
của phần Nhân (lí do). Trong ba phần
(Tông, Nhân, Dụ) của Nhân minh, mối
quan hệ giữa Nhân và Tông (mệnh đề) là
then chốt để kiểm tra xem cái phương thức
lập luận có chính xác hay không. Nghĩa là
tính chất của phần Nhân lúc nào cũng phải
bao hàm trong chủ từ (tiền trần) của phần
Tông trong tất cả mọi trường hợp, vì thế
gọi là Biến thị tông pháp tính (tính chất
bao trùm khắp Tông). Như khi lập luận:
Tông: Tiếng nói là vô thường.
Nhân: Vì có tính sở tác (tính được làm
ra).
Cái tính chất được làm ra này bao hàm
khắp trong tất cả các loại tiếng nói (chủ từ
của Tông), không một tiếng nào mà không
mang “tính chất được tạo ra”. [X. luận
Nhân minh nhập chính lý; Nhân minh
nhập chính lí luận sớ Q.thượng; Nhân minh
luận sớ thụy nguyên kí Q.2].
BIẾN THỰC CHÂN NGÔN
Là thần chú biến hóa ra các thức ăn
cho các trời và quỉ đói. Cũng gọi Biến thực
chú, Biến thực đà la ni. Thần chú này được
chép trong kinh Cứu bạt diệm khẩu ngã
quỉ đà la ni (Đại 21, 465 thượng) như sau:
Biến Thành Vương
BIẾN THỰC CHÂN NGÔN

“Na mô tát phạ đát tha nghiệt đa, phạ lô
chỉ đế, án, tam ba ra, tam bạt ra hồng”.
Kinh này ghi chép khi đức Phật nói pháp ở
Tăng già lam Ni câu luật na tại Ca tì la, lúc
ấy, ngài A nan đang ngồi ở nơi thanh vắng
tu tập thiền định, ban đêm, sau canh ba,
chính ngài A nan thấy một quỉ đói Diệm
khẩu (miệng lửa), thân hình xấu xí gầy đét,
trong miệng lửa cháy, cổ họng nhỏ như
mũi kim, đầu tóc rối bù, móng tay và răng
dài, nhọn hoắt, trông rất đáng sợ. Quỉ Diệm
khẩu bảo ngài A nan là 3 ngày sau Ngài sẽ
chết và cũng rơi vào loài quỉ đói. A nan
rùng mình sợ hãi liền hỏi quỉ đói làm cách
nào để thoát được khổ? Quỉ Diệm khẩu mới
chỉ bày cho ngài A nan, nói: nếu bố thí cho
vô lượng quỉ đói và trăm nghìn tiên Bà la
môn, rồi cúng dường Tam bảo cầu cho quỉ
đói được sinh lên cõi trời, thì Ngài (A nan)
sẽ được sống lâu thêm. Ngài A nan vội đến
chỗ đức Phật, đem việc thấy quỉ đói bạch
với đức Phật và xin Ngài chỉ dạy. Đức Phật
liền vì ngài A nan mà tuyên nói đà la ni có
vô lượng uy đức tự tại quang minh thù
thắng diệu lực (tức Biến thực chân ngôn).
Cứ theo Tiêu thích kim cương khoa nghi
hội yếu chú giải quyển 2 chép, thì hành giả
niệm chân ngôn này, hoặc ba biến, bảy
biến, hoặc 21 biến, thì nhờ sức thần của
chân ngôn, các vật cúng tự nhiên biến
thành các thức ăn thơm ngon của các trời,
đều có năm thứ hương vị và nhiều như cả
núi Tu di. Làm phép biến thực này, trước
hết dùng chân ngôn Tịnh pháp giới chữ
“Lam” và bắt ấn Cát tường gia trì 21 biến
để làm cho thức ăn được trong sạch, kế đó
niệm Biến thực chân ngôn và sau cùng
niệm Phổ cúng dường chân ngôn (Vạn tục
92, 137 hạ): “Án, nga nga nẵng, tam ba
phạ, phiệt nhật ra hồng”.

Ngoài ra, theo Oánh sơn hòa thượng
thanh qui quyển hạ của Nhật bản nói, thì
chân ngôn rảy nước được trì tụng trong
hội cúng thí quỉ đói là (Đại 82, 446 trung):
“Nam mô tát phạ đát tha nghiệt đa, phạ lô
chỉ đế, án, tam ma la, tam ma la hồng”. [X.
kinh Du già tập yếu cứu a nan đà la ni diệm
khẩu quĩ nghi; Từ giác đại sư thỉnh lai mục
lục; Phật môn tất bị khóa tụng bản].
BIẾN TỊNH THIÊN
Trời Biến tịnh. Biến tịnh, Phạm:Zubhakftsna,
Pàli: Subha-kiịịa hoặc Subhakiịha.
Dịch âm: Thủ ha kí na, Thủ ba ngật
lật na, Tu ngật, Ma thủ. Cũng gọi Vô lượng
tịnh thiên, Quảng thiện thiên, Tịnh nan
đãi thiên. Là một trong 18 tầng trời thuộc
cõi Sắc, tức là cõi trời cao nhất trong Thiền
thứ ba. Người sinh trong tầng trời này thụ
hưởng các thú vui đầy khắp, nên gọi Biến
tịnh. Luận Lập thế a tì đàm quyển 7 chép,
do nghiệp tương ứng với thượng phẩm của
Thiền thứ ba mà sinh ở tầng trời này, tuổi
thọ là bốn đại kiếp, còn luận Chương sở tri
quyển thượng và luận Tạp a tỳ đàm tâm
quyển 2 thì bảo tuổi thọ ở đó là 64 kiếp và
thân cao 64 do tuần. [X. luận Lập thế a tỳ
đàm Q.6; luận Thuận chính lí Q.21].
BIẾN TRI
.....
Biết khắp tất cả. Phạm: Parijĩà. Vốn
chỉ cho trí vô lậu hoàn toàn biết rõ đạo lí
bốn đế; nếu người ta biết rõ suốt hết tất cả
mọi hiện tượng chung quanh, thì có thể
được trí vô lậu. Sau gọi cái trí biết rõ khắp
tất cả ấy là “Trí biến tri”, và lại còn lập
riêng “Đoạn biến tri”, nghĩa là Đoạn biến
tri dùng Trí biến tri làm nhân mà đoạn trừ
phiền não, lấy Trạch diệt làm thể. Đây là
quả biến tri, cũng tức là cái quá trình dùng
trí biết rõ khắp hết để đoạn trừ tất cả phiền
não gọi là Biến tri, thông thường đặc biệt
gọi là “Biến tri sở duyên đoạn”, ý nói thường
tình người ta vốn bám dính chặt vào cảnh

BIẾN TỊNH THIÊN

sở duyên, nhưng nếu có thể giải thoát khỏi
sự bám dính này một cách triệt để, thì đó
chính là chân nghĩa biến tri. Bởi thế, kinh
A hàm nói “Biến tri tức là sự diệt bỏ tham,
sân, si”, hơn nữa, từ “biến tri” đầu tiên hàm
ý là thực tiễn. Luận Câu xá quyển 21, trong
đoạn biến tri, lập ra “chín biến tri”, là chín
loại trí dứt trừ Kiến hoặc và Tư hoặc. [X.
luận Phẩm loại túc Q.6; luận A tỳ đạt ma
phát trí Q.4; luận Đại tỳ bà sa Q.34, Q.186;
Câu xá luận quang kí Q.21]. (xt. Cửu Biến
Tri).
BIẾN TƯỚNG
Chỉ cho các bức tranh dựa vào những
ghi chép trong các kinh điển mà vẽ lại sự
tích tiền thân (bản sinh) của đức Phật, hoặc
cảnh Tịnh độ trang nghiêm và tướng trạng
các địa ngục... nhằm phổ biến giáo nghĩa.
Cũng gọi Biến tượng, Biến hội, gọi tắt là
Biến. Biến, hàm ý là biến động, biến chuyển,
tức miêu tả các động thái thực bằng cách
vẽ hoặc chạm trổ, như vẽ về cảnh Tịnh dộ
của Phật A di đà, thì gọi là Di đà tịnh độ
biến; vẽ cảnh Tịnh độ của bồ tát Di lặc
trên cung trời Đâu suất, gọi là Di lặc tịnh
độ biến, dựa vào kinh Hoa nghiêm mà vẽ
bảy chỗ tám hội hoặc bảy chỗ chín hội, gọi
là Hoa nghiêm biến tướng; vẽ các cảnh địa
ngục gọi là Địa ngục biến tướng...
Cứ theo Lạc dương già lam kí quyển 5
chép, thì vị tăng thời Bắc Ngụy là ngài Huệ
sinh từng đã bắt chước tháp Tước li ở nước
Kiện đà la mà vẽ Thích ca tứ tháp biến
(cảnh bốn ngôi tháp của đức Thích ca;
Tháp ở các chỗ Phật giáng sinh, thành
đạo, chuyển pháp luân, vào Niết bàn). Lại
trong các bức chạm trổ và tranh vẽ trên
vách cũ ởZànchìvàBhàrhut còn đến
nay, cũng có nhiều biến tướng về sự tích
tiền thân và tiểu sử của đức Phật; điều đó

cho thấy Ấn độ từ xưa đến nay đã có những
bức điêu khắc hoặc hội họa về đủ loại biến
tướng. Tại Trung quốc và Nhật bản, những
biến tướng lúc đầu phần nhiều là cảnh Tịnh
độ của đức Phật A di đà, Dược sư, Thích
ca, Quan âm, Di lặc và cảnh tiếp dẫn của
Phật A di đà, bồ tát Quan âm và Di lặc, về
sau đã có những bức tranh vẽ Hoa nghiêm
biến tướng, Pháp hoa biến tướng, Địa ngục
biến tướng, Thập vương biến tướng...
Ngoài ra, những biến tướng trọng yếu
khác, còn có bốn biến tướng bản sinh khắc
trên bốn mặt tháp của chùa A dục vương ở
huyện Mậu: Tát đỏa vương tử biến (cảnh
Vương tử Tát đỏa), Xả nhãn biến (cảnh bỏ
mắt), Xuất não biến (cảnh cho óc), Cứu
cáp biến (cảnh cứu chim bồ câu) và Cổ
kim phiên dịch đồ biến Tranh Tịnh Độ Biến Tướng ở Đôn Hoàng (Trung
Quốc) (cảnh phiên dịch
Niết Bàn Biến
BIẾN TƯỚNG

kinh xưa nay) vẽ trên vách của nhà dịch
kinh ở chùa Đại từ ân. Trong chùa Bồ tát ở
phường Bình khang, có Trí độ luận sắc kệ
biến và Duy ma biến do Ngô đạo huyền vẽ;
trên vách hành lang trong chùa Đông sơn
ở núi Hoàng mai có Lăng già kinh biến do
Lư trân vẽ v.v...Tại Nhật bản cũng có các
loại biến tướng như: Tứ phật tịnh độ, Bản
địa thùy tích, Nhị tôn khiển nghinh v.v...
Trong các bức biến tướng, có bức chỉ
có hai hoặc ba hình tượng, nhưng đại đa số
các bức khác thì có tới vài mươi thậm chí
cả trăm hình tượng gồm: Phật, Bồ tát, các
trời, người và các loại súc sinh, phối với
cung điện, lầu gác, núi sông, cây cối, hoa cỏ
v.v... nét vẽ và màu sắc rất là phức tạp. Lại
tùy theo chất liệu mà có các loại biến tướng
khác nhau, như vẽ trên vách, vẽ trên cột,
vẽ trên lụa, giấy, hoặc chạm vào gỗ, khắc
trên đá, nặn bằng đất v.v...
Ngoài ra, tại Nhật bản, Tịnh độ biến
tướng cũng được gọi là Tịnh độ mạn đồ la,
nhưng đây là do chịu ảnh hưởng của Mật
giáo mà gọi lầm, chứ thực ra ý nghĩa biến
tướng và mạn đồ la khác nhau rất xa. [X.
kinh Bất không quyên sách thần biến chân
ngôn Q.15; Hữu bộ tì nại da tạp sự Q.17;
Cảnh đức truyền đăng lục Q.3 Hoằng nhẫn
truyện; Khai nguyên thích giáo lục Q.10;
Cao tăng pháp hiển truyện Sư tử quốc Vô
uy sơn tinh xá điều]. (xt. Mạn Đồ La).
BIẾN VĂN
Là những tác phẩm văn học, chịu ảnh
hưởng Phật giáo, được lưu hành từ đời
Đường trở đi. Phật giáo dùng loại văn này
để trình bày những truyện cổ trong kinh
Phật và để giảng giáo nghĩa nói chung. Biến
nghĩa là thay đổi, cải biến lối viết. Lối hành
văn lấy chất liệu từ những truyện giàu tinh
thần biến trong các kinh điển Phật giáo, rồi

trong lúc phô diễn, thay đổi làm cho lời
văn sống động phổ cập, thích hợp với sự
giáo hóa dân chúng, lối văn này gọi là Biến
văn. Các học giả Nhật bản thông thường
cho “Biến” là bức tranh biến tướng; pháp
hội thuyết minh giảng xướng tranh biến
tướng thì gọi là Tục giảng và những lời văn
phổ thông dùng trong Tục giảng gọi là Biến
văn. Khoảng đời Đường và Ngũ Đại, các
chùa viện khi giảng kinh thuyết pháp,
thường phối hợp Biến văn và tranh biến
tướng với nhau; về sau thì Biến văn là chỉ
chung văn học nói, hát dân gian cùng tính
chất.
Niên đại sản sinh ra Biến văn có thể là
thời kì giữa đời Đường. Biến văn xưa nhất
hiện còn đến nay là Biến văn “Thân ủy
ngã hổ” (đem thân cho cọp đói ăn). Tổng
số các nguyên bản hiện còn bao nhiêu
không được rõ, nhưng đại khái có tới 80
hoặc 90 loại và về tên gọi cũng có trường
hợp do người đời sau đặt lại. Phạm trù của
Biến văn, ngoại trừ tên Biến văn ra, còn tất
cả Biến, Duyên khởi (lời mở đầu Biến văn),
Truyện, Truyện văn, Áp tọa văn (văn vần
đọc trước khi giảng kinh), Xướng văn, Giảng
xướng văn, giảng kinh văn, Từ, Từ văn, Ca
v.v... đều thuộc Biến văn. Trong đó, sự khác
nhau giữa Giảng kinh văn và Biến văn là ở
chỗ, hình thức giảng kinh văn có ba đoạn
“Kinh , Bạch, Xướng”, còn hình thức Biến
văn thì thường không dẫn văn kinh, hoặc
giải nói câu văn kinh, mà chỉ có hai đoạn
“Bạch, Xướng” để cho thích hợp với việc
giáo hóa dân chúng phổ thông, cho nên
nội dung giảng xướng đều lấy tranh vẽ làm
trung tâm, và phương thức tuyên giảng thì
không bị gò bó mà là thông tục hóa.
Nội dung Biến văn phần nhiều lấy tài
liệu trong kinh điển Phật giáo hoặc những
truyện cổ có sẵn của Trung quốc. Những
Biến văn lấy tài liệu từ các kinh điển Phật
giáo thì có: Diệu pháp liên hoa kinh biến

văn, A di đà kinh biến văn, Duy ma kinh BIẾN VĂN

biến văn, Mục liên cứu mẫu biến văn, Phụ
mẫu ân trọng kinh biến văn, Hàng ma biến
văn, Địa ngục biến văn, Bát tướng biến,
Mục liên duyên khởi, Ôn thất kinh giảng
xướng áp tọa văn v.v... Còn Biến văn lấy
tài liệu từ các truyện cổ Trung quốc thì có:
Vương lăng biến văn, Ngũ tử tư biến văn,
Tô vũ Lí lăng chấp biệt từ, Trương hoài
thâm biến văn, Vương chiêu quân biến văn,
Thuấn tử chí hiếu biến văn v.v...
Về hình thức đại khái có ba loại: Văn
xuôi và văn vần xen lẫn nhau, toàn văn
xuôi, toàn văn vần. Hình thức thứ nhất
thường thấy hơn, đối với văn học thông
tục về sau như Bảo quyển, Cổ từ, Đàn từ
v.v... có ảnh hưởng rõ rệt. Ngoài ra còn
có hình thức xướng kinh, Áp tọa văn v.v...
như đã nói ở trên. Duy ma kinh biến văn
thì trước hết dẫn văn kinh, kế đến dùng
văn vần thuật rõ nghĩa kinh để tiện việc
ca xướng. Còn như Bát tướng thành đạo
biến văn, thì ở sau văn kinh, văn vần lại
chú thích nghĩa của văn vần, dùng thể
hội thoại để nói rõ thêm. Hoan hỉ quốc
vương duyên biến văn thì ngay từ đầu đã
trình bày sơ qua về nguyên do của chính
văn.
Năm Quang tự 25 (1899) đời Thanh,
những tư liệu văn học rất giàu tính dân
gian ở thời Đường và Ngũ Đại đã được tìm
thấy trong hang đá của nhà Nghìn Phật ở
núi Minh sa thuộc huyện Đôn hoàng, trong
đó có Biến văn. Từ đó về sau, nguyên điển
Biến văn được sưu tập, rồi sửa chữa, khắc
lại, làm thành mục lục, nghiên cứu giới thiệu
v.v... Nguyên điển Biến văn hiện nay phần
nhiều được cất giữ trong Đại anh bác vật
quán ở Luân đôn, quốc gia đồ thư quán ở
Ba lê và Đồ thư quán tại Bắc kinh. [X. Luân
đôn bác vật quán đôn hoàng thư mục (La

phúc trường biên soạn); Luân đôn sở tàng
đôn hoàng quyển tử kinh nhãn mục lục
(Hướng đạt biên soạn); Ba lê quốc gia đồ
thư quán đôn hoàng thư mục (La phúc
trường); Ba lê đồ thư quán đôn hoàng tả
bản thư mục (Trần tường); Biến văn cập
xướng kinh văn mục lục (Hướng đạt); Đôn
hoàng sở xuất biến văn hiện tồn mục lục
(Chu thiệu lương); Đôn hoàng linh thập
(La chấn ngọc); Đôn hoàng xuyết tỏa (Lưu
phục); Đôn hoàng thạch thất tả kinh đề kí
dữ đôn hoàng tạp lục (Hứa quốc lâm); Minh
sa dư vận (Thỉ xuy Khánh huy); Đại chính
tân tu đại tạng kinh tập 85 Cổ dật bộ]. (xt.
Đôn Hoàng Biến Văn).
BIÊN CHÍNH LUẬN
Gồm 8 quyển, do ngài Pháp lâm đời
Đường soạn. Cũng gọi Biện chính lí luận.
Thu vào Đại chính tạng tập 52. Vào thời
vua Cao tổ nhà Đường, đạo sĩ Lí trọng
khanh (cũng gọi thiếu khanh), soạn luận
Thập di cửu mê, Lưu tiến hỉ soạn luận Hiển
chính, dèm chê Phật giáo là bỏ lễ nghĩa
thân tộc, bất nhân bất hiếu. Phần đông
người thời bấy giờ tin theo thuyết ấy. Đáp
lời thỉnh của quan Hữu bộc xạ là Đỗ như
hối, ngài Pháp lâm mới soạn bộ luận này
để bác lại hai bộ luận trên. Trong tác phẩm
của mình, ngài Pháp lâm trích dẫn rất nhiều
sách sử Phật điển để chứng minh rằng Phật
giáo vượt trội hơn Đạo giáo.
Nội dung chia làm 12 thiên gồm Tam
giáo trị đạo thiên v.v..., nói về lòng tin Phật
của các bậc Đế vương, hoàng tộc cho đến
các danh thần trải qua các đời, các vấn đề
như đạo Phật có trước hay Đạo giáo có trước,
rồi đến các kinh điển và giáo lí ngụy tạo
của Đạo giáo v.v...Trong 12 thiên thì thiên
thứ 5 là Thập dụ và thiên thứ 6 là Cửu
châm là nhằm bác lại luận điệu của đạo sĩ
Lí trọng khanh trong luận Thập dị cửu mê.
Ở cuối quyển có phụ thêm thư của soạn
giả gởi quan Thượng thư Hữu bộc xạ Thái

quốc công. BIÊN CHÍNH LUẬN

BIÊN CHỦ VẤN
Cũng gọi Thiên tịch vấn. Một trong
“Phần dương thập bát vấn”. Chủ, chỉ bậc
thầy. Người học vì muốn thử bậc thầy mà
đưa ra lời chất vấn, gọi là Biện chủ vấn.
Thiền sư Thiện chiêu đời Tống, thuộc tông
Lâm tế, ở Phần dương, đem những câu hỏi
do người học đặt ra với bậc thầy chia làm
18 loại, mà trong Thiền lâm gọi là Phần
dương thập bát vấn. Trong đó, loại thứ năm
gọi là Thiên tịch vấn. Thiên, hàm ý là lệch
hẳn về một bên; Tịch, có nghĩa gấp rút,
khẩn cấp. Người học lập kiến giải một bên,
vội vã chất vấn thầy để thử nghiệm thầy,
gọi là Thiên tịch vấn. [X. Nhân thiên nhãn
mục Q.2]. (xt. Phần Dương Thập Bát Vấn).
BIÊN CƠ
Vị tăng đời Đường. Sư dáng người to
lớn, quắc thước, thủa nhỏ đã có hoài bão
cao thượng, là đệ tử của ngài Đạo nhạc ở
chùa Đại tổng trì tại Trường an. Khi ngài
Huyền trang từ Ấn độ trở về, đem về hơn
600 bộ kinh chữ Phạm. Lúc dịch kinh ở
chùa Hoằng phúc tại Trường an, trong dịch
trường (viện dịch kinh) có 12 người chứng
nghĩa am hiểu kinh luận Đại thừa Tiểu thừa,
chín người nhuận sắc (trau chuốt câu văn),
một người xem lại các chữ, một người chứng
Phạm ngữ và nhiều người ghi chép. Sư Biện
cơ là một trong chín người nhuận sắc, bộ
Đại đường tây vực kí của ngài Huyền trang
cũng chính do sư ghi chép và nhuận sắc
mà thành. [X. Đại từ ân tự tam tạng pháp
sư truyện Q.6; Đại đường tây vực kí Q.12].
BIÊN ĐẠO
Hoàn thành sự nghiệp tu đạo. Vào đầu
đời Đường, trong Thiền tông chưa có danh
từ “Biện đạo”, mãi đến giữa đời Đường, sau
khi năm tông và hai chi phái hình thành
thì danh từ này mới được sử dụng rộng rãi.

Pháp ngữ của Quốc sư Đại đạt Vô nghiệp
trong Cảnh đức truyền đăng lục quyển 28
(Đại 51, 444 hạ), nói: “Lại mưu đồ cái gì ?
các huynh đệ chỉ vì tham dục thành tính,
nên bị 25 cõi trói buộc, không có hy vọng
thành biện”. Hai chữ “Thành biện” ở đây
hàm ý là hoàn thành đạo nghiệp.
Tại Nhật bản, tông Tào động vì coi trọng
tinh thần tham thiền thực tiễn “chỉ quán
đả tọa”, nên danh từ Biện đạo phần nhiều
chỉ cho công phu ngồi thiền. [X. Sắc tu bách
trượng thanh qui Q.6 Thị giả tiến thoái điều;
Thiền lâm tượng khí tiên Tham thỉnh
môn].
BIÊN HƯƠNG
Hình dáng những mẩu hương vụn giống
như những hạt dưa châu lại một chỗ trong
quả dưa, nên gọi là Biện hương. Ý nói một
nén hương. Cũng gọi Nhất biện hương,
Hương nhất biện.
BIÊN NGỤY LỤC
Gồm 5 quyển. Ngài Tường mại soạn
vào đời Nguyên. Cũng gọi Chí nguyên biện
ngụy lục. Thu vào Đại chính tạng tập 52.
Năm Chí nguyên 28 (1291), ngài Tường
mại vâng sắc lệnh của vua soạn bộ lục
này để bác bỏ ngụy thuyết của Đạo giáo.
Nguyên nhân là năm Bảo hựu thứ ba đời
vua Lí tông nhà Nam tống (năm Hiến tông
thứ 5, 1255 đời Nguyên), thủ lãnh của
phái Toàn chân là Khâu xứ cơ cùng với
bọn Lí chí thường cưỡng chiếm 842 ngôi
chùa viện, phá hủy tượng Phật, tháp báu,
biến các chùa viện thành đạo quán, truyền
bá ngụy kinh Lão tử hóa hồ và 81 bức
tranh hóa của Lão tử, hành động này đã
BIÊN CHỦ VẤN

đưa đến việc tranh luận gay gắt giữa Phật
giáo và Đạo giáo.
Năm Chí nguyên 28 (1291), vua Thế tổ
nhà Nguyên ra lệnh cho Phật giáo và Đạo
giáo biện luận về điều thật giả của kinh điển
Đạo gia, sau đó đem đốt hết sách của Đạo
giáo ngoại trừ Đạo đức kinh và sai ngài
Tường mại soạn bộ Biện ngụy lục này. Nửa
trước của bộ lục này gồm 14 thiên bài bác
thuyết của Đạo gia và Đạo giáo; nửa sau
của bộ lục ghi rõ nguồn gốc sự tranh đấu
giữa Phật giáo và Đạo giáo từ trước và sau
thời kì triều Nguyên định quốc hiệu (1271)
và kèm thêm các văn hiến hữu quan.
BIÊN PHÁT
Bím tóc. Phạm:zikhà-jaỉà. Cũng gọi
Thi ca phát. Bất động minh vương trong
Mật giáo xủ một bím tóc xuống bên vai trái,
biểu thị tướng hèn hạ của kẻ tôi đòi. Nhưng
theo nghĩa sâu kín thì bím tóc này biểu thị
Đệ nhất nghĩa đế, hoặc là nghĩa coi hết
thảy chúng sinh đều bình đẳng mà rủ lòng
từ bi. Kinh Để lí tam muội da quyển thượng
(Đại 21, 15 thượng), nói: “Xủ một bím tóc
xuống bên trái nghĩa là rủ lòng từ bi thương
nhớ chúng sinh chịu nhiều khổ não trong
đường ác”. [X. Hi lân âm nghĩa Q.5].
BIÊN SỰ
Gọi chung các chức sự trong thiền viện
như: người trông coi các phòng tăng, người
trông coi nhà dưỡng bệnh, tiếp khách, làm
vườn, bửa củi, gánh nước, bếp núc, gặt hái
v.v... đều gọi là Biện sự. [X. Sắc tu bách
trượng thanh qui Q.4 Liệt chức tạp vụ điều;
Thiền lâm tượng khí tiên Chức vị môn].
BIÊN SỰ CHÂN NGÔN
Cũng gọi Thành biện chư sự chân ngôn.
Là bài chú được tụng khi làm các pháp sự
trong Mật giáo, như dựng đàn tràng, sửa
soạn các vật dâng cúng v.v... để mong hoàn

thành công việc. Đây là chân ngôn của Biện
sự minh vương. Đại nhật kinh sớ quyển 4
(Đại 39, 621 trung), nói: “Ba thời trong ngày,
tụng biện sự chân ngôn 108 biến, gia trì
chiếc bình này rồi sau mới làm các việc
khác”. Cũng sớ ấy quyển 5 còn nói (Đại 39,
630 trung): “Biện sự chân ngôn diệt trừ các
nạn khi đặt các vật cúng dường”.
BIÊN SỰ MINH VƯƠNG
Trong Mật giáo, vị Minh vương giúp việc
cho đức Như lai, gọi là Biện sự minh vương.
Đại nhật kinh sớ quyển 5 nói, Bất động
minh vương là người hầu hạ để đức Như
lai sai làm mọi việc. Lại theo sự khác biệt
giữa ba bộ, năm bộ mà Biện sự minh vương
cũng khác nhau, như Kim cương bộ lấy
Kim cương quân đồ lợi làm Biện sự minh
vương, Phật bộ lấy Bất động minh vương
làm Biện sự minh vương.
BIÊN TÀI
.....
Tài biện luận giỏi. Nói tắt là Biện. Tức
là khả năng nói các pháp nghĩa một cách
khéo léo trôi chảy. Phật và Bồ tát trong
nhiều kiếp, nhờ công đức trang nghiêm khẩu
nghiệp mà có đủ các loại Biện tài, như Tứ
vô ngại biện, Thất biện, Bát biện, Cửu biện
v.v...
Tứ vô ngại biện gồm: Pháp vô ngại biện
(biện luận về pháp trôi chảy không vấp
váp), Nghĩa vô ngại biện (biện luận về nghĩa
trôi chảy), Từ vô ngại biện (biện luận về lời
trôi chảy), Biện vô ngại biện (biện luận về
chính cái tài biện luận cũng trôi chảy).
Tứ vô ngại biện còn được gọi là Tứ vô
ngại giải, Tứ vô ngại trí, nghĩa là trí hiểu
biết được tự tại không vấp váp trong khi
BIÊN TÀI

biện luận. Và trong Tứ vô ngại biện thì
Biện vô ngại biện đặc biệt được xem là Trí
tự tại vô ngại, biện thuyết chính xác.
Phân tích về Biện vô ngại biện thì có
bảy thứ:
1. Tiệp tật biện (Biện luận nhanh
chóng), nghĩa là giảng nói hết thẩy các pháp
một cách trôi chảy không vấp váp (Vô ngại
tự tại).
2. Lợi biện (biện luận lưu loát), nghĩa là
thâm nhập thông suốt các pháp.
3. Bất tận biện (biện luận không hết),
nghĩa là giảng nói thực tướng của các pháp,
lời nói không cùng tận.
4. Bất khả đoạn biện (biện luận không
thể dứt), nghĩa là giảng nói thao thao, không
một nạn vấn nào cắt ngang được.
5. Tùy ứng biện (biện luận theo yêu cầu),
nghĩa là tùy yêu cầu của mọi người mà nói
pháp.
6. Nghĩa biện (biện luận về nghĩa), tức
là có khả năng nói về các sự ích lợi đạt đến
niết bàn.
7. Nhất thiết thế gian tối thượng biện
(Biện luận về pháp cao hơn hết trong thế
gian), nghĩa là có khả năng nói Đại thừa là
pháp tột bậc trong thế gian.
Bảy biện kể trên hoặc còn gọi là Tiệp
biện, Tấn biện, Ứng biện, Vô sơ mậu biện
(biện luận không sơ suất lầm lẫn), Vô đoạn
tận biện, Phàm sở diễn thuyết phong nghĩa
vị biện (bất cứ diễn nói pháp nào ý vị cũng
rất phong phú), Nhất thiết thế gian tối
thượng diệu biện.
Bát biện: chỉ cho tài biện luận có tám
đặc điểm như sau: không lắp bắp, nói rõ
ràng, không sợ hãi, không kiêu căng, nói
đủ nghĩa, nói đủ ý vị, lời nói không vụng
về khúc mắc, tùy theo lúc mà biện luận.
Cửu biện: chỉ cho tài biện luận có chín

đặc điểm sau đây: vô trước, vô tận, tương
tục, bất đoạn, bất khiếp nhược, bất kinh
bố, bất cộng, thiên nhân sở trọng (được
trời và người kính trọng), vô biên biện tài
v.v... [X. kinh Đại phẩm bát nhã Q.8; kinh
Thắng thiên vương bát nhã Q.1; luận Đại
trí độ Q.55].
BIÊN TÀI THIÊN
Trời Biện tài. Phạm:Sarasvatì-devì. Là
thần nữ Văn nghệ của Ấn độ giáo và của
Bà la môn giáo ở Ấn độ đời xưa. Dịch âm:
Tát ra tát phạt để, Sa la thất phạt để. Cũng
gọi Đại biện thiên, Đại biện tài thiên nữ,
Đại biện tài công đức thiên, Đại thánh biện
tài thiên thần, Diệu âm thiên, Mĩ âm thiên.
Gọi tắt là Biện thiên.
Trong Lê câu phệ đà, Biện tài thiên là
tên một con sông, là tên của vị thần sông,
hay trừ sự nhớp nhúa của người, ban cho
người sự giàu có, con cháu và lòng dũng
cảm. Trong Phạm thư và Ma ha bà la đa,
Biện tài thiên là nữ thần ngữ ngôn, tri thức,
sau là vợ (hoặc con gái) của Phạm thiên.
Cứ theo truyền thuyết, thần này là người
đặt ra mẫu tự tiếng Phạm và thể Thiên thành
(Deva-nàgari), là người trông coi về thi
ca, âm nhạc và là
người bảo hộ
nghệ thuật và
khoa học, cuối
cùng trở thành vị
nữ thần trí tuệ và
hùng biện. Có
khi thần nữ này
cũng được coi là
vợ của thần
Visnu, cùng với
Cát tường thiên
được tin thờ khắp mọi nơi.
Sau khi Biện tài thiên được Phật giáo
thu dụng, thần này bèn thành là người thủ
hộ thụ trì kinh Kim quang minh. Cứ theo
kinh Kim quang minh tối thắng vương

quyển 7 phẩm Đại biện tài thiên nữ chép,
Biện Tài Thiên
(Thai Tạng Giới Mạn Đồ La)
BIÊN TÀI THIÊN

thì thần này có tám tay, các tay cầm những
thứ vũ khí như: cung, tên, dao, dáo, búa,
chày, vòng sắt, vòng lụa v.v...Trong viện
Ngoại kim cương bộ trên Thai tạng giới mạn
đồ la Mật giáo, có tượng vẽ Biện tài thiên
đang gảy đàn tì bà. Đàn tì bà là tượng trưng
cho thần Biện tài thiên. Chủng tử là (su),
hình tam muội da là đàn tì bà, chân ngôn
là: “Nam ma tam mạn đa bột đà nẫm tát ra
sa phạ để duệ sa ha”.
Tượng thần Biện tài thiên mà hiện nay
tín đồ Ấn độ giáo thờ cúng là tượng cỡi
chim nhạn (Phạm:haôsa), có bốn tay, tay
thứ nhất bên phải cầm hoa, tay thứ hai cầm
quyển sách tiếng Phạm, tay trái thứ nhất
cầm vòng hoa của trời Đại tự tại, tay thứ
hai cầm quả trống nhỏ.
Ngoài ra, còn có tượng vẽ vị nữ thần
này được Phạm thiên bồng trong tay, hoặc
cỡi chim khổng tước (chim công), gảy đàn
tì bà, phía trước có người hầu cầm cờ. [X.
kinh Bất không quyên sách thần biến chân
ngôn Q.9 phẩm Quảng đại giải thoát mạn
noa la; kinh Đại nhật Q.1 phẩm Cụ duyên,
Q.4 phẩm Mật ấn; Đại nhật kinh sớ Q.5,
Q.10, Q.14; Kim quang minh tối thắng
vương kinh sớ Q.5].
BIÊN THỂ
Tức nói rõ cái ý cốt tủy trong một bộ
kinh. Là một trong Ngũ trùng huyền nghĩa
(năm lớp nghĩa sâu kín) do ngài Thiên thai
Trí khải đặt ra. Khi giải thích các kinh, ngài
Trí khải đặt ra năm pháp giải nghĩa gọi là
Ngũ trùng huyền nghĩa: Thích danh, Biện
thể, Minh tông, Luận dụng và Phán giáo.
Như ứng dụng phương pháp Ngũ trùng
huyền nghĩa vào việc giải thích kinh Pháp
hoa, khi đến trùng Biện thể, thì ngài Trí
khải giải thích rõ rằng, thể màu nhiệm (ý
cốt tủy) của kinh Pháp hoa là “Thực tướng

trung đạo”, vì thế, lấy thực tướng làm thể
mầu nhiệm của toàn bộ kinh. (xt. Ngũ
Trùng Huyền Nghĩa).
BIÊN TÍCH BỒ TÁT
Biện tích, Phạm:Pratibhàna-kùỉa, dịch
âm: Bát la để bà na câu tra. Cũng gọi Trí
tích Bồ tát. Một trong 16 vị tôn trong kiếp
Hiền. Là vị thứ tư trong bốn vị tôn ở phía
bắc trên đàn vuông của viện Ngoài trong
các hội: Tam muội da, Vi tế, Cúng dường
trong mạn đồ la Kim cương giới. Vị Bồ tát
này chủ về Trí đoạn của Như lai giáo hóa
chúng sinh. Mật hiệu là Xảo biện Kim
cương, Định tuệ kim cương. Chủng tử là
(vi) hoặc (va) . Hình tam muội da là
Hoa vân. Thân tượng màu xanh nhạt hoặc
mầu da trắng.
Trong hội Vi tế, tay phải vị Bồ tát này
cầm Hoa sen trên có hoa vân, tay trái nắm
lại chống vào cạnh sườn, ngồi xếp bằng
trên hoa sen. Trong hội Cúng dường thì cả
hai tay đều cầm hoa sen, trên hoa sen cũng
có hoa vân. Chân ngôn là: “Án bát la để
bà na câu tra dã sa phạ hạ lam”.
Phổ thông, vị Bồ tát này được coi như
cùng tôn vị với bồ tát Văn thù hoặc bồ tát
Vô tận ý. [X. kinh Kim cương đính du già
trung lược xuất niệm tụng Q.3; Kim cương
giới thất tập Q.hạ].
BIÊN TÔNG LUẬN
Có một quyển, do Tạ linh vận đời Lưu
Tống soạn. Thu vào Quảng hoằng minh
tập quyển 18 trong Đại chính tạng tập 52.
Nội dung bàn về vấn đề thế nào là chân lí
cùng tột và về phương pháp đạt đến chân
lí ấy, đồng thời, thu chép những vấn đáp
luận nạn với các vị Pháp úc, Tăng duy, Tuệ
lân, Pháp cương, Tuệ lâm, Vương hoằng
v.v... Tạ linh vận cho rằng cái lí mà bậc
Thánh nhân Trung quốc thể nhập được
BIÊN TÔNG LUẬN

và cái lí do bậc Thánh nhân Ấn độ thể
nhập được là giống nhau, đối lại với sự tu
hành có tính giai đoạn trong Phật giáo, Tạ
linh vận chủ trương thánh nhân Trung
quốc trong khoảng sát na có thể ngộ được
chân lí. Thuyết đốn ngộ này của Tạ linh
vận tuy thừa kế thuyết của ngài Đạo sinh,
nhưng ông phủ định sự tu hành theo sự
tướng mà chủ trương quay trở về với tính
xưa nay vốn trong sạch của chính mình.
Bối cảnh luận thuyết của ông hàm có tư
tưởng Đạo gia.
BIÊN TRUNG BIÊN LUẬN
Phạm:Madhyànta-vibhàga-ỉìkà. Gồm
ba quyển. Cũng gọi Li tịch chương trung
luận. Bồ tát Thế thân soạn, ngài Huyền
trang đời Đường dịch. Thu vào Đại chính
tạng tập 31. Bộ luận này là sách chú thích
bộ Biện trung biên luận tụng của ngài Di
lặc, giải rõ chính hạnh trung đạo của Đại
thừa. Nội dung bộ luận được chia làm 7
phẩm: Biện tướng, Biện chướng, Biện chân
thực, Biện tu đối trị, Biện tu phận vị, Biện
đắc quả và Biện vô thượng thừa. Ngoài ra,
còn có bản dịch là Trung biên phân biệt
luận 2 quyển do ngài Chân đế đời Trần
dịch. Vì hai bản dịch này truyền thừa khác
nhau, nên khi giải thích về pháp tướng cũng
có chỗ bất đồng.
Trong tạng kinh Tây tạng, ngoài Thích
luận (luận chú thích) của bồ tát Thế thân
và nguyên tác Biện trung biên luận tụng
của bồ tát Di lặc ra, còn có Thích luận của
ngài An tuệ và Biện trung biên luận. Về
các sách chú thích bằng Hán văn thì có:
Biện trung biên luận thuật kí 3 quyển của
ngài Khuy cơ, Trung biên phân biệt luận
sớ 4 quyển (hiện nay chỉ còn quyển 3) của
ngài Nguyên hiểu v.v... [X. Đại đường nội
điển lục Q.5; Khai nguyên thích giáo lục

Q.7, Q.8; Thành duy thức luận liễu nghĩa
đăng Q.1 phần đầu; Nam hải kí qui nội pháp
truyện Q.4].
BIÊN TRUNG BIÊN LUẬN THUẬT KÍ
Gồm ba quyển. Cũng gọi Biện trung biên
luận sớ, ngài Khuy cơ đời Đường soạn, thu
vào đại chính tạng tập 44. Bản thuật kí này
là sách chú thích luận Biện trung biên do
ngài Huyền trang dịch và là bản chú thích
duy nhất còn đến nay. Luận Biện trung
biên còn một bản dịch nữa là Trung biên
phân biệt luận của ngài Chân đế và sách
chú thích luận này. Trung biên phân biệt
luận sớ 4 quyển (chỉ còn quyển ba) do ngài
Nguyên hiểu người Tân la soạn. Bản sớ của
ngài Nguyên hiểu và bản thuật kí này của
ngài Khuy cơ là những tư liệu không thể
thiếu trong việc nghiên cứu luận Biện trung
biên hoặc luận Trung biên phân biệt.
Lúc soạn bộ thuật kí này, ngài Khuy cơ
đã từng đối chiếu với ba bản tiếng Phạm,
rồi so sánh rất cẩn thận với bản dịch của
ngài Chân đế.
BIÊN TRUNG BIÊN LUẬN TỤNG
Phạm:Madhyànta-vibhàga-kàrikà.
Có 1 quyển. Cũng gọi Biện trung biên tụng,
Trung biên phân biệt tụng, Trung biên tụng.
Bồ tát Di lặc soạn, ngài Huyền trang dịch
vào đời Đường. Thu vào Đại chính tạng
tập 31. Nội dung gồm 7 phẩm, 113 bài tụng.
Theo Biện trung biên luận thuật kí thì 7
phẩm ấy là: Biện tướng phẩm, Biện chướng
phẩm, Biện chân thực phẩm, Biện tu đối
trị phẩm, Biện tu phận vị phẩm, Biện đắc
quả phẩm và Biện vô thượng thừa phẩm.
Luận tụng này có bản chú thích của bồ
tát Thế thân và có hai bản dịch, một của
ngài Chân đế, một của ngài Huyền trang.
Đối với bộ Thích luận của bồ tát Thế thân,
ngài An tuệ có chú giải thêm, nay chỉ còn
BIÊN TRUNG BIÊN LUẬN

những đoạn tiếng Phạm rời rạc, chỉ có bản
dịch Tây tạng là hoàn toàn cả nguyên bản.
Ở Trung quốc, sách chú giải Thích luận
của bồ tát Thế thân thì có Trung biên phân
biệt luận sớ 3 quyển của ngài Chân đế,
Trung biên phân biệt luận sớ 4 quyển của
ngài Nguyên hiểu và Biện trung biên luận
thuật kí 3 quyển của ngài Khuy cơ v.v...,
nhưng bộ luận sớ của ngài Chân đế đã thất
truyền.
BIÊN TRƯỜNG (1162 - 1238)
Vị tăng Nhật bản. Tự Biện a, hiệu Thánh
quang phòng. Cũng gọi Nhị tổ thượng nhân,
Trấn tây thượng nhân, Trúc tử thượng
nhân. Vua ban thụy hiệu “Đại thiệu chính
tông quốc sư”, là vị tổ dòng Trấn tây, tông
Tịnh độ Nhật bản. Ngài là người Trúc tiền
huyện Phúc cương.
Lúc đầu ngài học tông Thiên thai ở núi
Tỉ duệ, sau thờ
tổ Pháp nhiên
làm thầy, quay
sang nghiên
cứu giáo nghĩa
Tịnh độ. Sau
ngài trở về quê
cũ, làm chùa ở
nhiều nơi như
chùa Thiện đạo
v.v... để hoằng
dương pháp
môn niệm Phật, số người qui y lên tới hơn
hai nghìn. Ngài tịch vào niên hiệu Lịch
nhân năm đầu, thọ 77 tuổi. Trứ tác có: Tịnh
độ tông yếu 6 quyển, Danh mục vấn đáp 3
quyển.
BIÊN TƯỚNG (557 - 627)
Vị tăng đời Tùy, năm sinh năm mất
không rõ. Sư người Doanh châu tỉnh Hà
bắc, họ Sử, thờ ngài Tuệ viễn (523 - 592)

ở chùa Thiếu lâm làm thầy, nghiên cứu
Thập địa kinh luận, hiểu sâu kinh Niết
bàn.
Năm Khai hoàng thứ 7 (587) đời Văn
đế, sư theo thầy vào kinh đô Trường an
làm chùa Tịnh ảnh và ở đó hoằng pháp.
Về sau, vua Tùy Dạng đế mở đạo tràng tại
Lạc dương, triệu thỉnh các bậc cao tăng giảng
đạo, trong số đó có sư. Đến đời Đường, sư
trụ trì chùa Thắng quang, rất được các vua
Cao tổ và Thái tông nể trọng. Đầu năm
Trinh quán sư tịch, thọ hơn 70 tuổi. [X.
Tục cao tăng truyện Q.12].
BIÊN VÔ NGẠI GIẢI
Phạm:prati-bhàna-pratisaôvid. Một
trong bốn vô ngại giải. Cũng gọi Biện vô
ngại trí, Biện vô ngại biện, Nhạo thuyết vô
ngại biện. Nghĩa là trí hiểu biết và tài biện
luận của Phật, Bồ tát, tùy theo căn cơ chúng
sinh mà nói pháp một cách khéo léo và
pháp các ngài nói khế hợp với chính lí
không bị trở ngại. Lại đối với pháp, nghĩa,
lời v.v... trí Phật đều thông suốt, Phật vì
chúng sinh muốn nói thì nói, muốn ngưng
thì ngưng, đều được tự tại, không bị trở ngại,
cho nên gọi là Nhạo thuyết vô ngại biện.
[X. kinh Đại bát niết bàn (bản Nam) Q.15;
luận Câu xá Q.27; luận Đại trí độ Q.25].
(xt. Tứ Vô Ngại Giải).
BIÊN Ý TRƯỞNG GIẢ TỬ SỞ VẤN KINH
Phạm:Pratibhàna-mati-paripfcchà.
Có một quyển. Ngài Pháp tràng dịch vào
đời Bắc Ngụy. Cũng gọi Biện ý trưởng giả
tử kinh, thu vào Đại chính tạng tập 14. Nội
dung kể rõ việc đức Phật đáp lời hỏi của
con ông trưởng giả Biện ý mà nói nghĩa
chủ yếu của 10 việc: sinh lên cõi trời, sinh
vào cõi người, rơi xuống địa ngục, đọa loài
Biện Trường
BIÊN Ý TRƯỞNG GIẢ TỬ SỞ VẤN KINH

quỉ đói v.v... Mỗi việc lại có năm nhân duyên.
Sau khi nghe pháp nghĩa của 50 việc ấy,
con ông trưởng giả Biện ý vui mừng sung
sướng, được mắt pháp trong sạch.
BIỂN KHÁNH
Một loại pháp khí bằng đá, hình dáng
giống như vân bản (tấm biển được làm
giống như hình đám mây), treo ngoài hành
lang nhà Phương trượng (nhà vị trụ trì).
Mỗi khi có khách đến muốn gặp vị trụ trì,
thì vị Tri khách (người giữ việc tiếp khách)
đánh biển khánh 3 tiếng để thông báo.
BIÊT BẠNG TỰ
........
Chùa Biệt bạng. Tạng: Hêbras-spuđs.
Chùa ở cách Thủ đô Lhasa của Tây tạng
độ 6 km về phía tây. Cũng gọi Triết bạng
tự là chùa của phái Mũ vàng thuộc Lạt
ma giáo, chùa có nhiều quyền lực và đông
tăng lữ nhất trong các chùa Lạt ma. Chùa
này được kiến trúc theo kiểu chùa Tường
cốc tích (Phạm: Zrì-Dhaìnyakaỉa-ka)
lừng danh của Mật giáo Ấn độ.
(hêbrasspuđs là tiếng Tây tạng dịch từ chữ
Phạmdhànya-kaỉaka, hàm ý là nơi chứa
nhiều thóc lúa và những điều tốt lành).
Chùa này cùng với chùa Cam đan và chùa
Sắc lạp là ba chùa lớn ở Thủ đô Tây tạng.
Khoảng năm 1417 Tây lịch, đệ tử ngài
Tôngkhách ba là Giáp dưỡng Khúc cát
(Tạng: Hêjam-dbyaís Chos-rje, 1379-
1448 ) vâng lệnh của thầy mà xây dựng
chùa này. Các đức Đạt lai lạt ma đời thứ
2, thứ 3, thứ 4 đều đóng ở đây và cho cất
cung Cam đan trong khuôn viên chùa để
nắm hết quyền chính trị và tôn giáo ở Tây
tạng.
Trong chùa vốn có bảy đại Trát thương
(Tăng viện), nhưng sau thu gọn còn bốn
đại Trát thương là: Lạc sắc lâm, Quả mãng,

Đức dương và Ngạc ba. Những vị tăng ở
Lhasa học kinh phần đông vào ở trong Quả
mãng trát thương của chùa này. Ở giữa chùa
có nhà điện Hoàng kim, lúc hưng thịnh
các sư tụ họp chung quanh điện đến bảy
nghìn vị trở lên. Hài cốt của bốn đời Đạt
lai an tán trong tháp gần đấy. [X. Mông cổ
Phật giáo (G. Huth: Geschichte des
Buddhismus in der Mongolei, 1893 - 1896);
L. A. Waddell: The Buddhism of Tibet on
Lamaism, 1895; Mông Tạng Phật giáo sử
(Diệu chu); Thế giới Phật giáo thông sử tập
thượng (Thánh nghiêm)].
BIÊT CẢNH
Một trong các pháp tâm sở do tông Pháp
tướng lập ra. Chỉ hoạt động tâm lí do cảnh
giới riêng biệt dẫn khởi. Đối lại với “Biến
hành”. Gồm năm biệt cảnh: dục, thắng giải,
niệm, định, tuệ. [X. luận Thành duy thức
Q.5; Đại thừa bách pháp minh môn luận
giải]. (xt. Ngũ Biệt Cảnh).
BIÊT DỊ
.....
Riêng khác. Từ ngữ Biệt dị thường được
dùng trong các kinh điển, nhưng nguyên
ngữ tiếng Phạm,Pàli thì có nhiều nghĩa:
1. Phạm: nànàtva, hoặcpfthaktva,
hoặcprabheda,chỉ cho mỗi sự vật khác
nhau.
2. Phạm: paryàya-vacana, chỉ những
cái khác, như tên gọi khác.
3. Paìli: àgatàgamo pabhinnapaỉisambhido,
chỉ cho các loại các dạng (hình
thức), như những lời giải thích dưới dạng
chương, đoạn, câu khác nhau.
4. Phạm:viparyaya, là nghĩa và ý trái
ngược nhau.
5. Trong Nhân minh: ngôn ngữ và pháp
được thành lập mang ý nghĩa không giống
nhau, cũng gọi là dị biệt. [X. kinh Na tiên tỉ
BIỂN KHÁNH

khưu Q.thượng; luận Câu xá Q.30; luận
Kim thất thập Q.thượng].
BIÊT ĐÀN MẠN ĐỒ LA
Là đàn riêng biệt của mỗi vị tôn trong
Mật giáo, đối lại với “Đô hội đàn” của hai
bộ Kim cương giới và Thai tạng giới. Cách
vẽ đàn: Lấy vị tôn của một môn làm đài
giữa, còn quyến thuộc của bộ môn ấy thì
chia ra bày làm lớp thứ hai, lớp thứ ba. [X.
kinh Đại nhật phẩm Bí mật mạn đồ la; Đại
nhật kinh sớ Q.16].
BIÊT ĐỒ
.....
Đường riêng. Giáo thuyết chỉ giới hạn
trong một tông, gọi là Biệt đồ. Còn giáo
thuyết chung cho cả Phật giáo thì gọi là
Thông đồ. Biệt đồ là giáo thuyết thù thắng
của riêng một tông, đối với Thông đồ nó
được coi là giáo thuyết bàn tới chỗ mầu
nhiệm mà chưa tông nào khác bàn đến.
Chẳng hạn như phàm phu sinh về cõi Báo
độ của tông Tịnh độ bàn tới; lòng tin là
nhân chính yếu là Biệt đồ của Tịnh độ chân
tông Nhật bản bàn tới.
BIÊT GIẢI BIÊT HÀNH
Hiểu khác làm khác. Chỉ cho sự hiểu
và tu hành khác với điều mình làm theo.
Như tông Tịnh độ lập ra hai môn: Tịnh
độ môn và Thánh đạo môn, trong đó môn
Tịnh độ coi trọng việc tu hành cầu tha
lực. Bởi thế, nếu đứng trên lập trường của
môn Tịnh độ mà nói thì Thánh đạo đặt
nặng việc tự lực tu hành, tức là Biệt giải
biệt hành.
Ngoài ra cũng có thể chỉ cho người cùng
trong môn Tịnh độ, nhưng lòng tin sai khác
mà có tình chấp tự lực là Biệt giải biệt hành.
[X. Quán kinh sớ tán thiện nghĩa].
BIÊT GIẢI THOÁT KINH
Tức là Giới bản. Vì trong giới bản nói

Biệt giải thoát luật nghi, cho nên gọi là Biệt
giải thoát kinh. (xt. Giới Bản).
BIÊT GIẢI THOÁT LUẬT NGHI
Phạm: pràtimokwa-saôvara. Pàli:
pàtimokkha-saôvara.Là giới luật mà bảy
chúng nhận giữ để lần lượt xả bỏ các điều
ác do bảy chi miệng và thân gây ra. Cũng
gọi Ba la đề mộc xoa luật nghi, Y biệt giải
thoát giới, Biệt giải thoát giới, Biệt giải thoát
pháp, Biệt giải thoát điều phục, Hộ tòng
giải thoát, Giới luật nghi, Luật nghi giới, Mộc
xoa giới, là một trong ba loại luật nghi. Đối
lại với “Tĩnh lự luật nghi”, “Vô lậu luật
nghi”. Là giới thể phát sinh khi thụ giới ở
cõi Dục, vì vậy gọi là Dục triền giới (giới trói
buộc ở cõi Dục), thuộc về giới hữu lậu.
Căn bản tát bà đa bộ luật nhiếp quyển
thượng (Đại 24, 525 thượng) nói: “Gọi Biệt
giải thoát là do nương theo kinh Biệt giải
thoát mà tu hành, dần dần dứt hết các phẩm
dưới trong chín phẩm phiền não, vĩnh viễn
không trở lui; vì giải thoát các phiền não
nên được gọi là Biệt giải thoát. Lại nữa, phiền
não Kiến hoặc và Tư hoặc có nhiều loại,
trong đó, cứ tu hành xả bỏ riêng từng phẩm
một, gọi là Biệt giải thoát”.
Luật nghi này có tám thứ: Bật sô luật
nghi, Bật sô ni luật nghi, Chính học luật
nghi, Cần sách luật nghi, Cần sách nữ luật
nghi, Cận sự luật nghi, Cận sự nữ luật nghi,
Cận trụ luật nghi v.v... Những luật nghi
này cũng chính là những giới mà bảy chúng
nhận giữ, bao gồm giới Cụ túc của tỉ khưu,
tỉ khưu ni, 10 giới của sa di, sa di ni, 6 pháp
của thức xoa ma na, 5 giới của ưu bà tắc, ưu
bà di, 8 giới trai của ô ba bà sa.
Tám thứ luật nghi kể ở trên, ngoại trừ 8
BIÊT GIẢI THOÁT LUẬT NGHI

giới trai của cận trụ nam, nữ chỉ nhận giữ
một ngày đêm, bảy thứ còn lại phải nhận
giữ trọn đời. [X. Trung a hàm Q.33 kinh
Thích vấn; luận Đại tì bà sa Q.119, Q.120,
Q.122; luận Tạp a tì đàm tâm Q.3; luận
Câu xá Q.14; luận Thành thực Q.8 phẩm
Thất thiện luật nghi; luận Đại trí độ Q.22;
luận Du già sư địa Q.40 luận Nhập a tì đạt
ma Q.thượng; Đại thừa nghĩa chương Q.10].
(xt. Giới, Ba La Đề Mộc Xoa).
BIÊT GIẢI TỨ LOẠI THẬP NHƯ THỊ
Giải thích riêng biệt bốn loại Thập như
thị. Nghĩa là từ bốn phương diện (bốn chủng
loại lớn) của thập pháp giới, Phật giới, Li
hợp, Vị thứ v.v... mà phân biệt giải thích
thực tướng các pháp đều có đủ 10 thứ “như
thị”. Đây là thuyết do ngài Trí khải tông
Thiên thai lập ra. Kinh Pháp hoa quyển 1
phẩm phương tiện có nêu ra mười thứ Như
thị để hiển bày nghĩa thực tướng của các
pháp, gọi là “Thập như thị”. Nhưng trong
kinh chưa giải nói rõ chi tiết Thập như thị
là thế nào. Vấn đề này sau cũng có nhiều
nhà giải thích, trong đó, các ngài Pháp dao
đời Lưu Tống, Huyền sướng đời Tiêu Tề và
Pháp vân đời Lương là trọng yếu hơn cả.
Tuy nhiên ngài Trí khải cho rằng những
điều mà các vị nêu trên giảng giải vẫn chưa
đầy đủ, nên ngài mới soạn bộ Pháp hoa
văn cú, trong đó ngài chia làm bốn loại lớn
để giải thích lại về Thập pháp giới, Phật giới
v.v..., gọi là Biệt giải tứ loại. Cứ theo Pháp
hoa văn cú quyển 3 phần dưới, thì bốn loại
Thập như thị được giải thích như sau :
I. Thập pháp giới: tất cả các loài chúng
sinh trong mười pháp giới được rút lại thành
bốn loại; mỗi loại đều có mười như thị khác
nhau:
1. Mười như thị chung cho bốn ngả ác:
Địa ngục, quỷ đói, súc sinh, Tu la...

a. Chúng sinh trong bốn ngả ác rơi vào
chỗ bất như ý, thường ở trong chỗ tướng
ác và chỗ không vừa ý, khổ tướng này là
“Như thị tướng” (tướng như thế đó) của
bốn ngả ác.
b. Loại chúng sinh này thường có đủ
các thói quen xấu ác, dường như sinh ra đã
thành rồi, không thay đổi được, đó là Như
thị tính.
c. Sắc, tâm thô lỗ xấu ác của chúng sinh
này khó có thể điều phục, đó là Như thị thể.
d. Chúng sinh trong địa ngục thường
chịu nỗi khổ núi dao nhọn, vạc dầu sôi;
chúng sinh quỉ đói thường chịu nỗi khổ
nuốt viên sắt nóng, lớn ăn bé, khỏe hiếp
yếu, rắn, cá cắn lẫn nhau, hoặc kéo xe chở
nặng, tất cả đều bởi nghiệp lực mang lại, đó
là Như thị lực.
đ. Thân, miệng, ý của chúng sinh thường
hay tạo tác các nghiệp ác, đó là Như thị tác.
e. Các nghiệp ác hữu lậu mà chúng sinh
đã tạo tác là nguyên nhân khiến chúng sinh
phải chịu quả báo ác; đó là Như thị nhân.
g. Các phiền não yêu đương, đắm đuối
v.v... trở thành trợ nhân giúp thêm cho việc
hình thành nghiệp ác hữu lậu, đó là Như
thị duyên.
h. Chúng sinh đa dâm chịu thân địa
ngục, thấy các loại khổ cụ (dụng cụ tra tấn)
lại cho đó là cảnh dâm dục mà khởi tâm
yêu đương đắm đuối, đó là Như thị quả.
i. Chúng sinh nhiều tham muốn đã rơi
vào địa ngục, vào cảnh dâm dục như vừa
nói ở đoạn trên, chịu quả báo như nằm
giường sắt, ôm cột đồng, đó là Như thị báo.
k. Những điều được trình bày trên đây,
lấy Như thị tướng làm gốc, Như thị báo
làm ngọn, chín Như thị đều là lí mầu nhiệm
cuả thực tướng ba đế, tất cả đều không khác
mười Như thị của Phật giới, đó là Như thị
bản mạt cứu kính đẳng.
2. Mười Như thị chung cho cả hai ngả
thiện người và trời

a. So với đường ác thì tướng của người, BIÊT GIẢI TỨ LOẠI THẬP NHƯ THỊ

trời tự nhiên thanh khiết tốt đẹp hơn, đó là
Như thị tướng.
b. Những pháp lành mà họ làm ra thuộc
tính thiện, đó là Như thị tính.
c. Sắc, tâm của họ có thể gọi là yên vui
ổn đáng, đó là Như thị thể.
d. Họ giữ được năm giới, làm mười điều
thiện, đáng được nhận làm pháp khí, đó là
Như thị lực.
đ. Tất cả hành vi tạo tác của họ có thể
dùng để ngăn điều ác làm điều thiện, đó là
như thị tác.
e. Nghiệp lành như năm giới, mười thiện
mà họ giữ gìn và thực hành là những nhân
tố mang lại quả báo thiện ở đời sau, đó là
Như thị nhân.
g. Đã lấy nghiệp thiện làm nhân, lại lấy
ái, thủ của tính thiện làm trợ nhân, giúp
thêm cho việc hình thành nghiệp thiện,
đó là Như thị duyên.
h. Họ có thể nhậm vận tự tại mà sinh
tâm thiện, đó là như thị quả.
i. Nhờ nghiệp thiện cảm được, tự nhiên
hưởng thụ sự yên vui của người, trời, đó là
Như thị báo.
Theo đó có thể biết tướng như thị, tính
như thị v.v... của hết thảy người, trời đều là
thực tướng, đó là Như thị bản mạt cứu kính
đẳng.
3. Mười như thị chung cho hai thừa
Thanh văn, Duyên giác.
a. Hai thừa đã xa lìa sống chết, chứng
được Niết bàn, đó là Như thị tướng.
b. Đã thoát khỏi được trói buộc của
chướng phiền não, cho nên được tính vô
lậu, đó là Như thị tính. Lậu là tên khác
của phiền não.
c. Có đủ năm phần pháp thân “hữu vi
vô lậu”, đó là Như thị thể.
d. Hay chiết phục phiền não, là bậc có

đạo đức cao, có thể ra khỏi ba cõi, đó là
Như thị lực.
đ. Vì muốn đạt đến Niết bàn mà tinh
tiến siêng tu 37 phẩm trợ đạo, đó là Như
thị tác.
e. Có đủ chính trí vô lậu, đó là Như thị
nhân.
g. Có các duyên lành làm trợ nhân giúp
cho đạo nghiệp thêm lớn, đó là như thị
duyên.
h. Nhờ những nhân lành duyên lành
ấy mà tu thành bốn quả sa môn, đó là Như
thị quả.
i. Nhờ duyên lành, nghiệp lành mà xa
lìa phần đoạn sinh tử trong ba cõi, cảm
được Biến dịch sinh tử ngoài ba cõi, đó là
Như thị báo.
k. Cứ theo đó có thể biết, tướng như
thị, tính như thị v.v... của tất cả hai thừa
đều là thực tướng, đó là Như thị bản mạt
cứu kính đẳng.
4. Mười như thị chung cho Bồ tát và
Phật giới.
a. Bồ đề sẵn đủ của các ngài là “Duyên
nhân” mở tỏ chính tính, giúp cho việc thành
phật, đó là Như thị tướng.
b. Trí tuệ các ngài là “Liễu nhân” soi rõ
lí và trí, hiển phát pháp thân, đó là Như thị
tính.
c. Lí thể các ngài vốn đầy đủ, không
nhờ tu hành, lí thể ấy là “Chính nhân”
thành tựu quả Phật, đó là Như thị thể.
d. Có đủ vô lượng bốn thệ nguyện rộng
lớn, đó là Như thị lực.
đ. Dùng vô lượng sáu độ muôn hạnh
hóa độ chúng sinh, đó là Như thị tác.
e. Lấy trí tuệ trang nghiêm không thể
nghĩ bàn làm nghiệp nhân cho quả báo vị
lai, đó là Như thị nhân.
g. Lấy các thứ phúc đức trang nghiêm
làm trợ duyên giúp cho đạo nghiệp thêm
lớn, đó là Như thị duyên.
h. Nhờ nghiệp nhân, trợ duyên mà

chứng được quả bồ đề, đó là Như thị quả.
i. Chứng vào giải thoát rốt ráo, được đại
Niết bàn, đó là Như thị báo.
BIÊT GIẢI TỨ LOẠI THẬP NHƯ THỊ

k. Căn cứ vào đó mà biết tướng như thị,
tính như thị, thể như thị v.v... của Bồ tát
và Phật đều là thực tướng, đó là Như thị
bản mạt cứu kính đẳng.
II. Phật giới mười như thị:
1. Như thị tướng: chỉ cho muôn điều
thiện mà chư Phật đã làm, các điều thiện
này cũng chính là Duyên nhân trong ba
nhân Phật tính.
2. Như thị tính: chỉ cho trí tuệ nội chiếu
(soi bên trong) chứa trong tính Phật; trí tuệ
này cũng tức là Liễu nhân trong ba nhân
Phật tính.
3. Như thị thể: chỉ cho lí thể của chư
Phật trong mười phương tức là tâm tự tính
trong sạch. Lí thể này cũng tức là Chính
nhân trong ba nhân Phật tính.
4. Như thị lực: chỉ cho thiện căn từ bi
của tâm bồ đề mà chư Phật đã có đủ.
5. Như thị tác: chỉ cho lực dụng hiển
hiện một cách tự nhiên không cần tạo tác
trong sự nhậm vận tự tại của chư Phật.
6. Như thị nhân: tất cả những hạnh chư
Phật đã tu ở các kiếp trước đều trở thành
nghiệp nhân hiện tại.
7. Như thị duyên: hết thảy thiện duyên
đều trở thành trợ duyên giúp cho đạo bồ
đề của chư Phật thêm lớn.
8. Như thị quả: chỉ cho quả Diệu giác
nhờ vô lượng kiếp quá khứ tu hành chân
thực mà đạt được.
9. Như thị báo: chỉ cho đại niết bàn chư
Phật đã chứng được.
10. Như thị bản mạt cứu kính đẳng:
trong chín thứ như thị nói ở trên, từ Phật
tướng phi bản phi mạt (chẳng phải gốc
chẳng phải ngọn) cho đến Phật báo là phép
“Quyền” (phép tạm thời) do chư Phật tự
làm, còn cứu kính đẳng phi đẳng phi bất
đẳng (chẳng phải bằng nhau chẳng phải

chẳng bằng nhau) là phép “Thực” (phép
chân thực) của chư Phật tự làm; như vậy là
quyền thực tương tức, bình đẳng không hai,
đó là Như thị bản mạt cứu kính đẳng của
chư Phật.
III. Li hợp.
Chẳng hạn như đem pháp Quyền và
Thực do Phật tự làm và giáo hoá người khác
mà bàn về thực tướng các pháp thì:
1. Nếu đứng về phương diện “theo ý
mình” mà nói, thì Thập giới, Thập như được
quán chiếu trong tâm Phật đều là tướng vô
thượng, tính vô thượng đến quả báo vô
thượng; đó tức là Thập như thị của pháp
giới Phật duy nhất; giống như biển cả có
thể chứa nước trăm sông, cũng tức là Quyền,
Thực tự làm.
2. Nếu đứng về phương diện “theo ý
người khác” mà nói, thì có Thập như thị
của chín giới, đó tức là Quyền, Thực giáo
hóa người khác.
3. Nếu đứng về phương diện “theo
mình, người” mà nói, thì trong Quyền tự
mình làm gồm có Thực, trong Thực giáo
hóa người khác gồm có Quyền. Bởi thế nên
biết, nếu đứng trên quan điểm li hợp mà
giải thích rõ chân nghĩa của thực tướng các
pháp, thì Thập như thị, nếu mở rộng ra (li)
là vô lượng thập như, còn nếu gộp lại (hợp)
thì là thập như duy nhất. Tuy nhiên, cái lí
này chẳng phải dùng trí lực tầm thường
của người ta mà hiểu biết được, chỉ có Phật
mới biết được một cách cùng tột.
IV. Theo thứ tự tu hành.
Dùng Thập như để hiển bày quá trình
tu hành hướng thượng:
1. Như thị tướng: tất cả chúng sinh đều
có thực tướng bản lai, tức là tướng mạo của
Như lai tạng.
2. Như thị tính: chỉ cho trí tuệ tính
đức.
3. Như thị thể: là lí của ba đức pháp
tính trung đạo, lí này thông cả mười giới.

Ba thứ Tướng, Tính, Thể nói trên đây,
theo thứ tự là ba nhân của tính đức (là đức
không nhờ tu hành mà khi sinh ra đã có
BIÊT GIẢI TỨ LOẠI THẬP NHƯ THỊ

rồi), cũng tức Duyên nhân, Liễu nhân,
Chính nhân của ba nhân Phật tính, tương
đương với “Lí tức” kiêm “Danh tự tức”.
4. Như thị lực, Như thị tác, là nghiên
cứu và tu hành ba đức về tính cụ mà vào
ngôi Thập tín “Tương tự tức”.
5. Như thị nhân, Như thị duyên, là vào
41 ngôi từ Sơ trụ trở lên.
6. Như thị quả, Như thị báo, chỉ cho sự
tu hành đến quả vị Phật địa. Lực và tác,
nhân và duyên, quả và báo nói ở trên, là ba
nhân tu đức (đức nhờ tu hành mà được).
7. Như thị bản mạt cứu kính đẳng, lấy
ba đức tính cụ làm gốc (bản), lấy ba đức do
tu hành mà hiển bày làm ngọn (mạt), từ
đầu đến cuối đều gọi là ba đức, đó là cứu
kính đẳng.
Cứ theo Pháp hoa kinh huyền nghĩa
quyển 3 phần trên nói, thì Thập như cùng
nghĩa với Lục cảnh: Thập nhị nhân
duyên,Tứ đế, Tam đế, Nhị đế, Nhất đế,Vô
đế, chỉ khác nhau ở chỗ mở rộng ra hay
gộp chung lại mà thôi. Chẳng hạn như bàn
về sự mở rộng ra và gộp chung lại của Thập
như và Tứ đế thì: Khổ đế, Tập đế của Tạng
giáo, Thông giáo là Thập như của sáu
đường, tức khổ là Như thị thể, Như thị quả,
Như thị Báo; Tập là như thị tướng, Như thị
tính, Như thị lực, Như thị tác, Như thị nhân,
Như thị duyên. Diệt đế, Đạo đế là Thập
như của Nhị thừa, Bồ tát giới; tức Diệt là
như thị thể, Như thị quả, Như thị báo; Đạo
là Như thị tướng, Như thị tính, Như thị lực,
Như thị tác, Như thị nhân, Như thị duyên.
Còn Khổ đế, Tập đế của Biệt giáo, Viên
giáo là Thập như của Biến dịch sinh tử ngoài
ba cõi của Tứ thánh; tức Khổ là Như thị
thể, Như thị quả, Như thị báo; Tập là Như
thị tướng, Như thị tính, Như thị lực, Như
thị tác, Như thị nhân, Như thị duyên; Diệt

đế, Đạo đế là Thập như của Niết bàn, tức
Diệt là pháp thân thường trụ Như thị thể,
Như thị quả, Như thị báo; Đạo là bát nhã
giải thoát Như thị tướng, Như thị tính, Như
thị lực, Như thị tác, Như thị nhân, Như thị
duyên.
Lại cứ theo Pháp hoa kinh huyền nghĩa
quyển 5 phần dưới nói, thì Thập như cùng
nghĩa với tam quĩ (ba phép tắc) đó là:
1. Như thị thể nếu là chủ chất thì tức là
Chân tính quĩ.
2. Như thị tính nương bên trong, Như
thị lực là Liễu nhân, Như thị nhân là Tập
nhân, Như thị quả là Tập quả. Bốn thứ
trên đây là Quán chiếu quĩ.
3. Như thị tướng nương bên ngoài, Như
thị tác là siêng tu muôn hạnh, Như thị duyên
là báo nhân, Như thị báo là Báo quả. Bốn
thứ trên đây là Tư thành quĩ.
4. Như thị bản mạt cứu kính đẳng nếu
đứng về phương diện “không” mà nói thì
là quán chiếu quĩ; đứng về phương diện
“giả” mà nói thì là Tư thành quĩ; Còn đứng
về phương diện “Trung” mà nói thì là Chân
tính quĩ.
Ngoài ra cứ theo Pháp hoa kinh huyền
nghĩa quyển 2 phần trên nói, thì Thập như
thị trong kinh Pháp hoa có ba cách đọc
quay chuyển như sau:
1. Thị tướng như, Thị tính như, cho
đến Thị báo như, chuyển làm nghĩa “tức
không” trong ba đế.
2. Như thị tướng, Như thị tính, cho
đến Như thị báo, chuyển thành nghĩa “tức
giả”.
3. Tướng như thị, Tính như thị, cho
đến Báo như thị, chuyển làm nghĩa “tức
trung”. [X. luận Pháp hoa Q.hạ; Pháp hoa
kinh huyền tán Q.3; Pháp hoa nghĩa sớ Q.4
phần trên]. (xt. Thập Như Thị, Thông Giải
Thập Như Thị).
BIÊT GIẢN NGŨ VỊ
Cũng gọi Biệt thời chi giản. Biệt giản

nghĩa là phân biệt lựa chọn, tức hàm ý đem BIÊT GIẢN NGŨ VỊ

những tư tưởng và học thuyết mà các bậc
tiền bối đã phân biệt rõ chính, tà rồi lựa
chọn lại một lần nữa.
Ngài Động sơn Lương giới - tổ khai sáng
tông Tào động của Trung quốc đời Đường
- có soạn tập sách nhan đề “ Ngũ vị hiển
quyết”. Sau đệ tử của ngài là Thiền sư Tào
sơn Bản tịch tuyển chọn, phân biệt, giải
thích để nêu rõ lí chính của thuyết Ngũ vị,
nên gọi là Biệt giản ngũ vị. Nội dung của
nó được chép trong Động thượng vân
nguyệt lục quyển thượng, và trong Trùng
biên Tào động ngũ vị quyển thượng v.v...
(xt. Động Sơn Ngũ Vị Hiển Quyết).
BIÊT GIÁO
I. Biệt giáo. Một trong bốn giáo hóa
pháp: Tạng, Thông, Biệt, Viên do tông
Thiên thai thành lập. Biệt giáo tuyên nói ý
chỉ trong các kinh Đại thừa riêng cho hàng
Bồ tát, như kinh Hoa nghiêm v.v... Riêng
đối với hàng Bồ tát, Biệt giáo nói hằng sa lí
Tục đế, như dùng đạo chủng trí dứt trừ ba
hoặc trần sa, kiến tư, vô minh (Kiến tư , vô
minh thuộc ngoài ba cõi), tu các hạnh ba la
mật tự hành hóa tha (tu cho mình hóa độ
người khác), lập các ngôi Tam hiền, Thập
thánh, lấy định vị như kim cương của đạo
vô ngại làm nhân, lấy bốn đức Niết bàn
(thường lạc ngã tịnh) của đạo giải thoát làm
quả. Giáo này không làm lợi ích chung cho
hai thừa Thanh văn, Duyên giác, mà chỉ
làm lợi ích riêng cho hàng Bồ tát, vì thế gọi
là Biệt giáo (giáo pháp riêng biệt). Lại vì nó
không chung với hai thừa nên gọi là Bất
cộng giáo (giáo pháp không chung). Trong
bốn giáo hóa pháp, Biệt giáo là sự giáo thuộc
ngoài ba cõi, cho nên tuy rõ thực tướng
Trung đạo, nhưng lí “Đãn trung” không
viên dung tương tức, mà cần phải theo thứ
lớp tu ba quán Không Giả Trung, theo thứ

lớp chiếu lí ba đế, thứ lớp qua 52 giai vị,
thứ lớp phá ba hoặc kiến tư, trần sa và vô
minh, để thứ tự được ba trí: Nhất thiết trí,
Đạo chủng trí và Nhất thiết chủng trí. [X.
Quán âm huyền nghĩa Q.hạ; Pháp hoa kinh
huyền nghĩa Q.1 phần dưới, Q.2 phần dưới
đến Q.5;Tứ niệm xứ Q.3, Q.4; Tứ giáo nghĩa
Q.2, Q.3; Thiên thai tứ giáo nghi tập chú
Q.hạ; Thiên thai bát giáo đại ý; Chỉ quán
phụ hành truyền hoằng huyết Q.6 phần
4]. (xt. Hóa Pháp Tứ Giáo).
II. Biệt giáo. Từ gọi tắt của Biệt giáo
nhất thừa do tông Hoa nghiêm thiết lập.
Giáo nghĩa Nhất thừa của Hoa nghiêm khác
biệt với căn cơ tam thừa, mà chỉ thích hợp
với căn cơ Đại thừa viên đốn, vì thế nên
gọi là Biệt giáo nhất thừa. (xt. Đồng Biệt
Nhị Giáo).
BIÊT GIÁO THUYẾT THÍNH TỨ CÚ
Bốn câu nói nghe của Biệt giáo. Theo
Hoa nghiêm kinh sớ quyển 3, sự nói pháp
và nghe pháp của Biệt giáo có thể phối hợp
thành bốn câu:
1. Chỉ nói không nghe, nghĩa là chúng
sinh toàn ở trong tâm chư Phật, Quả môn
thu nhiếp hết thảy pháp không sót, cho
nên giáo pháp được nói ra, chỉ có Phật hiển
hiện, gọi là chỉ nói không nghe (chỉ có người
nói, không có người nghe).
2. Chỉ nghe không nói, nghĩa là Phật
toàn ở trong tâm chúng sinh, Nhân môn
thu nhiếp hết thảy pháp không sót, cho
nên giáo pháp nói ra là tự hiện trong tâm
chúng sinh, gọi là chỉ nghe không nói (chỉ
có người nghe, không có người nói).
3. Nói, nghe đều hiện hữu, nghĩa là
chúng sinh và Phật đều hiện diện, nhân
quả dung hợp nhau, Phật nói pháp trong
tâm chúng sinh, chúng sinh nghe pháp trong
tâm Phật, gọi là nói nghe đều hiện hữu.
4. Nói, nghe đều dứt bặt, nghĩa là chúng
sinh toàn ở Phật, thì giống Phật chứ chẳng
BIÊT GIÁO

phải chúng sinh; Phật toàn ở chúng sinh,
thì giống chúng sinh chứ chẳng phải Phật.
Hai hình tướng thu hút nhau, hai địa vị
dung hợp nhau, thì chúng sinh trong tâm
Phật không nghe, Phật trong tâm chúng
sinh không nói, nên gọi là nói nghe đều
dứt bặt.
BIÊT GIÁO VÔ LƯỢNG TỨ ĐẾ
Trong bốn giáo hóa pháp do tông Thiên
thai phán lập, Biệt giáo là giáo pháp dành
riêng cho hàng Bồ tát, khác với Tạng giáo,
Thông giáo là các giáo pháp ba thừa cùng
tu. Hơn nữa, hành tướng của các pháp môn
do Biệt giáo nói là tu hành theo thứ lớp:
điều này cũng khác với Viên giáo là giáo
viên dung tất cả.
Chúng sinh do Bồ tát giáo hóa đã là vô
lượng, thì pháp môn được các Ngài dùng
để giáo hóa cũng là vô lượng, gọi là Vô
lượng tứ đế, tức là:
1. Khổ đế, nghĩa là Bồ tát Biệt giáo xét
kĩ các nỗi khổ sống chết của chúng sinh
trong mười cõi, vì quả báo khác nhau nên
có vô lượng tướng: đó là khổ có vô lượng
tướng.
2. Tập đế, nghĩa là Bồ tát Biệt giáo xét
kĩ phiền não năm trụ của chúng sinh trong
mười cõi đều không giống nhau, do phiền
não mà chiêu tập nỗi khổ sống chết, đó là
tập có vô lượng tướng.
3. Diệt đế, nghĩa là Bồ tát Biệt giáo xét
kĩ hạnh sáu độ có thể chứng lí Niết bàn
tịch diệt. Vì các hạnh ba la mật mỗi mỗi
khác nhau, nên diệt cũng có vô lượng
tướng.
4. Đạo đế, nghĩa là Bồ tát Biệt giáo xét
kĩ chúng sinh trong mười cõi nhiều vô
lượng, thì các pháp môn lợi mình lợi người
mà Bồ tát Biệt giáo dùng cũng có hằng hà
sa số, không thể tính đếm được: đó là đạo

có vô lượng tướng.
BIÊT HÀNH
I. Biệt hành, lưu hành riêng. Từ một
bộ kinh lớn trích lấy một phần để làm thành
một quyển kinh độc lập lưu hành ở đời, gọi
là Biệt hành. Như phẩm Phổ môn trong
kinh Pháp hoa đã được lấy ra làm kinh
Quan âm độc lập để lưu hành riêng.
II. Biệt hành, tu hành đặc biệt. Đối lại
với “Bình thường hành”. Nghĩa là sự tu hành
đặc biệt có ấn định thời gian, như khi nhập
thất.
BIÊT HIÊU
.....
Hiệu riêng. Là tên hiệu bày tỏ đức hạnh
hoặc phong cách của người. Cũng gọi Biệt
xưng. Tức ngoài tên thật ra, người ta tặng
cho mình một tên hiệu để nêu rõ đức hạnh
hoặc phong cách của mình. Thích thị thông
giám quyển 5 (Vạn tục 131, 421 hạ), nói:
“Pháp sư Chế trung ngoại vô xích tên là
Huệ ước, biệt hiệu là Trí giả, biệt hiệu của
sa môn cũng bắt đầu có từ đó”.
BIÊT HOẶC
.....
Hoặc (phiền não) riêng. Đối lại với
“Thông hoặc” (hoặc chung). Chỉ cho Trần
sa hoặc và Vô minh hoặc trong ba hoặc.
Đây là những hoặc mà Bồ tát Biệt giáo phải
dứt trừ, nên gọi là Biệt hoặc. Trong khi
giáo hóa chúng sinh, lẽ ra Bồ tát phải thông
suốt vô lượng vô số pháp môn nhiều như
bụi cát (trần sa), nhưng vì tâm tính mờ tối,
không thể thông suốt hết vô số pháp môn
như bụi cát này để có thể giáo hóa một
cách tự tại, vẫn còn chướng hóa đạo (cản
trở việc giáo hóa truyền đạo), cho nên gọi
là Trần sa hoặc. Còn vô minh hoặc là hoặc
làm mê mất lí thể căn bản mà che lấp lí
Trung đạo thực tướng. Dứt trừ được Biệt
BIÊT HOẶC

hoặc này thì có thể thành Phật. [X. luận
Đại trí độ Q.27; Pháp hoa huyền nghĩa thích
tiêm Q.3 phần dưới; Ma ha chỉ quán Q.6].
(xt. Tam Hoặc).
BIÊT HƯỚNG VIÊN TU
Cũng gọi Thập hướng viên tu. Tông
Thiên thai nói, Bồ tát Biệt giáo ở ngôi vị
Thập hồi hướng tu trọn đủ (viên tu) ba quán
Không, Giả,Trung. Đến giai vị Thập hồi
hướng, hạnh đức của Bồ tát Biệt giáo đã
viên dung sự lí, dần dần có đủ tính đức của
Viên giáo, nên gọi là Biệt hướng viên tu.
[X. Chỉ quán phụ hành truyền hoằng quyết
(hội bản) Q.6 đoạn 4].
BIÊT LÍ TÙY DUYÊN
...........
Là thuyết duyên khởi của Biệt giáo thuộc
tông Thiên thai do ngài Tri lễ đời Bắc Tống
ở núi Tứ minh thành lập. Cũng gọi Đãn lí
tùy duyên, Nhất lí tùy duyên. Nghĩa căn
bản của Biệt giáo là giáo thuyết ba đế
(Không, Giả, Trung) theo thứ tự, cho nên
khi bàn về Duyên khởi, Biệt giáo chủ trương
nguồn gốc của duyên khởi là lí chân như
bình đẳng, vượt ra ngoài những hiện tượng,
nghĩa là những hiện tượng sai biệt do vô
minh tạo ra, chứ không phải đã có sẵn trong
lí chân như. Tức lí chân như của Biệt giáo
là trung đạo đế trong ba đế, đã xa lìa hai
bên Không, Giả. Chân như bình đẳng của
Biệt giáo vượt ngoài các hiện tượng sai biệt,
là lí cách biệt, nên gọi là Biệt lí; lí này là lí
thiên đãn (chỉ lệch về một bên) nên gọi là
Đãn lí; trái với hiện tượng sai biệt, lí này
là thuần nhất, nên gọi là nhất lí. Đây là
đặc trưng của thuyết Duyên khởi của Biệt
giáo.
Nghĩa chân như tùy duyên vốn đã được
thuyết minh trong luận Đại thừa Khởi tín,
khi ngài Hiền thủ của tông Hoa nghiêm

chú sớ luận Khởi tín mới lấy chân như
tùy duyên này làm giới hạn của ba giáo
Tiệm, Đốn, Viên trong năm giáo của tông
mình, lấy chân như không tùy duyên làm
thủy giáo, lấy sự tùy duyên và khômg tùy
duyên của chân như mà phán Quyền giáo,
Thực giáo của Đại thừa. Người đã đem
thuyết Duyên khởi ứng dụng vào Thiên
thai giáo là ngài Trạm nhiên ở Kinh khê,
vị tổ thứ 6 của tông Thiên thai. Ngài Trạm
nhiên dựa theo thuyết bất biến tùy duyên
trong luận Khởi tín mà phán quyết sự
khu biệt tùy duyên giữa Biệt giáo và Viên
giáo. Về sau, các nhà học giả Thiên thai
ứng dụng khuynh hướng luận Khởi tín
ngày càng thịnh, nhưng họ không biết
sự sai khác giữa Biệt giáo tùy duyên và
Viên giáo tùy duyên, mà đều xem cùng là
Viên giáo.
Nhưng ngài Tứ minh Tri lễ đã từ thuyết
Duyên khởi, nói rõ sự sai khác giữa Biệt
giáo và Viên giáo, đặc biệt gọi những điều
mà Biệt giáo bàn đến là Biệt giáo tùy duyên.
Còn đối với chân như của Viên giáo, tính
nó vốn đủ các pháp và tạo ra hết thảy pháp,
thì gọi là Lí cụ tùy duyên. [X. Thập bất nhị
môn chỉ yếu sao Q.hạ; Tứ minh tôn giả
giáo hành lục Q.2, Q.3].
BIÊT NGŨ THỜI
........
Là một trong hai thứ ngũ thời (Thông
ngũ thời và Biệt ngũ thời) do tông Thiên
thai phán lập. Trong sách Giáo quán cương
tông quyển thượng, ngài Trí húc đem chia
giáo pháp của đức Phật nói trong 50 năm
làm năm thời, trong đó, Biệt ngũ thời là
đức Phật tùy theo cơ nghi của các đệ tử mà
nói pháp để hóa độ, tức như từ thời Hoa
nghiêm cho đến thời Pháp hoa Niết bàn
v.v... Pháp nhiếp hóa của Biệt ngũ thời là
chính tắc. Đối lại, Thông ngũ thời là biến
tắc. (xt. Ngũ Thời Bát Giáo).
BIÊT HƯỚNG VIÊN TU

BIÊT NGUYÊN
.....
Thệ nguyện riêng của chư Phật, Bồ tát,
gọi là Biệt nguyện. Như 48 điều nguyện của
đức Phật A di đà hoặc 12 điều nguyện của
đức Phật Dược sư v.v... đều không giống
với thệ nguyện của các đức Phật khác. Đối
lại bốn thệ nguyện rộng lớn là những điều
nguyện chung của chư Phật, Bồ tát thì gọi
là Tổng nguyện. (xt. Bản Nguyện, Thệ).
BIÊT NGỮ
.....
Lời nói riêng. Trong đối thoại, khi vị
Thiền tăng hỏi người đối thoại một vấn đề
nào đó, mặc dù họ đã trả lời rồi, nhưng vị
Thiền tăng lại thêm ý kiến của mình vào
câu trả lời của họ, gọi là Biệt ngữ. Thông
thường được dùng chung với từ “đại ngữ”
(nói thay) gọi là “Đại Biệt”. (xt. Đại Ngữ).
BIÊT PHÁP
.....
Đối lại với “phổ pháp” (phép phổ thông).
Biệt pháp chỉ cho giáo pháp có đối tượng
hoặc nội dung đặc biệt. Tông Hoa nghiêm
cho giáo pháp Tiểu thừa và Tam thừa là
Biệt pháp, còn giáo pháp Nhất thừa Hoa
nghiêm là một tức hết thảy, dung hợp
không sai lệch, gọi là Phổ pháp. Đứng về
phương diện đối tượng mà nói, thì có Biệt
cơ, Phổ cơ khác nhau. [X. Hoa nghiêm kinh
thám huyền kí Q.1]. (xt. Phổ Pháp Biệt
Pháp).
BIÊT PHÓ CHÚC
Giao phó dặn dò riêng. Chỉ sự phó chúc
pháp môn trong phẩm Thần lực của kinh
Pháp hoa. Cũng gọi bản hóa biệt phó, đối
lại với “Tổng phó chúc, .” (trao phó
dặn dò chung), hợp lại gọi là Tổng biệt nhị
phó. Phó chúc, nghĩa là trao phó kinh pháp,
rồi cứ theo lời dặn dò mà truyền bá, cũng

gọi Chúc lụỵ. Kinh Pháp hoa quyển 6 phẩm
Như lai thần lực nói, đức Phật thị hiện mười
thứ thần lực lớn, đặc biệt đem pháp môn
trong phẩm Thọ lượng phó chúc cho các
vị Đại bồ tát bản hóa. Ngài Thiên thai Trí
khải chia phẩm này làm bốn đoạn: Xưng
thán, Kết yếu, Khuyến tưởng và Thích phó
chúc. Kết yếu tức là phó chúc năm chữ
“Diệu pháp liên hoa kinh” tâm yếu của kinh
pháp hoa, và khi hoằng dương Pháp hoa
thì đặc biệt phó chúc năm chữ tâm yếu này
cho những người căn cơ thấp kém nhất
trong đời mạt pháp.
Như vậy, pháp được phó chúc là năm
chữ “Diệu pháp liên hoa kinh”, còn người
được phó chúc là hàng Bồ tát bản hóa, đây
là Biệt phó chúc.
BIÊT PHONG TƯƠNG KIẾN
Gặp nhau trên ngọn núi Biệt phong.
Tên công án trong Thiền tông. Công án
này có xuất xứ từ kinh Hoa nghiêm phẩm
Nhập pháp giới đoạn nhân duyên đồng tử
Thiện tài gặp tỉ khưu Đức vân ở ngọn núi
Biệt phong. Bích nham lục tắc 23 (Đại 48,
164 hạ), chép: “Trong kinh nói, ngọn núi
Diệu phong cao ngất, tỉ khưu Đức vân trước
nay không xuống núi, Thiện tài đến tham
vấn, bảy ngày không gặp. Một hôm họ bỗng
gặp nhau ở ngọn Biệt phong, gặp rồi Đức
vân liền nói cho Thiện tài nghe về pháp
môn: Một niệm thấy khắp trí tuệ quang
minh của tất cả chư Phật trong ba đời. Đức
vân đã không xuống núi, thế tại sao họ gặp
nhau ở ngọn Biệt phong?”.
Tỉ khưu Đức vân không xuống núi là
biểu thị Đức vân không rời cảnh giới mầu
nhiệm sâu kín của chân như bản lai, là cảnh
giới mà đồng tử Thiện tài không thể thấy
được. Do đó, sau bảy ngày, Đức vân mới
BIÊT PHONG TƯƠNG KIẾN

xuống cửa thứ hai, hiện thân trên ngọn Biệt
phong, đáp lời thỉnh cầu của Thiện tài mà
mở bày pháp môn. [X. kinh Hoa nghiêm
phẩm Nhập pháp giới; Tông môn cát đằng
tập Tắc 83].
BIÊT PHONG VÂN
........
Vị tăng phái Dương kì tông Lâm tế đời
Tống. Họ, quê quán và năm sinh năm mất
đều không rõ. Là người nối pháp ngài Thử
am Thủ tịnh (cũng gọi là Thử am Cảnh
nguyên). Sư lần lượt trụ trì các chùa Chi
đề, Phúc tuyền ở Phúc châu (Phúc kiến) và
chùa Hoa nghiêm ở hưng hóa (Phúc kiến).
Sư có soạn Biệt phong vân thiền sư ngữ
yếu 1 quyển, nội dung thu chép hơn 50
thiên gồm Thướng đường, Ngữ yếu và Bỉnh
phất, Tiểu tham, Niêm cổ, Tụng tán v.v...
được thu vào Tục cổ tôn túc ngữ yếu quyển
6. [X. Tăng tục truyền đăng lục Q.1; Tục
đăng tồn cảo Q.1].
BIÊT SINH KINH
Kinh được trích riêng ra. Một bộ phận
văn kinh được sao chép hoặc trích dịch từ
một bộ kinh lớn mà thành và được lưu
hành riêng biệt. Cũng gọi Chi phái biệt hành
kinh, Chi lưu xuất sinh kinh, Chi phái kinh.
Vì kinh điển quá đồ sộ, pháp môn thì mông
mênh, nên người sau mới tùy nghi hóa độ,
ứng vật thi duyên mà đặt ra, cho nên phần
nhiều theo ý mình mà lấy hay bỏ, lược bớt,
sao chép một phần văn hoặc những bài kệ
nào đó trong bộ kinh lớn để làm thành
quyển kinh mà lưu hành riêng. Như kinh
Tịnh hành phẩm, kinh Đại bát nhã đệ nhị
hội, kinh Bồ tát địa trì v.v...
Chẳng hạn như:
1. Kinh Đâu sa 1 quyển, do ngài Chi lâu
ca sấm dịch vào đời Hậu Hán, là kinh
tương đương với phẩm Như lai danh hiệu

và phẩm Như lai quang minh giác trong
kinh Hoa nghiêm (bản 60 quyển).
2. Kinh Bồ tát bản nghiệp 1 quyển, ngài
Chi khiêm dịch vào đời Ngô, là kinh tương
đương với phẩm Tịnh hạnh và phẩm Bồ
tát thập trụ trong kinh Hoa nghiêm (bản
60 quyển).
Hai quyển kinh trên đây đều là kinh
biệt sinh của kinh Hoa nghiêm (bản 60
quyển).
Xưa nay, các kinh biệt sinh đều không
được đưa vào tạng mà chỉ lập mục lục.
Trong các bộ kinh lục của Trung quốc,
như Pháp kinh lục, Khai nguyên thích
giáo lục v.v... đều có liệt kê phần kinh,
luật, luận biệt sinh của Đại thừa và Tiểu
thừa.
[X. Khai nguyên thích giáo lục Q.16;
Chúng kinh mục lục Q.2 (ngài Pháp kinh
đời Tùy); Tĩnh thái lục Q.3; Trinh nguyên
tân định thích giáo mục lục Q.26, Q.27].
BIÊT TẬP
.....
Loại sách do một người biên soạn. Như
Xuất tam tạng kí tập quyển 12 (đời Lương)
có ghi: Pháp tập lục của Tề Thái tể Kính
lăng văn tuyên vương, Pháp tập của
Thích tăng hựu v.v... đều là biệt tập. Còn
vào đời Đường thì có: Thướng biểu kí của
sa môn Huyền trang, Biểu chế tập của
ngài Bất không v.v... Đời Tống thì có:
Đàm tân văn tập của ngài Khế tung,
Thạch môn văn tự thiền của ngài Huệ
hồng giác phạm. Đời Minh cũng có: Vân
thê pháp vựng của ngài Châu hoành, Tử
bách lão nhân tập của ngài Chân khả
v.v....
BIÊT THÂN LUẬN
Đối lại với “Thông thân luận ”.
Biệt thân luận là bộ luận diễn giải ý nghĩa
BIÊT PHONG VÂN

riêng trong một bộ kinh, như luận Đại trí
độ, luận Thập địa v.v... Trái lại, bộ luận
diễn giải rộng ý nghĩa của các kinh mà đức
Phật đã nói trong một đời, thì gọi là Thông
thân luận, như Trung luận, Bách luận,
Thập nhị môn luận v.v...
Biệt thân luận và Thông thân luận nói
trên là do tông Tam luận phán lập. [X. Tam
luận huyền nghĩa]. (xt. Thông Thân Biệt
Thân).
BIÊT THỊ NHẤT CÀN KHÔN
..............
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Biệt thị
có hai ý: còn có cái khác, e ngại, là từ ngữ
mang ý nghĩa nửa tin nửa ngờ, suy đoán.
Biệt thị nhất càn khôn, hàm ý nói còn có
trời đất khác. Trong Thiền lâm, cụm từ này
được dùng để chỉ cho cảnh giới mở tỏ, vượt
ngoài tình thức phân biệt.
Thung dung lục tắc 92 (Đại 48, 287
thượng) chép:
“Thu quyển dư hoài yếm sự hoa
Qui lai hà xứ thị sinh nha (nhai)
Lạn kha tiều tử nghi vô lộ
Quải thụ Hồ công diệu hữu gia”
(Biệt thị nhất càn khôn).
(Dịch ý:
Thu cuốn lại còn ngán việc đời
Quay về nhưng nào biết về đâu
Tiều phu cán mục ngờ không lối(1)
Lơ lửng Hồ công (2) có chỗ mầu.)
Lại khi hình dung cái gia phong đặc biệt
không có gì có thể so sánh được, thì gọi là
Biệt thị nhất gia phong. Bích nham lục tắc
60 (Đại 48, 195 trung) chép:
“Công án viên lai vấn Triệu châu
Trường an thành lí nhậm nhàn du
Thảo hài đầu đới vô nhân hội”
(Dã hữu nhất cá bán cá, biệt thị nhất
gia phong, minh đầu dã hợp, ám đầu dã

hợp)
(Dịch ý :
“Đem công án đến hỏi Triệt chu (châu)
Trong thành Trường an mặc ngao du
Giầy cỏ đội đầu không ai biết.
(Cũng có một người vượt trội, có gia
phong riêng, sáng cũng hợp, tối cũng
hợp)”.)
(1) Đời nhà Tấn bên Tàu có người tên
là Vương chất, vào núi đốn củi, đứng xem
hai ông tiên đánh cờ, xem hết một ván mà
cái cán rìu cầm ở tay đã mục.
(2) Hồ công: vị tiên vào đời Hậu Hán
bên Tàu. Hàng ngày ông đến chợ ngồi bán
thuốc. Khi tan chợ, ông treo cái bình (hồ)
đựng rượu trên cây rồi vào đó nằm nghỉ.
Trong bình có cả trời đất trăng sao v.v...
(Người dịch chú thích).
BIÊT THỈNH
Mời riêng. Nghĩa là người tại gia thỉnh
riêng một vị tăng nào đó nhận sự cúng
dường. Còn mời riêng bốn người trở lên
trong chúng tăng, thì gọi là Biệt thỉnh
chúng thực. Khi tiếp nhận lời mời cúng
dường trai phạn của người tại gia, phải theo
thứ tự tuổi hạ của chư tăng mà phó trai
(đây gọi là Tăng thứ thỉnh, khác với Biệt
thỉnh) mới đúng phép, vì thế giới luật cấm
nghiêm ngặt việc nhận Biệt thỉnh, vị ti
khưu nào nhận thì phạm tội Ba dật đề.
Bởi lẽ, lợi dưỡng cúng dường thức ăn thuộc
về tăng 10 phương, nếu nhận biệt thỉnh
tức là lấy vật của tăng 10 phương, cho
nên ngăn cấm.
Kinh Tỉ khưu ứng cúng pháp hành và
kinh Cư sĩ thỉnh tăng phúc điền cũng có
nói, nhận Biệt thỉnh lui mất một quả, hai
quả, ba quả, bốn quả. [X. kinh Tăng nhất a
hàm Q.45; kinh Phạm võng Q.hạ; kinh Đại
bát niết bàn (bản Bắc) Q.11 phẩm Thánh
hạnh; luật Thập tụng Q.48; luật Ma ha
tăng kì Q.20; Phạm võng kinh Bồ tát giới
bản sớ Q.3].

BIÊT THỈNH

BIÊT THỜI NIÊM PHẬT
Thời niệm Phật riêng. Hàm ý là niệm
Phật trong thời gian nào đó đã được ấn
định. Cũng gọi Như pháp niệm Phật. Đối
lại với “Tầm thường niệm Phật” (niệm Phật
theo lệ thường hằng ngày), “Lâm chung
niệm Phật” (niệm Phật lúc hấp hối). Kì gian
ngắn là 7 ngày, 14 ngày, 21 ngày, dài thì 90
ngày. Mục đích là tránh cảm giác mệt mỏi
biếng nhác do niệm Phật thường ngày sinh
ra, nên mới đặt nhật kì niệm Phật nhất định
khiến hành giả chuyên tâm niệm Phật, tinh
tiến tu hành, mong đạt được chứng ngộ.
Đa số chùa viện thuộc Tông tịnh độ đều
theo cách tu hành này, đó là chịu ảnh hưởng
của phép Thường hành tam muội và Dẫn
thanh niệm Phật. [X. Quán niệm pháp môn;
Vãng sinh yếu tập Q.trung phần cuối].
BIÊT THỜI Ý
........
Phạm:kàlàntaràbhipràya. Đức Như
lai dùng ý thú biệt thời mà nói pháp. Cũng
gọi Biệt thời ý thú, Thời tiết ý thú. Là một
trong bốn ý thú. Như nói người nào tụng
trì tên hiệu của đức Phật Đa bảo thì, đối với
vô thượng bồ đề, quyết định không trở lui,
hoặc nói người ta chỉ cần phát nguyện liền
được sinh về cõi Phật yên vui v.v... Đây là
đức Như lai vì khuyên nhủ những chúng
sinh biếng nhác không thích tu hành, nên
nói lúc khác (biệt thời) được lợi ích, chứ
không nói được liền ngay lúc này.
Nhiếp đại thừa luận thích quyển 6 (Đại
31, 194 trung), nói: “Những người căn lành
biếng nhác, nhờ tụng trì tên hiệu Phật Đa
bảo nên được tiến lên công đức thượng
phẩm nhằm khuyên những chúng sinh có
công hạnh nông cạn, muốn khiến họ bỏ
tính lười biếng, tinh tiến tu hành, chứ không
phải chỉ nhờ tụng trì tên hiệu Phật mà được

không trở lui, quyết định được ngay vô
thượng bồ đề. Ví như từ một đồng tiền vàng
nhờ kinh doanh lâu ngày mà được một
nghìn đồng, chứ không phải trong một
ngày mà được, chính là do ở một lúc khác
(biệt thời) mới được như vậy, ý của Phật
cũng thế. Một đồng tiền vàng là nhân của
nghìn đồng tiền vàng; tụng trì danh hiệu
Phật là nhân của sự không trở lui đối với
vô thượng bồ đề”. [X. Nhiếp đại thừa luận
(bản dịch đời Lương) Q.trung; Di lặc thượng
sinh kinh sớ Q.thượng; Hoa nghiêm kinh
thám huyền kí Q.3; Chư kinh yếu tập Q.1;
Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương Q.7
phần cuối]. (xt. Tứ Ý Thú).
BIÊT THỜI Ý HỘI THÔNG
..............
Do Tịnh độ chân tông Nhật bản thành
lập. Vào thời đại Tùy, Đường, các học giả
của tông Nhiếp luận cho rằng mười niệm
vãng sinh nói trong kinh Quán vô thượng
thọ tương đương với Biệt thời ý trong bốn
ý của luận Nhiếp đại thừa; đó chỉ là thuyết
phương tiện thôi. Bởi thế, tuy nói mười niệm
vãng sinh là vãng sinh liền, nhưng thực ra
không phải thế: mười niệm chỉ thành nhân
xa của sự vãng sinh. Trái lại, các sư thuộc
tông Tịnh độ hội thông ý trong các kinh
luận, chủ trương mười niệm vãng sinh là
vãng sinh ngay. Nhóm ngài Nguyên tín v.v...
thuộc tông Tịnh độ Nhật bản cũng cùng
quan điểm này, Chân tông gọi là Biệt thời
ý hội thông.
Trong các bậc Đại đức Tổ sư Trung
quốc, ngài Đạo xước cho rằng mười niệm
được thành tựu là nhờ đã gieo nhân ở đời
quá khứ, cho nên chẳng phải Biệt thời ý.
Ngài Thiện đạo thì chủ trương nếu chỉ có
nguyện không có hành, thì mười niệm vãng
sinh là Biệt thời ý; còn nguyện hành đầy
đủ thì không phải Biệt thời ý, nghĩa là mười
niệm có đầy đủ mười nguyện mười hành.
BIÊT THỜI NIÊM PHẬT

Luận Tịnh độ quyển trung của ngài Ca
tài và Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương
quyển 7 của ngài Khuy cơ v.v... bảo rằng
cõi Tịnh độ của đức Phật A di đà thông cả
Báo độ và Hóa độ. Đứng về mặt vãng sinh
Hóa độ mà nói, thì nguyện hành đầy đủ
nên mười niệm vãng sinh không phải Biệt
thời ý; đứng về Báo độ mà nói, thì chỉ có
nguyện không có hành hoặc nguyện hành
đầy đủ, mười niệm vãng sinh đều là Biệt
thời ý. [X. Nhiếp đại thừa luận thích (bản
dịch đời Lương) Q.6; luận Nhiếp đại thừa
(bản dịch đời Lương) Q.trung; Quán kinh
sớ Huyền nghĩa phần; Di lặc thượng sinh
kinh sớ Q.thượng; Du tâm an lạc đạo; Vô
lượng thọ kinh liên nghĩa thuật văn tán
Q.trung; Hoa nghiêm kinh thám huyền kí
Q.3; Vãng sinh yếu tập Q.thượng phần cuối;
Pháp uyển châu lâm Q.15].
BIÊT THỤ BỒ TÁT TĂNG
Biệt thụ (nhận riêng) đối lại với “Thông
thụ, .” (nhận chung). Nghĩa là chỉ
nhận một phần Nhiếp luật nghi giới, chứ
không nhận Nhiếp thiện pháp giới và
Nhiếp chúng sinh giới; khi nhận giới này
phải có đủ mười vị sư (tam sư thất chứng:
Hòa thượng, Giáo thụ, Yết ma và bảy vị
chứng minh) và phải làm phép yết ma.
Cứ theo đó, vị Bồtát nhận chung cả (thông
thụ) giới Đại thừa và giới Tiểu thừa thì gọi
là Thông thụ Bồ tát tăng; còn vị Bồ tát
chỉ nhận giới Đại thừa thôi thì gọi là Biệt
thụ Bồ tát tăng. [X. Thiền giới quyết
Q.trung; Thiền giới quyết chú giải Q.trung].
(xt. Thông Thụ Biệt Thụ).
BIÊT TIẾP THÔNG
........
Cũng gọi Tiếp nhập biệt. Là một trong
ba loại Bị tiếp. Trong số người tu học Thông
giáo trong bốn giáo hóa pháp của tông Thiên

thai, nếu Bồ tát có lợi căn hiểu được lí Đãn
trung của Biệt giáo thì được tiến vào Biệt
giáo mà trở thành là người Biệt giáo. Đây
gọi là Biệt tiếp Thông, tức Biệt giáo tiếp
nhận Thông giáo tiến vào Biệt giáo. (xt. Bị
Tiếp).
BIÊT TÔN MẠN ĐỒ LA
Cũng gọi Chủ tôn mạn đồ la, Tạp mạn
đồ la. Là mạn đồ la lấy chủ tôn của hai bộ
Kim cương, Thai tạng, ngoại trừ Đại nhạt
Như lai, của Mật giáo làm Trung tôn mà
được kiến lập. Sự kiến lập này được căn cứ
theo các kinh Bảo lâu các, kinh Bất không
quyên sách thần biến chân ngôn và kinh
Nhất tự kim luân Phật đính.
Các Biệt tôn mạn đồ la thuộc các bọ:
Như lai, Phật đính, Chư kinh, Quan âm,
Bồ tát, Thiên v.v... Như lai bộ có A di đà
mạn đồ la, Thích ca mạn đồ la; Phật đính
bộ có Phật đính mạn đồ la, Tôn thắng mạn
đồ la; Chư kinh bộ có Bảo lâu các mạn đồ
la, Bồ đề tràng kinh mạn đồ la, Thỉnh vũ
kinh mạn đồ la, Đồng tử kinh mạn đồ la,
Lí thú kinh mạn đồ la; Quan âm bộ có
Như ý luân mạn đồ la; Bồ tát bộ có Kim
cương thủ bồ tát mạn đồ la; Thiên bộ có
Diêm ma thiên mạn đồ la, Cát tường thiên
mạn đồ la, Bắc đẩu mạn đồ la v.v... (xt.
Mạn Đồ La).
BIÊT TÔN TẠP KÍ
Trứ tác gồm 57 quyển hoặc 50 quyển,
do ngài Tâm giác ở viện Thường hỉ tại Nhật
bản soạn. Cũng gọi Yếu tôn tạp kí, Biệt tôn
loại tụ sao, Ngũ thập quyển thư, thu vào
Đại chính tạng tập 83. Sách này ghi chép
tường tận các danh hiệu tiếng Phạm, chủng
tử, hình tam muội da của chủ tôn và các
kinh pháp thuộc Đông mật; đồng thời, có
phụ thêm 300 bức mạn đồ la.
BIÊT TÔN TẠP KÍ

BIÊT TÔNG
.....
Tiếng dùng trong Nhân minh. Trong
phương thức lập luận của Nhân minh,
phần tử cấu thành Tông thể (mệnh đề)
gọi là Biệt tông. Cũng gọi Tông y. Biệt,
hàm ý là bộ phận. Y, hàm ý là chỗ nương
để cấu thành. Chẳng hạn như Tông “Tiếng
nói là vô thường” là do hai phần tử “tiếng
nói” và “vô thường” cấu thành. Hai phần
tử này đều là một bộ phận của Tông thể,
cũng là chỗ nương vào đó mà Tông thể
được cấu thành, vì thế gọi là Biệt tông. [X.
Nhân minh nhập chính lí luận ngộ tha
môn thiển thích].
BIÊT TRỤ TRUNG THỰC
Chỉ cho nghĩa đế trung đạo chân thực
thuận theo các pháp sai biệt. Đối lại với
“Đẳng trụ trung thực”. Trung thực là trung
đạo chân thực, tức chỉ cho Đệ nhất nghĩa
đế. Luận Thích ma ha diễn quyển 2, khi
giải thích về Chân như môn và Sinh diệt
môn đã nêu ra mười tên gọi, trong đó, tên
thứ 9 tức là “Trung thực”. Trung thực lại
được chia làm hai thứ là Đẳng trụ trung
thực và Biệt trụ trung thực. Đẳng trụ trung
thực cũng gọi là Chân như sở nhập, dụ
cho độc minh châu; Biệt trụ trung thực cũng
gọi là Sinh diệt sở nhập, dụ cho thuận minh
châu.
Biệt trụ nghĩa là trụ nơi sai biệt. Biệt trụ
trung thực là chỉ cho trung đạo đệ nhất
nghĩa đế trụ nơi pháp sai biệt, hay thuận
theo tất cả pháp sai biệt thuộc môn Sinh
diệt, ví như các vật khác nhau được để ở
trước “thuận minh châu”, hạt châu ánh hiện
các mầu sắc giống với các vật khác nhau
ấy. Cũng thế, “sinh diệt sở nhập” là thuận
theo hết thảy pháp sai biệt mà trụ ở trong
mỗi pháp ấy, nên gọi là Biệt trụ trung thực.

(xt. Đẳng Trụ Trung Thực, Thuận Minh
Châu).
BIÊT TRUYỀN TỰ
.........
Chùa ở trên triền núi Đan hà huyện
Nhân hóa tỉnh Quảng đông. Đây là ngôi
chùa danh tiếng ở Bách việt (Quảng đông)
và được ví là cửa ải thứ nhất của núi Đan
hà. Vào đời Đường có vị cao tăng ở đây,
người bấy giờ gọi ngài là Trưởng lão trại.
Đến đời Tống, Minh chùa đã có Lục tổ
đường của Thiền tông, nhiều nhân văn học
sĩ thường đến đây dựng lều đọc sách, khiến
cho chùa nổi tiếng một thời. Cuối đời Minh,
Tuần phủ Giang tây (Cám nam) là Lí vĩnh
mậu đưa gia quyến vào đất Việt (Quảng
đông), lấy Đan hà làm nguồn đào ngoài
cuộc đời, rồi định cư luôn tại đây. Sau lại có
quan Đại thần triều Vĩnh lịch tên là Kim
bảo sáng lập chùa Biệt truyền ở núi này.
Chùa quy mô rộng lớn, có thể sánh ngang
với chùa Nam hoa ở Thiều quan và chùa
Hạp sơn ở Thanh viễn.
BIÊT TUYỂN SỞ CẦU
Chọn riêng theo điều mong cầu. Đức
Phật Thích ca mâu ni vì bà Vi đề hi mà
hiện ra các cõi Tịnh độ của chư Phật, trong
Cổng Chùa Biệt Truyền
BIÊT TÔNG

đó, bà Vi đề hi đặc biệt chọn thế giới cực
lạc của Phật A di đà và nguyện sinh về thế
giới ấy. [X. kinh Quán vô lượng thọ].
BIÊT TỰ
.....
I. Biệt tự, bài tựa riêng, đối lại với
“Thông tự,.....” (tựa chung). Trong phần
tựa các kinh, bộ phận đặc biệt chỉ giới hạn
nơi nguyên do phát khởi bộ kinh, gọi là
Biệt tự. Cũng gọi Phát khởi tự. Thắng man
kinh nghĩa sớ (Đại 56, 1 trung) nói : “Quán
thông cả các kinh, như Lục chủng thành
tựu, kinh nào cũng có, gọi là Thông tự. Còn
duyên khởi cảm Phật nói pháp thì chỉ kinh
này có, các kinh khác không có, nên gọi là
Biệt tự”.
II. Biệt tự. Bài tựa đầu tiên trong sách
Hiển Tịnh độ chân thực giáo hành chứng
văn loại của ngài Thân loan thuộc Tịnh độ
Chân tông Nhật Bản, gọi là Tổng tự, còn
bài tựa được viết riêng cho quyển Tín thì
gọi là Biệt tự, tức đối với bài Tổng tự trong
quyển thứ nhất mà gọi là Biệt tự .
BIÊT TƯỚNG
I. Biệt tướng. Tướng riêng, một trong
hai tướng, đối lại với “Tổng tướng” (tướng
chung). Hết thảy các pháp đều vô thường,
vô ngã, đó là tổng tướng, tức là tướng trạng
tổng quát. Nhưng, hết thảy các pháp cũng
đều có tướng đặc thù riêng, như ẩm ướt là
tướng của nước, cứng chắc là tướng của
đất, nóng là tướng của lửa v.v..., đó là biệt
tướng, tức là tướng bộ phận. [X. luận Đại
trí độ Q.31]. (xt. Tổng Tướng Biệt Tướng).
II. Biệt tướng. Một trong sáu tướng.
Sáu tướng là: Tổng tướng, Biệt tướng, Đồng
tướng, Dị tướng, Thành tướng, Hoại tướng.
Tông Hoa nghiêm cho rằng trong một pháp
duyên khởi ắt có nhiều yếu tố, như trong
một ngôi nhà gồm có đòn tay, rường cột,

gạch ngói, vôi cát v.v..., đó là tổng tướng.
Nhưng trong những yếu tố ấy mỗi mỗi đều
khác nhau, như đòn tay chẳng phải rường
cột, gạch ngói không giống vôi cát v.v..., đó
là Biệt tướng. (xt. Lục Tướng, Lục Tướng
Viên Dung).
BIÊT TƯỚNG NIÊM TRỤ
Phạm:Vyasta-lakwaịa-smftyupasthàna,
là gia hạnh (sự tu hành chuẩn bị) thứ hai
trong bảy gia hạnh mà thừa Thanh văn đã
tu hành từ trước khi đến ngôi kiến đạo.
Cũng gọi Biệt tướng niệm xứ. Lần lượt tu
riêng từng pháp một trong bốn pháp quán
niệm trụ: Thân, Thụ, Tâm, Pháp, tức là quán
thân bất tịnh, quán thụ thị khổ, quán tâm
vô thường, quán pháp vô ngã. Bốn phép
quán này nhằm đối trị bốn cái chấp điên
đảo: thường, lạc, ngã, tịnh của chúng sinh.
Đây là do tu “Ngũ đình tâm vị” tiến lên mà
đến giai vị này, nếu lại tiến tu nữa thì sẽ
đến giai vị “Tổng tướng niệm trụ”. [X. Pháp
hoa huyền nghĩa Q.4 phần dưới; Câu xá
luận bảo sớ Q.22; Pháp hoa kinh nhiếp
thích Q.2; Đại thừa pháp tướng tông danh
mục Q.1 phần giữa]. (xt. Thất Hiền, Tứ
Niệm Trụ).
BIÊT TƯỚNG TAM BẢO
Một trong hai loại tam bảo, một trong
ba loại tam bảo, một trong bốn loại tam
bảo. Cũng gọi Hóa tướng tam bảo, Biệt thể
tam bảo, Chân thực tam bảo, Giai thê tam
bảo. Vì bàn về thể tướng sai khác riêng của
mỗi loại Tam bảo nên gọi Biệt tướng; lại
tùy theo chỗ giáo hóa mà chia ra ngôi thứ
Phật ở trên, Pháp ở giữa và Tăng ở dưới,
nên gọi là Giai thê tam bảo (giai thê: bậc
thang). Về thành phầnTam bảo do Đại thừa
và Tiểu thừa lập cũng có khác nhau: Đại
thừa lấy ba thân của chư Phật làm Phật
BIÊT TƯỚNG TAM BẢO

bảo, sáu độ làm Pháp bảo, mười thánh làm
Tăng bảo. Tiểu thừa thì lấy ứng hóa thân
trượng sáu làm Phật bảo, 4 đế, 12 nhân
duyên làm Pháp bảo, 4 quả, Duyên giác làm
Tăng bảo.
Nếu theo năm giáo: Tiểu, Thủy, Chung,
Đốn, Viên của giáo nghĩa Hoa nghiêm, thì
có năm thứ Biệt tướng Tam bảo:
1. Tiểu thừa giáo: lấy năm phần pháp
thân, thân trượng sáu, thân ứng hóa tùy
theo loại làm Phật bảo, bốn đế, nhân
không, 37 phẩm trợ đạo, trạch diệt Niết
bàn làm Pháp bảo, bốn hướng, bốn quả
làm Tăng bảo.
2. Đại thừa thủy giáo: lấy pháp thân
thanh tịnh, thân tự thụ dụng, thân tha thụ
dụng, làm Phật bảo, chân lí hai không, sáu
đô, bốn nhiếp, bồ đề niết bàn làm Pháp
bảo, ba hiền, mười thánh làm Tăng bảo.
3. Đại thừa chung giáo: lấy pháp thân,
thân tự thụ dụng, thân tha thụ dụng, thân
ứng hóa làm Phật bảo, hai không, sáu độ,
thủy giác, bản giác làm Pháp bảo, ba hiền,
mười thánh làm Tăng bảo.
4. Đại thừa đốn giáo: theo nghĩa tỉnh
biết gọi là Phật bảo, theo nghĩa giữ khuôn
phép gọi là Pháp bảo, theo nghĩa không
trái ngược gọi là Tăng bảo.
5. Đại thừa viên giáo: mười thân dung
hợp trong ba thế gian là Phật bảo, Biệt giáo,
Nhất thừa, pháp giới viên dung là Pháp bảo,
Hải hội bồ tát là Tăng bảo. [X. Tứ phần
luật hành sự sao tư trì kí Q.17; kinh Hoa
nghiêm phẩm Minh pháp chương Nội lập
Tam bảo Q.thượng; Hoa nghiêm khổng mục
chương Q.2; Hoa nghiêm hành nguyện
phẩm sớ sao Q.2; Đại thừa nghĩa chương
Q.10; Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương
Q.6].
BIÊT TƯỚNG TAM QUÁN

Là phép quán do Biệt giáo của tông
Thiên thai đặt ra. Tức quán từ Giả vào
Không, từ Không vào Giả, sau cùng, vào
Trung đệ nhất nghĩa đế. Cũng gọi Thứ đệ
tam quán, Cách lịch tam quán. Đối lại với
“Nhất tâm tam quán” của Viên giáo Thiên
thai.
1. Quán từ Giả vào Không, cũng gọi
quán hai đế, gọi tắt là Quán không. Giả là
Tục đế hư dối, Không là chân đế chắc thực,
muốn bỏ tục về chân, vào Chân đế hai
không chắc thực, thì trước hết, người tu
hành phải quán Giả, biết rõ Giả là hư dối
mà nhận hiểu được Chân nên gọi là quán
hai đế. Người tu pháp quán này có thể dứt
trừ Kiến tư hoặc trong ba hoặc (Kiến tư
hoặc, Trần sa hoặc, Vô minh hoặc), được
Nhất thiết trí, và giai vị tu tập thì tương
đương với Thập trụ của Biệt giáo.
2. Quán từ Không vào Giả, cũng gọi Bình
đẳng quán, gọi tắt là Giả quán. Nghĩa là
hành giả không dừng lại ở lí không của
Chân đế, mà tiến lên kiến lập Tục đế sai
biệt của Giả quán. Nếu dừng lại ở không
thì chẳng khác gì hai thừa, chẳng thành
Phật pháp, không ích lợi cho chúng sinh.
Bởi thế, quán Không chẳng dừng lại ở
Không mà vào Giả, đây là do biết bệnh mà
biết thuốc, ứng bệnh mà cho thuốc, nên
gọi là Quán từ Không vào Giả. Nói Bình
đẳng là do quán từ Giả vào Không mà gọi
là Bình đẳng. Phép quán trước (số 1) là
phá Giả dùng Không, phép quán này thì
phá Không dùng Giả, phá và dùng đều bằng
nhau nên gọi Bình đẳng quán. Người tu
phép quán này có thể dứt trừ hoặc Trần sa
trong ba hoặc, được Đạo chủng trí trong ba
trí, và giai vị tu tập thì tương đương với Thập
hành của Biệt giáo.
3. Quán trung đạo đệ nhất nghĩa đế, gọi
tắt là Trung đạo đệ nhất nghĩa quán, Trung
đạo quán, Trung quán. Là phép quán dùng
Không, Giả phương tiện soi rọi hai đường

Chân, Tục. Nghĩa là trước hết hành giả quán BIÊT TƯỚNG TAM QUÁN

sống chết không, kế đến quán niết bàn
không, hai hoặc Kiến tư, Trần sa đã hết,
tâm không thiên chấp, cho nên được
phương tiện che lấp cả hai hoặc, lại vì lần
lượt dùng hai phép quán, quán xét hai đế,
nên được phương tiện soi rọi cả hai; như
vậy thì hiển bày được Phật tính trung đạo,
là phép quán Trung đạo năng quán, đế và
quán không hai, hoặc và trí là một. Người
tu phép quán này có thể dứt trừ hoặc Vô
minh trong ba hoặc, được Nhất thiết chủng
trí trong ba trí, và giai vị tu tập tương đương
với Sơ địa của Biệt giáo. [X. kinh Bồ tát anh
lạc bản nghiệp Q.thượng; Quán vô lượng
thọ phật kinh sớ diệu tông sao Q.2; Quán
vô lượng thọ phật kinh sớ (Trí khải); Pháp
hoa huyền nghĩa Q.3].
BIÊT VIÊN
.... .
Viện riêng. Ngoài ngôi chúa chính (bản
sơn) của một tông ra, các chùa viện được
xây cất ở những nơi khác, đều gọi là Biệt
viện. Như Phật quang sơn ở Cao hùng, Đài
loan, có Biệt viện là chùa Phổ môn ở Đài
bắc và Biệt viện là chùa Phổ hiền ở huyện
Cao hùng v.v...
BIÊT XỨ
.....
Chỗ riêng. Tiếng dùng của Phật giáo
Nhật bản. Chỉ những viện chi nhánh phụ
thuộc các chùa viện lớn ở Nhật bản. Tịnh
độ chân tông Nhật bản gọi Biệt xứ là Quải
sở, huyền sở (chỗ để treo gậy tích, ý nói
treo gậy để nghỉ ngơi). [X. Khảo tín lục Q.5].
BIÊT YẾT MA
........
Pàli: Vagga-Kamma. Cũng gọi Biệt
chúng yết ma, Biệt chúng. Cùng ở trong
một kết giới, vì hoàn cảnh đặc biệt nào đó,
một số ít tăng sĩ trong giáo đoàn tách rời

đại chúng để làm “tác pháp” riêng, gọi là
Biệt yết ma. Trong “10 việc” trái phép mà
vốn đã là nguyên nhân chủ yếu đưa đến sự
chia rẽ giáo đoàn Phật giáo nguyên thủy,
Biệt yết ma là việc thứ tư. Thời bấy giờ có
phái phản đối cho rằng Biệt yết ma là phạm
tội phá tăng. Còn người làm Biệt yết ma gọi
là Biệt chúng tăng.
Ngoài ra, cứ theo luật Tứ phần quyển
44 chép, thì đức Phật bảo các vị tỉ khưu là
tăng có bốn loại: tăng bốn người, tăng năm
người, tăng mười người, tăng hai mươi người
v.v... “Tăng” ở thời kì đầu là lấy bốn người
xuất gia làm đơn vị cơ bản của chúng hòa
hợp, còn gọi một nhóm nhỏ chỉ gồm hai,
ba người xuất gia là Biệt chúng. [X. luật Thập
tụng Q.30 Chiêm ba pháp; Tứ phần luật
san phồn bổ khuyết hành sự sao Q.thượng].
BIỂU BẠCH
Bày tỏ rõ ràng. Khi cử hành pháp hội
hoặc trong khoá tu niệm, ở trước đức Phật
giải bày nguyện vọng và mục đích của mình
để cầu xin Tam bảo chứng giám, gọi là Biểu
bạch. Cũng gọi Khải bạch. Nếu bạch lúc
bắt đầu cử hành pháp hội thì gọi là Khai
bạch, Khai khải. Cứ theo Đại tống tăng sử
lược quyển trung Hành hương xướng đạo
điều và Thích thị yếu lãm quyển thượng
Biểu bạch điều chép, thì Biểu bạch bắt
nguồn từ sự chú nguyện của Ấn độ, nó
đồng nghĩa với từ “Xướng đạo” thời xưa.
Như văn xướng đạo do Giản văn đế nhà
Lương soạn vào thời Nam triều được chép
trong Quảng hoằng minh tập quyển 15, rất
giống hình thức văn Biểu bạch đời sau.
Lại trong các tùng lâm Trung quốc, khi
“quá đường” (lên nhà trai thụ trai), Hòa
thượng trụ trì có việc cần thông báo cho
đại chúng biết, thì gọi là Biểu đường. [X.
kinh Kim cương đính du già trung lược xuất
niệm tụng Q.2; luận Thuyết pháp minh
BIỂU BẠCH

nhãn phẩm Biểu bạch; Thiền lâm tượng
khí tiên phúng xướng môn].
BIỂU CHẾ TẬP
Sách, gồm 6 quyển do ngài Viên chiếu
đời Đường biên tập, thu vào Đại chính tạng
tập 52. Cũng gọi Đại tông triều tặng Tư
không đại biện chính Quảng trí Tam tạng
hòa thượng biểu chế tập, Đại Đường Đại
hưng thiện tự Đại biện chính Đại Quảng
trí Tam tạng biểu đáp bi. Nội dung thu tập
các văn Biểu chế, Tạ biểu, Đáp phê, Tế
văn, Di thư v.v... của 18 soạn giả: Bất không,
Nghiêm dĩnh, Đàm trinh, Phi tích, Tuệ lãng,
Nguyên kiểu, Huệ hiểu, Pháp cao v.v... Như:
Bái Bất không Tam tạng đặc tiến thí Hồng
lô khanh kiêm tứ hiệu chế thư (Thư chúc
mừng Tam tạng Bất không được vua phong
chức Hồng lô khanh và ban hiệu), Tạ ân
tứ nhũ ngưu ngũ đầu tinh độc biểu (Biểu tạ
ơn vua đã ban cho năm con bò sữa và bê
con) v.v... gồm hơn 180 bài.
Sách này sưu tập các văn hiến Mật giáo
vào thời kì thịnh nhất ở đời Đường, cho
nên trước nay rất được các sử gia xem trọng.
BIỂU ĐỨC
Là một trong 16 cách giải thích huyền
môn (cửa sâu kín). Giống như Biểu thuyên
(bày tỏ rõ ràng sự lí). Đối lại với “Già tình”
(ngăn sự hiểu biết sai lầm). Biểu đức là
trực tiếp chỉ rõ cái tính đức vốn có sẵn
trong các pháp. “Già tình, Biểu đức” được
dùng nhiều trong tông Hoa nghiêm, tông
Chân ngôn, còn“Già thuyên, Biểu thuyên”
thì được dùng nhiều trong tông Pháp tướng.
Già tình, Biểu đức là nói theo Pháp thể
(thể của các pháp), còn Già thuyên,Biểu
thuyên thì nói theo ngôn thuyên (nói rõ lí
sự). [X. Hoa nghiêm ngũ giáo chỉ quán (Đỗ
thuận)].
BIỂU NGHĨA DANH NGÔN

Đối lại với “Hiển cảnh danh ngôn”. Chỉ
cho tên gọi, câu văn, lời nói v.v... có thể
diễn tả nghĩa lí một cách rõ ràng. Luận
Thành duy thức quyển 8 (Đại 31, 43 trung),
nói: “Biểu nghĩa danh ngôn, tức là danh
ngôn có thể giải thích rõ ràng nghĩa lí và sự
sai khác của âm thanh”. (xt. Danh Ngôn,
Danh Ngôn Chủng Tử).
BIỂU NGHĨA DANH NGÔN CHỦNG TỬ
Đối lại với “Hiển cảnh danh ngôn
chủng tử ”. Chỉ cho
những chủng tử (hạt giống) do những
tên gọi, câu văn, lời nói v.v... huân tập
(xông ướp) mà thành. Những chủng tử
này có khả năng giải bày nghĩa lí rõ ràng.
Chúng cũng là những chủng tử được
huân tập từ ngôn ngữ, âm thanh của tất
cả các pháp. Trong danh ngôn chủng
tử, cái hiển bày thể của các pháp sắc,
tâm, biến hiện ra hình tướng ở trước
tâm, rồi được huân tập trong thức thứ
tám: cái đó tức là Biểu nghĩa danh ngôn
chủng tử.
BIỂU SẮC
Phàm các hình thái động tác của người
ta, như: đi, đứng, ngồi, nằm, lấy, bỏ, co,
duỗi v.v... hiển nhiên có thể biểu hiện ra
bên ngoài, khiến ai ai cũng thấy tức gọi là
biểu sắc. Là một trong ba loại sắc cảnh do
tông Duy thức lập ra. Các nhà dịch cũ dịch
là “Tác sắc”. Cứ theo luận Du già sư địa
quyển 1 nói, thì có ba thứ sắc: Hiển sắc,
Hình sắc, Biểu sắc.
1. Hiển sắc: như xanh vàng đỏ trắng,
ánh sáng bóng tối, mây khói bụi sương và
hư không v.v.. đều là Hiển sắc.
BIỂU CHẾ TẬP

2. Hình sắc: như dài ngắn vuông tròn,
to nhỏ lớn bé, thẳng cong cao thấp v.v...
đều là Hình sắc, là những tướng trạng của
các sắc pháp.
3. Biểu sắc: những hình thái động
tác như đi, đứng, ngồi, nằm, lấy, bỏ, co,
duỗiv.v... đều là Biểu sắc. Biểu sắc này
theo nhau sinh diệt, vì nhân biến đổi,
nên không sinh lại ở cùng một chỗ sinh
ra trước đó, mà chuyển dời đến chỗ
khác. Hình thái của động tác trước sau
hoặc có gián đoạn, hoặc không gián
đoạn, hoặc gần, hoặc xa đều vì sai khác
mà sinh, hoặc ở ngay chỗ ấy biến đổi
mà sinh.
Thuyết nhất thiết hữu bộ và tông Câu
xá của Tiểu thừa chỉ lập Hiển sắc và Hình
sắc chứ không lập Biểu sắc. Luận Câu xá
quyển 1 (Đại 29, 2 trung) chép: “Nói sắc có
hai: một là Hiển sắc, hai là Hình sắc. Hiển
sắc có bốn, (...) Hình sắc có tám”. Thuyết
nhất thiết hữu bộ đem Biểu sắc nhiếp thuộc
vào Hình sắc. Các nhà Duy thức thì ngoài
Hiển sắc, Hình sắc, còn lập riêng Biểu sắc.
[X. luận Đại tì bà sa Q.75; luận Hiển dương
thánh giáo Q.1; luận Thành duy thức Q.1;
Thành duy thức liễu nghĩa đăng Q.2; Bách
pháp vấn đáp sao Q.1]. (xt. Hình Sắc, Hiển
Sắc).
BIỂU SẤN
Đem chia vật của thí chủ cúng dường
cho đại chúng, gọi là Biểu sấn. Thiền uyển
thanh qui quyển 6 trung Diên trai (Vạn tục
111, 454 hạ), nói: “Duy na đánh khánh,
Thủ tọa phân phối vật cúng dường, hoặc
thí chủ chia, hoặc vị Tri sự làm thay. Đại
chúng ăn xong, Pháp sự đầu hoặc Duy na
đánh khánh, niệm “Xử thế giới như hư
không” v.v..., tóm tắt nghĩa chính trong sớ,
hồi hướng, niệm Phật xong, đánh khánh

đứng dậy.
BIỂU THUYÊN
Cũng gọi Y thuyên đàm chỉ. Đối lại với
“Già thuyên”. Biểu, là hiển bày tính chất
của sự vật; Thuyên, là giải thích rõ ràng về
sự và lí của các pháp. Biểu thuyên là trình
bày về tính chất của các pháp khiến hai
mặt sự và lí của chúng được sáng tỏ.
Thiền nguyên chư thuyên tập đô tự
quyển hạ phần một (Đại 48, 406 trung):
“Như khi nói về muối, nếu nói nó không
lạt, là cách nói theo Già; nếu bảo nó mặn
là lối nói theo Biểu. Khi nói về nước, nếu
nói nó không khô là cách nói theo Già;
nếu bảo nó ướt là lối nói theo Biểu. Trong
các giáo, mỗi khi nói tuyệt bách phi; đều là
nói theo Già; nhưng trực tiếp hiển bày chân
như tuyệt đối là nói theo Biểu”.
Không tông chuyên dùng Già thuyên,
còn Tính tông thì sử dụng cả hai môn Già
và Biểu. Ngoài ra, trong nhân minh, đứng
về phương diện khái niệm mà nói, thì Biểu
thuyên là khái niệm mâu thuẫn với Già
thuyên. [X. Tông kính lục Q.34; Bách pháp
vấn đáp sao Q.4]. (xt. Già Thuyên Biểu
Thuyên).
BIỂU TỬ
Biểu, hàm ý là đưa phẩm vật cho người.
Trong các dịp ma chay, người ta thường bố
thí các phẩm vật cho người nghèo khó.
Trước khi cho, họ được phát những tờ phiếu
hoặc những chiếc thẻ, các phiếu và thẻ này
gọi là Biểu tử. Đến ngày ma chay, những
người nghèo khó mang phiếu hoặc thẻ xuất
trình để được cấp phát phẩm vật. [X. Thiền
lâm tượng khí tiên loại 23 Bạ quyển môn].
BIỂU VÔ BIỂU
Biểu vô biểu là nói tắt của Biểu nghiệp
BIỂU VÔ BIỂU

(Phạm: Vijĩapti-karman) và Vô biểu
nghiệp (Phạm: Avijĩapti-karman). Cũng
gọi Hữu biểu nghiệp vô biểu nghiệp, Hữu
biểu sắc vô biểu sắc, Tác vô tác, Giáo vô
giáo. Nghiệp biểu hiện ra ở ngoài khiến
người khác biết rõ, là Biểu nghiệp; nghiệp
không hiển hiện ra bên ngoài và người khác
không biết được, là Vô biểu nghiệp. Nghĩa
là những hành vi biểu hiện ra bên ngoài,
như động tác của cơ thể, lời nói, âm thanh,
khiến người khác thấy được, nghe được,
gọi là Biểu nghiệp. Trái lại, nghiệp do thân,
ngữ dẫn khởi, nó có công năng cản trở thiện
hoặc ác, nhưng người khác không thấy được,
gọi là Vô biểu nghiệp.
Thuyết nhất thiết hữu bộ của Tiểu thừa
chủ trương: trong ba nghiệp thân, ngữ, ý
thì chỉ có thân nghiệp, ngữ nghiệp là có
biểu nghiệp và vô biểu nghiệp. Và cho rằng
thân biểu nghiệp lấy hình sắc làm thể, ngữ
biểu nghiệp lấy âm thanh làm thể, Vô biểu
nghiệp lấy sắc ở trong pháp xứ làm thể,
đều là pháp có thật. Còn đối với Ý nghiệp
thì không lập Biểu nghiệp, Vô biểu nghiệp.
Biểu nghiệp thông cả ba tính thiện, ác, vô
kí, nó do Tầm, Tứ phát khởi, cho nên nó
tồn tại ở cõi Dục và Sơ thiền. Vô biểu
nghiệp thì chỉ thông với hai tính thiện, ác,
nên nó chỉ tồn tại ở cõi Dục và cõi Sắc.
Các nhà Duy thức Đại thừa thì cho rằng vì
ý nghiệp có khả năng biểu thị tự ngã trong
nội tâm, nên không lập vô biểu nghiệp (có
thuyết nói cũng lập vô biểu nghiệp) và chủ
trương thể của biểu nghiệp và vô biểu
nghiệp đều là có giả.
Luận Thành duy thức quyển 1 (Đại 31,
4 hạ), nói: “Thân biểu nghiệp chẳng phải có
thật, nhưng vì tâm là nhân, khiến biến hiện
ra các sắc tướng nối nhau sinh diệt, chuyển
đến các phương khác, tựa hồ như có động

tác biểu thị tâm, nên mới tạm gọi là Thân
biểu. Ngữ biểu cũng chẳng phải thật có tính
của tiếng nói, vì trong một sát na tiếng nói
không bày tỏ rõ ràng được, mà phải trải qua
nhiều sát na nối tiếp nhau, cho nên tính của
tiếng nói chẳng phải có thật. Vì sắc hữu đối
ở bên ngoài trước đã bị phá, nhưng vì tâm là
nhân, nên thức mới biến ra tựa hồ như có
tiếng nói, rồi sinh diệt liên tục dường như có
biểu thị, nên tạm gọi là Ngữ biểu.” [X. kinh
Ưu bà tắc giới Q.6; luậnCâu xá Q.13; luận
Thuận chính lí Q.33; luận Đại tì bà sa Q.122,
Q.123; luận Thành duy thức Q.8; luận Du
già sư địa Q.53; luận Tạp a tì đàm tâm Q.3;
Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương Q.3
phần cuối]. (xt. Nghiệp).
BÌNH
..
Bình là thứ đồ đựng, chứa làm bằng
sành, sứ hoặc kim loại.
I. Bình. Phạm: Kalaza, dịch âm: ca la
xa. Chiếc bình đựng ngũ cốc, nước thơm
v.v... được dùng khi cúng dường Phật và
Bồ tát. Lại vì bình thường được dùng để
chứa cất của quí báu, có thể đáp ứng lòng
mong cầu của người khác, làm cho họ được
đầy đủ, nên gọi là Đức bình, Như ý bình,
Mãn bình v.v... (xt. Hiền Bình).
II. Bình. Phạm: Kuịđikà, dịch âm:
Quân trì, Quấn trĩ ca.Là một trong 18 vật
dụng mà vị tỉ khưu thường mang theo bên
mình để đựng nước. Cũng gọi Thủy bình,
Tháo bình (bình đựng nước rửa). Có hai
loại: Tịnh bình và Xúc bình. Nước đựng
trong Tịnh bình là nước sạch dùng để uống;
nước đựng trong Xúc bình là nước dùng để
rửa tay. Nam hải kí qui nội pháp truyện
quyển 1 nói, có hai loại bình: bình sứ hoặc
sành dùng để chứa nước sạch; bình đồng
hoặc sắt thì dùng để đựng nước rửa. (xt.
Quân Trì).
BÌNH CA SA
........

Một trong các loại ca sa được giới Phật BÌNH

giáo Nhật bản sử dụng. Dùng gấm vóc lụa
là, bất cứ loại nào, để may thành, khác với
nạp ca sa nhiều màu sắc, loại ca sa này chỉ
có một mầu. Cũng gọi Nhất sắc thất điều
(ca sa một mầu bảy nẹp), Tố ca sa (ca sa
lụa). Đối lại với “nạp ca sa”. Bình ca sa được
coi là quí, Nạp ca sa được xem là thường.
BÌNH CỬ
.....
Tức khi tụng kinh, tụng ngay vào bản
văn của kinh chứ không tụng đề hiệu của
kinh văn. Ngoài ra, khi cử hành lễ chôn
người chết, vị Duy na không xướng văn
khải thỉnh, mà trực tiếp xướng “Na mô tát
đát tha”, cũng gọi là Bình cử. Vì không
xướng văn khải thỉnh nên cũng đọc “Ma
ha bát nhã ba la mật”.
Sắc tu bách trượng thanh qui quyển 6
Đại dạ niệm tụng điều (Đại 48, 1148 trung),
nói: “Vị tri khách bình cử (tụng ngay) chú
Lăng nghiêm”.
BÌNH ĐẠO GIÁO
Bình đạo giáo là giáo pháp thuận ứng
với đạo lí pháp tính bình đẳng mà được nói
ra, chứ không phải giáo pháp phương tiện
thiện xảo tùy theo căn cơ của chúng sinh
mà được nói ra. Là một trong hai giáo do
pháp sư Ấn hoặc pháp sư Mẫn ở đời Đường
lập ra. Cũng gọi Bình đẳng đạo giáo. Đối
lại với “Khuất khúc giáo” (Giáo cong co).
Chẳng hạn như kinh Hoa nghiêm do đức
Phật Lô xá na nói là giáo pháp thuận theo
pháp tính tự tại mà nói ra.
Hoa nghiêm ngũ giáo chương quyển 1
(Đại 45, 481 thượng), nói: “Pháp sư Mẫn ở
Giang nam lập ra hai giáo:
1. Kinh Thích ca, là khuất khúc giáo, vì
tùy theo căn cơ của chúng sinh mà phá trừ
chấp trước, như kinh Niết bàn v.v...
2. Kinh Lô xá na, là bình đẳng đạo giáo,

vì thuận theo pháp tính tự tại mà được nói
ra, như kinh Hoa nghiêm”. [X. Hoa nghiêm
kinh sớ Q.1; Hoa nghiêm kinh thám huyền
kí Q.1].
BÌNH ĐẲNG
.....
Phạm,Pàli: sama. Nghĩa là ngang bằng
đều nhau, không cao thấp nông sâu. Chỉ
hết thảy hiện tượng cùng chung một tính,
hoặc tính không, tính Duy thức, tính tâm
chân như. Đối lại với “Sai biệt”. Như đức
Thích tôn đã phủ nhận chế độ giai cấp ở
Ấn độ đã có từ thời đại Phệ đà và chủ trương
“Tứ tính bình đẳng”.
Trong các kinh luận có rất nhiều tư
tưởng và dụng ngữ về bình đẳng, chẳng
hạn như cho rằng Tam bảo Phật, Pháp,
Tăng và Tâm Phật, chúng sinh trên bản
chất đều không có sai khác, cho nên nói là
bình đẳng; hoặc hiển bày tướng mạo của
bản thể thế giới, gọi là không bình đẳng,
Chân như bình đẳng. Lại như kinh Đại bát
nhã quyển 409 đã nói rõ về sự bình đẳng
giữa Bát nhã ba la mật, Tam ma địa và Bồ
tát. Luận Đại trí độ quyển 100, thì thuyết
minh lí pháp bình đẳng và Chúng sinh bình
đẳng. Kinh Đại nhật quyển 1 thì nói ba
mật: thân mật, ngữ mật, ý mật là bình đẳng.
Vãng sinh luận chú quyển thượng nói, bình
đẳng là thể tướng của các pháp, trí tuệ đã
đạt đến thể tướng bình đẳng thì không còn
phân biệt, chủ quan và khách quan cũng
không sai khác: đây gọi là Trí bình đẳng.
Đối với chúng sinh cũng phải coi là đồng
đẳng, không phân biệt cao thấp oán thân,
đáng được thương xót ngang nhau, vì đều
có tính Phật giống như nhau: đây gọi là
Chúng sinh bình đẳng. Lại nữa, Phật gọi là
bình đẳng giác, Tự tính pháp thân gọi là
Bình đẳng pháp thân.
Ngoài ra, pháp Nhất thừa biểu thị đại
tuệ ngang bằng với trí tuệ của Phật, gọi là
BÌNH ĐẲNG

Bình đẳng đại tuệ. Yêu thương khắp tất cả
không phân biệt, gọi là Bình đẳng đại bi.
Tâm đối với tất cả đều bình đẳng, tỏ ngộ
chân lí mà không dấy lên cái thấy biết sai
khác, gọi là Bình đẳng tâm. Trong ba phép
quán Không, Giả, Trung, quán từ Không
vào Giả, cũng gọi là Bình đẳng quán, Quán
thân mật, ngữ mật, ý mật là bình đẳng không
sai khác, gọi là Tam bình đẳng quán. Chẳng
kể oán, thân, tất cả đều thương yêu như
nhau, gọi là Oán thân bình đẳng.
Kinh Hoa nghiêm (bản dịch mới) quyển
53 phẩm Li thế gian nói, Bồ tát có đủ mười
thứ bình đẳng: 1. Hết thảy chúng sinh bình
đẳng, 2. Hết thảy pháp bình đẳng, 3. Hết
thảy cõi nước bình đẳng, 4. Hết thảy tâm
sâu xa bình đẳng, 5. Hết thảy thiện căn
bình đẳng, 6. Hết thảy Bồ tát bình đẳng, 7.
Hết thảy nguyện bình đẳng, 8. Hết thảy Ba
la mật bình đẳng, 9. Hết thảy hạnh bình
đẳng, 10. Hết thảy Phật bình đẳng. Nếu Bồ
tát an trụ nơi pháp này, thì được tất cả pháp
bình đẳng vô thượng của chư Phật.
Cùng kinh đã dẫn quyển 30 phẩm Thập
hồi hướng còn nêu ra 10 thứ bình đẳng,
như Nghiệp bình đẳng, Báo bình đẳng v.v...
Còn kinh Đại phương đẳng, đại tập quyển
50 cũng nêu ra 10 thứ bình đẳng: Chúng
sinh bình đẳng, Pháp bình đẳng, Thanh
tịnh bình đẳng, Bố thí bình đẳng, Giới bình
đẳng, Nhẫn bình đẳng, Tinh tiến bình đẳng,
Thiền bình đẳng, Trí bình đẳng và Nhất
thiết pháp thanh tịnh bình đẳng. Nếu chúng
sinh có đầy đủ 10 thứ bình đẳng trên đây,
thì có thể mau chóng được vào đại thành
vô úy. [X. Tạp a hàm Q.20; kinh Đại bát
nhã Q.570 phẩm Bình đẳng; kinh Đại bảo
tích Q.60; Đại thừa trang nghiêm kinh luận
Q.12; Phật địa kinh luận Q.5]. (xt. Sai Biệt).
BÌNH ĐẲNG ĐẠI BI

...........
Chỉ cho lòng từ bi bình đẳng của Phật
và Bồ tát. Tức lòng từ bi thương xót hết
thảy chúng sinh như nhau, không phân
biệt. Đại phương quảng Phật hoa nghiêm
kinh sớ quyển 30 (Đại 35, 725 thượng), nói:
“Vì có nhiều phương tiện, nên tuy khéo tu
Không, Vô tướng, mà lòng từ bi của Bồ tát
không bỏ chúng sinh, cho nên gọi là Bình
đẳng đại bi”.
BÌNH ĐẲNG ĐẠI TUÊ
...........
Hàm ý là chỉ có Phật tuệ nhất thừa,
tức là thực trí mà đức Phật đã tuyên nói
trong kinh Pháp hoa, mà cũng là thực trí
của chư Phật. Bởi vì trí này có khả năng
chứng được lí tính bình đẳng, nên gọi là
bình đẳng. Vả lại, chúng sinh cũng đều
có thể chứng được trí này, cho nên gọi là
Bình đẳng. Kinh Pháp hoa phẩm Kiến bảo
tháp (Đại 9, 32 trung), nói: “Lúc bấy giờ,
từ trong bảo tháp vang ra tiếng nói, khen
rằng: Lành thay!Lành thay! Đức Thích ca
mâu ni thế tôn đã dùng bình đẳng đại tuệ
vì đại chúng mà nói kinh Diệu pháp hoa
là pháp dạy hàng Bồ tát được chư Phật hộ
niệm”.
Pháp hoa kinh Khoa chú quyển 4 (Vạn
tục 48, 454 hạ), nói: “Bình đẳng có hai thứ:
một là Pháp bình đẳng, tức là lí trung đạo
dùng đại tuệ quán xét; hai là chúng sinh
bình đẳng, nghĩa là hết thảy chúng sinh
đều dùng lí từ nhân đến quả, cũng được
Phật tuệ”.
BÌNH ĐẲNG GIÁC
........
I. Bình đẳng giác, cũng gọi Bình đẳng
chính giác. Chỉ cho chính giác của đức Phật
và từ này được dùng làm biệt hiệu của Phật.
Vì Phật đã chứng được lí các pháp bình
đẳng, không có cao thấp nông sâu sai khác,
Ngài trụ trong đại giác, ba nghiệp thân, ngữ,
ý đều rỗng lặng, nên gọi là Bình đẳng giác.

BÌNH ĐẲNG ĐẠI BI

Kinh Trì tâm phạm thiên sở vấn quyển 3
(Đại 15, 22 thượng), nói: “Bình đẳng giác,
nghĩa là chẳng có chứng được gì, không
nói năng hành động gì (...) Như lai hiểu rõ
hết thảy pháp đều vốn thanh tịnh, tự nhiên
nhi nhiên, chẳng có cội nguồn, được bình
đẳng giác, cho nên gọi là Bình đẳng chính
giác”.
II. Bình đẳng giác, là một trong 37 tên
hiệu của đức Phật A di đà. Tán A di đà kệ
(Đại 47, 421 thượng), nói:
“Mông quang xúc giả li hữu vô
Thị cố khể thủ Bình đẳng giác”
(Tạm dịch:
“Ánh sáng soi tới lìa có không
Cúi đầu lạy đấng Bình đẳng giác”).
[X.Vãng sinh luận chú Q.thượng].
BÌNH ĐẲNG GIÁC KINH
...........
Kinh, gồm 4 quyển. Cũng gọi Vô
lượng thanh tịnh bình bẳng giác kinh,
Vô lượng thanh tịnh kinh. Ngài Chi lâu
ca sấm đời Hậu Hán dịch. Thu vào Đại
chính tạng tập 12, là một bản dịch khác
trong năm bản dịch kinh Vô lượng thọ
hiện còn.
Về dịch giả của kinh này xưa nay có
mấy thuyết: Khai nguyên thích giáo lục
quyển một nói là do ngài Chi lâu ca sấm
đời Hậu Hán dịch. Nhưng trong các bộ kinh
lục trước Khai nguyên thích giáo lục thì có
thuyết cho là do ngài Bạch diên đời Ngụy
dịch, lại có thuyết bảo do ngài Trúc pháp
hộ dịch. Trong năm bản dịch kinh Vô lượng
thọ hiện còn, thì kinh này cùng với kinh
Đại a di đà do ngài Chi nghiêm dịch giống
nhau, đều ghi chép lời phát nguyện của tỉ
khưu Pháp tạng gồm có 24 nguyện. Nội
dung kinh này chủ yếu nói rõ về nhân
nguyện, quả thành, công đức trang nghiêm

của y báo, chính báo và bi nguyện nhiếp
thụ chúng sinh v.v... của đức Phật A di đà.
[X. Lịch đại tam bảo kỉ Q.1; Trinh nguyên
tân định thích giáo mục lục Q.1]. (xt. Vô
Lượng Thọ Kinh).
BÌNH ĐẲNG LỰC
........
Là một trong 37 tên hiệu của đức Phật
A di đà. Phật A di đà chứng được các
pháp bình đẳng, có đủ sức đại bi bình
đẳng cứu độ chúng sinh, vì thế có hiệu
này. Tán A di đà Phật kệ (Đại 47, 422
thượng), nói:
“Thân như hư không, thể vô cực,
Nên đính lễ đấng Bình đẳng lực”.
BÌNH ĐẲNG NGHĨA
........
Là một trong 10 nghĩa của hư không.
Nghĩa là thể tính bình đẳng của chân như
đối với hết thảy pháp đều bình đẳng không
có sai khác. Tông kính lục quyển 6 (Đại
48, 446 hạ), nói; “Hư không có 10 nghĩa,
thể của nó tuy giống nhau,nhưng nghĩa và
sự thì mỗi mỗi sai khác. (...) Nghĩa thứ ba là
nghĩa bình đẳng, vì hư không không có
chọn lựa”. [X. luận Thích ma ha diễn Q.3].
(xt. Hư Không).
BÌNH ĐẲNG PHÁP THÂN
...........
Chỉ cho Tự tính pháp thân. Tức các Bồ
tát từ địa vị thứ tám trở lên đã chứng được
chân như bình đẳng tịch diệt, nhậm vận tự
nhiên, tuy không cần gia công dụng hạnh,
nhưng cũng có thể đồng thời thị hiện các
loại giáo hóa, làm các Phật sự trong khắp
mười phương thế giới, mà không có ý tưởng
đi lại, cũng không có ý tưởng tạo tác, cho
nên gọi là Bình đẳng pháp thân. Bồ tát từ
địa vị thứ bảy trở xuống, tuy đã chứng chân
như, nhưng còn cần phải có gia công dụng
hạnh mới thành. [X. Vãng sinh luận chú
Q.hạ].
BÌNH ĐẲNG PHÁP THÂN

BÌNH ĐẲNG QUAN
........
Quan niệm về sự bình đẳng. Chỉ cho
thuyết “Tứ tính bình đẳng” do đức Thích
tôn chủ trương. Bà la môn giáo Ấn độ chỉ
cốt chi phối giai cấp, chứ không quan tâm
đến vấn đề phúc lợi của dân chúng, do đó,
giai cấp vua chúa và thứ dân đã hình thành
một cách mau chóng. Rồi những tư tưởng
tôn giáo mới, cũ đối chọi nhau, cũng do
thiên kiến về giai cấp mà phát sinh.
Tư tưởng của đức Thích tôn vượt lên
trên thiên kiến giai cấp, coi trọng ý nghĩa
đạo đức, không chấp nhận giai cấp mà chủ
trương bốn chủng tính đều bình đẳng. Sự
sang hèn của người ta không phải do sinh
ra hoặc do giòng họ, mà là do chính hành
vi của người ta làm cho họ cao quí hay ti
tiện; vì thế, lí tưởng bình đẳng, trước tiên,
đã được đức Thích tôn thể hiện ngay trong
giáo đoàn của Ngài. Tinh thần bình đẳng
được biểu lộ qua từ bi; Phật giáo Đại thừa
vốn đã chịu ảnh hưởng sâu xa của tinh thần
này, cho bản chất của các pháp là không,
tất cả sự tồn tại đều bình đẳng. Tư tưởng
này phát triển tới Trung quốc thì thành là
tư tưởng “Tức” (sự đồng nhất của tính tuyệt
đối) của Phật giáo. Như tông Thiên thai,
tông Hoa nghiêm chủ trương tướng tuyệt
đối của các pháp là “Lí”, tướng cá biệt của
chúng là “Sự”. Lí là bình đẳng, Sự là sai
biệt, khi cả hai “tương tức” thì có mối quan
hệ Lí tức Sự, Sự tức Lí, vì thế các tông trên
cũng chủ trương bình đẳng.
Bản thân Phật giáo đã thành là tôn giáo
rất phổ biến, cho nên Phật giáo đã dung
hợp các kiến giải bất đồng để biểu tỏ thái
độ thống nhất, và dựa vào đó, ở Ấn độ,
Trung quốc, Nhật bản,Tây tạng v.v...Phật
giáo đã có khả năng dung hợp được với các

tôn giáo dân tộc cố hữu của các quốc gia ấy
mà phát triển. Giáo lí “Hết thảy chúng sinh
đều có tính Phật” là sự biểu hiện tư tưởng
bốn chủng tính đều bình đẳng triệt để; và
chủ trương mình người chẳng hai, lợi mình
lợi người cũng lấy hạnh Bồ tát Đại thừa
làm nền tảng.
Luận kim cương châm (Phạm:
Vajrasùcì) là tác phẩm tiêu biểu cho việc
phê phán chế độ bốn giai cấp. Sách này
đứng trên lập trường của đức Phật mà công
kích quan niệm cho Bà la môn là ưu việt.
Còn đứng về phương diện chính trị để thực
hiện lí tưởng bình đẳng thì có nền chính
trị “Pháp” (Dharma: chính pháp) của vua
A dục, đồng thời, có Bảo hành vương chính
luận (Phạm:Ratàvalì) của ngài Long thụ
trình bày quan điểm của Ngài về nền nhân
chính mà nhà vua cần thi hành. Nhà tập
đại thành tông Thiên thai là ngài Trí khải
(538-597) lấy tư tưởng kinh Pháp hoa làm
nền tảng, nêu rõ giáo nghĩa “Mở hội” (thống
nhất tuyệt đối) nhấn mạnh giáo nghĩa Phật
giáo mỗi mỗi đều có đủ tính đặc thù, đồng
thời, cũng có tính tuyệt đối, nghĩa là mỗi
mỗi giáo pháp đều có đủ lí do tồn tại bình
đẳng. Như chủ trương mỗi pháp giới trong
mười pháp giới đều có đủ địa ngục, quỉ đói,
súc sinh, a tu la, người, trời, Thanh văn,
Duyên giác, Bồ tát, Phật v.v..., tức chứng
minh tất cả pháp bình đẳng, đầy đủ tính
Phật.
Lại nữa, khi tín ngưỡng Tịnh độ được
phổ cập, thì đối tượng cứu độ của Phật A di
đà cũng được mở rộng, bởi thế đa số đoàn
thể tôn giáo giữa các giai cấp cũng dần dần
hình thành.
Về phương diện thực tiễn, tư tưởng
Thiền cũng được phổ biến hóa. Trong các
thanh qui qui định sự sinh hoạt của Tăng
đường, những điều khoản đã được đại
chúng quyết nghị thì mọi người đều phải
tuân thủ: đó là biểu hiện tinh thần bình

đẳng trong giáo đoàn về mặt luân lí. Vào thế kỉ thứ V Tây lịch, khi kinh Niết BÌNH ĐẲNG QUAN

bàn được truyền dịch, đã diễn ra cuộc tranh
luận đối nghịch nhau về hai vấn đề “Tất
hữu Phật tính” (Tất cả đều có tính Phật) và
“Ngũ tính các biệt” (Năm chủng tính đều
khác nhau).
Vào tiền bán thế kỉ VII, ngài Huyền
trang truyền bá học thuyết của phái Du già
hành ở Trung quốc, khi thành lập tông
Pháp tướng thì ngài theo thuyết “Ngũ tính
các biệt”, chủ trương trong chúng sinh cũng
có kẻ không có tính Phật, do đó, đã đưa
đến cuộc tranh luận giữa các tông Thiên
thai, Hoa nghiêm phủ định thuyết “Ngũ tính
các biệt” và tông Pháp tướng thừa nhận
thuyết này. Về sau, cuộc tranh luận lan sang
cả Nhật bản, lấy ngài Tối trừng làm trung
tâm, học giả các tông tranh luận với nhau,
cuối cùng, những người phủ định thuyết
“Ngũ tính các biệt” và khẳng định thuyết
“Tất hữu Phật tính” đã thắng, lí do là vì
quan niệm tôn giáo này đã thấm sâu vào
lòng tín chúng phổ thông rồi.
Ngoài ra, lấy tinh thần Phật giáo làm cơ
sở, điều 17 trong Hiến pháp của Nhật bản
đã đả phá chế độ xã hội thị tộc mà xúc tiến
việc thống nhất quốc gia: đó chính là sự
biểu hiện cách cụ thể tư tưởng bình đẳng
của Thái tử Thánh đức vậy.
BÌNH ĐẲNG QUÁN
........
Là tên khác của “Giả quán” trong ba
phép quán (Không, Giả, Trung) của tông
Thiên thai. Nếu phá Tục đế (tức Giả) mà
dùng Chân đế (tức Không) thì chẳng gọi là
bình đẳng. Bởi vì “Không quán” là ở trong
quán biết Giả chẳng phải Giả mà phá Giả
vào Không, và trong “Giả quán” thì biết
Không chẳng phải Không mà phá Không
vào Giả. Như vậy, Không, Giả cùng phá
mà dùng lẫn nhau, nên gọi là bình đẳng.

Duy ma kinh huyền sớ quyển 2 (Đại 38,
525 hạ), nói: “Nếu trước phá tục dùng chân,
thì chẳng gọi bình đẳng; phép quán này
phá cả Không, Giả mà dùng lẫn nhau, nên
gọi bình đẳng”. Lại Không quán cũng được
gọi là Bình đẳng quán, vì Không là bình
đẳng mà mỗi mỗi tướng đều riêng khác. (xt.
Tam Quán).
BÌNH ĐẲNG TAM NGHIÊP
...........
Ba nghiệp bình đẳng. Nghĩa là ba nghiệp
thân, miệng, ý đã xa lìa các thứ phân biệt
phải trái, đẹp xấu, lành dữ, kia đây v.v... mà
được bình đẳng. Đó là những nghiệp mà
chư Phật và Bồ tát đã thành tựu. Vãng sinh
luận chú quyển hạ nói, đức Phật A di đà
dùng nghiệp ý bình đẳng đại từ bi, nghiệp
thân bình đẳng soi sáng, nghiệp miệng bình
đẳng nói pháp để đối trị ba nghiệp hư dối
bất bình đẳng của chúng sinh, khiến cho
chúng sinh thành tựu ba nghiệp bình đẳng.
Đây là sự diệu dụng đặc thù của ba nghiệp
của Phật A di đà.
BÌNH ĐẲNG TÂM
Chỉ cho tâm từ bi đã chứng ngộ lí các
pháp bình đẳng, đối với hết thảy chúng sinh
không khởi cái thấy oán, thân sai khác. Kim
quang minh tối thắng vương kinh sớ quyển
2 phần cuối (Đại 39, 211 trung): “Tâm ngay
thẳng lấy gì làm gốc? Đáp: Lấy tâm bình
đẳng đối với tất cả chúng sinh làm gốc. Đây
ý nói tâm bình đẳng thương xót hết thảy
hữu tình không phân biệt kẻ oán người
thân”.
BÌNH ĐẲNG TÍNH
........
Là một trong 12 chân như. Tức là thể
tướng bình đẳng bao trùm hết thảy các
pháp. Vãng sinh luận chú quyển thượng
(Đại 40, 828 hạ): “Bình đẳng là thể tướng
của các pháp”. Luận Du già sư địa quyển 43
BÌNH ĐẲNG TÍNH

(Đại 30, 528 hạ): “Đối với hết thảy pháp,
ngộ tính bình đẳng, vào đại tổng tướng,
thấu suốt cùng tột bờ mé của tất cả cái biết,
xa lìa hai bên tăng thêm, giảm bớt mà thuận
vào trung đạo”.
BÌNH ĐẲNG TÍNH TRÍ
...........
Phạm:samatà-jĩàna. Cũng gọi Bình
đẳng trí. Là một trong bốn trí tâm phẩm,
một trong năm trí. Chỉ cho trí biết rõ mình,
người bình đẳng. Tức là trí tuệ do chuyển
thức mạt na thứ bảy mà có được. Nhờ trí
tuệ này mà biết rõ hết thảy sự tướng và
mình, người đều bình đẳng, do đó nảy sinh
lòng đại từ bi. Luận Phật địa quyển 3 nói
rằng, Bình đẳng tính trí là trí quán xét mình,
người tất cả đều bình đẳng, đại từ đại bi
thường hằng khế hợp với nhau, không lúc
nào gián đoạn, cho nên kiến lập cõi Phật
“Vô Trụ Niết Bàn” (cõi Niết bàn không trụ
nơi sống chết, cũng không trụ nơi Niết bàn),
mà tùy theo sự ưa thích của hữu tình, thị
hiện các thứ hình bóng của Tự thụ dụng
thân, Tha thụ dụng thân và Tự thụ dụng
độ, Tha thụ dụng độ v.v... Đối với hàng Bồ
tát sơ địa trở lên, thị hiện Tha thụ dụng
thân, Tha thụ dụng độ, thường làm các việc
giáo hóa lợi ích với tâm đại từ đại bi.
Kinh Tâm địa quán quyển 2 (Đại 3, 298
hạ) nói: “Bình đẳng tính trí là do chuyển
thức chấp có ta mà được; là vì trí tuệ này đã
chứng ngộ tính của hai vô ngã (Nhân vô
ngã, Pháp vô ngã) và thấy rõ lí mình, người
bình đẳng, nên gọi là Bình đẳng tính trí”.
Ngoài ra, Bình đẳng tính trí trong năm
trí do Mật giáo kiến lập, còn được gọi là
Quán đính trí, là trí của đức Phật Bảo sinh
ở phương nam. Bí tàng kí quyển thượng
phần đầu (Đại 86, 2 trung), nói: “Bình đẳng
tính trí là nước trí trong sạch, vì không phân

biệt hữu tình, phi tình, vì kia, đây như nhau,
vì thường còn chẳng biến đổi, nên gọi là
Bình đẳng tính trí”. (xt. Ngũ Trí, Tứ Trí,
Tâm Phẩm).
BÌNH ĐẲNG VƯƠNG
I. Bình đẳng vương: Là vị vua thứ tám
trong mười vị vua ở cõi âm. Cứ theo kinh
Dự tu thập vương sinh thất và kinh Địa
tạng thập vương chép, thì vị vua này là hóa
thân của bồ tát Quan thế âm, là ông vua
cõi âm cai quản các linh hồn người mới
chết trong vòng 100 ngày. Vì lẽ vua này
xem xét nghiệp tội phúc rất công bằng, nên
gọi là Bình đẳng vương.
Tín ngưỡng Bình đẳng vương đã lưu
hành ở Trung quốc từ đời Đường. Trong
sách Ngũ hội pháp sự tán quyển đầu, ngài
Pháp chiếu đời Đường đã nói (Đại 47, 480
trung): “Nếu niệm Phật mà được vào sâu
trong chính định, thì không còn sợ Bình
đẳng vương nơi ba đường” (địa ngục, ngã
quỉ, súc sinh). Lại như điều phụ chú trong
sách Phật tổ thống kỉ quyển 33 (Đại 49,
322 trung) ghi: “Hoa nghiêm cảm ứng
truyện nói, Quách
thành lượng bị sứ
giả lôi đến chỗ Bình
đẳng vương, nhờ
tụng bài kệ bốn câu
“Nhược nhân dục
liễu tri, Tam thế
nhất thiết Phật,
Ưng quán pháp
giới tính, Nhất thiết
duy tâm tạo” v.v...
mà được tha về.
Ngoài ra, Tông
kính lục quyển 74 của ngài Diên thọ cũng
có nêu tên Bình đẳng vương. Nhưng Tuệ
lâm âm nghĩa quyển 5 thì cho tên Bình
đẳng vương là tên khác của Diêm ma vương.
Tuệ lâm âm nghĩa quyển 5 (Đại 54, 338
hạ), nói: “Tiếng Phạm là Diêm ma, dịch

Bình Đẳng Vương BÌNH ĐẲNG TÍNH TRÍ

nghĩa là Bình đẳng vương”. [X. Địa tạng bồ
tát tượng linh nghiệm kí]. (xt. Diêm La Thập
Điện, Diêm Ma Vương).
II. Bình đẳng vương. Chỉ ông thủy tổ
của dòng Sát đế lợi. Ma ha tam ma đa (Phạm:
Mahàsammata) làm vua thủa kiếp sơ, gọi
là Đại bình đẳng vương, coi việc trách phạt
lòng tham muốn của chúng sinh và chia
đều những vật như thóc lúa thu hoạch
được. Phật tổ thống kỉ quyển 30 (Đại 49,
298 hạ) chép: “Bàn bạc lập ra một Bình
đẳng vương thưởng thiện phạt ác”. Hoặc
có thuyết cho Bình đẳng vương là tên của
Diêm ma vương. Thuyết này có lẽ đã do
đời sau lầm lẫn vua thủa kiếp sơ (Bình đẳng
vương) với Diêm ma vương chăng? [X. kinh
Trường a hàm Q.22 phẩm Thế bản duyên;
kinh Đại lâu thán Q.6; kinh Khởi thế Q.10;
luận Đại trí độ Q.21].
BÌNH ĐẲNG Ý THÚ
Phạm: samatàbhipràya. Là một trong
bốn ý thú của đức Như lai khi ngài nói
pháp. Cũng gọi Bình đẳng ý, Pháp đồng ý
thú. Nghĩa là đức Như lai y cứ vào cái ý
chỉ bí mật và cái lí bình đẳng mà nói pháp.
Chẳng hạn như khi Như lai nói pháp, chỉ
rõ ra rằng đức Phật Tì Bà thi ở quá khứ
nay tức là Phật Thích ca, là Ngài đã căn
cứ vào lí “Phật Phật bình đẳng” mà nói lời
này. Bởi vì duyên của hai đức Phật ở đời
trước tuy có khác nhau, nhưng pháp thân
bình đẳng mà hai Ngài đã chứng thì không
khác.
Hoặc có chúng sinh thấy việc Phật
Thích ca giáng sinh trong cung vua, thành
đạo dưới gốc cây mà ngờ là công đức huân
tu của Ngài nông cạn. Để đánh tan mối
ngờ vực “Khinh Phật” này mà đức Như lai
tuyên nói ý thú bình đẳng. Lại bình đẳng ý
thú có hai thứ chung và riêng khác nhau.

[X. luận Nhiếp đại thừa Q.trung (bản dịch
đời Lương); Nhiếp đại thừa luận thích (bản
dịch đời Lương) Q.6]. (xt. Tứ Ý Thú).
BÌNH GIANG THAO
........
Sợi dây thắt lưng được sản xuất ở Bình
giang. Thao (sợi dây tết bằng tơ) cũng gọi là
đới (cái đai, giải áo). Nghĩa là sợi dây bện
bằng tơ, hai đầu có tết nút. Vì nó được sản
xuất ở Bình giang huyện Lâm an tỉnh Triết
giang, nên gọi là Bình giang thao.Thiền tăng
dùng dây này làm thắt lưng, thòng hai nút
xuống hai bên phải trái. Dây có ba kiểu nẹp,
vuông hoặc tròn. [X.Thiền lâm tượng khí
tiên phục chương môn].
BÌNH GIAO
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Chỉ cho
việc giao tế bình đẳng không phân biệt trên
dưới. Hoặc chỉ cho người mà đạo đức, tư
cách và tuổi tác bằng vai với mình. Thiền
uyển thanh qui quyển 5 (Vạn tục 111, 453
thượng), nói: “Như bình giao hoặc tuổi hạ
ngang nhau (hoặc là loại pháp quyến, em,
cháu) thì chỉ chào hỏi thôi”. Còn đối với vị
Thủ tọa mà tuổi tác, tư cách, đức hạnh ngang
bằng với mình, thì gọi là Bình giao thủ tọa.
[X. Oánh sơn thanh qui Q.hạ Niên trung
hành sự].
BÌNH SINH NGHIÊP THÀNH
Trong các sinh hoạt hàng ngày vẫn có
thể hoàn thành nhân vãng sinh Tịnh độ.
Đây chính là chủ trương của các sư thuộc
Tịnh độ chân tông Nhật bản, như Hạnh
tây, Chứng không, Thân loan v.v... Đối lại
với “Lâm chung nghiệp thành”.
Cứ theo chủ trương của tông Tịnh độ,
khi hấp hối niệm danh hiệu Phật, thì Phật
và Bồ tát chắc chắn từ Tịnh độ đến đón
rước, lúc ấy hành giả quyết định được sinh
BÌNH SINH NGHIÊP THÀNH

về Tịnh độ. Nhưng Tịnh độ chân tông thì
cho rằng, ở ngay trong cuộc sống hàng ngày
mà tin chắc vào thệ nguyện của Phật A di
đà, thì tức đã được độ rồi. (xt. Nghiệp Sự
Thành Biện).
BÌNH TĂNG
.....
Chỉ cho vị tăng đã cạo tóc xuất gia,
nhưng chưa được xếp vào hàng tăng lữ phổ
thông. Cùng nghĩa với “Phàm tăng”. Lại vị
tăng chưa được nối pháp của thầy cũng gọi
là Bình tăng. [X. Oánh sơn thanh qui
Q.thượng Nguyệt trung hành sự]. (xt. Phàm
Tăng).
BÌNH THÀNH THIÊN HOÀNG
Vị Thiên hoàng đời thứ 51 của Nhật
bản. Niên hiệu Đại đồng năm đầu (806)
nối ngôi Thiên hoàng Hoàn vũ lên làm
vua. Ông có tư chất thông minh lanh lợi,
xem nhiều kinh sách và giỏi về văn chương.
Trong thời gian làm vua, ông rất chăm chỉ
trong việc trị dân, nhưng sau khi nhường
ngôi, ông lại tham dự cuộc sống dấy loạn
của Đằng nguyên Trọng thành, sau thất
bại bèn xuất gia. Năm Hoằng nhân 13 (822),
ông theo ngài Không hải vào đàn thụ Quán
đính. Đó là vị đế vương Nhật bản đầu tiên
nhận phép Quán đính của Mật giáo.
Niên hiệu Thiên trường năm đầu sư tịch,
thọ 51 tuổi.
BÌNH THÁP
Phạm: Drona-stùpa. Bình, chỉ cái bình
dùng để chia xá lợi của đức Phật, Bình tháp
tức là ngôi tháp trong đó có thờ chiếc bình
này. Cũng gọi Anh tháp, Kim bình tháp
(tháp bình vàng). Cứ theo kinh Trường a
hàm quyển 4 và Phật sở hành tán quyển 5
chép, thì sau khi đức Phật vào Niết bàn,
những người Mạt la ở thành Câu thi na
thiêu thân Phật, rồi Bà la môn Hương tính

đem xá lợi của Phật chia đều cho tám nước,
tám nước đều xây tháp thờ xá lợi Phật. Riêng
Bà la môn Hương tính thì được cái bình
chia xá lợi và đem về nước dựng tháp để
thờ, gọi là Bình tháp. Còn nhân dân của
thôn Tất bát thì thu hốt những tro than
còn lại ở chỗ trà tì (hỏa táng) đem về xây
tháp để thờ, gọi là Khôi thán tháp (tháp
thờ tro than). Như vậy cộng tất cả là mười
tháp thờ xá lợi Phật.
Nhưng, tên của người Bà la môn được
cái bình chia xá lợi này, trong các kinh ghi
chép khác nhau. Còn vị trí của Bình tháp
thì Đại đường tây vực kí quyển 7 ghi là ở
nước Chiến chủ. [X. kinh Nê hoàn Q.hạ;
kinh Đại bát niết bàn phần sau Q.hạ; Đại
đường tây vực kí Q.6].
BÌNH THỂ VÔ THỰC
Thể của cái bình không có thật. Tông
Thành thực dùng từ ngữ này để ví dụ các
pháp vô ngã. Nghĩa là thân năm uẩn là giả
hòa hợp chứ không có thực thể. Nhưng
người phàm phu thì không biết được điều
đó, cứ tưởng thân này là có thật.
BÌNH THƯỜNG TÂM THỊ ĐẠO
Tâm ngày thường là đạo. Tên công án
trong Thiền tông. Cũng gọi Triệu châu bình
thường tâm thị đạo, Bình thường thị đạo.
Đây là câu nói của Thiền sư Nam tuyền
Phổ nguyện khi tiếp hóa ngài Triệu châu
Tùng thẩm. Ngài Triệu châu hỏi Thiền sư
Nam tuyền:
- Thế nào là đạo?
- Tâm bình thường là đạo.
- Có thể hướng tới không?
- Có chỗ hướng tới liền sai trái.
- Không chỗ hướng tới làm sao biết là đạo?
BÌNH TĂNG

- Đạo không thuộc biết, cũng chẳng
thuộc không biết; biết là vọng giác, chẳng
biết là vô kí. Nếu đạt được đạo này thì cũng
như thái hư bao la rỗng lặng, há có thể
cưỡng nói là phải, là trái được chăng?”
Ngài Triệu châu nghe câu nói ấy, ngộ
liền ý chỉ mầu nhiệm, tâm như vừng trăng
tỏa sáng. Rồi làm bài tụng (Đại 48, 295
trung):
“Xuân hữu bách hoa, Thu hữu nguyệt,
Hạ hữu lương phong, Đông hữu tuyết ;
Nhược vô nhàn sự quải tâm đầu
Tiện thị nhân gian hảo thời tiết”
(Dịch ý:
“Xuân có trăm hoa, thu có trăng,
Hè có gió mát, đông có tuyết;
Bằng không bận rộn, lòng thanh thản,
Còn thú nào hơn: đạo giữa trờí!”)
Trong Thiền lâm, “Tâm bình thường
là đạo” trở thành câu nói đã quen. Thấy
các việc sinh hoạt tầm thường hàng ngày,
như uống trà, ăn cơm, bổ củi, gánh nước
v.v...đều là cùng một thể với đạo. Tâm
bình thường là chỉ các động tác đi, đứng,
ngồi, nằm, vì bốn uy nghi này là Thiền
chân thực.
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 28 ghi
lại những lời Thiền sư Giang tây Đại tịch
Đạo nhất dạy đại chúng như sau (Đại 51,
440 thượng): “Đạo không cần tu, chỉ đừng
ô nhiễm. Thế nào là ô nhiễm? Hễ có tâm
sinh tử, tạo tác, hướng tới đều là ô nhiễm.
Nếu muốn hiểu ngay được đạo thì tâm bình
thường ấy là đạo. Nghĩa là tâm bình thường
không tạo tác, không phải trái, không lấy
bỏ, không đoạn thường, không phàm
không thánh (…...), chỉ như đi đứng ngồi
nằm, ứng cơ tiếp vật đều là đạo”. [X.Triệu
châu Chân tế thiền sư ngữ lục tinh hành
trạng Q.thượng; Vô môn quan tắc 19; Tổ

đình sự uyển Q.7; Ngũ đăng hội nguyên
Q.4 Triệu châu chương; Quang minh tạng
Q.trung].
BÌNH TRIỂN
.....
Là phương pháp dạy người học trong
Thiền lâm. Đối lại với “Đề trì”. Bình triển
hàm ý là hình dáng thế nào thì hiện ra
nguyên như thế. Thiền gia mượn từ này để
chỉ cái phương pháp “thả lỏng” (phóng
hành) mà thầy dùng để chỉ dạy học trò.
Tức là thầy thừa nhận sự hiểu biết của học
trò, và để mặc cho học trò tự do phát triển
cơ ngộ đạo của họ.
Bích nham lục tắc 22 (Đại 48, 162 hạ),
nói : “Nếu ông bình triển, cứ việc bình triển;
nếu ông đả phá, mặc sức đả phá”. (xt. Đề
Trì).
BÌNH TRUNG VÔ THỦY
Trong bình không có nước. Là từ ngữ
mà tông Tam luận dùng để ví dụ phép
Không quán. Nghĩa là trong năm uẩn (sắc,
thụ, tưởng, hành, thức) không có nhân ngã
(ý nói năm uẩn tạm thời hòa hợp, chỉ có
tên giả chứ không có thể thật).
BÍNH ĐINH ĐỒNG TỬ
Cậu bé coi việc đèn lửa. Tiếng dùng trong
Thiền lâm. Bính đinh, tức là Bính và Đinh
trong Thiên can, phối hợp với ngũ hành
thì thuộc về “hỏa” (lửa), vì thế dùng bính
đinh ví dụ lửa. Thiền lâm thường dùng câu
“Bính đinh đồng tử lai cầu hỏa” (cậu bé
Bính đinh đến tìm lửa) để ví dụ chúng
sinh vốn đủ tính Phật lại đi tìm Phật ở bên
ngoài. Bởi vì tự thân mình là lửa (bính đinh)
mà lại hướng ra ngoài tìm lửa, như vậy tự
mình quên mất bản tính của mình, rồi đi
tìm ở bên ngoài thì là hành vi ngu mê. [X.
Cảnh đức truyền đăng lục Q.25 Báo ân
viện Huyền tắc điều; Bích nham lục tắc 7
Bình xướng].
BÍNH ĐINH ĐỒNG TỬ

BÍNH HƯƠNG LƯ
........
Lư hương có cán cầm. Cũng gọi Bính
hương lữ, Thủ lư (lư hương cầm tay), Bính
lư, Đề lư. Là lư hương bằng kim loại có cán
cầm. Cán dài từ bảy tấc đến một thước (Tàu).
Có nhiều kiểu, kiểu cổ thì đầu ở cuối cán
có hình sư tử. Có loại đúc có loại dọt, hoặc
bằng đồng, hoặc bằng thâu thạch.
Kinh Tịnh phạn vương bát niết bàn
chép (Đại 14, 783 thượng): “Đích thân Như
lai, tay cầm hương lư đi trước đám tang”.
Gần đây, ông Le Coq người Pháp đã
tìm thấy cái lư hương bằng thau ở vùng
Trung á, đây là di vật có vào khoảng thế kỉ
II, III Tây lịch. Lại trong các bức tranh Phật
do ông A. Stein người Anh phát hiện ở
động Thiên Phật tại Đôn hoàng, có tượng
Bồ tát Dẫn đường, tay trái cầm hoa sen, tay
phải bưng lư hương có cán cầm.
Ngoài ra, ở Chính thương viện ngự vật
của Nhật bản có chứa rất nhiều vật hình
dáng mặt bằng có cán dài, người ta suy
đoán đó là những chiếc lư hương có cán
cầm được sử dụng ở Trung quốc thời xưa.
[X. Cổ kim đồ thư tập thành khảo công
điển 236; A. Stein: The Thousand Buddhas,
plates XXXVIII; Le Coq: Die Buddhistische
Sp@tantika in Mittelasien, Text].
BÍNH LINH TỰ THẠCH QUẬT
...
Chùa hang đá Bính linh. Là chùa hang
xưa nhất hiện còn của Trung quốc. Chùa ở
trong núi Tiểu thạch tích; núi này ở phía
tây nam Lan châu tỉnh Cam túc, mạn tây
huyện Vĩnh tĩnh, bắc ngạn Hồng sa nham
thượng du sông Hoàng. Nghệ thuật ở đây
chủ yếu là khắc đá, nhưng cũng có những
tượng đắp bằng đất và các bức tranh vẽ
trên vách. Tượng ở đây được tạc qua nhiều

thời, nhưng tượng được tạc vào đời Đường
là nhiều hơn cả.
Thời gần đây, một bài văn nguyện rất
xưa khắc trên vách đá đã được phát hiện ở
chùa này, nội dung như sau: “Năm Diên
xương thứ 2 (513) đời đại Bắc Ngụy, Quí
sửu tháng 6 Giáp thân ngày 15 Canh tuất,
Thái hạ quận, Vũ dương quận Trung chính
là Tào tử nguyên đục mở một khu hang đá.
Nguyện cầu Hoàng đế bệ hạ, trăm quan,
nhân dân, cha mẹ bảy đời, cha mẹ hiện tại,
sáu thân quyến thuộc, được sinh phương
Tây, sống trong diệu lạc, các loài hàm linh,
đều cùng được phúc”.
Nhớ bài văn nguyện trên đây mà biết
được niên đại của chùa hang Bính linh đã
rất xưa, đến nay khu hang đá do Tào tử
nguyên phát nguyện đục mở vẫn còn. Tại
ba vách tây, nam, bắc, có những tượng rất
đẹp được tạc vào thời đại Bắc Ngụy. Các
bức tranh vách đã được vẽ mới lại vào đời
Minh. Theo suy đoán, hang đá này đã được
đục mở trước năm 513 và các pho tượng
Lư Hương có cán cầm
Toàn cảnh chùa Bính Linh
BÍNH HƯƠNG LƯ

cũng bắt đầu được tạc vào thời ấy, phong
cách có hơi khác với tượng ở các hang Vân
cương, Long môn, Đôn hoàng v.v.….. Trên
vách đá có đục rất nhiều khám thờ Phật,
phần nhiều bắt chước kiểu tháp bát úp ở
Ấn độ.
Theo thống kê, hang đá hiện còn 36
hang, 88 khám thờ Phật. Chùa Bính linh
chia làm hai chùa trên và dưới, khoảng giữa
hai chùa là những hang động nhỏ và các
dòng suối chảy
róc rách. Chùa
trên được xây
vào đời Đường,
vốn gọi chùa
Long hưng; đời
Tống đổi tên là
chùa Linh
nham. Chùa
dưới được cất
vào năm Diên
xương thứ 2
(513) đời Bắc
Ngụy, là nơi tập
trung nhiều hang và khám nhất.
Bính linh nguyên là tiếng Tây tạng, có
nghĩa là “Nghìn Phật, Vạn Phật”, từ đời
Nguyên, chùa này là chùa Lạt ma của Mật
giáo Tây tạng. Đến giữa đời Thanh chùa
suy đồi dần, rồi trải qua hơn trăm năm, nhờ
phát hiện được nghệ thuật trong hang đá,
nên nay rất được xem trọng. [X. Pháp uyển
châu lâm Q.39; Thủy linh chú Hà thủy Q.2
(Lịch đạo nguyên)].
BÍNH NGỮ
......
Là lời tựa ngắn viết ở đầu lá sớ của sơn
môn khuyến thỉnh vị tân trụ trì nhập tự,
hoặc là sớ của các sư đồng môn chúc mừng
tân trụ trì. Vì lời tựa ngắn này để ở đầu lá

sớ cũng như cái cán của một vật dụng, nên
gọi là Bính ngữ (lời cán).
BỈNH CỰ
.....
Cầm đuốc. Một nghi thức làm lễ an táng
trong Thiền gia. Hàm ý là cầm đuốc châm
lửa lúc trà tì (thiêu xác chết). Khi cử hành
lễ an táng, vị sư dẫn đường cầm cây đuốc
để tượng trưng hỏa táng (thiêu) người chết.
Thuyết cũ bảo Bỉnh cự đồng nghĩa với hạ
hỏa, hạ cự. Nhưng, cứ theo Thiền lâm tượng
khí tiên chép, thì lời pháp nói lúc bỉnh cự
dài hơn, còn lời pháp nói lúc hạ hỏa thì
ngắn hơn. Hạ hỏa chỉ một người làm, bỉnh
cự thì cần mấy người. Vì nghi thức Bỉnh cự
lời pháp đã dài và lại nhiều người làm, nếu
dùng lửa thật thì chỉ khoảng chốc lát là
cháy hết, cho nên phải làm cây đuốc bằng
gỗ, trên đầu sơn đỏ trông giống như lửa;
hoặc làm hoa bằng tơ bông đỏ dán vào đầu
cây đuốc, nhưng không châm lửa. [X. Sắc
tu bách trượng thanh qui Q.3 Thiên hóa
Phật sự điều; Thiền lâm tượng khí tiênTang
tiến môn]. (xt. Hạ Cự).
BỈNH PHẤT
Phất, chỉ cho cây phất trần, là đồ trang
nghiêm của nhà Thiền. Vị trụ trì hoặc người
thay trụ trì tay cầm phất trần (phất tử) lên
nhà giảng nói pháp cho đại chúng nghe,
gọi là Bỉnh phất . Những người có tư cách
cầm phất tử là Thủ tọa tiền đường, Thủ tọa
hậu đường, Đông tạng chủ, Tây tạng chủ,
Thư kí v.v... gọi chung là Bỉnh phất ngũ
đầu thủ. Còn người thị giả cầm phất tử, gọi
là Bỉnh phất thị giả. [X. Sắc tu bách trượng
thanh qui Q.7 Tứ tiết bỉnh phất điều; Thiền
lâm tượng khí tiên Chức vị môn].
BỈNH PHẤT NGỮ LỤC
Sách gồm 2 quyển. Gọi đủ là Cổ sơn Vi
lâm thiền sư cư thủ tọa liêu ngữ lục. Cũng
Tượng đá trong hang 47 của
chùa Bính Linh
BỈNH PHẤT NGỮ LỤC

gọi Vi lâm thiền sư bỉnh phất ngữ lục, Vi
lâm đạo bái thiền sư bỉnh phất ngữ lục.
Ngài Vi lâm Đạo bái (1615-1702) thuộc tông
Tào động soạn vào cuối đời Minh đầu đời
Thanh, Thái tĩnh biên chép, thu vào Vạn
tục tạng tập 125. Bộ sách này thu chép Pháp
ngữ, Trà thoại, Cử cổ, Phật sự, Kệ, Tụng,
Tán v.v... của Đạo bái khi ngài ở Cổ sơn
thuộc Phúc châu. Cuối quyển có ghi chép
thêm Hộc lâm ai khổn 1 quyển, đây là văn
truy điệu thầy của Đạo bái là ngài Vĩnh giác
Nguyên hiền. Nội dung quyển Hộc lâm ai
khổn gồm có: Tiên hòa thượng qui chân
kí, Tối hậu ngữ tự, Tế văn, Tháp chí, Khởi
khám cáo văn, Phong tháp cáo văn và lời
bạt trao đổi với vị tăng người Nhật bản tên
là Liên sơn.
BÔ ĐA NGOẠI ĐẠO
Tức là Đồ khôi ngoại Đạo (Phạm :
Bhasman). Là một trong những ngoại đạo
thờ trời Đại tự tại ở Ấn độ thời xưa. Họ lấy
tro (khôi) bôi (đồ) khắp mình, trông giống
như con mèo ngủ trong bếp. Họ tu khổ
hạnh, giữ giới bò (bắt chước bò ăn cỏ), giữ
giới chó (ăn phân!) với hi vọng được sinh
lên cõi trời Đại tự tại. [X. kinh Niết bàn
(bản Bắc) Q.16 phẩm Phạm hạnh; Tứ ân
tự tam tạng pháp sư truyện Q.4].
BỒ CAM
Pagan. Bồ cam là cố đô của thượng Miến
điện, Trung tâm văn hóa và tín ngưỡng của
dân tộc Miến. Bồ cam nằm ở trung du sông
Y lạc ngõa để vốn chảy qua giữa Miến, Bắc
bộ, Đông bộ có dân tộc Đàn, Nam bộ có
tộc Đắc lăng. Tộc miến không có văn hóa
riêng, vào thế kỷ XI họ mượn văn tự của
tộc Đắc lăng ở Nam bộ để dùng; ở thời kỳ
đầu hấp thụ văn hóa Ấn độ. Về tôn giáo
thì tin theo Ấn độ giáo và Phật giáo Đại
thừa, rồi thế kỷ VIII thì Mật giáo được truyền

vào và kết hợp với sự sùng bái tinh linh
vốn có từ xưa mà hình thành một thứ Phật
giáo mất hết tính chất thuần túy. Giới tăng
lữ được gọi là A lị tăng (Ari), truyền thuyết
nói rằng họ không tôn trọng giới luật, chịu
ảnh hưởng của Mật giáo tả đạo và sống rất
phóng đãng.
Vào thế kỉ XI, trong tộc Miến đã xuất
hiện vị vua sáng suốt tên là A nô luật đà
(Anawrata, trị vì 1044-1077), dựng lên
Vương triều Bồ cam (1044-1287). Miến điện
trước đó không có lịch sử văn hóa, đến
vua A nô luật đà mới bắt đầu có niên hiệu
và lịch sử. A nô luật đà chịu ảnh hưởng
của vị cao tăng A la hán (Arhan) người
tộc Đắc lăng. đưa Phật giáo Nam truyền
vào Bồcam. Vua sai sứ đến thủ đô Đắc
lăng là Thaton thỉnh Thánh điển Pàli,
tăng đoàn và các di vật của đức Phật được
đưa về, rồi chỉnh đốn tăng đoàn Alị bản
xứ. Vua lại mở bang giao thân thiện với
nước Tíchlan, thỉnh về đầy đủ ba tạng
Kinh, Luật,Luận. Bấy giờ, cả nước từ vua
đến dân đều tin theo Phật giáo Nam truyền,
Bồ cam nghiễm nhiên trở thành thủ đô
của Vương triều Bồ cam và là trung tâm
Phật giáo Thượng tọa của Miến điện. Từ
đó về sau các vị vua kế tiếp cũng tin thờ
Phật giáo, xây dựng nhiều chùa tháp và thủ
Di tích tháp của chùa Phật tại Bồ Cam
BÔ ĐA NGOẠI ĐẠO

đô Bồ cam được gọi là “Thành bốn trăm
vạn bảo tháp”.
Năm 1287, quân Mông cổ xâm lăng
Miến điện, lật đổ Vương triều Bồ cam. Sau
đó dân tộc Đàn thay thế Vương triều Bồ
cam cai trị Miến điện, Bồ cam vẫn tiếp tục
là trung tâm của Phật giáo. Cứ theo sự ghi
nhận của cục Điều tra khảo cổ Miến điện
năm 1973, thì Bồ cam có 2217 tòa kiến
trúc Phật giáo, trong đó nổi tiếng hơn cả là
tháp Thụy hỉ cung, tháp Thụy sơn đô, tháp
La già nan đà, tháp Ma nô ha, tháp Ma da,
tháp A nan đà, tháp Ngạch tối na đương,
tháp Tha thủy du và lầu tàng kinh. (xt. Miến
Điện Phật Giáo).
BỒ ĐỀ
I. Bồ đề. Phạm,Pàli: bodhi. Dịch ý là
giác, trí, tri, đạo. Nói theo nghĩa rộng, bồ đề
là trí tuệ đoạn tuyệt phiền não thế gian mà
thành tựu Niết bàn. Tức là trí giác ngộ mà
Phật, Duyên giác, Thanh văn đã đạt được ở
quả vị của các ngài. Trong ba loại bồ đề
này, bồ đề của Phật là rốt ráo tột bậc, nên
gọi là A nậu đa la tam miệu tam bồ đề, dịch
là vô thượng chính đẳng chính giác, Vô
thượng chính biến trí, Vô thượng chính
chân đạo, Vô thượng bồ đề.
Về bồ đề của Phật, theo luận Đại trí độ
quyển 53, có năm loại sau:
1. Phát tâm bồ đề, nghĩa là Bồ tát ở giai
vị Thập tín phát tâm bồ đề, tâm ấy là nhân
đưa đến quả bồ đề.
2. Phục tâm bồ đề, nghĩa là Bồ tát ở các
giai vị Thập trụ, Thập hành, Thập hồi hướng
v.v... tu các hạnh ba la mật, chế phục phiền
não, hàng phục tâm mình.
3. Minh tâm bồ đề, nghĩa là Bồ tát ở giai
vị Đăng địa biết rõ thực tướng các pháp rốt
ráo trong sạch, là tướng bát nhã ba la mật.
4. Xuất đáo bồ đề, nghĩa là Bồ tát ở ba

giai vị Bất động địa, Thiện tuệ địa, Pháp
vân địa, ở trong bát nhã ba la mật, diệt trừ
phiền não trói buộc, ra khỏi ba cõi, đến
nhất thiết trí, nên gọi là xuất đáo bồ đề.
5. Vô thượng bồ đề, nghĩa là bậc Đẳng
giác, Diệu giác chứng thành A nậu đa la
tam miệu tam bồ đề, tức là giác trí của quả
Phật.
Trên đây gọi chung là năm loại bồ đề.
Còn Pháp hoa kinh luận quyển hạ ở nơi
ba thân pháp, báo, hóa của Phật, lập ba
loại bồ đề là Pháp Phật Bồ đề (Pháp thân
Bồ đề), Báo Phật Bồ đề (Báo thân Bồ đề),
và Ứng Phật Bồ đề (Ứng thân Bồ đề), gọi
là tam chủng Bồ đề. Đại thừa nghĩa chương
quyển 18 thì chia Vô lượng bồ đề làm hai
thứ là Phương tiện bồ đề và Tính tịnh bồ
đề.
Ngoài ra, trong mười thứ Ba Pháp của
tông Thiên thai cũng có ba bồ đề, đó là:
1. Thực tướng bồ đề, cũng gọi Vô thượng
bồ đề: chân tướng bồ đề ngộ lí thực tướng,
tương đương với đức pháp thân.
2. Thực trí bồ đề, cũng gọi Thanh tịnh
bồ đề: trí tuệ ngộ lí khế hợp, tương đương
với đức bát nhã.
3. Phương tiện bồ đề, cũng gọi Cứu kính
bồ đề: ngộ được tác dụng tự tại giáo hóa
chúng sinh, tương đương với đức giải thoát.
Lại cứ theo luận Vãng sinh tịnh độ nói,
thì:
1. Chấp trước tự ngã.
2. Không muốn làm cho tất cả chúng
sinh được yên ổn.
3. Chỉ cầu lợi ích cho bản thân mình.
Ba điều trên đây trái với cửa bồ đề, gọi
là ba tâm xa lìa hoặc là ba chướng lìa bồ đề.
Cùng sách đã dẫn lại nêu ra ba thứ tâm
thanh tịnh:
1. Không cầu yên vui cho bản thân mình
(Vô nhiễm thanh tịnh tâm)
2. Trừ khổ cho chúng sinh khiến họ
được yên vui (An thanh tịnh tâm)

3. Khiến chúng sinh đến bồ đề và cho BỒ ĐỀ

họ yên vui vĩnh viễn (Lạc thanh tịnh tâm).
Đây là ba thứ tâm thuận theo cửa bồ đề.
Người tu Đại thừa cầu Vô thượng bồ đề,
gọi là Bồ đề tát đỏa, gọi tắt là Bồ tát. Tâm
cầu Vô thượng bồ đề, gọi là Vô thượng bồ
đề tâm, Vô thượng đạo ý hoặc Bồ đề tâm.
Hướng tới 73 đạo phẩm bồ đề, gọi là Bồ đề
phần pháp. Nơi đức Phật thành đạo, gọi là
Bồ đề đạo tràng, Bồ đề tràng, cây ở đạo
tràng ấy gọi là Bồ đề thụ. Tu phúc cầu
nguyện cho tổ tông thành Phật, gọi là Tăng
thượng bồ đề. Kết khóa niệm Phật, nguyện
cầu chúng sinh tăng tiến Phật đạo, gọi là
Bồ đề giảng. Các chùa viện thuộc về đàn
na (thí chủ), gọi là Bồ đề tự, Bồ đề sở. [X.
kinh Bồ tát địa trí Q.3 phẩm Vô thượng bồ
đề; kinh Đại phẩm bát nhã Q.22; kinh Bồ
đề tâm Q.1; kinh Hoa nghiêm (bản dịch
cũ) Q.38, Q.52; kinh Hoa nghiêm (bản dịch
mới) Q.70; kinh Duy ma Q.thượng; kinh
Đại bảo tích Q.1, Q.27; luận Đại trí độ Q.44;
luận Thành duy thức Q.1].
II. Bồ đề. Tức là ngài Bồ đề tiên na
đến Trung quốc vào đời nhà Đường. (xt.
Bồ Đề Tiên Na).
BỒ ĐỀ CHÍNH ĐẠO BỒ ĐỀ GIỚI LUẬN
Trứ tác của Phật giáo Tây tạng do ngài
Tông khách ba soạn. Nội dung bàn rõ về
giới luật của Phật giáo, toàn bộ kết cấu chặt
chẽ và rất có hệ thống. Sách được hoàn
thành ở chùa Lỗ nhậm vào năm Kiến văn
thứ 4 (1402) đời Minh. Qua tác phẩm này,
ngài Tông khách ba đã kêu gọi chúng tăng
nghiêm giữ giới luật và tạo ảnh hưởng rất
lớn đối với công cuộc chỉnh đốn Phật giáo
Tây tạng đương thời.
BỒ ĐỀ ĐẠO ĐĂNG LUẬN
Phạm: Bodhipathapradìpa hoặc
Bodhima-rgapradìpa, Tạng: Byaí-chub
lam-kyi sgron-ma. Cũng gọi Bồ đề đạo

cự luận. Do ngài A đề sa (Phạm: Atìza)
người Ấn độ soạn. Đây là cuốn sách nhỏ
chỉ gồm 8 bài kệ, nội dung trình bày đại
cương của giáo học A đề sa. Trước hết nói
về thứ lớp tu tạo Tam sĩ giáo, kế đến trình
bày về lời răn dạy trong Đát đậc la. Đặc
biệt nhấn mạnh sự tu tập Phật pháp phải
theo thứ lớp tam sĩ giáo (Hạ sĩ giáo, Trung
sĩ giáo, Thượng sĩ giáo), tuần tự nhi tiến;
người tu Pháp phải phát tâm bồ đề, giữ
nghiêm giới luật, tu tập chỉ quán, tu cả phúc
lẫn tuệ. Trên cơ sở của giai đoạn ở Hiển
tông này tu trì viên mãn rồi, thì mới có thể
tiến vào giai đoạn tu trì Mật tông mà đạt
đến “Tức thân thành Phật” được. Về sau,
các ngài Lạc mẫu đông v.v... chuyên truyền
bá thuyết này, từ đó đã hình thành phái Ca
đương.
Đối với Phật giáo Tây tạng, sách này có
ảnh hưởng rất sâu xa. [X. Tây tạng đại tạng
kinh tổng mục lục (Đại học Đông Bắc);
Trung dã giáo thụ cổ hi kí niệm luận văn
tập; G. N. Roerich: The Blue annals; H.
Hoffmann: Die Religionen Tibets]
BỒ ĐỀ ĐẠO THỨ ĐÊ LUẬN
Tạng:Byaí-chub lam-gyi rim-pa. Gọi
tắt là Lam rim (Đạo thứ đệ). Ngài Tông
khách ba soạn. Luận này căn cứ vào Hiển
giáo để nói rõ thứ tự tu tập đạo Phật. Trước
hết, trong phần tựa, luận này nói về tiểu sử
của ngài A đề sa (Phạm:Atìza) tổ sư của
phái Ca đương (Tạng: Bkahê-gdams-pa) và
về sự quan trọng của tác phẩm Bồ đề đăng
luận do ngài A đề sa soạn. Kế đến, nói về
sự cần thiết phải gần gũi thiện tri thức và
phép kính lễ họ, sau đó, phần chính văn,
trình bày các thuyết của Tam sĩ giáo. Tam
sĩ là Hạ sĩ (người, trời), Trung sĩ (Nhị thừa),
Thượng sĩ (Đại thừa). Cuối cùng, nói qua
về việc hướng tới Kim cương thừa.
BỒ ĐỀ CHÍNH ĐẠO BỒ ĐỀ GIỚI LUẬN

Từ năm 53 tuổi trở về sau, ngài Tông
khách ba lại viết bản tóm tắt luận Bồ đề
luận thứ đệ đề là: Rgyalbahi gsuí-rab
thams-cad-kyi sĩin-pohêi gnad bsduste
gtan-la-phab-pa byaí-chub-lam-gyi
rim-pa. Ngoài phần tóm tắt ra, Tông khách
ba còn chép thêm nội dung của chương Tì
bát xá na. Các bản khắc xưa của luận này
có bản của chùa Sùng chúc ở Bắc Lương;
bản dịch thì có Bồ đề đạo thứ đệ quảng
luận của ngài Pháp tôn do viện Giáo lí Hán
Tạng in năm Dân quốc 25 (1936). [X. Tông
khách ba đại sư truyện (Pháp tôn dịch
thuật)].
BỒ ĐỀ ĐẠO THỨ ĐÊ TRUYỀN ĐĂNG PHÁP SƯ
LIÊT TRUYÊN
Bộ truyện gồm 2 quyển ghi chép thứ tự
truyền thừa đạo Bồ đề từ thời đức Phật cho
đến các vị Lạt ma, do ngài Y hạ cách lỗ tân
(Tạng: Yoĩs hêdzin ye zes rgyal mtshan,
1713-1792) soạn ở cung Bố đạt lạp (Potala)
tại Lha sa.
Về nội dung của quyển thượng gồm có
bốn phần:
1. Truyện về các bậc đại sư thuộc Quảng
đại hành hệ (hệ thống Du già): từ đức Thích
ca mâu ni, Di lặc, Vô trước, Thế thân, cho
đến Tịch hộ, A đề sa (Phạm:
Dìpaôkarazrìjĩàna Atìza, 980-1054) v.v...
2. Truyện của các ngài thuộc Thậm thâm
kiến hệ (hệ thống Trung quán qui mậu
luận): từ bồ tát Văn thù, Long thụ, Nguyệt
xứng, cho đến A đề sa v.v...
3. Truyện của các ngài thuộc Vô tế hạnh
hệ (hai thứ bồ đề tâm hạnh): từ bồ tát Văn
thù, Tịch thiên, cho đến A đề sa v.v...
4. Truyện của các sư từ ngài A đề sa trở
về sau, bao gồm truyện ghi về A đề sa và
các đệ tử thuộc hệ thống Tang bố, cho đến
ngài Tông khách ba và các đệ tử của ngài.

Về nội dung của quyển hạ thì gồm có
hai phần:
1. Các chi hệ của phái Ca nhĩ cư: gồm
truyện của các sư thuộc phái Da thiền ca
nhĩ cư.
2. Truyện của các vị Đạt lại lạt ma đời
thứ nhất cho đến đời thứ tám, ngoại trừ đời
thứ sáu.
Bộ sách truyện này được thu vào Toàn
tập của ngài Y hạ cách lỗ tân.
BỒ ĐỀ ĐẠT MA (? - 535)
Phạm: Bodhidharma, dịch ý là Đạo
pháp. Cũng gọi Bồ đề đạt ma đa la, Đạt ma
đa la, Bồ đề đa la. Phổ thông gọi là Đạt ma.
Tổ thứ 28 của Ấn độ và là vị tổ đầu tiên
của Thiền tông Trung quốc. Ngài là con
thứ ba của vua nước Hương chí (có thuyết
nói nước Bà la môn, nước Ba tư) thuộc
Nam Thiên trúc, học đạo nơi tổ Bát nhã đa
la, cùng với ngài Phật đại tiên được coi là
hai học trò ưu tú của tổ Bát nhã đa la, sau
40 tuổi ngài được truyền áo bát.
Niên hiệu Phổ thông năm đầu (520) đời
Vũ đế nhà Lương (có thuyết nói năm cuối
đời Nam triều Tống), ngài vượt biển đến
huyện Phiên ngung thuộc Quảng châu, vua
Vũ đế sai sứ đến rước ngài về kinh đô Kiến
nghiệp (Nam kinh). Sau khi đàm đạo với
Vũ đế, thấy không khế hợp, ngài bèn qua
sông đến đất Ngụy, dừng lại ở chùa Thiếu
lâm trên núi Tung sơn, ngồi thiền quay mặt
vào vách, người thời bấy giờ không hiểu ý,
gọi ngài là Bích quan Bà la môn (thầy Bà la
môn nhìn vách).
Thời ấy, có sư Thần quang ở Y lạc, xem
hết các sách, được nghe tiếng về ngài, hâm
mộ nhân cách cao thượng của ngài, sư đến
cầu đạo. Và để tỏ lòng chí thành vì pháp,
sư Thần quang liền chặt một cách tay. Tổ
Đạt ma cảm kích trước tấm lòng cầu pháp
cao quí ấy của sư nên truyền chân pháp an
tâm phát hạnh, trao tâm ấn Thiền tông cho
BỒ ĐỀ ĐẠT MA

sư và đổi tên Thần quang làm Tuệ khả. Từ
đó, chín năm đã trôi qua, tổ Đạt ma muốn
trở về Ấn độ, mới đem chỗ sâu xa kín nhiệm
của Thiền tông cùng với ca sa và kinh Lăng
già 4 quyển dặn dò rồi trao phó cho sư Tuệ
khả. Nhưng chưa bao lâu tổ đã nhập tịch
và được an táng tại chùa Thượng lâm trên
núi Hùng nhĩ. Hơn ba năm sau, khi sứ thần
nước Ngụy là Tống vân đang vượt qua dẫy
núi Thông lĩnh thì bỗng gặp tổ Đạt ma quảy
một chiếc giầy đi về Ấn độ. Cuộc đời ngài
có nhiều truyện thần kì, nhưng cũng khó
phân biệt được thật giả.
Về năm thị tịch của ngài có mấy thuyết:
có thuyết bảo ngài tịch vào năm Đại thông
thứ 2 (528) đời Lương, có thuyết nói ngài
tịch vào niên hiệu Đại đồng năm đầu (535)
hoặc năm Đại đồng thứ hai (536) đời Lương
v.v... Vua Lương vũ đế tôn xưng ngài là
“Thánh trụ đại sư”, vua Đại tông nhà
Đường ban thụy hiệu là “Viên giác đại sư”,
tên tháp là Không quán.
Về các vị đệ tử của tổ Đạt ma thì ngoài
sư Tuệ khả ra, còn có các vị khá nổi tiếng,
như: Đạo dục, Tăng phó (có chỗ nói Đạo
phó), Đàm lâm v.v...
Về pháp
Thiền của tổ
Đạt ma, cứ theo
sự khảo cứu các
tư liệu đào được
ở Đôn hoàng
cho thấy, thì
trong các tác
phẩm lưu
truyền học
thuyết của tổ
Đạt ma xưa nay,
hình như chỉ có
luận “Nhị nhập tứ hành” là luận chứa đựng

tư tưởng chân chính của ngài. Luận này
lấy pháp môn Bích quán làm trung tâm.
“Nhị nhập”, chỉ cho hai phương pháp tu
hành là “Lí nhập” và “Hành nhập”. Lí nhập
thuộc về tư duy giáo lí, đòi hỏi bỏ giả về
thực, nhận thức và giải quyết vấn đề. Hành
nhập thuộc về thực hành giáo pháp, dạy
người bỏ hết tình dục yêu ghét, thực hành
lời đức Phật dạy. Đây tức là giáo nghĩa Thiền
pháp kết hợp giữa lí luận và thực hành.
Lại trong Lăng già sư tư kí Đạt ma truyện
có chép cuốn sách nhan đề: Lược biện Đại
thừa nhập đạo tứ hành (bàn sơ lược về bốn
hành vào Đạo đại thừa) do đệ tử của tổ Đạt
ma là sư Đàm lâm đem lời nói và việc làm
của tổ gom thành một quyển. Ngoài ra, còn
có Thích lăng già yếu nghĩa 1 quyển, cùng
với Lược biện Đại thừa nhập đạo tứ hành
nói trên cũng đều được gọi là Đạt ma luận,
lưu hành rất rộng ở đương thời.
Nay phổ thông cho những tác phẩm
chứa đựng tư tưởng và học thuyết của tổ
Bồ đề đạt ma gồm: Thiếu thất lục môn tập,
Đạt ma hòa thượng tuyệt quán luận, Thích
Bồ đề đạt ma vô tâm luận, Nam thiên trúc
Bồ đề đạt ma thiền sư quán môn, Thiếu
thất dật thư v.v... [X. Tục cao tăng truyện
Q.16; Cảnh đức truyền đăng lục Q.3, Q.30;
Truyền pháp chính tông kí Q.5; Nội chứng
Phật pháp tương thừa mạch phổ; Tông kính
lục Q.97; Truyền pháp chính tông luận
Q.hạ; Tổ đình sự uyển Q.2, Q.5, Q.8; Cựu
Đường thư liệt truyện 141 Thần tú truyện].
(xt. Nhị Nhập Tứ Hành).
BỒ ĐỀ GIÀ DA
Phạm:Buddha-gayà. Cũng gọi Bồ đề
đạo tràng (Phạm:Bodhi-maịđa), Phật đà
già da, Ma ha bồ đề (Phạm: Mahà-bodhi),
Bồ đề tràng. Là nơi đức Phật thành chính
giác. Nơi này nguyên là làng Ưu lâu tần loa
(Phạm: Uruvelà) phía nam thành Già da
nước Ma yết đà thuộc Ấn độ đời xưa, nay
làBodhgayà cách thị trấn Già da 7 cây số,

gần sông Ni liên thiền (Phạm:Nairaĩjanà, Bồ Đề Đạt Ma BỒ ĐỀ GIÀ DA

nay là sông Pháp nhĩ cổ), một chi lưu của
sông Hằng, thuộc Nam bộ Tiểu bang Bihar
của Ấn độ. Cứ theo kinh điển ghi chép,
sau sáu năm tu khổ hạnh, đức Phật di đến
nơi này, ngồi xếp bằng trên tòa kim cương
dưới cây Tất bát la, chứng ngộ pháp Mười
hai nhân duyên, Bốn đế, v.v... mà thành
Chính giác. Vì thế cây Tất bát la cũng gọi
là cây Bồ đề, nghĩa là “cây giác”.
Vào thời Trung cổ, thành Già da thuộc
quyền sở hữu của tín đồ Bà la môn giáo, và
để phân biệt với thành Già da của Bà la
môn giáo đồ, nên đặc biệt gọi Thánh địa
Phật thành đạo là Phật đà già da, rồi cùng
với nơi đức Phật sinh (vườn Lâm tì ni), nơi
quay bánh xe pháp lần đầu tiên (vườn Lộc
dã) và nơi vào Niết bàn (rừng Sa la song
thụ, thành Câu thi na) được gọi chung là
bốn Đại thánh tích của đức Phật.
Sau khi đức Phật nhập diệt, trải qua các
thời đại, đã có rất nhiều chùa tháp, tịnh xá
được dựng lên ở nơi Bồ đề già da này để
cúng dường, kỉ niệm, tuy đã nhiều lần bị
hủy hoại, nhưng cho đến nay vẫn còn khá
nhiều di tích:
1.Đại tháp, cũng gọi Đại giác tháp, Đại
giác tự, Đại bồ đề tự, Ma ha bồ đề tăng già
da (Phạm:Mahàbodhi-saôghàràma), tức
là ngôi tịnh xá nằm về phía bắc cây bồ đề.
Về năm xây cất tòa Đại tháp này có hai
thuyết: hoặc vào thế kỉ II, hoặc vào thế kỉ
IV tây lịch. Đầu thế kỉ V, khi ngài Pháp
hiển đến Thiên trúc lễ bái các Thánh tích
thì ở Bồ đề tràng đã có ngôi Đại tháp này
rồi, và gần đó còn có ba tòa già lam, chúng
tăng ở đây nổi tiếng về nghiêm trì giới luật.
Giữa thế kỉ VI, đại luận sư Duy thức là ngài
Hộ pháp, sau khi rời chùa Na lan đà, có
lần đã đến đây ở ẩn để soạn văn chú thích
“Duy thức tam thập tụng”. Khi ngài Huyền

trang đến Ấn độ đã ghi chép tường tận về
ngôi tháp này và các di tích khác chung
quanh đó. Lại theo Pháp uyển châu lâm
quyển 29 chép, thì vào năm Trinh quán 19
(645) đời Đường, quan huyện huyện Hoàng
thủy là Vương huyền sách đã từng đến
đây và lập bia ở phía tây tòa tháp. Đại tháp
hiện còn là do vua nước Miến điện tu tạo
vào khoảng thế kỉ XII, XIII, tháp cao 52
mét, nhìn bề ngoài thì là chín tầng, nhưng
thực ra bên trong chỉ có hai tầng, bốn mặt
có khắc tượng Phật, khám thờ Phật, nét
chạm trổ rất tinh vi đẹp đẽ. Vào thế kỉ
XIII, tín đồ Hồi giáo xâm lăng Ấn độ,
Phật tử sợ chúng phá hủy bèn lấy đất
đắp lên tháp để che giấu, tháp biến thành
một quả đồi đất. Cứ như thế Đại tháp bị
phủ kín mấy trăm năm, cho mãi dến năm
1881 mới được nhà khảo cổ học người
Anh là ông A. Cunningham tìm ra, khiến
người đời ngạc nhiên. Hằng năm tín đồ
Phật giáo khắp thế giới về hành hương
chiêm bái rất đông, nhưng hiện nay chủ
quyền vẫn còn ở trong tay những tín đồ
Ấn độ giáo.
2.Cây Bồ đề, cây phía ngoài chỗ tiếp
giáp với nền của Đại tháp, cao 12 mét. Vì
mục đích truyền giáo, con gái vua A dục là
Saôghamittà(Tăng già mật đa) đã từng
đưa một nhánh cây này sang trồng ở nước
Tích lan (nay là Sri Lanka). Về sau, cây
chính ở Bồ đề đạo tràng bị tín đồ ngoại đạo
tàn phá, người ta lại phải chiết lấy một nhánh
Toàn cảnh Đại tháp ở Bồ Đề Già Da
BỒ ĐỀ GIÀ DA

của cây này ở Tích lan đưa về trồng ở Bồ
đề đạo tràng, tức là cây bồ đề hiện nay.
3.Tòa kim cương, ở gốc cây Bồ đề, đức
Phật đã ngồi trên tòa này khi chứng được
Vô thượng chính đẳng chính giác, chỗ này
hiện nay có đặt một tòa bằng đá, dài 2,3
mét, rộng 1,2 mét, cao 0,9 mét, trên tòa có
đặt tượng Phật bằng đá. Đời Đường, nhiều
vị cao tăng Trung quốc như Huyền chiếu,
Đạo hi, Trí quang, Ngộ không v.v... lần lượt
đến đây lễ bái tòa kim cương. Ngài Huyền
chiếu lưu lại đây bốn năm, học tập nghiên
cứu luận Câu xá và luật nghi. Ngài Trí quang
cũng lưu lại hai năm, học tập nghiên cứu
Câu xá và Nhân minh v.v.... Đến đời Ngũ
đại và Nam, Bắc Tống, các ngài Chí nghĩa,
Qui bảo, Uẩn thuật v.v... cũng nối tiếp nhau
đến đây, dựng bia, tháp ở gần tòa kim cương.
4. Lan can bằng đá, bao bọc chung
quanh phạm vi Đại tháp là một lan can
bằng đá cao hơn mười thước (Tàu) do vua
A dục xây dựng. Theo truyền thuyết,
khoảng 200 năm sau đức Phật nhập diệt, A
dục làm vua nước Ma yết đà. Lúc đầu, nhà
vua tôn thờ ngoại đạo, không tin Phật pháp,
nên có ác ý ra lệnh chặt cây Bồ đề ở chỗ
đức Phật thành đạo. Tuy cành và thân đã
bị chặt gần hết, nhưng chẳng bao lâu, cây
lại đâm chồi xanh tốt, Vua A dục bèn hối
ngộ, mới cho thợ xây lan can chung quanh
để giữ gìn. (Có thuyết cho rằng căn cứ vào
văn khắc trên cột đá mà suy, thì lan can
này đã được xây dựng sau thời vua A dục).
Lại nữa, vào đầu thế kỉ VII, vua Thiết
thưởng ca (Phạm: Zazàíka) nước Yết la
noa tô phạt lạt na (Phạm:Karịa-suvarịa),
vì ghen ghét, hủy báng Phật pháp, phá hoại
Đại tháp, đốn cây bồ đề, thiêu trụi gốc rễ,
chỉ vài tháng sau, vua Bổ lạt noa phạt ma
(Phạm: Pùrịa-varman) nước Ma yết đà

thuộc dòng dõi vua A dục, lại khôi phục,
và để phòng ngừa đời sau đốn phá nữa,
vua cho xây bức tường bằng đá cao 2 trượng,
4 thước (Tàu) bao bọc chung quanh để bảo
vệ.
Ngoài ra, Bồ đề già da còn có các Thánh
tích khác, như hứa nguyện tràng (nơi ban
cho điều nguyện ước), chỗ đức Phật đi dạo,
nơi Phật tắm gội sau khi thành đạo (sông
Ni liên thiền) ... [X. Trung a hàm Q.56 kinh
La ma; truyện A dục vương Q.2; Đại đường
tây vực cầu pháp cao tăng truyện Q.thượng;
Pháp uyển châu lâm Q.29; Đường thư liệt
truyện 146 phần trên; A. Cunningham:
Mahàbodhi; V. A. Smith: Early History of
India; B. Barna: Gayà andBuddha-Gayà].
BỒ ĐỀ HÀNH KINH
Phạm: Bodhicaryàvatàra hoặc
Bodhisa-ttva-caryàvatàra. Kinh, gồm 4
quyển, các bài tụng của bồ tát Long thụ,
ngài Thiên tức tai dịch vào đời Tống, thu
vào Đại chính tạng tập 32. Kinh này nói về
đạo hạnh thành bồ đề. Nội dung gồm 8
phẩm kệ tụng:
1. Tán bồ đề tâm phẩm (Phạm:
Bodhicittà-nuzaôsà).
2. Bồ đề tâm thí cúng dường phẩm
(Phạm:Pàpadezanà).
3. Hộ giới phẩm (Phạm: Samprajanyarakwaịa).
4. Bồ đề tâm nhẫn nhục ba la mật đa
phẩm (Phạm:Kwànti-pàramità).
5. Bồ đề tâm tinh tiến ba la mật đa phẩm
(Phạm:Vìrya- pàramità).
6. Bồ đề tâm tĩnh lự ba la mật đa phẩm
(Phạm:Dhyàna-pàramità).
7. Bồ đề tâm bát nhã ba la mật đa phẩm
(Phạm:Prajĩà- pàramità).
8. Bồ đề tâm hồi hướng phẩm (Phạm:
Pari-ịàmanà).
Kinh này còn có nguyên bản tiếng Phạm
và bản dịch Tây tạng, mà trong cả hai văn
bản này, ở dưới phẩm thứ 2 đều có thêm
hai phẩm nữa là: phẩm Bồ đề tâm trì

BỒ ĐỀ HÀNH KINH

(Bodhicittaparigraha) và phẩm Bồ đề tâm
bất phóng dật (Phạm:Bodhici-ttapramàda).
Về tác giả của kinh này, bản Hán dịch
đề là thánh Long thụ bồ tát tập tụng, nhưng
nguyên bản tiếng Phạm và bản dịch Tây
tạng thì lại nói do ngài Tịch thiên (Phạm:
Zàntideva) soạn thuật. Ở cuối phẩm Hộ
giới trong kinh này nói (Đại 32, 547 trung):
“Thánh Long thụ bồ tát một lòng soạn tập”.
Nếu tác giả tự xưng là thánh Long thụ thì
rất khó hiểu. Vả lại, kinh Bồ đề hành có
rất nhiều chỗ liên quan với bộ luận Đại
thừa tập bồ tát học do ngài Tịch thiên soạn,
trong khi đặc trưng tư tưởng của ngài Long
thụ thì không thấy trong kinh này. Bởi thế,
người ta có thể xác định là kinh Bồ đề hành
đã do ngài Tịch thiên soạn. [X. Chí nguyên
pháp bảo khám đồng tổng lục Q.10; Bồ đề
hành kinh dữ kì chi nguyên thư (Đại cung
hiếu nhuận); M. Winternitz: Geschichte der
indischen Literatur, Bd. II]. (xt. Nhập Bồ
Đề Hành Luận).
BỒ ĐỀ LƯU CHI
Phạm:Bodhiruci. Vi tăng thời Bắc ngụy.
Người bắc Thiên trúc. Dịch ý là Đạo hi. Là
vị tăng học giả của Phật giáo Đại thừa hệ
Du già. Bẩm tính thông minh, học suốt ba
tạng, tinh tường chú thuật, sớm có chí hoằng
pháp. Niên hiệu Vĩnh bình năm đầu (508)
đời vua Tuyên đế nhà Bắc Ngụy, ngài đến
Lạc dương, rất được nhà vua kính trọng và
mời ngài ở chùa Vĩnh ninh, từ đó ngài lo
việc phiên dịch kinh tiếng Phạm ra Hán
văn. Những kinh luận do ngài dịch gồm
có: Thập địa kinh luận, kinh Kim cương
bát nhã, kinh Phật danh, kinh Pháp tập,
kinh Thâm mật giải thoát, Đại bảo tích kinh
luận, Pháp hoa kinh luận, Vô lượng thọ
kinh luận v.v... tất cả được 39 bộ 127 quyển.
Ngoài ra, đối với việc phán giáo ngài cũng

có cái nhìn độc đáo. Ngài căn cứ theo kinh
Niết bàn mà phán thích giáo pháp do đức
Phật nói cả một đời làm Bán tự giáo và
Mãn tự gíáo, nghĩa là pháp đức Phật nói
trong 12 năm đầu sau khi Ngài thành đạo
đều là Bán tự gíáo (giáo nửa chữ), còn pháp
Ngài nói từ sau 12 năm đó mới là mãn tự
giáo (giáo đủ chữ). Theo truyền thuyết, Ngài
còn phán lập Nhất âm giáo, nghĩa là đức
Như lai nói một tiếng thì đồng thời nói ra
muôn pháp, Đại thừa, Tiểu thừa đều rõ ràng,
chỉ vì căn tính của chúng sinh không giống
nhau, nên tùy theo loài mà hiểu khác. Ngài
còn theo kinh Lăng già mà phán lập Đốn
giáo và Tiệm giáo. Vì cùng dịch Thập địa
kinh luận với ngài Lặc na ma đề nên ngài
được tôn là Tổ của tông Địa luận. Và đối
lại với phái Nam đạo thuộc pháp hệ của
ngài Lặc na, Tuệ quang ở Tường châu, phái
của ngài truyền trao kinh Quán vô lượng
thọ cho sư Đàm loan, nên sau cũng được
tôn làm Sư tổ của tông Tịnh độ.
Khoảng năm Thiên bình (534-537) ngài
vẫn còn sống, nhưng sau không rõ mất năm
nào và ở đâu. [X. Thập địa kinh luận tự;
Tục cao tăng truyện Q.1; Lịch đại tam bảo
kỉ Q.3, Q.9].
BỒ ĐỀ LƯU CHÍ (562-727)
Phạm:Bodhiruci. Dịch ý là Giác ái. Ban
đầu tên là Đạt ma lưu chi (Phạm:
Dharmaruci), xuất thân từ dòng Bà la môn
ở nam Thiên trúc. Thiên tư dĩnh ngộ, 12
tuổi xuất gia, thờ ngoại đạo Bà la xa la làm
thầy, thông hiểu thanh minh, số luận, cũng
thông cả âm dương lịch số, địa lí thiên văn,
chú thuật y phương v.v... Năm 60 tuổi mới
hiểu lí sâu xa mầu nhiệm của Phật giáo,
bèn ở ẩn trong hang núi tu hạnh đầu đà.
Lại theo ngài Da xá cù sa học ba tạng, chưa
đầy năm năm đã thông hiểu hết, rồi đi khắp
các trường giảng. Vua cao tông nhà Đường
nghe danh ngài, sai sứ đến rước. Năm trường
BỒ ĐỀ LƯU CHÍ

thọ thứ 2 (693) ngài đến kinh đô Trường
an, Vũ hậu Tắc thiên rất trọng đãi, thỉnh
ngài ở chùa Phật thụ kí tại Lạc dương; cùng
năm ấy, ngài dịch các kinh Phật cảnh giới,
Bảo vũ v.v... gồm 11 bộ. Năm Thần long
thứ 2 (706) đời vua Trung tông, ngài dời về
ở chùa Sùng phúc tại Trường an, dịch các
kinh Bất không quyên sách thần biến chân
ngôn, Nhất tự Phật đính luân vương v.v...
Ngài lại tiếp tục sự nghiệp của ngài Huyền
trang còn bỏ dở mà dịch bộ kinh Đại bảo
tích, suốt tám năm trời mới hoàn tất, dịch
mới có 26 hội 39 quyển, dịch mới dịch cũ
cộng lại có 49 hội 120 quyển. Về sau, ngài
thôi không dịch kinh nữa mà chuyên việc
Thiền quán. Tuy đã trên 100 tuổi nhưng
không hề xao lãng việc đạo nghiệp. Năm
Khai nguyên thứ 10 (722), ngài vào ở chùa
Trường thọ tại Lạc dương. Tháng 9 năm
Khai nguyên 15, ngài chấm dứt ăn uống
thuốc thang, nhưng thần sắc vẫn như
thường. Đến ngày mùng 5 tháng 11, ngài
yên lặng mà thị tịch, thọ 166 tuổi (có thuyết
nói 156 tuổi). Vua truy tặng chức “Hồng lô
đại khanh”, thụy hiệu “Khai nguyên nhất
thiết biến tri tam tạng”. (Bậc Tam tạng thời
Khai nguyên biết khắp tất cả). Ngài là một
nhà dịch kinh lớn ở đời Đường. Tất cả kinh
luận ngài đã dịch gồm 53 bộ 111 quyển.
[X. Đại bảo tích kinh tự; Khai nguyên thích
giáo lục Q.9; Tống cao tăng truyện Q.3].
BỒ ĐỀ PHẦN
Phạm:Bodhyaíga, Pàli: bodhipakkhiya.
Cũng gọi Giác chi, Giác phần. Phần nghĩa
là chi phần, là nhân. Bồ đề phần giải thích
theo nghĩa rộng là chỉ chung 37 phẩm trở
đạo, là những phương pháp tu hành để tìm
cầu trí tuệ, gồm: Tứ niệm trụ, Tứ chính
cần, Tứ như ý túc, Ngũ căn, Ngũ lực, Thất
giác chi, Bát chính đạo v.v... Vì 37 pháp

này đều thuận tới bồ đề, cho nên đều gọi là
bồ đề phần pháp.
Bồ đề phần giải thích theo nghĩa hẹp
thì chỉ riêng cho Thất giác chi (Thất bồ đề
phần) trong 37 phẩm trợ đạo, tức là:
1. Niệm giác chi, trong tâm sáng láng,
thường nhớ thiền định và trí tuệ.
2. Trạch pháp giác chi, nương vào trí
tuệ có thể lựa chọn lấy pháp chân thực,
vứt bỏ pháp hư dối.
3. Tinh tiến giác chi, siêng tu chính pháp,
không biếng nhác.
4. Hỉ giác chi, được chính pháp mà vui
mừng.
5. Khinh an giác chi, chỉ cho trạng thái
thân tâm nhẹ nhàng yên ổn.
6. Định giác chi, vào thiền định tâm
không tán loạn.
7. Xả giác chi, tâm không chấp trước
thiên lệch, luôn giữ được thế quân bình.
[X. kinh Nhân vương hộ quốc bát nhã ba
la mật đa Q.hạ; Đại thừa nghĩa chương
Q.16]. (xt. Thất Giác Chi, Tam Thập Thất
Đạo Phẩm).
BỒ ĐỀ PHÚC TẠNG PHÁP HÓA TAM MUỘI KINH
Có 1 quyển. Do vị tăng đời Nam Tề tên
là Đạo bị (sau đổi tên là Đạo hoan) soạn
vào thời Vũ đế nhà Tề (trị vì 482-493). Thu
vào Đại chính tập 55 Xuất tam tạng kí tập
quyển 5. Ngờ là kinh giả, vì xét về tác giả
của kinh này thì cũng là sư Đạo hoan, người
đã soạn Chúng kinh yếu lãm pháp kệ nhị
thập nhất thủ vào năm Thiên giám thứ 2
(503) đời Lương. [X. Đại đường nội điển
lục Q.10; Khai nguyên thích giáo lục Q.18;
Trinh nguyên tân định thích giáo mục lục
Q.28].
BỒ ĐỀ SỞ
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Cũng gọi Bồ đề tự, Hương hoa viện. Xưa
BỒ ĐỀ PHẦN

gọi là Thị tự. Những chùa viện được xây
cất để thờ bài vị của tổ tiên các đời. Ở đây
làm các pháp sự như tụng kinh, trì chú,
cúng Phật, cúng tăng để cầu phúc cho mình
hoặc cầu cho các vong linh được siêu thoát.
[X. Tam đại thực lục Q.18; Hưng phúc tự
lưu kí].
BỒ ĐỀ TẠNG
Chỉ Nhất Phật thừa. Ý nói tạng kinh
khiến người ta ngộ được quả Phật Vô thượng
bồ đề. Bồ đề là tên gọi của Phật, Nhất Phật
thừa là pháp của nhân Phật, quả Phật, giáo
tạng nói rõ pháp này, gọi là Bồ đề tạng. [X.
kinh Thắng man; Y quán kinh đẳng minh
ban chu tam muội hành đạo vãng sinh tán;
Ban chu tán chân giải (Nhu viễn)].
BỒ ĐỀ TÂM
Phạm:bodhi-citta. Gọi đủ: A nậu đa la
tam miệu tam bồ đề tâm. Cũng gọi là Vô
thượng chính chân đạo ý, Vô thượng bồ
đề tâm, Vô thượng đạo tâm, Vô thượng đạo
ý, Vô thượng tâm, Đạo tâm, Đạo ý, Đạo
niệm, Giác ý. Tức là tâm cầu Bồ đề vô
thượng (cầu thành Phật). Tâm bồ đề là hạt
giống sinh ra hết thẩy chư Phật, là ruộng
tốt nuôi lớn các pháp trong sạch. Nếu phát
khởi tâm này mà tu hành tinh tiến, thì sẽ
mau chóng được bồ đề vô thượng. Cho nên
biết tâm Bồ đề là chỗ bắt đầu của tất cả thệ
nguyện chân chính, là gốc của Bồ đề, là
chỗ dựa của đại bi và Bồ tát học. Bồ tát Đại
thừa trước hết cần phải phát tâm rộng lớn,
gọi là phát tâm Bồ đề, phát tâm, phát ý;
mới bắt đầu phát tâm, gọi là sơ phát tâm,
tân phát ý. Người cầu sinh về Tịnh độ, cũng
phải phát tâm Bồ đề. Kinh Vô lượng thọ
quyển hạ nói, ba bậc người cầu vãng sinh
đều phải phát tâm Vô thượng bồ đề. Về
thể tính của tâm Bồ đề, kinh Đại nhật quyển
1 phẩm Trụ tâm nói, biết tâm mình một

cách như thực, đó là Bồ đề. Tức tâm tự
tính trong sạch sẵn có là tâm Bồ đề.
Tâm Bồ đề nhờ vào nhiều duyên mà
phát khởi. Theo kinh Bồ tát địa trì quyển
1, thì có bốn thứ:
1.Thấy nghe thần thông biến hóa không
thể nghĩ bàn của chư Phật và Bồ tát mà
phát tâm.
2. Tuy chưa thấy thần biến, nhưng được
nghe nói về Bồ đề và Bồ tát tạng mà phát
tâm.
3. Tuy chưa nghe pháp, nhưng tự thấy
tướng pháp diệt, vì muốn giữ gìn pháp mà
phát tâm.
4. Tuy không thấy tướng pháp diệt,
nhưng thấy chúng sinh đời ô trọc bị phiền
não quấy phá khó phát được nên mình phát
tâm.
Lại Phát bồ đề tâm kinh luận quyển
thượng phẩm Phát tâm cũng nói có bốn
duyên:
1. Tư duy về chư Phật.
2. Quán xét lỗi lầm của thân.
3. Thương xót chúng sinh.
4. Cầu quả tối thắng.
Vô lượng thọ kinh tông yếu lấy “bốn
thệ nguyện rộng lớn” làm tâm Bồ đề và
chia làm hai loại là Tùy sự phát tâm (do
những việc cụ thể mà phát) và Thuận lí
phát tâm (do chân lí phổ thông mà phát).
Đại thừa nghĩa chương quyển 9 thì lập
ba loại phát tâm:
1. Tướng phát tâm, thấy tướng sinh tử
và Niết bàn, nhàm chán sinh tử mà phát
tâm cầu Niết bàn.
2. Tức tướng phát tâm, biết bản tính
của sinh tử vắng lặng không khác gì Niết
bàn; lìa tướng sai biệt mới khởi tâm bình
đẳng.
3. Chân phát tâm, biết bản tính Bồ đề
là tự tâm mình, bồ đề tức là tâm, tâm tức là
bồ đề, mà quay về tâm gốc của chính mình.
BỒ ĐỀ TÂM

Ma ha chỉ quán quyển 1 thượng nói,
các Bồ tát Tạng giáo, Thông giáo, Biệt giáo,
cho đến Viên giáo đều do suy lường về cái
lí của Sinh diệt tứ đế, Vô sinh tứ đế, Vô
lượng tứ đế, Vô tác tứ đế mà phát tâm, cho
nên gọi là suy lí phát tâm.
Luận Đại thừa khởi tín thì nói ba loại
phát tâm: Tín thành tựu phát tâm, Giải
hành phát tâm, và Chứng phát tâm. Trong
tín thành tựu phát tâm mà sinh khởi Trực
tâm, Thâm tâm, Đại bi tâm thì cũng gọi là
ba loại phát tâm.
Mật giáo chủ trương phát tâm là một
trong năm lần chuyển biến của chữ A, và
dựa vào ba thứ tâm bồ đề: Hạnh nguyện,
Thắng nghĩa, Tam ma địa trong luận Bồ
đề tâm mà lập bốn loại phát tâm:
1. Tín tâm, chỉ cho tâm đối với việc cầu
Vô thượng bồ đề không một mảy may ngờ
vực. Vì tâm này là nền tảng của muôn hạnh
nên cũng gọi là Bạch tịnh tín tâm (lòng tin
trắng sạch).
2. Đại bi tâm, sau khi phát Bạch tịnh tín
tâm, lại lập bốn thệ nguyện rộng lớn, tâm
này cũng gọi là Hạnh nguyện tâm, Hạnh
nguyện bồ đề tâm.
3. Thắng nghĩa tâm, trong các giáo pháp,
chọn lựa giáo pháp chân thực. Tâm này
cũng gọi là Thâm bát nhã tâm, Thắng nghĩa
bồ đề tâm.
4. Đại Bồ đề tâm, ngay lúc quyết định
bỏ phần kém, chọn phần hơn, thì chư Phật
mười phương liền hiện ở trước mặt để chứng
minh, các ma thấy thế sợ mà rút lui. Đại Bồ
đề tâm này cũng gọi Tam ma địa bồ đề tâm.
Tuy chia ra bốn tâm như trên, nhưng
vốn là một thể, cho đến lúc thành quả Phật
cũng không giây phút nào rời nhau. Được
như thế là nhờ tự hành hóa tha, thế gian
xuất thế gian tu tam mật của chư tôn mà ra,

nên gọi là Hữu tướng bồ đề tâm. Nhưng vì
xưa nay vốn có tướng tức không tướng, cũng
như hư không lìa tất cả tướng, nên khế
hợp với Vô tướng bồ đề tâm.
Trong tông Tịnh độ Nhật bản, ngài
Nguyên không có soạn Tuyển trạch bản
nguyện niệm Phật tập, cho Bồ đề tâm là
tạp hành, nên loại bỏ. Căn cứ vào lí này,
phái Trấn tây thuộc tông Tịnh độ mới chia
tâm Bồ đề thành Bồ đề tâm Thánh đạo
môn và Bồ đề tâm Tịnh độ môn, và cho
rằng Bồ đề tâm là Tổng an tâm, Tam tâm
(Chí thành tâm, Thâm tâm, Hồi hướng phát
nguyện tâm) là Biệt an tâm, vì thế chủ
trương cần phải phát tâm Bồ đề.
Lại nữa, phái Tây sơn thuộc tông Tịnh
độ chia Bồ đề tâm làm Bồ đề tâm hành
môn và Bồ đề tâm quán môn, chủ trương
không cần Bồ đề tâm hành môn là vì trong
Bồ đề tâm quán môn đã đầy đủ tam tâm
rồi. Còn Tịnh độ chân tông thì chia Bồ đề
tâm thành Tự lực bồ đề tâm và Tha lực bồ
đề tâm. Trong hai tâm này, Phật dùng thệ
nguyện gốc cho chúng sinh tâm tin ưa, tức
là tín tâm chân thực vì tâm nguyện làm
Phật (tâm tự lợi nguyện thành Phật), tâm
độ chúng sinh (tâm lợi tha cứu độ hết thảy
chúng sinh), cho nên gọi là Tha lực bồ đề
tâm, Tịnh độ đại bồ đề tâm. [X. kinh Đại
phẩm bát nhã Q.9; kinh Hoa nghiêm (bản
dịch cũ) Q.9; kinh Ưu bà tắc giới Q.1; Kim
cương đính liên hoa bộ tâm niệm tụng nghi
quĩ; Đại nhật kinh sớ Q.1, Q.14; Ma ha chỉ
quán Q.1hạ].
BỒ ĐỀ THỤ
Cây Bồ đề. Phạm: bodhi-druma,
bodhi-taru, bodhi-vfkwa, hoặc gọi tắt:
bodhi,Pàli: bodhi-rukkha.Cũng gọi Giác
thụ, Đạo thụ, Đạo tràng thụ, Tư duy thụ,
Phật thụ. Tức là cây Bồ đề ở phía nam thành
Già da nước Ma yết đà trung Ấn độ, đức
Thích tôn đã chứng được Vô thượng chính
giác dưới cây này. Cây Bồ đề vốn tên là Bát

đa (Phạm:azvattha), cũng gọi Bối đa, A BỒ ĐỀ THỤ

thuyết tha, A bái đa, dịch ý là cát tường (tốt
lành), nguyên cát (tốt lành lớn). Tên khoa
học là Ficus religiosa. Quả của nó gọi là Tất
bát la (Phạm:pippala), vì thế cũng gọi là
cây Tất bát la. Cây này thuộc họ cây dâu,
vốn mọc ở đông Ấn độ, là loại cây cao xanh
quanh năm, cao từ ba mét trở lên; lá hình
trái tim, đầu lá dài và nhọn; hoa ẩn trong
túi, hoa hình cầu, khi túi hoa chín thì có
màu chanh sậm, trong có quả nhỏ.
Cây Bồ đề nơi đức Phật thành đạo, trải
qua các thời đại, tuy đã nhiều lần bị chặt
phá bởi vua A dục, Vương phi Đê xá la hi
đa, vua Thiết thưởng ca v.v..… nhưng vẫn
đâm chồi nảy lá xanh tươi. Cứ theo Đại sử
(Mahàvaôsa, XIX văn Pàli) và Bồ đề thụ
sử (bodhi-vaôsa: lịch sử cây Bồ đề, văn
Pàli) ghi chép, thì con gái của vua A dục
tên là Tăng già mật đa đã lấy một cành của
cây Bồ đề này đưa sang nước Tích lan và
trồng nó trong rừng Đại mi già
(Mahàmegha) ở phía nam thành A nâu la
(Anuràdhapura) là thủ đô nước Tích lan
thời bấy giờ. Về
sau, vào thế XII,
khi tín đồ Hồi
giáo xâm nhập
Ấn độ, họ đã tàn
phá cây Bồ đề
chính một cách
thê thảm: không
những đốn chặt
cây cành mà họ
còn đào cả gốc
rễ! Về sau, một
cành cây Bồ đề
ở Tích lan được
chiết ra và đưa
về trồng lại ở Bồ đề đạo tràng, tức là cây
Bồ đề hiện nay.

Cứ theo Nguyên hanh thích thư quyển
2 chép, thì vào thời Lưu Tống Nam triều,
vị tăng người trung Ấn độ là ngài Cầu na
bạt đà la đã mang cây Bồ đề đến Trung
quốc và trồng nó ở Quảng châu. Không
bao lâu, ngài Đạo thúy lại chiết cành của
cây này đưa về trồng ở núi Thiên thai. Niên
hiệu Thiệu hi năm đầu (1190), vị tăng Nhật
bản là ngài Vinh tây cũng chiết cành cây
này đưa về trồng ở Nhật.
Theo ý nghĩa hóa độ chúng sinh mà
nói, thì sự thành đạo của chư Phật đều là
cùng một hóa nghi, do đó, sự chứng ngộ
thành đạo của các đức Phật quá khứ, vị lai
đều giống hệt như đức Thích tôn, mỗi ngài
đều có “cây Bồ đề” của mình. Trong kinh
điển đã ghi chép rõ tên cây Bồ đề của bảy
đức Phật quá khứ, đó là: cây Ba ba la (Phạm:
pàỉalì) của Phật Tì bà thi, cây Phân đà lợi
(puịđarìka) của Phật Thi khí, cây Sa la
(Phạm:sàla) của Phật Tì xá bà, cây Thi lợi
sa (Phạm:sirìwa) của Phật Câu lưu tôn, cây
Ô tạm bà la (Phạm: udumbara) của Phật
Câu na hàm, cây Ni câu luật (Phạm:
nigrodha) của Phật Ca diếp, cây Bát đa của
Phật Thích ca mâu ni, và khi bồ tát Di lặc
giáng sinh thành Phật trong đời vị lai thì
tên cây Bồ đề của ngài sẽ là Na già (Phạm:
nàgapuwpa, cây Long hoa). Còn kinh A
súc phật quốc quyển thượng và kinh Vô
lượng thọ quyển thượng cũng chép, ở Tịnh
độ của Phật A súc và Phật A di đà đều có
riêng cây Đạo tràng của các ngài.
Ngoài ra, còn có một loại cây Bồ đề cao
to, tên khoa học là Tilia migueliana, thuộc
họ cây Bồ đề, cao từ 12 đến 15 mét, lá
khác với lá cây Tất bát la, đầu lá không
nhọn, riềm lá hình sóng, quả mầu đen, có
thể dùng làm tràng hạt. Tương truyền, vào
thời Nam triều Lương, ngài Trí dược mang
cây Bồ đề từ Thiên trúc đến trồng ở Việt
đông, hạt cây Bồ đề này mặt ngoài có vòng
tròn lớn, đường vân giống như mặt trăng,

những chấm nhỏ giống như các ngôi sao,
gọi là Bồ đề trăng sao, cũng có thể dùng
làm tràng hạt.
Cây Bồ Đề ở nơi Đức Phật
thành đạo
BỒ ĐỀ THỤ

Hiện nay, cây Bồ đề thường được trồng
ở các chùa viện là thuộc họ cây Tất bát la
nơi đức Thích tôn thành đạo. [X. Trường a
hàm Q.1 kinh Đại bản; kinh Tăng nhất a
hàm Q.44, Q.45; kinh Tu hành bản khởi
Q.hạ; kinh Bối đa la thụ hạ tư duy thập nhị
nhân duyên; kinh Tì ni mẫu Q.5; luận Đại
trí độ Q.12; luận Thập trụ tì bà sa Q.3; Cao
tăng pháp hiển truyện; Pháp uyển châu lâm
Q.8; Đại đường tây vực kí Q.8; Ma yết đà
quốc điều; Quảng đông tân ngữ; Việt đông
bút kí].
BỒ ĐỀ THỤ THẦN
Thần cây Bồ đề. Thần giữ gìn cây Bồ
đề. Luận Đại tì bà sa quyển 25 chép, thủa
xưa, có một ông vua hủy diệt Phật pháp,
khi đến chặt cây Bồ đề, thần bảo vệ cây Bồ
đề liền hóa hiện thành người con gái tuyệt
sắc, đứng ngay trước mặt vua. Thấy người
con gái xinh đẹp, nhà vua sinh tâm tham
đắm, thiện thần hộ pháp có được cơ hội
thuận tiện liền giết vua và quân đội của
ông ta, đồng thời, giết luôn các ác thần. [X.
kinh Kim quang minh tối thắng vương Q.10
phẩm Bồ đề thụ thần tán thán; luận Đại trí
độ Q.3].
BỒ ĐỀ TIÊN NA (704 - 760)
Phạm:Bodhisena. Dịch ý là Giác quân.
Ngài là người nam Thiên trúc, dòng Bà la
môn, họ Bà la trì, tinh thần sáng suốt, tính
tình điềm đạm. Do lòng ngưỡng mộ sự linh
ứng của bồ tát Văn thù ở núi Ngũ đài mà
đến Trung quốc.
Năm Khai nguyên 23 (735, có thuyết
nói năm Khai nguyên 18), Bồ đề tiên na lại
cùng với các ngài Đạo tuyền và Phật triết
người nước Lâm ấp vượt biển đông sang
Nhật bản. Năm Thiên bình thắng bảo thứ
3 (751, có thuyết nói năm thứ 2), ngài nhậm
chức Tăng chính. Tháng tư năm Thiên

bình thắng bảo thứ 4, tượng Đại Phật của
chùa Đông đại được hoàn thành, ngài được
các sư Hành cơ v.v...… suy cử làm Đạo sư
trong lễ “khai nhãn cúng dường” (tức lễ
yểm tâm điểm nhãn).
Năm Thiên bình bảo
tự thứ tư, ngài dặn dò các
đệ tử rồi thị tịch trong
tiếng niệm Phật, thọ 57
tuổi. Người đời gọi ngài là
Bà la môn tăng chính, Bồ
đề tăng chính, hoặc gọi tắt
là Bồ đề . [X. Đại an tự bồ
đề truyền lai kí; Đường đại
hòa thượng đông chinh
truyện; Đông đại tự yếu
lục Q.1, Q.2, Q.6; Nhật
bản cao tăng truyện yếu
văn sao Q.1].
BỒ ĐỀ TRÀNG KINH PHÁP
Phép tu tiêu trừ tội chướng, thành tựu
quả Tất địa nói trong kinh Bồ đề trang
nghiêm đà la ni. Cũng gọi Bồ đề tràng đà la
ni pháp. Tức treo mạn đồ la trong đạo tràng,
lấy đức Thích ca Như lai làm Bản tôn (vị
tôn chính), y theo pháp Thích ca mà tu.
Cách vẽ tượng mạn đồ la: dưới cây báu
(tượng trưng cây Bồ đề) ở chính giữa mạn
đồ la, vẽ tượng đức Phật Thích ca mâu ni
ngồi trên tòa sư tử, trên cây báu vẽ một
tượng Phật thuyết pháp, bên phải Phật có
bồ tát Văn thù sư lợi, hai tay bưng bình bát
dâng cúng Phật, bên trái Phật có bồ tát Kim
cương thủ, tay phải cầm chày kim cương,
chiêm ngưỡng đức Như lai. Ở phía sau bồ
tát Văn thù sư lợi có để bảo chàng, trong
bảo chàng có đức Như lai ngồi tòa sư tử
trong dáng an úy, phía dưới có thiên nữ
Cát tường. Phía sau bồ tát Kim cương thủ
đặt hộp báu bồ đề tràng đà la ni, bốn mặt
Bồ Đề Tiên Na
BỒ ĐỀ THỤ THẦN

hộp báu có hóa Phật vây quanh, ở dưới vẽ
sứ giả kim cương. Phía dưới đức Phật phối
trí bốn Thiên Vương : Trì quốc, Tăng trưởng,
Quảng mục và Đa văn. Người vào mạn đồ
la này tiêu trừ được tất cả tội chướng, thành
tựu hết thảy tất địa, phúc tuệ thêm lớn, được
địa vị không trở lui, tất cả quỷ thần đều
không xâm hại và được chư thiên hộ vệ.
Chủng tử của phép tu này là (bhahê),
hình tam muội da là bình bát. Phép kết ấn
: hai tay duỗi thẳng, ngửa lên, tay phải đè
lên tay trái, ngửa bàn tay để ở trước ngực.
Đây là ấn căn bản của Bồ đề tràng trang
nghiêm đà la ni. [X. Đồ tượng sao Q.3; Biệt
tôn tạp kí Q.14; Mạn đồ la tập Q.trung
(Hưng nhiên)].
BỒ ĐỀ TỬ
Quả bồ đề. Là quả cây bo-di-ci trong tiếng
Tây tạng, chứ không phải là quả của cây bồ
đề mọc ở gần núi Tuyết. Cây của quả này
thuộc loại thảo mộc sống trong một năm,
mùa xuân nảy mầm, thân cao ba đến bốn
thước (Tàu), lá như lá lúa, nở hoa đỏ lợt
giống như bông lúa, từ khoảng mùa hè đến
mùa thu thì kết quả hình tròn, màu trắng,
vỏ cứng, người ta dùng làm tràng hạt niệm
Phật, cho nên gọi là Bồ đề tử, (tức là quả ý
dĩ). Tại Trung quốc, chỉ trên núi Thiênthai
có loại cây này, gọi là Thiênthai bồ đề. Lại
trong Bản thảo cương mục vô hoạn tử điều,
nêu ra bảy tên gọi khác nhau của cây Vô
hoạn tử, và một trong đó tức là Bồ đề tử.
Kinh Giáo lượng sổ châu công đức (Đại
17, 727 trung), nói: “Nếu dùng quả Bồ đề
làm tràng hạt niệm Phật, cầm trên tay, lần
niệm một biến, được phúc vô lượng”. (xt.
Niệm Châu).
BỒ ĐOÀN
Cái đồ ngồi (tọa cụ) bện bằng cỏ lác (cỏ
bồ) hinh tròn, bằng phẳng. Cũng gọi Viên

tọa. Là vật của vị tăng dùng khi ngồi thiền
hoặc quỳ lạy. Về sau, nó cũng được bọc
bằng gấm. Có nhiều chủng loại, dày thì gọi
là Hậu viên tọa, bện bằng cỏ may thì gọi là
Gian viên tọa, cũng có loại để một lỗ hổng
ở giữa giống như cái vòng. [X.Thiền lâm
tượng khí tiên khí vật môn].
BỒ MĨ BỒNG (1928-?)
Vị vua đời thứ 9 của nước Thái lan. Cha
là Tống tạp, mẹ là Song uông, lên ngôi lúc
19 tuổi. Ông học ngành cầu đường và chính
trị học ở Thụy sĩ, học kiêm các ngôn ngữ
Anh, Pháp, Đức và La tinh, thích âm nhạc
và mỹ thuật. Năm Phật lịch 2514 (1946)
nhà vua qui y ngài Tăng thống Thái lan,
phát nguyện làm tỉ khưu nửa tháng, hành
trì công khóa rất nghiêm cẩn, y như một vị
tỉ khưu thực thụ.
Từ khi lên ngôi đến nay (1988), ông
hết lòng hộ trì Phật pháp. Trong thời gian
thăm nước Mĩ, ông đã giảng diễn tại Quốc
hội Mĩ, lấy việc hoằng dương Phật pháp
làm tông chỉ. Ông tài trợ cho hội Pàli
Thánh Điển (PàliText Society) của nước
Anh, in ba tạng kinhPàli theo mẫu tự La
tinh và dịch ba tạngPàli sang tiếng Anh;
đồng thời, giúp đỡ Phật tử Đông Hồi (East
Pakistan) mở rộng các chùa thờ Phật. Nhà
vua cũng là người tán trợ cho Tổng hội
Phật giáo Thái lan và hội Thanh niên Phật
giáo, là người đã cống hiến rất lớn cho sự
nghiệp hoằng dương Phật giáo Thái lan.
BỒ TÁT
Từ gọi tắt của Bồ đề tát đỏa. Bồ đề tát
đỏa, Phạm: bodhi-sattva. Pàli: bodhisatta.
Cũng gọi Bồ đề sách đa, Mạo địa tát
đát phược, Phù tát. Dịch ý: Đạo chúng sinh,
Giác hữu tình, Đại giác hữu tình, Đạo tâm
BỒ TÁT

chúng sinh. Hàm ý là người cầu đạo, cầu
đại giác, người có tâm cầu đạo rộng lớn.
Bồ đề nghĩa là giác, trí, đạo. Tát đỏa
nghĩa là chúng sinh, hữu tình. Bồ tát cùng
với Thanh văn, Duyên giác gọi chung là
Tam thừa. Cũng là một trong 10 giới. Bồ
tát là chỉ cho người tu hành trên cầu vô
thượng bồ đề bằng trí tuệ, dưới hóa độ
chúng sinh bằng tâm từ bi, tu các hạnh ba
la mật và trong vị lai sẽ thành tựu quả Phật.
Cũng tức là người dũng mãnh cầu bồ đề,
tròn đủ hai hạnh lợi mình và lợi người.
Nếu đứng trên quan điểm cầu bồ đề (trí
giác ngộ) mà nói, thì Thanh văn, Duyên
giác cũng có thể được gọi là Bồ tát; bởi vậy,
để phân biệt, mới gọi những người tu hành
Đại thừa cầu vô thượng bồ đề là Ma ha tát
đỏa (Phạm: mahà-sattva, maha nghĩa là
lớn), Ma ha tát, Bồ tát ma ha tát, Bồ đề tát
đỏa ma ha tát, Ma ha bồ đề chất đế tát đỏa
v.v...… Những tên khác của Bồ tát được ghi
trong kinh điển là: Khai sĩ (Bồ đề tát đỏa),
Đại sĩ (Ma ha tát đỏa), Tôn nhân (Đệ nhất
tát đỏa), Thượng nhân (Thượng tát đỏa),
Vô thượng (Vô thượng tát đỏa), Lực sĩ (Lực
tát đỏa), Vô song (Vô đẳng tát đỏa), Vô tư
nghị (Bất tư nghị tát đỏa), Phật tử, Phật trì,
Đại sư, Đại thánh, Đại công đức, Đại tự tại,
Chính sĩ, Thủy sĩ, Cao sĩ, Đại đạo tâm thành
chúng sinh, Pháp thần, Pháp vương tử,
Thắng sinh tử, Quảng đại tát đỏa, Cực diệu
tát đỏa, Thắng xuất nhất thiết tam giới tát
đỏa, Thân nghiệp vô thất ngữ nghiệp vô
thất ý nghiệp vô thất (ba nghiệp không có
lỗi), Thân nghiệp thanh tịnh ngữ nghiệp
thanh tịnh ý nghiệp thanh tịnh, Thân
nghiệp vô động ngữ nghiệp vô động ý
nghiệp vô động, Thành tựu giác tuệ (Phạm:
dhìmat, người có trí tuệ), Tối thượng chiếu
minh (Phạm:uttama-dyuti, thành tựu cao

tột), Tối thắng chân tử (Phạm:jina-putra,
người con hơn hết, người con hàng phục),
Tối thắng nhậm trì (Phạm:jinàdhàra, chỗ
nương tựa hơn hết, nắm giữ hàng phục),
Phổ năng hàng phục (Phạm:vijetf, người
sai khiến hơn hết, hay hàng phục), Tối thắng
manh nha (Phạm: jinàíkura, cái mầm
mống hơn hết), Dũng kiện (Phạm:
vikrànta, mạnh mẽ), Tối thánh (Phạm:
paramàzcarya, bậc thầy khuôn phép cao
hơn hết, Thượng thánh), Thương chủ
(Phạm:sàrthavàha, thầy dẫn đường), Đại
xưng (Phạm: mahà-yazas, bậc có danh
tiếng lớn), Lân mẫn (Phạm:kfpàlu, thành
tựu tình thương), Đại phúc (Phạm: mahàpuịya,
phúc đức lớn), Tự tại (Phạm:ìzvara),
Pháp sư (Phạm:dhàrmika) v.v…... Lại vì Bồ
tát là những vị phát đại Bồ đề tâm, đầy đủ
các nguyện thù thắng thế gian và xuất thế
gian, cho nên gọi chúng Bồ tát là “Thắng
nguyện Bồ đề đại tâm chúng”.
Bồ tát được chia làm nhiều chủng loại,
tùy theo sự liễu ngộ có cạn có sâu không
giống nhau mà Bồ tát có những giai vị bất
đồng. Ngoài điểm khác biệt này ra, kinh Bồ
tát địa trì quyển 8 phẩm Bồ tát công đức
còn nêu ra mười loại Bồ tát: Chủng tính
(Phạm: gotra-stha), Nhập (Phạm:
avatìrịa), Vị tịnh (Phạm:a-zuddhà-zaya),
Vị thục (Phạm:a-paripakva), Thục (Phạm:
paripakva), Vị định (Phạm: a-niyatipatita),
Định (Phạm: niyati-patita), Nhất
sinh (Phạm:eka-jàti-pratibaddha), Tối
hậu thân (Phạm: carama-bhavika).
Trong mười loại Bồ tát trên đây, loại
chưa được tâm thanh tịnh, gọi là Chủng
tính; phát tâm tu học, gọi là Nhập (vào);
vào rồi mà chưa đạt đến địa vị tâm thanh
tịnh, gọi là Vị tịnh (Chưa thanh tịnh); đã
vào địa vị tâm thanh tịnh, gọi là Tịnh; người
tâm đã thanh tịnh nhưng chưa vào được
địa vị rốt ráo, gọi là Vị thục (chưa chín); đã
vào địa vị rốt ráo, gọi là Thục; thục rồi

nhưng chưa vào địa vị định, gọi là Vị định
(chưa Định); vào địa vị định rồi thì gọi là
Định. Thục lại có hai loại:
BỒ TÁT

1. Nhất sinh, là theo thứ lớp được Vô
thượng bồ đề.
2. Tối hậu thân, là được Vô thượng bồ
đề ngay trong đời này.
Ngoài ra, Bồ tát cũng còn được chia làm
tại gia và xuất gia, bệ bạt trí (trở lui) và a bệ
bạt trí (không trở lui), sinh thân (người chưa
dứt phiền não), và pháp thân (người đã đoạn
trừ phiền não, được sáu thần thông), sinh
tử nhục thân và pháp tính sinh thân, đại
lực và tân phát tâm, đốn ngộ và tiệm ngộ,
trí tăng và bi tăng v.v…...
Thuyết trí tăng bi tăng là chủ trương
của tông Pháp tướng, nghĩa là theo sự phân
loại Bồ tát từ địa vị thứ tám trở về trước, thì
Bồ tát Trực vãng (bồ tát đốn ngộ) chế phục
sự hiện hành của phiền não Câu sinh khởi,
liền chịu thân Biến dịch, thành là Trí tăng
thượng Bồ tát. Đến địa vị thứ bảy (Mãn
tâm), sau khi chế phục hết phiền não, chịu
thân phần đoạn, thì thành là Bi tăng thượng
Bồ tát hoặc Đại bi Bồ tát. Đối với các Bồ tát
hồi tâm (hướng về Đại thừa, tức các Bồ tát
tiệm ngộ), thì người hồi tâm từ “Bất hoàn”
và “A la hán”, do đã dứt hết phiền não ở
cõi Dục, cho nên là Trí tăng; còn người hồi
tâm từ “Dự lưu” và “Nhất lai” thì là Trí tăng
hoặc Bi tăng. Ngoài ra, còn có Bồ tát Trí bi
bình đẳng. Đồng thời, Bồ tát của giai vị Thập
tín gọi là Tân phát ý Bồ tát, Trụ tiền tín
tướng Bồ tát, Giả danh Bồ tát v.v...…
Hạnh Bồ tát tu, gọi là Bồ tát hạnh, tất
cả phép tắc nghi thức liên quan đến Bồ tát,
gọi là Bồ tát pháp thức; giáo pháp nhằm
đạt đến quả vị Phật, gọi là Bồ tát thừa; kinh
điển của Bồ tát thừa, gọi là Bồ tát tạng.
Kinh Phạm võng nói về giới Bồ tát do Bồ
tát nhận giữ. Tên các vị Bồ tát thường được
nói đến trong các kinh gồm có các bồ tát
Di lặc, Văn thù, Quán thế âm, Đại thế chí

v.v…...
Trong giới tăng sĩ hoặc cư sĩ thuộc Đại
thừa, cũng có các vị được tôn thành Bồ tát,
như các học giả Long thụ, Thế thân v.v...
…của Phật giáo Đại thừa Ấn độ đã được tôn
là Bồ tát. Ở Trung quốc thì ngài Trúc pháp
hộ được tôn là Đôn hoàng Bồ tát, ngài Đạo
an là Ấn thủ Bồ tát. Tại Nhật bản cũng có
các vị cao tăng được vua ban hiệu Bồ tát.
[X. kinh Phóng quang bát nhã Q.5; kinh
Đại phương đẳng đại tập Q.12; kinh Đại a
di đà Q.thượng; kinh Hoa nghiêm (dịch cũ)
phẩm Li thế gian; kinh Hoa nghiêm (dịch
mới) phẩm Phổ hiền hạnh; kinh Bồ tát địa
trì Q.4; kinh Bồ tát anh lạc bản nghiệp
Q.thượng; kinh Tiệm bị nhất thiết trí đức;
kinh Đại bảo tích Q.3; kinh Đại thừa bản
sinh tâm địa quán Q.7; kinh Phạm võng
Q.hạ; luận Đại tì bà sa Q.176; luận Đại trí
độ Q.4, Q.41, Q.44, Q.71, Q.94; luận Du
già sư địa Q.46; Đại nhật kinh sớ Q.1; Đại
thừa nghĩa chương Q.17; Khuyến phát bồ
đề tâm tập Q.hạ; Đại tống tăng sử lược
Q.hạ]. (xt. Tam Thừa, Bồ Tát Giai Vị).
BỒ TÁT ANH LẠC BẢN NGHIÊP KINH
Kinh, 2 quyển, ngài Trúc phật niệm dịch
vào năm Kiến nguyên 12 đến 14 (376-378)
đời Diêu Tần. Cũng gọi Bồ tát anh lạc kinh,
Anh lạc bản nghiệp kinh, hoặc gọi tắt Anh
lạc kinh, Bản nghiệp kinh, thu vào Đại chính
tạng tập 24. Nội dung nói về các giai vị tu
nhân và ba tụ tịnh giới của Bồ tát. “Anh
lạc bản nghiệp” là tiếng dùng trong hệ thống
hoa nghiêm, vì thế kinh này có rất nhiều
chỗ hợp nhau với giáo tướng Hoa nghiêm.
Kinh này lập 52 giai vị tu hành của Bồ tát
gồm: Thập tín, Thập trụ, Thập hành, Thập
hồi hướng, Thập địa, Vô cấu địa và Diệu
giác v.v…...
Toàn bộ kinh chia làm 8 phẩm: Tập
chúng phẩm, Hiền thánh danh tự phẩm,
Hiền thánh học quán phẩm, Thích nghĩa
phẩm, Phật mẫu phẩm, Nhân quả phẩm,

Đại chúng thụ học phẩm, Tập tán phẩm, BỒ TÁT ANH LẠC BẢN NGHIÊP KINH

để trình bảy rõ các giai vị và sự tu hành của
Bồ tát. Phẩm đại chúng thụ học nói về
“Tam tụ tịnh giới”, lấy tám vạn bốn nghìn
pháp môn làm Nhiếp thiện pháp giới; lấy
bốn tâm vô lượng từ bi hỉ xả làm Nhiếp
chúng sinh giới; lấy mười ba la di làm Nhiếp
luật nghi giới (Mười ba la di trong kinh này
cũng giống với mười giới nặng của kinh
Phạm võng).
Kinh này chịu ảnh hưởng kinh Phạm
võng rất sâu, nội dung Tam tụ tịnh giới đều
thuộc về giới Đại thừa. Đặc điểm ở đây là
giới Bồ tát có nhận pháp mà không bỏ pháp,
một khi đã được giới thì vĩnh viễn không
mất; cho dù có phạm giới ba la di cũng
không mất giới thể. Và chủ trương giới lấy
tâm làm thể.
Khảo xét về kinh này thì ở Ấn độ không
thấy căn cứ sử thực. Còn ở Trung quốc, từ
Pháp kinh lục trở đi, các kinh lục phổ thông
đều ghi do ngài Trúc phật niệm dịch vào
đời Diêu Tần, nhưng trong phần dịch kinh
của Xuất tam tạng kí tập thì không có tên
kinh này, và nó được xếp vào Thất dịch
tạp kinh lục (phần ghi chép những kinh
mất tên người dịch). Lịch đại tam bảo kỉ thì
nói kinh này ngoài bản dịch của ngài Trúc
phật niệm ra, còn có bản dịch của ngài Trí
nghiêm đời Tống nữa. Thời gần đây, đã có
học giả căn cứ vào sự không xác định được
người dịch và do xem xét phần nội dung,
mà cho rằng kinh này đã được soạn ra ở
Trung quốc. [X. Bồ tát giới kinh nghĩa sớ
Q.thượng; Phạm võng bồ tát giới bản sớ
Q.1; Cổ kim dịch kinh đồ kỉ Q.3; Đại đường
nội điển lục Q.3; Khai nguyên thích giáo
lục Q.4, Q.5, Q.12].
BỒ TÁT BẢN NGHIÊP KINH
Kinh, 1 quyển, ngài Chi khiêm dịch vào
đời Ngô. Cũng gọi Hoa nghiêm kinh Tịnh

hạnh phẩm, Bản nghiệp kinh, Tịnh hạnh
phẩm kinh. Thu vào Đại chính tạng tập
10. Kinh này lấy phẩm Tịnh hạnh trong
kinh Hoa nghiêm làm cốt mà soạn thành
một kinh riêng, mục đích nói rõ lí tưởng
của Bồ tát tại gia. Đối chiếu kinh Hoa nghiêm
với kinh này, người ta khó có thể đoán định
được kinh này đã được mở rộng ra thành
kinh Hoa nghiêm, hay kinh Hoa nghiêm
đã được rút gọn lại mà thành kinh này. [X.
Xuất tam tạng kí tập Q.2; Lịch đại tam bảo
kỉ Q.5; Đại đường nội điển lục Q.2].
BỒ TÁT BẢN SINH MAN LUẬN
Phạm : Jàtakamàlà,16 quyển, các ngài
Thánh dũng (Phạm:Àrya-zùra) v.v…... người
Ấn độ soạn, các sư Thiệu đức, Tuệ tuân
đời Bắc Tống dịch, thu vào Đại chính tạng
tập 3. Cũng gọi Bản sinh man luận, Bản
sinh man. Sách này thuật lại sự tích của
đức Phật trong các kiếp quá khứ khi tu
hành đạo Bồ tát và giải thích pháp nghĩa
của nó. Nội dung toàn bộ sách được chia
làm hai phần, phần trước gồm 4 quyển kể
14 truyện của đức Phật như sau:
Gieo mình cho hổ (cọp) ăn, vua Thi tì
cứu mạng chim bồ câu, Như lai đi xin ăn,
hóa thần thông tối thắng, Như lai không bị
chất độc làm hại, thỏ chúa bỏ mình cúng
dường Phạm chí, vua rồng từ tâm tiêu trừ
oán hại, vua Từ lực đâm vào mình lấy máu
bố thí năm quỉ dạ xoa, dạy rõ dù bố thí ít
cũng được công đức vì nhân chân chính,
Như lai đầy đủ trí tuệ không ghen ghét điều
thiện của người khác, Phật rưới nước lên
đầu vị tỉ khưu bị bệnh nhờ thế được an
lành, xưng niệm công đức của Tam bảo,
xây tháp được phúc báo, công đức xuất gia.
Phần sau gồm 12 quyển, tức từ quyển 5
trở đi, giải thích rõ về pháp tướng trong Hộ
quốc bản sinh…. Đứng về phương diện kết
cấu của toàn bộ bản Hán dịch hiện còn mà
nói, thì 14 truyện của phần trước, văn nghĩa
BỒ TÁT BẢN NGHIÊP KINH

dễ hiểu, còn nửa trước của phần sau thì
thiếu sót, hơn nữa, hành văn trúc trắc, tối
nghĩa khó hiểu, có lẽ đã do chắp nối từ
nhiều nguyên bản mà ra, cho nên rất khác
với nguyên bản tiếng Phạm hiện còn.
Bản tiếng Phạm hiện còn thu chép tất
cả 34 truyện tích bản sinh của đức Phật,
phổ thông đều cho là do ngài Thánh dũng
soạn. Cứ theo Chí nguyên pháp bảo khám
đồng tổng lục quyển 9 nói, thì nguyên bản
tiếng Phạm đã do các ngài Thánh dũng,
Tịch biến, và Thánh thiên soạn. Nhưng
Duyệt tạng tri tân quyển 38 thì lại nói bốn
quyển trước do Tôn giả Thánh dũng Hộ
quốc biên tập, 12 quyển sau do các ngài
Tịch biến, Thắng thiên soạn. Nếu ngài
Thánh dũng, người làm luận Bồ tát bản
sinh man này và ngài Đại dũng, soạn giả
của kinh Phân biệt nghiệp báo (do ngài Tăng
già bạt ma dịch vào đời Lưu Tống) là cùng
một người, thì niên đại thành lập nguyên
bản tiếng Phạm phải là vào thế kỉ IV Tây
lịch.
Gần đây, lại có học giả cho rằng tác giả
của luận Bồ tát bản sinh man (tiếng Phạm)
và tác giả của 150 bài tán, 400 bài tán là
một người. Nếu thuyết này đúng, thì niên
đại thành lập nguyên bản tiếng Phạm của
luận Bồ tát bản sinh man là khoảng thế kỉ
II Tây lịch.
Tóm lại, về niên đại thành lập nguyên
bản tiếng Phạm của luận Bồ tát bản sinh
man có hai thuyết:
1. Nếu ngài Thánh dũng và ngài Đại
dũng (soạn giả của kinh Phân biệt nghiệp
báo) là một người, thì bộ luận Bồ tát bản
sinh man bằng tiếng Phạm đã được soạn
thành vào thế kỉ IV Tây lịch.
2. Nếu ngài Thánh dũng, người soạn
luận Bồ tát bản sinh man (tiếng Phạm), đồng

thời, cũng là tác giả của 150 bài tán và 400
bài tán khác nữa, thì luận Bản sinh man
được soạn vào thế kỉ II Tây lịch.
Cứ theo Nam hải kí qui nội pháp truyện
quyển 4 chép, thì Bản sinh man là bài tán
vịnh hay nhất trong các bài tán vịnh. Hơn
10 nước thuộc các đảo Nam hải đều có
phong tục phúng tụng Bản sinh man.
Bản tiếng Phạm ấn hành vào năm 1891;
bản dịch tiếng Anh thì được xuất bản vào
năm 1895. [X. Anh dịch đại minh tam tạng
thánh giáo mục lục; Phạm ngữ Phật điển
chi chư văn hiến (Sơn điền Long thành);
M. Winternitz: Geschichte der indischen
Literatur, Bd. II].
BỒ TÁT BỘ
Một trong những cách chia loại tượng
Phật. Chỉ Thánh chúng đầy đủ hình tướng
Bồ tát. Hình Bồ tát là tướng tại gia, trên
đầu có tóc, phần nhiều đội mũ báu, mặc
thiên y (áo cõi trời); cổ, ngực đeo vòng hoa
và chuỗi ngọc, tứ chi trang sức vòng, xuyến,
nói chung đều hiện tướng nhu hòa. Loại
tượng như tượng bồ tát Quán thế âm là
nhiều nhất. Ngoài ra, các bồ tát Văn thù,
Phổ hiền, Phổ hiền diên mệnh, Hư không
tạng, Đại thế chí v.v...… đều là Thánh chúng
thuộc Bồ tát bộ.
BỒ TÁT ĐẠO
Phạm:bodhisattva-caryà.
I. Bồ tát đạo. Sự tu hành của Bồ tát.
Tức là con đường tu hành sáu độ muôn
hạnh, lợi mình lợi người để thành tựu quả
Phật. Bởi thế, đạo Bồ tát là nhân chính yếu
để thành Phật, và thành Phật là kết quả
của đạo Bồ tát. Người muốn thành Phật,
trước hết phải tu đạo Bồ tát. [X. kinh Pháp
hoa Q.1].
II. Bồ tát đạo. Chỉ cho Phật giáo Đại
thừa. Tức là giáo pháp trên cầu Phật đạo,
dưới hóa độ chúng sinh. [X. kinh Quán
đính Q.12].
BỒ TÁT ĐẠO

BỒ TÁT ĐỊA
I. Bồ tát địa. Chỉ chung cho 10 địa vị,
tức là 10 giai đoạn trong quá trình tu hành.
Phổ thông phần nhiều chỉ 10 giai vị chung
cho Tam thừa, hoặc chỉ cho 10 giai vị trong
quá trình tu hành của Bồ tát Đại thừa. Mười
giai vị chung cho Tam thừa cũng gọi là Cộng
địa, tức là 10 giai vị mà những người ba
thừa Thanh văn, Duyên giác và Bồ tát cùng
tu.
II. Bồ tát địa. Chỉ riêng cho giai vị thứ
chín trong 10 giai vị chung của Tam thừa,
cũng tức là giai vị thứ chín trong “mười giai
vị Thông giáo” của tông Thiên thai. Giai vị
này là giai vị của Bồ tát từ lúc mới phát tâm
cho đến trước khi thành đạo.
1. Cứ theo kinh Đại phẩm bát nhã
quyển 6 phẩm Phát thú chép, thì Bồ tát ở
nơi địa thứ chín này có đủ 12 pháp như
sau: mong được chư Phật ở vô biên thế
giới hóa độ; được toại nguyện ấy; biết rõ
tiếng nói của các trời, rồng, dạ xoa v.v...…
và nói pháp cho họ nghe; ở trong thai
thành tựu; nhà thành tựu; chỗ sinh thành
tựu; dòng họ thành tựu; quyến thuộc
thành tựu; sinh ra thành tựu; xuất gia
thành tựu; cây Phật (cây Bồ đề) trang
nghiêm thành tựu; thành tựu đầy đủ các
công đức tốt lành.
2. Lại theo Pháp hoa huyền nghĩa quyển
4 phần dưới và Ma ha chỉ quán quyển 6
phần trên nói, thì Bồ tát ở giai vị này, vì sự
giáo hóa và làm lợi ích cho chúng sinh mà
sinh trong ba cõi, phúc đức sâu dày, trí tuệ
sắc bén, thấu suốt chân đế và tục đế, lại
tiến thêm mà dứt trừ các tập khí phiền não
thuộc sắc pháp và tâm pháp v.v..., được
pháp nhãn đạo chủng trí, cho đến học các
pháp Thập lực, Vô sở úy… của Phật. Đến lúc
ấy, tập khí còn sót lại sẽ hết, y như đốm lửa

cuối cùng đã tắt. Trong ba thừa, chỉ có Bồ
tát có khả năng tiến tới giai vị này, cho nên
gọi là Bồ tát địa.
III. Bồ tát địa. Chỉ chung cho 10 giai
vị tu hành của Bồ tát nói trong kinh Hoa
nghiêm (dịch cũ) quyển 23. Đó là: Hoan hỉ
địa, Li cấu địa, Minh địa, Diệm địa, Nan
thắng địa, Hiện tiền địa, Viễn hành địa, Bất
động địa, Thiện tuệ địa, và Pháp vân địa.
Đây là giai đoạn tu hành từ giai vị thứ 41
đến giai vị thứ 50 trong 52 giai vị tu hành
của Bồ tát. (xt. Thập Địa).
BỒ TÁT ĐỊA TRÌ KINH
Phạm: Bodhisattva-bhùmi. Gồm 10
quyển (hoặc 8 quyển). Cũng gọi Bồ tát địa
kinh, Địa trì kinh, Bồ tát giới kinh, Bồ tát
địa trì luận, Địa trì luận. Ngài Đàm vô sấm
đời Bắc Lương dịch. Thu vào Đại chính
tạng tập 30. Kinh này tuy gọi là “Kinh”,
nhưng thực ra vốn thuộc về “Luận”; truyền
thuyết nói rằng kinh này là do ngài Vô trước
ghi chép những lời nói pháp của bồ tát Di
lặc mà thành. Thế nhưng, luận Du già sư
địa bản Hán dịch lại cho nó là tác phẩm
của bồ tát Di lặc; còn bản dịch Tây tạng
của kinh này thì coi nó là tác phẩm của
ngài Vô trước. Kinh này và Bồ tát địa trong
Bản địa phần của luận Du già sư địa là cùng
bản, nhưng nó thiếu phẩm Phát chính đẳng
bồ tát tâm. Kinh này còn có bản dịch khác
là “Bồ tát thiện giới kinh” (bản 9 quyển) do
ngài Cầu na bạt ma dịch.
Nội dung kinh này nói rõ phương tiện
tu hành của Bồ tát, chia làm ba phần: Sơ
phương tiện xứ, Thứ pháp phương tiện xứ,
và Tất kính phương tiện xứ, gồm 27 phẩm.
Nhờ có giới Đại thừa, nên kinh này lại càng
được coi trọng. [X. Xuất tam tạng kí tập
Q.2; Đại đường nội điển lục Q.3; Cổ kim
dịch kinh đồ kỉ Q.3; Khai nguyên thích giáo
lục Q.4; Đại thừa giới kinh chi nghiên cứu
(Đại dã pháp đạo)].
BỒ TÁT ĐỊA

BỒ TÁT GIAI VỊ
Chỉ cho các giai vị (giai đoạn tu hành)
mà Bồ tát phải trải qua, kể từ lúc mới phát
tâm Bồ đề rồi qua nhiều kiếp tu hành chứa
góp công đức, cho đến khi đạt đến quả vị
Phật.
Thông thường chữ “Vị” hoặc chữ
“Tâm ” được dùng để gọi thay cho từ giai
vị, như: Thập tín vị (cũng gọi là Thập tín
tâm), Thập hồi hướng vị (cũng gọi Thập
hồi hướng tâm) v.v...… đều là tên gọi giai vị
Bồ tát. Tuy nhiên, về thứ tự và danh nghĩa
của các giai vị Bồ tát thì các kinh luận nói
không giống nhau. Chẳng hạn như thuyết
“Thập trụ”: Phát tâm trụ, Trị địa tâm trụ
v.v... …thì đời xưa vốn bao gồm toàn bộ giai
vị tu hành của Bồ tát, nhưng đến đời sau
thì Thập trụ chỉ tương đương với giai vị đầu
tiên của vị Tam hiền trước “Thập địa” mà
thôi. Bởi thế nên biết thuyết giai vị Bồ tát
cũng tùy thuộc sự phát triển của lịch sử
giáo lí mà có thay đổi.
Trong các thuyết về giai vị Bồ tát như:
41 giai vị, 51 giai vị, 52 giai vị, 57 giai vị
v.v... …thì thuyết 52 giai vị (Thập tín vị, Thập
trụ vị, Thập hành vị, Thập hồi hướng vị,
Thập địa vị, Đẳng giác, Diệu giác) của kinh
Bồ tát anh lạc bản nghiệp là hoàn chỉnh
nhất cả về danh nghĩa và thứ bậc, nên từ
xưa đến nay thuyết này đã được sử dụng
rộng rãi. Liệt kê như sau:
- Thập tín tâm (Thập tín): Tín tâm, Niệm
tâm, Tinh tiến tâm, Định tâm, Bất thoái
tâm, Hồi hướng tâm, Hộ tâm, Giới tâm,
Nguyện tâm.
- Thập trụ tâm (Thập trụ, Thập giải):
Phát tâm trụ, Trị địa (tâm) trụ, Tu hành
(tâm) trụ, Sinh quí (tâm) trụ, Phương tiện
(tâm) trụ, Chính tâm trụ, Bất thoái (tâm)
trụ, Đồng chân (tâm) trụ, Pháp vương tử

(tâm) trụ, Quán đính (tâm) trụ. (Muời tâm
này thuộc Tập chủng tính).
- Thập hành tâm (Thập hành): Hoan
hỉ (tâm) hành, Nhiêu ích (tâm) hành, Vô
sân hận (tâm) hành (Vô vi nghịch hành),
Vô tận (tâm) hành (Vô khuất tạo hành), Li
si loạn (tâm) hành (Vô si loạn hành), Thiện
hiện (tâm) hành, Vô trước (tâm) hành, Tôn
trọng (tâm) hành (Nan đắc hành), Thiện
pháp (tâm) hành, Chân thực (tâm) hành.
(Mười tâm này thuộc Tính chủng tính).
- Thập hồi hướng tâm (Thập hồi hướng):
Cứu hộ nhất thiết chúng sinh ly chúng sinh
tướng hồi hướng tâm, Bất hoại hồi hướng
tâm, Đẳng nhất thiết Phật hồi hướng tâm,
Chí nhất thiết xứ hồi hướng tâm, Vô tận
công đức tạng hồi hướng tâm, Tùy thuận
bình đẳng thiện căn hồi hướng tâm, Tùy
thuận đẳng quán nhất thiết chúng sinh tâm,
Như tướng hồi hướng tâm, Vô phược giải
thoát hồi hướng tâm, Pháp giới vô lượng
hồi hướng tâm (Mười tâm này thuộc Đạo
chủng tính).
- Thập địa tâm (Thập địa): Tứ vô lượng
tâm (Hoan hỉ địa), Thập thiện tâm (Li cấu
địa), Minh quang tâm (Phát quang địa),
Diệm tuệ tâm (Diệm tuệ địa), Đại thắng
tâm (Nan thắng địa), Hiện tiền tâm (Hiện
tiền địa), Vô sinh tâm (Viễn hành địa),
Bất tư nghị tâm (Bất động địa), Tuệ quang
tâm (Thiện tuệ địa), Thụ vị tâm (Pháp vân
địa) (Mười tâm này thuộc Thánh chủng
tính).
- Đẳng giác - Nhập pháp giới tâm (thuộc
Đẳng giác tính).
- Diệu giác - Tịch diệt tâm (tâm này thuộc
Diệu giác tính).
Trên đây là 52 giai vị thuộc sáu chủng
tính. Như đã nói ở trước, thuyết 52 giai vị
là của kinh Bồ tát anh lạc bản nghiệp. Còn
các kinh luận khác cũng có những thuyết
bất đồng, biểu thị như sau:
- Kinh Anh lạc (52 giai vị): Thập tín

(ngoại phàm), Thập trụ, Thập hành, Thập BỒ TÁT GIAI VỊ

hồi hướng (nội phàm-tam hiền), Thập địa
(Thập thánh), Đẳng giác, Diệu giác.
- Kinh Nhân vương (51 giai vị): Thập
thiện, Thập tín (Ngoại phàm), Thập
chỉ,Thập kiên (Nội phàm-tam hiền), Thập
địa, Phật địa.
- Kinh Phạm võng (40 giai vị): Thập phát
thú, Thập trưởng dưỡng, Thập kim cương,
Thập địa.
- Kinh Hoa nghiêm (41 giai vị): (Thập
phạm hạnh) Thập trụ, Thập hành,Thập
hồi hướng, Thập địa, Phật địa.
- Kinh Thủ lăng nghiêm(57 giai vị): Càn
tuệ địa, Thập tín, Thập trụ, Thập hành,
Thập hồi hướng, Tứ thiện căn (Noãn, Đính,
Nhẫn, Thế đệ nhất), Thập địa, Đẳng giác,
Diệu giác.
- Luận Thành duy thức (5 giai vị): Tư
lương vị (nội phàm-Tam hiền), Gia hành
vị (Tứ thiện căn), Thông đạt vị (mới vào sơ
địa), Tu tập vị (Sơ địa trụ tâm trở về sau),
Cứu kính vị.
- Luận Nhiếp đại thừa (4 giai vị): Nguyện
nhạo hành địa, Kiến đạo, Tu đạo, Cứu kính
đạo.
- Kinh Bồ tát địa trì (13 giai vị): Chủng
tính trụ (chưa phát tâm), Giải hành trụ,
Hoan hỉ trụ, Tăng thượng giới trụ, Tăng
thượng ý trụ, Bồ đề phần pháp tương ứng
tăng thượng tuệ trụ, Đế tương ứng tăng
thượng tuệ trụ, Duyên khởi tương ứng tăng
thượng tuệ trụ, Hữu hành hữu khai phát
vô tướng trụ, Vô hành vô khai phát vô
tướng trụ, Vô ngại trụ, Tối thượng bồ tát
trụ, Như lai trụ.
- Kinh Bồ tát địa trì (7 giai vị): Chủng
tính địa, Giải hành địa, Tịnh tâm địa, Hành
tích địa (bao gồm Tăng thượng giới trụ cho
đến Hữu hành hữu khai phát vô tướng trụ
ở trên), Quyết định địa, Quyết định hành

địa, Tất kính địa (gồm Tối thượng bồ tát
trụ và Như lai trụ ở trên).
Chủ trương của các tông phái đối với
các giai vị bồ tát cũng không giống nhau.
Nay hãy đề cập đền thuyết của ba tông phái
lớn là Duy thức, Hoa nghiêm và Thiên thai
như sau:
1. Tông Duy thức dùng thuyết 41 giai
vị, điểm sai khác với thuyết 52 giai vị của
kinh An lạc là ở chỗ “Thập tín” được gom
chung vào Sơ trụ trong “Thập trụ”, Đẳng
giác được gom chung vào địa thứ 10 trong
“Thập địa” khi viên mãn thành tựu (tức lúc
cuối cùng), còn tâm hồi hướng thứ 10 trong
“Thập hồi hướng tâm” thì được mở rộng ra
làm Tứ thiện căn: Noãn vị, Đính vị, Nhẫn
vị, Thế đệ nhất pháp vị, và lấy 29 tâm trước
(tức Thập trụ tâm, thập hành tâm, chín tâm
hồi hướng trước của Thập hồi hướng) trong
30 tâm trước Thập địa cùng với một phần
tâm thứ 30 (Hồi hướng tâm thứ 10) mà
làm “Đại thừa thuận giải thoát phần” (tức
Tam hiền vị), lấy một phần khác nữa của
tâm hồi hướng thứ 30 làm “Đại thừa thuận
quyết trạch phần (tức Tứ thiện căn)”
Về “Thập tín vị”, ngài Viên trắc ở chùa
Tây minh đời Đường lập riêng hai thuyết
khác nhau:
a. Chủ trương có “giai vị Thập tín”, tức
thừa nhận rằng, trước khi tiến vào Sơ trụ
cần phải có giai vị “Tiền phương tiện vị”,
đây là Bồ tát thường tu “Thập thuận danh
tự” trong Thập tâm.
b. Chủ trương “Thập tín hành giả”, tức
chỉ cho tất cả 10 tâm mà các Bồ tát cùng
chung tu chứng từ “Sơ trụ vị” trở lên.
Ngài Viên trắc và ngài Khuy cơ tổ của
tông Duy thức ở Trung quốc vốn là anh
em đồng môn, suốt cuộc đời dốc sức vào
việc nghiên cứu, giảng nói, trứ tác Duy thức
học, nhưng mỗi khi trình bày ngài Viên
trắc thường phê phán bác bỏ thuyết của
ngài Khuy cơ và chủ trương khác với sự

giải thích chính thống của Duy thức học
đương thời, cho nên ngài được coi là nhà
Duy thức hiểu biết lệch lạc, như hai thuyết
BỒ TÁT GIAI VỊ

khác nhau về “Thập tín vị” trên đây là quan
điểm rất đặc thù.
2. Tông Hoa nghiêm phán lập “Năm
giáo” khác nhau, do đó có mấy thuyết về
thứ bậc của Bồ tát như sau:
a. Tiểu thừa giáo trước kiến đạo, có
Phương tiện vị tứ thiện căn.
b. Đại thừa thủy giáo, lại chia làm hai
loại:
- Hồi tâm giáo: dắt dẫn người Nhị thừa
ngu pháp vào Đại thứa giáo, y theo thứ bậc
của Tiểu thừa và căn cứ vào thuyết “Tam
thừa cộng thập địa” (10 địa chung cho ba
thừa) của tông Thiên thai mà có 10 địa:
Càn tuệ địa, Tính địa, Bồ tát địa, Phật địa
v.v...
- Trực tiến giáo: tiến thẳng vào Đại thừa
giáo, bao gồm các thứ bậc trong Thập tín
nên có tất cả 51 giai vị, và lấy “Thập hồi
hướng” trở lên làm “Bất thoái vị”, cũng tức
là tùy theo tính chất, năng lực khác nhau
giữa ba hạng người thượng căn, trung căn,
hạ căn mà lần lượt ở các giai vị Đệ thất trụ,
Thập hồi hướng, Sơ địa v.v... tiến vào ngôi
vị Bất thoái chuyển.
c. Chung giáo: nghĩa là Bồ tát ở giai vị
Thập tín vẫn chưa chứng được ngôi bất
Thoái chuyển, mà chỉ có hành, nên không
lập thuyết Thập tín vị, chỉ lập 41 vị thôi.
Trong 41 giai vị này, lấy Sơ trụ làm bất
Thoái vị.
d. Đốn giáo: trong giáo này, nếu người
có thể một niệm chẳng sinh, rõ lí dứt hoặc,
thì có thể liền ngay đó mà vào ngôi vị Phật,
vì thế không lập thứ bậc Bồ tát.
đ. Viên giáo chia làm hai loại:
- Đốn giáo nhất thừa, cũng không lập
thứ bậc riêng biệt mà thu hết vào thứ bậc
của bốn giáo trước.
- Biệt giáo nhất thừa, trong “Hàng bố

môn” tuy có lập các thứ bậc Bồ tát, nhưng
trong “Viên dung môn” thì chủ trương trong
một giai vị có đầy đủ tất cả giai vị nên thừa
nhận rằng khi giai vị thành tựu viên mãn
thì có thể thành Phật liền, gọi là “Tín mãn
thành Phật”.
3. Tông Thiên thai, trong bốn giáo hóa
pháp, ba giáo Thông, Biệt, Viên được phối
với các thứ bậc Bồ tát như sau:
a. Thông giáo, phối với giai vị “Tam thừa
cộng thập địa”: Càn tuệ địa, Tính địa v.v..
Cũng gọi Thông giáo thập địa, là 10 giai vị
của Bồ tát, Thanh văn, Duyên giác tu chung.
b. Biệt giáo, lấy 52 giai vị của kinh Bồ
tát anh lạc bản nghiệp làm thứ bậc. Nhưng
qui nạp 52 giai vị thành 7 khoa: “Tính, Trụ,
Hành, Hướng, Địa, Đẳng (giác), Diệu (giác)”,
rồi tổng kết 7 khoa thành hai mục lớn là
Phàm và Thánh. Tức là trong 52 giai vị lấy
“Thập tín” làm giai vị ngoại phàm (áp phục
Kiến hoặc, Tư hoặc trong ba hoặc của “giới
nội”; giới: chỉ cho ba cõi Dục, Sắc, Vô sắc)
và lấy Thập trụ, Thập hành, Thập hồi hướng
làm giai vị nội phàm (cho đến áp phục vô
minh hoặc của “giới ngoại”), lấy Sơ địa trở
lên làm giai vị Thánh. Trong giai vị thánh,
lấy Thập địa, Đẳng giác làm nhân của
Thánh vị, và lấy Diệu giác làm quả.
c. Viên giáo, giáo nghĩa Viên giáo cho
rằng tất cả những cái tồn tại xưa nay vốn
đã đầy đủ ba nghìn pháp, cho nên nói theo
mặt bản thể thì Phật và chúng sinh là bình
đẳng không hai, nhưng nói về mặt hiện
tượng thì có mê ngộ khác nhau; bởi thế
nếu đứng trên lập trường thực tiễn mà nói
thì việc tu hành cũng nên có thứ lớp, do
đó mới lập ra thuyết “Lục tức vị” để giúp
người tu hành lìa bỏ tâm thấp hèn, ngã
mạn. Ngoài ra còn mượn tên của 52 giai vị
Biệt giáo để nói rõ thứ bậc của Viên giáo,
cho nên ở trước Thập tín vị, có thêm một
khoa “Ngũ phẩm đệ tử vị”.
Đồng thời, Thập trụ vị của Viên giáo

tương đương với Thập địa vị của Biệt giáo.
Lại nữa, thứ bậc của Bồ tát viên giáo
cũng có thể được phối hợp sáu luân (bánh
BỒ TÁT GIAI VỊ

xe): Thiết luân (bánh xe sắt, Thập tín), Đồng
luân (bánh xe đồng, Thập trụ), Kim luân
(bánh xe vàng, Thập hồi hướng), Lưu li luân
(bánh xe lưu li, Thập địa), Ma ni luân (bánh
xe ngọc như ý, Đẳng giác) v.v... Vì luân bảo
(bánh xe báu) của vua Chuyên luân Thánh
vương có khả năng hơn tất cả các loại vũ
khí, nên nó được dùng để ví dụ mỗi giai vị
tu hành đều có thể đoạn trừ phiền não.
Trong các giai vị kể ở trên, thì Bồ tát
Thập tín vị chỉ có tên chứ không có thực,
nên gọi là “Danh tự bồ tát”, hoặc “Trụ tiền
tính tướng bồ tát”. Đồng thời, Bồ tát từ Sơ
trụ trở lên, nhờ tín căn đã thành tựu, không
lui mất nữa, nên gọi 30 tâm Địa tiền (Thập
trụ, Thập hành, Thập hồi hướng) là “Tín
tướng ứng địa”. Lại nữa, Bồ tát từ “Tính
địa” trở lên trong Thập địa: Càn tuệ, v.v...
hoặc bồ tát “Sơ hoan hỉ địa” trở lên trong
Thập địa: Hoan hỉ v.v... hoặc bồ tát “Sơ
hoan hỉ địa”, vì lòng thương xót, nghĩ nhớ
hết thảy chúng sinh hệt như mẹ nhớ
thương con, nên cũng gọi là bồ tát “Nhất
tử địa”. Tịnh độ chân tông Nhật bản đem
Nhất tử địa phối với Sơ hoan hỉ địa để làm
hiện ích (ích lợi cho đời này) hoặc làm đương
ích (ích lợi cho đời sau) của lòng tin. Ngoài
ra, luận Tịnh độ của ngài Thế thân có đề
cập đến “Giáo hóa địa”, ý là chỉ cho chỗ
giáo hóa của Bồ tát hoặc là giai vị của bồ tát
giải tác. Nếu là giai vị giải tác thì tương đương
với Đệ bát địa trở lên. [X. kinh Nhân vương
bát nhã ba la mật Q.thượng phẩm Bồ tát
giáo hóa; kinh Đại phẩm bát nhã Q.6 phẩm
Phát thú; kinh Phạm võng Q.thượng; kinh
Đại Phật đính thủ lăng nghiêm Q.8; kinh
Hoa nghiêm (dịch cũ) Q.8 phẩm Thập trụ,
Q.11 phẩm Thập hành, Q.14 phẩm Thập
hồi hướng, Q.23 phẩm Thập địa; luận Đại
trí độ Q.49; luận Thập trụ tì bà sa Q.1; Nhân

vương kinh sớ Q.trung phần đầu; Hoa
nghiêm kinh sớ Q.18; Đại thừa tứ luận
huyền nghĩa Q.2; Pháp hoa huyền nghĩa
thích tiêm Q.5 phần dưới; Đại thừa nghĩa
chương Q.12]. (xt. Thập Địa, Ngũ Thập Nhị
Vị, Tứ Thiện Căn Vị, Tức).
BỒ TÁT GIẢI THOÁT NGŨ NGHĨA
Hoa nghiêm kinh tùy sớ diễn nghĩa sao
nêu năm nghĩa giải thoát của Bồ tát là:
1. Sinh tử bất năng phược, nghĩa là
chúng sinh bị sống chết trói buộc, nhưng
Bồ tát không bị sống chết trói buộc.
2. Cảnh tướng bất năng phược, cảnh
tướng: chỉ cho tất cả tướng của cảnh giới.
Nghĩa là Bồ tát tuy thấy tất cả cảnh giới,
nhưng không bị dính mắc.
3. Hiện hoặc bất năng phược, hiện hoặc
là cái thấy phân biệt trước mắt. Nghĩa là Bồ
tát không để bị vướng mắc vào cái đối tượng
mình thấy trước mắt, và biết rõ cái tâm hay
thấy (năng kiến) cũng là không.
4. Hữu bất năng phược, hữu, chỉ cho
tất cả các pháp có tạo tác. Nghĩa là tất cả
các pháp có tạo tác (hữu vi) mà Bồ tát thấy
đều là không, nên Bồ tát không chấp trước.
5. Hoặc bất năng phược, nghĩa là Bồ tát
thấu suốt mê vọng tức chân như, phiền
não tức bồ đề, nên dính mắc mà chẳng
dính mắc gì cả.
BỒ TÁT GIỚI
Là giới luật của Bồ tát Đại thừa nhận
giữ. Cũng gọi Đại thừa giới, Phật tính giới,
Phương đẳng giới, Thiên Phật đại giới. Đối
lại với “Tiểu thừa thanh văn giới”. Nội dung
của giới Bồ tát là Tam tụ tịnh giới (ba nhóm
giới trong sạch); đó là: Nhiếp luật nghi giới,
Nhiếp thiện pháp giới và Nhiêu ích hữu
tình giới. Cũng tức là thu tóm hết thảy Phật
pháp vào ba môn lớn là: Giữ gìn luật nghi,
Tu các pháp lành, Cứu độ chúng sinh, và
lấy đó làm giới cấm để tuân thủ.
Có rất nhiều kinh sách Đại thừa nói về
BỒ TÁT GIẢI THOÁT NGŨ NGHĨA

Bồ tát, nhưng có thể tổng hợp làm hai loại
sách luật là Phạm võng và Du già. Bồ tát
giới bản được lấy ra từ phẩm Luật tạng của
kinh Phạm võng gồm có 10 giới nặng, 48
giới nhẹ, bất luận là người xuất gia hay người
tại gia đều có thể nhận giữ. Còn giới bản
được trích ra từ luận Du già sư địa quyển
40, quyển 41 thì lấy Tam tụ tịnh giới, Tứ
chủng tha thắng xứ pháp làm nền tảng.
Trước phải nhận giới của bảy chúng Tiểu
thừa trong thời gian dài, nếu người nào
không vi phạm thì mới được nhận giữ giới
Bồ tát. Đời xưa lấy giới Bồ tát trong kinh
Du già sư địa làm chính, nhưng ngày nay
thì giới Bồ tát trong kinh Phạm võng lại
thịnh hành. Giới Viên đốn của tông Thiên
thai tức là giới trong kinh Phạm võng.
Cứ theo kinh Phạm võng quyển hạ chép,
thì nhận giữ giới Bồ tát được năm lợi ích:
1. Được chư Phật ở mười phương thương
nhớ, che chở.
2. Khi sắp chết được chính kiến, tâm
vui mừng.
3. Sinh ở nơi nào đều được làm bạn với
các Bồ tát.
4. Chứa góp nhiều công đức, thành tựu
giới ba la mật.
5. Đời này đời sau, tính giới phúc tuệ
tròn đầy.
Giới Bồ tát là Ba la đề mộc xoa (giới biệt
giải thoát) nằm ngoài giới của bảy chúng
(Ưu bà tắc, Ưu ba di, sa di, sa di ni, thức xoa
ma ni, tỉ khưu, tỉ khưu ni). Người nhận giữ
giới Bồ tát có thể ở trong bảy chúng, mà
cũng có thể ở ngoài bảy chúng, chỗ tôn quí
của giới Bồ tát là vượt lên trên và bao trùm
tất cả giới. Kinh Phạm võng nói giới Bồ tát
là nguồn gốc của chư Phật, là cội rễ của Bồ
tát và Phật tử. Tính chất của giới Bồ tát
tương tự như tám giới (tám giới quan trai);

tám giới cũng là một loại giới Biệt giải thoát
nằm ngoài giới của bảy chúng. Nhưng, vì
trong giới Bồ tát có một vài giới tương tự
như giới Bát quan trai, nên là “Đốn lập giới”,
lại cũng có một số giới không giống giới Bát
quan trai mà tương tự như “Tiệm thứ giới”
của giới bảy chúng, cho nên giới Bồ tát có
thể được chia làm hai loại:
1. Đốn lập: có thể nhận ngay giới Bồ
tát.
2. Tiệm thứ: trước phải nhận ba qui y,
năm giới v.v... rồi sau mới nhận giới Bồ tát.
Trong tạng kinh Hán dịch, có sáu loại
Bồ tát giới bản hoặc Bồ tát giới kinh rất
được coi trọng là: kinh Bồ tát anh lạc bản
nghiệp, Phạm võng kinh Bồ tát giới bản,
Du già sư địa luận bồ tát giới bản, Bồ tát địa
trì kinh giới bản, Bồ tát thiện giới kinh giới
bản và Ưu bà tắc giới kinh giới bản. Nếu
sáu thứ trên đây được chia theo hai loại
đốn và tiệm, thì Anh lạc và Phạm võng
thuộc về Đốn lập, còn các giới kinh Du già,
Địa trì, Thiện giới, Ưu bà tắc v.v... thuộc
Tiệm thứ.
Giới Bồ tát bắt đầu được truyền bá ở
Trung quốc do ngài Cưu ma la thập (344 -
413). Trong các bản chép tay tìm thấy ở
Đôn hoàng có Thụ bồ tát giới nghi quĩ 1
quyển do ngài soạn. Còn người đầu tiên
làm phép thụ giới là ngài Đàm vô sấm (358
- 433) khi ngài trao giới Bồ tát cho nhóm
các sư Đạo tiến v.v... gồm hơn mười người
ở Cô tang (tỉnh Cam túc, huyện Vũ uy).
Đến đời Lương, đời Trần thuộc Nam triều,
phong trào thụ giới Bồ tát khá thịnh hành,
như Lương vũ đế, Trần văn đế đều nhận
giới Bồ tát. Lương vũ đế từng lập đàn giới,
thỉnh ngài Tuệ siêu trao giới Bồ tát. Lại năm
Thiên giám 18 (519), nhà vua tự phát
nguyện rồi theo ngài Tuệ ước nhận giới Bồ
tát ở điện Đẳng giác. Thái tử, Công khanh,
xuất gia, tại gia v.v... xin thụ giới Bồ tát rất
đông, có tới 84.000 người. Cũng có thuyết

nói Lương vũ đế nhận giới Bồ tát nơi ngài
Trí tạng.
Đến đời Tùy, vua Văn đế nhận giới Bồ
BỒ TÁT GIỚI

tát nơi ngài Trí khải, đều xưng là Bồ tát giới
đệ tử. Cứ đó mà suy, có thể biết phong trào
thụ giới Bồ tát tại Trung quốc vào thời ấy
đã thịnh hành đến mức nào. [X. kinh Bồ
tát anh lạc bản nghiệp Q.hạ; kinh Bồ tát
thiện giới Q.4; kinh Bồ tát thiện giới
(1quyển); kinh Ưu bà tắc giới Q.3; Bồ tát
giới bản; Thụ bồ tát giới nghi (Trạm nhiên);
luận Đại trí độ Q.46; Phạm võng kinh bồ
tát giới bản sớ Q.1; Tứ phần luật hành sự
soa tư trì kí Q.thượng; Bát tông cương yếu
Q.thượng; Tục cao tăng truyện Q.5; Trí tạng
truyện Q.6; Tuệ siêu truyện, Tuệ ước
truyện; Quảng hoằng minh tập Q.22]. (xt.
Tam Tụ Tịnh Giới, Giới, Truyền Giới, Viên
Đốn Giới).
BỒ TÁT GIỚI BẢN
I. Bồ tát giới bản. Chỉ cho bản văn nói
về các giới điều ở sau phần kệ tụng trong
kinh Phạm võng quyển hạ. Cũng gọi Bồ
tát giới kinh. Ngài Cưu ma la thập (344 -
413) dịch vào đời Hậu Tần. Thu vào Đại
chính tạng tập 24. Tên đầy đủ của kinh
Phạm võng do ngài La thập dịch là: “Phạm
võng kinh lô xá na Phật thuyết Bồ tát tâm
địa giới phẩm đệ thập”. Cứ theo bài tựa kinh
Phạm võng do ngài Tăng triệu viết, thì bản
tiếng Phạm của kinh này có 112 quyển 61
phẩm, trong đó, Bồ tát giới bản là phẩm
thứ 10 mà ngài La thập đã dịch thành hai
quyển, người đời sau chép riêng phần văn
nói về 10 giới nặng, 48 giới nhẹ trong quyển
hạ ra làm một quyển để tiện việc tụng trì.
Nội dung của Bồ tát giới bản: từ ”Ngã
kim lô xá na” đến “đệ nhất thanh tịnh giả”
là phần tựa của Giới bản này, rồi từ “Phật
cáo chư Phật tử” đến “hiện tại chư Bồ tát
kim tụng” là phần Chính tông. Văn giới
bao gồm 10 giới nặng: giết hại, trộm cướp,
dâm dục, nói láo, bán rượu, chê bai Tam

bảo v.v... và 48 giới nhẹ: không kính thầy
bạn, ăn ngũ tân (hành, tỏi v.v...). Sau đó là
phần lưu thông nói về công đức lưu thông
Giới bản này. Đối với tông Thiên thai, Giới
bản này là giới bản mẫu mực cho Viên giới
Đại thừa của tông mình.
Về sách chú thích thì có Bồ tát giới nghĩa
sớ 2 quyển do ngài Trí khải giảng và đệ tử
của ngài là Chương an (Quán đính) ghi
chép, Bồ tát giới văn sớ 5 quyển (hoặc 6
quyển) của ngài Pháp tạng, Bồ tát giới sớ 3
quyển của ngài Nghĩa tịnh...
II. Bồ tát giới bản, 1 quyển. Ngài Đàm
vô sấm (385 - 433) dịch vào đời Bắc Lương.
Cũng gọi Bồ tát giới bản kinh, Địa trì giới
bản. Đây là phần giới văn nói về bốn Ba la
di và 41 giới nhẹ được chép riêng ra từ phẩm
Phương tiện xứ giới trong kinh Bồ tát địa trì
quyển 4 mà thành. Là giới bản của Bồ tát
Đại thừa nhận giữ và do bồ tát Từ thị nói.
Thu vào Đại chính tạng tập 24.
Về nội dung, ở đầu quyển có bài kệ quí
kính, kế đến phần giới nương theo phép
tắc Bồ tát thuyết giới mà nêu ra những giới
điều nặng nhẹ, cuối cùng là văn khuyên
bảo trì tụng. Theo Bồ tát giới bản tiên yếu
của ngài Trí húc đời Minh, thì tên gọi của
bốn Ba la di là:
1. Tự tán hủy tha (khen mình chê
người).
2. Khan tích tài pháp (Sẻn tiếc của cải
và Pháp bảo).
3. Sân bất thụ hối (Tức giận không chịu
nghe lời khuyên bảo mà ăn năn).
4. Báng loạn chính pháp (Chê bai làm
loạn chính pháp).
Ngoài ra, Bồ tát giới bản tiên yếu còn
chia giới thứ 26 là “Học chư ngoại đạo” và
“Ái nhạo tà pháp”, nên tất cả là 42 giới
nhẹ.
Các bản dịch khác của giới bản này còn
có:
1. Du già giới bản của ngài Huyền trang

nêu 43 giới nhẹ. BỒ TÁT GIỚI BẢN

2. Ưu bà tắc ngũ giới uy nghi kinh của
ngài Cầu na bạt ma đời Lưu Tống cũng
nêu 41 giới nhẹ, nhưng sắp đặt có hơi khác.
Nội dung bao gồm kệ qui kính, văn giới,
đồng thời nói rõ năm việc công đức giữ
giới, khuyên người ta xa lià những việc xấu
ác của thân, miệng, tà mệnh, nghiệm sự
(việc đồng bóng nhảm nhí), buông lung
v.v... và nêu ra phép làm lễ sám hối, phép
nhận giường giây (cái võng), nhận gậy tích
v.v...
3. Bồ tát thiện giới kinh bản 1 quyển,
cũng do ngài Câu na bạt ma dịch, liệt kê
tám giới Ba la di và tổng cộng có 50 giới
điều. Sách chú thích thì có Bồ tát giới bản
tiên yếu 1 quyển của ngài Trí húc. [X. Đại
đường nội điển lục Q.3; Lịch đại tam bảo kỉ
Q.9; Khai nguyên thích giáo lục Q.4, Q.12,
Q.14].
III. Bồ tát giới bản, 1 quyển, ngài Huyền
trang dịch xong vào năm Trinh quán 23
(649). Giới bản này là những luật nghi của
giới Bồ tát được sao chép ra từ phẩm Bồ tát
sơ địa trì du già xứ giới của Bản địa phần
trong luận Du già sư địa (quyển 40-,41) mà
thành. Giới bản này do bồ tát Di lặc nói,
đời gọi là Du già giới bản, cũng gọi là Du già
bồ tát giới bản, Bồ tát giới kinh, Bồ tát giới
bản kinh, thu vào Đại chính tạng tập 24.
Những giới nhẹ nói trong bản này, tương
đương với 48 giới nhẹ của kinh Phạm võng,
sách này là cùng bản với Địa trì giới bản,
nhưng khác dịch. Nội dung của giới bản
này phần lớn giống với nội dung của Địa
trì giới bản, nhưng có một vài điểm sai khác
là: Giới bản này không có kệ qui kính, nêu
tất cả 43 giới nhẹ, tức là chia giới 26 “Bất
tập học phật” ra làm hai giới, rồi ở dưới giới
thứ tám thêm riêng một giới nữa là “lợi ích
phạm giới sinh công đức” và ở sau văn giới

có đề ra phép sám hối. Ngoài ra, về số giới
điều của giới bản này, thì thông thường
phần nhiều y theo thuyết của Du già luận
kí quyển 10 phần dưới, nêu 43 giới nhẹ;
nếu căn cứ theo các bản luật sớ khác, thì vì
cách sắp đặt không giống nhau, nên có các
thuyết bất đồng, như có 42 giới (tức thường
nói 4 nặng 42 nhẹ), 44 giới, 45 giới v.v...
Sách chú thích có: Bồ tát giới bản trì phạm
yếu kí 1 quyển của ngài Nguyên hiểu, Ứng
lí tông giới đồ thích văn sao 2 quyển của
ngài Duệ tôn v.v... [X. Đại đường nội điển
lục Q.5; Cổ kim dịch kinh đồ kỉ Q.4; Khai
nguyên thích giáo lục Q.8; Trinh nguyên
tân định thích giáo mục lục Q.11].
BỒ TÁT GIỚI KINH ĐIỂN
Chỉ chung những kinh điển thu chép
các giới luật mà Bồ tát phải thụ trì. Những
kinh điển này được chia làm bốn loại:
1. Kinh Bồ tát địa trì do ngài Đàm vô
sấm dịch vào đời Bắc Lương, gồm 10 quyển,
thu vào Đại chính tạng tập 30.
2. Kinh Phạm võng do ngài Cưu ma la
thập dịch vào đời Diêu Tần, gồm 2 quyển,
thu vào Đại chính tạng tập 24.
3. Kinh Bồ tát anh lạc bản nghiệp, cũng
gọi là kinh Anh lạc, gồm 2 quyển, do ngài
Trúc phật niệm dịch vào đời Diêu Tần, thu
vào Đại chính tạng tập 24.
4. Ba loại Bồ tát giới bản được thu vào
Đại chính tạng tập 24:
a. Bồ tát giới bản, 1 quyển, cũng gọi Địa
trì giới bản, gồm những giới điều được chép
riêng ra từ phẩm Phương tiện xứ giới trong
kinh Bồ tát địa trì quyển 4, do ngài Đàm vô
sấm dịch vào đời Bắc Lương, để tiện việc
thụ trì đọc tụng.
b. Kinh Ưu bà tắc ngũ giới uy nghi, 1
quyển, do ngài Cầu na bạt ma dịch vào đời
Lưu Tống, là cùng bản của Địa trì giới bản,
nhưng khác dịch. Ngài Cầu na bạt ma còn
dịch kinh Bồ tát thiện giới, 1 quyển, thu
vào Đại chính tạng tập 30.

c. Bồ tát giới bản một quyển, do ngài BỒ TÁT GIỚI KINH ĐIỂN

Huyền trang dịch vào đời Đường. Cũng gọi
Du già sư địa quyển 40, quyể 41 do ngài
Huyền trang dịch.
Trong những luật điển ghi ở trên, dựa
theo thuyết của các học giả xưa nay, có thể
tổng hợp lại làm hai loại là: Phạm võng và
Du già; kinh Anh lạc và kinh Phạm võng
đều thuộc về Phạm võng giới bản, ngoài ra
có thể qui hết vào Du già giới bản. Hai hệ
thống luật điển này có những chỗ khác
nhau rất lớn sau đây:
1. Phạm võng giới bản do dức Phật Thích
ca nói; Du già giới bản do bồ tát Từ thị Di
lặc nói.
2. Phạm võng giới bản nói rõ 10 giới
nặng, 48 giới nhẹ, là những giới mà tăng và
tục đều có thể thụ ngay, gọi là Đốn lập giới.
Du già giới bản thì lấy ba tụ tịnh giới, bốn
pháp tha thắng xứ làm mẫu mực, tuy cũng
chung tăng và tục, nhưng trước phải thụ
giới của bảy chúng Tiểu thừa trong thời gian
lâu mà không trái phạm thì mới nhận giới
Bồ tát, nên gọi là Tiệm lập giới.
3. Phạm võng giới bản nghiêm khắc,
rườm rà hơn, người nhận lãnh phải tuyệt
đối làm theo đúng những điều được chỉ bảo,
khéo giữ uy nghi, ngăn ngừa tất cả sự nhơ
nhuốm dù nặng hay nhẹ. Còn Du già giới
bản thì phương tiện khéo léo hơn, thông
quyền đạt biến, thị nhiễm, phi phạm, có
khai, có giá (có chỗ cho phép, có chỗ cấm
chỉ).
Ở Trung quốc, xưa nay Phạm võng giới
bản thịnh hành hơn, còn ở Tây tạng thì
thụ trì Du già giới bản, chứ không tin và
biết đến Phạm võng. Thời gần đây, ngài
Thái hư lấy Du già giới bản làm tiêu chuẩn
hành trì cho bốn chúng đệ tử. [X. Bồ tát
giới bản tiên yếu; Bồ tát giới kinh nghĩa sớ
Q.thượng ; Du già bồ tát giới bản dữ Phạm

võng kinh lược đàm (Minh tính, Hiện đại
phật giáo học thuật tùng san tập 89); Giới
luật học cương yếu (Thánh nghiêm)]. (xt.
Bồ Tát Giới Bản).
BỒ TÁT GIỚI NGHĨA SỚ
Sách, 2 quyển, ngài Trí khải (538 - 597)
giảng vào đời Tùy, sư Quán đính (561 -
632) ghi, thu vào Đại chính tạng tập 40.
Cũng gọi Phạm võng bồ tát giới kinh nghĩa
sớ, Bồ tát giới kinh nghĩa kí, Bồ tát giới kinh
nghĩa sớ, Bồ tát giới nghĩa kí, Thiên thai
giới nghĩa sớ, Giới sớ. Đây là sách chú thích
kinh Phạm võng bồ tát giới. Trước hết, lập
ba khoa: Thích danh, Xuất thể, Liệu giản,
kế đến, giải thích văn kinh, giải nghĩa rất
ngắn gọn, dễ hiểu. Tông Thiên thai, tông
Tịnh độ đã căn cứ vào bộ sách này mà lập
ra giới Đại thừa viên đốn để truyền thụ trong
tông mình. Bồ tát giới nghĩa sớ này đã được
thu vào Tịnh độ tông toàn thư quyển 15.
Các sách chú thích về bộ Giới sớ này có:
Bồ tát giới nghĩa sớ san bổ 3 quyển của
ngài Đạo hi, Bồ tát giới nghĩa kí 3 quyển
của ngài Uẩn tề, Bồ tát giới nghĩa sớ kiến
văn 6 quyển của ngài Đạo quang v.v... [X.
Phật tổ thống kỉ Q.25; Luật tông quỳnh
giám chương Q.6].
BỒ TÁT HA SẮC DỤC PHÁP KINH
Kinh, 1 quyển. Ngài Cưu ma la thập dịch
vào đời Diêu Tần. Cũng gọi Bồ tát ha sắc
dục kinh, Ha sắc dục pháp. Thu vào Đại
chính tạng tập 15. Nội dung nói về nữ sắc
và cho nó là gông cùm, là tai họa, là nạn
suy bại của thế gian, khuyên răn người đời
nên tránh xa nữ sắc, chớ để nó mê hoặc dụ
dỗ. [X. Xuất tam tạng kí tập Q.2; Đại đường
nội điển lục Q.3; Khai nguyên thích giáo
lục Q.4].
BỒ TÁT HẠNH
Chỉ cho các hạnh sáu độ (sáu Ba la mật)
BỒ TÁT GIỚI NGHĨA SỚ

mà hành giả tu để cầu thành Phật. Như
đức Phật Thích ca mâu ni, trước khi thành
đạo, đã từng đến nơi các vị tiên tu những
khổ hạnh; và ở các kiếp trước hiện các loại
thân tu những hạnh như bố thí, nhẫn nhục
v.v... đều gọi là Bồ tát hạnh. Nội dung kinh
Bản sinh là kể lại những hạnh Bồ tát mà
đức Phật đã tu trong năm trăm thân đời
trước.
BỒ TÁT HẠNH HỮU TỨ NAN
Hạnh Bồ tát có bốn cái khó. Cứ theo
Hoa nghiêm kinh sớ quyển 6 nêu ra, thì
người tu hạnh Bồ tát có bốn điều khó khăn:
1. Bội kỉ lợi thế nan (bỏ cái lợi của mình
mà mưu lợi cho đời là khó), nghĩa là người
tu hành chỉ vì lợi ích chúng sinh, chứ
không có mảy may ý nghĩ vì mình.
2. Hành tướng duy khổ nan (chỉ một
đường tu khổ hạnh là khó), nghĩa là người
tu hành vì lợi ích chúng sinh, theo nguyện
của mình mà tu khổ hạnh, không ưa tìm
cầu những thú vui của thế gian.
3. Xứ kinh chư hữu nan (trải qua các
chỗ khổ là khó), nghĩa là người tu hành vì
lợi ích của chúng sinh mà không một chỗ
khổ nào không trải qua.
4. Thời kiếp vô lượng nan (thời kiếp
không có hạn lượng là khó), nghĩa là người
tu hành mong cầu quả Phật vô lượng, lại
gồm tu hạnh lợi người, cho nên phải trải
qua vô lượng kiếp, không có hạn định.
BỒ TÁT HIÊU
Tôn hiệu cao nhất được tặng cho các
cao tăng đại đức gọi là Bồ tát hiệu. Như ở
Trung quốc đời xưa gọi ngài Trúc pháp hộ
là Đôn hoàng bồ tát, gọi ngài Trúc phật sóc
là Thiên trúc bồ tát; và ngài Chi khiêm được
gọi là Nguyệt chi bồ tát. [X. Phật tổ thống
kỉ Q.42; Đại tống tăng sử lược Q.hạ Bồ tát
tăng; Tục cao tăng truyện Q.8 Tuệ viễn

truyện, Q.12 Đạo phán truyện].
BỒ TÁT KIM CƯƠNG BẢO GIỚI
Là giới viên đốn. Tức là 10 giới nặng 48
giới nhẹ trong kinh Phạm võng được truyền
thụ theo tinh thần khai hiển của kinh Pháp
hoa. Cũng gọi Phạm võng bồ tát giới,Thiên
thai giáo bồ tát giới, Viên đốn đại giới, Viên
đốn vô tác giới. (xt. Viên Đốn Giới).
BỒ TÁT NGŨ CHỦNG SINH
Năm loại thụ sinh của Bồ tát. Cứ theo
kinh Bồ tát điạ trí quyển 10 phẩm Tất kính
phương tiện xứ chép, thì Bồ tát do sức
nguyện, sức tự tại mà có năm loại thụ sinh
như sau:
1. Tức khổ sinh (sinh ra để chấm dứt
các nỗi khổ) : gặp thời đói kém thì Bồ tát
sinh làm thân cá lớn v.v... vào thời bệnh
dịch hoành hành thì Bồ tát sinh làm thầy
thuốc giỏi; vào thời chinh chiến thì Bồ tát
sinh làm đại lực sĩ v.v... Bồ tát thụ sinh vào
vô lượng chỗ như thế để cứu khổ cho
chúng sinh.
2.Tùy loại sinh, nghĩa là Bồ tát thụ sinh
trong hết thảy chúng sinh, trời rồng quỉ
thần, a tu la, ngoại đạo v.v... để giáo hóa và
dẫn dắt chúng sinh về đường chính thiện,
bỏ đường tà ác.
3. Thắng sinh, nghĩa là Bồ tát tuy thị
hiện thụ sinh, nhưng quả báo về tuổi thọ
và sắc lực đều hơn cả trời và người.
4. Tăng thượng sinh, nghĩa là trong tất
cả nơi thụ sinh, Bồ tát đều là người kì lạ
nhất trong đó.
5. Tối hậu sinh (sinh ra lần cuối cùng),
nghĩa là trong các loại Bồ tát, Bồ tát này ,
khi thụ sinh, là “Tối thượng bồ tát trụ”,
được đại pháp thân, đầy đủ sức tự tại, cầu
chứng bồ đề, muôn hạnh trọn vẹn, sinh
BỒ TÁT NGŨ CHỦNG SINH

vào dòng vua, được vô thượng chính đẳng
chính giác và làm hết thảy Phật sự.
BỒ TÁT NGŨ CHỦNG TỰ TẠI
Năm thứ tự tại của Bồ tát. Cứ theo kinh
Đại bảo tích quyển 68 phẩm Biến tịnh thiên
thụ kí chép, thì Bồ tát nhờ vận dụng cả bi
và trí, muôn hạnh trọn đủ, mà được năm
thứ tự tại dưới đây:
1. Thọ mệnh tự tại, nghĩa là Bồ tát
thành tựu pháp thân tuệ mệnh, đã thoát
khỏi sống chết, nhưng vì hóa độ chúng
sinh mà tùy cơ thị hiện chân tướng có
tuổi thọ dài, ngắn, nhưng tâm Bồ tát không
vướng mắc.
2. Sinh tự tại, nghĩa là Bồ tát vì tâm đại
bi cứu độ chúng sinh mà tùy loại thụ sinh,
làm lợi ích cho tất cả, ở trên cung trời không
cho là sướng, vào trong địa ngục không lấy
làm khổ, đi hay ở đều được tự do, không bị
trở ngại.
3. Nghiệp tự tại, nghĩa là Bồ tát muôn
hạnh đã đầy đủ, vận dụng cả bi và trí, vì
hóa độ chúng sinh, hoặc hiện thần thông,
tuyên nói diệu pháp, hoặc vào thiền định,
tu hành khổ hạnh, nhậm vận vô ngại.
4. Giác quán tự tại, giác nghĩa là tâm
thô, quán nghĩa là tâm tế. Nghĩa là Bồ tát
hoặc tu hạnh Thiền quán, hoặc khởi tâm
lợi sinh, tuy có tư duy, nhưng không rơi
vào trạng thái tán loạn, rối ren, tùy nguyện
độ sinh, bình đẳng vô ngại.
5. Chúng cụ quả báo tự tại, nghĩa là Bồ
tát nhờ nhân hạnh của mình sâu rộng, quả
báo thù thắng, nên tất cả vật dụng cần thiết,
đều có đầy đủ, nhưng tâm không dính mắc.
BỒ TÁT NGŨ CHỦNG TƯỚNG
Trang nghiêm kinh luận nêu ra năm
thứ tướng của Bồ tát như sau:
1. Lân mẫn tướng, nghĩa là Bồ tát đem
thân từ bi giác ngộ thương nhớ tất cả chúng

sinh, dùng nhiều phương tiện làm lợi ích
cho tất cả chúng sinh.
2. Ái ngữ tướng, nghĩa là Bồ tát có thể
giảng nói tất cả Phật pháp một cách khéo
léo, lời nói dịu dàng thương mến, khiến
chúng sinh được chính tín.
3. Dũng kiện tướng, nghĩa là Bồ tát vì
độ chúng sinh, đối với các việc khó làm,
đều làm hết, không chịu lùi bước.
4. Khai thủ tướng, nghĩa là bi nguyện
của Bồ tát sâu rộng, dùng của cải và trí tuệ
độ khắp tất cả, làm việc bố thí, giúp đỡ người
nghèo khổ.
5. Thích nghĩa tướng, nghĩa là Bồ tát vì
độ chúng sinh, nên dùng tài biện luận trôi
chảy, giải thích nghĩa kinh, thu nhiếp chúng
sinh bằng pháp tối thượng.
BỒ TÁT NGŨ TRÍ
Chỉ cho năm trí của Bồ tát, đó là:
1. Thông đạt trí, trí thấu suốt các pháp,
biết rõ vạn hữu như huyễn.
2. Tùy niệm trí, trí có khả năng nhớ hết
các việc quá khứ.
3. An lập trí, trí có khả năng kiến lập
chính hạnh, khiến chúng sinh tu tập.
4. Hòa hợp trí, trí quán xét tất cả pháp
theo duyên hòa hợp.
5. Như ý trí, trí có khả năng thành đạt
những điều mong muốn. [X. Nhiếp đại thừa
luận bản Q.hạ; Nhiếp đại thừa luận thích
luận Q.9].
BỒ TÁT NHỊ TÂM
Hai tâm của Bồ tát, tức là tâm đại từ và
tâm đại bi.
1. Đại từ tâm, từ là yêu mến, cũng tức là
tâm ban vui. Nghĩa là Bồ tát yêu mến tất cả
chúng sinh, thường làm lợi ích theo đúng
điều họ mong cầu.
BỒ TÁT NGŨ CHỦNG TỰ TẠI

2. Đại bi tâm, bi là thương xót, cũng tức
là tâm cứu khổ. Nghĩa là Bồ tát thương xót
tất cả chúng sinh, thường cứu tế giúp đỡ
khiến họ khỏi khổ.
BỒ TÁT SỞ QUÁN TỨ TRÍ
Là bốn trí do Bồ tát thành tựu trước khi
ngộ nhập lí duy thức. Tông Duy thức chủ
trương các pháp đều do tâm thức biến hiện,
cho nên phủ nhận các thuyết cho rằng ngoài
tâm có thực pháp. Bốn trí này nhằm bác
bỏ kiến giải “ thực ngã thực pháp” của ngoại
đạo. Đó là:
1. Tương vi thức tướng trí, nghĩa là
chúng sinh trong sáu ngả khác nhau, như :
quỉ, thần, trời, người v.v... tuy cùng một cảnh
vật, nhưng chỗ thấy của mỗi loài khác nhau,
vì thế nên biết đó là tùy theo sức nghiệp
mà có khác, chứ chẳng phải cảnh giới có
thật.
2. Vô sở duyên thức trí, khi người ta
duyên theo những cảnh hư huyễn ở quá
khứ, vị lai, trong giấc mộng, thì những điều
do tâm biến hiện, tùy lúc thay đổi, chứ
chẳng phải thật có cảnh giới.
3. Tự ưng vô đảo trí, nghĩa là tất cả phàm
phu phải nhờ tu hành chứng ngộ mới được
giải thoát, chứ không phải tự nhiên mà có
thể thành Thánh thành Phật, cho nên biết
cảnh giới là hư huyễn. Nếu như cảnh giới
là có thật, thì chúng sinh phàm ngu đều có
thể không cần trải qua tu chứng mà tự nhiên
tỏ ngộ cảnh giới ở ngoài tâm để được giải
thoát.
4. Tùy tam trí chuyển trí; lại có ba thứ:
a. Tùy tự tại giả trí chuyển trí, nghĩa là
bậc Thánh đã chứng được tâm tự tại có thể
tùy theo ý muốn mà chuyển biến cảnh giới
bên ngoài đều được. Nếu cảnh giới là có
thật thì bậc Thánh nhân không thể tùy
tâm mà tự tại chuyển biến ngoại cảnh.

b.Tùy quán sát giả trí chuyển trí, nghĩa
là bậc Thánh đã được thiền định thù thắng
trong khi tu quán, chỉ quán xét một cảnh
mà các tướng hiện ra trước mặt, vì thế nên
biết cảnh giới chẳng phải thật có.
c. Tùy vô phân biệt tri chuyển trí, nghĩa
là đối với bậc Thánh đã chứng được trí
không phân biệt mà nói, thì tất cả cảnh
tướng đều không hiện trước mặt, cho nên
biết cảnh giới chẳng phải thật có.
BỒ TÁT TAM SỰ THẮNG
Ba việc thù thắng của Bồ tát. Nghĩa là
Bồ tát sinh ở cõi trời Đâu suất, có ba việc
thù thắng:
1. Mệnh thắng, nghĩa là Bồ tát đã xa lìa
sự sống chết trong ba cõi, tuy không tu mệnh
nghiệp (tu nhân nghiệp sống lâu), nhưng
tuổi thọ của các trời sinh ở cõi Đâu suất là
bốn nghìn tuổi, sau đó thì sinh nơi “Trung
quốc” (nơi có văn hóa cao) để được bổ làm
Phật.
2. Sắc thắng, Bồ tát tuy không tu sắc
nghiệp (tu nhân nghiệp có sắc tướng tốt
đẹp), nhưng sinh ở cung trời Đâu suất thì
sắc thân vi diệu, ánh sáng rực rỡ, tự nhiên
trang nghiêm, khác với các trời.
3. Danh thắng, nghĩa là Bồ tát sinh ở
cõi trời Đâu suất, cho nên các trời liền gọi
tên Bồ tát là Hộ minh (chỉ cho Phật thích
ca), dần dần tiếng xưng hô ấy truyền thấu
đến cõi trời Tịnh cư, rồi đến tận cõi trời
cao nhất của sắc giới (Sắc cứu kính thiên).
BỒ TÁT TAM TU HỌC
Ba phép tu học của Bồ tát. Kinh Bồ tát
anh lạc bản nghiệp quyển thượng phẩm
Hiền thánh học quán có nêu ra ba phép tu
học của Bồ tát Đẳng giác như sau:
1. Bách kiếp Đính tịch định trung tu
chư tam muội (100 kiếp tu tam muội ở trong
định Đính tịch), nghĩa là bồ tát Đẳng giác ở
BỒ TÁT TAM TU HỌC

trong địnhĐính tịch (là định ở trên hết các
định), dùng sức đại nguyện ở lâu trong đó
100 kiếp, tu tất cả tam muội mà vào tam
muội Kim cương thì ngầm tương ứng với hết
thảy pháp tính mà được một tướng chung.
2. Thiên kiếp Kim cương định trung học
chư uy nghi (nghìn kiếp ở trong định Kim
cương học các uy nghi), nghĩa là bồ tát Đẳng
giác lại ở lâu trong định Kim cương 1000
kiếp để học tất cả uy nghi, tu vô lượng pháp
thần thông hóa đạo không thể nghĩ bàn
của Phật và vào chỗ hạnh Phật, ngồi ở đạo
tràng của Phật.
3. Vạn kiếp Đại tịch định trung học Phật
hóa hạnh (một vạn kiếp ở trong định Đại
tịch học hạnh giáo hóa của Phật), nghĩa là
bồ tát Đẳng giác lại ở lâu trong định Đại
tịch một vạn kiếp học hạnh giáo hóa của
Phật để thị hiện các sắc tướng giáo hóa
chúng sinh, và thị hiện hạnh trung đạo
ngang bằng với chư Phật.
BỒ TÁT TẠNG
Phạm:bodhisattva-pitêaka.Kinh điển
Đại thừa giải thích rõ về ý nghĩa tu nhân
chứng quả của hàng Bồ tát Đại thừa. Là
một trong hai tạng, một trong ba tạng, một
trong tám tạng. Như các kinh Pháp hoa,
Hoa nghiêm v.v... đều bao hàm các pháp
tu học của Bồ tát. Kinh Giải thâm mật quyển
4 (Đại 16, 705 thượng), nói: “Bồ tát phải
nên tu học như thế nào? (....) Phải nên tu
học theo năm tướng: Thứ nhất, đối với Bồ
tát tạng, trước hết, Bồ tát phải tin hiểu mạnh
mẽ Ba la mật đa tương ứng với chính pháp
vi diệu...” [X. luận Du già sư địa Q.16; Tam
luận huyền nghĩa]. (xt. Nhị Tạng, Bát Tạng”,
Tam Tạng).
BỒ TÁT TĂNG
I. Bồ tát tăng. Tiếng gọi chung các vị
Bồ tát. Kinh Duy ma quyển hạ (Đại 14, 554

trung), nói: “Được nghe tiếng nói của Phật
thân miệng ý đều lành, được thấy uy nghi
của Phật chỗ tu các thiện pháp càng thù
thắng hơn lên, nhờ giáo pháp Đại thừa
thành bậc Bồ tát tăng”. [X. luận Du già sư
địa Q.79].
II. Bồ tát tăng. Là một trong hai loại
tăng (Thanh văn tăng và Bồ tát tăng). Người
hiện tướng sa môn xuất gia tu học giới, định,
tuệ Tiểu thừa, gọi là Thanh văn tăng. Trái
lại, người hiện hình tướng tại gia tu học
giới, định, tuệ, phối với sáu độ (bố thí, trì
giới, nhẫn nhục, tinh tiến (giới), thiền định
(định), trí tuệ (tuệ)) của Đại thừa, gọi là Bồ
tát tăng. Bồ tát tăng cũng là một trong ba
loại tăng: Thanh văn tăng, Duyên giác tăng,
Bồ tát tăng, hoặc Thanh văn tăng, Bồ tát
tăng, Phàm phu tăng”. [X. luận Đại trí độ
Q.34].
III. Bồ tát tăng. Chỉ cho các vị cao
tăng ở thời Bắc Chu bên Trung quốc, bị
bắt buộc phải để tóc, đội mũ, mặc áo có
trang sức chuỗi ngọc như người ngoài đời.
Trong “Tam Vũ nhất Tông pháp nạn”
(Pháp nạn ở thời ba vua Vũ một vua Tông)
của lịch sử Phật giáo Trung quốc, Vũ đế
nhà Bắc Chu đã đặt ra những điều luật tàn
ác để bức hại tăng, ni hòng đạt mục đích
hủy diệt Phật pháp của ông ta. Như vào
năm Kiến đức thứ 3 (574), Vũ đế ra lệnh
lập riêng các đạo quán (nhà thờ của Đạo
giáo), rồi tuyển chọn các bậc danh đức của
Phật giáo, Đạo giáo buộc họ phải thay đổi
hình tướng bằng cách để tóc và được gọi là
“học sĩ”.
Sau khi Vũ đế chết, Tuyên đế lên nối
ngôi, tuy nhà vua muốn phục hưng Phật
giáo, nhưng vì pháp lệnh của Vũ đế còn
đó, chưa thể bỏ ngay được, nên hạ lệnh
cho chùa Trắc hỗ ở kinh đô đặt 120 vị
“Thông đạo quán viên”, rồi chọn các bậc
đại đức của Phật giáo, Đạo giáo để tóc, đội
BỒ TÁT TẠNG

mũ, mặc áo anh lạc (áo trang sức bằng chuỗi
ngọc), gọi là “Thông đạo quán viên học sĩ”.
Những vị cao tăng nổi tiếng thời bấy giờ,
như các ngài Pháp tạng, Ngạn tông v.v...
đều được tuyển chọn. Vì các bậc cao tăng
được tuyển chọn đều phải “đội mũ hoa, mặc
áo anh lạc” nên dùng từ “Bồ tát tăng” để
gọi thay. [X. Đại tống tăng sử lược Q.hạ].
BỒ TÁT THÁNH CHÚNG
Bồ tát chưa đoạn trừ phiền não là Phàm
phu Bồ tát; Bồ tát từ “Sơ địa” trở lên đã dứt
được mấy phần phiền não là Bồ tát Thánh
chúng, cũng gọi là Thánh chúng Bồ tát.
BỒ TÁT THẬP THÍ
Trong kinh Hoa nghiêm quyển 21 phẩm
Thập vô tận tạng có nói, Bồ tát vì lòng từ
bi mà làm mười việc bố thí như sau:
1. Phân giảm thí (chia bớt để cho), nghĩa
là Bồ tát có lòng nhân từ, thích làm việc
bố thí, đem thức ăn ngon của mình trước
chia bớt cho chúng sinh rồi sau mới ăn, lại
nguyện cho tám vạn hộ trùng (các loại vi
trùng) trong thân mình cũng được đủ no.
2. Kiệt tận thí (cho hết tất cả), nghĩa là
Bồ tát đem hết thức ăn ngon, áo mặc đẹp
và những thứ cần thiết cho cuộc sống, hễ
có cái gì đem cho hết tất cả, ngay đến thân
mệnh cũng không sẻn tiếc.
3. Nội thí (cho trong), nghĩa là Bồ tát
tuổi còn trẻ khỏe, hình tướng đẹp đẽ, ở
ngôi Chuyển luân vương, đầy đủ bảy thứ
quí báu, làm vua bốn thiên hạ, nhưng vì
cứu giúp chúng sinh, cho cả thân mệnh
mà không hối tiếc.
4. Ngoại thí (cho ngoài), nghĩa là Bồ tát
đem bảy thứ quí báu đẹp đẽ bố thí cho chúng
sinh.
5. Nội ngoại thí, nghĩa là Bồ tát đem
ngôi vua bố thí cho chúng sinh, đồng thời
làm bầy tôi cung kính phục dịch chúng sinh

mà không ân hận.
6. Nhất thiết thí (cho tất cả), nghĩa là
Bồ tát thương xót chúng sinh, tùy theo chỗ
họ mong cầu mà đem tất cả những gì mình
có như đất nước, vợ con, tay chân, gan óc
v.v... cho hết, không hối tiếc.
7. Quá khứ thí, nghĩa là Bồ tát đối với
tất cả pháp và công đức của chư Phật quá
khứ không tham đắm, nhưng vì giáo hóa
chúng sinh chấp trước để thành thục Phật
pháp, nên giảng nói các pháp trọng yếu.
8. Vị lai thí, nghĩa là Bồ tát quán xét các
pháp vị lai đều không thể được, nhưng vì
nhiếp hóa chúng sinh, nên thường siêng
năng tu hành.
9. Hiện tại thí, nghĩa là Bồ tát đối với
công đức của các cõi trời lòng không tham
đắm, chỉ mong cho chúng sinh lìa bỏ các
đường ác, tu đạo thành phật.
10. Cứu kính thí, nghĩa là Bồ tát từ bi
bố thí hết cho tất cả chúng sinh, dù có trải
qua nhiều kiếp thì cũng không hối tiếc, chỉ
một lòng mong cầu thành tựu trí thân
thanh tịnh.
BỒ TÁT THIÊN GIỚI KINH
I. Bồ tát thiện giới kinh, 9 quyển, ngài
Cầu na bạt ma (367- 431) dịch vào đời Lưu
Tống. Cũng gọi Bồ tát địa thiện giới kinh,
Thiện giới kinh, thu vào Đại chính tạng
tập 30. Nội dung kinh này chia làm 30 phẩm,
trình bày về chủng tính, phát tâm, tu hành,
đắc quả, bản hữu chủng tử, tân huân chủng
tử v.v... của Bồ tát. Mười vị luận sư lớn của
Duy thức dựa vào sự giải thích của văn kinh
này mà bàn về chủng tử bản hữu (vốn có
sẵn) và tân huân (mới được xông ướp). Lại
Du già sư địa luận lược toản quyển 9 đến
quyển 12 của ngài Khuy cơ và Du già luận
kí quyển 16 đến quyển 24 của ngài Độn
luân đều là những tư liệu trọng yếu cho
BỒ TÁT THIÊN GIỚI KINH

việc nghiên cứu kinh này. Kinh này và kinh
Bồ tát địa trí là cùng bản và khác dịch, cả
hai đều được sao trích ra từ Bồ tát địa trong
luận Du già sư địa rồi chỉnh lí thêm mà
thành thể tài của kinh. Nhưng nội dung có
hơi khác, vì thế có thuyết bảo hai kinh này
là hai bản khác nhau.
II. Bồ tát thiện giới kinh, 1quyển, ngài
Cầu na bạt ma đời Lưu Tống dịch. Cũng
gọi Thiện giới kinh, Bồ tát địa thiện giới
kinh, Ưu ba li vấn bồ tát thụ giới pháp.
Thu vào Đại chính tạng tập 30. Nội dung
kinh này nói rõ về tác pháp và tâm đắc của
việc thụ giới Bồ tát, bảo rằng người muốn
thụ giới Bồ tát thì trước hết phải thụ đầy đủ
các giới ưu bà tắc, sa di và tỉ khưu, đồng
thời giải thích rõ ràng 10 giới nặng của kinh
Phạm võng và 10 giới nặng của kinh Anh
lạc.
Lại kinh Bồ tát thiện giới bản 9 quyển
cũng như bản 1 quyển đều là được sao chép
ra từ Bồ tát địa của luận Du già sư địa rồi
sửa chữa thêm mà thành là thể tài riêng
của kinh. Và bản 9 quyển bao gồm phần
Tựa, phần Chính tông, phần Lưu thông,
trong khi bản 1 quyển thì chỉ có phần
Chính tông mà thôi. Cứ theo sự khảo chứng
thì nội dung của bản 1 quyển nên được sáp
nhập vào giữa quyển 4 quyển 5 của bản 9
quyển. [X. Xuất tam tạng kí tập Q.2; Lịch
đại tam bảo kỉ Q.3; Khai nguyên thích giáo
lục Q.5; Trinh nguyên tân định thích giáo
mục lục Q.7]. (xt. Bồ Tát Địa Trì Kinh).
BỒ TÁT THÍNH PHÁP NGŨ CHỦNG TƯỞNG
Luận Du già sư địa quyển 44 phẩm Cúng
dường thân cận vô lượng có nói, khi nghe
pháp, Bồ tát nên sinh khởi năm thứ tưởng
niệm như sau:
1. Bảo tưởng, nghĩa là nghĩ tưởng chính
pháp tôn quý, hiếm có khó được.

2. Nhãn tưởng, nghĩa là nghĩ tưởng
chính pháp như cặp mắt mở toang màn
tăm tối của mình, sinh ra trí tuệ.
3. Minh tưởng, nghĩa là nên nghĩ chính
pháp như ánh sáng mặt trời, chiếu soi tất
cả một cách bình đẳng.
4. Đại quả thắng công đức tưởng, nghĩa
là nên nghĩ chính pháp làm cho mình được
niết bàn và quả đại bồ đề công đức thù
thắng.
5. Vô tội đại thích duyệt tưởng, nghĩa là
nên nghĩ đối với pháp hiện tại tuy chưa
chứng quả, nhưng nếu nương theo pháp
mà tu hành như thực, xa lìa các tội cáu
bẩn, thì được niềm vui rất lớn.
BỒ TÁT THỤ TRAI KINH
Kinh, 1 quyển, ngài Niếp đạo chân dịch
vào đời Tây Tấn. Cũng gọi Bồ tát thụ trai
giới kinh, Thụ trai kinh. Thu vào Đại chính
tạng tập 24. Nội dung tường thuật: để khích
lệ việc hành đạo, nên giữ trai giới vào những
ngày trai đặc biệt đã qui định, tu hành sáu
ba la mật, tu niệm 10 niệm, 10 giới v.v...
Sau khi đã được đời sống trong sạch, thì
phát tâm cứu độ chúng sinh. Trong đây, tu
niệm 10 niệm là: niệm Phật quá khứ, Phật
vị lai, Phật hiện tại, giới ba la mật, thiền ba
la mật, phương tiện thiện xảo, bát nhã ba
la mật, thiền tam muội sáu vạn bồ tát ở
nước Phật A di đà, hòa thượng, a xà lê v.v...
khác với 10 niệm phổ thông: Phật, Pháp,
tăng, giới, thí, thiên, chỉ quán, an ban, thân,
tử v.v... và 10 giới ở đây cũng khác với 10
giới sa di.
Ngoài ra về tên người dịch kinh này thì
các kinh chép cũng không giống nhau, như
Lịch đại tam bảo kỉ quyển 6 và Khai nguyên
thích giáo lục quyển 2 v.v... nói là do Niếp
đạo chân dịch; nhưng Đại đường nội điển
lục quyển 2 thì lại bảo không rõ ngưới dịch.
[X. Cổ kim dịch kinh đồ kỉ Q.2; Trinh
nguyên tân định thích giáo mục lục Q.4].
BỒ TÁT THÍNH PHÁP NGŨ CHỦNG TƯỞNG

BỒ TÁT THỪA
Phạm: bodhisattva-yàna. Một trong ba
thừa, một trong năm thừa. Cũng gọi Phật
thừa. Thừa, hàm ý là chuyên chở, vận tải.
Dùng pháp môn sáu độ bi và trí làm phương
tiện (thừa: xe cộ, thuyền bè) vận chuyển
chúng sinh vượt qua cảnh giới ba cõi ba
thừa mà đến bờ vô thượng bồ đề đại niết
bàn, như ngồi thuyền vượt biển, cho nên
gọi là Bồ tát thừa. Cũng có chỗ gọi cơ loại
Bồ tát là Bồ tát thừa. [X. Pháp hoa huyền
luận Q.7; Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm
chương Q.1 phần cuối; Hoa nghiêm ngũ
giáo chương Q.1; Quán kinh sớ huyền nghĩa
phần truyền thông kí Q.2]. (xt. Tam Thừa,
Ngũ Thừa).
BỒ TÁT TỈ KHƯU
Chỉ cho người bên trong chứng quả Bồ
tát mà bên ngoài hiện tướng Thanh văn tỉ
khưu. Luận Đại trí độ quyển 6 (Đại 25, 107
trung), nói: “Có hai vị Bồ tát tỉ khưu, một
vị tên là Hỉ căn, một vị tên là Thắng ý”. [X.
kinh Pháp hoa phẩm Thường bất khinh
bồ tát].
BỒ TÁT TỌA
Cách ngồi của Bồ tát, tức là ngồi bán
già. Cũng gọi là Bán tọa, Bán già, Hiền tọa,
tức là khi ngồi gác một chân lên chân kia.
Thông thường đây là kiểu ngồi của Bồ tát,
đối lại với kiểu ngồi của đức Như lai gọi là
già phu tọa. Trong mạn đồ la của hai bộ
Kim cương, Thai tạng Mật giáo, ngoại trừ
một số ít Bồ tát như các ngài Hư không
tạng, Thiên thủ quan âm, Kim cương tạng
vương, Bát nhã v.v... còn hầu hết các Bồ
tát khác đều ngồi bán già trên hoa sen. Cách
ngồi bán già lại được chia làm hai kiểu:
1. Cát tường bán già tọa, cách ngồi chân
phải gác lên chân trái, thường được Mật
giáo sử dụng.

2. Hàng ma bán già tọa, cách ngồi chân
trái gác lên chân phải, thông dụng trong
nhà Thiền.
Ngoài ra, cứ theo luật Tứ phần quyển
49, luật Ma ha tăng kì quyển 40 và Hữu bộ
tì nại da tạp sự quyển 30 chép, thì lúc giáo
đoàn Phật giáo mới được thành lập, chúng
tăng vốn ngồi theo kiểu kết già (toàn già
phu tọa), nhưng sau vì quan tâm đến các vị
tỉ khưu ni khi ngồi thiền, để tránh việc trùng
rắn xâm nhập và kinh nguyệt hiện ra, nên
đức Phật mới cho phép các tỉ khưu ni ngồi
theo kiểu bán già, và đây cũng là khởi đầu
cách ngồi của Bồ tát. [X. kinh Bất không
quyên sách thần biến chân ngôn Q.8; Tu
tập chỉ quán tọa thiền pháp yếu; Thích thị
yếu lãm Q.trung]. (xt. Kết Già Phu Tọa).
BỒ TÁT TỨ PHÁP
Theo luận Du già sư địa quyển 47 phẩm
Du già xứ phần, thì người tu hạnh Bồ tát,
phải tu tập bốn pháp dưới đây:
1. Thiện tu sự nghiệp, nghia là hành giả
phải tu rộng rãi các hạnh bố thí, trì giới,
nhẫn nhục, tinh tiến, thiền định, trí tuệ
v.v...
2. Phương tiện thiện xảo, nghĩa là đối
với những chúng sinh chưa vào Phật pháp,
hành giả nên tìm cách đưa họ vào; người
đã vào rồi thì giúp họ được thành thục;
người đã thành thục thì làm cho họ được
giải thoát, và đặt ra những phương tiện giúp
chúng sinh được lợi ích.
3. Nhiêu ích ư tha, nghĩa là hành giả
phải thực hiện những hạnh bố thí, ái ngữ,
lợi tha, hoặc cùng làm các việc tốt lành để
chúng sinh được yên vui.
4. Vô đảo hồi hướng, nghĩa là với tất cả
nghiệp lành hạnh lành hành giả đã tu đều
BỒ TÁT TỨ PHÁP

đem hồi hướng cho chúng sinh, cầu mong
cùng chứng Vô thượng chính đẳng bồ đề,
chứ không cầu quả báo thế gian.
BỒ TÁT TỨ PHÁP MÔN
Bốn pháp môn của bồ tát. Cứ theo kinh
Như Lai bất tư nghị bí mật đại thừa quyển
17 phẩm Khứ lai, thì Bồ tát dùng bốn thứ
pháp môn để hóa độ chúng sinh là:
1. Trí môn, Bồ tát nhờ có đại trí tuệ mà
biết rõ căn tính của tất cả chúng sinh, rồi
tùy thuận điều phục, giúp họ được giải thoát.
2. Tuệ môn, Bồ tát dùng đại diệu tuệ vì
chúng sinh phân biệt giảng nói nghĩa lí sâu
xa mầu nhiệm của Phật pháp, giúp họ mở
bung trí tuệ, biết rõ muôn pháp xưa nay
vốn rỗng lặng.
3. Đà la ni môn, đà la ni nghĩa là nắm
giữ tất cả. Bồ tát nắm giữ tất cả pháp, thuận
theo chúng sinh mở đường chính tín, giúp
họ diệt các hạnh ác mà tu tất cả pháp lành.
4. Vô ngại giảng môn, Bồ tát dùng trí
hiểu thông suốt vì chúng sinh giảng nói
nghĩa pháp rất sâu vô tận để khiến họ được
trí hiểu biết không trở ngại.
BỒ TÁT TỨ SỰ NHẬP PHÁP MÔN
Bồ tát vào pháp môn bốn việc. Cứ theo
kinh Đại bảo tích quyển 13 hội Mật tích
kim cương lực sĩ, Bồ tát muốn hóa độ chúng
sinh, thì trước hết phải vào pháp môn gồm
bốn việc: Thiền tư, Trí tuệ, Tổng trì và Biện
tài.
1. Nhập thiền tư môn, nghĩa là Bồ tát
nói pháp mở đường cho chúng sinh, trước
hết phải vào định tư duy, quán xét căn khí
của chúng sinh để tùy cơ nói pháp.
2. Nhập trí tuệ môn, nghĩa là Bồ tát nói
pháp dùng trí tuệ soi rõ tất cả, đối với chương
cú nghĩa lí đều thông suốt không ngại, giúp
chúng sinh tỏ ngộ để phá trừ sự ngu tối,
sinh tâm pháp hỉ.

3. Nhập tổng trì môn, nghĩa là Bồ tát
vào thiện pháp nắm giữ không để mất, đối
với ác pháp thì giữ không cho phát sinh.
4. Nhập biện tài môn, Bồ tát đối với
nghĩa lí Phật pháp quyết đoán phân minh,
biện luận lưu loát, mở mang tâm trí của tất
cả chúng sinh, giúp họ được vào chính đạo.
BỒ THẤT TẬP
........
Sách, 15 quyển, do vị tăng đời Nguyên
là Tiếu ẩn Đại hân soạn, nhóm các ông
Diên tuấn biên chép, khắc bản in vào đời
Nguyên. Sách này thu chép pháp ngữ ở các
chùa: Ô hồi, Thiền tông Đại báo quốc, Trung
thiên trúc, Đại long tường tập khánh; các
bài chân tán, kệ tụng, tựa, đề bạt, cổ từ, cổ
thi, luật thi, tuyệt cú, liên, kí, minh, thư vấn,
sớ v.v... [X. Thiền tịch mục lục].
BỒ XÀ NI
Phạm:bhojanìya.Cũng gọi Bồ thiện
ni. Dịch ý: thức ăn chính, thức ăn nhai (đạm
thực). Bồ xà ni chỉ cho năm thức ăn chính
là: cơm, miến, cơm khô, cá, thịt, hoặc: cơm,
cơm đậu mạch, miến, thịt, bánh. Gọi thức
ăn chính là những thức ăn đủ no bụng.
Còn đạm thực là đối lại với tước thực mà
nói (tước thực không phải là thức ăn chính,
tức không đủ no bụng, như kẹo, mía v.v...).
[X. Tứ phần luật san phồn bồ khuyết hành
sự sao Q.hạ đoạn 2; Nam hải kí qui nội
pháp truyện Q.1; Huyền ứng âm nghĩa Q.4].
(xt. Thực).
BỐ BÀO
.....
Áo pháp của giới tăng sĩ Phật giáo Nhật
bản mặc; áo này do sửa đổi đạo phục mà
thành. Áo mầu đen, ống tay áo hẹp, phía
dưới cửa tay áo và hai bên nách có dây cột
BỒ TÁT TỨ PHÁP MÔN

(tết nút). Mùa đông có thể dùng vải dày,
mùa hè thì dùng lụa và the để may.
BỐ ĐẠI HÒA THƯỢNG
...........
Hòa thượng mang cái đãy bằng vải. Là
vị tăng triều Lương thời Ngũ Đại bên Trung
quốc. Ngài là người huyện Phụng hóa thuộc
Minh châu (Triết giang), cũng có thuyết nói
ngài là người Tứ minh. Họ và năm sinh
năm mất đều không rõ. Tự xưng là Khế
thử, hiệu là Trường đinh tử. Người đời cho
rằng ngài là hóa thân của bồ tát Di lặc.
Ngài thường dùng gậy quảy một cái đãy (túi)
to bằng vải (bố đại), thấy vật gì thì xin và
cho hết vào đãy, nên người đời gọi ngài là
Bố đại hòa thượng.
Có kệ rằng (Đại 51,434 trung):
“Nhất bát thiên gia phạn
Cô thân vạn lí du
Thanh mục đồ nhân thiểu
Vấn lộ bạch vân đầu”
(Dịch ý:
Một bát cơm nghìn nhà
Thân côi muôn dặm xa
Mắt xanh nhìn nhân thế
Mây trắng hỏi đường qua).
Bài kệ trên đây
phản ánh cuộc đời
vô định của ngài.
Cảnh đức truyền
đăng lục quyển 27
chép, Bố đại hòa
thượng béo phệ,
lông mày rậm, bụng
to, nói năng không
định, gặp đâu ngủ
đó; thường dùng gậy
quảy một cái túi vải,
tất cả vật dụng đều chứa trong túi, người
thời ấy gọi ngài là Trường đinh tử Bố đại

sư. Ngài có thể dự báo thời tiết và chỉ cho
người ta biết điều lành điều dữ.
Tháng 3 năm Trinh minh thứ 3 (917)
đời Lương, lúc sắp thị tịch, ngài ngồi ngay
thẳng trên một tấm đá dưới hồi lang phía
đông của chùa Nhạc lâm mà nói kệ rằng
(Đại 51,434 trung):
“Di lặc chân Di lặc
Phân thân thiên bách ức;
Thời thời thị thời nhân,
Thời nhân tự bất thức”
(Dịch ý:
Di lặc thật Di lặc.
Phân thân nghìn trăm ức;
Luôn luôn dạy mọi người,
Người đời chẳng tự biết).
Nói kệ xong, ngài an nhiên nhập tịch.
Về sau, có người ở châu khác trông thấy
ngài mang túi vải mà đi. Người ở Triết giang
phần nhiều vẽ tượng của ngài để lưu
truyền. Những bức vẽ về ngài ở đời Tống
hiện nay chỉ còn lại họa phẩm của ông
Lương khải. Sau khi được truyền đến Nhật
bản, Bố đại hòa thượng đã trở thành một
trong bảy vị phúc thần được nhiều người
thờ cúng. [X. Tống cao tăng truyện Q.21;
Phật tổ thống kỉ Q.42; Phật tổ lịch đại
thông tải Q.25; Thích thị kê cổ lược Q.3;
Cổ kim đồ thư tập thành chức phương
điển 979].
Tượng Bố Đại Hòa Thượng bằng đá ở chùa Linh Ẩn tại
Hàng Châu (Trung Quốc)
Bố Đại Hòa Thượng
(Tranh đời Tống)
BỐ ĐẠI HÒA THƯỢNG

BỐ ĐÁT NA QUỈ
Bố đát na, Phạm:Pùtanà.Cũng gọi Phú
đa na quỉ, Phú đan na quỉ, Bố đan nang
quỉ, Bố đan nang quỉ, Bồ đan nại quỉ, Phú
lâu đa na quỉ, Phú đà na quỉ. Dịch ý là quỉ
đói hôi hám, quỉ bệnh nhiệt, quỉ tai quái.
Là loài quỉ có phúc báo hơn hết trong loài
quỉ đói; thân hình của nó rất hôi thối (có
thuyết bảo thân hình nó giống như chim
anh vũ), hay gây tai họa cho người và súc
vật. [X. kinh Thủ hộ đại thiên quốc độ Q.hạ;
Tuệ lâm âm nghĩa Q.12, Q.18; Huyền ứng
âm nghĩa Q.21; Phiên phạm ngữ Q.7].
BỐ ĐẠT LẠP CUNG
Cung Bố đạt lạp. Cung điện này ở trên
núi Mã bố nhật mạn tây bắc Lhasa bên
Tây tạng, diện tích chiếm nửa quả núi. Bồ
đạt lạp là phiên âm tiếng Tây tạng Potala.
Cũng gọi Phổ đà cung, Bố đát la miếu, Bồ
đà la miếu, Bồ đát lạc già cung, Bồ đà lạc ca
cung. Potala là từ tiếng Phạm potalakamà
ra, hàm ý là Thánh địa Phật giáo. Tương
truyền vào thế kỉ VII, vua Tán phổ khí
tông lộng tán của Thổ phiên kết hôn với
công chúa Văn thành của triều Đường, mới
xây dựng cung thất này để đón dâu, đời sau
được tu bổ nhiều lần. Vào giữa thế kỉ XVII,
Đạt lại đời thứ 5 được triều đình nhà Thanh
sắc phong, lúc đó ngài Đạt lại mới ra lệnh
cho quan Tổng đốc của mình là Đệ ba tang
kết gia thố sửa chữa và mở rộng thêm cung
này, trải qua thời gian 50 năm mới có được
qui mô như hiện nay. Trong chùa có tới
25000 vị tăng trở lên, phòng lầu lớn nhỏ
vài nghìn gian, không những là ngôi chùa
Phật lớn nhất ở Tây tạng, mà cũng là ngôi
chùa Phật lớn nhất trên thế giới. Đây là
cung điện mùa đông và là nơi ăn ở của các
đời Đạt lại lạt ma, cũng là trung tâm tôn
giáo, chính trị của Tây tạng, từ đời Đạt lại

thứ 5 trở đi, phàm những nghi thức tôn
giáo, chính trị trọng đại đều được cử hành
ở đây.
Tòa lầu chính của cung này gồm 13 tầng,
từ nền đất đến nóc cung cao 110 mét, gần
bằng tòa nhà State Building ở New York.
Chiều dài từ đông sang tây 600 mét. Toàn
bộ cung này được làm bằng gỗ và đá mà
không có bất cứ cái đà sắt thép nào để nâng
đỡ, đáng gọi là một kì tích về mặt kiến trúc.
Các cây cột và đòn xà được vẽ và chạm trổ
với mầu sắc vàng ngọc rực rỡ; trên bốn
vách có đắp vẽ và chạm trổ hình nổi của
người, rồng, phượng, hạc, sư tử v.v... sắc
thái lộng lẫy, rất có giá trị nghệ thuật. Bên
trong có cung điện, Phật đường, nhà học
kinh, cung ngủ nghỉ, điện linh tháp, sân
viện v.v... Trong chùa có tới hàng vạn tượng
Phật, trong đó, tượng bản tôn Quan âm
được nhiều người đến lễ bái coi là thiêng
liêng nhất. Có tám tòa linh tháp của các
đời Đạt lại lạt ma, thân tháp được phủ kín
bằng vàng bạc, khảm ngọc quí, rất huy
hoàng tráng lệ. Trong cung còn tồn trữ một
lượng lớn các văn vật trân quí, như những
chiếu chỉ, sắc phong, ấn tín, lễ phẩm do
các Hoàng đế của hai triều Minh, Thanh
Trung quốc ban cho các quan, và những
kinh văn điển tịch, những tượng Phật hiếm
thấy ở các nơi khác..
Toàn cảnh cung Bố Đạt Lạp
BỐ ĐÁT NA QUỈ

BỐ ĐẠT LẠP TỰ
Chùa ở núi Sư tử phía bắc thành Thừa
đức xứ Nhiệt hà. Cũng gọi Phồ đà tông thừa
miếu. Chùa được xây dựng vào khoảng năm
Càn long (1736-1795) đời Thanh, là nơi
tụng kinh của nhà vua trong mùa hè. Trong
khuôn viên chùa
có hơn 100 lâu
đài, chia làm 78
khu, mỗi khu là
một bộ, chính
giữa các khu có
một tòa lâu đài
mầu hồng xây
cất trên cái gò
cao, người địa
phương gọi là
“Đại hồng đài”.
Trong Đại hồng
đài có sáu dẫy
hành lang, dọc theo các hành lang bày xếp
hơn 1000 cỗ khám thờ Phật, trong đó để
hơn 1000 pho tượng Phật cao bằng người,
còn các tượng Phật nhỏ thì có hơn bảy mươi
vạn pho, đâu đâu cũng thấy tượng Phật, hệt
như đây là nước Phật. Chùa này được xây
cất theo kiểu cung Bố đạt lạp kết hợp với
nghệ thuật kiến trúc Trung quốc. Toàn chùa
được bao quanh bằng một lớp tường thành,
trên khoảnh đất hơn hai mươi dặm vuông,
giữa cảnh núi non trùng điệp, hùng vĩ tráng
lệ, đẹp ngang với kiến trúc cung điện.
BỐ ĐỐN (1290-1364)
.....
Tên Tây tạng : Bu-ston rin-chen grub
hoặcBu-ston kha-che. Cũng gọi Bố đốn
nhân khâm trát ba hoặc Bố đốn bảo thành.
Là vị tăng học giả thuộc phái Tát ca (Tạng:
Sakya-pa) của Phật giáo Tây tạng, lúc đầu
theo ngài Ni mã (Tạng: Ĩi-ma rgyalmtshan

dpal-bzaí-po) xuất gia học Hiển
giáo, sau lại theo vị cao tăng của phái Đỗ
phổ (Tạng:Khro-phu) tên là Dưỡng kiệt
ba (Tạng: Yan-rtse-ba Rin-chen seí-ge)
tu tập Mật giáo, do đó, sư tinh thông cả
Hiển giáo và Mật giáo. Sau, sư đến trụ trì
chùa Hạ lộ (Tạng :Sha-la) gần Tây ca kết
(Tạng:Gshi-ga-tse), làm cho tông phong
phát triển mạnh, người đời gọi tông phong
của sư là phái Hạ lộ, có ảnh hưởng rất lớn
đối với các phái ở đời sau. Sư viết cuốn Thiện
thệ giáo pháp sử (Tạng:Bde-gsegs bstanpa#
i chos-#byuí, 1322, thường được gọi
là Bố đốn Phật giáo sử) và chính nhờ tác
phẩm này mà sư được nổi tiếng. Sách này
tuy phần nhiều mang tính truyền thuyết,
nhưng không vì thế mà mất giá trị sử liệu
của nó, trái lại, nó cũng là bộ sách trọng
yếu giúp cho việc nghiên cứu để hiểu rõ
lịch sử của Tây tạng thời cổ.
Sư lại sưu tập những Thánh điển Phật
giáo và các bản chú thích những Thánh
điển ấy được viết tại Ấn độ, rồi đến các bản
dịch Tây tạng của các bộ luận thư v.v... ,
các bản in tạng kinh Tây tạng cũ ở chùa
Nại đường, sau đó, sư sửa chữa rồi thêm
những kinh điển mớí được dịch vào, tất cả
khoảng 1000 bộ, sư chia làm hai loại lớn là
: Cam châu nhĩ và Đan châu nhĩ, rồi sư
biên soạn mục lục của hai bộ này.
Toàn cảnh chùa Bố Đạt Lạp
Bố Đốn
BỐ ĐỐN

Ngoài ra, còn có Bố đốn toàn thư (Tạng:
Bu-ston gsuí-#bum) gồm 206 bộ và Tông
khách ba toàn thư (Tạng: Tsoí-kha-pa)
đều là những tư liệu trọng yếu của văn hiến
Phật giáo bằng tiếng Tây tạng. [X. E.
Obermiller: History of Buddhism by Buston,
1931-1932; G.N. Roerich: The Blue
Annals, 1949-1953].
BỐ ĐỐN PHẬT GIÁO SỬ
Tạng: Bde-bar-gzegs-pahi bstan-pa#i
gsal-byed, Chos-kyi #byuí-gnas gsuírab-
rin-po-che#i mdsod ces-bya-ba. Gọi
tắt: Bde-gzes bstan-pa#i chos-#byuí.
Dịch ý: Thiện thệ giáo minh pháp sinh bảo
tạng sử, Thiện thệ giáo pháp nguyên lưu,
Thiện thệ giáo pháp sử. Là bộ sử Phật giáo
bằng tiếng Tây tạng. Tác giả Bố đốn (Tạng:
Bu-ston,1290-1364) sinh ở trung bộ Tây
tạng, một vị tăng đại học giả thông suốt
giáo lí, lịch sử và văn hiến của cả Hiển giáo
và Mật giáo. Sư trứ tác rất nhiều, bộ sử này
được hoàn thành vào năm 1322, là tác
phẩm tiêu biểu nhất của sư.
Sách này có thể được chia làm hai phần:
I. Văn hiến Phật giáo và khái luận về
giáo pháp, gồm 3 tiết:
1. Giáo pháp (Phạm:dharma): học tập
giáo pháp và công đức của sự truyền thụ
giáo pháp.
2. Khái luận về văn hiến của Phật giáo.
3. Phương pháp, qui tắc học tập và giảng
dạy.
II. Bộ phận lịch sử của Phật giáo, gồm 2
tiết:
1. Bộ phận Ấn độ, trình bày rõ mười
việc phi pháp, quá trình từ lần kết tập thứ
hai, thứ ba đến giai đoạn chia ra 18 bộ phái.
2. Bộ phận Tây tạng, tường thuật lịch
sử Phật giáo Tây tạng.
Bộ sách này trình bày rộng về giáo pháp

và lịch sử Phật giáo, là tác phẩm hệ thống
hóa Phật giáo học của tác giả, là tư liệu quan
trọng cho việc nghiên cứu Phật giáo Ấn độ
và Phật giáo Tây tạng. Cho nên nó được
đời sau coi trọng. [X. Obermiller: History
of Buddhism; Wassilijew : Der Buddhismus;
Rockhill: The Life of the Buddha; Schiefner:
Geschichte des Buddhismus in Indien; Tây
tạng truyền Ấn độ Phật giáo lịch sử; Tây
tạng soạn thuật Phật điển mục lục].
BỐ GIÁO
Đem giáo pháp nói cho người nghe.
Cùng nghĩa với các tiếng “Hoằng giáo”,
“Tuyên giáo”, “Truyền giáo”. Pháp hoa
huyền nghĩa quyển 10 phần trên (Đại 33,
800 trung, 812 hạ), nói : “Như lai bắt đầu
bố giáo (...) Thánh nhân bố giáo, đều có
người theo về, nhưng các nhà phán giáo
thì chẳng phải một”. Như vậy, người ta có
thể thấy từ ngữ bố giáo vốn chỉ cho việc
Phật và Bồ tát giáo hóa chúng sinh. Đến
đời sau, dần dần chỉ cho người vào đạo Phật
đã lâu rồi chuyển sang dắt dẫn người khác,
hoặc chuyên về việc học tập nghiên cứu
kinh điển để giảng đạo nói pháp.
Ngược dòng lịch sử, ngay khi chấm dứt
mùa an cư của năm đầu tiên sau đức Phật
thành đạo, đã có 60 vị đệ tử Phật đi đến
các nơi để truyền bá giáo pháp. Sau đức
Phật nhập diệt, các bậc đại đức phần nhiều
cũng khuyến khích người tu hành đi đến
các nơi xa xôi để truyền đạo. Như vào thế
kỉ III trước Tây lịch, sau khi Đại hội kết tập
lần thứ ba bế mạc, vua A dục liền phái các
vị Trưởng lão đến những nước gần biên
giới truyền bá giáo pháp: phía bắc đến nước
Ca thấp di la, Kiện đà la, phía nam đến
châu Sư tử (nước Tích lan), phía tây đến
miền Trung á, phía đông đến nước Kim địa
thuộc Nam bộ Miến điện.
Phật giáo truyền đến Trung quốc vào
hai thời Tây Hán, Đông Hán, ban đầu lấy
BỐ ĐỐN PHẬT GIÁO SỬ

Trường an, Lạc dương làm trung tâm, lưu
hành ở một giải lưu vực sông Hoàng, thời
Tam quốc truyền đến kinh đô Kiến nghiệp
(Nam kinh) ven bờ Trường giang. Thời kì
này đã có rất nhiều vị tăng người Trung
quốc mạo hiểm đến Tây vực, Ấn độ, như
các ngài Chu sĩ hành, Pháp hiển v.v... Năm
Hàm an thứ 2 (372) vua Phù kiên phái ngài
Thuận đạo đến nước Cao cú li hoằng pháp,
dần dà Phật giáo đã truyền bá đến Tân la,
Bách tế, để rồi khoảng 200 năm sau thì
truyền đến Nhật bản. Hoặc có thuyết nói
vào năm Đại minh thứ 5 (461) có năm vị
sa môn người nước Kế tân đến nước Phù
tang truyền bá Phật pháp.
Phật giáo được truyền đến các nước
phương đông qua con đường buôn tơ lụa
của Trung quốc, rồi các nước phương tây
dần dần Phật pháp cũng được truyền bá
đến, sớm nhất là các nước Anh, Pháp, kế
đó là Thụy sĩ, Hà lan, Bỉ, Nga, Mĩ v.v…... Ở
thế kỉ XX, các vị cao tăng đại đức, như ngài
tỉ khưu A nan đà của Miến điện, tỉ khưu
Kim cương trí và cư sĩ Đạt ma ba la của
Tích lan đã lần lượt đưa Phật pháp truyền
vào các nước Anh. Năm 1929, ngài Thái
hư của Trung quốc đã sáng lập hội Phật
giáo Ba lê ở nước Pháp, rồi sang Mĩ quốc
hoằng pháp. Năm 1939, hội phát hành
nguyệt san Tư tưởng Phật giáo bằng Pháp
văn... [X. Thiện kiến luật tì bà sa Q.2; Phật
tổ thống kỉ Q.36; Âu Mĩ Phật giáo chi phát
triển (Hiện đại Phật giáo học thuật tùng
san)]. (xt. Mĩ Quốc Phật Giáo, Âu Mĩ Phật
Giáo).
BỐ GIÁO SƯ
Cũng gọi thuyết giáo sư. Chỉ cho người
đảm nhiệm việc truyền bá Phật giáo, như
giảng kinh, nói pháp, giảng đạo, diễn
thuyết v.v... Cũng gọi tuần giáo sư, truyền

giáo sư.
BỐ LỖ NA BẠT ĐÀ LA
Phạm:Pùrịabhadra#.Là quyến thuộc
của trời Tì sa môn, một trong tám đại tướng
dạ xoa. Cũng là một trong 16 vị Đại hộ
(thần Dạ xoa) giữ gìn Phật pháp và đất nước
được ghi trong các kinh và nghi quĩ của
Mật giáo. Dịch ý là Mãn hiền, Mãn hiền
đại tướng. Trong mạn
đồ la do A xà lê
truyền, trời Cát tường
công đức ngồi ở mé
tây của trời Tì sa môn,
kế đó là vị tôn này,
hai tay cầm cung và
tên. Cứ theo kinh
Thánh ca ni phẫn nộ
nghi quĩ quyển trung
chép, nếu mỗi ngày
lấy 8000 hoa tô ma na
đốt ở trước tượng đại
tướng Mãn hiền suốt
trong sáu tháng, thì có thể được 1000 quan
tiền vàng. [X. kinh Tô bà hô Q.thượng; Đại
nhật kinh sớ Q.5].
BỐ LỘ SA BỐ LA
Phạm: Puruwapura. Kinh đô của nước
Kiện đà la ở bắc Ấn độ, nay là thị trấn
Bạch hạ ngõa (Peshàwar) ở mạn tây bắc.
Trong truyện Cao tăng Pháp hiển, Bố lộ sa
bố la được gọi là Phất lâu sa quốc, dịch ý là
nước Trượng phu. Thuở xưa, nước này nổi
tiếng ở đời là nhờ có chiếc bát của đức Phật,
tòa tháp lớn của vua Ca nị sắc ca và cây Ti
bát la. Vào thời Đông Tấn, khi ngài Pháp
hiển đến nước này gặp lúc Phật giáo đang
thịnh, có hơn bảy trăm vị tăng giữ gìn chiếc
bát của Phật, Đại tháp của vua Ca nị sắc ca
cao hơn 40 trượng, tháp miếu nguy nga
tráng lệ, đất nước phồn vinh. Nhưng đến
Đại tướng Mãn Hiền
BỐ LỘ SA BỐ LA

đời Đường, khi ngài Huyền trang đến Ấn
độ, thì nơi này đã trở thành cảnh tượng
hoang phế. [X. Đại đường tây vực kí Q.2].
BỐ LỢI CA
........
Phạm:pùrikà.Dịch ý là bánh. Đại nhật
kính sớ quyển 7 (Đại 39,658 hạ) nói : “Bố
lợi ca, Hán dịch là bánh dẻo, làm bằng các
chất liệu ngon nhất”.
BỐ MA
.... .
Làm cho ma sợ. Dịch ý từ tiếng Phạm
bhikwu(tỉ khưu). Vì các tỉ khưu chắc chắn
được vào Niết bàn, làm cho vua ma và dân
ma sợ hãi, nên gọi là Bố ma. Luận Đại trí
độ quyển 3 (Đại 25,80 thượng), nói: “Tỉ gọi
là bố; khưu gọi là năng, nghĩa là tỉ khưu là
người cạo tóc xuất gia, mặc áo nhuộm, nhận
tịnh giới, có khả năng làm cho vua ma và
dân ma sợ hãi. Tại sao phải sợ? Vua ma
nói: Người ấy ắt được vào Niết bàn”. [X.
Pháp hoa nghĩa sớ (Cát tụng) Q.1]. (xt. Tỉ
khưu).
BỐ MAO THỊ GIẢ
Người hầu lông vải. Vị tăng thuộc tông
Ngưu đầu đời Đường. Sư người Hàng châu,
họ Ngô, tên Nguyên khanh, pháp danh Hội
thông. Thời vua Đức tông nhà Đường, sư
giữ chức Lục cung sứ. Khoảng năm Nguyên
hòa (806-820) sư xin từ quan để xuất gia và
theo thiền sư Điểu khòa ở chùa Chiêu hiền
tại Hàng châu. Một hôm sư xin đi nơi khác,
ngài Điểu khòa hỏi (Đại 51, 230 trung):
Nay ông định đi đến đâu? Sư đáp:
Hội thông này vì pháp xuất gia mà Hòa
thượng chẳng rủ lòng thương dạy bảo, nên
nay đến các nơi khác để học Phật pháp.
Thiền sư Điểu khòa nói:
Tưởng là gì, chứ nếu để học Phật pháp
thì ở đây ta cũng có chút ít.

Sư Hội thông hỏi:
Vậy Phật pháp của Hòa thượng như thế
nào?
Ngài Điểu khòa cầm lấy sợi lông vải (bố
mao) trên áo của ngài rồi giơ lên mà thổi.
Sư Hội thông liền ngay đó ngộ được ý chỉ
sâu sa mầu nhiệm.
Vì cơ duyên này mà người thời bấy giờ
gọi sư là Bố mao thị giả. Sư sinh và tịch
năm nào không rõ. [X. Cảnh đức truyền
đăng lục Q.4; Thích thị kê cổ lược Q.3;
Phật tổ lịch đại thông tải Q.15].
BỐ NẶC PHU
Burnouf, Eugène (1801-1852). Học
giả Đông phương học và ngôn ngữ học
người Pháp. Năm 1826, ông và nhà Ấn độ
học người Đức tên là Christian Lassen cùng
công bố luận văn “TiếngPàli” (tức luận
văn nghiên cứu về Thánh điển ngữ có liên
quan đến bán đảo bờ bên kia sông Hằng)
rất được giới học thuật châu Âu coi trọng.
Năm 1832, ông nhận dạy tiếng Phạm ở Học
viện Cao đẳng giáo dục của nước Pháp
(CollègedeFrance). Ông thông hiểu tiếng
Ba tư cổ đại, tiếng Phạm, tiếngPàlivà rất
có uy tin trong ngành So sánh ngôn ngữ
học Ấn Âu. Về phương diện nghiên cứu
nguyên điển Phật giáo bằng tiếng Phạm, ông
đã có những cống hiến rất lớn. Ông có
nhiều học trò ưu tú, đặc biệt nổi bật trong
lãnh vực nghiên cứu ngôn ngữ học, đã một
thời gây thành phong trào để rồi dần dần
hình thành nền tảng cho phái Phật giáo
nước Pháp (Ecole francaise de
bouddhologie).
Ông là người đi đầu trong việc giải thích
văn tự cổ hình cái nêm, dịch và chú giải
kinh Đại thừa trang nghiêm bảo vương
(Phạm :Kàraịđa-vyùha), nghiên cứu tháp
A phàm sĩ (Avesta) và nghiên cứu văn học
BỐ LỢI CA

Phú lan na (Phạm:Bhàgavata-puràịa) của
Ấn độ. Trong tác phẩm Introduction à
l’histoire du Bouddhisme Indien (Giới thiệu
lịch sử Phật giáo Ấn độ), ông đã giới thiệu
tóm tắt nội dung của các kinh điển Đại thừa
như: Bát nhã, Lăng già, Hoa nghiêm, Kim
quang minh, Pháp hoa v.v... Đối với Phật
truyện và sự thuyết minh giáo lí Phật giáo
mà nói, thì tác phẩm này của ông chứa nhiều
ý nghĩa mới của thời đại; ngoài ra, nó cũng
xác lập nền tảng cho việc nghiên cứu nền
Phật giáo tiếng Phạm.
Năm 1837, học giả Đông phương học
người Anh là B. H. Hodgson, vì tán thưởng
tài học của Burnouf mà đem hơn 170 bản
văn Phạm cổ viết tay rất quí giá tặng cho
nước Pháp. Năm 1852, Burnouf xuất bản
“Lotus de la bonne loi” là bản dịch tiếng
Pháp của kinh Pháp hoa. Do văn dịch
nghiêm trang thận trọng mà dịch phẩm này
trở thành khuôn phép cho đời sau, khi dịch
tiếng Phạm ra các thứ tiếng phương tây.
Ông còn có những tác phẩm khác như :
Essai sur le Pàli,1826, Commentaire sur
leYazna, 1833-1834, Etudes sur la laugue
et les textes Zends, 1840-1850, Bhagavat
Puràịa,3 vol, 1840-1844 v.v... Ông cũng
sáng lập Pháp quốc Á châu hiệp hội.
BỐ NỄ A HÁT
Phạm:pùti-agada.Dịch ý là thuốc rữa
nát, tức là thuốc bỏ đi, thuốc làm bằng vật
mục nát người ta đã vứt đi. Là một trong
bốn thứ cần dùng(tứ y) của tỉ khưu. Tứ
phần luật khai tông kí quyển 7 phần đầu
(Van tục 67, 10 hạ), nói : “Bố nễ a hát (Hán
dịch: Hủ lạn thực dược) tức là thuốc được
làm từ những vật bỏ đi”. (xt. Trần Khí Dược).
BỐ SẮC YẾT LA PHẠT ĐẾ
Phạm:Puwkaràvatì.Là cố đô của nước
Kiện đà la thuộc bắc Ấn độ xưa. Gọi tắt là

Phất ca la thành. Thành này nằm về mạn
đông bắc thành Bố lộ sa bố la (thị trấn
Bạch hạ ngõa hiện nay), ngày xưa sử gia Hi
lạp gọi là Peukalaotis. Vào thế kỉ IV trước
Tây lịch, khi Á lịch sơn đại đế (Alexander
the Great) đánh sang phía đông, thành này
là một đô thị lớn phồn hoa giầu thịnh và
đã bị tướng Astes của Đại đế đánh chiếm.
Vào thế kỉ V Tây lịch, ngài Pháp hiển
có đến đây. Theo truyền thuyết, thành này
là nơi cai trị của con vua A dục là Pháp ích.
Trong một kiếp quá khứ, khi tu hạnh Bồ
tát, tiền thân đức Phật đã từng bố thí mắt ở
nước này và ở chỗ ấy cũng có một tòa tháp
lớn trang sức bằng vàng bạc để đánh dấu.
Dân chúng nước này phần đông học Tiểu
thừa. Về sau, vào đời Đường, khi ngài Huyền
trang đến Ấn độ, thì thành này đã được
dời về Bố lộ sa bố la, nhưng dân chúng
vẫn còn đông đúc, nhà cửa san sát. Ngoài
cửa thành phía tây có một đền thờ trời,
phía bắc có một ngôi chùa, bên cạnh chùa
có tháp, chính là nơi xưa kia đức Thích tôn
đã bố thí mắt lúc tu hạnh Bồ tát. Ngoài ra,
phía đông thành còn có một tòa tháp do
vua A dục xây dựng để đánh dấu nơi bốn
đức Phật quá khứ nói pháp. Trong thành
này cũng có những di tích của các luận sư
Thế hữu, Pháp cứu v.v... [X. Cao tăng pháp
hiển truyện; Đại đường tây vực kí Q.2].
BỐ SỬ NGUYÊT
Tháng Bố sử. Bố sử, Phạm:Pauwa.Cũng
gọi Báo sa nguyệt, Phú sa nguyệt, Bảo sa
nguyệt. Dịch ý: Quỉ tú nguyệt (tháng sao
quỉ), Trọng đông nguyệt (tháng thứ 2 trong
mùa đông), Quỉ nguyệt (tháng quỉ). Chỉ cho
tháng 10 của lịch Ấn độ. Mặt trăng trong
tháng này từ khi mới tròn cho đến lúc gặp
tiết sao Quỉ mới lại thấy tròn nữa, tức tương
đương từ ngày 16 tháng 10 đến ngày 15
BỐ SỬ NGUYÊT

tháng 11 theo lịch Tàu. Từ nửa tháng trước
cộng với một nửa tháng sau là đúng một
tháng, nên gọi là Quỉ nguyệt. Đại đường
tây vực kí quyển 2 (Đại 51, 876 thượng),
nói : “Ba tháng đông là: tháng Báo sa, tháng
Ma khư và tháng Phả lặc lũ noa, chính là
từ ngày 16 tháng 10 đến ngày 15 tháng
giêng”. [X. kinh Tú diệu Q.thượng; kinh Đại
phương đẳng đại tập Q.41; luận Đại tì bà sa
Q.136].
BỐ TÁT
.... .
Phạm: powadha, upavasatha,
upowadha, upavàsa. Pàli: uposatha hoặc
posatha.Cũng gọi Ưu ba bà tố đà, Ưu bà
sa, Bố tát đà bà, Bố sái tha, Bố sa tha, U ba
bà sa, Bô sa đà, Bao sái đà, Ô bô sa tha.
Hán dịch: trưởng tịnh, trưởng dưỡng, tăng
trưởng, thiện túc, tịnh trụ, trường trụ, cận
trụ, cộng trụ, đoạn, xả, trai, đoạn tăng
trưởng, hoặc gọi là thuyết giới.
Nghĩa là các vị tỉ khưu ở chung, cứ mỗi
nửa tháng tập họp đông đủ ở một chỗ, hoặc
tụ tập ở nhà Bố tát (Phạm:uposathàgàra,
tức là nhà thuyết giới), thỉnh vị tỉ khưu thông
thạo giới luật nói giới bản Ba la đề mộc xoa
(tức giới kinh) để xét lại những hành vi trong
nửa tháng vừa qua xem có phù hợp với giới
bản không, nếu có ai phạm giới thì ra trước
chúng tăng xin sám hối, để các tỉ khưu đều
được ở yên lâu dài trong giới thanh tịnh,
nuôi lớn pháp lành, thêm nhiều công đức.
Lại nữa, tín đồ tại gia, vào sáu ngày trai,
nhận giữ tám giới Quan trai, cũng gọi là Bố
tát, vì được tăng thêm các pháp lành.
Phép Bố tát vốn bắt nguồn từ phép cúng
tế trong kinh Phệ đà của Ấn độ xưa, tức là
cúng tế dự bị được cử hành một ngày trước
ngày cúng tế chính thức vào đầu tháng
(Phạm:darza-màsa= trăng mới) và giữa

tháng (Phạm:paurịa-màsa= trăng tròn)
gọi là Bố tát. Vào ngày tế lễ này, người đứng
làm chủ tế phải nhịn ăn, an trụ trong giới
pháp thanh tịnh để thân tâm được trong
sạch.
Về sau, phép Bố tát được truyền đến
thời đại đức Phật, ngoại đạo Ni kiền tử, vào
những ngày Bố tát, vẫn hội họp ở một chỗ,
nhịn ăn giữ bốn giới v.v..., đức Phật cũng
cho phép tăng đoàn của Ngài thực hành
pháp này, cho nên biết nghi thức Bố tát
trong Phật giáo cũng đã bắt nguồn từ tập
tục này mà ra. Duy có điều là, nếu y theo
lời Phật dạy thì nên tụng toàn bộ Ba la đề
mộc xoa, nhưng nếu như gặp các duyên
như tám nạn v.v... thì chỉ tụng một phần
cũng được. Bởi thế nên biết, tùy theo tình
hình an nguy mà việc thuyết giới được đầy
đủ hay tóm tắt có khác nhau.
Luật Tứ phần quyển 58 chia Bố tát làm
bốn loại: Tam ngữ bố tát, Thanh tịnh bố
tát, Thuyết ba la đề mộc xoa bố tát và Tự tứ
bố tát.
Luật Ngũ phần quyển 18 nêu ra năm
thứ: Tâm niệm khẩu ngôn, Hướng tha
thuyết tịnh, Quảng lược thuyết giới, Tự tứ
bố tát và Hòa hợp bố tát.
Thiện kiến luật tì bà sa quyển 16 nêu ra
chín thứ: Bố tát ngày 14, Bố tát ngày 15,
Bố tát hòa hợp, Bố tát tăng, Bố tát chúng,
Bố tát một người, Bố tát thuyết Ba la đề
mộc xoa, Bố tát tịnh, Bố tát sắc v.v... Còn
về nhật kì của ngày Bố tát thì các kinh luật
đều nói khác nhau. Trung a hàm quyển 14
kinh Đại thiên nại lâm, và kinh Tăng nhất
a hàm quyển 16 lấy các ngày mồng 8, 14,
15, 23, 29, 30 (tức là sáu ngày chay mỗi
tháng) làm ngày Bố tát. Luật Tứ phần quyển
58 thì lấy các ngày mồng 1, 14, 15 làm ngày
Bố tát. Luận Đại trí độ quyển 13 thì lấy các
ngày mồng 1, 8, 14, 16, 23, 29 làm ngày Bố
tát.
Nói một cách tổng quát, trong nửa tháng

mà thuyết giới những ba lần thì e quá phiền, nên về sau mới có qui định nửa tháng thuyết BỐ TÁT

giới một lần. Ở Trung quốc và Nhật bản
xưa nay phong tục bố tát và trì trai cũng
lưu hành khá rộng rãi. [X. kinh Tạp a hàm
Q.40; kinh Tì ni mẫu Q.2; luật Tứ phần
Q.36; luật Thập tụng Q.59; Căn bản tát bà
đa bộ luật nhiếp Q.1; Tứ phần luật san phồn
bổ khuyết hành sự sao Q.thượng phần 4;
Pháp uyển châu lâm Q.88; Huyền ứng âm
nghĩa Q.14]. (xt. Bố Tát Nhật).
BỐ TÁT HỘ
........
Phạm:upavàsa-saôvara. Chỉ cho tám
giới Quan trai (Cận trụ luật nghi). Đó là
tám giới pháp: không giết hại, không trộm
cướp v.v... mà người tại gia nhận giữ trong
một ngày một đêm và luận Câu xá, luận
Đại trí độ đặc biệt gọi là Bố tát hộ. Hộ là
giữ cho tâm trong sạch không nghĩ ác; giới
là giữ cho thân, miệng không làm ác, nói
ác, bởi vậy, hộ cũng có thể được coi là tên
khác của giới. Những người tại gia ưu bà
tắc, ưu bà di vào sáu ngày chay mỗi tháng
và các tháng thần biến (ba tháng chay
trường) nhận giữ tám giới mà làm phép Bố
tát, gọi là Bố tát hộ. Luận Đại trí độ quyển
13 (Đại 25, 159 trung), nói: “Nhận lãnh và
hành trì tám giới, đó là Bố tát”. Tứ phần
luật san phồn bổ khuyết hành sự sao quyển
thượng phần 4 (Đại 40,34 trung), nói: “Luận
Câu xá gọi tám giới là Bố tát hộ, nói cho rõ
là: ở tâm gọi là hộ, ở thân, miệng gọi là giới
vậy”. (xt. Bố Tát).
BỐ TÁT KIỀN ĐỘ
Pàli:Uposatha-khandaka.Cũng gọi
Thuyết giới kiền độ, Bố tát pháp. Kiền độ
có nghĩa tụ tập, chứa nhóm, tức là tập hợp
những qui định về các loại hành pháp như:
thụ giới, an cư v.v... của tăng, ni.
Bố tát kiền độ là tên thiên, chương trong
luật điển, nói rõ về phương pháp và nghi

thức Bố tát, vì pháp Bố tát tập trung vào
một thiên hoặc một chương để qui định,
nên gọi là Bố tát kiền độ. Như vậy, Bố tát
kiền độ là những qui định về nhật kì Bố
tát, về việc sắp đặt nhà thuyết giới, các
loại thuyết giới, tư cách người thuyết giới,
sự phạm tội trong ngày thuyết giới, mối
quan hệ giữa vị tỉ khưu khách và tỉ khưu
trụ xứ trong “cùng một chỗ thuyết giới”
v.v...
Trong 20 kiền độ của luật Tứ phần, Bố
tát kiền độ được gọi là Thuyết giới kiền độ,
đây là nói về mặt tác pháp; còn nếu nói
theo công năng thì gọi là Bố tát.
BỐ TÁT NHẬT
Ngày Bố tát. Theo các kinh luật, có
nhiều thuyết khác nhau, như mỗi tháng 2
ngày, 3 ngày, sáu ngày v.v..., nhật kì qui
định cũng không giống nhau. Đến đời sau,
phần nhiều cứ nửa tháng cử hành Bố tát
một lần, tức là vào 2 ngày: ngày 14 hoặc
15, và 29 hoặc 30 trong mỗi tháng. Nhưng
hiện nay, thông thường các chùa viện phần
nhiều không theo nhật kì Bố tát như ngày
xưa đã qui định, mà mỗi tháng cử hành Bố
tát vào ngày mồng 1, ngày rằm, có chùa tự
chọn ngày thích hợp; cũng có chùa thỉnh
thoảng hoặc hoàn toàn không cử hành.
Còn các nước Tích lan, Miến điện, Nepal
hiện giờ theo qui định trong Pháp điển Ma
nô, cứ mỗi tuần cử hành Bố tát một lần.
Tây tạng thì cử hành vào các ngày 14, 15,
29, 30 mỗi tháng. (xt. Bố Tát).
BỐ TÁT THỰC
........
Chỉ cho các thức ăn uống thanh tịnh
trong các ngày chay. Tứ phần luật yết ma
sớ quyển 4 phần trên (Vạn tục 64, 472
thượng), nói: “Bố tát thực, nghĩa là những
thức ăn uống chay tịnh”.
BỐ TÁT THỰC

BỐ THÍ
.....
Phạm:Pàli: dàna. Dịch âm: Đàn na,
Đà na, Đàn. Cũng gọi Thí. Hoặc là dịch từ
tiếng Phạmdakwiịà, dịch âm: Đạt sấn, Đại
sấn, Sấn. Dịch ý là tài thí, thí tụng, sấn thí.
Nghĩa là vì lòng từ bi đem phúc lợi ban cho
người. Bố thí vốn là pháp mà đức Phật
khuyên hàng ưu bà tắc làm theo; nghĩa
chính của nó là đem những vật như cơm
ăn, áo mặc cho các bậc đại đức và những
người nghèo khổ. Đến thời Đại thừa thì Bố
thí là một trong sáu ba la mật và, ngoài việc
ban phát của cải, thức ăn uống ra, còn thêm
hai thứ bố thí nữa là Pháp thí (nói Pháp
cho người nghe) và Vô úy thí (làm cho người
khác không sợ hãi) để mở rộng ý nghĩa và
phạm vi bố thí. Tóm lại, Bố thí là một
phương pháp tu hành đem tài vật, thể lực,
trí tuệ v.v... cho người khác, vì người mà
tích lũy công đức, tạo phúc thành trí, để
cuối cùng được giải thoát.
Đại thừa nghĩa chương quyển 12 giải
thích nghĩa bố thí như sau: Đem tài vật của
mình chia xẻ cho người khác, gọi là Bố.
Lòng mình lo lắng cho người, gọi là Thí.
Tiểu thừa bố thí nhằm mục đích diệt trừ
lòng tham lam bỏn xẻn của cá nhân để
thoát khỏi sự nghèo khổ của kiếp sau, Đại
thừa thì liên kết bố thí với giáo nghĩa đại từ
bi nhằm siêu độ chúng sinh.
Người bố thí tài vật gọi là Đàn việt (Phạm:
dànapati, hàm ý chủ của sự bố thí, dịch ý
là Thí chủ, Đàn na chủ, nói tắt là Đàn na).
Tài vật để bố thí gọi là Sấn tư ..Sấn
tài, Sấn kim, Sấn tiền, Đường sấn (ý là
tài vật bố thí cho chư tăng của nhà Tăng),
Biểu sấn (ý là phân chia tài vật), Tín
thí (ý là tài vật do tín đồ bố thí).
Bố thí là một trong sáu niệm (niệm thí),

một trong bốn nhiếp pháp (Bố thí nhiếp),
một trong sáu Ba la mật (Bố thí ba la mật),
một trong mười ba la mật (Đàn ba la mật).
Bố thí có thể khiến người ta trừ bỏ lòng
tham, như bố thí những thứ áo mặc, cơm
ăn cho Phật, tăng và người nghèo khổ, chắc
chắn sẽ được quả báo hạnh phúc. Còn giảng
nói chính pháp cho người nghe, khiến họ
được công đức lợi ích, gọi là Pháp thí. Làm
cho người khác thoát khỏi mọi sự sợ hãi,
gọi là Vô úy thí. Tài thí, Pháp thí và Vô úy
thí là ba hạnh của Bồ tát thực hành, trong
đó, công đức của Pháp thí lớn hơn cả. Bố
thí nhằm diệt trừ lòng tham và mong cầu
khai ngộ là bố thí trong sạch; ngược lại là
bố thí không trong sạch. Về pháp thí, nếu
nói pháp khuyên người ta cầu sinh ở cõi
người cõi trời, gọi là Thế gian pháp thí. Còn
giáo pháp (37 phẩm trợ đạo và 3 giải thoát
môn) khuyên người thành Phật, gọi là xuất
thế gian pháp thí.
Ngoài ra, về sự khác nhau giữa Bố thí
và Bố thí ba la mật, cứ theo kinh Ưu bà tắc
giới quyển 2 chép, thì Bố thí của Thanh
văn, Duyên giác, phàm phu, ngoại đạo và
Bố thí của Bồ tát ở hai a tăng kì kiếp đầu
thực hành gọi là Thí; còn Bố thí của Bồ tát
ở a tăng kì kiếp thứ ba thì gọi là Thí ba la
mật.
Cứ theo phẩm Tựa trong kinh Bồ tát
thiện giới quyển 1 nói, thì Bồ tát tại gia thực
hành Tài thí và Pháp thí; Bồ tát xuất gia
làm bốn pháp thí: Bút thí, Mặc (mực) thí,
Kinh thí, và Thuyết pháp thí. Còn Bồ tát
được vô sinh pháp nhẫn thì thực hành ba
pháp thí: Cụ túc thí, Đại thí và Vô thượng
thí.
Luận Câu xá quyển 18 nêu ra tám loại
bố thí: Đến đâu cho đó, cho sự can đảm,
cho để đền ơn, cho cầu báo, cho vì theo
thói quen của người trước, cho để cầu mong
sinh cõi trời, cho để cầu danh, vì trang
nghiêm tâm mà cho v.v... Cũng quyển 18

của sách đã dẫn còn nêu bảy thứ bố thí: cho người khách, cho người đi đường, cho BỐ THÍ

người bệnh, cho người săn sóc bệnh nhân,
cho vườn rừng, cho ăn thường, cho tùy lúc
v.v... Kinh Hoa nghiêm (bản dịch cũ) quyển
12 phẩm Vô tận tạng thì nêu mười pháp
bố thí: tu tập thí, tối hậu nan thí (tức cho cả
thân mệnh), nội thí, ngoại thí, nội ngoại
thí, nhất thiết thí, quá khứ thí, vị lai thí,
hiện tại thí, và cứu kính thí v.v...
Vì nội dung, thái độ và mục đích khác
nhau của hành vi bố thí nói ở trên nên có
những hình thức bố thí không giống nhau.
Lại nữa, bản chất người cho, người nhận
và vật để cho là không, không bị dính mắc,
gọi là Tam luân thể không, Tam luân thanh
tịnh. [X.Trung a hàm Q.30 kinh Phúc điền;
kinh Tăng nhất a hàm Q.4, Q.9. Q.20; kinh
Đại bát nhã ba la mật Q.469, Q.569; kinh
Bồ tát địa trì Q.4; kinh Bố thí; luận Đại trí
độ Q.14, Q.29; luận Du già sư địa Q.39].
(xt. Đật Sấn).
BỐ THÍ KÊ
Bài kệ bố thí trong kinh Tâm địa quán
chỉ rõ người bố trí, người nhận, vật bố thí
đều là không. Cũng gọi Tam luân thanh
tịnh kệ. Tam luân: người cho, người nhận,
vật cho; thanh tịnh, nghĩa là không nhớ
nghĩ gì về tam luân này. Kinh Tâm địa
quán quyển 1 (Đại 3, 296 trung), nói:
“Người cho người nhận và vật cho, Ba đời
không có gì để được. Chúng con an trụ
tâm tốt thắng, cúng dường tất cả Phật mười
phương”.
BỐ THÍ LI NGŨ CHỦNG PHÁP
Bố thí lìa năm thứ pháp. Cứ theo kinh
Ưu bà tắc giới quyển 5 chép, khi Bồ tát
ban phát trí tuệ, nên xa lìa năm điều sau
đây:
1. Chẳng lựa có đức không đức, nghĩa
là khi Bồ tát bố thí, thì cho khắp cả như
nhau, không lựa oán thân. Đối với người

có đức sinh lòng yêu kính, đối với người
không đức khởi tâm xót thương.
2. Không nói thiện ác: khi Bồ tát bố thí,
đem lòng từ bình đẳng, đối với người thiện
và người bất thiện, tùy chỗ họ mong cầu,
đều làm lợi ích cho khắp cả.
3. Không lựa chủng tính: khi Bồ tát thực
hành huệ thí không chia giòng họ, chẳng
lựa sang hèn, ai cần giúp đỡ, đều ban cho
hết.
4. Không khinh người xin: khi Bồ tát
thực hành bố thí, thấy người đến xin, khởi
tâm kính trọng, không dám coi khinh, tùy
chỗ họ cần mà giúp đỡ họ.
5. Không nói lời thô tục: khi Bồ tát làm
việc huệ thí, đối với người đến xin, không
thốt ra những lời thô bỉ cục cằn, khiến họ
tủi thân.
BỐ THÍ TỨ PHÚC BÁO
Bốn phúc báo của sự bố thí. Cứ theo
Chư kinh yếu tập quyển 10, nói, thì vì hình
thức bố thí khác nhau nên cũng có bốn
thứ phúc báo sai biệt, đó là:
1. Cho nhiều được phúc ít: cho người
uống rượu, cho xem nghe múa hát, phí tổn
thì nhiều mà không có phúc báo.
2. Cho ít được phúc nhiều: nghĩa là đem
từ tâm, cung phụng người có đạo đức, giúp
họ hăng hái học đạo, vật cho tuy ít, phúc
lại càng lớn
3. Cho ít được phúc ít: với lòng bỏn
xẻn và ý xấu bố thí cho kẻ ngoại đạo tà
kiến, thì vật cho đã ít mà được phúc cũng
ít.
4. Cho nhiều được phúc nhiều: nếu hiểu
rõ thế gian là vô thường mà phát tâm dùng
của cải xây dựng chùa tháp, cúng dường
Tam bảo thì được phúc báo nhiều như cát
sông Hằng, vật thí đã nhiều, được phúc cũng
nhiều.
BỐ THÍ TỨ PHÚC BÁO

BỐ TỰ PHẨM
........
Tên phẩm thứ 17 trong 31 phẩm của
kinh Đại nhật. Bố tự là đem các chữ chủng
tử Ca, Khư bố trí ở đầu, hai tay, hai chân
của mình mà thành diệu quán. Đại nhật
kính nghĩa thích diễn mật sao quyển 9 (Vạn
tục 37, 120 hạ), nói: “Bố tự phẩm, bố nghĩa
là chia bày ra, tự tức là tự môn: từ các chữ
Ca, Khư đến các chữ ám, á v.v... mỗi mỗi
đều là vào môn Pháp giới. Tự tức là môn,
nên gọi Tự môn. Còn theo Y chủ thích thì
tự là sở bố (cái được chia bày ra), bố là Năng
bố (cái chia bày). Hành giả tưởng tượng đem
10 chữ chia bày ở mỗi chỗ từ dưới yết hầu
lên tới hàm ếch cho đến chỏm đầu thật rõ
ràng, rồi tâm thường hiện ở trước. Nếu được
như thế thì hành giả có thể được gọi là
thành bậc Chính đẳng chính giác, cho đến
gọi là bậc Nhất thiết trí”.
BỐ TỰ QUÁN
........
Cũng gọi Bố tự nghiêm thân quán.
Trong phép quán Mật giáo, dùng chữ (a)
để ở chỗ trái tim hoặc ở đầu và tay chân
mà quán tưởng nghĩa chữ A để gia trì tự
thân, phép quán này gọi là Bố tự quán. Nếu
đem chữ Pháp thân bố trí nơi chi phần thì
tự thân tức là Phật. Các phép quán như:
Ngũ tự nghiêm thân, Thập cửu bố tự, Bách
quang biến chiếu, Tam bộ tứ xứ luân v.v...
đều là Bố tự quán.
Đại nhật kinh sớ quyển 17 (Đại 39, 755
trung), nói: “Đem chữ A đặt ở chỗ trái tim
của hành giả. (…...) Trái tim là chủ của tất cả
chi phần (đầu, mình, chân, tay v.v...),
chữ A cũng thế, là chủ của tất cả chân
ngôn. Khi bố trí chữ A rồi thì bố trí những
chữ còn lại ở tất cả các chi phần, như nói ở
phẩm dưới (chỉ cho phẩm Bố tự).

Đại nhật kinh sớ quyển 17 còn nói thêm
về phép quán này, bảo rằng, trước hết hành
giả quán tưởng trái tim của mình giống hoa
sen nở tám cánh, lại quán tưởng trên hoa
sen tim có chữ A, rồi nhờ sự tròn sáng rực
rỡ của chữ A này đem tâm nhiễm dục của
hành giả hòa nhập vào với tâm trí tuệ chân
thực, biểu thị cùng ở trong chân thực, chung
một bản chất. [X. kinh Đại nhật Q.5; kinh
Để lí tam muội da Q.hạ; Đại nhật kinh sớ
Q.14].
BỐ ÚY
.....
Sợ hãi. Phạm: vibhìwaịa. Theo kinh
Hoa nghiêm (bản 60 quyển) quyển 34 nói,
thì các chúng sinh chưa tỏ ngộ chân lí có
năm thứ sợ hãi:
1. Sợ không sống được, tức là sợ cuộc
sống bấp bênh, thường tích trữ tài vật.
2. Sợ tiếng xấu, sợ người khác chê cười
mà tổn thương danh dự.
3. Sợ chết, sợ lúc sắp chết.
4. Sợ đường ác, sợ sẽ rơi vào địa ngục,
quỉ đói.
5. Sợ uy đức của đại chúng, không có
lòng tự tin và sợ phải xuất hiện trước đại
chúng. Nếu lìa năm sự sợ hãi này thì gọi là
Ngũ li bố úy (lìa năm sợ hãi). Các bậc thánh
Hữu học, Vô học còn sợ hãi chút ít, nhưng
Phật thì hoàn toàn không còn sợ hãi.
Ngoài ra, tuy có lòng từ bi bố thí tiền
của, nhưng sau khi cho rồi lại sợ là tiền của
đã hao hụt, gọi là Bố úy thí, một trong tám
bố thí. (xt. Ngũ Bố Úy).
BỘ CHẤP DỊ LUẬN
Sách, 1 quyển. Do bồ tát Thế hữu của
Ấn độ soạn, ngài Chân đế dịch vào thời
Trần. Cũng gọi Bộ dị tông luận. Một trong
những sách luận của Thuyết nhất thiết hữu
bộ. Thu vào Đại chính tạng tập 49. Nội
dung của luận này trình bày sự chia rẽ của
BỐ TỰ PHẨM

20 bộ phái Tiểu thừa và phần giáo nghĩa
của các bộ phái này. Đây là bản dịch khác
của luận Dị bộ tông luân. Về sách chú thích
thì có Bộ chấp dị luận sớ 10 quyển của
ngài Chân đế. (xt. Dị Bộ Tông Luân Luận).
BỘ CHỦ BỘ MẪU
...........
Trong Mật giáo, Thai tạng giới có ba bộ,
Kim cương giới có năm bộ, vị Bản tôn (vị
tôn chính) của mỗi bộ, gọi là Bộ chủ. Vị
Bản tôn sinh ra bộ chủ hoặc các vị tôn
khác, thì gọi là Bộ mẫu. Trong năm bộ Kim
cương giới, Bộ chủ của Phật bộ là đức Phật
Tì lô giá na là nguồn gốc của các pháp, nên
không lập bộ mẫu riêng. Bộ chủ của Kim
cương bộ là Phật A súc, bộ mẫu là bồ tát
Kim cương ba la mật. Bộ chủ của Bảo bộ là
Phật Bảo sinh, bộ mẫu là bồ tát Bảo ba la
mật. Bộ chủ của Liên hoa bộ là Phật A di
đà, bộ mẫu là bồ tát Ba la mật. Bộ chủ của
Yết ma bộ là Phật Bất không thành tựu, bộ
mẫu là bồ tát Yết ma ba la mật. Trong đó,
bốn bồ tát Ba la mật biểu thị “Định”, bốn
Phật biểu thị “Trí”, hàm ý là nương vào
Định mà sinh ra Trí.
Trong ba bộ Thai tạng giới, bộ chủ của
Phật bộ là Kim luân phật đính, bộ mẫu là
bồ tát Phật nhãn. Bộ chủ của Liên hoa bộ
là bồ tát Mã đầu Quan thế âm, bộ mẫu là
bồ tát Bạch y Quan thế âm. Bộ chủ của
Kim cương bộ là bồ tát Kim cương thủ, bộ
mẫu là bồ tát Mang ma kê. Bộ chủ cũng
biểu thị “Trí”, bộ mẫu biểu thị “Định”.
Trong ba bộ Thai tạng giới, ngoài bộ
chủ, bộ mẫu ra, Đà la ni môn chư bộ yếu
mục còn lập riêng Minh phi, Phẫn nộ tôn,
tức là Phật bộ, Liên hoa bộ, Kim cương bộ
đều lấy bồ tát Vô năng thắng, bồ tát Đa la
và bồ tát Kim cương tôn na lợi làm Minh
phi, lấy Bất động tôn, Phẫn nộ câu, Quân

đồ lợi làm Phẫn nộ tôn. [X. Bổ đà lạc hải
hội quĩ; Bí tạng kí].
BỘ HÀNH ĐỘC GIÁC
Vị Duyên giác cùng tu hành với số đông
người nhưng chỉ một mình mình giác ngộ
chứng quả. Đối lại với “Lân dác dụ độc
giác”. Là một trong hai loại Độc giác. Độc
giác, cũng dịch là Duyên giác. Cứ theo luận
Câu xá quyển 12 và Câu xá luận quang kí
quyển 12 nói, thì những người thuộc ba
quả Dự lưu, Nhất lai, Bất hoàn trong Thanh
văn thừa, cho đến người lợi căn nhất trong
Tứ thiện căn (Noãn, Đính, Nhẫn, Thế đệ
nhất pháp), lúc sắp chứng quả A la hán
thứ tư, tạm rời bỏ giáo pháp của Phật, nhóm
hợp một số đông người cùng tu, nhưng chỉ
một mình quán xét, một mình tư duy, hoặc
quán ngoại duyên như hoa bay lá rụng, hoặc
quán lí 12 nhân duyên mà chứng ngộ đắc
quả, gọi là Bộ hành độc giác. Vì tụ họp một
số đông người cùng tu hành ở một chỗ, tổ
chức thành đảng bộ, nên gọi là Bộ hành.
Lại vì không thầy chỉ dạy mà một mình tự
ngộ chứng quả, nên gọi là Độc giác. Trái
lại, vị Duyên giác ở một mình một chỗ để
chứng ngộ đắc quả, thì gọi là Lân dác dụ
độc giác. (xt. Lân Dác Dụ Độc Giác).
BỘ LẠC THẦN
........
Vị thần do tôn giáo bộ lạc tin thờ. Có
quan hệ mật thiết với truyền thuyết thần
thoại về nguồn gốc của bộ lạc; cũng có khi
được coi là thủy tổ chung của bộ lạc.
BỘ LẠC TÔN GIÁO
Một trong những hình thái tôn giáo
nguyên thủy ở thời kì đầu tiên tự nhiên
phát sinh từ trong thị tộc. Vào thời ấy, văn
hóa chưa phát triển, cơ cấu xã hội còn đơn
giản, nên tôn giáo cũng mới ở trạng thái
thô sơ. Về sau, các thị tộc gần gũi nhau dần
BỘ LẠC TÔN GIÁO

dần kết thành thị tộc đồng minh, rồi liên
kết thành bộ lạc, lúc đó hình thành tôn
giáo mới được xác định, nhưng vẫn chưa
hình thành hệ thống giáo nghĩa và thần
học rõ ràng, song truyền thuyết thần thoại
đã có nội dung phong phú hơn, đặc biệt là
thần thoại về nguồn gốc bộ lạc từ đâu mà
ra (bộ phận văn hóa tiến triển hơn thì còn
có thần thoại về nguồn gốc trời đất). Những
nghi tiết và các điều cấm kị đều tương quan
mật thiết với thần thoại và sinh hoạt xã
hội. Sử học tôn giáo, đối với việc nghiên
cứu tôn giáo nguyên thủy, phổ thông đều
lấy thần thoại làm điểm xuất phát cơ bản.
Như Bà la môn giáo Ấn độ tôn thờ thần
thoại Phệ đà, trong đó đã ghi chép hình
thái sinh hoạt và tôn giáo của người Aryan
Ấn độ cổ đại.
BỘ PHÁI PHẬT GIÁO
Từ ngữ gọi chung các phái được phân
chia ra từ trong giáo đoàn của Phật giáo
nguyên thủy.
A. Sự thành lập Bộ phái Phật giáo:
Cứ theo luận Đại tì bà sa và luận Dị bộ
tông luân chép, thì sau đức Phật nhập diệt
hơn 100 năm, vị tỉ khưu Đại thiên đưa ra
năm việc (Đại thiên ngũ sự ),
yêu cầu giáo đoàn thừa nhận. Đây là nguyên
nhân khiến giáo đoàn lần đầu tiên chia
thành Thượng tọa bộ (phái phản đối năm
việc) và Đại chúng bộ (phái tán thành).
Nhưng cứ theo Đại sử ......(Pàli:
Mahàvaôsa), Đảo sử ......(Pàli:
Dìpavaôsa) của Phật giáo Nam truyền ghi
chép, thì sau đức Phật nhập diệt 100 năm,
có tỉ khưu thuộc chủng tộc Bạt kì ở đông
bộ Ấn độ xưa đưa ra 10 điều giới luật mới
(Thập sự). Chủ trương mới này bị các vị
Trưởng lão tỉ khưu, đứng đầu là ngài Da xá,
phản đối; sau đó, ngài Da xá triệu tập 700 tỉ

khưu mở Đại hội kết tập, tuyên bố 10 điều
giới luật mới là phi pháp; đồng thời, các tỉ
khưu tán thành chủ trương mới cho mười
điều ấy là đúng nên cũng tổ chức kết tập.
Do đó mà giáo đoàn Phật giáo nguyên thủy
chia thành Thượng tọa bộ và Đại chúng
bộ mà trong sử gọi là sự chia rẽ căn bản.
Về sau, từ hai bộ căn bản này lại chia thành
20 bộ (theo thuyết chia phái của Bắc truyền)
hoặc 18 phái (theo thuyết chia phái của Nam
truyền, tức trừ Tây sơn trụ bộ và Bắc sơn
trụ bộ), gọi là sự chia rẽ ngành ngọn). Như
vậy, tóm lại, giáo đoàn Phật giáo nguyên
thủy lần đầu tiên bị chia thành hai bộ căn
bản là Thượng tọa bộ và Đại chúng bộ, rồi
vầ sau, từ hai bộ căn bản này lại chia ra
thành 20 bộ phái (theo Bắc truyền) hoặc
18 phái (theo Nam truyền).
Cứ theo luận Dị bộ tông luân ghi chép,
thì Phật giáo bộ phái gồm 20 bộ, tức là sau
đức Phật nhập diệt khoảng 200 năm, từ
Đại chúng bộ căn bản lại chia ra ba bộ phái
nữa là:
1. Nhất thuyết bộ, chủ trương pháp thế
gian, xuất thế gian chỉ là tên giả, không có
thể thực.
2. Xuất thế bộ, cho rằng pháp thế gian
chỉ có tên giả, pháp xuất thế gian thì đều là
chân thực.
3. Kê dận bộ, chỉ hoằng dương tạng A tì
đạt ma trong ba tạng, còn cho kinh, luật
đều là giáo pháp phương tiện của đức Phật.
Không bao lâu sau, từ Kê dận bộ lại chia
ra hai bộ nữa là:
4. Đa văn bộ, vì sự học vấn của phái
này vượt hơn Đại chúng bộ, nên gọi là Đa
văn bộ (bộ phái nghe nhiều).
5. Thuyết giả bộ, chủ trương trong pháp
thế gian và pháp xuất thế gian đều có phần
ít là giả.
Vào cuối thời kì 200 năm sau đức Phật
nhập diệt, một vị tỉ khưu ngoại đạo bỏ tà
về chính, ở núi Chế đa; chư tăng thuộc

Đại chúng bộ phần nhiều ở núi này. Trong BỘ PHÁI PHẬT GIÁO

một dịp bàn thảo lại vấn đề “năm việc”
của ngài Đại thiên, vì chủ trương bất đồng
nên chư tăng ở núi Chế đa lại chia ra ba
bộ nữa là:
6. Chế đa sơn bộ, bộ này vẫn ở lại núi
Chế đa.
7. Tây sơn trụ bộ, bộ này dời đến ở phía
tây núi Chế đa.
8. Bắc sơn trụ bộ, bộ này dời về phía
bắc của núi Chế đa.
Như vậy, Đại chúng bộ hợp cả gốc lẫn
ngọn gồm có chín bộ phái.
Sau khi hai bộ gốc (tức là Thượng tọa
bộ và Đại chúng bộ) bị phân chia lần đầu
tiên (100 năm sau Phật nhập diệt) thì
Thượng tọa bộ dời đến ở tại vùng Hi mã
lạp sơn (tức là núi Tuyết sơn). Đến khoảng
300 năm sau Phật nhập diệt, lại chia ra:
1. Thuyết nhất thiết hữu bộ, cũng gọi
Thuyết nhân bộ, chủ trương tất cả pháp
hữu vi, vô vi đều có thực thể.
2. Tuyết sơn bộ, tức là do Thượng tọa
bộ gốc dời đến Hi mã lạp sơn (Tuyết sơn)
nên bộ này lấy tên là Tuyết sơn.
Không bao lâu sau, từ Thuyết nhất thiết
hữu bộ lại chia ra:
3. Độc tử bộ, lấy A tì đạt ma do ngài Xá
lợi phất soạn làm luận điểm căn bản, tương
truyền Bộ chủ là dòng dõi con bê con, nên
gọi là Độc tử bộ......... Về sau, do nội
dung giáo nghĩa của Độc tử bộ nghèo nàn
nên có chủ trương lấy nghĩa kinh để bổ túc
thêm, nhưng do quan điểm bất đồng nên
Độc tử bộ lại chia làm:
4. Pháp thượng bộ, Pháp thượng là tên
của Bộ chủ.
5. Hiền trụ bộ, là dòng dõi của A la hán
Hiền.
6. Chính lượng bộ, chủ trương pháp
nghĩa sâu xa do mình nói ra đã được san

định không còn sai lầm nữa.
7. Mật lâm sơn trụ bộ, Bộ chủ ở tại núi
Mật lâm.
Đồng thời, Thuyết nhất thiết hữu bộ lại
chia ra:
8. Hóa địa bộ, 300 năm sau đức Phật
nhập diệt, có người Bà la môn tên là Hóa
địa, xuất gia được quả A la hán, đệ tử nối
dõi, gọi là Hóa địa bộ. Rồi từ Hóa địa bộ lại
chia ra:
9. Pháp tạng bộ, ngài Pháp tạng là đệ tử
của tôn giả Mục kiền liên. Các sư của bộ
này nói năm tạng: kinh, luật, a tì đạt ma,
minh chú, Bồ tát bản hạnh sự.
Vào cuối năm 300 sau Phật nhập diệt,
từ Thuyết nhất thiết hữu bộ lại chia:
10. Ẩm quang bộ, cũng gọi Thiện tuế
bộ. Ẩm quang tức là Ca diếp ba, là họ của
Bộ chủ. Vào đầu năm 400 sau Phật nhập
diệt, Thuyết nhất thiết hữu bộ lại chia ra:
11. Kinh lượng bộ, cũng gọi Thuyết
chuyển bộ, chỉ nương vào kinh làm chính
lượng, không dựa theo luật và đối pháp
(luận), khi viện dẫn chứng cứ thì đều lấy
kinh làm chứng.
Như vậy, Thượng tọa bộ hợp cả gốc lẫn
ngọn gồm 11 bộ phái, cộng với 9 bộ của
Đại chúng bộ thành là 20 bộ phái.
B. Giáo lí của Phật giáo Bộ phái: giáo
lí của Phật giáo nguyên thủy, trong các kinh
điển nguyên thủy (kinh A hàm), chưa có tổ
chức, chưa được thống nhất. Đem các giáo
thuyết do đức Phật giảng nói suốt cuộc đời
Ngài được ghi chép trong kinh điển nguyên
thủy ra mà thuyết minh, giải thích, chỉnh lí
cả phần nội dung lẫn hình thức cho có hệ
thống, phù hợp với tính cách học thuật
nghiên cứu gọi là phương pháp nghiên cứu
A tì đạt ma. Phương pháp nghiên cứu này
về sau dần dần phát triển, đến khi Phật
giáo sắp bị phân hóa thành các bộ phái, thì
sự giải thích bất đồng về giáo lí đã trở thành
nguyên nhân dẫn đến sự chia rẽ, vì thế,

mỗi bộ phái đều tự tổ chức và giải thích
giáo lí, viết ra các bộ luận về giáo lí của
riêng mình, gọi là “A tì đạt ma căn bản”.
BỘ PHÁI PHẬT GIÁO

Như bảy bộ luận của Phật giáo Nam truyền
(Thượng tọa bộ phương Nam), bảy bộ luận
Hán dịch của Thuyết nhất hữu bộ và luận
A tì đàm của ngài Xá lợi phất thuộc Chính
lượng bộ hệ đều là loại A tì đạt ma căn
bản. Các bộ luận của mỗi bộ phái đều hiển
bày đường lối phát triển giáo lí của riêng bộ
phái đó.
Các bộ luận ở thời kì đầu chỉ là những
sách thuyết minh và giải thích cùng hệ thống
hóa giáo lí trong kinh điển nguyên thủy,
cho nên trong thời kì này các bộ luận có
quan hệ mật thiết với kinh. Nhưng trong
các bộ luận ở thời kì sau, mối quan hệ với
kinh điển nguyên thủy đã mờ nhạt dần, để
rồi cuối cùng, A tì đạt ma đã thành lập học
thuyết riêng biệt, không dính dáng gì đến
nguyên thủy. Gíáo lí Phật giáo nguyên thủy
lấy thực tiễn làm lí luận nền tảng, luận
thuyết nào không liên quan đến thực tiễn
thì không tồn tại. Đây là dựa theo qui luật
biến hóa của các pháp mà quan sát hiện
tượng vũ trụ nhân sinh (duyên khởi phổ
thông và duyên khởi lưu chuyển), ứng dụng
qui luật để đạt thành lí tưởng (duyên khởi
hoàn diệt).
Nhưng các bộ luận của Phật giáo bộ phái
của thời kì sau thì dùng phương pháp luận
cứu tồn tại luận không dính dáng gì tới thực
tiễn mà khảo sát về tính có, không, giả,
thực của sự vật, điều này được coi là đã
chịu ảnh hưởng của ngoại đạo. Khác với
ngoại đạo, Phật giáo không lập thực thể
tồn tại vĩnh viễn bất biến, mà Phật giáo
quan sát hiện tượng tồn tại sinh diệt biến
hóa. Thuyết nhất thiết hữu bộ chủ trương
pháp thể hằng có trong ba đời, đây cũng
khác với thực thể luận của ngoại đạo. Phật
giáo bộ phái khi bàn về sự tồn tại của các
pháp, đã đem các hiện tượng tồn tại biến

hóa lập làm “pháp hữu vi”, tồn tại không
biến hóa lập làm “pháp vô vi”. Tuy nhiên
chủ trương “pháp thể hằng có” sau này đã bị
Phật giáo Đại thừa bác bỏ, vì cho chủ trương
này là một loại “Hữu ngã thuyết”, và Đại
thừa đề xuất tưtưởng triệt để vô ngã (không).
Trong thời Phật giáo bộ phái đã có các
cuộc tranh luận về học thuyết và giáo lí
giữa các bộ phái với nhau. Các vấn đề giáo
lí được các bộ phái thảo luận gồm có: Phật
đà luận, Tăng già luận, Bồ tát luận, Phàm
phu luận, Tu đạo luận, Thiền định luận,
Thánh quả luận, Sắc pháp luận, Bổ đặc già
la luận v.v... Các văn hiến chỉnh lí và giới
thiệu những vấn đề này, về phía Phật giáo
Nam truyền thì có Luận sự (Pàli:
Kathàvatthu) và chú thích của nó; về phía
Phật giáo Bắc truyền thì có bản Hán dịch
của các luận: Dị bộ tông luân, Đại tì bà sa,
Câu xá, Thuận chính lí, Thành thực, và
bản Tạng dịch: luận Dị bộ tông luân, Dị bộ
tông tinh thích, Dị bộ thuyết tập v.v... [X.
Đại thừa huyền luận Q.5; Dị bộ tông luân
luận thuật kí; Tam luận huyền nghĩa; Cao
tăng pháp hiển truyện]. (xt. Tiểu Thừa Nhị
Thập Bộ, Ấn Độ Phật Giáo).
BỘ THỬ
.....
Lùng đuổi chuột. Đức Phật dùng chim
và chuột để ví dụ gọi những ông tăng phá
giới, cho nên Bộ thử hàm ý là ông tăng phá
hủy giới cấm. [X. kinh Phật tạng Q.thượng;
Thích môn qui kính nghi Q.thượng]. (xt.
Điểu Thử Tăng).
BỘ TRỊCH MINH VƯƠNG
Bộ trịch, Phạm:Padanaksipa. Dịch âm:
Bá ban nẵng kết sử ba minh vương. Một
trong tám Đại minh vương. Cũng gọi Bộ
trịch kim cương. Gọi đủ là Bộ trịch kim
cương minh vương. Cứ theo kinh Đại diệu
kim cương đại cam lộ quân đồ lợi diệm man
xí thịnh Phật đính chép, thì Minh vương
này là hóa thân của bồ tát Phổ hiền, tay

BỘ THỬ

phải cầm cây lọng, tay trái cầm chày kim
cương, khắp mình màu xanh da trời, phóng
ra ánh lửa.
Nói về uy đức của vị Minh vương này,
cứ theo Bá ban nẫng kết sử ba kim cương
niệm tụng nghi quĩ nói (Đại 21, 170 trung):
“Mở bày cho hàng Nhị thừa phát được
không tuệ rất sâu của Đại thừa; trong thế
giới phàm phu, ánh sáng uy đức của Ngài
chiếu soi tới đâu thì những chủng tử tạp
nhiễm chứa trong tạng thức của họ trở nên
thanh tịnh, khiến họ xa lìa ba đường, đầy
đủ hạnh Phổ hiền; bàng sinh quĩ đói hết
kiếp này không còn thụ sinh lại nữa; các
loại địa ngục đều
hoại diệt hết; tội
nhân giải thoát,
phát tâm bồ đề;
các loài ác ma gặp
ánh sáng này đều
phải khuất phục,
bỏ chạy tứ tán.
Một thời gian lâu,
làm lợi ích như
thế rồi, Ngài mới
thu ánh sáng uy
đức lại vào trong
thân, sau đó ra khỏi thiền định”.
Về hình tượng của vị bản tôn Minh
vương này, cũng theo nghi quĩ đã dẫn, toàn
thân màu xanh, gồm 18 tay, lấy rồng làm
chiếc mũ anh lạc, chau mày dữ tợn, răng
nanh chìa ra, nhọn hoắt. Chủng tử là
(hùô), chân ngôn: Án (oô) hiệt lâm
(hrìô) khuất lâm (kroô) bộ lâm (bhroô)
tố lâm (sroô) nho lâm (jroô) ngược (gahê).
[X. Kim cương phong lâu các nhất thiết du
già du kì kinh tu hành pháp Q.1; Tứ thập
thiếp quyết Q.7].
BỔ ĐÀ LẠC HẢI HỘI QUĨ

Nghi quĩ, 1 quyển, ngài Bất không dịch
vào đời Đường. Gọi đủ là: “Nhiếp vô ngại
đại bi tâm đà la ni kinh kế nhất pháp trung
xuất vô lượng nghĩa nam phương mãn
nguyện bổ đà lạc hải hội ngũ bộ chư tôn
đẳng hoằng thệ lực phương vị cập uy nghi
hình sắc chấp trì tam ma da tiêu xí mạn đồ
la nghi quĩ”. Cũng gọi Bổ đà lạc hải hội
chư tôn trụ lược xuất uy nghi hình sắc nghi
quĩ, Bổ đà lạc hải hội chư tôn trụ lược xuất
uy nghi hình sắc, Nhiếp vô ngại kinh. Thu
vào Đại chính tạng tập 20. Sách này trình
bày uy nghi hình sắc của các vị tôn thuộc
năm bộ Kim cương giới và bồ tát Quan thế
âm nghìn tay nghìn mắt cùng các vị tôn
trong Đại mạn đồ la. [X. Tự tại kim cương
tập Q.4; Bí tạng sao Q.6].
BỔ ĐÀ LẠC SƠN
Núi Bổ đà lạc. Phạm: Potalaka hoặc
Potala, Potaraka. Dịch ý: cây hoa nhỏ,
hoa trắng nhỏ, cây nhỏ xum xuê đẹp đẽ,
hòn đảo ngoài biển, ánh sáng. Cũng gọi Bố
đát lạc ca sơn, Bảo đà lạc ca sơn, Bô đa la
sơn, Bảo đà la sơn. Núi nằm ở bờ biển nam
Ấn độ, tương truyền là chỗ ở của bồ tát
Quán thế âm, tức là ở phía đông núi Mạt
lạt da (Phạm:Malaya) thuộc nước Mạt la
củ tra ở nam Ấn độ, trong đó có Thạch
thiên cung (cung trời bằng đá) nơi bồ tát
Quan thế âm thường qua lại.
Cứ theo kinh Hoa nghiêm (dịch mới)
quyển 68 chép, thì núi này được tạo thành
bằng các thứ quí báu, rất là thanh tịnh, đầy
dẫy hoa quả cây rừng, ao hồ khe suối. Đại
đường tây vực kí quyển 10 nam Ấn độ Mạt
la củ tra quốc điều cũng ghi: trên đỉnh núi
có ao, nước ao trong suốt, chảy ra sông lớn,
dòng chảy quanh núi rồi đổ vào biển Nam.
Bên cạnh ao có cung trời bằng đá, là nơi
bồ tát Quán tự tại thường lui tới, ai muốn
được thấy Bồ tát, phải phát tâm nguyện lớn,
trèo non vượt suối, quên cả hiểm nguy, thì
Bố Trịch Minh Vương

BỔ ĐÀ LẠC SƠN

mới đến được, bởi thế, rất ít người đến được
đây.
Vì núi Bổ đà lạc là linh địa do bồ tát
Quan thế âm cư trú, nên rất nhiều nơi lấy
Bổ đà lạc để đặt tên, như núi Phổ đà ở tỉnh
Triết giang Trung quốc, chùa Bổ đà lạc ở
núi Na trí Nhật bản v.v... [X. kinh Quan
thế âm bồ tát vãng sinh tịnh độ bản duyên;
Hoa nghiêm kinh sớ Q.57; Tuệ lâm âm
nghĩa Q.40; Phiên dịch danh nghĩa tập Q.3;
Quan thế âm bồ tát chi nghiên cứu]. (xt.
Phổ Đà Sơn).
BỔ ĐẶC GIÀ LA
Phạm: pudgala
I. Bổ đặc già la. Cũng gọi Phú đặc già
la, Phất già la, Phúc già la. Dịch là người,
chúng sinh, sổ thủ thú, chúng số giả. Chỉ
cho chủ thể của sự luân hồi tái sinh. Sổ thủ
thú ., hàm ý là nhiều lần đi lại vòng
quanh trong năm đường. Một trong 16 tri
kiến của ngoại đạo. Tức là tên khác của
“ngã”, hoặc chỉ riêng cho người. Phật giáo
chủ trương thuyết Vô ngã nên không thừa
nhận Bổ đặc già la chân thực (Bổ đặc già la
thắng nghĩa) là chủ thể của sự sống chết,
nhưng vì phương tiện giải nói nên tạm gọi
người là Bổ đặc già la (Bổ đặc già la thế
tục). Tuy nhiên, trong các bộ phái Phật giáo,
thì Độc tử bộ, Chính lượng bộ và Kinh
lượng bộ lại thừa nhận Bổ đặc già la là có
thực. Lại có phái cho Bổ đặc già la đồng
nghĩa với người, như luận Pháp uẩn túc
quyển 2 gọi quả vị tu hành Tứ song bát bối
(bốn đôi tám bậc) là Tứ song bát chích bổ
đặc già la. [X. kinh Đại bát nhã Q.409; kinh
Đại nhật Q.1 phẩm Trụ tâm; luận Đại trí
độ Q.35; luận Đại thừa a tì đạt ma tạp tập
Q.13; luận Du già sư địa Q.83; Huyền ứng
âm nghĩa Q.23].
II. Bổ đặc già la. Kì na giáo giải nghĩa

Bổ đặc già la là vật chất, gồm đủ sắc, hương,
vị, xúc, nhưng không có ý thức. Vật chất
này được chia làm hai loại: một loại là các
nguyên tử đất, nước, lửa, gió vĩnh viễn
không thể phân chia; loại kia là thể phức
tạp do các nguyên tử cấu thành.
BỐC YẾT SA
........
Phạm:pulkasa. Cũng gọi Bổ yết sa. Có
ba nghĩa sau đây:
1. Tên gọi của chủng tộc giống lai ti tiện.
2. Người hạ tiện đi lượm lặt phế liệu,
quét dọn phân dơ hoặc khiêng xác người
chết đi chôn.
3. Kẻ tà kiến, không tin nhân quả, tạo
các nghiệp ác.
[X. Du già luận kí Q.3 phần trên; Tuệ
lâm âm nghĩa Q.5; Khả hồng âm nghĩa
Q.1].
BỘC LƯU
.....
Dòng thác. Cũng gọi Bạo lưu. Tên khác
của phiền não. Nghĩa là phiền não trong
ba cõi hay cuốn trôi những cái thiện, giống
như nước lũ cuốn trôi mất nhà cửa cây cối.
Vì bộc lưu có nghĩa cuốn trôi, xoáy tròn,
chìm nghỉm, phiền não cũng thế, có khả
năng cuốn trôi chúng sinh và nhận chìm
họ trong dòng sống chết của ba cõi sáu
đường, nên dùng Bộc lưu để ví dụ. Những
phiền não đó là: Dục bộc lưu, Hữu bộc lưu,
Kiến bộc lưu và Vô minh bộc lưu, gọi là 4
bộc lưu.
Tông Duy thức ví dụ thức A lại da thứ
tám như bộc lưu, vì thức này hoạt động
thường xuyên, liên tục không ngừng. Duy
thức tam thập luận tụng (Đại 31, 60 trung),
nói: “Sơ a lại da thức, dị thục nhất thiết
chủng, (…...) hằng chuyển như bộc lưu, A la
hán vị xả”. Nghĩa là thức A lại da là hạt
giống của tất cả quả dị thục, nó thường xuyên
hoạt động chuyển biến, y như dòng thác
BỔ ĐẶC GIÀ LA

chảy xiết, chừng nào chúng quả A la hán
thì mới bỏ thức a lại da, tức chuyển nó thành
trí. [X. luận Đại tì bà sa Q.48; luận Câu xá
Q.20]. (xt. Tứ Bạo Lưu).
BỘC NOA
Phạm:pùịa. Kiểu chắp tay như hoa sen
mới nở. Là kiểu chắp tay thứ tư trong 12
cách thức chắp tay. Hình thức kiểu chắp
tay này là: trước tiên, chắp hai tay làm hình
hoa sen chưa nở (mười ngón tay chập lại,
hơi khum khum, lòng bàn tay để rỗng), kế
đến, hai ngón cái, hai ngón út áp sát nhau,
các ngón còn lại hơi mở ra dáng như hoa
sen mới nở. [X. Đại nhật kinh sớ Q.13]. (xt.
Thập Nhị Hợp Chưởng).
BÔI ĐỘ (? - 426)
Vị tăng đời Tấn, người Kí châu, năm
sinh, họ và tên đều không rõ. Sư thường
ngồi trên một cái chén (bôi) bằng gỗ để qua
sông (độ), nên người thời bấy giờ gọi sư là
Hòa thượng Bôi độ, Thiền sư Bôi độ. Sư
bất chấp uy nghi tế hạnh, uống rượu ăn
thịt, nhưng có thần lực lớn. Có lần sư ngủ
trọ ở một nhà tại miền Bắc, lấy trộm tượng
vàng của chủ nhà rồi đi. Chủ nhà đuổi theo,
mặc dầu thấy sư đi chậm, nhưng ông ta
thúc ngựa rượt theo mà chẳng kịp, đến bờ
sông Mạnh tân, sư thả chiếc chén gỗ xuống
nước, rồi ngồi lên chén đi qua sông. Sư từng
ở nhà cư sĩ Hoàng hân tại Bành thành,
nhà này rất nghèo, chỉ ăn cơm độn với ngô
mà thôi, nhưng sư vẫn ăn ngon lành. Nửa
năm sau, bỗng một hôm sư bảo Hoàng hân
đi lấy 36 hạt cây lau mang về, sư gói kín lại,
rồi trao cho Hoàng hân bảo mở ra; khi Hoàng
hân mở ra thì thấy toàn là tiền bạc lụa là rất
nhiều, ông đem dùng làm việc công đức hết.
Qua một năm, sư từ biệt ra đi, Hoàng hân
chuẩn bị lương thực cho sư mang theo, sáng
hôm sau, Hoàng hân thấy lương thực vẫn

còn đó, nhưng không thấy sư đâu. Vì sư có
rất nhiều điều thần biến kì lạ nên người đời
khó biết được lai lịch của sư. Sư có tác phẩm
“Nhất bát ca” 1 quyển lưu hành ở đời. [X.
Lương cao tăng truyện Q.10].
BÔI ĐỘ SƠN
Núi Bôi độ. Núi ở phía nam huyện Bảo
an tỉnh Quảng đông. Còn gọi là Đồn môn
sơn, nay là Thanh sơn ở Hồng kông. Trên
núi có chùa Thanh sơn, phía sau Đại hùng
bảo điện hiện còn hang Bôi độ, trong hang
có tượng bằng đá của thiền sư Bôi độ đang
ngồi.
Cứ theo Dư địa kỉ thắng chép thì thiền
sư Bôi độ vượt biển đến trú ngụ ở huyện
Đông hoàn. Còn Quảng châu phủ chí Đông
hoàn huyện chép, núi Bôi độ cách huyện
thành 190 dặm về mạn nam; thời Nam Hán,
vua ban tên là núi Thụy ứng (núi ứng điềm
lành), vì trên núi có hang Thụy ứng. Vì
thời xưa, thiền sư Bôi độ đã từng có lần
đến ở núi này, cho nên gọi là núi Bôi độ.
(xt. Bôi Độ, Thanh Sơn Thiền Viện)
BỒI ĐƯỜNG
I. Bồi đường. Trong Thiền viện, căn nhà
ở ngoài Tăng đường, nơi sắp cơm cho khách
tăng ăn, gọi là Bồi đường. [X.Thiền lâm tượng
khí tiên đệ cửu loại Tùng quĩ môn].
II. Bồi đường. Trong nghi quĩ luật chế,
giới sư đầu đơn là khai đường, giới sư nhị
đơn là Bồi đường. Bồi đường là người phụ
giúp vị khai đường dạy bảo phép tắc thụ
giới cho các giới tử.
BỒI LƯ
.....
I. Bồi lư, Phạm:Bhairava. Cũng gọi
Bồi ra phạ, Bồi la phược. Dịch ý: đáng sợ,
BỒI LƯ

bi thảm. Một trong những hình của trời Tự
tại, một trong những tên của thần Kim
cương. Là hóa thân của thần Thấp bà trong
Bà la môn giáo, hoặc là con của thần này.
Bồi lư được đặt ở góc đông nam của
viện Bộ ngoài trong hội Hàng tam thế trên
mạn đồ la Kim cương giới Mật giáo (nhưng
ở Tây tạng thì gọi là Bồi ra phạ nữ). Hình
tượng Bồi lư là một thân chín mặt, ở trần,
mầu đen, hiện thân phẫn nộ, 34 cánh tay,
16 chân. Chủng tử là (hùô), hình tam
muội da là chày Kim cương. Vị tôn này
mang đậm sắc thái Bà la môn giáo, chỉ có
Mật giáo Nhật bản đặc biệt tôn sùng. [X.
Phật thuyết diệu cát tường du già đại giáo
kim cương bồi ra phạ luân quán tưởng
thành tựu nghi quĩ Mạn noa la phần; Quán
tưởng phần].
II. Bồi lư. Tên một loại nhạc múa. Cũng
gọi Bội lư, Bồi lư phá trận nhạc. Xưa nay
Bồi lư cùng Hoàng đế, Tần vương, Vũ
xương và Tán thủ v.v... là tên của năm khúc
nhạc phá trận. Là nhạc cổ thuộc loại nhạc
võ, được hát múa để cầu chúc khi ra trận.
Loại nhạc này bắt nguồn ở Ấn độ.
BỒI SẤN
Người có nhiều công khó nhọc thì chia
thêm vật cúng thí gấp đôi. Bồi.. nghĩa là
gấp đôi, dùng như chữ “bội...”. Sấn là vật
do tín đồ bố thí cúng dường. Bị dụng thanh
qui quyển 4 Tiên điểm tây đường đầu thủ
tân mệnh điều (Vạn tục 112, 44 hạ), nói:
“Người chuyên trách đến trước vị tân trụ
trì trình bày về các vật thí của vị trụ trì cũ,
xong rồi lễ tạ, sau đó đem chia các vật thí
đã được ấn định và công bố tên của người
được chia thêm gấp đôi” (bồi sấn).
BỒI THIẾP
.....
Trong Thiền viện, ngoài những thứ cúng

dường chính như cơm gạo, thuốc thang ra,
những vật cúng dường phụ thêm như rau,
đậu v.v…... được gọi là Bồi thiếp. Sắc tu bách
trượng thanh qui quyển 3 Thiên hóa (Đại
48, 1128 thượng), nói: “Người chủ tang phải
cùng vị Thủ tọa tính xem y bát để lại nhiều
hay ít, rồi thầm chia làm ba phần: một phần
dành cho chi phí chôn cất, (...) một phần
cúng dường phụ thêm (bồi thiếp) vào
thường trụ, một phần biếu đại chúng để
chi dùng cho việc tụng kinh và các Phật sự
như bảng, trướng v.v..”
BỒI THỰC
.....
Trong Thiền tông, vào ngày kị Sơ tổ
Đạt ma, vị trụ trì không đến nhà Tăng ăn
cháo, mà ăn ở Pháp đường để tiếp đãi Tổ
sư, gọi là Bồi thực. Ngoài ra, tiếp đãi khách
ăn, cũng gọi Bồi thực. Sắc tu bách trượng
thanh qui quyển 2 Đạt ma kị (Đại 48, 1118
thượng), nói: “Sáng sớm ngày thứ hai, vị
trụ trì dâng hương lễ bái, dâng nước dâng
cháo, rồi xuống tòa ngồi một bên tiếp đãi
Tổ sư”.
BỐI ĐA LA DIÊP
...........
Là bối đa la. Bối đa la, Phạm:pattra.
Loại lá cây dùng để viết tư liệu hoặc văn
kinh. Gọi tắt là Bối đa, Bối diệp. Đời xưa,
khi giấy chưa được phát minh, người Ấn
độ dùng lá bối đa thay giấy để viết. Hiện
nay tại khu vực của Phật giáo Nam truyền
cũng có người dùng lá bối đa la để viết
sách.
Pattra tuy là tên của loại thực vật đặc
biệt mà tên khoa học là Laurus oassia,
nhưng cũng chỉ cho lá của loại thực vật
phổ thông, hoặc loại lá cây dùng để viết
sách. Trong đó, loại thích hợp nhất cho
việc viết chép là lá cây Đa la (Phạm:tàla).
Lá cây đa la giống như lá cây cọ, dài và
BỒI SẤN

khít mịn. Trước khi viết chữ, đem lá này
phơi khô, rồi cắt ra thành miếng, rộng độ
sáu phân, dài khoảng sáu tấc, hai bên đều
dùi một hay hai cái lỗ nhỏ rồi mới viết
chép. Trước hết, dùng vật nhọn như kim,
mũi dao hoặc bút sắt đâm khắc mặt lá, rồi
lấy mực nước làm bằng mồng hóng thấm
lên trên, đợi cho mực khô, lau sạch thì có
những dấu vết viết chữ lưu lại trên mặt lá.
Nếu văn kinh được viết trên lá ấy thì gọi
là kinh lá bối. Khi viết xong, lại lấy chỉ
xâu lá bối lại thành bó, dùng hai tấm ván
gỗ mỏng bằng khổ lá bối làm bìa ép mặt
trên và mặt dưới để khỏi lộn trang và rơi
mất.
Từ thế kỉ I đến thế kỉ X, Phật tử Ấn độ
xưa mang ba tạng Kinh, Luật, Luận viết trên
lá bối đến Trung á và Tân cương của Trung
quốc, đến Tây tạng và Nepal để truyền bá
Phật giáo, tín đồ Phật giáo ở các khu vực
này cũng sang Ấn độ học Phật pháp, rồi
mang theo về nước nhiều kinh lá bối. Vào
các thế kỉ XI, XII, Hồi giáo xâm nhập Ấn
độ, tín đồ Phật
giáo Ấn độ lại
phát động phong
trào đem kinh
chữ Phạm truyền
ra nước ngoài để
phiên dịch, cho
nên ở những khu
vực kể trên rất
nhiều kinh lá bối
viết bằng tiếng
Phạm đã được
tìm thấy, nội
dung bao gồm kinh điển Phật giáo Tiểu thừa,
truyền thuyết, truyện cổ, thi ca, lịch sử, kí
sự v.v... Trong đó, các Phạm giáp (bản kinh
Phật viết bằng tiếng Phạm) tìm thấy ở Nepal

là hoàn bị hơn cả. Mặc dầu sau khi giấy đã
được phát minh, nhưng phổ thông kinh lá
bối vẫn được bảo tồn, như kinh điển tiếng
Tây tạng là một ví dụ. Những bản kinh bắt
chước hình dáng kinh lá bối có bốn loại: lá
đồng, vỏ cây hoa, giấy, bạch điệp (loại
vải dày, mịn). Còn cái bìa bằng tấm ván gỗ
mỏng ép kinh lá bối, hoặc là bìa sách, thì
gọi là Phạm giáp.
Thân cây Đa la một khi đã bị chặt thì
không bao giờ nảy chồi lại nữa, cho nên
trong các kinh nó thường được dùng để ví
dụ các tỉ khưu đã phạm trọng tội Ba la di.
Như kinh Lăng già quyển 6 (Đại 19, 132
hạ), nói: “Hạng điên ca này đã tiêu diệt hạt
giống Phật như người cầm dao chặt cây đa
la. Phật nói kẻ ấy vĩnh viễn mất gốc lành,
không bao giờ thấy lại nữa, chìm đắm trong
biển ba khổ, không thành tam muội”.
Ngoài ra, những kinh sách được đóng
phỏng theo phương pháp đóng kinh điển
lá bối, bất luận những kinh sách ấy được
viết trên vỏ cây hoa hay trên giấy, cũng đều
gọi chung là bản lá bối. Kinh điển viết trên
vỏ cây hoa được lưu truyền rất ít. Cây hoa
sinh sản dọc theo triền núi vùng cao
nguyên, như Kế tân ở miền tây bắc Ấn độ,
Trung á, Hòa điền và Cưu tư v.v.., bởi thế
kinh điển viết trên vỏ cây hoa mới được
đào thấy ở những nơi đó, loại kinh này chỉ
viết bằng chữ Ấn độ cổ xưa, và niên đại sao
chép rất sớm, về sau vỏ cây hoa dần dần
được thay thế bằng lá bối. Bản lá bối rất
phổ biến ở Ấn độ, nhưng ở Trung á thì chỉ
thông dụng đối với sách Phật mà thôi, và
chủ yếu là chữ Phạm, chữ Tây tạng, chữ
Hồi hột v.v.., thỉnh thoảng cũng thấy có
bản bằng tiếng Đổ hóa la, tiếng Thổ nhĩ kì
cổ đại, tiếng Ấn độ xưa, và một số ít bản
bằng chữ Hán.
Cây Bối Đa La
Kinh Lá Bối
BỐI ĐA LA DIÊP

BỐI KHẮC (BECKH, HERMANN; 1875-1937)
.....
Học giả người Đức chuyên nghiên cứu
Đông phương học và Phật giáo. Mới đầu
ông học luật, nhưng khi xét xử ông nhận
thấy luật pháp rất mâu thuẫn với tội ác.
Nhân đó, ông chuyển hướng nghiên cứu
các tông giáo phương đông với hi vọng tìm
một lối thoát cho tâm hồn luôn băn khoăn
thao thức. Ông học tiếng Phạm, tiếng Tây
tạng, tiếngPàli,tiếng Hi lạp, tiếng Ai cập,
tiếng Á rập với lòng ham muốn nghiên cứu
triệt để các tông giáo phương đông, đặc biệt
về Ấn độ học và Phật học ông đã có kiến
thức rất sâu sắc.
Ông có xuất bản kinh Đại bát niết bàn
bản dịch tiếng Đức (Hingang des
Vollendeten, 1925), Nghiên cứu về sự tích
đức Phật (Buddha und seine Lehre 2 Bde,
1928) v.v... Trong tác phẩm này, ông đã
chỉ rõ phần truyền thuyết và phần lịch sử
thực của đức Thế tôn và có ảnh hưởng rất
lớn đối với học giới.
BỐI NHĨ LẠP MẪU DỮ ƯỚC SẮT PHẠT ĐẶC
BARLAAM AND JOSAPHAT
Cuốn sách chứa đựng mẫu truyện lạ về
các vị thánh Cơ đốc giáo lưu truyền ở châu
Âu thời Trung cổ. Sách này phỏng theo
truyện kí của đức Thích tôn và lấy tư liệu
trong kinh Phổ diệu mà soạn thành. Sách
này được các tín đồ Cơ đốc giáo ở Iran
hoặc Trung á biên soạn vào khoảng thế kỉ
VI, VII và viết bằng tiếng Ấn độ Nhật nhĩ
man mà thành. Tên các nhân vật chính
Barlaam và Josaphat tong truyện là lấy từ
tiếng gốc Bhavagad (Thế tôn) và
Bodhisattva (Bồ tát) trong Phật giáo mà ra.
Về sau sách này được dịch ra nhiều thứ
tiếng lưu truyền ở các nước Âu, Mĩ. Đây là
sự kiện rất lí thú trong lịch sử truyền bá

Phật giáo và sự giao lưu văn hóa đông tây;
nó cũng là điển hình của văn hóa Âu tây
chịu ảnh hưởng Phật giáo.
BỐI QUÁI KINH BÌNH
Dùng lưng tượng Phật bằng gỗ làm thớt
cắt cá hoặc đem kinh luận của Phật dán
làm bình phong. Là ví dụ chỉ cho hạng
người chấp không một cách mù quáng, làm
những điều trái đạo lí mà không biết hổ
thẹn. [X. Ma ha chỉ quán Q.10].
BỘI NIÊM
.....
Niệm chán bỏ sống chết mà ở yên nơi
Niết bàn. Du già luận kí quyển 6 phần trên
(Đại 42, 435 trung), nói: “Niệm cầu ra khỏi
thế gian, chán bỏ sống chết; nghĩa là niệm
trái với sống chết, ở yên nơi Niết bàn vô
lậu, nên gọi là Bội niệm”.
BÔN NA PHẠT ĐÀN NA QUỐC
Bôn na phạt đàn na, Phạm: Puịđravardhana.
Pàli: Puịđra-varddhana.
Cũng gọi Bôn đồ bạt đà na quốc, Phân na
bà đà na quốc, Bôn đà lâm quốc. Dịch ý:
Mãn phú quốc, Mãn tăng quốc, Phúc tăng
quốc, Phúc trường quốc. Tên một nước xưa
ở miền đông Ấn độ, nằm về phía tây nam
nước Ca ma lũ ba.
Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 10
chép, thì ngày xưa nước này có hơn hai
mươi ngôi chùa với hơn 3000 vị tăng tu
học cả Đại thừa và Tiểu thừa. Có trên 100
đền thờ trời, ngoại đạo ở lẫn lộn, đông nhất
là ngoại đạo ở trần Ni kiền tử. Về phía tây
thủ đô có chùa Bạt thủy bà, trong đó có
hơn 700 vị tăng học thuần giáo pháp Đại
thừa. Thuở xưa, phần nhiều các bậc thạc
học danh tăng ở miền đông Ấn độ đều tập
trung ở chùa này. Bên cạnh chùa còn cái
BỐI KHẮC

nền tháp do vua A dục xây, tương truyền
đó là nơi ngày xưa đức Thích tôn nói pháp.
Mahàsthàna ở phía bắc nhà ga Bogra thuộc
đông Bengal hiện nay là nơi thành cũ của
nước này. [X. Tạp a hàm Q.33; kinh Tăng
nhất a hàm Q.22; kinh A dục vương Q.3;
T. Watters: On Yuan Chwang, vol.II; S. N.
Majumdar: Cunningham’s Ancient Geography
of India; N. L. Dey: The Geographical
Dictionary of Ancient and Mediaeval
India].
BÔN TỬ
...
Cái bát sắt bé và nông. Là tên gọi chung
cho ba loại bát lớn, nhỏ, vừa. Hình dáng
Bôn tử hơi khác với ứng lượng khí (đầu
bát) mà giống như cái chén thông thường.
Theo truyền thuyết, khi đức Thế tôn thành
đạo, ngài nhận bốn chiếc bát do Bốn vua
trời dâng cúng, chồng xếp lên nhau thành
một bát, ngoài có bốn cái môi. Ngày nay,
bôn tử là ba cái bát nhỏ lồng vào trong ứng
lượng khí (bát chính) làm thành bốn cái
môi: đó là theo sự tích xưa của đức Thế
tôn. [X. Thích thị yếu lãm Q.trung; Phiên
dịch danh nghĩa tập Q.7; Thiền lâm tượng
khí tiên khí vật môn].
BỔNG GIÁO
Tạng:Bon-po. Là tôn giáo nguyên thủy
của người Tây tạng trước khi Phật giáo được
truyền vào nước này. Một phái thuộc Tát
mãn giáo (Shamanism). Cũng gọi Bổn giáo,
Bổn ba giáo, Phạm giáo, Phàm giáo. Thông
thường gọi là Hắc giáo. Tức là tín ngưỡng
dân gian sùng bái linh hồn, chú thuật, cúng
dường vật hi sinh. Theo truyền thuyết Tây
tạng, vị tổ khai sáng của tôn giáo này tên là
Tuyết lạp ba (Tạng:Gshen-rab). Mới đầu
lưu hành ở vùng A lí của Hậu tạng, sau
truyền bá từ tây sang đông đến khắp các

miền Tây tạng. Tôn giáo này thờ cúng thần
quỉ tinh linh của trời đất, núi rừng, sông
ngòi, đầm rạch và các vật tự nhiên, cho
rằng trong vũ trụ có vô số linh hồn tồn tại,
có khả năng biến hiện các việc lành dữ,
phúc họa; vì các tinh linh nương ở trong
những vật thể như cây, đá, chiêng, trống
v.v... nên nảy sinh quan niệm sùng bái
những vật ấy, coi trọng tế tự, đồng bóng,
bói toán, giải hạn, tin tưởng ông đồng bà
cốt là môi giới giữa người và các linh hồn,
nên ông đồng có thể nói trước mọi việc
lành dữ.
Ở thời kì đầu triều vua Thổ phồn, Bổng
giáo chiếm địa vị thống trị. Vào giữa thế kỉ
thứ VII, sau khi Phật giáo từ Ấn độ, Nepal
truyền vào, Bổng giáo đã từng chống đối
Phật giáo trong thời gian dài. Sau thế kỉ VIII,
vì Vương thất Thổ phồn nâng đỡ Phật giáo
mà đè nén Bổng giáo, nên thế lực Bổng
giáo suy dần. Sau Bổng giáo hấp thụ một
phần giáo nghĩa Phật giáo, đổi kinh Phật
giáo thành kinh Bổng giáo, phát triển giáo
lí mà trở thành một giáo phái tương tự như
Phật giáo Tây tạng. Vì chịu ảnh hưởng hình
thức tín ngưỡng và giáo nghĩa của Phật giáo,
nên Bổng giáo đã chia làm hai thời kì mới
và cũ: hình thái thời kì cũ là Bổng giáo
nguyên thủy, hình thái ở thời kì mới là Bổng
giáo tổ chức, tức tổ chức giáo nghĩa để làm
thành kinh điển. Kinh điển Bổng giáo bàn
về lí luận tu hành gồm có ba bộ: Thập vạn
bạch long, Thập vạn hắc long, Thập vạn
ban long. Bổng giáo chịu ảnh hưởng của
Phật sâu đậm và đã thay đổi nhiều, được
gọi là Bạch bổn ba. Bổng giáo còn giữ được
nhiều đặc điểm nguyên thủy thì gọi là Hắc
bổn ba.
Đầu thế kỉ XV, sau khi ngài Tông khách
ba lập nên Hoàng giáo (phái Mũ vàng trong
Phật giáo Tây tạng), thế lực bành trướng
khắp xứ Tây tạng, thì thế lực Bổng giáo tàn
lụi, chỉ còn rớt lại chút ít trong đám dân du

BỔNG GIÁO

mục ở vùng biên thùy phía bắc và miền
đông Tây tạng mà thôi. Hiện nay người Tây
tạng tin thờ Lạt ma giáo, tuy nói đặc sắc
của Lạt ma giáo là Phật giáo hấp thu thành
phần Bổng giáo và Bổng giáo cũng lấy Phật
giáo làm điểm tựa để tồn tại, nhưng, trong
thực chất, cả hai vẫn nghiễm nhiên đối lập.
[X. Đường thư Q.196 Thổ phồn truyện;
Bạch lưu li luận (Vaidùrya dkar-po); Thập
vạn bảo chiếu (Maịi-bka#-#bum); Tây
tạng văn hóa chi tân nghiên cứu (Thanh
mộc văn giáo); Ch. Bell: Religion of Tibet
(Kiều bản quang bảo dịch, Tây tạng chi Lạt
ma giáo )]. (xt. Tát Mãn Giáo).
BỔNG HÁT
Là phương pháp tiếp hóa đệ tử của các
tổ sư Thiền tông. Bậc tông tượng (bậc thầy
nhiều kinh nghiệm) trong nhà Thiền, khi
tiếp dẫn người học, hay dùng gậy đánh
(bổng) hoặc dùng tiếng hét (hát) để dứt hẳn
tư duy vọng tưởng hoặc để xét nghiệm chỗ
ngộ của họ. Đây cũng là cách chỉ bày và
mở tỏ cho học trò.
Bích nham lục tắc 2 (Đại 48, 142 trung),
nói: “Dù có vung gậy như mưa, hét vang
như sấm, cũng chưa thể đảm đương được
việc hướng thượng trong tông thừa”.
Tương truyền việc dùng gậy đánh bắt
đầu từ các Thiền sư Đức sơn Tuyên giám
và Hoàng bá Hi vận; còn việc dùng tiếng
hét thì bắt đầu từ ngài Lâm tế Nghĩa huyền
(hoặc có thuyết nói ngài Mã tổ Đạo nhất).
Vì ngài Đức sơn khéo dùng gậy, ngài Lâm
tế giỏi dùng tiếng hét, nên đã có câu: “Cây
gậy Đức sơn, tiếng hét Lâm tế”. Về sau, các
Thiền sư tiếp dẫn người học phần nhiều
dùng cả đánh và hét, không ngoài mục đích
nhờ đó thúc giục người học giác ngộ. Đời
sau, đối với việc thức tỉnh sự mê chấp của
người gọi là “đương đầu bổng hát” (đánh

và hét đúng lúc đúng cơ). Ngũ gia tông chỉ
toản yếu (Vạn tục 114, 25 thượng), nói: “Gia
phong Lâm tế, toàn cơ đại dụng, đánh hét
đều dùng”.
Vị thủy tổ của tông Lâm tế là Thiền sư
Nghĩa huyền chịu ảnh hưởng của ngài
Hoàng bá có nói về cái gọi là bốn hét và
tám gậy. Tám gậy là:
1. Gậy giải lệnh chi huyền, là gậy phạt.
2. Gậy tiếp cơ theo chính, gậy tiếp dắt
người theo về chính đạo.
3. Gậy dựa vào lí huyền vi mà làm
thương tổn điều chân chính, là gậy phạt.
4. Gậy ấn thuận tông chỉ, tức là gậy ấn
chính cơ đến, là gậy thưởng.
5. Gậy nghiệm thử hư thực, tức là vừa
thấy liền đánh để thử xem sự tu hành của
người đến học thực hay hư, không liên quan
gì đến thưởng phạt.
6. Gậy mù quáng, tức là mắt mù, đánh
loạn bậy, do lỗi của thầy.
8. Gậy dẹp trừ phàm thánh, là gậy chân
chính cao tột
Bốn hét là:
1. Có lúc tiếng hét như thanh gươm
kim cương quí báu, có tác dụng chặt đứt sự
hiểu biết theo tình chấp.
2. Có khi tiếng hét như sư tử dậm chân,
có tác dụng ngăn trở sự hiểu biết theo tình
chấp.
3. Có khi tiếng hét như cây sào quơ
bóng cỏ, có tác dụng khám nghiệm người
học.
4. Có khi tiếng hét không có tác dụng
của hét, có tác dụng không dám xúc phạm
húy.
BỘT ĐÀ
Phạm:buddha. Dịch ý là giác giả, tức là
đức Phật. Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm
chương quyển 6 (Đại 45, 345 hạ), nói:
“Phạm: Bột đà, nếu chỉ gọi tắt là Phật thì
sai”. Kinh Niết bàn nói: “Phật là bậc giác
BỔNG HÁT

ngộ, tức là tự mình giác ngộ và giác ngộ
người khác”. (xt. Phật).
BÙI HƯU (797-870)
Ông là người huyện Tế nguyên, Mạnh
châu (Hà nam), đời Đường, cũng có thuyết
cho là người huyện Văn hỉ tỉnh Hà nam
(Văn hỉ Sơn tây). Ông đậu Tiến sĩ khoảng
năm Trường khánh (812-824). Khoảng năm
Đại trung (847-859), ông được quan Binh
bộ thị lang tiến cử làm Đồng trung thư môn
hạ bình chương sự. Sau giữ chức Tiết độ sứ
Tuyên vũ quân, rồi lần lượt làm Tiết độ
Chiêu nghĩa, Hà đông, Phượng tường, Kinh
nam v.v... Ông là người điềm đạm, phong
độ nhàn nhã, hành xử nghiêm túc, vua
Tuyên tông thường gọi ông là “chân Nho
giả” (nhà Nho chân chính). Ông giỏi văn
chương, viết chữ rất ngay thẳng đẹp đẽ.
Ông vốn tin Phật giáo, theo ngài Khuê
phong Tông mật học Hoa nghiêm. Ngài
Tông mật soạn kinh sớ thường nhờ ông
viết tựa. Ông từng tiếp ngài Hoàng bá Hi
vận ở Uyển lăng, cùng nhau bàn về đạo
Thiền, ông ghi những lời Thiền sư Hoàng
bá nói rồi soạn thành Uyển lăng tập, lưu
hành rất rộng rãi. Đời vua Vũ tông và
Tuyên tông, Phật giáo gặp đại nạn mới, với
tư cách một đại thần trọng yếu, ông đứng
ra bênh vực Phật giáo, nhờ thế, chỉ trong
vài năm, Phật giáo được hưng thịnh trở lại.
Từ trung niên về sau, ông ăn chay, thắp
hương tụng kinh, người đời gọi ông là “Đại
sĩ Hà đông”. Ông có các tác phẩm: Khuyến
phát bồ đề tâm văn 1 quyển, Truyền tâm
pháp yếu 1 quyển (Biên tập ngữ yếu của
Thiền sư Hi vận). [X. Tống cao tăng truyện
Q.6, Q.11, Q.20, Q.25; Cảnh đức truyền
đăng lục Q.6, Q.8, Q.9, Q.12, Q.13; Cư sĩ
truyện Q.13; Đường thư liệt truyện 107].
BÚT THỤ

Tức là ở trong trường sở dịch kinh, người
cầm bút dùng Hán văn ghi chép những
văn kinh mà người dịch đã dịch từ nguyên
văn ra. Bởi vì kinh Phật được truyền sang
Trung quốc đều bằng tiếng Phạm, cần phải
phiên dịch ra Hán văn thì người Trung quốc
mới có thể đọc và hiểu được. Nhưng người
thông thạo chữ Hán chưa chắc đã giỏi tiếng
Phạm, và ngược lại, người biết tiếng Phạm
chưa chắc đã hiểu Hán văn cho nên cả hai
phải phối hợp với nhau mới thành việc
được.[X. Sự vật kỉ nguyên Q.7].
BÚT THỤ
