Phật Quang Đại Từ Điển (HT Thích Quảng Độ dịch)
Phật Quang Đại Tự Điển (HT Thích Quảng Độ dịch) - C
Nguồn: kho Dân tộc KING — Giảng Sư (văn bản trích từ PDF)

CA
..
Chữ (ka) của mẫu tự Tất đàm. Một
trong 50 chữ cái, một trong 42 chữ cái Tất
đàm. Cũng đọc là cát, kiết, yết, kha, cá, các,
cám, cước. Là phụ âm đầu tiên trong 35
phụ âm của tiếng Phạm. Chữ Ca biểu thị
nghĩa: tất cả pháp xa lìa sự tạo tác. Bởi vì
khi nghe chữ này thì người ta liên tưởng
ngay đến các tiếng Ca ra ca (Phạm:Kàraka,
người tạo tác) và Ca lí da (Phạm:Kàrya,
nghiệp được tạo tác) đều bắt đầu bằng Ca,
nên mới có thuyết cho rằng, khi nghe chữ
Ca thì xa lìa mọi sự tạo tác.
Đại nhật kinh sớ quyển 7 cắt nghĩa là
“người tạo tác” và cho rằng các pháp đều do
tạo tác mà thành, nếu rốt ráo không tạo tác
thì đó chính là nghĩa vốn chẳng sinh chân
thực. Kinh Phương quảng đại trang nghiêm
quyển 4 (Đại 3, 560 thượng), nói: “Khi xướng
lên chữ Ca (thượng thanh) thì phát ra tiếng
vào quả nghiệp (Phạm: Karmavipàkàvatàra-
zabda)”. Ngoài ra, chữ Ca còn
có các nghĩa đại từ bi (Phạm:Karuịà, thương
xót), trùm khắp không dứt v.v...
Cứ theo kinh Đại bát niết bàn (bản Bắc)
quyển 8 nói, thì chữ Ca biểu thị chủng tử
của bồ tát Quán tự tại 11 mặt, vị tôn vì
lòng đại bi sâu nặng, nên hiện vô lượng
thân, tạo ra vô biên đất nước vi diệu; mười
mặt tượng trưng khả năng giáo hóa mọi
căn cơ trong mười cõi, còn một mặt chính
là bản thân Ngài. Ở đây cho rằng đại bi là
tác nghiệp của chư Phật và Bồ tát, bởi thế
lấy chữ Ca (Kàrya: tác nghiệp) làm chủng
tử. Đại an lạc bất không chân thực kim
cương tát đọa ở viện Biến tri của Thai tạng
giới cũng lấy chữ Ca làm chủng tử.
[X. kinh Đại nhật Q.6 phẩm Bách tự
thành tựu trì tụng; kinh Đại phẩm bát nhã

Q.5; kinh Văn thù sư lợi vấn Q.thượng;
kinh Đại phương đẳng đại tập Q.10; Tất
đàm tạng Q.5].
CA BÁI
Là từ Hán Phạm hỗn hợp. Ca: ca vịnh;
Bái: viết tắt của chữ Phạm:pàỉhanghĩa là
tán tụng, tán thán. Cũng gọi Bái nặc. Kinh
Pháp hoa phẩm Phương tiện (Đại 9, 9
thượng) chép: “Những tiếng hay như thế,
đều đem cúng dường hết; hoặc với lòng vui
mừng, ca ngợi (ca bái) đức của Phật” [X.
Pháp hoa văn cú kí Q.5 trung].
CA BÔ ĐẠI ĐIỂU
Chim ca bô. Ca bô đại, Phạm: kapota.
CA

Cũng gọi Ca bô điểu. Tên chim bồ câu,
chim tu hú. Chim to gọi là Ban cưu, chim
nhỏ gọi là Ca bô đức ca (Phạm:kapotaka).
Cũng có thuyết bảo từ kapotaka là tiếng gọi
chung các loài chim. [X. kinh Đại uy đức
đà la ni Q.7; Bát nhã đăng luận thích Q.13].
CA BỐ LA HƯƠNG
...........
Ca bố la, Phạm:Karpùra. Cũng gọi Yết
bố la hương. Dịch ý: Long não hương. Tên
khoa học: Cinamonum camphora, Buds. Là
loại cây cao thường xanh, chất gỗ mịn, cứng
chắc, mầu vàng nhạt.
Lá có cuống dài, mặt lá
sáng bóng. Khoảng
tháng 5, nở hoa nhỏ
mầu vàng lợt, sau kết
quả mầu đen, to bằng
hạt đậu, mùi thơm đặc
biệt khác lạ. [X. Đại
đường tây vực kí Q.10].
CA CA ĐIỂU
..... ...
Chim ca ca. Ca ca, Phạmkaøka.Cũng
gọi Ca ca ca điểu. Ca ca là theo tiếng nó
kêu mà đặt tên và thường được nói đến
trong kinh điển Phật. Loài chim này sống
bên ngoài núi Tuyết ở Ấn độ, lông trên cổ
phần nhiều mầu xám. Ngoài ra, còn một
loại chim gọi là Ca ca la (Phạm:kàkàla,
hoặc Phạm:kàkola), mình lớn hơn, lông
đen tuyền, tiếng kêu hơi khác với tiếng chim
ca ca, nhưng lại gần giống như tiếng người.
[X. kinh Đại bát niết bàn (bản Bắc)
Q.19,Q.23; Tuệ lâm âm nghĩa Q.26; Phạm
ngữ tạp danh].
CA CÂU BÁ THỤ
Cây ca câu bà. Ca câu bà, Phạm, Pàli:
kakubha. Tên khoa học: Terminalia arjuna.
Một loại thực vật thuộc họ Ha lê lặc. kinh

Phật bản hạnh tập quyển 41 có nói về loại
cây này.
CA CHIÊN LÂN ĐỀ ĐIỂU
... ..........
Chim Ca chiên lân đề. Ca chiên lân đề,
Phạm:kàcilindi.Cũng gọi Ca chiên lân
đà điểu, Ca già lân địa điểu. Dịch ý là chim
thật dễ thương. Một loài chim sống dưới
nước. Lông nó mịn, mềm mại, có thể dùng
để may áo. Cứ theo Tuệ lâm âm nghĩa quyển
19 nói, thì Ca chiên lân đề là tên của giống
chim báo điềm lành, lông nó rất mềm mịn,
nhẹ như tơ, có thể đánh sợi để may áo, vua
Chuyển luân mới mặc loại áo này. [X. kinh
Đại bát niết bàn (bản Bắc) Q.8; Vãng sinh
luận chú Q.thượng; Tuệ uyển âm nghĩa
Q.hạ].
CA CƯU SỬ THỤ
Cây Ca cưu sử. Ca cưu sử, Phạm:kàkwi.
Dịch ý: hương hoặc hương liệu. Cũng gọi
Ca cưu thụ. Một trong những giống cây
Kim tước nhi thuộc họ đậu. Tên khoa học:
Cytisus Cajan. Loại cây thường được nói
đến trong kinh Phật. [X. kinh Tăng già la
sát sở tập Q.trung; Phiên Phạm ngữ Q.9].
CA DIẾP
.....
Phạm: Mahà-kàzyapa, Pàli: Mahàkassapa.
Tên đầy đủ: Đại ca diếp, Ma ha
ca diếp. Cũng gọi Ca diếp ba, Ca nhiếp ba,
dịch ý: Ẩm quang. Một trong 10 vị đại đệ
tử của đức Phật. Là vị tổ thứ nhất được
đức Phật trao phó Pháp tạng.
Ngài sinh ra trong một gia đình Bà la
môn ở phía ngoài thành Vương xá. Đức
Phật thành đạo được ba năm thì ngài qui y
theo Phật, tám ngày sau Ngài chứng quả vị
A la hán. Ngài tu hành không chấp trước,
Ca Bố La Hương
CA BỐ LA HƯƠNG

nhân cách thanh liêm, rất được đức Phật
tin cậy. Sau khi đức Phật nhập diệt, Ngài
lãnh đạo giáo đoàn, triệu tập Đại hội kết
tập kinh điển lần thứ nhất ở thành Vương
xá. Sau khi truyền pháp cho tôn giả A nan
(Phạm:Ànanda), Ngài vào núi Kê túc nhập
định đợi bồ tát Di lặc ra đời mới vào Niết
bàn. Thiền tông cho Ngài là người tu hạnh
không chấp trước vào bậc nhất trong hàng
đệ tử đức Phật và suy tôn Ngài là Đầu đà đệ
nhất. Lại sự tích “Niêm hoa vi tiếu” liên
quan đến việc ngộ đạo của Ngài còn được
truyền tụng mãi đến ngày nay.
Ngoài ra, đức Phật thứ sáu trong bảy
đức Phật quá khứ cũng gọi là Phật Ca diếp.
Còn trong hàng đệ tử của Phật, các ngài
Ưu lâu tần loa ca diếp, Già da ca diếp v.v...
đều có tên là
Ca diếp. Lại
vị tổ của Ẩm
quang bộ
Tiểu thừa ra
đời 300 năm
sau đức Phật
nhập diệt
cũng có tên
là Ca diếp. [X.
kinh Tạp a
hàm Q.41;
Tăng nhất a
hàm Q.20, Q.35, Q.44; kinh Phật bản hạnh
tập Q.45 phẩm Đại ca diếp nhân duyên;
Đại ca diếp bản kinh; luật Tứ phần Q.54;
luật Ngũ phần Q.30; kinh Tì ni mẫu Q.1;
Hữu bộ bật sô ni tì nại da Q.1]. (xt. Kim Sắc
Ca Diếp).
CA DIẾP BA
........
Jagdiz Kàsyap (1908-1976). Học giả
Phật giáo người Ấn độ. Sư sinh ở Lan khế .

Năm 1933 sư học tiếngPàlivà nghiêncứu
kinh Phật bằng tiếngPàliở viện Phật học
Trí nghiêm tại Tích lan, năm sau thụ giới.
Sau khi trở về Ấn độ, sư thành lập các cơ
sở nghiên cứu vănPàlivà tiếng Ma yết đà.
Sư cũng giữ chủ nhiệm và giảng dạy khoa
nghiên cứu tiếngPàlivà Phật giáo tại Đại
học Phạm văn Ngõa lạp na tây, trụ trì chùa
Na lan đà mới. Năm 1974 sáng lập Đại học
nghiên cứu Phật giáo Quốc tếở vườn Lộc
dã. Sau sư phiên dịch các kinh Di lan đà
vương vấn, Tự thuyết, Tương ứng bộ,
Trường bộ v.v... từ vănPàlisang tiếng
Hindi.
Sư có các tác phẩm:Pàlingữ đại từ điển,
A tì đạt ma triết học, Phật giáo khái luận
v.v... sư còn chủ biên Tam tạng Pàlitheo
thể Thiên thành được 41 quyển, và Tam
tạngPàlimục lục.
CA DIẾP ĐẢO KHƯỚC SÁT CAN
..............
Ca diếp xô đổ cây cột phướn. Tên công
án trong Thiền tông. Là nhân duyên truyền
nối pháp giữa ngài Ma ha ca diếp và ngài A
nan. Cứ theo Vô môn quan tắc 19 chép,
thì tôn giả A nan hỏi tôn giả Ca diếp (Đại
48, 295 hạ): “Ngoài áo kim lan ra đức Thế
tôn còn truyền vật gì khác không? Ngài Ca
diếp gọi: A nan! Ngài A nan đáp: Dạ! Ngài
Ca diếp nói: Xô đổ cây phướn trước cửa
đi!”.
Cây cột phướn trước cửa là vật tiêu biểu
của chùa tháp, biểu thị nơi hoằng pháp, mà
đây ngài Ma ha ca diếp lại bảo “Xô đổ cây
cột phướn trước cửa đi” thì hẳn có ý là định
chỉ sự hoằng pháp. Bởi vì ngài A nan suốt
đời thị giả đức Thế tôn nghe Phật nói pháp,
không sót một pháp nào. Nhưng lại chưa
hiểu rằng người học Phật là học cái bản lai
diện mục của chính mình, ngoài ra không
một vật gì khác có thể được. Cho nên khi
ngài A nan gạn hỏi Phật còn “truyền vật gì
khác không” thì ngài Ca diếp dùng câu nói

“Xô đổ cây cột phướn trước cửa đi!” để giúp Ca Diếp CA DIẾP ĐẢO KHƯỚC SÁT CAN

ngài A nan tỉnh ngộ. [X. Niêm bình tam
bách tắc bất năng ngữ Q.trung tắc 69].
CA DIẾP MA ĐẰNG ( ?-73 )
...........
Phạm:Kàzyapa-màtaga. Người đầu
tiên truyền Phật giáo vào Trung quốc. Ngài
là người trung Ấn độ. Cũng gọi Nhiếp ma
đằng, Trúc nhiếp ma đằng, Trúc diệp ma
đằng. Gọi tắt là Ma đằng. Ngài sinh trong
gia đình Bà la môn, thông hiểu các kinh
điển Đại thừa, Tiểu thừa. Ngài từng đến một
nước nhỏ ở miền tây Ấn độ giảng kinh Kim
quang minh, nhờ nhân duyên ấy mà nước
này thoát khỏi họa đao binh.
Vào năm Vĩnh bình thứ 10 (67) đời Hậu
Hán, nhận lời mời của vua Minh đế, ngài
cùng với ngài Trúc pháp lan đem kinh và
tượng Phật đền kinh đô Lạc dương, ở chùa
Bạch mã, hai ngài cùng dịch kinh 42
chương, là cuốn kinh đầu tiên được phiên
dịch ở Trung quốc, Phật giáo Đông độ cũng
bắt đầu từ đó. Ngày mùng một tháng giêng
năm Vĩnh bình 14, có 690 đạo sĩ trong nước
do Chử thiện tín cầm đầu, xin vua dùng
lửa đốt kinh để xem sự hơn kém của Phật
giáo và Đạo giáo. Ngày rằm tháng giêng vua
triệu tập mọi
người ở trên
một cái nền cao,
rồi đem kinh
sách của hai đạo
ra đốt để thử
nghiệm, sách
của Đạo giáo
cháy ra tro hết,
còn kinh điển
của Phật thì
không hề hấn
gì. Hai ngài Ma
đằng và Pháp lan mới đứng ra tuyên dương

công đức của Phật, những người thấy nghe
đều bảo nhau qui y theo Phật.
Năm Vĩnh bình 16, ngài thị tịch ở Lạc
dương, không rõ tuổi thọ. [X. Lương cao
tăng truyện Q.1; Xuất tam tạng kí tập Q.2;
Lịch đại tam bảo kỉ Q.4; Phật tổ thống kỉ
Q.35; Hậu Hán thư Q.42].
CA DIẾP PHẬT
Phạm :Kàzyapa-Buddha. Cũng gọi Ca
diếp ba Phật, Ca nhiếp ba Phật. Dịch ý là
Ẩm quang Phật. Ngài là đức Phật thứ sáu
trong bảy đức Phật quá khứ, cũng là đức
Phật thứ ba trong 1000 đức Phật thuộc kiếp
Hiền. Theo truyền thuyết, đời trước Ngài là
thầy của đức Phật Thích ca mâu ni, đã từng
nói trước đức Thích ca trong tương lai nhất
định sẽ thành Phật.
Theo Trường a hàm quyển 1 kinh Đại
bản chép, Phật Ca diếp ra đời trong kiếp
Hiền, bấy giờ người ta thọ hai vạn tuổi. Ngài
họ Ca diếp, thành Phật dưới cây Câu ni
luật (Pàli: nigrodha), có hai vạn đệ tử, hai
đệ tử cao túc là Đề xá (Pàli: Tissa) và Bà
la bà (Pàli: Bhàradvàja), đệ tử thị giả tên
là Thiện hữu (Pàli: Sabbamitta). Cha tên
là Phạm đức (Pàli: Brahmadatta), giòng
Bà la môn. Mẹ tên là Tài chủ (Pàli:
Dhanavatì). Con trai tên là Tập quân. Vua
lúc ấy tên là Cấp tì (Pàli: Kiki), trị vì thành
Ba la nại (Pàli: Bàraịasì).
Còn Tứ phần luật tỉ khưu giới bản thì
chép (Đại 22, 1022 hạ): “Tránh tất cả việc
ác, làm hết thảy điều thiện, giữ tâm mình
trong sạch, đó là lời Phật dạy” và bảo đây là
Giới kinh do đức Phật Ca diếp nói. [X. kinh
Tăng nhất a hàm Q.45; kinh Đại bát niết
bàn (bản Bắc) Q.3; kinh Phật danh Q.8].
(xt. Ca Diếp).
CA DIẾP TIÊN
........
Phạm:Kàzyapa.Cũng gọi Ca diếp ba
tiên, Ca nhiếp ba tiên. Tên một vị tiên trong
Ca Diếp Ma Đằng

CA DIẾP MA ĐẰNG

thần thoại Ấn độ cổ đại. Một trong bảy vị
đại tiên trong A thát bà phệ đà. Tương
truyền vị tiên này do con của Phạm thiên
là Ma lị chi (Phạm: Marìci) sinh ra, kinh
điển Phật bảo tiên này là một trong 10 vị
đại tiên, một trong 12 đại tiên của Bà la
môn. Mật giáo thì lấy vị tiên này làm quyến
thuộc của Hỏa Thiên. Trong mạn đồ la do
A xà lê truyền được vẽ trong Đại nhật kinh
sớ quyển 6 thì có tượng của vị tôn này,
nhưng trong Hiện đồ Thai tạng giới mạn
đồ la thì không có. [X. kinh Tạp a hàm
Q.49; Trường a hàm Q.13 kinh A ma trú;
luận Đại tì ba sa Q.14].
CA ĐA DIỄN NI TỬ
..............
Phạm:Kàtyàyanì-putra.Cũng gọi Ca
đà diễn na tử, Ca chiên diên ni tử, Ca đà
diễn ni, Ca chiên diên tử. Dịch ý là Giòng
cắt tóc, Văn vẻ. Ngài xuất thân từ một gia
đình Bà la môn danh tiếng ở Ấn độ, là vị
đại luận sư của Hữu bộ truyền bá Phật giáo
ở vùng tây bắc Ấn độ. Luận A tì đạt ma
phát trí 20 quyển do ngài soạn là luận điển
căn bản của Thuyết nhất thiết hữu bộ. Về
sau, 500 vị A la hán biên soạn luận Đại tì
bà sa gồm 200 quyển là do chú giải luận A
tì đạt ma phát trí mà thành.
Về niên đại ra đời của ngài có nhiều
thuyết: Dị bộ tông luân luận thuật kí cho
rằng ngài sinh vào đầu năm 300 sau Phật
nhập diệt, Đại đường tây vực kí quyển 4 và
Câu xá luận bảo sớ quyển 1 đều cho là ngài
sinh vào giữa năm 300; còn Câu xá luận
quang kí quyển 1 thì cho rằng cuối năm
300 và Bà tẩu bàn đậu pháp sư truyện thì
bảo vào giữa năm 500.
Các thuyết trên đây đều cho rằng ngài
Ca đa diễn ni tử ra đời sau đức Phật nhập
diệt từ khoảng 300 đến 500, như vậy có

thể suy đoán ngài là nhân vật ở khoảng
trước sau Tây lịch. Còn việc ngài xuất gia
theo bộ phái nào thì các luận nói cũng không
giống nhau: Dị bộ tông luân luận thuật kí
nói ngài xuất gia với Thượng tọa bộ, Bà tẩu
bàn đậu pháp sư truyện thì cho rằng ngài
xuất gia trong Tát bà đa bộ. [X. luận Đại trí
độ Q.2; Tam luận huyền nghĩa].
CA ĐÀM BÀ THỤ
Cây ca đàm bà. Ca đàm bà, Phạm:
Kadamba.Loại cây cao mọc ở Ấn độ. Cũng
gọi Ca đàm ba thụ. Dịch ý là cây hoa mềm
mại, cây hoa trắng. Tên khoa học: Nauclea
cadamba. Chồi lá cây này phát triển rất
nhanh và xanh tươi quanh năm. Vào mùa
mưa (khoảng trung tuần tháng 6) thì nở
hoa, hoa có hương thơm và đậu mãi đến
tháng 9. Hoa hình cầu, mềm mại như lụa,
mầu trắng và hơi pha lẫn vàng nhạt. Tín
đồ Ấn độ giáo cho cây này là cây Thánh.
Kinh Khởi
thế quyển 1
(Đại 1, 311
trung), nói:
“Châu Phất bà
đề, có một cây
lớn, tên là Ca
đàm bà, gốc nó
chu vi 7 do tuần, rễ ăn sâu dưới đất 21 do
tuần, cao 100 do tuần, cành lá che phủ 50
do tuần”. Đây là cây Ca đàm bà được ghi
trong thần thoại, chứ không phải cây Ca
đàm bà trong thực tại. [X. kinh Bồ tát niệm
Phật tam muội Q.1 phẩm Bất không kiến
bản sự; kinh Đại lâu thán Q.1; Phiên Phạm
ngữ Q.9].
CA ĐƯƠNG PHÁI
Ca đương, tên Tây tạng: Bkah-gdams.
Cũng gọi Cam đan phái, Cát đương phái,
Giáo sắc phái. Một trong những giáo phái
mới của Phật giáo Tây tạng. Giáo phái này
Ca Đàm Bà Thụ
CA ĐƯƠNG PHÁI

lấy ngài A đề sa (Phạm:Atìza,thế kỉ XI)
làm tổ khai sáng, rồi qua đến sư Lạc mẫu
đông (Tạng: Hbrom-ston-pa, cũng gọi
Chủng đôn ba, 1004-1064) đặt vững nền
tảng, và do các sư Phác khung ngõa đồng
chàng (Tạng: Phu-chuí-ba Gshon-nu
rgyal mtshan), Bác đóa ngõa bảo minh
(Tạng: Po-to-ba Rin-chen gsal, 1031-
1105) v.v... phát triển rất rực rỡ.
Ở Tây tạng, sau thời kì Phật giáo được
mở rộng, sự tu học của chư tăng dần dần
trở nên hỗn tạp, Hiển giáo, Mật giáo chia
rẽ, nhà vua mới thỉnh ngài A đề sa từ Ấn
độ vào Tây tạng hoằng pháp. Ngài A đề sa
soạn luận Bồ đề đạo đăng nêu rõ lí Hiển
giáo, Mật giáo không mâu thuẫn nhau và
việc tu hành phải tuân theo thứ tự. Sau khi
ngài A đề sa thị tịch, môn đồ phần nhiều
nương theo đệ tử của ngài là sư Lạc mẫu
đông để tu hành.
Niên hiệu Gia hữu năm đầu (1056) đời
Tống, sư Lạc mẫu đông xây chùa Lỗ nhậm
(Tạng:Rwa-sgreí) ở Trung ương Tây tạng
để mở rộng giáo nghĩa của ngài A đề sa. Đệ
tử của sư Lạc mẫu đông là Bác đóa ngõa
lấy luận Bồ đề đạo đăng của ngài A đề sa
làm Thánh điển cơ bản, và thêm các bộ
luận khác như: Đại thừa trang nghiêm kinh
luận, Bồ tát địa, luận Đại thừa tập bồ tát
học, luận Nhập bồ đề hành, luận Bồ tát
bản sinh man và luận Pháp tập yếu tạng
v.v... gọi là Ca đương lục luận (sáu luận
của phái Ca đương) và dựa vào các luận
trên để giải thích rõ thứ tự của phép tu bí
truyền, nhờ đó mà tiếng tăm phái Ca đương
lừng lẫy.
Sau sư Lạc mẫu đông, giáo phái này phát
triển thành ba hệ phái:
1. Hệ phái Tông điển .(Tạng:
Gshuí-pa) của sư Bác đóa ngõa thành lập,

lấy tư tưởng “Tất cả kinh luận đều là phương
tiện để thành Phật, tất cả giáo điển đều là
căn cứ của sự tu hành” của ngài A đề sa
làm tông chỉ, và lấy bảy bộ luận của phái
Ca đương làm kinh luận chủ yếu, bởi thế
hệ phái này mang đậm sắc thái Hiển giáo.
2. Hệ phái Giáo thụ. .(Tạng:
Gdams-íag-pa) do các sư Cẩn nga ngõa,
Cồ phạ ô (Tạng: Dgon-pa-ba, 1016-1082)
và Nạp ô thư lỗ phạ (Tạng: Sĩehu-ur-pa,
1042-1118) thành lập. Hệ phái này lấy
“Tam sĩ đạo thứ đệ” trong luận Bồ đề đạo
đăng làm tông chỉ, truyền dạy lí Tứ đế,
Duyên khởi, Nhị đế để nêu rõ nghĩa “vô
ngã”. Tất cả kinh điển Đại thừa là chính y,
kinh Hoa nghiêm, luận Bảo man của ngài
Long thụ, luận Tập học của ngài Tĩnh thiên
và luận Nhập học là biệt y. hệ phái này
mang đậm sắc thái Mật giáo.
3. Hệ phái Giáo giới , do sư Phác
khung ngõa (1031-1106) truyền lại. Hệ phái
này lấy việc răn dạy “hằng trụ nơi năm
niệm” làm tông chỉ, lấy phép tu “mười sáu
điểm sáng” làm pháp môn tâm yếu.
Từ Ca đương hàm ý là giáo nghĩa của
“Tam sĩ đạo thứ đệ” (Tạng:Lam-rim) trong
luận Bồ đề đạo đăng của ngài A đề sa. Ngài
A đề sa tinh thông Trung quán của ngài
Long thụ, Du già hành của ngài Vô trước,
Nhiếp chân thực (Phạm: Tattvasaôgraha
=hội đầu của kinh Kim cương đính) và
các Đát đặc la Du già khác. Căn bản của sự
dạy học và luận đạo của ngài A đề sa và sư
Lạc mẫu đông là ở nơi luận Hiện quán trang
nghiêm, cho nên quan hệ rất mật thiết với
Di lặc ngũ pháp. Điểm này, nếu đối chiếu
với phái Ngạch nhĩ đức (Tạng: Dge-lugspa)
đời sau lấy Ngũ bộ tụ của ngài Long
thụ làm căn cứ giáo học thì lại càng rõ
ràng. Lại nữa, các sư Lạc mẫu đông, Bác
đóa ngõa đứng trên lập trường Hiển giáo
mà truyền bá đạo thứ đệ của ngài A đề sa.
So với phái Ca nhĩ cư thì phái này có thái

độ phê phán hơn, và cũng đậm sắc thái
Hiển giáo hơn.
Trung tâm hoạt động của phái này là
CA ĐƯƠNG PHÁI

chùa Thác định........ (Tạng: Mtho-ldií)
ở phía tây và chùa Lỗ nhậm ở
trung ương. Từ thế kỉ XI đến thế kỉ XII thế
lực rất mạnh. Các giáo phái Tát ca, Ca nhĩ
cư, Hi giải v.v... đều có chịu ảnh hưởng của
phái này, để rồi về sau chia ra rất nhiều chi
phái. [X. Tây tạng Phật giáo đích Ca đương
phái (Pháp tôn); Thế giới Phật giáo thông
sử (Thánh nghiêm) thiên II chương 3; L.
A. Waddell: The Buddhism of Tibet; H.
Hoffmann: Die Religionen Tibets (The Religions
of Tibet)].
CA ĐƯƠNG PHÁI NGUYÊN LƯU
Một trong những bộ sách sử của Phật
giáo Tây tạng. Tên đầy đủ trong tiếng Tây
tạng là: Bka#-gdams-kyi rnam-par-tharpar,
Bka#-gdams-c#os-#byuí gsal-ba#i
sgron-me.Nghĩa là: “Lịch sử của phái Ca
đương, Ngọn đèn sáng của nguồn pháp phái
Ca đương” do Khẳng cát lam tăng (Tạng:
Kun-dgan rgyal-mtshan) soạn. Nguyên
bản tiếng Tây tạng dày tới 417 trang, phương
pháp biên soạn và hình thức trình bày giống
như Thanh sử (Tạng: Deb-ther síon-po)
và cũng có nhiều chỗ trích dẫn tác giả
Thanh sử.
Toàn bộ sách chia làm 3 thiên, 10
chương. Nội dung bao gồm: Định nghĩa,
Đặc tính, Do lai, Dị thuyết, Lịch sử Truyền
thừa, Phái biệt v.v... của phái Ca đương. Bộ
sử này nghiên cứu về phái Ca đương một
cách tổng hợp, đồng thời, cũng là bộ sách
trọng yếu mà các nhân sĩ của phái Hoàng
mạo trong Lạt ma giáo cần đọc. [X. Lược
thuật Tây tạng sử tịch - Ca đương phái
nguyên lưu (Lâm truyền phương, Nội minh
tạp chí kì 16, kì 17)].
CA ĐƯƠNG THẤT LUẬN
Bảy bộ luận của phái Ca đương. Tức
gọi chung bảy bộ luận do ngài A đề sa soạn.

Đó là: luận Bồ đề đạo đăng, Đại thừa trang
nghiêm kinh luận (Trang nghiêm kinh
luận), Bồ tát hạnh (Bồ tát địa), luận Đại
thừa tập bồ tát học, luận Nhập bồ đề hạnh
(Nhập hạnh luận), luận Bồ tát bản sinh
man (luận Bản sinh) và luận Pháp tập yếu
tụng. Đây là những bộ luận chủ yếu do
phái Ca đương trong Phật giáo Tây tạng
nghiên cứu học tập và diễn giảng.
CA GIÁ LÂN ĐỊA Y
Phạm:Kàcalindika.Cũng gọi Kiếp tạp
lâm thời đặc bạch, Ca chiên lân đề y, Ca
chân lân để ca, Ca chỉ lật na miên. Dịch ý
là áo gấm mịn. Tuệ lâm âm nghĩa quyển 13
(Đại 54, 383 thượng), nói: “Ca giá lân địa là
tiếng Phạm, Trung quốc dịch là mềm mại
mịn màng, là áo thượng hạng”.
CA GIÁ MA NI
...........
Phạm:Kàcamaịi.Cũng gọi Ca giá mạt
ni, Ca chá mạt ni. Ca giá, loại thủy tinh; ma
ni, đá quí, tính chất hơi kém lưu li (Tì lưu li
bảo). Bởi thế các kinh luận thường dùng
của báu vô giá để ví dụ chỉ kinh điển Đại
bát nhã ba la mật đa rất sâu xa, và dùng Ca
giá ma ni để ví dụ chỉ các kinh điển tương
ứng của Nhị thừa. [X. luận Bồ đề tư lương
Q.4; Huyền ứng âm nghĩa Q.21; Tuệ lâm
âm nghĩa Q.3, Q.6].
CA HI NA Y
Ca hi na, Phạm: Kaỉhina.Cũng gọi Ca
khích na y, Yết sỉ na y. Dịch cũ dịch là áo
thưởng thiện phạt ác. Dịch ý là áo bền chắc,
áo công đức. Áo này được phép mặc vào
khoảng thời gian bốn, năm tháng sau hạ an
cư kết thúc, vì trong thời gian ấy giới luật
tương đối nới lỏng, cho nên được phép mặc.
CA HI NA Y

Theo luật Tứ phần quyển 43 Ca hi na y
kiền độ chép, thì các tỉ khưu an cư, ngày
rằm tự tứ xong, ngày 16 đi bái kiến đức Thế
tôn, giữa đường gặp mưa, y phục ướt hết,
áo Tăng già lê thấm nước, mặc rất nặng,
đức Phật mới cho phép mặc áo công đức
này. Cũng theo sách đã dẫn, nhận áo này
được năm điều lợi ích:
1. Được cất giữ áo thừa.
2. Được ngủ cách đêm không phải mang
áo theo.
3. Được ăn riêng ở ngoài chúng tăng.
4. Được ăn nhiều lần ở nhiều chỗ trước
giờ ngọ.
5. Trước bữa ăn sau bữa ăn, không cần
dặn tỉ khưu khác mà vẫn được vào tụ lạc.
Ngoài ra, ở Tích lan, trong thời kì an cư
cũng có thể được dùng áo này, nhưng vải
thì phải do người ta cúng dường và trong
một ngày phải may cho xong. [X. luật Thập
tụng Q.29; Phiên dịch danh nghĩa tập Q.18].
CA LA
I. Ca la. Phạm,Pàli:Kàla.Cũng gọi
Kha la. Dịch ý là thời. Ở Ấn độ, thời được
chia làm hai loại: Ca la và Tam ma da. Thời
mà trong luật Phật giáo nói, như phi thời
thực, thời dược, thời y v.v... là Ca la. Vì sợ
lẫn lộn với “thời” (Phạm:Kàla) mà ngoại
đạo chấp là thực tại rồi sinh ra tà kiến, nên
chỉ trừ thời được dùng trong các luật, còn
ngoài ra Phật giáo phần nhiều dùng Tam
ma da. Cũng có thuyết chia thời làm ba
loại là Ca la thời, Tam ma da thời và Thế
lưu ba thời. Còn kinh Đại phương đẳng đại
tập quyển 42 phẩm Tinh tú nói: 1 Ca la =
1600 sát na, tương đương với 48 giây hiện
nay. [X. luận Đại trí độ Q.1; Tục hoa nghiêm
kinh lược sớ san định kí Q.2]. (xt. Tam Ma
Da).
II. Ca la. Phạm:Kalà.Tên gọi số lượng

rất nhỏ. (xt. Ca La Phần).
CA LA BA SA LÂM
..............
Ca la ba sa, Phạm : Kalpàsiya, Pàli:
Kappàsika, hoặcKappàsiya. Dịch ý là
rừng Bạch điệp, tên một khu rừng ở nước
Ma yết đà. Theo Luật tạng đại phẩm chép,
sau khi quay bánh xe pháp lần đầu tiên
hóa độ năm vị tỉ khưu ở vườn Lộc dã, trên
đường từ nước Ba la nại đi đến thôn Ưu
lâu tần loa (Pàli: Uruvelà), đức Phật vào
nghỉ trong rừng Ca la ba sa. Lúc ấy, có 30
người con trai của thôn Ưu lâu tần loa kết
thành một đoàn du hí gọi là Bạt đà la bạt
đề (Pàli: Bhaddavaggiya-kumàrà) mang
theo đàn bà vào chơi trong rừng này. Bấy
giờ, có người con gái cầm áo chạy trốn, mấy
chàng trai đuổi theo, giữa đường gặp đức
Phật. Ngài hỏi: “Tìm kiếm chính mình quan
trọng hay tìm kiếm đàn bà quan trọng?”.
Nghe câu hỏi này, mấy người tỉnh ngộ liền
xin xuất gia theo Phật. [X. luật Tứ phần
Q.32; luật Ngũ phần Q.15; Pháp cú kinh
chú (Pàli: Dhammapada Aỉỉhakathà 1;
Đại sự (Phạm:Mahàvastu III)].
CA LA CẦU LA TRÙNG
Cũng gọi Ca la cữu la trùng, Gia la cầu
la trùng. Dịch ý là trùng gỗ đen. Nguyên
ngữ tiếng Phạm không rõ, nếu là dịch âm
của tiếng Phạm:Kfkalàsa,thì là một giống
mọt. Luận Đại trí độ quyển 7 (Đại 25,113
trung), nói: “Ví như Ca la cầu la trùng, thân
nó nhỏ bé, gặp gió thì to ra, có thể ăn nuốt
mọi thứ. Ánh sáng cũng thế, hễ gặp chúng
sinh có thể độ được thì chuyển tăng vô
hạn”. [X. Chỉ quán phụ hành truyền hoằng
quyết Q.5 đoạn 1; Phiên Phạm ngữ Q.7].
CA LA CƯU ĐÀ CA CHIÊN DIÊN
...........
Phạm: Kakuda-katyàyana. Một trong
CA LA

sáu thầy ngoại đạo của Ấn độ đời xưa. Cũng
gọi Ca la câu đà ca chiên diên, Ca cứ đa ca
chiên diên, Cước câu đà ca đa diễn na, Bà
phù đà già tra na, La vị sa ca già diên, Ba
hưu ca chiên. Gọi tắt là Ca chiên. Ca chiên
diên là họ, dịch ý: cắt tóc; Ca la cưu đà là
tên chữ, dịch ý: cổ đen.
Ngoại đạo này cho rằng tất cả tội phúc
của chúng sinh đều do trời Tự tại tạo ra,
trời Tự tại mừng thì chúng sinh yên vui;
trời Tự tại giận thì chúng sinh khổ não. Bởi
thế, đem tất cả tội phúc qui cho chúa tể Tự
tại, con người không thể nói có tội phúc.
Ngoại đạo này cũng cho rằng nếu người
giết hại tất cả chúng sinh mà lòng không
thấy hổ thẹn, thì cuối cùng không rơi vào
đường ác, giống như hư không chẳng thấm
nước dính bụi. Nhưng nếu sinh tâm hổ
thẹn thì liền vào địa ngục, giống như nước
thấm sâu vào lòng đất.
Đứng trên lập trường của Phật giáo mà
nhận xét, thì đây là loại ngoại đạo tà kiến
vô liêm sỉ. [X. kinh Đại bát niết bàn (bản
Bắc) Q.19; Hữu bộ tì nại da phá tăng sự
Q.2; Tuệ lâm âm nghĩa Q.26].
CA LA DỤC VƯƠNG
Ca la dục, Phạm:Kàlàzoka.Thủy tổ
triều vua Nan đà (Phạm: Nanda) nước Ma
yết đà trung Ấn độ đời xưa. Cũng gọi Ca la
a dục vương, Ca la do già vương, A tu
vương. Hán dịch: Hắc thời vương (vua thời
đen).
Ông vua này ra đời khoảng 100 năm
sau đức Phật nhập diệt, lúc đầu chỉ gọi là
vua A dục, nhưng về sau, để phân biệt với
vua A dục của vương triều Khổng tước
(Phạm:Maurya) mới đổi là Ca la dục vương.
Ông là con trai của vua Tu tu na ca (Pàli:
Susunàga), đóng đô ở thành Hoa thị (Phạm:
Pàỉaliputra), trị vì 28 năm, nhưng Phật

giáo miền Bắc phần nhiều không thừa nhận
quyền hành của vua Ca la dục.
Cứ theo Đảo sử chép, nhà vua lên ngôi
được 10 năm thì tỉ khưu Bạt kì tử (Pàli:
Vajjiputta) ở thành Tì xá li đưa ra mười
việc phi pháp, lúc đầu vua có tham dự việc
này, nhưng sau quay về với chính pháp và
tổ chức Đại hội kết tập lần thứ hai. Sau khi
vua băng hà, 10 người con theo nhau nối
ngôi. Nhưng tra cứu lịch sử của các triều
vua cùng thời đại và những sử liệu khác thì
không thấy có chỗ nào ghi chép về vị vua
này. [X. Thiện kiến luật tì bà sa Q.1, Q.2;
truyện A dục vương Q.1; Phiên Phạm ngữ
Q.4; P.Bigandet: The Life or Legend of
Gaudama vol. II].
CA LA PHẦN
........
Ca la, Phạm,Pàli: Kalà.Tên gọi số
lượng rất nhỏ. Cũng gọi Già la phần. Dịch
ý là chia, tính phần, có sức mạnh hơn, phép
chia, phần lượng so sánh. Phần Giáp chú
......(chú thích ở trên đầu hoặc ở bên
cạnh tác phẩm) trong Tuệ lâm âm nghĩa
........... quyển 10 (Đại 54, 368 trung),
nói: “Nếu chia một sợi lông làm 100 phần,
thì mỗi phần gọi là Ca la phần. Các luận
dựa theo nghĩa mà phiên dịch từ ngữ này
là “có sức mạnh hơn”, ý nói một ca la phần
của vô lượng thiện pháp vô lậu có sức mạnh
hơn 1000 ca la phần của pháp hữu lậu”.
Còn Tuệ uyển âm nghĩa ........... quyển
thượng thì nói, một phần trăm hoặc một
phần mười sáu của một sợi lông trên thân
của người ta, gọi là Ca la phần. [X. kinh
Đại bảo tích Q.3; kinh Kim cương bát nhã
ba la mật (ngài Bồ đề lưu chi dịch); Huyền
ứng âm nghĩa Q.3; Tuệ lâm âm nghĩa Q.13,
Q.27].
CA LA XA
I. Ca la xa. Phạm: Kalaza. Cũng gọi
CA LA XA

Yếtla xá, Yết la xa. Dịch ý là Bảo bình......
(bình báu), Hiền bình, Bình. Là cái bình
dùng để đựng năm thứ báu, năm thứ hương,
năm thứ thuốc, năm thứ hạt cây và nước
thơm để cúng dường các vị tôn trong mạn
đồ la của Mật giáo. [X. kinh Đại nhật Q.2
phẩm Cụ duyên; kinh Tô tất địa yết la
Q.trung, Q.hạ].
II. Ca la xa.
Là vật trang sức
đặt trên nóc
chùa tháp ở Ấn
độ. Trên nóc
các chùa tháp
thường làm quả
Am ma la
(Phạm:àmalaka)
để trang trí,
rồi ở trên quả
Am ma la để Ca
la xa. Vật trang sức này tương đương với “lộ
bàn.....” (mâm lộ thiên) ở Trung quốc. [X.
Đại đường tây vực kí Q.7].
CA LAN ĐÀ TRÌ
Ao Ca lan đà. Phạm, Pàli:
Kalaịđamahì. Theo Đại đường tây vực kí
quyển 9 chép, ao Ca lan đà
cách tinh xá Trúc lâm, thành Vương xá về
phía bắc hơn hai trăm bước, thuở xưa đức
Như lai thường nói pháp ở đây. Nước ao
lắng trong, đủ tám công đức, nhưng sau khi
đức Phật nhập Niết bàn, nước ao cạn hết.
Cách ao về phía tây bắc từ hai đến ba dặm,
có tòa tháp do vua A dục xây, cao hơn 60
thước, bên cạnh tháp có cột đá, trên đầu cột
khắc ghi sự tích xây tháp; cột cao hơn 50
thước, trên đầu cột khắc hình con voi.
CA LAN ĐÀ TRÚC LÂM
Rừng tre Ca lan đà. Phạm: Veịuvana-
Kalandakanivàsa, Pàli: Veơuvana-

Kalandakanivàpa. Cũng gọi Ca lan đà trúc
viên, hoặc Ca lan đa trúc lâm, Ca lan na
gia trúc lâm, Ca lăng trúc lâm. Dịch ý là
rừng tre sóc (con sóc), rừng tre chim đẹp,
rừng tre nhiều chim, rừng tre chim khách.
Rừng tre này ở phía bắc thành Vương xá
nước Ma yết đà trung Ấn độ là nơi ở của
loài chim Ca lan đà.
Theo Đại đường tây vực kí quyển 9 chép,
thì rừng tre này thuộc quyền sở hữu của
Trưởng giả Ca lan đà, là khu rừng đẹp nhất
trong các khu rừng thành Vương xá. Trưởng
giả Ca lan đà vốn tin thờ ngoại đạo và đã
dâng rừng tre này cho ngoại đạo Ni kiền
, nhưng sau nghe đức Phật nói pháp,
mới lấy lại và đem dâng cúng Phật để làm
tinh xá cho chư tăng. Song theo kinh Quá
khứ hiện tại nhân quả quyển 4 và luật Tứ
phần quyển 50 nói, thì rừng tre này là của
vua Tần bà sa la nước Ma yết đà dâng cúng
đức Phật. [X. kinh Trung bản khởi Q.thượng
phẩm Độ Bình sa vương; kinh Sơ phần
thuyết Q.hạ]. (xt. Trúc Lâm Tinh Xá).
CA LAN ĐÀ TỬ
Con của Ca lan đà. Phạm: Kalandakaputtra,
Pàli: Kalandaka-putta. Cũng gọi
Yết lan đạc ca tử. Là con của Trưởng giả
Ca lan đà ở thôn Ca lan đà nước Tì xá li
trung Ấn độ. Tên chính là Tu đề na (Phạm,
Pàli:Sudinna, cũng gọi Tô trận na, Tu đạt
đa), còn gọi Da xá (Phạm:Yaza). Từng nghe
đức Phật nói pháp ở nhà giảng Trùng các
(Pàli:Kùỉagàra-sàlà) mà xuất gia, nhưng
sau vì làm dâm với vợ, nên đức Phật đã chế
giới cấm dâm dục. [X. luật Ngũ phần Q.1;
luật Ma ha tăng kì Q.1; luật Tứ phần Q.1].
CA LĂNG TẦN GIÀ ĐIỂU
Ca lăng tần già, Phạm:Kalaviíka,Pàli:
Ca La Xa
CA LAN ĐÀ TRÌ

Karavìíka. Cũng gọi Ca la tần giả điểu,
Yết la tần già điểu, Ca lăng tì già điểu. Gọi
tắt Ca lăng tần điểu, Ca lâu tân điểu, Ca
lăng điểu, Yết tì điểu, Tần già điểu. Dịch ý
là chim tiếng tốt, chim tiếng đẹp, chim tiếng
hay. Loài chim này sinh sản ở Ấn độ, vốn
ở núi Tuyết, ở đồng hoang cũng nhiều.
Chim màu đen, lông rất đẹp, mỏ thì đỏ,
còn ở trong trứng đã biết kêu, tiếng dịu dàng,
hòa nhã, êm ái, âm thanh của trời, người,
khẩn na la,
và tất cả chim
khác đều
không sánh
bằng. Trong
các kinh điển
Phật giao,
tiếng loài
chim này
thường được
dùng để ví
với âm thanh
mầu nhiệm
của Phật và Bồ tát. Có thuyết cho rằng loài
chim này là chim ở Tịnh độ cực lạc. Trong
tịnh độ mạn đồ la, Ca lăng tần già được vẽ
hình đầu người thân chim. [X. kinh Đại bát
nhã ba la mật đa Q.381; luận Đại trí độ
Q.28; Tuệ uyển âm nghĩa Q.hạ; Phiên dịch
danh nghĩa tập Q.6].
CA LĂNG TẦN VŨ
...........
Khúc nhạc múa Ca lăng tần. Ca lăng
tần là nói tắt của Ca lăng tần già (Phạm:
kalaviíka). Cũng gọi Ca lâu tần vũ, Ca
lâu tân vũ, Già lâu tân vũ. Một trong tám
khúc nhạc múa của nước Lâm ấp. Do bốn
em bé múa điệu Sa đà (hoặc điệu Nhất việt),
bốn em đều đội mũ trời, mặc áo cánh chim,
hai tay cầm não bạt nhỏ, bắt chước Diệu

âm mà múa.
Tương truyền thủa xưa, vào ngày cúng
dường ở chùa Kì viên bên Thiên trúc, có
Ca lăng tần đến múa, lúc đó trời Diệu âm
tấu khúc nhạc này, ngài A nan truyền lại
để lưu hành ở đời. [X. Long minh sao
Q.thượng Ca lăng tần điều; Vũ nhạc yếu
lục]. (xt. Ca Lăng Tần Già Điểu).
CA LẬT ĐỂ CA NGUYÊT
Tháng Ca lật để ca. Phạm: Kàrttika,
Pàli: Kattika. Chỉ cho tháng 8 của lịch
Ấn độ. Cũng gọi Ca lạt để ca nguyệt, Yết
lật để ca nguyệt, Ca hi na nguyệt, Ca đề
nguyệt. Dịch ý là tháng sao Mão. Mặt trăng
tháng này từ lúc bắt đầu tròn cho mãi đến
tiết sao Mão (Phạm:kfttikà) mới lại thấy
tròn nữa, vì thế nên gọi là tháng sao Mão.
Tức là tương đương với ngày 16 tháng 8
đến ngày 15 tháng 9 âm lịch. [X. kinh Thập
nhị nhân duyên tường thụy Q.thượng; kinh
Tú diệu Q.thượng; luận Đại tì bà sa Q.183;
Nam hải kí qui nội pháp truyện Q.2; Đại
đường tây vực kí Q.2, Q.6; Tuệ lâm âm nghĩa
Q.11].
CA LÂU LA ĐIỂU
Chim Ca lâu la. Phạm: garuđa, Pàli:
garuơa. Cũng gọi Gia lâu la điểu, Già lâu la
điểu, Yết lộ đồ điểu. Dịch ý là ăn nhả tiếng
thương đau. Hoặc gọi Tô bát lạt ni (Phạm:
suparịi), tức là chim cánh vàng (kim sí),
chim cánh vi diệu. Một loài chim lớn giống
như chim cắt, tính hung dữ được thần cách
hóa trong thần thoại Ấn độ đời cổ. Thần
Tì thấp nô hay ngồi trên lưng chim này.
Theo truyền thuyết, khi chim này sinh ra,
trên thân có ánh sáng rực rỡ, các trời lầm
tưởng đó là Hỏa thiên và thay nhau lễ lạy.
Trong các kinh điển Phật giáo đều có nói
đến tên của loài chim này, như kinh Trường
a hàm quyển 19 chép, chim kim sí (cánh
vàng) có bốn loại: đẻ trứng, đẻ bọc , đẻ nơi
Ca Lăng Tần Già Điểu
CA LÂU LA ĐIỂU

ẩm ướt và tự nhiên hóa ra. Chim kim sí đẻ
trứng có thể ăn rồng đẻ trứng; chim kim sí
đẻ bọc có thể ăn rồng đẻ trứng, đẻ bọc;
chim kim sí đẻ chỗ
ẩm ướt có thể ăn
rồng đẻ chỗ ẩm ướt,
đẻ trứng, đẻ bọc,
chim kim sí tự nhiên
hóa ra có thể ăn
rồng tự nhiên hóa ra
và các loại rồng
khác.
Kinh Quán Phật
tam muội
hải quyển 1
nói; loài chim này vì
nghiệp báo mà được
dùng rồng làm món ăn, ở Diêm phù đề,
trong một ngày, chim này có thể ăn hết
một rồng chúa và 500 rồng nhỏ. Kinh Luật
dị tướng quyển 48 nói, chim
này khi vỗ cánh phát ra gió, nếu gió ấy
quạt vào mắt người thì mắt sẽ mù. Kinh Bồ
tát tòng đâu suất thiên giáng thần mẫu thai
thuyết quảng phổ quyển 7 chép, chim chúa
Kim sí thân dài 8000 do tuần, mỗi cánh dài
4000 do tuần. Trong các kinh Đại thừa,
chim này là một trong tám bộ chúng lớn,
cùng với trời, rồng; a tu la v.v... cũng được
liệt vào hội tọa nghe đức Phật thuyết pháp.
Trong Mật giáo,
Ca lâu la là hóa thân
của Phạm thiên, Tì
nữu thiên, Đại tự tại
thiên v.v... hoặc có
thuyết cho là hóa
thân của bồ tát Văn
thù sư lợi, được đặt
ở phía nam của bộ
Kim cương ngoài

thuộc Thai tạng giới.
Hình tượng Ca lâu
la có nhiều loại, Ca
lâu la trong di tích Sơn kì (Sànchi)ở Ấn
độ chỉ đơn thuần là hình chim, nhưng hình
tượng được truyền lại ở đời sau thì phần
nhiều là đầu cánh móng mỏ giống như chim
cắt, còn mình và chân tay giống như người,
mặt trắng, cánh đỏ, thân vàng. [X. kinh
Hải long vương Q.4; kinh Pháp hoa Q.1;
kinh Khởi thế nhân bản Q.5; luận Lập thế
a tì đàm Q.2; Hoa nghiêm kinh thám huyền
kí Q.2].
CA LÂU LA PHÁP
Cũng gọi Ca lâu la đại pháp. Phép tu bí
mật trong Mật giáo, lấy Ca lâu la vương
(chim Kim sí) làm Bản tôn (vị tôn chính)
tu để trừ bệnh hoạn, phòng mưa bão và
tránh sấm sét v.v... Cứ theo kinh Ca lâu la
cập chư thiên mật ngôn chép, thì người trì
pháp môn này, trên trời, dưới trời đều có
thể qua, chẳng những mọi kẻ oán địch và
quỉ thần đều không dám gần, mà người này
còn là người hơn hết trong các pháp tất địa
thành tựu.
Cứ theo Giác thiền sao Ca lâu la pháp
chư quĩ nói, thì tu pháp này hành giả có
thể được các công đức lợi ích ở đời mạt
pháp như: linh nghiệm nhanh chóng, được
của báu ở cung rồng, được cam lồ trên trời,
trừ nạn trăm rắn, đánh tan quân trận, hàng
phục oán gia, trừ các bệnh hoạn v.v... [X.
kinh Kim cương quang diệm chỉ phong vũ
đà la ni; Văn thù sư lợi bồ tát căn bản đại
giáo vương kinh phẩm Kim sí điểu vương].
CA LÊ CA LONG VƯƠNG
Ca lê ca, Phạm:Kàlika. Rồng dữ thuộc
loài quỉ. Cũng gọi Ca la ca long vương, Già
lăng già lăng vương, Gia lê gia long vương.
Dịch ý là Câu thời long vương, Hắc sắc
long vương. Rồng này cùng với rồng ác kim
tì la điều bị đức Phật điều phục. Rồng này ở
Chim Ca Lâu La

(trong Đồ tượng sao)
Chim Ca Lâu La
(ở Sơn Kì)
CA LÂU LA PHÁP

dưới sông Ni liên thiền, mù cả hai mắt, sau
được gặp đức Phật mới thấy lại ánh sáng.
Cứ theo kinh Thắng thiên vương bát nhã
ba la mật quyển 4 chép, khi Bồ tát tu hành
bát nhã ba la mật đa, thì từ luân tướng nghìn
bánh xe dưới bàn chân của Bồ tát phóng ra
ánh sáng lớn, rồng này thấy thế liền cúng
dường. [X. Hữu bộ tì nại da Phá tăng sự
Q.5; Phật sở hành tán Q.4; Phiên dịch danh
nghĩa tập Q.4].
CA LÊ LONG VƯƠNG
Ca lê, Phạm:kàla. Cũng gọi Ca la long
vương. Gia lê Gia long vương, Ca la ca lê
long vương, Hắc long vương. Rồng chúa
thuộc loài quỉ. Cứ theo kinh Phật bản hạnh
tập quyển 31 chép, sau khi đức Phật thành
đạo, có lần Ngài đã nhận lời mời của long
vương này xuống dưới cung điện của rồng .
Còn theo kinh A dục vương quyển 2 ghi
thì khi đức Phật lên đạo tràng Bồ đề, long
vương này dâng bài ca khen ngợi Phật. Lại
Hữu bộ tì nại da dược sự quyển 4 thì nói,
long vương này cùng với long vương Kiều
đàm ma đều từ biển lớn đến thành Tô ba
la nghe đức Phật nói pháp. [X. kinh Tạp a
hàm Q.23; kinh Chính pháp niệm xứ Q.18;
truyện A dục vương Q.2].
CA LÍ CA
.. .......
Phạm: Kàlika. Vị thứ 7 trong 16 vị Đại
A la hán. Cũng gọi Ca lực ca, Kiết lễ kiết,
Ca la. Ngài cùng với 1000 vị A la hán quyến
thuộc cùng ở châu Tăng già đồ, là bậc
Thánh giữ gìn chính pháp, làm ích lợi cho
chúng sinh. Đại sư Thiền nguyệt Quán hưu
đời Đường vẽ hình tượng Ngài ngồi trên
tảng đá với tướng lông mày dài quấn quanh
mình. Tô đông pha khen rằng: “Ngài có ba
thứ: tóc, mày và râu. Đã bỏ râu tóc, chỉ còn
lông mày. Nhân đó dạy chúng, vật không

thể hai. Đã được không sinh, thì hết sống
chết”.
Ngài Đức thanh đời Minh cũng khen
rằng: “Khuôn mặt đầy đặn, năm căn rõ ràng.
Thanh sắc hương
vị, đều có phép tắc.
Thân dưới tám
thước, mày dài hơn
trượng. Dùng mày
làm lưỡi, tùy thời
nói, lặng”. [X. Đại A
la hán nan đề mật
đa la sở thuyết pháp
trụ kí; La hán đồ tán
tập].
CA LỢI QUẬT VIÊN
...........
Ca lợi, Phạm: Kàrlì. Tên một tự viện
(Phạm:caitya=chi đề) hang đá ở Bombay,
Ấn độ. Viện hang này do nhà trước nhà
sau tạo thành, nhà trước rộng khoảng 83
mét, dài 24 mét. Nửa bên phải của mặt trước
đã hư hỏng rõ rệt, không có cột, mặt chính
còn sót lại bức vách ngăn che, chỗ này có
ba cửa vào ăn thông với nhà sau, bên trên
các cửa này là các cửa sổ lớn hình móng
ngựa làm lối lấy ánh sáng vào nhà sau; hình
chạm nổi trên bức vách bên cạnh là tượng
Phật và tượng những người dâng cúng. Nhà
sau là phần chính của viện hang đá này,
Ca Lí Ca
Tháp Trong Viện Hang Ca Lợi
CA LỢI QUẬT VIÊN

rộng chừng 73 mét, dài 199 mét, cao 74
mét. Dọc theo mặt vách, cách khoảng 16
mét có 37 cây cột đá đứng thẳng hàng. Phía
trong nhà sau chia làm ngoại trận và nội
trận, chỗ sâu nhất của nội trận có đặt một
tòa tháp hình bát úp, thiên tỉnh hình vòm
trời, có lẽ là loại hình kiến trúc sáng tạo
thời bấy giờ. Trên nền tầng thứ hai của tòa
tháp đặt cái bát úp, trên bát úp có nóc bằng
và cây lọng. Cây lọng làm bằng gỗ, đến
nay đã hơi hư hao, nhưng vì nó đã được
sáng tạo vào thời ấy nên được xem là di
tích lọng tháp duy nhất của đời xưa hiện
còn.
Bên trong tháp hiện nay rỗng không,
chẳng còn thứ di vật nào. Trong 37 cây
cột đá, bảy cột chung quanh tháp là cột
tám góc đơn thuần, còn hai bên cạnh đều
có 15 cây cột tám góc, nhưng trên đầu cột
có hình quả chuông và những chạm trổ
khác. Những chạm trổ ấy gồm có: voi hai
đầu đang quì, phối với người đàn ông đàn
bà và các con vật, nét khắc rất đẹp. Phía
trước hang bên trái, có cột sư tử (Phạm:
siôha-stambha) khắc hình sư tử bốn đầu
trên đầu cột; bên phải có Tăng viện (Phạm:
vihàra)nằm riêng rẽ trên nóc do bốn cây
cột tạo thành. Người ta nhận lầm Quật viện
này là phẩm vật dâng tế thần Thấp bà
(Phạm:Zìva), nên nhiều tín đồ của Thấp
bà giáo đã đến đây cư ngụ, vì những lớp
mồ hóng đen ngòm, nên không biết rõ có
những bức tranh vẽ trên vách hay không ?
Về niên đại đục mở hang viện này thì
không được rõ, nhưng cứ theo văn khắc
của Trưởng giả Bố đạt ba la (Phạm:
Bhùtapàla) ở Tì ca diên đề (Phạm:
Vaijayantì)ghi chép lí do tạo dựng viện
hang đá này và theo thể chữ viết của ông
mà suy đoán, thì tự viện này được khai sáng

vào khoảng thời kì đầu của kỉ nguyên Tây
lịch.
Ngoài ra, còn có văn khắc ghi sự kiện
Thiện tuế bộ đã dâng điện trước gồm chín
phòng cúng dường chư tăng bốn phương,
đặc biệt là chư tăng thuộc Đại chúng bộ,
việc này xảy ra dưới triều vua Thất lợi phổ
lỗ mã tì (Phạm: Zrìpulumavì) của Vương
triều Án đạt la vào giữa thế kỉ thứ hai Tây
lịch. Viện hang đá này là Chi đề lớn nhất
còn sót lại ở Ấn độ, rất đáng giá để bảo tồn.
[X. Fergusson and Burges: Cave Temples
of India; Fergusson: History of Indian and
Eastern Architecture, vol. I; Monier Williams:
Buddhism; Coomaraswamy: History
of Indian and Indonesian Art; Ấn độ mĩ
thuật sử; Ấn độ Phật tháp tuần lễ kí].
CA LỢI SA BÁT NA
......... ...
Phạm:Kàrwàpaịa, Pàli: Kahàpaịa.
Cũng gọi Yết lợi sa bát noa, Kế lợi sa bàn,
Ca lật sa bát noa, Ca lợi sa ba noa. Tên
một loại tiền tệ của Ấn độ thời xưa. Về giá
trị của loại tiền này các thuyết nói không
giống nhau. Tứ phần luật sớ sức tông nghĩa
kí quyển 4 chép: 20 bối châu là một Ca chỉ
nễ, 4 Ca chỉ nễ là một ma sái, 20 ma sái là
một Ca lợi sa bát na, cho nên 1 Ca lợi sa
bát na tương đương với 1600 bối châu. Phần
chú thích của ngài Nghĩa tịnh trong kinh
Kim quang minh tối thắng vương cũng nói:
1 Ca lợi sa bát na là 1600 bối châu. Nhưng
Huyền ứng âm nghĩa quyển Di Tích Viện Hang Ca Lợi 25 và Câu xá
CA LỢI SA BÁT NA

luận bảo sớ quyển 22 đều nói: 80 bối châu
là 1 bát noa, 16 bát noa là 1 ca lợi sa bát na,
tức là 1280 bối châu. Còn Thiện kiến luật
tì bà sa quyển 8 thì bảo 20 ma sa ca là 1 ca
lợi sa bát na. [X. luận Du già sư địa Q.79;
Tuệ lâm âm nghĩa Q.13].
CA LỢI VƯƠNG
Phạm:Kaliígaràja hoặcKaliràja. Tên
vị vua trong truyện tiền thân của đức Phật.
Cũng gọi Yết lợi vương, Ca lê vương, Ca
lăng già vương, Yết lăng già vương, Ca lam
phù vương. Dịch ý Đấu tránh vương, Ác
sinh vương, Ác thế vương, Ác thế vô đạo
vương.
Trong thời quá khứ, khi đức Phật là vị
tiên tu hạnh nhịn nhục, vua Ca lợi bạo
ngược vô đạo. Một hôm vua đưa cung nhân
ra ngoài du ngoạn, thấy vị tiên Nhẫn nhục
đang ngồi thiền dưới gốc cây, các thị nữ
liền bỏ vua Ca lợi mà đến chỗ tiên Nhẫn
nhục nghe pháp, nhà vua thấy thế sinh
tâm ác, cắt hết chân tay vị tiên. Đây là câu
chuyện rất nổi tiếng về hạnh nhẫn nhục
của Bồ tát.
Đại đường tây vực kí quyển 3 chép, về
phía đông thành Mang yết li nước Ô trượng
na ở bắc Ấn độ có ngôi tháp lớn, người đời
truyền rằng đó là nơi vị tiên Nhẫn nhục
chịu khổ. Còn Huyền ứng âm nghĩa quyển
3 thì nêu ra thuyết cho rằng vua Ca lợi là
quốc vương nước Ba la nại ở trung Ấn độ.
[X. kinh Hiền ngu Q.2; kinh Lục độ tập
Q.5; kinh Xuất diệu Q.23; kinh Kim cương
bát nhã ba la mật; luận Đại trí độ Q.14].
CA LƯU ĐÀ DI
Phạm:Kàlodàyin, Pàli: Kàơudàyin.
Cũng gọi Ca lâu đà di, Ca lư đà di, Ca lộ
na, Ca lư. Hoặc gọi là Hắc ưu đà di. Dịch ý
là Đại thô hắc (đen rất thô), Hắc diệu (đen
nhánh), Thời khởi, Hắc thượng. Vị tỉ khưu

có nhiều hành vi xấu ác trong hàng đệ tử
Phật, một trong bọn sáu tỉ khưu xấu (lục
quần tỉ khưu).
Kinh Tăng nhất a hàm quyển 47 và luật
Tứ phần quyển 40 chép, thân hình Ca lưu
đà di rất đen, thường đi xin ăn ban đêm.
Một hôm, khi trời tối đen muốn mưa, Ca
lưu đà di đến nhà người ta xin, người đàn
bà nhà ấy đang mang thai; trong ánh chớp,
nhìn thấy Ca lưu đà di, người đàn bà tưởng
là quỉ đến, bà ta sợ quá đến nỗi xẩy thai.
Sau khi biết là đệ tử Phật, bà ta chửi mắng
thậm tệ. Đức Như lai biết được chuyện này
nên đã chế giới cấm ngặt các tỉ khưu đi xin
ăn sau giờ ngọ.
Còn có mấy người khác trùng tên với
Ca lưu đà di thấy trong kinh Long tượng
Trung a hàm quyển 26, kinh Tự hoan hỉ
Trường a hàm quyển 12; và Hữu bộ tì nại
da Phá tăng sự quyển 2 v.v... [X. kinh Hiền
ngu Q.12; kinh Đại bảo tích Q.61; luận
Đại trí độ Q.33].
CA LƯU ĐÀ GIÀ
Phạm: Kàlodaka. Dịch ý là Thời thủy.
Người Tây vực, đến Trung quốc vào năm
Thái nguyên 17 (392) đời Hiếu vũ đế nhà
Đông Tấn, có dịch kinh Thập nhị du 1
quyển. Những sự tích khác và tuổi thọ của
Ngài đều không rõ. [X. Lịch đại tam bảo kỉ
Q.7; Khai nguyên thích giáo lục; Trinh
nguyên tân định thích giáo mục lục Q.5].
CA MA
......
Phạm: Kàma
I. Ca ma. Thần tượng trưng ái dục trong
thần thoại Ấn độ. Trong Lê câu phệ đà và
A đạt bà phệ đà đều nói thần này sinh trước
các trời và loài người, cũng có thuyết cho
Ca ma là nữ thần của hi vọng.
CA MA

II. Ca ma. Tên của quỉ đói. Kinh Chính
pháp niệm xứ quyển 17 có nói đến quỉ đói
Ca ma chú thích là (Đại 17, 97 hạ): “Ca ma
lưỡng lư ba, Hán dịch là dục sắc”.
CA MA LA BÊNH
....... ... .
Ca la ma, Phạm: Kàmalà. Bệnh vàng
da. Cũng gọi Già mạt la bệnh, Già ma la
bệnh, Ca mạt la bệnh, Ca ma lệnh. Dịch là
bệnh vàng da, bệnh rụng tóc, bệnh nhiệt,
bệnh phong. Tây tạng dịch là bệnh vàng
mắt. Người mắc bệnh này, bị hư con mắt,
thấy tất cả mầu sắc đều là mầu vàng, bệnh
này rất khó chữa. Huyền ứng âm nghĩa
quyển 23 nói đây là do cáu ghét xấu ác ở
trong bụng, biểu thị nghĩa không thể chữa
trị. [X. kinh Đại bát niết bàn (bản Bắc) Q.19;
luận Thập môn biện hoặc Q.thượng; Thành
duy thức luận thuật kí Q.5 phần cuối; Phiên
dịch danh nghĩa tập Q.6].
CA MA LÃNG CA QUỐC
.... .. .
Ca ma lãng ca, Phạm: Kàmalaíka.
Cũng gọi Lãng ca quốc, Lãng ca thú quốc.
Tên một nước xưa ở miền đông Ấn độ. Theo
Đại đường tây vực kí quyển 10 chép, nước
này ở phía biển đông nam nước Tam ma đát
tra. Lại theo Tây vực cầu pháp cao tăng truyện
quyển thượng chép, luận sư Nghĩa huy quê
ở Lạc dương trên đường từ Ấn độ trở về
nước đã lâm bệnh và mất ở xứ này. Luật sư
Nghĩa lãng người Thành đô (Trung quốc)
khi đến nước này được Quốc vương tiếp đãi
theo lễ thượng khách. [X. Nam hải kí qui
nội pháp truyện Q.1; Đại từ ân tự tam tạng
pháp sư truyện Q.4; S. Beal: Buddhist
Records of The Western World, vol. II].
CA MA LŨ BA QUỐC
......
Ca ma lũ ba, Phạm, Pàli: Kàmrùpa.

Cũng gọi Ca ma ba quốc. Một nước xưa ở
phía đông Ấn độ. Cứ theo Đại đường tây
vực kí quyển 10 chép, thì nước này chu vi
hơn 10.000 dặm, tướng người thấp bé, tiếng
nói hơi khác với tiếng trung Ấn độ. Nhân
dân nước này thờ cúng thiên thần, không
tin Phật pháp. Từ khi Phật giáo hưng khởi
cho đến đời Đường, ở nước này vẫn chưa
xây dựng chùa Phật và chiêu tập tăng chúng,
những tín đồ có lòng tin thanh tịnh thì chỉ
thầm niệm Phật mà thôi. Khi ngài Huyền
trang đến Ấn độ, vua nước này là Câu ma
la (Phạm, Pàli: Kurmàra) nghe tin Tam
tạng Huyền trang đang ở Ma yết đà liền sai
sứ đến mời. Theo lời khuyên của luận sư
Giới hiền, ngài Huyền trang bèn đến Ca
ma lũ ba, khen ngợi thánh đức của vua Đại
Đường, rồi cùng với vua Câu ma la cùng về
dự hội Vô già của vua Giới nhật.
Nước Ca ma lũ ba xưa hiện nay là vùng
tây bộ Assam ở phía đông bắc Bengal. [X.
Giải thuyết tây vực kí].
CA NA ĐỀ BÀ
...........
Phạm: Kàịa-deva.Dịch ý là Đơn nhãn
đề bà (Đề bà một mắt). Cũng gọi Đề bà
(Phạm:Deva), Thánh đề bà (Phạm: Àryadeva),
Thánh thiên. Truyền pháp chính
tông kí quyển 3 ghi ngài là tổ thứ 15 của
Thiền tông Tây thiên. Ngài ra đời vào thế
kỉ thứ III Tây lịch trong một gia đình Bà la
môn ở nam Thiên trúc. Cũng có thuyết
cho rằng Ngài là người nước Chấp sư tử.
Học rộng, hiểu sâu, biện tài siêu tuyệt. Ngài
từng đục lấy một mắt trên tượng vàng của
trời Đại tự tại, sau lại tự khoét một con mắt
của mình trả cho trời Đại tự tại, vì thế Ngài
có tên Đơn nhãn đề bà. Lần đầu tiên Ngài
yết kiến bồ tát Long thụ, Bồ tát sai đệ tử
đem bát nước đầy đặt ở trước mặt ngài, Đề
bà liền lấy một cây kim ném vào bát nước,
hai người tự nhiên khế hợp. Ngài xin xuất
CA MA LA BÊNH

gia làm đệ tử bồ tát Long thụ. Sau ngài đi
khắp Ấn độ, đem tài hùng biện hàng phục
ngoại ngoại, hóa độ hơn trăm vạn người.
Sau vì kết oán, Ngài bị đồ chúng ngoại đạo
giết chết. Trước khi chết, Ngài để lại bài kệ
như sau:
“Các pháp
vốn không,
không ta của ta,
không người làm
hại, không người
bị hại.”
Bảo lâm
truyện quyển 3,
Tổ đường tập
quyển 1 và Cảnh
đức truyền đăng
lục quyển 2, đều
có ghi chép sự tích của ngài. Về tác phẩm
thì có: Bách luận 2 quyển, Quảng bách luận
bản 1 quyển. [ X. truyện Đề bà bồ tát; Phật
tổ lịch đại thông tải Q.5; Phó pháp tạng
nhân duyên truyện Q.6; Xuất tam tạng ký
tập Q.12].
CA NẶC CA BẠT LI ĐỌA XÀ
Phạm: Kanakabharadvàja. Vị thứ ba
trong 16 vị đại A la hán, cũng gọi là Ca nặc
ca bạt lê đọa xà, Kiết nạp kiết lạt xuyết tập.
La đọa. Bậc Thánh cùng với 600 vị A la
hán quyến thuộc
của ngài cùng ở
châu Đông thắng
thần để giữ gìn
chính pháp, làm
lợi ích cho hữu
tình. Đại sư Thiền
nguyệt Quán hưu
đời Đường vẽ
tượng Ngài gầy trơ
xương, mắt nhìn

thẳng, lông mày
ngang như lưỡi gươm, tay phải cầm phất
trần, tay trái đặt trên đầu gối. Tô đông pha
làm bài tán khen rằng: “Nhướng mày nhìn
thẳng, phất trần ngang gối. Hỏi đại sĩ này,
là nói hay im? Im tựa sấm sét, nói như tường
vách. Chẳng nói chẳng im, là cách của tổ”.
Ngài Chân khả đời Minh thì khen rằng:
“Xương bằng củi khô, quên mình và
vật. Mắt sáng mày ngang, thấy người chôn
sống. Tay phải cầm phất, phủi hết khen
chê. Vai cao chân bằng, là giống rồng voi”.
[X. Đại A la hán nan đề mật đa la sở thuyết
pháp trụ kí; La hán đồ tán tập].
CA NẶC CA PHẠT SA
Phạm: Kanakavatsa. Vị thứ hai trong
16 vị Đại A la hán. Cũng gọi Kiết nạp kiết
ba tát, Na ca bạt. Bậc thánh cùng với 500
vị A la hán
quyến thuộc của
ngài cùng ở tại
nước Ca thấp di
la phương bắc để
giữ gìn chính
pháp, làm lợi ích
cho loài hữu tình.
Đại sư Thiền
nguyệt Quán
hưu đời Đường vẽ
tượng ngài vai
trái mang gậy, hai
tay kết ấn. Ông
Tô đông pha làm bài tán khen rằng:
“Tuổi tác bao nhiêu? Sao trông vẫn trẻ.
Tôi biết tâm ngài, Phật chẳng cười bậy. Giận,
mừng tuy giả, cười thì chẳng giận. Đem cái
không lo, cho vô lượng người”.
Ngài Chân khả đời Minh thì tán rằng:
“Thân như cây khô, chợt mở nét mặt. Trông
khoảng giây lát, mắt quắc, mũi nở. Một
cành cây lật, cầm chắc trong tay. Có tâm
không tâm, bút mực khó tả”. [X. Đại A la
Ca Na Đề Bà

Ca Nặc Ca Bạt Li Đọa Xà Ca Nặc Ca Phạt Sa CA NẶC CA PHẠT SA

hán nan đề mật đa la sở thuyết pháp trụ kí;
La hán đồ tán tập].
CA NHỊ SẮC CA VƯƠNG
Ca nhị sắc ca, Phạm: Kaniwka. Cũng
gọi Kế nị ca vương, Kế nị già vương, Đàn
kế nị tra vương, Cát nị thi cát vương, Ca nị
sắt tra vương. Vua nước Kiện đà la (nước
Nguyệt chi) thuộc Ấn độ đời xưa. Vua đời
thứ ba của vương triều Quí sương (Phạm:
Kuwàna), niên đại của ông được coi là thời
đại then chốt trong lịch sử văn hóa và lịch
sử chính trị của Ấn độ, tuy nhiên, năm ra
đời và năm lên ngôi vua của ông có nhiều
thuyết khác nhau:
1. Cứ theo bài tựa trong kinh Tăng già
la sát sở tập và kinh Tạp bảo tạng quyển 7
chép, thì vị vua này ra đời khoảng 700 năm
sau đức Phật nhập niết bàn.
2. Bài tựa kinh Tì bà sa nói vua ra đời
khoảng 600 năm sau đức Phật nhập diệt.
3. Bà tẩu bàn đậu pháp sư truyện và
luận Chương sở tri quyển thượng chép niên
đại của vua là sau đức Phật nhập diệt 500
năm.
4. Theo luận Đại tì bà sa quyển 200 và
Đại từ ân tự tam tạng pháp sư truyện quyển
2 chép, thì vua ra đời khoảng 400 năm sau
đức Phật vào niết bàn.
5. Lạc dương già lam kí quyển 5 nói,
vua ra đời khoảng 300 năm sau đức Phật
nhập diệt.
6. Đại đường tây vực kí đồng ý với thuyết
thứ tư ở trên, chủ trương vua ra đời khoảng
400 năm sau Phật nhập diệt, tức là vào thế
kỉ thứ nhất Tây lịch. Các học giả cận đại
phần nhiều nhất trí với thuyết này.
7. Tam quốc chí Ngụỵ thư quyển 3 chép:
“Năm Thái hòa thứ ba (229) đời Minh đế,
vua nước Đại nguyệt chi là Ba điều (cháu
của vua Ca nị sắc ca) sai sứ đến nước Ngụy”.

Cũng có người căn cứ vào sử kiện này mà
cho rằng vua Ca nị sắc ca ra đời vào thế kỉ
thứ II tây lịch.
Vua Ca nị sắc ca tiếp nối vua A dục xây
dựng đế quốc lớn, chi phối toàn miền bắc
Ấn độ. Trong lịch sử Phật giáo Ấn độ, Ca
nị sắc ca và A dục đều được ca tụng là hai
vị vua hộ trì Phật pháp. Vua dời thủ đô từ
Trung á đến thành Phú lâu sa ở vùng Kiện
đà la phía tây bắc Ấn độ thời xưa. Nhà vua
tiếp xúc mật thiết với văn hóa Trung quốc,
Hi lạp, La mã, tạo nên sự dung hợp giữa
các nền văn hóa đông và tây.
Lúc đầu nhà vua tôn sùng dị giáo, không
tin tội phúc, khinh rẻ Phật pháp, sau nhờ
sự cảm hoá của bồ tát Mã minh vua mới
quy y Phật giáo. Nhưng Đại đường tây vực
kí quyển 2 và kinh Tạp bảo tạng quyển 7
ghi chép nhân duyên qui y của vua lại khác.
Về sau vua ra sức bảo hộ Phật giáo, xây
dựng chùa viện của Thuyết nhất thiết hữu
bộ, và triệu tập 500 vị A la hán gồm các
ngài Hiếp tôn giả, Thế hữu, Pháp cứu, Giác
thiên v.v... đến Ca thấp di la để kết tập và
chú thích Tam tạng. Cứ theo truyền thì bộ
luận Đại tì bà sa
200 quyển hiện
còn là luận chú
thích tạng luận
trong Tam tạng
đó, duy có điều là
thực hư thế nào
thì khó xác định.
Thời kì vua
Ca nị sắc ca trị
vì, Phật giáo được
truyền bá rộng
rãi, nhiều cao
tăng xuất hiện, công cuộc biên soạn các
kinh điển Đại thừa được xúc tiến. Rồi đến
thời đại con của vua là Phú tây sắc ca vương
(Phạm: Huviwka), vì chịu ảnh hưởng văn
hóa Hi lạp một cách sâu đậm nên mỹ thuật

Phật giáo Kiện đà la đã một thời rất thịnh. Ca Nhị Sắc Ca Vương CA NHỊ SẮC CA VƯƠNG

[X. luận Đại tì bà sa Q.114; Phó pháp tạng
nhân duyên truyện Q.5; Đại đường tây vực
kí Q.3; Rhys Davids: Buddhism; V. A.
Smith: Early History of India].
CA NHỊ SẮC CA VƯƠNG VI THIÊN ĐẦU NGƯ
Vua Ca nhị sắc ca sinh làm con cá nghìn
cái đầu. VuaCa nhị sắc ca của nước Kiện đà
la thuộc Ấn độ thời xưa một đời đánh dẹp
bốn phương, phạm tội giết hại rất nhiều, tuy
nghebồ tát Mã Minh nói pháp, qui y Phật
giáo, nhưng sau khi chết vẫn phải sinh vào
biển lớn làm con cá nghìn đầu, bị người dùng
gươm chặt hết đầu và cứ chặt đến đâu lại sinh
ngay đến đấy, luân hồi không dứt. Lúc đó có
vị La hán làm Duy na đánh kiền chùy (kiểng),
cá nghe tiếng kiền chùy thì hết đau đớn, bèn
xin vị La hán dùng bản gỗ đánh liên tục để
giảm nghiệp khổ cho mình. [X. Phó pháp tạng
nhân duyên truyện Q.5; Tứ phần luật san
phồn bổ khuyết hành sự sao Q.thượng đoạn
1]. (xt. Ca Nhị Sắc Ca Vương).
CA NIÊM PHẬT
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Nghĩa là khi niệm Phật, âm thanh ngân
dài, cũng như ca vịnh phải nhịp nhàng hòa
điệu. Cũng gọi Phù thế niệm Phật. Cách
niệm Phật theo tiếng kiểng, hoặc theo bước
đi nhún nhảy theo nhịp trống do Thượng
nhân Không dã bày ra. Cách niệm Phật
này nhằm mục đích giáo hóa quần chúng
bình dân, nhưng sau dần dần trở thành lối
hát xướng ngâm vịnh tầm thường, thế tục,
làm mất đi ý nghĩa tín ngưỡng tôn giáo. [X.
Nhân luân huấn mông đồ vựng Q.7; Hí du
tiếu lãm Q.6 phần trên].
CA SA
.....
Phạm: Kawàya, Pàli: kasàya hoặc
kasàva. Dịch ý: hoại sắc (mầu xấu xí), bất
chính sắc (không phải mầu chính), xích sắc

(mầu đỏ), nhiễm sắc (mầu nhuộm). Chỉ cho
áo pháp của chư tăng. Cũng gọi Ca sa dã,
Ca la da duệ, Ca sa, Gia sa.
1. Về mầu sắc: các bộ luật tuy nói khác
nhau, nhưng đại để đều tán đồng thuyết
dùng ba thứ hoại sắc: mầu xanh, mầu bùn
(đen), mầu mộc lan (vỏ dà).
Tứ phần luật san phồn bổ khuyết hành
sự sao quyển hạ đoạn 1 nêu ra những mầu
không đúng phép, đó là:
a. Năm mầu chính: xanh, vàng, đỏ, trắng,
đen.
b. Năm mầu pha trộn: đỏ thắm, đỏ lợt,
đỏ tươi, xanh biếc, vàng khè.
Nhưng, Đại tỉ khưu tam thiên uy nghi
quyển hạ và kinh Xá lợi phất vấn lại nói
mầu áo của năm bộ có khác nhau: mầu
xanh (Hóa địa bộ), mầu vàng (Đại chúng
bộ), mầu đỏ (Pháp tạng bộ), mầu đen
(Thuyết nhất thiết hữu bộ), mầu mộc lan
(Ẩm quang bộ) là năm mầu đúng phép.
Trong Phạm võng kinh Bồ tát giới bản sớ
quyển 3, ngài Pháp tạng giải thích: mầu của
Ca sa là đem hòa năm mầu: xanh, vàng
v.v... mà nhuộm thành một mầu không phải
là mầu chính. Nhưng,
ngài Nghĩa tịch trong
cùng bản sớ quyển 3
nói: năm bộ Tiểu thừa
mỗi bộ dùng một mầu,
còn bồ tát Đại thừa đối
với năm mầu không
chấp riêng một mầu
nào mà mặc luôn cả
năm mầu hoại sắc.
Còn Kim cương bát nhã sớ quyển 2 của
ngài Cát tạng, Huyền ứng âm nghĩa quyển
15 và Nam hải kí qui nội pháp truyện quyển
2 v.v... đều cho rằng mầu ca sa đỏ nhờ nhờ
mới chính là mầu do đức Phật chế định,
còn ba mầu xanh, vàng, mộc lan chỉ là dấu
Nhiếp diệp Điệp diệp
CA SA

chấm được in lên áo để phân biệt mà thôi.
Truyền thuyết này có vẻ không ổn. Kinh
Tì ni mẫu quyển 8 nói, áo pháp của các Tỉ
khưu phai mầu, Phật cho phép dùng 10
thứ mầu để nhuộm: đây là chứng minh cho
thấy áo pháp không phải chỉ nhuộm một
thứ mầu đỏ nhờ nhờ.
Sau khi Phật giáo được truyền vào Trung
quốc, ở các đời Hán, Ngụy, các sư mặc áo
mầu đỏ, về sau lại có áo mầu đen, áo mầu
xanh, áo mầu vàng sẫm. Từ đời Đường, Tống
trở về sau, triều đìnhthường ban cho các
bậc cao tăng áo lụa tía, áo lụa đào.
Vào thời Minh, Phật giáo được chia làm
ba loại khác nhau: Thiền (Thiền tông),
Giảng (các tông Thiên thai, Hoa nghiêm,
Pháp tướng), Giáo (cũng gọi Luật, theo việc
tang nghi, nghi thức pháp sự), và qui định:
Thiền tăng mặc áo mầu vàng sẫm với Ca
sa mầu xanh lam, Giảng tăng mặc áo mầu
xanh với ca sa mầu đỏ lợt, Giáo tăng mặc
áo đen với ca sa mầu hồng nhạt, nhưng về
sau tất cả đều mặc áo đen.
2. Về tài liệu (vải) để may ca sa, gọi là y
thể hoặc y tài.
Về vấn đề này, Thiện kiến luật tì bà sa
quyển 14 nêu ra sáu loại:
Khu ma, cổ bối, cú xa da, khâm bà la, sa
na và bà hưng già. Luận Thập trụ tì bà sa
quyển 16 nêu hai loại: áo cư sĩ, áo phấn
tảo. Luật ma ha tăng kì quyển 28 nêu bảy
loại, luật Tứ phần quyển 39 nêu 10 loại.Tất
cả các loại áo trên đây đều được may với
một lớp vải; nhưng, trong trường hợp vải
quá mỏng thì được phép dùng vài lớp, gọi
là Trùng pháp (phép may kép). Áo pháp
của chư tăng phải khác với thế tục, tức là
không được may bằng những chất liệu mà
người tại gia hoặc ngoại đạo thường dùng.
Bởi thế, luật Tứ phần quyển 40 đã chỉ rõ:

áo thêu bằng tay, áo bằng cỏ, áo vỏ cây
v.v... là áo của ngoại đạo, chư tăng không
được dùng. Luật Ma ha tăng kì quyển 28
nói, chúng tăng không được mặc áo với
mầu sắc giống như người thế gian, nghĩa là
không được nhuộm các màu khâu khư, ca
di già, mầu xanh, mầu hoa v.v...
Nhưng vấn đề có được dùng tơ lụa để
may áo pháp hay không thì từ xưa đã có
nhiều thuyết khác nhau: luật sư Đạo tuyên
cho đó là trái phép, nhưng ngài Tam tạng
Nghĩa tịnh lại cho là đúng pháp.
3. Cách may cắt ca sa: trước hết, cắt vải
nhỏ ra thành từng miếng, sau đó khâu nối
những miếng ấy lại với nhau để nêu tướng
điền ( , ruộng), gọi là Cát tiệt y (áo cắt
đứt), lâu dần từ ngữ Cát tiệt y
thành là tên khác của ca sa. Cát
tiệt có nghĩa là vải may ca sa đã bị
cắt ra thành từng miếng nhỏ rồi
khâu chắp lại không thể dùng để
bán hoặc đổi chác lấy vật khác. Như thế,
có thể giúp các đệ tử xả bỏ tâm tham muốn
đối với áo mặc và dứt trừ được ý nghĩ trộm
cắp.
Ba áo tuy cắt may theo cách thức trên
là đúng phép, nhưng, trong
trường hợp khó khăn, như ít
tiền, thiếu vải, thì được phép đặt
những lá nẹp bên ngoài chứ
không phải cắt vải, gọi là Điệp
diệp (lá xếp). Còn loại áo
An đà hội (áo năm nẹp) đặc biệt
cho phép xếp vải làm lá, gọi là
Nhiếp diệp .
Cách khâu ca sa có thể chia
làm hai kiểu: răng ngựa và chân
chim. Viền bốn cạnh ca sa để phòng khỏi
hư rách, bốn góc trong mép viền đặt bốn
miếng vải vuông nhỏ gọi là Tứ điệp (bốn
miếng vải gấp xếp nhỏ) thường gọi là Tứ
thiên vương, có công dụng khiến khi cầm
ca sa lên được nhẹ nhàng thêm. Vai bên

trái dễ bị cáu ghét, thường tẩy rửa luôn,mau
rách, nên đặt thêm miếng vải ở mặt trong
gọi là Kiên điệp (miếng vải xếp ở vai).
Tướng điền
Giải và Móc
CA SA

Ca sa phải có móc hoặc giải đính ở phần
trước ngực để cài hoặc thắt lại giữ cho ca sa
khỏi tuột xuống. Chỗ để móc hoặc giải cũng
có những thuyết bất đồng, và chất liệu để
làm móc cũng có những chỗ nói khác nhau.
Đời sau dùng ngà voi làm thành cái vòng
gọi là hoàn, hoặc là vòng Chiết na thay
cho móc và để ở trước ngực.
4. Cách mặc ca sa, có hai cách: khoác
kín cả hai vai hoặc để lộ vai bên phải, che
kín vai bên trái. Khi cúng dường Phật và sư
tăng thì trật vai bên phải, khi đi ra ngoài
hoặc vào nhà tại gia thì phải che kín cả hai
vai. Đại tỉ khưu tam thiên uy nghi quyển
thượng nêu năm việc khi mặc áo pháp, cũng
liên quan đến việc đi ra ngoài. Luật Tứ phần
quyển 19 và Tì nại da quyển 10 nói chúng
tăng phải mặc ba áo cho chỉnh tề. Luật Ngũ
phần quyển 20 nói, tùy lúc ca sa được mặc
trái. Lại theo Đại tỉ khưu tam thiên uy nghi
quyển thượng thì có bốn trường hợp người
không mặc ca sa cũng không bị tội:
a. Không có chùa tháp.
b. Không có tỉ khưu tăng.
c. Có trộm cướp.
d. Vua không ưa thích đạo .
5. Công đức và tên gọi khác của ca sa:
Ca sa là tiêu biểu của bậc hiền thánh, từ
xưa đã được giáo đoàn Phật giáo tôn trọng.
Kinh Đại thừa bản sinh tâm địa quán quyển
5 nêu ra 10 lợi ích của ca sa; kinh Bi hoa
quyển 8 và kinh Đại thừa bi phân đà lợi
quyển 6 chép, ca sa của Phật có thể thành
tựu năm công đức của bậc thánh. Ca sa
cũng có nhiều tên gọi khác, như: áo ruộng
phúc, tức là biểu thị ý ruộng áo pháp mở
rộng bốn lợi ích, tăng thêm ba tâm thiện,
nuôi pháp thân tuệ mệnh. Dùng ba thứ hoại
sắc làm áo, khiến lòng tham không sinh
khởi, gọi là áo lìa bụi nhơ. Người vào đạo

mặc áo này trên mình thì phiền não rơi
rụng hết, gọi là áo gầy mòn. Lại ví dụ thân
thể không cấu nhiễm, thơm sạch như phù
cừ (hoa sen) gọi là áo hoa sen. Lại áo
ca sa được khoác trên thân, giống như cờ
pháp trang nghiêm, gọi là áo cờ thù thắng;
không bị ngoại đạo phá hoại, gọi là áo trừ
tà; không bị bọn tà khuynh đảo, cho nên
cũng gọi áo tướng cờ, áo tướng cờ giải thoát.
Ngoài ra còn có các tên như: áo công đức,
áo không cáu bẩn, áo không có tướng, áo
không gì hơn, áo giải thoát, áo đạo, áo xuất
thế, áo từ bi, áo nhịn nhục, áo a nậu đa la
tam miệu tam bồ đề v.v...
6. Sự diễn biến: theo như đức Phật chế
định, ca sa gồm có ba loại: An đà hội (áo
năm điều), Uất đa la tăng (áo bảy điều) và
Tăng già lê (áo chín điều), gọi là ba áo. Về
mầu sắc, tuy có nhiều thuyết, nhưng đại để
không cố chấp mà lấy sự chất phác làm
chủ yếu. Thế nhưng đời sau, ưa hoa mĩ,
dùng các mầu sắc chính, như vàng, đỏ, thậm
chí áo Kim lan, làm mất pháp chế căn bản
của đức Phật.
Về cách mặc ca sa thì Ấn độ vốn thuộc
vùng nhiệt đới, phần nhiều ca sa được mặc
trực tiếp trên mình, cho nên chư tăng Ấn
độ chỉ giữ có ba áo. Còn ở Trung quốc và
Nhật bản thì ca sa được khoác ở ngoài áo
lễ gọi chung là Áo cà sa. Đặc biệt ở Nhật
bản áo An đà hội đã biến hình đổi dạng rất
nhiều, như: ca sa năm điều, năm điều nhỏ,
ca sa ba mối năm điều, ca sa chủng tử (hoặc
ca sa luân), năm điều xếp, lạc tử, uy nghi tế,
linh huyền v.v... Ngoài ra còn có các loại
bình ca sa, giáp ca sa, nạp ca sa, viễn sơn ca
Khâu kiểu chân chim Khâu kiểu răng ngựa
CA SA

sa v.v…... rất nhiều loại. Tương truyền áo Kim
lan do bà di mẫu Ma ha ba xà ba đề dâng
cúng đức Phật. Kinh Trung a hàm quyển
13 và kinh Hiền ngu quyển12 ghi chép việc
này, nhưng các bộ luật thì không thấy có
ghi. [X. Tuệ lâm âm nghĩa Q.59; Tì ni thảo
yếu Q.thượng phần cuối; Đạo tuyên luật sư
cảm thông lục; Thích thị yếu lãm Q.thượng;
Phiên dịch danh nghĩa tập Q.18]. (xt. Tam
Y, Y Thể).
CA SA BIẾN BẠCH
Ca sa đổi trắng. Có nghĩa là ca sa của
chúng tăng biến thành mầu trắng như áo
của người tại gia, đây là tướng báo trước đời
mạt pháp, pháp sẽ diệt hết. Người tại gia
Ấn độ mặc áo trắng, vì thế, trong chính
pháp, đức Phật mới chế định người xuất gia
phải mặc ca sa nhuộm mầu xanh, đen, hoặc
mộc lan cho khác với mầu áo tại gia. Như
vậy, ca sa biến thành mầu trắng là dấu hiệu
báo trước chính pháp sắp hủy diệt.
Kinh Ma da quyển hạ (Đại 12, 1013 hạ),
nói: “Một nghìn ba trăm năm sau, ca sa đổi
trắng, không chịu nhuộm mầu”(tức là đến
đời mạt pháp, ca sa của người xuất gia cứ để
nguyên mầu trắng chứ không nhuộm hoại
sắc).
Sự lưu truyền và biến thiên của giáo pháp
đức Phật có thể được chia làm ba thời kì:
Chính pháp, Tượng pháp và Mạt pháp.
Thông thường 1000 năm hoặc 2000 năm
sau đức Phật nhập diệt được coi là thời kì
mạt pháp, tức là thời kì chính pháp đã tuyệt
diệt. Kinh Ma da nói 1300 năm là đang ở
thời kì Mạt pháp.
CA SA ĐẠI
........
Túi đựng ca sa. Phạm:Cìvara-bfsikà.
Cũng gọi Y đại, Đả bao, Thịnh y, Y nang,
Tam y đại. Cái túi đựng ba tấm ca sa và các

vật thường dùng như Kinh sách, giới điệp,
khánh, tràng hạt, dao cạo v.v... đeo ở cổ
hoặc khoác trước ngực khi vị Thiền tăng đi
hành cước.
Loại túi đựng
ca sa này đã
do luật Phật
chế mà
chuyển hoá
ra, nhưng chuyển hóa từ lúc nào thì không
được rõ. [X. luật Ngũ phần Q.21].
CA SA MẠN ĐỒ LA
Mạn đồ la được kiến lập bằng cách vẽ
tượng Phật và tượng chư tôn trên tấm ca
sa. Trong các kinh và nghi quĩ hoàn toàn
không thấy ghi chép về loại mạn đồ la này,
mà cũng không biết rõ đã do ai truyền thừa.
CA SA NGŨ ĐỨC
...........
Năm đức của ca sa. Tức là ca sa có năm
thứ công đức. Thích thị yếu lãm quyển
thượng chép: Tiền thân đức Thích ca thủa
xưa, khi còn là bồ tát Đại bi, ngài đã từng
thệ nguyện trước đức Phật Bảo tạng: Khi
con thành Phật, ca sa có thể thành tựu năm
thứ công đức:
1. Đệ tử Phật tuy phạm các thứ tà kiến,
nhưng nếu có lòng cung kính tôn trọng ca
Mạn Đồ La Ca Sa
CA SA BIẾN BẠCH
Ca Sa Đại

sa, thì sẽ đạt tới quả vị ba thừa Thanh văn,
Duyên giác, Bồ tát, được bất thoái chuyển
(không trở lui).
2. Trời, rồng, thần, quỉ, người và chẳng
phải người, nếu hay cung kính ca sa, thì có
thể ở trên đường giải thoát của ba thừa mà
được bất thoái chuyển.
3. Nếu có quỉ thần, loài người bị đói khát,
nghèo cùng bức bách, thì chỉ được một
miếng nhỏ ca sa cũng có thể no đủ.
4. Nếu chúng sinh đang xung đột với
nhau, sinh ý thù oán, nếu nghĩ đến thần lực
của ca sa thì họ sinh tâm từ bi ngay lúc đó.
5. Khi lâm trận, nếu mang theo một
miếng nhỏ của ca sa, cung kính tôn trọng,
thì người ấy thường thắng. [X. kinh Bi hoa
Q.8; kinh Đại thừa bi phân đà lợi Q.6; Tứ
phần luật san phồn bổ khuyết hành sự sao
Q.hạ đoạn1].
CA SA THẬP LỢI
...........
Mười điều lợi ích của ca sa. Có xuất xứ
từ kinh Đại thừa bản sinh tâm địa quán
quyển 5. Cũng gọi 10 thắng lợi. Đó là:
1. Dùng để che thân, khỏi xấu hổ, biết
thẹn thùng.
2. Tránh lạnh nóng, ruồi muỗi, thú dữ.
3. Hiện tướng sa môn, người trông thấy
vui mừng, xa lìa tâm tà.
4. Là tướng tiêu biểu quí báu của người
và trời, có thể được phúc sinh lên cõi trời
Phạm thiên.
5. Lúc mặc ca sa, nghĩ tưởng pháp báu,
diệt trừ các tội.
6. Nhuộm thành hoại sắc, dứt bỏ ý tưởng
năm dục, không sinh tâm tham đắm.
7. Ca sa là áo thanh tịnh của Phật, vĩnh
viễn trừ bỏ phiền não, tạo thành ruộng tốt
lành.
8. Tiêu diệt tội ác, sinh mười điều thiện.

9. Như ruộng đất lành, hay nuôi lớn
đạo bồ đề.
10. Như áo giáp, tên độc phiền não
không hại được.
Ca sa có 10 điều lợi như trên, cho nên
chư Phật ba đời đều mặc áo này. [X. Chính
pháp nhãn tạng Ca sa công đức].
CA SA THẬP NHỊ DANH
..............
Mươi hai tên gọi của ca sa. Dựa theo ý
nghĩa khác nhau mà ca sa có 12 tên gọi.
Cứ theo Phật chế tỉ khưu lục vật đồ, thì 12
tên của ca sa là:
1. Ca sa, Phạm:kawàya, hàm ý là mầu
xấu xí, không phải mầu chính, không phải
động lòng tham, là áo khác với áo thế gian.
2. Đạo phục, là áo của người tu đạo mặc.
3. Xuất thế phục, áo của người ra khỏi
thế gian mặc.
4. Pháp y, áo may đúng phép Phật chế
định.
5. Li trần y, áo của người xa lìa sáu trần
cảnh mặc.
6. Tiêu sấu phục, vì áo này có công năng
làm tiêu mòn phiền não, nên gọi là tiêu sấu
phục (áo gầy mòn).
7. Liên hoa phục, áo lìa nhơ bẩn được
thơm sạch, giống như hoa sen.
8. Gián sắc phục, áo dùng mầu lẫn lộn
để tránh năm mầu chính.
9. Từ bi phục, áo của người tu hạnh từ
bi.
10. Phúc điền y, hình thức tấm áo ca sa
giống như thửa ruộng của thế gian, ruộng
thế gian có thể sản xuất thóc gạo để nuôi
sắc thân, ruộng áo pháp thì mở rộng bốn
điều lợi, tăng thêm ba tâm thiện để nuôi
pháp thân tuệ mệnh.
11. Ngọa cụ, dùng làm đồ nằm giống
như chăn, nệm.
12. Phu cụ, dùng làm đồ trải ra để ngồi
giống như cái chiếu.
Thích thị yếu lãm quyển thượng thì nêu

các tên là: CA SA THẬP NHỊ DANH

1. Ca sa.
2. Li nhiễm phục.
3. Xuất thế phục.
4. Vô cấu phục.
5. Nhẫn nhục khải.
6. Liên hoa y.
7. Chàng tướng.
8. Điền tướng y.
9. Tiêu sấu y.
10. Li trần y.
11. Khử uế y.
12. Chấn việt.
Ngoài ra còn có các tên gọi như: Vô
thượng y, Giải thoát y, Vô tướng y, A nậu
đa la tam miệu tam bồ đề y, Công đức y
v.v…... [X. Kim cương bát nhã sớ Q.2].
CA SA VỊ
Mùi vị ca sa. Ca sa, Phạm: Kawàya,
nguyên nghĩa là đục, nhuộm. Trong cây cỏ
có nhiều vị kết tụ lại khó có thể dùng làm
thức ăn, phần nhiều phải nấu thành chất
lỏng rồi trộn lẫn với nhau, chất hỗn hợp ấy
gọi là ca sa vị. Vị này cùng với vị chua, ngọt,
đắng, chát, mặn gọi chung là sáu vị hỗn hợp.
Ngoài ra, cứ theo Đại nhật kinh sớ quyển
6 nói, thì ca sa vị cũng tức là áo ca sa được
nhuộm bằng các mẫu hỗn hợp. [X. luật Tứ
phần Q16; Tứ phần luật hành sự sao tư trì
kí Q.hạ phần 1 đoạn 1].
CA TÀI
..... Vị tăng đời Đường. Năm sinh năm mất
không rõ. Khoảng năm Trinh quán, ngài ở
chùa Hoằng pháp tại Trường an, siêng tu
tịnh nghiệp, hoằng dương pháp môn Tịnh
độ. Chịu ảnh hưởng của ngài Đạo xước, Ca
tài bắt đầu chỉnh lí các bộ luận viết về Tịnh
độ, rồi soạn bộ luận Tịnh độ gồm 3 quyển,
chủ trương niệm Phật lấy quán tưởng làm
cốt yếu.
Cứ theo truyện Tĩnh lâm trong Tục cao

tăng truyện quyển 20 chép, thì chùa Hoằng
pháp là do Chính bình công Lí an viễn
sáng lập vào năm Vũ đức thứ 3 (620) đời
vua Cao tổ nhà Đường và ngài Tĩnh lâm là
vị sư đầu tiên trụ trì chùa này. Ngài Tĩnh
lâm là người hoằng dương Nhiếp luận, bởi
vậy, nếu căn cứ vào mục lục các kinh, luận,
chương, sớ mà tông Tịnh độ dựa vào để
suy đoán, thì ngài Ca tài có lẽ là vị tăng
thuộc tông Nhiếp luận. Còn những sự tích
khác về ngài không được biết rõ.
CA TẦN XÀ LA ĐIỂU
Ca tần xà la, Phạm:Kapiĩjala.Cũng gọi
Ca tân xà la điểu. Dịch ý là chim tu hú hoặc
chim trĩ, một giống chim chá cô...... [X.
luật Tứ phần Q.50; luận Đại trí độ Q 12;
Tuệ lâm âm nghĩa Q.26].
CA TẤT THÍ QUỐC
Ca tất thí, Phạm:Kapiza. Cũng gọi Ca
tí thi quốc. Tên một nước xưa ở vùng tây
bắc Ấn độ, tức là nước Cao phụ ở đời Hán.
Đất này tương đương với vùng đất Khách
bố nhĩ cốc thuộc vương quốc A phú hãn
hiện nay. Phía đông đối diện với nước Kiện
đà la ở tây bắc Ấn độ. Phía bắc chung lưng
với dãy núi Hưng đô khố thập. Hai phía
còn lại cũng liền với núi. Đây là giải đất
xung yếu suốt từ vùng Trung á đến bắc Ấn
độ.
Theo Đại đường tây vực kí quyển 1 nói,
thì những hàng hóa quí hiếm từ nơi xa lạ
phần nhiều dồn về nước này. Chữ viết cũng
giống chữ của nước Đổ hóa la; có hơn 1.000
vị tăng, phần nhiều tu học giáo pháp Đại
thừa. Dưới thời vua Ca nhị sắc ca, lãnh thổ
nước này rộng đến phía đông dãy Thông
lĩnh và các bộ tộc Hà tây đều phải đưa con
tin đến. Trong nước có ngôi chùa thờ một
CA SA VỊ

mảnh xương đỉnh đầu của đức Như lai cùng
với tóc và răng sữa của ngài khi còn thơ ấu,
và hàng tháng đến sáu ngày chay thì vua
và các đại thần đến chùa này rải hoa cúng
dường.
Trong nước có hai tòa thành là: Cù lự
tát báng và Tập tệ đa phạt thích từ. Ngài
Huyền trang khi sang Ấn độ và lúc trở về
nước, đi qua xứ này và rất được nhà vua
trọng đãi. [X.Từ ân truyện Q.5; Tục cao
tăng truyện Q.2 Đạt ma cấp đa truyện].
CA THẤP DI LA QUỐC
Ca thấp di la, Phạm: Kazmìra, Pàli:
Kasmìra. Cũng gọi Yết thấp nhĩ la quốc,
Ca diếp di la quốc, Ca thất mật quốc. Tên
nước xưa ở chân núi Hi mã lạp sơn, vùng
đông bắc Kiện đà la thuộc tây bắc Ấn độ,
đời Hán của Trung quốc gọi nước này là
Kế tân. Dựng nước vào khoảng 2400 năm
trước tây lịch, trải qua 47 đời, thì đến vua A
dục lên ngôi vua. Vua A dục rất thâm tín
phật pháp, xây dựng vô số chùa tháp, đây
là kí sự sớm nhất về Phật giáo được ghi
chép trong Vương thống sử. Lại theo phẩm
Ác hạnh trong kinh Pháp cú thí dụ quyển
2 chép, thì đức Phật từng sai La hán Tu
mạn mang tóc và móng của Ngài đến miền
nam Kế tân và xây chùa Phật đồ ở trong
núi để thờ.
Truyền đạo sư Mạt xiển đề (Pàli:
Majjhantika) do vua A dục phái đi từng
đến Kế tân truyền đạo. Về sau, xứ này bị
đặt dưới quyền thống trị của vua nước Kiện
đà la là Ca nị sắc ca, nhà vua đã triệu thỉnh
500 vị danh tăng cao đức đến đây biên soạn
bộ luận Đại tì bà sa gồm 200 quyển, từ đó,
Kế tân đã trở thành trung tâm nghiên cứu
A tì đạt ma rất thịnh.Về sau, cũng tại nơi
này, có lần Phật giáo đã bị bách hại, rồi lại
hưng thịnh để cuối cùng trở thành một đại

căn cứ địa của Phật giáo Đại thừa.
Trong các kinh điển Đại thừa như kinh
Đại tập, kinh Hoa nghiêm, kinh Niết bàn……………
v.v... đều có nói đến tên của nước này. Và
trong số các bậc cao tăng thạc đức từ Ca
thấp di la đến Trung quốc để tham gia việc
dịch kinh, có các ngài: Tăng già đề bà, Tăng
già bạt trừng, Phật đà da xá, Câu ma bạt na,
Phật đà đa la… v.v...
Ngài Huyền trang sang Ấn độ lúc ngài
đến Ca thấp di la là năm 630 Tây lịch đối
chiếu với những ghi chép trong Vương
thống sử thì năm ấy vua Thái tổ
Durlabhavardhana của Vương triều
Karkoỉađang cai trị Ca thấp di la và ngài
Huyền trang đã được nhà vua tiếp đãi rất
trọng hậu. Ngài Huyền trang lưu lại đây
học tập các bộ luận Câu xá, Thuận chính
lí, Nhân minh. Thanh minh v.v…... với Đại
đức Tăng xứng.
Thời bấy giờ, các nước lân cận như Tăng
ha bồ la, Ô lạt thi, Bán nô ta, Hạt ra xà bổ
la v.v... đều là thuộc địa của nước Ca thấp
di la. Năm Càn nguyên thứ 29 (759) đời
vua Túc tông nhà Đường, ngài Ngộ không
phụng chiếu đi sứ Kế tân, ngài lưu lại đây
bốn năm. Lúc đó xứ này vẫn còn hơn 300
ngôi chùa và vô số tượng tháp.
Về sau, các vương triều Utpala (thành
lập năm 855), Tiền Lohala (thành lập 1003),
Hậu Lohala thành lập năm 1101) nối nhau
trị vì nước này. Từ thế kỉ XII, XIII trở về
sau, Kế tân hoặc rơi vào tay tín đồ Hồi giáo,
Di Tích Chùa Viện Ở Ca Thấp Di La
CA THẤP DI LA QUỐC

hoặc bị Thiếp mộc nhi thôn tính, hoặc bị
người A phú hãn thống trị, trải qua nhiều
biến thiên để rồi cuối cùng, vào năm 1846,
trở thành thuộc địa của người Anh. [X. Tống
cao tăng truyện Q.3; Đại đường tây vực kí
Q.3; Cổ kim đồ thư tập thành biên duệ
điển 53; V. A. Smith: The Early History of
India]. (xt. Kế Tân Quốc).
CA THI QUỐC
....
Ca thi, Phạm:Kàzi. Tên một nước xưa
ở trung Ấn độ, một trong 16 nước lớn ở
thời đại đức Phật. Ca thi vốn là tên giống
tre ở Tây vực, vì nước này sản xuất nhiều
tre nên gọi là Ca thi. Cũng gọi Già thi quốc,
Già sí quốc, Ca di quốc, Ca xá quốc, Già xa
quốc. Dịch ý là nước cây lau. Nước này ở
phía bắc nước Kiều tát la, thủ đô là
Bàràịasì, tức là Varanasi hiện nay, thánh
địa của Phật giáo và Bà la môn giáo.
Trong Đại đường tây vực kí, nước này
được gọi là Bà la ni tư quốc. Truyền thuyết
nói rằng, ở thời đức Phật Ca diếp,nước này
do vua Cấp tì (Phạm:Kiri) cai trị. Vào thời
đại đức Phật, Ca thi bị nội thuộc nước Kiêu
tát la. Nước này ở quãng đường giữa Kiêu
tát la và Ma yết đà mà đức Phật thường qua
lại. Ca thi được nổi tiếng nhờ có vườn Lộc
dã nơi đức Phật chuyển pháp luân lần đầu
tiên hóa độ năm vị tỉ khưu. [X. Trường a
hàm Q.1 kinh Đại bản; kinh Tăng nhất a
hàm Q.1; Tuệ lâm âm nghĩa Q.22; Phiên
Phạm ngữ Q.4, Q.8].
CA THIÊN
Trời ca nhạc. Phạm: Gìta devatà. Là
quyến thuộc của Phong thiên (trời gió) trong
Mật giáo. Có tất cả ba vị, hai vị ngồi mé
bên trái của Nhạc thiên (trời âm nhạc) ở
phía tây trong mạn đồ la Thai tạng giới,
một vị ngồi mé ngoài phía bắc của Khẩn na

la phương bắc. Trong hai vị ở phía tây, một
vị thổi sáo (có thuyết nói thồi kèn), vị kia
thổi ống địch (sáo ngang). Hoặc có thuyết
bảo vị thổi sáo ngang là Thiên nữ ca hát.
Vị ở phía bắc
cũng thổi sáo
và hợp tấu với
Nhạc thiên.
Trong các
kinh, sớ
không thấy
lưu chép các
vị tôn này,
trong mạn đồ
la do A xà lê
truyền cũng không thấy. Có lẽ đã do đời
sau theo ý muốn của A xà lê mà thêm vào
chăng? [X. Thanh long tự nghi quĩ; Chư
thuyết bất đồng kí Q.10; Thai tạng giới thất
tập Q.hạ ].
CA TÌ ĐÀ THỤ
Cây Ca tì đà. Ca tì đà, Phạm:kapittha,
hoặc kapitthaka; Pàli: kapiỉỉha,
kavittha, kapitthaka. Cũng gọi Ca ti tha
thụ, Kiếp tỉ đà thụ, Kiếp bỉ tha thụ, Kiếp tất
tha thụ, Kha tất tha thụ, Ca tì đà la thụ.
Dịch là cây lê.
Kinh Tạp a hàm quyển 26 (Đại 2, 190
thượng), nói: “Có năm loại cây to, giống thì
rất nhỏ mà
cây thì phát
triển to lớn,
cành lá um
tùm, che rợp
hết các cây
nhỏ, làm cho
chúng không
lớn lên được.
Năm loại cây
ấy là: cây kiện
già na, cây ca
Ca Thiên và Ca Thiên Nữ
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)

CA THI QUỐC

tì đa la, cây a thấp ba tha, cây ưu đàm bát la
và cây ni câu lưu tha’’. Tên khoa học:
Feronia elepantum, tiếng Anh gọi là elephant
apple (táo voi), cũng gọi wood apple
(táo rừng). Loại cây cao nhỏ rụng lá, lá sinh
đôi, hình trứng, có mùi thơm đặc biệt. Hoa
màu đỏ lợt, quả hình cầu, đường kính 3-6
phân, ăn được, cũng có thể dùng làm thuốc
chữa bệnh yết hầu. Gỗ mầu vàng hoặc mầu
xám, cứng chắc, có thể dùng cất nhà hoặc
làm nông cụ. Loại cây này mọc ở vùng Hi
mã lạp sơn, địa phương Ngũ hà (Punjab) và
Tích lan v.v... [X. luật Ma ha tăng kì Q.34;
Đại đường tây vực kí Q.2; Huyền ứng âm
nghĩa Q.11].
CA TÌ LA THẦN
Ca tì la, Phạm: Kapila. Thần thủ hộ
già lam. Cũng gọi Kiếp tỉ la thần, Kiếp tất la
thần. Dịch là thần mầu vàng. Một trong
bốn Dạ xoa, giữ gìn phương đông. Khi Tam
tạng Đàm ma mật đa-nhà dịch kinh đời
Tống - đi đến nước Kế tân thuộc bắc Ấn
độ, nhờ có đức lớn mà cảm được thần vương
Ca tì la đi theo hộ vệ. Đến nửa đường thần
này muốn trở lại, mới hiện nguyên hình để
từ biệt thiền sư Mật đa và nói (Đại 50, 343
thượng): “Thần lực của Ngài biến thông, đi
đến tự tại, từ đây tôi sẽ không đi theo Ngài
cùng về phương nam nữa”. Nói xong, thần
Ca tì la biến mất. Ngài Mật đa bèn trở lên
chùa Định lâm (cũng gọi chùa Kì hoàn) vẽ
tượng vị thần mà Ngài đã thấy lên vách
chùa.
Lại cứ theo Thường hiểu hòa thượng
thỉnh lai mục lục chép, thì vị thần này coi
về phúc đức ở thế gian, nếu người đời hết
lòng thành khẩn với thần để cầu phúc thì
đều được mãn nguyện. [X. kinh Phật mẫu
đại khổng tước minh vương Q.trung; kinh
khổng tước vương chú Q.hạ; Lương cao

tăng truyện Q.3; Thích thị yếu lãm Q.hạ].
CA TÌ LA TIÊN
Ca tì la, Phạm: Kapila. Ông tổ của ngoại
đạo Số luận. Cũng gọi Kiếp tỉ la tiên, Ca tì
la tiên, Khẩn bế la tiên. Gọi đủ là Ca tì la
đại tiên. Dịch ý là tiên đầu vàng, tiên giống
rùa, tiên mầu đỏ. Vị tiên này râu tóc, sắc
mặt đều vàng đỏ nên có tên là tiên vàng
đỏ. Tiên Ca tì la sinh vào khoảng thế kỉ VI
trước Tây lịch. Khi ông sinh ra tự nhiên đã
đủ cả bốn đức: Pháp, Trí, Li dục,Tự tại. Thấy
thế gian này mê tối chìm đắm, động lòng
đại bi, mới vì bà la môn A tu lợi (Phạm:
Asuri) nói nghĩa 25 đế, kế đến, nói pháp
cho Ban già thi ha (Phạm: Paĩcazikha)
nghe, pháp này gồm 10 vạn bài kệ gọi là
“Tăng khư luận”.
Nhưng, theo các học giả hiện nay thì
tiên Ca tì la là nhân cách hóa của thần
Kim thai (Phạm: Hiraịyagarbha), chứ về
mặt lịch sử thì hoàn toàn không có người
đó. Tuy nhiên, thuyết này cũng chưa xác
định. [X. kinh Hiền ngu Q.10; luận Kim
thất thập Q.hạ; Thành thực luận thuật kí
Q.1 phần cuối; Pháp hoa văn cú khoa bản
Q.8; Huyền ứng âm nghĩa Q.23].
CA TÌ LA VÊ
Phạm: Kapila-vastu, Pàli: Kapilavatthu.
Cũng gọi Ca tỉ la bà tốt đồ, Ca tì la
bà tô đô, Kiếp tỉ la phạt tốt đổ, Bà đâu thích
sí sưu, Ca duy la vệ. Gọi tắt: Ca tì la, Ca
duy. Dịch ý là thành đỏ vàng, chỗ ở của
người tiên tóc vàng, thành diệu đức v.v...
Nay là vùng Tilorakot gần biên giới nước
Nepal, là nơi đức Phật ra đời và là đất nước
của dòng họ Thích ca.
Theo truyền thuyết, thủy tổ của phái Số
luận là tiên nhân Ca tì la cũng ở trong thành
này, do đó mới lấy tên của ông làm tên
nước. Khi đức Phật về già, giòng họ Thích
CA TÌ LA VÊ

ca ở Ca tì la vệ bị vua Tì lưu li của nước
Kiêu tát la giết hại mà suy vong, nên thành
này dần dần cũng trở nên hoang phế.
Khi ngài Pháp hiển đời Tấn đến đây,
thành này đã hoang vu, chỉ có lác đác vài
chục nóc nhà. Vào đời Đường, lúc ngài
Huyền trang sang Ấn độ, ngài vẫn còn thấy
chùa tháp và cột đá lớn do vua A dục tạo
dựng. Hiện nay di tích không còn gì, ngoại
trừ cây cột đá lớn bị chôn vùi sâu trong đất
mới được đào thấy năm 1897. [X. Trường a
hàm Q.2 kinh Du hành; kinh Phật bản hạnh
tập Q.7; Cao tăng Pháp hiển truyện; Đại
đường tây vực kí Q.6; S. Beal: Buddhist
Records of The Western World, vol. II; W.
W. Rockhill: The life of the Buddha].
CA TÌ MA LA
Pha m:
Kapimala. Tổ
thứ 13 (có
thuyết nói tổ
thứ 12) của
Thiền tông Ấn
độ. Ngài người
thành Hoa thị
nước Ma yết đà.
Lúc đầu ngài là
thầy ngoại đạo
thống lãnh
3.000 đệ tử, dùng thần lực nhiễu hại bồ tát
Mã minh, nhưng cuối cùng bị luận nghĩa
của Bồ tát khuất phục, và xin quy y làm đệ
tử Bồ tát.
Sau khi được bồ tát Mã minh truyền
pháp, ngài đến nam Thiên trúc giáo hóa,
soạn luận “Vô ngã” gồm 100 bài kệ để áp
phục ngoại đạo. Sau đến tây Ấn độ, có vị
vương tử tên là Vân tự tại cúng dường ngài
một hang động trong núi ở phía bắc đô
thành để Tôn giả dùng làm nơi ngồi thiền

cho tĩnh mịch. Không bao lâu, Tôn giả
truyền pháp cho ngài Long thụ để kết thúc
nhân duyên hóa độ. [X. Phó pháp tạng nhân
duyên truyện Q.5; Phật tổ thống kỉ Q.5;
Cảnh đức truyền đăng lục Q.2].
CA TỤNG
.....
Là kệ tụng tán thán công đức của chư
Phật và lịch đại tổ sư. Phẩm Pháp sư trong
kinh Pháp hoa (Đại 9, 31 trung), nói: “Trong
đây đã có toàn thân của Như lai, nên đem
tất cả hương hoa, anh lạc, phan lọng, cờ
phướn, ca tụng, cúng dường cung kính, tôn
trọng tán thán tháp này’’.
Kệ tụng khen ngợi đức của người khác,
gọi là ca kệ. Luận Đại trí độ quyển 35
(Đại 25, 316 hạ): “Cô gái Hỉ đức thấy thái
tử, tự mình làm ca kệ khen ngợi thái tử,
nhìn một cách trìu mến, mắt không hề
chớp’’.
Dùng ca dao tán thán công đức của Phật,
gọi là ca thán. [X. kinh Chính pháp hoa
Q.4; kinh Phật thuyết vô lượng thọ Q.hạ].
CA VĂN
Tiếng gọi tắt của Thích ca văn Phật, tức
là đức Phật Thích ca mâu ni. Viên ngộ Phật
quả thiền sư ngữ lục quyển 16 (Đại 47, 786
trung), nói: “Bậc lão nhân Ca văn từ lâu
vẫn giữ im lặng về điểm cốt tủy này, hơn
Nền Cũ Thành Ca Tì la Vệ
Ca Tì Ma La
CA TÌ MA LA

300 hội vẫn không nói rõ ràng ra, chỉ tùy
cơ cứu vớt, chờ thời tiết đến”.
CA VỊNH
Hàm ý ca tụng, ngâm vịnh. Giới luật
cấm ngặt hát ngâm, nếu tỉ khưu tụng kinh
với giọng hát ngâm ê a thì mắc tội vượt
pháp. Nhưng Đại thừa thì cho được hát
ngâm, như Đại nhật kinh nghĩa thích quyển
6 nói: mỗi tiếng ca vịnh đều là chân ngôn.
Kinh Quán đính quyển 12 (Đại 21, 534
thượng), nói: “Thắp hương, rải hoa, ca vịnh,
khen ngợi, đi quanh trăm vòng, trở lại chỗ
cũ, ngồi thẳng tư duy, nghĩ đến Phật Dược
sư lưu li quang có vô lượng công đức”. [X.
Tì nại da tạp sự Q.6].
CA VŨ BỒ TÁT
Bồ tát hát múa. Có thể chia làm hai
loại: Bồ tát ca vũ của mạn đồ la Tịnh độ và
Bồ tát ca vũ của mạn đồ la Kim cương giới
Mật giáo. Trong các hội vũ nhạc của mạn
đồ la Quán kinh (Tịnh độ biến tướng), đều
có vẽ Bồ tát ca vũ. Trong bức tranh vẽ trên
vách ở hang 139A động Thiên Phật tại Đôn
hoàng, ở chính giữa đài có một vị Bồ tát dơ
chân làm dáng đang nhảy múa, hai bên tả
hữu đều có năm vị Bồ tát ngồi hướng vào
nhau cùng tấu nhạc. Trong mạn đồ la
Đương ma có vẽ tám đồng tử mầu trắng ở
trần đứng trước đài hoặc nhảy múa, hoặc
tấu nhạc. Phía sau có hai vị Bồ tát ngồi
múa, hai bên đều có bốn Bồ tát ngồi tấu
nhạc, gồm tất cả 10 Bồ tát mầu vàng. Về ý
nghĩa của bức tranh, theo Đương ma mạn
đồ la chú quyển 5 của ngài Chứng không,
loại vũ nhạc này biểu thị tham, sân của
chúng sinh, lấy tham làm nhạc, sân làm
vũ; lấy trí tuệ làm Nội cúng dường, từ bi
làm Ngoại cúng dường. Lại lấy từ bi làm
sân, trí tuệ làm tham; lấy từ bi làm vũ, trí
tuệ làm nhạc. Còn lấy tám vị Bồ tát mới

sinh (đồng tử) mầu trắng làm tham dục
của chúng sinh. Tức là lấy 10 vị Bồ tát
mầu vàng làm sân khuể của chúng sinh.
Tức là lấy tham dục của tất cả chúng sinh
làm nhạc, vì thế là pháp môn của các
phương tiện ví dụ. Có rất nhiều nhạc khí
khi hát múa và hình dáng cũng có nhiều
loại.
Ngoài ra, các Bồ tát ca vũ của mạn đồ la
Kim cương giới Mật giáo là chỉ cho bồ tát
Kim cương ca và bồ tát Kim cương vũ. (xt.
Nội Tứ Cúng Dường).
CA VŨ NHÂN
........
Người hát múa. Chỉ cho hai vị Bồ tát
cúng dường ở phía tây và phía bắc là Kim
cương ca và Kim cương vũ trong Nội tứ
cúng dường của Kim cương luân thuộc
mạn đồ la Kim cương giới Mật giáo. Bí
tạng bảo thược quyển thượng (Đại 77, 363
trung), nói: “Kim bảo pháp nghiệp ca vũ
nhân”. Nghĩa là bồ tát Kim cương ca (cũng
gọi Kim cương ca vịnh đại thiên nữ) đem
giọng hát vịnh cúng dường Vô lượng thọ
Như lai. Còn bồ tát Kim cương vũ thì đem
sự nghiệp múa vui cúng dường Bất không
thành tựu Như lai. (xt. Nội Tứ Cúng
Dường).
Bồ Tát Ca Vũ
(Đương Ma Mạn Đồ La Khoa Tiết)
CA VŨ NHÂN

CA VŨ TAM MA ĐỊA
..............
Chỉ cho Ca tam ma địa, Vũ tam ma địa
của Đại nhật Như lai. Tức là Đại nhật Như
lai ở trong tam ma địa này biến hiện ra
hình Thiên nữ, hát vịnh cúng dường đức
Di đà Như lai ở phương tây và lại nhảy
múa cúng dường Bất không thành tựu Như
lai ở phương bắc. Sự múa hát này đều là
đức nội chứng của pháp thân Đại nhật Như
lai. Mỗi câu hát, mỗi điệu múa đều là Phật
sự sâu xa mầu nhiệm, vì trong đó có đầy đủ
công đức pháp tính, và nếu ứng hợp với
những câu hát điệu múa ấy thì đều thành
tựu được Tất địa. Bởi lẽ chư Phật hiền thánh
đều là những người xa lìa tham muốn, đối
với tất cả pháp tâm không vướng mắc, đối
với các pháp thế gian lại càng không mong
cầu, chỉ vì thương xót chúng sinh mà ra
đời, tùy nơi người cúng dường mà ưng thuận,
đáp ứng nguyện vọng của họ để họ được
phúc, vì thế nên nhận sự cúng dường. Lại
nữa, Bồ tát muốn làm cho cõi Phật thanh
tịnh, muốn giúp chúng sinh trong cõi nước
được nghe âm thanh tốt lành để tâm trở
nên nhu hòa dễ tiếp nhận sự giáo hóa, cho
nên đem nhân duyên âm thanh cúng dường
Phật. [X. luận Đại trí độ Q.13].
CA XA BỐ LA THÀNH
Ca xa bố la, Phạm: Kazapura, hoặc
Kàzapura,Kàjapura. Tên 1 tòa thành của
nước Kiêu thưởng di (Phạm: Kauzàôbì)
thuộc trung Ấn độ đời xưa. Cứ theo Đại
đường tây vực kí quyển 5 chép, về phía đông
bắc Long quật (Kiêu thưởng di), từ trong
rừng Đại lâm đi hơn 700 dặm, qua sông
Hằng, có thể đi từ phương bắc đến thành
Ca xa bố la. Thành này chu vi hơn 10 dặm,
dân cư giầu có yên vui. Bên cạnh thành có
chùa, nhưng chỉ có nền cũ, là nơi xưa kia

luận sư Hộ pháp hàng phục ngoại đạo. Ở
đây còn có ngôi tháp do vua A dục tạo dựng,
chính là cái nền cũ chỗ đức Phật nói pháp
trong khoảng sáu tháng.
Về vị trí của thành này có nhiều thuyết
khác nhau, nay được suy đoán là đất
Sultanpur bên bờ sông Gumti - một nhánh
của sông Hằng. Thành này có thể là nước
Gia xá được ghi trong kinh Trung a hàm
quyển 17 và nước Ca xa nói trong quyển 4
kinh Đại thừa đại tập địa tạng thập luận.
[X. A. Cunningham: The Ancient
Geogeaphy of India; T. Watters: On Yuan
Chwang, vol.I].
CA XA THẢO
Cỏ Ca xa. Ca xa, Phạm: Kàza. Cũng
gọi Ca thi thảo. Dịch ý là cỏ mùa thu ẻo lả.
Tên khoa học: Saccharum spon-taneum.
Thực vật thuộc loài cỏ, có thể dùng làm
nệm để ngồi. Cứ
theo Đại đường tây
vực kí quyển 1 chép,
thì trong ba vật báu
của chùa Nạp phược
ở nước Phược hát,
có cây chổi bện bằng
cỏ ca xa, dài hơn 2
thước (Tàu), rộng 7
tấc, cán được trang
sức bằng các thứ quí
báu. Xưa kia đức
Phật thường dùng
cây chổi này. [X. luật
Ngũ phần Q.25; Phiên Phạm ngữ Q.10].
CÁ CÁ VIÊN THƯỜNG ĐẠO
Giáo nghĩa sâu xa mầu nhiệm của tông
Hoa nghiêm, tông Thiên thai. Viên nghĩa
là hoàn toàn tròn đầy.Thường, nghĩa là
thường trụ bất diệt. Cá cá viên thường đạo
Cỏ Xa Ca
CA VŨ TAM MA ĐỊA

nghĩa là mỗi mỗi sự vật như: núi sông, cây
cỏ, cho đến bé nhỏ như một mảy bụi, một
hạt cải, đều đầy đủ đạo viên mãn thường
trụ, đều có toàn thể chân lí. Đây là đạo lí
tột bậc của Phật pháp.
CÁC CHỦ
Các, chỉ các nhà điện trong chùa viện.
Các chủ, chức vụ của người quản lí những
kiến trúc quan trọng ngoài 7 nhà già lam
của chùa lớn. Chức vụ này ở dưới quyền vị
Duy na. Thiền uyển thanh qui quyển 3 Duy
na điều (Vạn tục 111, 446 hạ), nói: “Như
Đường đầu thị giả, Thánh tăng thị giả, Diên
thọ đường chủ, Lư đầu, Chúng liêu liêu chủ,
Thủ tọa, Các chủ, Điện chủ, tất cả đều do
Duy na thỉnh”.
CÁC LƯU BÁN TỌA
...........
Đều lưu lại nửa tòa ngồi. Tức là những
người được vãng sinh Tịnh độ trước để lại
một nửa tòa sen của họ dành cho những
người sẽ được sinh đến sau. Điều này biểu
thị lòng tin giống nhau thì quả báo cảm
được cũng giống nhau. Pháp sự tán quyển
cuối (Đại 47, 483 hạ), nói: “Mỗi người đều
để lại nửa chỗ ngồi trên hoa sen để đợi
người cùng hạnh tu ở cõi Diêm phù”. Điều
này bắt nguồn từ việc đức Phật Thích ca
mâu ni từng chia nửa chỗ ngồi của Ngài
cho tôn giả Ma ha Ca diếp. Ngoài ra, kinh
Pháp hoa quyển 4 cũng nói đến việc đức
Phật Thích ca và đức Như lai Đa bảo cùng
ngồi chung một tòa. [X. kinh Hoa thủ Q.1].
CÁCH LỊCH
Chia cách riêng rẽ không dung thông.
Cũng gọi cách lịch bất dung; Lịch biệt. Đối
lại với “Viên dung ” Tức là sự và lí, sự
với sự đều chia cách, ngăn ngại nhau. Tông
Thiên thai gọi pháp môn chia cách riêng rẽ
là Biệt giáo và ba đế Không, Giả, Trung của

Biệt giáo được gọi là Cách lịch tam đế. [X.
Pháp hoa kinh huyền nghĩa Q.1 phần dưới;
Thiên thai tứ giáo nghi tập chú Q.hạ]. (xt.
Cách Lịch Tam Đế).
CÁCH LỊCH TAM ĐẾ
I. Cách lịch tam đế, ba đế chia cách
riêng biệt. Cũng gọi thứ đệ tam đế, Lịch
biệt tam đế. Đối với “Viên dung tam đế
”. Chỉ cho ba đế của Biệt giáo
trong bốn giáo thuộc tông Thiên thai. Nghĩa
là ba đế Không, Giả, Trung chia cách riêng
ra không dung thông nhau, có thứ tự trước
sau rõ ràng.
1. Không đế: Không này duy chỉ là
“Không” chứ chưa thể dung thông với “Giả’’
và “Trung’’. Nghĩa là tất cả các pháp đều có
lí của ba đế riêng biệt, thứ bậc ngăn cách,
không được dung thông tự tại, muôn pháp
trước tiên phải là không, phô diễn vô lượng
nghĩa không: đây là “Chân đế’’ của Biệt
giáo.
2. Giả đế: Giả này duy chỉ là “Giả’’ chứ
chưa thể dung thông với “Không’’, “ Trung’’.
Nghĩa là các pháp duy chỉ có tên giả, nhưng
lại đầy đủ vô lượng tướng: đây là “Tục đế’’
của Biệt giáo.
3. Trung đế: Trung này duy chỉ là
“Trung’’ chứ chẳng tức “Không’’ tức “Giả’’.
Nghĩa là xa lìa hai bên không và có mà vào
lí trung đạo, chỉ chấp nhận bất biến, chẳng
chấp nhận tùy duyên: đây là “Trung đạo’’
của Biệt giáo.
Ba đế trên đây do Biệt giáo trong bốn
giáo của tông Thiên thai chủ trương, vì thế
cũng gọi là Biệt giáo tam đế.
Lại nữa, Cách lịch tam đế được thành
lập là để giải bày rõ lí Trung đạo của Phật
giới, tức là phá trừ pháp sáu đường mà thành
“Không’’, phá trừ pháp Nhị thừa giới mà
CÁCH LỊCH TAM ĐẾ

thành “Giả’’, phá trừ pháp Bồ tát mà thành
“Trung đạo’’. Như vậy, Không Giả Trung
cùng thành thứ lớp, đều tự hiển bày riêng
biệt, cho nên gọi là Cách lịch tam đế. [X.
Pháp hoa kinh huyền nghĩa Q.1 phần trên,
Q.2 phần dưới, Q.3 phần trên]. (xt. Viên
Dung Tam Đế).
II. Cách lịch tam đế: chỉ cho ba đế
không dung thông nhau được thành lập
trong các kinh trước kinh Pháp hoa. Tông
Thiên thai cho rằng trong các kinh đức Phật
tuyên thuyết trước kinh Pháp hoa có đủ cả
Tạng giáo, Thông giáo, Biệt giáo và Viên
giáo. Trong đó, Tạng giáo và Thông giáo
giải rõ nghĩa “Không’’, Biệt giáo hiển bày
nghĩa “Giả’’, Viên giáo thuyết minh nghĩa
“Trung’’.
Những kinh được nói trước kinh Pháp
hoa chưa qua giai đoạn “mở quyền hiển
thực’’, bốn giáo cách biệt, ba quyền một
thực (Tạng, Thông, Biệt là quyền, Viên là
thực) hoàn toàn chưa tương tức, cho nên
tương đương với ba đế cách biệt, thứ bậc
không dung nhau. [X. Pháp hoa kinh huyền
nghĩa Q.1 phần trên; Pháp hoa huyền nghĩa
thích tiêm Q.1 phần trên].
CÁCH LỊCH TRƯỜNG VIỄN GIÁO
Giáo cách biệt dài xa. Chỉ cho Biệt giáo
trong bốn giáo hóa pháp của tông Thiên
thai. Ba hoặc mà Biệt giáo đoạn trừ, thể
chúng đều khác, mà các trí năng đoạn
năng chứng cũng chưa viên dung tương
tức với ba trí không giả trung. Vì quá trình
đoạn hoặc chứng lí đều phải tuần tự qua
thứ lớp, nên gọi là Cách lịch. Sự tu hành
của Biệt giáo thường lâu dài, phải trải qua
đời khác mới có thể thành tựu địa vị Thập
trụ nhập không , qua vô lượng
kiếp mới có thể thành tựu địa vị Thập hạnh
xuất giả , cho nên gọi là trường

viễn.
CÁCH NGHĨA
Phương thức dùng nghĩa lí của Đạo gia
hoặc ngoại giáo để giải thích đạo lí của Phật
giáo. Lúc Phật giáo mới được truyền vào
Trung quốc, các nhà trí thức thường cho
rằng giáo lí Phật giáo giống với tư tưởng
Lão Trang nên tiếp nhận ngay. Đến thời
đại Ngụy Tấn (thế kỉ III, IV), tư tưởng Lão
Trang lại được dùng để thuyết minh lí
không của Bát nhã. Học phong của thời kì
quá độ này được gọi làCách nghĩa, và những
nhân vật được xem là tiêu biểu vào thời ấy
là 7 nhà hiền sĩ của Rừng tre. Phật giáo do
đó đã bị ảnh hưởng bởi các thói quen nói
suông về lí không của Lão Trang, nên mỗi
khi giảng giải, chú thích kinh điển Phật giáo
thường hay trích dẫn các dụng ngữ của Lão
tử, Trang tử và kinh Dịch. Đời sau cũng có
người đem tư tưởng nhà Nho so sánh và
thêm thắt vào Phật giáo, đây cũng có thể
được xem như một thứ cách nghĩa.
Truyện Trúc pháp nhã trong Lương cao
tăng truyện quyển 3 (Đại 50, 347 thượng),
nói: “Trúc pháp nhã và Trúc pháp lãng đem
các việc trong so sánh với sách ngoài làm
cho dễ hiểu, gọi là cách nghĩa”. Các ngài
Trúc pháp nhã, Khang pháp lãng, Đạo an
v.v... ở Trung sơn (huyện Định, tỉnh Hà
bắc) đều dùng cách nghĩa hoằng dương Phật
giáo. Nhưng cách nghĩa khó mà diễn đạt
được ý thực của Phật pháp, các vị cao tăng
đương thời cũng biết rõ điều này. Chẳng
hạn như lời tựa Tì ma la cật đề kinh sớ của
ngài Tăng duệ trong Xuất tam tạng kí tập
quyển 8 (Đại 55, 59 thượng), nói: “Từ khi
ngọn gió tuệ thổi sang Đông, lời pháp được
lưu bá đến nay, tuy nói giảng theo cách
nghĩa, nhưng trái xa với nghĩa gốc, sáu nhà
lệch lạc, chẳng đúng với tông Tính không’’.
Sáu nhà ở đây là chỉ cho: Bản vô tông,
Tức sắc tông, Tâm vô tông,Thức hàm tông,
CÁCH LỊCH TRƯỜNG VIỄN GIÁO

Huyễn hóa tông, và Duyên hội tông. Sáu
tông này chuyên môn giảng cứu Bát nhã
học ở thời Đông Tấn.
Ngài Đạo an (312-385) lúc đầu cũng dùng
cách nghĩa giảng giải Phật giáo, chú thích
kinh điển, nhưng rất cảnh giác, sợ cách
nghĩa sẽ làm sai lệch giáo nghĩa Phật giáo,
nên ngài chủ trương phải dùng nguyên
nghĩa của Phật giáo Ấn độ để phiên dịch
kinh Phật một cách chính xác và căn cứ
vào kinh Phật để nghiên cứu lí Phật. Nhưng
người đã thực sự gạt bỏ ảnh hưởng của cách
nghĩa mà hoằng dương nghĩa chân chính
của Phật giáo là ngài Cưu ma la thập (344–
412) và các học trò của ngài. [X. Hán ngụy
lưỡng tấn nam bắc triều Phật giáo sử chương
9 (Thang dụng đồng)].
CÁCH NGOA TRẢO DẠNG
Cách giầy gãi ngứa. Tiếng dùng trong
Thiền lâm. Cũng gọi Cách ngoa tao dạng.
Cách ngoa bà dạng. Nghĩa là chân ngứa
mà gãi ở ngoài chiếc giầy, ý nói không thể
nắm bắt được cái ý nghĩa chính xác của
một sự kiện nào đó.
Tục truyền đăng lục quyển 12 Nam
kinh Ninh lăng an phúc tử thắng điều (Đại
51, 539 trung), nói: “Cầm phất trần gõ vào
giường giống như gãi ngứa bên ngoài giầy’’.
Thiền tông vô môn quan tự (48, 292
trung), nói: “Vung gậy đánh trăng, cách giầy
gãi ngứa, ăn nhằm gì chăng?’’.
CÁCH NGOẠI
Cách, hàm ý quy cách, phép tắc, qui
định v.v... nói rộng là thước đo của thế gian.
Trong đạo, mỗi khi dùng từ cách ngoại là
để biểu thị sự vượt ra ngoài qui định thông
thường. Có rất nhiều cách dụng ngữ cùng
loại này, chẳng hạn như: Cách ngoại cú,
chỉ cho câu nói vượt ngoài phép tắc thông
thường. Cách ngoại huyền cơ, chỉ cho cơ

dụng mầu nhiệm sâu kín của người đại ngộ
vượt ngoài sự phân biệt của thường tình.
Cách ngoại huyền chỉ, chỉ cho cái ý chỉ vi
diệu tự tại vượt ngoài sự tư duy của người
thường: Cách ngoại lực lượng, chỉ cho các
bậc có căn cơ vĩ đại đã siêu việt tất cả sự đối
lập.
Bích nham lục quyển 4 tắc 38 (48, 176
ha), nói: “Thả câu bốn biển, chỉ câu rồng
dữ, Cơ mầu cách ngoại, tìm biết được rồi’’.
CÁCH Ô
Ý là chiếc hộp Phật hộ thân. Chỉ chiếc
hộp nhỏ bằng kim loại mà những người
Phật tử Tây tạng và Mông cổ dùng, bên
trong có đặt pho tượng Phật nhỏ hoặc là
bài chú của Phật để hộ thân. Thông thường
hộp được đeo bên cạnh sườn hoặc để trong
áo. Các quan quí tộc từ bốn phẩm trở lên,
có thể đội trong búi tóc, làm tiêu biểu cho
cấp bậc quan chức.
CÁCH SINH TỨC VONG
Thông thường, những người phàm phu
ít phúc đức, hoặc các Bồ tát còn ở giai vị
thấp kém lúc mới sinh ra liền quên hết
những việc ở đời trước, gọi là cách sinh tức
vong (cách đời quên liền).
CÁCH TÂY
Nói tắt từ tiếng Tây tạng “Cách uy hỉ
liên”. Dịch ý là thiện tri thức. Tương đương
với bác sĩ hoặc giáo thụ. Theo chế độ học
vấn của phái Cách lỗ thuộc Phật giáo Tây
tạng, các học tăng tuần tự học tập năm bộ
luận trọng yếu (Hiện quán trang nghiên
luận, Nhập trung luận, Giới luật, Câu xá,
và trong học trình, cứ mỗi năm vào mùa
đông, học luận Nhân minh một tháng), khi
CÁCH TÂY

học đến luận Câu xá, thì do vị “kham bố
” (trụ trì, người chủ trì) thuộc Trung
bộ học viện khảo hạch học lực của học
tăng và trao tặng học hàm “Cách tây”. Tùy
theo thành tích tốt nghiệp hơn kém mà
chia làm bốn bậc, bậc 1 là Lạp nhiên ba
cách tây, bậc 2 là Tào nhiên ba cách tây,
bậc 3 là Lâm sắt cách tây, bậc 4 là Nhật
nhượng ba cách tây (Độ nhượng ba cách
tây).
CÁCH THÂN CÚ
...........
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Còn gọi
là cách thủ cú. Chỉ câu nói mà ngôn ngữ
văn tự không thể diễn tả một cách đầy đủ
được. Bích nham lục tắc 24 (Đại 48, 165
trung), nói: “Nhìn hai người khác, hễ phóng
thì cùng phóng, hễ thu thì cùng thu, Qui
ngưỡng gọi đó là cảnh trí, gió bụi cỏ động,
tất cả đều thấy suốt đầu mối, cũng gọi là
cách thân cú, ý thông mà lời cách”.
CÁCH THÔNG
......
Phạm:lat-àrka. Cũng gọi là Các thông
. Chỉ cây tỏi rừng, còn nói là cây kiệu.
Lá giống lá kiệu mà dầy, là một trong năm
thứ rau có vị cay (ngũ tân). Đệ tử Phật không
được ăn. Nếu ăn sẽ phạm tội khinh cấu
(nhẹ, bẩn). Kinh Phạm võng quyển hạ (Đại
24, 1005 trung), nói: “Nếu là con Phật thì
không được ăn năm thứ rau có vị cay: tỏi,
kiệu, hành, hẹ và hưng cừ (Việt nam không
có -ND), trong tất cả các món ăn có năm
loại rau kể trên, đều không được ăn. Người
nào cố ý ăn sẽ phạm tội khinh cấu”. (xt.
Ngũ Tân).
CÁCH TỬ MÔN
Cái cửa nhỏ trong nhà phương trượng
của vị trụ trì chùa viện nhìn ra sân ngoài,
gọi là cách tử môn, dùng để tách rời nhà

phương trượng với sân ngoài. Minh giác lục
quyển 4 (Đại 47, 695 hạ), nói: “Huyền sa
và Địa tạng đang đàm đạo trong phương
trượng, đêm khuya, Sa nói: ‘Thị giả đã cài
cửa cách tử, ngài làm sao ra được?’ Địa tạng
nói: ‘Gọi cái gì là cửa?’”.
CAI NHIẾP
Tiếng thường dùng của tông Hoa
nghiêm. Cai, là hoàn bị, trọn đủ; nhiếp,
hút lấy, thu lấy. Có nghĩa là thu lấy, gói
gém tất cả cái sai biệt vào cái tuyệt đối. Cai
nhiếp là nói đối lại với “Phân tướng ”.
Tông Hoa nghiêm bảo các pháp ba thừa,
một thừa sai biệt vốn chẳng ra ngoài Biệt
giáo nhất thừa, tất cả đều là những làn
sóng trong biển Hoa nghiêm, cho nên,
đứng về phương diện thể mà nói thì tiêu
trừ mọi tướng sai biệt mà hòa nhập tất cả
trong tuyệt đối. [X. Hoa nghiêm ngũ giáo
chương Q.thượng].
CAI NHIẾP MÔN
Tiếng dùng của tông Hoa nghiêm để
giải thích Biệt giáo nhất thừa. Đối lại với
“Phân tướng môn”. Đại sư Hiền thủ của
tông Hoa nghiêm dùng hai môn Phân tướng
và Cai nhiếp để giải thích rõ về Biệt giáo
nhất thừa, trong đó, Phân tướng môn giải
thích danh nghĩa của Biệt giáo nhất thừa,
Cai nhiếp môn giải thích pháp thể của Biệt
giáo nhất thừa. Do nơi giáo pháp bất đồng
mà Phật giáo được chia thành ba thừa, một
thừa. Nếu ngoài ba thừa mà lập riêng một
thừa, thì gọi là Phân tướng môn. Còn nếu
tóm thu ba thừa vào một thừa, thì gọi là
Cai nhiếp môn. Phân tướng môn là biểu
thị lập trường tương đối về ngữ nghĩa của
Biệt giáo nhất thừa, còn Cai nhiếp môn thì
biểu thị lập trường tuyệt đối về bản chất
CÁCH THÂN CÚ

của Biệt giáo nhất thừa. [X. Hoa nghiêm
ngũ giáo chương Q.thượng].
CÁI
..
I. Cái, Phạm:àvaraịa, có nghĩa là che
lấp. Chỉ phiền não, vì phiền não che lấp
tâm thiện, nên gọi là cái. Có năm thứ: tham
dục cái, sân khuể cái, hôn trầm thụy miên
cái, trạo (điệu) cử ác tác cái, và si cái, gọi
chung là ngũ cái. (xt. Ngũ Cái).
II. Cái. Tiếng Phạm:chattra, Pàli: chatta.
là cái ô (dù) che nắng mưa. Cũng gọi là
Tản cái, Lạp cái, Bảo cái, Viên cái, Hoa cái.
Cái cờ làm bằng vỏ cây, lá, tre, hoặc tơ lụa,
gọi là Phan cái. Người Ấn độ, vì ở xứ nóng,
mỗi khi ra khỏi nhà, phần nhiều đều dùng
ô dù để che nắng.
Cái, theo hình dáng,
có thể chia làm hai
loại, phần nhiều thì
thấy có cán ở chính
giữa phía trong;
cũng có khi cán phụ
ở mặt ngoài trên
chóp (ô, dù treo),
gọi là Thiên cái. Đời
sau làm hình tròn,
lợp bằng tơ lụa, treo
cao trên tòa Phật
ngồi, hoặc treo cao
trên tòa, để làm đồ
trang nghiêm điện Phật. [X. Nam hải kí qui
nội pháp truyện Q.2; Thích thị yếu lãm
Q.trung; Vô duyên từ bi tập Q.thượng].
CÁI LÂU CẮNG
Cái, viết lầm từ chữ hạp . Hạp lâu
cắng là phiên âm từ chữ Phạm:
avalokitezvara, dịch ý là quan thế. Tức
bồ tát Quang thế âm. [X. Khả hồng âm nghĩa
Q.2 phần dưới].

CÁI THIÊN CÁI ĐỊA
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Còn gọi
là Phổ thiên phổ địa, Tận thập phương thế
giới;
1. Có nghĩa là chân lí Phật pháp xưa
nay là nhất như và bao quát hết thảy; Phật
pháp cũng hiển hiện khắp nơi khắp chốn,
phàm là cỏ cây sông núi, chim bay thú chạy,
cho đến các động tác ngồi nằm của người
ta, sống chết vui buồn, tất cả đều là ý chỉ
sâu kín của Phật pháp hiện hành rõ rệt.
2. Hình dung cái trạng thái của người tu
Thiền trong Thiền lâm, sau khi triệt ngộ,
cảm thấy ý chí của mình tràn đầy, bàng bạc
khắp trong vũ trụ. [X. Tông môn thống
yếu tục tập Q.16].
CÁI TRIỀN
...
Cái và Triền đều là tên gọi khác của
phiền não. Cái, có nghĩa là che lấp; vì phiền
não có khả năng che lấp tâm thiện, cho
nên gọi là cái. Tham dục cái, sân khuể cái,
Hôn trầm thụy miên cái, trạo (điệu) cử ác
tác cái, si cái, năm thứ phiền não trên đây
gọi là Ngũ cái. Triền, có nghĩa là trói buộc;
vì phiền não có thể trói buộc tâm tu thiện,
cho nên gọi là triền. Vô tàm, vô quí, tật, xan,
hối, thụy miên, trạo cử, hôn trầm (không
thẹn,không hổ, ghen ghét, keo bẩn, ân hận,
buồn ngủ, thô động, mờ đắm) v.v..Tám loại
Tùy phiền não nói trên, gọi là Bát triền, lại
thêm phẫn uất, che dấu nữa là Thập triền.[X.
kinh Duyma phẩm Phật quốc].
CẢI CHUYỂN THÀNH PHẬT
Ý là chuyển đổi các điều xấu ác để trở
thành Phật. Tiếng dùng của tông Nhật liên
tại Nhật bản. Chỉ cho thuyết thành Phật
của các kinh khác không nói đến ý chỉ
Tản Cái
CẢI CHUYỂN THÀNH PHẬT

huyền diệu của một niệm ba nghìn, tính
thiện tính ác và thực tướng các pháp, cho
nên bảo người ác phải chuyển đổi cái ác
của mình, người nữ phải chuyển đổi thân
nữ mới có thể thành Phật, loại thành Phật
này chỉ có danh chứ không có thực. Đây
muốn nói tỏ cái ý ngoài kinh Pháp hoa ra
không thể có được sự chứng quả chân thực.
[X. Pháp hoa kinh văn cú Q.7 phần trên;
Pháp hoa sớ tư kí Q.8 phần cuối].
CẢI HỐI
Ý là đổi điều lầm lỗi mà trở về lẽ thiện.
Tức trước đức Phật giải bày nỗi lòng của
mình, rất mực ăn năn mà sinh tâm hộ pháp.
Đây là đạo đức rất được coi trọng trong
Phật giáo, lúc đức Phật còn tại thế đã có
nghi thức này rồi; cho nên trong luật chế
định, nếu người có tội lỗi thì phải sám hối,
từ nay về sau không tái phạm nữa. Kinh
Đại ban niết bàn (bản Bắc) quyển 16 (Đại
12, 459 thượng), nói: “Là nhất xiển đề, nếu
khi chịu khổ; hoặc sinh tâm một niệm ăn
năn, ta sẽ vì họ mà nói các pháp”. [X. kinh
Đại ban niết bàn (bản Nam) Q.10; Quán
kinh sớ tán thiện nghĩa].
CẢI TÀ SAO
Có một quyển. Do sư Giác như của Tịnh
độ chân tông Nhật bản viết. Nhận thấy thời
ấy (giữa thế kỷ 14) tông phong bại hoại,
cho nên, theo lời thỉnh cầu của Thừa
chuyên, sư Giác như bèn thuật miệng hai
mươi điều giới qui rồi được biên thành sách
này, nhằm chủ đích bên trong thì răn dạy
tông môn, bên ngoài thì chấn hưng ý chỉ
của tông.
CAM BỒ GIÁ QUỐC
Cam bồ giá, Phạm,Pàli: Kamboja. Dịch
ý là dễ thương, tốt đẹp, được hơn. Còn gọi
là Kiếm bình sa quốc, Kiếm ma kì quốc,
Cam mô nhạ quốc, Kiếm bồ đề quốc, Kiếm

phù sa quốc, Kiếm bồ xà quốc, Kiếm bồ
quốc, Cam bồ quốc. Là một trong mười sáu
nước lớn tại Ấn độ xưa, nhờ có nhiều đàn
bà đẹp mà nổi tiếng. Hiện nay là địa phương
nằm về tây ngạn sông Ấn độ, tương đương
với A phú hãn. Hoa nghiêm kinh thám
huyền kí quyển 15 (Đại 35, 381 trung), nói:
“Nước Cam bồ nói đúng là Kiếm bồ, là
miền bắc Ấn độ. Nước này có nhiều đàn
bà đẹp, cho nên đặt tên là Kiếm bồ”. Hoa
nghiêm kinh sớ quyển 47 chép, nước Cam
bồ giá chính tên là Cám bồ, tức tên quả,
quả mầu đỏ lợt tròn trịa, hơi giống quả lâm
cầm (sa quả) ở Trung quốc; bởi vì nước
này có nhiều đàn bà xinh đẹp, lại sắc diện
giống như Cám bồ (màu lá liễu), cho nên
dùng đàn bà đẹp làm tên nước. Hoặc có
thuyết bảo đô thành của nước này là Đa
Môn (Phạm: Dvàraka), cứ theo kinh Hoa
nghiêm quyển 45 phẩm Chư Bồ tát trụ xứ
chép, thì nơi này hiền từ nhất trong nước,
là nơi ở của Bồ tát. [X. Trường a hàm Q.5
kinh Xà ni sa; Trung a hàm Q.55 kinh Trì
trai; Phiên Phạm ngữ Q.8].
CAM CHÂU NHĨ
......
Tên Tây Tạng:Bkahê-hêgyur hoặcKàhgyur.
Dịch ý là Giáo sắc dịch điển, là tổng
tập về giáo pháp của đức Phật được biên
chép bằng văn Tây tạng, bao gồm hai bộ
môn lớn là tạng kinh và tạng luật. Học giả
người Tây tạng là Nhân khâm trát ba (Tạng:
Rin-chen-grags-pa, tức Bố đốn Bu-ston)
từng tham gia công việc hiệu đính bản mục
lục sách ba của Đại tạng kinh Tây tạng, rồi
căn cứ theo đó mà soạn Thiện thệ giáo pháp
sử ngữ bảo tạng (gọi tắt là Ngữ bảo mục
lục) và chia các kinh điển Phật được dịch
sang tiếng Tây tạng làm hai bộ môn lớn là
CẢI HỐI

Giáo sắc dịch điển (Cam châu nhĩ, cũng
gọi là Chính tạng) và Luận thuật dịch điển
(Đan châu nhĩ,Bstan-hêgyur, cũng gọi là
Phó tạng), đây là phương pháp phân loại
đặc biệt của tạng kinh Tây tạng. Bố đốn
chủ trương Cam châu nhĩ chia thành Hiển
giáo kinh thừa và Mật giáo chú thừa, trong
Kinh thừa lại căn cứ theo thời đại đức Phật
nói pháp có trước có sau mà chia thành ba
bậc pháp luân: đầu, giữa, cuối. Pháp luân
đầu là pháp bốn đế và những giới luật căn
bản do đức Phật nói ở vườn Lộc dã; Pháp
luân giữa là pháp vô tướng đức Phật nói
trên núi Linh thứu, như kinh Bát nhã; Pháp
luân cuối là pháp phân biệt đức Phật nói ở
thành Tì xá li và các nơi khác, như kinh
Hoa nghiêm, Bảo tích v.v... Sự phân loại
này đã trở thành định chế cho sự ấn hành
biên tập của Tây tạng ở đời sau.
Các bản in kinh Đại tạng bằng văn Tây
tạng rất nhiều, nội dung khác nhau, trong
đó, tạng Đức cách, tạng Tân nại đường và
tạng Bắc kinh là ba tạng có tính đại biểu
hơn cả, đặc biệt là bản Đức cách là một bộ
hoàn hảo nhất hiện còn đến nay. Nội dung
chia làm hai bộ (Cam châu nhĩ, Đan châu
nhĩ) hai mươi bốn loại, trong đó, bộ Cam
châu nhĩ Luật bộ, Bát nhã bộ, Hoa nghiêm
bộ, Bảo tích bộ, Kinh bộ (chia thành kinh
Đại thừa và kinh Tiểu thừa), Bí mật bộ (chia
thành Thập vạn đát đặc la bộ, Cổ đát đặc
la) và Tổng mục lục v.v... gồm một trăm
pho hơn bảy trăm bộ. Trong hai bộ của
tạng Tân nại đường, thì Cam châu nhĩ lại
chia làm hai môn, trong đó, Nhân thừa bát
nhã bộ bao gồm mục lục, Giới luật bộ, Bát
nhã bộ, Hoa nghiêm bộ, Bảo tích bộ, Tạp
kinh bộ, Niết bàn bộ, tất cả tám mươi pho
ba trăm bộ. Quả thừa bí mật bộ thì bao
gồm bốn thứ kinh là Vô thượng du già bí

kinh, Du già bí kinh, Tu bí kinh và Tác bí
kinh, tất cả hai mươi pho ba trăm bộ. Tổng
cộng cả hai môn là một trăm linh hai pho
ba trăm bộ. Tạng Bắc kinh cũng chia làm
hai bộ, trong đó, Cam châu nhĩ bao gồm Bí
mật bộ, Bát nhã bộ, Bảo tích bộ, Hoa
nghiêm bộ, Chư kinh bộ và Giới luật bộ,
tổng thu một trăm linh sáu hòm một nghìn
bộ. (xt. Tây Tạng Đại Tạng kinh).
CAM ĐỊA (GANDHI, MOHANDAS
KASAMCHAND 1869-1948)
Nhà chính trị lãnh đạo cuộc vận động
giành độc lập cho Ấn độ, người cha của
dân tộc Ấn độ độc lập, được tôn là “Linh
hồn vĩ đại” (Phạm:Mahàtmà). Ngài sinh
tại Ba ban đạt (Porbandar) miền tây Ấn độ.
Năm 1886 sang Anh học luật, sau khi về
nước, hành nghề luật sư. Năm 1893 ngài đi
Nam phi làm việc, thấy nhà đương quyền
địa phương đối xử hết sức tàn tệ với đồng
bào Ấn độ của mình, bèn cực lực phản đối.
Để giành lại quyền cơ bản của con người
và thủ tiêu chính sách kì thị chủng tộc,
Cam địa mở ra cuộc đấu tranh bất bạo động
hơn hai mươi năm. Năm 1914 sau khi trở
về Ấn độ, Cam địa trở thành người lãnh
đạo phong trào vận động độc lập để giải
phóng dân tộc, liên tục chống đối chủ nghĩa
đế quốc của nước Anh. Trong cuộc thế
chiến thứ nhất, ngài chịu điều kiện tham
chiến để đổi lấy nền tự trị cho Ấn độ. Sau
chiến tranh, nước Anh lấy cớ duy trì nền
Cam Châu Nhĩ
(Đại Tạng Tây Tạng Bản Bắc)
CAM ĐỊA

an ninh trật tự, năm 1918, đặt ra điều luật
“đàn áp bạo động”, tiếp tục đàn áp mạnh
hơn, năm 1920, Cam địa đưa ra cuộc vận
động “bất hợp tác” (Non-Cooperation
Mouve-ment) đòi hỏi tự trị, bình đẳng dân
tộc, đề cao hàng hóa trong nước, tẩy chay
hàng hóa nước Anh, kết quả là mấy lần
vào tù, nhưng trước sau vẫn không nản
chí, tiếp tục vận động bất hợp tác, dùng
nguyên tắc bất bạo động chống đối đến
cùng. Trước sau vào tù hơn mười mấy lần
và ở tù lại tuyệt thực để chống đối, cuối
cùng chính phủ Anh phải nhượng bộ.
Tư tưởng căn bản của Cam địa đại lược
là nắm chắc chân lí, không đổ máu (không
làm hại), giữ gìn thân tâm thuần khiết, dùng
phương sách chính đáng không bạo động
để đạt mục đích khiến thế lực xấu xa phải
lùi bước, cuối cùng, dựa vào niềm tin ấy mà
đã toàn thắng. Tức Cam địa đã nhờ vào
tinh thần kỉ luật của mình mới có thể ứng
dụng phương sách chính đáng để thực hiện
lí tưởng. Về sau, đảng Quốc đại Ấn độ vẫn
tiếp tục phương án bất hợp tác của Cam
địa, khiến giai cấp công dân và nông dân
đều thức tỉnh và
phấn chấn, nhờ
đó mà củng cố cơ
sở giành độc lập
giải phóng dân
tộc về mặt chính
trị và xã hội.
Cuối cùng, vào
năm 1947, nước
Anh phải trả lại
chủ quyền độc
lập cho Ấn độ và
từ đó, Cam địa lại
dồn hết năng lực vào việc giải quyết xung
đột giữa Ấn độ giáo và Hồi giáo, đi khắp

nơi vận động sự hòa giải và khoan dung
giữa hai tôn giáo. Năm 1948, Cam địa đã bị
một người Ấn độ, đảng viên một đảng chính
trị cấp tiến ám sát tại Tân đề li vào ngày 29-
1-1948.
“Thánh hùng” Cam địa không những
chỉ được nhân dân toàn cõi Ấn độ sùng
kính, mà còn được cả thế giới tôn trọng.
Trong suốt cuộc đời, Cam địa lấy việc chống
áp bức bất công, chống xâm lược và kì thị
chủng tộc làm thiên chức của mình, tinh
thần ấy sẽ bất hủ.
CAM GIÁ VƯƠNG
Cam-giá, tên Phạm: Ikwvàku, Pàli:
Okkàka. Phiên âm: Ý ma di, Ý sư ma, Thanh
ma, Y ma. Là vua Nhật chủng đầu tiên của
nước A du xà thuộc trung Ấn độ. Còn gọi là
Thiện sinh vương (Phạm: Sujàtà), Nhật
chủng vương (Phạm: Sùryavaôza). Trong
Phật giáo, vị vua này được nhận là tổ của
dòng họ Thích ca. Cũng là một trong năm
ngành họ của đức Thích tôn.
Kinh Phật bản hạnh tập quyển 5 chép,
trước vua Cam-giá, có vua tên là Đại mao
thảo vương, bỏ ngôi vua đi xuất gia, được
năm thần thông, gọi là Vương tiên. Vương
tiên già yếu không đi được, các đệ tử ra
ngoài xin ăn, sợ thầy ở nhà bị hùm sói bắt,
bèn để thầy vào chiếc lồng bằng cỏ rồi treo
lên cây. Bấy giờ có người đi săn, nhận lầm
Vương tiên là con chim trắng, mới giương
cung bắn chết, chỗ máu của Vương tiên rỏ
xuống, sau mọc lên hai cây mía, mặt trời
nóng quá, hai cây mía nứt ra và sinh một
bé trai, một bé gái. Đại thần hay tin, rước
về trong cung nuôi nấng. Bé trai vì ánh
nắng làm nứt cây mía mà sinh, nên đặt tên
là Thiện giá sinh; lại do mặt trời nung nên
gọi là Nhật chủng; còn bé gái thì đặt tên là
Thiện hiền. Sau lập Thiện sinh làm vua,
và Thiện hiền được lập làm Hoàng hậu.
Thiện hiền sinh được một đứa con. Sau
vua lấy thêm hai người vợ sinh được bốn

đứa con. Thiện hiền muốn lập con mình Cam Địa CAM GIÁ VƯƠNG

làm vua, bèn khuyên vua đuổi bốn đứa con
kia ra khỏi nước. Bốn người con ấy dựng
nước phía sau núi Tuyết, lập họ là Thích
ca (Phạm:Sàkya), hiệu là Xá di, đó tức là
thành Ca tì la. Sau ba người kia chết, còn
một người làm vua, tên là Ni câu la, sinh
được một con tên là Câu lô, sau Câu lô
truyền cho con là Cù câu lô, Cù câu truyền
cho con là Sư tử giáp (Phạm: Siôhahanu),
Sư tử giáp lại truyền cho con là Duyệt đầu
đàn (Phạm: Zuddodana), tức là vua cha
của Thái tử Tất đạt đa. Phật sở hành tán
quyển 1 (Đại 4, 1 thượng), nói: “Con cháu
của Cam giá, vua Vô thắng thích ca, tài đức
đều thuần tịnh, nên được gọi là Tịnh Phạn”.
Cam giá cũng còn được dùng để thí dụ
số nhiều của sự vật. Kinh Duy ma cật phẩm
Pháp cúng dường (Đại 14, 535 trung), nói:
“Các đức Như lai đầy dẫy trong ba nghìn
đại thiên thế giới, ví như mía (cam giá) tre
lau lúa vừng (mè) rừng rậm”. [X. kinh
Trường a hàm Q.13; kinh Chúng hứa ma
ha đế Q.1; kinh Đại lâu thán Q.6; luật Ngũ
phần Q.15].
CAM HÁCH THỤY THẠCH QUẬT
Cam hách thụy, Phạm: Kaịhari. Là
hang đá trên núi Sa nhĩ tuyết đức (Salsette)
ở nam Ấn độ.
Cách Khải lợi á
na (Phạm: Kalyàịa
hoặc
Kalyàịì) độ bốn
mươi cây số, cách
Mạnh mãi
(Bombay) về
phía đông bắc
khoảng ba mươi
hai cây số, là
hang đá do
vương triều Án

đạt la (Phạm:
Andhra) khai quật vào thế kỉ thứ hai Tây
lịch. Trước hang, trên vách có “Cao nhục
điêu” được coi là kiểu cách truyền thống
của trung Ấn độ. Chính giữa hang đặt cái
tháp xá lợi, hai bên tả hữu đều tạo thượng
Phật đứng cao khoảng sáu mét, trên các
cột gần nhau ở hai bên, củng tròn, vòm
móc đều có chạm trổ hình tượng Phật nhỏ,
cúng dường xá lợi, chư thiên đang bay, cùng
các hoa văn trang trí rất tinh tế. Đây là
những cấu trúc của thế kỉ thứ VII còn sót
lại. [X. Thế giới mĩ thuật toàn tập thứ 3; A.
Cunningham: Ancient Geography of India;
J. Ferguson; Cave Temples of India].
CAM LỘ
I. Cam lộ. Phạm:amfta, Pàli: amata.
Phiên âm: A mật lí đa. Dịch ý: bất tử, chất
lỏng bất tử, rượu trời. Tức là thuốc thần
không chết, rượu thiêng của cõi trời. Trong
Phệ đà bảo rượu Tô ma là thứ rượu các
thần thường uống, uống vào có thể không
già không chết, vị ngọt như mật, cho nên
gọi là Cam lộ (nước thơm ngọt). Cũng dùng
cam lộ để thí dụ pháp vị của Phật pháp là
vị mầu nhiệm nuôi dưỡng thân tâm chúng
sinh. Mật giáo thì gọi nước gội đầu của hai
bộ chân ngôn bất nhị là Cam lộ bất tử.
Chú Duy ma kinh quyển 7 (Đại 38, 395
thượng), chép: “Thập nói: các trời đem
những thứ thuốc danh tiếng bỏ vào trong
biển, nhờ núi báu xoa xát mà thành cam
lộ, uống rồi thành tiên, gọi là thuốc không
chết (...)”. Sinh nói: “Thức ăn của trời là vị
cam lộ, ăn được sống lâu, bèn gọi là thức
ăn không chết”. Kinh Vô lượng thọ quyển
thượng (Đại 12, 271 thượng), nói: “Nước
tám công đức, phẳng lặng tràn đầy, trong
trẻo thơm tho, mùi như cam lộ”. [X. Kim
quang minh kinh văn cú Q.5; Đại nhật
kinh sớ Q.13; Đại nhật kinh sớ diễn áo sao
Q.11; Huyền ứng âm nghĩa Q.22].
Tượng Phật ở Hang Đá

Cam Hách Thụy CAM LỘ

II. Cam lộ. Là một trong ba danh hiệu
của Phật A di đà (Vô lượng thọ, Vô lượng
quang, Cam lộ). Mật giáo gọi đức Phật A di
đà là vua Cam lộ. (xt. Cam Lộ Vương Như
Lai).
CAM LỘ CỔ
Đem tiếng diệu pháp ví như tiếng trống
cam lộ. Kinh Trung a hàm quyển 56 (Đại
1, 77 trung), nói: “Ta đến Ba la nại, dóng
trống diệu cam lộ, chuyển xe pháp vô
thượng, đời chưa bao giờ chuyển”.
CAM LỘ DIÊT
Chỉ Niết bàn. Được Niết bàn tức là diệt
trừ sống chết, cho nên gọi là Cam lộ diệt.
Kinh Duy ma phẩm Phật quốc (Đại 14, 519
hạ), nói: “Ngồi dưới cây Phật, ra sức hàng
ma, được cam lộ diệt, đạo thành chính giác”.
Duy ma kinh lược sớ quyển 2 (Đại 38, 586
trung), nói: “Thấy lí bốn đế, tức được cam
lộ; chính tập đều hết, nên gọi là diệt”. [X.
Thuyết vô cấu xưng kinh sớ Q.2 phần đầu;
Duy ma nghĩa kí Q.1 phần cuối].
CAM LỘ GIỚI
Phạm:amfta-dhàtu. Chỉ cảnh giới Niết
bàn. Kinh Trung a hàm Q.2 (Đại 1, 431
trung), nói: “Thân chứng cõi cam lộ, vô lậu
chẳng nghĩ bàn”.
CAM LỘ MÔN
Phạm:amfta-dvàra.
I. Cam lộ môn. Chỉ giáo pháp của đức
Như lai, cam lộ là thí dụ Niết bàn, cho nên
cửa ngõ đi vào Niết bàn ví là Cam lộ môn.
Còn gọi là Cam lộ pháp môn. Kinh Trường
a hàm quyển 1 (Đại 1, 8 hạ), nói: “Ta xót
thương các ngươi, nay sẽ mở bày cửa pháp
cam lộ”. Kinh pháp hoa phẩm Hóa thành
dụ (Đại 9, 24 hạ), nói: “ Hay mở cửa cam lộ
để rộng độ hết thảy”.
II. Cam lộ môn. Chỉ Phật đại tiên và
Bồ đề đạt ma (?-535) ở thế kỷ thứ năm Tây

lịch, cùng theo Bát nhã đa la học đạo và
gọi chung là “môn hạ nhị cam lộ môn”.
(Đại ý là hai người đệ tử lớn). Phật đại tiên
là người nước Kế tân thuộc bắc Ân độ, một
vị sư của Thuyết nhất thiết hữu bộ, người
truyền trì phép thiền. Bồ đề đạt ma là con
vua nước Hương trí ở nam Thiên trúc, tổ
thứ 28 tại Tây thiên và là sơ tổ Thiền tông
Trung quốc.
CAM LỘ NHẬT
Chỉ ngày tốt lành. Tức là ngày Thất diệu
và Nhị thập bát tú ứng hợp với nhau. Kinh
Tú diệu quyển hạ (Đại 21, 398 trung), nói:
“Ngày, tháng Thái dương hợp sao Chẩn,
ngày, tháng Thái âm hợp sao Tất (...). Ngày,
tháng Thổ diệu hợp sao Tinh. Trên đây gọi
là ngày cam lộ, ngày tốt lành nhất, nên lập
đàn thụ pháp Quán đính, làm chùa viện,
thụ giới, học tập kinh pháp, xuất gia tu đạo,
tất cả đều tốt lành”.
CAM LỘ PHẠN VƯƠNG
Cam lộ phạn, Phạm: Amftodana, Pàli:
Amitodana. Phiên âm: A di đô đàn na.
Cũng gọi là Cam lộ tịnh vương. Là con của
vua Sư tử giáp ở thành Ca tì la, em ruột vua
Tịnh phạn, chú của đức Thích tôn. Về vua
Sư tử giáp, trong các kinh luận có nhiều
thuyết. Luật ngũ phần quyển 15 bảo Sư tử
giáp là vua Ni hưu la, kinh Chúng hứa ma
ha đế quyển 2 thì nói là vua Tinh hạ hạ
nỗ. Còn về Cam lộ phạn, theo đảo sử
(Dìpavaôsa,iii) và Đạ sử (Mahàvaôsa,ii)
vănPàli cũng như truyền thuyết Miến điện,
là con thứ năm của vua Sư tử giáp; Đại sự
CAM LỘ CỔ

(Mahàvastu) tiếng Phạm, kinh Phật bản
hạnh tập quyển 4 và truyền thuyết Tây tạng
thì bảo là con thứ tư, còn các kinh khác
hoặc nói là con thứ ba, hoặc bảo là con
thứ hai... Cứ theo kinh Phật bản hạnh tập
quyển 5 chép, thì Cam lộ phạn cưới hai
người con gái của vua Thiện giác ở thành
Thiên tí làm vợ. Lại vấn đề con cái của
Cam lộ phạn cũng có nhiều thuyết khác
nhau: có thuyết nói có hai con trai là A
nan đà, Đề bà đạt đa và một con gái là Tế
phạ la; có thuyết nói có hai con trai là A
nan đà, Đề bà đạt đa, có thuyết nói hai con
trai là Bà bà và Đạt đề, lại có thuyết bảo có
ba con trai là A nê lô đậu, Ma ha nam và
Bạt đề. [X. kinh Thập nhị du; luận Đại trí
độ Q.3; luận Chương sở tri Q.thượng; Thích
ca phổ Q.1].
CAM LỘ PHÁP
Giáo pháp của đức Như lai. Tức pháp vị
thanh tịnh, nuôi dưỡng thân tâm chúng
sinh, ví như tính chất của cam lộ. Kinh
Pháp hoa phẩm Dược thảo dụ (Đại 9, 20
thượng), nói: “Ta là Thế tôn, chẳng ai sánh
kịp, an ẩn chúng sinh, nên hiện ra đời. Vì
đại chúng nói Cam lộ tịnh pháp, pháp có
một vị, giải thoát Niết bàn”. Thập địa kinh
luận quyển 2 (Đại 26, 130 trung), nói: “Như
bệnh mong thuốc tốt, như ong nương nơi
mật, chúng con cũng như vậy, mong nghe
pháp cam lộ”. [X. luận Phật địa Q.4; Chú
duy ma cật kinh Q.7].
CAM LỘ PHÁP VŨ
Ví giáo pháp của Như lai cũng như trận
mưa nước Cam lộ. Kinh Đại ban niết bàn
(bản Bắc) quyển 2 (Đại 12, 371), nói: “Bạch
đức thế tôn! Thân con nay đã có trâu hiền
ruộng tốt, trừ sạch gai gốc, cỏ dại, chỉ còn
mong trận mưa nước cam lộ của đức Như
lai”. Kinh Pháp hoa phẩm Phổ môn (Đại 9,

58 thượng), nói: “Mưa rưới nước cam lộ,
diệt trừ lửa phiền não”. [X. kinh Vô lượng
thọ Q.hạ].
CAM LỘ THÀNH
Chỉ cho thành Niết bàn. Trong các kinh
luận, từ Cam lộ thành được dùng để thí dụ
Niết bàn. Chẳng hạn như luận Đại trí độ
quyển 3 (Đại 25, 82 thượng), nói: “Các công
đức tín, giới, xả, định, tụê hơn tất cả các của
báu, (...) có thể đưa đến thành cam lộ”.
CAM LỘ VỊ LUẬN
Gồm hai quyển. Do ngài Cù sa người
Ấn độ viết. Được dịch vào thời Tam quốc
Ngụy (220-265), mất tên người dịch. Còn
gọi là A tì đàm cam lộ vị luận, Cam lộ vị A
tì đàm, Cam lộ vị kinh. Là tác phẩm thuộc
bộ Tiểu thừa. Nội dung chia làm mười sáu
phẩm, như Bố thí trì giới phẩm, Tạp phẩm
v.v... tường thuật về tông nghĩa cương yếu
của Tát bà đa bộ (Thuyết nhất thiết hữu
bộ). Còn sư Cù sa, Phạm:Ghowa, dịch mới
là Diệu âm, là luận sư của Thuyết nhất thiết
hữu bộ, cùng với Pháp cứu, Thế hữu và
Giác thiên là bốn vị luận sư lớn của Bà sa.
[X. Xuất tam tạng kí tập Q.4; Pháp kinh lục
Q.5; Lịch đại tam bảo kỉ Q.5; Đại đường
nội điển lục Q.2].
CAM LỘ VỊ QUỐC
Là nước trong đó trưởng giả Thanh liên
hoa hương cư trú. Thanh liên hoa hương
là một trong năm mươi ba thiện tri thức
mà đồng tử Thiện tài đến tham vấn. Hoa
nghiêm kinh thám huyền kí quyển 19 (Đại
35, 468 hạ), nói: “Nước cam lộ vị biểu tỏ
cứu hộ chúng sinh bậc nhất (...) Cam lộ vị
là vị thù thắng cứu sinh khéo léo vậy”.
CAM LỘ VỊ QUỐC

CAM LỘ VƯƠNG NHƯ LAI
Cam lộ vương, Phạm: Amfta-ràja. Một
trong năm đức Như lai. Là biệt hiệu của A
di đà Như lai. Khi hóa thân của đức Như
lai nói pháp, thì đúng lúc ấy, trời mưa nước
Cam lộ, cho nên dùng danh xưng Cam lộ
vương để ca tụng cái đức của Ngài. Chú
thuật của Ngài gọi là Cam lộ chú, Đại chú
gọi là Thập cam lộ minh. Danh hiệu Cam
lộ vương Như lai phần nhiều được tụng
trong pháp hội cúng thí thực ngã quỉ, tụng
cùng một lúc với danh hiệu của bốn đức
Như lai khác. Trước hết viết tên Ngài lên
lá phan để thờ trên đàn thí thực rồi niệm
như sau: Nam mô Cam lộ vương Như lai,
pháp gội thân tâm khiến được vui sướng.
[X. kinh Bồ đề tâm tập Q.thượng; Bí tạng
kí; A sa phọc sao Q.53 A di đà].
CAM TRÀ
Chỉ loại trà mầu vàng, vị ngọt. Là trà
dùng lá khô của cây cam trà pha với nước
sôi mà thành. Khi tắm Phật, dùng cam trà,
nước thơm pha với nước nóng làm thành
nước cam lộ để tắm. Tương truyền, khi đức
Thích ca đản sinh, Long vương trên trời
đem nước cam lộ rưới lên đỉnh đầu Phật,
từ đó về sau, việc này vẫn được noi theo và
trở thành phong tục.
Cam trà, tên khoa học: Hydrangea
Opuloi-bes. Là loại quán mộc (cây
rậm) thuộc họ cỏ tai hổ, một loại hoa bát
tiên. Còn gọi Diệp cam thảo. Cũng gọi Thổ
thường sơn, để phân biệt với cây cam trà
mạn. Có hai thứ hoa, vành ngoài hoa, có
đài hoa lớn. Mầu sắc lúc đầu xanh, sau biến
thành đỏ lợt. Vào đầu tháng sáu thì nở hoa.
Hái lá vào giữa mùa hè, sao héo cho hết
chất nước xanh, đợi khi nào khô thì pha
trà được. (xt. Cam Lộ).
CÁM BỒ

...
I. Cám bồ. Phạm:kamboja. Còn gọi là
kiếm bồ, cám bồ giá. Tên một loại trái cây
sinh sản ở Tây vực. Mầu đỏ hình tròn, trên
có ba đường vằn chạy ngang, cổ của đức
Phật có ba ngấn giống hình tướng này, cho
nên gọi là Cám bồ thành tựu. [X. Tuệ uyển
âm nghĩa Q.hạ].
II. Cám bồ. Phạm:Kamboja. Là một
trong mười sáu nước lớn ở Ấn độ vào thời
đại đức Phật. Cám bồ vốn là tên trái cây, vì
người nước này phần đông mặt tròn giống
như loại trái cây này, vì thế mà đặt tên nước
là Cám bồ. Nay ở vào khoảng giải đất A
phú hãn, đời xưa nhờ có nhiều đàn bà đẹp
mà nổi danh. [X. Trường a hàm Q.5 kinh
Xà ni sa; Trung a hàm Q.55 kinh Trì trai;
Hoa nghiêm kinh sớ Q.46].
CÁM CHỈ KINH NÊ
Chỉ việc dùng kim nhũ để viết chép
kinh hoặc vẽ tượng Phật và Bồ tát trên
giấy màu thiên thanh. Cũng có thể dùng
nhũ bạc thay cho kim nhũ. Cám chỉ là
giấy màu xanh hơi đỏ lợt. Ngoài cám chỉ
ra còn có giấy mầu đỏ tươi, vàng đỏ và
trắng. Nguồn gốc của việc dùng kim nhũ
viết chép kinh hoặc vẽ tượng Phật thì
không rõ, nhưng theo Phật tổ thông kỉ
quyển 37 ghi chép, thì năm Trung đại
thông thứ ba (531), thứ 5 và Trung đại
đồng năm đầu (546) đời Lương đều đã có
kinh chữ vàng, cho nên biết thời đại dùng
kim nhũ để chép kinh đã rất sớm, và thời
ấy dùng giấy gì tuy không rõ nhưng nếu
đối chiếu theo chữ viết mà lựa chọn mầu
giấy thích hợp thì đủ rõ. Cách viết này là
để biểu hiện vẻ trang nghiêm đẹp đẽ nên
không phải tất cả các kinh đều được viết
chép cách này, mà phần nhiều chỉ dùng
CAM LỘ VƯƠNG NHƯ LAI

để viết chép các loại kinh cầu nguyện
(nguyện kinh) mà thôi.
Cứ theo Nhập đường cầu pháp tuần lễ
hành kí của Viên nhân - vị tăng người
Nhật bản - chép, thì khi sư đến Trung
quốc, lên chùa Kim các trên núi Ngũ đài,
trong gác Kinh tạng của viện Bồ đề kiên
cố, sư thấy Đại tạng kinh có hơn sáu nghìn
quyển, trong đó có một số nguyện kinh
được viết chép vào khoảng năm Đại lịch
(766-779) bằng chữ vàng, chữ bạc trên
giấy màu xanh biếc. Lại nữa, tương truyền
ở viện Tịnh độ trên núi Tỉ duệ tại Nhật
bản, có kinh Kim quang minh chữ vàng
chữ bạc trên giấy xanh, được viết vào tháng
9 năm Hội xương thứ 2 (842) đời Đường.
Năm Nguyên hựu thứ 2 (1087) đời Triết
tông nhà Tống, vị tăng người Cao ly là
Nghĩa thiên, mang theo bộ kinh Hoa
nghiêm lớn, ba bản, gồm một trăm tám
mươi quyển, viết chép bằng chữ vàng chữ
bạc đến chùa Tuệ nhân tại Hàng châu.
Người đời truyền rằng, màu kim nhũ của
tạng kinh Cao li hơi khác với màu kim
nhũ thông thường, mà gần như màu bạc.
Ngoài ra,khi viết kinh bằng kim nhũ thì
thường thường có phụ thêm viền nhũ bạc,
và trái lại, khi viết bằng nhũ bạc, thì phụ
thêm viền nhũ vàng.
CÁM THANH
Tức là màu xanh phớt đỏ. Còn gọi là
cám lưu li (lưu li màu xanh). Là màu tóc
của đức Phật và sắc tướng của cõi nước
Phật. Tóc trên đầu đức Phật màu xanh biếc,
cho nên gọi là Cám đính, Cám phát. Kinh
Đại bát nhã ba la mật đa quyển 381 (Đại 6,
968 trung), nói: “Tóc của đức Thế tôn dài,
dày và xanh biếc”. Lại lông mi của Phật
màu xanh lưu li, cho nên gọi là Cám tiệp
. Cũng kinh đã dẫn quyển 380 (Đại 6,

968 thượng), nói: “Mi mắt của Thế tôn cũng
như ngưu vương, xanh biếc tề chỉnh, không
lộn xộn”. [X. kinh Quán Phật tam muội hải
Q.1; Quảng hoằng minh tập Q.13; Huyền
ứng âm nghĩa Q.3].
CÁM VIÊN
Tên gọi khác của chùa. Còn gọi là Cám
phường, Cám điện, Cám vũ. Vì tóc của Phật
màu xanh biếc, cõi nước của Phật màu xanh
lưu li, cho nên chùa chư tăng ở cũng gọi là
Cám viên. Tổ đình sự uyển quyển 4 chép
(Vạn tục 113, 61 thượng). “Cám viên, tiếng
Phạm là Tăng già lam ma, Hán dịch là
Chúng viên. Bên Tây vực có các tên gọi
Cấp cô độc viên, Kì viên, Kim viên, Kê viên.
Viên (vườn) là nghĩa quần sinh gieo trồng
phúc tuệ, đều là tên gọi chung chùa Phật.
Cám viên, tức là Cám vũ. Giải thích là xanh
ngậm, tức là màu xanh mà ngậm đỏ, nội
giáo phần nhiều gọi mắt xanh, tóc xanh là
lấy nghĩa này”.
CẢM GIÁC
.....
Là tác dụng ý thức do sự kích thích
các giác quan sản sinh. Tương ứng với các
khí quan mắt, tai, mũi, lưỡi, thân … mà có
những tác dụng cảm giác như thấy, nghe,
ngửi, nếm và chạm xúc v.v...… cảm giác là
cơ sở của tri giác. Cảm giác có tính cách
cục bộ, yếu tố, nhục thể, còn tri giác thì là
toàn thể, có khả năng phán đoán, ghi nhớ,
suy xét. Phật giáo gọi cảm giác là thức
(Phạm:vijĩàna) nên có cái gọi là “Sáu
thức”. Bởi vì sáu cảm quan (sáu căn) mắt
tai mũi lưỡi thân ý, duyên với sáu đối tượng
(sáu cảnh) sắc thanh hương vị xúc pháp
mà sản sinh sáu cảm giác (thức mắt, thức
tai, thức mũi, thức lưỡi, thức thân, thức ý).
ý thức sau cùng còn gọi là thức thứ sáu,
hoặc thức phân biệt sự vật, là cảm giác có
tính toàn thể, gần với tri giác, phán đoán.
CẢM GIÁC

Nhưng tiến sâu thêm một tầng nữa mà
nói, hoặc là căn bản, hoặc là tinh thần,
lại lập thức thứ bảy (thức Mạt na hay thức
A đà na), thức thứ tám (thức A lại da),
thức thứ chín (thức A ma la) cùng với tác
dụng cảm giác của sáu thức có khác nhau.
(xt. Thụ, Thức).
CẢM MỘNG CẦU PHÁP THUYẾT
Câu chuyện nổi tiếng nhất về việc Phật
giáo được truyền vào Trung quốc lần đầu
tiên. Chuyện nằm chiêm bao cầu pháp thấy
được ghi chép trong các tư liệu sau đây:
Hậu Hán kỉ quyển 10 Hiếu minh Hoàng
đế kỉ của Viên hoàn đời Tấn, Hậu Hán thư
quyển 118 Tây vực truyện của Phạm diệp
đời Lưu Tống Nam triều, Lí hoặc luận của
Mâu tử, bài tựa kinh Bốn mươi hai chương,
kinh Lão tử hóa hồ, Minh Phật luận, Minh
tường kí v.v...… Cứ theo Hậu Hán kỉ chép về
việc Phật giáo mới đầu truyền vào Trung
quốc, bảo rằng, Hán minh đế ban đêm từng
nằm mộng thấy người vàng, thân hình cao
lớn, trên đầu có ánh sáng. Minh đế nghi
hoặc không hiểu; sáng hôm sau đưa việc
nằm mộng ra hỏi quần thần, thần hạ đáp:
“Phương tây có thần, gọi là Phật”. Vua bèn
sai sứ sang Tây trúc cầu pháp. (xt. Bạch Mã
Tự).
CẢM TẠ
.....
Tức là từ bi. Đối với tất cả mọi người
đều quí mến, gọi là “từ”; tự nén nỗi đau
khổ của chính mình mà thương tưởng đến
mọi người, thì gọi là “bi”, đây tức là tinh
thần “mình người như một” rất được coi
trọng trong Phật giáo. Cũng có nghĩa là
trong cái thế giới nhân duyên hỗ tương,
con người đều mang ơn lẫn nhau. Cho nên
người ta phải có lòng cảm tạ và luôn luôn
ghi nhớ để trả ơn.

CẢM THÔNG TỰ
........
Vị trí chùa nằm ở chính giữa ngọn núi
thứ tư của dẫy Thương sơn về phía nam
phủ Đại lí tỉnh Vân nam. Cứ theo Vân nam
thống chí chép, thì chùa Cảm thông ở phủ
Đại lí, cách Thái hòa huyện thành về mạn
nam mười hai dặm, do các ngài Ca diếp ma
đằng và Trúc pháp lan khi từ Thiên trúc
đến Trung quốc vào đời Hán xây dựng. Vua
Thái tổ nhà Minh có ngự chế mười tám bài
thơ tặng sư Vô cực, hiện nay vẫn còn.
CẢM TÌNH
.....
Hoạt động tinh thần của người ta có
thể được chia làm ba trạng thái tri, tình và
ý, trong đó, có thể chia thành những yếu
tố vui sướng và không vui sướng, tức gọi là
cảm tình. Tác dụng này bao quát các cảm
giác của cảm quan, cũng bao quát luôn cả
tác dụng tinh thần. Danh từ trong Phật giáo
tương đương với cảm tình là thụ (Phạm:
vedanà). Thụ do sự kết hợp và tiếp xúc..
(xúc) của ba thành phần căn. (cảm quan),
cảnh (đối tượng) và thức (tri giác) mà
sản sinh. Thụ có thể được chia làm ba thứ
khổ, vui, không khổ không vui. Có cảm
giác khổ vui do năm thức trước – từ thức
mắt đến thức thân cảm thụ, đây thuộc về
tác dụng nhục thể và cảm giác, cho nên gọi
là thân thụ. Còn cái mà ý thức thứ sáu cảm
thụ thì do nơi tinh thần nội bộ mà phát lên
sự vui mừng hoặc lo buồn, cho nên gọi là
tâm thụ.
CẢM ỨNG
.....
Cũng gọi ứng cảm. Chúng sinh có cơ
duyên thiện căn cảm động, Phật ứng với cơ
duyên ấy mà đến, thì gọi là cảm ứng. Cảm,
thuộc về chúng sinh, ứng thuộc về Phật.
CẢM MỘNG CẦU PHÁP THUYẾT

Đại minh tam tạng pháp số quyển 37 nói:
“Cảm tức chúng sinh, ứng tức Phật, có nghĩa
là chúng sinh đem cơ duyên tròn đủ cảm
Phật, Phật liền dùng hiệu ứng đáp lại, như
nước chẳng đi lên, mặt trăng chẳng đi
xuống, thế mà một vừng trăng ánh hiện
khắp mọi dòng sông”. Kinh Chính pháp
hoa quyển 1 (Đại 9, 67 thượng), nói : “Vô
số cõi Phật, rộng nói kinh pháp, việc Thế
tôn làm, cảm ứng như thế “Đại nhật kinh
sớ quyển 1 (Đại 39, 585 hạ), nói: “Diệu
cảm diệu ứng, đều không ngoài môn chữ
A”.
CẢM ỨNG ĐẠO GIAO
Chỉ ý chúng sinh được cảm và Phật hay
ứng giao hòa nhau. Mối quan hệ giữa Phật
và chúng sinh cũng giống như tình mẹ con,
mối quan hệ ấy chẳng phải tự lực của chúng
sinh, cũng chẳng do giáo hóa mà có, mà là
do cơ duyên của chúng sinh đã thuần thục,
thì tự nhiên Phật lực có thể tương ứng với,
cũng tức là sự giao hòa hỗ tương giữa “cảm”
của chúng sinh và “ứng” của Phật. Lại nữa,
căn tính chúng sinh có vô số, cho nên sự
diệu ứng của chư Phật cũng vô lượng, do
đó mà có các loại cơ cảm khác nhau, mà
theo kinh Pháp hoa huyền nghĩa quyển 6
phần trên đã tổng hợp, tóm thâu trong bốn
câu sau đây:
1. Minh cơ minh ứng (cơ ngầm ứng
ngầm), có nghĩa chúng sinh ở đời quá
khứ khéo tu ba nghiệp, ở đời hiện tại chưa
vận dụng nghiệp thân nghiệp khẩu, nhưng
nhờ thiện căn ở kiếp trước, đó là minh
cơ; tuy không hiện thấy linh ứng, nhưng
kín đáo làm lợi ích pháp thân, chẳng thấy
chẳng nghe, nhưng có hay biết, đó là
minh ứng.
2. Minh cơ hiển ứng (cơ ngầm ứng hiện),
có nghĩa là chúng sinh đã trồng căn lành ở

quá khứ, minh cơ đã thành, được gặp Phật
nghe pháp, được lợi ích ở hiện tại.
3. Hiển cơ hiển ứng (cơ rõ ứng rõ), có
nghĩa là chúng sinh ở đời hiện tại, thân
khẩu ý tinh cần không biếng nhác, cũng
có thể cảm được lợi ích.
4. Hiển cơ minh ứng (cơ rõ ứng ngầm),
có nghĩa là chúng sinh trong một đời chịu
khó, chứa góp nhiều thiện căn ở hiện tại,
tuy không cảm rõ, nhưng có lợi ngầm.
Sau bốn câu trên đây, Pháp hoa huyền
nghĩa lại lập thêm ba mươi sáu câu khác
để phân biệt. Cuối cùng, lại đứng về phương
diện mười pháp giới mà trình bày rõ ràng
về sự sai khác giữa bốn câu. Tổng kết lại,
thì “cảm” của chúng sinh và “ứng” của chư
Phật, có tất cả sáu vạn bốn nghìn tám trăm
cơ ứng. [X. Pháp hoa văn cú Q.1 phần
trên; Ma ha chỉ quán Q.1 phần trên; Quan
âm huyền nghĩa Q.hạ]. (xt. Tam Thập Lục
Cú).
CAN ĐẦU TIẾN BỘ
Tên công án trong Thiền lâm. Hàm ý
trên đầu cây sào cao một trăm thước (Tàu),
tiến thêm một bước nữa. Có xuất xứ từ Vô
môn quan tắc 46 (Đại 48, 298 hạ), nói: “Hoà
thượng Thạch sương hỏi: ‘Trên đầu cây sào
một trăm thước, làm thế nào để tiến bước?’
Lại nữa, Cổ đức có nói: “Người ngồi trên
đầu cây sào một trăm thước, tuy đã được
vào, nhưng chưa phải là thực. Đầu sào trăm
thước cần phải tiến bước, thì mười phương
thế giới hiện toàn thân”. Thạch sương, tức
là Thiền sư Khánh chư ở núi Thạch sương;
Cổ đức, tức chỉ cho Hoà thượng Cảnh sầm
ở Trường sa. Có nghĩa là đầu cây sào một
trăm thước tuy cao, nhưng nếu người cứ
ngồi trên đó mà an hưởng, không chịu đi
xuống, thì trí tuệ lại trở thành tội chướng,
như vậy chẳng phải là giác ngộ chân chính;
mà cần phải tiến thêm bước nữa, đi xuống
các ngã, hiện toàn thân trong thế giới ở
CAN ĐẦU TIẾN BỘ

mười phương để nhiếp hóa vạn cơ. Cho
nên ngài Vô môn Tuệ khai bình rằng: “Tiến
được bước, quay được thân, thì còn sợ chỗ
nào không xưng tôn? Tuy nhiên như thế,
vả nói, đầu sào trăm thước, tiến bước làm
sao? Ha!”. Lại tụng rằng: Mắt mù lầm đường,
quay thân bỏ mạng, một người mù, dắt một
lũ mù”. [X. Cảnh đức truyền đăng lục Q.10
mục Trường sa cảnh sầm; Thung dung lục
tắc 79].
CAN MỘC
Chỉ cây gậy các sư dùng khi có pháp
hội, hoặc chỉ cây gậy thông thường dùng
trong khi đi đường. Trong Thiền lâm, từ
này được chuyển dụng để chỉ cho cây gậy
vô hình mầu nhiệm trong tâm thầy dùng
để tiếp hóa học trò. Cho nên, trong Thiền
lâm, mỗi khi nói đến câu “Can mộc tùy
thân” (cây gậy mang theo mình) là thí dụ
cái cơ dụng tự tại vô ngại. Thung dung lục
tắc 10 (Đại 48, 233 thượng), nói: “Có thu
có phóng, gậy gỗ tùy thân, cho sống cho
chết, quyền hành trong tay”.
CAN THỈ QUYẾT
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Nguyên
chỉ cái Xia trong nhà xí (cầu tiêu) để dọn
phân người. Để đả phá sự chấp mê của phàm
phu khiến họ tỏ ngộ, tông Lâm tế thường
đặt câu hỏi: “Phật là vật gì?” và đáp là “Can
thỉ quyết”. Thỉ quyết vốn là vật bẩn thỉu,
nhưng không phải bẩn thỉu là không dùng,
tông Lâm tế đặc biệt đề cập cái vật gần gũi
con người nhất để cảnh giác người ta chỉ lo
đi tìm Phật ở đâu đâu, mà không biết trở về
làm cho cái tâm nhơ nhớp của chính mình
được trong sạch; đồng thời dùng nó để đả
phá sự chấp trước của học trò. [X. Ngũ đăng
hội nguyên Q.15; Vô môn quan tắc 21; Lâm
tế lục thướng đường].
CAN TUÊ ĐIẠ

........
Phạm: Zukha-vidarsanà-bhùmi. Tức
là địa thứ nhất của “Tam thừa cộng thập
địa” (mười ngôi vị chung cho ba thừa) trong
các giai vị tu hành của Bồ tát; địa này có
tuệ mà không định, cho nên gọi Can tuệ
địa. Cũng gọi Quá diệt tịnh địa, Tịch nhiên
tạp kiến hiện nhập địa, Siêu tịnh quán địa,
Kiến tịnh địa.
Vì các bậc thánh ba thừa, bắt đầu tu ba
phép quán Ngũ đình tâm, Biệt tướng niệm
xứ, Tổng tướng niệm xứ, tuy đã có tuệ quán,
nhưng chưa hoàn toàn được nước lí pháp
tính chân đế, cho nên gọi là Can tuệ địa
(trí tuệ khô khan). Cứ theo luận Đại trí độ
quyển 75 chép, thì Can tuệ địa có hai thứ:
1. Thanh văn, chỉ cầu Niết bàn, cho
nên siêng năng tinh tiến, giữ giới, hoặc tập
quán Phật tam muội, quán bất tịnh, hoặc
quán từ bi, vô thường, gom góp các pháp
lành, xả trừ các pháp bất thiện; tuy có trí
tuệ mà không được nước Thiền định, thì
không thể đắc đạo, vì thế gọi là Can tuệ
địa.
2. Bồ tát, thì từ mới phát tâm cho đến
chưa được thuận nhẫn. Lại cứ theo Ma ha
chỉ quán quyển 6 phần trên chép, thì đem
mười địa phối hợp với năm mươi ba giai vị
Bồ tát, trong đó, lấy Tam hiền ngoại phàm
làm Can tuệ địa, gọi là Thập tín. (xt. Thập
Địa).
CAN XÀ NA
Phạm: Kaĩcaỉa, Pàli: Kaĩcaka. Còn
gọi là Kiến chiết na, Can xà la. Tên khoa
học là Commelina salicifolia. Loại thực vật
thuộc họ cỏ chân vịt, sinh sản rất nhiều tại
khu vực Mạnh gia lạp (Bengal) thuộc Ấn
độ. Hình lá như cánh bướm, hoa có hai
thứ đỏ lợt và trắng, đều là năm cánh, song
CAN MỘC

không có mùi thơm. Quả như quả đậu, hột
nhỏ và dẹt. Cây này có hai loại, một loại
cây rậm, nhỏ thấp sát đất, loại kia là cây
cao từ sáu đến mười mét, nhưng hoa lá thì
giống nhau. [X. luận Đại tì bà sa Q.48; luận
Tì bà sa Q.3; luận A tì đàm tì bà sa Q.26].
CÀN ĐÀ LA SẮC
Tức màu vàng đục, vàng xám. Còn gọi
là Càn đà hạt sắc, Càn đà sắc. Càn đà la
còn gọi là Kiện đạt, Càn đà, Kiện đà cốc,
Càn đà la da. Tức là màu sắc được qui định
để nhuộm ba áo của tỉ khưu.
Ba áo gọi là ca sa, do nơi màu nhuộm
mà có tên ca sa, vì tiếng ca sa là dịch âm
của màu nhuộm. Càn đà la là một loại thực
vật thuộc hương liệu sản sinh tại Ấn độ,
lấy nước đặc của cây hương này để nhuộm
ba áo, thì gọi là hương nhiễm ...... Thông
thường màu này với màu mộc lan hơi khác
nhau, nó vàng xám, nhưng cũng có thuyết
bảo giống màu mộc lan (tức đỏ đen). [X.
Nam hải kí qui nội pháp truyện Q.2; Đại
nhật kinh sớ diễn áo sao Q.14; Bồ tát giới
bản sớ kỷ yếu Q.3 (Phượng đàm) ]. (xt. Mộc
Lan Sắc, Ca Sa).
CÀN ĐÀ THỤ
Càn đà, Phạm,Pàli: gandha, dịch ý là
thơm. Còn gọi Càn đà la thụ, Kiện đà thụ,
Kiện đỗ thụ, Càn đại thụ, Càn đỗ thụ. Tên
khoa học là Hyperanthera moringa (cây vỏ
già). Là loại cây cao sinh sản nhiều ở các
vùng Namhải, vỏ dày, lá như lá anh đào, vỏ
có thể dùng để nhuộm vải, Tăng đoàn Phật
giáo phần đông dùng để nhuộm áo, khi thành
màu gọi là màu Càn đà, hoặc là màu càn đà
la, tức màu vàng hơi đỏ lợt (hoặc nói là đỏ
đen). [X. kinh Tì ni mẫu Q.8; Tát bà đa tì ni
ma đắc lặc già Q.6; Căn bản thuyết nhất
hữu bộ bách nhất yết ma Q.9].
CÀN PHONG NHẤT LỘ

Tên công án của Thiền tông. Do thiền
sư Càn phong thuộc tông Tào động cuối
đời Đường trả lời câu hỏi của một vị Tăng,
bảo rằng: “Con đường dẫn đến cửa Niết
bàn chẳng cần phải tìm ở đâu xa, nó ở ngay
trước mắt”. Câu này đã trở thành một công
án. Còn gọi Càn phong nhất hoạch (một
cái vạch của Càn phong). Có một vị tăng
đến chỗ sư Càn phong, đem câu “Thập
phương Bạc già phạm, nhất lộ Niết bàn
môn” trong kinh Thủ lăng nghiêm quyển
5 (Đại 19, 124 hạ) hỏi sư: “Một con đường
đến cửa Niết bàn của chư Phật trong mười
phương, rốt cùng là ở chỗ nào?” Càn phong
cầm gậy vạch một đường rồi trả lời: “Ở đây
này”. Câu đáp biểu thị nghĩa không cần
tìm cầu đâu xa, cái đương thể của muôn sự,
muôn vật đều là một con đường Niết bàn
Phật làm, Phật đi. Vị tăng kia sau lại đến tổ
Văn yển của tông Vân môn hỏi cùng một
câu hỏi như trước. Tổ Vân môn bảo cái
quạt ngài đang cầm, bay lên đến trời 33,
dính ngay vào lỗ mũi Đế Thích, đánh cho
con cá gáy ở biển đông một gậy, rồi trút
xuống một trận mưa rào. Trong hai trường
hợp sư Càn phong tỏ bày “Bả định” (định
lại) tổ Vân môn tỏ bày “Phóng hành” (buông
đi), tuy ứng dụng cơ pháp có khác, nhưng
đều nêu rõ ý chỉ sâu xa mầu nhiệm. Ngài
Vô môn quan bình rằng (Đại 48, 299
thượng): “Bả định, phóng hành đều đưa ra
một tay dựng thẳng tông thừa”. Càn phong
bề ngoài tuy tỏ bày bả định, nhưng cũng
ngầm ý phóng hành; Vân môn tuy minh
thị phóng hành, nhưng cũng bao hàm bả
định. Hai người tuy không hẹn nhau, song
cùng gặp nhau trên một con đường đông
tây hai ngả mà cơ dụng giữa đường đều ăn
khớp với nhau, đó là ý chỉ chủ yếu của
công án trên. [X. Thung dung lục tắc 61;
CÀN PHONG NHẤT LỘ

Vô môn quan tắc 48; Cảnh đức truyền đăng
lục Q.17].
CÀN PHONG NHỊ QUANG TAM BÊNH
Lời nói pháp mở bày của Thiền sư Càn
phong ở Việt Châu thuộc tông Tào động
cuối đời Đường. Có nghĩa là đến được cảnh
giới giác ngộ thì phải buông bỏ và thoát
khỏi hai loại sáng và ba thứ bệnh. Hai sáng,
tức sáng năng thủ và sáng sở thủ. Sáng năng
thủ, chỉ mê hoặc nhỏ nhiệm do chủ quan
sinh khởi; sáng sở thủ thì chỉ mê hoặc vi tế
do mặt khách quan sinh khởi. Ba thứ bệnh
là:
1. Chưa đến đã đi, là cái bệnh trước khi
đạt đến cảnh giác ngộ đã khởi lên các thứ
tâm phân biệt.
2. Đến rồi ở lì, là cái bệnh khi đạt đến
cảnh giác ngộ rồi thì sinh tâm bám níu lấy.
3. Thấu thoát không nương, là cái bệnh
đã đạt đến cảnh giác ngộ, tuy đã thoát li
hết thảy sự chấp trước, nhưng vẫn chưa
thực tiễn trong sáng. Ngũ đăng hội nguyên
quyển 13 (Vạn tục 138, 254 hạ), nói: “Hoà
thượng Càn phong ở Việt Châu nói pháp:
Pháp thân có ba thứ bệnh, hai thứ sáng
cần phải thấu suốt mới có thể về nhà ngồi
yên, nhưng nên biết còn có một kẻ hướng
thượng nữa!” Về sau, lời mở bày được tổ
Văn yển của tông Vân môn nêu ra và nổi
tiếng trong Thiền lâm, vì thế còn gọi là
Vân môn tam bệnh, Vân môn lưỡng bệnh.
[X. Ngũ gia tôn chỉ soạn yếu Q.hạ].
CÀN THÁT BÀ
Phạm: gandharva, Pàli: gandhabba,
Tây tạng:dri-za. Còn gọi là Kiện đạt phọc,
Kiện thát bà, Ngạn đạt bà, Càn đạp bà, Càn
đạp hòa, Hiến đạp phọc. Dịch ý là ăn mùi
thơm, đi tìm mùi thơm, hương ấm, huơng
thần, chủ tìm mùi thơm. …
I. Càn thát bà. Chỉ vị thần hầu hạ trời

Đế thích, cùng với Khẩn na la tấu âm nhạc.
Cũng gọi là Tầm hương thần, Nhạc thần,
Chấp nhạc thiên. Là một trong tám bộ
chúng. Truyền thuyết rằng, thần này không
ăn thịt uống rượu, chỉ ăn hơi thơm. Loại
thần này có nhiều vua chúa và họ hàng,
phẩm Tựa kinh Pháp hoa nói có bốn vua
Càn thát bà, kinh Đại bảo tích quyển 13
hội Luật nghi thì bảo có mười ức vua Càn
thát bà; kinh Hoa nghiêm (bản dịch mới)
quyển 1 phẩm Thế chủ diệu trang nghiêm
cũng nêu tên hơn hai mươi vua Càn thát
bà. Càn thát bà vốn là những thần được
Bà la môn giáo sùng bái, trong Dạ nhu phệ
đà nêu tên hai mươi bảy thần, A thát bà
phệ đà cũng liệt kê sáu nghìn ba trăm ba
mươi ba thần. Có rất nhiều thần thoại và
về dáng mạo cũng có nhiều thuyết. Có
thuyết bảo trên mình nhiều lông, nửa người
nửa thú, có thuyết lại nói phong tư cực đẹp.
Thần thoại cổ Ấn độ bảo, thời đại Phệ đà,
Càn thát bà hầu yến tiệc trời Đế thích,
chuyên việc hát xướng tấu nhạc. Cứ theo
luận Đại trí độ quyển 10 chép, Kiện thát bà
vương đến chỗ Phật gảy đàn khen Phật, ba
nghìn thế giới đều rúng động, cho đến Ma
ha Ca diếp ngồi không yên. Trong các kinh
phần nhiều cho Càn thát bà là quyến thuộc
của Trì quốc thiên ở phương đông, thần
coi sóc phương đông. Cũng là một trong
ba mươi thân ứng hóa của bồ tát Quan âm.
Bổ đà lạc hải hội quĩ chép, hình tượng màu
đỏ, như đại ngưu vương, tay trái cầm ống
sáo, tay phải cầm gươm báu, có oai lực lớn,
trên đầu có vòng lửa. [X. Trường a hàm
Q.18 kinh Thế kí phẩm Diêm phù đề; luận
Đại trí độ Q.54; Duy ma kinh huyền sớ
Q.5].
II. Càn thát ba. Chỉ thân “Trung hữu”
ở cõi Dục. Phần nhiều dùng phiên âm Kiện
đạt phọc. Nhục thể của chúng sinh ở cõi
Dục sau khi chết, trong thời kỳ trung gian
CÀN PHONG NHỊ QUANG TAM BÊNH

(Trung hữu) thần thức vẫn chưa tìm được
một nhục thể mới, thì chỉ ăn hơi thơm, vì
thế có tên là Kiện đạt phọc. Luận Đại tì bà
sa quyển 69. Luận Câu xá quyển 9 nói, khi
vào thai mẹ phải có ba sự kiện xảy ra cùng
một lúc, đó là:
1. Thân thể người mẹ thoải mái.
2. Cha mẹ giao hoan hòa hợp.
3. Đúng lúc ấy Kiện đạt phọc phải hiện
trước. Cho nên biết Kiện đạt phọc là một
trong ba điều kiện vào thai. Trước khi vào
thai, hẳn Kiện đạt phọc phải khởi tâm điên
đảo, chạy theo dục cảnh. Tức trước hết,
nhờ nghiệp lực mà khởi nhãn căn, tuy ở
xa, nhưng có thể thấy nơi mình sắp thụ
sinh cha mẹ đang giao hoan, nếu Kiện đạt
phọc là trai thì duyên theo người mẹ mà
khởi dục tính của phái nam, sinh tâm ái
nhiễm, nếu là gái thì duyên theo người cha
mà khởi dục tính của phái nữ; trái lại, nếu
ngược với hai duyên ấy thì liền khởi tâm
tức giận. Có người bảo thuyết này là do
thuyết về thần hiếu sắc (hay dòm ngó phòng
the của những cặp vợ
chồng mới cưới) trong
thần thoại Ấn độ
chuyển biến mà thành.
Lại trong Kiện đạt phọc,
kẻ ít phúc thì ăn hương
xấu, kẻ nhiều phúc thì
ăn hương tốt. [X. Trung
a hàm Q.54 kinh Trà
đế; Câu xá luận quang
kí Q.9; Duy thức nhị
thập luận thuật kí
Q.thượng].
III. Càn thát bà.
Tập tục của Tây vực gọi các nghệ sĩ là Càn
thát bà. Họ không làm việc cho vua chúa,
không theo nghề sinh nhai, chỉ đi tìm các

nhà đang ăn uống, hơi thơm bay ra, rồi
đến trước cửa đứng tấu nhạc để xin ăn, do
đó mà có tên là Càn thát bà. [X. Pháp hoa
kinh huyền tán Q.2; Duy thức nhị thập luận
thuật kí Q.thượng].
IV. Càn thát bà. Nói đủ là Chiên đàn
càn thát bà thần vương. Là thần trói bọn
mười lăm quỉ con lại, đứng đầu là Di thù
ca (vì bọn quỉ con này hay quấy nhiễu
các thai nhi và những trẻ sơ sinh khiến
phải đau ốm - N.D) để bảo hộ những thai
nhi và trẻ sơ sinh. Cũng là pháp tu lấy
thần vương này làm bản tôn, gọi là Đồng
tử kinh pháp, Càn thát bà pháp. [X. kinh
Hộ chư đồng tử đà la ni; Đồng tử kinh
niệm tụng pháp]. (xt. Đồng Tử Kinh
Pháp).
CÀN THÁT BÀ THÀNH
Phạm:gandharva-nagara. Cũng gọi là
Kiện thát bà thành, Kiện đạt phọc thành,
Hiến đạt phọc thành. Nói tắt là Bà thành,
Càn đạt thành, Càn thành. Dịch ý là Tầm
hương thành. Chỉ lầu gác, núi sông, rừng
rậm, không có thực mà hiện giữa hư không.
Truyền thuyết cho rằng, thần Càn thát bà
hóa hiện thành quách giữa hư không, vì
thế mà gọi là Càn thát bà thành. Hoặc chỉ
các ảo ảnh trên biển, sa mạc, giữa đồng
không mông quạnh ở vùng nhiệt đới, do
nhiệt độ không khí khác nhau, bị tia sáng
bắn ra mà trông giống như những lâu đài
thành quách, trong kinh thường dùng hiện
tượng này để thí dụ các pháp không thực
có. Lại các nhạc sĩ Tây vực được gọi là Càn
thát bà, vì họ dùng ảo thuật hóa làm thành
quách, cũng gọi là thành Càn thát bà. Luận
Đại trí độ quyển 6 (Đại 25, 103 trung), nói:
“Mắt có thể thấy, mà không có thực, đó gọi
là thành Kiện thát bà”. [X. kinh Hoa
nghiêm (bản dịch mới) Q.42; kinh Kim
cương đính du già trung lược xuất niệm tụng
Q.2; kinh Thủ hộ quốc giới chủ đà la ni
Q.2; Tuệ uyển âm nghĩa Q.hạ; Chỉ quất

dịch thổ tập Q.9].
Càn Thát Bà
(Một trong 8 bộ chúng)
CÀN THÁT BÀ THÀNH

CANH CỔ
Trống canh. Còn gọi là canh điểm. Tức
chỉ cái trống báo thời khắc ban đêm. Canh
là một phần năm của một đêm, tùy mỗi
canh mà đánh trống, thí dụ canh một thì
đánh một tiếng, canh hai đánh hai tiếng
v.v...… cho nên gọi là Canh cổ. Tại Trung
quốc đời xưa thường đều dùng cách này, về
sau, trong các Thiền lâm cũng thực hành.
Từ chập tối đến tờ mờ sáng là một đêm,
chia làm 5 canh, cứ mỗi canh, vị Hương tư
......(chức vụ chuyên báo giờ giấc trong Tùng
lâm) đều phải đánh trống để báo thời khắc.
CANH THÂN
Chỉ hội Canh thân tế thần linh.Trung
quốc từ ngàn xưa đã dùng mười can, mười
hai chi để ghi ngày, từ Giáp tý đến Quý hợi
gồm sáu mươi ngày là hết một vòng, cứ
mỗi lần gặp ngày Canh thân thì dân gian
tế thần, gọi là Canh thân. Tín ngưỡng này
vốn thuộc Đạo giáo, sau cũng pha trộn với
trời Đế thích và Kim cương mặt xanh trong
Phật giáo mà trở thành một tín ngưỡng dân
gian. Cứ theo Bão phác tử nội thiên quyển
6 (sách của Đạo giáo) chép, thì vào ngày ấy,
quỉ thần linh phách “Tam thi ......” (Tam
bành) trong thân thể người ta, lúc loài người
đang ngủ say, lên trời báo cáo Tư mệnh
đạo nhân về tội lỗi của loài người, hễ người
tội nặng thì giảm thọ ba trăm ngày, người
tội nhẹ thì giảm thọ ba ngày. Thuyết này
nhấn mạnh số mệnh con người, có thể do
hành vi thiện ác ở hiện tại mà thêm hoặc
bơ t,Phâ tgia ocu ngtiê pnhâ ntưtươ ngna y.
Trongca ckinhTư thiênvương,kinhTam
phâ mđê tư ,kinhDươ csưlưuliquang,
kinhTịnhđô tammuô iv.v...…đê uco thuyê t
T ư m ê n h đ o a t t o a n . Từ thời
trung cổ trở đi, Canh thân trở thành tín
ngưỡng dân gian của Trung quốc và Nhật

bản.
Hội Canh thân còn gọi là Canh thân
đãi, Canh thân tế. Cứ theo Đại tống tăng
sử lược chép, thì để ngăn chặn Tam thi lên
trời tâu trình tội lỗi của loài người, dân
gian phần nhiều thành lập hội Canh thân,
vào đêm Canh thân, tập trung đông đảo,
khua não bạt, tụng kinh niệm Phật, lễ bái
hành đạo, suốt đêm không ngủ. Tại Nhật
bản, khi làm nghi thức này, ở chính giữa
đàn đặt tượng Kim cương mặt xanh, tượng
ba con vượn, tượng thần Viên điền ngạn
v.v…... rồi nhóm họp người trong cả xã đến
cùng tế lễ. Nhưng đến đời sau thì nghi thức
này dần dần biến thành dịp dân chúng vui
chơi. [X. Bắc đẩu thất tinh hộ ma bí yếu
nghi quĩ].
CÁNH SINH LUẬN
Có một quyển. Do La quân chương (La
hàm) đời Đông Tấn soạn. Thu vào Đại
chính tạng tập 52 Hoằng minh tập quyển
5. Chủ yếu trình bày về quan điểm vạn vật
tái sinh, cho rằng sở dĩ trời đất vần xoay
không ngừng, đời đời bất diệt, là vì muôn
vật cứ sinh đi sinh lại mãi. Có nghĩa là muôn
vật đều có bản thể bất biến, thần (tinh thần)
và chất (nhục thể) cũng đều có khác, sống
chết chỉ do sự tụ tán của chất mà thôi, coi
hai phương diện sống chết như nhất thể.
Thuyết này tuy căn cứ trên quan niệm tự
nhiên của Đạo gia, nhưng rất phù hợp với
“Thần bất diệt luận” của Phật giáo.
CÁNH Y
Đổi áo. Còn gọi là Cải y. Có 3 nghĩa:
1. Thay đổi y phục.
2. Hàm ý là chuyển sang theo tông phái
khác.
3. Ý là đổi áo pháp, từ đó đưa đến nghĩa
CANH CỔ

thăng tiến lên ngôi vị Hoà thượng. [X. Lục
tổ Năng thiền sư bi minh (Vương duy); Tục
động thượng chư tổ truyện Q.3 Kim cương
dụng kiêm chương].
CẢNH
Phạm:viwaya, hàm ý lãnh vực của tác
dụng cảm giác; hoặcartha, ý là đối tượng;
hoặcgocara, ý là phạm vi hoạt động của
tâm; cũng dịch là Cảnh giới, Trần.
I. Cảnh là đối tượng của căn và thức.
Cũng tức là đối tượng để tâm và cảm quan
cảm biết hoặc tư duy. Đối tượng dẫn khởi
các tác dụng cảm biết tư duy của sáu căn
tai, mắt, mũi, lưỡi, thân và ý, đó là sáu cảnh
sắc, thanh, hương, vị, xúc và pháp, vì chúng
hay làm cho lòng người nhơ nhuốm, cho
nên gọi là sáu trần (bụi bặm). Từ bản chất
có và không, Duy thức Đại thừa chia Cảnh
thành ba loại: Tính cảnh, Độc ảnh cảnh
và Đới chất cảnh, để bàn về chủng tử sai
khác của hai phần Kiến và Tướng. Ngoài
ra, Cảnh còn có cảnh trong, cảnh ngoài,
cảnh thật, cảnh giả, cảnh thuận, cảnh
nghịch khác nhau.
Lại nữa, cảnh còn chỉ cái đối tượng của
trí tuệ thắng diệu, tức là Phật lí (chân như,
thực tướng). Như trong giáo nghĩa Thiên
thai, có “Quán bất tư nghị cảnh” là một
loại pháp quán về lí của thực tướng. (xt.
Lục Căn, Lục Cảnh, Trần, Thức).
II. Cảnh nghĩa giới hạn. Như Phật và
chúng sinh, phàm và thánh, vì trình độ
hiểu biết bất đồng mà có chia giới hạn khác
nhau. Kinh Vô lượng thọ quyển thượng
bảo, nghĩa ấy sâu rộng, chẳng phải cảnh
giới của tôi. [X. kinh Thắng man].
CẢNH BẢN ĐỊNH THÂN
Là từ ngữ do tông Thiên thai đặt ra, chỉ
thân liệt ứng một trượng sáu thước của đức
Thích ca. Cảnh, là cảnh sở quán; bản, là

căn bản; định, là tất định; thân, chỉ ứng
thân ba mươi hai tướng cao một trượng sáu
thước. Có nghĩa là, những người tu hành
thuộc bốn giáo: Tạng giáo, Thông giáo, Biệt
giáo, Viên giáo, tùy trí năng quán của mỗi
người có khác nhau, nên Phật thân sở quán
cũng có bốn loại bất đồng là: Liệt ứng thân,
Thắng ứng thân, Báo thân và Pháp thân.
Tuy nhiên, những người bốn giáo đối với
thân Phật đều phải là Ứng thân một trượng
sáu thước của đức Thích ca, ứng thân là
cảnh sở quán của họ. Trên căn bản, cảnh
sở quán phải là Liệt ứng thân một trượng
sáu thước của Phật Thích ca, vì thế nên gọi
là Cảnh bản định thân. Đây là thuyết do
ngài Tri lễ ở núi Tứ minh đời Tống đề xướng
và rất thịnh hành. [X. Tứ giáo nghi bán tự
đàm Q.1; Chỉ quán phụ hành truyền hoằng
quyết Q.1; Thiên thai tứ giáo nghi tập chú
Q.thượng].
CẢNH DÃ TRIẾT (1871-1933)
Vị tăng học giả của phái Đại cốc thuộc
Chân tông Nhật bản. Chính tên là Triết
hải, sau đổi là Triết, hiệu Hoàng dương.
Người thị trấn Tiên Đài huyện Cung thành.
Lúc nhỏ đọc Phật giáo hoạt luận của Tỉnh
thượng Viên liễu mà nảy ra chí học Phật.
Năm Minh trị 27 (1894) ông cùng với Thôn
thượng Chuyên tinh ấn hành Phật giáo sử
lâm. Năm 33, cùng với những Phật tử có
chí hướng, tổ chức hội Đồng chí, chuyên
biên tập các ấn phẩm về “Phật giáo mới”,
đồng thời, tham gia chỉ đạo cuộc vận động
“Phật giáo mới”, là một trong những người
lãnh đạo hội Đồng chí. Năm 34, ông viết
Nhật bản Phật giáo sử yếu, năm 40, viết
Trung quốc Phật giáo sử cương, rất được
hoan nghinh. Lần lượt nhận dạy tại các
Đại học Đông dương, Đại học Phong sơn,
Đại học Nhật liên tông, Đại học Tào động
CẢNH DÃ TRIẾT

tông, kiêm ký giả của báo Đông kinh triêu
nhật tân văn. Từng qua nước Mỹ quan sát
các đại học và đến diễn giảng đạo pháp tại
các nơi do phái Đại cốc truyền giáo. Năm
Chiêu hòa thứ 5 (1930), nộp luận án tại
Đại học Câu trạch với đề tài “Tùy, Đường
dĩ tiền chi Trung quốc Phật giáo” (Phật giáo
Trung quốc trước thời Tùy, Đường), và đậu
văn bằng tiến sĩ văn học. Năm Minh trị
thứ 8, ông qua đời, thọ sáu mươi ba tuổi.
Ngoài các trước
tác ghi ở trên,
Cảnh dã triết
còn có nhiều loại
tác phẩm sau:
Ấn độ Phật giáo
sử cương, Ấn độ,
Trung quốc Phật
giáo sử yếu, Bát
tông cương yếu
giảng thoại; Phật
giáo sử luận,
Thiên thai tứ
giáo nghi giảng
thoại, Thánh đức Thái tử chi nghiên cứu,
Trung quốc Phật giáo sử giảng thoại, Giới
luật chi nghiên cứu, Trung quốc Phật giáo
sử chi nghiên cứu, Nhật bản Phật giáo sử
giảng thoại, Phật giáo nghiên cứu pháp, Nhật
bản Phật giáo phát đạt khái thuyết, và Trung
quốc Phật giáo tinh sử v.v…...
CẢNH DOÃN PHÁI
Một tông phái Phật giáo tiểu thừa tại
Trung quốc, nói tắt là “Doãn”. Tín đồ phần
đông là dân tộc Thái ở rải rác tại các địa
phương Đức hoành, Trấn khang, Cảnh mã
thuộc tỉnh Vân nam. Còn chia làm hai chi
phái là Doãn ba, Doãn tổn, nghi thức tôn
giáo tấn thăng Tăng sĩ của hai chi phái có
khác nhau. Phái doãn ba thì đưa Tăng sĩ từ

nơi hoang dã về, rồi sau mới cử hành nghi
thức; phái Doãn tổn thì tiếp tăng sĩ ngay ở
trong vườn về rồi sau cử hành nghi thức.
Cấp bậc giáo phẩm của Tăng sĩ phái Cảnh
doãn cũng giống như trong Phật giáo Tiểu
thừa của tộc Thái ở tỉnh Vân nam, phần
nhiều chia hai phái nhỏ ra, chủ yếu có các
cấp bậc như Môn triệu, Đình triệu, Tản di
triệu, Hồ mã triệu, Tùng liệt triệu, A kiết
mộc lí triệu v.v...… Về phương diện giáo nghĩa
và kinh điển, thì phái Cảnh doãn cũng cùng
một hệ thống của Phật giáo Tiểu thừa mà
chủng tộc Thái tin thờ.
CẢNH DUY THỨC
Là một trong năm loại Duy thức. Tông
Pháp tướng đem các văn nghĩa Duy thức
tản mạn trong các kinh luận, tóm thâu làm
5 loại, trong đó, Cảnh duy thức tức là đứng
về phương diện cảnh giới sở quán để thuyết
minh nghĩa Duy thức. Như kinh A tì đạt
ma nói “Một chỗ bốn thấy”, nghĩa là, đối
với cùng một cảnh giới, nhưng do nơi tâm
thức của những người thấy khác nhau, mà
làm cho cảnh sở quán có ý thú rất bất đồng.
Chẳng hạn, quỉ, bàng sinh (súc sinh đạo),
người, trời cùng thấy nước, nhưng quỷ thì
thấy là máu mủ, cá thì thấy là chỗ ở, người
thì thấy là nước ao, trời thì thấy là ao báu
trang nghiêm lộng lẫy. [X. Nhiếp đại thừa
luận thích Q.4 (Vô tính); luận Đại thừa a tì
đạt ma tạp tập Q.5; luận Thành duy thức
Q.7]. (xt. Ngũ Chủng Duy Thức).
CẢNH ĐỨC TRUYỀN ĐĂNG LỤC
.............
Gồm ba mươi quyển. Do ngài Đạo
nguyên đời Tống soạn. Nói tắt là Truyền
Đăng Lục. Là một bộ lịch sử Thiền tông
Trung quốc. Nguyên đề tên là Phật tổ đồng
tham tập. Thu vào Đại chính tạng tập 51.
Sách này thu chép pháp hệ truyền đăng từ
bảy đức Phật ở quá khứ và các tổ Thiền
Cảnh Dã Triết
CẢNH DOÃN PHÁI

tông các đời của năm nhà năm muơi hai
đời, cộng tất cả một nghìn bảy trăm linh
một vị, nội dung bao gồm hành trạng và cơ
duyên. Trong số đó, các tổ có để lại Ngữ
lục là chín trăm năm mươi mốt vị. Sách
được dâng lên vua Chân tông nhà Tống
vào niên hiệu Cảnh đức năm đầu (1004)
và vâng mệnh vua đưa vào Đại tạng, vì thế
nên đặt tên là “Cảnh Đức” Lại vì đèn có
thể phá tan bóng tối, pháp hệ nối tiếp nhau,
cũng như lửa từ đèn này truyền sang đèn
khác: thí dụ Chính pháp được thầy trò
truyền cho nhau mãi mãi không dứt, cho
nên gọi là “Truyền Đăng”.
Sách này là tư liệu căn bản cho việc
nghiên cứu lịch sử Thiền tông Trung quốc.
Ở đầu sách có bài tựa do Dương ức soạn.
Quyển 1, quyển 2 tường thuật về tình hình
truyền pháp giữa bảy đức Phật quá khứ và
tổ Ma ha Ca diếp thứ nhất đến tổ Bát nhã
đa la thứ hai mươi bảy. Quyển 3, thuật lại
việc truyền pháp của năm vị tổ Đông độ là
Đạt ma, Tuệ khả, Tăng xán, Đạo tín, Hoằng
nhẫn. Quyển 4 thuật các hệ bên của Tứ tổ
Đạo tín, Ngũ tổ Hoằng nhẫn, là các pháp
hệ Thiền Ngưu đầu, Thiền Bắc tông, tông
Tịnh chúng và truyện kí của các ngài Pháp
dung (Ngưu đầu), Thần tú (Bắc tông) và
Phổ tịch. Quyển 5 tường thuật về ngài Tuệ
năng và pháp hệ của ngài. Quyển 6 thu
chép sư Mã tổ Đạo nhất và Bách trượng
Hoài hải. Quyển 7 thu chép các sư Nga hồ
Đại nghĩa và Ma cốc Bảo triệt. Quyển 8,
lần lượt kể truyện về các sư Nam tuyền
Phổ nguyện gồm 54 người. Quyển 9 kể về
30 người nối pháp Bách trượng Hoài hải.
Quyển 10 ghi chép các pháp tự của Nam
tuyền Phổ nguyện như tiểu sử của sư Tùng
thẩm ở Triệu châu. Quyển 11 tường thuật
những người nối pháp tổ Linh hựu núi Qui

sơn thuộc tông Qui ngưỡng. Quyển 12 là
truyện của tổ Nghĩa huyền ở Lâm tế thuộc
tông Lâm tế. Quyển 13 thuật về pháp hệ
của tông Hà trạch, đồng thời, thu chép
truyện của Trừng quán và Tôn mật thuộc
tông Hoa nghiêm. Quyển 14 thu chép
truyện của Hi thiên ở Thạch đầu và pháp
hệ Hi thiên. Quyển 15 chép truyện của
Lương giới ở Động sơn. Quyển 16 ghi truyện
những người nối pháp của Tuyên giám ở
Đức sơn. Quyển 17 chép hệ thống của tông
Tào động. Quyển 18, 19 là pháp hệ của
Nghĩa tồn ở Tuyết phong. Quyển 20 thuật
về hệ thống của Bản tịch ở Tào sơn. Quyển
21 là pháp hệ của sư Bị ở Huyền sa. Quyển
22, 23 là pháp hệ của tông Vân môn. Quyển
24, 25, 26 là pháp hệ của Văn ích ở Thanh
lương thuộc tông Pháp nhãn. Quyển 27
tường thuật về các thiền sư ưu tú mà không
thuộc bất cứ tông phái nào trong Thiền
môn. Quyển 28 thu chép các ngữ lục đặc
thù ưu việt của Thiền tông, bao gồm 12
người từ Tuệ trung ở Nam dương đến Thần
hội ở Hà trạch. Quyển 29 đề là “Tán tụng
kệ thi”, thu chép những bài kệ tụng của mười
bảy người, trong đó có Bạch cư dị. Quyển
30 đề là “Minh ký châm ca...........” thu
chép tất cả hai mươi ba loại Toạ thiền châm,
Chứng đạo ca. Sách này có hai loại bản in
lại, một do Tư giám in lại vào năm Thiệu
hưng thứ 4 (1134) đời Tống; một do Hi vị
in lại vào năm Diên hựu thứ 3 (1316) đời
Nguyên. [X. Phật tổ thống kỉ Q.44; Phật tổ
lịch đại thông tải Q.26].
CẢNH GIÁO
Tông giáo sáng sủa. Là Cơ đốc giáo
truyền đến Trung quốc vào đời Đường. Tức
là phái dị đoan, Niếp tư thác lí (Nestorius)
của Đông la mã. Ý là “Tôn giáo sáng sủa” .
Do Niếp tư thác lí, người Tư lợi a (Syria)
sáng lập vào đầu thế kỷ thứ 5. Còn gọi là
Đại tần cảnh giáo. Vào năm Trinh quán
thứ 9 (635) đời Thái tông nhà Đường, giáo

sĩ người Ba tư là A la bản đến Trung quốc CẢNH GIÁO

truyền giáo dịch kinh. Thái tông ưu đãi, ra
lệnh dựng đền Ba tư ở Trường an, đến thời
Huyền tông đổi là đền Đại tần. Lúc bấy giờ
có hai mươi mốt giáo sĩ. Không bao lâu phát
triển tại các nơi trên toàn quốc. Đến thời
Cao tông, làm đền Cảnh giáo tại các châu
và tôn A la bản làm “Trấn quốc đại pháp
chủ”. Đến thời Vũ hậu Tắc thiên thì bảo
hộ Phật giáo và Ma ni giáo mà trấn áp Cảnh
giáo. Từ Huyền tông trở về sau đến Đức
tông đều làm đền Cảnh giáo tại các châu
hoặc bảo hộ Cảnh giáo. Năm Kiến trung
thứ 2 (781) đời Đức tông dựng bia “Đại tần
cảnh giáo lưu hành Trung quốc”, trong văn
bia có câu “Pháp lưu mười đạo, đền thờ
khắp trăm thành”, có thể biết cái trạng
huống của thời kỳ toàn thịnh.
Năm Hội xướng thứ 5 (845), Vũ tông
hạ lệnh cấm chỉ lưu truyền Phật giáo, phá
hủy hết chùa viện trong nước, bắt tăng ni
hoàn tục, Cảnh giáo cũng bị lây, hơn hai
nghìn giáo sĩ bị đuổi, một thời tuyệt tích tại
Trung nguyên,
nhưng vẫn lưu
hành tại Khiết đan
và Mông cổ. Đời
Nguyên, người
Mông cổ vào làm
chủ Trung nguyên,
Cảnh giáo cũng lại
theo vào, cùng với
Thiên chúa giáo
được truyền vào thời
ấy gọi chung là Dã
lí khả ôn giáo. Cứ
theo mục lục của
Đại tần bản kinh
chép, thì kinh điển của Cảnh giáo (kể cả
chú sớ) có tất cả năm trăm ba mươi bộ;
dịch ra Hán văn thì có Tự thính mê thi sở

kinh, Cảnh giáo tam uy mông độ tán, Chí
huyền an lạc kinh, Thường minh hoàng
lạc kinh, Tuyên nguyên chí bản kinh v.v...…
Khoảng năm Thiên khải đời Minh, có đào
được bia “Cảnh giáo lưu hành Trung quốc”
ở gần Tây an, dịch thành tiếng La tinh và
nhiều thứ tiếng khác. Năm Quang tự 33
(1907) bia này đã được dời từ đền Kim
thắng vào rừng bia trong nội thành.
CẢNH GIÁO LÝ HÀNH QUẢ
Chỉ cho Cảnh duy thức, Giáo duy thức,
Lí duy thức, Hành duy thức và Quả duy
thức. Ngoài bốn pháp bảo (Giáo pháp, Lí
pháp, Hành pháp, Quả pháp) ra, đây là
“Cảnh” sở quán được thêm vào mà thành,
tông Pháp tướng đặc biệt gọi là năm loại
Duy thức. [X. Đại thừa pháp uyển nghĩa
lâm chương Q.1 phần cuối; Thành duy thức
luận chưởng trung xu yếu Q.thượng phần
đầu]. (xt. Ngũ Chủng Duy Thức).
CẢNH GIỚI BÁT NHÃ
Bát nhã, Phạm:prajĩa, có nghĩa là tuệ.
Một trong năm loại Bát nhã. Năm loại Bát
nhã chỉ cho năm loại Thánh trí thấy rõ
pháp giới, thấu suốt chân lí. Trong đó, cảnh
giới bát nhã là chỉ hết thảy các pháp sở
duyên của bát nhã. Vì Bát nhã là trí năng
duyên, các pháp là cảnh sở duyên, mà cảnh
thì không có tự tướng riêng, đều là do trí
phát hiển, cho nên dùng hai trí căn bản và
hậu đắc soi rọi và thấu suốt hết thảy pháp
cảnh giới đều rỗng lặng, gọi là Cảnh giới
bát nhã. [X. Nhân vương hộ quốc bát nhã
ba la mật đa kinh sớ Q.1 phần trên; Bát
nhã tâm kinh u tán Q.thượng; Tam tạng
pháp số Q.20]. (xt. Ngũ Chủng Bát Nhã).
CÁNH GIỚI BỨC BÁCH CHƯỚNG
Là một trong ba chướng ngại của sự tu
định. Tu định có 3 thứ chướng ngại, Cảnh
giới bức bách chướng, có nghĩa là người
Bia Đại Tần Cảnh Giáo
Lưu Hành Trung Quốc
CẢNH GIÁO LÝ HÀNH QUẢ

muốn tu Thiền định, nhưng nơi thân lại
có sự bức bách, như thân thể đau ốm; hoặc
nơi cảnh có sự bức bách, như gặp nạn lửa
cháy, nước dâng, những ác tướng bức não
người tu hành, khiến sinh sợ hãi mà thành
chướng ngại cho sự tu định. (xt. Tam
Chướng).
CẢNH GIỚI CỰC THÀNH
Tiếng dùng trong Nhân minh. Một trong
bốn loại cực thành trong Nhân minh. Cực
thành hàm ý là rất mực thành tựu. Tức là
cái tình huống tranh luận trong đó cả đôi
bên Lập (người lập luận) và Địch (người
vấn nạn) đều thừa nhận, không còn ý kiến
gì khác nữa. Cảnh giới, tức là sự thực do
ngôn ngữ trình bày. Trong khi tiến hành
tranh luận, nếu sự thực được cả đôi bên
Lập và Địch vận dụng ngôn ngữ để trình
bày mà đều nhất trí cùng được đôi bên thừa
nhận, thì gọi là Cảnh giới cực thành. [X.
Nhân minh đại sớ lê trắc (Trần đại tề)]. (xt.
Cực Thành).
CẢNH GIỚI TRỤ Y CHỈ TRỤ
Còn gọi là Cảnh giới xứ y chỉ xứ.
I. Cảnh giới trụ y chỉ trụ. Nơi đức Phật
đến giáo hoá thì gọi là Cảnh giới trụ, chẳng
hạn những nơi như thành vua, làng, ấp
trong mười sáu nước lớn; còn những nơi
mà đức Phật cư trú thì gọi là Y chỉ trụ, chẳng
hạn những chỗ như vườn Cấp cô độc, Ngài
cùng ở chung với chúng tăng. Thuyết này
được sư Chân đế đời Lương đặt ra trước
nhất, rồi sau các nhà giải thích kinh điển
Tịnh độ giáo thu dụng. [X. A di đà kinh sớ
(Khuy cơ); Vu lan bồn kinh sớ Q.hạ (Tông
mật); Quán vô lượng thọ kinh sớ Q.2
(Thiện đạo)].
II. Cảnh giới trụ y chỉ trụ. Cảnh giới
do tâm chứng ngộ gọi là Cảnh giới trụ. Có
thể chia thành sáu thứ: Phạm xứ trụ, Thiên

xứ trụ, Thánh xứ trụ, Thọ mệnh trụ, Uy
nghi trụ và Đại xứ trụ. Còn nơi mà thân
thực của mình đang ở thì gọi là Y chỉ trụ.
[X. Quán kinh sớ Tự phần nghĩa khải định
kí Q.1]
CẢNH GIỚI TƯỚNG
Một trong Tam tế. Thuyết của luận Đại
thừa khởi tín. Cũng gọi Hiện tướng, Cảnh
tướng, Hiện thức.
Theo thuyết của luận Khởi tín, khi vô
minh căn bản khởi động vô minh mà hiện
ra các vọng pháp lưu chuyển sinh diệt thì
các tướng dáng của các vọng pháp ấy có
hai loại là: Tam tế và Lục thô, trong đó,
tướng dáng thứ ba của Tam tế tức là Cảnh
giới tướng. Tướng này duyên theo tướng
thứ hai trong Tam tế là “Năng kiến tướng”
mà hiện ra tất cả cảnh giới. Giống như tấm
gương sáng ánh hiện các sắc tượng, thì
gương là Năng kiến tướng, còn các sắc tượng
là Cảnh giới tướng. Hoặc như tâm thức
nương vào giấc ngủ mà có cảnh chiêm bao,
thì tâm thức là Năng kiến tướng, còn chiêm
bao là Cảnh giới tướng. Bởi thế nên biết,
khi Năng kiến tướng khởi động, thì cùng
lúc các cảnh giới hư vọng cũng hiển hiện.
Cho nên, nếu lìa tướng năng kiến thì cũng
không có cảnh giới sở kiến.
Tóm lại, Năng kiến tướng là tác dụng
năng duyên, còn Cảnh giới tướng thì là cảnh
giới sở duyên. Tướng này đồng nghĩa với
“Tướng phần” do Tự thể phần trong ba
phần của thức A lại da mà tông Pháp tướng
chủ trương. Nó cũng tương đương với “Hiện
sắc bất tương ứng nhiễm” trong sáu nhiễm.
(xt. Tam Tế Lục Thô).
CẢNH HÀNH QUẢ
Tức là Cảnh, Hành, Quả nói chung lại.
CẢNH HÀNH QUẢ

Cảnh là đối tượng của sự quán chiếu,
của lòng tin hoặc của sự hiểu biết. Hành
là nhờ các quán chiếu cảnh, khởi lòng tin
hiểu mà tu hành. Quả là do tu hành mà
được chứng quả. Trong đó, Cảnh là đối
với hết thảy pháp, xét kĩ ba tính thiện, ác,
vô kí của chúng, quán xét xem chúng là
hữu thể, vô thể, hữu vi hay vô vi v.v...
Hành nghĩa là biết cảnh giới rồi thì tu tập
văn tuệ, tư tuệ, tu tuệ, chuyên tu pháp “Ngũ
trùng duy thức quán”. Quả nghĩa là tu hữu
lậu có thể cảm được tất cả diệu quả thế
gian; còn tu vô lậu thì có thể vĩnh viễn
diệt trừ các phiền não chướng ngại mà
chứng được đại bồ đề. [X. Bát nhã tâm
kinh u tán Q.thượng; Thành duy thức luận
thuật kí Q.7 phần đầu; Đại thừa pháp uyển
nghĩa lâm chương Q.1 phần cuối].
CẢNH HỰU TÂN TU PHÁP BẢO LỤC
Gồm hai mươi mốt quyển. Do nhóm
Lữ di giản đời Bắc Tống vâng mệnh vua
soạn. Nói tắt là Cảnh hựu pháp bảo lục,
Cảnh hựu bảo lục. Sách này tiếp theo Đại
trung tường phù pháp bảo lục, được biên
soạn vào năm Đại trung tường phù thứ 5
(1012), ghi chép tất cả kinh Phật được
dịch từ đó đến năm Cảnh hựu thứ 4
(1037) gồm khoảng hai mươi lăm năm,
đồng thời, thu chép cả các Tấu chương,
Nguyện ban, Tự dẫn v.v...… trong thời gian
đó.
Sách này vốn đã thất lạc, chỉ còn nghe
tên, bản sót lại được tìm thấy trong tạng
Kim cất giữ tại chùa Quảng thắng, huyện
Triệu thành tỉnh Sơn tây vào năm Dân quốc
22 (1933), sau được thu chép vào Tống tạng
di trân tập hạ, hòm xuất bản thứ 12. Trong
số hai mươi mốt quyển, thì bản Tống tạng
di trân thiếu mất bảy quyển là các quyển 3,
5, 7, 11, 15, 19, 20 và hai quyển 8, 10 thì đã

rách nát. Về sau, viện Nam kinh Chi na
nội học sao chép các văn trọng yếu ra từ
các bản Tống tạng di trân, Tổng lục của
sách này, Đại trung tường phù pháp bảo
lục, Thiên thánh thích giáo tổng lục, Chí
nguyên pháp bảo khám đồng tổng lục v.v…...
mà bù thêm vào các bộ phận đã thiếu, đề
là: “Cảnh hựu pháp bảo lục lược xuất” và
được ấn hành vào năm Dân quốc 23. [X.
Phật tổ thống kỉ Q.45; Đại tạng thánh giáo
pháp bảo tiêu mục Q.1; Chí nguyên pháp
bảo khám đồng tổng lục Q.10; Tống sử
Q.205 Nghệ văn chí; Phật giáo sử liệu (...………)
Kim khắc đại tạng kinh (Trủng bản Thiện
long, Đông phương học báo kinh đô sách
thứ 6)].
CẢNH MÊNH NHẬT
Là ngày Thiên tử lên ngôi. Cảnh mệnh,
hàm ý là mệnh lớn, có nghĩa là Hoàng đế
vâng mệnh lớn của trời. Từ đời Nguyên trở
về sau, trong Thiền lâm, cứ mỗi tháng vào
ngày ấy, lại cử hành nghi lễ tụng kinh chúc
mừng, gọi là Cảnh mệnh nhật chúc tán.
Cứ theo Sắc tu bách trượng thanh qui
quyển 1 mục Cảnh mệnh tứ trai nhật chúc
tán chép, thì trước ngày Cảnh mệnh, vị
Tri sự báo cho đại chúng biết, rồi treo thẻ
tụng kinh. Ngày hôm sau, thỉnh chuông
sáng xong, tập tăng tại Tăng đường, sau
đó lên chính điện, tụng chú Thủ lăng
nghiêm, niệm danh hiệu Phật Dược sư.
Xong rồi, vị Duy na hồi hướng (Đại 48,
1114 trung): “Ngày mỗ giờ mỗ, tại châu
mỗ, chùa mỗ, trụ trì truyền pháp tên mỗ,
cung thỉnh chư tăng tề tựu nơi bảo điện,
phúng tụng Đại Phật đỉnh vạn hạnh Thủ
lăng nghiêm thần chú, tán dương Thánh
hiệu, mong nhờ hồng ân, cầu chúc Hoàng
thượng hiện tiền được vạn an trường thọ,
Kim cương Vô lượng thọ Phật Nhân vương
bồ tát”. [X. Thiền lâm tưọng khí tiên Báo
đảo môn].
CẢNH HỰU TÂN TU PHÁP BẢO LỤC

CẢNH MINH TỰ
Chùa tại Lạc dương do Tuyên vũ đế nhà
Bắc Ngụy sáng lập vào khoảng năm Cảnh
minh (500 - 503). Chính sách sùng kính
Phật giáo của nhà Bắc Ngụy đã đưa đến
việc mở rộng Vân cương và xây dựng chùa
Vĩnh minh, đến Văn đế còn tiến xa hơn
nữa, đẩy mạnh việc Hán tộc hóa các tôn
thất một cách đại qui mô, rồi dời đô đến
Lạc dương. Tuyên vũ đế noi theo di phong
của các vua đời trước, mở hang động Long
môn và làm chùa Cảnh minh. Hàng năm
cứ đến ngày Phật đản vào tháng tư, tượng
Phật từ các chùa viện ở Lạc dương được
tập trung về chùa Cảnh minh đến hơn
nghìn pho, để tấu phạm nhạc cúng dường,
xong, rước tượng quanh thành phố. Cảnh
tượng tưng bừng, khiến các vị tăng Tây vực
ca ngợi và có cảm tưởng như đang đi trong
nước Phật vậy. Lúc bấy giờ tại Lạc dương,
có tất cả một nghìn ba trăm sáu mươi bảy
ngôi chùa viện, nhưng đến khi nhà Ngụy
suy vong, thì phần nhiều chùa viện đã bị
hủy bỏ.
CẢNH QUÁN BẤT NHỊ
Có nghĩa là cảnh được quán (sở quán)
và tâm hay quán (năng quán) dung hòa làm
một. Tông Thiên thai cho rằng, giữa cảnh
được quán và tâm hay quán của người tu
hành Viên giáo, đại khái tuy tương đối sai
biệt, nhưng về thể tính thì cả hai đều là
pháp viên dung vô ngại, tương nhập tương
tức, cho nên gọi là “bất nhị” (không hai).
Bởi vì đương thể của muôn pháp đều là
thực tướng của ba đế viên dung, không một
pháp nào mà không đầy đủ ba nghìn, đây
là yếu chỉ do Viên giáo Thiên thai thuyết
minh. Theo thuyết của tông Thiên thai, tâm
quán của hành giả Viên giáo tuy là quán
xét cảnh, còn có năng, sở khác nhau, nhưng

cả hai đều là thực tướng của ba đế viên
dung, ba nghìn tròn đủ, dứt bặt sự sai biệt
năng, sở, vì thế cảnh và quán dung hòa
làm một, đó gọi là Thường cảnh vô tướng,
Thường trí vô duyên. Tức cảnh và quán
vốn là một pháp. Mà đã là một pháp, thì
chẳng còn cảnh tướng nào có thể vin theo
nữa, cho nên là vô tướng. Mà đã chẳng có
cảnh để vin theo, thì cũng chẳng có cái
hay vin theo, cho nên nói là vô duyên. Lại
thể của cảnh và quán tuy chẳng hai, nhưng
nếu đứng về phương diện sự tướng tu quán
mà nói, thì trong cái trạng thái năng, sở
chẳng hai ấy, ba đế vẫn mặc nhiên tồn tại,
gọi là không tướng mà tướng. Cái không
tướng mà tướng này là chỉ cái cảnh tướng
sở quán; do cảnh tướng ấy mà phát ra trí
tuệ, tức là ba quán, như vậy, nói không
duyên mà duyên. Tóm lại, tuy bảo rằng cảnh
và quán dung hợp chẳng hai, nhưng vẫn
phải siêng chăm tinh tiến thực hành nhất
tâm năng tu năng quán.
CẢNH QUÁN TƯƠNG TƯ
Tiếng dùng của tông Thiên thai. Có
nghĩa là thực tướng diệu cảnh của một
tâm ba quán năng quán và ba đế viên dung
sở quán là do chủ khách giúp đỡ lẫn nhau
mà được hiển hiện thành lập. Bởi vì, một
tâm ba quán viên dung, nếu không nhờ
diệu cảnh thì không hiển hiện được, nếu
diệu cảnh ba đế viên dung không nhờ diệu
quán thì cũng không thành tựu được, vì
thế nên gọi là cảnh quán tương tư (cảnh và
quán giúp đỡ lẫn nhau).
CẢNH SÁCH
.....
I. Cảnh sách. Ý là cảnh giác nhắc nhở
nhau tinh tiến tu hành. Hoàng bá thanh
qui phúng tụng chương (Đại 82, 771 hạ),
CẢNH SÁCH

nói: “Duy na đọc cảnh sách rằng: ‘Hôm
nay qua đi rồi, mệnh sống cũng giảm theo,
như cá trong nước cạn, nào vui thú gì đâu?
Đại chúng! Phải siêng năng tinh tiến, như
chữa lửa cháy đầu, nên nghĩ đến vô thường,
chớ để lòng buông thả”.
II. Cảnh sách. Nói tắt của Cảnh sách
bổng (gậy cảnh tỉnh). Trong Thiền lâm
thường dùng gậy này để đánh chư tăng trong
lúc ngồi thiền mà lơ đễnh, ngủ gục hoặc tư
thế không ngay ngắn. Là một thanh gỗ dẹt,
lớn nhỏ, hình dáng, nặng nhẹ không giống
nhau, thông thường dài bốn thước hai tấc
(Tàu), đầu trên hơi rộng, độ hai tấc, phần
cán thì thon thon tròn. Gậy dùng
trong muà đông phần nhiều làm
bằng gỗ cứng, mùa hạ thì gỗ mềm,
đó là tùy theo áo mặc vào mùa đông,
mùa hạ có dày, mỏng khác nhau.
Phép cảnh sách là, trước hết ông
thầy đánh nhẹ vào vai bên phải của
người ngủ gục để cảnh cáo trước,
sau đó lại đánh mạnh để cảnh tỉnh.
Người bị đánh chắp tay tạ ơn, người
đánh thì cầm ngang cây gậy hỏi han.
Lại khi tụng kinh vào sáng sớm cũng
dùng gậy cảnh sách. Cũng có khi
ông thầy dùng roi tre để thay gậy
gỗ.
Ngoài ra, trong luật Thập tụng có danh
từ “Thiền trượng ”, cũng là dụng cụ
đánh thức người ngồi thiền mà ngủ gục.
Thiền trượng làm bằng tre trúc, một đầu
có buộc dây lụa. [X. Hành trì quĩ phạm Q.1
Nhật phần hành trì].
CẢNH TỊNH (ADAM)
.....
Người Ba tư. Giáo sĩ thuộc Cảnh giáo ở
đền Đại tần. Nhậm các chức Giáo phụ Trung
quốc, Hương chủ giáo,Trưởng lão. Là tác

giả văn bia đánh dấu sự du nhập của Cảnh
giáo vào Trung quốc được dựng vào năm
Kiến trung thứ 2 (781) đời Đường. Cứ theo
Cảnh giáo tam uy mông độ tán hậu ký được
đào thấy trong động Nghìn Phật tại Đôn
hoàng chép, thì kinh điển Cảnh giáo mà A
la bản (Olpon) truyền vào Trung quốc đầu
tiên, có một trăm ba mươi bộ; trong đó, các
kinh Thường minh hoàng lạc, kinh Tuyên
nguyên chí bản, kinh Chí huyền an lạc v.v…...
gồm ba mươi lăm quyển, tức là các kinh do
Cảnh tịnh dịch. Lại cứ theo Trinh nguyên
tân định thích giáo mục lục quyển 17 chép,
thì Tam tạng Bát nhã và Cảnh tịnh đã từng
cộng tác cùng dịch kinh Lục ba la mật bảy
quyển, nhưng vì Tam tạng Bát nhã không
am hiểu tiếng Tây vực cũng không biết chữ
Hán, mà Cảnh tịnh thì không biết tiếng
Phạm, cũng không hiểu đạo Phật, cho nên
kinh điển được dịch ra, phần lí thì tối tăm,
phần lời thì lủng củng, thô kịch, vì thế sau
phải dịch cả lại. Về các sự tích khác và năm
sinh năm mất của Cảnh tịnh đều không
rõ.
CẢNH TRÍ
Cảnh và trí nói gộp lại. Cảnh tức là cảnh
giới sở quán, Trí tức là trí tuệ năng quán.
Cảnh và Trí hợp lại làm một thì gọi là Cảnh
trí ngầm hợp. Tứ niệm xứ quyển 4 (Đại 46,
578 thượng), nói: “Cảnh trí như thế, không
hai không khác. Cảnh như như tức là trí
như như; trí tức là cảnh. Nói trí và nơi chỗ
của trí, đều gọi là bát nhã. [X. Pháp hoa
kinh huyền nghĩa Q.2 phần trên; Ma ha chỉ
quán Q.3 phần trên; Thiên thai tứ giáo nghi].
CẢNH TRÍ CÂU DUNG
Có nghĩa là trí tuệ (trí) năng quán và
đối tượng (cảnh) sở quán hoàn toàn dứt
tuyệt ý thức phân biệt chủ quan khách quan
mà dung hợp làm một thể. Đồng nghĩa với
“Lí trí minh hợp” (Lí và trí ngầm hợp).
Cảnh
sách

CẢNH TỊNH

CẢNH XUYÊN HÒA THƯỢNG NGỮ LỤC
Gồm hai quyển. Nói đủ là Bản như thực
tính Thiền sư Cảnh xuyên hòa thượng ngữ
lục. Cũng gọi là Cảnh xuyên lục, Đại qui
lục. Do Cảnh xuyên Tôn long (1425–1500)
vị tăng tông Lâm tế người Nhật bản soạn,
văn cổ được sửa lại và san hành vào năm
Bảo lịch thứ 8 (1758) của Nhật bản. Thu
vào Đại chính tạng tập 81. Thu tập những
lời nói pháp của Cảnh xuyên Tôn long
trong mười ba hội khai đường (bài nói pháp
nhân dịp lễ nhập tự trụ trì), thướng đường
(các buổi nói pháp thông thường), tiểu tham
(hỏi đạo ngoài giờ học chính thức), thị
chúng (dạy chúng tăng), niêm hương v.v...
tại các chùa Hưng vân, Đại đức, Diệu tâm,
Thụy tuyền, Long an, và các bài kệ tụng,
đạo hiệu, chân tán, Phật sự, tống vong, hành
trạng, phụ lục v.v..….
CAO DÃ SƠN
........
Là núi Cao dã tại Nhật bản, ở huyện
Hòaca sơn. Gọi tắt là Dã sơn, Nam sơn.
Trên núi có chùaKim cương phong thuộc
tông Chân ngôn, do sư Không hải sáng
lập vào năm 816 Tây lịch. Sau khi Không
hải nhập tịch vào năm 853, học trò là
Chân nhiên kế thừa di chí của thầy, tiếp
tục mở mang chùa viện. Cuối thời kỳ Bình
an, Đại tạng kinh bản Cao dã bắt đầu được
ấn hành. Đến thời đại Liêm thương, có
các học giả như Pháp tính, Đạo phạm, thời
đại Thất đinh có Hựu khoái, Trường giác
v.v…... lũ lượt ra đời, khiến cho tông học
đại thịnh. Phòng tăng trên núi Cao dã lúc
đầu có bảy nghìn bảy trăm phòng, nay chỉ
còn hơn một trăm hai mươi phòng. Kiến
trúc chủ yếu chia làm mười hai khu là Tây
viện cốc, Đàm tràng, Nhất tâm viện cốc,
Nam cốc, Ngũ thất cốc, Thiên thủ viện

cốc, Bản trung viện cốc, Cốc thượng, Tiểu
điền nguyên cốc, Liên hoa cốc, Đông cốc
và Áo viện v.v...… Những văn vật trọng yếu
còn được tàng trữ tại chùa Kim cương
phong là ba bức tranh A di đà Như lai nhị
thập ngũ Bồ tát lai nghinh, là kiệt tác mỹ
thuật của Tịnh độ, bức tranh Phật Niết
bàn cỡ lớn là họa phẩm đại biểu cho thời
Đằng nguyên. Lại có “kinh tạng” do Thạch
điền tam thanh kiến tạo, trong tạng có
Nhất thiết kinh, bản Cao li. Ngoài ra, còn
có các tranh Quan âm, kinh viết chữ cổ,
các Phật cụ, tượng Phật, tranh vẽ hành
trạng của Đại sư Cao dã, tượng 5 Đại lực
hống v.v…... Những kiến trúc danh tiếng
thì có Liên hoa định viện, Thành liên
viện, Đại viên viện, Chính trí viện, Long
quang viện, Thân vương viện, Minh
vương viện, Phổ môn viện, và Địa tạng
viện v.v…...
CAO ĐÀI GIÁO
Tôn giáo mới nổi lên ở Việt nam. Do
một viên quan cấp thấp là Ngô vănchiêu,
làm việc tại đốc phủ sứ thời Pháp thuộc,
sáng lập vào khoảng năm Khải định thứ 2
đến thứ 5 (1917–1920) đời vua Khải định.
Ngôvănchiêu bảo các tín hữu lễ bái một
con mắt rất to, mắt này tượng trưng cho
vị thần tối cao vô thượng (điện thần cao
nhất không gì hơn) “Cao Chùa Kim Cương Phong đài” và nói vị
CAO ĐÀI GIÁO

thần này đã hóa hiện lần thứ 3 để cứu độ
người đời. Niên hiệu Bảo đại năm đầu
(1926) thời vua Bảo đại, giáo chủ đời thứ
nhất là Lêvăntrung tổ chức tín đồ thành
giáo đoàn, đặt bản doanh tại Tây ninh,
dung hòa Đạo giáo, Phật giáo, Cơ đốc giáo,
Nho giáo và tín ngưỡng dân gian truyền
thống làm giáo nghĩa. Bảo đại năm thứ
10, Phạm công tắc (Ngọc thạch) lên làm
Giáo chủ đời thứ hai, số tín đồ tăng lên
rất nhanh, đến khoảng hơn bốn mươi vạn,
và bắt chước tổ chức giáo đoàn theo chế
độ giáo phẩm của Thiên chúa giáo La mã.
Cao đài giáo rất đậm màu sắc chính
trị, đối với chính quyền thường giữ thái
độ phê phán, có ảnh hưởng rất lớn đến
tình hình chính trị, như Bảo đại năm thứ
15, đã tổ chức một cuộc chốngPháp đại
qui mô tại Sài gòn (lúc đó người Pháp còn
cai trị Việt nam) mà trong sử gọi là cuộc
nổi loạn của tín đồ đạo Cao đài. Sau đại
chiến thế giới lần thứ hai, chính phủ Việt
nam được thành
lập, nhưng Cao
đài giáo vẫn ủng
hộ Hoàng đế
Bảo đại vốn đã
thất thế. Khi
Ngô đình diệm
nắm chính
quyền, mưu
toan giải tán
đạo Cao đài,
Nguyễn văn
thịnh bèn
thống lĩnh đạo quân gồm hơn mười lăm
nghìn tín đồ Cao đài đánh nhau với quân
chính quyền, cuối cùng bị tan rã vào năm
1956. Có người bảo đạo Cao đài chẳng
phải là một chi phái của Phật giáo, nhưng

cứ xét về giáo nghĩa căn bản của họ, thì
thấy hình thức tín ngưỡng của họ đúng
là Tịnh độ giáo dung hoà với Đạo giáo.
[X. Gobron: Histoire du Caodaisme, 1948]
CAO HIỂN XỨ
Dịch ý từ chữ Phạm: stùpa. Dịch âm
là Tốt đổ ba. Còn gọi là tháp, mộ cao, qui
tôn. Là kiến trúc bằng gạch hoặc đá để
thờ xá lợi của Phật. Vì nó cao, dễ trông rõ,
nên gọi là Cao hiển xứ. [X. Tứ phần luật
hành sự sao tư trì kí Q.hạ phần 3 đoạn
2].
CAO LỤC
.....
Cao, là Cao tổ; tức là Đại sư Tríkhải,
ở núi Thiên thai. Lục, là lục tổ, tức là
Đại sư Trạm nhiên ở Kinh khê, đây là
cách xưng hô của tín đồ thuộc tông Thiên
thai.
CAO LI QUỐC PHỔ CHIẾU THIỀN SƯ TU TÂM
QUYẾT
Có một quyển. Còn gọi là Phổ chiếu
Thiền sư tu tâm quyết, Tu tâm quyết. Do vị
tăng người Cao li là Phổ chiếu Tri nạp
(1158–1210) soạn. Thu vào Đại chính tạng
tập 48. Tri nạp dùng minh tâm tu tâm, đốn
ngộ tiệm tu và không tịch linh tri để bàn rõ
về bí quyết tu tâm.
1. Tỏ tâm cầu Phật là ở chỗ chứng được
tự tâm mình tức là Phật thật, tự tính mình
tức là pháp thật.
2. Thấu suốt phàm phu tức Phật, đó là
đốn ngộ; huân tu pháp lực, đó là tiệm tu,
phép tắc mà nghìn thánh ngộ đạo, không
ngoài hai môn ấy.
3. Cái tâm tĩnh lặng trong sáng tức là
tâm tịnh minh tối thắng của chư Phật, là
nguồn gốc tính giác của chúng sinh; cũng
tức là thể (định), dụng (tuệ) của tự tính,
cho nên, hễ thường biết thường lặng thì
thế tất sẽ đạt đến cảnh định tuệ song tu.
Nhà Thờ Cao Đài Giáo
CAO HIỂN XỨ

CAO MIÊN (CAMBODIA)
Tên một nước ở vùng Đông nam á, xưa
gọi là Giản bộ trại. Nằm về phía tây nam
của bán đảo Trung nam. Trung quốc xưa
gọi nước này là Phù nam (Funan, thế kỷ I
đến thế kỷ VI), thế kỷ VI đến thế kỷ IX gọi
là Vương quốc Chân lạp, thế kỷ IX đến
thế kỷ XII là thời kỳ cực thịnh của Vương
triều Ngô ca, từ thế kỷ XIV trở đi thì suy
thoái. Từ thế kỷ XIV, trong năm thế kỷ,
từng bị nước Thái xâm lược, đến năm 1863
thì thành là thuộc địa của nước Pháp, năm
1945 tuyên bố độc lập.
Đời Nam triều lương (khoảng thế kỷ thứ
VI), các vị tăng Cao miên là Mạn đà la
tiên, Tăng già bà la, từng đã đến Trung quốc
theo việc dịch kinh điển Phật ra chữ Hán.
Về sau trong khoảng hơn nghìn năm, Cao
miên là đất tín ngưỡng Phật giáo hưng thịnh,
từ sau ngày 19 tháng 4 năm 1975, bị rơi
vào vòng thống trị của C.S, hoạt động tôn
giáo bị cấm chỉ hoàn toàn. Dân cư tuyệt đại
đa số là dân tộc Cát miệt (Khmers). Chùa
An ca (Angkor Wat) và thành An ca
(Angkor Thom) là những di tích kỳ quan
của dân tộc Cát miệt, đã bị chôn vùi từ lâu,
cho mãi đến năm 1851 đến 1861, mới được
nhà học giả người Pháp Henri Monkot phát
hiện. [X. Lịch đại tam bảo kỉ Q.11; Đại đường
tây vực kí Q.13; Lương thư hải nam chư
quốc truyện thứ 48; Tùy thư Nam man
truyện thứ 47; Minh sử Chân lạp truyện
thứ 212; Cổ kim đồ thư tập thành biên duệ
điển thứ 101]. (xt. Ăng Co Nghệ Thuật,
Phù Nam Quốc, Nam Truyền Phật Giáo).
CAO MINH
Dầu, đèn.Từ dùng để thí dụ hành (thực
hành), giải (hiểu biết) cả hai phải dựa vào
nhau mới thành tựu. Cao, chỉ dầu, thí dụ
chính hành; minh, chỉ đèn sáng, thí dụ diệu

giải. Nhờ sự thấy, nghe, học tập mà hiểu
được giáo lý, thuộc về môn “Giải”; nhờ sự
tu hành thực tiễn mà hiểu được giáo lý, thì
thuộc về môn “Hành”. Hai môn này phải
giúp rập lẫn nhau mới thành tựu được, hễ
thiếu một thì không thành; cũng như dầu,
nếu không có đèn thì không có tác dụng
phát sáng; ngược lại, nếu đèn mà thiếu dầu
thì chỉ cháy một lúc rồi tắt, không thể tiếp
tục chiếu sáng. Vì thế, dầu thí dụ chính
hành, đèn thí dụ diệu giải, chủ ý nhằm nhấn
mạnh sự quan trọng của giải hành tương
trợ, đây cũng là bước đầu mà các tông phái
Phật giáo đều căn dặn dạy bảo những người
học Phật, tu Phật. Ma ha chỉ quán quyển 5
phần trên (Đại 46, 48 hạ), nói: “Nay y vào
diệu giải mà lập chính hành, dầu đèn nương
nhau, mắt chân giúp nhau. Hành giải đã
thành, thì ba chướng bốn ma đều mất”.
CAO NAM THUẬN THỨ LANG (1866–1945)
..............
Nhà học giả Phật giáo Nhật bản. Người
huyện Quảng đảo, họ cũ là Trạch tỉnh, hiệu
Tuyết đỉnh. Thuộc Chân tông, phái chùa
Tây bản nguyện. Từng du học tại Đại học
Oxford, theo Tiến sĩ Max Müller học tập
tiếng Phạm, Văn học Ấn độ, triết học, tôn
giáo tỷ giảo học. Lại đi thăm các đại học trứ
danh tại Đức, Pháp, Ý. Sau khi về nước,
làm giảng sư, giáo thụ tại Văn khoa Đại
học Đông kinh, kiêm Hiệu trưởng trường
Ngoại ngữ. Sau lại làm hiệu trưởng trường
Đại học Đông dương. Năm Đại chính thứ
10 (1921), cùng với Độ biên Hải lúc bắt tay
vào việc xuất bản Đại chính tân tu đại tạng
kinh, hoàn thành gồm một trăm quyển. Về
sau chủ biên Nam truyền Đại tạng kinh,
sáu mươi lăm quyển, ấn hành Hiện đại Phật
giáo tạp chí, sáng lập Vũ tàng dã nữ tử học
viện. Năm Chiêu hoà thứ 9 (1944) được
vua ban Huân chương văn hóa. Từng dịch
CAO NAM THUẬN THỨ LANG

kinh Quán vô lượng thọ (Anh dịch), ngoài
ra ông còn viết rất nhiều sách.
CAO PHẬT ĐÍNH
Phạm:Abhyudgutowịìwa. Còn gọi là
Quảng sinh Phật đính, Phát sinh Phật đính,
Tối thắng Phật đính, Tối cao Phật đính.
Một trong 5 Phật đính, một trong tám Phật
đính. Là vị tôn thứ tư được bày ở hàng dưới
bên trái đức Trung tôn Thích ca mâu ni
Phật, trong viện Thích ca trên Thai tạng
giới mạn đồ la của Mật giáo. Hình tượng vị
tôn này màu vàng, ngồi xếp bằng trên hoa
sen đỏ, bàn tay phải dơ thẳng, ngón áp út
co lại, tay trái đặt ở
cạnh sườn và cầm
bông sen, trên sen
có viên ngọc màu
xanh lục, mặt quay
về bên phải. Mật
hiệu là Nan đô kim
cương. Người chăm
tụng niệm vị tôn
này, thì trong lúc
đánh nhau, cãi lý
hoặc kiện tụng đều
có thể thắng. Nếu
viết thần chú của vị
tôn này lên đầu thì được tốt lành, trong
sạch, diệt tội được phúc và được biện tài vô
ngại. [X. kinh Bồ đề tràng sở thuyết nhất tự
đính luân vương Q.2; Đại nhật kinh sớ diễn
áo sao Q.14; Thai tạng giới thất tập
Q.thượng].
CAO PHONG NGUYÊN DIÊU THIỀN SƯ NGỮ
LỤC
Có một quyển, cũng gọi Cao phong đại
sư ngữ lục. Do sư Nguyên diệu (1238-1295)
đời Tống soạn, san hành vào đời Nguyên.
Thu vào Vạn tục tạng tập 122. Nội dung
thu chép các pháp ngữ dạy chúng của ngài

Song kế am ở Hồ châu, những bài
nói pháp của Tây thiên Mục sơn ở chùa Sư
tử thiền, các bài chiêm cổ, bổ di, kệ tụng,
tán Phật tổ, hành trạng, tháp minh, âm thích
v.v…...
Ngoài ra, Hồng kiều tổ . ở đời
Nguyên còn biên tập Cao phong nguyên
diệu thiền sư thiền yếu 1 quyển, cũng gọi là
Cao phong Hoà thượng thiền yếu, cũng thu
vào Vạn tục tạng tập 122. Nội dung thu
chép các buổi nói pháp khai đường, pháp
ngữ dạy chúng, tiểu tham, nêu lên yếu chỉ
của sự tham thiền học đạo. Bản chú thích
về sách này thì có Cao phong hoà thượng
thiền yếu tư kí 1 quyển, do vị tăng Triều
tiên tên là Bạch pha cắng tuyền
soạn.
CAO PHONG QUÁN TAM MUỘI
..............
Chỉ tam muội của đức Phật. Phật vào
tam muội, như lên đỉnh núi cao, nhìn mười
phương không có cao thấp; trụ trong tam
muội này, quán xét chúng sinh trong mười
pháp giới chỉ là một tướng một vị.
CAO QUÍ TỨ ĐỨC CHI GIÁO
Chỉ phẩm Cao quý đức vương trong kinh
Niết bàn (bản Bắc) từ quyển 21 đến quyển
26. Nội dung đức Phật nói về lí mầu nhiệm
của bốn đức Thường, Lạc, Ngã, Tịnh và
mười công đức của sự tu hành kinh Niết
bàn cho bồ tát Cao quí đức vương nghe.
CAO SĨ
.....
Tiếng gọi khác của Bồ tát (dịch cũ là
Cao sĩ). Chỉ những người Đại thừa trên cầu
Phật đạo, dưới hóa chúng sinh, tu sáu độ
muôn hạnh. [X. Tam giáo chỉ qui Q.2]. (xt.
Bồ Tát).
Cao Phật Đính
(Thai Tạng Giới Mạn Đồ La)
CAO PHẬT ĐÍNH

CAO SƠN ĐỐN THUYẾT
...........
Đại sư Trí khải tông Thiên thai lập phán
giáo năm thời; cho rằng đức Thế tôn lúc
mới thành đạo, diễn nói thực nghĩa Hoa
nghiêm cao nhất, cũng như mặt trời khi
mới mọc, trước hết chiếu trên đỉnh núi cao.
Núi cao thí dụ căn cơ Bồ tát, đốn thuyết có
nghĩa là không qua thứ tự cấp bậc, mà nói
ngay diệu pháp Đại thừa. Kinh Hoa nghiêm
(bản dịch mới) quyển 50 phẩm Như lai xuất
hiện chép, ví như ánh sáng mặt trời khi
lên từ phương đông, trước hết chiếu trên
núi cao, kế đó chiếu các cao nguyên, đồng
bằng, nhưng mặt trời không hề phân biệt,
ánh sáng tốt lành của đức Như lai cũng
thế, trước giáo hóa các Bồ tát, kế đến giáo
hóa Duyên giác, sau cùng giáo hóa Thanh
văn và chúng sinh, mà Phật vốn chẳng có
ý phân biệt. [X. Thiên thai tứ giáo nghi;
Pháp hoa huyền nghĩa Q.1].
CAO TĂNG
.....
Chỉ vị tăng tu hành có đức hạnh cao
cả. Cũng là từ tôn xưng đối với các tu sĩ
Phật giáo. Thiền uyển thanh qui quyển 8
Toạ thiền nghi (Vạn tục 111, 460 thượng),
nói:“Nếu được Thiền định, thì sức định tối
thắng. Xưa có vị cao tăng tập định, ngồi
thường mở mắt”. Lại các truyện kí ghi chép
tiểu sử của các vị cao tăng, thì gọi là Cao
tăng truyện. (xt. Cao Tăng Truyện).
CAO TĂNG TRUYÊN
........
I. Cao tăng truyện. Các truyện kí ghi
chép tiểu sử của các bậc Tăng già đạo cao
đức trọng. Đứng về phương diện thời đại
mà nói, thì bộ Cao tăng truyện xưa nhất là
bộ Cao tăng truyện gồm 14 quyển của sư
Tuệ kiểu triều Lương, kế đó có bộ Tục cao

tăng truyện 30 quyển của sư Đạo tuyên đời
Đường, Tống cao tăng truyện 30 quyển của
sư Tán ninh đời Tống, Đại minh Cao tăng
truyện 8 quyển của sư Như tỉnh đời Minh.
Bốn bộ truyện kể trên, hợp lại gọi chung
là Tứ triều cao tăng truyện...............
Về sau có Bổ tục cao tăng truyện 26 quyển
của Minh hà triều Minh, Tân tục cao tăng
truyện 65 quyển của nhóm Dụ khiêm thời
Dân quốc. Vị tăng người Nhật bản là Nghiêu
như biên soạn Tăng truyện bài vận .....
106 quyển là sách dẫn của bốn mươi
tám loại tăng truyện thuộc Cao tăng truyện
Trung quốc. Cao tăng truyện của Đại hàn
thì có Hải đông cao tăng truyện 2 quyển
của sư Giác huấn triều Cao li. Nhật bản thì
có Bản triều cao tăng truyện 75 quyển của
Sư man. Kế đó, có Tục nhật bản cao tăng
truyện 11 quyển của Đạo khế, Đông quốc
cao tăng truyện 10 quyển của Tính đôn.
Ngoài ra còn có Phó pháp tạng nhân duyên
truyện, Thiên thai cửu tổ truyện. Trong các
Cao tăng truyện, có bộ chỉ ghi chép truyện
các vị Cao tăng của một tông phái, chẳng
hạn như Luật uyển tăng bảo truyện, Tịnh
độ bản triều cao tăng truyện; có bộ chỉ ghi
chép các cao tăng ở một địa phương, chẳng
hạn như Vũ lâm tây hồ cao tăng sự lược,
Nam đô cao tăng truyện; cũng có bộ chỉ
biên chép truyện các cao tăng đi cầu pháp,
chẳng hạn như Đại đường tây vực cầu pháp
cao tăng truyện, Nhập đường ngũ gia truyện
v.v...…
II. Cao tăng truyện, gồm 14 quyển.
Còn gọi Lương cao tăng truyện, Lương
truyện. Do sư Tuệ kiểu (497-554) triều
Lương soạn thuật. Sách được hoàn thành
vào năm Thiên giám 18 (519) triều Lương.
Thu vào Đại chính tạng tập 50. Toàn bộ
sách thu chép tiểu sử của hai trăm năm
mươi bảy vị cao tăng, kể từ khi Phật giáo
bắt đầu được truyền vào Trung quốc vào
năm Vĩnh bình thứ 10 (67) đời vua Minh

CAO TĂNG TRUYÊN

đế nhà Đông Hán, cho đến năm Thiên giám
thứ 18 triều Lương, gồm khoảng bốn trăm
năm mươi ba năm, lại thêm tiểu sử của các
cao tăng được ghi bên cạnh bộ sách thì
thực thụ là năm trăm vị. Toàn bộ sách chia
làm mười khoa, ba quyển đầu là truyện của
các vị tăng dịch kinh từ ngài Nhiếp ma đằng
trở xuống, gồm ba mươi lăm người. Quyển
4 đến quyển 8 là truyện của các vị tăng
nghĩa giải từ ngài Chu sĩ hành trở xuống,
một trăm linh một người. Quyển 9, quyển
10 là truyện của các vị tăng thần dị từ ngài
Phật đồ trừng trở xuống, hai mươi người.
Quyển 11 là truyện của các vị tăng tập Thiền
từ ngài Tăng hiển trở xuống hai mươi mốt
người, và các vị tăng thông hiểu luật từ ngài
Tuệ do trở xuống, mười ba người. Quyển
12 là truyện của các vị tăng vong thân từ
ngài Tăng quần trở xuống, mười một người
và các vị tăng tụng kinh từ ngài Đàm thúy
trở xuống, hai mươi mốt người. Quyển 13
là truyện của các vị tăng Hưng phúc, từ
ngài Tuệ đạt trở xuống, mười bốn người và
các kinh sư từ ngài Bạch pháp kiều trở
xuống, mười một người; và truyện của các
vị tăng xướng đạo từ ngài Đạo chiếu trở
xuống mười người. Quyển 14 chép tựa là
bài tựa của chính Tuệ kiểu và tổng mục
lục của bộ sách, ngoài ra còn thu chép hai
thiên văn thư qua lại giữa Vương mạn dĩnh
và Thích quân bạch (biệt hiệu của Tuệ kiểu).
Trong mười khoa kể trên, thì từ khoa Vong
thân thứ sáu đến khoa Xướng đạo thứ mười,
trực tiếp thu chép các truyện độ chúng và
tận lực giáo hóa, mà trong loại truyện kí
thường hay bỏ qua, đây chính là đặc sắc
của bộ sách này.
Về phần tư liệu mà bộ sách này sử dụng
thì, cứ theo bài tựa của tác giả và thư tín
của Vương mạn dĩnh, được biết các tư liệu

đó bao gồm: các loại Tăng truyện hiện có
lúc ấy và Cao dật sa môn truyện của Pháp
tế đời Tấn, Chí tiết của Pháp an đời Tề, Du
phương của Tăng bảo, Luận truyền của
Pháp tiến, Tăng sử của Vương cân ở Lang
gia,Xuất tam tạng kí tập của Tăng hựu,
Đông sơn tăng truyện của Khích cảnh hưng
, Lư sơn tăng truyện của Trị trung
Trương hiếu tú, Tuyên nghiệm kí, U minh
lục của Khang vương nghĩa Khánh ở Lâm
xuyên đời Tống, Cảm ứng truyện của
Vương diên tú ở Thái nguyên, Trưng ứng
truyện của Chu quan thai, Sưu thần lục
của Đào uyên minh, Minh tường kí của
Vương diễm, Ích bộ tự ký của Lưu tuấn,
Kinh sư tháp tự ký của Đàm cảnh đời Tống,
Tam bảo kí truyện của Văn tuyên vương
nhà Tề, Sa môn truyện của quan Trung
thư Lục minh hà v.v...… Tất cả vài mươi loại.
Trong bài tựa của mình, Tuệ kiểu cũng nói
đã sưu tầm chép nhặt của hơn vài mươi
nhà, và các sách sử xuân thu của các đời
Tấn, Tống, Tề, Lương, cùng các hoang triều
ngụy lịch Tần, Triệu, Yên, Lương, đồng thời
thu nhặt những ghi chép trong các sách cổ
xưa để làm tư liệu.
Sách này đặt Trúc pháp lan, Đàm kha
ca la đời Hậu Hán vào truyện chính còn
Chi khiêm, Khang tăng khải, là những người
chiếm một địa vị trọng yếu trong lịch sử
dịch kinh thì, trái lại, chỉ được đặt vào
truyện phụ: đây là một khuyết điểm của
sách này. Lại như lời bình luận của sư
Đạo tuyên, tác giả Tục cao tăng truyện
“Biên sơ Ngô Việt, lược bớt Ngụy Yên”,
chưa thu chép rộng rãi tăng truyện ở các
địa phương, đây cũng là một khuyết điểm
lớn nữa. Lý do tại sao sách này biên chép
tường tận ở Giang nam mà sơ lược về đất
Bắc, là vì soạn giả là nhân vật thuộc đời
Lương Nam triều. Sách này tuy có một vài
thiếu sót kể trên, nhưng đối với lịch sử
Phật giáo Trung quốc ở thời kỳ đầu, nó là

tư liệu đáng tin cậy nhất; về sau, Tục cao
tăng truyện của Đạo tuyên đời Đường,
Tống cao tăng truyện của Tán ninh đời
CAO TĂNG TRUYÊN

Tống, Đại minh cao tăng truyện của Như
tỉnh đời Minh v.v...… đều lấy sách này làm
khuôn phép mà xác lập điển hình của các
loại tăng truyện đời sau. [X. Tục cao tăng
truyện Q.6; Lịch đại tam bảo kỉ Q.11; Khai
nguyên thích giáo lục Q.6].
CAO THANH NIÊM PHẬT
Còn gọi Lệ thanh niệm Phật. Tức cất
tiếng to mà niệm danh hiệu Phật. A di đà
kinh thông tán quyển trung của ngài Từ
ân, nói rằng cất tiếng to mà niệm Phật có
mười thứ công đức:
1. Có thể át được sự buồn ngủ.
2. Khiến thiên ma phải sợ hãi.
3. Tiếng niệm Phật vang mười phương.
4. Ngưng cái khổ trong ba ngã.
5. Tiếng động bên ngoài không lọt vào
được.
6. Tâm không tán loạn.
7. Dũng mãnh tinh tiến.
8. Chư Phật hoan hỉ.
9. Chính định hiện trước.
10. Vãng sinh tịnh độ.
Kinh Đại tập quyển 43 (Đại 13, 285 hạ),
nói: “Niệm nhỏ thấy nhỏ, niệm to thấy to”.
Tóm lại, tiếng niệm Phật to có thể ngăn
chặn tâm, không cho rong ruổi, dễ thành
tựu chính định.
CAO THẾ DA
........
Phạm:kauzeya. Cũng gọi là Kiêu xá da,
Kiêu thế da, Kiêu xa da, Kiêu thi. Dịch ý là
tấm lụa. Cao thế da vốn là tên loại tằm
hoang, loại tằm này không phải nuôi, mà
sinh ở chằm, núi; các nước Tây vực không
có cây dâu, tằm phần nhiều sống trên các
cây táo và ăn lá táo. Thân hình màu trắng,
to bằng ngón tay cái, dài hai ba tấc (Tàu),
hơn một tháng thì già, tự quấn mình trong
lá rồi hóa thành nhộng, to bằng ngón chân

cái, rất cứng, lấy rang nóng lên thì có thể
chế thành lụa, lụa rất bền, mịn nhưng
không bóng. Nếu để nhộng sống thì một
tháng sẽ từ trong kén chui ra thành con
ngài, hai cánh dang ra, có vằn rực rỡ như
màu gấm đỏ, đến nửa đêm, con đực, con
cái gặp nhau, lại ăn lá cây rồi đẻ trứng trên
cây. Dùng tơ của loại tằm hoang này để
may áo Cao thế da, là một trong mười loại
áo. [X. Tứ phần luật sớ sức tông kí Q.5
phần cuối; Nam hải kí qui nội pháp truyện
Q.2].
CAO THẾ DA TĂNG TẤT LÍ LỢI
Phạm:kauzeya-saôstara. Dịch ý là Dã
tàm ngọa cụ. Tức là đồ dùng để nằm dệt
bằng tơ của tằm hoang. [X. Tứ phần luật sớ
sức tông kí Q.5 phần cuối].
CAO TỌA
.....
Có nghĩa là tòa ngồi cao hơn chỗ ngồi
thông thường được thiết trí mỗi khi nói
pháp, giảng kinh, tụng giới và tu pháp thì
ngồi, phỏng theo tòa kim cương mà đức
Thích tôn đã ngồi trên đó khi Ngài thành
đạo. Hình dáng theo luật qui định, to nhỏ
khác nhau. To nhất là một đến hai mét
vuông, cao từ ba mươi đến năm mươi phân.
Các pháp sư giảng kinh của Trung quốc,
theo cách thức xưa, phải lên tòa cao để giảng
kinh hoặc nói pháp, gọi là Khai đại tọa. [X.
Thiện kiến luật tì bà sa Q.1; Loại tụ danh
vật khảo Q.27].
CAO TỔ
.....
Chỉ vị thủy tổ của một tông phái, tức tổ
sư đã khai sáng tông nghĩa giáo thuyết. Cao
là tiếng tôn sùng. Chẳng hạn như tông
Thiên thai lấy bồ tát Long thụ làm Cao tổ,
Cao tổ của tông Tịnh độ là đại sư Thiện
CAO TỔ

đạo và Cao tổ của Chân tông Nhật bản là
ngài Thân loan.
CAO VỊ THẦN
... ...
Vị thần được coi là có địa vị đặc biệt
sùng cao, có năng lực vượt lên trên tất cả
thần linh phổ thông. Bắt đầu từ thời kỳ sau
của tôn giáo nguyên thủy và tôn giáo cổ
đại. Như Thương thiên thần, Thiên phụ
thần, Địa mẫu thần v.v…... Những văn hiến
sớm nhất cho thấy các tôn giáo Mĩ sách bất
đạt mễ á (Mesopotamia) và tôn giáo Ai cập
cách nay đã bốn, năm nghìn năm. Những
dấu tích tương tự trong xã hội nguyên thủy
còn sót lại mà thời cận đại cũng còn được
thấy.
CAO VƯƠNG QUAN THẾ ÂM KINH
Có một quyển. Còn gọi Cao vương bạch
y quan âm kinh. Nói tắt là Cao vương kinh.
Thu vào Vạn tục tạng tập 87. Kinh này là
kinh Quan âm mà Tôn kính đức cảm được
vào khoảng năm Thiên bình (534-537) đời
Đông Ngụy, nhưng theo đại sư Liên trì đời
Minh thì đây là kinh giả. Cứ theo Pháp uyển
châu lâm quyển 17 chép, trong năm Thiên
bình đời Ngụy, có Tôn đức kính ở Định
châu tạo tượng Quan âm, hàng ngày lễ bái;
sau bị giặc cướp dẫn đi, rồi bị nghi oan là
đồng lõa nên phải tội chém. Trước ngày bị
chém, đêm Tôn kính đức nằm mộng thấy
một vị sa môn bảo tụng kinh Cứu sinh quan
thế âm một nghìn lần thì sẽ thoát chết.
Ngày hôm sau đao phủ trói Đức đưa ra chợ
để chém, vừa đi Đức vừa tụng kinh, khi
đến nơi thì vừa đủ một nghìn lần, đao phủ
chém Đức, nhưng dao gãy mà da thịt Đức
không sao, ba lần thay dao đều gãy như
trước. Đao phủ trình báo, Thừa tướng là
Cao hoan xin vua tha chết cho Đức, rồi sai
chép kinh ấy truyền bá ở đời. Nay gọi là

kinh Cao vương quan thế âm. Trí kính triều
Thanh có chú thích kinh Cao vương quan
thế âm 1 quyển, thu vào Vạn tục tạng tập
93.
CAO XUẤT TAM MUỘI
...........
Một trong một trăm linh tám tam muội.
Là tam muội khiến hành giả sinh phúc đức
và trí tuệ. Nếu Bồ tát vào tam muội này thì
phúc đức trí tuệ đều tăng trưởng, tính của
các tam muội cũng từ nơi tâm mà ra. [X.
luận Đại trí độ Q.47].
CAO XƯƠNG CỐ THÀNH
Thành cũ Cao xương, tiếng Duy ngô
nhĩ gọi là Diệc đô hộ thành, tiếng Hán gọi
là Cao xương bích, Cao xương lũy. Thành
ở A tư tháp na (Hán gọi là Tam bảo )
thôn đông, Cáp lạt hòa trác (Hán gọi là
Nhị bảo) thôn nam cách huyện lị Thổ lỗ
phồn hơn bốn mươi cây số về phía đông,
thuộc tỉnh Tân cương. Niên đại Kiến trúc
và qui mô cơ bản được hình thành vào
khoảng trước đời Lương (324-376) đến thời
đại Vương triều Cao xương khúc thị. Tổng
diện tích hai triệu mét vuông, phần lớn
tường thành đã đổ, đại khái là hình vuông,
chu vi khoảng năm cây số. Bộ phận cửa
thành đắp bằng đất, dấu vết vẫn còn, có
Di Tích Thành Lũy Cao Xương
CAO VỊ THẦN

thể đi xe qua được. Toàn thành chia làm
ba bộ phận là thành ngoài, thành trong và
thành cung, bố cục hơi giống như thành
Trường an đời Đường. Thành trong kiến
trúc la liệt, góc tây nam thành ngoài còn lại
nền một ngôi chùa, diện tích độ mười nghìn
mét vuông, cổng chùa, quảng trường, nhà
điện, tháp cao, khám thờ Phật, còn có thể
đếm được rõ ràng, du khách có thể đi qua
sân vào nhà. Thành trong có một nền cao,
ở trên còn lại một tòa kiến trúc cao tới mười
lăm mét, tục gọi là “Khả hãn bảo ”
và gần đó phát hiện nền đá khắc đồ án.
CAO XƯƠNG QUỐC
Tên một nước xưa ở Tây vực. Nay là địa
phương Cáp lạt hoà trác (Karakhoja) về mạn
đông nam Thổ lỗ phồn (Turfan) thuộc tỉnh
Tân cương. Thời Hán gọi là nước Xa sư
tiền, thời Tấn gọi là quận Cao xương. Từng
đã có lần được độc lập gọi là nước Cao
xương (khoảng 420), sau bị Thái tôn nhà
Đường chinh phục, rồi đặt tên là Tây châu
(khoảng 640). Từng đã phụ thuộc Hồi cốt
(từ cuối thế kỷ VIII đến đời Nguyên) sau lại
phụ thuộc Trung quốc, là một Trung tâm
lớn của Phật giáo, các kinh Phật đã được
phiên dịch tại đây. Từ sau thế kỷ XIX trở
đi, các nhà khảo cổ đã thám hiểm nhiều
lần, đào được vô số tượng Phật, tranh Phật
và các kinh điển bằng tiếng Phạm, tiếng
Hồ, tiếng Hồi cốt. Các di tích trứ danh của
Phật giáo gồm có: thành cũ Cao xương,
thành cũ Giao hà, động Nghìn Phật Bối sa
khắc lỗ khắc và hào Thổ dục. Thành Cao
xương và thành Giao hà là những di tích
già lam được kiến tạo trên mặt đất, còn Bối
sa khắc lỗ khắc thì là động đá do hai quần
thể hang động tạo thành. (xt. Thiên Phật
Động).
CÁO HƯƠNG

.....
Là nghi thức học trò thắp hương thỉnh
thầy thuyết pháp hoặc khai thị. Cái bảng
treo để yết thị cho đại chúng biết nghi thức
cáo hương, thì gọi là Cáo hương bài........;
nhưng trước khi treo bảng Cáo hương phải
được vị trụ trì cho phép. [X. Sắc tu bách
trượng thanh qui Q.2 mục Cáo hương;
Thiền lâm bị dụng thanh qui Q.2 mục Cáo
hương; Thiền lâm tượng khí tiên Thùy
thuyết môn].
CÁP ẨN PHẬT ẢNH
Chim bồ câu núp bóng Phật. Thí dụ
người giữ giới có uy lực không gì hơn. Kinh
Niết bàn (bản Bắc) quyển 28 chép lời của
đức Thế tôn (Đại 12, 529 thượng): “Xưa kia
có một thời ta với Xá lợi phất và năm trăm
đệ tử cùng ở nước Ma già đà, đại thành
Chiêm bà, khi ấy có người thợ săn đuổi
một con chim bồ câu. Con chim sợ hãi,
đến ẩn dưới bóng Xá lợi phất, nhưng vẫn
run rẩy như tàu lá chuối bị gió lay động; nó
bèn đến núp trong bóng của ta, thì thâm
tâm yên ổn, không sợ hãi nữa, vì thế nên
biết Như lai thế tôn giữ giới rốt ráo, cho
đến cái bóng của thân hình cũng có được
sức như thế. [X. luận Đại trí độ Q.11].
CÁP ĐÁP (HAĐĐA)
.....
Là di tích Phật giáo tai A phú hãn
Nền cũ Cao Xương
CÁP ĐÁP

(Afghanistan), nằm ở giữa khoảng đường
từ Khách bá nhĩ (Kabul) đến Bạch hạ ngõa
(Peshawar) ở Ba tư cơ thản (Pakistan). Cứ
theo Đại đường tây vực kí quyển 2 chép,
thì vật liệu kiến trúc và điêu khắc của mỹ
thuật Phật giáo có pha trộn ảnh hưởng Hi
lạp ở Bạch hạ ngõa (Peshawar) lấy đá làm
chủ yếu, còn ở Cáp đáp thì lấy gạch mộc
và bùn trộn lẫn với tro làm tài liệu kiến
trúc và nặn đắp, cách tạo hình trội hơn mỹ
thuật khắc đá ở Kiện đà la. Trước khi bị
người Mễ hi lạp khắc lạp (Mihirakula) phá
hoại vào năm 535 Tây lịch, Cáp đáp hằng
mấy thế kỉ đã từng là nơi đại biểu cho mĩ
thuật Phật giáo.
CÁP ĐẠT
.....
Vật dùng trong nghi lễ của Phật giáo
Tây tạng. Là cái đai áo dệt bằng tơ sợi hoặc
lụa mỏng, hình vuông mà dài, có bốn bậc
thô, nhỏ. Chia làm hai màu trắng, lam. Chia
theo chất liệu, đai thông thường dệt bằng
bông sợi, gọi là Tố hi; loại trung cấp dệt
bằng tơ tằm gọi là A hi; loại cao cấp dệt
bằng tơ hạng tốt dành cho các nhân vật
cấp cao trong chính giới và giáo giới sử dụng,
gọi là Thúy lãng. Trong những dịp khánh
hỉ hoặc tang lễ, dân Tây tạng và một bộ
phận dân Mông cổ, đều mang Cáp đạt đến
để bày tỏ ý chúc mừng hoặc chia buồn. Tín
đồ thường hay dâng Cáp đạt trước tượng
Phật hoặc treo trên cây trong chùa. Lại vì
thân phận bất đồng, nên Cáp đạt được dùng
cũng có lớn nhỏ, dài ngắn rộng hẹp khác
nhau, khi dùng đều có định chế, không
được lẫn lộn.
CÁP LỢI QUAN ÂM
Một trong ba mươi ba ứng thân của bồ
tát Quan âm. Vì ngài ngồi trên con Cáp lợi
(con trai, con hến) cho nên gọi Cáp lợi Quan

âm. Đây là tín ngưỡng bắt nguồn từ sau đời
Đường, chứ trong các kinh quĩ không thấy
ghi chép. Cứ theo Phật tổ thống kỷ quyển
42 mục Đường văn tông khai thành nguyên
niên chép, vua Văn
tông nhà Đường ăn
cáp lợi, có một con
bửa mấy cũng không
mở miệng ra, bèn đốt
hương cầu đảo thì
Cáp lợi thình lình
biến hiện thành
hình Bồ tát. Nhà vua
cho mời thiền sư Duy
chính ở núi Chung
nam vào để hỏi
nguyên do, sau đó,
hạ lệnh cho các chùa viện khắp trong nước
đều phải lập tượng Quan âm. Đó là nguồn
gốc của tín ngưỡng Cáp lợi Quan âm. Thông
thường các dân chài lưới rất tin sùng. [X.
Phật tượng đồ vựng Q.2].
CÁP MAN
...
Là tên một người con gái sinh ra từ chỗ
ẩm ướt. Những sinh vật sinh ở dưới nước,
hoặc do chỗ ẩm ướt mà sinh, gọi là thấp
sinh. Câu xá quang kí quyển 8 (Đại 41, 155
hạ), nói: “Cáp man, ngày xưa có một ông
vua tên là Bạt la cáp ma đạt đa, Hán dịch
Di Tích Cáp Đáp
Cáp Lợi Quan Âm
CÁP ĐẠT

là Tĩnh thụ. Dưới nách nhà vua tự nhiên
mưng lên một cái nhọt đầy nước, rồi từ đó
sinh ra một bé gái, nhà vua đặt tên là Cáp
man. Từ dưới nách sinh ra, như chim bồ
câu bay ra, nhà vua yêu quí như vòng hoa
anh lạc, vì thế gọi là Cáp man (cáp: con bồ
câu; man: vòng hoa anh lạc).
CÁP NÔ MẠN
Phạm: Hanumàna. Còn gọi là Ha nô
mạn, Cáp nữu mạn. Dịch ý là Đại hàm thần
hầu........... (thần khỉ cằm to). Thần
khỉ trong sử thi La ma diễn na (Phạm:
Ràmàyaịa) của Ấn độ, là đối tượng sùng
bái của phái La ma trong Ấn độ giáo. Được
coi là con của Thần gió, có khả năng biến
hóa bay đi, cao bằng lầu tháp, sức mạnh
không ai sánh kịp, mặt đỏ hồng, lông vàng
óng, đuôi dài vô hạn, từng giúp La ma đến
đảo Lăng già tìm vợ đem về Ấn độ, là tay
giúp đỡ đắc lực của La ma. Ngoài ra đứng
trên quan điểm nghiên cứu văn hóa Trung
quốc có chịu ảnh hưởng văn hoá Ấn độ
mà nói, thì Cáp nô mạn là nguyên hình
của Tôn ngộ không trong Tây du kí. [X.
Tây du kí Huyền trang đệ tử cố sự chi diễn
biến (Trần dần khác, Hiện đại Phật giáo
học thuật tùng san)].
CÁP VIÊN
I. Cáp viên. Phạm: Kapotika-saôghàràma.
Dịch âm: Ca bố đức ca già lam.
Là ngôi Tinh xá nằm về mạn đông nước
Ma yết đà thuộc trung Ấn độ. Ở đời quá
khứ xa xưa, đức Phật đã từng là chim bồ
câu lớn, vì muốn đưa người thợ săn vào
chính đạo, nên đã gieo mình vào lửa mà
chết tại chỗ này. Nhà khảo cổ học người
Anh là Khang lâm hãn (Cunningham, 1814
– 1893) bảo rằng chỗ ấy tức là nơi cách
hang Nhân đà la nói trong Đại đường tây
vực kí về mạn đông bắc 16 cây số. [X. Đại

đường tây vực kí Q.9; Đại từ ân tự tam tạng
pháp sư truyện Q.3; A. Cunningham: The
Ancient Geography of India].
II. Cáp viên. Nằm tại nước Ca thấp di
la. Là một trong năm trăm Tinh xá. Dị bộ
tôn luân luận thuật kí (Vạn tục 83, 216 hạ)
nói: “Bấy giờ, tại Kê viên chư tăng tranh cãi
không dứt, sau theo chỗ thấy biết khác nhau
mà chia làm hai bộ: Thượng tọa bộ, Đại
chúng bộ. Lúc đó các bậc hiền thánh biết
chúng tăng sai trái, liền bỏ Kê viên mà đi
nơi khác (…...) Nhà vua hay tin rất tức giận,
bèn bảo bề tôi nên đưa hết các tăng đến bờ
sông Hằng, dùng một chiếc thuyền mục
nát, chở ra giữa sông và đánh đắm thuyền,
để xem ai là phàm, ai là thánh? Bề tôi vâng
lời và thử nghiệm việc đó. Khi ấy, các bậc
hiền thánh đều bay lên không, như các
chim nhạn, rồi lại dùng thần thông, biến
hiện ra các hình để giúp những người trong
thuyền muốn bỏ Kê viên mà chưa có thần
lực, bay lên hư không, đều đi về hướng
bắc. Nhà vua thấy thế sinh lòng hổ thẹn
và ân hận, (…...) lập tức sai sứ theo dõi, biết
các ngài đã ở Ca thấp di la, sau cố mời về,
nhưng chư tăng đều từ chối. Nhà vua bèn
làm các Tăng già lam tại Ca thấp di la để
các vị hiền thánh ở và đổi tên Tăng già lam
là Cáp viên theo hình biến hiện của chư
tăng.
CÁT CA DẠ
........
Phạm:Kiíkara. Dịch ý là Hà sự. Vị
tăng dịch kinh đời Bắc Ngụy, người Tây
vực. Sư lấy việc du hóa truyền đạo làm chí
hướng, đến Bình thành vào thời vua Văn
thành nhà Bắc Ngụỵ, mọi người rất kính
phục sự học rộng của sư, sau pháp nạn Thái
vũ, kinh điển thất tán, năm Diên hưng 2
(472) sư cùng với ngài Đàm diệu cùng dịch
Phó pháp tạng nhân duyên truyện 6 quyển,
CÁT CA DẠ

kinh Tạp bảo tạng 8 quyển, luận Phương
tiện tâm 1 quyển, tất cả năm bộ mười chín
quyển, do Lưu hiếu tiêu chép viết, nhờ thế
mà Phật pháp tại đất Bắc lại được phục hưng.
[X. Lịch đại tam bảo kỷ Q.9; Pháp kinh lục
Q.3, Q.6; Khai nguyên thích giáo lục Q.6].
CÁT CĂN
Hàm ý là trưởng lão. Là người chủ trì
Khang thôn trong các chùa viện thuộc phái
Cách lỗ của Phật giáo Tây tạng. Do một vị
tăng lớn tuổi nhất của Khang thôn được
chọn để đảm nhiệm chức này. (xt. Khang
Thôn).
CÁT ĐẰNG
.....
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Chỉ văn
tự, ngữ ngôn cũng giống như dây bìm dây
sắn (cát đằng) bò lan chằng chịt, vốn được
dùng để giải thích, thuyết minh sự tướng,
nhưng trái lại, lại bị chúng vấn vít trói buộc.
Ngoài ra còn chỉ câu nói khó hiểu trong
công án, phải gạn hỏi nhiều lần. Những
câu nói đùa giỡn vô dụng gọi là Nhàn cát
đằng........, Thiền bám chặt vào văn tự
ngữ ngôn mà không nắm bắt được thực
nghĩa, gọi là Văn tự Thiền, hoặc Cát đằng
Thiền. Bích nham lục tắc 31 (Đại 48, 171
trung), nói: “Người xưa bìm sắn (cát đằng),
hãy nói thử xem!”. Ngoài ra, trong kinh Xuất
diệu quyển 3, phiền não còn được ví dụ
như cát đằng. [X. Cổ tôn túc ngữ lục Q.6
Lục châu hoà thượng ngữ lục; Chính pháp
nhãn tạng Cát đằng chương].
CÁT GIÀ
.....
Phạm:Kftya, Pàli: Kicca. Còn gọi là
Cát giá, Cát lật giá, Ngật lật trước. Dịch ý là
làm việc. Là tên ác quỷ, tức chỉ quỷ Khởi
thi. [X. kinh Pháp hoa Q.7 phẩm Đà la ni;
Pháp hoa nghĩa sớ Q.12 (Cát tạng); Huyền

ứng âm nghĩa Q.6].
CÁT HÀ
.....
Chỉ sông Hằng ở Ấn độ. Các Thánh
nhân Ấn độ đời thượng cổ, lúc sắp thành
Thánh đều xuống tắm trong sông Hằng, vì
thế người ta thường gọi sông Hằng là Cát
hà (sông tốt lành) và cho rằng người xuống
sông này tắm có thể diệt được tội. [X. Bách
luận sớ quyển thượng].
CÁT HỐT
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản. Hốt,
vốn là cái thẻ bài mà các bề tôi đời xưa tại
Trung quốc, mỗi khi vào chầu Thiên tử,
thì cầm nơi tay và ghi trên đó những việc
mình định tâu vua, hoặc là ghi những điều
vua chỉ thị. Hốt làm bằng ngà voi, bằng tre
hay gỗ. Nhật bản cũng theo
phong tục ấy. Sau lại xẻ dọc hốt
thành hai nửa dùng làm cái
phách để gõ nhịp khi ca hát, gọi
là Hốt phách tử, Xích phách tử ,
Cát hốt. Viện Tri ân tại Nhật bản
dùng hốt khi niệm Phật tu đạo.
Ngoài ra, khi tụng kinh đánh
phách gỗ, hoặc giới xích
của tông Tịnh độ, có lẽ đã từ
Cát hốt biến chuyển sai đi chăng?
CÁT KHÁNH TÁN
........
Chỉ bài ca tán của Mật giáo, được xướng
lên để khen ngợi đức của người bước lên
ngôi vị giác ngộ, khi cử hành lễ truyền pháp
Quán đính. Lời ca phỏng theo sự tích tán
thán tám tướng thành đạo của đức Như lai,
vì thế còn được gọi là Bát tướng thành đạo
tán. Bài ca tán này có hai thứ Hán và Phạm.
Kinh Kim cương đính lược xuất niệm tụng
Cát Hốt
CÁT CĂN

quyển 4 có chép bài ca tán bốn kệ mười
sáu câu bằng chữ Hán như sau (Đại 18,
251 trung): “Chư Phật khi đến giờ giáng
sinh, Thích phạm long thần theo hộ vệ,
bao việc tốt lành và mầu nhiệm, nay đây
mong ngài đều được hết. Ca tì la vệ trong
cung vua, Long vương rưới nước lành cam
lộ, Chư thiên cúng dường việc hiếm có,
mong ngài quán đính cũng như thế. Trên
toà Kim cương vì quần sinh, rạng đông hàng
ma thành chính giác, hiện các việc quí báu
tốt lành, tòa này mong ngài đều thành tựu.
Vườn Ba la nại nơi trang nghiêm, vì năm
vị tiên mở diệu pháp, thành tựu vô lượng
việc tốt lành, mong ngài giờ này đều chứng
được”. A xà lê đại mạn đồ la quán đính
nghi quĩ còn thêm một tụng nữa (Đại 18,
191 hạ): “Phương tiện đại bi của chư Phật,
lợi khắp chúng sinh trong pháp giới, hết
cõi vị lai không mỏi mệt, bốn trí vô ngại
ngài sẽ được”. Như vậy, tất cả là năm bài
tụng. Ngoài ra, Đại nhật kinh sớ quyển 8
có chép bài ca tán bằng cả tiếng Phạm và
tiếng Hán, mỗi bài đều có 11 kệ. Bài ca tán
tiếng Hán, khi A xà lê trao năm bình Quán
đính cho người nhận, được cả A xà lê và
đại chúng cùng xướng tán. Còn bài ca tán
bằng tiếng Phạm hiện nay chỉ dùng có 3
kệ, và sau khi kết thúc Quán đính, đi quanh
đàn ba vòng thì được xướng lên. Lại nữa,
theo Đại nhật kinh sớ quyển 8 chép, ca tán
có ba thứ: Cát khánh tán, Cát tường tán và
Cực cát tường tán. [X. kinh Đại nhật Q.2
phẩm Cụ duyên; A sa phọc sao Q.15; Nhũ
vị sao Q.16].
CÁT LẬT SẮT NOA
Phạm:Kfwịa. Là một trong các thần
của Ấn độ giáo. Còn gọi Hắc thiên. Là hoá
thân của Tì thấp nô. Tên của thần này đã
thấy xuất hiện trong Lê câu phệ đà và Áo

nghĩa thư cổ đại, sau đến thời Ma ha bà la
đa thì thành là vị anh hùng nửa thần nửa
người rất được hoan nghênh, và trong Bạc
già phạm ca thì được gọi là “tinh thần vũ
trụ tối cao”. Cha là Bà tẩu thiên (Phạm:
Vasudeva), mẹ là Đề bà cát (Phạm:Devakì).
Cứ theo sách Bạc già phạm vãng thế thiên
Thần thoại thứ 10
chép, thì lúc còn nhỏ,
Cát lật sắc noa là trẻ
chăn trâu, đã từng giết
vua ác (Phạm:Kaôsa),
quỉ dữ, là người bảo hộ
trẻ chăn trâu và gia súc.
Vốn là thần chăn trâu
của tín ngưỡng dân
gian Ấn độ, sau dần
dần được coi như cùng
với Tì thấp nô là nhất
thể, thậm chí được tôn
làm thần ở nguyên lí tối cao. Nội dung bài
hát chăn trâu của thần này, thường được
những nhà văn nghệ cổ điển lấy làm đề
tài. (xt. Hắc Thiên).
CÁT LẬT SẮT NOA HÊ PHỔ
Phạm:Harivaôza. Bản phụ lục của Sử
thi Ma ha bà la đa (Phạm: Mahàbhàrata)
của Ấn độ. Nội dung tường thuật sự tích
những anh hùng của chủng tộc Tì thấp ni
(Phạm: Vfwni) từ Tạo vật chủ (Phạm:
Prajàpati) thái cổ trở xuống và sự tích người
dũng sĩ vĩ đại nhất của chủng tộc này là
Cát lật sắt noa (Kfwịa, tức là Hari). Sự tích
của Cát lật sắt noa tuy đã được ghi chép
trong các sách sử Ma ha bà la da, Bạc già
phạm ca, nhưng không nói rõ phần gia tộc
phổ hệ, nên đặc biệt bổ túc cho sự thiếu
sót ấy bằng phụ lục này.
Có thuyết bảo sách này đã có ở khoảng
thế kỉ thứ II vốn là các bài hát vè của riêng
Cát lật sắt noa, về sau đời này qua đời khác
cứ thêm thắt vào mãi, và nội dung dân ca
Cát Lật Sắt Noa

CÁT LẬT SẮT NOA HÊ PHỔ

du mục có tính thuần túy văn học chất
phác, cũng dần dà được thêm vào sắc thái
tôn giáo. Tuy nhiên, tính chất vẫn giống
với La ma da na và rất khác với Phú lan na
là tác phẩm rất giàu khí sắc tôn giáo. Bản
san hành sớm nhất của sách này là vào
đầu thế kỷ thứ 7, do một trăm mười tám
chương, sáu nghìn không trăm bảy mươi
ba kệ tổ thành. [X. P. L. Vaidya: The
Harivaôza, for the first time critically edited,
2 vols, Poona 1969 – 1971; M.
Winternitz: A History of Indian Literature,
vol.1].
CÁT LŨ TỊNH
Cát lũ, đem tấm vải cắt ra thành những
mảnh nhỏ; Tịnh, ý là không có tội. Đức
Phật qui định các Tỷ khưu không được mặc
ca sa may bằng tơ lụa hoặc các thứ vải mịn
màng đẹp đẽ, nhưng, trong trường hợp có
các loại kể trên mà không có cách nào để
nhuộm thành ba màu xanh, đen và mộc
lan, thì được phép cắt các loại vải nói trên
thành những miếng nhỏ rồi khâu chắp lại
làm ca sa, như thế thì không vi phạm luật
của tăng, gọi là Cát lũ tịnh. [X. Tứ phần
luật san phồn bổ khuyết hành sự sao
Q.trung phần 3].
CÁT NHẬT LƯƠNG THỜI
Ngày giờ tốt lành. Trung quốc, Ấn độ
từ ngàn xưa đã có tục theo sự vận hành
của các tinh tú để định ngày giờ lành dữ
mà đoán các việc tốt xấu nên hư của người
ta, bởi thế thông thường phần đông người
ta hay chọn ngày lành giờ tốt để làm việc
hòng được may mắn. Đại nhật kinh sớ
quyển 4 (Đại 39, 617 hạ) nói: “Phàm làm
các việc pháp, đều phải khế hợp với nghĩa
giờ”. Phép chọn ngày chọn giờ làm việc
phần nhiều do Mật giáo thực hành, chứ
Hiển giáo thì không dùng, đức Phật đã

cấm đoán rõ ràng, bảo rằng trong thực nghĩa
chân đế, không nên có quan niệm lành dữ
họa phúc, chỉ tùy phuơng tiện giáo hóa thế
tục, nếu cần thì dùng, không cần thì bỏ.
Kinh Đại ban niết bàn (bản Bắc) quyển 20
(Đại 12, 482 trung), nói: “Trong giáo pháp
của Như lai, không có chọn ngày lành, sao
tốt”. [X. kinh Tú diệu Q.thượng, Q.hạ; kinh
Đại bảo tích Q.3; luận Đại trí độ Q.13]. (xt.
Trạch Thời).
CÁT NHĨ ĐAN
........
Là ngôi chùa do Tôn khách ba, người
sáng lập phái Cách lỗ của Phật giáo Tây
tạng, kiến tạo. Chùa ở về mạn đông của
Lạp tát (Lhasa) tại Tây tạng. Là nơi phát
nguồn của Hoàng giáo. Trong năm Ung
chính đời Thanh, nhà vua ban hiệu là chùa
Vĩnh lạc, tục gọi là chùa Cam đan. (xt. Cam
Đan Tự).
CÁT TẠNG (549-623)
.... .
Vị tăng đời Tùy, người Kim lăng, họ An,
tên Thế. Tổ tiên là người nước An tức (tộc
Hồ), sau dời đến Kim lăng, vì thế còn gọi là
An cát tạng, Hồ cát tạng. Lúc ba, bốn tuổi,
sư theo thân phụ đến yết kiến ngài Chân
đế, Chân đế đặt tên cho sư là Cát tạng. Về
sau, thân phụ xuất gia, pháp hiệu là Đạo
lượng. Sư thường theo thân phụ đến chùa
Hưng hoàng nghe ngài Pháp lãng giảng Tam
luận, lúc bảy tuổi (có thuyết nói mười ba
tuổi) theo ngài Pháp lãng xuống tóc xuất
gia. Pháp lãng là người kế thừa hệ thống
giáo học Tam luận của ngài Cưu ma la thập,
cho nên sư chuyên học tập ba bộ Trung
luận, Bách luận và Thập nhị môn luận.
Mười chín tuổi, sư bắt đầu giảng kinh, tiếng
tăm truyền rộng, hai mươi mốt tuổi thụ giới
Cụ túc, thanh danh nổi như cồn.
CÁT LŨ TỊNH

Niên hiệu Khai hoàng (581) đời Tùy, sư
được ba mươi hai tuổi, gặp lúc ngài Pháp
lãng thị tịch, sư bèn đông du đến chùa Gia
tường ở huyện Cối kê tỉnh Triết giang,
chuyên tâm giảng diễn và viết sách, những
người đến hỏi đạo tới hơn nghìn, giảng
trường rất thịnh; lại các bộ sách chú sớ Tam
luận, cũng phần nhiều được hoàn thành
tại ngôi chùa này, bởi vậy, đời sau gọi sư là
“Gia tường đại sư”. Ngoài việc tập đại thành
tông Tam luận ra, sư còn tinh thông các
kinh Đại thừa như Pháp hoa, Niết bàn v.v...…
Tháng 8 năm Khai hoàng 17, sư viết
thư thỉnh cầu Đại sư Trí khải tuyên giảng
kinh Pháp hoa. Năm Đại nghiệp thứ 2 (606,
có thuyết nói năm Nhân thọ thứ 2 hoặc
Khai hoàng năm cuối), Dạng đế nhà Tùy
xuống chiếu chỉ mở bốn đạo tràng, sư vâng
mệnh vua ở đạo tràng Tuệ nhật tại Dương
châu tỉnh Giang tô, cứ theo truyền thuyết
thì sư đã hoàn thành tác phẩm Tam luận
huyền nghĩa vào thời gian này; sau dời đến
ở chùa Nhật nghiêm tại Trường an, chấn
hưng đạo pháp miền Trung nguyên. Ngoài
ra, sư đi các nơi giảng kinh nhằm mở rộng
tông Tam luận, cho nên đời gọi sư là tổ tái
hưng tông Tam
luận. Sư đã từng
biện luận với
Tam quốc luận
sư Tăng xán nổi
tiếng đương
thời, sư ứng đối
thao thao như
dòng nước, đôi
bên cật vấn qua
lại đến hơn bốn
mươi lần, cuối
cùng sư đã dành
phần thắng, thanh danh lừng lẫy một thời.

Từ đầu năm Đại nghiệp đến cuối đời Tùy,
sư chép hơn hai nghìn bộ kinh Pháp hoa,
và tạo hai mươi lăm pho tượng, chí thành
lễ sám, ngồi đối diện tượng bồ tát Phổ hiền
mà quán lý thực tướng. Niên hiệu Vũ đức
năm đầu (618) đời Đường, Cao tổ chọn mười
bậc đại đức ở Trường an để thống lĩnh
chúng tăng, sư là một trong số đó. Ngoài
ra, đáp lời thỉnh cầu của hai chùa Thực tế
và Định thủy, sư kiêm cả việc trông nom
hai chùa ấy. Sau dời về ở chùa Diên hưng.
Tháng 5 năm Vũ đức thứ 6, lúc mệnh
chung, sư tắm rửa sạch sẽ, thắp hương niệm
Phật, viết “Tử bất bố luận ” (luận
chết chẳng sợ) rồi nhập tịch, thọ bảy mươi
lăm tuổi. Sắc ban an táng tại núi Nam sơn,
phía bắc chùa Chí tướng.
Bình sinh, sư giảng Tam luận hơn một
trăm lượt, kinh Pháp hoa hơn ba trăm lượt,
kinh Đại phẩm, kinh Hoa nghiêm, kinh Duy
ma, luận Đại trí độ v.v...… mỗi bộ vài mươi
lượt. Học trò tuấn tú rất nhiều, nổi tiếng
hơn cả thì có Tuệ lãng, Tuệ quán và Trí
khải. Trước tác của sư thì thật là phong
phú: Trung quán luận sớ, Thập nhị môn
luận sớ, Bách luận sớ, Tam luận huyền
nghĩa, Đại thừa huyền nghĩa, Pháp hoa
huyền luận, Pháp hoa nghĩa sớ v.v…... cùng
các sách chú thích và lược luận, như Pháp
hoa, Niết bàn, Thắng man, Đại phẩm, Kim
quang minh, Duy ma, Nhân vương, Vô
lượng thọ v.v...… [X. Tục cao tăng truyện
Q.11; Phật tổ thống kỷ Q.10; Thích thị kê
cổ lược Q.2; Tam đại bộ bổ chú Q.1; Tịnh
danh huyền luận lược thuật Q.1; Trung
luận sớ kí Q.1].
CÁT TƯỜNG
.....
Phạm:Zrì. Dịch âm: Thất lị, Sư lị, Thi
lị, cũng gọi Cát dương. Dụng ngữ này thấy
rải rác khắp các kinh điển, như Cát tường
quả, Cát tường thảo v.v…... Cát tường quả là
cái quả mà thần Quỉ tử mẫu dùng để xua

đuổi ma tà. Cát tường thảo là dịch ý từ chữ
PhạmKuza, là loại cỏ sinh ở nơi ẩm thấp,
Cát Tạng
CÁT TƯỜNG

tương tự như cỏ bạch mao (cây hương bài).
Cứ theo nói thì đức Thích tôn, khi thành
đạo, đã ngồi trên cỏ cát tường, là do Đồng
tử Cát tường cắt, rồi trải lên toà ngồi của
đức Thích tôn. [X. Trung a hàm Q.54 kinh
Trà đế; kinh Quá khứ hiện tại nhân quả
Q.2, Q.3; Hoa nghiêm kinh sớ quyển 12;
Đại nhật kinh sớ Q.7]. (xt. Cát Tường Quả,
Cát Tường Thảo).
CÁT TƯỜNG HỐI QUÁ
...........
Còn gọi là Cát tường thiên hối quá pháp,
Cát tường thiên nữ pháp, Cát tường hối
quá pháp. Tức cứ hàng năm vào tháng
giêng, lấy Cát tường thiên làm Bản tôn, tụng
kinh Kim quang minh tối thắng vương để
sám hối tội lỗi và cầu an giải hạn. Vào
khoảng thế kỉ thứ VIII, Thiên hoàng của
Nhật bản bắt đầu thi hành pháp hội này.
chủ yếu là cầu mưa thuận gió hòa, mùa
màng kết quả.
CÁT TƯỜNG KINH
........
I. Cát tường kinh. Có một quyển. Do
Chi khiêm đời Ngô dịch, còn gọi là Bát cát
tường thần chú kinh, Bát cát tường kinh,
Bát cát tường chú kinh, thu vào Đại chính
tạng tập 14. Nội dung tường thuật việc đức
Phật ở nước La duyệt kì núi Kì xà quật, cùng
với chúng tỉ khưu và Bồ tát tập hội, trong
hội đức Phật đã nói cho ngài Xá lợi phất và
đại chúng nghe về công đức thụ trì danh
hiệu của tám đức Phật ở phương Đông và
tám Cát tường thần chú.
Về sự phiên dịch kinh này, cứ theo Trinh
nguyên tân định thích giáo mục lục quyển
12, có tất cả năm bản dịch, mà hiện chỉ
còn bốn, đều thu trong Đại chính tạng tập
14, còn một thì thiếu. Trong đó, bản dịch
thứ nhất, tức “Bát cát tường thần chú kinh”,

nói ở trên, 1 quyển, là do Chi khiêm đời
Tam quốc Ngô dịch; bản thứ hai là “Bát
dương thần chú kinh” 1 quyển, do Trúc
pháp hộ đời Tây Tấn dịch; bản thứ ba “Bát
cát tường kinh” 1 quyển, hiện thiếu, là do
Cầu na bạt đà la đời Tống dịch; bản thứ tư
“Bát cát tường kinh” do Tăng già bà la đời
Nam triều Lương dịch; bản thứ năm “Bát
phật danh hiệu kinh” 1 quyển, do Xà na
quật đa đời Tùy dịch. [X. Lịch đại tam bảo
kỉ Q.5; Đại đường nội điển lục Q.2; Khai
nguyên thích giáo lục Q.2].
II. Cát tường kinh, gồm mười hai bài
tụng. Do Hoàng để lạp lị lị (tên dịch âm
Pàli) dịch vào năm Dân quốc 24 (1935),
đăng trên Nhật báo Phật giáo ngày 22 tháng
9. Kinh này là kinh Tiểu tụng (Khuddaka
Pàỉha) trong Tiểu bộ kinh (Khuddaka
NikàyaI) thuộc tạng kinhPàli. Nội dung
kể việc đức Phật ở nước Xá vệ, trong vườn
Kì thụ Cấp cô độc, đáp lời thỉnh cầu của
một người trời mà nói về lí giữ giới tu điều
lành có thể được đại cát tường.
Trong bài “Cát tường kinh đích thấu
thị” (nhìn suốt qua kinh Cát tường) của nhà
học giả Pháp chu hiện đại, có nêu lên rằng,
phẩm Cát tường thứ 39 trong kinh Pháp
cú thu vào Đại chính tạng tập thứ 4, là
dịch từ Tiểu bộ kinh, đồng thời như đã nói
ở trên, kinh này là kinh Tiểu tụng thuộc
Tiểu bộ kinh, cho nên suy luận là phẩm
Cát tường đã lấy từ kinh Cát tường trong
kinh Tiểu tụng. Ngoài ra trong bài văn của
mình, Pháp chu còn in cả nguyên văn Pàli
của kinh này, rồi đem so sánh đối chiếu
bản dịch với nguyên bản mà chỉ ra những
điểm khác nhau giữa hai bản.
CÁT TƯỜNG QUẢ
...... Tức quả thạch lựu. Là quả vật mà thần
Quỉ tử mẫu cầm trong bàn tay trái. Vì quả
này có khả năng phá trừ ma chướng, cho
nên gọi là quả cát tường. Cứ theo kinh Ha
CÁT TƯỜNG HỐI QUÁ

lị đế mẫu chân ngôn chép, thì thần Quỉ tử
mẫu tay trái ôm một đứa bé nơi bụng, còn
tay phải thì cầm quả cát tường. Truyện này
hoặc do thuyết thần Quỉ tử mẫu đến thành
Vương xá xin con của người khác, sau đó
để lại quả cát tường thay thế cho đứa con
mà ra, hoặc do thuyết một quả cát tường có
năm trăm hột để tượng trưng việc thần Quỉ
tử mẫu lấy Bán chi ca dược xoa, đẻ được
năm trăm người con mà ra.
Quả cát tường còn được gọi là cây quỉ
sợ, là vật tương ứng với trừ tà; hoa thì ít,
quả thì nhiều, biểu thị ý “nhân hành ”
nhỏ mà được quả lớn. Ngoài ra cũng có
thuyết bảo quả cát tường là quả Câu duyên.
CÁT TƯỜNG THẢO
...... Phạm: Kuza. Dịch âm là Củ thi, Câu
thư, Cô xa. Dịch ý là Thượng mao, Hương
mao, Cát tường mao, Lữu thảo, Hi sinh thảo.
Nói tắt là Tường thảo. Cỏ này
sinh ở chỗ ẩm ướt, hoặc mọc
dưới ruộng nước, hình dáng
giống như cỏ tranh, dài độ
hơn sáu mươi phân. Cứ theo
các kinh điển chép, thì khi
đức Thích tôn thành đạo dưới
cây Bồ đề, ngài đã ngồi trên
cỏ này, do đồng tử Cát tường
cắt và trải trên toà ngồi của
đức Thích tôn. Ấn độ từ xưa
đến nay vẫn coi loại cỏ này là
thần thánh là điềm lành,
trong các buổi tế lễ, thường
được dệt kết thành chiếu để
đặt các vật cúng lễ lên trên. Ngoài ra những
nhà tu hành cũng đem trải ở những nơi
vắng vẻ yên tịnh, hoặc trong phòng sạch
sẽ, để làm đồ ngồi, nằm.
Về sự lợi ích của cỏ Cát tường thì, cứ
theo Đại nhật kinh sớ quyển 19 nói, vì cỏ

này đức Thích tôn ngồi trên khi thành đạo,
cho nên khi những người tu hành trải cỏ
này mà ngồi thì chướng ngại không phát
sinh, các trùng độc không đến được, vả lại
chất cỏ rất thơm sạch. Tuy nhiên, cỏ này
sắc như dao, rất dễ gây thương tích cho
thân thể, nếu người tu hành không thận
trọng, không chú tâm thì sẽ bị cỏ làm
thương tổn, cho nên nhờ thế mà biết tự
chế, trừ khử tâm phóng túng. [X. kinh Tu
hành bản khởi Q.hạ; kinh Phật bản hạnh
tập Q.26; kinh Vô lượng thọ Q.thượng; kinh
Bất không quyên sách đà la ni; Thích thị
yếu lãm Q.hạ].
CÁT TƯỜNG THẦN CHÚNG
...........
Đối lại với “Quá hoạn thần chúng.....
.....”. Chỉ thần chúng có các tướng tốt
lành; cũng tức là chỉ quyến thuộc thanh
tịnh. Quá hoạn thần chúng thì chỉ các thần
chúng có tội lỗi, tai họa; cũng tức là chỉ
quyến thuộc xấu ác. Cứ theo luận Thích
ma ha diễn quyển 2 chép, thì thần vương
Cưu na da ở trên núi Kim cương, có khả
năng sinh ra các thần chúng tốt lành, cũng
như nhất tâm chân như hay sinh ra các
pháp thanh tịnh không nhơ nhuốm; lại như
thần Già tì khư la ở trong bể lớn, có khả
năng sinh ra thần chúng cát tường, thần
chúng quá hoạn, ví như nhất tâm sinh diệt,
hay sinh ra hết thảy các pháp trong trắng,
ô nhiễm. Hai thí dụ trên giải thích ý tâm
chân như môn chỉ sinh ra các pháp chân
như thanh tịnh, còn tâm sinh diệt môn thì
sinh cả hai pháp nhiễm và tịnh. Các pháp
do hai môn sinh ra tuy có khác nhau, nhưng
về pháp thể thì là đồng nhất, chỉ do công
năng bất đồng mà có tên khác nhau.
CÁT TƯỜNG THIÊN
Phạm:Zrì-mahà-devì. Dịch âm: Thất
lị ma ha đề tì. Là thần nữ ban phát phúc
Cát Tường
Thảo

CÁT TƯỜNG THIÊN

đức. còn gọi là Ma ha thất lị, Thất rị thiên
nữ, Cát tường thiên nữ, Cát tường công
đức thiên, Bảo tạng thiên nữ, Đệ nhất uy
đức thành tựu chúng sự đại công đức thiên.
Vốn là thần trong thần thoại Ấn độ , là vợ
của trời Na la diên, là mẹ của thần Ái dục
(Phạm:Kàma), sau cùng với các thần Đế
thích, Ma hê thủ la, Tì thấp nô, gộp lại
được Phật giáo thừa nhận, trở thành các
thiện thần hộ pháp của Phật giáo. Cứ theo
truyền thuyết thời kỳ đầu của Phật giáo Ấn
độ, thì thần này là vợ của trời Tì sa môn,
cha là Đức xoa ca, mẹ là thần Quỉ tử mẫu.
Các tên gọi khác của thần này thì rất
nhiều, kinh Cát tường thiên nữ thập nhị
danh hiệu, liệt kê mười hai tên, kinh Đại
cát tường thiên nữ thập nhị khế nhất bách
bát danh vô cấu Đại thừa thì đưa ra một
trăm linh tám thứ danh xưng. Ngoài ra, còn
có các tên khác như Lạc khất sử minh
(Phạm: Lakzmì), Đại hải sinh (Phạm:
Jaladhi-jà) v.v…...
Về hình tượng của thần này, trong các
kinh điển nói không giống nhau, thông
thường phần nhiều tay trái cầm ngọc như
ý, tay phải kết ấn Thí vô úy. Tại Ấn độ thì
có tượng bốn tay, tám tay. Chủng tử là …
(zrì) , hình Tam ma da là Như ý bảo châu,
bài chú nhỏ phần nhiều dùng “Án, ma ha
thất lị duệ sa ha”, cũng có khi dùng “A lạc
thất sắt nhĩ nẵng xả dã”. Pháp lấy thần này
làm Bản tôn mà tu để sám hối tội lỗi, thì
gọi là Cát tường thiên nữ pháp, Cát tường
hối quá pháp; Mạn đồ la dùng để tu pháp
này, gọi là Cát tường thiên mạn đồ la. Ngoài
ra khi tu pháp này, niệm chân ngôn của
Tùy cầu bồ tát, có thể tiêu trừ Hắc ám thiên
nữ thường theo thần này để gây tai họa.
Hắc ám thiên nữ là em gái của Cát tường
thiên nữ, thường theo chị đến nơi nào cũng

gây tai họa cho người ta, hai chị em cứ theo
nhau ban phúc giáng họa, biểu thị nghĩa
phúc họa theo nhau.
Tín ngưỡng Cát tường thiên nữ đã có
từ xưa, tại Nhật bản cũng rất được tôn thờ,
sau vì sự tôn thờ Biện tài thiên nữ là nữ
thần phúc đức, tăng
ích, thịnh hành,
nên tín ngưỡng Cát
tường thiên nữ dần
dần phai nhạt. [X.
kinh Đại phương
đẳng đại tập Q.57;
kinh Kim quang
minh Q.2 phẩm
Công đức thiên;
kinh Đà la ni tập
Q.10 Công đức
thiên pháp; kinh Tô
tất địa yết la Q.trung; kinh Bất không quyên
sách thần biến chân ngôn Q.11; kinh Đại
tùy cầu đà la ni Q.thượng; kinh Tì sa môn
thiên vương; Bảo tạng thiên nữ đà la ni
pháp].
CÁT TƯỜNG TỌA
........
Một trong các phép ngồi. Có ba thứ:
1. Có xuất xứ từ kinh Bất không quyên
sách quyển 2, tức trước hết, chân trái đặt
lên bắp vế chân phải, sau chân phải đặt
lên bắp vế chân trái, hai chân tréo nhau,
hai tay để lên chỗ hai chân giao nhau, bàn
tay phải đặt trên bàn tay trái, cách ngồi này
gọi là Toàn già tọa .
2. Cứ theo Bất tư nghị sớ quyển hạ chép,
thì chân phải đặt lên đùi chân trái, cách
này gọi là Bán già tọa .
3. Cứ theo kinh Chuẩn đề đà la ni chép,
Cát Tường Thiên
Bán già tọa Toàn già tọa
CÁT TƯỜNG TỌA

thì ngồi soạc hai chân, là phép ngồi tương
ứng với phép trừ tai. Hành giả mặt quay về
phương bắc, lấy chân phải đạp lên chân
trái, tướng ngồi giống như hình cái sàng.
[X. kinh Đại nhật Q.7 phẩm Trì tụng pháp
tắc; Kim cương đính du già hộ ma nghi quĩ;
Cúng dường thứ đệ pháp sớ Q.hạ].
CĂN
Phạm: indriya. Thông thường chỉ cho
khí quan, cơ năng, năng lực. Trong dụng
ngữ Phật giáo, danh từ “căn” cũng hàm ý
là năng lực khí quan. Gốc rễ của cỏ cây
không những chỉ có sức tăng trưởng, mà
còn có năng lực phát sinh ra thân cây,
cành lá và hoa quả. Cũng như mắt, tai,
mũi, lưỡi, thân, không những chỉ giúp cho
sự giác ngộ của người tu hành, mà còn có
sức đẩy mạnh Tín, Tiến, Niệm, Định, Tuệ,
vì thế mà dùng năm căn làm tên gọi. Về
“căn”, trong các kinh giáo có rất nhiều
nghĩa, nhưng đại khái có thể chia làm hai
loại sau:
1. Chỉ tác dụng có sức mạnh mẽ (cũng
gọi là tăng thượng). Có 22 căn: Căn mắt,
căn tai, căn mũi, căn lưỡi, căn thân, căn ý,
căn nữ, căn nam, căn sống, căn vui, căn
khổ, căn mừng, căn lo, căn bỏ, căn tin, căn
siêng, căn niệm, căn định, căn tuệ, căn chưa
biết đang biết, căn đã biết và căn biết đầy
đủ v.v...
Sáu căn đầu: Mắt, tai, mũi, lưỡi, thân,
ý gọi là Lục căn, trong đó, ngoài căn ý
(tâm) ra, năm căn trước thuộc về khí quan
(ngũ quan) cảm giác, hoặc là cơ năng cảm
giác, do vật chất (sắc) tạo thành, vì thế
gọi là năm sắc căn, gọi tắt là năm căn.
Phái Số luận cho rằng năm căn này có
đủ tác dụng nhận biết, bởi vậy gọi là Tri
căn, năm Tri căn. Ngoài năm Tri căn ra,
phái Số luận còn thêm năm căn Tác

nghiệp (tay, chân, miệng, chỗ tiểu tiện,
chỗ đại tiện) và căn ý mà lập thành thuyết
11 căn.
Năm căn chia thành Thắng nghĩa căn
điều khiển các tác dụng cảm giác (tương
đương với hệ thần kinh) và Phù trần căn
giúp đỡ các tác dụng (nhãn cầu, cổ mạc
v.v... là những khí quan bên ngoài do máu
thịt tạo thành); Nhất thiết hữu bộ cho Thắng
nghĩa căn mới là năm căn.
Trong 22 căn thì năm căn vui, buồn,
mừng, lo và trung dung (không vui không
buồn = xả), có khả năng cảm nhận những
ấn tượng cảm giác ngoại giới, có khác với
năm căn mắt, tai, mũi, lưỡi, thân nên gọi là
Ngũ thụ căn (năm căn cảm nhận). Ngoài
ra, tín, cần (siêng năng), niệm, định, tuệ
cũng gọi là năm căn, vì chúng có khả năng
diệt trừ phiền não, đạt đến Thánh đạo, có
tác dụng thù thắng, cho nên cũng dùng
chữ “căn” làm tên. Nhưng để phân biệt với
năm căn mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, năm căn
tín, cần, niệm, định, tuệ được gọi là Ngũ vô
lậu căn (năm căn vô lậu).
Còn về ba căn: Chưa biết đang biết, Đã
biết và Biết đầy đủ thì căn Chưa biết đang
biết do kiến đạo dẫn khởi, còn căn Đã biết
thì phát sinh ở Tu đạo và căn Biết đầy đủ
thì đến Vô học đạo mới nảy sinh. Ba căn
trên đây cũng gọi là Tam vô lậu căn (ba
căn vô lậu).
Lại nữa, trong 22 căn thì nữ căn, nam
căn và mệnh căn là chỉ cho mệnh sống và
tuổi thọ. Nữ căn, nam căn tạo cho nam, nữ
có đủ sức trưng tính, đặc biệt chỉ tính khí.
Cái tính dời đổi từ nam chuyển biến thành
nữ, hoặc do nữ chuyển biến thành nam,
thì gọi là chuyển căn. Thông thường nói
hai căn, có người bảo đó là Thắng nghĩa
căn và Phù trần căn, nhưng cũng có người
cho hai căn là nam căn và nữ căn.
2. Căn, có nghĩa căn cơ, căn tính, biểu
thị tính chất, tư chất, là người lãnh nhận

giáo pháp. Vì căn có hơn và kém khác CĂN

nhau, nên mới phân biệt hai căn lợi (sắc
bén) và độn (chậm lụt), hoặc ba căn
thượng, trung, hạ, hoặc ba căn lợi, trung,
độn v.v... Nếu dùng sức tu đạo mà tu luyện,
từ độn căn, hạ căn, dần dần tu đến lợi
căn, thượng căn, thì gọi là Luyện căn, hoặc
là Chuyển căn. Trong các loại chuyển căn,
đặc biệt chỉ cho hạng người từ Thanh văn
(hạ căn) chuyển đến Duyên giác (trung
căn), rồi lại tiến lên nữa mà đến Bồ tát
(thượng căn).[X. luận Câu xá Q.3; Đại thừa
nghĩa chương Q.4]. (xt. Tam Vô Lậu Căn,
Ngũ Căn).
CĂN BẠI
I. Căn bại. Nghĩa là năm căn: Mắt, tai,
mũi, lưỡi, thân đã hư hoại, không còn dùng
được nữa. [X. kinh Duy ma phẩm Phật đạo;
Duy ma kinh sớ (Tuệ viễn)]
II. Căn bại. Gọi tắt của Căn bại nhị
thừa. Chỉ cho hàng Thanh văn, Duyên giác
chuyên lo lợi mình độ mình, không có tâm
cầu thành Phật, đến nỗi làm bại hoại cái
mầm mống của Phật đạo. (xt. Căn Bại Hoại
Chủng).
CĂN BẠI HOẠI CHỦNG
Cũng gọi Căn bại nhị thừa, Bại chủng
nhị thừa, Bại căn, Bại chủng. Hoặc gọi là
Tiêu nha bại chủng. Là danh xưng có tính
chê trách mà Đại thừa dành cho hàng
Thanh văn, Duyên giác, ví Thanh văn,
Duyên giác không có tâm mong cầu thành
Phật, là hạt giống tiêu mất sự chứng ngộ
quả Phật, nên gọi là Căn bại hoại chủng
(căn hư, hạt giống nát).
Hàng Nhị thừa rơi vào lí không, chỉ
lo độ lấy mình, không thiết tha với việc
cứu giúp người khác, cuối cùng đi đến
tịch diệt, làm cho hạt giống quả Phật hư
nát. Từ ngữ Căn bại hoại chủng được thấy
trong phẩm Bất tư nghị và phẩm Phật

đạo của kinh Duy ma, là lời ngụ ý chê
trách hàng Tiểu thừa. [X. Kinh Thập trụ
đoạn kết Q.2; luận Thập trụ tì bà sa Q.5
phẩm Dị hành].
CĂN BẢN ẤN
Các vị tôn Mật giáo đều có Ấn và Minh
(chân ngôn, thần chú) căn bản của các ngài
và lấy đó làm tiêu biểu cho bản thệ nội
chứng của các Ngài.
Ấn là ấn khế; Minh là đà la ni (chú).
Ấn, Minh của chư tôn thông thường có ba
loại: Căn bản ấn, Tâm bí mật ấn và Tùy
tâm ấn. Và đà la ni tương đương với ba ấn
trên là: Căn bản đà la ni (Đại tâm chú),
Tâm chân ngôn và Tâm trung tâm chân
ngôn (Tùy tâm chú). Chẳng hạn, Như ý
luân căn bản ấn chân ngôn trong nghi quĩ
Như ý luân, Thập nhất diện quán tự tại
căn bản ấn chân ngôn trong nghi quĩ Thập
nhất diện v.v... đều thuộc loại này. [X. Bí
tạng kí tư sao Q.6].
CĂN BẢN CHÍNH HÀNH LUẬN
Phạm: Mùlàcàra, gồm 12 chương.
Thánh điển xưa nhất của phái Không y
thuộc Kì na giáo ở Ấn độ. Sách được hoàn
thành khoảng sau thế kỉ I đến trước thế kỉ
V tây lịch. Nhà chú thích Vasunandin
(khoảng thế kỉ XII đến XIII) cho rằng tác
giả sách này làVaỉỉakera, và ông đặt các
chương là:
- Hai mươi tám thứ đạo đức căn bản
(Phạm:Mùla-guịa),
- Nói sơ qua về sự buông bỏ (Phạm:
Saíksepa-pratyàkhyàna),
- Chính hạnh xuất gia (Phạm:
Samàcàra),
- Năm thứ chính hạnh (Phạm:
Paĩcàcàra),
CĂN BẠI

- Vật cho (thí vật) trong sạch (Phạm:
Piịđa- zudhi),
- Mười hai thứ suy nghĩ tìm hiểu (Phạm:
Dvàdazànuprekwa),
- Cốt tủy của giáo pháp (Phạm:Samayasàra),
- Giới đức (Phạm:Zìla-guịa) v.v...
Nhưng có học giả cho rằng:
1. Nội dung sách này nhiều chỗ lập đi
lập lại, hơn nữa, có thu tập luận điểm của
các tông phái khác, cho nên Vaỉỉakera
chỉ là người biên soạn chứ không phải người
sáng tác.
2. Còn có sách khác mang cùng tên và
nội dung cũng tương tự được ấn hành dưới
tên Kundakunda, cho nên Căn bản chính
hành luận có lẽ đã do người đời sau sửa đổi
lại Kundakunda mà thành.
CĂN BẢN CHÚ
I. Căn bản chú. Cũng gọi Đà la ni. Chỉ
chung các chân ngôn đà la ni rõ ràng và
trọng yếu nhất trong công đức bản thệ nội
chứng của chư Tôn trong Mật giáo. Chú này
là chú cội gốc trong các chân ngôn, cho nên
gọi là Căn bản chú. Loại đà la ni này rất
nhiều, như Vô lượng thọ Như lai căn bản
đà la ni, Thánh như ý luân Quán tự tại bồ
tát căn bản đà la ni, Di lặc bồ tát căn bản
chú v.v... đều thuộc loại chú căn bản.
II. Căn bản chú. Chỉ cho chú Đại bi
của bồ tát Quan âm. Là bài chú gồm 84
câu nói trong kinh Đại bi tâm đà la ni,
tụng trì đà la ni này có thể diệt trừ trọng
tội và tà ác. Công năng bài chú này rất
linh nghiệm cho nên được trì tụng khá
rộng rãi. (xt. Đại Bi Tâm Đà La Ni Kinh,
Đại Bi Chú).
CĂN BẢN ĐÀ LA NI
I. Căn bản đà la ni. Cũng gọi Căn bản
chú, Căn bản chân ngôn. (xt. Căn Bản
Chú).

II. Căn bản đà la ni. Gọi đủ: Vô lượng
thọ Như lai căn bản đà la ni. Cũng gọi A di
đà đại la ni, Thập cam lộ chân ngôn. Là bài
chú gồm 10 câu nói trong Vô lượng thọ
kinh giáo hành nghi quĩ. Người trì tụng chân
ngôn này có thể tiêu trừ bốn tội nặng, năm
tội vô gián và tất cả nghiệp chướng, đến
lúc lâm chung được đức Phật A di đà và
các thánh chúng tới đón về cõi Tịnh độ
cực lạc. Vì đà la ni này có khả năng diệt trừ
các nghiệp chướng căn bản và được vãng
sinh, cho nên gọi là Căn bản đà la ni.
CĂN BẢN ĐẠI THÁP
Một trong những kiến trúc quan trọng
trên núi Cao dã bên Nhật bản. Kiểu kiến
trúc được phỏng theo tòa tháp sắt ở nam
Ấn độ. Tháp có hai tầng: tầng dưới phía
ngoài hình vuông, phía trong hình tám góc,
tầng trên hình tròn, trên dưới liên tiếp như
hình những chiếc bánh bao chồng xếp lên
nhau, trên nóc là hình vuông.
CĂN BẢN ĐỊNH
Phạm: dhyàna-maula. Cũng gọi Căn
bản thiền, Căn bản đẳng chí, Bát định căn
bản, Bát căn bản định. Gọi tắt: Căn bản.
Bốn Tĩnh lự (bốn thiền) và bốn định
cõi Vô sắc mỗi định đều có Căn bản định
và Cận phần định. Khi thân vẫn còn ở cõi
Dục, chưa sinh lên cõi Sắc hay cõi Vô sắc,
nhưng nhờ tu hành đã hoàn toàn đoạn trừ
các Tu hoặc ở cõi dưới mà được định ở cõi
trên, thì gọi là Căn bản định. Tuy nhiên,
muốn dứt hết các Tu hoặc để được định
này không phải là dễ, nên trước hết phải
chuẩn bị hành vi (gia hành), nghĩa là tuy
chưa dứt hết được Tu hoặc nhưng nhờ áp
phục chúng mà được định, tức là giai đoạn
CĂN BẢN ĐỊNH

tẩy trừ sạch Tu hoặc để đạt đến định Căn
bản. Giai đoạn này gọi là Cận phần định
(định gần đến định căn bản). Nó là cửa
tiến vào định Căn bản. Đây cũng có tám
thứ, trong đó, cận phần của Sơ thiền đặc
biệt được gọi là Vị chí định (Định chưa đến
định Căn bản).[X. luận Đại tì bà sa Q.80;
luận Tạp a tì đàm tâm Q.7; Câu xá luận quang
kí Q.28]. (xt.Cửu Địa).
CĂN BẢN HOẶC
Đồng nghĩa với Căn bản phiền não. Tức
là chúng sinh có đủ sáu thứ phiền não căn
bản là: tham, sân, si, mạn, nghi, ác kiến
v.v... Trong đó, Ác kiến lại được chia làm
năm thứ: Thân kiến, biên kiến, tà kiến, kiến
thủ kiến và giới cấm thủ kiến, gọi là Ngũ lợi
sử (năm thứ phiền não sắc bén). Còn tham,
sân, si, mạn, nghi gọi là Ngũ độn sử (năm
thứ phiền não cùn lụt).
Sử là tên khác của phiền não, vì phiền
não thường xui khiến chúng sinh trôi lăn
trong biển sống chết nên gọi là Sử (sai
khiến). [X. luận Đại tì bà sa Q.46, Q50; luận
Tạp a tì đam tâm Q.4]. (xt. Căn Bản Phiền
Não).
CĂN BẢN HỘI
Cũng gọi Thành thân hội, Yết ma hội.
Chỉ cho hội Trung ương trong chín hội
Mạn đồ la của Kim cương giới Mật giáo.
Hội này là tổng thể căn bản của chín hội
Đại mạn đồ la. [X. Bí tạng kí]. (xt. Kim
Cương Giới Mạn Đồ La).
CĂN BẢN NGHIÊP ĐẠO
Bất luận là nghiệp thiện hay nghiệp ác,
mỗi nghiệp đều có thể chia làm ba phần:
Gia hành, Căn bản, Hậu khởi. Mỗi khi làm
một việc gì, cái phương tiện trước khi làm
gọi là gia hành; cái khoảnh khắc việc ấy
được hoàn thành thì biểu nghiệp và vô biểu
nghiệp của nó được gọi là Căn bản đạo

nghiệp; sau đó lại làm nữa thì gọi là Hậu
khởi. Ví dụ việc sát sinh, trong giây phút
đang giết, thì vô biểu nghiệp của hành động
giết hại và lí do của việc giết hại phát ra ở
trong mình, gọi là Căn bản nghiệp đạo. (xt.
Nghiệp Đạo).
CĂN BẢN PHÁP LUÂN
Một trong ba Pháp luân do ngài Cát tạng
thuộc tông Tam luận lập ra. Chỉ cho giáo
pháp của kinh Hoa nghiêm. Nghĩa là khi
đức Phật mới thành đạo, Ngài nói kinh Hoa
nghiêm, lúc đó, đức Phật chỉ nói pháp môn
một nhân một quả cho hàng Bồ tát nghe,
đây là giáo pháp căn bản. Nhưng, những
người độn căn ít phúc không thể hiểu được
pháp môn căn bản này, nên đức Phật phải
tùy theo căn cơ mà hoá độ, Ngài mới diễn
nói giáo pháp năm thời khiến mọi người
đều có thể lãnh hội, ngộ nhập. [X. Pháp
hoa du ý Q.thượng]
CĂN BẢN PHẬT GIÁO
Nói theo nghĩa rộng thì Căn bản Phật
giáo đồng nghĩa với Nguyên thủy Phật
giáo; còn nói theo nghĩa hẹp thì Căn bản
Phật giáo là chỉ cho nền Phật giáo lúc
đức Phật còn tại thế, và cũng chỉ cho nội
dung của sự giác ngộ và giáo pháp do
đức Phật nói.
Từ xưa, trong Phật giáo đã có Đại thừa
và Tiểu thừa khác nhau, mục đích tu hành
của Tiểu thừa chỉ giới hạn trong hàng
Thanh văn, Duyên giác là giáo pháp phương
tiện quyền biến, là cửa đầu tiên đưa vào
Phật giáo. Thời gần đây, theo sự nghiên cứu
về giáo pháp và lịch sử giáo lí mà danh
xưng đã được thay đổi: không dùng danh
CĂN BẢN HOẶC

từ Phật giáo Tiểu thừa, mà gọi Phật giáo ở
thời kì đầulà Phật giáo căn bản, hoặc là
Phật giáo nguyên thủy. Giáo nghĩa ở thời
kì này là do đức Thích tôn trực tiếp nói
ra, rồi về sau, Đại thừa đem phu diễn giáo
nghĩa ấy rộng ra mà thành là Phật giáo
Đại thừa.
Hiện nay, các nước Sri Lanka (xưa gọi
là Tích lan), Miến điện, Thái lan v.v... thuộc
Phật giáo nguyên thủy; còn Nepal, Tây tạng,
Mông cổ, Trung quốc, Việt nam, Hàn quốc,
Nhật bản... thuộc Đại thừa, hoặc tu học cả
Đại thừa và Tiểu thừa. (xt. Nguyên Thủy
Phật Giáo).
CĂN BẢN PHIỀN NÃO
Phạm:mùla-kleza. Cũng gọi Bản hoặc,
Căn bản hoặc. Gọi tắt là Phiền não. Đối lại
với Tùy phiền não. Có sáu thứ phiền não
căn bản: Tham, sân, si, mạn, kiến và nghi.
Trong đó, kiến lại được chia làm năm thứ
gọi là Ngũ lợi sử; năm thứ còn lại gọi là
Ngũ độn sử. Hợp chung lại là 10 Tùy miên.
Ngoài ra, cũng có khi chia làm 88 sử
hoặc 98 sử. Trái lại, chi mạt phiền não (phiền
não ngành ngọn) phụ thuộc Căn bản phiền
não, có đủ tác dụng của tâm ô nhiễm (Tâm
sở ô nhiễm), cũng gọi là Tùy phiền não,
Tùy hoặc.
Tông Câu xá cho rằng Chi mạt phiền
não có 19 thứ là: Phóng dật, giải đãi, bất
tín, hôn trầm, trạo cử (trừ nghi ra) trong
Đại phiền não địa pháp; vô tàm, vô quí trong
Đại bất thiện địa pháp; phẫn, phú, xan, tật;
não, hại, hận, siểm, cuống, kiêu trong Tiểu
phiền não địa pháp và thụy miên, ác tác
trong Bất định địa pháp.
Tông Duy thức thì loại bỏ thụy miên,
ác tác trong Bất định địa pháp rồi thêm
thất niệm, tán loạn, bất chính tri trong Đại
phiền não địa pháp mà thành 20 thứ gọi là

Nhị thập tùy phiền não. Lại nữa, Đại phiền
não địa pháp cũng gọi là Đại tùy phiền não
(Đại tùy hoặc), Tiểu phiền não địa pháp gọi
là Tiểu tùy phiền não (Tiểu tùy hoặc). [X.
luận Câu xá Q.19, Q.20; luận Thành duy
thức Q.6; luận Du già sư địa Q.66]. (xt. Kiến
Hoặc, Phiền Não).
CĂN BẢN TÂM
Một trong ba tâm nói trong kinh Kim
quang minh tối thắng vương quyển 2. Là
tâm phiền não của phàm phu còn nguyên
vẹn, người có tâm này thì không chứng
được pháp thân.
Tông kính lục quyển 89 phối hợp tâm
căn bản với thức thứ tám. Thức thứ tám là
nguồn gốc sinh khởi muôn pháp, vì thế gọi
là tâm căn bản. (xt. Tam Tâm).
CĂN BẢN THÀNH TỰU LUẬN
Phạm:Mùlàràdhanà, do Tây ngõa á
(Phạm: Zivàrya) thuộc phái Không y
(không mặc quần áo) của Kì na giáo Ấn độ
soạn, gồm 2170 bài kệ. Từ ngữàràdhanà
là dụng ngữ chuyên môn của Kì na giáo,
bảo rằng đến lúc chết người ta mới có thể
thực hành được giáo lí của Kì na giáo một
cách trọn vẹn.
Sách này được hoàn thành vào thời mà
thuyết chủ trương “Nhịn ăn cho đến chết
để đạt đến thành tựu” đang thịnh hành,
cho nên cường điệu sự nhịn ăn đến chết là
con đường đi chung (àràdhanà).
Nội dung bàn về 17 cách chết, có thể
chia làm năm hạng mục:
1. Cái chết của kẻ chí ngu: Phản đạo
mà chết.
2. Cái chết của kẻ ngu: Tuy có chính
tín nhưng chưa xa lìa 5 điều ác;
3. Cái chết của người ngu mà hiền: Đã
có chính tín và lại xa lìa được một nửa của
5 điều ác.
CĂN BẢN THÀNH TỰU LUẬN

4. Cái chết của người hiền.
5. Cái chết của người rất hiền: Người có
trí tuệ hoàn toàn đã dứt trừ hết các phiền
não.
CĂN BẢN THUYẾT NHẤT THIẾT HỮU BỘ
Phạm:Mùla-stivàdin. Cũng gọi Thuyết
nhất thiết hữu bộ. Một trong 20 bộ của
Tiểu thừa. Bộ này vốn từ Thượng tọa bộ
chia ra vào khoảng 300 năm sau đức Phật
nhập diệt. Về sau, từ bộ này lại chia ra nhiều
bộ nữa như Độc tử bộ v.v.., vì thế bộ này
được gọi là Căn bản (bộ gốc). (xt. Thuyết
Nhất Thiết Hữu Bộ).
CĂN BẢN THUYẾT NHẤT THIẾT HỮU BỘ BẬT
SÔ NI GIỚI KINH
Có 1 quyển. Gọi tắt: Tỉ khưu ni giới bản,
do ngài Nghĩa tịnh dịch vào đời Đường, thu
vào Đại chính tạng tập 24.
Kinh này là Tỉ khưu ni giới bản thuộc
Căn bản thuyết nhất thiết hữu bộ, thể tài
của kinh này cũng giống như thể tài Tỉ khưu
giới bản, gồm có 358 giới điều. Giới điều tỉ
khưu ni trong Luật Tây tạng rất giống với
Luật của bộ này, nhưng tổng số giới điều
của Tì khưu ni giới trong Luật Tây tạng
gồm 371 điều, nhiều hơn giới tỉ khưu ni
của Căn bản thuyết nhất thiết hữu bộ 13
điều (371 - 358 = 13), là vì pháp Chúng
học của giới tỉ khưu ni trong Luật Tây tạng
có 112 điều. [X. Khai nguyên thích giáo lục
Q.9; Trinh nguyên tân định thích giáo mục
lục Q.13]
CĂN BẢN THUYẾT NHẤT THIẾT HỮU BỘ TÌ
NẠI DA
Phạm:Mùla-sarvàstivàda-vinaya, gồm
50 quyển, thuộc Luật bộ của Tiểu thừa, do
ngài Nghĩa tịnh dịch vào năm Trường an
thứ 3 (703) thời Vũ hậu nhà Đường, thu
vào Đại chính tạng tập 23. Đây là sách qui
định về giới luật do (căn bản) Thuyết nhất

thiết hữu bộ thuộc hệ thống Thượng tọa
bộ của Phật giáo Tiểu thừa chỉnh lí và biên
soạn vào thời kì đầu năm 300 sau đức Phật
nhập diệt.
Nội dung chia làm 8 khoa:
1. Ba la di pháp 4 giới.
2. Tăng già phạt thi sa pháp 13 giới.
3. Bất định pháp 2 giới.
4. Nê tát kì ba dật để ca pháp 30 giới.
5. Ba dật để ca pháp 90 giới.
6. Ba la để đề xá ni pháp 4 giới.
7. Chúng đa học pháp.
8. Diệt tránh pháp 7 giới.
Hầu hết đều chép đủ các nguyên nhân
chế định các giới điều.
Trong các bộ Luật Hán dịch, luật này
và luật Thập tụng gần như giống nhau. Giới
bản của các luật này là Giới kinh của Căn
bản thuyết nhất thiết hữu bộ, 1 quyển (thu
vào Đại chính tạng tập 24).
Ngoài ra, rất nhiều bộ luật văn khác có
liên quan đến luật bản của Thuyết nhất
thiết hữu bộ. [X. Khai nguyên thích giáo
lục Q.13; Trinh nguyên tân định thích giáo
mục lục Q.23; Q.30].
CĂN BẢN THUYẾT NHẤT THIẾT HỮU BỘ TÌ NẠI
DA TẠP SỰ
Phạm: Mùla-sarvàstivàda-vinayakwudraka-
vastu. Gồm 40 quyển. Kinh điển
thuộc Luật bộ Tiểu thừa, ngài Nghĩa tịnh
dịch vào đời Đường, thu vào Đại chính tạng
tập 24.
Nội dung ghi chép những nguyên nhân
chế định giới luật và sự tích của đức Phật
và các đệ tử do Thuyết nhất thiết hữu bộ
biên tập. Ngoài ra, ngài Nghĩa tịnh còn
dịch Căn bản thuyết nhất thiết hữu bộ
lược tì nại da tạp sự nhiếp tụng 1 quyển,
CĂN BẢN THUYẾT NHẤT THIẾT HỮU BỘ

là bản tóm lược phần Nhiếp tụng của sách
này.[X. Khai nguyên thích giáo lục Q.13;
Trinh nguyên tân định thích giáo mục lục
Q.23].
CĂN BẢN THỨC
Phạm:mùla-vijĩàna. Gọi tắt: Bản thức,
Căn thức.
Cứ theo thuyết của Đại chúng bộ thì
thức căn bản là cái gốc chung của tất cả
các thức như: thức mắt, thức tai, thức
mũi v.v... Căn cứ vào đó, tông Duy thức
cho rằng Đại chúng bộ đã ám thị sự tồn
tại của thức A lại da, bởi thế nói Căn bản
thức là tên khác của thức A lại da. Vì vậy,
tông Duy thức đã khẳng định thức A lai
da là thức căn bản, còn bảy thức trước là
do thức căn bản này biến hiện ra, cho
nên đều gọi là Chuyển thức. [X. luận Nhiếp
đại thừa Q.thượng; luận Du già sư địa
Q.51].
CĂN BẢN TRÍ
Phạm:mulajĩàna. Cũng gọi Căn bản
vô phân biệt trí, Như lí trí, Thực trí, Chân
trí. Đây là gốc của các trí, vì trí này có thể
khế hợp lí chân như mầu nhiệm, bình đẳng
như thực, không có sai khác, cho nên cũng
gọi là Vô phân biệt trí.
Nhiếp đại thừa luận thích quyển 8 gọi
trí này là Tuệ chính chứng, vì nó xa lìa mọi
hoạt động tìm hiểu, khảo xét, cũng không
có tác dụng phân biệt, cứ tự nhiên chiếu
rọi pháp thể, khế hợp chân lí, cho nên gọi
là Trí tuệ chính chứng. Lại vì trí này là
chính thể của trí, chứ không phải hóa dụng,
cho nên cũng gọi là Chính thể trí, là Bát
nhã ba la mật trong 10 ba la mật. [X. luận
Du già sư địa Q.55; luận Thành duy thức
Q.9].
CĂN BẢN VÔ MINH
Phạm:mùlavidyà. Cũng gọi Căn bản

bất giác, Vô thủy vô minh, Nguyên phẩm
vô minh. Đối lại với Chi mạt vô minh
(vô minh ngành ngọn). Tức là cái tâm
mê vọng bất giác, nguồn gốc của mọi
phiền não. Một niệm đầu tiên khởi động
trong biển chân như chính là phiền não
căn bản này.
Kinh Thắng man chương Nhất thừa
(Đại 12, 220 thượng) nói: “Bạch Thế tôn!
Vô thủy vô minh trụ địa lớn nhất, mạnh
nhất. Bạch Thếtôn! Dù sức của bốn trụ
địa có mạnh bao nhiêu đi nữa, cũng không
thể sánh được với sức mạnh của Vô minh
trụ địa. Bạch Thế tôn! Sức của Vô minh
trụ địa lớn hơn, mạnh hơn so với sức
của bốn trụ địa, cũng ví như ác ma Ba
tuần có sắc lực, thọ mệnh, quyến thuộc
và sức tự tại còn thù thắng hơn cả của
trời Tha hóa tự tại! Như vậy, sức của Vô
minh trụ địa là mạnh nhất, là tối thắng,
là chỗ nương của hằng hà sa số phiền
não. Trí của A la hán, của Bích chi phật
không thể dứt trừ được, chỉ có trí giác
ngộ của Như Lai mới đoạn diệt được. [X.
Kinh Anh lạc bản nghiệp Q.hạ phẩm Đại
chúng thụ học; luận Đại thừa khởi tín; Đại
thừa khởi tín luận nghĩa kí Q.hạ phần cuối].
(xt. Vô Minh).
CĂN BIÊN UẨN
Phạm:mùlàntika-skandha. Đối lại với
Nhất vị uẩn. Là chủ trương của Kinh lượng
bộ Tiểu thừa.
Căn biên uẩn là ý thức nhỏ nhiệm
nối nhau không dứt từ vô thủy đến nay,
là chỗ dựa cho sự sinh tử tương tục của
loài hữu tình. Nó lấy bốn uẩn: Thụ,
Tưởng, Hành, Thức làm thể, theo nghĩa
CĂN BIÊN UẨN

chưa từng đoạn tuyệt mà gọi là Nhất vị
uẩn. Nếu lấy Nhất vị uẩn này làm căn
bản mà dẫn khởi năm uẩn có gián đoạn
(tức là năm uẩn thông thường) thì gọi là
Căn biên uẩn. [X. Dị bộ tông luân luận
thuật kí mục luận Q.5].
CĂN CẢNH THỨC
Cũng gọi là Căn trần thức. Căn là cái
có tác dụng phát sinh ra thức để nhận
biết cảnh; Cảnh là cái được duyên theo;
Thức là cái hay duyên theo. Năm căn,
năm cảnh, năm thức, gọi là 15 giới trước;
còn sáu căn, sáu cảnh, sáu thức thì gọi là
18 giới. Ví dụ như thức mắt lấy căn mắt
làm chỗ nương; lấy cảnh sắc làm chỗ
duyên theo. Cũng như thức ý lấy căn ý
làm chỗ nương, lấy cảnh pháp làm chỗ
duyên theo. [X. Luận Câu xá Q.1, Q.10;
luận Thành duy thức Q.3].
CĂN CƠ
Căn là rễ cây ví dụ cho tính người, chỗ
phát động của căn gọi là cơ (then máy). Sự
tu hành tiến hay lui, giáo pháp thịnh hay
suy đều tùy thuộc vào căn cơ mà được quyết
định. (xt. Cơ).
CĂN CƠ TIỀN
Cũng gọi Chủng phúc tiền, Hương hỏa
tiền, Đại lễ tiền, Tiểu lễ tiền. Một bộ phận
tông giáo ở thời Minh, Thanh bên Trung
Quốc gọi tiền tín đồ dâng cúng là tiền gieo
trồng phúc đức. Trồng phúc đức để chờ
thời đại Phật Di lặc ra đời, lúc ấy sẽ được
bồi thường gấp 10.
CĂN KHÍ
Căn là rễ cây, rễ cây có khả năng sinh
ra thân cây, cành lá và hoa quả; khí là đồ
dùng, đồ dùng có thể chứa vật. Nhưng chỗ
sinh chỗ chứa có lớn nhỏ, nhiều ít khác
nhau. Năng lực của người tu đạo cũng có
cao có thấp, cho nên dùng căn khí để ví

dụ.
Đại nhật kinh sớ quyển 9 (Đại 39,
671 trung) nói: “Xem chúng sinh, phải
lượng định căn khí của họ rồi sau mới
độ cho”.
CĂN KHUYẾT
Thiếu căn. Nghĩa là năm căn không đầy
đủ, hoặc thiếu một, thiếu hai hay thiếu ba.
Như loại điếc, mù, câm, ngọng.
CĂN KIẾN GIA
Cũng gọi Nhãn kiến gia, đối lại với
Thức kiến gia. Tức là người chủ trương
thuyết căn mắt có thể thấy cảnh sắc. Tương
đương với Thuyết nhất thiết hữu bộ của
Tiểu thừa.
Người xưa nói: Khi năm thức nương năm
căn, mỗi thức duyên theo cảnh của nó thì
thức mắt có thể thấy sắc, cho đến thức thân
có thể chạm biết, hoặc căn mắt có thể thấy
sắc, cho đến căn thân có thể chạm biết.
Tất cả có bốn chủ trương: Căn thấy, Thức
thấy, Tuệ thấy (căn thức tương ứng) và Căn
thức hòa hợp thấy. [X. luận Đại tì bà sa
Q.142; luận Câu xá Q.2; luận Du già sư địa
Q.57].
CĂN LỢI HỮU GIÀ VÔ GIÀ
Căn sắc bén có ngăn che không ngăn
che.
Căn tính bén nhạy mà không bị phiền
não khuất lấp, cho nên có thể thành tựu
đạo nghiệp, như ngài Xá lợi phất. Trái
lại, căn tính sắc sảo, nhưng bị phiền não
CĂN CẢNH THỨC

ràng buộc thì không thể thoát li, như vua
A xà thế. [X. Ma ha chỉ quán Q.2 phần
dưới].
CĂN LỰC
Căn, chỉ cho năm căn: Căn tín, căn
tinh tiến, căn niệm, căn định và căn tuệ.
Lực, chỉ cho năm lực: Tín lực, tinh tiến
lực, niệm lực, định lực và tuệ lực. [X.kinh
Pháp hoa phẩm Thí dụ]. (xt. Ngũ Lực, Ngũ
Căn).
CĂN LỰC GIÁC PHẦN
Cũng gọi Căn lực giác đạo. Căn, chỉ cho
năm căn (tín, tinh tiến, niệm, định, tuệ);
Lực, chỉ cho năm lực (tín, tinh tiến, niệm,
định, tuệ). Giác, chỉ bảy giác chi (trạch pháp,
tinh tiến, hỉ, khinh an, niệm, định, xả). Phần,
chỉ cho tám chính đạo (chính kiến, chính
tư duy, chính ngữ, chính nghiệp, chính
mệnh, chính tinh tiến, chính niệm, chính
định). (xt. Thất Giác Chi, Bát Chính Đạo,
Ngũ Lực, Ngũ Căn).
CĂN MÔN
Cửa căn. Mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý gọi
là sáu căn. Sáu căn là sáu cái cửa phóng ra
các thứ phiền não và hút vào các thứ vọng
trần, cho nên gọi là Căn môn.
Kinh Tạp a hàm quyển 11 (Đại 2, 73
hạ), nói: “Khéo đóng các căn môn, nhiếp
tâm nơi chính niệm”.
CĂN THÂN CẢNH
Tức là thức A lại da thường lấy chủng
tử, năm căn, khí thế giới làm cảnh để duyên
theo. Căn thân cảnh là chỉ cho năm căn:
Mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, đây là Tướng phần
của thức A lại da. (xt. A Lại Da Thức).
CĂN THỨC
Một trong 18 tên của thức A lại da. Vì
thức A lại da là gốc của các thức nên gọi là
Căn thức (thức gốc rễ). [X. Thành duy thức
luận liễu nghĩa đăng Q.4 phần đầu]. (xt. A

Lại Da Thức).
CĂN THƯỢNG HẠ TRÍ LỰC
Phạm:indriya-paràpara-jĩàna-bala.
Một trong 10 lực của đức Như lai. Cũng
gọi Chư căn thắng liệt trí lực (sức trí biết rõ
các căn hơn kém), Tri chúng sinh thượng
hạ căn trí lực (sức trí biết rõ căn tính cao
thấp của chúng sinh).
Nghĩa là đức Như Lai có đủ trí lực của
Phật, hiểu rõ căn cơ tính tình cao thấp khác
nhau của tất cả chúng sinh, và chúng sinh
được quả lớn nhỏ bất đồng v.v.. [X. kinh
Tăng nhất a hàm Q.43; kinh Phật thập lực].
(xt. Thập Lực).
CĂN TÍNH
Căn nghĩa là hay sinh; tính người có
khả năng sinh ra nghiệp thiện hay nghiệp
ác, cho nên gọi là Căn tính.
Chỉ quán phụ hành truyền hoằng quyết
quyển 2 phần 4 (Đại 46, 203 hạ), nói: “Hay
sinh là căn, tập lâu thành tính”.
Cứ theo Pháp hoa kinh khoa chú, thì
trong căn tính Tam thừa, lấy căn tính có
khả năng dứt hết phiền não ra khỏi ba cõi
làm căn tính bén nhạy.
CĂN TRẦN
Còn gọi là Căn cảnh. Gọi gộp chung
năm căn và năm trần hoặc sáu căn và sáu
trần. Căn là chỗ sắc nương tựa, có khả năng
thu lấy cảnh (đối tượng), tức là khí quan
CĂN TRẦN

nhận thức đối tượng; cái mà căn thu nhận
gọi là Trần (cũng gọi là Cảnh), tức là đối
tượng được nhận thức. Năm căn là mắt,
tai, mũi, lưỡi, thân, thêm “ý” vào nữa thì gọi
là sáu căn. Năm trần là sắc, thanh, hương,
vị, xúc, thêm “pháp” vào nữa thì gọi là sáu
trần. Hai chữ căn, trần nói gộp lại, cũng
như cùng một lúc nói chủ quan, khách
quan, hàm ý nương nhau mà lại đối nhau.
Luận Câu xá quyển 10 (Đại 29, 52 trung),
nói: “Không có căn cảnh thì không phát
sinh thức, mà nếu không có thức, thì căn
cảnh không có chỗ nương tựa”. Ngoài ra,
sáu căn, sáu cảnh hợp lại, gọi là mười hai
xứ, mười hai nhập. (xt. Căn).
CĂNG YẾT LA ĐỒN G TỬ
I. Căng yết la đồng tử. Căng yết la,
Phạm:Kiịkara. Còn gọi là Căng yết lạc
đồng tử, Kim ca la đồng tử. Hàm ý là thuận
theo, thấp hèn, tôi tớ, cung kính. Cùng với
Chế tra ca đồng tử cùng là người hầu hạ
của Bất động minh vương, đứng hầu bên
trái. Cũng là một trong năm sứ giả của Bất
động minh vương, một trong tám đồng tử
lớn. Vốn là họ hàng của thần Thấp bà trong
thần thoại Ấn độ.
Hình tượng là: tóc
chấm vai, đội mũ
hoa sen, da mầu
trắng, chắp tay,
trong tay cầm
chiếc chày một
chẽ, mặc cà sa đẹp
đẽ. Ấn khế là ấn
Liên hoa hợp
chưởng (chắp tay
như hoa sen búp).
Chân ngôn là: Án
(oô) đạt rô ma (dharma, pháp) căng yết la
(Kiíkara) để sắt tra (tiwỉa, phát khởi) nhật

la (jra). [X. Bất động sứ giả đà la ni bí mật
pháp; Để lí tam muội da Bất động tôn uy
nộ vương sứ giả niệm tụng pháp].
II. Căng yết la đồng tử. Căng yết la,
nghĩa là người phục vụ hầu hạ, nhưng
không phải chỉ là sứ giả của Bất động tôn,
mà chỉ chung sứ giả của các vị tôn khác.
Hình tượng khác với hình tượng của đồng
tử Căng yết la nói ở trên, mà là hình đồng
tử Dạ xoa, mặt hằm hằm, mắt giận dữ, tóc
đỏ vàng, dựng tủa lên như ngọn lửa, mặc
áo xanh, cầm vòng giây. [X. kinh Bất không
quyên sách đà la ni].
CẮNG CỔ VỊ LIỄU, CẮNG KIM ĐÁO LAI
..........
Tiếng dùng để biểu thị thực tướng của
các pháp không có tướng đi lại. Tức là
bản chất chân thực và dạng thái của
muôn sự muôn vật trong vũ trụ vốn y
nhiên như thế, đứng về phương diện thời
gian, không có cái gọi là đi hay đến khác
biệt, mà duy chỉ là vĩnh viễn xưa và vĩnh
viễn nay.
CẤM DỤC
Hành vi đè nén những ham muốn của
nhục thể và thế gian, để mong đạt đến cảnh
giới tinh thần lí tưởng. Nhưng loại cấm dục
thì rất nhiều, hoặc tích cực tưởng lệ sự tu
khổ hạnh, hoặc phủ định nhục thể, phủ
định hiện thế, để thực hiện lí tưởng mong
cầu giải thoát ở đời sau: đó là mục đích của
tôn giáo. Tại châu Âu, vào thời Trung cổ,
các tu viện Cơ đốc giáo chủ trương cuộc
sống triệt để ẩn cư cấm dục. Kì na giáo tại
Ấn độ cũng cho rằng nhịn ăn là con đường
tắt tốt nhất để đi đến giải thoát, ngoài ra
còn thừa nhận sự chết đói là một hình thái
chết lí tưởng.
Khi đức Thích tôn còn tại thế, phép thực
tiễn của tôn giáo có hai loại là khổ hạnh
(Phạm:tapas) và tu định (Phạm:samàdhi).
Căng Yết La Đồng Tử
CĂNG YẾT LA ĐỒN G TỬ

Khổ hạnh là hành hạ thể xác cho đến cực
độ để cho tinh thần được nhẹ nhàng thanh
tịnh. Còn tu định là phương pháp an định
tinh thần, khiến nó thống nhất mà tách lìa
khỏi nhục thể. Đức Thích tôn lúc đầu cũng
tu định, nhưng chưa giác ngộ, sau lại hành
khổ hạnh suốt sáu năm, gầy còm chỉ còn
da bọc xương, nhưng cũng chẳng được giải
thoát, ngài bèn bỏ khổ hạnh và ăn uống
trở lại. Sau khi thân thể hồi phục, Ngài lại
ngồi tu định dưới gốc cây và cuối cùng đã
khai ngộ. Hai phương pháp tu định và khổ
hạnh nói trước, đều đứng trên lập trường
tâm, vật nhị nguyên luận, muốn từ thể
xác mà cầu được giải thoát trong nội tâm.
Nhưng sau, đức Thích tôn tu định thì là
phép tu bỏ sự ép xác mà chính quán chân
lí “tâm vật nhất như”. Bởi thế, Ngài đã
từng nói với các đệ tử là Ngài đã bỏ cả hai
cực đoan: chủ nghĩa khổ hạnh và chủ
nghĩa khoái lạc mà theo một phương pháp
trung đạo.
Sau khi đức Phật nhập diệt, phái bảo
thủ trong giáo đoàn đã chế định rất nhiều
giới luật, đặc biệt đề cao sự xuất gia diệt
dục, nhưng đối với sự khổ hạnh cực đoan
thì coi là tà đạo và chối bỏ. Ngoài ra, do
chúng tại gia phát khởi cuộc vận động
Bồ tát đại thừa, chủ trương tâm vật nhất
như, hiện thực và lí tưởng tuyệt đối thống
nhất, và thực hiện tinh thần từ bi, lợi
tha một cách tích cực trong đời sống hàng
ngày, tức từ ngay trong cuộc sống thường
nhật mà đạt được lí tưởng: đó là giác ngộ
chân chính. Chẳng hạn như sự xả thân
cúng dường của Phật giáo Đại thừa, tức
là một loại phương pháp Bồ tát tu hành
thực tiễn chối bỏ chính mình. Nhưng
cũng có khi từ quan điểm “Phiền não tức
bồ đề, sinh tử tức Niết bàn” mà khẳng

định tất cả mọi hành vi trong sinh hoạt
thường nhật; tuy vậy, lập trường này cũng
khó tránh khỏi cái nguy cơ sa đọa, vì thế
lại sản sinh tư tưởng khôi phục giới luật
nghiêm túc. Tịnh độ giáo thì cho người
phàm phu khó có thể tu hành ép xác và
giữ giới, cho nên đặc biệt nhấn mạnh ở
lòng tin. [X. kinh Đại ban niết bàn (bản
Bắc) Q.16; luận Đại trí độ Q.8; Đại minh
tam tạng pháp số Q.27; Pháp uyển châu
lâm Q.83].
CẤM GIỚI
Phạm,Pàli: saôvara. Là giới luật đức
Phật chế định để ngăn ngừa những tội lỗi
do thân, khẩu, ý của các đệ tử gây ra. Dịch
âm là Tam bà ra, Tam bà la. Còn gọi Luật
nghi. Tạng luật trong ba tạng chuyên nêu
rõ các giới cấm, có năm giới, tám giới, giới
Sa di, giới Cụ túc v.v... khác nhau. Kinh
Đại phương đẳng đại tập quyển 31 phẩm
Hộ pháp, bảo người giữ gìn giới cấm tức là
đệ tử của Phật, người hủy hoại giới cấm
tức là đệ tử của ma. Lại tiếng Phạmvrata
(dịch âm là một lật đa), cũng dịch là cấm
giới, tức không phải là giới giữ trường kì,
mà chỉ là giới cấm được chế định để đáp
ứng sự phát nguyện tu pháp trong một
thời gian ngắn mà thôi. Đại nhật kinh sớ
quyển 17 (Đại 39, 751 hạ), nói: “Một lật
đa, là giới nguyện có thời. Có nghĩa là
người hành giả phát nguyện tụng trì trong
một tháng hoặc một năm, thời gian ấy
hết, thì sự cấm đoán cũng được bãi bỏ”.
(xt. Giới).
CẤM MẪU DUYÊN
........
Một trong sáu duyên trong Quán kinh.
Trong Quán kinh sớ tự phận nghĩa, ngài
Thiện đạo đem chia các lí do (nhân duyên)
phát khởi kinh Quán vô lượng thọ làm sáu,
Cấm mẫu duyên là thứ hai, trong đó thuật
lại giai đoạn A xà thế giam mẹ là phu nhân
Vi đề hi trong ngục tối.

CẤM MẪU DUYÊN

CẤM NGŨ LỘ ẤN
Ấn khế trong Mật giáo được kết khi
tu pháp Chiêu hồn. Kết ấn này để giữ
hồn phách trong thân người bệnh sắp
chết để mong kéo dài mệnh sống. Cứ
theo Uế tích kim cương thuyết thần thông
đại mãn đà la ni pháp thuật linh yếu môn
chép, thì phép kết ấn này là: co ngón áp
út của tay trái vào trong bàn tay và dựng
thẳng ngón út lên. Nhũ vị sao quyển 22
bảo, cấm, là nghĩa đóng bít; ngũ lộ, tức
là năm đường trong sáu đường. Con người
khi chết tất phải đi đến cõi khác, nay đã
ở cõi người rồi, thì dùng sức gia trì bất
khả tư nghị để đóng kín cửa của năm cõi
khác, khiến người chết sống lại mà trở
về thân trước. Có thuyết nói Ngũ lộ là
chỉ:
1. Chỗ phía dưới rốn.
2. Ngực.
3. Bụng.
4. Đầu.
5. Đỉnh đầu.
Hồn phách người chết qua năm chỗ ấy
mà đi ra cho nên kết ấn này để ngăn cấm.
[X. Chư nghi quĩ bẩm thừa lục Q.5; Chư
đại sự thập kết Q.4].
CẤM NGỮ
.....
Tức tự mình cấm chỉ nói chuyện. Hết
thảy chúng sinh, luân hồi sống chết là
đều do ba nghiệp thân, khẩu, ý mà ra,
nếu tiêu trừ được ba nghiệp ấy thì có thể
chóng được giải thoát. Mục đích của sự
cấm nói năng là để giảm thiểu khẩu
nghiệp. Khi vị tăng tu hạnh cấm nói, làm
một tấm biển gỗ nhỏ, trên đó viết hai
chữ “Cấm Nói”, để phòng khi gặp người
muốn nói chuyện với mình thì dơ tấm
biển ấy ra.

CẤM TÚC
.....
Chỉ thời gian chín tuần ở yên, trong thời
kỳ này nghiêm cấm chúng tăng ở yên
không được ra khỏi đạo tràng, luật này do
đức Thích tôn chế định. Bởi vì, thời kì ở
yên là mùa mưa, vào mùa này cây cỏ và sâu
bọ sinh nở rất nhiều, sợ đi ra sẽ dẫm đạp
lên chúng, bị người đời chê cười. Đồng thời,
thời kì ở yên là thời gian tiến đạo tu hành,
cho nên cấm chỉ đi ra ngoài.
CẨM BAO ĐẶC THẠCH
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Nghĩa là
trong cái bao gấm có viên đá lớn, thí dụ
ngoài mềm trong cứng; tức chỉ cơ pháp của
thầy dẫn đạo người học, bề ngoài tuy hòa
dịu, nhưng bên trong thì cứng rắn. Thung
dung lục tắc 14 (Đại 48, 235 hạ) nói: “Có
khi sắt trong lọn bông, có khi đá trong bao
gấm; dùng cứng quyết mềm thì nên như
thế, nhưng nếu gặp mạnh thì việc yếu sẽ
như thế nào?”.
CẨM GIANG THIỀN ĐĂNG
...........
Gồm hai mươi quyển, có riêng một quyển
mục lục. Do vị tăng tông Lâm tế đời Thanh
là Trượng tuyết Thông túy (1610-1693) soạn,
được in lại vào năm Khang hi 32 (1693).
Thu vào Vạn tục tạng tập 145. Sư Thông
túy sưu tầm rộng rãi tiểu sử, ngữ lục của các
nhà qua các đời, rồi dựa theo thể lệ của
Chỉ nguyệt lục, đem các tông của các đời
gom chung vào một nguồn, chứ không
phân chia riêng thành các hệ phái chi mạt
của năm nhà bảy tông như thường thấy.
Chủ yếu thu chép các sư xuất thân từ đất
Thục, nhưng hoằng dương tông thừa tại
các địa phương khác, hoặc chép các bài
Thướng đường, Tiểu tham, Hành thực,
CẤM NGŨ LỘ ẤN

Tụng cổ của các sư quê quán bốn phương,
nhưng lại dựng cờ Pháp tại đất Thục, và
các pháp ngữ cơ duyên của các bậc cao tăng,
thần tăng ẩn dật chốn núi rừng, cộng tất cả
hơn một nghìn người, trong đó, các Thiền
sư từ Sơ tổ Đạt ma đến Đại giám trở xuống
bốn mươi đời, có khoảng hơn tám trăm vị.
CẨM XẠ TRÀNH
.... ..
Chỉ bức tranh tượng Phật và Bồ tát được
thêu thành. Cũng gọi Tú tượng (tượng thêu),
Tú Phật, Tú trướng. Loại tranh tượng này
hoặc dùng chỉ nhiều mầu, hoặc chỉ vàng
thêu thành, hoặc có đính thêm châu ngọc
mà thành nhiều loại khác nhau, như:
1. Chức thành tượng, tức dùng chỉ nhiều
mầu mà thêu thành.
2. Cẩm tượng, cũng thuộc loại Chức
thành tượng, tức chỉ vàng thêu thành.
3. Kết châu tượng, Chức châu tượng,
tức dùng châu ngọc đính thêm vào, hoặc
thêu châu ngọc vào.
Ấn độ và các nước Tây vực từ xưa đã có
tượng Phật thêu, được truyền vào Trung
quốc khoảng thời đại Phù Tần, từ đời Nam
Tề về sau, sự thêu tượng thịnh hành, và
truyền đến Nhật bản. Cứ theo Lương cao
tăng truyện quyển 5 Đạo an truyện chép,
thì Phù kiên sai sứ ra nước ngoài, thỉnh
được tượng thếp vàng, tượng Di lặc kết bằng
ngọc, tượng thêu chỉ vàng, tượng thêu chỉ
nhiều mầu v.v... Cứ theo Quảng hoằng
minh tập quyển 16 Tú tượng đề tán tinh tự
chép, thì vào năm Vĩnh minh thứ 4 (486)
đời Nam Tề, trụ trì chùa Lạc lâm là tỉ khưu
ni Thích bảo nguyện, có thêu một bức Vô
lượng thọ tôn tượng. Cứ theo Diên lịch tự
tọa chủ Viên trân truyện chép, thì Hoàng
hậu Tắc thiên đã từng thêu bốn trăm bức
Cực lạc Tịnh độ biến. Về tượng thêu tại

Nhật bản được ghi chép, thì sớm nhất là
vào thời Suy cổ Thiên hoàng năm 13 (605).
Thời cận đại, A. Stein, người Anh, đã tìm
được tượng thêu của Trung quốc trước thế
kỉ thứ XIII trong động Nghìn Phật ở Đôn
hoàng. [X. kinh Đại thừa tạo tượng công
đức Q.2; Từ thị bồ tát lược tu dũ nga niệm
tụng pháp Q.hạ phẩm Đại tam muội da
tượng tất địa; luật Ngũ phần Q.7; Thích ca
phương chí Q.2; Lạc dương già lam kí Q.1
Vĩnh minh tự điều; Lịch đại Tam bảo kỉ
Q.9; Nhật bản thư kỉ Q.22; Dậu dương tạp
trở tục tập Q.6].
CẦN
Phạm: Vìrya. Dịch âm: Tì lê da. Cũng
gọi Tinh tiến. Tức tâm mạnh mẽ, dốc hết
sức vào việc tu thiện, dứt ác. Tương phản
với từ “giải đãi ” (trây lười, biếng nhác).
Là tên của tâm sở (tác dụng của tâm). Một
trong bảy mươi lăm pháp của Câu xá, một
trong trăm pháp của Duy thức. Tông Câu
xá cho Cần là một tâm sở (Đại thiện địa
pháp) phát khởi theo khi hết thảy tâm
thiện sinh khởi, tông Duy thức cũng cho
nó là tâm sở thiện. [X. luận Câu xá Q.4;
luận Thành duy thức Q.6; luận Nhập a tì
đạt ma Q.thượng; luận Thuận chính lí
Q.11].
CẦN BA TỬ
Chỉ vị cao tăng Viên ngộ Khắc cần
(1063-1135) thuộc tông Lâm tế đời Tống.
Còn gọi là Ba đầu tử, Xuyên cần. Vì trên
đầu ngài Viên ngộ có một vết sẹo trông
giống như chữ “Ba, ” cho nên trong
Thiền lâm gọi là Cần tử ba. Cũng có người
cho rằng, vì ngài Viên ngộ là người ở Bành
thành, Tung ninh (nằm về mạn tây nam
Thành đô thuộc tỉnh Tứ xuyên), mà Thành
đô còn có tên là Ba tây, cho nên gọi là Cần
ba tử, Xuyên cần v.v... có ý là sư đã xuất
thân từ Thành đô. [X. Liên đăng hội yếu
CẦN BA TỬ

Q.16; Ngũ đăng hội nguyên Q.19; Thiền
lâm khẩu thực hỗn danh tập Q.hạ].
CẦN CỰU
Chỉ các chức Tri sự, Thị giả, Tri tạng
trong Thiền viện đã từ chức. Vì những người
này thường chăm chỉ làm việc, nên gọi là
Cần; lại đã rút lui, không làm việc nữa, nên
gọi là Cựu. [X. Sắc tu bách trượng thanh
qui Q.4 mục Lưỡng tự tiến thoái; Thiền lâm
tượng khí tiên Xưng hô môn].
CẦN HÀNH
Chỉ sự gắng sức tu hành. Đồng nghĩa
với “Cần hành tinh tiến”. Cũng chỉ việc lễ
bái tụng kinh trước bàn Phật. Tại Nhật bản,
thông thường chỉ các khóa hành trì sớm
tối; nghi thức hành trì ấy gọi là Cần thức,
Cần thức do mỗi tông phái khác nhau mà
có dị biệt. [X. luận Thập trụ tì bà sa Q.5;
Nam hải kí qui nội pháp truyện Q.4 mục
Lễ tán].
CẦN LAO
Giáo đoàn của Phật giáo nguyên thủy là
một đoàn thể tỉ khưu đã xa rời gia đình, xả
bỏ cơ nghiệp để xuất gia cầu đạo. Đoàn thể
ấy lấy việc đi xin ăn làm nguyên tắc, lại
cấm chỉ sự cất giữ vàng bạc và thực vật, mà
lấy việc quán xét, minh tưởng về ý nghĩa
đời người làm đề tài quan trọng nhất. Thời
ấy, vấn đề cần lao hầu như chưa được đặt
ra. Cần lao được đặt thành vấn đề là từ khi
Phật giáo Đại thừa hưng khởi, lấy tín đồ tại
gia làm trung tâm. Phật giáo Đại thừa đặc
biệt nhấn mạnh hành động thực tiễn của
Bồ tát, nhất là kinh Pháp hoa. Cái gọi là
hạnh Bồ tát tức chủ trương siêng năng vất
vả để mưu cầu hạnh phúc cho chúng sinh,
chủ trương này đặc biệt được Thiền tông
Trung quốc coi trọng. Thiền sư Bách trượng
đã nói: “Một ngày không làm, một ngày
chẳng ăn ., . ”, các đệ

tử thấy sư phụ tuổi già sức yếu mà lo, bèn
đem giấu hết các dụng cụ cày, bừa, liềm,
cuốc v.v... không để cho sư làm nữa, Bách
trượng bèn nhịn ăn để giữ vững lập trường.
Đem thân mình làm phép tắc là phương
thức biểu hiện cuộc sống của Thiền giả.
Trong sách Điển tọa giáo huấn của mình,
vị thủy tổ tông Tào động Nhật bản là sư
Đạo nguyên, cũng đã nói, điển tọa
(việc phục vụ trong nhà bếp) cũng tức là
tu hành đạo Thiền. Đây là chủ trương
nhấn mạnh sự làm việc cũng tức là tu
hành.
CẦN SÁCH
Phạm:zràmaịeraka Dịch cũ là Sa-di.
Một trong năm chúng, một trong bảy chúng.
Chúng này trụ trì mười giới, mang hoài bão
được thành tỉ khưu, tự mình siêng năng
gắng sức, cho nên gọi là Cần sách. Cần
sách nữ là dịch ý từ chữ PhạmZràmaịerikà
(Sa di ni).
CẦN SÁCH LUẬT NGHI
Phạm: zràmaịeraka-saôvara. Dịch
âm: Thất la ma nô lạc ca tam bạt la. Hán
dịch: Cần sách ủng hộ.
Zràmaịerakanghĩa là siêng năng gắng
sức, dịch cũ dịch là Sa di; saôvara nghĩa
là ủng hộ, hàm ý là luật nghi. Chỉ cho 10
giới Sa di, là luật nghi của vị sa di xuất gia
nhận giữ. Nếu người nữ nhận giữ thì gọi là
Cần sách nữ luật nghi (thực thể chỉ là một,
chứ không phải ngoài Cần sách luật nghi,
còn có riêng Cần sách nữ luật nghi). Là
một trong những Biệt giải thoát luật nghi.
Vì muốn trở thành vị tỉ khưu mà siêng năng
gắng sức, cho nên gọi là Cần sách; hay
CẦN CỰU

phòng ngừa tội lỗi của thân và miệng nên
gọi là luật nghi.
Cần sách luật nghi gồm có 10 điều giới:
1. Không được giết hại
2. Không được trộm cướp
3. Không được dâm dục
4. Không được nói láo
5. Không được uống rượu
6. Không được đeo vòng hoa và xoa dầu
thơm
7. Không được hát, múa hoặc đi xem
nghe hát múa
8. Không được ngồi, nằm trên giường
cao rộng sang trọng
9. Không được ăn ngoài giờ qui định
10. Không được cất giữ vàng bạc, của
báu.
[X. luận Đại tì bà sa Q.123, Q.124; luận
Du già sư địa Q.53; Đại thừa pháp uyển
nghĩa lâm chương Q.3 phần cuối].
CẦN TỨC
Phạm: zràmaịa. Dịch âm: Sa môn. Có
nghĩa là người xuất gia cạo bỏ râu tóc, chăm
làm các điều thiện (cần) ngăn dứt các điều
ác (tức), điều phục thân tâm, siêng tu pháp
lành để mong đạt đến cảnh giới Niết bàn.
(xt. Sa Môn).
CẬN BA LA MẬT ĐA
............
Một trong 3 Ba la mật đa của tông Pháp
tướng. Cũng gọi Cận ba la mật.
Cận là tiếp gần với Vô công dụng địa
(tức là địa thứ 8 trở lên). Bồ tát Sơ địa đến
Thất địa, trong khoảng hai vô số kiếp, siêng
tu 10 ba la mật như Bố thí, Trì giới v.v...,
sức tu tăng dần, không bị phiền não chiết
phục mà, trái lại, có thể chiết phục phiền
não. Nhưng vì Bồ tát cố ý làm cho phiền
não hiện khởi để tu hành, chứ không phải
tu hành một cách tự nhiên vô công dụng,

cho nên gọi là Cận ba la mật đa. (xt. Tam
Ba La Mật Đa).
CẬN ĐẠI PHẬT GIÁO VẬN ĐỘNG
Công cuộc vận động Phật giáo thời cận
đại. Có thể chia làm bốn khu vực để thuyết
minh: Ấn độ và Tích lan, châu Âu, Hoa kì,
Nhật bản.
1. Ấn độ và Tích lan. Người phát khởi
cuộc vận động chấn hưng Phật giáo cận
đại là ngài Đạt ma ba la (Anàgarika
Dharmapàla). Ngài là người Tích lan. Năm
1891, ngài sáng lập hội Đại bồ đề
(Mahàbodhi Society) ở Ấn độ, ra sức sửa
sang các nơi Phật tích. Nhờ sự nỗ lực của
hội này mà những Phật tích dần dần được
phục hưng và sự truyền bá Phật giáo cũng
dần dần được thịnh hành. Đến năm 1953,
nhân ngày Phật đản, một Ủy viên hội gồm
tín độ Phật giáo và tín đồ Ấn giáo được
thành lập để cùng quản lí nơi Thánh địa
Bồ đề đạo tràng mà từ trước đó chỉ do tín
đồ Ấn độ giáo độc quyền quản lí. Từ đó,
ngày Phật đản trở thành ngày quốc lễ kỉ
niệm ngày đức Phật ra đời và toàn dân được
nghỉ.
Sau ngày thành lập hội Đại bồ đề, sứ
đoàn hoằng pháp Tích lan Đức quốc (German
Dhammaduta Society of Ceylon, Pàli:
Lanka Dhammadùta Sabha) cũng đã
được thành lập tại Colombo và phái các vị
tỉ khưu trong sứ đoàn này đến nước Đức
tiến hành các hoạt động hoằng pháp. Ngoài
ra còn có Hội Linh trí học Phật giáo (Buddhist
Theosophical Society) do Đại tá Olcott
và phu nhân Blavasky sáng lập, Hội nghị
Phật giáo đồ Tích lan do Bác sĩ G. P.
Malalasekera lãnh đạo cũng đều tích cực
mở rộng cuộc vận động truyền giáo.
Vào năm 1950, lần đầu tiên Hội nghị
Liên hữu Phật tử thế giới (World Fellowship
of Buddhist) được khai diễn tại
CẬN ĐẠI PHẬT GIÁO VẬN ĐỘNG

Colombo,sau trở thành cơ cấu thường trực
của Phật giáo thế giới. Kế tiếp, các Hội nghị
Phật giáo cũng được mở ra tại các nước, do
đó đã hình thành động lực rất lớn thúc
đẩy công cuộc vận động Phật giáo quốc tế.
2. Châu Âu. Sự nghiên cứu Phật giáo tại
châu Âu lúc đầu là để khoa trương tính ưu
việt của Cơ đốc giáo, thứ đến là vì cái hứng
thú nghiên cứu ngôn ngữ học. Nhưng về
sau, sự nghiên cứu học thuật chuyển biến
thành sự biểu hiện sinh hoạt thực tế. Sự
biểu hiện cụ thể ấy có thể được thấy trong
thi phẩm “Ánh sáng châu Á” (The Light of
Asia) của Arnold và các hoạt động được
thực hiện bởi hội Linh trí học nói ở trên.
Năm 1908, Hiệp hội Phật giáo Anh quốc
(The Buddhist Society of Great Britain and
England) được thành lập tại Luân đôn, do
ông Rhys Davids làm Hội trưởng, hoạt động
rất mạnh, về sau, Christmas Humphreys
phát triển thành Hiệp hội Phật giáo Luân
đôn, phát hành tạp chí Trung Đạo (The
Middle Way), thành là một trung tâm truyền
bá giáo pháp. Về phần nước Pháp thì có
đại sư Thái hư sáng lập Hội Phật giáo hữu
nghị (Les Amis du Bouddisme), về sau, Hội
này hoạt động nghiêng về sự nghiên tập
minh tưởng theo hình thức của Phật giáo
phương nam. Ngoài ra, Hội còn xuất bản
tạp chí Tư tưởng Phật giáo (La Pensée
Buddhique), cứ ba tháng ra một kì, do Madame
Fuente duy trì. Còn tại nước Đức thì,
sau đại chiến thế giới lần thứ hai, Thiền
học rất được coi trọng.
3. Nước Mĩ. Năm 1948, hội nghị triết
học Đông Tây được mở tại Hạ uy di, Nhật
bản có hai bác sĩ Linh mộc đại chuyết và
Hoa sơn tín thắng tham dự, rồi Linh mộc
đi giảng diễn và chỉ đạo Thiền học tại các
nơi trên đất Mĩ, dẫn đến việc người Mĩ phát

động phong trào tham Thiền học Thiền.
4. Nhật bản. Minh trị năm đầu, các ông
Nam điều văn hùng, Độ biên hải húc, Cao
nam thuận thứ lang v.v... mở ra phong khí
nghiên cứu Phật giáo nguyên điển văn
Phạm, và Tây tạng, thoát ra ngoài lãnh vực
nghiên cứu theo tông phái học từ xưa mà
khai sáng một khí tượng nghiên cứu mới
mẻ. Sau thế chiến thứ hai, các học giả đứng
trên lập trường tôn giáo tỉ giảo học để đánh
giá lại Phật giáo, và rất coi trọng giá trị của
Phật giáo.
CẬN PHẦN ĐỊNH
Phạm:sàmantaka-samàdhi. Nói tắt là
Cận phần. Đối lại với “Căn bản định”. Chỉ
sự lìa bỏ nhiễm ô ở cõi dưới, ra sức tu hành
mà được Thiền định ở cõi trên. Cận phần
tức chỉ lãnh vực gần với định căn bản. Bởi
vì, trong ba cõi Dục, Sắc và Vô sắc, thì cõi
Sắc có bốn Thiền định, cõi Vô sắc cũng có
bốn Thiền định, nói gộp lại là bốn Thiền
tám Định, tức thực tế có tám thứ Thiền
định, tự thể của mỗi thứ Thiền định đều
được coi là Căn bản định. Đối lại, Thiền
định phương tiện chuẩn bị trước khi tiến
vào định căn bản (giai đoạn chuẩn bị trước
khi vào cửa), gọi là Cận phần định. Định
căn bản cộng có tám thứ, cho nên từ Thiền
đầu tiên ở cõi Sắc đến Thiền thứ tư ở cõi
Vô sắc cũng gồm có tám thứ định Cận
phần, trong đó, định Cận phần ở Thiền
đầu tiên của cõi Sắc còn được gọi là Vị chí
định (định chưa đến). Lại nữa, tất cả định
Cận phần đều do công dụng mà chuyển,
vẫn chưa lìa bỏ sự ô nhiễm ở cõi dưới, mà
tâm còn sợ hãi, cho nên tương ứng với Xả
thụ, chứ không tương ứng với Hỉ, Lạc. Lại
trong ba Đẳng chí Vị, Tịnh, Vô lậu, thì tám
định Cận phần đều nhiếp trong Tịnh đẳng
chí (Tịnh định), tức là Thiền định không
đắm trước, không tham luyến, duy có định
Cận phần ở Thiền đầu tiên thì không những
nhiếp trong Tịnh đẳng chí, mà còn thông

cả Vô lậu đẳng chí (Vô lậu định) nữa. Cứ CẬN PHẦN ĐỊNH

theo thuyết của luận Thuận chính lí quyển
78 nói, thì bảy thứ định Cận phần kia, do
lúc còn ở lãnh vực của chính mình, hoàn
toàn không có tâm chán lìa, cho nên không
thông cả Vô lậu đẳng chí; duy chỉ có Vị chí
định vẫn còn gần với cõi có nhiều tai ách,
hoạn nạn, cho nên lúc còn ở lãnh vực của
mình hay khởi tâm chán lìa, do đó mà thông
cả Vô lậu đẳng chí. Lại vì tám thứ định
Cận phần đều đã xa lìa ô nhiễm, cho nên
đều không có Vị đẳng chí (Vị định, định
đắm mùi vị). Tuy nhiên, có thuyết nói Vị
chí định cũng tương ứng với Vị đẳng chí, là
bởi vì Vị chí định chưa từng khởi định Căn
bản, cho nên vẫn còn tham đắm Vị định.
Lại nữa, vì các loại dục tham là do các tâm
sở Tầm, Tứ dẫn khởi, cho nên định Cận
phần của Thiền đầu tiên tương ứng với Tầm,
Từ, còn bảy định Cận phần kia đều không
có Tầm, Từ. [X. luận Đại tì bà sa Q.129,
Q.140, Q.164; luận Du già sư địa Q.69,
Q.100; luận Hiển dương thánh giáo Q.2;
luận Câu xá Q.28].
CẬN QUẢ
Đối lại với “Viễn quả.....”. Chỉ quả
báo tiếp gần với “nhân”. Còn gọi là Chính
quả. Về mặt nội giới mà nói, thì như chủng
tử nghiệp sinh ra cái thân hình trong một
thời kì, và cái xác chết của nó, vậy thân
hình là quả gần, xác chết là quả xa. Đứng
về mặt ngoại giới mà nói thì cái mầm đối
với hạt giống là quả gần, cỏ khô là quả xa.
Lại nữa, “Sinh nhân” là nhân của quả gần.
Còn một thuyết thì cho chính quả và
cận quả có khác nhau, tức quả gần đối với
quả xa, chính quả đối với tàn quả
(quả đã tàn lụi). Vì thế, đối với thuyết này,
quả gần nói ở trên, lẽ ra phải thuộc chính
quả, quả gần của thuyết này là như hạt giống
của Thức sinh ra chi Thức, rồi sau mới sinh

ra Danh, Sắc, chi Thức thuộc quả gần, Danh
sắc thuộc quả xa. [X. luận Thành duy thức
Q.2; Thành duy thức luận thuật kí Q.3
phần đầu].
CẬN SỰ LUẬT NGHI
Phạm: upàsaka-saôvara. Dịch âm: Ô
ba sách tam bạt la. Là một trong Biệt giải
thoát luật nghi. Cũng gọi là Cận sự ủng hộ.
Chỉ năm giới của ngưòi Cận sự thụ trì. Gần
gũi các pháp lành, các người lành, gần gũi
Phật pháp mà làm theo, có thể ngăn ngừa
tội lỗi của thân, miệng cho nên gọi là Cận
sự. Cứ theo luận Câu xá quyển 14 chép, thì
năm giới là: không giết hại, không trộm
cướp, không gian dâm, không nói dối trá,
không uống rượu. Lại Thuyết nhất thiết hữu
bộ bảo, nếu lìa Cận sự luật nghi, thì không
được gọi là Cận sự; nhưng kinh Lượng bộ
thì nói chỉ thụ ba qui y tức đã thành Cận
sự. Còn kinh Ưu bà tắc giới quyển 3 thì
cho rằng, chỉ cần thụ một giới cho đến bốn
giới cũng có thể được gọi là Ưu bà tắc. [X.
kinh Ưu bà tắc giới Q.6; luận Thành thực
Q.8; luận Đại tì bà sa Q.123, Q.124; luận
Du già sư địa Q.53; Đại thừa pháp uyển
nghĩa lâm chương Q.3 phần cuối].
CẬN SỰ NAM
Phạm:upàsaka.Dịch âm là Ưu bà tắc,
Ô ba sách ca. Còn gọi là Thanh tín sĩ. Chỉ
người đàn ông ở tại gia giữ năm giới, có nghĩa
là gần gũi Tam bảo, phụng thờ Như Lai. Cứ
theo kinh Phật bản hạnh tập quyển 32 chép,
thì hai người lái buôn Đế lê phú sa và Bạt lê
ca là những Cận sự nam đầu tiên. [X. luận
Câu xá Q.14; luận Đại trí độ Q.13; Duy ma
kinh lược sớ Q.2]. (xt. Ưu Bà Tắc).
CẬN SỰ NỮ
Phạm:upàsikà.Dịch âm: Ưu bà di, Ưu
CẬN SỰ NỮ

ba tư ca. Chỉ người đàn bà ở tại gia giữ năm
giới, có nghĩa là gần gũi Tam bảo, phụng
thờ Như lai, thụ ba qui y và giữ năm giới
cũng như người cận sự nam thụ trì, không
khác. [X. luận Câu xá Q.14; Đại đường tây
vực kí Q.9; Tuệ lâm âm nghĩa Q.2, Q.13].
(xt. Ưu Bà Di).
CẬN TRỤ
Phạm, Pàli: upavàsa. Dịch âm: Ô ba
bà sa, Ưu ba bà sa. Còn gọi là Thiện túc.
Chỉ những người nam nữ tại gia thụ trì tám
giới trong một ngày một đêm. Vì trong một
ngày một đêm ở gần gũi với Tam bảo, cho
nên gọi là Cận trụ, Thiện túc. Người đàn
ông nhận giữ tám giới, gọi là Cận trụ nam;
người đàn bà nhận giữ tám giới, gọi là Cận
trụ nữ. [X. luận Đại tì bà sa Q.124; luận
Thành thực Q.8 phẩm Bát giới trai; Huyền
ứng âm nghĩa Q.23].
CẬN TRỤ LUẬT NGHI
Phạm, Pàli: upavàsa-saôvara. Dịch
âm: Ô ba bà sa tam bạt la. Là một Biệt giải
thoát luật nghi. Cũng gọi là Cận trụ ủng
hộ. Chỉ tám giới trai do những người nam
nữ tại gia thụ trì. Ở gần các vị A la hán, có
thể ngăn ngừa tội lỗi của thân, miệng, cho
nên gọi là Cận trụ; hoặc nói ở gần “tận thọ
giới ” (giữ giới suốt đời), cho nên gọi
là Cận trụ. Cứ theo luận Câu xá quyển 14
chép, thì tám giới là:
1. Không giết hại.
2. Không trộm cắp.
3. Không dâm dục.
4. Không nói dối.
5. Không uống rượu.
6. Không bôi nước hoa, xem nghe múa
hát.
7. Không ngủ trên giường cao rộng sang
trọng.
8. Không ăn phi thời. Trên đây là tám

giới trai.
Nếu đầy đủ bảy duyên (điều kiện) nói
sau đây, thì được thụ trì luật nghi này:
1. Bắt đầu từ sáng sớm.
2. Quì trước thầy, cung kính xin được
thụ giới.
3. Nhận giới từ nơi thầy, không được tự
thụ.
4. Theo lời thầy dạy mà làm.
5. Phải đủ tám giới mới thành cận trụ.
6. Xa lìa sự trang sức, không sinh kiêu
ngạo.
7. Hết một ngày một đêm. [X. Trung a
hàm Q.55 kinh Trì trai; kinh Ưu bà tắc giới
Q.5; luận Thành thực Q.8; luận Đại tì bà
sa Q.123, Q.124; luận Du già sư địa Q.53;
Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương Q.3
phần cuối].
CẬN VIÊN
Phạm, Pàli: upa-saôpanna. Dịch âm:
Ô bà tam bát na. Tên gọi khác của giới Cụ
túc. Cũng gọi là Cận viên giới. Viên, chí
Niết bàn, giới Cụ túc là pháp mau tới gần
Niết bàn, cho nên gọi là Cận viên. Tiếng
Tây tạng nói là đã thụ giới Cụ túc. Nam hải
kí qui nội pháp truyện quyển 3 (Đại 54,
219 hạ), nói: “Đã thụ giới rồi, gọi là Ô ba
tam bát na. Ô ba, là gần; tam bát na, là tròn
(viên), nghĩa là Niết bàn. Nay thụ đại giới
tức là gần gũi Niết bàn”. [X. Di sa tắc bộ yết
ma bản].
CẤP
Là cái trắp (hòm) mà những vị sư hành
cước hoặc các lữ khách dùng để đựng y
phục, sách vở và đeo trên vai cho tiện việc
đi đường. Trắp có thêm chân để có thể để
đứng trên mặt đất, phần nhiều đan bằng
tre.
CẬN TRỤ

CẤP CÔ ĐỘC VIÊN
Phạm:Jetavanànàthapiịđa-syàràma,
Pàli: Jetavanànàthapiịđi-kàràma. Khu
vườn ở mạn nam thành Xá vệ, nước Kiều
tát la thuộc trung Ấn độ, tương đương với
Sahet-mahet ở biên giới phía nam của nước
Nepal hiện nay, gần nam ngạn sông Rapti.
Đây là di tích nổi tiếng nhất trong các di
tích thuyết pháp của đức Phật. Nói đủ là Kì
thụ cấp cô độc viên. Còn gọi là Kì hoàn a
nan bân để a lam, Kì viên a nan bân đê a
lam, Thệ đa lâm cấp cô độc viên, Kì thị chi
thụ cấp cô độc tụ. Gọi tắt là Kì hoàn tinh
xá, Kì viên tinh xá (Phạm:Jetavana), Kì đà
bà na, Thệ đa phạn na, Kì đà tinh xá, Kì đà
viên, Kì đà lâm, Kì hoàn tự, Kì thụ, Kì viên.
Còn dịch là Tùng lâm, Thắng lâm. Kì thụ,
tức là nói tắt của rừng cây (Phạm:Jetavana)
của Thái tử Kì đà (Phạm:Jeta); Cấp
cô độc viên, ý nói là vườn Tăng do Trưởng
giả Cấp cô độc (Phạm: Anàthapiịđada,
tức Tu đạt) hiến cúng.
Về nguyên do sáng lập vườn Cấp cô
độc thì, cứ theo kinh Đại ban niết bàn (bản
Bắc) quyển 29 và luật Ngũ phần quyển 25
chép, trong thành Xá vệ có trưởng giả Tu
đạt (Phạm:Sudatta) hay thương xót những
người côi cút độc thân, thường bố thí giúp
đỡ họ, do đó mà người ta tặng cho ông
danh hiệu Trưởng giả Cấp cô độc. Sau khi
qui y đức Phật, ông muốn tìm một nơi để
dựng tinh xá cúng dường Phật, thấy vườn
hoa của Thái tử Kì đà là nơi thanh tịnh,
rộng rãi và tĩnh mịch, ông hỏi mua, nhưng
Thái tử từ chối khéo léo bằng cách đặt điều
kiện là, nếu Tu đạt đem vàng trải khắp vườn
hoa thì Thái tử sẽ bán; trưởng giả Tu đạt
bèn dùng voi chở vàng đến rải trên mặt
đất. Thái tử cảm động vì tấm lòng chí thành
của ông, bảo ông thôi đừng rải vàng nữa và

giao kết là vườn của ông, rừng cây của Thái
tử, hai người cùng dâng cúng đức Phật, vì
thế mà mang tên cả hai người là Kì thụ
Cấp cô độc viên (cây của Kì đà, vườn của
Cấp cô độc). Lại Thái tử là con vua Ba tư
nặc nước Kiều tát la, vào ngày sinh của Thái
tử, trong một trận đánh nhà vua đã đại
thắng quân địch, cho nên đặt tên Thái tử
là “Thắng” để kỉ niệm, vì rừng cây của Thái
tử Thắng cho nên Kì viên còn được gọi là
Thắng lâm, Thắng tử lâm, Thắng tử thụ.
Sau khi tịnh xá được hoàn thành, đức Phật
đã từng ở đây qua nhiều mùa mưa, đại đa
số kinh điển cũng nói về việc này. Cùng
với tinh xá Trúc lâm ở thành Vương xá, gọi
chung là hai tinh xá lớn nhất của Phật giáo.
Lối kiến trúc tinh xá, chính giữa là điện
Phật, chung quanh dựng tám mươi căn nhà
nhỏ, có ba mươi sáu phòng ngồi Thiền, nhà
bếp, nhà tiêu, nhà tắm, phòng bệnh, nơi
rửa chân v.v... đều đầy đủ, vả lại rất đẹp,
tiếc rằng lối kiến trúc nguyên sơ của tinh
xá đã mất từ lâu. Những di tích tinh xá hiện
còn được thấy đến nay, là những tinh xá
được kiến thiết sau này, qui mô không sánh
kịp với tinh xá mà trưởng giả Cấp cô độc đã
kiến trúc. [X. kinh Tạp a hàm Q.23; kinh
Trung a hàm Q.43; kinh Tăng nhất a hàm
Q.49; kinh Pháp cú thí dụ Q.1; kinh Trung
bản khởi Q.hạ; kinh Hiền ngu Q.10; luật
Tứ phần Q.50; luật Thập tụng Q.34; luận
Đại trí độ Q.3; Thích thị yếu lãm Q.hạ; Đại
đường tây vực kí Q.6 mục Thất la phạt tất
để quốc; Huyền ứng âm nghĩa Q.9]. (xt. Kì
Thụ Cấp Cô Độc Viên).
CẤP ĐA VƯƠNG TRIỀU
Cấp đa, Phạm:Gupta. Còn gọi Quật đa
vương triều. Vương triều thống nhất Ấn
độ hưng thịnh vào năm 320 đến 470 Tây
lịch. Chiên đà la cấp đa (Phạm:
Chandragupta) đệ nhất, là người sáng lập
Vương triều Cấp đa, lên ngôi vào năm 320,
CẤP ĐA VƯƠNG TRIỀU

thay thế cho Vương triều Quí sương và
Vương triều Án đạt la ở nam Ấn độ mà đã
suy tàn vào giữa thế kỉ thứ III. Sa mẫu đà la
cấp đa (Phạm:Samudragupta, 335-385 tại
vị) đời thứ 2, là ông vua văn vũ song toàn,
thống nhất nam bắc Ấn độ, gây dựng một
nước lớn kể từ Vương triều Khổng tước
đến đây. Về phương diện tôn giáo, ông vừa
bảo hộ Phật giáo, vừa ra sức phục hưng Bà
la môn giáo. Con ông là Chiên đà la cấp đa
đời thứ 2, trên mặt lịch sử văn hóa Ấn độ,
là ông vua của thời đại huy hoàng rực rỡ
nhất, là người xúc tiến học vấn và văn nghệ,
khiến cho nền văn hóa cổ điển Ấn độ vốn
đã đẹp đẽ, lại được khai phóng và khởi sắc
thêm. Ngoài ra, còn có Khố mã lạp cấp đa
(Phạm: Kumàragupta, ở ngôi 414-455) và
Tư khảm đạt cấp đa (Phạm: Skandagupta,
ở ngôi 455-470 ) đều là những ông vua vĩ
đại. Về sau, thế lực Vương triều mỗi ngày
một suy giảm, lại bị Hung nô (Phạm:Hùịa)
xâm lược, do đó mà chia năm xẻ bảy. Trong
các sử liệu và văn bia, người ta còn thấy tên
của nhiều vua thuộc Vương triều Cấp đa,
nhưng tình hình
thực tế thì không
được rõ. Hai ông
vua Khố mã lạp
cấp đa và Tư
khảm đạt cấp đa
nói ở trên, đều là
người bảo hộ
giáo đoàn Phật
giáo, nhưng chủ
yếu là chấn hưng
Bà la môn giáo
làm quốc giáo,
do đó, thế lực
của Phật giáo
trong xã hội dần dần suy vi (khoảng trước

năm 402-411, cao tăng Pháp hiển đến Ấn
độ, có viết Phật quốc kí, trong đó sư ghi
chép tình hình xã hội Ấn độ thời bấy giờ
rất chi tiết). Sau này, thế lực vương hầu
mỗi ngày mỗi lớn mạnh, bèn hình thành
một quốc gia cực quyền, thậm chí xác lập
tư tưởng “Quốc vương được thần thánh hóa
một cách tuyệt đối”. Thái độ của Phật giáo
đương thời đối với việc ấy cũng có khuynh
hướng bao dung. [X. F. J. Fleet: Description
of the Early Gupta Kings; E. J. Rapson: The
Cambridge History of India, vol.I (Ancient
India); V. A. Smith: The Early History of
India].
CẤP TRIÊP
Nguyên là mảnh vải mà người Nhật bản,
khi tu nghiệm, đắp trên vai. Sau thành là
áo của những người đi hành hương mặc.
Là một loại áo không có tay, may giống
như cánh chim (người Nhật bản khoác bên
ngoài áo thường), mỏng và mầu trắng, cũng
có người nhuộm mầu đỏ.
CẤP TỈNH LUÂN
Phạm:ghaỉìyantra. Còn gọi là Cấp thủy
luân. Cái bánh xe quay để lấy nước từ dưới
giếng lên quay liên tục, cũng ví như vòng
sinh tử luân hồi tiếp nối không cùng. Kinh
Lăng già a bạt đa la bảo quyển 4 (Đại 16,
511 thượng), nói: “Theo duyên chịu các khổ,
quanh quẩn trong ba cõi, như bánh xe quay
nước”. Đây đều do tập khí hư vọng từ vô
thủy, rơi vào vòng sống chết, xoay vần trong
ba cõi, cho nên dùng bánh xe quay nước
để thí dụ. [X. kinh Lăng già a bạt đa la bảo
Q.1; luận Hoa nghiêm nguyên nhân; Lăng
già a bạt đa la bảo kinh chú giải Q.1 phần
dưới].
CÂU
..
Phạm:aíkuza.Còn gọi là Thiết câu
(cái móc sắt); Câu thi thiết câu. Với cái
Tượng Đức Phật (tạc vào thời
Vương Triều Cấp Đa)

CẤP TRIÊP

“Chùy” (cái dùi nhọn) đều là đồ bằng sắt
để điều khiển voi. Chẳng hạn như Trường
a hàm quyển 10 kinh Thích đề hoàn nhân
vấn (Đại 1, 63 thượng), nói: “Như con voi
bị móc sắt mà vẫn không chịu phục”.
Trung a hàm quyển 35 kinh Toán thuật
mục kiền liên (Đại 1, 652 thượng), nói:
“Người điều khiển con voi ấy, dần dần cũng
điều phục được nó, là nhờ cái móc sắt”.
Ngoài ra, móc sắt còn là một pháp khí của
Mật tông. Mật tông giải thích chữ Câu (móc)
nghĩa là phổ tập, triệu tập, mà đặt nó vào
hàng thứ nhất trong bốn Nhiếp. Trong bốn
mươi tay của Quan âm nghìn tay, thì một
tay trái cầm Câu, gọi là Thiết câu thủ (tay
cầm móc sắt) hoặc là Câu thi thiết câu thủ.
Lại trong các hình tam muội da của tượng
Phật, Bồ tát, Thiên thần, có móc kim cương,
móc năm chẽ, móc một chẽ, hai móc v.v...
Ở trên đầu nhọn của móc sắt
kim cương có thêm cái chày
ba chẽ, móc năm chẽ, thêm
năm chẽ, móc một chẽ, thêm
một chẽ. Hai cái móc kim
cương đặt song song với nhau,
gọi là song câu, thông thường
phần nhiều được đặt trên hoa
sen. Cũng có người dùng móc
làm vũ khí, có lẽ là vì trong
móc có thêm cái chày kim
cương mà hình dáng giống
như cái kích sắt vậy. [X. kinh
Duy ma Q.trung phẩm Phật
đạo; Thiên thủ thiên nhãn
quan thế âm bồ tát đại bi tâm đà la ni; luận
Đại trí độ Q.66; Thai tạng giới thất tập
Q.thượng].
CÂU BẤT CỰC THÀNH QUÁ
Tiếng dùng trong Nhân minh. Câu bất
cực thành, tiếng Phạm:ubhayàprasiddha.

Trong ba mươi ba lỗi Nhân minh, Câu bất
cực thành là lỗi thứ tám trong chín lỗi của
Tông (mệnh đề). Là lỗi Năng biệt và Sở
biệt đều bị phủ nhận. Tức là lỗi được tạo ra
bởi người lập luận (Lập) sử dụng những
danh từ trong phần Tiền trần (chủ từ), và
Hậu trần (khách từ) của Tông mà phía người
vấn nạn (Địch) không đồng ý. Như Thắng
luận sư đối với đệ tử Phật mà lập Tông:
“Tôi là nhân duyên hòa hợp”. Trong mệnh
đề này, tiếng “Tôi” là Sở biệt, “nhân duyên
hòa hợp” là Năng biệt. Nhưng đệ tử Phật
vốn cho cái “Tôi” là giả có, cho nên không
chấp nhận dùng tiếng “Tôi” để làm Tiền
trần (chủ từ). Lại Phật tử tuy thừa nhận
“hòa hợp”, cũng thừa nhận “nhân duyên”,
nhưng không thừa nhận có cái gọi là “nhân
duyên hòa hợp”. Như vậy, Sở biệt, Năng
biệt đều bị phía địch không thừa nhận, cho
nên gọi là Câu bất cực thành. [X. Nhân
minh nhập chính lí luận sớ Q.trung; Nhân
minh luận sớ thụy nguyên kí Q.2; Nhân
minh nhập chính lý luận ngộ tha môn thiển
thích]. (xt. Nhân Minh).
CÂU BẤT KHIỂN QUÁ
Tiếng dùng trong Nhân minh. Câu bất
khiển (đều không trái hẳn với Tông và
Nhân), tiếng Phạm:ubhayàvyàvfttaTrong
ba mươi lỗi Nhân minh, Câu bất khiển quá
là lỗi thứ tám trong mười lỗi của Dụ (tỉ dụ),
là lỗi thứ ba trong năm lỗi của Dị dụ. Tức
là lỗi sử dụng Dị dụ có liên quan cả với
Tông (mệnh đề) và Nhân (lí do). Trong dị
pháp dụ, phải đủ cả Tông dị phẩm và Nhân
dị phẩm, cũng tức phải trái hẳn với “Sở lập
pháp” và “Năng lập pháp”. Nếu Dị dụ được
dùng mà không trái hẳn với Tông được lập
và Nhân hay lập, thì sẽ phạm vào lỗi này,
gọi là Câu bất khiển. Chẳng hạn như
Thanh luận sư đối với Tát bà đa (Thuyết
nhất thiết hữu bộ) luận sư mà lập luận “Âm
thanh là thường còn (Tôn), vì không chất
Móc sắt Kim

Cương Hàng Ma CÂU BẤT KHIỂN QUÁ

ngại (Nhân), thí dụ như cực vi (Đồng dụ),
như hư không (Dị dụ). Người lập luận và
người vấn nạn đều thừa nhận hư không có
tính thường còn, cũng có tính không chất
ngại, song hư không vừa là thường còn,
vừa không chất ngại, thì Dị dụ này đối với
Tôn “thường” được lập và Nhân “không
chất ngại” hay lập, đều không trái nhau.
Thí dụ như thế, nếu đem ứng dụng cho
đồng pháp dụ thì được, chứ nếu ứng dụng
cho dị pháp dụ thì tất phạm lỗi và được gọi
là Câu bất khiển. [X. Nhân minh nhập
chính lí luận đại sớ Q.hạ; Tam thập tam
quá bản tác pháp soạn giải Q.hạ]. (xt. Nhân
Minh).
CÂU BẤT THÀNH QUÁ
Tiếng dùng trong Nhân minh. Câu bất
thành (trái với Nhân và Tông), tiếng Phạm:
ubhayàsiddha. Trong ba mươi lỗi Nhân
minh, Câu bất thành là lỗi thứ ba trong
mười lỗi của Dụ (tỉ dụ), lỗi thứ ba trong
năm lỗi của Đồng dụ. Là lỗi đối với “Năng
lập pháp” và “Sở lập pháp” đều không
thành, tức là lỗi thiếu cả Nhân đồng phẩm
và Tôn đồng phẩm trong “Đồng pháp dụ”.
Được chia làm hai thứ là Hữu câu bất thành
và vô câu bất thành:
1. Hữu câu bất thành, tức Câu bất thành
hữu thể. Đồng pháp dụ được dùng tuy hữu
thể, nhưng không đủ hai pháp sở lập và
năng lập, không thể giúp cho thành Tôn
(mệnh đề) và Nhân (lí do). Chẳng hạn như
Thanh luận sư đối với Thắng luận sư lập
luận “Âm thanh là thường còn (Tôn), vì
không chất ngại (Nhân), thí dụ như cái bình
(đồng dụ)”. Trong lập luận này, thí dụ cái
“bình” tuy được cả đôi bên Lập (người lập
luận) và Địch (người vấn nạn) cùng thừa
nhận, nhưng “bình có tính chất ngại”, thì
chưa hẳn là cả đôi bên đã tiếp nhận, vì vậy,

thiếu Nhân đồng phẩm; lại vì, “tính thường
còn” của cái bình cũng chẳng phải được cả
đôi bên cùng thừa nhận, vì thế thiếu Tôn
đồng phẩm, đều không thể giúp cho thành
Tôn và Nhân, cho nên gọi là Hữu câu bất
thành.
2. Vô câu bất thành, tức Câu bất thành
vô thể. Đồng pháp dụ được dùng là cả hai
đều vô thể, hoặc có một vô thể, không đủ
hai pháp sở lập, năng lập. Chẳng hạn như
Thanh luận sư đối với các nhà Vô không
luận Kinh bộ mà lập luận “Âm thanh là
thường còn (Tôn), vì không chất ngại
(Nhân), thí dụ như hư không (đồng dụ)”.
Phía Địch đã là các luận sư của Kinh bộ,
thì cố nhiên chẳng thừa nhận thuyết “hư
không là có thực”, như vậy tất chẳng thừa
nhận loại thí dụ trên, vì thế gọi là Vô câu
bất thành. Trong lập luận trên đây, thí dụ
“cái bình”, “âm thanh”, đối với Nhân và
Tôn đều không có tác dụng giúp thành,
cho nên, đối với “Năng lập pháp bất thành”
và “Sở lập pháp bất thành”, cả hai đều trái
ngược, vì thế gọi là Câu bất thành quá”. [X.
luận Nhân minh nhập chính lí; Nhân minh
nhập chính lí luận sớ minh đăng sao Q.2
phần đầu]. (xt. Nhân Minh).
CÂU BỀ ĐÀ LA THỤ
Phạm: Kovidàra, Kudàra, Pàli:
Koviơàra. Là cây hắc đàn. Còn gọi là Câu
tì đà la thụ, Câu bề la thụ. Dịch ý là cây
phá đất. Tên khoa học là: Bauhinia
Variegata. Sản sinh ở chân núi phía tây núi
Hỉ mã lạp nhã, Trung quốc và Miến điện
cũng có nhiều.
Cứ theo luận Lập thế a tì đàm quyển 3
chép, thì cây câu tì đà la, thân cao lớn, hình
dáng đẹp đẽ, cành lá sum suê, xanh mãi,
không héo rụng, có khả năng tránh tất cả
tai hại của mưa gió. Lại cứ theo Hoa nghiêm
kinh thám huyền kí quyển 20 chép, thì cây
Ba lị chất đa tức là cây câu tì đà la. Song
CÂU BẤT THÀNH QUÁ

thực ra, hai cây này là hai loại thực vật khác
nhau. [X. kinh Pháp hoa Q.6 phẩm Pháp
sư công đức; kinh Niết bàn (bản Bắc) Q.1;
Phiên Phạm ngữ Q.10; Tuệ lâm âm nghĩa
Q.25].
CÂU CA LỊ
Phạm,Pàli: Kokàlika. Còn gọi là Cù
già li, Câu ca lê. Dịch ý là người thời ác,
chúa trâu. Đệ tử của Đề bà đạt đa, thường
ngăn trở sự giáo hóa của đức Phật, và hủy
báng Phật, chê bai các ngài Xá lợi phất, Mục
kiền liên và Phạm thiên, tuy đức Phật đã
thường mắng trách, nhưng vẫn không chừa.
Sau thân thể bị lở loét và chết phải rơi vào
địa ngục Bát hàn. [X. kinh Tạp a hàm Q.48;
kinh Đại bảo tích Q.2; luận Đại trí độ Q.13].
CÂU CHI
I. Câu chi. Phạm,Pàli: koỉi.Cũng gọi
là Câu trí, Câu lê. Dịch ý là ức. Là tên gọi
về số lượng của Ấn độ. Huyền ứng âm nghĩa
quyển 5 chép, Câu trí, hoặc gọi là Câu chi,
tức Trung quốc gọi là “một nghìn vạn” hoặc
“ức”. Giải thâm mật kinh sớ quyển 6 của
ngài Viên trắc (Vạn tục 34, 444 thượng),
nói: “Câu chi, truyền thích có ba: một là
mười vạn, hai là trăm vạn, ba là nghìn vạn”.
Do đó có thể thấy cách dịch qua các đời có
khác nhau.
II. Câu chi. Vị tăng đời Đường. Năm
sinh, họ và quê quán, đều không được rõ.
Thuộc hệ thống ngài Hoài nhượng ở núi
Nam nhạc. Thường tụng chú Câu chi
(Chuẩn đề) Quan âm, nên người đời bèn
gọi là Câu chi. Từng ở am Kim hoa thuộc
Vụ châu tỉnh Triết giang, sau vì không trả
lời được câu hỏi của Ni sư Thực tế mà khởi
tâm dũng mãnh tinh tiến. Chưa bao lâu,
pháp tự của ngài Pháp thường ở núi Đại
mai là Thiền sư Thiên long đến am, sư làm
lễ đón rước rồi kể lại câu chuyện, ngài Thiên

long bèn dơ lên một ngón tay, ngay đó, sư
đại ngộ. Về sau, hễ có vị tăng nào đến tham
học hỏi đạo, sư đều dơ lên một ngón tay để
trả lời, vì thế đời gọi là “Câu chi nhất chỉ”
(Câu chi một ngón tay) “Nhất chỉ Thiền”
(Thiền một ngón tay). Trước khi nhập tịch,
sư từng nói: “Tôi được một đầu ngón tay
Thiền của ngài Thiên long mà suốt đời dùng
mãi không hết”. [X. Cảnh đức truyền đăng
lục Q.11; Ngũ đăng hội nguyên Q.4; Tổ
đường tập Q.19; Vô môn quan tắc thứ 3].
(xt. Câu Chi Nhất Chỉ).
CÂU CHI NHẤT CHỈ
Tên công án trong Thiền tông. Còn gọi
là Câu chi thụ chỉ, Nhất chỉ đầu Thiền.
Công án này thuật lại truyện Hòa thượng
Câu chi đời Đường, đối với những người
hỏi đạo, ngài chỉ dơ lên một ngón tay, chứ
tuyệt không nói một lời nào khác. Cứ theo
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 11 chép,
thì lúc Câu chi ở am, có một sư ni tên là
Thực tế, đội nón, cầm gậy tích, đi quanh sư
ba vòng, rồi nói (Đại 51, 288 thượng): “Hễ
nói được thì hạ nón”. Ba lần hỏi như thế
mà Câu chi đều không đáp được. Ni sư liền
đi. Câu chi nói “Trời gần tối rồi, hãy ở lại
một đêm”. Ni đáp: “Nói được thì ở”. Sư vẫn
không đối được. Sau khi vị Ni đi rồi, sư cảm
thấy quá xấu hổ, bèn khởi tâm ngờ vực và
dũng mãnh tinh tiến. Về sau, Hòa thượng
Thiên long đến am, Câu chi làm lễ đón
tiếp, kể lại chuyện hôm nào, ngài Thiên
long dơ một ngón tay lên để chỉ bày, ngay
đó, Câu chi đại ngộ. Từ đấy trở đi, khi có
người đến hỏi đạo, sư chỉ dơ một ngón tay
lên, chứ không nói lời nào. Có một chú bé
ra ngoài cũng bắt chước sư dơ ngón tay
lên, khi về cũng dơ ngón tay như sư, Câu
chi đem dao định chặt ngón tay chú bé,
chú bé sợ hãi bỏ chạy, sư gọi chú bé, chú ta
CÂU CHI NHẤT CHỈ

quay đầu lại, sư dơ ngón tay lên, chú bé
hoát nhiên đại ngộ. Sắp tịch, sư nói với mọi
người (Đại 51, 288 thượng): “Ta được một
đầu ngón tay Thiền của ngài Thiên long,
mà suốt đời dùng mãi không hết”. Nói xong
thì tịch.
Muôn sự muôn vật la liệt trong vũ trụ,
đều lấy Chân như làm thể, cho nên nói
về thể tính của chúng thì tức là bình đẳng
nhất như,thực thể của một hiện tượng
tức là thực thể của muôn tượng, thực thể
của muôn tượng không ngoài thực thể
của một hiện tượng. Một ngón tay của
Câu chi tức là toàn thể vũ trụ; toàn thể
đại địa núi sông, muôn tượng la liệt, tất
cả đều vào trong một ngón tay ấy. [X.
Bích nham lục tắc 19; Thung dung lục
tắc 84; Vô môn quan tắc 3; Ngũ đăng hội
nguyên Q.4].
CÂU DẠ LA
Dịch ý là Tùy bát khí. Tức là cái đồ để
đựng thìa, đũa, bát v.v... Luật Tứ phần
quyển 41 (Đại 22, 859), nói: “Khi chia Câu
dạ la, phải chia cho hiện tiền tăng”. [X. Sở
lượng khinh trọng nghi Q.hạ].
CÂU DU HÀNH TÀNG
Có nghĩa là, tông Thiên thai đối với Bán
giáo, Mãn giáo, Hiển giáo, Mật giáo cứ tùy
thời ứng cơ mà lấy hay bỏ. Pháp hoa huyền
nghĩa quyển 10 phần dưới (Đại 33, 809
trên), nói: “Tuy lại câu du hành tàng mà
được”. Câu du là thí dụ năm vị và các kinh
Bán giáo và Mãn giáo thành tựu cho nhau.
Tức là giáo pháp của một đời đức Phật, các
kinh Bán giáo, Mãn giáo từ Hoa nghiêm
thứ nhất, cho đến Pháp hoa Niết bàn thứ
năm, thường hay xem căn cơ của chúng
sinh mà làm lợi ích; điều phục căn cơ của
chúng sinh mà năm vị theo thứ tự có thể
được thành tựu. Còn Hành tàng là theo

câu nói trong sách Luận ngữ thiên Thuật
nhi: “Đức Khổng tử bảo Nhan uyên: Hễ
dùng thì đem ra làm, mà bỏ thì đem cất đi”
(dụng chi tắc hành, xả chi tắc tàng). Theo ý
ấy đem các giáo Bán, Mãn, Hiển, Mật, tùy
thời ứng cơ mà lấy hay bỏ để luận về hành
tàng.
CÂU DUYÊN QUẢ
Phạm, Pàli: màtuluíga. Dịch âm: Ma
đăng long già, Ma độc long già. Là một trong
bốn vật do Khổng tước minh vương trong
Mật giáo cầm nơi tay. Còn gọi là Cụ duyên
quả, Cẩu duyên quả. Biểu thị ý hàng phục
hoặc trừ tai họa. Thứ quả này rất giống với
quả mộc qua (làm rượu được) hoặc quả quýt,
thuộc loại nịnh mông......(một loại cây
như cây chanh). [X. kinh Đại khổng tước
vương chú Q.hạ (Nghĩa tịnh); Đại khổng
tước minh vương họa tượng đàn tràng nghi
quĩ; Huyền ứng âm nghĩa Q.23].
CÂU ĐƯƠNG
Còn gọi là Cú đương. Tên gọi một chức
quan Tăng bắt nguồn ở Trung quốc, sau
truyền đến tông Chân ngôn, tông Thiên
thai của Nhật bản. Lệ thuộc vào Biệt đương,
Quả Câu Duyên
CÂU DẠ LA

là một chức vụ chuyên trông coi các việc
lặt vặt trong chùa.
CÂU GIẢI THOÁT
Phạm: ubhayato-bhàga-vìmukta. Đối
lại với “Tuệ giải thoát ”. Một trong
chín Vô học, một trong bảy Thánh. Tức là
người đã dứt hai chướng phiền não và giải
thoát, đối với định, tuệ được tự tại mà thành
A la hán. A la hán nhờ sức tuệ lìa phiền
não chướng mà được Tuệ giải thoát, lại được
định Diệt tận mà lìa giải thoát chướng. Tức
nhờ năng lực của định, tuệ mà lìa cả hai
chướng phiền não và giải thoát, cho nên
gọi là Câu giải thoát (đều giải thoát). Câu
giải thoát có ba căn, tức trong bốn Thiền
định, tu từ Thiền thứ nhất đến Thiền thứ
ba là hạ căn, tu đủ cả bốn Thiền là trung
căn, rồi tới Thiền vô lậu mà tu quán, luyện,
huân, tập là thượng căn. (xt. Tuệ Giải
Thoát).
CÂU HI LA
...
Phạm:Kauwỉhila. Một trong mười đệ
tử lớn của đức Phật. Cũng gọi Ma ha câu hi
la (Phạm:Mahàkauwỉhila, Pàli: Mahàkoỉỉhita),
Ma ha câu sắt chỉ la, Câu sắt để la.
Dịch ý là Đại tất (đầu gối lớn), Đại đỗ trì (có
bụng lớn), Đại thắng. Sau khi theo Phật
xuất gia, ngài chứng được quả A la hán,
được lí năm uẩn đều không, vì thế gọi là
Ngộ không. Cứ theo kinh Tạp a hàm quyển
12 chép, thì khi ngài Câu hi la ở trên núi Kì
xà quật, ngài Xá lợi phất đến hỏi về nghĩa
mười hai nhân duyên, Câu hi la lần lượt
trả lời được hết. Xá lợi phất khen trí tuệ
sáng suốt của ngài như viên ngọc báu vô
giá. Lại kinh Tăng nhất a hàm quyển 3 phẩm
Đệ tử chép, ngài Câu hi la có đủ bốn biện
tài.
Kinh Tạp a hàm quyển 9, quyển 10,

quyển 14, Trung a hàm quyển 7 kinh Đại
câu hi la, quyển 58 kinh Đại câu hi la v.v...
cũng có chép cuộc vấn đáp về pháp nghĩa
giữa Câu hi la và Xá lợi phất, còn các sự
tích khác của ngài thì không được rõ. Ngoài
ra, kinh Soạn tập bách duyên quyển 10,
luận Đại trí độ quyển 1, Hữu bộ tì nại da
xuất gia sự quyển 1, quyển 2, đều nói Câu
hi la tức là Phạm chí Trường trảo, cậu của
ngài Xá lợi phất. [X. kinh Trung a hàm Q.20;
kinh Chi li di lê; kinh Tăng nhất a hàm
Q.10; kinh Phật bản hạnh tập Q.47; luận
Đại thừa thành nghiệp; luận Phân biệt công
đức Q.4; Huyền ứng âm nghĩa Q.25]. (xt.
Trường Trảo Phạm Chí).
CÂU HỘI NHẤT XỨ
Đều hội họp ở một chỗ. Vãng sinh Cực
lạc tịnh độ và được cùng với các bậc thượng
thiện cùng tụ họp ở một chỗ. Kinh A di đà
(Đại 12, 347 trung), nói: “Này Xá lợi phất!
Chúng sinh được nghe, phải nên phát
nguyện sinh sang nước ấy. Tại sao vậy? Vì
được cùng với các bậc thượng thiện cùng
họp ở một chỗ”. Đây là nói người sinh sang
nước Cực lạc, thường cùng với Thánh
chúng tụ hội ở một chỗ, được gần gũi học
theo mà tăng tiến Phật đạo. [X. A di đà
kinh thông tán sớ Q.trung (Khuy cơ); A di
đà kinh sớ sao Q.3 (Chu hoằng)].
CÂU HỮU NHÂN
Phạm: sahabhùhetu. Một trong sáu
nhân. Còn gọi Cộng hữu nhân, Cộng sinh
nhân. Các pháp đồng thời tồn tại, làm nhân
lẫn nhau, gọi là Câu hữu nhân. Như bốn
đại đất, nước, lửa, gió, tất phải nương nhau
mà sinh, chúng là nhân của ta, ta là nhân
của chúng, cũng như cái đỉnh có ba chân
nương nhau mà đứng vững, cho nên gọi là
Câu hữu nhân. Trong bốn đại, một đại là
CÂU HỮU NHÂN

nhân, thì ba đại kia là quả; ba đại kia là
nhân thì một đại là quả. Bởi vì nếu chúng
là nhân lẫn nhau, thì cũng là quả lẫn nhau.
Câu hữu nhân còn có thể chia làm Hỗ vi
quả câu hữu nhân và Đồng nhất quả câu
hữu nhân khác nhau. Như đem ba chiếc
gậy dựa vào nhau, thì một chiếc là nhân
của hai chiếc kia, đồng thời, hai chiếc kia
cũng là nhân của một chiếc này; cái lí của
ba chiếc gậy ấy là quả lẫn nhau cũng thế,
nên gọi là Hỗ vi quả câu hữu nhân (nhân
câu hữu là quả lẫn cho nhau). Cũng như
ba cái gậy như chân vạc dựa nhau mà giữ
cho một vật đứng vững; tức do hai vật trở
lên giúp đỡ lẫn nhau để mang lại một kết
quả đồng nhất, ví như do nhiều cây cột mà
chống đỡ một ngôi nhà, gọi là Đồng nhất
quả câu hữu nhân. [X. luận Câu xá Q.6;
luận Đại tì bà sa Q.16; luận A tì đạt ma
thuận chính lí Q.15; luận Nhập A tì đạt
ma Q.hạ]. (xt. Lục Nhân).
CÂU HỮU PHÁP
Còn gọi là Cộng hữu pháp. Nói tắt là
Câu hữu. Các pháp quan hệ với nhau, tồn
tại cùng một lúc, không tách lìa nhau. Như
tâm vương và tâm sở, bốn đại đất, nước,
lửa, gió, bốn tướng sinh trụ dị diệt, sự được
và vật được v.v... đều là các Câu hữu pháp.
Các câu hữu nhân đều là Câu hữu pháp.
Luận Câu xá quyển 6 (Đại 29, 30 hạ), nói:
“Các pháp do Câu hữu nhân, nên thành
nhân; các pháp ấy tất là câu hữu; hoặc cũng
có pháp câu hữu chẳng do Câu hữu nhân,
mà thành nhân”. [X. Câu xá luận quang kí
Q.6; Câu xá luận bảo sớ Q.6].
CÂU HỮU Y
Cũng gọi Câu hữu sở y, Tăng thượng
duyên y, Câu hữu căn. Chỉ các pháp sở y
có cùng một lúc với tâm và tâm sở. Luận
Thành duy thức quyển 4 chép, Câu hữu sở

y của năm thức có bốn thứ, tức năm căn
sắc và ba thức thứ sáu, thứ bảy, thứ tám.
Tiểu thừa bảo, ý căn là thức thứ sáu không
gián đoạn, cho nên chẳng phải là Câu hữu
y. Tông Pháp tướng trong luận Thành duy
thức quyển 4, luận Thành duy thức thuật
kí quyển 4 phần cuối, có nêu lên các thuyết
khác nhau của các ngài Hộ pháp, Nan đà,
An tuệ và Tịnh nguyệt để giải thích rộng
về nghĩa “sở y” và lấy thuyết của ngài Hộ
pháp làm nghĩa chính, biện giải sự khu biệt
giữa “Y” và “Sở y”, nói rằng nghĩa của “Y”
rộng thông đối với hết thảy pháp, còn “Sở
y” thì chỉ hạn ở trong sáu chỗ mà thôi. Lí
do của nó có bốn nghĩa:
1. Nghĩa quyết định.
2. Nghĩa có cảnh.
3. Nghĩa làm chủ.
4. Khiến tâm, tâm sở lấy cái tự sở duyên.
Duy chỉ có năm căn và ba thức thứ sáu,
bảy, tám là có đầy đủ bốn nghĩa trên đây,
cho nên là Câu hữu y của tâm và tâm sở.
Nếu đem tâm năng y mà phân biệt, thì
Câu hữu y của năm căn thức trước có bốn
thứ, thức thứ sáu có hai thứ, thức thứ bảy,
thứ tám, mỗi thức có một thứ Câu hữu y.
Bốn thứ Câu hữu y của năm thức trước là:
1. Đồng cảnh y, còn gọi là Thuận thủ y,
tức là năm căn; căn và thức cùng nương
vào cảnh hiện tại mà sinh, cho nên gọi là
Đồng cảnh y.
2. Phân biệt y, tức là thức thứ sáu; khi
năm thức trước sinh khởi thì ý thức tất cũng
sinh khởi, năm thức trước không phân biệt,
mà ý thức thì có phân biệt cho nên gọi là
Phân biệt y. Bởi vì năm thức cùng duyên
không phân biệt, thức thứ sáu nguyên là
thức tầm.. và tứ tương ứng hay thủ
cảnh, lại có khả năng khiến năm thức thấy
rõ thủ cảnh, cho nên gọi là Minh liễu y.
3. Nhiễm tịnh y, tức là thức thứ bảy; các
thức trước không có sạch nhơ khác nhau,
CÂU HỮU PHÁP

phần vị sạch nhơ y vào thức thứ bảy mà
thành, vì thế còn gọi là Phần vị y.
4. Căn bản y, tức là thức thứ tám; vì
thức này là cái gốc nguồn cho các thức
nương tựa mà sinh khởi, cho nên gọi là
Căn bản y. Trong bốn y kể trên, duy bất
cộng y của năm thức trước là Đồng cảnh y,
tức là năm căn sắc, còn ba y kia là cộng y
của các thức. [X. luận Thành duy thức thuật
kí Q.7 phần cuối; luận Thành duy thức liễu
nghĩa đăng Q.5 phần đầu; Bách pháp vấn
đáp sao Q.1].
CÂU LA
Phạm:Kùla. Chỉ ngôi tháp nhỏ của
phàm phu. Trên chóp tháp không có tán
tròn. Cứ theo luật điển ghi chép, thì nếu
tạo dựng tháp của Như lai, Độc giác, A la
hán, Bất hoàn quả, Nhất lai quả v.v... thì
phải cao hơn một tầng và làm tướng bánh
xe (tán tròn) ở trên đỉnh tháp; còn nếu dựng
tháp cho người phàm phu có phúc thiện,
thì chỉ được làm nóc bằng, chứ không được
dùng tướng bánh xe. [X. Nam hải kí qui nội
pháp truyện Q.2]. (xt. Tháp).
CÂU LA BÁT ĐỂ
...
Phạm:Kulapati. Dịch ý là chủ nhà. Cầu
pháp cao tăng truyện quyển thượng chép,
nếu một người nào đó cậy thế mạnh, chiếm
dụng tăng vật một mình, xử đoán mọi việc
mà không bạch đại chúng, thì người ấy được
gọi là Câu la bát để. Đây là một cục thịt độc
hại trong Phật pháp, người và quỉ thần đều
oán, dù có làm ích lợi cho chùa, cũng đắc
tội rất sâu nặng.
CÂU LA LA TRA TINH XÁ
Phạm: Kuraraghara-papàta-par vata,
Pàli: Kuraraghara-papàta-pab bata.
Trong các kinh điển Hán dịch, dịch là tên
Tinh xá, nhưng trong các kinh điển Pàli

Nam truyền thì là tên núi. Cứ theo Luật
tạng đại phẩm quyển 5 đoạn 13 chép, thì là
núi Câu lưu hoan hỉ ở nước A bà đề (Phạm:
Avanti), Ma ha ca chiên diên (Pàli:
Mahàkaccàna) đã từng ở trên núi này. Lại
con của Trưởng giả nước A bàn đề là Ức
nhĩ (Pàli: Soịakoỉikaịịa) cũng xuất gia
tại đây. [X. kinh Tạp a hàm Q.20].
CÂU LAN ĐỒ HOA
Phạm:kuraịỉa. Còn gọi là Câu lan tra
hoa. Dịch ý là hoa hồng. Thực vật thuộc
họ rau giền. Tên khoa học: Gomphrena
globosa.L..Thân cây cao một thước (Tàu)
cho đến vài thước, cành lá mọc đối nhau,
thường nở hoa
mầu đỏ lợt, hoa
nở từng chùm,
lấy phơi khô, để
lâu mà mầu
không phai.
Thường thường
người ta gọi là
hồng nghìn
ngày, cỏ nghìn
ngày. Tuệ lâm
âm nghĩa quyển
10 bảo là hoa đỏ thắm, mầu sắc tươi sáng,
thể thì cứng chắc như gỗ đá; mùi thì hôi
cũng như phẩn, không ai dám đứng gần.
[X. Huyền ứng âm nghĩa Q.1].
CÂU LỊ CA LA LONG VƯƠNG
Câu lị ca la, Phạm:KulikahêDịch ý là
Tôn sắc. Còn gọi là Câu li ca long vương,
Cổ lực ca long vương, Cù lê già la long
vương. Là biến tướng của Bất động minh
vương trong Mật giáo. Hình tượng là dáng
nuốt thanh gươm, đứng trên bàn thạch, vì
Hoa Câu Lan Đồ
CÂU LỊ CA LA LONG VƯƠNG

thế tục gọi là Câu lí ca la bất động, Câu lí
kiếm. Cứ theo kinh Câu lị ca la đại long
thắng ngoại đạo phục đà la ni chép, thì Bất
động minh vương đã từng ở trên cung trời
Sắc cứu kính tranh luận với các luận sư
ngoại đạo, và cùng hiện các thần biến thành
trí, lúc ấy Minh vương biến ra thanh gươm
lửa trí, luận sư thượng thặng của ngoại đạo
là Trí đạt cũng biến ra thanh gươm lửa trí;
gươm trí lửa của Minh vương lại biến thành
con rồng lớn Câu lị ca la, nuốt thanh gươm
lửa trí của ngoại đạo, hơi của rồng phóng
ra như hai vạn ức tiếng sấm cùng vang rền
một lúc, ma vương ngoại đạo nghe đều sợ
hãi mà bỏ hết các tà chấp ác kiến. Hình
tượng Câu lị ca la như một
con rắn lớn quấn trên
thanh gươm, chung quanh
thanh gươm là những ngọn
lửa ngùn ngụt bốc lên, trên
trán con rắn có một cái sừng
(ngà), trên thanh gươm viết
chữ (a). Nếu biến làm
tướng người, thì mặt và mắt
mừng và giận, mặc áo giáp
như Quảng mục thiên
vương, tay trái cầm vòng
giây đặt ở cạnh sườn, khuỷu
tay phải co lại cầm gươm,
trên đầu đặt con rồng quấn
khúc, đứng trên núi kim cương. Tượng hình
người hiện nay không còn, phần nhiều chỉ
còn lưu truyền tượng rồng quấn gươm. Phép
tu lấy Câu lị ca la làm bản tôn, có thể trừ
được bệnh hoạn và ma chướng. [X. Câu lị
ca la long vương nghi quĩ; Thuyết củ lí ca
long vương tượng pháp].
CÂU LỊ THÁI TỬ
Phạm:Koliputra. Là một trong năm vị
tỉ khưu đã được đức Phật độ cho đầu tiên.

Còn gọi là Ma ha nam, Ma nam câu lị, Ma
ha nam câu lị. Cha là vua Hộc phạn dòng
Câu lị, cho nên gọi là Câu lị Thái tử. [X.
kinh Trung bản khởi Q.thượng; kinh Bản
hạnh tập Q.11; Pháp hoa nghĩa sớ Q.4].
(xt. Ma Ha Nam).
CÂU LÔ XÁ
Phạm:Kroza, Pàli: Kosa. Tên gọi kích
thước của Ấn độ đời xưa. Cũng gọi Câu lâu
xa. Dịch ý là tiếng, kêu gọi. Tức là khoảng
cách mà người ta có thể nghe được tiếng
kêu của con bò lớn hoặc là tiếng trống vang
đến, cũng tức là chỗ cách xa làng mạc đến
a luyện nhã. Tuy nhiên, vì mặt đất có cao,
thấp, lượng của âm thanh có to nhỏ khác
nhau, nên cái khoảng cách mà tiếng vang
của âm thanh vọng tới phần nhiều cũng
bất đồng, bởi thế mà kích thước của Câu lô
xá chưa hẳn đã nhất định chính xác. Cứ
theo luận Đại tì bà sa quyển 136, luật Thập
tụng quyển 11, Hữu bộ tì nại da quyển 21,
luận Tạp a tì đàm tâm quyển 2, luận Câu
xá quyển 12, luận A tì đạt ma thuận chính
lí quyển 32, Đại đường tây vực kí quyển 2
v.v... chép, thì chiều dài của một Câu lô xá
bằng năm trăm “Cung”. Cứ theo Tứ phần
luật san bổ tùy cơ yết ma sớ quyển 1 chép,
thì một cung bằng bốn “khuỷu tay”, một
khuỷu tay bằng một thước tám tấc (Tàu), vì
thế, một Câu lô xá tức là ba nghìn sáu trăm
thước. Cũng có thuyết nói, một Câu lô xá
bằng khoảng cách giữa a luyện nhã và làng
mạc.
Lại cứ theo Tát bà đa tì ni tì ba sa quyển
5 chép, thì một Câu lô xá bằng bốn trăm
cung, khoảng cách từ a luyện nhã đến làng
mạc là năm trăm cung. Cứ theo chú thích
của kinh Tạp bảo tạng quyển 8 nói, thì một
Câu lô xá bằng năm dặm, Huyền ứng âm
nghĩa quyển 19, Tứ phần luật san bổ tùy
cơ yết ma sớ quyển 1, Tứ phần luật yết ma
sớ Tế duyên kí quyển 1 đoạn 4, Tứ phần
Câu Lị Ca La

Long Vương CÂU LỊ THÁI TỬ

luật hành sự sao tư trì kí quyển thượng phần
1 đoạn 4 v.v... đều theo thuyết của kinh
Tạp bảo tạng.
Lại cứ theo Tuệ uyển âm nghĩa quyển
hạ chép, thì một khuỷu tay bằng một thước
năm tấc. Cứ theo kinh Phương quảng đại
trang nghiêm quyển 4 chép, thì bốn khuỷu
tay thành một cung, một nghìn cung là một
Câu lô xá. Cứ theo luật Ma ha tăng kì quyển
8, quyển 9 chép, thì năm khuỷu tay thành
một cung, hai nghìn cung là một Câu lô xá.
Kinh Phật bản hạnh tập quyển 12 thì bảo,
chiều dài của một khuỷu tay là hai thước,
bốn khuỷu tay là một cung, năm cung là
một trượng, mười trượng là một tức, tám
mươi tức là một Câu lô xá. Trong đây, tám
mươi tức là sáu tức nói lầm ra, đây là theo
Tuệ uyển lâm nghĩa quyển hạ, do tính lại
chiều dài của Câu lô xá mà biết được. [X.
luận Câu xá quang kí Q.12; Tuệ lâm âm
nghĩa Q.3, Q.4; Phiên dịch danh nghĩa tập
Q.8]. (xt. Cung, Trửu Lượng).
CÂU LUÂN XÀ ĐIỂU
Câu luân xà, Phạm: Krauĩca, Pàli:
Koĩca. Một giống chim mỏ dài. Còn gọi
là Đế thích duật . Có thuyết bảo
thuộc loài hạc. Chú thích trong kinh Đại
uy đức đà la ni quyển 7, gọi là chim cốc
lộc . Trong kinh A di đà bản tiếng
Phạm bảo, Câu luân xà từng đối trước mọi
người thuyết giáo. [X. kinh Đại phương
đẳng đại tập Q.3; Chỉ quất dịch thổ tập
Q.8].
CÂU LƯU TÔN PHẬT
Phạm: Krakucchanda-buddha, Pàli:
Kakusandha-buddha. Là đức Phật thứ tư
trong bảy đức Phật ở quá khứ, vị Phật thứ
nhất trong một nghìn vị Phật ở kiếp Hiền
hiện tại. Còn gọi là Ca la cưu tôn đà Phật,
Yết lạc ca tôn đà Phật, Ca la ca thôn đà

Phật, Câu lâu tần Phật, Ca cưu lưu Phật,
Cưu lưu tần Phật. Dịch ý là lãnh giữ, diệt
lụy, đã dứt những điều phải dứt, thành tựu
mĩ mãn.
Theo kinh Trường a hàm quyển 1 nói,
trong kiếp Hiền, lúc con người thọ bốn vạn
tuổi thì đức Phật này ra đời, là giòng Bà la
môn, họ Ca diếp. Cha tên là Kí đắc.....
(Pàli: Aggidatta), mẹ tên là Thiện chi.....
(Pàli: Visàkkhà), con tên Thượng thắng
. Thời ấy, vua là An hòa..... (Pàli:
Khema), thành vua là An hòa thành (Pàli:
Khemavatì). Thành đạo dưới gốc cây Thi
lị sa (Pàli: Sirìsa), từng có một hội thuyết
pháp, hóa độ bốn vạn đệ tử, những người
trọng yếu thì có: Tát ni (Pàli: Saĩjìva), Tì
lâu (Pàli: Vidhura), đệ tử thị giả tên là
Thiện giác (Pàli: Buddhija). Theo kinh
Thất Phật chép, thì đức Phật này ra đời vào
kiếp thứ sáu trong kiếp Hiền, cha tên là Dã
nghễ dã na đa, mẹ tên là Vĩ xá khư. Lúc ấy,
vua là Sát mô sát ma, thành vua gọi là Sát
ma. Đệ tử đại trí tuệ tên là Tán nhĩ phạ, thị
giả tên là Một đề du. Theo kinh Phật danh
quyển 8 chép, thì thân phụ của đức Phật
này tên là Công đức bà la môn, thân mẫu
tên là Quảng, con tên là Thượng. Vua tên
là Vô úy, thành cũng gọi là Vô úy. Đức
Phật này cùng với Phật Tì bà thi, Phật Câu
na hàm và đức Thế tôn, gọi chung là bảy
Phật ở quá khứ, lại thêm bồ tát Di lặc sẽ
thành Phật trong vị lai cùng được tạo tượng
cúng dường.
Kinh Quán Phật tam muội hải quyển
10 phẩm Niệm thất Phật (Đại 15, 693 trung),
nói: “Phật Câu lưu tôn cũng phóng ánh
sáng đến trước mặt hành giả, đức Phật thân
cao hai mươi lăm do tuần, ánh sáng tròn
ba mươi hai do tuần, khắp mình sáng năm
mươi do tuần, tướng đẹp đầy đủ, như núi tử
kim. Người nào được thấy đức Phật này thì
thường sinh vào cõi nước trong sạch, không
CÂU LƯU TÔN PHẬT

phải ở trong bào thai, lúc lâm chung, chư
Phật Thế tôn sẽ đến đón rước”.
Về di tích của đức Phật này, cứ theo
Cao tăng Pháp hiển truyện chép, thì ấp Na
tì già (Nàbhika), cách thành Xá vệ về mạn
đông nam mười hai do diên, là nơi sinh của
Phật Câu lâu tần, là nơi cha con gặp nhau,
đều cũng có dựng tháp Phật. Lại cứ theo
Đại đường tây vực kí quyển 6 mục Kiếp tỉ la
phạt tốt đổ quốc chép, thì vua Vô ưu (vua
A dục) có dựng cột đá trước Tốt đổ ba (tháp)
xá lị của đức Phật Ca la ca thôn đà. [X.
kinh Tăng nhất a hàm Q.45; kinh Thất
Phật phụ mẫu tính tự; Tứ phần luật tỉ khưu
giới bản; luận Đại trí độ Q.9; Phiên dịch
danh nghĩa tập Q.1].
CÂU MA LA QUĨ
Chỉ nghi quĩ của đồng tử Kim cương,
tức nói tắt của Phật thuyết Vô lượng thọ
Phật hóa thân đại phấn tấn câu ma la kim
cương niệm tụng du già nghi quĩ.
CÂU MA LA THIÊN
Câu ma la, Phạm: Kumàra. Dịch ý là
Đồng tử. Còn gọi là Cưu ma la thiên, Cưu
ma la già thiên. Là một trong hai mươi trời
Hộ thế, tức là Phạm vương ở cõi Sơ thiền,
dáng mặt như trẻ con, cho nên có tên là
đồng tử. Vị
tôn này
ngồi ở bên
cạnh Biện
tài thiên về
phía tây
trong viện
Kim cương
bộ ngoài,
trên Thai
tạng giới
mạn đồ la
của Mật giáo. Hình tượng vị tôn mầu vàng,

sáu mặt (hai lớp ba mặt), dáng trẻ con, tay
phải cầm cây kích ba chẽ, tay trái nắm lấy
cán kích. Lại trong hội Thành thân trên
Kim cương giới mạn đồ la, thì hình tượng
mầu xanh lá cây, tay trái nắm lại, tay phải
cầm cái chuông nhỏ, ngồi trên lá sen. [X.
Đại nhật kinh sớ Q.10; Tô tất địa yết la
kinh lược sớ Q.3; Phiên dịch danh nghĩa
tập Q.4].
CÂU MA LỊ THIÊN
Câu ma lị, Phạm:Kumàrì. Còn gọi Cưu
ma lị thiên, Câu ma la thiên, Kiêu ma lị
thiên. Là họ hàng của Đại tự tại thiên. Đại
nhật kinh sớ quyển 16 có giải thích về Câu
ma lị thước để (Đại 39, 744), nói: “Vợ của
con trời Đại tự tại, kết
ấn Thước để (cái
kích)”. Được đặt ở
phía tây bên trái
Phạm thiên nữ trong
viện Kim cương bộ
ngoài, trên Thai tạng
giới mạn đồ la của
Mật giáo. Toàn thân
mầu vàng, tay trái
cầm chiếc mâu,
khuỷu tay phải doãi ra, bàn tay dơ thẳng
nhưng co các ngón lại, ngón trỏ co giống
cái lưỡi câu. Hình tam muội da là cái kích
dài. [X. kinh Đại nhật Q.4; Thai tạng giới
thất tập Q.trung].
CÂU MẬT
Viên lí của chân như thực tướng, gọi là
Lí mật; ba mật của ấn khế cấm chú, gọi là
Sự mật. Kinh Pháp hoa là giáo bí mật của
Lí mật; các kinh Đại nhật, Kim cương đỉnh
là giáo bí mật của Lí, Sự câu mật (cả lí lẫn
sự đều bí mật). Đây là sự phán định của vị
Câu Ma La Thiên
(Mạn Đồ La Kim Cương Giới)
Câu Ma Lị Thiên
CÂU MA LA QUĨ

sư người Nhật bản, tên là Từ giác, và các sư
của Thai mật lấy đó để đối xứng với Đông
mật. [X. Tô tất địa yết la kinh lược sớ Q.1
(Viên nhân); Thiên thai Chân ngôn nhị
tông đồng dị chương (Chứng chân)].
CÂU NA HÀM PHẬT
Câu na hàm, Phạm: Kanakamuni, Pàli:
Konàgamana. Là đức Phật thứ năm trong
bảy Phật ở quá khứ, Phật thứ hai trong một
nghìn đức Phật ở kiếp Hiền. Còn gọi là
Cẩu na hàm Phật, Ca na già mâu ni, Câu
na hàm mâu ni, Ca na hàm mâu ni, Ca nặc
ca mâu ni. Dịch ý là Kim sắc tiên, Kim nho,
Kim tịch.
Cứ theo Trường a hàm quyển 1 kinh
Đại bản chép, khi loài người sống lâu ba
vạn tuổi, thì đức Phật này ra đời ở thành
Thanh tịnh (Pàli: Sobhavatì), là giòng Bà
la môn, họ là Ca diếp. Cha tên là Đại đức
(Pàli: Yaĩĩnadatta), mẹ tên là Thiện thắng
(Pàli: Uttarà); Phật thành đạo dưới gốc
cây Ô tạm bà la (Pàli: Udumbara), từng
có một hội thuyết pháp, hóa độ ba vạn đệ
tử, hai người trội hơn hết là Thư bàn na đa
(Pàli: Bhiyyosa) và Uất đa la (Pàli:
Uttara). Đệ tử thị giả tên là An hòa (Pàli:
Sotthija).
Kinh Quán Phật tam muội hải quyển 10
phẩm Niệm thất Phật (Đại 15, 693 hạ), nói:
“Phật Câu na hàm mâu ni buông ánh sáng
lớn đến trước mặt hành giả, thân Phật cao
hai mươi do tuần, vòng tròn ánh sáng ba
mươi do tuần, khắp thân ánh sáng chiếu dài
bốn mươi do tuần. Tướng ánh sáng đầy đủ.
Người thấy đức Phật này thì được ba ức môn
Tam muội, vô số đà la ni”. Lại cứ theo kinh
Thất Phật chép, thì Phật Câu na hàm mâu
ni ra đời ở kiếp thứ bảy trong kiếp Hiền.
Kinh Tăng nhất a hàm quyển 45 chép, đức
Phật này họ Ca diếp và Bà la đọa.

Phật Câu na hàm, Phật Câu lâu tần, Phật
Ca diếp v.v... đều ra đời ở kiếp hiện tại, vì
thế tại Ấn độ có truyền thuyết về di tích
của các Ngài. Cứ theo Cao tăng Pháp hiển
truyện chép, thì ấp Na tì già (Nàbhika),
cách thành Xá vệ về phía đông nam mười
hai do diên, là nơi sinh của Phật Câu lâu
tần, từ đó đi về hướng bắc mười một do
diên nữa, tức là nơi sinh của Phật Câu na
hàm. Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển
6 mục Thất la phạt tất để quốc chép, thì
cách chỗ tháp của Phật Ca la ca thôn đà về
phía đông bắc hơn ba mươi dặm, có mấy
tòa Tốt đổ ba (tháp), tòa tháp phía bắc là
tháp thờ xá lị của đức Phật Ca nặc ca mâu
ni, và có cột đá do vua Vô ưu (A dục) dựng.
Năm 1895 Tây lịch, tại bờ hồ Ni cách
sa cách nhi, cách thôn Ni cách lí ngõa
(Niglìva) về mạn nam khoảng một cây số,
cách vườn Lâm tì ni mười tám cây số về
phía tây nam, người ta đã phát hiện cây cột
đá mà ngài Huyền trang miêu thuật, xem
nội dung văn khắc trên cột, có thể xác định
nơi ấy tức là di tích của Phật Câu na hàm,
có điều chỗ ấy không phải vua A dục kiến
thiết, cho nên biết, trước thời vua A dục đã
có tháp của Phật Câu na hàm rồi. [X. kinh
Tạp a hàm Q.15; kinh Phật danh Q.8 ; kinh
Phật mẫu đại khổng tước minh vương
Q.thượng; luận Đại trí độ Q.9; Phiên Phạm
ngữ Q.1; Tuệ lâm âm nghĩa Q.18].
CÂU PHÁT Ý CHUYỂN LUÂN BỒ TÁT
...
Vị Bồ tát này được bày trong viện Hư
không tạng trên Thai tạng giới mạn đồ la
của Mật giáo, ngồi bên phải bồ tát Hư không
tạng. Mật hiệu là Pháp luân kim cương. Bản
thệ cũng giốngnhư bản thệ của bồ tát Tài
phát tâm chuyển pháp luân. Thân mầu
trắng, tay trái cầm hoa sen, trên đặt bánh
xe pháp; bàn tay phải ngửa lên, dựng chày
một chẽ trên bàn tay, ngồi trên hoa sen
đỏ.

CÂU PHÁT Ý CHUYỂN LUÂN BỒ TÁT

CÂU PHẨM NHẤT PHẦN CHUYỂN BẤT ĐỊNH
QUÁ
Tiếng dùng trong Nhân Minh. Câu
phẩm nhất phần chuyển, Phạm: sapakwavipakw-
alkadeza-vftti. Còn gọi là Đồng
dị câu phần. Nói tắt là Câu phần bất định
quá. Là một trong mười bốn lỗi của Nhân
thuộc ba mươi lỗi trong Nhân minh, một
trong sáu lỗi bất định. Đối với Nhân (lí do)
và Tôn (mệnh đề) đồng phẩm, Tôn dị phẩm
đều có một phần lỗi. Tương đương với câu
thứ chín “Đồng phẩm chẳng có dị phẩm
có chẳng có” trong chín câu Nhân, sở dĩ
nó thành lỗi là vì đối với tướng thứ ba “Dị
phẩm biến vô tính” của Nhân chưa được
hoàn thành. Chẳng hạn Thanh luận sư
đối với Thắng luận sư mà lập “Âm thanh
là thường còn (Tôn, mệnh đề) vì không
chất ngại (Nhân), ví như hư không, như
cực vi (Đồng dụ phẩm), như cái bình, như
nhạc (Dị dụ phẩm). Trong đây, hư không
và cực vi đều có tính thường còn, vì thế
chúng là Tôn đồng phẩm. Lại hư không
không có tính chất ngại, cực vi thì có tính
chất ngại, vì thế hư không là Nhân đồng
phẩm, cực vi là Nhân dị phẩm. Bình và
nhạc đều là vô thường, cho nên chúng là
Tôn dị phẩm. Nhạc thì không có tính chất
ngại, mà bình thì có tính chất ngại, cho
nên nhạc là Nhân đồng phẩm, còn bình là
Nhân dị phẩm. Nhân không chất ngại có
Tôn dị phẩm là nhạc làm đồng phẩm, lại
cũng có Tôn đồng phẩm là hư không làm
đồng phẩm của nó. Nếu lấy nhạc làm
chuẩn, thì thanh có tính không chất ngại,
phải là vô thường; nếu lấy hư không làm
chuẩn, thì thanh âm cùng có tính không
chất ngại, phải cùng có tính thường còn.
Nhưng thanh (tiếng) vừa là thường vừa là
vô thường, cho nên Nhân ấy thực không

thể chứng minh được, vì thế, Nhân ấy là
một Nhân bất định, tức phạm vào lỗi Câu
nhất phần chuyển bất định. [X. luận Nhân
minh nhập chính lí; Nhân minh nhập
chính lí luận sớ Q.trung phần cuối; Nhân
minh nhập chính lí luận Ngộ tha môn thiển
thích]. (xt. Nhân Minh).
CÂU PHÌ LA THIÊN
Câu phì la, Phạm: Kuvera, hoặc
Kubera. Dịch ý là thân hình không đẹp.
Còn gọi là Cưu tề la thiên, Câu ni la thiên,
Câu vĩ la thiên. Là tên gốc của Tì sa môn
thiên, một trong bốn Thiên vương hoặc là
quyến thuộc. Tại Ấn độ, Câu phì la là người
giữ gìn phương bắc, là quỉ thần phúc đức,
được tôn sùng từ xưa. Hình tượng, tay phải
cầm gươm, tay trái nắm lại và ngửa lên, đặt
ở khoảng cạnh sườn. [X. kinh A dục vương
Q.6; Thai tạng tứ bộ nghi quĩ; Tuệ uyển âm
nghĩa Q.thượng]. (xt. Đa Văn Thiên).
CÂU PHỌC BÀ LA MÔN
Còn gọi là Câu bác bà la môn, Cứu bà
câu bà la môn. Bà la môn này thân phạm
trăm tội, sau khi chết rơi vào địa ngục, sau
nhờ sức công đức của Tùy cầu đà la ni mà
hóa địa ngục thành Tịnh độ, và cùng với
các tội nhân khác đều được ba mươi hai
tướng, đầy đủ tám mươi vẻ đẹp. Cứ theo
Tùy cầu đà la ni nghi quĩ chép, thì xưa kia,
ở nước Ma kiệt đà, có một người bà la môn
tên là Câu bác bà la môn, làm nhiều điều
ác, tội không lường được, sau khi chết, rơi
ngay vào địa ngục A tị, ngục tốt đến bắt đi,
ngay lúc ấy, địa ngục bỗng hóa thành ao
hoa sen, tràn đầy nước tám công đức. Là vì
cách chỗ người ta đưa thi hài của Câu bác
đến để thiêu về phía tây một dặm, có một
ngôi tháp, trong đó có để văn chú Tùy cầu
đà la ni, vì tháp đã đổ nát, văn chú rơi xuống
mặt đất, khi gió thổi, một chữ trong văn
CÂU PHẨM NHẤT PHẦN CHUYỂN BẤT ĐỊNH QUÁ

chú bay theo và dính vào thi hài Câu bác
bà la môn; vì nhân duyên ấy mà Câu bác
và các tội nhân khác đều được ba mươi hai
tướng, đầy đủ tám mươi vẻ đẹp, các tội nhân
đều ở trên Liên hoa đài tạng thế giới mà
thành chư Phật, Bồ tát, Câu bác bà la môn
thì thành Phật Vô cấu ở thế giới phương
trên. Truyện này và tên của Câu bác bà la
môn được thấy rải rác trong các điển tịch
Mật giáo, phần nhiều dùng để nói rõ sức
công đức không thể nghĩ bàn của thần chú
Tùy cầu đà la ni.
CÂU SINH HOẶC
Các hoặc khởi lên cùng lúc với người ta
khi mới sinh ra. Như câu sinh ngã chấp,
câu sinh pháp chấp, câu sinh phiền não
chướng, câu sinh sở tri chướng v.v... Luận
Đại thừa bách pháp minh môn liệt kê sáu
thứ hoặc câu sinh, gọi là Lục chủng câu
sinh hoặc, đó là:
1. Tham hoặc, có nghĩa là đối với năm
trần cảnh thuận tình, thì mong muốn tìm
cầu không biết chán, đến độ say mê mà
không rõ.
2. Sân hoặc, nghĩa là đối với năm trần
cảnh trái ý, thì sinh tức bực giận dữ, đến
nỗi điên cuồng mà không biết.
3. Si hoặc, nghĩa là đối với sự, lí của hết
thảy pháp không biết phân biệt, điên đảo
chấp càn mà khởi các tà kiến, đến nỗi u mê
mà không rõ.
4. Mạn hoặc, nghĩa là kẻ quá chấp
ngã tự tôn, cậy mình có tài, có của, rồi
sinh tâm kiêu căng, khinh khi và lấn lướt
người khác, đến độ điên cuồng mà không
biết.
5. Nghi hoặc, nghĩa là không có lòng
tin chân thực, đối với chính pháp do dự
không quyết, tối tăm không rõ.
6. Giác hoặc, nghĩa là không thấy biết

chân chính, đối với năm trần cảnh thường
khởi thấy biết xấu xa, say sưa đắm đuối đến
độ mê mẩn không biết.
CÂU SINH KHỞI
Phạm:sahaja. Nói tắt là Câu sinh. Đối
lại với “Phân biệt khởi”. Khi phiền não (Tâm
mê hoặc) sinh khởi thì có hai dạng hình
thái, nên chia phiền não làm hai, tức là:
1. Câu sinh khởi, là phiền não tiên thiên,
sinh ra đã có.
2. Phân biệt khởi, là phiền não có tính
hậu thiên, do thế lực bên ngoài là tà giáo,
tà sư, hoặc do chính mình không biết suy
nghĩ và phân biệt chín chắn mà sinh khởi.
Tính chất của phiền não hậu thiên tuy
mạnh, nhưng tương đối dễ trừ diệt, còn tính
chất của phiền não tiên thiên thì rất nhỏ
nhiệm và cực kì khó dứt trừ. Đoạn có thứ
tự, hoặc phân biệt khởi (tức hậu thiên), thì
ở giai đoạn Kiến đạo thứ nhất, nhờ thực
hành Phật đạo mà đoạn trừ được, cho nên
gọi là Kiến hoặc. Hoặc câu sinh khởi (tức
tiên thiên) thì nhờ giai đoạn Tu đạo thứ hai
mà dứt trừ được, cho nên gọi là Tu hoặc.
Lại ngã chấp cũng chia làm hai thứ là Câu
sinh ngã chấp và Phân biệt ngã chấp. [X.
luận Thành duy thức Q.1; luận Đại thừa a
tì đạt ma tạp tập Q.7; luận Thành duy thức
thuật kí Q.1 phần cuối, Q.2 phần cuối].
CÂU SINH PHÁP
Nói tắt là Câu sinh. Tức là pháp sinh
khởi cùng một lúc và không rời nhau. Theo
luận Câu xá quyển 4, thì trong các pháp,
có pháp quyết định câu sinh. Tại cõi Dục,
cực vi nhỏ nhất cũng cùng với tám yếu tố
(bốn đại chủng năng tạo: đất, nước, lửa, gió
và bốn trần sở tạo: sắc, hương, vị, xúc) cùng
sinh một lúc. Ở cõi Vô sắc, đứng về mặt
tâm mà nói, thì tâm và tâm sở cùng sinh,
thiếu một thì các pháp khác không khởi.
CÂU SINH PHÁP

Sắc, tâm, tâm sở, tâm bất tương ứng, tất cả
các hành hữu vi, khi sinh tất phải cùng với
bốn tướng sinh, trụ, dị, diệt cùng sinh. [X.
luận Đại tì bà sa Q.144; luận A tì đạt ma
thuận chính lí Q.10; luận Câu xá quang kí
Q.4].
CÂU SINH THẦN
Phạm: Saha-deva. Thuộc bộ Thiên. Cứ
theo kinh Hoa nghiêm (bản dịch cũ) phẩm
Nhập pháp giới, kinh Địa tạng bồ tát phát
tâm nhân duyên thập vương chép, thì thần
này thường cỡi trên hai vai của người ta,
để rồi sau khi người ta chết thì báo trình
với Diêm ma vương về việc ra đời và điều
thiện ác của người ấy. Cũng có khi lẫn
lộn với ngục tốt trong địa ngục. Theo
thuyết của ngài Cát tạng trong Vô lượng
thọ kinh sớ nói, thì mỗi người có hai thần
câu sinh, một gọi là Đồng sinh, một gọi là
Đồng danh. Đồng sinh là thần con gái,
thường ngồi trên vai bên phải của người
ta, ghi chép những việc ác của người ấy;
Đồng danh là thần con trai, ngồi trên vai
bên trái của người, ghi chép những việc
thiện của người ấy.
CÂU THI NA YẾT LA
Phạm: Kuzinagara, Pàli: Kusinàra.
Tên đô thành hoặc tên nước ở trung Ấn
độ, là nơi đức Phật nhập diệt. Còn gọi là
Câu thi na già la, Câu di na kiệt, Câu thi
na, Cù sư la, Câu thi thành. Ý là đô thành
của cỏ tốt lành. Đời xưa gọi là Câu xá bà
đề. Dịch ý là Thượng mao thành, Hương
mao thành, Mao cung thành, Thiểu mao
thành, Nhuyễn thảo thành, Mao thành,
Thảo thành, Dác thành. Thành này nằm
ở nước Mạt la (Phạm: Malla), một trong
mười sáu nước lớn ở thời đức Phật, là lãnh
thổ của chủng tộc Mạt la.
Cứ theo Cao tăng pháp hiển truyện

chép, thì từ thành Ca tì la, nơi đức Phật
sinh, đi về hướng đông năm do diên, vào
nước Lam mạc, lại từ đây tiếp tục đi về đông
bảy do diên nữa thì đến tháp Khôi thán
..... (tháp tro than), lại cứ đi về đông
mười hai do diên nữa thì đến thành Câu
di na kiệt. Ở khoảng giữa hai cây bên sông
Hi liên về phía bắc thành, tức là nơi đức
Phật nhập diệt. Lại cứ theo Đại đường tây
vực kí quyển 6 chép, thì chu vi thành này
hơn mười dặm, thành quách đổ nát, làng
ấp tiêu điều, dân cư thưa thớt. Mạn đông
bắc thành, có tháp Phật do vua Vô ưu (A
dục) dựng, phía tây ngạn, có tinh xá lớn
bằng gạch, trong có tượng đức Như lai Niết
bàn.
Gần Câu thi na yết la, còn có các di chỉ
như: nhà cũ của Chuẩn đà, nơi cứu hỏa
khi Như Lai tu hạnh Bồ tát, nơi cứu hươu,
nơi Hiền thiện đắc đạo, nơi lực sĩ Kim cương
buông chày xuống đất, nơi chư Thiên dừng
lại để cúng dường Kim quan bảy ngày, nơi
Phật mẫu khóc đức Phật, nơi đồ tì
(hỏa táng) đức Phật và nơi tám ông vua
phân chia xá lợi của Phật v.v... Ngoài ra, cứ
theo Vãng ngũ Thiên trúc quốc truyện của
sư Tuệ siêu vị tăng người Tân la chép, thì
thường có các sư bao quét tháp Phật; hàng
năm, đến ngày 8 tháng 4 tăng ni đạo tục tề
tựu về đây rất đông và thiết đại lễ cúng
Nơi Hỏa Táng Đức Phật
CÂU SINH THẦN

dường, là một trong tám nơi đại linh tích
của Ấn độ. Khi các ngài Pháp hiển và Huyền
trang của Trung quốc tây du, đều đã đến
đây chiêm bái Thánh tích. Về sau, do Hồi
giáo xâm nhập và Ấn độ giáo phục hưng,
Phật giáo bèn suy dần.
Về vị trí hiện nay của Câu thi na yết la,
thì có nhiều thuyết khác nhau:
1. Nhà khảo cổ học Khang lâm hãn (A.
Cunningham) và nhà Ấn độ học Uy nhĩ
sâm (Wilson), người Anh, cho cái nền cổ
xưa của Tát hán khách đặc (Sahankat) là di
chỉ của tháp Khôi thán; cách Tát hán khách
đặc khoảng năm mươi cây số về phía đông
bắc, là Ca tư a (Kasia), tức là đất cũ của Câu
thi na yết la.
2. Nhà Ấn độ học người Anh là Sử mật
tư (V. A. Smith) và học giả Mục khải cơ
(Mukherji), sau khi Lam tì ni được phát hiện,
tiến tới suy đoán nơi Phật Niết bàn và cho
khu rừng rậm ở địa phương Tháp lai (Tarai)
của Ni bạc nhĩ (Nepal) là nền cũ của Câu
thi na yết la.
Tuy nhiên, về mạn tây nam Ca tư a,
một ngôi nhà được phát hiện, gọi là Nhà
niết bàn, trong nhà có thờ pho tượng Phật
niết bàn rất lớn, bài văn khắc ở trên là vào
thế kỉ thứ V. Lại ở gần nhà Niết bàn, người
ta tìm thấy những bàn in bằng đất, bằng
đồng, bản in đất trên có khắc các chữ “chùa
đại Niết bàn”. Bởi vậy, thông thường phần
nhiều người ta cho Ca tư a là đất cũ Câu
thi na yết la. [X. kinh Tạp a hàm Q.23;
Trường a hàm Q.2 kinh Du hành; Phật sở
hành tán Q.5; kinh Niết bàn (bản Bắc) Q.29;
kinh Bát đại linh tháp danh hiệu; luận Đại
trí độ Q.2; Đảo sử chương thứ 5; Nam hải
kí qui nội Pháp truyện Q.1; Thích ca
phương chí Q.hạ; Huyền ứng âm nghĩa
Q.21; Ấn độ Phật tích thực tả giải thuyết;

A. Cunningham: The Ancient Geography
of India; V. A. Smith: Early History of India].
CÂU THIỂM DI KIỀN ĐỘ
Tên Phạm: Kauzàmbi skandha, Pàli:
Kosambi-Khandaka. Là một trong hai
mươi Kiền độ của tạng Luật. Sau khi đức
Phật thành đạo, mùa An cư lần thứ chín
được cử hành tại nước Câu thiểm di (tức
nước Kiêu thưởng di), nhân một tỉ khưu
phạm việc tranh cãi, ở trong đại chúng mà
chửi bới, phỉ báng, náo loạn mãi không thôi,
đức Phật không vui lòng, bèn trở về nước
Xá vệ. Về sau, Phật vì các tỉ khưu của nước
Câu thiểm di mà nói mười tám việc chấm
dứt tranh cãi. Sự việc này được chép trong
luật Tứ phần quyển 43 Kiền độ thứ 9, Đại
phẩm Luật tạng (Mahàvagga), vănPàli,
Kiền độ thứ 10.
CÂU THIỂM DI QUỐC
Phạm:Kauzàmbi, Pàli: Kosambì. Tên
một nước xưa ở trung Ấn độ. Còn gọi là
Kiêu thưởng di quốc. Dịch ý là Không tĩnh
lắm, có tàng trữ. Cứ theo Đại đường tây
vực kí quyển 5 chép, thì nước này chu vi
hơn sáu nghìn dặm, đất đai phì nhiêu, khí
hậu nóng bức. Trong đô thành có tinh xá
lớn, cao hơn sáu mươi thước, trong có pho
tượng Phật bằng gỗ chiên đàn, do vua Ô đà
diễn (Ưu điền) tạc, các nước đều vẽ tượng
này để cúng dường. Cách thành hơi xa về
phía đông, có một ngôi nhà cũ bằng gạch,
là nơi bồ tát Thế thân từng ở để viết luận
Duy thức, trong rừng Am một la về phía
đông, có một nền nhà cũ, nơi bồ tát Vô
trước từng ở để viết luận Hiển dương thánh
giáo. Cách đó về mạn đông bắc hơn bảy
trăm dặm, bên sông Căng già (Hằng hà),
có thành Ca xa phú la, nơi đây bồ tát Hộ
pháp đã từng hàng phục ngoại đạo. Vị trí
nước này hiện nay ở vào địa phương cách
A lạp cáp ba (Allahabad) khoảng hơn bốn
CÂU THIỂM DI KIỀN ĐỘ

mươi cây số về phía tây bắc. [X. kinh Tăng
nhất a hàm Q.24]. (xt. Kiêu Thưởng Di
Quốc).
CÂU TÌ ĐÀ LA THỤ
Câu tì đà la, Phạm: Kovidàra hoặc
Kudàra, Pàli: Koviơàra, dịch ý là phá đất.
Còn gọi là Câu tì đà la thụ, Câu tì la thụ.
Tên khoa học là Bauhinia variegata. Là loại
cây đàn đen sinh sản ở chân núi phía tây
Hỉ mã lạp nhã,
Trung quốc và
Miến điện cũng có
nhiều. Cành lá
chen nhau, xanh
luôn không rụng,
có khả năng chịu
đựng gió rét. Hoa
hình dù (ô), nhị
hoa trắng hồng,
điểm chấm vàng.
Quả dài, cứng và
bóng, trong có từ
mười đến mười lăm hột. [X. kinh Khởi thế
Q.6; kinh Đại ban niết bàn (bản Bắc) Q.1;
Tuệ lâm âm nghĩa Q.25].
CÂU TÌ LA
I. Câu tì la. Phạm:Kumbìra. Còn gọi
là Cưu tiên la, Kim tì la, Cung tì la. Dịch ý
là thuồng luồng, tức con giao long, chỉ rồng
có vảy cá. [X. Huyền ứng âm nghĩa Q.5;
Đại đường tây vực kí Q.7].
II. Câu tì la. Phạm:Kubera. Dịch ý là
thân không đẹp. Là biệt danh của Tì sa
môn Thiên vương. Nguyên là thần tài của
Ấn độ giáo. Là người giữ gìn tất cả của cải
trên đời, là thần bảo hộ phương bắc, cũng
là vua của Dạ xoa và Khẩn na la. Ở trên
núi Cát la sa (Phạm:Kailàsa), hình dáng
xấu xí, có ba đùi, một mắt, còn mắt kia thì
chỉ là cái dấu sẹo mầu vàng. Phật giáo lấy

làm một trong bốn Thiên vương hộ pháp.
[X. kinh A dục vương Q.6; kinh Tì sa môn
Thiên vương]. (xt. Đa
Văn Thiên).
III. Câu tì la.
Phạm: Kumbhìra.
Cũng gọi là Kim tì la.
Là một trong mười hai
thần tướng của Dược
sư Như lai, một trong
mười sáu thiện thần
thủ hộ Bát nhã. Thủ
lãnh Dạ xoa, đứng
đầu các thần vương
Dạ xoa phát nguyện
giữ gìn Phật pháp. Mười hai Thần tướng và
mười hai địa chi phối với nhau, đêm ngày
mười hai thời thủ hộ Phật pháp. Theo sự
miêu thuật trong A sa phọc sao dược sư
quyển trung, thì hình tượng vị này mầu
vàng, cỡi hổ (cọp), cầm gươm giết thú, tay
trái nắm lại áp vào khoảng cạnh sườn, tỏ
dáng bạo ác. Cũng có thuyết nói là đầu hổ
thân người, tay phải cầm gậy. [X. kinh Đại
bảo tích Q.36; kinh Kim quang minh tối
thắng vương Q.9; kinh Dược sư lưu li quang
thất Phật bản nguyện công đức Q.hạ]. (xt.
Kim Tì La).
CÂU TÔ LA
Phạm:Kusùlaka. Còn gọi là Quyết tu
la, Kì tu la, Cù tu la, Quyết tô lạc ca. Dịch ý
là cái quần, cái váy. Là một trong năm áo
của Ni chúng, chỉ cái quần của Ni chúng.
Căn bản thuyết nhất thiết hữu bộ bách nhất
yết ma quyển 2 (Đại 24, 461 trung), nói:
“Dài bốn khuỷu tay, rộng hai khuỷu tay,
hai đầu khâu đấu lại với nhau, bên trên
mặc quá rốn, phía dưới cao cách mắt cá
chân hai ngón tay, dùng thắt lưng thắt lại”.
Đó là cách mặc quần của Ni chúng Ấn độ.
Cây Câu Tì Đà La
Câu Tì La (III)
CÂU TÌ ĐÀ LA THỤ

Tuệ lâm âm nghĩa quyển 63 (Đại 54, 730
thượng), nói: “Váy, khâu chung quanh liền
nhau, giống như cái nơm; tức như đàn bà
ngày nay mặc quần vậy”. [X. luật Ngũ phần
Q.20; Nam hải kí qui nội pháp truyện Q.2].
CÂU TÔ MA
Phạm,Pàli: Kusuma. Dịch âm của hoa,
hoặc chuyên chỉ hoa câu tô ma. Hoa câu tô
ma to bằng
đồng tiền nhỏ,
mầu trắng
tươi, do nhiều
lá rất nhỏ, tròn
tụ lại mà
thành hoa,
dáng giống
như hoa cúc
trắng. Lại hoa
câu tô ma có
nghĩa là hoa
đẹp ý, vì mầu
hoa đẹp mà thơm, hình dáng đoan chính, ai
thấy cũng đẹp lòng vừa ý. [X. Tuệ lâm âm
nghĩa Q.22; Phiên dịch danh nghĩa tập Q.8].
CÂU TÔ MA BỔ LA THÀNH
Phạm: Kusumapura. Dịch ý là Hoa
cung, Hương hoa cung thành. Có hai nơi:
1. Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển
5 mục Yết nhã cúc xà quốc chép, thì Vương
thành cũ của nước Yết nhã cúc xà thuộc
trung Ấn độ, gọi là Câu tô ma bổ la.
2. Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển
8 mục Ma yết đà quốc chép, thì đô thành
cũ của nước Ma yết đà thuộc trung Ấn độ,
gọi là Câu tô ma bổ la, tức tên gọi cũ là Ba
tra li tử thành. Còn Dị bộ tôn luân luận
thuật kí thì nói; thành Câu tô ma bổ la
nằm về phía tây gần thành Ba tra li tử. Bởi
vì trung tâm thành Câu tô ma bổ la dần
dần di chuyển về phía tây, nên đất cũ của

nó phát triển làm thành Ba tra li tử. [X.
Chỉ quật dịch thổ tập Q.8; Giải thuyết tây
vực kí; A. Cunningham: The Ancient Geography
of India; V. A. Smith: Early History
of India].
CÂU TỐN BÀ HOA
Câu tốn bà, Phạm, Pàli: Kusumbha.
Dịch ý là hoa hồng lam. Thực vật thuộc
họ cúc. Tên khoa học là Carthamus
inctorius. Hoa hình ống, mầu đỏ vàng, mật
hoa có thể dùng làm thuốc, hạt có thể ép
lấy dầu. [X. Tô tất địa yết la cúng dường
pháp Q.hạ; Chỉ quật dịch thổ tập Q.9].
CÂU TRA XA MA LỊ THỤ
Pha m:
Kùỉazàlmali,
Kùỉazàlmalika.
Dịch ý là hươu tụ
họp. Còn gọi là
Cư tra xa ma lị,
Cứu la thiểm ma
la. Thuộc loài cây
cao có xơ bông.
Tên khoa học là
Andersonia
Hoa Câu Tô Ma
Hoa Câu Tốn Bà
Cây Câu Tra Xa Ma Lị
CÂU TRA XA MA LỊ THỤ

rohitaka. Theo kinh Khởi thế quyển 5 chép,
thì câu tra xa ma lị là một giống cây to, cao
một trăm do tuần, cành lá che khắp năm
mươi do tuần. Trong sách Ma ha bà la đa
thì bảo vua Diêm ma dùng gai của cây này
đâm tội nhân để tra khảo. [X. Trường a
hàm Q.19 kinh Thế kí; Tuệ lâm âm nghĩa
Q.53].
CÂU TRÂN NA
Còn gọi là Câu trần na. Cứ theo Tuệ
uyển âm nghĩa quyển hạ chép, thì Câu trần
nghĩa là cái bát lớn; Na, là ý phép tắc. Xưa
kia, có một người tiên đủ năm thần thông,
tên là Câu trần, đặt một cái bát lớn trên
mặt đất, chứa đầy nước bằng cái hồ, rồi cứ
ngồi bên cạnh bát mà tu phép tiên, cũng
thường nói kinh Hộ tịnh và phép dưỡng
sinh cho người ta nghe. Từ đó về sau, học
trò đều lấy tên và phép tu của thầy làm họ
của mình. Người học mỗi ngày một đông
và thêm rộng, rồi ngay ở chỗ ấy dựng lên
thành quách, cho nên người trong cả nước
đều có họ là Câu trần na, thành cũng gọi
là thành Câu trần na.
CÂU TRÍ
.
I. Câu trí. Phạm:Pàli: Koỉi. Còn gọi
là Câu chi, Câu lê. Là tên gọi số lượng
được dùng tại Ấn độ xưa. Có thuyết nói
tương đương với một nghìn vạn, hoặc một
ức. [X. Huyền ứng âm nghĩa Q.5]. (xt. Câu
Chi).
II. Câu trí. Nói tắt của Tì câu trí. Ý là
chau mày. Có thuyết nói là Tì câu trí Quan
âm, Thất câu chi Phật mẫu tôn. Kinh Bất
không quyên sách đà la ni tự tại vương chú
quyển hạ (Đại 20, 428 thượng), nói: “Tì câu
chi, Hán dịch là mắt giận”. Kinh Thất câu
chi Phật mẫu sở thuyết chuẩn đề đà la ni
(Đại 20, 178 hạ), nói: “Vì thương nhớ các

chúng sinh ác nghiệp bạc phúc ở đời vị lai,
nên vào tam ma địa Chuẩn đề, nói ra Đà la
ni do Phật Thất câu chi đã nói ở quá khứ”.
CÂU TRIÊU PHÁP
........
Câu-triệu, Phạm: àkarwaịa, hoặc
àkarwaịì Dịch âm: A yết sa ni, Ế hê hi.
Cũng gọi là Nhiếp triệu pháp, Thỉnh triệu
pháp, Chiêu triệu pháp. Là một trong bốn
loại pháp tu của Mật tông, cũng là một trong
năm phép tu. Là các phép bí mật kêu gọi
lòng người tu thiện. Được phối với bộ Yết
ma trong năm bộ. Phép này vốn từ phép
Kính ái trong bốn loại phép tu được diễn
ra, vì nó có khả năng kêu gọi lòng người,
lại cũng có thể kêu gọi các hữu tình trong
ba ngã ác, khiến được sinh vào các nơi tốt
lành, cũng như cái lưỡi câu móc kéo các
vật, vì thế nên gọi là Câu triệu pháp. Nếu
khi dùng song song với phép Kính ái, thì
gọi chung là Câu triệu kính ái pháp. [X.
kinh Đại nhật Q.6 phẩm Thế xuất thế hộ
ma; kinh Du già du kì phẩm Nhiễm ái
vương]. (xt. Câu).
CÂU VẬT ĐẦU HOA
Câu vật đầu, Phạm, Pàli: Kumuda.
Thuộc họ thụy liên. Còn gọi là Cứu mâu
địa hoa, Củ mẫu na hoa, Cú văn la hoa.
Cuống hoa có gai, mầu trắng hoặc mầu đỏ,
lá hơi ngắn. Loại mầu trắng thì tên khoa
học là Nymphaea esculenta, cuống nhỏ và
trơn tru, có thể ăn được; loại mầu đỏ thì
tên khoa học là Nymphaea rudra. Tuệ lâm
âm nghĩa quyển 3 nói, câu vật đầu hoa tức
là hoa sen đỏ, sắc đỏ sẫm, rất thơm, nhân
gian không có. Tục cao tăng truyện quyển
2, Phiên dịch danh nghĩa tập quyển 8, đều
dịch là Hoàng liên hoa. Đại nhật kinh sớ
quyển 15 thì bảo, câu vật đầu là hoa sen
mầu xanh. (xt. Liên Hoa).
CÂU TRÂN NA

CÂU XÁ
Phạm:Koza. Còn gọi là Cú xả. Dịch là
kho chứa, cái kén, cái túi, cái bao. Tức là
cất chứa, gói ghém. Bồ tát Thế thân viết
luận Câu xá, người đời sau, dựa vào luận ấy
mà lập thành tông Câu xá cũng là tiếng gọi
tắt của Câu xá tông.
CÂU XÁ BÀ ĐỀ
Phạm:Kuzàvatì, Pàli: Kusàvatì. Là
đô thành của vua Đại thiện kiến chuyển
luân trong truyền thuyết, cũng tức là tên
xưa của Câu thi na yết la (Pàli: Kusinàra),
nơi đức Thích tôn nhập diệt. Còn gọi là
Câu xá bạt đề, Cưu thi bà đế, Câu xa phạt
để, Củ xá phạ đế, Câu xá việt, Cưu di việt.
Dịch ý là vắng vẻ, có nhà nhỏ, cỏ xơ xác.
Trường a hàm quyển 3 kinh Du hành (Đại
1, 21 trung), nói: “Bấy giờ, A nan từ chỗ
ngồi đứng dậy, trật vai áo bên phải, quì gối
chắp tay mà bạch Phật rằng: ‘Xin Ngài đừng
nhập diệt ở nơi thành bé nhỏ, hoang vắng,
hèn kém này. Tại sao? Vì còn các nước lớn,
như nước Chiêm ba, nước Tì xá li, thành
Vương xá, nước Bà kì, nước Xá vệ, nước
Ca duy la vệ, nước Ba la nại, tại các nơi ấy,
nhân dân đông đúc, tin ưa Phật pháp, Phật
diệt độ rồi, chắc sẽ cung kính cúng dường
xà lợi.’ Đức Phật nói: ‘Thôi! Thôi! Chớ nghĩ
như thế, chớ tưởng nơi này là hèn kém, tại
sao? Vì xưa kia, nước này có vua tên là Đại
thiện kiến, thành này khi ấy gọi là Câu xá
bà đề, là đô thành của Đại vương, dài bốn
trăm tám mươi dặm, rộng hai trăm tám mươi
dặm’”.
Ngoài ra, Trường bộ kinh thứ 16 kinh
Đại ban nê hoàn (Pàli: Mahàparinibbànasuttanta),
Tương ứng bộ kinh 22-96, kinh
Phật ban nê hoàn quyển hạ, kinh Trung a
hàm quyển 11 kinh Ngưu phẩm dụ, kinh
Chúng hứa ma ha đế v.v... đều có nói đến

nơi này. (xt. Câu Thi Na Yết La).
CÂU XÁ LUẬN KÍ
Gồm ba mươi quyển. Do ngài Phổ quang
(thế kỉ VII) đời Đường soạn, vì thế sách
này còn được mệnh danh là Câu xá luận
quang kí, Quang kí. Thu vào Đại chính tạng
tập 41. Thần thái, Phổ quang và Pháp bảo
đều là học trò của ngài Huyền trang, dịch
giả Câu xá luận, được gọi chung là ba nhà
Câu xá lớn. Thần thái viết Thái sớ hai mươi
quyển (có chỗ nói ba mươi quyển), thu vào
Vạn tục tạng tập 83, nhưng hiện không
còn đủ. Pháp bảo viết Bảo sớ ba mươi quyển,
thu vào Đại chính tạng tập 41. Trong ba
bản sớ, Thái sớ là xưa nhất, thứ đến là
Quang kí và sau hết là Bảo sớ. Đặc sắc của
Thái sớ là ở chỗ theo văn mà giải thích,
nghĩa lí rõ ràng, là bản chú sớ khó có được;
nếu đem so sánh đối chiếu với Quang kí,
thì lại càng thấy rõ sự thích nghĩa tương
truyền của ngài Huyền trang. Đặc sắc của
Bảo sớ là ở chỗ Pháp bảo vốn nghiên tập
Niết bàn, cho nên chia sự nghiên cứu luận
Câu xá làm năm môn mà bàn về những
chỗ huyền diệu, thường đứng trên quan
điểm Đại thừa mà nhìn luận Câu xá, do đó,
đối với thuyết của hai vị Thần thái và Phổ
quang, có nhiều chỗ không sánh kịp. Thái
độ của ba nhà lớn này tuy có điểm khác
biệt như thế, nhưng, đứng về phương diện
nghiên cứu luận Câu xá, họ đều là những
người không thể bỏ qua được. [X. Câu xá
luận tụng sớ tự kí; Tống cao tăng truyện
Q.4; Tân biên chư tông giáo tạng tổng lục
Q.3].
CÂU XÁ LUẬN SỚ
I. Câu xá luận sớ. Do sư Thần thái đời
Đường soạn. Thu vào Vạn tục tạng tập 83.
CÂU XÁ LUẬN SỚ

Nói tắt là Thái sớ. Nguyên bản đã không
còn, mà số quyển của nguyên bản cũng có
thuyết cho là ba mươi quyển, có thuyết bảo
là hai mươi quyển, mà nay chỉ còn sót lại
có bảy quyển, tức là các quyển 1, 2, 4, 5, 6,
7, và 17. Tiểu sử của sư Thần thái không
được rõ, chỉ biết sư là một cao đệ của ngài
Huyền trang, là sư huynh của sư Phổ quang.
Lời văn của sư đơn giản sáng sủa, nghĩa lí
thấu đáo, Câu xá luận quang kí (nói tắt là
Quang kí) của sư Phổ quang noi theo thuyết
của sư Thần thái rất nhiều, như Câu xá
luận nhất bộ đại khoa hoàn toàn thừa kế
thuyết của Thần thái. Đời gọi Thần thái sớ
và hai bộ kí của Quang, Bảo (Phổ quang và
Pháp bảo) là ba bộ sách chú thích lớn của
luận Câu xá. [X. A tì đạt ma câu xá luận
pháp nghĩa Q.1; Đông vực truyền đăng mục
lục].
II. Câu xá luận sớ. Gồm ba mươi quyển.
Do sư Pháp bảo đời Đường soạn. Thu vào
Đại chính tạng tập 41. Nói tắt là Bảo sớ.
Sách này cùng với Quang kí đều là những
tư liệu cần thiết cho người học luận Câu
xá. Được chia làm năm môn: thứ nhất, lúc
bắt đầu chuyển pháp luân; thứ hai, thứ tự
của sự học hành, thứ ba; nhân duyên khởi
giáo, thứ tư, bộ chấp trước sau; thứ năm, y
theo văn mà giải thích. Một học tăng người
Nhật bản ở thế kỉ XVIII là Đạo khoái, khi
bàn về bản sớ này, đã nói: “Pháp bảo phần
nhiều dùng một hiểu biết mà quyết đoán,
đồng thời, thường chê Thái sớ và Quang
kí”. Sở dĩ như thế là vì Pháp bảo tôn sùng
Niết bàn, tin một tính đều thành Phật,
không ưa nghĩa năm tính các biệt của Pháp
tướng. Pháp bảo vì cảm thấy sự giải thích
trong Quang kí quá phiền tỏa, nên bài xích,
rồi tự làm ra giải thích của riêng mình, đời
sau cũng có người tôn sùng Bảo sớ, cho

nên việc hiện nay mới có sự tranh luận về
hai học phái Quang, Bảo vậy. [X. Tống cao
tăng truyện Q.4; Trí chứng đại sư thỉnh lai
mục lục; Tân biên chư tông giáo tạng tổng
lục Q.3].
CÂU XÁ LUẬN TỤNG THÍCH SỚ
Gồm hai mươi chín quyển hoặc ba mươi
quyển. Nói đủ là A tì đạt ma câu xá luận
tụng sớ luận bản. Cũng gọi là Câu xá luận
tụng sớ luận bản, Câu xá tụng sớ, Câu xá
luận tụng sớ, Câu xá luận tụng thích. Nói
tắt là Tụng sớ. Là sách giải thích sáu trăm
hàng kệ tụng trong luận Câu xá. Do sư Viên
huy đời Đường soạn. Thu vào Đại chính
tạng tập 41. Soạn giả Viên huy, theo lời
thỉnh cầu của quan Thứ sử Tấn châu là
Giả tăng, đem kệ tụng của luận Câu xá, bỏ
bớt chỗ phiền tạp, châm chước những điểm
trọng yếu rồi chú thích thêm, lối hành văn
giản dị nhưng rất đầy đủ, là sách trọng yếu
cho việc nghiên cứu luận Câu xá. Trong
bài tựa (Đại 41, 813 trung), Viên huy nói:
“Cắt bớt cành lá, chỉ lấy tinh hoa, văn trong
quảng bản, chỗ nào phồn tạp, thì chỉ giải
thích chỗ thiết yếu thôi; nghĩa trong kinh
luật, chỗ nào quan trọng thì phải suốt hết
ngọn nguồn”. Qua đó, người ta đã thấy rõ
cái chí của Viên huy. Sách này ra sau hai
bộ sớ của Phổ quang và Pháp bảo, có thể
nói là đứng đầu trong các sách của những
nhà giải thích luận Câu xá đời sau. Thời ấy,
sách này đã được thịnh hành tại các nơi
như Lưỡng hà, Lưỡng kinh, Giang biểu, Yên,
Tề, Sở, Thục v.v... Sách này vốn y cứ theo
hình thái của Câu xá luận bản tụng, không
bao gồm phẩm Phá ngã. Đời sau, người ta
chú thích thêm phẩm Phá ngã được dẫn
trong các tụng rồi truy bổ mà thành quyển
thứ 30. [X. Chư tông chương sớ lục Q.1;
Tống cao tăng truyện Q.5].
CÂU XÁ LUẬN YẾU GIẢI
Gồm mười quyển. Do vị tăng tông Tịnh
CÂU XÁ LUẬN TỤNG THÍCH SỚ

độ người Nhật bản là Phổ tịch soạn. Chia
làm bảy môn:
1. Nói về lí do làm luận.
2. Nói về ý nghĩa phát khởi giáo nghĩa.
3. Biện luận về tông chỉ.
4. Nói về tạng được thu nhiếp.
5. Nói về các bản dịch khác nhau.
6. Giải thích đề mục của luận.
7. Theo văn giải thích.
Bản yếu giải này có phê bình các bản
giải thích luận Bà sa, Câu xá luận quang kí,
Bảo sớ v.v... nhưng không dẫn nguyên văn
để đối chiếu, nói về mặt sử dụng, có nhiều
bất tiện.
CÂU XÁ MẠN ĐỒ LA
Là tác phẩm ở cuối thời kì Bình an tại
Nhật bản, được tàng trữ ở chùa Đông đại
tại Nhật. Bức tranh tượng này lấy ba đức
Thích ca, Văn thù, Phổ hiền làm trung tâm,
bốn chung quanh là các vị tổ của tông Câu
xá cùng với các tôn giả Ca diếp, A nan.
Cũng có cả Phạm thiên, Đế thích. Bốn
Thiên vương thì được phối trí ở bốn góc.
Là kiểu tranh mặt bằng có đủ phong khí
xưa. [X. Đại nhật bản cổ văn thư Q.12; Đông
đại tự đại kính Q.4].
CÂU XÁ SƯ
Các sư lấy luận Câu xá làm tôn chỉ. Nói
chung các sư lấy luận Câu xá làm tôn chỉ,
chứ không phải chuyên chỉ bồ tát Thế thân.
CÂU XÁ TAM GIA
Chỉ ba vị học trò của ngài Huyền trang:
Phổ quang, Pháp bảo và Thần thái. Ngài
Huyền trang dịch lại luận Câu xá, học trò
của ngài phần nhiều nghiên cứu bản dịch
mới này. Tuy ngài Huyền trang ngấm ngầm
trao bản dịch cho riêng Phổ quang, nhưng
Pháp bảo và Thần thái cũng đều tinh thông
và đem trước thuật hoằng dương. Do đó
mà Phổ quang có Câu xá luận kí ba mươi

quyển, Pháp bảo có Câu xá luận sớ ba mươi
quyển, Thần thái có Câu xá luận sớ hai
mươi quyển (có thuyết nói ba mươi quyển).
Xưa nay gọi ba người này là ba nhà Câu xá
lớn.
CÂU XÁ TÔNG
Là một tông phái Tiểu thừa dựa theo
luận Câu xá mà được thành lập. Một trong
mười ba tông phái tại Trung quốc. Đối lại
với tông Thành thật được gọi là Tiểu thừa
không tông, tông Câu xá thì gọi là Tiểu
thừa hữu tông. Các học giả của tông này
được gọi là Câu xá sư. Nguyên do: Ngài Thế
thân đến nước Ca thấp di la học giáo nghĩa
Tì bà sa, về sau, căn cứ theo luận Đại tì bà
sa và tham chước giáo nghĩa của Kinh lượng
bộ, rồi viết A tì đạt ma câu xá luận để phê
phán học thuyết truyền thống của Thuyết
nhất thiết hữu bộ. Thời ấy, có luận sư
Chúng hiền, soạn luận Câu xá bạc ,
đả phá thuyết mới của Thế thân, viết thêm
luận A tì đạt ma tạng hiển tôn để hiển bày
tông nghĩa của Tì bà sa. Về sau, các sư Đức
tuệ, Thế hữu, An tuệ, Trần na, Xứng hữu,
Tăng mãn và Tịch thiên v.v... nối tiếp nhau
làm sớ để giải thích luận Câu xá mà tạo
nên một kỉ nguyên mới cho giáo thuyết của
Thuyết nhất thiết hữu bộ.
Năm Thiên gia thứ 5 (564) đời Trần,
ngài Chân đế dịch A tì đạt ma câu xá thích
luận (Phạm: Abhidharmakozabhawya) rồi
lại làm sớ riêng mười sáu quyển để giải nghĩa,
các sư Tuệ khải, Tuệ tịnh và Đạo nhạc cũng
tiếp theo nhau làm sớ để phu diễn rộng ra.
Năm Vĩnh huy thứ 5 (654) đời Đường, ngài
Huyền trang đem dịch lại, gọi là A tì đạt
ma câu xá luận, đời gọi là Câu xá mới, tức
tông Câu xá căn cứ theo bản này mà lập
CÂU XÁ TÔNG

tông. Học trò của ngài Huyền trang là các
sư Thần thái, Phổ quang và Pháp bảo, mỗi
vị đều có soạn sớ để giải nghĩa rộng ra, gọi
chung là ba bộ đại sớ của Câu xá. Còn có
các sư Hoài tố, Viên huy làm Sớ kí, giảng
tập rất thịnh một thời. Tiếc rằng từ sau đời
Đường trở đi, tông này không còn truyền
thừa, đến thời vua Thế tổ nhà Nguyên,
Quốc sư Bát tư ba viết Chương sở tri luận
hai quyển, là tác phẩm nghiên cứu Câu xá
cuối cùng. Tông này được truyền đến Nhật
bản vào năm Tề minh Thiên hoàng thứ 4
(658), do các sư Trí thông, Trí đạt đến
Trung quốc (đời Đường) lưu học, sau khi
về nước, truyền luận Câu xá, sau sư Huyền
phưởng thỉnh Trí thông, Trí đạt đến chùa
Hưng phúc giảng luận này rất thịnh. Đại
để tại Nhật bản, những người nghiên cứu
tông Câu xá phần nhiều là phụ thuộc tông
Pháp tướng mà kiêm thôi, nay chỉ còn sót
lại cái học phong, chứ tên tông thì không
truyền nữa.
Tông này, ngoài việc lấy luận Câu xá
làm luận điển chủ yếu ra, còn y cứ các kinh
bốn a hàm, bảy bộ luận và các luận Đại tì
bà sa, A tì đàm tâm, Tạp a tì đàm tâm. Ngài
Thế thân viết văn xuôi, vì luận lí rõ ràng
khúc chiết, thứ tự chỉnh tề, không câu chấp
giáo nghĩa của một tông phái đặc định nào,
bởi thế mà bộ luận được người ta gọi bằng
cái mĩ danh là “Luận thông minh”. Giáo
nghĩa tông này nhằm thuyết minh chính lí
nhân duyên của các pháp, đả phá tà kiến
chấp ngã của ngoại đạo và phàm phu, để
dứt hoặc chứng Thánh, vĩnh viễn xa lìa sự
trói buộc trong ba cõi. Luận đem chia các
pháp trong ba cõi làm hai loại Hữu vi, Vô
vi để thuyết minh, lại khu biệt thành năm
vị, phân tích nhỏ ra làm bảy mươi lăm pháp.
Tức là pháp Hữu vi bao gồm mười một Sắc

pháp, một Tâm pháp, bốn mươi sáu Tâm
sở hữu pháp, mười bốn Bất tương ứng hành
pháp; Vô vi pháp thì có ba loại, tổng cộng
thành bảy mươi lăm pháp. Hữu vi pháp là
chỉ các pháp do nhân duyên tụ họp tạo
thành, là các pháp sinh diệt biến thiên; Vô
vi pháp là chỉ các pháp không do các nhân
duyên tạo thành, là những pháp không sinh
diệt đổi dời, mà có tính vắng lặng thường
trụ. Ngoài ra, còn lập các môn pháp năm
uẩn, mười hai xứ, mười tám giới v.v... Tông
này phê phán chủ trương “Tam thế thực
hữu, Pháp thể hằng hữu” (các pháp đều có
thực thể và thực thể ấy tồn tại suốt trong
ba thời quá khứ, hiện tại và vị lai) của
Thuyết nhất thiết hữu bộ, và y theo nghĩa
của Kinh lượng bộ mà đề xướng thuyết “Quá
khứ, vị lai vô thể luận” (quá khứ, vị lai
không có thực thể). Thừa nhận rằng, sự
sinh diệt chỉ là sát na tương tục; diệt là sự di
chuyển tất nhiên của hiện tại, không cần
bất cứ nhân duyên nào khác giúp thành,
mà sinh thì tất phải có sinh nhân và dùng
các pháp môn sáu nhân, bốn duyên, năm
quả để thuyết minh. Lại khái quát nhân
quả mê ngộ là bốn đế Khổ, Tập, Diệt, Đạo,
đồng thời, dùng pháp môn mười hai nhân
duyên để nói rõ về lí sống chết nối tiếp
nhau không cùng; lập ra bảy phương tiện,
bốn hướng, bốn quả để thuyết minh thứ tự
nhân quả chuyển mê khai ngộ. Thêm nữa,
đặc biệt luận chứng trong trạng thái tĩnh
lặng của Thiền định mà lĩnh hội lí bốn đế,
có thể đạt đến giải thoát. [X. Bà tẩu bàn
đậu pháp sư truyện; Câu xá luận quang kí
Q.1; Câu xá luận bảo sớ Q.1; Đại đường tây
vực kí Q.4; Nguyên hanh Thích thư Q.27].
CẦU
..
Chỉ ý mong cầu, trông đợi. Muốn được
vui thú mà tìm cầu, thì gọi là Đắc cầu; muốn
cầu được sống lâu không chết, thì gọi là
Mệnh cầu; muốn được chính quả thành

Thánh, thì gọi là Thánh cầu. Vì người đời có vô số sự tham cầu, nên dễ gây ra cạnh CẦU

tranh và phiền não. Cho nên, đối với việc
đời, Phật giáo khuyên người ta bớt tâm tham
cầu, tự thỏa mãn với những cái mà mình
hiện có, tức luôn luôn biết đủ, có như thế
mới giữ được niềm yên vui thanh thản.
CẦU BẤT ĐẮC KHỔ
...........
Phạm: yad apìcchayà paryewamàịo
na labhate tad api du#khaô. Cũng gọi
là Sở cầu bất đắc khổ, Dục bất đắc khổ. Là
một trong tám nỗi khổ. Chỉ nỗi đau khổ
của chúng sinh khi mong cầu điều gì mà
không được thỏa mãn. Cũng tức là mong
cầu thoát khỏi các điều xấu ác mà không
được, mong cầu các việc tốt lành cũng
không được. Tóm lại, tất cả sự mong cầu
mà không được, đều dẫn đến buồn rầu và
đau khổ, cho nên gọi là Cầu bất đắc khổ.
[X. Trung a hàm Q.7 kinh Phân biệt thánh
đế; kinh Ngũ vương; kinh Đại ban niết bàn
(bản Bắc) Q.12, Q.14; Đại thừa nghĩa
chương Q.3 phần đầu]. (xt. Bát Khổ).
CẦU CHÂU
.... .
Chỉ sự tìm kiếm viên ngọc ở trong áo.
Mượn câu này để thí dụ sự tìm tự tính của
mình ở bên trong. Đây là thuyết trong kinh
Pháp hoa phẩm Ngũ bách thụ kí, tức dùng
viên ngọc trong áo để thí dụ tính Phật ở
ngay trong thân mình, bảo chúng sinh
không nên tìm Phật ở bên ngoài, mà phải
tìm tự tính bên trong mình, tức là tìm tính
Phật của mình có sẵn ngay ở trong thân
mình. [X. Quảng hoằng minh tập Q.20].
CẦU ĐẠI
.....
Còn gọi là Cầu đới, Cung thể. Là một
loại áo pháp của các sư Nhật bản. Phần
nhiều may bằng lụa trắng, trên cổ áo có
viền tăng cương, quần có nếp gấp, và có

đai thắt ngang lưng. Kiểu áo này bắt đầu từ
thời Trung cổ tại các Cung môn tích của
Pháp hoàng, là lễ phục của hàng tăng lữ
mặc khi vào cung vua. [X. Trinh trượng
tạp kí Q.5; Tăng cương thức Q.hạ].
CẦU NA BẠT ĐÀ LA (394-468)
Phạm:Guịabhadra. Dịch ý là Công đức
hiền. Vị tăng dịch kinh đời Lưu Tống. Người
trung Ấn độ. Nguyên là giòng dõi Bà la
môn. Lúc nhỏ học tập các luận Ngũ minh,
nghiên cứu cả các môn thiên văn, thư số, y
phương, chú thuật v.v... Sau đọc luận Tạp
a tì đàm tâm mà sùng tín Phật pháp, bèn
cạo tóc xuất gia và thụ giới Cụ túc. Sư là
người hiền hòa kính thuận, chuyên cần
học tập, trước học giáo pháp Tiểu thừa,
thông suốt ba tạng, sau chuyển sang học
giáo pháp Đại thừa, nghiên cứu kinh Đại
phẩm bát nhã, kinh Hoa nghiêm, rồi đọc
tụng tuyên giảng, đồng thời, đem Phật pháp
khuyến hóa cha mẹ, người cha sau cũng
qui y Phật giáo.
Năm Nguyên gia 12 (435) đời Lưu tống,
sư đến Quảng châu bằng đường biển, Văn
đế sai sứ ra rước về chùa Kì hoàn ở Kiến
khang để theo việc dịch kinh. Sư cùng với
các sư Tuệ nghiêm, Tuệ quán ở chùa Kì
hoàn, chiêu tập học tăng, dịch kinh Tạp a
hàm năm mươi quyển, sau ở chùa Đông an
dịch kinh Đại pháp cổ hai quyển. Về sau,
đáp lời mời của Tiếu vương , đến ở
chùa mới tại Kinh châu, tuyên giảng kinh
Hoa nghiêm. Ngoài ra, sư cũng đã từng ở
các nơi khác, như chùa Đạo tràng, chùa
Trung hưng, chùa Bạch tháp v.v... Năm Đại
minh thứ 7 (463) đời Lưu Tống, sư phụng
mệnh cầu mưa và thành công, nhà vua sắc
ban rất trọng hậu. Một đời sư trải qua ba
triều Văn đế, Hiếu vũ đế, Minh đế và triều
vua nào cũng qui hướng tôn sùng sư, đối
nội, đối ngoại, sư có nhiều cống hiến. Sư
CẦU NA BẠT ĐÀ LA

giảng diễn rộng giáo pháp Đại thừa, dịch
kinh hoằng hóa, cho nên đời gọi là “Ma ha
diễn”. Ngoài các kinh điển do sư dịch kể ở
trên, sư còn dịch các kinh Lăng già bốn
quyển, Tiểu vô lượng thọ một quyển, Quá
khứ hiện tại nhân quả bốn quyển, Tội phúc
báo ứng một quyển, tất cả năm mươi hai bộ
một trăm ba mươi tư quyển. Trong số đó,
kinh Tiểu vô lượng thọ một quyển, là bản
dịch thứ hai trong ba bản dịch. Năm Thái
thủy thứ 4 đời Minh đế, sư thị bệnh, ngày
lâm chung sư thấy Thiên hoa Thánh tượng
và nhập tịch, thọ bảy mươi lăm tuổi. [X.
Lương cao tăng truyện Q.3; Lịch đại tam
bảo kỉ Q.10; Thần tăng truyện Q.3; Xuất
tam tạng kí tập Q.14; Khai nguyên thích
giáo lục Q.5 ].
CẦU NA BẠT MA (367-431)
...........
Phạm: Guịavarman. Dịch ý là Công
đức khải. Vị tăng dịch kinh đời Lưu Tống.
Người nước Kế tân (Ca thấp di la hoặc địa
phương Kiện đà la) thuộc bắc Ấn độ. Xuất
thân từ dòng Sát đế lợi (dòng Vũ sĩ). Hai
mươi tuổi xuất gia và thụ giới Cụ túc, tinh
thông ba tạng Kinh, Luật, Luận, cho nên
người đương thời gọi ngài là Tam tạng pháp
sư. Năm sư ba mươi tuổi, vua nước Kế tân
băng hà, chúng thỉnh sư hoàn tục để nối
ngôi, sư từ chối, rồi sang nước Sư tử (Tích
lan ngày nay) để hoằng dương Phật pháp,
sau lại đến nước Xà bà (Java) truyền đạo.
Niên hiệu Nguyên gia năm đầu (424)
đời Văn đế nhà Lưu Tống, sư đến Quảng
châu bằng đường biển, nhận thấy hình thế
núi Hổ thị khá giống với núi Kì xà quật,
cho nên sư đổi tên gọi là núi Linh thứu,
đồng thời, lập Thiền thất để tập Thiền trong
núi này. Trong núi vốn có nhiều hổ (cọp),
nhưng từ khi sư đến ở thì không có nạn hổ

nữa. Năm Nguyên gia thứ 8, sư đến Kiến
khang, vua Văn đế tiếp đón và mời ở chùa
Kì hoàn, sau đó không lâu, sư bắt đầu giảng
kinh Pháp hoa và kinh Thập địa, giảng
trường rất thịnh. Ngoài ra, sư cũng theo
việc dịch kinh, dịch Bồ tát thiện giới kinh,
Tứ phần tỉ khưu ni yết ma pháp, Ưu bà tắc
ngũ giới tướng kinh, Sa di uy nghi, tất cả
mười bộ mười tám quyển. Ngoài ra, sư còn
kế tiếp Y diệp ba la mà dịch luận Tạp a tì
đàm tâm để bổ túc cho phần mà Y diệp ba
la chưa dịch xong. Ngày hai tám tháng chín
năm Nguyên gia thứ 8, sư thị tịch, hưởng
thọ sáu mươi lăm tuổi. [X. Lương cao tăng
truyện Q.3; Lịch đại tam bảo kỉ Q.10; Thần
tăng truyện Q.3; Xuất tam tạng kí tập Q.14;
Khai nguyên thích giáo lục Q.5].
CẦU NA TÌ ĐỊA (? - 502)
Phạm:Guịavfdhi. Dịch ý là Đức tiến,
An tiến. Vị tăng dịch kinh đời Nam Tề.
Người trung Ấn độ. Xuất gia từ thủa nhỏ,
theo học pháp sư Đại thừa Tăng già tư na,
thường ngày phúng tụng và thuộc hiểu hơn
hai mươi vạn lời kinh Đại thừa, Tiểu thừa.
Thông suốt kinh điển nội ngoại, còn giỏi
cả các thuật âm dương, bói toán, xem giờ
nghiệm việc. Đầu năm Kiến nguyên (479-
482) đời Cao đế nhà Tề, sư đến ở chùa Tì
da li hoằng hóa Phật pháp, sư rất uy nghi
đoan túc, các bậc vương công quí nhân thay
nhau thỉnh mời.
Tại Ấn độ, Tăng già tư na rút ra “Một
trăm việc thí dụ” từ trong tạng kinh, rồi
biên thành một bộ để dạy người mới học,
mà sư cũng tinh thông nghĩa lí của các việc
ấy. Mùa thu năm Vĩnh minh thứ 10 (492)
sư đem dịch ra thành bốn quyển, tức là
kinh Bách dụ bốn quyển. Sư còn dịch kinh
Thập nhị nhân duyên một quyển, và kinh
Tu đạt trưởng giả một quyển. Kể từ năm
Đại minh (457-464) đời Lưu Tống trở đi,
việc dịch kinh suy vi dứt tuyệt, đến đây mới
lại có các bản dịch mới xuất hiện, nên người

CẦU NA BẠT MA

đương thời thấy thế đều vui mừng tán thán.
Sư là người đôn hậu, có những người từ
muôn dặm đến qui y, những thương gia từ
Nam hải cũng đều tôn thờ và giúp đỡ sư rất
nhiều trong các Phật sự. Sau, sư làm chùa
Chính quán ở Kiến khang (nay là Nam
kinh), điện đường tráng lệ, lầu gác khang
trang, tiếp thu đồ chúng đông đủ, đạo
nghiệp rất thịnh. Mùa đông năm Trung
hưng thứ 2, sư thị tịch, tuổi thọ không rõ.
[X. Lương cao tăng truyện Q.3; Lịch đại
tam bảo kỉ Q.11; Xuất tam tạng kí tập Q.14;
Khai nguyên thích giáo lục Q.6].
CẦU PHÁP
.....
Cũng nói là Cầu đạo. Chỉ việc đi đến
các nơi xa xôi hoặc đến nước khác, mong
tìm được Phật pháp, hoặc thỉnh các tượng
Phật, kinh Phật để mang về. Cao tăng pháp
hiển truyện, Bắc ngụy tăng huệ sinh sứ tây
vực kí, Đại đường tây vực kí, Vãng ngũ thiên
trúc quốc truyện v.v... đều là những kí sự
cầu pháp trứ danh. (xt. Thủ Kinh).
CẦU SINH
Là tên gọi khác của “Trung hữu......”.
Trung hữu ở khoảng giữa đời trước và đời
sau, là ở vào cái vị trí có thể cầu sinh ra ở
đời sau, cho nên gọi là Cầu sinh. Cứ theo
luận Câu xá quyển 10 chép, thì Trung hữu
thường mong cầu, tìm xét cái nơi sẽ sinh ra
ở đời sau, vì thế gọi là Cầu sinh. Tuy nhiên,
thông thường khi nói Cầu sinh, thì phần
nhiều là chỉ cái ý cầu mong được sống còn;
chẳng hạn như trong khi đau ốm thập tử
nhất sinh, hoặc trong lúc nguy nan mà sự
sống chỉ là chân tơ kẽ tóc, thì khi ấy người
ta chỉ mong sao được thoát chết ở hiện tại
chứ chẳng phải cầu chỗ được sinh đến trong
đời sau. Như “bản năng cầu sống”, “ý chí
muốn sống” đều là những tiếng dùng để

hình dung sự mong cầu được sống còn. (xt.
Trung Hữu).
CẦU SINH TỊNH ĐỘ ẤN
Là thủ ấn mà người tu hành cầu vãng
sinh Tịnh độ kết nơi tay. Ấn tướng là hai
tay kết ấn Liên hoa hợp chưởng và đặt ở
trước ngực. Cứ theo kinh Quán tự tại bồ
tát đát phạ đa rị tùy tâm đà la ni chép, thì
khi kết ấn này, hai tay chắp lại, đặt ở trước
ngực, lấy hai ngón tay cái ấn sát vào tâm,
miệng tụng chú căn bản. Trong kinh còn
nói, hết thảy chúng sinh, lúc sắp chết nếu
hay kết ấn này và một lòng tụng niệm chân
ngôn, thì có thể tùy nguyện mà sinh vào
bất cứ cõi Phật nào cũng được như nguyện.
CẦU TỬ NHÂM THAI PHÁP
..............
Còn gọi là Cầu tử nhâm thai bí pháp.
Là phép tu cầu con. Khi tu phép này, trước
hết, bày đàn theo như đồ biểu dưới đây, rồi
quay về hướng đông mà tu. Nếu khi y theo
nghi thức đại pháp mà tu, thì lấy Phật nhãn,
Kim luân, hoặc lấy Dược sư, Thích ca làm
bản tôn; nếu khi theo nghi thức bình thường
mà tu, thì lấy Quan âm, Văn thù làm bản
tôn. Nhưng trong các vị tôn, Ha lị đế mẫu
là trọng yếu nhất.
Đồ biểu :
Phật nhãn - Dược sư - Quan âm
Ha lị đế mẫu
Kim luân - Thích ca - Văn thù hành giả
CẦU VĂN TRÌ PHÁP
Nói đủ là Hư không tạng cầu văn trì
pháp. Còn gọi là Văn trì pháp. Tức là phép
tu lấy bồ tát Hư không tạng làm bản tôn để
cầu được nhớ dai không quên những việc
}
CẦU VĂN TRÌ PHÁP

đã thấy nghe hay biết. Phép này dựa theo
nghi quĩ “Hư không tạng cầu văn trì pháp”
mà tu. Phép ấy như sau: trước hết, vẽ một
vòng tròn trên tấm bảng gỗ sạch, trong vòng
tròn vẽ tượng bồ tát Hư không tạng, đặt
trong tịnh thất hoặc ở nơi vắng vẻ yên tĩnh,
tượng xoay mặt về hướng tây hay hướng bắc,
lấy vật sạch phủ kín, lại làm mạn đồ la bằng
gỗ, hình vuông, có bốn chân, đặt ở trước
mặt tượng; dùng nước sạch rửa tay, kết ấn
thư nước, tụng đà la ni rồi uống. Kế đó, đến
trước tượng chí tâm lễ bái, bỏ vật phủ tượng
ra, rồi kết ấn, tụng đà la ni, vận hết tâm
thành cúng dường, dùng tay kết ấn lần tràng
hạt để ghi rõ số đà la ni đã tụng.
Sư Không hải người Nhật bản, trước khi
đến Trung quốc, để cầu cho đầu óc sáng
suốt, trí nhớ được tăng cường, đã gắng tu
phép này và rất linh nghiệm. Trong Tam
giáo chỉ qui, sư Không hải đã nói, nếu y
theo phép này mà tu, tụng chân ngôn một
trăm vạn lần, thì có thể ghi nhớ văn nghĩa
của hết thảy giáo pháp. [X. Hư không tạng
bồ tát niệm tụng pháp]. (xt. Hư Không Tạng
Cầu Văn Trí Pháp).
CẦU XA
.....
Xin xe. Là truyện thí dụ nhà lửa nói
trong kinh Pháp hoa. Cứ theo kinh Pháp
hoa phẩm Thí dụ chép, thì những người
con khi ra khỏi ngôi nhà đang cháy, hỏi
trưởng giả xin xe; ý là mượn truyện này để
thí dụ chúng sinh chán ngán nỗi sống chết
mà nguyện cầu Phật đạo. [X. Pháp hoa kinh
luận Q.hạ; Pháp hoa kinh nghĩa kí Q.4;
Pháp hoa kinh văn cú Q.5 phần trên, Q.5
phần dưới]. (xt. Hỏa Trạch).
CẤU
..
Phạm:mala. Tên gọi khác của phiền

não. Chỉ cái làm cho tâm nhơ nhớp. Lại
như tham, sân, si được gọi là Tam cấu (ba
cái nhơ nhớp), vì thế có các tiếng như phiền
não cấu, trần cấu, cấu uế, hoặc cấu, nhiễm
cấu v.v... Ngoài ra, phiền não cấu là từ phiền
não căn bản mà ra, tướng nó bẩn mà thô,
cho nên gọi ví dụ là “Tâm ma tặc ”
(giặc ma của tâm), nghĩa là nó có thể phá
hại hết thảy pháp lành trong thế gian và
xuất thế gian. Cứ theo luận Câu xá quyển
21 nói, thì Cấu là một trong các Tiểu phiền
não địa pháp và lấy não, hại, hận, xiểm,
cuống, kiêu gọi chung là sáu phiền não cấu,
nói tắt là sáu cấu. Luận Xá lị phất a tì đàm
quyển 14 nói, dục tham, sân khuể, hôn
miên, điệu hối và nghi là năm phiền não
cáu ghét nhơ bẩn, gọi là Tâm cấu. Cùng
luận trên quyển 20 còn liệt kê: nghi ngờ,
không suy xét, sợ hãi, thương, ghét, hay ngủ,
buông lung, nhu nhược, lười biếng, nghĩ
bậy, đắm sắc, gọi là mười một tâm cấu; mong
muốn, tức giận, ngủ nhiều, thô tháo, nghi
ngờ, não hại, hay hiềm khích, mang hận,
nóng nảy, ghen ghét, sẻn tiếc, lừa đảo, dối
trá, không thẹn, chẳng hổ, kiêu căng, kiện
tụng, tự cao, dông dỡ, khinh mạn, đại khinh
mạn, gọi là hai mươi mốt tâm cấu. [X. luận
A tì đạt ma thuận chính lí Q.1; Đại thừa
nghĩa chương Q.5].
CẤU L I
Còn gọi là Thủy cấu li, Diêm cấu li. Nghĩa
là trước khi lễ bái cầu nguyện Phật, thần
phải dùng nước lạnh hoặc nước biển tắm
gội, khiến những cáu ghét dơ bẩn của thân
và tâm đều được sạch sẽ thanh tịnh. Trong
các đạo tràng lớn và danh lam thắng tích
tại Nhật bản đều có thiết bị “Cấu li”, “Cấu
li tao”, “Thiên (nhật) cấu li”.
CẤU NHIỄM
.....
Dùng ghét gúa bám vào mình để thí dụ
CẦU XA

phiền não của tâm. Kinh Phật thuyết vô
lượng thọ quyển hạ (Đại 12, 274 thượng)
nói: “Cũng như nước sạch gột rửa các bụi
bặm cấu nhiễm”.
CẤU TẬP
Có nghĩa là tập khí phiền não. Cấu tức
là phiền não nhơ bẩn, tập là thói quen,
tính quen. Kinh Phật thuyết vô lượng thọ
quyển thượng (Đại 12, 272 thượng), nói:
“Trần lao cấu tập, tự nhiên chẳng khởi”.
CẨU GIỚI
Là một trong giới cấm thủ kiến. Trong
số các ngoại đạo tại Ấn độ cổ đại, có ngoại
đạo thấy con chó sau khi chết, được sinh
lên cõi trời, bèn cho rằng giữ giớ chó (cẩu
giới) là nhân sinh lên cõi trời, rồi bắt chước
chó nằm ngoài cửa, ăn phân người, gọi là
Cẩu giới ngoại đạo. Luận Câu xá nói, ở Ấn
độ, ngoài Cẩu giới ngoại đạo ra, còn có các
ngoại đạo chủ truơng giữ giới trâu, giới bò,
giới hươu thì được thanh tịnh, được giải
thoát, xa lìa khổ vui mà đến chỗ siêu khổ
vui. [X. luận Câu xá Q.19]. (xt. Giới Cấm
Thủ Kiến).
CẨU PHÁP
.....
Tỉ khưu đời mạt pháp chê bai, ghen
ghét, nghi kị lẫn nhau, đắm chìm trong vật
dục mà không tự cứu được mình, cho nên
dùng chó để thí dụ; và tỉ khưu làm các hạnh
ấy, gọi là làm Cẩu pháp (phép chó). Kinh
Đại bảo tích quyển 88 (Đại 11, 504 thượng)
nói: “Phật bảo ngài Di lặc: Năm trăm năm
sau đời mạt pháp cũng như thế. Tỉ khưu tự
xưng là Bồ tát mà làm theo phép chó, đến
nhà thí chủ tưởng là nhà mình, vì nghĩ
như thế, nên sinh tâm tham đắm. Mình
đến nhà trước, thấy tỉ khưu đến sau, thì
nhìn bằng ánh mắt ghen tức, sinh ra cãi
cọ, chê bai lẫn nhau”.

CẨU TỬ PHẬT TÍNH
Tên công án trong Thiền tông. Còn gọi
là Triệu châu cẩu tử, Triệu châu Phật tính,
Triệu châu hữu vô, Triệu châu vô tự. “Con
chó có tính Phật hay không ?” là công án
phá trừ sự chấp trước có, không. Công án
này bắt đầu từ Thiền sư Tùng thẩm ở Triệu
châu, một vấn đề xưa nay các Thiền giả
khó tham cứu, giải đáp, các bậc cổ đức đã
tốn nhiều công phu trầy trật về công án
này. Thung dung lục tắc 18 (Đại 48, 138
trung), nói: “Tăng hỏi thiệu châu: “Con chó
có tính Phật hay không ?” Châu đáp: “Có”.
Tăng nói: “Đã có, mà tại sao lại chui vào cái
túi da ấy ?” Châu đáp: “Vì nó biết mà cố
phạm”. Một vị tăng khác hỏi: “Con chó có
tính Phật hay không ?” Châu đáp: “Không”.
Tăng hỏi: “Hết thảy chúng sinh đều có tính
Phật, tại sao con chó lại không có?” Châu
trả lời: “Vì nó còn có nghiệp thức”. Trong
công án này, Thiền sư Triệu châu mượn
tính Phật của con chó để đả phá sự chấp
có, chấp không của người học. Và cái có,
cái không Triệu châu nói ở đây, chẳng
phải cái có, cái không của sự vật mà là
biểu thị cái thực thái của Phật tính tồn tại
siêu việt.
CHÀNG
..
Phạm: dhvaja, Pàli: dhaja. Dịch âm:
Đà phọc nhã, Đà phạ nhã, Thoát đà. Còn
gọi là Kế-đô (Phạm:Ketu). Cũng gọi Bảo
chàng, Thiên chàng, Pháp chàng. Là một
loại cờ, dùng để trang nghiêm Phật, Bồ tát
và đạo tràng. Thông thường cùng với Phan
(Phạm: patàkà, Pàli: paỉàkà) không phân
biệt; tuy nhiên, về hình dáng thì có khác
nhau, nghĩa là dáng tròn như cái thùng gỗ
CHÀNG

là Chàng, dáng dài nhỏ như mảnh vải là
Phan. Phiên dịch danh nghĩa đại tập, dịch
ketu là Chàng,patàkàlà Phan.
Đại nhật kinh sớ quyển 9 (Đại 39, 673
thượng), nói: “Tiếng Phạm Đà phạ nhã, Hán
dịch là Chàng, tiếng Phạm Kế đô, Hán dịch
là Kì (cờ), hình dáng hơi khác. Chàng chỉ
dùng các loại tơ lụa nhiều màu làm vật trang
nghiêm; Kế đô (kì) hình tướng đại khái cũng
thế, nhưng còn thêm mật hiệu cờ, như các
nhà quân sư vẽ các loại hình rùa rồng chim
thú để làm biểu tượng của ba quân”.
Theo Đại nhật kinh sớ, thì hình dáng
của Đà phọc nhã và Kế đô to nhỏ giống
nhau, duy có điều là Kế đô nhấn mạnh sự
quan hệ với cờ quân, nghĩa là như cờ vua
hoặc tướng quân, trên đó có in các hình
động vật, cờ của Phật và Bồ tát thì cũng in
chữ để đại biểu Phật và Bồ tát. Lại kinh
Bản sinh vănPàlido Cao điền tu, người
Nhật bản, dịch nói, chàng và phan đều hàm
ý là cờ quân. Nghĩa là vua, tướng quan dùng
cờ quân thống lãnh quân đội để đánh quân
địch; còn đức Phật thì dùng cờ trí tuệ để
dẹp bọn ma quân phiền não. Vì chàng
tượng trưng nghĩa tồi phá, nên được coi là
đồ trang nghiêm, dùng để tán
thán Phật, Bồ tát và làm đẹp
đạo tràng.
Trong các đồ trang nghiêm
của Mật giáo, có thuyết nói
chàng và phan giống nhau,
như phan được dùng trong giới
tràng Tam muội da quán đính,
gọi là chàng; dùng ba, bốn
đoạn vải vuông, phía trên đầu
hình ba góc và đính cái móc
để treo, sau đó, dùng bốn hoặc
năm đoạn vải khâu lại làm thân chàng, ở
bốn góc vải hình vuông và ở giữa miếng

vải hình ba góc trên đầu, đều đính một nẹp
lụa treo rủ xuống, dưới cùng cũng đính bốn
nẹp lụa rủ xuống, các ô vải hình vuông đều
có thêu hình tam muội da của Phật và Bồ
tát. Lại một thuyết bảo, chàng là cờ treo
trên đầu một cây sào cao, tiêu biểu cho tâm
đại Bồ đề trong Mật giáo. Nếu trên ngọn
cán cờ có đính một viên ngọc như ý bảo
châu thì gọi là Bảo chàng, Như ý chàng,
Ma ni chàng. Còn gọi Dữ nguyện ấn, là
hình tam muội da của đức Bảo sinh Như
lai, bồ tát Kim cương chàng, bồ tát Trừ cái
chướng và Địa tạng bồ tát. Tại Nhật bản,
chàng và phan được coi như cùng một vật.
[X. Phật sở hành tán Q.1; kinh Hoa nghiêm
(80 quyển) Q.26, kinh Vô lượng thọ
Q.thượng; Đại nhật kinh sớ Q.6; Tuệ lâm
âm nghĩa Q.29; Đại bi thai tạng tam muội
da mạn đồ la đồ; Mật giáo pháp cụ tiện
lãm].
CHÂM
..
Vốn là cái đe bằng sắt của người thợ
rèn. Trong Thiền lâm, là cái chùy châm
(cái kiểng) dùng để đánh khi thầy lên thuyết
pháp, khai thị học trò, hoặc khi vị Duy na
tập chúng để bạch việc gì, hoặc rước đại
chúng lên khóa tụng; nhưng có khi cũng
làm bằng gỗ. Hình dáng là hình tám góc,
đường kính độ mười lăm phân, cao khoảng
một trăm hai mươi phân. Thiền uyển thanh
qui quyển 1 mục Phó chúc phạn (Vạn tục
111, 441 thượng), nói: “Sau đó, Duy na vào
nhà trai lạy trước Thánh tăng xong, thắp
hương đứng ra một bên, đánh châm, đại
chúng mở bát”.
CHÂM CƠ BẠ
Cuốn sổ ghi chép những vật liệu kiến
trúc hoặc những vật tạp nhạp dùng hằng
ngày trong tùng lâm. Châm cơ, nguyên chỉ
viên đá tảng của vật kiến trúc, ở đây chuyển
chỉ các vật lặt vặt. Quyển sổ này chỉ cần
cho việc qui định chính điện, nhà tăng v.v...

Chàng CHÂM

khi bắt đầu làm chùa, nhưng vị trụ trì không
thể không biết đến; bởi thế sau khi nhập tự
phải xem xét cho cặn kẽ. Lại “Châm cơ đạo
nhân” là vị tăng trông coi về thuế đất trong
tùng lâm, có tính chất là một viên quan lại.
Chức này được đặt ra đầu tiên vào năm
Hồng vũ 19 (1386) đời Minh. [X. Sắc tu
bách trượng thanh qui Q.5 mục Nhập viện;
Tăng đường thanh qui Q.5].
CHÂM ĐỒNG
.....
Cái ống đựng kim khâu. Thông thường
ống có nhiều loại: sắt, đồng, chì, tre, gỗ
v.v..., nhưng theo trong Luật chế thì phải
làm bằng ngà voi, hoặc bằng sừng, chứ
không được làm theo ý muốn.
CHÂM GIỚI
Cũng gọi Châm phong...... Đặt ngửa
cái trôn kim trên mặt đất, rồi từ trên trời
ném xuống một hạt cải, mà muốn nó trúng
vào lỗ trôn kim là một việc vô cùng khó
khăn. Thí dụ được gặp Phật ra đời là việc
rất khó. [X. kinh Niết bàn (bản Nam) phẩm
Thuần đà].
CHÂM KHỔNG
Cắm cây kim trên mặt đất rồi từ trên
trời gieo một sợi chỉ xuống, khiến nó xỏ
qua lỗ kim, việc ấy rất khó. Thí dụ thân
người khó được. [X. Pháp uyển châu lâm
Q.31].
CHẨM KINH
.....
Còn gọi là Già kinh . Sau khi người
chết, chưa liệm, đứng tụng kinh ở bên gối
(chẩm) người ấy gọi là Chẩm kinh. Tại Ấn
độ, từ xưa, sau khi một vị sư tịch, phải tụng
kinh ở bên gối suốt đêm. Kinh Vô thường
(Đại 17, 746 hạ), nói: “Nếu đưa người chết
đến nơi để xác họ, thì đặt nằm nghiêng
bên phải, ở phía cuối gió, mặt quay về hướng

mặt trời, bày tòa cao trang nghiêm ở phía
đầu gió, thỉnh một tỉ khưu ngồi lên tòa pháp
vì người đã chết tụng kinh Vô thường”. [X.
Hữu bộ tì nại da tạp sự Q.18].
CHÂN
..
I. Chân thực. Đối lại với các nghĩa giả,
ngụy, tục. Nghĩa rốt ráo cùng tột gọi là chân;
giả là nghĩa phương tiện, tạm thời. Chẳng
hạn như thân Phật chia làm chân thân và
ứng thân, đối lại với thân ứng hóa thì gọi là
chân thân. Lại như pháp môn chia làm
chân đế và tục đế, đối lại với thế tục đế thì
gọi là chân đế. Ngoài ra, chân giả và quyền
thực là những tiếng cùng nghĩa. Có thuyết
bảo tục là chỉ sự vật “che lấp cái thật”; còn
ngụy thì chỉ sự vật “hư dối không thật mà
lại giống như thật”.
II. Chỉ chân ảnh, tức tượng khắc, tượng
đắp hoặc tượng vẽ của các tổ sư và các bậc
tôn túc. (xt. Chân Ảnh).
CHÂN ẢNH
.....
Còn gọi là Chân tượng, Chân nghi, gọi
tắt là Chân. Ý là ảnh tượng của thân thật,
chia làm hai loại đắp vẽ và chạm trổ. Tại
Ấn độ, tượng Phật và Bồ tát khá thịnh hành,
nhưng tượng các bậc danh đức và thiện tri
thức thì rất ít. Tại Trung quốc, về sau rất
thịnh hành; chân ảnh của Phật, Bồ tát, Cao
tăng đại đức, các bậc đế vương truyền ở đời
không ít. Tượng lại chia làm toàn mình,
nửa mình; nhà Thiền gọi tượng nửa mình
là Đính tượng....., nay còn lại rất nhiều
tác phẩm, trong nhà Tổ, nhà Khai sơn các
tông phái đều có đặt tượng các Tổ sư. Lại
nữa, trong nghi thức an táng các bậc tôn
túc, có thiết trí một cỗ khám rồi đặt tượng
CHÂN ẢNH

nửa mình của người quá cố trong đó, gọi là
Chân khám. [X. Lương cao tăng truyện Q.1].
CHÂN BA TỊ
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Đích thực
là người có đầy đủ lỗ mũi. Nghĩa bóng: chỉ
bậc đại trượng phu thực sự đại triệt đại ngộ.
CHÂN BÀ LA MÔN
Chỉ phạm thiên. Kinh Nhất tự tâm chú
(Đại 19, 316 hạ), nói: “Nếu muốn hàng phục
chân bà la môn thì dùng hoa thượng hảo
hạng và hạt cải trắng, y theo phép trước,
thì được như ý”.
CHÂN BÀN MỘC
Một thứ cây thơm, nhựa cây màu nâu
sẫm, khi đốt lên, mùi thơm bay ra ngào
ngạt. Có thuyết nói gỗ trầm hương có hai
loại đen và trắng, loại đen gọi là Chân bàn.
CHÂN CA LA
..... .. .
Phạm:Kaíkara. Một trong các số mục
của Ấn độ đời xưa. Còn gọi Căng yết la,
Hằng ca la. Tương đương với một nghìn
muôn ức. Kinh Pháp hoa quyển 6 (Đại 9,
53 trung), nói: “Lại được nghe tám trăm
nghìn muôn ức na do tha, chân ca la, tần
bà la, a súc bà bài kệ của kinh Pháp hoa
này”. [X. luận Câu xá Q.12; Pháp hoa huyền
tán Q.10; Huyền ứng âm nghĩa Q.6].
CHÂN CÁO
.....
Kinh điển Đạo giáo, 30 quyển. Do Đào
hoằng cảnh đời Nam triều Lương soạn. Thu
vào Đạo tạng tập 637 đến 640. “Chân cáo”,
hàm ý chân nhân (thần tiên) truyền miệng.
Sách này do phê phán, sửa đổi sách Chân
tích của Cố hoan soạn, rồi thu góp những
yếu nghĩa của các bậc chân nhân phái
Thượng thanh trong Đạo giáo chỉ bày mà
thành. Nội dung bao hàm những điểm
trọng yếu của sự tu hành, thuyết địa lý của

đạo giáo, đồng thời thu chép hai mươi
chương trong kinh Bốn mươi hai chương,
do đó có thể thấy sách này đã chịu ảnh
hưởng Phật giáo rất sâu đậm, và là tư liệu
quan trọng cho việc nghiên cứu lịch sử của
phái Thượng thanh trong Đạo giáo và về
tình hình chịu ảnh hưởng của Phật giáo.
CHÂN CHÍNH PHÁT TÂM
1. Chỉ sự phát tâm của hàng Bạc địa
phàm phu, trước Thập địa.
2. Trong Mật giáo, đặc biệt chỉ Sơ địa; là
vì đã đến được Sơ địa thì có thể xa lìa hết
thảy phiền não, mở ra cái kho báu kim
cương vốn có của tự tâm, hiển bày tâm đại
bồ đề chân thật, như hư không vô nhiễm.
Lại nhờ an trụ nơi tâm đại bồ đề này mà có
thể xa lìa tà kiến, thông suốt chính kiến, vì
thế gọi Sơ địa là chân chính phát tâm.
CHÂN DỊ THỤC
Dị thục chân thực. Là quả thể tổng báo
của thức thứ tám do tông Duy thức thuyết
minh. Cũng gọi là dị thục. Nếu đối với Chân
dị thục mà nói thì quả báo riêng rẽ (biệt
báo) của sáu thức trước, gọi là Dị thục sinh.
Duy thức luận xu yếu quyển thượng phần
cuối giải thích Chân dị thục có ba nghĩa:
1. Nghiệp quả, nghĩa là nghiệp đời trước
mang lại quả báo.
2. Bất đoạn, nối tiếp không dứt.
3. Biến tam giới, có khắp trong ba cõi.
Thức thứ bảy có đủ hai nghĩa không dứt và
khắp ba cõi, nhưng thiếu hai nghĩa nghiệp
nhân, còn dị thục sinh của thức thứ sáu thì
đủ hai nghĩa nghiệp quả và khắp ba cõi,
CHÂN BA TỊ

nhưng lại thiếu nghĩa không dứt, dị thục
sinh của năm thức trước chỉ có nghiệp quả
mà thiếu hai nghĩa không dứt và khắp ba
cõi, cho nên đều không phải là chân dị
thục, duy chỉ có thức thứ tám là đủ cả ba
nghĩa, vì thế được gọi là chân dị thục. [X.
luận Thành duy thức thuật kí Q.4].
CHÂN DIỄN (1621-1677)
.....
Vị tăngtôngLâm tế cuối đời Minh. Người
Cô tô, Ngô quận, Trường châu (Giang tô),
họ Hứa. Tự Trúc am, biệt hiệu Ngẫu am.
Mười chín tuổi lễ Thạnh công ở chùa Vân
thê xin xuất gia, hai mươi ba tuổi đến thụ giới
Cụ túc nơi ngài Vạn phong, rồi trở về hầu
Thạnh công. Sau, sư xem kinh Viên giác,
tham học ngài Vạn phong ba năm, sau lại
tham học với ngài Mộc trần Đạo mân mà
được khế ngộ. Vì mắc bệnh dạ dày, nên sư
đóng cửa tĩnh tu tại Phúc thành thuộc tỉnh
Sơn đông, tụng trì và biên chép kinh Pháp
hoa mà khỏi bệnh. Năm bốn mươi lăm tuổi,
sư đến tham học nơi ngài Ngộ tiến, hiệu Giới
am, ở chùa Kimminh, đuợc phó chúc, năm
sau vể Ngẫu am ở Nam thành. Khang hi
năm 16 sư thị tịch, thọ năm mươi bảy tuổi.
Có ngữ lục hai quyển lưu hành ở đời. [X.
Ngũ đăng toàn thư Q.81].
CHÂN DU BẤT BÁC KIM
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Chân du,
bề ngoài giống như vàng nhưng hoàn toàn
không phải vàng, do đó không thể lẫn lộn
hoặc thay cho giá trị vàng. Trong tùng lâm
hay dùng từ ngữ này để thí dụ trí ngu, chính
tà không thể lẫn lộn và so sánh với nhau
được.
CHÂN DUNG
.....
Nguyên chỉ dáng vẻ của người. Trong
Thiền lâm, chỉ cho tôn tượng của các Tổ

sư khai sơn qua các đời.
CHÂN DUY THỨC LƯỢNG
Tiếng dùng trong Nhân minh. Còn gọi
Duy thức tỉ lượng. Chân duy thức lượng
này được dựa theo học thuyết Duy thức
của ngài Hộ pháp, rồi tiến thêm một bứớc
nữa mà luận chứng: “Cảnh sắc không lìa
thức”, tức là lí luận chủ trương rằng, thế
giới khách quan không thể thoát li ý thức
chủ quan.
CHÂN ĐA MA NI HÀO TƯỚNG ẤN
Còn gọi Chân đa ma ni ấn, Như lai hào
tướng ấn, Hào tướng ấn. Chân đa ma ni,
tiếng Phạm:cintàmaịi, dịch ý: ngọc báu
như ý. Hào tướng, tức là tướng lông trắng ở
khoảng giữa chân mày, là một trong ba mươi
hai tướng của Như lai. Kinh Đại nhật quyển
4 phẩm Mật ấn nói, khi kết ấn này, tay phải
nắm lại, đặt ở khoảng giữa chân mày. Đại
nhật kinh sớ quyển 13 thì bảo, tay phải nắm
lại, đặt ở trước lông mày, ngón trỏ duỗi thẳng
ngay chính giữa khoảng chân mày.
CHÂN ĐÀ MA NI
Phạm:cintàmaỉi. Dịch ý là ngọc báu
như ý. Chân đà, cũng nói là Chấn đa, Chấn
đà. Ma ni, còn gọi là Mạt ni. (xt. Như Ý Bảo
Châu).
CHẤN ĐÁN
.....
Người Ấn độ đời xưa gọi Trung quốc là
nước Chân đan. Cùng với Chấn đán, Thần
đan đều là những chữ dịch khác. Tên gọi
này được thấy tản mạn trong các kinh luận,
như luận A tì đàm tì bà sa quyển 36, quyển
41, luận Tạp a tì đàm tâm quyển 2, Kinh
CHẤN ĐÁN

Đại phương đẳng đại tập quyển 56 phẩm
Tinh tú nhiếp thụ, kinh Đại bảo tích quyển
10 v.v...
CHÂN ĐẠO VÔ THỂ
Tiếng dùng trong Thiền lâm, Nghĩa là
đạo chân thực không có hình thể cố định.
Là tiếng đồng loại với các từ “Chân Phật
vô hình”, “Chân pháp vô tướng”. [X. Lâm
tế Thiền sư ngữ lục thị chúng].
CHÂN ĐẠT LA THẦN
...........
Chân đạt la, Phạm: Sindùra. Là một
trong mười hai thần tướng của Phật Dược
sư. Còn gọi là Chân đặc la thần, Chân trì
la thần, Chân đà lỗ thần, Chân đạt la phọc
thần. Lãnh đạo bảy ức chúng dạ xoa, thề
nguyền giữ gìn Phật pháp, đứng đầu các
vương thần dạ xoa. Theo các kinh nói, thì
hình tượng thần này màu vàng, cầm vòng
giây lụa; có thuyết nói cỡi lợn (heo) tay phải
cầm móc câu, ngón
tay út, ngón vô
danh của tay trái co
lại, mầu đen như
mực; cũng có
thuyết cho là thần
màu đỏ, khuỷu tay
trái giơ lên và nắm
tay hướng về nam,
tay phải nắm lại đặt
trên cạnh sườn. [X.
Dược sư lưu li
quang vương thất
Phật bản nguyện công đức kinh niệm tụng
nghi quĩ cúng dường pháp; Tu dược sư nghi
quĩ bố đàn pháp].
CHÂN ĐÊ THIÊN
Chân đê, Phạm: Cinti. Dịch ý: Thiện
tư duy thiên (Trời khéo suy nghĩ). Tên cõi
trời. [X. Huyền ứng âm nghĩa Q.4].

CHÂN ĐẾ
I. Chân đế. Là một trong hai đế, một
trong ba đế. Chỉ nghĩa lí chân thật, không
hư dối. Như nói pháp thế gian là Tục đế,
pháp xuất thế gian là Chân đế. (xt. Nhị Đế).
II. Chân đế (499 - 569). Vị tăng dịch
kinh nổi tiếng vào khoảng thế kỉ thứ V,
thứ VI. Tên Phạm: Paramàrtha. Dịch âm:
Ba la mạt tha, Ba la mạt đà. Còn gọi là Câu
la na đá (Phạm:Kulanàtha). Người xứ Ưu
thiền ni (Phạm:Ujjainì) tây bắc Ấn độ,
giòng Bà la môn, họ Phả la đoạ (Phạm:
Bhàrata). Sư thông minh, biện luận thao
thao. Lúc nhỏ, sư đi các nước tìm thầy tham
học, nhớ dai, nghiên cứu tinh tường bốn
bộ kinh Vedas và sáu bộ luận, quán thông
ba tạng năm bộ, rõ suốt diệu lí Đại thừa.
Niên hiệu Trung đại đồng năm đầu (546)
đời Nam triều Lương, sư mang theo kinh
điển đến Trung quốc. Năm Thái thanh thứ
2 (548), sư vào Kiến nghiệp (Nam kinh) yết
kiến Vũ đế, lúc ấy Hầu cảnh nổi loạn, sư
bèn lánh về phía nam, lần lượt đi khắp các
địa phương, nay là Tô (Giang tô), Triết (Triết
giang), Cám (Giang tây), Mân (Phúc kiến)
và Quảng châu v.v... và đến đâu sư cũng
dịch kinh không ngưng nghỉ, xong lại soạn
sớ để giải thích rõ nghĩa thú trong các kinh
luận. Niên hiệu Thái kiến năm đầu đời Trần,
sư thị tịch, thọ bảy mươi mốt tuổi.
Từ cuối đời Vũ đế nhà Lương đến niên
hiệu Thái kiến năm đầu đời Trần, sư dịch
được sáu mươi tư bộ, hai trăm bảy mươi
tám quyển kinh luận, nay chỉ còn ba mươi
sáu bộ, đại đa số là những kinh điển trọng
yếu cho việc nghiên cứu Phật giáo. Sư cùng
với các ngài Cưu ma la thập, Huyền trang
và Nghĩa tịnh, được gọi chung là bốn nhà
phiên dịch lớn. Phương pháp phiên dịch
Thần Chân Đạt La
CHÂN ĐẠO VÔ THỂ

và học thức của sư đối với lịch sử truyền bá
Phật giáo và phiên dịch kinh điển ở Trung
quốc có thể xếp vào hàng cự phách. Ngoài
các luận điển Duy thức chủ yếu như luận
Chuyển thức, luận Đại thừa duy thức v.v...,
sư còn dịch kinh Kim quang minh, luận
Nhiếp đại thừa, Nhiếp đại thừa luận thích,
luận Luật nhị thập nhị minh liễu, luận
Trung biên phân biệt, luận Thập thất địa
(luận này được rút ra từ Luận du già sư địa),
Câu xá luận thích, luận Đại thừa khởi tín
v.v... Trong số này, Nhiếp đại thừa luận và
Nhiếp đại thừa luận thích có ảnh hưởng
lớn nhất, là căn cứ lí luận chủ yếu của học
phái Nhiếp luận thời Nam triều, cũng do
đó mà ngài Chân đế được tôn làm tổ của
tông phái Nhiếp luận. [X. Tục cao tăng
truyện Q.1; Nhiếp đại thừa luận tự; Đại
đường nội điển lục Q.4, Q.5].
CHÂN ĐÌNH
.....
Một thứ đồ dùng trong lễ tang tại các
tùng lâm. Là cái đình nhỏ trong đó đặt tượng
hoặc ảnh của vị cao tăng đã viên tịch. Bốn
góc có cột, như một cái đình hóng mát,
chung quanh treo phan, cờ bằng giấy hoặc
bằng lụa. [X. Thiền uyển thanh qui mục
Tôn túc thiên hóa].
CHÂN ĐỘ
.....
Còn gọi Chân báo độ. Đối lại với
“Phương tiện hóa độ”. Tông Tịnh độ nói,
cảnh giới mầu nhiệm mà đức Phật A di đà
chứng được, tức là cõi Tịnh độ vắng lặng
lìa tướng, chân thân của chư Phật an trụ,
cũng là nơi chúng sinh có lòng tin chân
thực được sinh đến. Là cõi chân thực chứ
không phải cõi phương tiện, cho nên gọi là
Chân độ. Đức Phật A di đà có vô lượng
ánh sáng, sống lâu vô lượng, phát đại

nguyện cứu độ chúng sinh, chúng sinh
trong khoảng một niệm, nhanh chóng siêu
chứng đạo chính chân vô thượng. Tướng
trang nghiêm và nhân duyên thù thắng ở
cõi này, đã được miêu tả rất tường tận trong
ba kinh Tịnh độ. [X. kinh Vô lượng thọ
Q.thượng; Duy ma kinh nghĩa kí Q.2 ; Đại
thừa nghĩa chương Q.19].
CHÂN ĐỘC
.... .
Phương pháp tụng đọc kinh Đại bát nhã
có hai: Chân độc (đọc chân thực) và Chuyển
độc (đọc qua). Từ đầu đến cuối theo thứ tự
tụng hết sáu trăm quyển, gọi là Chân độc,
còn chỉ đọc mỗi quyển mấy hàng đầu và
giữa rồi chuyển sang quyển khác thì gọi là
Chuyển độc.
CHÂN ĐỨC BẤT KHÔNG TÔNG
..............
Tông thứ tám trong mười tông do tông
Hoa nghiêm phán thích. Tức là Đại thừa
chung giáo, giáo thuyết cho hết thảy pháp
đều là chân như, lấy tính công đức vô lậu
đầy đủ Như lai tạng làm chủ yếu, như thuyết
trong các kinh Thắng man, Mật nghiêm và
các luận Khởi tín, Phật tính v.v... đều thuộc
tông này. (xt. Ngũ Giáo Thập Tông).
CHÂN ĐƯỜNG
Nhà thờ tượng các vị Tổ sư trong Thiền
lâm. Thông thường, Chân đường và Thổ
địa đường được dựng ở hai bên đại điện
(điện Phật), trong đó thờ tượng của các Tổ
sư mở ra các tông phái, tổ Đạt ma, Bách
trượng, Lâm tế v.v... Ngoài ra, vị tăng trông
coi Chân đường, gọi là Chân đường chủ.
CHÂN GIẢ
.... .
Chân, tức là thật, không dối, thực nghĩa
cùng tột; giả, là nghĩa chưa cùng tột, là pháp
CHÂN GIẢ

môn quyền giả phương tiện, dùng tạm rồi
bỏ. Chân thực và quyền giả là hai danh từ
đối nhau, phần nhiều được các tông dùng
để phán giáo. Chẳng hạn như tông Pháp
tướng lập Tam thừa chân thực và Nhất thừa
phương tiện, tông Hoa nghiêm, tông Thiên
thai thì nói Nhất thừa chân thực và Tam
thừa phương tiện, đều dùng hai môn đối
đãi nhau mà phán lập nghĩa chân, giả.
CHÂN GIẢ BÁT NGUYÊN
...........
Trong bốn mươi tám nguyện của đức
Phật A di đà, có nguyện chân thực cùng tột
và nguyện quyền giả tạm thời, trong đó,
nguyện Trụ chính định tụ thứ 11, Quang
minh vô lượng nguyện thứ 12, Thọ mệnh
vô lượng nguyện thứ 13, Chư Phật xưng
dương nguyện thứ 17, Niệm Phật vãng sinh
nguyện thứ 18 và Tất chí bổ xứ nguyện thứ
22, là các nguyện chân thực cùng tột; còn
nguyện Lai nghinh tiếp dẫn nguyện thứ 19
và Hệ niệm định sinh nguyện thứ 20 thì là
các nguyện quyền giả tạm thời, gộp lại mà
gọi chung là Chân giả bát nguyện (tám
nguyện chân và giả). Đây là giáo pháp do
Tịnh độ chân tông của Nhật bản lập ra.
CHÂN GIẢ ĐẠI THẾ
Một trong bốn thế lớn của tông Lâm tế.
Hàm ý mượn giả để hiểu rõ thật. Trong
tùng lâm, khi thầy dạy trò, thường hay mượn
việc thế gian để hiển bày lí Phật pháp. Ngũ
gia tông chỉ soạn yếu quyển thượng (Vạn
tục 114, 259 hạ), nói: “Thế lớn chân giả
thứ ba là mượn giả để tỏ thật, ý nằm ở ngoài
lời, không câu chấp nhất định.”
CHÂN GIẢ NHỊ MÔN
Chân môn và Giả môn nói gộp lại.
Thuật ngữ của Chân tông Nhật bản dùng
để phán giáo. Tức một pháp niệm Phật là
Chân môn, còn muôn hạnh thiện khác là

Giả môn. Giả môn, là pháp môn Định, Tán
nói trong kinh Quán vô lượng thọ, tức
Định, Tán thu nhiếp giáo pháp một đời vào
môn hoằng nguyện niệm Phật phương tiện,
đây là ý trong nguyện thứ 19, gọi là Phương
tiện giả môn. Chân môn, kinh A di đà nói
danh hiệu thiện bản đức bản, tức kinh này
bỏ muôn hạnh thiện khác, mà quay về một
hạnh niệm Phật, để trừ tâm hoài nghi về tự
lực, đây theo ý trong nguyện 20, gọi là Chân
môn. Và hai môn này đều hòa nhập vào
Tha lực hoằng nguyện phương tiện thứ 18.
[X. Tam kinh vãng sinh văn loại thiện quang
lục].
CHÂN GIÁC
.....
I. Chân giác. Sự giác ngộ cùng tột của
Phật. Để phân biệt với Tương tự giác, Tùy
phần giác của Bồ tát, nên gọi là chân giác.
II. Chân giác (605-713). Vị thiền tăng
đời Đường. Người huyện Vĩnh gia, tỉnh Triết
giang. Tự Minh đạo. Lúc đầu tập Thiên thai
chỉ quán, sau tu Thiền quán. Có lần cùng
với Huyền lãng ở Tả khê và Huyền sách ở
Đông dương đến tham yết Lục tổ. Khi gặp
tổ, qua mấy câu vấn đáp liền được ấn khả,
và lưu lại một đêm, cho nên người đương
thời gọi là “Nhất túc giác........” (giác
ngộ trong một đêm). Sau về Ôn châu, đại
chấn Thiền phong, học giả từ bốn phương
đến học rất đông, người thời bấy giờ tôn
xưng là “Chân giác đại sư”. (xt. Huyền Giác).
III. Chân giác (1265-1334). Vị tăng
phái Hổ khâu thuộc tông Lâm tế đời
Nguyên. Người huyện Thiên thai, tỉnh Triết
giang, họ Diệp. Tự Vô kiến, pháp danh Tiên
đổ. Theo ngài Cổ điền hậu công ở Thiên
minh xuất gia thụ giới, sau tham học ngài
Văn bảo ở Phương sơn, được đại ngộ và
làm đệ tử nối pháp. Sư dựng am cỏ trên
CHÂN GIẢ BÁT NGUYÊN

nền chùa cũ của ngài Cao am Thiện ngộ
trên Thiên thai hoa đính, hóa đạo rất thịnh,
đời gọi là Cao am tái thế. Năm Nguyên
thống thứ 2 sư thị tịch, thọ bảy mươi tuổi.
Hiệu tháp là Tịnh quang. Có hai quyển Vô
kiến Đổ thiền sư ngữ lục truyền ở đời. [X.
Tục đăng tồn cảo Q.7; Phật tổ cương mục
Q.41; Ngũ đăng nghiêm thống Q.21].
CHÂN GIÁC TỰ
.... ....
Chùa nằm về mạn bắc huyện Thiên thai
tỉnh Triết giang, một trong những chùa nổi
tiếng ở núi Thiên thai. Được sáng lập vào
năm Khai hoàng đời Tùy, là nơi đại sư Trí
giả thị tịch. Sau hoang phế đã lâu, mãi đến
khoảng năm Long khánh (1567 -1572) đời
Minh, sư Chân nhẫm làm lại điện Phật,
phòng tăng. Đến khoảng năm Gia khánh,
Đạo quang (1796 - 1850) đời Thanh, Tướng
quốc Nguyễn văn đạt quyên góp tiền của
để trùng tu. Nay còn điện Tổ, nhà khách
hai bên đông tây và điện Kim quang. Điện
tổ là tòa bảo tháp hình sáu góc, để chân
thân của đại sư Trí giả. Ở mặt chính đặt cỗ
khám, trong
đó thờ tượng
của Đại sư.
Trên các bức
vách nhỏ giữa
khoảng các
đấu và củng,
có các bức
chạm nổi, trên
đó khắc sự tích
Đại sư. Phía
sau nhà khách
có bia đạo
tràng tu
Thiền, văn bia
do Hàn lâm học sĩ Lương túc đời Đường

soạn, do quan thứ sử Thai châu là Từ phóng
viết, do sư Hành mãn dựng vào ngày 12
tháng 11 năm Nguyên hòa thứ 6 (812) đời
Đường. Bia này vốn để ở chùa Đại từ, sau
chùa hư nát mới được dời về chùa Chân
giác.
CHÂN GIẢI THOÁT
Có nghĩa sự giải thoát chân thực. Chỉ
sự giải thoát của Như lai, cũng là tên riêng
của Như lai. Tức đã dứt tuyệt hết thảy phiền
não, chứng được Niết bàn của Phật. Giải
nghĩa là lìa sự trói buộc; thoát, nghĩa là tự
tại. Sự giải thoát của Nhị thừa an trụ nơi
Niết bàn, cho nên chưa phải là giải thoát
chân thực; Phật vì lòng từ bi, không trụ nơi
Niết bàn; lại vì đại trí, nên trụ nơi sinh tử,
đây là Niết bàn vô trụ, cho nên gọi là chân.
Kinh Niết bàn (bản Nam) quyển 5 cũng
nói, chẳng sinh chẳng diệt tức là chân giải
thoát, chân giải thoát tức là Như lai.
CHÂN HÀNH
Còn gọi Thị chân hành giả. Một chức
vụ trong Thiền lâm. Chân, chỉ chân ảnh
của Tổ sư. Thị chân, là chức vụ có trách
nhiệm trông nom nhà Chân ảnh (nhà Tổ),
còn Thị chân hành giả là chức dưới quyền
Thị chân, vị tăng làm các việc lặt vặt trong
nhà Chân ảnh.
CHÂN HIÊN LƯỢNG
........
Tiếng dùng trong Nhân minh. Lượng,
có nghĩa là qui củ, ấn định mực thước chuẩn
xác. Trong luận thức nhân minh, quá trình
cấu thành tri thức, hoặc chính tri thức, đều
gọi là Lượng. Hiện lượng, tức chỉ năng lực
của năm cảm quan trực tiếp nhận biết những
hiện tượng ngoại giới. Sự nhận biết này là
nền tảng cấu thành tri thức. Chẳng hạn do
mắt mà nhìn thấy vẻ tươi đẹp của hoa cỏ,
do mũi mà ngửi thấy mùi thơm của hoa cỏ,
Tháp Chân Thân của Đại Sư Trí Giả
ở chùa Chân Giác
CHÂN HIÊN LƯỢNG

nhờ thế mà trong tâm thức người ta đã cấu
thành một khái niệm nhất định về hoa cỏ.
Tuy nhiên, trong hiện lượng, không phải
chỉ toàn những sự thực bất di bất dịch,
nhưng nếu vì một nguyên nhân nội tại nào
đó (sự thất thường của cảm quan) hoặc ngoại
tại (sự thác loạn của ngoại cảnh, như lay
động, tia sáng, cự li v.v...) thì dễ đưa đến sự
thấy biết lầm lẫn của cảm quan. Sự thấy
biết tựa hồ như đúng mà thực thì sai, gọi là
“Tựa hiện lượng” (hiện lượng ang áng, chứ
không giống hẳn); trái lại, sự thấy đúng với
cảnh diễn ra trước mắt, không một chút sai
trật, thì gọi là Chân hiện tượng.
CHÂN HÌNH
Hình thể chân thật, chỉ cho chân thân
vô tướng của đức Phật. Lâm tế lục dẫn kệ
tụng của Phó đại sĩ (Đại 47, 500 thượng):
“Có thân chẳng phải giác thể, không tướng
mới là chân hình”.
CHÂN HƯU CHI XỨ
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Chỉ sự
chấm dứt toàn bộ hoạt động của ý thức, là
trạng thái tâm tuyệt đối yên tĩnh.
CHÂN KHẢ (1543-1603)
.....
Vị tăng đời Minh. Người huyện Ngô
giang tỉnh Giang tô, họ Trần. Tự Đạt quang.
Hiệu Tử bá lão nhân. Tính sư hùng mạnh,
dáng người to lớn, lúc nhỏ thích vũ. Mười
bảy tuổi sư xuất gia theo ngài Minh giác ở
Hồ khâu. Hai mươi tuổi thụ giới Cụ túc,
nhập thất ba năm trong chùa Cảnh đức tại
Vũ đường. Khi ra thất, sư đi bốn phương,
tình cờ ở Ngũ đài tham vấn một bậc kì túc
mà được ngộ. Niên hiệu Vạn lịch năm đầu
(1573) sư đến Kinh đô, theo ngài Biến dung
. chín năm. Sư nhận thấy Đại tạng
kinh bản Phạm giáp trước đây đọc rất bất
tiện, năm Vạn lịch 17, trên núi Ngũ đài, sư

lấy tạng Bắc đời Minh làm nền tảng, kiểm
xét lại tạng Nam đời Minh, bắt đầu khắc
Đại tạng kinh kiểu bản vuông. Sư ở Ngũ
đài bốn năm, sau dời đến Kính sơn (tỉnh
Triết giang), tiếp tục khắc, nhân đó mới gọi
là tạng Kính sơn (tức bản tạng Vạn lịch đời
Minh). Sư lại bàn với sư Hàm sơn sửa Đại
minh truyền đăng lục. Vì Thiền tông tàn
lụi, sư đến Tào khê khơi lại mạch pháp.
Năm Vạn lịch 28, triều đình thu thuế quá
nặng, bọn quan lại sâu mọt thừa cơ đi các
nơi sách nhiễu dân, sư bèn chống gậy vào
Kinh đô, ý định giải thích việc ấy. Không
bao lâu, triều đình bắt được cuốn sách nặc
danh nói về sự khuynh loát trong nội bộ
cung đình, việc này chấn động dư luận
trong ngoài, những kẻ ghét sư thừa cơ hãm
hại, bảo đó là sách do sư viết, vì thế sư bị
bắt giam. Năm Vạn lịch 31, tháng 12, sư
tịch ở trong tù,
thọ sáu mươi
mốt tuổi. Mười
năm sau, di cốt
của sư được đưa
về an táng tại
Kính sơn. Sư để
lại Tử bá tôn giả
toàn tập ba mươi
quyển. Sư cùng
với các ngài Liên
trì, Hàm sơn,
Ngẫu ích được
gọi chung là bốn vị cao tăng lớn đời Minh.
[X. Thích thị kê cổ lược Q.3; Tục đăng tồn
cảo Q.12; Đạt quan đại sư tháp minh (thu
vào quyển đầu trong Tử bá tôn giả toàn
tập)].
CHÂN KHÔNG
.....
I. Chân không. Lí thể chân như xa lìa
Chân Khả
CHÂN HÌNH

tất cả mọi hình tướng, dứt tuyệt “có, không”
đối đãi, cho nên gọi là chân không. Như
Không chân như nói trong luận Đại thừa
khởi tín, Nhị không chân như nói trong
Duy thức, Chân không quán trong ba quán
của Hoa nghiêm... đều là chân không. Lại
Đại thừa gọi cái “có” của “chẳng có” là Chân
không. Đây là chân không cùng tột của
Đại thừa. (xt. Không, Chân Không Diệu
Hữu).
II. Chân không. Chỉ cảnh giới Niết bàn
của Tiểu thừa. Vì chẳng phải giả nên gọi là
Chân; vì xa lìa hình tướng nên gọi là Không.
Đó là cái không thuần không. [X. Tứ phần
luật hàm chú giới bản sớ hành tông kí Q.1
phần trên].
CHÂN KHÔNG DIÊU HỮU
...........
Tức là “Tính viên thành thực” trong ba
tính do Duy thức thuyết minh. Tính viên
thành thực là chân lí do lìa hai chấp “ngã,
pháp” mà được hiển hiện. Vì xa lìa hai chấp
nên gọi Chân không; cũng chẳng phải cái
“không” tương đối với cái “có” do Tiểu thừa
chủ trương, mà là cái có một chân thực,
cho nên gọi là Diệu hữu. Vì là chân không,
nên các pháp duyên khởi y nhiên như thế;
vì là diệu hữu nên muôn pháp nhân quả
nhất như. Đó là nghĩa “sắc tức không,
không tức sắc”. Vì thế nên biết chân không
và diệu hữu chẳng phải sai khác ; tất cả sự
tồn tại (năm uẩn) đều do các điều kiện (nhân
duyên) hòa hợp mà thành, cho nên không
có thể thực (không) mà chỉ là sự tồn tại giả
có (hữu), nhưng quan niệm thế gian lại thừa
nhận sự tồn tại ấy là có thực. Tư tưởng
Chân không diệu hữu không phải chỉ giới
hạn trong Duy thức học mà ngay cả tư tưởng
thuộc Như lai tạng hệ cũng nhấn mạnh
điều đó. Chân không trong Phật giáo chẳng

phải chủ nghĩa hư vô, là tác dụng mầu
nhiệm sâu kín đối với hiện thực mà được
phát huy. [X. Bát nhã tâm kinh tán; Ngũ
giáo chương thông lộ kí Q.23]. (xt. Hữu
Vô).
CHÂN KHÔNG GIA HƯƠNG VÔ SINH PHỤ MẪU
Tám chữ bí truyền được lưu hành trong
tông giáo nhân gian từ giữa đời Minh trở đi.
Do La giáo đặt ra đầu tiên. Giáo này cho
Tịnh độ vô cực là nguồn gốc vũ trụ và dựa
vào đó để xiển phát nghĩa đế chân không.
“Chân không gia hương” (quê nhà là chân
không), tức cung trời, là nơi con người từ
đó sinh ra, rồi cuối cùng lại trở về đó an
nghỉ. “Vô sinh phụ mẫu” (không sinh là
cha mẹ) là phủ nhận quan hệ huyết thống
thân thuộc; về sau, “Vô sinh phụ mẫu” biến
thành “Vô sinh lão mẫu” (mẹ già vô sinh)
là mẹ của người đời.
CHÂN KHÔNG GIÁO
Còn gọi Không đạo. Một trong những
tông giáo dân gian đời Thanh. Liêu đế sính
sáng lập vào thời Đồng trị (1862 - 1874).
Lấy “trở lại cội nguồn, về một về không”
làm chủ yếu, ứng dụng phương pháp tu
hành tĩnh tọa, tỉnh ngộ để đạt đến cảnh
giới dung hợp chính mình với bản thể chân
không. Tín đồ không trì trai, trái lại, cho
sát sinh ăn thịt, là ngụ ý cứu chuộc. Không
dùng thuốc men, chữa bệnh bằng phương
pháp ngồi yên lặng, cấm hút thuốc.
CHÂN KHÔNG QUÁN
........
Một trong ba phép quán pháp giới do
tông Hoa nghiêm lập ra. Tức quán Lí pháp
giới trong bốn pháp giới. Chân, chỉ cho ý
nghĩ không hư dối. Không, chỉ sắc tướng
không có hình chất chướng ngại. Pháp giới,
chỉ cảnh sở quán. Quán, chỉ cho tâm năng
quán. Tức trụ nơi quán bình đẳng, quán
CHÂN KHÔNG QUÁN

sắc chẳng phải sắc thực, thể của nó là chân
không; quán không chẳng phải đoạn
không, thể của nó là sắc giả; cũng tức là
quán sắc tức không, không tức sắc, nhờ
thế mà thoát được tất cả sự trói buộc của
trần lụy, đạt đến cảnh không, sắc không
trở ngại nhau. Đó là Chân không quán.
Ngài Đỗ thuận chia làm bốn câu mười môn:
1. Hội sắc qui không quán, nghĩa là hội
tụ tất cả các sắc pháp về tính chân không.
Ở đây có bốn môn:
a. Sắc phi đoạn không môn, nghĩa là
sắc tuy là giả, nhưng quyết không phải là
cái không đoạn diệt, mà là tất cả thể đều
chân không.
b. Sắc phi chân không môn, nghĩa là,
sắc thực chẳng phải chân không.
c. Sắc không phi không môn, nghĩa là
sắc thực và đoạn không đều chẳng phải
chân không.
d. Sắc tức thị không môn, nghĩa là cả
sắc và không đều không có thể tính, cho
nên là chân không.
2. Minh không tức sắc quán, có nghĩa
chân không tức là bản tính của hết thảy
sắc pháp. Như vậy, hễ là chân tức là tục
giả, ở đây do bản tính của sự vật mà nói
chân không. Cũng chia làm bốn môn :
a. Không phi huyễn sắc môn, nghĩa là
cái không đoạn diệt chẳng phải tức là sắc
giả.
b. Không phi thực sắc môn, nghĩa là
chân không chẳng phải tức là sắc thực.
c. Không phi không sắc môn, nghĩa là
chân không quyết không phải là cái không
đoạn diệt và sắc thực ở trước mắt mà là chỉ
cái bản tính của chân không.
d. Không tức thị sắc môn, nghĩa là nói
về lí không, vô ngã là do lí không sắc tương
tức. Không, tức chân không, sắc, thì kiêm

cả sắc giả.
3. Không sắc vô ngại quán, nghĩa là tất
cả thể của sắc tướng là chân không, mà tất
cả thể của chân không cũng không khác
sắc tướng; vì sắc là sắc giả nên cũng chẳng
trở ngại không cũng chẳng trở ngại sắc, cho
nên quán hai pháp không, sắc chẳng trở,
chẳng ngại.
4. Mẫn tuyệt vô kí quán, Mẫn tuyệt,
nghĩa là dứt tuyệt sắc không, lìa tất cả tướng.
Vô kí, có nghĩa là chẳng còn lời nói chữ
nghĩa nào có thể gửi gấm được. Tức là cái
chân không sở quán ấy siêu tuyệt mọi đối
đãi, dứt hết mọi lời nói, suy tư, không có
cách nào diễn tả được. Cho nên phải đạt
đến cảnh địa bất khả tư nghị, tâm cảnh
đều diệt mới có thể thấy được toàn thể chân
không. [X. Hoa nghiêm pháp giới quán môn;
Chú hoa nghiêm pháp giới quán môn tự].
(xt. Tam Trùng Quán Môn).
CHÂN KIM PHỐ
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Vốn chỉ
cửa tiệm chuyên bán vàng ròng. Trong
Thiền lâm, tán dương sự truyền bá Thiền
phong thuần túy là Chân kim phố (tiệm
bán vàng thật). Tổ đường tập quyển 4
chương Dược sơn Duy nghiễm chép: “Một
hôm sư viết thư, trong thư nói: ‘Thạch đầu
là chân kim phố (tiệm bán vàng ròng), Giang
tây là tạp hóa phố (tiệm bán tạp hóa)’”.
CHÂN KIM SƠN
Thí dụ thân của Phật. Thân Phật có vô
lượng ánh sáng, giống như một quả núi
vàng, cho nên gọi là Chân kim sơn. [X.
luận Thập trụ tì bà sa Q.5].
CHÂN KIM THẤT SẮC
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Chỉ người
tu Thiền ngộ đạo, cơ dụng linh hoạt có thể
khiến cho vàng cũng mất ánh sáng rực rỡ.
Người đạt đạo, hoạt dụng xảo diệu, nắm
CHÂN KIM PHỐ

chắc một vật, không cho vật nào xuất hiện;
tước bỏ tất cả, ngay khi kim thân trượng
sáu cũng biến thành cộng cỏ. Bích nham
lục tắc 31 (Đại 48, 170 thượng), nói:
“Buông ra, thì gạch ngói phát ánh sáng;
mà thu lại thì vàng ròng mất sắc (chân
kim thất sắc)”.
CHÂN LÍ
.....
Phạm: satya. Đứng về phương diện
nguyên ngữ mà nói thì chân lí là “tại...”,
một danh từ trừu tượng, hàm ý “phải đầy
đủ”. Tức ở ngay trong cái hiện thực tồn tại
mà giác ngộ chân lí, ngoài hiện thực, không
có chân lí. Tư tưởng này thừa kế lập trường
“Phạm ngã nhất như ” (Phạm:
brahma-àtma-aikyam) trong Áo nghĩa
thư. Phật giáo Đại thừa thì dùng từ “Chân
như.....” (Phạm:tathatà) để biểu thị chân
lí. Đứng về phương diện ngữ ngôn mà nói
thìtathatàlà danh từ trừu tượngtathà,
hàm ý “có như ...”, “như cùng với...”. Nếu
muốn nắm bắt được hiện thực tồn tại mà
không dùng “như cùng với ...” để biểu thị
thì không thể nói hay thí dụ được. Trung
quốc xưa nay dịch là “chỉ ma ” ý là “tự
nhiên như thế”. Cứ theo luận Đại trí độ
quyển 32 nói thì “Như, Pháp tính, Thực tế”
đều là tên gọi khác của thực tướng các pháp.
Vì thế nên biết, Chân như, Pháp tính
(Phạm: dharamatà), Thực tế (Phạm:
bhùta-koỉi), Chư pháp thực tướng (Phạm:
tattvasya lakwana, dharmatà) v.v... đều
là tên khác của chân lí. Ngoài ra, còn có
tiếng đồng nghĩa nữa là danh từ Duyên khởi
(Phạm:pratìtya-samutpàda), có nghĩa là
muôn sự muôn vật tồn tại được là nhờ các
mối quan hệ hỗ tương; tư tưởng này bắt
nguồn từ tư tưởng căn bản của Phật giáo
nguyên thủy, cho đến Phật giáo Đại thừa,

là chân lí quan nhất quán của Phật giáo.
Phật giáo Nhật bản, ngoài danh từ chân lí
ra, các ngài Pháp nhiên, Thân loan còn đề
xướng từ “Tự nhiên pháp nhĩ ”.
Trong Mạt đăng sao, ngài Thân loan nói,
chữ “tự” trong cái gọi là tự nhiên, là chính
cái lí ấy chứ không phải xí đồ của hành giả.
Cái gọi là “nhiên” là vốn nó như thế, chứ
không phải do hành giả an bài. Hết thảy
đều do thệ nguyện của Như lai dẫn đến,
cho nên gọi là “Pháp nhĩ”. Tức tư tưởng
cho rằng người ta phải buông bỏ tất cả tư
khảo, kế hoạch đối với muôn pháp, tất cả
phải tiếp thu thệ nguyện của Phật Di đà
mới có thể biết được chân lí.
CHÂN MÔN
Chân, là nghĩa chân thực; đối với giáo
pháp phương tiện mà gọi sự chứng đạo chân
thật là Chân môn. Như Tịnh độ chân tông
của Nhật bản lấy một pháp niệm Phật làm
Chân môn, mà cho muôn hạnh thiện khác
là Giả môn.
CHÂN NĂNG LẬP
Tiếng dùng trong Nhân minh. Môn thứ
nhất trong tám môn Nhân minh. Nói tắt là
Năng lập. Đối lại với “Tự năng lập ”.
Trong phương thức biện luận Nhân minh,
khi người lập luận (Lập) thành lập luận đề
của mình một cách chính xác, đúng đắn,
khiến đối phương (Địch) không thể tìm ra
chỗ sơ hở, lầm lỗi nào, thì gọi là Chân năng
lập. Phàm khi biện luận, thì Nhân (lí do),
Dụ (thí dụ) đều phải chính xác, và nghĩa
của Tông (mệnh đề) được thành lập cũng
phải đầy đủ, khiến cho người nghe hiểu rõ,
cho nên gọi là Năng lập. Có bốn điều kiện:
1. Ba dữ kiện trọng yếu là Tông, Nhân,
Dụ đều phải đầy đủ, không được thiếu một
dữ kiện nào.
2. Cả ba đều không phạm lỗi lầm.
3. Ba tướng của Nhân phải đầy đủ.
CHÂN NĂNG LẬP

4. Không được phạm lỗi quyết định trái
nhau. Tuy nhiên, về vấn đề Năng lập, sự
phân loại của các học giả Nhân minh, mới
cũng như cũ, đều có khác nhau. Trong
Nhân minh đại sớ liệt kê tám năng lập (luận
Du già sư địa, luận Hiển dương thánh giáo,
luận Đối pháp), bốn năng lập (cổ Bà la môn),
ba năng lập (Thế thân), hai năng lập (Thiền
na) v.v... [X. luận Du già sư địa Q.15; luận
Hiển dương thánh giáo Q.11; luận Nhân
minh nhập chính lí; Nhân minh đại sớ
Q.thượng phần đầu].
CHÂN NĂNG PHÁ
Tiếng dùng trong Nhân minh. Môn thứ
hai trong tám môn Nhân minh. Nói tắt là
Năng phá. Trong phương thức biện luận
Nhân minh, người lập luận (Lập) và đối
phương (Địch) dùng ba phần Tông, Nhân,
Dụ tiến hành tranh luận, sau khi người lập
luận đã trình bày luận điểm của mình rồi,
nếu có lỗi thì đối phương bác bỏ ngay, hoặc
đưa ra một lập luận khác để chứng minh
mà bác bỏ, như thế gọi là Năng phá. Năng
phá còn chia làm hai:
1. Đưa ra một luận thức chính xác khác
để bác bỏ luận đề của đối phương, gọi là
Lập lượng phá .
2. Nếu chỉ vạch ra những lỗi lầm của
đối phương thôi, mà tự mình không đưa ra
một lập luận khác, thì gọi là Hiển quá phá
.
Trong ba mươi ba lỗi Nhân minh, thì
sáu lỗi như tỉ lượng tương vi, vi quyết, bốn
tương vi v.v... có thể trái với lập lượng, cho
nên thuộc về Lập lượng phá; còn hai mươi
bảy lỗi kia thì thuộc về Hiển quá phá. Lại
Chân năng phá là đối lại với “Tự năng lập
” mà có, nếu không có Tự năng lập
thì chẳng cần có Chân năng phá. [X. luận
Nhân minh chính lí; Nhân minh nhập

chính lí luận đại sớ].
CHÂN NGÃ
Ý nói là ta chân thực. Đối với cái ta giả
dối của ngoại đạo, phàm phu mà chủ trương
cái ta Niết bàn là chân thực, là vì cái ta
chân thực của Niết bàn có đủ tám đức tự
tại. Ngoài ra, ngài Pháp tạng chia “cái ta”
làm sáu thứ: ta chấp ta, ta kiêu mạn, ta tập
khí, ta trôi theo dòng đời, ta tự tại, ta chân
thực. Và bảo cái ta chân thực có đủ bốn
đức chân như “thường lạc ngã tịnh”. [X.
Đại tạng pháp số Q.12; Phạm võng kinh
Bồ tát giới bản sớ Q.1].
CHÂN NGÔN
.....
Phạm: mantra. Dịch âm: Mạn đát la,
Mạn đồ la. Cũng gọi Đà la ni, Chú, Minh,
Thần chú, Mật ngôn, Mật ngữ, Mật hiệu.
Hàm ý là lời nói chân thực, không hư dối.
Trong Mật giáo, Chân ngôn tương đương
với Ngữ mật trong ba mật, và nói “Chân
ngôn bí mật”. Hoặc còn chỉ Đức bản thệ
của chư Phật, Bồ tát, chư Thiên, hoặc là
tên riêng của các Ngài; hoặc chỉ các câu nói
bí mật chứa đựng những giáo nghĩa sâu kín,
mà phàm phu và Nhị thừa không thể biết
được. Trung quốc và Nhật bản đều không
phiên dịch chân ngôn, mà chỉ trực tiếp dùng
phiên âm của nguyên ngữ. Cho rằng, xướng
niệm, viết chép hoặc quán tưởng là quán
tưởng văn tự chân ngôn, có thể được công
đức tương ứng với chân ngôn. Cho nên,
chân ngôn không những chỉ có thể đưa
đến thành Phật ngay thân này, mà còn có
thể thỏa mãn các nguyện vọng thế gian.
Chẳng hạn như Chân ngôn Quang minh
nói trong kinh Bất không quyên sách Tì lô
giá na Phật đại quán đính quang chân ngôn,
có thể khiến người nghe diệt trừ các tội
chướng. Lại như tụng Chân ngôn Quang
minh gia trì vào cát vàng, rồi đem cát ấy rắc
CHÂN NĂNG PHÁ

lên xác chết, hoặc lên mộ người chết, nhờ
sức gia trì, mà người chết diệt hết tội lỗi
được vãng sinh Tây phương cực lạc thế giới.
Danh từ Chân ngôn (Mạn đát la), từ
nguồn gốc vốn là công cụ biểu hiện sự tư
duy, cũng tức là ý văn tự, ngữ ngôn, đặc
biệt chỉ cho lời nói thiêng liêng do thần,
quỷ phát ra. Phong tục tụng đọc Mạn đát la
đã rất thịnh hành tại Ấn độ ngày xưa, các
kinh Phệ đà đã cho thấy rõ điều đó. Nhưng
trong văn học Mạn đát la, thì Mạn đát la
được giải thích là ý giải phóng tư duy, cũng
tức là tư duy giải phóng con người từ sự trói
buộc của sống chết.
Ngoài sự giải thích như trên ra, Chân
ngôn cũng còn bao hàm mấy nghĩa sau đây:
1. Minh, tiếng Phạm:vidyà, hàm ý học
vấn, tri thức.
2. Đà la ni (Phạm:dhàranì, tổng trì), từ
miệng nói ra là Chân ngôn đà la ni, biểu
hiện ở nơi thân thì gọi là Minh.
3. Nếu chân ngôn do những câu dài tạo
thành, thì gọi Đà la ni, còn chỉ với vài câu
tạo thành, thì gọi Chân ngôn; có khi một
chữ, hai chữ thì gọi chủng tử.
Nói theo nghĩa rộng, không những chỉ
văn tự, ngôn ngữ biểu thị thần chú bí mật,
mới gọi là Chân ngôn, mà ngay cả sự nói
pháp của Pháp thân Phật cũng gọi là Chân
ngôn. Như các kinh điển, Mật giáo của
Đông mật tại Nhật bản, hoặc các kinh điển
Hiển giáo Mật giáo của Thai mật, về mặt
biểu diện, đều dùng ngôn ngữ phổ thông,
nhưng về mặt bản chất, thì đều căn cứ vào
sự gia trì bí mật của Đại nhật Như lai, cho
nên gọi là Chân ngôn bí mật tạng. Ngoài
ra, như tiếng gió rì rào trên ngọn tùng, tiếng
nước róc rách trong khe suối, tất cả đều là
tiếng Như lai diễn nói pháp chân như thực
tướng, cho nên gọi là Chân ngôn.

Trong Mật giáo, chân ngôn được chia
làm nhiều loại:
1. Đứng về phương diện người nói Mật
ngữ khác nhau mà chia, thì có năm loại:
Như lai nói, Bồ tát kim cương nói, Nhị thừa
nói, chư Thiên nói và Địa cư thiên nói.
2. Đứng về phương diện ba bộ lớn của
Mật giáo mà chia, thì tức là ba loại chân
ngôn của Phật bộ, Liên hoa bộ và Kim
cương bộ.
3. Đứng về phương diện tính chất của
phép tu mà chia, thì có bốn loại: Tức tai
pháp, Hàng phục pháp, Nhiếp triệu pháp
và Tăng ích pháp.
4. Đứng về phương diện hình thức mà
phân loại, thì có nhiều chữ (đà la ni), một
chữ (chân ngôn) và không chữ (thực tướng)
khác nhau. Ngoài ra, chân ngôn của một vị
tôn cũngcó rộng, vừa và lược phân biệt
gọi là Đại chú (Đại tâm chú), Trung chú
(Tâm chú) và Tiểu chú (Tâm trung tâm
chú).
Thu tập chân ngôn của chư tôn mà biên
thành sách, thì có:
1. Năm Diên bảo thứ 8 (1680), ngài Tịnh
nghiêm tại Nhật bản bắt đầu in Phổ thông
chân ngôn tạng.
2. Năm Gia khánh thứ 5 (1800) đời
Thanh, chùa Vọng nguyệt ở Triều tiên in
Chân ngôn tập. [X. kinh Trường a hàm
Q.14 ; kinh Tô tất địa yết la Q.thượng phẩm
Chân ngôn tướng; kinh Đại nhật Q.1, Q.2;
Đại nhật kinh sớ Q.7, Q.12; Tổng thích Đà
la ni nghĩa tán; Pháp hoa nghĩa sớ Q.12
(Cát tạng)]. (xt. Chú, Đà La Ni).
CHÂN NGÔN BÁT CHỦNG NGHĨA
Tám nghĩa chân ngôn được nêu lên
trong Từ thị bồ tát nghi quĩ (do ngài Thiện
vô úy dịch) quyển thượng. Đó là:
1. Nghĩa chân như tính nhất thể, tức là
không sinh không diệt, không đến không
đi, chẳng một chẳng khác, lìa lời lìa tướng,
dứt tuyệt nói năng, tâm hành xứ diệt, tính

vốn thanh tịnh. CHÂN NGÔN BÁT CHỦNG NGHĨA

2. Nghĩa tùy ý tưởng được thành tựu, vì
tính vốn thanh tịnh nên ứng hóa được
tương ứng.
3. Nghĩa gia bị hộ niệm, nhờ sức nghiệp,
sức Phật, sức chân ngôn, sức thuốc là bốn
loại sức chẳng thể nghĩ bàn hộ niệm thành
thục.
4. Nghĩa tùy theo những điều cầu mong
của chúng sinh khác nhau, mà bản nguyện
của chư Phật cũng như thuốc thần, hễ uống
liền có hiệu nghiệm, mà được thành tựu.
5. Nghĩa từ bi, tức đem lòng từ bi mà
chứng cho.
6. Nghĩa Phật nguyện độ hữu tình.
7. Nghĩa chư Bồ tát độ hữu tình.
8. Nghĩa hết thảy chư Phật bất khả tư
nghị, nhờ sức bất khả tư nghị của chân
ngôn mà thành quả vô thượng bất khả tư
nghị.
CHÂN NGÔN BÍ MẬT
...........
Chỉ cho giáo pháp chân ngôn là pháp
môn rất sâu xa kín nhiệm; vả lại, chân ngôn
là Ngữ bí mật trong ba bí mật của Như lai,
vì thế gọi là Chân ngôn bí mật. Bí mật ở
đây không phải nghĩa bí truyền, không chỉ
bảo cho ai, mà là ba nghiệp của chư Phật
rất sâu xa mầu nhiệm, nếu chẳng phải là
Bồ tát Đẳng giác thì không thể nào thấy
biết được, cho nên gọi là bí mật.
CHÂN NGÔN CHỦ
........
Chỉ đức Đại nhật Như lai. Đại nhật Như
lai là giáo chủ của giáo phái Chân ngôn, vì
thế gọi là Chân ngôn chủ [X. Để lí tam
muội da bất động tôn thánh giả niệm tụng
bí mật pháp Q.thượng].
CHÂN NGÔN CUNG ĐIÊN
...........
Chỉ nơi nói hội thứ chín trong mười

tám hội Kim cương đính thuộc Mật giáo.
Thập bát hội chỉ qui (Đại 18, 286 hạ): “Hội
thứ chín tên là Nhất thiết Phật tập hội nô
cát ni giới võng du già, được nói ở cung
điện Chân ngôn”.
CHÂN NGÔN CỨU THẾ GIẢ
Chỉ chữ (a) hoặc chữ (aô) Tất
đàm cứu thế, tiếng tôn xưng đức Thế tôn.
Chữ A và chữ Ám là chúa của hết thảy
chân ngôn, cũng như đức Thế tôn là bậc
vua Pháp cứu đời, cho nên thí dụ là Chân
ngôn cứu thế. [X. Đại nhật kinh sớ Q.6].
CHÂN NGÔN ĐẠI THỨ ĐÊ LUẬN
Nói đủ là Thắng giả phổ biến chủ đại
kim cương trì đạo thứ đệ tổng khai bí mật
chi yếu nghĩa. Nói tắt là Chân ngôn đại thứ
đệ. Cũng gọi Bí mật đạo thứ đệ (Tạng:
Síags-rim chen-mo). Do Tôn khách ba
(Tạng: Tsoí-Kha-pa blo-bzaí gras-pa),
tổ khai sáng phái Mạch nhĩ đức (Tạng:Dgelugs-
pa) của Phật giáo Tây tạng, trước tác.
Sách này được viết vào khoảng năm 1400
tây lịch, biên tập những tư tưởng rất sâu xa
của Phật giáo bí mật. Tôn khách ba còn
soạn Bồ đề đạo thứ đệ luận (Tạng:Byaíchub
lam-gyi rim-pa), là bộ sách bàn khái
quát về Hiển giáo; còn sách này thì nói khái
quát về Mật giáo.
Phật giáo Tây tạng thông thường chia
giáo học làm hai loại: Ba la mật đa thừa
(Phạm:Prajĩà-pàramità-yàna) và Đát đặc
la thừa (Phạm:Tantra-yàna). Loại truớc
là giáo lí Phật giáo phổ thông, là nền tảng
của hết thảy giáo học; loại sau lấy loại trước
làm nòng cốt. Nếu đứng trên lập trường
quan hệ nhân quả mà nhận xét, thì Đát
đặc la thừa thuộc về Quả thừa, tức cuối
cùng được quả thì có thể thành Phật. Nhưng
muốn chứng được quả thừa thì phải tu hành
CHÂN NGÔN BÍ MẬT

và chứng Mật giáo, sách này chính là bộ
sách chỉ đạo cho loại hành chứng trọng
yếu ấy.
Nội dung bộ sách cũng thuyết minh lập
trường của cả Hiển giáo và Mật giáo, nhất
là nêu rõ tính đặc biệt khác của thừa Kim
cương. Trong sách trình bày tường tận bốn
loại Đát đặc la:
1. Tác đát đặc la (Tạng: kya-bahi
rgyud, Phạm:kri-yàtantra).
2. Hành đát đặc la (Tạng: spyodpahirgyud,
Phạm:caryà-tantra).
3. Du già đát đặc la (Tạng:rnal-hbyorgyi
rgyud, Phạm:Yoga-tantra).
4. Vô thượng du già đát đặc la (Tạng:
rnal-hbyor bla-na med-pahi rgyud,
Phạm:mahàyoga-tantra).
Sách được thu vào toàn tập của Tôn
khách ba, nhưng cũng có lưu truyền bản
in riêng.
CHÂN NGÔN GIÁO PHÁP
Tức là giáo pháp chân ngôn đà la ni.
Chân ngôn, hàm ý lời nói thực, lời nói như,
không dối, không khác; Đà la ni, Phạm:
dhàranì, dịch ý: tổng trì, có nghĩa lời nói
của Như lai dù là một chữ, một câu, đều có
thể thâu tóm nghĩa lí của vô lượng giáo
pháp. Bởi vì giáo pháp chân ngôn là pháp
môn của các đức Như lai thấu qua từ chữ
(a), nghĩa là hết thảy các pháp vốn chẳng
sinh, đến chữ (ha), nghĩa là hết thảy các
pháp đều không thể được, Như lai dùng trí
hết thảy trí, sức hết thảy phúc trí, sức
nguyện trí, sức gia trì hết thảy pháp giới, rồi
tùy thuận chúng sinh, theo chủng loại của
chúng sinh mà mở bày giáo pháp bí mật [X.
kinh Đại nhật Q.2].
CHÂN NGÔN HÀNH NHÂN
Còn gọi Chân ngôn hành giả. Chỉ nhà
Du già học pháp chân ngôn của Mật giáo,

tu hành năm tướng, ba mật.
CHÂN NGÔN HOA
Hoa đã được gia trì chân ngôn, gọi là
Chân ngôn hoa. Kinh Tô tất địa yết la
quyển thượng (Đại 18, 668 hạ), nói: “Dâng
hoa chân ngôn cúng dường và phát nguyện
rằng: ‘Hoa này thanh tịnh, nơi sinh ra cũng
thanh tịnh, nay con dâng cúng, xin rủ lòng
nạp thụ và khiến cho con được thành tựu’”.
CHÂN NGÔN LUẬT TÔNG
Một phái thuộc Luật tông Nhật bản. Lấy
giáo chỉ chân ngôn làm cơ bản, y vào các
giới Đại thừa, Tiểu thừa của luật Tứ phần
và luận Du già sư địa mà thụ suốt ba tụ tịnh
giới. Vị khai tổ là sư Duệ tông, chùa chính
là chùa Tây đại ở Đại hòa. Lúc nhỏ, sư Duệ
tông thờ ngài Duệ hiền ở núi Đề hồ làm
thầy, chẳng bao lâu, thấu suốt Mật thừa,
sau mở ra dòng Tây đại tự, đồng thời, tới
chùa Đông đại học luật Nam sơn. Tháng
tám năm Gia trinh thứ 2 (1236), cùng với
sư Giác thịnh, trước Phật điện của chùa
Đông đại, tự thệ thụ giới, rồi về ở chùa Tây
đại, hoằng truyền giới luật. Sau thuyết giới
Bồ tát tại nhiều nơi, đệ tử thụ giới rất đông.
Là Ngũ đế quốc sư, đời gọi là Luật pháp
trung hưng. Học trò có Nhẫn tính, Hiền
nhẫn, Thiện tôn v.v... hơn mười người, là
những cao tăng một đời, cùng nhau mở
rộng giáo môn của thầy. Niên hiệu Trường
khánh năm đầu (1596 - 1614), có Minh
nhẫn, nguyên là đồ đệ của Tấn hải ở núi
Cao hùng, cảm khái vì giới học đã suy đồi,
bèn cùng với Tuệ vân đến chùa Tây đại
học luật, sau về chùa Cao sơn, cùng vời
Tuệ vân, Hữu tôn, y theo pháp Đại thừa
tam tụ thông thụ, tự thệ thụ giới. Sau Tấn
hải làm nhà ở trên núi Chân vĩ, trên nền
CHÂN NGÔN LUẬT TÔNG

cũ của viện Bình đẳng tâm vương, Minh
nhẫn về ở đó, sau Minh nhẫn, Tuệ vân
cũng ở đó, hoằng dương luật pháp, người
từ khắp nước đến học. Thời ấy còn có Tuệ
mãnh, ở chùa Dã trung thuộc Hà nội, từng
truyền bá bí ấn của Duệ tông và mật chỉ
của dòng Tùng kiều, kiêm việc chấn hưng
luật pháp. Học trò có Tín hành, Huệ kiên
và Tuệ nhiếp v.v... Ngoài ra còn có Tịnh
nghiêm, từng đến Giang hộ giáo hóa, định
ra thanh qui, hết sức phục hưng luật pháp.
Sáng lập chùa Linh vân ở Thang đảo đề
làm cơ sở chung cho Chân ngôn luật tông
tại Quan đông. Tháng 9 năm Minh trị thứ
5 (1872), chùa ấy chuyển làm khu quản
hạt của tông Chân ngôn. Tháng sáu năm
Minh trị 28 được độc lập, gọi là Chân ngôn
luật tông, đặt trưởng quản, do vị trưởng lão
của chùa Tây đại giữ chức ấy. Có hai mươi
bảy chùa phụ thuộc.
CHÂN NGÔN MẬT GIÁO BỘ LOẠI TỔNG LỤC
Gồm hai quyển. Do sư An nhiên, vị tăng
thuộc tông Thiên thai Nhật bản soạn. Nói
đủ là Chư A xà lê Chân ngôn mật giáo bộ
loại tổng lục. Nói tắt là Bát gia bí lục. Thu
vào Đại chính tạng tập 56. Sư An nhiên
đem các kinh quỹ, đồ tượng của Mật giáo,
do các vị tăng Nhật bản “Nhập đường bát
gia” (tám nhà vào Trung quốc) đến Trung
quốc thỉnh về, y theo bộ loại và thứ tự mà
biên thành Tổng mục lục. Nội dung chia
làm hai mươi bộ: Tam quán đính, Thai tạng
giới, Kim cương giới, Tô tất địa, Chư Như
lai, Chư Phật đính, Chư Phật mẫu, Chư
kinh pháp, Chư Quan âm, Chư Bồ tát, Chư
Kim cương, Chư Phẫn nộ, chư Lễ tán, Chư
tán thán, Chư Tất đàm, Chư bi truyện và
Chư đồ tượng. Các thư mục còn nêu ra
những chú kí, dị đồng, cụ lược của các nhà.
Sách này, ngoài điểm lấy mục lục của tám

nhà làm chủ yếu ra, còn có nhiều chỗ tham
chiếu Trinh nguyên thích giáo, mục lục và
tạng sách của hai chùa Viên giáo, Phạm
thích.
CHÂN NGÔN MẬT NGỮ
...........
Cũng gọi là Chú, Thần chú, Mật chú,
Cấm chú. Những tiếng nói có khả năng
hiển hiện thần nghiệm bắt rồng, trói quỉ,
tương tự như Đà la ni của Ấn độ, cho nên
có thể coi là những tiếng đồng nghĩa. Chẳng
hạn như chú Đại bi cũng có thể gọi là Đại
bi tâm đà la ni.
CHÂN NGÔN PHÓ PHÁP TRUYÊN
..............
Có một quyển. Do Không hải, tổ của
Chân ngôn tông Nhật bản soạn. Còn gọi
là Phó pháp truyện, Chân ngôn phó pháp
tạng thư. Truyện tóm tắt về các vị tổ của
tông Chân ngôn. Tức ghi chép, tường thuật
một cách sơ lược về lịch sử của các tổ Đại
nhật, Kim cương tát đỏa, Long mãnh, Long
trí, Kim cương trí, Bất không, Huệ quả,
Thiện vô úy, Nhất hạnh v.v..., trong truyện
Huệ quả, ghi ngài Không hải là người thứ
nhất trong sáu người đệ tử thụ pháp. Sách
này, trước hết trình bày đại ý và nguồn gốc
của Chân ngôn mật giáo, kế đến, thu chép
tiểu sử và đức hạnh của bảy vị tổ từ Đại
nhật Như lai trở xuống đến Huệ quả, cuối
cùng, giải đáp mối hoài nghi đối với sự truyền
thừa liên quan đến Nam thiên thiết tháp
(tức ngài Không hải trả lời vấn
nạn của Đức nhất). [X. Hoằng pháp đại sư
ngự tác thư mục lục; Mật tông thư tịch mục
lục].
CHÂN NGÔN SƯ
........
Tức các sư trì tụng chú. Nói theo nghĩa
rộng thì chỉ các vị A xà lê chân ngôn; nói
theo nghĩa hẹp thì đặc biệt chỉ tăng sĩ, y
CHÂN NGÔN MẬT GIÁO BỘ LOẠI TỔNG LỤC

vào pháp chân ngôn mật giáo, chuyên trì
tụng các chú để cầu đảo.
CHÂN NGÔN TAM TỰ
...........
Chân ngôn của Mật giáo có nhiều loại
khác nhau, nếu theo hình thức thì có thể
chia làm ba loại: loại nhiều chữ, loại một
chữ, loại không chữ.
1. Loại nhiều chữ, cũng gọi câu dài, như
Phật đính đà la ni.
2. Loại một chữ, cũng gọi chủng tử.
3. Loại không chữ, là lí viên giác vô
tướng.
CHÂN NGÔN TẠNG GIA
...........
Tông Chân ngôn y cứ vào tạng Chân
ngôn, cho nên, đối với các tông khác mà
nói, thì gọi là Chân ngôn tạng gia.
Chân ngôn tạng tức là tạng Đà la ni
thứ năm trong năm tạng nói trong kinh
Lục ba la mật. [X. Nhị giáo luận
Q.thượng].
CHÂN NGÔN TÂM
Chỉ chữ (a) Tất đàm. Chữ A là trung
tâm căn bản của hết thảy chân ngôn, từ
chữ này mà hết thảy chân ngôn do Như
Lai nói tuôn ra. Lại sự nội chứng của tất cả
Như Lai đều qui về lí chữ A vốn chẳng
sinh, cho nên gọi chữ A là tâm của chân
ngôn. [X. kinh Đại nhật Q.5; Đại nhật kinh
sớ Q.17].
CHÂN NGÔN THỪA
........
Chỉ Mật tông. Còn gọi Thần thông thừa.
Có nghĩa là tông Chân ngôn nương vào
giáo pháp chân thật của Như Lai mà đạt
đến quả Phật, cho nên gọi là Chân ngôn
thừa. Lại nhờ sức thần biến gia trì của Như
lai mà nói Thừa giáo, cho nên gọi là Thần
thông thừa. Lại nương vào sức thần thông

đến thẳng chỗ cần đến, cho nên dùng Thần
thông thừa để ví dụ sự thành Phật nhanh
chóng của Thừa chân ngôn. [X. Đại nhật
kinh sớ Q.1, Q.2; Bí tạng bảo thược
Q.trung]. (xt. Mật Tông).
CHÂN NGÔN TÔNG
........
Có hai nghĩa rộng và hẹp:
I. Chân ngôn tông theo nghĩa rộng là
chỉ chung Mật tông từ Ấn độ truyền sang
Tây tạng, Trung quốc và Nhật bản. (xt. Mật
Tông).
II. Chân ngôn tông theo nghĩa hẹp thì
đặc biệt chỉ Mật tông lưu truyền ở Nhật
bản. Là một trong tám tông ở Nhật bản.
Lấy “Tức sự nhi chân”, “Tam mật gia trì”
làm pháp môn chủ yếu. Còn gọi Chân ngôn
đà la ni tông, Chân ngôn mật tông, Bí mật
tông, Mạn đồ la tông, Du già tông, Đà la ni
tông, Tam ma địa tông. Vì coi trọng việc
niệm tụng chân ngôn (tức lời chú), cho nên
gọi là Chân ngôn tông. Tổ khai sáng là
Hoằng pháp đại sư Không hải (774 - 835).
Để phân biệt với Thiên thai mật tông (tức
Thai mật) do ngài Tối trừng truyền, nên
còn gọi là Đông mật. Pháp thống của tông
này là từ giáo tổ Đại nhật Như lai (tức Ma
ha tì lô giá na) truyền cho Kim cương tát
đóa (tổ thứ hai), Long mãnh (tổ thứ ba),
Long trí (tổ thứ tư), Kim cương trí (tổ thứ
năm), Bất không (tổ thứ sáu), Huệ quả (tổ
thứ bảy), Không hải (tổ thứ tám), gọi là Phó
pháp bát tổ (tám tổ truyền pháp). Kinh điển
căn bản của tông này là kinh Đại nhật
(Thiện vô úy dịch), kinh Kim cương đính
(Bất không dịch), gọi là hai bộ kinh lớn.
Ngoài ra còn y cứ theo kinh Tô tất địa, Kinh
Du kì, luận Thích ma ha diễn, luận Bồ đề
tâm và Đại nhật kinh sớ. Lại nữa, luận Thập
trụ tâm, Bí tạng bảo thược, luận Biện hiển
CHÂN NGÔN TÔNG

mật nhị giáo, nghĩa Tức thân thành Phật,
nghĩa Thực tướng tiếng chữ, nghĩa chữ
Hồng, Bát nhã tâm kinh bí kiện v.v... do
chính ngài Không hải soạn, cũng rất trọng
yếu. Về đại cương giáo nghĩa, thì tông Chân
ngôn giảng thuyết ba viên dung lớn: sáu
đại (thể), bốn mạn (tướng), ba mật (dụng),
thiết lập hai bộ Mạn đồ la, lấy “Tức thân
thành Phật” làm chủ yếu. Do ngài Không
hải hết sức truyền bá, y cứ vào sự phán
định hai giáo Hiển, Mật và mười trụ tâm
mà kiến lập hai giáo ngang dọc thuần Mật
để biểu thị Mật tông trội hơn các tông khác.
Mật tông tuy đã suy vi tại Trung quốc, Ấn
độ, nhưng vẫn còn được lưu truyền ở Tây
tạng và Nhật bản.
Năm Diên lịch 23 (804), ngài Không hải
đến Trung quốc, thờ tổ Huệ quả làm thầy ;
niên hiệu Đại đồng năm đầu (806), ngài trở
về nước, thời cơ thuận lợi, được cả trong
triều ngoài nội hướng về. Trước đây, những
vị tăng Nhật bản đến Trung quốc thỉnh
kinh sách đem về, tuy có cái gọi là “Nhập
Đường bát gia ” (tám nhà vào
Đường, tức Trung quốc đời Đường), nhưng
người được sự chính truyền của bảy tổ, và
giáo hóa rộng, thì chỉ có ngài Không hải, vì
thế ngài được kể là tổ phó pháp thứ tám,
và được tôn làm tổ khai sáng tông Chân
ngôn Nhật bản. Năm Hoằng nhân thứ 7
(816), ngài sáng lập chùa Kim cương phong
trên đỉnh núi Cao dã. Năm Hoằng nhân
14, Thiên hoàng Tha nga ban cho chùa
Đông (tức chùa Giáo vương hộ quốc), cùng
với chùa Kim cương phong cùng là đạo
tràng căn bản của tông này. Học trò rất
đông, trong đó, mười nhân vật kiệt xuất là
Chân tế, Chân nhã, Thực tuệ, Đạo hùng,
Viên minh, Chân như, Cảo lân, Thái
phạm, Trí tuyền và Trung diên, người ta ví

như mười vị đệ tử lớn của đức Thế tôn.
Ngài Không hải và mười đệ tử ấy đã làm
cho tông phong nổi bật và ảnh hưởng rất
sâu đến mọi giai tầng xã hội trong thời đại
Bình an. Nhưng sau ngài Không hải nhập
tịch khoảng một trăm năm, sự truyền thừa
chia làm hai dòng phái lớn là Tiểu dã và
Quảng trạch. Tức dưới Chân nhã có
Nguyên nhân, dưới Nguyên nhân có Ích
tín và Thánh bảo. Sau Ích tín vài đời, đến
thời Khoan triều, thì dòng Khoan triều gọi
là dòng Quảng trạch; sau Thánh bảo vài
đời, đến thời Nhân hải, thì dòng Nhân hải
gọi là dòng Tiểu dã. Hai dòng trên đây, mỗi
dòng lại chia làm sáu, gộp lại gọi chung là
mười hai dòng Dã, Trạch, về sau lại chia
thành ba mươi sáu dòng, hơn bảy mươi
dòng.
Dòng Quảng trạch lấy sư Ích tín làm tổ
khai sáng, dùng chùa Biến chiếu của Tha
nga làm đạo tràng trung tâm, Thiên hoàng
Vũ đa rất tôn kính sư Ích tín. Năm Xương
thái thứ 2 (899), Thiên hoàng qui y, xuống
tóc, thụ giới Cụ túc; niên hiệu Diên hỉ năm
đầu (901), nhà vua được truyền phép Quán
đính và trở thành Pháp hoàng (vua pháp),
đặt tăng phòng (ngự thất) tai chùa Nhân
hòa; từ đó chùa Nhân hòa trở thành đạo
tràng căn bản của dòng Quảng trạch. Đến
thời Khoan trợ, dòng Quảng trạch lại chia
thành sáu phái, gọi là Quảng trạch lục lưu
(sáu dòng Quảng trạch):
1. Dòng vua chùa Nhân hòa, do Pháp
thân vương là Giác pháp mở, chức trụ trì
đều do các Hoàng tử xuất gia đảm nhiệm,
đây là sự bắt đầu của chế độ chùa viện
Hoàng tộc tại Nhật bản.
2. Dòng Bảo thọ viện, do Vĩnh nghiêm
mở.
3. Dòng Tây viện, do Tín chứng mở.
4. Dòng Hoa tạng viện do Pháp thân
vương Thánh tuệ mở.
5. Dòng Nhẫn nhục sơn, do Khoan biến

mở.
6. Dòng truyền pháp viện, do Giác tông
mở.
CHÂN NGÔN TÔNG

Dòng Tiểu dã lấy Thánh bảo làm tổ khai
sáng. Thánh bảo từng học tập Tam luận,
Pháp tướng, Hoa nghiêm, đặc biệt tinh
thông Tam luận, dùng viện Đông nam của
chùa Đông đại làm đạo tràng căn bản,
chuyên hoằng dương Tam luận, đồng thời
lại mến mộ hành tích của Tổ Dịch tiểu dác
thuộc Tu nghiệm đạo tu hành trong núi,
cho nên đời sau gọi là nhân vật trung hưng
Tu nghiệm đạo. Sau khi thầy là Chân nhã
thị tịch, Thánh bảo theo Chân nhiên thụ
mật pháp Quán đính, lại theo Nguyên nhân
thụ phép bí áo của Đông mật, thanh danh
ngang với Ích tín. Năm Khoan bình thứ 9
(897), chùa Đề hồ do sư kiến tạo được liệt
vào hàng chùa quan, ngang hàng với chùa
Nhân hòa của dòng Quảng trạch. Dưới
Thánh bảo, lần lượt truyền đến Quán hiền,
Thuần hựu, Nguyên cảo, Nhân hải, là thời
kì cực thịnh của dòng Tiểu dã. Nhân hải và
Khoan triều của dòng Quảng trạch, được
gọi là hai trọng trấn lớn của Đông mật. Dưới
Nhân hải có Thành tôn, học trò Thành
tôn có Nghĩa phạm, Phạm tuấn, Minh toán.
Dưới Nghĩa phạm truyền cho Thắng giác,
dưới Phạm tuấn truyền cho Nghiêm giác,
từ hai người này mỗi người đều mở ra ba
dòng, thành là Tiểu dã sáu dòng:
1. Dòng Tam bảo viện, do Định hải mở.
2. Dòng Lí tính viện, do Thánh giác mở.
3. Dòng Kim cương viện, do Thánh hiền
mở.
4. Dòng Khuyến tu tự, do Khoan tín
mở.
5. Dòng Tùy tâm viện, do Tăng tuấn
mở.
6. Dòng An tường tự, do Tông ý mở.
Niên hiệu Thiên thừa năm đầu (1131),
sư Giác tông, người mở ra dòng Truyền pháp
viện thuộc dòng Quảng trạch, lên núi Cao

dã sáng lập viện Đại truyền pháp, kiêm chức
tọa chủ chùa Kim cương phong, lúc ấy vào
cuối thời kì Bình an. Núi Cao dã và Đông
tự trước nay chủ trương thuyết “Đại nhật
Như lai bản địa Pháp thân” (Pháp thân bản
địa của Đại nhật Như lai), đối lại với thuyết
này, sư Giác tông đề xướng thuyết “Tự tính
gia trì thân” (Thân tự tính gia trì). Do đó,
hai phái tuyên bố tách rời, phái núi Cao dã
gọi là tông Chân ngôn nghĩa cũ, còn sư
Giác tông và những người ủng hộ sư gọi là
tông Chân ngôn nghĩa mới. Về sau, sư Giác
tông bị môn đồ của núi Cao dã ghét, vào
năm Bảo diên thứ 6 (1140), dời đến chùa
Căn lai thuộc huyện Hòa ca sơn để làm cơ
sở cho phái nghĩa mới. Dưới sư Giác tông,
có Kiêm hải, Chứng ấn, sau Kiêm hải có
Lại du, cũng chủ trương thuyết “Gia trì”, và
nhận sự phó pháp của Hiền thâm, mở ra
dòng Trung tính viện, đến đời Thánh hiền
thì tập đại thành thuyết gia trì, xác lập cơ sở
của phái nghĩa mới. Sau khi chùa Căn lai bị
thiêu hủy, sư Chuyên dự về ở chùa Trường
cốc tại Đại hòa, sư Huyền hựu về ở chùa
Trí tích tại Kinh đô, đều dựng cờ pháp, mở
ra hai phái Phong sơn (chùa Trường cốc)
và Trí sơn (viện Trí tích). Về phần núi Cao
dã thì có các sư Hựu khoái, Trường giác cố
giữ thuyết “Bản địa”. Về sau các sư truyền
đến Trường dự, Khoái toàn, Thành hùng,
Thiên biến và Ấn dung. Đến thời đại Giang
hộ, có các sư Tuệ quang, Đàm tịnh, Đạo
không và Hoằng đạo, hết sức dung hợp hai
thuyết mới và cũ, về sau pháp của Phong
sơn đứng vững và tập đại thành.
Tông Chân ngôn Nhật bản bắt đầu từ
hai dòng gốc là Tiểu dã và Quảng trạch,
tuy có phát sinh nhiều dòng phái, nhưng
từ thời Trung cổ trở lại đây thì chỉ có hai
phái Nghĩa mới và Nghĩa cũ. Trong thời
Giang hộ, phái Nghĩa cũ phần nhiều thuộc
núi Cao dã, còn phái Nghĩa mới thì lệ thuộc
hai phái Trí sơn và Phong sơn. Năm Minh

trị thứ 5 (1872), đặt ra giáo bộ tỉnh, đầu
tiên lấy núi Cao dã làm trụ sở chính của
phái Nghĩa cũ, lấy Trí sơn và Phong sơn
CHÂN NGÔN TÔNG

làm trụ sở chính của phái Nghĩa mới, do cả
hai phái ba chùa thay nhau ở để chưởng
quản tông Chân ngôn, không bao lâu,
Đông tự cũng được thừa nhận là trụ sở
chính của phái Nghĩa cũ, bèn do hai phái
bốn chùa thay nhau quản chưởng, cai quản
toàn bộ các chùa viện thuộc tông Chân
ngôn trên toàn nước Nhật. Năm Minh trị
thứ 11, bảy chùa Nhân hòa, Đại giác, Quảng
long, Thần hộ, Pháp long, Tây đại và Chiêu
đề hợp lại làm Tây bộ Chân ngôn tông
(tông Chân ngôn mạn Tây), đặt chức quản
chưởng riêng biệt, bỏ chế độ bốn chùa luân
lưu thay nhau, Đông tự và Cao dã thì gọi là
tông Chân ngôn. Năm sau, nội vụ tỉnh ra
lệnh bỏ hết các chưởng quản của các bộ
phái, mà chỉ để một quản chưởng cho một
tông mà thôi và Đông tự được dùng làm
trụ sở chính của tông này, đặt ra Pháp vụ
sở để cai quản toàn tông. Năm Minh trị 18,
hai dòng Trí, Phong hợp lại gọi là Tông
Chân ngôn phái Nghĩa mới. Năm Minh trị
29, chùa Đề hồ xin được là một phái độc
lập. Năm Minh trị 33, trong phái Nghĩa cũ,
chùa Nhân hòa gọi là Chân ngôn tông ngự
thất phái (phái nhà vua), núi Cao dã gọi là
Cao dã phái, chùa Đại giác gọi là Đại giác tự
phái, chùa Đề hồ là Đề hồ tự phái, còn bốn
chùa là Đông tự, Khuyến tu tự, Tùy tâm
viện và Dũng tuyền tự gộp lại gọi là Chân
ngôn tông. Trong phái Nghĩa mới, thì Trí
sơn, Phong sơn, cũng chia ra làm hai, gọi là
Tân nghĩa Chân ngôn tông Trí sơn phái
và Tân nghĩa Chân ngôn tông Phong sơn
phái, và đặt quản chưởng riêng. Năm Minh
trị 40, tông Chân ngôn bốn chùa cũng chia
rẽ ra thành Chân ngôn tông Đông tự phái,
Chân ngôn tông Sơn giai phái (chùa Khuyến
tu), Chân ngôn tông Tiểu dã phái (việnTùy
tâm), Chân ngôn tông Tuyền dũng tự phái.

Năm Đại chính 14 (1925), ba phái Cao dã,
Ngự thất, Đại giác liên kết lại với nhau và
lấy chùa Kim cương phong làm trụ sở chính,
còn hai chùa kia (Ngự thất, Đại giác) là chùa
thường, đổi tên gọi là Cổ nghĩa Chân ngôn
tông. Năm Chiêu hòa thứ 6 (1931), phái
Tiểu dã lại lấy chùa Thiện thông làm chùa
chính và đổi tên phái là Thiện thông tự
phái.
Hiện nay, tông Chân ngôn nghĩa cũ, có
bảy phái lớn tương đối trọng yếu, đó là:
1. Chân ngôn tông Cao dã phái, tông
Tổ là ngài Không hải, trụ sở chính là chùa
Kim cương phong trên núi Cao dã; năm
Hoằng nhân thứ 7 (816), ngài Không hải
dâng biểu lên Thiên hoàng Tha nga xin
nơi này, vua ban là “Cao dã sơn”. Có hai
nghìn bảy trăm sáu mươi chùa lệ thuộc.
Theo qui chế liên hiệp các phái nghĩa cũ,
vị tọa chủ chùa Kim cương phong, giữ chức
viện trưởng trường Đại học núi Cao dã của
tông Chân ngôn liên hiệp và là hiệu trưởng
trường Trung học núi Cao dã, đồng thời
các chùa phái hiệp lực cùng nhau quản trị
các trường chuyên môn tại Kinh đô và
trường Trung học của Đông tự (chùa Đông)
để dạy dỗ các đệ tử môn hạ.
2. Chân ngôn tông Sơn giai phái, Tông
tổ là Không hải, Phái tổ là Nghiêm giác, trụ
sở chính là chùa Khuyến tu ở Sơn khoa.
Chùa này do mẫu hậu của Thiên hoàng
Đề hồ phát nguyện xây dựng vào năm
Xương thái thứ 3 (900), lấy Thừa tuấn làm
vị khai sơn (trụ trì đầu tiên). Có một trăm
hai mươi chùa phụ thuộc. Các chùa phái
cùng nhau mở các trường chuyên môn tại
Kinh đô và trường Trung học ở Đông tự để
giáo dục các học trò trong phái.
3. Chân ngôn tông Đề hồ phái, Tông
tổ là Không hải, Phái tổ là Thánh bảo, trụ
sở chính là chùa Đề hồ tại Sơn thành. Phái
tổ Thánh bảo nhận sự phó pháp của Nguyên
nhân - pháp tôn của Không hải, vào năm

Trinh quán 16 (874) đời Thiên hoàng
Thanh hòa, sáng lập chùa Đề hồ làm đạo
tràng tu pháp, dòng pháp của sư gọi là dòng
CHÂN NGÔN TÔNG

Tiểu dã. Có chín trăm bốn mươi chùa phụ
thuộc, các chùa phái hợp đồng quản trị các
trường chuyên môn tại Kinh đô và trường
Trung học ở Đông tự.
4. Chân ngôn tông Ngự thất phái, Tông
tổ là Không hải, phái tổ là Pháp hoàng
Khoan bình (Thiên hoàng Vũ đa), trụ sở
chính là chùa Nhân hòa Ngự thất tại Sơn
thành. Chùa Nhân hòa là do Thiên hoàng
Quang hiếu phát nguyện sáng lập tại chân
núi Đại nội, làng Tiểu tùng các năm Nhân
hòa thứ 2 (886). Phái này còn triển khai
các dòng khác, như dòng Quảng trạch ngự,
dòng Tây viện, dòng Bảo thọ viện, dòng
Nhẫn nhục sơn, dòng Truyền pháp viện,
dòng Hoa tạng viện v.v... Có một nghìn
hai trăm chùa lệ thuộc, và chung nhau kinh
doanh các trường chuyên nghiệp tại Kinh
đô và trường Trung học ở Đông tự để dạy
dỗ con em trong phái.
5. Chân ngôn tông Đông tự phái,
Không hải là tổ khai sáng, trụ sở chính là
Đông tự tại Kinh đô. Năm Hoằng nhân 14
(823), Thiên hoàng Tha nga đem Đông tự
ban cho ngài Không hải, chuyên nghiên tu
kinh luật luận của tông Chân ngôn, trở
thành đạo tràng căn bản truyền bá Chân
ngôn. Có một trăm tám mươi chùa lệ thuộc,
các chùa phái cùng nhau thiết lập các chùa
chuyên môn và trường Trung học ngay
trong nội tự chùa Đông để dạy dỗ các đệ tử
của các phái dưới.
6. Chân ngôn tông Thiện thông tự phái,
tông tổ là Không hải, phái tổ là Tăng tuấn,
trụ sở chính là chùa Thiện thông tại Tán
kì. Có ba mươi chùa phụ thuộc, các chùa
phái hợp lực kinh doanh các trường chuyên
môn và trường Trung học trong nội tự chùa
Đông tại Kinh đô để giáo dục đệ tử.
7. Chân ngôn tông Tuyền dũng tự phái,

tông tổ là Không hải, phái tổ là Tuấn nhận,
trụ sở chính là chùa Tuyền dũng tại Kinh
đô. Vào khoảng năm Kiến cửu, Tuấn nhận
đến Trung quốc (đời Tống) học pháp, sau
khi trở về Nhật bản, làm chùa Tuyền dũng
khiến trở thành đạo tràng của bốn tông,
kiêm học Thai, Mật, Thiền, Luật. Có bốn
mươi chùa phụ thuộc, cũng kinh doanh các
trường chuyên môn tại Kinh đô và trường
Trung học Đông tự.
Còn hai phái lớn của tông Chân ngôn
nghĩa mới thì phân biệt là:
1. Tân nghĩa Chân ngôn tông Trí sơn
phái, gọi tắt là Trí sơn phái. Tông tổ là Không
hải, Phái tổ là Giác tông, tổ trung hưng là
Huyền hựu, trụ sở chính là viện Trí tích tại
Kinh đô, do Đức xuyên gia khang quyên
cúng. Có ba nghìn bảy mươi chùa lệ thuộc,
thiết lập trường chuyên môn Trí sơn tại
Đông kinh để giáo dục đệ tử trong phái.
2. Tân nghĩa chân ngôn tông Phong
sơn phái, gọi tắt là Phong sơn phái. Cao tổ
là Không hải, Tông tổ là Giác tông, Phái tổ
là Chuyên dự, trụ sở chính là chùa Trường
cốc Phong sơn tại Đại hòa. Có hai nghìn
hai trăm chín mươi chùa phụ thuộc, vào
niên hiệu Chiêu hòa năm đầu (1926), liên
kết với hai tông Thiên thai và Tịnh độ, mở
viện Đại học Đại chính tại Đông kinh để
giáo dục đệ tử trong phái. (xt. Nhập Đường
Bát Gia, Không Hải, Mật Tông, Giác Tông).
CHÂN NGÔN TÔNG BÁT TỔ
..............
Còn gọi là Bát tổ tương thừa. Chỉ cho
tám vị tổ của Mật giáo:
1. Đại nhật Như Lai.
2. Kim cương tát đóa.
3. Long mãnh.
4. Long trí.
5. Kim cương trí.
6. Bất không.
7. Huệ quả.
Từ tổ Huệ quả trở xuống, tại Trung quốc

chưa có ai nhưng tại Nhật bản thì lấy ngài Không hải làm tổ thứ tám. Trong các tông, CHÂN NGÔN TÔNG BÁT TỔ

liệt Đại nhật Như lai làm tổ thứ nhất, thì
chỉ có tông Chân ngôn mà thôi. Vả lại, sự
kế thừa trong Hiển giáo chỉ là kế thừa pháp,
không kể niên đại cách nhau, còn sự kế
thừa trong Mật giáo thì chính mình phải
nhận lễ quán đính từ nơi thầy làm hạn,
cho nên gọi là Huyết mạch. Vì được trao
phó giáo chính truyền, cho nên gọi là Phó
giáo bát tổ; lại theo việc truyền trì hoằng
dương Mật giáo, nên cũng gọi là Truyền trì
bát tổ.
CHÂN NGÔN TÔNG TOÀN THƯ
Gồm bốn mươi hai quyển. Thu chép
các tác phẩm chủ yếu của tông Chân ngôn
Nhật bản, do nhóm Cao cương long tâm
biên soạn. Lựa chọn chặt chẽ các kinh quĩ
luận sớ, trước thuật của các tổ sư, tông yếu,
sự tướng, Thánh điển, lịch sử, truyện kí,
các bộ chú thích luận chương v.v... rồi theo
thứ tự phân loại biên soạn, phàm những
sách quí, hoặc các ấn bản có giá trị đặc biệt,
đều được thu chép hết. Sách này không
những chỉ là điển tịch trọng yếu đối với
giáo học tông Chân ngôn, mà còn là một
tác phẩm lớn về lịch sử văn hóa của Phật
giáo Nhật bản.
CHÂN NGÔN TRÍ
........
Chữ (a) Tất đàm là gốc của hết thảy
chân ngôn, cho nên trí phát sinh từ chữ A
có thể biết thực tướng của các pháp và có
khả năng chứng được thể tính tam muội
của pháp giới, vì thế gọi là Chân ngôn trí,
không gì hơn, không lỗi lầm. [X. kinh Đại
nhật Q.5].
CHÂN NGÔN TRUYÊN
........
Gồm bảy quyển. Do sư Vinh hải vị tăng
Nhật bản soạn. Thu chép sự tích của các
nhân vật nổi tiếng, cả tăng và tục, trong

Chân ngôn mật tông của Ấn độ, Trung
quốc và Nhật bản và có liên quan đến truyền
thuyết hoằng dương Mật giáo. Quyển thứ
nhất kể truyện của bảy vị tổ sư Long mãnh,
Long trí, Kim cương trí, Thiện vô úy, Bất
không, Nhất hạnh và Huệ quả; quyển thứ
hai ghi chép sự linh nghiệm của việc trì
tụng Kim cương Đà la ni, Bất động sứ giả,
Tùy cầu Đà la ni, kinh Nhân vương và
Thiên thủ Đà la ni; còn các quyển thứ ba,
tư, năm, sáu, bảy thì tường thuật về sự tích
và linh ứng của các đại đức tăng, tục Nhật
bản.
CHÂN NGÔN VƯƠNG TÔN
Tiếng tôn xứng đức Đại nhật Như lai.
Đại nhật Nhưlai, Phạm:Mahàvairocana.
Dịch âm: Ma hà tì lô giá na. Ma ha, là lớn,
thắng; tì, là phổ biến, cao sáng; lô giá na,
là ánh sáng, đẹp đẽ, cho vui. Đức Phật
căn bản tối thượng của Mật giáo. Có Kim
cương giới Đại nhật và Thai tạng giới Đại
nhật khác nhau. Mật hiệu là Biến chiếu
kim cương. [X. kinh Đại nhật Q.1; Kim
cương đính nghị quyết]. (xt. Đại Nhật Như
Lai).
CHÂN NGỮ
.....
Nghĩa là lời nói chân thực. Cũng như
Chân ngôn. Đức Như lai nói theo ý mình,
không hề quanh co hư dối, nói như thật,
như chân, cho nên gọi là Chân ngữ.
CHÂN NHÂN
.....
Tên gọi khác của A la hán. Vì A la hán
là các bậc tu hành đạo chân chính, không
hư ngụy, cho nên gọi là Chân nhân. Ngoài
ra, các bậc tu hành vĩ đại (đức Phật), hoặc
các Thánh nhân đã chứng pháp đích thực,
CHÂN NGÔN TÔNG TOÀN THƯ

mà không tự kiêu, khinh dễ người khác,
đều gọi là Chân nhân. (xt. A La Hán).
CHÂN NHÂN
.....
Đối lại với “Chân quả”. Chỉ bốn mươi
mốt giai vị: Thập trụ, Thập hành, Thập hồi
hướng, Thập địa và Đẳng giác trong năm
mươi hai giai vị thuộc Ngũ phẩm đệ tử của
Viên giáo. Bốn mươi mốt giai vị này tương
đối với Chân quả..... (cực quả Diệu giác),
cho nên gọi là Chân nhân. Thuộc nhân vị
dứt vô minh, chứng Trung đạo. Thiên
thai tứ giáo nghi (Đại 46, 780 thượng), nói:
“Dùng chân nhân của ta làm cực quả của
nhà ngươi”, vì thế biết Chân nhân là đối
lại với “Cực quả” mà gọi là Chân nhân. [X.
Pháp hoa huyền nghĩa Q.5 phần trên].
CHÂN NHƯ
.....
Phạm:bhùta-tathatàhoặctathatà. Chỉ
bản thể chân thực tràn khắp vũ trụ; là
nguồn gốc của hết thảy muôn vật. Còn gọi
Như như, Như thực, Pháp giới, Pháp tính,
Thực tế, Thực tướng, Như lai tạng, Pháp
thân, Phật tính, Tự tính thanh tịnh thân,
Nhất tâm, Bất tư nghị giới. Trong sách Phật
Hán dịch ở thời kì đầu dịch là Bản vô. Chân,
chân thật không hư dối; Như, tính của sự
chân thật ấy không thay đổi. Tức là cái mà
Phật giáo Đại thừa gọi là “Bản thể của muôn
vật”. Nhưng luận cứu một cách tường tận,
thì mỗi tông, mỗi nhà giải thích danh từ
Chân như đều có khác, tổng kết có thể
đưa ra mấy định nghĩa như sau đây.
Cứ theo các kinh điển A hàm chép, thì
lí pháp duyên khởi là chân lí vĩnh viễn bất
biến, cho nên gọi là Chân như. Lại cứ theo
luận Dị bộ tông luân, thì trong chín vô vi
mà Hóa địa bộ liệt kê, có Thiện pháp Chân
như, Bất thiện pháp Chân như, Vô kí pháp

Chân như, Đạo chí Chân như, Duyên khởi
Chân như. Trong đây, ba tính Thiện, Bất
thiện, Vô kí, tám chính đạo và lí pháp sinh
tử duyên khởi, đều là chân thực và vĩnh
viễn bất biến, cho nên gọi là Chân như.
Phật giáo Đại thừa chủ trương: bản tính
của hết thảy sự tồn tại là Nhân vô ngã,
Pháp vô ngã, bản tính ấy siêu việt các tính
sai biệt, cho nên gọi là Chân như; như tự
tính Pháp thân của Như lai chẳng hạn.
Cứ theo Phật địa kinh luận quyển 7, thì
Chân như là thực tính của hết thảy hiện
tượng (chư pháp), hình tướng tuy sai biệt,
nhưng bản thể thì là một, lời nói, suy tư
không thể lường được. Để phân biệt với
quan điểm sai lầm, hư dối mà tạm gọi là
Chân như thôi. Nếu cho đó là chỗ nương
tựa của hết thảy pháp lành, thì gọi là Pháp
giới; để tránh quan niệm cho là không, thì
gọi Thực hữu; để tránh quan niệm nhận là
có, thì gọi Không vô; là chân thực, thì gọi
Thực tế; vì là trí không phân biệt nên tạm
gọi là Thắng nghĩa. Kinh Đại bát nhã quyển
360, nêu mười hai tên gọi: Pháp giới, Pháp
tính, Tính không hư dối, Tính không đổi
khác, Tính bình đẳng, Tính lìa sống, Pháp
định, Pháp trụ, Thực tế, Hư không giới và
Bất tư nghị giới. Luận Đại thừa a tì đạt ma
tạp tập quyển 2 thì nêu ra sáu tên: Chân
như, Tính không, Vô tướng, Thực tế, Thắng
nghĩa và Pháp giới. Pháp hoa huyền nghĩa
quyển 8 phần dưới thì nêu ra mười bốn
tên: Thực tướng, Diệu hữu, Chân thiện diệu
sắc, Thực tế, Tất kính không, Như như,
Niết bàn, Hư không, Phật tính, Như lai tạng,
Trung thực lí tâm, Phi hữu phi vô trung
đạo, Đệ nhất nghĩa đế và Vi diệu tịch diệt.
Ngoài ra còn gọi là Nhất như thực tướng,
Chân như nhất thực, Chân thực tế, Chân
thắng nghĩa đế v.v... Vì tướng chân như
bình đẳng tuyệt đối nên cũng gọi là Nhất
tướng.
Kinh Giải thâm mật quyển 3, có nói bảy

Chân như: CHÂN NHƯ

1. Lưu chuyển chân như (lí pháp duyên
khởi).
2. Thực tướng chân như (thực tính của
các pháp).
3. Liễu biệt chân như (lí pháp vạn pháp
duy thức).
4 đến 7 phối hợp với bốn đế Khổ, Tập,
Diệt, Đạo theo thứ tự là: An lập chân như,
Tà hành chân như, Thanh tịnh chân như
và Chính hành chân như.
Trong bảy Chân như kể trên, ngoài
Thực tướng chân như ra, sáu thứ còn lại
cũng gọi là sáu Chân như, vì tự thể của các
lí pháp vĩnh viễn bất biến, cho nên gọi là
Chân như, đó là do các tướng trạng được
hiển hiện bởi Chân như thực tướng mà đặt
tên là Chân như.
Thuyết của tông Pháp tướng, cứ theo
luận Thành duy thức quyển 9 chép, thì
Chân như là pháp xa lìa sự phân biệt hư
dối, là tính Nhân vô ngã, Pháp vô ngã, tương
đương với tính Viên thành thực trong ba
tính. Tông này chủ truơng hết thảy hiện
tượng đều từ thức A lại da sinh ra, cho nên
bản thân Chân như là cái thể vắng lặng
tuyệt đối, siêu việt hết thảy hiện tượng, tự
thể của nó không trở thành hiện tượng,
cho nên nói “Chân như vắng lặng, không
tạo các pháp”. Cứ theo luận Thành duy
thức quyển 10 chép, thì Bồ tát phải đến Sơ
địa mới ngộ lí Chân như. Theo thứ tự sâu,
cạn của nội dung giác ngộ mà lập mười
Chân như khác nhau:
1. Biến hành chân như, tức lí nhân
không, pháp không tràn khắp muôn vật.
2. Tối thắng chân như, Chân như do
thân hoàn toàn trụ trì giới Cụ túc mà ngộ
được, vì nó có vô lượng công đức, nên gọi
Tối thắng.
3. Thắng lưu chân như, giáo pháp từ

Chân như lưu xuất, có phần hơn các giáo
khác, mà căn bản của giáo ấy tức là Chân
như.
4. Vô nhiếp thụ chân như, ý là không
trở thành đối tượng của sự chấp trước.
5. Loại vô biệt chân như, nghĩa là sinh
tử và Niết bàn chẳng phải hai, mê ngộ nhất
như.
6. Vô nhiễm tịnh chân như, Chân như
siêu việt nhơ và sạch.
7. Pháp vô biệt chân như, nghĩa là Chân
như đã lìa tướng sai biệt, cho nên bất luận
bàn về pháp nào thì thể của nó vẫn là một.
8. Bất tăng giảm chân như, nghĩa là đoạn
diệt các phiền não ô nhiễm nó chẳng giảm,
mà tu các pháp thanh tịnh nó cũng chẳng
vì thế mà tăng, tức lìa sự chấp trước tăng
giảm. Một khi ngộ được Chân như này, có
thể biến hiện các loại hình trạng và quốc
độ một cách tự tại, cho nên cũng gọi là
Tướng độ tự tại sở y chân như.
9. Trí tự tại sở y chân như, ý là được tự
tại đối với bốn trí vô ngại.
10. Nghiệp tự tại đẳng sở y chân như,
tất cả tác dụng của thân khẩu ý, như thần
thông, tổng trì, Thiền định v.v... đều được
tự tại.
Lấy mười Chân như trên đây làm thuận
tự, từ Sơ địa đến Thập địa, tu hành mười ba
la mật, đoạn trừ mười trọng chướng mà đến
Bồ đề. Ngoài ra, Chân như của nhân vô
ngã (Nhân không chân như) và Chân như
của pháp vô ngã (Pháp không chân như)
gộp lại gọi là Nhị không chân như; trong
đó, Nhị thừa chỉ ngộ được Nhân không
chân như, Bồ tát thì có thể ngộ Nhị không
chân như.
Tông Địa luận chủ trương, tự thể của
thức A lại da thứ tám (tông Nhiếp luận gọi
là thức A ma la thứ chín) là tâm tự tính
thanh tịnh, tâm tự tính thanh tịnh ấy tức
là Chân như. Thức của nó, vì chịu sự huân
tập của vô minh, cho nên mới hiển hiện ra

các hiện tượng nhơ và sạch.
Luận Đại thừa khởi tín chủ trương,
Chân như là bản thể của tâm chúng sinh,
CHÂN NHƯ

vì nó dứt tuyệt nói năng, suy tưởng nên gọi
là Li ngôn chân như; nhưng nếu phải miễn
cưỡng dùng lời nói mà biểu hiện, thì gọi là
Y ngôn chân như, cả hai Chân như này
gộp lại, gọi là Nhị chân như. Đứng về phương
diện Y ngôn chân như mà nói thì thể của
nó xa lìa tâm mê mà không, cho nên là
Như thực không (Không chân như); vả lại,
thể của nó đầy đủ công đức thanh tịnh vô
lậu rất mực trong sạch, cho nên là chân
thực bất không (Bất không chân như). Đồng
thời tâm chúng sinh (tức Chân như) có đủ
cả Tâm chân như môn tuyệt đối bất động,
và duyên với vô minh mà khởi động sinh
diệt, rồi hình thành Tâm sinh diệt môn của
các hiện tượng nhơ và sạch, là Tùy duyên
chân như, gộp cả hai lại, cũng gọi là Nhị
chân như. Thông thường, đối với pháp sinh
khởi vạn hữu, nếu thuyết minh theo Chân
như bất biến hoặc tùy duyên, thì gọi là Chân
như duyên khởi (Như lai tạng duyên khởi).
Còn hai Chân như sau đây đều là tiếng
đồng loại: Thanh tịnh chân như và Nhiễm
tịnh chân như, hoặc Phi an lập Chân như
và An lập chân như (An lập, hàm ý là khiến
vạn hữu sinh khởi đều đúng vị trí).
Tông Hoa nghiêm y theo thuyết Tính
khởi, chủ trương “Bản thể tức hiện tượng”,
hàm ý Chân như vốn là muôn pháp, muôn
pháp vốn là chân như. Đồng thời, chia
Chân như thành Nhất thừa chân như và
Tam thừa chân như; Nhất thừa chân như
lại chia làm Biệt giáo chân như, Đồng giáo
chân như; Tam thừa chân như lại chia làm
Đốn giáo chân như, Tiệm giáo chân như,
đều do lí giải Chân như một cách bất đồng
mà có sự khác nhau như thế.
Tông Thiên thai y theo thuyết Tính cụ,
chủ trương bản thân Chân như xưa nay
vốn có đủ các pháp sạch nhơ thiện ác.

Lại tự tính (Chân như) của chư Phật,
gọi là Vô cấu chân như, hoặc Xuất triền
chân như; còn thể tính Chân như của
chúng sinh, vì bị phiền não làm cho nhơ
bẩn, cho nên gọi là Hữu cấu chân như,
hoặc Tại triền chân như. Gộp cả hai lại,
tức là Lưỡng cấu chân như (hai
Chân như cáu bẩn).
Cứ theo luận Ma ha diễn quyển 3 chép,
thì Chân như là ngộ được lí của hai trí Thủy
giác và Bản giác, cho nên lập hai nghĩa Tính
chân như và Lí hư không. Lí hư không
thanh tịnh có mười nghĩa: nghĩa vô ngại,
nghĩa chu biến, nghĩa bình đẳng, nghĩa
quảng đại, nghĩa vô tướng, nghĩa thanh tịnh,
nghĩa bất động, nghĩa hữu không, nghĩa
không không và nghĩa vô đắc. [X. kinh Tạp
a hàm Q.12, Q.21; Phật địa kinh luận Q.4,
Q.7; Đại thừa trang nghiêm kinh luận Q.12;
luận Thành duy thức Q.2; luận Nhiếp đại
thừa (bản dịch đời Lương) Q.hạ; Nhiếp đại
thừa luận thích (bản dịch đời Đường) Q.8;
Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương Q.1
phần cuối].
CHÂN NHƯ CHI NGUYÊT
Thí dụ nhờ thể ngộ Chân như mà từ
trong tất cả mê hoặc giải thoát ra được, cũng
như vầng trăng sáng phá tan bóng đêm đen
tối.
CHÂN NHƯ HẢI
Chân như pháp tính có đầy đủ vô lượng
công đức, cho nên thí dụ với biển cả mênh
mông. [X. Khởi tín luận qui kính tụng; Quán
kinh huyền nghĩa phận qui kính tụng].
CHÂN NHƯ HUÂN TẬP
Có nghĩa là pháp chân như tự huân tập
tâm chúng sinh. Chân như huân tập có
hai loại: Tự thể tướng huân tập và Dụng
huân tập. Chân như là tâm tự tính thanh
tịnh mà người ta ai ai cũng có sẵn, tâm ấy
CHÂN NHƯ HUÂN TẬP

có đủ nghiệp dụng không thể nghĩ bàn.
Chân như vốn tự đầy đủ các pháp vô lậu,
cũng thành là tính cảnh giới của trí; thường
huân tập tâm chúng sinh, khiến chúng sinh
dần dần chán ghét sinh tử, mong cầu Niết
bàn, và tin rằng mình vốn có đủ tính Chân
như mà phát tâm tu hành, như thế gọi là
Tự thể tướng huân tập. Nếu nhờ chư Phật,
Bồ tát dùng sức huân của duyên ngoài, khiến
nghiệp thiện của chúng sinh tăng trưởng,
thì gọi là Dụng huân tập. [X. luận Thành
duy thức Q.8; Đại thừa khởi tín luận nghĩa
sớ Q.hạ phần trên; Phiên dịch danh nghĩa
tập Q.6]. (xt. Huân Tập).
CHÂN NHƯ NGƯNG NHIÊN
...........
Nói đủ là “Chân như ngưng nhiên, bất
tác chư pháp”. Thuyết của tông Pháp tướng.
Có nghĩa là Chân như ngưng tụ vắng lặng,
không một mảy may theo duyên khởi động.
Tông Pháp tướng cho Chân như là pháp
vô vi không biến hóa, không tác dụng,
chẳng vì huân tập mà sinh các pháp, tức là
lí thường trụ bất biến, bình đẳng vô tướng.
Nếu như theo duyên mà khởi động, thì trái
ngược với điều kiện vô vi vô tác dụng, mà
sẽ rơi vào pháp hữu vi sinh diệt đổi dời. Đó
là Chân như quan của tông Pháp tướng,
trái với thuyết Chân như duyên khởi của
luận Khởi tín, kiến giải mỗi khác, bèn diễn
thành sự khu biệt Tam thừa Nhất thừa.
CHÂN NHƯ PHÁP THÂN
...........
Pháp thân của Như lai lấy Chân như
làm tự tính, cho nên gọi là Chân như pháp
thân. Chân như là tính thực của hết thảy
hiện tượng, siêu việt các tướng sai biệt; Pháp
thân Như lai lấy đó làm tự tính, diệt trừ hết
thảy phiền não chướng, đầy đủ hết thảy
pháp lành, như như bất động. [X. kinh Hợp

bộ Kim quang minh Q.1 phẩm Tam thân
phân biệt; Nhiếp đại thừa luận thích (bản
dịch đời Lương) Q.14]. (xt. Chân Như).
CHÂN NHƯ QUÁN
....... .
Còn gọi là Quán chân như thiền, Chân
như thực quán, Pháp thân chân như quán,
Như quán, Chân như tam muội. Tức quán
chân như vô tướng bình đẳng, tâm tưởng
được tịch lặng, diệt trừ các phiền não. Kinh
Nhập lăng già quyển 3 (Đại 16, 533 thượng),
nói : “Quán chân như thiền là gì? Nghĩa là
quán xét nhân duyên hư dối phân biệt, biết
hai thứ vô ngã một cách như thực, phân
biệt hết thảy các pháp không có tướng thực
thể. Lúc ấy không trụ nơi tâm phân biệt,
được cảnh giới tịch lặng. Đại tuệ! Thế gọi
là Quán chân như thiền”. Nếu có thể quán
xét các pháp chẳng có chẳng không mà đạt
đến lí hết thảy pháp vô tướng bình đẳng,
thì có thể phục diệt các phiền não mà hoàn
thành Phật đạo. [X. luận Đại thừa khởi tín;
Đại thừa nghĩa chương Q.3 phần cuối; Đại
thừa chỉ quán pháp môn Q.3].
CHÂN NHƯ TAM MUỘI
...........
Tam muội trụ nơi cảnh Chân như.
Trong Thiền nguyên chư thuyên tập đô tự
quyển thượng, ngài Khuê phong Tôn mật
chia Thiền làm năm loại: Ngoại đạo thiền,
Phàm phu thiền, Tiểu thừa thiền, Đại thừa
thiền, Như lai thanh tịnh thiền. Trong đó,
Như lai thanh tịnh thiền là Tối thượng thừa
thiền. Ngài Tôn mật còn gọi đó là Nhất
hạnh tam muội, Chân như tam muội, và
bảo tam muội này là căn bản của hết thảy
tam muội. Người vào tam muội này, có khả
năng ngộ ngay tức khắc tâm mình xưa nay
vốn thanh tịnh, vốn không có phiền não,
vốn tự đầy đủ tính trí vô lậu, tâm ấy tức là
Phật và cùng với Phật không khác. Tuy
nhiên, các kinh luận khác nói về Nhất hạnh
CHÂN NHƯ NGƯNG NHIÊN

tam muội chưa coi nó là đồng với Chân
như tam muội, tên Chân như tam muội là
đối với cảnh mà đặt, còn tên Nhất hạnh
tam muội thì từ nơi pháp thực hành mà
đặt. (xt. Nhất Hạnh Tam Muội).
CHÂN NHƯ THỰC TƯỚNG
Chỉ sự chân thực của hết thảy vạn hữu.
Chân như và thực tướng thể giống nhau,
mà tên thì khác; đứng về phương diện diệu
hữu củaGiả đế mà nói thì gọi Thực tướng;
còn đứng về phương diện nhất như của
Không đế mà nói thì gọi Chân như. Ngoài
ra, Thực tướng cũng là tên gọi chung của ba
đế Không,Giả, Trung, vì thế, danh từ Chân
như thực tướng cũng thông cả ba đế Không,
Giả, Trung. [X.Vãng sinh yếu tập Q.trung
phần đầu]. (xt. Chân Như, Thực Tướng).
CHÂN NHƯ TỊCH DIÊT TƯỚNG
Chỉ Vô nhiễm tịnh chân như trong mười
chân như. Nghĩa là thể của chân như lìa
tất cả sự nhơ, sạch, không theo các duyên
mà khởi động đổi dời, cho nên dùng tướng
tịch diệt mà đặt tên.
CHÂN NHƯ VÔ VI
...........
Là một trong sáu vô vi của tông Pháp
tướng. Là lí thể chân thực như thường do
quán xét “Nhân, Pháp” cả hai đều không
mà hiển hiện. Cứ theo Đại thừa bách pháp
minh môn luận sớ quyển hạ chép, thì pháp
tính xưa nay vốn thường vắng lặng, không
biến động đổi dời, gọi là chân như. Loại
chân như này tức chỉ cho chân tính Duy
thức của tông Pháp tướng. (xt. Lục Vô Vi).
CHÂN PHÁP CÚNG DƯỜNG
Chỉ sự cúng dường được ghi chép trong
kinh Pháp hoa phẩm Dược vương. Bồ tát
Dược vương xưa kia, khi là Nhất thiết chúng
sinh hỉ kiến bồ tát, đã từng thiêu thân cúng
dường Nhật nguyệt tịnh minh đức Như lai.

Thời ấy, chư Phật đều tán thán là chân
pháp cúng dường.
CHÂN PHÁP GIỚI
........
Lí thể chân như của pháp giới dứt hết
hư vọng, cho nên gọi là Chân pháp giới.
Ngoài ra, Mật giáo lấy Chân pháp giới làm
nguồn gốc của hết thảy các pháp, cũng tức
là lí thể của chữ (a) vốn chẳng sinh,
đồng thời, bảo nước trí của Như lai từ đó
chảy tới thế gian, nhuần thấm các Đẳng trì,
làm lợi ích thế gian. [X. Thành duy thức
luận thuật kí Q.9 phần cuối].
CHÂN PHẬT
I- Chân Phật. Chỉ báo thân Phật; đối
với Hóa thân Phật mà gọi là Chân Phật.
Cũng chỉ Pháp thân không có tướng [X.
kinh Vô lượng thọ Q.hạ].
II- Chân Phật (1209-1258). Vị tăng
thuộc Tịnh độ chân tông của Nhật bản.
Họ Bình. Vốn là con của Chân bích quốc
xuân, cai trị nước Hạ dã, sau nhường nước
cho em, theo ngài Thân loan xuất gia. Năm
Gia lộc thứ 2 (1226), sáng lập chùa Chuyên
tu tại Cao điền, thờ ngài Thân loan làm Sơ
tổ, và tự lãnh đời thứ hai. Tháng 3 năm
Chính gia thứ 2, sư mặc áo sạch, chắp tay,
quay về hướng tây, cất tiếng niệm Phật bốn
mươi tám lần rồi tịch, hưởng dương năm
mươi tuổi.
CHÂN PHẬT ĐÊ TỬ
Là đệ tử chân chính của đức Phật. Cứ
theo kinh Đại bát nhã quyển 10 chép, thì
nếu người nào biết được hết thảy pháp do
CHÂN PHẬT ĐÊ TỬ

đức Phật nói, đều là hư vọng chẳng thực,
lại có thể biết rõ thực tướng các pháp, tu
hành Bát nhã ba la mật, gần với A nậu đa
la tam miệu tam bồ đề, thì gọi là Chân Phật
tử. Luận Đại trí độ quyển 99 thì bảo, người
có thể chứng được thực tướng của các pháp
thì tức là Phật; những người tuy chứng được
thực tướng của các pháp, nhưng có sai biệt,
thì là Tu đà hoàn cho đến Bích chi phật và
Đại bồ tát, được gọi là Chân Phật đệ tử. [X.
kinh Vô lượng thọ Q.hạ].
CHÂN PHẬT ĐỘ
Chân Phật và Chân độ nói gộp lại. Tông
Tịnh độ bảo cõi Phật và thân Phật của cảnh
giới mầu nhiệm mà đức Phật A di đà tự
chứng, cũng tức là cõi Phật mà những người
tin sâu và tu hành chân thực được vãng
sinh sẽ thấy được. (xt. Chân Độ).
CHÂN PHONG ĐỘ THƯỢC
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Thược, chỉ
cái ống sáo thổi. Độ thược, là cái đồ dùng
để đong lường đúc bằng kim loại. Trong
tùng lâm, dùng “Chân phong độ thược” để
thí dụ cái pháp khí mà thầy sử dụng để tiếp
dẫn học trò. Thung dung lục tắc 86 (Đại
48, 283 thượng), nói: “Chim non chín bao,
ngựa non nghìn dặm; chân phong độ thược,
máy thiêng bật then”.
CHÂN PHỤ
Thế gian cho người cha thương yêu
mình là chân phụ (người cha thực); trong
đạo thì đức Phật Thích ca mâu ni, bậc đại
đạo sư trong ba cõi, được gọi là Chân phụ.
CHÂN QUÁ
.....
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Chỉ cảnh
giới đại triệt đại ngộ; người đạt đến cảnh
giới ấy, tất đã vượt qua cảnh giới học và vô
học, cho nên gọi là Chân quá. Bích nham
lục tắc 44 (Đại 48, 180 hạ), nói: “Còn học

tập là nghe, dứt học là gần kề; người đã
vượt qua cả hai, là Chân quá”. (Hòa sơn
thùy ngữ).
CHÂN SẮC
Còn gọi là Tính sắc. Tức là diệu sắc của
chân không. Y vào chân thiện diệu sắc, gọi
là Pháp thân hữu tướng. Kinh Lăng nghiêm
quyển 3 (Đại 19, 117 hạ), nói: “Trong Như
lai tạng, tính sắc chân không, tính không
chân sắc”.
CHÂN SINH NHỊ MÔN
Pháp môn trong luận Đại thừa khởi tín.
Tức là Tâm chân như môn và Tâm sinh
diệt môn nói gộp lại. Cả hai môn đều hàm
nhiếp trong tự tính thanh tịnh Như lai tạng.
1. Chân như môn, là lí thể của chân
như pháp tính tuyệt đối bình đẳng, là
nguyên nhân thứ nhất sinh khởi muôn
pháp, lí thể ấy chẳng sinh chẳng diệt, không
thêm không bớt, lìa tướng sai biệt, chân
thực thường như. Nhưng phàm phu vì nặng
vọng tình, nên không thấy lí thể bình đẳng,
nếu trừ hết vọng tình, thì thể chân như tự
hiện. Như người đau mắt thấy hoa đốm đầy
trời, nhưng người mắt sáng chỉ thấy bầu
trời xanh thẳm muôn dặm mà thôi.
2. Sinh diệt môn, nhất tâm của Như lai
tạng theo duyên sinh diệt, khởi lên các tướng
sai biệt, vì có tâm khởi động sinh diệt, nên
gọi Sinh diệt môn. Chân như môn là thể
của Như lai tạng, Sinh diệt môn là tướng
của Như lai tạng. Tâm Như lai tạng vốn
chẳng sinh chẳng diệt, sinh diệt hòa hợp,
chẳng khác chẳng một, nhưng vì vọng
duyên vô minh mà toàn thể khởi động, sinh
CHÂN PHẬT ĐỘ

ra các tướng sai biệt, đây chẳng phải ngoài
tâm Như lai tạng còn có thể riêng biệt; cũng
như nước biển, gió lặng thì sóng yên, gió
sinh thì nuớc động, lặng động tuy khác,
nhưng thể của nước chỉ là một.
CHÂN TÂM
Chỉ tâm chân thực, hoặc lí bản tính của
tâm. Tịnh độ chân tông Nhật bản gọi là
Tín tâm tha lực. Trái lại, vọng tâm là tâm
phân biệt sai lầm, tâm hư dối, tâm hư vọng
điên đảo mà phàm phu phát động hàng
ngày trong các sinh hoạt hiện thực.
CHÂN TÂM QUÁN
Phép quán của tông Thiên thai. Trong
tông Thiên thai, khi quán Nhất tâm tam
quán, Nhất niệm tam thiên, thì lấy tâm làm
đối tượng để quán xét và thông thường chia
làm Chân tâm quán và Vọng tâm quán.
Chân tâm quán do các sư Nguyên thanh,
Hồng mẫn, Khánh chiêu của phái Sơn
ngoại, và những người dị giải của phái Sơn
gia, như Tông dục, thuộc tông Thiên thai
thời Triệu Tống, đề xướng. Họ được gọi là
Chân tâm gia, chủ trương tâm là bản thể
của hết thảy sự vật, là tâm của lí chân như.
Vọng tâm quán, do sư Tri lễ của phái Sơn
gia tông Thiên thai đề xướng, gọi là Vọng
tâm gia, chủ trương tâm vô kí là tác dụng
hằng ngày của thức thứ sáu trong phàm
phu. Hai thuyết trên căn cứ vào thuyết của
các ngài Trí khải và Trạm nhiên mà thành
lập. Trong hai thuyết, thuyết quán chân tâm,
đối với người mới tu quán mà nói, rất khó
mà đạt được. Hơn nữa, Chân tâm quán lại
rất gần với thuyết Duy tâm duyên khởi của
tông Hoa nghiêm, cho nên, đại đa số các
nhà Thiên thai xưa nay không nhận là
thuyết Chân tâm là chính thống. Tuy
nhiên, tông Thiên thai Nhật bản thì cho cả
hai pháp quán Chân tâm và Vọng tâm đều

quan trọng, đều có thể tu song song.
CHÂN TẾ
I- Chân tế. Nói tắt của Chân như thực
tế. Dứt hết tướng sai biệt tương đối, hiển
hiện lí thể Chân như pháp tính bình đẳng
nhất như. Kinh Nhân vương hộ quốc bát
nhã ba la mật đa quyển thượng phẩm Quán
Như lai (Đại 8, 835 trung), nói : “Các pháp
tính tức là chân thực, không đến không đi,
chẳng sinh chẳng diệt, cũng như chân tế
pháp tính, không hai không khác”. [X. kinh
Duy ma cật sở thuyết Q.hạ].
II- Chân tế(778 - 897) tức là Thiền sư
Triệu châu Tùng thẩm đời Đường. Vào
khoảng năm Đại trung (847-859) cuối đời
Đường, ngài Tùng thẩm lấy Triệu châu
(huyện Triệu tỉnh Hà bắc) làm trung tâm,
đại chấn Thiền phong Nam tông. Vào năm
Càn ninh thứ 4 đời Chiêu tôn, ngài thị tịch,
thọ một trăm hai mươi tuổi. Chân tế là thụy
hiệu của ngài. (xt. Triệu Châu).
CHÂN TỂ
.....
Chỉ trời. Trời là chúa tể của muôn vật,
cho nên gọi là Chân tể, cũng như gọi Tạo
vật chủ. Nhưng trong Phật giáo đặc biệt chỉ
chư Thiên thiện thần hộ trì Phật pháp.
CHÂN THÂN
.....
Pháp thân của chư Phật. Luận Đại trí
độ quyển 30 (Đại 25, 278 thượng), nói: “Phật
thân có hai thứ, một là Chân thân, hai là
Hóa thân. Chúng sinh mà thấy được chân
thân của Phật thì không một nguyện gì
không được thỏa mãn. Chân thân của Phật
tràn khắp hư không, ánh sáng chiếu khắp
mười phương, tiếng nói pháp cũng vang
khắp mười phương vô lượng hằng sa thế
CHÂN THÂN

giới, đại chúng trong các thế giới ấy đều
cùng lắng nghe pháp và tiếng nói pháp của
Phật không dứt. Chỉ trong khoảnh khắc,
từ chỗ nghe mà được tỏ ngộ. (...) Các pháp
do thân Pháp tính của Phật nói, trừ Bồ tát
ngôi Thập trụ ra, các bậc Tam thừa không
ai có thể hiểu được. Vì Bồ tát Thập trụ nhờ
trí lực phương tiện chẳng thể nghĩ bàn mới
có thể lắng nghe và ngộ được. Còn chúng
sinh nào được thấy Pháp thân Phật thì
phiền não ba độc tiêu tan, các nỗi khổ nóng
lạnh đều diệt, không một nguyện vọng nào
không được thỏa mãn”.
Luận Nhiếp đại thừa (bản dịch đời Ngụy)
quyển thượng (Đại 31, 97 thượng), nói: “Có
ba loại Phật thân, một là Chân thân, hai là
Báo thân, ba là Ứng thân”. Trong đây,
Chân thân (thân Pháp tính) của luận Đại
trí độ là nói về Báo thân, Chân thân của
luận Nhiếp đại thừa là nói về Pháp thân.
Lại trong Quán kinh sớ quyển 3, ngài Thiện
đạo gọi phép quán Phật A di đà thứ chín
được nói trong kinh Quán vô lượng thọ là
Chân thân quán. [X. luận Thành thực Q.1
phẩm Cụ túc; Chư pháp vô tránh tam muội
pháp môn Q.thượng; Đại thừa nghĩa
chương Q.18; Phật học khái luận (Lâm
truyền phương) Bản luận hạ thiên đệ nhị
chương đệ nhất tiết].
CHÂN THÂN QUÁN
........
Là một trong mười sáu phép quán được
nói trong kinh Quán vô lượng thọ. Khi
quán tưởng, lấy thân bình đẳng của Như
lai tràn khắp pháp giới làm đối tượng, gọi
là Chân thân quán. Kinh Quán vô lượng
thọ bảo, nếu quán tưởng chân thân của
đức Phật A di đà, thì có thể thấy hết thẩy
chư Phật ở mười phương, cho nên phép
quán tưởng này còn được gọi là Biến quán

nhất thiết sắc thân tưởng. (xt. Thập Lục
Quán).
CHÂN THIỀN
.....
Thiền thứ tư trong bốn Thiền định, ý
nói Thiền chân thực. (xt. Tứ Thiền).
CHÂN THIÊN DIÊU HỮU
...........
Chỉ pháp chân không diệu hữu. Tức là
pháp Giả đế trong ba đế do tông Thiên thai
lập ra. (xt. Tam Đế).
CHÂN THÚC CA BẢO
Chân thúc ca, Phạm : Kiôzuka, Pàli:
Kiôsuka. Còn gọi là Khẩn chúc ca bảo,
Kiên thúc ca bảo, dịch ý là vật báu màu đỏ.
Là một loại đá quý. Giống như hoa của cây
Chân thúc ca mà đẹp, và vì là màu đỏ cho
nên gọi như thế.
Di lặc thướng sinh kinh sớ của ngài
Khuy cơ (Vạn tục 35, 292 hạ), nói: “Chân
thúc ca, dáng giống như ngọc lưu li đỏ”.
Lưu li có nhiều màu sắc, mà màu đỏ là quý
nhất. Còn Pháp hoa kinh nghĩa sớ quyển
12 của ngài Cát tạng thì bảo vật báu này
gọi là anh vũ, bởi vì màu đỏ của nó giống
như màu của mỏ chim anh vũ. Đây e rằng
do chim anh vũ tiếng Phạm là zuka và
Chân thúc ca tiếng Phạm là Kiôzukamà
có sự sai lầm lẫn lộn chăng. [X. kinh Quán
phổ hiền bồ tát hành pháp; Quán vô lượng
thọ kinh nghĩa sớ Q.hạ; Tuệ lâm âm nghĩa
Q.16, Q.31, Q.32].
CHÂN THÚC CA THỤ
Chân thúc ca, Phạm: Kiôzuka, dịch ý
là hoa màu đỏ lợt. Cây thiêng liêng của Bà
la môn giáo Ấn độ. Còn gọi là Khẩn thúc
ca thụ, Kiên thúc ca thụ, Khẩn chúc ca thụ.
Cây to lớn, thuộc họ đậu, tên khoa học:
Butea frondosa. Sinh sản tại Ấn độ, từ núi
CHÂN THÂN QUÁN

Hy mã lạp nhã ở miền bắc đến Tư lí lan
tạp (Tích lan) ở phía nam đều có sinh
trưởng. Thân cây phần nhiều cao từ mười
hai, mười ba mét trở lên, lá to hoa to, chất
nước cốt của cây có thể chế thuốc nhuộm,
hạt ép ra dầu có thể dùng làm thuốc sát
trùng. Cứ theo Tuệ lâm âm nghĩa quyển
11 chép, thì hoa màu đỏ lợt, hình giống
như tay người, còn gọi là vô ưu thụ, A thúc
ca thụ (Phạm: azoka). Tên khoa học là
Joncsia asoka, thuộc họ đậu, nở hoa lớn
màu hồng. Ngoài ra, trong các tên khoa
học của cây Ca na ca (Phạm: Kanaka) cũng
có một tên là
Butea frondosa.
Và cây Ba la xa
cũng còn gọi là
cây Ca na ca.
Cho nên có
thuyết bảo các
cây nói trên đều
là tên gọi khác
của cây Chân
thúc ca. Tuy
nhiên, theo kinh
Đại ban niết bàn
(bản Bắc) quyển 9 nói, thì cây này khác
giống với cây A thúc ca và cây Ba la xa. [X.
kinh Tạp a hàm Q.43; kinh Đại bảo tích
Q.1; Đại ban niết bàn kinh sớ Q.1; Huyền
ứng âm nghĩa Q.7; Chỉ quật dịch thổ tập
Q.9]. (xt. Ba La Xa Thụ).
CHÂN THUYÊN
Thuyên, ý là rõ ràng, sáng tỏ. Những
câu văn mà chân lý được rõ ràng, sáng tỏ,
thì gọi là chân thuyên. [X. Câu xá tụng sớ
Q.1; Tông kinh lục Q.26].
CHÂN THUYẾT
.....
Sự nói pháp chân thực, cũng chỉ giáo

pháp từ chính cửa miệng Như lai nói ra.
CHÂN THỪA
.....
Thừa, dùng thuyền bè, xe cộ thí dụ như
công cụ để vượt qua biển sống chết, đường
khổ đau mà đến bờ bên kia, cho nên danh
từ chân thừa tức chỉ cho giáo pháp chân
thực. Các tông phái trong Phật giáo đều tự
cho tông chỉ của phái mình là pháp yếu
chân thực không sai. Chẳng hạn Thiền tông
thì bảo Thiền là diệu pháp đích truyền của
Phật tổ. Mật giáo thì nói chân ngôn mật
thừa là thừa chân thực trong tất cả pháp.
[X. Bí tạng bảo thược Q.thượng].
CHÂN THỰC
I. Chân thực. Tiếng dùng về mặt chia
loại các giáo pháp. Đối lại với “Phương tiện
quyền giả”. Thiên thai phán giáo, lấy ba giáo
Tạng, Thông, Biệt làm giáo phương tiện và
lấy Viên giáo làm giáo chân thực.
II. Chân thực. Dùng về mặt thực tu,
đối lại với “ Hư dả chẳng thực”. Thân khẩu
mỗi khác, nói nghĩ không thực, gọi là hư
dả. Nếu trong ngoài như một, không có
hư dối thì gọi là chân thực
CHÂN THỰC BÁO ĐỘ
Còn gọi Thực báo độ. Đồng với “ Thực
dụng độ”. Chỉ cõi nước trong đó Báo thân
Phật cư trụ, tức cõi Tịnh độ do các hành
nguyện tu nhân ở quá khứ của Phật báo
đáp lại. Cõi báo chân thực này là do nơi
hành nghiệp vô lậu ở giai vị tu nhân huân
phát mà hiển hiện ra cõi nước vô lượng
trang nghiêm thanh tịnh. Ngoài ra, Tịnh
độ chân tông Nhật bản nói, cõi nước mà
những người có lòng tin chân thực niệm
Phật được sinh đến, gọi là Chân thực báo
độ. [X. Pháp hoa kinh luận; Nhiếp đại thừa
Cây Chân Thúc Ca
CHÂN THỰC BÁO ĐỘ

luận thích (bản dịch đời Lương) Q.13; Đại
thừa nghĩa chương Q.19].
CHÂN THỰC LÍ MÔN
Là một trong hai môn do tông Pháp
tướng thành lập. Y theo bản ý của Phật và
Bồ tát mà nói giáo pháp chân thực, gọi là
chân thực (lí) môn; nếu tùy theo trình độ
của những đối tượng giáo hoá mà nói giáo
pháp phương tiện, thì gọi là tùy chuyển (lí)
môn. Hai môn trên đây hơi giống với tùy tự
ý và tùy tha ý .
CHÂN THỰC MINH
Là một trong ba mươi bảy hiệu của đức
Phật A di đà. Chân thực, có nghĩa là phù
hợp vớilí như thực. Minh tức là trí tuệ sáng
láng. Dứt vô minh, phát trí tuệ như lí là chân
thực minh, minh này tức là trí Phật, biểu
trưng đức bát nhã trong ba đức, ở đây được
dùng làm biệt hiệu của Phật Adiđà. Trong
Hòa tán quan hải thiên, ngài Tăngduệ bảo:
tuệ minh chân thực chẳng điên đảo, chẳng
hư dối; chẳng điên đảo thì khế hợp với pháp
tính tự chứng, chẳng hư dối thì nhiếp thụ
chúng sinh mà không lầm. Đó tức là hai trí
quyền, thực của Phật Adiđà, cũng là hai trí
chân thực tự chứng và hoá tha.
CHÂN THỰC NGHĨA
Nghĩa chân thực của các pháp có bốn
thứ:
1. Thế lưu bố chân thực nghĩa, nghĩa là
chúng sinh thấy đất thì bảo là đất, thấy lửa
thì bảo là lửa, chưa từng bao giờ bảo nước
là lửa. Phàm các pháp thế gian như vậy tuy
là mượn danh lập tướng, nhưng đều được
nhận và gọi giống nhau, đó là Thế lưu bố
chân thực nghĩa (nghĩa chân thực phổ thông
ở thế gian).
2. Phương tiện lưu bố chân thực nghĩa,
nghĩa là ở đời, những người có trí, trước
dùng tâm ý suy xét, trù tính, rồi tùy nghi

phương tiện, viết ra những kinh sách luận
nghị để hướng dẫn người đời, đó là phương
tiện lưu bố chân thực nghĩa.
3. Tịnh phiền não chướng chân thực
nghĩa, nghĩa là các bậc Thanh văn, Duyên
giác dùng đạo vô lậu phá tan các phiền não,
được trí vô ngại, đó là tịnh phiền não
chướng chân thực nghĩa.
4. Tịnh trí tuệ chướng chân thực nghĩa,
nghĩa là Thanh văn, Duyên giác tuy đã được
trí vô ngại, nhưng vẫn chưa có thể hiển rõ
lí trung đaọ, cho nên gọi là trí tuệ chướng;
Phật và Bồ tát đoạn được chướng ấy, lí trung
đạo tự nhiên hiển hiện, đó là tịnh trí tuệ
chướng chân thực nghĩa. [X. kinh Bồ tát
thiện giới Q.2].
CHÂN THỰC NHÂN THỂ
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Cũng gọi
là Chân thực thể. Ở tất cả các nơi, trong
tất cả thời gian, đều có thể hiện rõ bản lai
diện mục của chính mình một cách toàn
nhiên, đây có nghĩa là Phật pháp hiển bày,
không ẩn dấu. Cảnh đức truyền đăng lục
quyển 21 An quốc tuệ cầu chương (Đại 51,
372 hạ) nói: “Sư hỏi viện chủ Liễu: ‘Cứ như
các bậc thầy trước đã nói, khắp mười
phương thế giới là chân thực nhân thể, vậy
ông đã thấy nhà tăng chưa?’”.
CHÂN THỰC TÁC Ý
Là tính chất của pháp quán trong Mật
giáo. Đối lại với “Thắng giải tác ý”. Trong
pháp quán của Mật giáo, lấy các vật thực
như Tất đàm, tôn tượng làm đối tượng,
gọi là Chân thực tác ý. Phép quán này
còn có thể chia làm Tự tướng tác ý và
Cộng tướng tác ý. Tự tướng tác ý là quán
CHÂN THỰC LÍ MÔN

tưởng tính cá biệt của vật được quán
tưởng; Cộng tướng tác ý thì quán tưởng
cái pháp lý cộng thông của vật ấy. Trong
phép quán của Hiển giáo, đối tượng đuợc
quán không cứ phải hạn ở các vật thực
như trong bảy mươi lăm pháp của Câu
xá, tâm sở tác ý trong đại địa pháp, có
nói ba loại tác ý: tự tướng, cộng tướng và
thắng giải.
CHÂN THỰC TÂM
Lòng thành thật không dối trá. Quán
kinh sớ tán thiện nghĩa (Thiện đạo) chí
thành tâm thích quyển 4 (Đại 37, 270 hạ)
nói: “Chí là chân, thành là thực. Nếu hết
thảy chúng sinh muốn tu hành ba nghiệp
thân khẩu ý, thì phải tu chân thực ngay từ
trong tâm, chứ đừng hiện tướng hiền thiện
tinh tiến bề ngoài, mà trong lòng thì giả dối
(...) Khi đức Phật A di đà còn tu hạnh Bồ
tát ở nhân vị; cho dù chỉ trong một niệm,
một sát na cũng đủ đem lòng chân thực
mà tu hành ba nghiệp. Bất cứ làm việc gì
cũng đều chân thực. Chân thực có hai thứ:
tự lợi chân thực, lợi tha chân thực”. Hiển
tịnh độ chân thực tín văn loại cũng nói,
hết thảy chúng sinh từ vô thủy đến nay,
nhơ nhớp bẩn thỉu không tâm trong sạch,
giả dối quỉ quyệt không tâm chân thực, cho
nên, Như lai vì thương xót hết thảy chúng
sinh khổ não, trong các số kiếp không thể
nghĩ bàn, khi tu hạnh Bồ tát, tu hành ba
nghiệp cho dù chỉ một niệm, một sát na,
không lúc nào không trong sạch, không
lúc nào không chân thực. Như Lai nhờ
tâm chân thực thanh tịnh, thành tựu chí
đức viên dung vô ngại, chẳng thể nghĩ bàn,
không thể tính đếm, không thể nói được vì
Như lai chí tâm hồi thí cho hết thảy chúng
sinh phiền não ác nghiệp tà trí, để hiển bày
chân tâm lợi tha, cho nên tâm nghi ngờ

không xen lẫn được [X. kinh Bồ tát địa trì
Q.5 phẩm Phương tiện xứ giới; Vãng sinh
lễ tán kệ; Vãng sinh yếu tập Q.trung phần
đầu; Tuyển trạch bản nguyện niệm Phật
tập].
CHÂN THỰC THÂN
Một trong ba thân của Phật, đối lại với
“ứng thân”, “hóa thân”. Chỉ chân thân của
Phật, tức là báo thân, pháp thân hoặc gọi
chung Báo thân, Pháp thân. (xt. Chân
Thân).
CHÂN THƯỜNG
.... .
I. Chân thường là pháp chân thực
thuờng trụ Như lai chứng được. Kinh Lăng
nghiêm quyển 4 (Đại 19, 121 trung), nói:
“Thế tôn đã diệt sạch hết thảy các vọng,
chỉ còn lại diệu chân thường”
II. Chân thường chỉ cảnh Niết bàn chân
không thường tịch của Như lai.
CHÂN THƯỜNG LƯU CHÚ
...........
Lưu chú, hàm ý dừng ở, bám chặt, có
nghĩa dừng ở, bám chặt lấy cảnh đệ nhất
nghĩa chân không thường tịch, đây là cái
bệnh của pháp tính. Cảnh đức truyền đăng
lục quyển 11 Linh vân Chí cần chương
(Đại 51, 285 trung) “Hỏi: ‘Khi đạt đến
thuần thanh tịnh dứt điểm thì thế nào?’
Sư nói: ‘Cũng như chân thường lưu chú
vậy’”.
CHÂN TỊCH
.... .
Đặc biệt chỉ cho Niết bàn của đức Phật.
Tịch, ý là Niết bàn. Niết bàn của Nhị thừa,
không phải là Niết bàn thù thắng tột bực,
để phân biệt với Niết bàn của Nhị thừa,
Niết bàn của Phật đưọc gọi là chân tịch
(chân thực vắng lặng).
CHÂN TỊCH

CHÂN TÍNH
.....
Bản tính chân thực không hư không
biến. Là tâm thể mà người ta ai ai cũng có
sẵn. Phật giáo cho rằng, chân tính của chúng
sinh và chân tính của Phật, Bồ tát, vốn
không phải hai, không phải khác. [X. kinh
Lăng nghiêm Q.1].
CHÂN TÍNH KÊ
Thơ nói về tâm tính do tổ Bồ đề đạt ma
làm. Chẳng hạn như bài thơ (Đại 48, 373
trung): “Thân rất mực tròn sáng, chiếu rọi
suốt lí không; theo tình tính lìa chân, trước
sau cực diệu thường”. [X. luận Thiếu thất
lục môn ngộ tính].
CHÂN TÍNH YẾU TẬP
...........
Phạm:Tattva-saôgraha. Còn gọi là
Chân tính yếu tập tụng (Phạm: Tattvasaôgraha-
kàrikà), Nhiếp chân thực luận.
Do ngài Tịch hộ của Ấn độ soạn. Tác giả
liệt kê, phân loại các phái triết học Ấn độ
và các phái Phật giáo khác, rồi phê phán và
nêu tỏ thuyết của tông mình. Chia làm hai
mươi sáu phẩm, ba nghìn sáu trăm bốn mươi
sáu tụng, là bộ luận theo thể tài kệ tụng
của Phật giáo Đại thừa thuộc thời kỳ sau ở
Ấn độ. Tác giả sách này chưa cho thấy mình
thuộc học phái nào. Tây tạng thì cho là
ngài thuộc Du già sư Trung quán Ý tự khởi
phái (Phạm: Yogàcàrya-màdhyamikasvàtantrikà)
một chi trong phái Trung
quán, xem ý bàn trong sách thì đại khái có
vẻ phù hợp. Trong sách phần nhiều bàn
về các luận sư của các phái khác như Cam
ba lạp a tu ngõa đạt lạp (Phạm:
Kambalàzvatara) của phái Thuận thế,
Ngõa đặc sa á na (Phạm:Vàtsàyana) của
phái Chính lý v.v... trong sáu phái triết học
và nhà Tu từ học đương thời là Phạ mã cáp

(Phạm:Bhàmaha), các nhà học giả Phật
giáo như Thế hữu, Pháp cứu, Chúng hiền,
Thế thân, Trần na v.v..., theo đó đủ biết
tính trọng yếu về mặt nghiên cứu của bộ
sách. Bộ chú sớ quan trọng nhất của sách
này là bộ Chân tính yếu tập nan ngữ thích
(Phạm: Tattvasaôgraha-paĩjikà) do học
trò của ngài Tịch hộ là Liên hoa giới (Phạm:
Kamalazìla) soạn. Nguyên bản tiếng Phạm
và bản dịch Tây tạng với chú sớ (Nan ngữ
thích) hiện nay đều còn.
CHÂN TỊNH BỒ ĐỀ TÂM
Tâm bồ đề sẵn có của chúng sinh, bản
tính thanh tịnh và chân thực cho nên gọi
là chân tịnh Bồ đề tâm. Đại nhật kinh sớ
quyển 1 (Đại 39, 589 hạ) nói: “Chính quán
tâm mình, không có chỗ sinh, thì được vào
tâm chân tịnh bồ đề”.
CHÂN TỊNH ĐẠI PHÁP
...........
Chỉ kinh Pháp hoa. Kinh Pháp hoa là
pháp do đức Như Lai đã chứng, pháp ấy
chân thực thanh tịnh; đối với Nhị thừa
chưa cùng tột, nên gọi chân thực, phiền
não trói buộc đã hết sạch, nên gọi thanh
tịnh. Trong kinh Pháp hoa phẩm Như lai
thần lực, Bồ tát Đạidũng từng khen rằng
(Đại 9, 51 hạ) : “Chúng con cũng muốn
tự mình được đại pháp chân tịnh này, để
thụ trì đọc tụng, giải nói, viết chép mà
cúng dường. [X. Pháp hoa huyền nghĩa
Q.7].
CHÂN TÔNG
.....
I. Chân tông. Có nghĩa là tông chỉ của
đạo lý chân thực. Đối lại với Nho giáo, gọi
Phật giáo là chân tông, còn các tông cũng
đều tự gọi tông mình là chân tông. Ngoài
CHÂN TÍNH

ra theo sự phán giáo mà phân biệt thì có
các thuyết sau đây:
1. Là một trong bốn tông do sư Đàm ẩn
chùa Đại diễn đời Bắc Tề lập ra. Sư Đàm
ẩn bảo kinh Niết bàn, kinh Hoa nghiêm là
giáo pháp giảng nói về tính Phật, về lí của
pháp giới, cho nên gọi là Chân tông.
2. Là một trong năm tông do sư Tự quĩ
chùa Hộ thân đời Tề lập ra. Tức chỉ giáo
pháp trong kinh Niết bàn giảng nói về tính
Phật thường trụ
3. Là một trong sáu tông do sư An lẫm
chùa Kì xà đời Nam triều Trần lập ra. Chỉ
kinh Bát nhã giảng nói về lý chân không
của các pháp.
4. Chỉ tông nêu rõ thực lí chân như
pháp tướng. Đồng nghĩa với danh từ “Tính
tông” như Biệt giáo của tông Thiên thai,
Chung giáo của tông Hoa nghiêm trở lên
đều thuộc tông này.
II. Chân tông. Chỉ giáo thuyết nhờ vào
sức bản nguyện của Phật A di đà mà mong
có ngày được vãng sinh thành Phật, đây
tức là Chân tông của Nhật bản. Còn gọi
Tịnh độ Chân tông, là một trong mười ba
tông tại Nhật bản. Tổ mở tông là ngài Thân
loan (1173 - 1262) lấy một lòng hướng qui
mệnh niệm Phật A di đà làm giáo chỉ, cho
nên còn gọi là Nhất hướng tông. Lại lấy
Vô ngại quang Như lai khắp mười phương
làm tôn vị chính, sung sướng được ánh sáng
của ngài nhiếp thụ cho nên cũng gọi là Vô
ngại quang tông.
Tông này lấy ba bộ kinh: Vô lưọng thọ,
Quán vô lượng thọ và A di đà làm kinh
điển chủ yếu, kế thừa bảy vị tổ của ba nước,
tức là các ngài Long thụ, Thế thân của Ấn
độ, Đàm loan, Đạo xước, Thiện đạo của
Trung quốc và Nguyên tín, Nguyên không
của Nhật bản. Trong bảy vị tổ, đặc biệt lấy

luận Tịnh độ của ngài Thế thân làm luận
chính yếu. Tổ Thân loan thờ ngài Nguyên
không làm thầy, viết Hiển tịnh độ chân
thực giáo hành tín chứng văn loại là kinh
điển chủ yếu. Ngài Nguyên không chủ
trương lấy niệm Phật là chính. Sư Thân
loan thì nhấn mạnh tín tâm là gốc, cho
rằng giáo pháp chân thực của Phật là kinh
Vô lượng thọ, bộ phận trọng yếu nhất là
bốn mươi tám nguyện của Phật A di đà,
bản thể của những nguyện này là danh hiệu
“Na mô A di đà Phật”, đồng thời lấy tha lực
vãng sinh làm đặc sắc. Cái gọi là tha lực
vãng sinh, tức là phàm phu nhờ vào sức
nguyện của Phật A di đà mà được lòng tin,
về sau niệm Phật tức là niệm để báo ân
cảm tạ. Lại người đã được lòng tin, thì tất
trụ nơi chính định tụ và cùng với Như lai
bình đẳng không hai. Sư Thân loan lại bảo
sống cuộc đời thế tục ăn thịt có vợ cũng
không trở ngại gì cho việc tu hành niệm
Phật, thái độ sinh hoạt ấy khác xa với các
chi phái khác của tông Tịnh độ. Đến tằng
tôn của sư Thân loan là Giác như, chính
thức lấy chùa Bản nguyện làm trụ sở chính
của Chân tông, đến Liên như đời thứ tám,
thì thế lực bỗng bột phát, thời ấy, Đức xuyên
gia khang e ngại thế lực chùa Bản nguyện
quá mạnh, cho nên vào năm Khánh trường
thứ 7 (1602) đem chia chùa Bản nguyện
làm hai chùa Đông và Tây, đó tức là hai
phái chùa Bản nguyện (chùa Tây Bản
nguyện gọi là Bản nguyện tự phái, chùa
Đông Bản nguyện gọi là Đại cốc phái) thừa
kế pháp mạch của sư Thân loan đến nay.
Ngoài ra, môn hạ Thân loan phồn thịnh,
chi phái dần dần chia rẽ, có phái Cao điền,
phái chùa Phật quang, phái Hưng chính,
phái Mộc biên, phái Tam môn đồ, phái Sơn
nguyên, phái chùa Thanh chiếu, phái Xuất
vân lộ v.v... cộng với hai phái trước, gọi
chung là mười phái Chân tông.
Tông này lập giáo pháp Nhị song, Tứ

trùng. Nhị song, Tứ trùng chỉ Thụ xuất,
Thụ siêu, Hoành xuất, Hoành Siêu. Thụ,
chỉ Tự lực Thánh đạo môn (đạo khó làm);
CHÂN TÔNG

Hoành, chỉ Tha lực Tịnh độ môn (đạo dễ
làm). Xuất, chỉ Tiệm giáo là giáo phương
tiện tạm thời; Siêu, chỉ Đốn giáo là giáo chân
thực. Cũng tức là ngưòi tu hành trải qua
nhiều kiếp mới mong chứng quả, như giáo
thuyết của Pháp tướng. Tam luận là Tiệm
giáo của đạo khó làm trong Thánh đạo môn,
gọi là Thụ xuất; còn người mong ngay thân
này thành Phật chứng quả như giáo thuyết
của Phật tâm, Chân ngôn, Pháp hoa, Hoa
nghiêm v.v... là Đốn giáo của đạo khó làm
trong Thánh đạo môn, gọi là Thụ siêu; y
theo pháp môn vãng sinh Tịnh độ của giáo
định tán thiện trong Quán kinh mà tu hành,
mong được sinh vào nơi biên địa giải mạn,
là Tiệm giáo của đạo dễ làm trong môn
Tịnh độ, gọi là Hoành xuất; y vào pháp
môn Tịnh độ của giáo hoằng nguyện chân
thực nói trong kinh Vô lượng thọ mà tu
hành, mong được vãng sinh là thành Phật
liền, như giáo thuyết của Tịnh độ chân tông,
là Đốn giáo của đạo dễ làm trong môn Tịnh
độ, gọi là Hoành siêu, cũng là giáo bản
nguyện chân thực duy nhất trong Nhị song,
Tứ trùng. Giáo Nhất thừa tha lực của bản
nguyện Di đà này, trong tất cả các loại giáo
thuyết, là giáo đốn trong đốn, viên trong
viên, tuyệt đối chẳng hai. Vì thế chủ trương,
cho dù kẻ phàm phu ngu ác, kém cỏi nhất,
nếu khi gặp được pháp nhất thừa tha lực
bản nguyện này, rồi chỉ trong một niệm
mà vào nơi chính định tụ, thì tức khắc có
thể chứng được diệu quả thành Phật. Lại
nữa, tông này lấy bốn pháp Giáo, Hành,
Tín, Chứng làm cương yếu chia làm hai
môn Chân, Giả, lấy lòng tin làm nhân chính
để được vãng sinh, đề xướng tịnh nghiệp
thành tựu ngay lúc bình sinh.
Mười phái của Tông này là:
1. Phái Chân tông tam môn đồ, trụ sở

chính là chùa Chuyên chiếu ở nước Việt
tiền. Năm Chính ứng thứ 3 (1290) sư Như
đạo dựng một ngôi chùa ở quận Túc vũ,
gọi là chùa Chuyên tu, đề xướng pháp môn
Bí sự. Không bao lâu sư Đạo tính ở chùa
Chứng thành, sư Như giác ở chùa Thành
chiếu, cũng truyền pháp này. Mỗi người đều
có môn đồ, bèn thành cái thế chân vạc,
đời gọi là “Chúng ba môn đồ không lạy
nhau”. Khoảng năm Minh Trị, được phép
độc lập thành phái riêng biệt, đặt chưởng
quản riêng gọi là Chân tông tam môn đồ
phái, có hơn ba mươi chùa phụ thuộc. Tông
nghĩa của phái này cũng giống tông nghĩa
phái chùa Bản nguyện.
2. Phái Chân tông đại cốc, trụ sở chính
là chùa Bản Nguyện tại kinh đô. Năm Văn
vĩnh thứ 9 (1272) con gái của Thân loan là
sư ni Giác tín, xây mộ cho cha ở Đại cốc,
phía đông Kinh đô, môn đệ bàn nhau sáng
lập nhà tổ, đó là nguồn gốc của chùa Bản
nguyện. Đời gọi là chùa Đông bản nguyện,
còn gọi là Đông phái. Sau có Tuệ không,
trước tác rất nhiều, đặt nền tảng Chân tông
học cho phái này. Phái chân tông đại cốc
dốc toàn lực vào công cuộc truyền bá giáo
thuyết. Năm Minh trị thứ 5 (1872), cùng
với các phái khác của tông này gọi chung
là Chân tông. Tháng 4 năm Minh trị thứ
10 biệt lập và đặt Chưởng quản riêng, tháng
6 năm thứ 14 đổi tên đông phái thành Đại
cốc phái, chức trụ trì chùa chính (Bản sơn)
theo chế độ cha truyền con nối và lấy Đại
cốc làm họ, hiện có hơn tám nghìn bốn
trăm ngôi chùa phụ thuộc. Ngoài ra, tại
Đại hàn, Nam dương, Trảo oa, Bắc mỹ
cũng thiết lập các viện và các cơ sở truyền
giáo riêng biệt. Đồng thời tại chính Nhật
bản, mở các trường gồm đủ các cấp Tiểu,
Trung, Đại học, sau lại mở Đại học Đại
cốc tại Kinh đô để dạy các con em của
phái mình.
3. Chân tông sơn nguyên phái, trụ sở

chính là chùa Chứng thành tại nước Việt
tiền. Quá trình sáng lập không được rõ.
Hình như do sư Đạo tính khai sáng. Phái
CHÂN TÔNG

này chủ trương pháp môn bí sự. Năm Minh
trị 11 (1878) độc lập thành phái riêng, đặt
Chưởng quản, gọi là Chân tông sơn nguyên
phái, có mười hai chùa phụ thuộc. Tông
nghĩa của phái này cũng giống như tông
nghĩa chùa Bản nguyện.
4. Chân tông mộc biên phái, trụ sở
chính là chùa Cẩm chức ở nước Cận giang,
do sư Thân loan sáng lập vào năm Gia trinh
năm đầu (1235). Truyền qua mấy đời, lúc
thịnh lúc suy, đến Minh trị năm đầu, gọi là
Chân tông. Về sau được độc lập, gọi là Chân
tông mộc biên phái, đặt Chưởng quản riêng,
hiện nay có hơn năm mươi chùa phụ thuộc.
5. Chân tông xuất vân bộ phái, trụ sở
chính là chùa Hào nhiếp tại nước Việt tiền.
Chùa do Thừa chuyên sáng lập. Năm Minh
trị 11 (1878) được độc lập, đặt Chưởng quản
riêng, có hơn bốn mươi chùa lệ thuộc. Về
mặt Tông nghĩa thì có khác với phái chùa
Bản nguyện.
6. Chân tông bản nguyện tự phái, trụ
sở chính là chùa Bản nguyện tại Kinh đô.
Tháng 11 năm Hoằng trường thứ hai (1262),
sau khi Thân loan tịch, học trò đưa di cốt
đến táng tại Đại cốc. Năm Văn vĩnh thứ 9
(1272), con gái Thân loan là sư ni Giác tín,
dời phần mộ về Đại cốc ở Đông sơn, học
trò cùng nhau kiến thiết nhà Tổ, đó là nguồn
gốc của chuà Bản nguyện. Đến đời thứ tám
là Liên như, nhà tổ bị đốt cháy, Liên như
mang tượng tổ chạy trốn đến Đại tân và
lại dựng chùa Bản nguyện tại Sơn thành.
Về sau, tăng chúng ở chùa Phật quang, Cẩm
chức, Chứng thành tại Việt tiền lục tục kéo
về, thế lực lại một thời lớn mạnh, khiến
Chân tông thành cái thế thống nhất. Lại
nhờ Liên như xác lập Tông qui “Lòng tin
là gốc, phép vua là nền” mà sự nghiệp trung
hưng chùa Bản nguyện đại thành. Về sau,

trải qua bao tang thương biến đổi, chùa Bản
nguyện lại được dời về phía đông Kinh đô,
đường 6 Ô hoàn, và từ đó chùa Đông, Tây
Bản nguyện trở thành cái thế đối chọi.
Đến như giáo thuyết các phái cũng bất nhất,
mỗi phái lập riêng thuyết khác, đến năm
Minh trị thứ 5 (1872) mới gọi là Chân tông,
tháng 4 năm Minh trị thứ 10, các phái chia
nhau đặt Chưởng quản, phái này gọi là
Chân tông bản nguyện tự phái, cho mãi
đến ngày nay. Trụ trì cha truyền con nối,
gọi là họ Đại cốc. Các chùa lệ thuộc được
chia làm 4 loại: Viện riêng, Viện riêng đặc
cách, chùa phụ thuộc, chùa phụ thuộc chi
nhánh. Tổng số chùa phụ thuộc có tới hơn
chín nghìn bảy trăm năm mươi chùa, tại
trụ sở chính có đặt cơ quan chấp hành để
tổng quản các chùa. Đồng thời mở các
trường học để giáo dục con em trong phái.
7. Chân tông Phật quang tự phái, trụ sở
chính là chùa Phật quang tại Kinh đô. Thứ
tự truyền thừa của phái này là: Thân loan,
Chân phật, Nguyên hải, Liễu hải, Thệ hải,
Minh quang, Liễu nguyên. Người đặt nền
là Liễu nguyên. Chùa Phật quang được dựng
vào năm Nguyên ứng thứ hai (1320) lúc
đầu gọi là chùa Hưng chính. Sau Liễu
nguyên, sư Kinh dự đem bốn mươi hai chùa
lệ thuộc chi nhánh theo về chùa Bản
nguyện thuộc môn hạ Liên như, lại sáng
lập chùa Hưng chính riêng bị các chùa khác
thuộc phái Phật quang phản đối kịch liệt.
Sau việc ấy phái Phật quang chỉ còn lại 6
chùa chi nhánh cố giữ hệ thống chùa phái.
Nhưng đến thời Kinh quang, Kinh phạm,
thế lực của phái được khôi phục dần dần.
Tháng 3 năm Minh trị thứ 7 (1874) độc
lập, đặt Chưởng quản riêng, gọi là Chân
tông Phật quang tự phái, hiện nay có hơn
ba trăm bốn mươi chùa phụ thuộc.
8. Chân tông cao điền phái. Trụ sở
chính là chùa Chuyên tu tại Y thế. Lúc đầu
Thân loan đi hóa đạo các nước phía đông,

đã từng dựng một ngôi chùa lợp tranh ở
nước Hạ dã, gọi là chùa Chuyên tu, sau đó
giao cho đệ tử là Chân phật; đó là nguồn
CHÂN TÔNG

gốc của phái này. Khoảng năm Minh trị
đổi Chân tông chuyên tu tự phái, làm Cao
điền tự phái có hơn 600 chùa phụ thuộc,
còn lập viện Khuyến học và trường Trung
học để dạy các con em trong phái.
9. Chân tông thành chiếu tự phái, trụ
sở chính là chùa Thành chiếu ở nước Việt
tiền. Chùa này do Như giác sáng lập vào
niên hiệu Hoằng an năm đầu (1278), lúc
đầu gọi là chùa Chân chiếu. Đến thời
Thiên hoàng Hoa viên mới ban hiệu hiện
nay. Năm Minh trị được độc lập và đặt
Chưởng quản, gọi là Chân tông thành
chiếu tự phái, có hơn năm mươi chùa
phụ thuộc. Tông nghĩa của phái này cũng
giống như tông nghĩa của chùa Bản
nguyện.
10. Chân tông hưng chính phái, trụ sở
chính là chùa Hưng chính. Năm Văn minh
14 (1482), đời thứ 14 của phái chùa Phật
quang là Kinh hào, vì hâm mộ đức của Liên
như chùa Bản nguyện, nên mới quay về
cửa Liên như, đổi tên là Liên giáo, nhường
chùa Phật quang cho em là Kinh dự. Sau
Liên giáo dựng một ngôi chùa mới ở Khoa
sơn và lấy lại tên cũ gọi là chùa Hưng chính.
Khoảng năm Minh trị thì độc lập, gọi là
Chân tông hưng chính phái, đặt chưởng
quản riêng, hiện có hơn hai trăm tám mươi
chùa phụ thuộc.
CHÂN TÔNG BÁCH ĐỀ KHẢI MÔNG
Có một quyển. Do Túc lợi Nghĩa sơn
thuộc Tịnh độ chân tông Nhật bản soạn.
Toàn bộ chia làm một trăm luận đề, bàn
về ba bộ kinh của Tịnh độ, và các luận của
các tổ Tịnh độ tại Ấn độ, Trung quốc và
Nhật bản như các ngài Long thụ, Thế thân,
Đàm loan, Đạo xước, Thiện đạo, Nguyên
tín, Nguyên không v.v...… Cuối sách biện
minh về các vấn đề “ăn thịt có vợ của Chân

tông”.
CHÂN TÔNG ĐẠI HÊ
...........
Gồm ba mươi bảy tập. Do hội Nhật bản
Chân tông điển tịch san hành biên tập và
xuất bản. Sưu tập các luận phẩm và các bài
giảng thuyết của các học giả tiêu biểu trong
phái Đại cốc thuộc Tịnh độ chân tông. Năm
Đại chính 12 (1923) ấn hành Hồi thứ nhất,
năm 14 thì hoàn tất, thời gian ấy xảy ra
trận động đất lớn tại Quan đông, các bản
in bị cháy hết. Đến năm Chiêu hòa 24
(1949) các bộ phận trọng yếu trong bản cũ
được lựa chọn rồi đem in lại, năm Chiêu
hòa 28, hoàn thành toàn bộ 23 tập, đó là
Chân tông đại hệ tân biên.
CHÂN TÔNG TOÀN THƯ
Gồm bảy mươi tư tập. Do thư viện tạng
kinh Nhật bản biên tập. Thu góp các điển
tịch chủ yếu do các học giả của mọi phái
thuộc Tịnh độ chân tông biên soạn mà
thành. “Thê mộc trực lương chi” biên tập.
Tháng 2 năm Đại chính thứ 2 (1913) bắt
đầu, đến tháng 1 năm thứ 4, mỗi tháng in
hai tập. Đến tháng 2 năm thứ 5 thì hoàn
thành hai bộ chính, tục gồm một trăm ba
mươi sáu bộ chú sớ, sáu mươi bảy bộ sử
truyện, bốn bộ luận đề, hai mươi lăm bộ
hộ pháp, hai mươi chín bộ thi văn, hai mươi
bốn bộ mục lục, một trăm sáu mươi sáu bộ
tạp nhạp, trong đó phần lớn là các bản
truyện viết tay xưa nay chưa in.
CHÂN TÔNG TÙNG THƯ
Gồm ba quyển mười ba tập. Thu chép
các điển tịch và chú sớ của Tịnh độ chân
tông Nhật bản. Do Tiền điền Tuệ vân và
Thị sơn Huệ giác cùng biên soạn. Hoàn
thành vào năm Chiêu hòa thứ 6 (1931).
Các sách chú thích được thu vào sách này,
CHÂN TÔNG BÁCH ĐỀ KHẢI MÔNG

để tránh khỏi trùng lặp với Chân tông
toàn thư, phần nhiều thu chép những học
thuyết có tính ổn định và uy tín. Các bản
thảo, bản sao được so sánh đối chiếu, rồi
đều ghi các chú thích của nguyên bản ở
trên đầu, ở bên cạnh và ở dưới chân, đồng
thời ở cuối mỗi quyển, có phụ thêm giải
thích đề mục.
CHÂN TRI
.....
Cái biết của chân trí, Thích thi kê cổ
lược quyển 3 (Đại 49, 383 hạ), nói: “Biết
thực không biết, vì cái nhất tâm ‘biết và
lặng chẳng phải hai’ phù hợp với trung đạo
‘không và có đều mất’”.
CHÂN TRÍ
.....
Cũng gọi là thánh trí. Trí duyên theo
chân như thực tướng, gọi là Chân trí. Vì
cái mà nó duyên theo là cái duyên vô duyên,
cho nên cũng gọi là vô trí.
CHÂN TRUNG CHÂN
........
Chỉ giáo chân thực đặc biệt trong giáo
chân thực, là lời tán thán Viên giáo của
tông Thiên thai so với ba giáo Tạng,
Thông, Biệt. Chỉ quán phụ hành truyền
hoằng quyết quyển 1, 5 (Đại 46, 177
thượng), nói: “Chân trong chân, là đứng
về phương diện chân đế và tục đế mà
phán. So với Tạng giáo, thì Thông giáo
là chân trong tục, hai giáo cũng đều gọi
là tục; Biệt giáo phá tục, cũng là chân
trong tục; Viên giáo tức tục, gọi là chân
trong chân”.
Tịnh độ chân tông Nhật bản thì dùng
chân trung chân để tán thán giáo nghĩa
Nhất thừa hoằng nguyện, tức đối lại với tự
lực niệm Phật mà gọi tha lực niệm Phật là
chân trong chân, hoặc đối lại với Thánh

đạo môn mà gọi Tịnh độ niệm Phật là chân
trung chân.
CHÂN TU DUYÊN TU
Không nhờ sự chú ý, cứ tự nhiên nhậm
vận tương ứng với lý thể mà tu, gọi là Chân
tu; nương vào lý chân như mà phát khởi sự
tu có tâm, có ý thì gọi là Duyên tu. Duyên
tu có thể được xem như phương tiện của
chân tu. Từ ngữ này vốn do các sư Địa
luận sử dụng. Đại sư Trí khải tông Thiên
thai cho diệt trừ chân vọng, phá chín cõi,
hiển bày cõi Phật là duyên tu, còn dung
chân vọng, dứt pháp hiển là chân tu. Lại
hai trí không, giả là duyên tu, trí quán trung
đạo là chân tu. Đứng về phương diện bốn
giáo hóa pháp của tông Thiên thai mà nói,
thì ngài Trí khải cho hai giáo Thông, Biệt
là Duyên tu, Viên giáo là chân tu. Nghĩa là
từ Sơ địa của Biệt giáo trở về trước, từ Sơ
trụ của Viên giáo là Duyên tu; từ Sơ địa của
Biệt giáo, từ Sơ trụ của Viên giáo trở lên là
chân tu. Lại y vào Viên giáo mà tạm lập
Chân tu, Duyên tu, từ Sơ trụ trở lên (phần
chứng tức) Chân tu. Như Quán vô lượng
thọ kinh sớ diệu tôn sao quyển 2 ( Đại 37,
203 trung), nói: “Phần chứng tức, tức tâm
quán Phật, mượn cảnh hiển tình, tuy được
tương tự, nhưng còn thuộc duyên tu; nay
thì thân chứng, thuộc về chân tu”. [X. Ma
ha chỉ quán Q.6 phần dưới; Pháp hoa văn
cú Q.4 phần trên; Pháp hoa huyền nghĩa
Q.3 phần dưới].
CHÂN TỤC BẤT NHỊ
...........
Nghĩa là chân đế tức tục đế, tục đế tức
chân đế. Đây là thuyết từ Biệt giáo của tông
Thiên thai và Chung giáo của tông Hoa
nghiêm trở lên. Chân như có thể theo
duyên mà tạo ra các pháp, cho nên các pháp
tức là chân như.
CHÂN TỤC BẤT NHỊ

CHÂN TỤC NHỊ ĐẾ
Phạm: Paramartha–saôvfti–satyau.
Là chân đế và tục đế nói gộp lại. Chân đế
còn gọi là Thắng nghĩa đế, Đệ nhất nghĩa
đế, chỉ lý chân thực bình đẳng; Tục đế còn
gọi là Thế tục đế, Thế đế, chỉ lý thế tục sai
biệt. Ngoài ra, chân, tục cũng là tên gọi khác
của sự và lý; sự lý do nhân duyên phát sinh,
gọi là tục, lí tính chẳng sinh chẳng diệt, gọi
là Chân. Hai chữ chân, tục là danh xưng
đối nhau, vì đối nhau mà diễn thành các
tên gọi khác nhau, như thế, xuất thế, tại
gia, xuất gia v.v…... ý nghĩa của hai đế trong
các kinh luận, Đại thừa, Tiểu thừa nói không
giống nhau, các nhà trước nay như Thành
thực, Tì đàm, Tam luận, Pháp tướng (Duy
thức), Địa luận, Thiên thai, cũng đều thành
lập nghĩa mới, khiến cho nền học vấn của
Phật giáo trở thành một hệ thống lớn, như
trăm hoa đua nở. (xt. Nhị Đế).
CHÂN TỤC TRUNG TAM ĐẾ
Tức là ba đế Không,Giả, Trung, là đế lí
của Thông giáo do tông Thiên thai phán
lập. Không, tức là “các pháp do nhân duyên
sinh, nói đó là không” là tự tính không
nương vào nhân duyên mà sinh, chẳng phải
thực tính có, vì nương vào nhân duyên nên
tạm gọi là có. Nhưng mà, vì các pháp là
không, nên chẳng phải cógiả; vì làgiả, nên
chẳng phải thực không, lại vì là Không đế
nên là thực không, vì làGiả đế nên là cógiả.
Như vậy, chẳng phải có giả, chẳng phải thực
không; cũng là thực không cũng là có giả, tức
là Trung đế. [X. Ma ha chỉ quán Q.1 phần
dưới; Pháp hoa văn cú Q.8]. (xt. Tam Đế).
CHÂN TUÊ TỰ
........
Còn gọi là Đại trung đông sơn tự, Ngũ
tổ tự. Chùa ở núi Ngũ tổ (còn gọi là núi
Phùng mậu, núi Đông), phía đông bắc

huyện Hoàng mai tỉnh Hồ bắc. Do Ngũ tổ
Hoằng nhẫn của Thiền tông đời Đường
sáng lập, vua Tuyên tông nhà Đường đặt
tên là “Đại trung đông sơn tự”. Trong núi
có các di tích cổ, như động truyền pháp,
đài giảng kinh, ngọn Bạch liên, ao rửa tay
v.v...… Đến khoảng năm Cảnh đức (1004–
1007) đời Tống, nhà vua đổi tên là Chân
tuệ tự. Về sau ngài Pháp diễn (?–1104) đã
từng ở đây truyền bá Thiền phong của phái
Dương kì. Khoảng năm Vạn lịch (1573–
1619) đời Minh, năm Hàm phong thứ 4
(1854) đời Thanh, đã 2 lần bị hỏa hoạn,
sau lại được phục hồi.
CHÂN TỬ
.....
Các Bồ tát là con chân thực của Như
lai, vì đối với Phật pháp, họ tin thuận, có
thể tiếp nối sự nghiệp của Phật. Thắng man
bảo quật quyển hạ nói, con Phật có năm
nghĩa:
1. Lấy lòng tin làm hạt giống.
2. Lấy bát nhã làm mẹ.
3. Lấy thiền làm thể.
4. Lấy nhẫn làm sữa.
5. Lấy Phật làm cha. [X. Đại nhật kinh
sớ Q.1].
Chùa Chân Tuệ
CHÂN TỤC NHỊ ĐẾ

CHÂN VĂN
Chỉ các câu văn do Phật và Bồ tát nói,
hoặc ở trong các kinh điển. Chỉ quán phụ
hành truyền hoằng thuyết quyển 2 (Đaị
46, 216 trang), nói: “Nay ở vào thời vận
Tượng pháp, Mạt pháp, để lại chân văn
này”.
CHÂN VỌNG
.....
Hết thảy pháp có chân và vọng, các
pháp theo duyên vô minh ô nhiễm mà sinh
khởi, là vọng; các pháp theo duyên ba học
thanh tịnh mà sinh khởi, là chân. Lại như
các pháp do nhân duyên sinh, tất cả đều
chẳng thực, nên là pháp vọng; chân như
chẳng sinh chẳng diệt thì là chân thực, nên
là pháp chân. [X. Đại thừa nghĩa chương
Q.3 phần cuối].
CHÂN VỌNG NHỊ TÂM
Là chân tâm và vọng tâm nói gộp lại,
cũng gọi Chân thức vọng thức. Tâm tự
tính thanh tịnh, thường hằng, chẳng biến
đổi, gọi là Chân tâm; tâm tạp nhiễm hư
giả và sinh diệt chuyển biến, là vọng tâm.
Các tông phái nói về hai tâm chân, vọng
không hoàn toàn giống nhau, như Đại
thừa nghĩa chương quyển 3 phần cuối bảo,
thức a lại da thứ tám tức là tạng tâm Như
lai, gọi là chân thức, còn bảy thức trước
thì gọi chung là vọng thức, đó là chủ trương
của các nhà Địa luận. Còn Trung quán
luận sớ quyển 7 phần đầu thì nói, thức A
ma la thứ chín là tâm tự tính thanh tịnh,
gọi là Chân tâm, còn tám thức từ thức
thứ tám trở xuống thì là vọng tâm do vô
minh sinh khởi; đây là chủ trương của các
nhà Nhiếp luận. Ngoài ra, kinh Lăng già
dùng nước và sóng để thí dụ; nước thường
trụ không biến, là chân; sóng thì khởi diệt
vô thường, là vọng. Hai tâm chân vọng

có thể chia làm:
1. Duy Chân tâm, nghĩa là một tâm
chân sinh chẳng hai, chỉ tâm của chư Phật
Như lai.
2. Duy vọng tâm, nghĩa là tâm tám thức
do vô minh sinh khởi, chỉ tâm của ngoại
đạo, phàm phụ.
3. Tòng chân khởi vọng tâm, nghĩa là
vọng tâm do chân như theo duyên mà khởi,
chỉ tâm của Biệt giáo trở lên; từ Biệt giáo
trở xuống cho đến ngoại đạo, phàm phu
thì không biết đến vọng tâm này.
4. Vọng tức chân tâm, lìa chân tâm thì
không có vọng tâm, nghĩa là vọng tâm tức
chân tâm, đây là tâm của các Bồ tát từ Sơ
địa trở lên. [X. luận Đại thừa khởi tín; luận
Quyết định tạng Q.thượng; Phiên dịch danh
nghĩa tập Q.6 phần trên].
CHÂN VỌNG QUÁN CẢNH
Trong tông Thiên thai, khi tu Viên
quán, bàn về cảnh sở quán, có người chủ
trương quán chân tâm, cũng có người chủ
trương quán vọng tâm, nên hai tâm cảnh
chân và vọng nói gộp lại tức là Chân vọng
quán cảnh. Thai tông nhị bách đề quyển
11 chép, khi tu Viên quán, cảnh được quán
là vọng tâm, nghĩa là những người tu Viên
giáo, tuy có trí hiểu rõ các pháp vốn chân
thực, nhưng khi tu hành, vẫn phải lựa
chọn, cố giữ lấy một niệm vọng ấm của
phàm phu làm cảnh sở quán. Trái lại, Ma
ha chỉ quán thì lấy chân tâm làm cảnh sở
quán. (xt. Vọng Tâm Quán, Chân Tâm
Quán).
CHÂN VỌNG TỤNG
........
Vào thời vua Trung tôn nhà Đường,
sư Phục lễ có làm 10 câu kệ tụng để hỏi
CHÂN VỌNG TỤNG

các học giả bốn phương về mối quan hệ
giữa Chân như vàVô minh. Bài kệ ấy là
(Vạn tục 148, 297 thượng): “Pháp chân,
tính vốn sạch, vọng niệm từ đâu ra? Từ
chân sinh ra vọng, vọng ấy ngừng ở đâu?
Không đầu thì không cuối, có cuối phải
có đầu; không đầu và không cuối, lòng
ngờ mãi lý này, xin mở máy nhiệm màu,
nhờ đó thoát sống chết”. Ý là chân như
pháp tính xưa nay vốn trong sạch, vậy thì
vô minh vọng niệm sinh khởi từ đâu? Nếu
từchân như mà sinh, thì cũng như chân
như, vô minh không có cuối, và khi diệt
hết vô minh, thì cuối cùng vô minh lại trở
về chân như chăng?
Trong tông môn, bài tụng này được lưu
truyền khá thịnh, học giả các đời cũng hết
sức giải thích, trong các sách thấy rải rác
các chú sớ, như các ngài Lợi thiệp thuộc
tông Pháp tướng ở chùa An quốc, Trừng
quán thuộc tông Hoa nghiêm ở chùa
Thanh lương, Hoài huy, Đức hồng (Giác
phạm) thuộc Thiền tông ở chùa Chương
kính, Tri lễ, Như cảo, Khả độ thuộc tông
Thiên thai v.v…... [X. Hoa nghiêm kinh đại
sớ sao Q.34 phần dưới; Viên giác kinh lược
sớ sao Q.7 (Tôn mật)].
CHÂN VÔ LẬU TRÍ
...........
Đối với vô lậu trí của Nhị thừa mà gọi
vô lậu trí của Phật và Bồ tát là Chân vô lậu
trí. Bởi vì Nhị thừa không đoạn pháp chấp,
chẳng diệt sở tri chướng, cho nên chưa phải
là trí chân vô lậu.
CHÂN VÔ LƯỢNG
........
Là một trong ba mươi bảy hiệu của đức
Phật A di đà. Tức chỉ tuổi thọ, ánh sáng,
sức thần thông, bản nguyện, trí tuệ, công
đức, từ bi, phương tiện, y báo, chính báo

v.v…... tất cả đều là chân thực và vô lượng.
CHÂN YẾT THANH LIỄU (1809–1151)
...........
Vị tăng thuộc tông Tào động đời Tống.
Là pháp tự của Thiền sư Tử thuần ở Đơn
hà, người huyện An xương (tỉnh Tứ xuyên),
họ Ung. Còn gọi là Tịch am. Mười một
tuổi, theo ngài Thanh tuấn ở chùa Thánh
quả xuất gia, lúc đầu học Pháp hoa. Mười
tám tuổi thụ giới Cụ túc, vào chùa Đại từ tại
Thành đô học kinh Viên giác, kinh Kim
cương. Lần lượt lên núi Nga mi, Ngũ đài lễ
bồ tát Phổ hiền và Văn thù. Đến núi Đơn
hà ở Đặng châu (tỉnh Hà nam) tham yết
ngài Tử thuần, được tỏ ngộ và nối pháp
ngài. Sau sư đến thị giả Tổ chiếu ở Trường
lư. Năm Tuyên hoà thứ 3 (1121) Ngài Tổ
chiếu lâm bệnh, thỉnh sư nhận đệ nhất tòa.
Năm Tuyên hòa thứ 4, làm chủ Trường lư.
Năm Kiến viêm thứ 2 (1128), lên núi Phổ
đà lễ bồ tát Quan âm. Năm Kiến viêm thứ
4 vào làm chủ chùa Tuyết phong, mở mang
tông phong Tào động. Năm Thiệu hưng
15 (1145) ở chùa Năng nhân hưng thánh
vạn thọ thiền, năm 21 ở Viện Sùng tiên
hiển hiếu thiền. Tháng 10 năm ấy sư nhập
tịch, thọ sáu mươi ba tuổi, bốn mươi lăm
tuổi hạ. Thụy hiệu là Ngộ không thiền sư.
Viết tín tâm minh niêm cổ 1 quyển, Nhất
chưởng lục. Học trò biên tập Trường lư
Liễu hòa thượng kiếp ngọai lục một quyển
[X. Gia thái phổ đăng lục Q.9; Ngũ đăng
hội nguyên Q.14; Tục tuyền đăng lục Q.17].
CHÂN YẾT THANH LIỄU THIỀN SƯ NGỮ LỤC
.......................
Gồm hai quyển. Còn gọi là Ngộ không
thiền sư ngữ lục. Do ngài Thanh liễu (1089–
1151) đời Tống soạn, thị giả Đức sơ, Sơ
nghĩa biên tập. Thu vào Vạn tục tạng tập
124. Quyển thượng, nguyên đề là Kiếp ngoại
lục, nói đủ là Chân châu Trường lư Liễu
hòa thượng kiếp ngoại lục, thu chép các
CHÂN VÔ LẬU TRÍ

bài thuyết pháp, các lời dạy chúng, cơ duyên,
kệ tụng, bài minh Tháp sùng tiên chân yết
Liễu thiền sư, do sư Hoằng trí Chính giác
soạn, bài ký Hoa tạng vô tận đăng, Tịnh độ
tông yếu, Thuyền tử giáp sơn thoại v.v…...
Quyển hạ nguyên đề là: Chân yết hòa
thượng niêm cổ, là loại chú sớ sớm nhất
trong các loại chú sớ về Tín tâm minh. Đồng
thời với Thanh liễu, có ngài Đại tuệ Tôn
cảo cực lực đề xướng Khán thoại thiền để
chê trách Mặc chiếu thiền do Thanh liễu
và Hoằng trí Chính giác chủ trương; bởi
thế Thanh liễu mới viết Tín tâm minh niêm
cổ để đáp lại sự chê trách của Tôn cảo và
phát huy ý chỉ sâu xa mầu nhiệm của thiền,
đồng thời vạch ra các mối tệ của đương
thời để răn dạy những kẻ ngộ mù quáng
làm rối loạn đạo thiền. Nội dung tuy là chú
giải, nhưng thực thì là những niêm đề trình
bày về tông thừa, chứ không phải là chỉ
giải thích những câu nói không thôi.
CHẤN ĐÁN
.....
Phạm:Cìna-sthàna, Pàli: Cìna, hoặc
Cìna-raỉỉha. Còn gọi là Chân đán, Chân
đan, Chấn đan, Chiên đan, Chỉ đan, Chi
nan. Hoặc gọi là Ma ha chấn đán (Phạm:
MahàCìna-sthàna), gọi tắt là Chi na
(Phạm:Cìna), hoặc Chí na, Trí na, Chỉ na.
Cũng gọi là Ma ha Chí na (Phạm: Mahà-
Cìna), Ma ha Chí na, Ma hạ chấn ban, Đại
chi na, Đại chấn na, hoặc Chi na nê xá
(Phạm:Cìna-deza),Cìnadịch ý là tư duy;
sthàna, dịch ý là trụ xứ. Tức người Ấn độ
chỉ nước Trung quốc và các nước lân cận
Trung quốc. Đại đường tây vực kí quyển 5
(Đại 51, 894 hạ), nói: “Nhà vua hỏi: ‘Nước
Đại Đường ở phương nào? Cách đây xa hay
gần?’ Đáp: ‘Cách đây hơn vài vạn dặm về
hướng đông bắc, Ấn độ gọi là nước Ma ha

chi na vậy’”.
Các nước phía tây Á tế á và Hi lạp, La
mã đời xưa, đối với Trung quốc, có hai lối
xưng hô:
1. Serice (đất Chi na), hoặc Seres (người
Chi na).
2. Sin, Thin (đất Chi na), hoặc Sinai,
Thinai (người Chi na).
Trong đó, cách gọi thứ nhất là chuyển
biến từ serikon hoặc sericum (có nghĩa là
lụa tơ tằm) vì Trung quốc cổ đại thường
xuất biên tơ lụa sang các nước phương tây.
“Chi na” hàm ý nước văn vật, khen Trung
quốc là nước giàu sang văn vật, do đó có
thể biết Trung quốc từ xưa đã được gọi là
nước có tơ lụa.
Về cách gọi thứ hai thì có nhiều thuyết,
nhưng điểm cộng thông là từ tên nước (đời)
Tần Ch’ in của Trung Quốc xưa mà ra.
TiếngCìnacòn thấy trong các sách cổ,
như Ma ha bà la đa (Phạm:Mahàbhàrata),
pháp điển Ma nô (Phạm: Manu), La ma da
na (Phạm:Ràmàyaịa), Khảo đề lạp thực
lợi luận (Phạm:Kauỉiliya Arthazàstra),
Phổ lỗ cáp đặc tát mã hi tháp (Phạm:Bfhatsaôhità)
v.v...… nhưng không có chứng cứ
xác thực để chứng minh tiếng đó tức là
Trung quốc.
Ngoài những điều được nói ở trên, tên
Chấn đán, Chi na thấy rải rác rất nhiều
trong các kinh điển Phật giáo, Phiên dịch
danh nghĩa tập quyển 3 (Đại 54, 1098
trung), nói: “Đông phương thuộc Chấn, là
phương mặt trời mọc, cho nên gọi là Chấn
đán. Hoa nghiêm âm nghĩa phiên là Hán
địa (đất Hán)”. Kinh Lâu thán nói: “Phía
đông sông Thông, gọi là Chấn đán. Vì mặt
trời mới mọc, chiếu rọi góc đông cho nên
gọi Chấn đán”. Luận A tì đàm tì ba sa quyển
36, quyển 51, luận A tì đạt ma đại tì bà sa
quyển 70, quyển 101 và luận Tạp a tì đàm
tâm quyển 2 v.v...… đều bảo đất cách xa, gọi
là Chấn đán, Chân đán hoặc Chí na. Kinh

Phổ diệu quyển 3 phẩm Hiện thư, kinh Phương quảng đại trang nghiêm quyển 4 CHẤN ĐÁN

phẩm Thị thư và kinh Phật bản hạnh tập
quyển 11 phẩm Tập học kĩ nghệ, cũng gọi
sách Tần trong sáu mươi bốn sách, là Chi
na thư (Phạm:Cìna-lipi), hoặc Chi na quốc
thư (sách nước Chi na). Kinh Đại bảo tích
quyển 10 và luận A tì đàm tì bà sa quyển
40, luận A tì đạt ma đại tì bà sa quyển 79
nói: “Như lai tùy những người nghe pháp
khác nhau, dùng tiếng đất Ngô, Thục, Tần
hoặc Chân đan mà nói pháp”. Kinh Thập
nhị du chép, phương đông có Thiên tử Tấn,
nhân dân nước ấy rất thịnh. Kinh Hoa
nghiêm (60 quyển) quyển 29 phẩm Bồ tát
trụ xứ chép, đất nước Chấn đán có nơi Bồ
tát ở, gọi là núi Na la diên, chư Phật quá
khứ thường ở trong đó. Kinh Đức hộ trưởng
giả quyển hạ chép, đời đương lai, khi mạt
pháp, ở cõi Diêm phù đề trong nước Đại
tùy, có vua Đại hành ra đời, vua tin Phật
pháp, cúng dường bát Phật, bát Phật sẽ đến
nươc Sa lặc. Luận Chương sở tri quyển
thượng chép, mạn tây bắc châu Thiệm bộ
có vua tên là Cát ni thi cát, ba thời kết tập,
ở nước Chấn đán phát huy Phật pháp.
Những trường hợp kể trên, trong các kinh
đều nói đến Chấn đán.
Danh từ Chấn đán, bắt đầu được truyền
ở Trung quốc vào thời đại nào, tuy không
được rõ, nhưng trong Thích ca phương chí
quyển thượng, thiên “Trung biên” có dẫn
lời của Thành quang tử là Thứ sử Tần châu
đi Thiên trúc vào năm Kiến an thứ 10 (205)
đời Hiến đế nhà Hậu Hán như sau: (Đại
51, 949 thượng) “Thành quang tử nói: ‘Nước
trung Thiên trúc phía đông đến nước Chấn
đán (xa) năm vạn tám nghìn dặm’” Chú
thích ở bên cạnh sách trên ghi: “Chấn đán
là tên gọi Thần châu, do người nước ấy
(Thiên trúc) đặt”. Cứ theo đó, thì Chấn đán
đã được người Ấn độ biết đến từ thời Hậu

Hán. Tuệ uyển âm nghĩa quyển hạ chép,
Chấn đán phiên là tư duy, vì người trong
nước phần nhiều hay lo nghĩ, phần nhiều
hay làm, tức chỉ cho nước Hán. Và Hoa
nghiêm kinh sớ quyển 47, Tân hoa nghiêm
kinh luận quyển 30, Hi lân âm nghĩa quyển
2 v.v...… cũng nói như thế. Nghĩa tư duy e là
giải thích chữ Phạm cinta, vì hai âm cinta
vàcìna có hơi giống nhau. Lại Đại đường
tây vực cầu pháp cao tăng truyện quyển
thượng Tuệ luân truyện chú thích rằng, Chi
na tức Quảng châu, Mạc ha chi na tức chỉ
Kinh sư. Ngoài ra, người Tây tạng gọi Trung
quốc là Rgya hoặc Rgya-nags. Rgya là nghĩa
rộng lớn, dân cư mặc áo đen [X. Thích ca
phương chí Q.hạ Du lí thiên; Hoa nghiêm
thám huyền kí Q.15; Chỉ quán phụ hành
truyền hoằng quyết Q.4.2, Q.10.2; Đại
đường trinh nguyên tục khai nguyên thích
giáo lục Q.thượng; Hi lân âm nghĩa Q.10;
Đường thư tây vực liệt truyện thứ 146
thượng; Tất đàm yếu quyết Q.4; H. Yule,
H. Cordier; Cathay and the way thither; F.
F. Von Richthofen: China].
CHẤN ĐÁN TAM HUYỀN
...........
Chỉ ba học thuyết của Chu dịch, Lão
tử, Trang tử. Hoa nghiêm huyền đàm quyển
8, ghi thuyết của ngài Trừng quán bảo, Chu
dịch là chân huyền, Lão tử là hư huyền,
Trang tử là đàm huyền. Lại Tông kính lục
quyển 46, nêu thuyết của Chu hoằng chính,
bảo Chu dịch nói về sự huyền nhiệm của
“Hữu” (có), Lão tử về “Vô” (không) Trang
tử về “Hữu vô” (có, không). Trước nay giải
thích về tam huyền có nhiều thuyết khác
nhau, nhưng điểm tương đồng duy nhất
đều cho đó là ngoại đạo Trung quốc.
Tam luận huyền nghĩa (Đại 45, 2
thượng) nói: “Ngoài chỉ biện luận về một
hình, trong thì soi suốt ba đời; ngoài thì
năm tình chưa đạt, trong thì nói sáu thông
nhỏ nhiệm cùng cực; ngoài chưa tức vạn

hữu mà là thái hư, trong nói chẳng hoại giả danh mà nói thực tướng; ngoài chưa thể CHẤN ĐÁN TAM HUYỀN

tức vô vi mà rong chơi nơi vạn hữu, trong
nói chẳng động chân tế, kiến lập muôn
pháp; ngoài còn cửa được mất, trong đưa
hai cõi vào lý tuyệt cú; ngoài chưa dứt cảnh,
trí, trong thì duyên, quán đều lặng”. Đó là
sáu nghĩa hơn, kém mà Tam luận huyền
nghĩa nêu ra để phân biệt nội giáo (Phật
pháp) và ngoại đạo (Tam huyền); cho sự
Viên thông của nội giáo và sự chẳng đạt
của ngoại đạo, cũng như cánh chim bằng
đọ với cánh chim sẻ, đại dương so với giếng
khơi, chưa đủ để thuyết minh sự sai khác
giữa hai phía. Bởi vì tam huyền chấp thuyết
vô nhân, tà nhân, tuy không phải hoàn
toàn tà vọng, nhưng điều có ích của thuyết
này chỉ thuộc loại nhân thừa và thiên thừa;
còn điều vô ích thì đều thuộc thuyết của
ngoại đạo [X. Tam luận huyền sớ văn nghĩa
yếu Q.2 ]. (xt. Tà Nhân Tà Quả, Vô Nhân
Ngoại Đạo).
CHẤN LINH
.....
Nghi thức được đặt ra để cúng dường
tôn vị chính (bản tôn) và Thánh chúng
trong Mật giáo. Khi thực hành, trước hết
chọn nơi kết giới đặt đạo tràng, thỉnh hải
hội bản tôn xong, kết ấn Hỏa viện mật
phùng để hộ trì đạo tràng. Kế đến, dâng
nước át già tắm gội chư tôn, đặt tòa ngồi
bằng hoa để ngồi, sau đó, rung chuông để
thánh chúng hoan hỉ, rồi lần lượt dâng các
thứ cúng dường. Nghi thức này tuy chuẩn
theo nghi thức tiếp đãi tân khách của Ấn
độ, nhưng nếu theo nghĩa sâu kín mà nói,
thì hành giả quán tưởng tâm mình vốn sẵn
đủ bản tôn, cùng với bản tôn được mời thỉnh
chẳng phải là hai, nước át già có thể rửa
sạch bụi bẩn, hiển bày tâm Bồ đề vốn đầy
đủ sự trong sạch. Tòa hoa tám cánh tượng
trưng tâm hoa sen nở rộ; ngồi trên tòa hoa

ấy là biểu thị thành Phật và ngồi trên tòa
Phật. Thành Phật rồi là phần tự lợi đã viên
mãn, lại mở cửa hóa tha, nói pháp độ sinh,
đó tức là nghĩa Chấn linh (rung chuông) .
Lại nữa, Chấn linh có ba ý nghĩa, đánh
thức, vui mừng và nói pháp. Đánh thức,
hàm ý đánh thức bản tôn và thánh chúng,
như Chấn linh đầu tiên trong mạn đồ la
cúng và Quán đính tam muội da giới nghi,
có thể gọi là chuông đánh thức. Về nghi
thức chấn linh, các phái nói có khác nhau,
có rất nhiều phép thuật tiêu biểu, sự thực
vàtruyền miệng. Ngoài ra, chấn linh cúng
dường sau cùng, đặc biệt gọi là hậu linh
, ý là tấu nhạc vui vẻ để tiễn đưa chư
tôn trở về chỗ cũ. [X. kinh Ngũ đại hư
không tạng bồ tát tốc tật đại thần nghiệm
bí mật thức; Kim cương đính Liên hoa bộ
tâm niệm tụng nghi quĩ; Thanh long tự quĩ
kí].
CHẤP
Phạm: abhiniveza. Do tâm phân biệt
hư vọng mà cố chấp (giữ chặt lấy ý kiến
của mình) các sự vật hoặc sự lí, không buông
bỏ. Cũng gọi mê chấp, chấp trước, kế trước,
trước. Không biết năm uẩn giả hoà hợp mà
sinh ra người và chúng sinh, rồi chấp nhân
ngã là thực ngã tồn tại, gọi là nhân chấp,
ngã chấp hoặc sinh chấp (ý là chấp chúng
sinh). Chẳng biết pháp năm uẩn là “không”,
hư dối chẳng thực, rồi vọng chấp pháp ngã
là thực thể, gọi là pháp chấp. Hai cái chấp
trên đây, gọi là Nhị chấp (hai chấp ngã pháp,
hai chấp nhân pháp, hai chấp sinh pháp).
Hữu bộ Tiểu thừa v.v...… thừa nhận sự tồn
tại của pháp ngã, cho nên chẳng dứt lìa
pháp chấp; Đại thừa thì cho hai chấp đều
không, cho nên dứt lìa hai chấp. Ngoài ra,
nếu cho tất cả là thực có mà cố chấp cái
kiến giải thiên về có, rồi đem cái “không”
trên thực tế tăng lên làm “có” thì gọi là “tăng
chấp ”. Ngược lại, nếu cố chấp cái thấy
biết không vô, rồi đem cái “có” giả trên thực

CHẤP

tế giảm tổn làm “không” thì gọi là “tổn chấp
”. Hai cái chấp trên đây gộp lại cũng
gọi là Nhị chấp.
Về thức thể “hay chấp”, chủ trương của
hai đại luận sư An tuệ và Hộ pháp có khác
nhau. Ngài An tuệ cho rằng trong các thức
của người ta, thì thức thứ năm, thức thứ
tám đều có chấp pháp, thức thứ bảy có chấp
nhân, thức thứ sáu chấp cả nhân và pháp.
Nhưng ngài Hộ pháp thì cho rằng thức thứ
năm, thức thứ tám không chấp, chỉ thức
thứ sáu và thức thứ bảy là có chấp. Còn về
sự phân biệt giữa “chấp” và “chướng” thì
Thành duy thức luận diễn bí quyển 1 phần
đầu bảo, hễ chấp thì đều là chướng, vì chấp
thuộc hai phần năng thủ, sở thủ, còn
chướng thì thông với nghiệp, quả chẳng
phải tâm, tâm sở, cho nên chướng không
hẳn nhất định là chấp. Lại chấp và chướng
là nói tắt của “Ngã chấp phiền não chướng”
và “Pháp chấp sở tri chướng”. Ngoài ra, tâm
bám chặt lấy sự vật, không chịu buông bỏ,
gọi là chấp tâm, chấp trước tâm; tâm cứ
khư khư giữ chặt cái thấy biết của mình tức
các thứ vọng kiến, mà không chịu buông
bỏ thì gọi là chấp kiến; chấp trước vọng
tình, gọi là chấp tình. [X. kinh Đại thừa
nhập lăng già Q.4 phẩm Vô thường; kinh
Đại bát nhã Q.485; luận Thành duy thức
Q.9; luận Câu xá Q.19].
CHẤP CHỈ VI NGUYÊT
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Nghĩa là
nhận lầm ngón tay là mặt trăng. Nguyệt,
mặt trăng, thí dụ cái thể chân thực. Chỉ,
ngón tay, thí dụ pháp chỉ bày đạo lí chân
thực. Khi giáo hóa chúng sinh, phải tạm
thời đặt ra các thứ giáo pháp nghĩa lí để
hiển bày lí thể chân thực rốt ráo tột cùng,
nhưng chúng sinh ám muội, luôn luôn chấp
chặt những giáo thuyết tạm thời cho là chân

lí, chứ không biết rằng giáo thuyết chỉ là
phương tiện hiển bày lí thể chân thực. Cũng
như dùng ngón tay chỉ mặt trăng, những
nguời u mê, không theo ngón tay để thấy
mặt trăng, nhưng ngược lại, chấp trước ngón
tay là mặt trăng!
Vĩnh gia chứng đạo ca (Đại 48, 396 hạ)
nói “Ngón tay chỉ mặt trăng muốn sinh hiểu
biết chân thực, nhưng lại chấp ngón tay là
mặt trăng, thành uổng công thi thiết”. (xt.
Chỉ Nguyệt).
CHẤP CỤC HÀNH GIẢ
Hành giả thuộc sáu cục. Người đảm
nhiệm sáu cục Thủ tọa, Thư trạng, Tạng
chủ, Tri khách, Tri dục (trông nom việc
tắm gội), Tri điện (trông nom điện Phật),
gọi là Chấp cục. Sắc tu bách trượng thanh
qui quyển 3 (Đại 48, 1126 hạ), nói: “Chấp
cục hành giả thắp hương lễ bái, sau đó, vị
Tham đầu dẫn đầu các hành giả lễ bái xong”.
CHẤP CƯƠNG
Chỉ chức vụ cầm sợi giây ở hai bên chiếc
lọng. Còn gọi là Cương thủ . Trong
Mật giáo, khi làm lễ quán đính, Mạn đồ la
cúng v.v...… vị Đại a xà lê được che lọng; để
giữ cho chiếc lọng khỏi nghiêng ngả, có
hai người đứng hai bên cầm hai sợi giây
vốn đã được đính vào chiếc lọng. Những
người này được gọi là Chấp cương (cầm
giây). Còn người đứng cầm lọng che cho A
xà lê, thì gọi là Chấp cái (cầm lọng).
[X. Hiển mật uy nghi tiện lãm Q.hạ Pháp
sự đường thượng đình nghi].
CHẤP THANH KIM CƯƠNG CHỬ BỒ TÁT
Tương đương với Bồ tát Thanh kim
cương trong kinh Đại nhật phẩm Bí mật.
Cứ theo kinh Bất không quyên sách quyển
9 chép, thì tay trái của vị tôn này ấn lên
CHẤP CHỈ VI NGUYÊT

đầu chày kim
cương một
chẽ, khuỷu tay
phải co lại,
ngồi bán già.
Tuy giống với
tượng vẽ nói
trong Thai
tạng đồ tượng,
nhưng trong
Thai tạng hiện
đồ mạn đồ la
không thấy
nói đến vị tôn này.
CHẤP KIM CƯƠNG THIÊN HÀNH BỒ TÁT
Giống với bồ tát Thiện hành kim cương
chép trong Thai tạng đồ tượng của Mật giáo.
Cứ theo kinh Bất không quyên sách quyển
9 nói, thì tay
trái vị tôn này
đặt lên bắp vế,
tay phải để
ngang ngực,
trong bàn tay
dựng chày kim
cương một
chẽ, ngồi bán
già. Kinh Đại
nhật phẩm
Trụ tâm có
chép Thiện
hành bộ chấp
kim cương, còn kinh Đại nhật phẩm Bí mật,
nghi quĩ và Thai tạng hiện đồ mạn đồ la
thì lại không thấy có chép vị tôn này.
CHẤP SỰ
Phạm: vaiyàvftyakara, Pàli:
Veyyàvac-cakara. Chỉ người quản lí công
việc. Cứ theo kinh Trường a hàm quyển 1
chép, thì Tôn giả A nan thường theo hầu

đức Phật Thích ca mâu ni, gọi là chấp sự đệ
tử. Kinh Tăng nhất a hàm quyển 45 thì gọi
là thị giả. Còn luận Đại trí độ quyển 6 nói
Tỉ khưu chấp sự là vị Duy na. Trong Thiền
tông thì gọi riêng vị Tri sự thuộc Đông tự,
là người trông nom các việc trong chùa [X.
kinh Thi ca la việt lục phương lễ; kinh Hiền
kiếp Q.7; kinh Đại ban niết bàn Q.trung;
luật Tứ phần Q.7]. (xt. Tri Sự).
CHẤP TRÌ DANH HIÊU
Câu trong kinh A di đà, biểu thị sự tu
hành gây nhân để được vãng sinh Tịnh
độ. Chấp trì hàm ý giữ chắc không lay động.
Tức là chuyên tâm xưng niệm danh hiệu
của Phật A di đà. Kinh A di đà (Đại 12, 347
trung), nói: “Nếu có người thiện nam, thiện
nữ, được nghe nói đến Phật A di đà, chấp
trì danh hiệu, hoặc một ngày (…...) hoặc bảy
ngày, một lòng chẳng loạn, người ấy lúc
sắp chết, Phật A di đà và các thánh chúng
hiện ở trước mặt, lúc ấy tâm không điên
đảo, liền được sinh sang cõi nước cực lạc
của Phật A di đà”. Trong A di đà kinh sớ,
ngài Trí viên giải thích về chấp trì danh
hiệu (Đại 37, 355 hạ), bảo: “Chấp nghĩa là
chấp nhận, trì là nắm giữ do sức tin mà
chấp nhận ở tâm, do sức niệm mà nắm giữ,
chẳng quên”. [X. Pháp sự tán Q.hạ (Thiện
đạo); A di đà kinh sớ (Khuy cơ); A di đà
kinh lược kí (Nguyên tín)].
CHẤP TRƯỢNG PHẠM CHÍ
Phạm chí cầm gậy. Là ngoại đạo ở thời
đại đức Phật. Cái gậy mà ngoại đạo này cầm,
hình dáng giống như đầu người, vị đệ tử
lớn của Phật là tôn giả Mục kiền liên đã bị
Phạm chí cầm gậy ấy đánh chết. Trước khi
đức Phật sắp nhập Niết bàn, Mục kiền liên
vào thành Vương xá khất thực, vì trả lời
Bồ Tát Chấp Thanh Kim Cương Chử
Bồ Tát Chấp Kim Cương
Thiện Hành
CHẤP TRƯỢNG PHẠM CHÍ

không vừa ý Phạm chí cầm gậy, nên bị Phạm
chí vây hãm rồi dùng gạch đá đánh chết,
Mục kiền liên tuy là thần thông đệ nhất,
nhưng vì nghiệp lực, cũng không thể trốn
thoát được. Sau Mục kiền liên tuy ngăn cản
vua A xà thế không cho trả thù, nhưng
cuối cùng, Phạm chí cầm gậy cũng bị hai
người học trò của Mục kiền liên là Mã túc
và Mãn túc giết chết. [X. Tì nại da tạp sự
Q.18; Tì nại da Q.2].
CHẤT ĐA
Phạm,Pàli:citta. Dịch ý là tâm. Còn
gọi là Chất da da, Chỉ da, Chất đế, Bỉ trà.
Là một trong bốn tâm. Có nhiều nghĩa.
Theo các kinh luận sớ có thể tóm tắt làm 3
nghĩa:
1. Câu xá quyển 4, Câu xá luận quang
kí quyển 4 nói, chất đa là nghĩa tập khởi,
chỉ sáu thức tâm vương mắt, tai, mũi, lưỡi
v.v…...
2. Thành duy thức luận thuật kí quyển
3 phần cuối, Thiền nguyên chư thuyên tập
đô tự quyển thượng phần 1 nói: Chất đa là
nghĩa tích tụ, tập khởi, chỉ thức A lại da
thứ tám.
3. Chú thích bên cạnh kinh Lăng già a
bạt đa la bảo quyển 1, Ma ha chỉ quán
quyển 1 phần trên nói: Chất đa là tâm hay
biết của hữu tình, tương đối với tâm của cỏ
cây vô tình (Hãn lật dà) hoặc tâm tự tính
đệ nhất nghĩa. [X. luận Đại tì bà sa Q.72;
Đại nhật kinh sớ Q.16; Phiên dịch danh
nghĩa tập Q.6; Bí tạng kí].
CHẤT NGẠI
Tính chất có đủ sắc pháp (vật chất), vì
nó có chất lượng và cùng với các vật khác
chướng ngại lẫn nhau, cho nên gọi là chất
ngại. Bởi lẽ, bất cứ vật thể nào, trong cùng
một thời gian, không thể chiếm cứ cùng
một không gian với các vật khác, cho nên

hễ một vật thể đã chiếm cứ một không gian
đặc định rồi, thì không gian ấy không thể
dung nạp bất cứ vật thể nào khác; cũng
tức là một vật làm chướng ngại các vật khác.
(xt. Sắc).
CHẤT TRỰC
Chỉ cho tâm ngay thẳng. Đạo Phật nhằm
thấu suốt thực tướng của các pháp, cho nên
người tu hành phải có tâm chính trực. Cứ
theo kinh Duy ma phẩm Phật quốc nói, thì
tâm ngay thẳng là cõi Tịnh độ của Bồ tát,
khi Bồ tát thành Phật, không nịnh hót
chúng sinh sinh đến cõi nước của mình.
Nghĩa là người có tâm ngay thẳng, chất trực,
không nịnh hót, tâm này là gốc của muôn
hạnh.
Kinh Pháp hoa phẩm Thọ lượng (Đại
9, 43 trung) nói: “Chúng sinh đã tin phục ý
ngay thẳng, nhu hòa; một lòng mong thấy
Phật, chẳng tự tiếc thân mình. (Lúc ấy) ta
cùng với chúng tăng, đều rời núi Linh thứu
(...…) Những người tu công đức, nhu hòa và
chất trực, thì đều thấy thân ta, tại đó ta nói
pháp”. [X. kinh Phương quảng đại trang
nghiêm Q.4].
CHÂU
..
Phạm,Pàli: maịi Dịch âm: Ma ni, chỉ
cho ngọc báu, thông thuờng còn gộp cả
dịch âm, dịch ý lại gọi là Ma ni châu. Trong
các kinh luận, nhiều chỗ nói về các công
đức thù thắng của Ma ni bảo châu, như
trong suốt, sáng rỡ, đầy đủ mọi tướng, có
khả năng chữa khỏi các bệnh lạnh, nóng,
lở loét, phù thũng, cho đến nọc độc của
các loài ong, rắn, rết v.v…... là một trong bảy
thứ báu của vua Chuyển luân thánh vương.
Trong kinh điển còn dùng làm thí dụ, như
trong “Y châu dụ ” (dụ hạt ngọc
CHẤT ĐA

trong áo), đem viên ngọc thí dụ sự ngu tối
của phàm phu, chẳng biết trong tâm của
chính mình vốn có sẵn tính Như Lai tạng;
“Kế châu dụ ” (dụ viên ngọc trong
búi tóc) dùng viên ngọc thí dụ thực lý nhất
thừa. Ngoài ra, thông thường phần nhiều
cũng dùng nó để thí dụ diệu lý thực tướng.
(xt. Y Châu Dụ, Kế Châu Dụ).
CHÂU BẢO BÁT CÔNG ĐỨC
..............
Cứ theo kinh Chính pháp niệm xứ quyển
2 nói, thì Thần châu bảo trong bảy báu của
vua Chuyển luân thánh vương có tám thứ
công đức sau đây:
1. Năng tác quang minh, nghĩa là
trong đêm tối, Thần châu bảo có thể
phóng ra ánh sáng, khiến người ta thoát
ra khỏi bóng tối, còn lúc ban ngày nóng
bức thì tỏa ra ánh sáng mát rợi, khiến
người ta khỏi khổ nóng nực, được sự mát
mẻ.
2. Năng tế khát phạp, nghĩa là ở giữa
nơi đồng hoang không có nước, Thần châu
bảo có khả năng phun ra nước trong mát
để giải khát cho tất cả.
3. Tùy thuận vương ý, nghĩa là khi
Chuyển luân vương khởi lên ý nghĩ, thì
Thần châu bảo thuận theo ý vua, như khi
vua nghĩ đến nước, thì ngọc báu liền tuôn
ra nước trong sạch để giúp đời.
4. Thể cụ chúng sắc, nghĩa là Thần châu
bảo có đủ tám góc, các góc đều phóng ra
mầu xanh, vàng, đỏ, trắng tươi sáng.
5. Năng li bệnh khổ, nghĩa là Thần châu
bảo có khả năng khiến người ta lìa cái khổ
bệnh tật và tâm được ngay thẳng, tất cả
điều mong cầu đều được toại nguyện.
6. Năng giáng cam vũ, nghĩa là thế lực
của Thần châu bảo chỉ bắt rồng dữ rưới
xuống những hạt mưa mát mẻ ngọt ngào,

chứ không cho trút xuống những trận mưa
to gây ngập lụt.
7. Năng sinh chư vật, nghĩa là tại những
nơi không có nước, không có cây cỏ, thì
Thần châu bảo có thể khiến những ao nước
dạt dào, cỏ cây xanh tốt.
8. Tại xứ lợi ích, nghĩa là ở nơi có Thần
châu bảo thì con người không ức hiếp, giết
hại lẫn nhau, không tức giận mà lúc nào
cũng hòa vui.
CHÂU CAM TỰ
Châu cam, tên Tây tạng: Jo-khaí. Chùa
ở trung tâm Lạp tát (Lha sa) tại Tây tạng.
Còn gọi là Đại triệu tự, Đại chiêu tự, là ngôi
chùa xưa nhất cũng là ngôi tịnh xá thiêng
liêng nhất ở Tây tạng, cho nên rất nổi tiếng.
Ngôi chùa này do vua Tây tạng Khí tôn
lộng tán (Tạng:Sroí-btsan sgam-po) kiến
tạo vào thế kỷ thứ bảy Tây lịch. Nhà vua
cưới công chúa Ba lị khố cơ (Bhfkuỉi) của
Ni bạc nhĩ (Nepal) và công chúa Văn thành
của nhà Đường làm vợ. Hai người đàn bà
này đều tin theo Phật giáo, cho nên, khi
công chúa Ni bạc nhĩ thỉnh được pho tượng
phật A súc bằng kim đồng rất lớn đưa về,
nhà vua bèn làm một ngôi chùa tại trung
tâm Lạp tát, quay hướng tây để thờ, chùa
này về sau gọi là chùa Châu cam. Công
chúa Văn thành thì thỉnh một pho tượng
Phật Thích ca bằng kim đồng, nhà vua cũng
làm chùa Lạp ma tiệp (Tạng: Ra-mo-che,
Chùa Châu Cam
CHÂU CAM TỰ

tức Tiểu chiêu tự) ở góc phía bắc Lạp tát,
quay hướng đông nhìn về Trường an, để
thờ. Sau vì chiến loạn, người Tây tạng đem
tượng phật A súc dời đến chùa Lạp ma tiệp,
rồi đưa pho tượng Phật Thích ca của công
chúa Văn thành về dấu trong điện Phật
của chùa Châu cam, từ đó về sau, pho tượng
Phật Thích ca vẫn để thờ ở chùa này, và
trở thành nơi trung tâm tín ngưỡng Phật
giáo ở thời ấy. [X. Tây tạng Phật giáo nghiên
cứu (Trường vĩ nhã nhân); Tây tạng văn
hoá tân nghiên cứu (Thanh mộc văn giáo)].
(xt. Đại Chiêu Tự, Tiểu Chiêu Tự).
CHÂU LỊ DA QUỐC
Tên một nước xưa tại nam Ấn độ. Châu
lị da là dịch âm từ tục ngữChoơya của miền
nam Ấn độ đời xưa. Cứ theo Đại đường tây
vực kí quyển 10 chép, thì nước Châu lị da
chu vi hai nghìn bốn trăm năm mươi dặm,
Đô thành chu vi hơn 10 dặm, đất đai bỏ
không, rừng rú hoang vu, dân cư thưa thớt,
trộm cướp công khai, phong tục gian dối,
tính người dữ tợn, tin sùng ngoại đạo, già
lam đổ nát, có ít tăng đồ, có vài chục đền
thờ trời, phần nhiều là ngoại đạo khỏa hình
(ở truồng). Về mạn đông nam Đô thành
không xa, có tòa tháp do vua A dục dựng.
Khi xưa đức Như lai đã từng hiển thị thần
thông ở nước này, nói pháp vi diệu, hàng
phục ngoại đạo, độ các trời người, về phía
tây Thành đô không xa, có ngôi già lam cũ,
là nơi bồ tát Đề bà nghị luận với các La
hán. [X. Đại đường đại từ ân tự tam tạng
pháp sư truyện Q.4; Đông nam Ấn độ chư
quốc chi nghiên cứu; Nam phương quyển
chi tôn giáo; Trung quốc Nam dương giao
thông sử].
CHÂU MAN
Là lọn tóc dùng các châu ngọc vàng
bạc, lưu li để kết thành, là vật cúng dường

hoặc vật trang sức trong Mật giáo.
CHẾ CHỈ TỰ
Chùa tại Quảng châu, do vị sa môn
người nước Kế tân kiến tạo vào khoảng
năm Long hoà (362) đời Ai đế nhà Đông
Tấn. Khoảng năm Nguyên gia (424-453)
đời LưuTống, ngài Cầu na bạt đà la vượt
biển từ Ấn độ đến Quảng châu, lập giới
đàn tại đây, gọi là Chế chỉ đạo tràng. Tương
truyền, năm Phổ thông thứ tám (527) đời
Vũ đế nhà Lương, tổ sư Đạt ma cũng ở
đây. Lại Tam tạng chân đế, vì lánh nạn
loạn lạc ở cuối đời Lương, phải trở về Ấn
độ, cũng lưu lại chùa này từ năm Thiên
gia thứ ba đến thứ năm (562–564) đời Văn
đế nhà Trần, để dịch luận Đại thừa duy
thức và luận Nhiếpđại thừa. Lục tổ Tuệ
năng của Thiền tông đời Đường và Tam
tạng Bát lạt mật đế người Tây vực, cũng
đã từng ở đây. Về sau đổi tên là Càn minh
pháp tính tự, Báo ân quảng hiếu tự, hiện
nay gọi là Quang hiếu tự. (xt. Quang Hiếu
Tự).
CHẾ ĐA QUÝNH XỨ
Là nơi tu hành đạo Phật. Chế đa, tiếng
Phạm:Caitya, cũng gọi là Chi đề, dịch ý
là Linh miếu, Tháp. Cứ theo Pháp hoa
huyền tán quyển10 chép, trong tháp có
thờ xá lợi thì gọi là Tốt đổ ba (Phạm:
stùpa), không thờ xá lợi thì gọi là Chế đa.
Quýnh có nghĩa là xa xôi; Quýnh xứ, đặc
biệt chỉ nơi A lan nhã. Luận Câu xá dịch
là nơi tu phạm hạnh. Vì chế đa,quýnh xứ
đều là những nơi thanh vắng, tĩnh mịch,
thích hợp cho sự tu đạo. Lại luận Câu xá
quyển 16 nói, tại các nơi chùa, chế đa,
quýnh xứ, không được hành dâm. (xt. Chi
Đề).
CHÂU LỊ DA QUỐC

CHẾ ĐA SƠN BỘ
Phạm: Caitya-vàdin, hoặc Caitika,
Pàli: Cetiya-vàdà. Là một trong hai mươi
bộ phái Phật giáo tại Ấn độ, vì bộ chúng
của bộ này ở núi Chế đa, cho nên gọi Chế
đa sơn bộ. Còn gọi là Chi đề sơn bộ, Chế
đa bộ, Chi đề da bộ, Chỉ để ha bộ, Chi đề
la a bộ, Du ca bộ, Ma ha đề bà bộ.
Cứ theo luận Dị bộ tông luân chép, thì
khoảng hai trăm năm sau khi đức Phật nhập
diệt, ngoại đạo “Đại thiên” (Phạm:
Mahàdeva), xuất gia theo Đại chúng bộ,
cùng với chúng tăng của bộ này tranh luận
về “năm việc” rồi lôi kéo chúng tăng ra khỏi
Đại chúng bộ, hình thành ba bộ, theo chỗ
ở khác nhau mà đặt tên là Chế đa sơn bộ,
Tây sơn trụ bộ, Bắc sơn trụ bộ. Hoặc có
thuyết nói, sự phân chia ấy là do sau khi
Đại thiên xuống miền nam giáo hóa mấy
chục năm, các học giả Đại chúng bộ theo
thuyết “năm việc” của Đại thiên, vì tư tưởng
và ở cách xa nhau quá lâu, nên mới dần
dần chia thành mấy phái. Còn theo luận
Bộ chấp dị chép, thì thời ấy chia làm hai bộ
Chi đề sơn và Bắc sơn; kinh Văn thù vấn
quyển hạ phẩm Phân bộ thì chép chia làm
hai bộ là Đông sơn trụ bộ và Bắc sơn trụ
bộ, chứ chưa đề cập đến tên Chế đa sơn
bộ.
Về nguyên nhân đưa đến sự phân hóa
của bộ này, cứ theo luận Dị bộ tông luân
chép, là do sự tranh luận về năm việc của
Đại thiên gây ra. Nhưng theo Tam luận
huyền nghĩa chép, thì vì vấn đề được giới
mà sinh ra tranh luận rồi đưa đến sự chia
rẽ. Lại luận Dị bộ tông luân bảo, sự chia rẽ
của hai bộ căn bản Thượng tọa và Đại chúng
là do tranh cãi về vấn đề năm việc của Đại
thiên, sau có một Đại thiên trùng tên (Tặc
trụ đại thiên) lại nêu lên năm việc mà đưa

đến sự chia rẽ thành ba bộ Chế đa sơn.
Luận Bộ chấp dị thì chỉ nói đến Tặc trụ đại
thiên, chứ khi hai bộ căn bản phân hoá thì
chưa đề cập đến việc của Đại thiên kia.
Thuyết hai Đại thiên, tranh luận lại năm
việc, còn phải cần được thương xác.
Về Tông nghĩa của bộ này, cứ theo luận
Dị bộ tông luân nói, thì ba bộ Chế đa sơn,
Tây sơn trụ, Bắc sơn trụ, nghĩa đồng như
nhau, đều chủ trương các Bồ tát vẫn không
thoát khỏi ngã ác; cho dù có cúng dường
Tốt đổ ba (tháp có để xá lợi Phật), cũng
không được quả lớn; A la hán tuy không
còn bị dâm dục làm phiền não, mất bất
tịnh, nhưng có khi gặp các ác ma đưa bất
tịnh dính vào áo La hán. Còn về năm việc
và các nghĩa môn khác thì luận điểm của
ba bộ này phần nhiều giống với thuyết của
Đại chúng bộ. [X. luận Thập bát bộ; Tứ
phần luật sớ sức tông nghĩa kí Q.3 phần
đầu; Ngũ giáo chương thông lộ kí Q.16].
(xt. Đại Chúng Bộ).
CHẾ ĐÁT LA
Phạm:Caitra hoặcCitra, Pàli: Citta.
Tên tháng thứ nhất của lịch Ấn độ, còn
gọi là Chế đát ra, Tố đát la, Đát la. Dịch ý
là trọng xuân (tháng thứ hai mùa xuân).
Tức khoảng từ ngày 16 tháng 01 đến ngày
15 tháng 02 theo âm lịch Trung quốc, mặt
trăng tháng này gặp sao Dốc (Phạm:Citrà,
Chất đa la) mà tròn, cho nên gọi là Chế
đát la. [X. kinh Tú diệu Q.thượng; kinh Bảo
tinh đà la ni Q.4; Câu xá luận quang kí
Q.30; Đại đường tây vực kí Q.2].
CHẾ GIÁO
Là Phán giáo do tông luật Nam sơn lập
ra, đối lại với “Hoá giáo ”. Tông luật
Nam sơn đem giáo pháp của một đời đức
Phật phán biệt làm Chế giáo và Hóa giáo,
Chế giáo là chỉ pháp môn Giới học được
CHẾ GIÁO

hiển bày trong tạng Luật. Cũng gọi là hành
giáo, ý nói tuân hành giáo pháp chế giới.
Hóa giáo thì chỉ pháp môn Định và Tuệ
được nói rõ trong tạng kinh. Cứ theo bài
tựa trong Tứ phần luật san phồn bổ khuyết
hành sự sao nói, thì bản ý của Chế giáo có
bảy, đó là:
1. Không bàn về Tiệm, Đốn.
2. Nhắm vào khoa chính nghiệp.
3. Quả báo khác nhau.
4. Các cõi đi tới có hơn, có kém.
5. Khởi lên tình ý hư hay thực.
6. Cũng cho phép cũng cấm chế.
7. Theo hành trì hiển bày sự sai khác.
Cứ theo Bát tông cương yếu quyển
thượng chép, thì pháp môn Định, Tuệ của
bốn A hàm là thuộc về Hóa giáo, còn pháp
môn Giới học của luật Tứ phần thì thuộc
Chế giáo.
Y theo giới thể mà bàn về Chế giáo, có
thể chia làm ba tông:
1. Thực pháp tông, nói tắt là Hữu tông,
chỉ Thuyết nhất thiết hữu bộ trong Bộ phái
Phật giáo, chủ trương hết thảy các pháp là
thực có, lấy “vô biểu ” của giới thể làm
sắc pháp.
2. Giả danh tông, nói tắt là Không tông,
chỉ tông Thành thực, chủ trương các pháp
chỉ có cái tên giả chứ chẳng phải thực có,
cho vô biểu của giới thể là chẳng phải sắc
chẳng phải tâm.
3. Viên giáo tông, nói tắt là Viên tông,
chỉ Duy thức Viên giáo, chủ trương hạt giống
của tâm sở “tư ” (được ươm giữ trong thức
thứ tám) là giới thể vô tác.
Luật Nam sơn dựa theo luật Tứ phần
của bộ Đàm vô đức, luận Thành thực
cũng phần nhiều dựa theo giáo nghĩa của
bộ này, cho nên giới thể của luật Tứ phần
là chẳng phải sắc chẳng phải tâm, nhưng,

bản ý của ngài Đạo tuyên là y vào Viên
giáo Duy thức mà định, tức trong Tứ phần
luật san bổ tùy cơ yết ma sớ (hội bản) quyển
3, quyển 5, khi bàn về giới thể, đều đem
Hữu tông, Không tông nhiếp vào trong
Tính không giáo, còn diệu thể của Viên
giáo thì là Duy thức giáo. Lại ngài Tuệviễn
ở chùa Tịnh ảnh đầu tiên lập thuyết Phán
giáo, Hóa giáo và Hành giáo, ngài Đạo
tuyên căn cứ vào thuyết ấy, cho Hành
giáo bắt nguồn từ Hóa giáo, cũng lập giáo
phán Hóa giáo, Chế giáo. [X. Đại thừa
nghĩa chương Q.13 Tạng nghĩa phân biệt
phần dưới; Tứ phần luật san phồn bổ
khuyết hành sự sao Q.thượng, Q.trung
3; Tứ phần luật giới bản sớ tự; Giáo giới
tân học tỷ khưu hành hộ luật nghi tự].
(xt. Hóa Giáo).
CHẾ GIỚI THẬP ÍCH
Nghĩa là, đức Phật đã vì các đệ tử mà
chế định ra giới luật, đối với chúng tăng,
giới luật ấy có mười điều lợi ích.
1. Nhiếp tăng (Phạm:saíghasangrahàya),
cai quản toàn thể khiến cho hòa hợp.
2. Cực nhiếp tăng (Phạm: saíghasuwỉhutàyai)
rất có khả năng ngăn điều lỗi
chặn điều ác, khiến chúng tăng được chuyên
tâm tu đạo, mỗi người đều giữ phận mình
mà yên ổn vui vẻ. Luật Tứ phần và Hữu bộ
tì nại da, gọi mục này là Linh tăng hoan hỉ
(khiến chúng tăng được vui vẻ), Luật Thập
tụng thì gọi là Cực hảo nhiếp (nhiếp thụ
cực tốt).
3. Linh tăng an lạc (Phạm:
saíghasya– sparzavihàràya), nhờ thi
hành hai điều trên mà trong chúng tăng
được yên vui.
4. Chiết phục vô tu nhân (Phạm:
durmaíkunnàô pudgalànàô nigrahàya),
có thể khiến cho những kẻ sai trái không
biết hổ thẹn bị khuất phục, hoặc cuối cùng
bị đuổi ra khỏi giáo đoàn.
5. Hữu tàm quí nhân đắc an ổn trụ

(Phạm:lajjinàô sparzàvihàràya), khiến CHẾ GIỚI THẬP ÍCH

những vị tăng đúng đắn, có tâm hổ thẹn
tuân theo giới luật, được sống yên ổn.
6. Bất tín giả linh đắc tín (Phạm:anabhiprasannànàô
abhiprasàdàya), nhờ ánh
sáng của giới luật, có thể khiến những kẻ
không tin phát khởi lòng tin.
7. Dĩ tín giả tăng ích tín (Phạm:
abhiprasànnanàô bhùyobhavàya),
những người đã tin, nếu y theo giới luật, sẽ
khiến lòng tin thêm lớn.
8. Ư hiện pháp trung đắc lậu tận (Phạm:
dfwỉadhàrmikanàô àsravànàm
saôvaràya), y theo giới luật thì ở trong
pháp hiện tại được lậu tận, dứt các pháp
hữu lậu ở hiện tại, ngăn ngừa các phiền
não ở đời này.
9. Vị sinh chư lậu linh bất sinh (Phạm:
sàmparàyikaịàô setuwamudghàtàya),
các phiền não chưa sinh khởi ở hiện tại
khiến cho vĩnh viễn không sinh khởi.
10. Chính pháp đắc cửu trụ (Phạm:
brahmacaryaĩ ca me cirasthitikam
bhavisyati), y theo giới luật thì chính pháp
của Phật sẽ ở lâu nơi đời để mở mắt cho
người và trời. [X. luật Ma ha tăng kì Q.1;
luật Tứ phần Q.1; luật Thập tụng Q.1; Thích
thị yếu lãm Q.thượng].
CHẾ MÔN
Là một trong những pháp môn đức Như
lai dùng để nhiếp thụ và điều phục chúng
sinh. Như lai dùng tri đức chế định ra giới
luật, ngăn ngừa các điều xấu ác, tà bậy, giáo
pháp rất nghiêm ngặt, không một mảy may
buông thả, khiến chúng sinh hướng thiện
tránh ác, đó là Chế môn, pháp môn “Chế
giáo” được dùng để ước thúc tăng ni. Trái
lại, Như lai dùng bi đức để độ những kẻ
ngang ngược năm nghịch, mười ác, cởi mở
để giáo hoá điều phục, thì đó là “Khai môn”,
pháp môn “Hóa giáo” ứng dụng cho cả tăng

lẫn tục.
CHẾ TÀI
Là áp lực được sử dụng để phòng ngừa
những hành vi gây tai hại cho xã hội. Nhà
xã hội học người Pháp là Đồ nhĩ cán (Emile
Durkheim, 1858–1917) chia chế tài làm bốn
thứ :
1. Thần bí tính, như khai trừ, bùa chú,
hối tội, mệnh lệnh của sách cấm.
2. Đạo đức tính, như trách hỏi, ruồng
đuổi.
3. Pháp luật tính, như xử phạt theo dân
luật, hình pháp đã qui định.
4. Phúng thích tính, như chê cười, diễu
cợt v.v…...
Về phương thức trừng trị chế tài, có thể
chia làm hai loại:
1. Sự chế tài đối với các thành viên trong
một tập đoàn, gọi là chế tài dư luận.
2. Do người ở cấp trên có uy quyền thi
hành một cách trực tiếp hoặc gián tiếp, có
đủ tính chất xử phạt.
Chủ thể thi hành chế tài thường được
coi như có chính nghĩa, hoặc thần thánh,
là sự tượng trưng trừu tượng, là một thứ
sức ép của đoàn thể, chứ không một cá
nhân nào làm được. Trong giới luật, sự chế
tài đối với những người phá giới có những
qui định đặc biệt, nhưng đều lấy lương tâm
tự chủ làm nền tảng, rất ít tính chất trừng
phạt bên ngoài. Lại nữa, chủ thể chế tài là
Tăng đoàn, không phải một tỷ khưu đặc
định nào thi hành. Trong nguyên tắc chế
tài do tăng đoàn qui định, nặng nhất là tội
Ba la di, tức là các tội giết hại, trộm cướp,
dâm dục, nói dối, nếu tỷ khưu nào phạm
vào các tội kể trên, thì bị đuổi ra khỏi Tăng
đoàn. Ngoài ra, còn có các tội Tăng tàn, tội
Ba dật đề v.v...… Người phạm tội Tăng tàn
thì phải ở riêng biệt trong một số ngày nhất
định, tức phải tách rời Tăng đoàn mà ra ở
một nơi khác để dễ bề phản tỉnh. Còn tội
CHẾ TÀI

Ba dật đề, nếu phạm thì phải tách ra sám
hối trước đại chúng trong Tăng đoàn. (xt.
Giới).
CHẾ THÍNH NHỊ GIÁO
Tức là Chế giáo và Thính giáo. Trong
sách Tứ phần luật hàm chú giới bản sớ,
luật sư Đạo tuyên đời Đường, lập một môn
nhiếp giáo phân tề, nêu cả bốn loại phán
giáo từ xưa, rồi hoặc thêm, hoặc bớt mà qui
nạp thành thuyết Tam luân, thuyết Hoá
giáo hành giáo, thuyết Chế giáo thính giáo
và thuyết Hoá giáo, Chế giáo v.v...… Trong
đó, phàm giáo do chế định mà có, tức là
giáo pháp do Phật chế định, tất phải giữ
gìn tuân thủ thì gọi là Chế giáo; trái lại những
pháp vì phương tiện tạm thời mà đặt ra,
cho phép tùy ý giữ hoặc không giữ, thì gọi
là Thính giáo. Như ba áo của tỷ khưu, năm
áo của tỷ khưu ni là Chế pháp (pháp bắt
buộc), còn một trăm lẻ một thứ đồ dùng
thì là Thính pháp (pháp tùy ý). Lại như
tạng Luật là Chế giáo, hai tạng Kinh, Luận
là Thính giáo. Nếu không chấp hành Chế
pháp thì sẽ bị tội, còn không giữ Thính
pháp thì không phải tội.
CHẾ TỘI
Đối lại với “Tính tội......”. Tính tội tự
nó đã là tội ác, như giết hại, trộm cướp, tà
dâm, nói dối bất luận trong Phật giáo hay
ngoài Phật giáo, chúng đều là những hành
vi tội ác, gây họa hại cho con người và
chúng sinh khác. Trái lại, như đào đất, chặt
cây, cắt cỏ làm tổn hại loài vô tình, thì Phật
giáo gọi là Chế tội. [X. Thiền giới quyết].
(xt. Tính Tội).
CHẾ TRA CA ĐỒNG TỬ
I. Chế tra ca, Phạm:Ceỉaca. Còn dịch
là Chế trích gia, Chế đa gia, Thế đa ca,
Phiến để ca. Dịch ý là Tức tai (trừ tai hoạ),
Phúc đức tụ thắng. Là người đứng hầu bên

cạnh Bất động Minh vương trong Mật giáo,
đứng hầu ở bên phải, gọi là Thiên bộ. Một
trong năm sứ giả của Bất động Minh vương,
một trong tám đại đồng tử. Chủ về đức
nghiệp Ba la mật, hiển hiện thành tính ác.
Cứ theo Thánh vô động tôn nhất tự
xuất sinh bát đại đồng tử bí yếu pháp phẩm
chép, hình tượng Chế tra ca là hình đồng
tử, mầu như sen hồng, đầu kết năm lọn
tóc, tức trên đỉnh đầu, hai bên tả hữu và
trước sau, mỗi chỗ đều kết một lọn, biểu
trưng năm phương năm trí; tay trái cầm chày
kim cương, tay phải cầm gậy kim cương,
không mặc ca sa, dùng áo trời quấn hai bả
vai. Ấn khế là ngoại
phọc ngũ cổ ấn, chân
ngôn là Án yết rô ma
chế tra ca hồng hồng
phát tra nam. Lại cứ theo
kinh Bất không quyên
sách đà la ni phẩm
Thành tựu chế trích ca
chép, Chế tra ca đồng tử
là do bồ tát Quán âm tự
sinh ra, hiện hình tướng
trẻ con, hớn hở vui vẻ,
cùng với đồng tử Căng yết la cùng đứng
hầu bên cạnh Bất động minh vương. [X.
Bất động sứ giả đà la ni bí mật pháp; Để lí
tam muội da Bất động tôn uy nộ vương sứ
giả niệm tụng pháp; Phật tượng đồ vựng
Q.2].
II. Chế tra ca, hàm ý là tôi tớ, ngoài sứ
giả của Bất động minh vương ra, các sứ giả
của chư tôn khác cũng có gọi là Chế tra ca.
(xt. Sứ Giả).
CHẾ TRUNG
Chỉ thời kỳ kết chế tu hành, tức trong
Đồng Tử Chế Tra Ca
CHẾ THÍNH NHỊ GIÁO

các kỳ Hạ an cư và Đông an cư. Chế trung
của Hạ an cư bắt đầu từ ngày 16 tháng 4,
đến ngày 15 tháng 7 thì chấm dứt; Chế
trung của Đông an cư bắt đầu từ ngày 16
tháng 10, đến ngày 15 tháng 1 năm sau thì
kết thúc. Cũng có thuyết lấy ngày 16 tháng
5 đến ngày 15 tháng 8 làm Hạ an cư, ngày
16 tháng 11 đến ngày 15 tháng 2 năm sau
làm Đông an cư. Lại trong thời đại đức Phật,
Chế trung có qui định cấm túc. Ngoài ra,
đối lại với Chế trung, gọi là Giải gian ,
tức là những ngày giờ ngoài Hạ an cư và
Đông an cư.
CHI CỤ
Thông thường chỉ các thứ đồ dùng cần
thiết trong thời kỳ tu pháp trong Mật gáo.
Bao gồm các đồ pháp khí, thức cúng dường,
hương thắp, các đồ vật lớn nhỏ để bố trí
trong đạo tràng. (xt Chi Độ).
CHI CƯƠNG LƯƠNG TIẾP
...
Vị Tam tạng dịch kinh ở thời đại Tam
quốc. Cương lương tiếp là tên Phạm, dịch
làChính vô úy. Còn gọi là Chi khương
. Vào niên hiệu Cam lộ năm đầu (256)
đời Tào Ngụy, ngài dịch kinh Pháp hoa tam
muội tại Giao châu, gồm sáu quyển. Nay đã
thất truyền. Nhưng, cứ theo Xuất tam tạng
kí tập quyển 4 nói, thì kinh này thực ra là
tên khác của kinh Chính pháp hoa. Về niên
đại dịch kinh thì có thuyết cho là vào năm
Ngũ phụng thứ hai (255) đời Ngô. Năm sinh
năm mất của ngài không được rõ. [X. Pháp
hoa du ý; Khai nguyên thích giáo lục Q.2;
Lịch đại tam bảo kỉ Q.5].
CHI DIÊU
Vị tăng dịch kinh ở đời Đông Hán.
Người Tây vực, thông suốt các sách, hiểu
thấu lẽ huyền vi. Ngài đến Lạc dương vào
năm Trung bình thứ 2 (185) đời Linh đế

nhà Đông Hán, trước sau dịch các kinh
Thành cụ quang minh định ý, gồm cả kinh
Đại thừa, Tiểu thừa mười bộ mười một
quyển. Hiện còn đến nay là kinh Thành
cụ quang minh định ý, kinh A na luật bát
niệm, kinh Mã hữu tam tướng, kinh Mã
hữu bát thái thí nhân, kinh Tiểu đạo địa
v.v...… mỗi bộ có một quyển. [X. Lương cao
tăng truyện Q.1; Khai nguyên thích giáo
lục Q.1; Đại đường nội điển lục Q.1].
CHỈ DIÊU ÂM
Vị tỷ khưu ni đời Ngụy Tấn. Năm sinh
năm mất không rõ. Mộ đạo từ thủa nhỏ,
thông suốt các học nội ngoại, có tài văn
chương. Thời Hiếu vũ đế, kết giao với Vương
đạo tử, Mạnh khải ở Cối kê, Đạo tử làm
chùa Giản tĩnh cúng sư. Đồ chúng rất đông,
giàu nhất đô ấp, tham dự cả chính sự, quyền
uy một thời, sau không biết kết cục ra sao.
CHI DỤNG
Chi, hàm ý chia. Nghĩa là chia dùng tiền
của v.v... Trong Thiền lâm, chức vụ trông
coi việc chi dùng tiền của của thường trụ là
Phó tự..... (người giữ kho). Sắc tu bách
trượng thanh qui quyển 4 (Đại 48, 1132
hạ) nói: “Trông coi tiền gạo vải vóc bắp
đậu của thường trụ, tùy thời xuất nhập chi
dùng”. [X. Thiền uyển thanh qui quyển 4
Khố đầu; Thiền lâm tượng khí tiên Q.12].
CHI ĐÀM THƯỢC
Vị tăng đời Đông Tấn. Người nước
Nguyệt chi. Năm sinh năm mất không rõ.
Ngụ cư tại Kiến nghiệp, xuất gia lúc thiếu
thời, ở trên núi Hổ khâu tại nước Ngô. Giới
hạnh tinh nghiêm, ai cũng kính phục. Đầu
CHI ĐÀM THƯỢC

thời Hiếu vũ đế nhà Đông Tấn, vua thỉnh
sư vào chùa Kiến sơ truyền năm giới cho
vua, vua kính lễ sư như bậc thầy. Sư bẩm
sinh có tiếng thật tốt, đọc tụng rất hay, từng
mộng thấy Thiên thần trao cho âm pháp,
tỉnh dậy bèn chế ra tiếng mới, phổ thành
Phạm bái sáu chữ, đời sau lấy đó làm khuôn
phép. Thọ tám mươi mốt tuổi.
CHI ĐẠO CĂN
Vị tăng dịch kinh đời Đông Tấn. Du
hóa các phương nói pháp lợi chúng. Niên
hiệu Hàm khang năm đầu (335) đời Thành
đế, sư dịch kinh Phương đẳng pháp hoa
năm quyển, sau còn dịch kinh A súc Phật
sát Bồ tát học thành phẩm hai quyển, nay
đều đã thất truyền. Không rõ tuổi thọ. [X.
Khai nguyên thích giáo lục Q.3].
CHI ĐỀ
Phạm:caitya, Pàli: cetiya. Còn gọi là
Chi đế, Chi đà, Chi trưng, Chế đa, Chế để,
Chế để da. Có nghĩa là tích tập. Còn dịch
là tụ tướng. Khi hỏa táng đức Phật, người
ta tích tụ củi thơm thành một đống to, đó
là nguồn gốc của “Chi đề”. Về sau, tại các
nơi linh tích của đức Phật, người ta xếp gạch,
đất thành đống cao to, và bảo phúc đức vô
lượng của đức Thế tôn tụ tập tại đó, cho
nên hễ nói đến tháp miếu, linh miếu, miếu,
mộ phần v.v...… đều gọi là Chi đề. Ngoài ra,
đặc biệt đục khoét hang đá để cấu tạo cũng
gọi là chi đề.
Tháp (Phạm:stùpa, dịch âm: Tốt đổ
ba) và Chi đề có khác. Theo luật Ma ha
tăng kì nói, ở trong có đặt xá lợi là tháp,
không có xá lợi là chi đề. Đời sau phần
nhiều dùng lẫn lộn cả. Địa trì kinh luận
chủ trương dù có hay không có xá lợi
đều gọi là Chi đề. Lại theo kinh A dục
vương quyển 7 nói bốn nơi đức Phật sinh,
thành đạo, chuyển pháp luân, Niết bàn

gọi là 4 Chi trưng, nhưng người đời biết
đến nhiều là “Bốn linh tháp lớn”, đó cũng
là trường hợp dùng lẫn lộn. Còn có
thuyết bảo, gọi chung là “Tháp” gọi riêng
là “Chi đề”.
Hiện nay, tại Ấn độ, những hang đá
được gọi là
Chi đề thì rất
nhiều, trong
đó, các hang
Thất diệp
(Phạm: Sapta
parịa–
guhà), Sử đạt
mã (Sudàma),
Lạc mã
tư lị tịch
(Lomas Rishi)
v.v...… được coi
là các Chi đề
nguyên thủy. Còn như các hang Phạ giả
(Bhàja) và Bối đạt sa (Bedsà) thì được
coi là các chi đề đại thành. [X. kinh Khởi
thế Q.7; luật Ma ha tăng kì Q.33; Hữu bộ
mục đắc ca Q.10; Pháp hoa kinh văn cú
Q.8 phần dưới; Pháp hoa nghĩa sớ Q.11;
Huyền ứng âm nghĩa Q.3; Nam hải kí qui
nội pháp truyện Q.3].
CHI ĐỀ QUỐC
Chi đề, Phạm:Ceti, còn gọi là Chi đà,
Chi đề du, Chi đề dữu. Dịch ý là Chúng tễ,
Ức. Tên một nước xưa tại Ấn độ. Nay là
phần đất Ban đắc nhĩ khẳng đức
(Bundelkand) về mạn tây nam A lạp cát ba
(Allahabad) và một bộ phận tỉnh Trung
ương (Central Provinces) tại Ấn độ, phía
tây là chi nhánh Ca lị hưng đô (Kali-sindh)
của sông Cham-bul, phía đông tới sông Đốn
sĩ (Tonse). Trung a hàm quyển 55 kinh Trì
trai, Trường a hàm quyển 5 kinh Xà ni sa
Cửa Vào Chi Đề Phạ Giả
CHI ĐẠO CĂN

đều bảo nước Chi đề là một trong mười sáu
nước lớn tại Ấn độ vào thời đại đức Phật.
Lại theo Trung a hàm quyển 10 kinh Bát
thiên và luật Tứ phần quyển 16 nói, thì
đức Phật đã từng thuyết pháp tại nước này.
[X. kinh Tạp a hàm Q.2; kinh Ưu pha di
đọa xá ca; Bồ tát giới nghĩa sớ Q.thượng; T.
W. Rhys Davids: Buddhist India].
CHI ĐỀ SƠN
Phạm:Caitya-giri
I. Chi đề sơn. Tên Phạm còn gọiCaityaparvata,
Pàli: Cetiya-giri. Cũng gọi Chi
da kì lị, Chi da ka lê, Chi đế da sơn. Núi,
tiếng Phạm:giri (dịch âm: ki li). Núi Chi đề
ý là núi tích tụ công đức, núi Voi, hoặc núi
tích tụ, ở đảo Tích lan (nay là Sri Lanka).
Cứ theo Thiện kiến luật tì bà sa quyển
2 ghi chép việc Ngài Ma hi da (Mahinda)
đến Tích lan truyền đạo và Cao tăng pháp
hiển truyện chép, thì biết rằng núi Mi sa ca
nằm về mạn đông cố đô A nâu la đà bổ la
(Pàli: Anuràdhapura) của Tích lan, còn
được gọi là núi Chi đề, nay là núi Mật hi
đạt liệt (Mihintale) nằm về phía đông A
nâu na đà bổ la khoảng mười ba cây số.
Theo Thiện kiến luật tì bà sa quyển 2, và
Đảo sử , Đại sử tiếngPàli, thì ngài Ma hi
đà đã từng nói pháp cho vua Thiên ái đế
tu (Pàli: Devànaôpiyatissa) nghe tại núi
này, và làm chùa trong đó, gọi là chùa núi
Chi đề (Pàli: Cetiyapabbata-vihàra) và
trồng cây Bồ đề. Nay ngôi tháp An ba tu
đa la (Ambasthala) trên núi Mật hi đạt liệt,
tương truyền là nơi mai táng di cốt của Ma
hi đà. [X. Ấn độ lữ hành kí; J. Fergusson:
History of Indian and Eastern Architecture,
Vol.I].
II. Chi đề sơn. Còn gọi là Chế đa sơn,
Chi kiên cố sơn. Là nơi ở của bồ tát Thiên
quan. Kinh Hoa nghiêm (bản dịch mới)

quyển 45 phẩm Chư bồ tát trụ xứ chép là
núi Chi đề. Kinh Hoa nghiêm (bản dịch
cũ) quyển 29 phẩm Bồ tát trụ xứ thì gọi là
núi Chi kiên cố. Lại theo Hoa nghiêm kinh
thám huyền kí quyển 15, Hoa nghiêm kinh
sớ quyển 47 chép, thì núi Chi đề chính ở
miền nam Trung quốc. Trong hai mươi bộ
Tiểu thừa có Chế đa sơn bộ, căn cứ địa của
bộ này là núi Chế đa, hiện nay là núi Chi
đề (Caitiya-giri), đối diện với thành phố Bồi
tọa ngõa lạp (Bezwada) bên bờ sông Kì tư
đa na (Kistna), nhưng có đích xác là núi
Chi đề không thì chưa thể biết được. [X. Dị
bộ tông luân luận thuật kí; Tuệ uyển âm
nghĩa Q.hạ].
III. Chi đề sơn. Tên gọi khác của Ti
địa tả. Là tên núi thuộc nước Ưu thiền ni ở
miền nam Ấn độ. (xt. Ti Địa Tả).
IV. Chi đề sơn ở huyện Ninh đức, tỉnh
Phúc kiến. Núi Chi đề cao hơn mặt biển
hơn tám trăm mét, núi quanh co nối liền
nhau hai mươi lăm cây số, xa gần la liệt 99
ngọn, vách đá sừng sững, ngọn núi nhọn
hoắt, cây cối ngất trời, là một trong ba mươi
sáu động ở Trung quốc.
CHI ĐỘ
Hàm ý đo lường, chuẩn bị. Trong Mật
giáo, khi tu pháp, trước hết phải chuẩn bị
Bản tôn và các thứ đồ dùng, như chuông
vàng hoặc đồng, các thứ hương long não,
các vật ngũ cốc thất bảo, các loại hoa quả
v.v...…, công việc chuẩn bị này, gọi là chi độ.
Từ chi độ, có lẽ là “độ chi ” (tính liệu
việc chi tiêu tiền bạc) được chuyển dụng,
hàm ý tính toán cung cấp. [X. kinh Đà la ni
tập Q.12; kinh Tô đất địa yết la Q.trung;
Chư tôn yếu sao Q.3, Q.4, Q.11].
CHI ĐỘN (314-366)
Vị tăng học giả đời Đông Tấn. Người
Trần lưu (huyện Khai phong tỉnh Hà nam)
CHI ĐỘN

có thuyết bảo là người Lâm lư tỉnh Hà đông
(huyện Chương đức tỉnh Hà nam) họ Quan.
Tự Đạo lâm, sau đổi họ theo thầy, đời gọi
là Chi đạo nhân, Chi đạo Lâm. Gia đình
đời đời thờ Phật, sớm tỉnh ngộ lẽ vô thường,
ở ẩn trong núi Dư hàng thuộc Cối kê,
chuyên nghiên đọc kinh Đạo hành bát nhã
và các kinh điển thuộc hệ Bát nhã. Hai
mươi lăm tuổi sư xuất gia, sau đến Kinh sư
(thủ đô) Kiến khang giảng đạo, được các
danh sĩ rất thán phục. Đời bấy giờ đang
chuộng Lão trang, sư thường cùng với các
nhân vật lỗi lạc đương thời, như Vương
mông, Tôn xước, Hứa tuân, Ôn hạo, Tạ an
và Vương hi v.v...… bàn về Trang tử, ngôn từ
lưu loát, thao thao bất tuyệt, khiến đời kinh
ngạc và rất tán thưởng. Sư hình dáng khác
lạ, ưa rong chơi núi rừng, viết chữ thảo rất
đẹp, văn bút quán thế. Sau sư lập chùa Chi
sơn tại đất Ngô, do đó còn có hiệu là Chi
hình. Chưa bao lâu sư nhận lời của Vương
hi đến huyện Ngô hưng, lúc đầu ở chùa
Linh gia, sau lại lập Tinh xá ở Diệm sơn,
chúng tăng có hơn trăm người. Rồi lại dời
đến núi Thạch thành, sáng lập chùa Thê
quang, ăn cơm rau uống nước suối, thả hồn
ngao du nơi rừng Thiền, chú giải kinh An
ban và Tứ thiền, noi theo ý chỉ Mã minh,
Long thụ. Cuối đời lại xuống núi, tuyên giảng
kinh Duy ma. Niên hiệu Long hòa năm đầu
(362), vua Ai đế triệu thỉnh sư vào ở chùa
Đông an tại Kinh sư, thuyết giảng kinh Đạo
hành Bát nhã, ba năm sau dâng thư xin từ.
Tháng 4 năm Thái Hòa năm đầu sư thị
tịch tại núi Dư diêu lúc năm mươi ba tuổi.
Có các tác phẩm: Tức sắc du huyền luận,
Thánh bất biện tri luận, Đạo hành chỉ qui,
Học đạo giới v.v...… Sư viết Bát nhã học tức
sắc nghĩa, chủ trương tư tưởng “Tức sắc
bản không”, là một trong sáu nhà bảy tông

thuộc Bát nhã học. [X. Quảng hoằng minh
tập Q.30; Lương cao tăng truyện Q.4; Thích
thị kê cổ lược Q.2; Xuất tam tạng kí tập
Q.12 Pháp luận mục lục; Phật tổ thống kỉ
Q.36].
CHI KHIÊM
Nhà dịch kinh ở thời Tam quốc Ngô.
Người nước Đại nguyệt chi vào cuối thế kỉ
thứ III Tây lịch. Tự là Cung minh. Lúc
đầu, ông theo họ hàng dời đến Trung quốc,
ngụ cư tại Hà nam. Thông hiểu tiếng nói
của sáu nước, thụ nghiệp nơi Chi lượng đệ
tử của ngài Chi lâu ca sấm; đọc khắp các
sách, người đương thời gọi ông là cái túi
khôn và cùng với ngài Chi lâu ca sấm, Chi
lượng, gọi chung là “tam chi” (ba ông Chi).
Sau ông lánh nạn chiến loạn, vào nước
Ngô, được vua Ngô tôn quyền trọng đãi,
tôn làm bác sỹ, dạy Thái tử Tôn lượng. Từ
niên hiệu Hoàng vũ năm đầu đời Ngô đến
năm Kiến hưng (222-253) gồm khoảng hơn
30 năm, ông đã dốc sức vào việc phiên
dịch kinh điển Phật giáo ra chữ Hán, như
kinh Duy ma cật, kinh Thái tử thụy ứng
bản khởi, kinh Đại minh độ v.v...… Về số các
bộ kinh điển do ông dịch thì có nhiều thuyết,
như Lương cao tăng truyện quyển 1 chép
là bốn mươi chín bộ, Lịch đại tam bảo kỉ
quyển 5 thì chép là một trăm hai mươi chín
bộ. Lời văn dịch trong sáng đẹp đẽ được
người đời khen ngợi. Ngoài ra, ông dựa theo
kinh Vô lượng thọ và kinh Trung bản khởi,
làm cácbài liên cú tán Bồ tát, Phạm bái
tam khế và chú giải kinh Liễu bản sinh tử.
Đến khi Thái tử lên ngôi (252) ông bèn
vào núi Khung ải (long) ở ẩn, theo ngài
Trúc pháp lan giữ giới trong sạch, lắng
tâm thiền lặng, rất nhiều công khanh sĩ
đại phu vào núi xin quy y. Về già ông lâm
bệnh và mất, thọ sáu mươi tuổi. Năm sinh
năm mất không rõ. [X. Xuất tam tạng kí
tập Q.7, Q.13; Pháp kinh lục Q.1; Đại
đường nội điển lục Q.2; Khai nguyên thích

giáo lục Q.2]. CHI KHIÊM

CHI LANG
..
Tên tao nhã của chư tăng. Cao tăng
truyện chép, sư Chi khiêm đời Ngụy, thân
hình cao, nhỏ nhắn, đen và gầy (ốm), mắt
nhiều lòng trắng, con ngươi thì vàng, thông
minh đa trí, người hiền đương thời gọi sư là
Chi lang (chàng Chi), về sau danh từ chi
lang được chuyển dụng làm tên gọi tao nhã
của tăng sĩ. [X. Thích thị yếu lãm Q.thượng].
CHI LÂU CA SẤM (147 - ?)
Phạm: Lokawema. Vị tăng dịch kinh
đời Hán. Cũng gọi là Chi sấm. Người Đại
nguyệt chi (một nước xưa ở Trung á). Ngài
đến Lạc dương vào cuối đời Hoàn đế nhà
Hậu Hán, theo việc dịch kinh. Đến khoảng
năm Quang hòa, Trung bình (178-189) đời
Linh đế, ngài dịch tất cả được hơn hai mươi
bộ, gồm các kinh Đạo hành bát nhã, kinh
Ban chu tam muội, kinh A xà thế vương,
kinh Tạp thí dụ, kinh Thủ lăng nghiêm,
kinh Vô lượng thanh tịnh bình đẳng giác,
kinh Bảo tích v.v…... nhưng hiện nay chỉ còn
mười hai bộ. Ngài là vị tăng đầu tiên phiên
dịch và truyền bá lí luận Bát nhã học của
Phật giáo Đại thừa tại Trung quốc. Trong
các kinh do ngài dịch, kinh Đạo hành bát
nhã là trọng yếu nhất, là bản dịch sớm nhất
trong các loại kinh điển thuộc hệ Bát nhã.
Loại kinh điển hệ Bát nhã này đã đẩy mạnh
cái phong khí huyền học thanh đàm ở thời
đại Ngụy Tấn, còn kinh Ban chu tam muội
là kinh điển trọng yếu lấy Phật A di đà ở
phương tây làm đối tượng, trong lịch sử Phật
giáo Trung quốc thời kỳ đầu, kinh này là
kinh chủ yếu của tín ngưỡng Di đà Tịnh độ
mà Liên xã niệm Phật của sư Tuệ viễn ở
chùa Đông lâm trên núi Lư sơn đã dựa vào.
Ngoài ra, sự truyền dịch kinh Thủ lăng
nghiêm thì mở đầu cho công cuộc Đại thừa

hóa Phật giáo Trung quốc ở thế kỷ thứ IV,
thứ V. Ngài có tiếng là người siêng năng
tinh tiến, nghiêm giữ giới pháp, đọc tụng
các kinh, hết sức giảng đạo. Cuối đời, không
biết kết cục ra sao. [X. Lương cao tăng truyện
Q.1; Khai nguyên thích giáo lục Q.1; Xuất
tam tạng kí tập Q.2, Q.13].
CHI LƯỢNG
Vị tăng ở đầu thời đại Tam quốc, tự Kỉ
minh, là học trò của ngài Chi lâu ca sấm,
thầy của sư Chi khiêm. Năm mất và sự tích
lúc sống đều không được rõ. [X. Hợp thủ
lăng nghiêm kinh kí (Chi mẫn độ)].
CHI MẠT VÔ MINH
Tức là từ trong vô minh căn bản, lại
sinh ra các loại phiền não rõ rệt khác. Còn
gọi là Chi mạt bất giác. Đối lại với “Căn
bản vô minh”. Khởi tín luận sớ bút tước kí
quyển 3 (Đại 44, 309 trung), nói: “Trong
đó có căn bản, chi mạt khác nhau, chi mạt
lại có ba tế sáu thô”. Đây có nghĩa rằng, y
vào vô minh căn bản mà sinh khởi ba tế là
Nghiệp tướng, Năng kiến tướng, Cảnh giới
tướng, và y vào cảnh giới duyên mà sinh
khởi sáu thô là Trí tướng, Tương tục tướng
v.v...… gọi chung là Chi mạt vô minh. [X.
luận Đại thừa khởi tín; Thắng man bảo quật
Q.trung phần cuối; Khởi tín luận sớ
Q.thượng (Nguyên biểu); Đại thừa khởi tín
luận giảng kí (Ấn thuận)]. (xt. Căn Bản Vô
Minh).
CHI MẪN ĐỘ
Vị tăng đời Tấn. Là một trong sáu nhà
bảy tông thuộc học phái Bát nhã, người
sáng lập Tâm vô tông. Năm Vĩnh gia, tránh
loạn xuống miền Nam. Thời Thành đế, cùng
với các sư Khang tăng uyên, Khang pháp
CHI MẪN ĐỘ

sướng, du lịch vùng Giang nam, đời khen
là sáng suốt. Lại cảm khái vì các nhà phiên
dịch kinh luận chưa được rõ ràng, bèn thu
tập các bản dịch khác nhau, rồi làm cho
văn nghĩa được sáng thêm. Có viết Hợp
thủ lăng nghiêm kinh kí, Hợp duy ma cật
kinh tự, Kinh luận đô lục 1 quyển. Năm
sinh năm mất đều không được rõ. [X. Xuất
tam tạng kí tập Q.2, Q.7; Lịch đại tam bảo
kỉ Q.6, Q.15].
CHI NA
...
Cũng gọi là Chí na. Cứ theo Phiên dịch
danh nghĩa tập quyển 3 Chi na điều chép,
danh từ “Chi na” có hai nghĩa:
1. Chỉ “Chi na” ý là nước văn vật, tức
khen ngợi nước ấy là đất giàu sang văn vẻ.
Như Đại đường tây vực ký quyển 5 nói:
“Ma ha chí na” tức chỉ “Đại đường”. (Đại
51, 894 hạ) nói: “Nước Đại đường ở về
phương nào? (...…) Tức là nước mà Ấn độ gọi
là Ma ha chí na, cách đây hơn vài vạn dặm
về phía đông bắc”.
2. Chỉ “Chi nan”. Hàm ý miền đất ở
gần biên giới, tức chỉ các địa phương không
phải là Trung quốc.
CHI NA NỘI HỌC VIÊN
Là viện Phật học trứ danh của Trung
quốc thời hiện đại, do nhà Duy thức học
Âu dương Kính vô sáng lập vào năm Dân
quốc 11 (1922). Vì Ấn độ xưa gọi Trung
quốc là Chi na, Phật giáo tự xưng là nội
học, cho nên có tên Chi na nội học viện.
Viện ở đường Công viên trong thành phố
Nam kinh. Do chính họ Âu dương làm viện
trưởng, đặt các cơ quan học vụ, biên soạn
lưu thông, quản trị phân chia các chức vụ,
nghiên cứu, diễn giảng, thư viện, xuất bản
đối chiếu, biên soạn, các việc vặt v.v…... Về
phần giáo thụ thì ngoài Âu dương ra, còn

có Thang dụng đồng, Lữ trừng, Khưu hư
minh, Vương ân dương, Niếp ngẫu canh
v.v...… Học viện ngoài những học sinh chính
thức ra, người thuộc các giới trong xã hội
cũng thường đến Viện học hỏi. Năm Dân
quốc 14, Viện đặc biệt mở khoa Đại học
Pháp tướng, thu nhận các học viên tỷ khưu,
cư sĩ hơn bốn mươi người, năm 16, khoa
đặc biệt này phải đình chỉ vì lý do kĩ thuật.
Năm Dân quốc 26, cuộc chiến tranh Trung
Nhật bùng nổ, thành phố Nam kinh bị Nhật
chiếm. Viện phải dời vào Giang tân tỉnh
Tứ xuyên và đổi tên là Thục viện. Năm
Dân quốc 32, sau khi họ Âu dương qua
đời, Lữ trừng kế tiếp làm Viện trưởng. Khi
ở Nam kinh đã khắc được một trăm mười
bộ kinh, gồm một nghìn năm mươi lăm
quyển, vào Thục lại khắc được ba mươi ba
bộ, hơn năm mươi quyển nữa. Viện do họ
Âu dương, một nhà học Phật trứ danh, chủ
trì và ban giáo thụ cũng là những người
được lựa chọn cẩn thận, cho nên rất được
giới Phật học của cả Trung quốc lẫn Nhật
bản coi trọng, nghiễm nhiên là nơi trung
tâm nghiên cứu Phật học của Trung quốc
đương thời. Viện lấy “Sư, Bi, Giáo, Giới”
làm nguyên tắc dạy dỗ của viện. Viện có
ấn hành “Nội học niên san ...........”
cùng với tạp chí “Hải triều âm” của
ngài Thái hư là hai ấn phẩm lớn của Phật
giáo thời Dân quốc trở lại đây.
CHI PHÁP ĐỘ
Vị tăng dịch kinh đời Tây Tấn. Niên
hiệu Vĩnh minh năm đầu (301) đời Huệ
đế, sư dịch kinh Thệ đồng tử, kinh Thiện
sinh tử, kinh Thập thiện thập ác, mỗi thứ
một quyển, và kinh Văn thù sư lị hiện
bảo tạng hai quyển. Trong đó, hai bộ kinh
Văn thù sư lị hiện bảo tạng và kinh Thập
thiện thập ác đều đã thất truyền. Năm sinh
năm mất và quê quán của sư đều không
CHI NA

rõ. [X. Lịch đại tam bảo kỉ Q.6; Đại đường
nội điển lục Q.2; Khai nguyên thích giáo
lục Q.2].
CHI PHÁP LÃNH
Vị tăng đời Đông Tấn. Học trò của ngài
Tuệ viễn ở Lư sơn. Năm Thái nguyên 17
(392) đời Hiếu vũ đế, sư cùng với Pháp tịnh
sang Tây vực cầu pháp, đến nước Vu điền,
được kinh Hoa nghiêm bằng tiếng Phạm,
gồm ba vạn sáu nghìn bài kệ, và luật Tứ
phần tiếng Phạm, đồng thời, gặp Tam tạng
Phật đà da xá.
Năm Hoằng thủy thứ 10 (408) đời Diêu
Tần, ngài Phật đà da xá vào Trường an,
dịch luật Tứ phần, sư Chi pháp lãnh và đệ
tử là Tuệ biện đều tham gia việc phiên dịch.
Còn kinh Hoa nghiêm do sư mang về thì
được ngài Phật đà bạt đà la dịch ở chùa
Đạo tràng tại Dương châu vào năm Nghĩa
hi 14 (418) tức nay là Hoa nghiêm kinh
sáu mươi quyển (bản dịch cũ). Sau không
biết kết cục ra sao. Năm sinh năm mất và
quê quán đều không rõ. [X. Hoa nghiêm
kinh hậu tự (bản dịch cũ); Tứ phần luật tự;
Xuất tam tạng kí tập Q.14 Phật đại bạt đà
truyện; Khai nguyên thích giáo lục Q.4].
CHI PHẠT LA
Phạm:Cìvara, cũng gọi là Chí phọc
la. Dịch là áo. Là tiếng gọi chung ba áo
(Tăng già lê, Uất đa la tăng, An đà hội)
của tỷ khưu do đức Phật chế định. Thông
thường bảo ca sa (Phạm:Kawàya) là tiếng
gọi chung của ba áo, nhưng trong Nam
hải kí qui nội pháp truyện quyển 2, ngài
Nghĩa tịnh nói ca sa là nghĩa màu đỏ, các
nước phương bắc phần nhiều gọi áo pháp
là ca sa, thực ra đó không phải là tiếng
trong luật điển, Chi phạt la mới là tên của
ba áo.
CHI PHẦN

I. Chi phần. Như bốn chi năm thể tay
chân v.v...… gọi là Chi phần. Kinh Đại nhật
quyển 1 (Đại 18, 4 thượng), nói: “Tất cả chi
phần của Thế tôn đều xuất hiện thân Như
lai”.
II. Chi phần. Các chi cụ, ấn minh mà
khi tu phép Quán đính trong Mật giáo phải
cần đến, gọi là chi phần. Phép hộ ma cần
cây sữa, hương, thuốc v.v…... gọi là Hộ ma
chi phần; lại khi tụng chú, kết ấn mà lầm
lẫn thiếu sót, thì gọi là Khuyết chi phần.
Ngoài ra, Đại nhật kinh sớ quyển 3, khi nói
rõ các chi phần vào mạn đồ la, còn nêu
lên các tên gọi như A xà lê chi phần, Đệ tử
chi phần v.v...… cho nên biết phạm vi sử dụng
của danh từ Chi phần rất rộng.
CHI PHẦN SINH MẠN ĐỒ LA
Còn gọi là Chi phần thượng Mạn đồ la.
Chi phần là nghĩa bốn chi năm thể. Tức
Mật giáo dùng quan niệm mà kiến lập mạn
đồ la trên thân của bản tôn (Tôn vị chính)
của A xà lê hoặc của hành giả. Có hai loại:
1. Tam trùng mạn đồ la, còn gọi là Tam
trùng lưu hiện mạn đồ la. Lấy đầu làm Viện
trung đài bát diệp, từ trái tim
đến yết hầu, đặt viện thứ
nhất của các Chấp kim
cương nội quyến thuộc, từ
tim đến rốn đặt viện thứ hai
của các Bồ tát đại quyến
thuộc, từ rốn trở xuống phối
trí sinh thân của đức Thích
ca và các quyến thuộc Nhị
thừa, sáu ngã. Tức trong
một thân hiện ra thai tạng
mạn đồ la. Loại này có xuất xứ từ Đại nhật
kinh sớ quyển3, quyển14.
2. Ngũ luân thành thân mạn đồ la, còn
Chi Phần Sinh
Mạn Đồ La
CHI PHẦN SINH MẠN ĐỒ LA

gọi Ngũ tự nghiêm tâm quán, Ngũ luân quán.
Lấy chân đến rốn làm Đại kim cương luân
(địa luân), từ rốn đến tim làm thủy luân,
ngực làm hỏa luân, đầu làm phong luân,
đỉnh đầu làm không luân, lần lượt quán
pháp năm luân vương, tròn, ba góc, hình
bán nguyệt, hình trụ và quán tháp năm luân
ấy tức là Đại nhật, Đại nhật tức là hành giả.
Loại này có xuất xứ từ kinh Đại nhật quyển
5 phẩm Bí mật mạn đồ la, Đại nhật kinh sớ
quyển 14. [X. Đại nhật kinh sớ Q.5; Đại
nhật kinh sớ diễn áo sao Q.2, Q.47; Ngũ
luân cửu tự minh bí mật thích]. (xt. Ngũ
Luân Quán).
CHI QUÁ
Tiếng dùng trong Nhân minh. Đối lại
với “Khuyết quá ” Chỉ sự sai lầm của
ba chi Tôn (mệnh đề) Nhân (lí do) và Dụ
(thí dụ) trong luận thức Nhân minh. Còn
gọi là Chi thất. Tức cái mà các nhà Nhân
minh mới gọi là “ba mươi ba lỗi” trong đó,
có chín lỗi thuộc Tôn, mười bốn lỗi thuộc
Nhân và mười lỗi thuộc Dụ. [X. Nhân minh
luận sớ thụy nguyên kí Q.8]. (xt. Tam Thập
Tam Quá).
CHI THÍ LUÂN
Người Ưu bà tắc nước Nguyệt chi. Suốt
thông các kinh, đặc biệt giỏi về Phương đẳng
tam muội. Năm Hàm an thứ 3 (373) đời
Đông Tấn, ông mang kinh điển đến Lương
châu, được quan thứ sử Trương thiên tích
rất kính trọng; dịch miệng kinh
Tu lại một quyển, kinh Thủ lăng nghiêm 2
quyển, kinh Thượng nghiêm quang thủ hai
quyển, kinh Như huyễn tam muội hai
quyển. Về sau, kết cục không rõ. Năm sinh
năm mất không được tường. [X. Thủ lăng
nghiêm hậu kí (thu trong Xuất tam tạng kí
tập Q.7); Khai nguyên thích giáo lục Q.4].
CHI TIẾT

I. Chi tiết. Phạm:prasàkhà, Dịch âm:
Bát la xa khư, Bát la xả khư. Là vị thứ 5
trong năm vị ở trong bào thai được nói
trong luận Câu xá. Tức là vị sau tuần lễ thứ
năm kể từ lúc mới vào thai, thì hình tướng
chi tiết đều đã đầy đủ. Ngoài ra trong luận
Du già sư địa quyển 2, có thuyết tám vị trong
thai, trong năm tuần lễ gọi là Bát la xa khư,
trong sáu tuần lễ gọi là vị tóc, lông, móng,
trong bảy tuần lễ gọi là vị đủ các căn, từ
bảy tuần lễ trở đi gọi là hình vị. Tức lấy vị
Bát xa la khư trong năm vị làm thứ tư. [X.
luận Câu xá Q.9; Pháp hoa kinh huyền tán
Q.4; Câu xá luận quang kí Q.9; Huyền ứng
âm nghĩa Q.23]. (xt. Thai Nội Ngũ Vị).
II. Chi tiết. Phạm: marman. Dịch âm
là Mạt ma. Còn gọi là tử huyệt. Chỉ cái
huyệt hiểm bên ngoài thân thể mà chỉ cần
một chút thương tích cũng có hể mất mạng.
[X. luận Câu xá Q.10; Câu xá luận quang
kí Q.10]. (xt. Mạt Ma, Đoạn Mạt Ma).
CHI UYỂN DI BIÊN
Gồm ba quyển. Còn gọi là Chi viên di
biên. Do vị tăng đời Bắc Tống là Nguyên
chiếu soạn, Đạo tuân biên tập. Thu vào Vạn
tục tạng tập 105. Nội dung, quyển thượng
có sáu thiên bao gồm chương Giới thể,
chương Trì phạm thể, Đại tiểu thừa luận
v.v…... quyển trung có năm thiên, gồm nghi
thức thụ Đại thừa Bồ tát giới, Giới sa di văn
v.v…... quyển hạ có 5 thiên, gồm khai giảng
yếu nghĩa, Nam sơn luật tông tổ thừa đồ
lục v.v…...
Sư Nguyên chiếu còn có Chi lan tập hai
quyển, cũng thu vào Vạn tục tạng tập 105,
nội dung bao gồm Hàng châu nam bình
sơn Thần ngộ pháp sư tháp minh, Đường
Kì châu Thanh trứ pháp sư hành nghiệp
CHI QUÁ

kí, Tú châu Lữ thị linh cốt tán, Bác dịch
giải, Cao li lý tướng công lục đạo tập tự, tất
cả ba mươi hai hạng mục. Cuối quyển có
phụ lục Bổ tục chi viên tập một quyển.
CHÍ BÀN
Vị tăng đời Nam Tống. Quê quán, tuổi
thọ đều không rõ. Hiệu Đại thạch. Ở chùa
Phúc tuyền núi Tứ minh, học Thiên thai
giáo quán, nối tiếp chư tổ chính thống các
đời, hiển dương đại giáo. Viết Tông môn
tôn tổ nghi một thiên, sửa lại Thích môn
chính thống của Tông giám, biên thuật Phật
tổ thống kỉ, ghi chép rất tinh tường các sự
tích lưu truyền của Thai giáo, lại ngó qua
các nhà Thiền và Luật, người đời xem rất
tiện và lưu thông rộng rãi. Ngoài những
trước tác kể trên sư còn có Pháp giới thánh
phàm thủy lục thắng hội tu trai nghi quĩ
sáu quyển. [X. Phật tổ thống kỉ tự].
CHÍ BẤT CHÍ TƯƠNG TỰ QUÁ LOẠI
Tiếng dùng trong Nhân minh. Còn gọi
Chí phi chí tương tự quá loại, Chí bất chi
nạn. Là lỗi thứ tám trong mười bốn lỗi “Tự
năng phá” trong Nhân minh, do ông tổ của
cổ Nhân minh là Túc mục lập ra. Là lỗi cố
nại ra để vặn hỏi nhằm phá đối phương, vì
lẽ Nhân (lí do) sát hay không sát với Tôn
(mệnh đề). Tức là khi người lập luận dựa
vào Nhân để lập Tôn, thì người vấn nạn ra
sức vặn hỏi. Bảo rằng: nếu Tôn sát với
Nhân, thì Tôn và Nhân không sai khác,
nếu Nhân không sát với Tôn, thì Tôn và
Nhân không quan hệ, vì thế, Nhân sát hay
không sát đều không thể chứng thành Tôn.
Hai phương diện vấn nạn này là lỗi lầm vì
phương tiện mà tạo nên, gọi là Chí bất chí
tương tự quá loại (loại lỗi tương tự sát hay
không sát). Chẳng hạn, người vấn nạn
muốn phá luận thức “Âm thanh là vô
thường (Tôn) vì gắng sức mà có (Nhân)”

của người lập luận, bảo rằng, trong đó Nhân
“gắng sức” nếu sát với Tôn, thì Tôn và
Nhân không có sự sai biệt nhân quả, không
sai biệt thì không thành “năng lập”, “sở lập”,
như nước hồ chảy vào biển, hai nước hợp
nhau không khác. Trái lại, nếu Nhân không
sát Tôn, thì cũng không thể thành Nhân,
như lửa không sát thì không thể đốt, dao
không sát thì không thể cắt, cho nên, như
lập luận “Âm thanh là thường vì mắt trông
thấy”, thì Nhân “mắt trông thấy” này không
hợp với Tôn “Âm thanh là thường” vì
không thể sát với Tôn, mà chỉ là Nhân
tương tự. Như vậy, sát và chẳng sát đều
không thể thành lập. Ở đây không cần bàn
đến “Nhân ba tướng” có đủ hay không, mà
chỉ đứng về hai phương diện Nhân của đối
phương sát hay không sát thì người vấn
nạn cũng đã tự chuốc lấy cái lỗi Chí bất chí
tương tự này rồi. [X. Như thực luận Đạo lý
nan phẩm; luận Nhân minh chính lí môn
phần đầu; Nhân minh luận sớ minh đăng
sao Q.6 phần cuối; Nhân minh luận sớ thụy
nguyên kí Q.8]. (xt. Thập Tứ Quá Loại,
Nhân Minh).
CHÍ CAO THẦN
Chỉ vị thần được tôn là cao hơn hết,
tức là đấng chúa tể tối cao trong trời đất
muôn vật, hoặc là người sáng tạo ra thế
giới và loài người. Đây không chỉ hạn trong
Nhất thần giáo mà có nhiều tôn giáo đa
thần, tuy không có quan niệm về chúa sáng
thế, nhưng cũng tôn thờ một vị thần tối
cao là chúa tể hết thảy, như Ngọc hoàng
đại đế của Đạo giáo vậy.
CHÍ ĐẠO TRÀNG MÔN QUÁN
Là phép tu trong Mật giáo, tức khi hành
giả vào đạo tràng, đứng ở trước cửa nhà mà
CHÍ ĐẠO TRÀNG MÔN QUÁN

vào Tam ma địa của Vô năng thắng minh
vương. Đây là phép làm ngoài cửa. Phép
làm này còn được gọi là Môn tiền tác pháp,
môn hạ tác pháp. Khi đến cửa nhà trước
hết trụ nơi Tam muội của Kim cương tát
đỏa, đến trước cửa nhà, lại trụ nơi Tam
muội của Vô năng thắng minh vương. Ấn
và các chú của Đạo tràng quán này là: duỗi
năm ngón tay trái, nhưng hơi co một chút
úp lên ngực, nhưng không để sát ngực, duỗi
năm ngón tay phải đậy lên mu bàn tay trái,
lấy ngón cái của tay phải đè lên đầu ngón
cái của tay trái, dùng ngón trỏ của tay phải
đặt vào khoảng giữa ngón giữa và ngón trỏ
của tay trái, búng ba lần, khoảng cách giữa
mỗi lần búng, đọc chữ (huô, nghĩa là
tồi phá) ba lần. Kế đó cả tay trái và tay phải
đều kết ấn Kim cương quyền, duỗi hai ngón
trỏ, đặt ấn tay trái vào cạnh sườn hoặc trước
ngực, ấn tay phải hướng về trái, rồi lại hướng
về phía trước quay ngược ba vòng, để trừ
khử các chướng nạn, lại quay thuận ba vòng,
để biểu thị kết giới. Sau lại dùng ấn ấy, từ
góc đông bắc, theo chiều thuận, in vào bốn
phương bốn góc, trên dưới và trên năm chỗ
(đỉnh đầu, mặt, ngực, bụng, đầu gối) của
chính thân hành giả, đều đọc chữhuô một
lần.
CHÍ GIÁO LƯỢNG
Tiếng dùng trong Nhân minh. Cũng gọi
là Thánh giáo lượng, Thanh lượng, Chính
giáo lượng. Một trong ba lượng, một trong
bốn lượng. Tức trong luận thức Nhân minh,
thuận theo lời dạy của thánh hiền, dựa vào
đó mà lượng biết nghĩa lí. Cứ theo luận Du
già sư địa quyển 15 chép, thì Chí giáo lượng
có thể chia làm ba thứ:
1. Bất vi Thánh ngôn, nghĩa là lời nói của
các Thánh đệ tử, hoặc kinh giáo do chính
đức Phật nói, đắp đổi truyền bá, đến nay không

trái chính pháp, không trái chính nghĩa.
2. Năng trị tạp nhiễm, nghĩa là khi theo
pháp ấy mà khéo tu tập, thì có thể vĩnh
viễn điều phục đuợc hết thảy phiền não và
tùy phiền não, như tham, sân, si v.v…...
3. Bất vi pháp tướng, tức không phản
lại tướng của các pháp. Nhưng nếu đối với
pháp không tướng mà tăng lên làm pháp
có tướng, rồi chấp trước có ta, có mệnh
sống hữu tình, có sinh, rồi cho sinh mệnh
là thường còn hoặc dứt mất, chấp trước
các pháp là có sắc hoặc không sắc; hoặc
đối với pháp có tướng mà giảm đi làm pháp
không tướng, hoặc đối với pháp quyết định,
lập làm pháp bất định v.v...… như thế đều là
phản lại tướng của các pháp; nếu ngược lại
thì mới không là trái pháp tướng. [X. Nhân
minh nhập chínhh lí luận sớ Q.thượng; Đại
thừa nghĩa chương Q.10; Bách pháp vấn
đáp sao Q.2]. (xt. Tam Lượng, Thánh Giáo
Lượng).
CHÍ HỒNG
Vị tăng thuộc tông luật Nam sơn đời
Đường, người Trường thành Hồ châu
(thuộc Triết giang), họ Tiền, vốn tên là
Nghiễm. Năm sinh năm mất không rõ. Sư
theo luật sư Đạo hằng học tập Nam sơn
sao. Về sau, trụ trì chùa Song lâm tại Ngô
quận. Thọ một trăm linh tám tuổi, thụy
hiệu là: “Trường thọ đại sư”. Có soạn Tứ
phần luật sưu huyền lục hai mươi quyển
(nay chỉ còn hơn hai quyển), sưu tập rộng
tinh nghĩa trong các sách kí, sao của Đại từ,
Linh ngạc trở xuống hơn bốn mươi nhà.
Khoảng năm Đại lịch (766-779) đời Đại tôn,
tổ thứ tư tông Hoa nghiêm là Trừng quán
có viết bài tựa cho bản lục này. [X. Tống
cao tăng truyện Q.15].
CHÍ KHAI (1911–1981)
Người Đông đài, Giang tô. Tự Liễu
CHÍ GIÁO LƯỢNG

nhiên. Mười một tuổi xuống tóc ở chùa Đại
giác, núi Bạch tháp huyện Nghi hưng. Năm
Dân quốc 17 (1928), thụ giới Cụ túc ở núi
Bảo hoa. Tốt nghiệp tại Viện Phật học Tiêu
sơn, tham học ở chùa Giang thiên, Kim sơn.
Năm Dân quốc 25, thụ pháp nơi Trác thành
lão hòa thượng tại núi Thê hà, pháp danh
là Nguyệt đăng, năm Dân quốc 32, đuợc bổ
trụ trì chùa Thê hà sơn, ngôi danh lam
nghìn Phật, một thắng địa của thời Lục triều.
Từng cùng với các sư Đại bản, Giác dân
sáng lập viện Luật học Thê hà. Năm Dân
quốc 35, sáng lập trung học Tôn ngưỡng,
lần lượt mở xưởng dệt, lò vôi, lò gạch v.v..….
là người đầu tiên đặt nặng vấn đề sản xuất
trong Phật giáo. Trong thời kháng chiến
chống Nhật, sư lo việc giữ chùa, giữ đạo
cứu giúp nạn dân, được các nơi tán thán.
Sư giỏi ngôn từ, tướng pháp trang nghiêm,
Tinh vân ở Phật quang sơn là môn hạ của
sư. Các vị Pháp tông, Siêu thần, Ngộ nhất
hiện đang hoằng pháp tại Hương cảng, Đài
loan đều là học trò của sư.
CHÍ MINH
Vị tăng đời Kim. Người An châu (An
tân Hà bắc), họ Hác. Tự Bá hôn. Hiệu Thố
am, Lạc chân tử, năm sinh năm mất và
tông phái đều không rõ. Sư từng viết Quán
hoa tiêu nguyệt tập, do Khiết thủ tọa khuyến
khích xuống tóc, y vào ngài Hương lâm tịnh
làm thầy, ngài thụ giới Cụ túc cho. Sau tham
yết ngài Thắng tĩnh phổ và nối pháp ngài.
Sư đến ở chùa Thiếu lâm núi Tung sơn,
đời gọi là Thố am Chí minh. Năm Chính
đại đời Thái tôn nhà Kim (1125) sư sưu tập
các hành trạng của các nhà trong rừng
Thiền, rồi soạn thành sách Thiền uyển
mông cầu, cũng gọi là Thiền uyển dao lâm,
gồm ba quyển, là sách tham khảo trọng
yếu cho những người mới học để hiểu đạo

tu hành. [X. Thiền uyển mông cầu Q.hạ].
CHÍ NA BỘC ĐỂ QUỐC
Chí na bộc để, Phạm:Cìnabhukti, dịch
ý: Hán phong. Một vương quốc xưa thuộc
bắc Ấn độ. Nằm về mạn tây nước Xà lan
đà la, tức nay là giải đất nằm giữa nơi hai
con sông Bái á tư (Bias) và sông Sách đặc
lai trị (Sutlej) gặp nhau. Cứ theo Đại đường
tây vực kí quyển 4 chép, thì nước này là đất
của Vương tử được nhà Hán phong cho, vì
thế nên đặt tên là “Chí na bộc để”, ý là
“Hán phong”. Nước này chu vi hơn hai
nghìn dặm, đô thành rộng mười bốn, mười
lăm dặm, của cải phong phú, khí hậu nóng
bức, học kiêm đạo đời, tin cả tà chính, có
mười ngôi già lam, tám đền thờ trời. Nơi
cách Thủ đô về phía đông nam hơn trăm
dặm, có chùa Ám lâm (Phạm: Tamasàvana,
dịch âm: Đáp mạt tô phạt na), chúng tăng
hơn ba trăm người, chuyên học tập Thuyết
nhất thiết hữu bộ. Sau đức Phật nhập diệt
ba trăm năm, luận sư Ca đa diễn na đã
từng viết luận “Phát trì” tại đây. Lại Đại từ
ân tự tam tạng pháp sư truyện quyển 2 chép,
ngài Huyền trang đã đến nước này ở chùa
Đột xá tát na (Phạm:Towasana) gặp đại
đức Tì nhị đa bát lạp bà (Phạm:
Vinìtaprabha, dịch là Điều phục quang),
và lưu lại đây mười bốn tháng, học tập luận
Đối pháp, luận Hiển tôn, luận Lí môn v.v…...
[X. A. Cunningham: Ancient Geography of
India; S. Beal: Buddhist Records of the
Western World, Vol 1; T. Watters: On
Yuan Chwang, Vol. 1].
CHÍ NGUYÊN PHÁP BẢO KHÁM ĐỒNG TỔNG
LỤC
Gồm mười quyển. Do hai mươi chín vị
đại đức đời Nguyên, đứng đầu là ngài Khánh
cát tường, phụng mệnh vua soạn tập. Nói
tắt là Chí nguyên lục. Năm Chí nguyên 22
CHÍ NGUYÊN PHÁP BẢO KHÁM ĐỒNG TỔNG LỤC

(1285) đời Thế tổ nhà Nguyên, vua triệu
Đế sư Bạt hợp tư ba và các bậc sa môn
thông hiểu ngôn ngữ các nước, họp ở Đại
đô (Bắc bình) chiếu theo Tây phồn đại giáo
mục lục, hiệu đính kinh điển ở Trung quốc,
ghi chép các bộ nào có, bộ nào không, số
quyển nhiều hay ít, mà thành bộ Nhất thiết
kinh mục lục này. Bộ lục này chia làm bốn
khoa:
1. Nêu tổng quát niên đại, gồm người và
pháp.
2. Ghi năm tháng riêng để biết sự sai
khác.
3. Nói sơ lược về thừa tạng, nêu rõ trình
tự của các bản lục xưa.
4. Trình bày rộng các tên đề,nói rõ thứ
tự ngày nay. Tổng cộng thu chép ba tạng
được liệt kê trong Khai nguyên thích giáo
lục, gồm một nghìn bốn trăm bốn mươi
bộ, năm nghìn năm trăm tám mươi sáu
quyển. Đặc sắc của bộ lục này là có cả tạng
kinh Hán dịch và tạng kinh Tây tạng để
đối chiếu, các đề mục kinh, luật, luận đều
có phụ chép tiếng Phạm.
CHÍ PHÚC
Vị tăng đời Liêu, hiệu là Từ hạnh đại
sư. Quê quán, năm sinh năm mất đều không
rõ. Sư từng ở núi Vu lư. Vì Thiên hưu hoàng
đế Da luật đại thạch (ở ngôi 1124-1143) ưa
đọc luận Thích ma ha diễn, nên yêu cầu sư
viết Thích ma ha diễn luận thông huyền
sao (4 quyển) lại sai Thông pháp đại sư Pháp
ngộ viết Thích ma ha diễn luận tán huyền
sớ (5 quyển). Cả hai sư đều dùng quan điểm
tông Hoa nghiêm để chú thích “Thích luận”
nhằm mục đích dung hợp đại nghĩa của
hai tông Hoa nghiêm và Mật giáo.
CHÍ TÂM
I. Chí tâm. Tức là tâm chí thành, tâm
rất mực. Trong kinh Vô lượng thọ quyển

thượng có những câu như “Chí tâm tin ưa,
muốn sinh về nước của ta”, “Chí tâm phát
nguyện, muốn sinh đến cõi của ta”, “Chí
tâm hồi hướng, muốn sinh sang nước của
ta” v.v...… trong đó, “Chí tâm” tức là ý chuyên
tâm, nhất tâm. Trong Vãng sinh lễ tán (Đại
47, 439 hạ), ngài Thiện đạo nói : “Nếu
chuyên tâm nhất ý thì mười người vãng sinh
cả mười, còn không chuyên tâm nhất ý, thì
trong nghìn người không được một”. Lại
kinh Chiêm sát thiện ác nghiệp báo quyển
thượng, chia chí tâm làm 2:
1. Mới đầu học tập cầu nguyện chí tâm.
2. Nhiếp ý chuyên tinh, thành tựu dũng
mãnh tương ứng chí tâm. Chí tâm thứ hai
này lại chia làm ba thứ, là nhất tâm, dũng
mãnh tâm, thâm tâm.
II. Chí tâm. Một trong ba tín. Là giáo
nghĩa của Tịnh độ Chân tông Nhật bản.
Ba tâm: Chí tâm, Tín nhạo, Dục sinh mà
đức Phật A di đà thề nguyền trong nguyện
thứ mười tám của ngài, gọi là Ba tín, trong
đó, tông Tịnh độ cho rằng “Chí tâm” là tự
đáy lòng thành thật tin tưởng vào đức Phật
A di đà, tức gọi là Chí tâm; còn Tịnh độ
Chân tông thì lại bảo cái lòng tin tin tưởng
vào Phật A di đà, trên thực tế vẫn là do
Phật A di đà ban cho, tức là do chí tâm của
Phật A di đà mà ra. (xt. Tam Tín).
CHÍ TÂM HỒI HƯỚNG
Đối lại với “Tùy tâm hồi hướng” Chỉ
việc đem tất cả công đức mà mình tu được
hồi hướng cho hết thảy chúng sinh với tấm
lòng chí thành chân thực. Đức Phật với
lòng chân thực, đem công đức thiện căn
thí cho chúng sinh, chúng sinh về phần
mình, lại đem công đức tu hành của mình
hồi hướng quả Phật, Bồ tát, hoặc thí cho
hết thảy chúng sinh khác. Đây cũng giống
như đoạn thứ năm trong năm hối (qui mệnh,
CHÍ PHÚC

sám hối, tùy hỉ, khuyến thỉnh, hồi hướng)
trong Mật giáo được tụng trong khi tu pháp
Kim cương giới, và phương tiện thứ chín
(hồi hướng phương tiện) trong chín phương
tiện khi tu pháp Thai tạng giới. (xt. Cứu
Phương Tiện, Ngũ Hối)
CHÍ TIẾT TRẦN HẠ
Tiết, chỉ bốn tiết (kết, giải, đông, niên).
Trong Thiền lâm, sắp vào bốn tiết thì viết
bảng để thông báo, đó là nghi thức trình
bày (trần hạ). [X. Thiền uyển thanh qui Q.2
Đông niên nhân sự].
CHÍ TRIÊT
Vị tăng đời Đường. Người Giang tây, họ
Trương. Năm sinh, năm mất không rõ. Lúc
đầu đặt tên là Hành xương. Còn gọi là Giang
tây Chí triệt, là pháp tự của Lục tổ Tuệ
năng Thiền tông. Lúc nhỏ đã có chí hiệp
sĩ, môn đồ của Bắc tông Thần tú ghen ghét
tổ Tuệ năng, bèn sai sư đi hành thích, trái
lại, sư được tổ Tuệ Năng cảm hóa và xuất
gia làm học trò của tổ, triệt ngộ liễu nghĩa
Niết bàn, tổ bèn đặt tên cho là Chí triệt. [X.
Cảnh đức truyền đăng lục Q.5; Gia thái
phổ đăng lục Q.3; Ngũ đăng hội nguyên
Q.2].
CHỈ
Phạm: zamatha, Pàli: samatha. Dịch
âm: Xa ma tha, Xá ma tha. Còn gọi là Chỉ
tịch, Đẳng quán. Là tên gọi khác của Thiền
định. Tức là trạng thái ngưng bặt hết thảy
tưởng nhớ, suy nghĩ mà để lòng chuyên
chú vào một cảnh, một đối tượng duy nhất.
Tông Thiên thai đem Chỉ phối với ba quán
Không, Giả, Trung, mà chia làm ba chỉ:
1. Thể chân chỉ, là Chỉ thấy rõ hết thảy
đều không, là Chỉ đối ứng với Không quán.
2. Phương tiện tùy duyên chỉ, cũng gọi
là Hệ duyên thủ cảnh chỉ. Tức là Chỉ trong
đó Bồ tát dùng phương tiện thích ứng với

mọi trường hợp hóa độ chúng sinh, an trụ
nơi lí Giả đế mà không động, là Chỉ đối
ứng với Giả quán.
3. Tức nhị biên phân biệt chỉ, gồm cả
nghĩa thứ hai và thứ nhất, nhưng không
nghiêng hẳn về hai bên không và có (hai
cực đoan), là Chỉ trụ nơi trung đạo, Chỉ
này đối ứng với Trung quán.
Ma ha chỉ quán quyển 3 phần trên nói,
Chỉ có ba nghĩa:
1. Là nghĩa thôi, nghỉ, tức là cái tướng
khiến hết thảy các ác giác ác quán dứt bặt
không khởi; đây là nói về quan điểm “sở
phá” (những cái bị phá).
2. Là nghĩa dừng lại, tức là trạng thái
khiến tâm duyên với đế lí, dừng lại trong
đó, không động niệm; đây là nói về quan
điểm “năng chỉ” (hay ngưng nghỉ).
3. Là nghĩa chẳng thôi nghỉ mà thôi nghỉ,
tức do “pháp tính” chẳng sinh chẳng diệt,
không sạch không nhơ, mà gọi là Chỉ; đây
nói về quan điểm “đế lí”.
Ngoài ra, thông thường “Chỉ” và “Định”
(Tam ma địa) được coi là đồng nhất, tuy
nhiên, cứ theo Du già lược toản quyển 5
nói, thì Chỉ và Định vẫn có điểm khác
nhau, tức Tam ma địa thông cả định, tán,
lại thông cả nhơ, sạch. Còn Xa ma tha (tức
Chỉ) thì chỉ có ở trong định vị, chứ trong
tán tâm thì không có; chỉ có trong vị “hữu
tâm” chứ không có trong vị “vô tâm”. Lại
thông thường Chỉ Quán được nói gộp lại
là chỉ quán, tức là thu nhiếp tâm lực vào
một chỗ, để phòng ngừa thần thức khỏi
bay nhảy loạn động, đồng thời ngăn chặn
vọng tưởng sinh khởi, đó gọi là Chỉ. Nếu
có thể tiến lên bước nữa, mở bung chính
trí mà quán chiếu các pháp, thì gọi là Quán.
Vì thế nên biết tuy gộp chung cả hai làm
một danh từ, nhưng cứ theo hình tướng
CHỈ

thì ý nghĩa của Chỉ có tính cách tiêu cực,
ngăn ngừa, còn Quán thì có ý nghĩa tích
cực xây dựng. [X. kinh Tạp a hàm Q.21;
kinh Đại ban niết bàn (bản Bắc) Q.31; kinh
Đại phương đẳng đại tập Q.22; luận Đại
thừa khởi tín; luận Du già sư địa Q.45; Pháp
giới thứ đệ Q.thượng]. (xt. Chỉ Quán).
CHỈ ÁC TU THIÊN
Là chỉ ác và tu thiện nói gộp lại. Cũng
gọi là Chỉ ác hành thiện, Phế ác tu thiện,
Đoạn ác tu thiện. Chỉ ác, tức là thân không
làm các việc giết hại, trộm cướp, tà dâm,
miệng không nói dối, nói hai lưỡi, nói độc
ác, nói thêu dệt, ý không tham lam, giận
dữ, tà kiến, và các tội khác như đánh đập,
trói buộc, giam cầm người khác một cách
vô lí oan ức. Tức là đừng làm các điều ác
thuộc giới môn (môn răn cấm). Tu thiện,
tức thân làm các việc chắp tay cung kính
đối với mọi người, miệng nói những lời chân
thật, hòa hợp, nhu thuận, lợi ích, ý nghĩ
những điều tốt lành, thương quí và chính
tín. Tức là làm các việc thiện thuộc khuyến
môn (môn khuyến khích). [X. Bách luận
Q.thượng phẩm Xả tội phúc; Bồ tát giới
nghĩa sớ Q.thượng].
CHỈ CAN CHÂM TRÙY
Là những phương pháp thầy dùng để
tiếp dẫn học trò trong Thiền lâm. Khi dạy
đạo hoặc dùng ngón tay (chỉ, một ngón tay
của Câu chi), hoặc dùng cây sào (can, Ca
diếp dựng ngược cây sào trước chùa), hoặc
dùng cây kim (châm, Đề bà bỏ cây kim vào
bát nước), hoặc dùng cái kiểng (trùy, Văn
thù đánh kiểng tập tăng) cho nên dùng bốn
thứ trên (ngón tay, cây sào, cây kim, cái
kiểng) để thí dụ.
Phổ khuyến tọa thiền nghi (Đại 82, 1
trung), nói: “Huống nữa, những chuyển cơ
như ngón tay, cây sào, cây kim, cái kiểng,

sự chứng hợp như dơ phất trần, nắm tay,
cây gậy, tiếng hét v.v...… chưa dễ gì phân biệt
mà có thể hiểu được vậy”.
CHỈ DOANH ĐẮC NHÃN TÌNH DÃ LẠC ĐỊA
Chỉ được cái lời lãi là con mắt rơi xuống
đất. Tiếng dùng trong Thiền lâm. Có nghĩa
là không hiểu lí Phật, nói sai pháp Phật mà
chịu báo ứng rụng lông mày, trụi râu ria,
hơn nữa, ngay cả con mắt cũng rơi nốt.
Bích nham lục tắc 8 (Đại 48, 148 trung)
nói: “Thúy nham cuối hạ bảo chúng: ‘Đầu
hạ đến nay, đã vì anh em mà nói chuyện
(mở miệng nào biết nói gì), hãy nhìn xem
lông mày Thúy nham này còn không? Chỉ
được lãi là con mắt rơi xuống đất và lỗ mũi
cũng mất luôn’”. Đoạn văn trên đây cho
biết, trong thời kỳ hạ an cư, thiền sư Thúy
nham đã nhiều lần lên tòa nói pháp cho
đại chúng nghe. Nhưng đại ý thiền chỉ vốn
là “dứt đường nói năng”, “là tâm là Phật”
đó mới là cốt tủy, cho nên vào cuối kỳ an
cư Thúy nham phải tự mình nói lỗi của
mình trước, tự kiểm điểm trước, để sau khỏi
bị người kể tội.
CHỈ ĐẠO LUẬN
Pàli:Netti-pakasaịa. Còn gọi Đạo
luận. Là tác phẩm tiếngPàli tại Tích lan,
sách chỉ dẫn cách chú thích các kinh điển.
Không rõ tên người soạn. Trong Chỉ đạo
luận chú, ngài Đa ma đa la (Pàli:
Dhammapàla) bảo, tác giả sách này là ngài
Ma ha ca chiên diên (Pàli: Mahàkaccàna)-
đệ tử của đức Phật. Nhưng, theo sự suy luận
của các học giả cận đại, thì có thể đã do
một học giả nam Ấn độ soạn sau này, rồi
được người ta dán cho cái tên của đệ tử
Phật. Lại trong Trung bộ chú (Pàli:
Papaĩcasùdanì, ngài Phật âm (Pàli:
CHỈ ÁC TU THIÊN

Buddhaghosa), đã từng dẫn dụng các câu
văn trong sách này. Như vậy, cứ đó mà
suy, thí ít nhất sách này đã tồn tại ở Tích
lan vào khoảng thế kỉ thứ V Tây lịch. Sách
này nhắm vào những nhà chú thích mà
được làm ra, trong sách nêu lên các phương
pháp mười sáu phạm trù (Pàli: hàra), năm
phương pháp (Pàli: naya), mười tám câu
căn bản (Pàli: mùlapada) v.v...… để chỉ bảo
(chỉ đạo) các nhà chú thích phải hiểu rõ giá
trị của các kinh điển, phát huy công năng
và ý nghĩa của chúng, ngõ hầu chân nghĩa
được xác thực, không lầm lỗi để lưu truyền
đến đời sau.
Mười sáu phạm trù:
1. Nói bày (Pàli: desana).
2. Lựa chọn (Pàli: vicaya).
3. Hợp lí (Pàli: yutti).
4. Khởi điểm (Pàli: padaỉỉhàna).
5. Đặc tướng (Pàli: làkkhaịa).
6. Bốn nghiêm (Pàli: catu-bùha).
7. Dẫn chuyển (Pàli: àvatta).
8. Phân biệt (Pàli: vibhatti).
9. Hồi chuyển (Pàli: parivattana).
10. Dị ngữ (Pàli: vevacana).
11. Thi thiết (Pàli: paĩĩatti).
12. Thâm nhập (Pàli: otaraịa).
13. Thanh tịnh (Pàli: sodhana).
14. Quan thuyết (Pàli: adhiỉỉhàna).
15. Đủ duyên (Pàli: parikkhàra).
16. Đề cử (Pàli: samàropana) v.v...…
Năm phương pháp :
1. Hoan hỉ dẫn chuyển (Pàli: nandiyàvatta),
dùng thiện pháp Chỉ, Quán đối
trị các pháp bất thiện vô minh, khát ái để
dẫn tới cảnh giải thoát vui mừng.
2. Tam tịnh (Pàli: tipukkhala), kết hợp
câu bất thiện căn bản với câu thiện căn
bản để mong được thanh tịnh hóa mà giải
thoát.

3. Sư tử du hí (Pàli: sìha-vikkìơita),
đem thiện pháp tín căn để đối trị phiền
não, khiến được bốn quả thánh.
4. Tứ phương thiếu vọng (Pàli:
disàlocana) nhìn xa bốn phương, xem xét
các pháp thiện và bất thiện được nói trong
kinh điển.
5. Câu sách (Pàli: aíkusa, móc tìm).
Sau khi xem xét đem tất cả pháp thiện
và bất thiện đã tìm được, thu tập thành loại
vào mười tám câu căn bản. Mười tám câu
căn bản là:
a. Khát ái (Pàli: taịhà).
b. Vô minh (Pàli: avijjà).
c. Tham (Pàli: lobha).
d. Sân (Pàli: dosa).
e. Si (Pàli: moha).
f. Tịnh tưởng (Pàli: subha-saĩĩà).
g. Lạc tưởng (Pàli: sukha-saĩĩà).
h. Thường tưởng (Pàli: nicca-saĩĩà).
i. Ngã tưởng (Pàli: atta- saĩĩà)
Chín câu trên đây là những câu bất thiện
(Pàli: cakusada) căn bản.
j. Chỉ (Pàli: samatha).
k. Quán (Pàli: vipassanà).
l. Vô tham (Pàli: alobha).
m. Vô sân (Pàli:adosa).
n. Vô si (Pàli:amoha).
o. Bất tịnh tưởng (Pàli: asudha saĩĩà).
p. Khổ tưởng (Pàli: dukkha- saĩĩà).
q.Vô thường tưởng (Pàli: aniccasaĩĩà).
r. Vô ngã tưởng (Pàli: anatta-saĩĩà).
Chín câu trên đây là những câu thiện
(Pàli: kusala) căn bản để đối trị những
câu bất thiện căn bản.
Toàn sách chia làm bốn chương :
1. Phân biệt phạm trù (Pàli: Hàravibhaíga)
nói rõ đặc trưng của các phạm trù.
2. Sự ứng dụng của các phạm trù
(Pàli:hàrasampàta), phân giải mọi chi tiết
của các kinh điển, nêu rõ chúng thuộc phạm
trù nào.
3. Phương pháp duyên khởi (Pàli:

Nayasamuỉỉhàna) thuyết minh năm phương pháp. CHỈ ĐẠO LUẬN

4. Khởi điểm của giáo thuyết (Pàli:
Sàsanapaỉỉhàna), ứng dụng mười tám câu
căn bản, nêu rõ sự phân loại các kinh điển
để thuyết minh.
Năm 1902, sách này được Cáp địch (E.
Hardy) hiệu đính, do Hiệp hội xuất bản
thánh điểnPàli (P.T.S) xuất bản. [X. Bản
dịch tiếng Anh Introduction, 1962 của
Nànamoli; Petakopadesa …… (Thủy dã hoằng
nguyên, Ấn Phật nghiên 7-2)].
CHỈ ĐẮC NHẤT QUYẾT
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Có nghĩa
là chỉ chứng được một nửa pháp. Quyết,
nguyên chỉ cái cọc gỗ nhỏ, hoặc là khúc
cây ngắn dựng ở phía trong cửa, dùng làm
then cài cửa ngõ. Thông thường dùng hai
chiếc cọc mới có tác dụng. Cho nên, trong
Thiền lâm dùng từ “Chỉ đắc nhất quyết”
(chỉ được một cọc) để thí dụ mới chỉ chứng
được một nửa pháp, hoặc hiểu biết một nửa,
đều không có tác dụng hoặc ý nghĩa gì đáng
nói.
Thung dung lục tắc 6 (Đại 48, 231
thượng), nói: “Đường đường ngồi dứt đầu
lưỡi (chết rồi chẳng sống lại), nên cười ông
già ở thành Tì da (chỉ được một cọc)”.
CHỈ ĐẦU HỮU NHÃN
Đầu ngón tay có mắt. Tiếng dùng trong
Thiền lâm. Hình dung sự bén nhọn của lời
nói. Bích nham lục tắc 42 (Đại 48, 178
trung) nói: “Tuyết đẹp như bông, không
rơi ở nơi khác. (không có gió mà sóng dậy,
đầu ngón tay có mắt).
CHỈ ĐỀ TIỀN
Tiền làm cho nín khóc. Là phương pháp
làm cho đứa bé nín khóc. Thí dụ như đưa
cho đứa bé một chiếc lá vàng và bảo đó là
vàng, dùng thí dụ này làm phương tiện để
dẫn đường kẻ yếu kém tiến lên. Có xuất xứ
từ kinh Niết bàn (bản Bắc) quyển 20 phẩm

Anh nhi hạnh. Trong Thiền tông, đối với
những người học trò chỉ biết cố thủ những
khuôn mẫu cứng nhắc,không thể thoát li
sự trói buộc, thì phải đặt nhiều phương
tiện để nói pháp. Tuy không thể giải quyết
vấn đề một cách thực tế, nhưng nếu làm
theo, thì có thể chuyển đổi được sự thấy
lầm của người học. [X.Thung dung lục
tắc 7].
CHỈ ĐÔNG TÁC TÂY
Chỉ đông làm tây. Tiếng dùng trong
Thiền lâm. Chỉ việc trái ngược nhau. Còn
gọi là chỉ đông hoạch tây. Cũng dùng để
biểu thị sự không hiểu chân lí thiền xưa
nay vốn không có đông tây khác nhau.
Bích nham lục tắc 18 (Đại 48, 157 hạ)
nói: “Túc tôn hoàng đế (chính là Đại tôn, ở
đây ghi lầm) hỏi quốc sư Trung: “Trăm năm
sau, phải cần vật gì? Gãi trước chờ ngứa,
quả nhiên khởi cách thức vẽ hình dạng,
già già cả cả, nói thế rồi đi, chẳng thể chỉ
đông làm tây”.
CHỈ HÀNH NHỊ THIÊN
Là chỉ thiện và hành thiện nói gộp lại.
Cũng nói là Chỉ trì tác trì, chỉ ác tu thiện,
chỉ thiện tác thiện. Ngăn chặn nghiệp ác,
xa lìa sự phạm tội, đó là chỉ thiện tiêu cực;
tu hành nghiệp thiện, dũng mãnh tinh tiến,
đó là hành thiện tích cực. Trong pháp giới
thứ đệ sơ môn quyển thượng, Ngài Trí khải
nói rõ rằng, trong mười nghiệp thiện đều
có đủ hai nghĩa chỉ thiện và hành thiện.
Như người không giết hại là ngăn cái ác
giết hại và làm việc thiện phóng sinh. Vậy
ngăn giết hại tức là chỉ thiện, phóng sinh
tức là hành thiện. [X. Bách luận Q.thượng;
CHỈ ĐẮC NHẤT QUYẾT

Bồ tát giới kinh nghĩa sớ Q.thượng; Luật
tông cương yếu Q.thượng].
CHỈ HOA
Hoa cúng làm bằng giấy đặt trước quan
tài trong lễ tống táng. Còn gọi là Tứ hoa,
Tố hoa, Tuyết liễu. Tục gọi là hoa giấy. Bên
phải một lọ, bên trái một lọ, mỗi lọ bốn
cành, hai bên họp lại là tám cành, dùng
giấy trắng cắt thành hình răng lược, rồi
quấn vào cây trúc để cắm. Hình hoa tượng
trưng khi đức Phật Thích ca mâu ni nhập
diệt bốn bên chỗ ngài nằm, đều có một đôi
cây Sa la chung gốc. Các bên đều có một
cây, vì thương xót sầu thảm mà biến thành
mầu trắng, cành lá, hoa
quả, vỏ cây đều khô héo
rơi rụng dần dần. Bốn
bên đều chỉ còn lại một
cây, cho nên cây Song
thụ cũng gọi là cây bốn
khô bốn tươi. Thích thị
yếu lãm quyển hạ Tống
chung thiên, nói: dùng
giấy trắng làm hoa sa la,
dùng tám cây làm giường, biểu trưng tướng
song lâm. Đây là nghi thức mà Trung quốc
đã ứng dụng từ xưa. [X. Sắc tu bách trượng
thanh qui quyển 3 mục Trụ trì thiên hóa].
CHỈ HỨA LÃO HỒ TRI BẤT HỨA LÃO HỒ HỘI
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Có nghĩa
là đạo Phật chỉ có thể dùng chân trí mà
thâm nhập, khế hợp chứ không thể dùng
tri thức biện bác ngoài đời mà có thể hiểu
hoặc lãnh hội được. Lão hồ (già Hồ), chỉ
Sơ tổ của Thiền tông Trung quốc, tức Ngài
Bồ đề đạt ma. Ngài Đạt ma là người miền
nam Thiên trúc, nhưng Trung quốc thấy
ngài là người khác tộc đến từ phương tây,
nên phần nhiều quen gọi ngài là “Người
Hồ”. Thiền lâm cũng do đó gọi đùa ngài

Đạt ma là Lão Hồ. Cái “biết” của lão Hồ,
tức chỉ “Trí” của ngài Đạt ma, nhưng ở đây
hàm ý thể hội chân lý, khế hợp với chân
trí, cái “hội” của Lão Hồ thì chỉ tác dụng
sau khi đã phân biệt phán đoán rồi sau mới
hiểu và hợp với chân trí. Nhưng Phật đạo
thiền chỉ đều phải dùng chân trí mà thể
nhập khế ngộ, chứ không thể dùng công
phu phân biệt phán đoán của thế trí biện
thông, cho dù Tổ sư Đạt ma cũng không
thể đem trí thức ngoài đời mà hiểu tỏ được.
Bích nham lục tắc 51 (Đại 48, 186 hạ),
nói: “Các người có hiểu được câu rốt cùng
không? Chỉ chấp nhận Lão Hồ biết, chứ
không chấp nhận Lão Hồ hội. Từ xưa đến
nay công án vạn biệt thiên sai, cũng giống
như rừng gai gốc vậy”.
CHỈ KẾ
Chỉ sự suy lường, tính toán phân biệt.
Như lập các têngiả phàm Thánh, sâu cạn,
cao thấp, dài ngắn, tốt xấu v.v...… để suy tính
phân biệt. Luận nhị thập tứ hành nói: “Cuối
cùng thấu suốt pháp tính, tu luyện chân như,
mới biết dù trong gang tấc, không đâu không
có, ngọc sáng soi khắp, tới chỗ sâu xa. Trên
từ chư Phật, dưới đến côn trùng, tất cả đều là
phân biệt vọng tưởng, tùy tâm tính toán”.
CHỈ KHÔNG (1289 – 1363)
Phạm: Dhyàna-bhadra. Dịch âm: Đề
nạp bạc đà, dịch ý là Thiền hiền. Là con
vua nước Ma kiệt đề ở Ấn độ, tám tuổi xuất
gia, y vào ngài Luật hiền ở chùa Na lan đà
xuống tóc, truyền pháp của ngài Phổ minh
ở núi Cát tường, nước Lăng già thuộc nam
Ấn độ, là tổ thứ một trăm linh tám sau
Tôn giả Ca diếp. Khoảng năm Thái định
nhà Nguyên, sư đến Trung quốc, được nhà
vua cúng dường, lại giáo hóa tại Vân nam,
Hoa Giấy
CHỈ KHÔNG

Quí châu. Năm Thái định thứ 4 (1327) sư
đến Cao li, ở núi Kim cương mở đạo tràng
hoằng pháp, sau lại được vua Nguyên triệu
hồi, Hoàng hậu Thuận đế và Thái tử đón
rước sư vào Diên hoa các để hỏi Phật pháp,
đãi ngộ rất trọng hậu. Sau sư lại đi Cao ly,
sáng lập chùa Hoa tạng trên núi Bảo
phượng, mất mười hai năm mới hoàn thành.
Sư đem các tượng tổ và kinh điển lá bối mà
sư đã mang theo từ Ấn độ an trí trong chùa,
đạo tục gần xa theo về tấp nập, nghiễm
nhiên trở thành một đại tùng lâm, Thiền
phong Cao ly nhân
đó được phục hưng,
và sư Chỉ không
được coi như Lâm tế,
Đức sơn trong các vị
Phạm tăng. Sư có để
lại Thiền yếu lục lưu
hành ở đời; năm Chí
chính 23 thị tịch, thọ bảy mươi lăm tuổi.
[X. Triều tiên kim thạch tổng lãm hạ Dương
châu Cối nham tự Bạc đà tôn giả Chỉ không
phù đồ bi].
CHỈ MÔN
Vào chính định để thành tựu quán hành
có sáu pháp môn (Lục diệu môn), Chỉ môn
là thứ ba. Chỉ, có nghĩa là dứt bặt những tư
lự lăng xăng, khiến tâm tĩnh lặng. Tức lấy
chỉ làm cửa, không dõi theo hơi thở nữa
mà để cho tâm ngưng lắng tịch lặng, tâm
không lay động thì tự nhiên có thể khai
phát được các Thiền định. Duy có điều là
lúc này hành giả chưa phát được tuệ giải, vì
còn chấp trước cảnh giới Thiền định. [X.
Pháp giới thứ đệ Q.thượng phần dưới]. (xt.
Lục Diệu Môn).
CHỈ NGUYÊT
Ngón tay và mặt trăng, dùng ngón tay
thí dụ sự dạy bảo, dùng mặt trăng thí dụ

pháp. Kinh Lăng nghiêm quyển 2 (Đại 19,
111 thượng) nói: “Như người dùng ngón
tay chỉ mặt trăng để dạy người, người kia
nhờ ngón tay sẽ thấy được mặt trăng. Nếu
cứ nhìn ngón tay mà cho đó là thể của mặt
trăng, thì người ấy không những không thấy
được mặt trăng, mà còn quên cả ngón tay”.
Vì thế các kinh luận phần nhiều dùng tiếng
Chỉ nguyệt để cảnh giác những người chấp
nhặt vào danh tướng văn tự. Thiền tông
dựa vào đó để phát huy giáo nghĩa “Chẳng
lập văn tự, truyền riêng ngoài giáo”.
CHỈ NGUYÊT LỤC
Gồm ba mươi hai quyển. Còn gọi là
Thủy nguyệt trai chỉ nguyệt lục. Do Cù nhữ
tắc đời Minh soạn. Thu vào Vạn tục tạng
tập 143. Sách này ghi chép và tường thuật
sơ lược về tiểu sử và những câu nói cơ duyên
của sáu trăm năm mươi vị tổ trong Thiền
môn, kể từ bảy đức Phật quá khứ, các tổ sư
Tây thiên, tổ sư Đông độ cho đến ngài Đại
tuệ. Năm Vạn lịch 29 (1601) đời Minh,
Nghiêm trừng (Đạo triệt) soạn Chỉ nguyệt
lục phát nguyện kệ, năm sau, Cù nhữ tắc
đề Thủy nguyệt trai chỉ nguyệt lục rồi cho
khắc bản ấn hành. Quyển đầu có bài tựa
gốc đề năm Mậu dần, mùa hè tháng 5 năm
Vạn lịch 30, và bài tựa của Nghiêm trừng ở
Ngô quận đề ngày 3 tháng 8 năm Vạn lịch
29. Lại nhà Nho Niếp tiên, hiệu Lạc độc,
đời Thanh có soạn Tục chỉ nguyệt lục 20
quyển, thu chép từ năm Long hưng thứ 2
(1164) đời Nam Tống, bắt đầu từ đời thứ
17 sau Lục tổ và chấm dứt với đời thứ 38
vào năm Khang hy 18 (1697) đời Thanh.
CHỈ PHẠM
Là một trong hai phạm. Có nghĩa đình
chỉ việc tu trì các pháp lành mà xúc phạm
Tháp Ngài Chỉ Không
CHỈ MÔN

giới thể. Tức là tâm ngu dại biếng nhác kiêu
căng, chán các nghiệp thiện không chịu tu
học, phản bội những giới điều đã nhận lãnh,
cho nên gọi là Chỉ phạm. (xt. Nhị Phạm).
CHỈ PHƯƠNG LẬP TƯỚNG
Một trong các pháp môn Tịnh độ. Tông
Tịnh độ chỉ bày một phương là phương
tây, tưởng nhớ quán xét các sự tướng y báo
chính báo của cõi Tịnh độ cực lạc, để mong
chúng sinh đời mạt pháp chuyên tâm,
không tán loạn. Tông Tịnh độ chủ trương
rằng, cõi Tịnh độ cực lạc trong đó đức Phật
Di đà và các Bồ tát đều có hình tướng cụ
thể, cho nên có thể làm đối tượng cho sự
niệm Phật, quán tưởng Phật.
Kinh Quán đính tùy nguyện vãng sinh
quyển 11 (Đại 21, 529 hạ) nói: “Người ở
thế giới ta bà phần nhiều tham lam nhơ
dục, người có lòng tin thì ít, tập theo tà ác
thì nhiều. Không tin chính pháp, không
thể chuyên nhất. Loạn tâm không có chí,
thực không sai biệt. Vì muốn chúng sinh
chuyên tâm có chỗ, nên mới tán thán cõi
nước cực lạc”.
Lại A di đà kinh thông tán sớ quyển
trung nói, vì phàm phu nặng nghiệp, chỗ
nào cũng tham, nếu không chỉ hẳn một
phương nhất định, thì không chuyên tâm
chú ý. [X. luận Tịnh độ thập nghi; A di đà
kinh sớ sao Q.2 phần 2; Tịnh độ tư lương
toàn tập Q.1].
CHỈ QUÁN
I. Chỉ quán. Là một pháp môn tu hành
quan trọng của Phật giáo. Ý nghĩa tiêu biểu
của pháp môn này đã được các kinh luận
giải thích rõ như sau:
1. Là pháp môn thực tiễn của tông Thiên
thai. Chỉ là dịch từ tiếng Phạm zamatha
(xa ma tha), Quán là dịch từ tiếng Phạm
vipazyanà(tì bà xá na). Ngưng bặt hết thảy

ngoại cảnh và vọng niệm, chuyên chú vào
một đối tượng duy nhất (Chỉ); đồng thời,
sinh khởi trí tuệ chân chính, để quán xét
đối tượng duy nhất ấy (Quán) gọi là Chỉ
quán, tức chỉ cho hai pháp Định và Tuệ.
Còn gọi là Tịch chiếu, Minh tĩnh. Định,
Tuệ và Giới đều là những đức mục trọng
yếu của Phật giáo đồ, các kinh A hàm đối
với các đức mục này có nhiều bàn giải. Chỉ
và Quán giúp nhau, tác thành cho nhau,
cả hai có mối quan hệ hỗ tương bất khả
phân, hệt như hai cánh chim và hai bánh
xe. Nhân vật tiêu biểu đem pháp thực tiễn
của tông Thiên thai mà giáo nghĩa hóa, tổ
chức hóa và thể hệ hóa, là đại sư Trí khải.
Tác phẩm “Ma ha chỉ quán” của sư đã dùng
ý nghĩa Chỉ quán để cấu thành thể hệ của
nó, và dùng ba phép quán thực tiễn Không,
Giả, Trung mà hoàn thành tổ chức của nó.
Khi giải nói về danh nghĩa của Chỉ,
Quán, trong Ma ha chỉ quán quyển thượng
phần trên, Chỉ và Quán đều được lập thành
ba nghĩa gọi là ba Chỉ, ba Quán. Ba nghĩa
của Chỉ:
a. Chỉ tức nghĩa. Nghĩa là phiền não
vọng tưởng dứt hẳn, ngưng bặt.
b. Đình chỉ nghĩa. Nghĩa là chuyên tâm
vào đế lí, chú ý ở trước mắt, dừng lại, không
động.
c. Đối bất chỉ chỉ nghĩa. Nghĩa là đối với
cái không dừng lại mà nói rõ nghĩa của cái
dừng lại. Tức là vô minh và pháp tính chẳng
phải là hai, nhưng đứng về phương diện
tương đối mà bàn, nên gọi vô minh là Bất
chỉ và gọi pháp tính là Chỉ để dùng cái Bất
chỉ mà nói rõ cái Chỉ.
Ba nghĩa của Quán:
a. Quán xuyên nghĩa. Nghĩa là trí phán
xét thông suốt, khế hợp với chân như.
b. Quán đạt nghĩa. Nghĩa là trí quán xét
thông suốt, kết hợp với chân như.
c. Đối bất quán quán nghĩa. Tức đối với
CHỈ QUÁN

cái chẳng quán mà nói rõ nghĩa quán. Có
nghĩa là Vô minh và pháp tính chẳng phải
hai, nhưng đứng về phương diện tương đối
mà bàn, nên gọi vô minh là Bất quán, gọi
pháp tính là Quán để dùng Bất quán mà
nói rõ Quán. Cũng sách đã dẫn còn nói
Chỉ và Quán có đủ cả nghĩa tương đãi
(tương đối) và tuyệt đãi (tuyệt đối). Tương
đãi Chỉ Quán bao quát ba Chỉ ba Quán nói
ở trên, tức là:
a. Nghĩa chỉ tức là nghĩa quán xuyến, là
nói về đoạn đức (đức dứt phiền não) của
môn tu (môn thực tiễn).
b. Nghĩa đình chỉ và nghĩa quán đạt là
nói về trí đức (đức trí phát sinh sau khi đã
dứt phiền não).
c. Nghĩa đối bất chỉ chỉ và nghĩa đối bất
quán quán là nói về tính đức (hai đức trí,
đoạn xưa nay vốn là đức pháp tính chẳng
hai). Tuyệt đãi chỉ quán còn gọi là Bất tư
nghị chỉ quán, Vô sinh chỉ quán, Nhất đại
sự chỉ quán. Nó chẳng phải là đạo của lời
nói, chẳng phải cảnh của tâm thức, vì nó
diệt tuyệt, tuyệt diệt, nên gọi là Tuyệt đãi
chỉ; vì đã dứt trừ hết điên đảo vọng tưởng,
nên gọi là Tuyệt đãi quán. Tức là cõi siêu
việt tuyệt đãi, Chỉ và Quán đều không thể
được, là cảnh giới hết nói năng, dứt nghĩ
tưởng, nhưng nếu có nhân duyên bốn Tất
đàn, thì có thể nói đủ các thứ pháp.
Ngoài ra sư Trí khải còn có 3 loại Chỉ
quán, do ngài Tuệ tư truyền. Đó là:
a. Tiệm thứ chỉ quán, giữ giới tu định để
dần dần ngộ nhập thực tướng. Đây là phép
thực tiễn được nói trong Thích thiền ba la
mật thứ đệ pháp môn 10 quyển.
b. Bất định chỉ quán, vì năng lực thích
ứng với tính chất của chúng sinh, nên thứ
tự thực tiễn của nó cũng bất định. Đây là
phép thực tiễn được nói trong Lục diệu môn

1 quyển.
c. Viên đốn chỉ quán, lúc đầu lấy thực
tướng làm đối tượng, mà làm và hiểu cũng
nhanh chóng trọn đủ. Đây là phép thực
tiễn được nói trong Ma ha chỉ quán 10
quyển. Trong đó, lấy Nhất tâm tam quán,
Nhất niệm tam thiên, là chỉ quán viên đốn
của lí luận thực tiễn, làm pháp môn hơn
hết. [X. luận Thành thực Q.15 phẩm Chỉ
quán; Tu tập chỉ quán tọa thiền pháp yếu;
Đại thừa chỉ quán pháp môn Q.1; Thích
thiền Ba la mật pháp môn Q.7; Hoa nghiêm
ngũ giáo chỉ quán].
2. Cứ theo luận Đại thừa khởi tín nói
về phương pháp tu hành môn chỉ quán là:
ngăn dứt hết thảy tướng của cảnh giới tán
loạn mà thuận theo Xa ma tha (Chỉ); phân
biệt các tướng nhân duyên sinh diệt mà
thuận theo Tì bà xá na (Quán), lấy hai nghĩa
ấy tu tập dần dần, không xa lìa nhau mà
được thành tựu. [X. Đại thừa khởi tín luận
nghĩa ký Q.hạ phần cuối]. (xt. Ngũ Hành).
3. Vãng sinh luận chú quyển hạ của
ngài Đàm loan, dịch Xa ma tha là Chỉ; Chỉ
là dừng tâm ở một chỗ không làm ác; dịch
Tì bà xá na là Quán, Quán là duyên tâm
theo sự quán xét. (xt. Ngũ Niệm Môn).
4. Luận thành thực quyển 15 phẩm Chỉ
quán đã nói rộng về hành tướng của chỉ
quán. Đó là: Chỉ là định; Quán là tuệ, hết
thảy pháp lành từ nơi tu mà sinh, đều nhiếp
trong Chỉ quán. Chỉ có khả năng ngăn
chặn; Quán có khả năng đoạn diệt. Chúng
sinh ở thế gian đều rơi vào hai bên, hoặc
khổ hoặc vui; Chỉ có khả năng bỏ vui, Quán
có khả năng lìa khổ. Lại giới tịnh, tâm tịnh
trong bảy tịnh là Chỉ, năm tịnh còn lại là
Quán; trong bốn chỗ ghi nhớ thì ba chỗ là
Chỉ, chỗ thứ tư là Quán; sáu cái biết trong
tám biết của bậc Đại nhân là Chỉ, hai cái
biết còn lại là Quán; bốn như ý túc là Chỉ,
bốn chính cần là Quán; bốn căn trong năm
căn là Chỉ, Tuệ căn là Quán; bốn lực trong

năm lực là Chỉ, Tuệ lực là Quán; trong bảy
giác phần ba giác phần là Chỉ, ba giác phần
là Quán, còn niệm giác phần thì cả Chỉ và
CHỈ QUÁN

Quán đều có; ba phần trong tám đạo phần
là giới, hai phần là Chỉ; ba phần là Quán,
trong đó giới cũng thuộc về Chỉ. Ngoài ra
Chỉ có thể dứt bỏ tham, Quán thì có thể
trừ diệt vô minh.
5. Kinh Đại ban niết bàn (bản Bắc)
quyển 30 nêu ra hai lí do tu tập Chỉ và
Quán:
a. Vì muốn không buông thả,trang
nghiêm đại trí, được tự tại mà tu tập Xa ma
tha (Chỉ).
b. Vì quán xét quả báo xấu ác của sự
sống chết, tăng trưởng căn lành, phá các
phiền não, mà tu tập Tì bà xá na (Quán).
Vì Chỉ quán là pháp tu trọng yếu của
người tu hành quán hạnh, nên trong các
kinh luận, như luận Du già sư địa quyển
45, Nhiếp đại thừa luận thích (bản dịch đời
Lương) quyển 15 và Tu tập chỉ quán tọa
thiền pháp yếu v.v...… đã nói đến rất nhiều.
[X. Trung a hàm Q.15 kinh Tam thập dụ;
kinh Trường a hàm Q.9; kinh Tăng nhất a
hàm Q.11; Lục diệu pháp môn; Chỉ quán
đại ý; Thủ hộ quốc giới chương Q.thượng
phần dưới]. (xt. Tam Thập Thất Đạo Phẩm).
II. Chỉ quán. Tên sách, là tên gọi tắt
của Ma ha chỉ quán, do Đại sư Trí khải
giảng thuật, ngài Quán đính ghi chép. (xt.
Ma ha Chỉ quán).
CHỈ QUÁN BẤT NHỊ
Chỉ, có nghĩa pháp tính lặng yên; Quán,
có nghĩa lặng yên mà thường chiếu rọi. Chỉ,
như gương sáng nước lặng; Quán, như
gương sáng nước lặng hiện bóng muôn
tượng, vì thế, Chỉ và Quán thực là một thể,
chứ chẳng phải hai.
Chỉ quán phụ hành truyền hoằng quyết
quyển 1 đoạn 2 (Đại 46, 151 hạ) nói:
“Trung đạo tức pháp giới, pháp giới tức
Chỉ quán; chỉ quán chẳng hai, cảnh trí

ngầm hợp”.
CHỈ QUÁN ĐẠI Ý
Có một quyển. Do ngài Trạm nhiên đời
Đường soạn. Còn gọi Ma ha chỉ quán đại ý,
Viên đốn chỉ quán đại ý. Thu vào Đại chính
tạng tập 46. Sách này thuật rõ các điểm
then chốt của bộ Ma ha chỉ quán, nêu ra
các mục đại cương như Năm lược mười rộng,
Bốn thứ tam muội, Hai mươi lăm phương
tiện, Mười thừa quán pháp v.v... trình bày
một cách khái quát. Là sách chỉ nam vào
cửa Chỉ quán cho những người mới học.
CHỈ QUÁN NGHĨA LÊ
Gồm hai quyển. Do ngài Trạm nhiên
đời Đường soạn, còn gọi là Ma ha chỉ quán
nghĩa lệ, Viên đốn chỉ quán nghĩa lệ. Thu
vào Đại chính tạng tập 46. Sách này dùng
bảy khoa tóm tắt ý chỉ trọng yếu của bộ Ma
ha chỉ quán, để nói rõ một cách đại khái về
môn quán của Thiên thai. Bảy lệ là:
1. Sở truyền bộ biệt lệ.
2. Sở y chính giáo lệ.
3. Văn nghĩa tiêu thích lệ.
4. Đại chương tổng biệt lệ.
5. Giải hành tương tư (giúp lẫn nhau)
lệ.
6. Tâm cảnh thích nghi (giải thích mối
ngờ) lệ.
7. Dụ nghi hiển chính lệ.
Các bản chú sớ về sách này thì có: Chỉ
quán nghĩa lệ khoa 1 quyển của Tòng nghĩa,
Chỉ quán nghĩa lệ toản yếu 6 quyển, Chỉ
quán nghĩa lệ tùy thích 6 quyển của Xử
nguyên. [X. Phật tổ thống kỉ Q.25].
CHỈ QUÁN NGHIÊP
Chỉ cho học nghiệp Chỉ quán. Là một
trong hai nghiệp (Chỉ quán nghiệp, Già na
nghiệp) mà những học sinh của Thiên thai
CHỈ QUÁN NGHIÊP

Pháp hoa viên tông tại Nhật bản phải tu
học, do sư Tối trừng của Nhật bản dâng sớ
xin soạn vào tháng 1 năm Diên lịch 25
(806). Chỉ quán nghiệp là học tập các kinh
Pháp hoa, Kim quang minh, Nhân vương
v.v...… và lấy giới viên đốn tu chỉ quán (tức
định tuệ) để thành tựu ba học của Thiên
thai viên tông. Già na nghiệp tức học tập
kinh Đại tì lô giá na (kinh Đại nhật) để
thông suốt chân ngôn Mật giáo. [X. Hiển
giới luận duyên khởi; Thiên thai pháp hoa
tông niên phần duyên khởi].
CHỈ QUÁN PHỤ HÀNH TRUYỀN HOẰNG QUYẾT
........
Do ngài Trạm nhiên (711-782) ở Kinh
khê đời Đường soạn. Gồm bốn mươi quyển.
Nói đủ là Ma ha chỉ quán phụ hành truyền
hoằng quyết, gọi tắt: Ma ha chỉ quán hoằng
quyết, Chỉ quán hoằng quyết, Phụ hành,
Hoằng quyết. Thu vào Đại chính tạng tập
46. Sách này vốn chia làm 10 quyển, mở
rộng ra làm bốn mươi quyển, là sách chú
thích bộ Ma ha chỉ quán, cũng là tác phẩm
có uy tín cao nhất trong việc nghiên cứu
bộ Ma ha chỉ quán, dẫn dụng rất nhiều
sách khác. Sau do vị tăng người Nhật là
Tối trừng truyền về Nhật bản. Năm Thiên
thánh thứ 2 (1024) đời Bắc Tống được thu
vào tạng. Về sách chú sớ thì có: Ma ha chỉ
quán phụ hành sưu yếu kí 10 quyển của
ngài Trạm nhiên. [X. Phật tổ thống kỉ Q.10,
Q.11, Q.25 ].
CHỈ QUÁN XẢ
..
Chỉ, có nghĩa là ngưng dứt vọng niệm,
hoặc dừng lại ở nơi đế lí mà không động;
Quán, có nghĩa là dùng trí tuệ chiếu rọi
suốt các phiền não mà diệt trừ, hoặc trí quán
xét thông suốt, khế hợp chân như. Xả, tiếng
Phạm:upekwaø,dịch âm: Ưu tất xoa, gồm

các nghĩa bình đẳng, không tranh, không
quán, không làm. Chỉ quán xả, có nghĩa là
buông bỏ cả Chỉ và Quán mà trụ nơi bình
đẳng. Tức là ở trạng thái Chỉ quán chẳng
hai.
Ma ha chỉ quán quyển 3 phần trên (Đại
46, 22 hạ), nói: “Chỉ tức là dứt, dứt suốt giải
thoát; Quán tức là trí, trí suốt bát nhã. Chỉ
quán bình đẳng, gọi là bỏ tướng, bỏ tướng
tức là suốt với Pháp thân”. [X. kinh Đại
ban niết bàn (bản Bắc) Q.30; Đại thừa nghĩa
chương Q.10].
CHỈ QUẢN ĐẢ TỌA
Một lòng chuyên chú ngồi Thiền, không
màng đến các việc khác. Tức chẳng quản
ngồi thiền có ý nghĩa và điều kiện gì, nhưng
chỉ đứng trên lập trường chẳng cần được,
chẳng cầu ngộ mà ngồi thiền một cách thực
tiễn, thế thôi. Tổ khai sáng của tông Tào
động Nhật bản là ngài Đạo nguyên, noi theo
truyền thống “Mặc chiếu thiền” của Trung
quốc, lãnh thụ ý chỉ “Tham thiền tức là
ngồi thiền” của ngài Thiên đồng Như tịnh
mà nhấn mạnh pháp môn ngồi thiền “Chỉ
quản đả tọa” (chỉ cần ngồi). Hòa thượng
Tuyết đình dạy chúng (được thu trong Thiền
quan sách tiến tiền tập chư tổ pháp ngữ tiết
yếu) (Đại 48, 1103 thượng), nói: “Chẳng
màng được sức hay không được sức, mờ tối
tán loạn hay chẳng mờ tối tán loạn, mà chỉ
cần tỉnh thức!”
Chính pháp nhãn tạng quyển 32 (Đại
82, 243hạ), nói: “Các bậc cổ đức nói rằng,
người tham thiền phải quên thân tâm. Chỉ
cần ngồi là được, chẳng cần thắp hương, lễ
bái, niệm Phật, tu sám, đọc kinh”. [X. Truy
môn cảnh huấn Q.6; Phổ khuyến tọa thiền
nghi].
CHỈ QUẤT DỊCH THỔ TẬP
Gồm hai mươi sáu quyển. Do sư Tuệ
CHỈ QUÁN PHỤ HÀNH TRUYỀN HOẰNG QUYẾT

hoảng (1656-1737) người Nhật bản soạn.
Thu tập các tiếng Phạm trong các kinh luật
luận, sắp đặt theo thứ tự năm mươi âm của
tiếng Nhật rồi dịch và giải thích từng mục
một. Tên gọi của bộ sách là lấy thí dụ cây
“Quất” (quít) ở Giang nam được mang đến
trồng ở Giang bắc, thì biến giống mà thành
cây “Chỉ” (Bưởi đắng) để biểu thị cái ý Phạm
Hán đối dịch. Toàn tác phẩm chia làm mười
lăm bộ. Vốn thu vào Phạm học tân lương.
Năm Minh trị 38 (1905), đề là Phạm ngữ
Tự điển, ấn hành phổ biến.
CHỈ TIỀN
Còn gọi là Âm tiền, Ngụ tiền, Nghĩ tiền.
Tức là tiền giấy. Tại Trung Quốc từ đời Hán,
Ngụy trở đi, nảy sinh ra tập tục bỏ tiền vào
quan tài để chôn theo cho người chết tiêu
dùng. Tiền ấy được gọi là ế tiền .(ý là
tiền chôn, cất), về sau cấm chỉ chôn tiền
thật mà làm tiền giấy giả để thay thế. Thiền
tông khi lễ cầu siêu, hoặc trong hội Vu lan
bồn, phần nhiều xâu tiền giấy lại, rồi cùng
với con kinh mã......(con ngựa vẽ trên
bức tranh) đem treo lên cột nhà, chờ khi
pháp hội hoàn tất, đem bỏ vào trong chiếc
bát đồng mà đốt.
Ngoài ra còn một thuyết được lưu truyền
rất thịnh trong dân gian là, nếu người chết
muốn giảm nhẹ tội nghiệp, thì phải đem
tiền ký thác vào kho bạc dưới âm phủ, cho
nên tiền giấy cũng gọi là kí khố tiền (tiền
gửi kho). [X. Thích thị yếu lãm Q.trung;
Phật tổ thống kỉ Q.33; Minh báo kí Q.trung]
CHỈ TIẾT
Phạm:aíguli-parvan. Còn gọi là Chỉ
nhất tiết. Tên thước đo của Ấn độ đời xưa.
Tức chiều dài bằng bảy hạt đại mạch (hạt
thóc tẻ có tua). Thuyết xếp đốt ngón tay để
thành khuỷu tay có khác nhau. Kinh
Phương quảng đại trang nghiêm quyển 4,

luận Đại tì bà sa quyển 136, đều lấy hai
mươi bốn đốt tay làm một khuỷu tay. Kinh
Phật bản hạnh tập quyển 12, lấy hai mươi
tám đốt làm một khuỷu. Luận Câu xá và
Đại đường tây vực kí thì lấy bảy mươi hai
đốt làm một khuỷu. Lại nữa. Về tỷ lệ chiều
dài của một khuỷu với thước đo của Trung
quốc cũng có các thuyết khác nhau. Cứ
theo Câu xá luận bảo sớ quyển12 và kinh
Tạo tượng lượng độ giải, thì một khuỷu tay
theo Ấn độ, tương đương với một tầm bốn
phân thời xưa, tức là hai thước Trung quốc.
Câu xá luận quang kí quyển 12 thì bảo một
thước sáu tấc. Tuệ uyển âm nghĩa quyển
10 bảo một thước 5 tấc. Bởi thế về một
khuỷu mà đã có các thuyết khác nhau như
thế, thì về một đốt cũng khó có một chuẩn
tắc nhất định. (xt. Nhất Trửu).
CHỈ TĨNH
Ý là khiến đại chúng nghỉ ngơi, yên tĩnh.
Cũng chỉ sự bắt đầu ngồi thiền. Lại khi ngồi
thiền, sau khi vị trụ trì ngồi yên rồi, người
Trực đường (chức vụ trông nom các việc
hàng ngày trong nhà Thiền) buông mành
cửa trước cửa sau xuống rồi dóng ba tiếng
chuông (chuông nhỏ), gọi là chuông chỉ
tĩnh. Sau chuông chỉ tĩnh, đại chúng phải
chuyên tâm ngồi yên lặng, không ai được
ra vào, cho đến khi đánh chuông khai tĩnh
(tức là hết giờ ngồi thiền) mới thôi. (xt. Khai
Tĩnh).
CHỈ TRA SƠN
Phạm:Kftàgiri, Pàli: Kiỉàgiri. Còn
gọi là Kê sá sơn. Dịch ý là núi đen. Là tên
làng tại nước Ca thi (Pàli: Kàsi) thuộc trung
Ấn độ. Kinh Chỉ tra sơn ấp (Pàli: Kiỉàgirisuttanta)
trongTrung bộ kinh 17 Nam
truyền đã lấy sự tích phát sinh tại làng này
CHỈ TRA SƠN

làm nội dung, nói rằng, ở đây có hai tỉ khưu
xấu ác là A tát cơ (Pàli : Assaji) và Phất
na bà tu (Pàli: Punabbasuka) không chịu
tuân theo “giới ngày ăn một bữa” mà đức
Thế tôn đã chế định cho chúng tỉ khưu.
Lại cứ theo Nam truyền luật tạng kinh phân
biệt ký chép, thì những tỉ khưu ấy trồng
hoa, rồi kết hoa làm vòng đeo tai, buộc lên
đầu, đeo ở ngực để làm cho những người
con gái nhà lành đẹp lòng mà cùng nhảy
múa vui chơi, cuối cùng bị giáo đoàn trục
xuất. Do đó đức Phật mới chế định “Ô gia
tăng tàn giới” thứ 13. [X. Trung a hàm kinh
Thấp cụ; luật Tứ phần Q.5; luật Ngũ phần
Q.3].
CHỈ TRÌ MÔN
Còn gọi Chỉ trì giới, Chỉ ác môn. Ý nói
giữ gìn giới thể đã nhận, chấm dứt mọi ác
nghiệp, là phương diện giữ giới có tính tiêu
cực. Đối lại là Tác trì môn . hàm ý
không những chỉ giữ giới pháp đã nhận,
mà còn tích cực tu các nghiệp thiện, gộp
chung lại với Chỉ trì môn, gọi là Chỉ tác
nhị trì. [X. Tứ phần luật san phồn bổ khuyết
hành sự sao Q.trung đoạn 4 Trì phạm
phương quĩ thiên; Tứ phần luật san bổ tùy
cơ yết ma sớ tự]. (xt. Nhị Trì).
CHỈ TRÌ TÁC PHẠM
Đứng về phương diện các điều ác, như
giết hại, trộm cướp mà nói, thì Chỉ (thôi,
dừng lại) là giữ giới, mà Tác (làm) là phạm
giới. Trái lại, đối với các pháp lành, như từ
bi, mà nói, thì Chỉ là phạm giới, mà Tác là
giữ giới.
CHỈ VŨ PHÁP
Là phép tu trong Mật giáo để cầu dứt
giông bão, mưa lụt. Còn gọi là Chỉ phong
vũ. Phép này có nhiều thứ, cứ theo Bất động
sứ giả đà la ni bí mật pháp chép, thì lấy cây
gai và hạt cải trắng đốt ra và trì chú căn

bản một trăm linh tám biến, thì tan mưa
gió. Bản tôn cũng nhiều, gồm có Hỏa thiên,
Ma na tư long vương, Ca lâu la thiên, Bất
động minh vương, Kim cương tát đóa và
Bồ tát quán tự tại. Cứ theo Phó pháp truyện
quyển thượng chép, thì Tam tạng Kim
cương trí từng tu Bất không câu bồ tát pháp
chỉ vũ, tức lấy bồ tát Bất không câu làm
bản tôn. [X. kinh Kim cương quang diệm
chỉ phong vũ đà la ni; kinh Đại bi không trí
kim cương đại giáo vương nghi quĩ Q.1; kinh
Uế tích kim cương cấm bách biến pháp;
Pháp uyển châu lâm Q.63].
CHỈ Y
Tức áo may bằng giấy, thuộc một loại
áo thô. Còn gọi là Chỉ quyên (lụa giấy),
Chỉ bào (áo dài giấy), Chỉ y (áo giấy). Lấy củ
của cây cỏ mực, cỏ củ, rửa sạch, luộc chín
để nguội đến một độ vừa phải, rồi bóc vỏ
đi, giã ra làm hồ, dùng hồ dán giấy dày thành
áo, sau khi phơi khô, lấy tay xoa cho mịn.
Rồi đem phơi sương một đêm thì mùi hồ
bay hết. Chất áo cứng đủ để che mưa phùn
và gió rét. Nhẹ và tiện lợi, phí tổn cũng ít,
đời xưa rất nhiều người mặc loại áo này. [X.
Phật tổ thống kỉ Q.44].
CHÍCH LÝ TÂY QUI
Chỉ việc tổ Đạt ma tay cầm một chiếc
giầy trở về Ấn độ. Cứ theo Cảnh đức truyền
đăng lục quyển 3 chép, thì sau khi tổ Đạt
ma ngồi mà hóa vào năm Thái hoà 19 (495)
đời Hiếu văn đế nhà Ngụy, được an táng tại
núi Hùng nhĩ, dựng tháp ở chùa Định lâm.
Ba năm sau, sứ Ngụy là Tống vân phụng
sứ đi Tây vực, trên đường về, gặp tổ ở dãy
núi Thông lĩnh, tay cầm một chiếc giày,
CHỈ TRÌ MÔN

đang lững thững đi một mình, bèn hỏi tổ
đi đâu, thì tổ đáp (Đại 51, 220 trung): “Đi
Tây thiên” rồi Ngài bảo Tống vân: “Chủ
của ngươi đã chán đời”. Tống vân nghe
hoang mang, từ biệt tổ và đi vội về đông.
Khi về đến triều thì quả nhiên Văn đế đã
băng hà và Hiếu trang đế lên nối ngôi. Tống
vân tâu bày việc gặp tổ Đạt ma, nhà vua sai
mở tháp của tổ ra xem, thì thấy quan tài
trống không chỉ còn lại một chiếc giày, cả
triều đình đều kinh lạ, vua bèn sai mang
chiếc giày về chùa Thiếu lâm để thờ. Năm
khai nguyên 15 (727) đời Đường, chiếc giày
ấy được dời lên chùa Hoa nghiêm trên núi
Ngũ đài, sau bị mất trộm và cuối cùng không
biết ra sao. [X. Tổ đình sự uyển Q.2]. (xt.
Tống Vân).
CHÍCH THỦ CHI THANH
Còn gọi là chích thủ âm thanh. Là công
án do Thiền sư Bạch ẩn Tuệ hạc thuộc
tông Lâm tế của Nhật bản đặt ra. Hai tay
vỗ vào nhau tự nhiên phát ra tiếng mà tai
phàm phu nghe được, nhưng chỉ giơ một
tay lên thì không tiếng không vang, nếu
chẳng phải là tai tâm thì không thể nghe
được. Thiền sư Bạch ẩn dùng nó để dẫn
đạo người tham thiền, nhấn mạnh sự xa lìa
mọi thấy nghe hay biết, chẳng cần nghĩ
lường phân biệt, chỉ cần trong khoảng đi
đứng ngồi nằm không lúc nào không tham
cứu, cứ như thế tất sẽ đi đến chỗ lí cùng
ngôn tận mà lật đổ bể nghiệp sống chết,
phá tan hang ổ vô minh. [X. Bạch ẩn hoà
thượng toàn tập Q.4].
CHIÊM
..
Bói toán. Là phương pháp dựa vào điềm
báo trước, thuật chiêm tinh và tiếp xúc với
một loại vật thể mà tri thức của người thường
không cảm biết được, để đạt được sự tình

mà mình muốn biết trước. Nếu giải thích
theo nghĩa rộng, thì tính chất của sự biết
và nói trước ấy cũng giống như sự sùng bái
tinh linh (Shamanism), được lưu hành phổ
biến trong xã hội. Phật giáo xưa nay chưa
bao giờ dùng. Đại biểu cho bói toán phương
đông lấy bói Chu dịch làm nền tảng. Bói
mu rùa trước Chu dịch, tư tưởng đạo giáo
pha trộn bói toán và thuật chiêm tinh v.v…...
đều đã lưu hành rộng rãi tại Trung quốc và
Nhật bản. Trong tư tưởng Phật giáo và Ấn
độ, vì tư tưởng luân hồi cực sâu đậm, cho
nên rất ít dùng phương pháp bói toán. Tại
Trung quốc, căn cứ theo phương pháp xem
xét được ghi chép trong kinh Chiêm sát mà
đã sản sinh phong tục viết hai chữ thiện và
ác lên miếng gỗ 4 góc (tướng bánh xe), sau
khi thắp hương lễ Phật, khấn nguyện xong,
cầm gieo xuống để xem lành dữ. Lại căn cứ
theo kinh Quán định phạm thiên thần bút,
trong các chùa miếu tại Nhật bản cũng rất
thịnh hành một loại bói rút thẻ (xin xăm).
Ngoài ra, còn có các chức nghiệp quan âm
dương, quan thần kì do các nhà âm dương
và thần đạo đặc biệt nắm giữ.
CHIÊM BA QUỐC
I. Chiêm ba quốc. Chiêm ba, Phạm,
Pàli: Campà,dịch ý là Vô thắng. Một nước
xưa nằm về mạn nam nước Phệ xá li thuộc
trung Ấn độ. Còn gọi là Chiêm bà quốc,
Chiêm bặc quốc, Xiển bặc quốc, Diệm ba
quốc, Chiên ba quốc. Cứ theo Đại đường
tây vực kí quyển 10 chép, thì đô thành nước
này nằm về nam ngạn sông Hằng. Thời
kiếp sơ, có một thiên nữ xuống nơi này,
Thiên nữ sinh được 4 con đều lập đô tại
Châu thiệm bộ, Chiêm ba là một trong số
đó, đây là những đô thành được sáng lập
đầu tiên tại châu Thiệm bộ. Chiêm ba có
vài chục ngôi Già lam đã cũ nát, có hơn hai
trăm vị tăng Tiểu thừa, hơn hai mươi đền
CHIÊM BA QUỐC

thờ trời, chứng tỏ tình hình các đạo khác ở
lẫn lộn.
Nhưng cứ theo Trường a hàm quyển 5
kinh Điển tôn và quyển15 kinh Chủng đức,
Sử thi La ma da na (Phạm: Ràmàyaịa)
chép, thì Chiêm ba là đô thành của nước
Ương già (Phạm:Aíga) vốn gọi là Mã lợi
ni (Phạm:Màlinì), đến thời vua Chiêm ba
kiến lập thành này mới đặt tên theo mình.
Trong các kinh điển cho thấy nước
Chiêm ba là nơi Đức Phật đã đến giáo hóa
nhiều lần. Như kinh Tạp a hàm quyển 30
chép, đức Phật từ nước Ma yết đà qua nước
Chiêm ba du hóa đến Tu ma (Phạm:
Sambha). Luật thập tụng quyển 40 chép,
nước Chiêm ba là một trong sáu đô thành
lớn mà đức Phật đã đến nói pháp, và đã
từng ở đây nói các kinh Thập thượng trong
Trường a hàm quyển 9 và kinh Chủng
đức quyển 15, kinh Chiêm ba trong Trung
a hàm quyển 9 và kinh Ưu bà di quyển 52
v.v...… Lại như Chiêm bà kiền độ chép
trong luật Tứ phần quyển 44, luật Thập
tụng quyển 30 đã được chế định tại nước
này.
Về vị trí hiện nay của nước Chiêm ba,
cứ theo sự khảo chứng của nhà khảo cổ
học người Anh là Cunningham, thì ở vào
Ba gia phô (Bhagalpur) của Mạnh gia lạp
(Bengal) hiện nay. Lại cứ theo sự khảo chứng
của học giả Đức thị (N. L. Dey) thì giáo tổ
của đạo Kì na là Đại hùng (Phạm:
Mahàvira) cũng đã từng hoằng pháp tại
nước này, cho nên đây là đất thánh của Kì
na giáo và vẫn còn có nhà thờ Đại hùng.
[X. kinh Trường a hàm quyển 3; kinh Tăng
nhất a hàm Q.1 phẩm Tựa, Q.48 kinh Hải
bát đức; kinh Hiền ngu Q.5 phẩm Kim
thiên; A dục vương truyện Q.1; Cao tăng
pháp hiển truyện; Phiên Phạm ngữ Q.8; S.

Hardy: Manual of Buddhism; A.
Cunningham: Ancient Geography of India;
N. L. Dey: The Geographycal Dictionary of
Ancient and Mediaeval India; T. W. Rhys
Davids: Buddhist India].
II. Chiêm ba quốc, còn gọi là nước Lâm
ấp. Một nước xưa nằm về mạn nam Thuận
hóa thuộc miền nam Việt nam. (xt. Lâm
Ấp Quốc).
CHIÊM BẶC THỤ
Chiêm bặc, Phạm,Pàli: Campaka. Còn
gọi là Chiêm ba thụ. Chiêm bác ca thụ,
Chiêm bà thụ. Dịch ý là cây hoa màu vàng,
cây hoa vàng. Mọc ở vùng rừng núi nhiệt
đới tại Ấn độ, cây cao lớn, mặt lá láng bóng,
dài sáu, bảy tấc (Tàu), lá có phấn trắng và
lông mềm; hoa
màu vàng và
thơm, rực rỡ như
vàng, mùi thơm
bay xa vài dặm, gọi
là hoa Chiêm bặc,
còn gọi Hoàng
hoa, hoa kim sắc.
Vỏ cây cũng tiết ra
nhựa thơm, cùng
với lá và hoa đều
có thể dùng làm
thuốc hoặc làm
hương liệu. Hương
thắp được chế từ hoa này, gọi là hương hoa
chiêm bặc. [X. kinh Trường a hàm Q.18;
kinh Pháp hoa Q.5 phẩm Phân biệt công
đức; Tuệ lâm âm nghĩa Q.8; Phiên dịch danh
nghĩa tập Q.3].
CHIÊM BÊNH NGŨ ĐỨC
...........
Còn gọi là Khán bệnh ngũ đức. Cứ theo
luật Tứ phần quyển 41 chép, thì năm phép
của người khám bệnh là:
1. Biết người bệnh ăn được hay không
ăn được, và vật có thể ăn được mới cho
ăn.

Cây Chiêm Bặc CHIÊM BẶC THỤ

2. Không e sợ những vật bẩn thỉu của
người bệnh, như phân giải đờm dãi.
3. Đem lòng thương xót mà săn sóc
người bệnh và không mong cầu người bệnh
sẽ đền đáp lại.
4. Có khả năng điều chế thuốc thang
đúng phép.
5. Có thể nói pháp cho người bệnh
khiến họ vui vẻ, đồng thời cũng khiến cho
pháp lành của chính mình do đó mà được
tăng tiến.
Lại cứ theo luật Ngũ phần quyển 20
chép, thì đức Phật đã từng xem bệnh cho
vị Tỷ khưu đau ốm đã lâu, tự tay ngài tắm
rửa kỳ cọ, giặt giũ quần áo, quét dọn chỗ ở,
đỡ cho nằm xuống rồi nói pháp cho nghe;
sau lại chế giới, bảo các đệ tử, thấy những
người đau ốm, phải săn sóc cúng dường đúng
như Phật, không khác. Lại kinh Phạm võng
quyển hạ chép, trong các công đức, công
đức săn sóc người bệnh là lớn hơn hết,
thuộc đệ nhất phúc điền trong tám phúc
điền. [X. luật Ma ha tăng kì Q.28; Thích thị
yếu lãm Q.hạ]. (xt. Khán Bệnh).
CHIÊM LĂNG
Một nhà nho ở thời kỳ đầu đời vua Thế
tôn (ở ngôi 1521-1566) nhà Minh. Năm sinh
năm mất không rõ. Làm sách Dị đoan biện
chính, thu lượm các bài luận nói xấu Phật
giáo trong thời đại Đường, Tống rồi dựa
vào đó mà công kích Phật giáo, phê phán
Đạo giáo và cực lực bênh vực Nho giáo.
CHIÊM SÁT
Phép xem bói. Trong Mật giáo, hành
giả quán tâm mình là vừng trăng hoặc là
hoa sen, trên đó quán chữ (a), biến chữ
A thành viên ngọc báu như ý và khiến ngọc
báu tràn đầy pháp giới, trong đó, đều hiện
hết thảy tướng thiện ác và có thể biết phép
bí mật lành, dữ, hoạ, phúc. [X. Đại nhật

kinh sớ Q.4].
CHIÊM SÁT KINH
Gồm hai quyển. Còn gọi Chiêm sát thiện
ác nghiệp báo kinh, Địa tạng bồ tát nghiệp
báo kinh, Địa tạng bồ tát kinh, Đại thừa
thực nghĩa kinh, Tiệm sát kinh. Do ngài
Bồ đề đăng thời Tùy dịch. Thu vào Đại
chính tạng tập 17. Kinh này do bồ tát Địa
tạng tuân mệnh đức Phật, nói cho chúng
sinh ở đời mạt pháp, muốn cầu pháp lành
nghe. Quyển trên nói rõ về pháp xem xét
nghiệp báo thiện ác, quyển dưới thuật rõ
thực nghĩa của Đại thừa. Tức dùng những
miếng gỗ tròn để xem xét nghiệp thiện ác
của người ta ở kiếp trước và các việc khổ
vui lành dữ ở hiện tại. Cách làm: Khắc từng
điều một trong mười điều thiện, mười điều
ác trên những miếng gỗ nhỏ tròn, và viết
tên thân khẩu ý trên đó, rồi vẽ những nét
dài ngắn sâu nông to nhỏ và mười tám chữ
số từ một đến mười tám, đoạn cầm những
miếng gỗ gieo xuống một vật sạch, rồi cứ
theo các chữ hiện trên mặt gỗ mà xem lành
hay dữ. Quyển dưới nói về phép quán thực
nghĩa của Đại thừa, nghĩa là người muốn
hướng tới Đại thừa thì, trước hết, phải biết
cảnh giới nhất thực căn bản để tu hành,
phương pháp học tập thì có hai loại phép
quán là quán duy tâm thức và quán chân
như thực. Nếu người tin và hiểu muốn tiến
tới thì phải tu phép vãng sinh tịnh độ. Từ
đời Tùy trở đi, rất nhiều người căn cứ theo
kinh này mà tu phép diệt tội, đủ biết dân
tục và tư tưởng Phật giáo tại Trung quốc
đã kết hợp làm một. Có điều trước kia kinh
này bị coi là kinh giả, vì chẳng rõ xuất xứ từ
đâu, đến đời Đường thì mới được coi là kinh
thật và được thu chép vào Đại chu san định
chúng kinh mục lục, Khai nguyên thích giáo
lục và truyền bá rất rộng. Sư Trí húc đời
CHIÊM SÁT KINH

Minh có viết Chiêm sát kinh huyền nghĩa
1 quyển, Chiêm sát nghĩa sớ 2 quyển,
Chiêm sát hành pháp 1 quyển, đều là chú
sớ kinh này. [X. Lịch đại tam bảo kỉ Q.12;
Trinh nguyên tân định thích giáo mục lục
Q.10; Đại thừa khởi tín luận chi nghiên
cứu].
CHIÊM TINH THUẬT
........
Tiếng Anh: Astrology. Là thuật dựa vào
các ngôi sao để bói xem lành dữ. Tức là
luật căn cứ theo vị trí và hình thái của các
hành tinh và tinh tú để bói xem vận mệnh
lành dữ tốt xấu của cá nhân và quốc gia.
Cũng là một thuật phán đoán thiện ác. Từ
nghìn xưa các nước đều có thuật này. Tại
Ấn độ, sớm nhất, đã bắt đầu từ thời đại Lê
câu phệ đà, trong các văn hiến Phệ đà rải
rác đều có thấy ghi chép. Trong A thát bà
Phệ đà có ghi chép nhiều loại phép chú có
liên quan đến các vấn đề hiện thực, đồng
thời, bắt đầu thấy xuất hiện tên của hai mươi
tám vì tinh tú (Phạm: awỉàvimzatinaksatràịi).
Đến thời đại sách Thánh phú
lan na (Phạm:Puràịa) của Ấn độ giáo, thấy
xuất hiện một thuật chiêm tinh rất có phong
cách Ấn độ. Cứ theo suy đoán thì thuyết
hai mươi tám tinh tú của Ấn độ đã từ tây
phương truyền sang; lại có thuyết bỏ sao
Ngưu (Phạm:Abhijit- sao Chức nữ) đi mà
thành thuyết hai mươi bảy sao, đó là đặc
sắc của thuật chiêm tinh Ấn độ. Nhà chiêm
tinh tiêu biểu là Duy lạp cáp mễ lạp (Phạm:
Varàhamihira, 505-587), rất giỏi về Thiên
văn học tây phương, viết hai cuốn sách Phổ
lợi hách đặc tang hi đạt (Phạm: Bfhatsaôhità)
và Phổ lị hách ca đạt ca (Phạm:
Bfhajjàtaka) là tập đại thành của thuật
chiêm tinh và sự phán đoán lành dữ ở thời
xưa. Kinh Hạ nhĩ đô lạp ca như na ngõa

đạt na (Phạm:Zàrdùlakarịàvadàna) đã
được dịch ra Hán văn vào thế kỉ thứ III
Tây lịch, rồi lần lượt có các kinh Ma đăng
già (do Trúc luật viêm và Chi khiêm dịch
chung), kinh Xà đầu giản thái tử nhị thập
bát tú (do Trúc pháp hộ dịch), kinh này có
liên quan đến Thiên văn học và Chiêm
tinh thuật đương thời tại Ấn độ. Nội dung
thuật rõ về tên gọi, số lượng, hình tướng,
hành trình, vị trí của hai mươi tám vì sao,
đồng thời nói rõ về vận số, tính cách, chức
nghiệp của những người sinh dưới ảnh
hưởng của sao nào thì sẽ như thế nào, và
các việc lành dữ trong sinh hoạt hàng ngày.
Kinh Đại tập ở thế kỉ thứ VI Tây lịch và
các kinh điển Phật giáo khác, cũng có liên
quan đến thuyết chiêm tinh. Lại sách Tất
đàn đa (Phạm: Sidhànta) và Tây phương
thập nhị cung (Phạm:ràzi) cũng đã xuất
hiện vào thời kỳ này. Thuật chiêm tinh được
tổ thành bởi hai mươi tám sao, bảy sao, mười
hai cung, tức là nguồn gốc của thuật chiêm
tinh được lưu hành tại Trung quốc và Nhật
bản ngày nay, mà tác phẩm tiêu biểu là kinh
Tú diệu do ngài Bất không (705-774) dịch.
Đức Phật đã phản đối sự viện dẫn và vận
dụng thuật chiêm tinh và bói toán lành dữ
trong giáo nghĩa của Ngài. Nhưng, sau khi
đức Phật nhập diệt, đến thời Mật giáo phát
triển thì thuật chiêm tinh bèn trở thành
một vấn đề trọng yếu. Tại Trung quốc và
Ấn độ đều có nhiều pháp chiêm tinh. Đà
la ni (dhàraịi) lấy việc cúng sao làm mục
đích đã làm cho nhiều nghi thức tôn giáo
phát đạt. Trong đó phải kể đến “Bắc đẩu
thất tinh hộ ma pháp” của ngài Nhất hạnh
(683-727) là nổi bật nhất. Tín ngưỡng Bắc
đẩu thất tinh là theo thuyết Ngũ hành của
Trung quốc mà Phật giáo thu dụng. Tại Nhật
bản xuyên qua các kinh điển Hán dịch, rất
nhiều phép Chiêm tinh của Ấn độ được
truyền vào, nhất là thuật chiêm tinh do các
tăng sĩ của Mật giáo ứng dụng, đã được nghi

thức hóa và vẫn còn được lưu truyền cho đến ngày nay. [X. kinh Đại phương đẳng CHIÊM TINH THUẬT

đại tập Q.20 phẩm Tam muội thần túc, Q.41
phẩm Tinh tú; kinh Phật mẫu đại khổng
tước minh vương Q.hạ; luận Đại trí độ Q.8;
Đại nhật kinh sớ Q.4]. (xt. Phật Giáo Thiên
Văn Học).
CHIÊM TƯỚNG CÁT HUNG
Chỉ sự xem tướng. Một trong năm thứ
tà mệnh trong Phật giáo. Đức Phật cấm chỉ
các tỉ khưu học nghề xem tướng, đoán sự
lành dữ tốt xấu cho người ta để cầu lợi
dưỡng. (xt. Ngũ Tà Mệnh).
CHIÊN DỤC CA
Tên một ông vua tại Ấn độ xưa. Ra đời
bảy trăm năm sau đức Phật nhập diệt, rất
tin Phật pháp, làm lại tinh xá Kì viên. Cứ
theo Pháp uyển châu lâm quyển 39 nói, thì
Tinh xá Kì viên nguyên trước kia do Thái
tử Kì đà và Trưởng giả Tu đạt cùng kiến
tạo. Thời ấy chiếm khoảng tám mươi
khoảnh đất (một trăm mẫu Tàu là một
khoảnh) gồm có một trăm hai mươi tám
viện, chiều đông tây khoảng mười dặm,
chiều nam bắc hơn bảy trăm bước. Nhưng
trải hơn hai trăm năm thì hoàn toàn bị
thiêu rụi, rồi qua năm trăm năm sau mới có
vua Chiên dục ca kiến thiết lại ở nguyên
chỗ đất cũ. Nhưng trước kia mười phần thì
nay làm lại không được một.
CHIÊN ĐÀ LA
Dịch âm từ tiếng Phạm: caịđàla. Còn
gọi là Chiên đồ la. Dịch ý là lửa hừng, dữ
tợn, người hiểm độc, người bạo ác, người
chủ việc giết chóc, người trị chó. Trong chế
độ giai cấp của xã hội Ấn độ, Chiên đà la là
giai cấp thấp nhất, dưới giai cấp Thủ đà la.
Giai cấp này chuyên làm các nghề coi nhà
tù, buôn bán, đồ tể, lưới cá v.v…... Cứ theo
pháp điển Ma nô chép, thì Chiên đà la là
chỉ giống người lai, cha là Thủ đà la, mẹ là
Bà la môn.

Kinh Tăng nhất a hàm quyển 18 (Đại
2, 636 thượng), nói: “Hoặc có người sinh
vào nhà ti tiện hoặc giống Chiên đà la, hoặc
giống ăn thịt người, hoặc giống làm thợ
thuyền”. [X. kinh Pháp hoa phẩm An lạc
hạnh; kinh Quán vô lượng thọ; luật Thập
tụng Q.9]. (xt. Tứ Tính).
CHIÊN ĐÀ LA CẤP ĐA
Phạm:Candragupta. Dịch ý là Nguyệt
hộ. Người mở ra Vương triều Khổng tước
tại Ấn độ, ở ngôi khoảng từ 316 đến 293
trước Tây lịch. Xuất thân từ Vương triều
Nan đà (Phạm: Nanda) của nước Ma yết
đà (Phạm:Magadha) vốn thuộc giai cấp
hạ tiện. Vào khoảng năm 317 trước Tây
lịch, cất quân từ mạn tây bắc, tiến công
khu vực Ma yết đà, đánh vua đời thứ chín
của Vương triều Nan đà là Đạt nạp nan đà
(Phạm:Dhanananda), lật đổ Vương triều
Nan đà, rồi thôn tính luôn các nước lân
cận mà lập nên vương triều Khổng tước.
Năm 305 trước tây lịch, vua nước Tự lị á
(Syria) là Tây lưu khắc tư (Seleukos) đệ nhất
xâm nhập Ấn độ và bị đẩy lui, lại phải cắt
nhượng các vùng đất nay là A phú hãn, vì
thế, bản đồ đế quốc Chiên đà la cấp đa,
phía bắc đến núi Hi mã lạp nhã, phía nam
chạy dài xuống mãi khu vực phương nam,
phía đông đến eo biển Mạnh gia lạp (Bengal),
phía tây đến biển A lạp bá (Arabian
sea) và dãy núi Hưng đô khố thập, là một
đại đế quốc thống nhất đầu tiên tại Ấn độ,
lấy Ba la lị phất đa la (Phạm:Pàỉaliputra
Hoa thị, nay là thành phố Patna) làm thủ
đô. Chiên đà la cấp đa là ông vua vĩ đại của
Ấn độ, là anh hùng dân tộc. Sự thành công
của ông phần lớn nhờ ở tài mưu lược, khôn
ngoan của Tể tướng Chànakya. Lại giao
CHIÊN ĐÀ LA CẤP ĐA

thiệp rất thân thiện với Vương triều Tây
lưu khắc tư ở phương Tây mà đã từng cử
đại sứ Mĩ gia tô đắc ni tư (Megasthenès,
khoảng 350-290) đến Ấn độ, ở tại thủ đô
của Vương triều Khổng tước. Trong thời
gian lưu trú tại Ấn độ, ông có viết Kiến văn
lục (Ấn độ chí Ta Indika) là tư liệu rất quí
báu để hiểu rõ tình huống của Ấn độ thời
bấy giờ. Hình như vua Chiên đà la cấp đa
tin dùng Kì na giáo. Người nối ngôi ông là
Tân đầu sa la (Phạm:Bindusàra), con ông,
và vua A dục là cháu đích tôn của ông.
CHIÊN ĐÀ LA CẤP ĐA NHẤT THẾ
Phạm: Candragupta I
Là người khai sáng triều đại Cấp đa (Cấp
đa, Phạm: Gupta, dịch âm là Cổ phổ tháp)
vào thế kỉ thứ IV Tây lịch, ở ngôi từ năm
320 đến 330 Tây lịch, tổ phụ nguyên là
một tiểu vương ở khu vực Ma yết đà, kết
hôn với công chúa Khố mã lạp đức duy
(Phạm:Kumàra Devi) thuộc chủng tộc Lí
tra phệ, thế lực nhân đó mà được bành
trướng. Thủ đô là Ba la lị phất đa la
(Pàỉaliputra). Lúc đầu xưng hiệu là Đại
vương của các vua chúa (Phạm:
Mahàràjàdhiràja). Về sau thôn tính các
nước lân cận, chiếm cứ địa phương trung
du sông Hằng, đặt định nền móng cho đế
quốc Cấp đa. Năm ông lên ngôi (320) là kỉ
nguyên Cấp đa trọng yếu về mặt niên đại
học. Con ông là Sa mẫu đà la cấp đa (Phạm:
Samudragupta) sau nối ngôi ông.
CHIÊN ĐÀ LA CẤP ĐA NHỊ THẾ
Phạm:Candragupta II. Tức là vua Siêu
nhật. Còn gọi là Duy khắc lạp mã đệ đặc á
(Phạm:Vikramàditya). Ở ngôi từ năm 380
đến năm 414 Tây lịch. Là vua đời thứ 3
của Vương triều Cấp đa (Phạm: Gupta) kế
thừa sự nghiệp viễn chinh vĩ đại của vua
cha Sa mẫu đà la cấp đa, tiêu diệt các tỉnh

Tây tát đà phổ, sát nhập các đất Mã lạp
ngõa, Ô chiêm và Phổ lạp nhã cách vào
vương triều Cấp đa. Ngoài bán đảo phía
nam và tây nam Ấn độ ra, đại bộ phận đất
đai trên bản đồ Ấn độ là thuộc vương triều
Cấp đa vào thời kỳ thịnh nhất. Cao tăng
Pháp hiển của Trung quốc đã đến Ấn độ
vào đúng thời gian này (405-411). Thời đó,
có Ca lí đà sa (Phạm:Kalidasa), được gọi
là Thánh thơ, là người tiên khu của thời
đại Hoàng kim của nền văn hoá triều Cấp
đa.
CHIÊN ĐÀN HƯƠNG BÍCH CHI PHẬT
Phạm: Candana-gandha-pratyekabuddha.
Tên đức Phật trong Thai tạng giới
của Mật giáo. Là Lân dụ độc giác trong bốn
Duyên giác. Được bày vào vị trí thứ tám ở
đầu phía bắc
trong viện
Thích ca trên
Thai tạng giới
mạn đồ la. Mật
hiệu là Thanh
hương kim
cương. Hình
tượng ngài hơi
gầy (ốm) toàn
thân màu vàng
ròng, ca sa trùm
cả hai vai, tay
phải cầm chéo ca sa, bàn tay trái duỗi thẳng
quay ra ngoài, ngồi trên hoa sen đỏ. [X.
kinh Đại nhật phẩm Cụ duyên; Chư thuyết
bất đồng kí Q.7; Thai tạng thất tập Q.trung].
CHIÊN ĐÀN KẾ NI TRA VƯƠNG
Tức là vua Ca nhị sắc ca của nước
Nguyệt chi. Uy đức rất lớn, chí khí hùng
mạnh, anh dũng hơn đời, không ai địch lại
Chiên Đàn Hương Bích Chi Phật
CHIÊN ĐÀ LA CẤP ĐA NHẤT THẾ

được. Cứ theo Phó pháp tạng nhân duyên
quyển 5 chép, thì nhà vua chinh phục thành
Hoa thị, khi nghị hòa, đòi thành Hoa thị
phải bồi thường chín ức vàng, vua thành
Hoa thị đem bồ tát Mã minh và chiếc bát
của đức Phật để thay thế, nhà vua cả mừng
và rút quân về nước. Nhà vua hết sức hộ
trì Phật giáo, trong đó có việc kết tập kinh
điển là nổi tiếng nhất. (xt. Ca Nhị Sắc Ca
Vương).
CHIÊN ĐÀN NHĨ
Pàli: sùkara-maddava. Cũng gọi là
Đàn nhĩ, Đàn nhung, Đàn thụ nhĩ. Là mộc
nhĩ sinh từ cây Chiên đàn. Thời xưa ở Ấn
độ, thông thường loại mộc nhĩ này được
coi là thứ thực vật trân quí hiếm có trên
đời. Cứ theo Trường a hàm quyển 3 kinh
Du hành chép, thì ngày xưa đức Phật ở trong
vườn Xà đầu tại thành Ba bà, vì con của
người thợ rèn là Chu na (Phạm, Pàli:
Cunda) mà nói pháp. Chu na nghe pháp
xong vui mừng tin chịu, bèn thỉnh đức Phật
ngày hôm sau đến nhà để nhận sự cúng
dường. Ngày ấy đức Phật và chúng đệ tử
đến nhà, Chu na dâng canh nấu với mộc
nhĩ chiên đàn, khi ấy đức Phật bảo Chu na
đừng dâng canh cho các vị tỉ khưu khác.
Đức Phật ăn xong lại nói pháp, đến nửa
đêm thì nhập Niết bàn. Nhưng cứ theo kinh
Đại ban niết bàn bảnPàlinói, thì Chu na
dângsùkara-maddava cúng dường Phật,
các học giả Tây phương căn cứ vào danh
từPàli này mà khảo chứng, thì thấy rằng,
sùkaradịch là lợn (heo); maddava, hàm
ý là khô. Như vậy sùkara-maddava giải
thích là thịt lợn rừng khô. Cũng có thuyết
giải thích là một loại thịt lợn rừng mềm.
Song, cứ theo sự nghiên cứu khảo chứng
của nhà học giả về Ấn độ học của Nhật
bản là Cao nam thuận thứ lang, thì tiếng

Pàli maddava, là tiếng Phạm màrdava,
hàm ý là vị ngon trân quí. Cho nên ông
giải thích đó là một thứ có vị ngon quí mà
lợn rừng thích ăn, tức là một loại thực vật
được gọi là nấm. [X. Pháp hoa huyền nghĩa
Q.7; Tây tạng truyền Ấn độ Phật giáo lịch
sử Q.thượng; Ấn độ Phật tích thực tả giải
thuyết].
CHIÊN ĐÀN TÂN TẬN
Củi chiên đàn đã hết. Chỉ cho việc đức
Phật đã vào Niết bàn. Củi chiên đàn được
dùng để đồ tì (hỏa thiêu) đức Phật, cho nên
nói việc đức Phật diêt độ cũng như củi hết
thì lửa tắt. [X. kinh Pháp hoa phẩm Tựa].
CHIÊN ĐÀN THỤ
Cây chiên đàn. Chiên đàn, Phạm, Pàli:
candana. Còn gọi là Chân đàn thụ, Chiên
đàn na thụ, Chân đàn. Bản thảo cương mục
gọi là Bạch đàn, Đàn hương. Thuộc họ đàn
hương. Là loại cây xanh luôn, thân cao vài
trượng, gỗ thơm phức, có thể dùng để chạm
trổ; rễ nghiền thành bột, có thể dùng làm
hương thắp, hoặc chế dầu thơm, lá dài độ
năm phân tây, đầu nhọn, mọc đối nhau,
hoa có từng ngăn một. Hột trong quả lớn
bằng hạt đậu tằm, khi chín thì đen, có nhiều
dầu và rất cứng. Huyền ứng âm nghĩa quyển
23 bảo có mấy loại
đỏ, trắng và tía. Tuệ
lâm âm nghĩa
quyển 21, dẫn Tuệ
uyển âm nghĩa
quyển thượng nói,
đàn trắng có thể
chữa bệnh nhiệt,
đàn đỏ có thể trừ
bệnh phù, đều có khả năng trị bệnh, bởi
thế còn dịch là “cho niềm vui”. Còn có
chiên đàn đầu trâu (Phạm:gozìwa-candana)
đàn lòng rắn (Phạm:uragasàra-candana).
Cây Chiên Đàn
CHIÊN ĐÀN THỤ

Loại đầu trâu màu vàng tro, mùi thơm ngào
ngạt, người xưa dùng tạc tượng Phật, như
vua Ưu điền dùng gỗ thơm này để khắc
tượng Phật, khắp đời nghe tiếng; loại lòng
rắn còn được gọi là chiên đàn ô lạc ca, vì
nó đặc biệt trừ được nọc rắn độc, cho nên
gọi đàn lòng rắn. [X. Trung a hàm Q.34
Dụ kinh; luận Đại trí độ Q.10; Đại đường
tây vực kí Q.2, Q.10]. (xt. Ngưu Đầu Chiên
Đàn).
CHIÊN ĐÀN THỤY TƯỢNG
Tượng đức Phật Thích ca bằng gỗ chiên
đàn do vua Ưu điền tạo thành. Sau khi đức
Phật thành đạo, ngài lên cung trời Đao lị
ba tháng nói pháp cho mẫu hậu nghe, vua
Ưu điền nước Kiều thưởng di, khó ngăn
được nỗi nhớ nhung, bèn thỉnh Tỳ thủ yết
ma thiên, dùng gỗ chiên đàn đầu trâu tạo
hình tượng Phật, đó là pho tưọng Phật đầu
tiên. Đồng thời với vua Ưu điền tạo tượng
bằng gỗ chiên đàn, vua Ba tư nặc cũng tạo
tượng bằng vàng. Đại đường tây vực kí quyển
5 chép, tinh xá lớn ở nước Kiều thưởng di
cao sáu mươi thước, trong đó để tượng chiên
đàn do vua Ưu điền khắc. Khi ngài Huyền
trang tây du đã từng lễ bái tượng này và có
khắc tượng phỏng theo đó để mang về. Lại
vua Vũ đế nhà Lương đã từng nằm mộng
thấy tượng Phật Thích ca dời về phương
đông. Niên hiệu Thiên giám năm đầu (502),
sai Hác kiển, Tạ văn hoa, gồm tám mươi
tám người đến nước Xá vệ Ấn độ để cầu
thỉnh. Năm Thiên giám thứ 10 (511) pho
tượng khắc phỏng theo tượng của vua Ưu
điền tạc đã được đưa về đến nơi, nhà vua
sai trăm quan đón rước vào điện Thái cực
để cúng dường. Thời Nguyên đế, vua dựng
chùa Đại minh tại Kinh châu ở phía bắc
thành để tôn thờ. Lương cao tăng truyện
quyển 1 mục Trúc pháp lan chép, thời vua

Minh đế nhà Hậu Hán, nhóm ông Sái am
đi sứ phương Tây, được tượng vẽ của Phật
Thích ca mang về, Minh đế sai thợ vẽ vẽ
lại để trong đài Thanh lương và trên lăng
Hiển tiết, tượng ấy hiện nay đã không còn.
Nếu những điều nói trên đây là thực,
thì đó là tượng Phật có sớm nhất tại Trung
quốc. Kế đó là tượng do ngài Cưu ma la
thập đời Hậu Tần khi đông du mang đến.
Tượng này xưa nay rất linh nghiệm, đời đời
truyền nối, trong triều ngoài nội đều tôn
sùng, trải bốn triều Tống, Tề, Lương, Trần
thờ phụng ở chùa Long quang tại Giang
nam. Đời Tùy dời đến chùa Trường lạc tại
Dương châu, khoảng đời Ngũ đại, nhà Nam
đường đóng đô ở Kim lăng, dời tượng này
đến chùa Trường tiên, đầu đời Bắc Tống
để ở viện Vĩnh an của chùa Khai bảo tại
Biện kinh; thời Thái tôn được rước vào điện
Tư phúc để cúng dường rồi sau đó làm chùa
Khai thánh ngoài cửa Tây hoa để tôn thờ.
Đời Nguyên thờ trong đại nội, đầu đời
Thanh rước vào chùa Linh phong; năm
Khang hi thứ 5 (1666) dời đến chùa Hoằng
nhân. Trong cuộc loạn năm Canh tí (1900)
chùa bị đốt, không biết cuối cùng pho tượng
này ra sao. [X. kinh Tăng nhất a hàm Q.28].
CHIÊN ĐÀN YÊN
Chỉ sự đồ tì đức Phật. Đồ tì , hàm
ý là hỏa táng. Chiên đàn được dùng làm
củi để hỏa thiêu đức Phật, khi đốt khói bốc
lên, cho nên goị là “Chiên đàn yên” (khói
chiên đàn) gọi thay cho sự đồ tì đức Phật.
CHIÊN GIÁ MA NA
Phạm:Ciĩca-mànavika. Còn gọi là
Chiên xà ma, Chiên giá, Chiến giá, Hoài
bàn nữ tử. Dịch ý là bạo chí. Chỉ người con
gái Bà la môn ngăn trở việc độ chúng của
đức Phật, nàng được xếp chung với Đề bà
đạt đa, Cù già lê, Tôn đà lị. Khi đức Thế
CHIÊN ĐÀN THỤY TƯỢNG

tôn thuyết pháp ở tinh xá Kì viên, danh
tiếng của Ngài càng ngày càng nổi, ngoại
đạo ghen ghét, ngầm sai người con gái này
vào tinh xá, buộc bát gỗ ở bụng, giả làm có
mang (chửa), đứng giữa đại chúng tuyên bố
là người đang nói pháp đã tư thông với y
thị, đứa con trong bụng là dòng họ Thích.
Lúc ấy đại chúng ngơ ngác, chẳng biết thực
hư ra sao, trời Đế thích bèn hóa ra con
chuột trắng, chui vào áo của y thị, cắn đứt
những sợi dây buộc, chiếc bát gỗ liền rơi ra,
việc đã rõ ràng, đại chúng đều hoan hỉ. Khi
ấy đất tự nhiên nứt ra, người con gái rơi
xuống địa ngục A tị. Khi các ngài Pháp hiển,
HuyềnTrang đến Ấn độ vẫn còn thấy dấu
tích của cái hố sâu. [X. kinh Xuất diệu Q.10
phẩm Bài báng; Cao tăng pháp hiển truyện;
Đại đường tây vực kí Q.6].
CHIẾN CHỦ QUỐC
Chiến chủ, Phạm, Pàli: Yuddhapati.
Tên một nước xưa tại lưu vực sông Hằng
thuộc trung Ấn độ, nằm về mạn đông nước
Ba la nại. Cứ theo Đại đường tây vực kí
quyển 7 nói, thì đô thành nước này ở gần
sông Hằng, vật thực dồi dào, nhân dân no
đủ, có hơn mười ngôi Già lam, tăng đồ gần
nghìn người, đều học tập giáo pháp Tiểu
thừa, lại có hai mươi đền thờ trời, đạo khác
ở xen lẫn. Trong già lam phía tây bắc đô
thành, có ngôi Tốt đổ ba (tháp) do vua A
dục kiến tạo, trong đó có để một thăng xá
lợi của đức Phật. Về phía đông đô thành
cũng có ngôi Tăng già lam A tị đà yết thích
nô (Phạm: Aviddhakarna-sanghàràma),
dịch là Tinh xá không đeo vòng tai do nhà
vua làm cho các sa môn của nước Đổ hóa
la ở. Còn có đền thờ trời Na la diên, chỗ
đức Phật hàng phục quỷ Khoáng dã và tháp
Bình do người Bà la môn chia xá lợi (tức
Bà la môn Hương tính) kiến tạo. Vị trí của

nước này tương đương với Ngõa lạp ma tây
(Benares) hiện nay về phía đông, ở khoảng
giữa sông Hằng và sông Tang (Son), còn
đô thành thì được suy định là dải đất Cách
cát bốc (Ghàgipur) hiện nay. [X. Thích ca
phương chí Q.thượng; Cao tăng pháp hiển
truyện; A. Cunningham: Ancient Geography
of India; T. Watters: On Yuan Chwang,
vol.II; Giải thuyết Tây vực kí].
CHIẾN NẠI LA DÃ
Phạm: Candràya. Là chân ngôn của
Nguyệt thiên tử (Phạm: Candra, dịch âm
Chiến nại la). Vì mặt trăng có thể dập tắt
hết thảy phiền não nóng bức của thế gian,
mang lại sự mát mẻ cho nên gọi là Cam lộ.
Chiến, là thể của chân ngôn, có nghĩa là
không chết, trong tất cả các vị cam lộ, Tịnh
nguyệt tam muội là hơn hết, người uống vị
tam muội này, có thể xa lìa mọi thứ biến
thiên mà không chết không sống. Nại, có
nghĩa là cho; La, là nghĩa không bụi bặm,
cũng là tác dụng của mặt trăng trong; tiếng
của chữ Mạt vĩ gia dã, hàm ý là mặt trăng đi
trên trời. Lại cứ theo kinh Đại nhật quyển
2 phẩm Chân ngôn tạng chép, thì Chân
ngôn hoàn chỉnh của Nguyệt thiên tử là:
Nam ma tam mạn đa bột đà nâm chiến nại
la dã sa ha. [X. Đại nhật kinh sớ Q.10; Đại
nhật kinh nghĩa thích Q.7].
CHIẾN QUỶ
Tức vị tôn được bày bên trái cung Sư tử
ở phương trên, chỗ gần góc đông bắc trong
viện Ngoại Kim cương bộ trên Thai tạng
giới mạn đồ la của Mật giáo. Hình tượng vị
này mặc áo lót, đầu đội mũ báu, hai tay
cầm một vật giống như cái hốt, ngồi trên
đám mây năm sắc.
Tên Phạm của vị tôn này đầu tiên thấy
chép trong Huyền pháp tự nghi quĩ quyển
2 và Thanh long tự nghi quĩ quyển hạ, vốn
CHIẾN QUỶ

có xuất xứ từ hiệu tiếng Phạm Kiếm bà
(Phạm:Kampa, tức thần chấn động) được
ghi trong Đại nhật kinh sớ quyển 5. Chiến
quỉ, tức thần chấn động, được đặt ở chỗ
gần góc tây bắc trong
Thai tạng đồ tượng,
nhưng trong Thai
tạng đồ kiểu cũ thì
bày ở góc đông bắc.
Qua Đại nhật kinh
sớ, Thai tạng đồ
tượng, Thai tạng đồ
kiểu cũ cho đến
Huyền pháp tự nghi
quĩ v.v...… có thể thấy
vị trí và tên gọi của
vị tôn này có dần
dần thay đổi.
CHIẾT PHỤC NHIẾP THỤ
Chỉ sự hàng phục những kẻ ác và tiếp
nhận những người thiện. Cũng gọi là Nhiếp
chiết nhị môn. Nói tắt là Chiết nhiếp. Đây
là vì muốn làm cho Phật pháp tồn tại lâu
dài ở đời để lợi ích chúng sinh mà đặt ra.
Gặp những kẻ cứng cỏi thì dùng môn trí
tuệ phối hợp với thế lực để khiến họ phải
khuất phục mà bỏ ác tu thiện; gặp những
người nhu hòa thì dùng môn từ bi phối
hợp với đạo lực để khiến họ tiếp tục tăng
cường điều thiện.
Thắng man bảo quật quyển thượng phần
cuối (Đại 37, 23 hạ) nói: “Lực có hai thứ,
một là thế lực, hai là đạo lực. Thế lực là,
Bồ tát có khi ở ngôi vua, có thể dùng quyền
uy để ngăn chặn những kẻ làm ác, hoặc
làm trời rồng quỉ thần, khiến họ xa lìa
nghiệp ác. Đạo lực là, Bồ tát dùng sức đạo
đức, hiện thần thông biến hoá để khiến họ
dứt nghiệp ác; cứng cỏi thì phải phục, phục
khiến lìa ác, nhu hòa thì nhận, nhận khiến

ở mãi nơi pháp lành, vì thế gọi là Chiết
phục nhiếp thụ”.
Ma ha chỉ quán quyển 10 phần dưới
(Đại 46, 137 hạ) nói: “Phật pháp có hai cách,
một là nhiếp, hai là chiết, như cho yên vui,
không kể hơn kém, đó là nghĩa nhiếp; cầm
dao cầm gậy cho đến đánh đập, đó là nghĩa
chiết. Tuy cho và lấy hai cách khác nhau,
nhưng đều khiến được lợi ích”. Hai phương
pháp được dẫn trên đây đều là những
phương tiện được đặt ra để tiếp hóa chúng
sinh. [X. kinh Thắng man chương Thập
thụ; luận Du già sư địa Q.86; Du già luận kí
Q.22 phần dưới; Hoa nghiêm ngũ giáo
chương Q.1; Chỉ quán phụ hành truyền
hoằng quyết Q.10 đoạn 2; Thắng man kinh
sớ tường huyền kí Q.6].
CHIẾT THẠCH
Là một trong bốn ví dụ của tội Ba la di.
Còn gọi là Phá thạch. Thí dụ tội Ba la di
như một hòn đá đã bị đập vỡ thì không thể
liền lại được nữa, cho nên gọi là Chiết thạch.
Có nghĩa là tỉ khưu đã phạm tội Ba la di thì
không có cách nào cứu được nữa.
CHIẾT THỦY
Có hai nghĩa:
1. Chỉ nước đã rửa bát đũa thìa vào rồi
thì đổ đi.
2. Chỉ nước sạch để rửa bát đũa thìa.
Còn gọi là Khí bát thủy . Chiết,
hàm ý bỏ đi, hủy bỏ. Khi lấy nước (chiết
thủy) thì miệng bát phải hướng vào khoảng
bên trong. Cứ theo Nhập chúng tu tri
(những điều cần biết khi nhập chúng) của
Tôn thọ nói, thì không được dùng nước sôi
để rửa bát, khi múc nước không được để
chảy ra trên mặt đất, cũng không được gây
bất cứ tiếng động nào. Bài kệ được đọc khi
đổ nước vào thùng, gọi là Chiết thủy kệ.
Ngoài ra, cái đồ đựng nước gọi là Chiết thủy
Chiến Quỉ
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)
CHIẾT PHỤC NHIẾP THỤ

khí. Đồ này phần nhiều dùng cái thùng gỗ
vuông, cho nên gọi là chiết thủy dũng; hình
dáng giống như cái thùng nhỏ thông thường,
nhưng một bên thùng có lắp cán.
CHIÊU ĐỀ
Phạm: catur-diza,Pàli: Catu-disa.
Dịch âm là Chá đấu đề xá. Còn gọi là Chiên
đấu đề xá. Dịch ý là bốn phương, tăng bốn
phương, phòng tăng bốn phương. Tức chỉ
cho nhà khách mà tăng chúng từ bốn
phương (Chiêu đề tăng) đến đều có thể nghỉ
lại qua đêm. Vì thế, những vật chung của
tăng đoàn, hoặc các vật mà đại chúng cùng
có thể sử dụng được gọi là Chiêu đề tăng
vật, hoặc tứ phương tăng vật.
Cứ theo kinh Tăng nhất a hàm quyển
14 nói, thì quỉ Tì sa đem một hang núi bố
thí cho Chiêu đề tăng. Cao tăng pháp hiển
truyện nói, kiến thiết phòng tăng bốn
phương để cung cấp cho khách tăng. Lại
phiên dịch danh nghĩa tập quyển 7 chép,
niên hiệu Thủy quang năm đầu (424), Thái
vũ đế nhà Bắc Ngụy tạo lập già lam, gọi là
Chiêu đề, người đời bèn lấy Chiêu đề làm
tên gọi khác của chùa viện.
Cứ theo Huyền ứng âm nghĩa quyển 16
chép, thì tiếng Phạm catur-diza, dịch âm
là Chá đấu đề xa, nói tắt là Chá đề , vì
hình dáng chữ chá ( ……) và chữ chiêu ( .)
gần giống nhau, cho nên thông thường dễ
lầm mà nói là Chiêu đề. Lại cứ theo Tục
cao tăng truyện quyển 2, Tuệ lâm âm nghĩa
quyển 26 chép, thì cũng có thuyết giải nghĩa
hai chữ Chiêu đề là: Chiêu, tức mời, dẫn;
đề, tức nắm tay nhau cùng đi, thuyết này
thấy lại càng sai lầm hơn nữa. Còn Tuệ
lâm âm nghĩa quyển 41 thì bảo, Chế để
(Phạm:caitya) người xưa gọi là Chi đề,
Chiêu đề; thuyết này lẫn lộn giữa Chiêu đề
và Chế để , cũng lại sai nốt. [X. kinh Bi hoa

Q.8; luật Ngũ phần Q.9; Tứ phần luật hành
sự sao tư trì kí Q.hạ phần 2; Đại tống tăng
sử lược Q.thượng; Thích thị yếu lãm
Q.thượng].
CHIÊU ĐỀ THIÊN TUẾ TRUYÊN KÍ
Gồm chín quyển. Do vị tăng Nhật bản
là Nghĩa trừng soạn. Thu vào Đại Nhật bản
Phật giáo toàn thư quyển 105. Nội dung
tường thuật về sự sáng lập đạo tràng giới
luật tại Nhật bản là chùa Đường chiêu đề
mới và cũ, đồng thời thu chép sự tích của
các nhà truyền luật và thuyết minh luật.
Chia làm ba phần Thượng, Trung, Hạ, mỗi
phần đều ba quyển: ba quyển thượng gọi là
Truyền luật thiên, tức là tiểu sử của các vị
trụ trì chùa Đường chiêu đề qua các đời; ba
quyển Trung chia làm bốn thiên Minh luật,
Vương thần, Cư sĩ và Ni nữ; ba quyển hạ
chia làm mười bốn thiên Nhà điện, các việc
cũ, các tích cũ, Linh báu, Linh tượng, các
việc pháp, các viện chi nhánh, sự soạn
thuật, phong lục, biện sự sai lầm, giải quyết
sự hoài nghi, các thuyết khác, chép thêm
những chỗ còn thiếu sót, liên danh v.v...…
CHIÊU ĐỖ LA
Phạm:Catura. Trong Mật giáo, là một
trong mười hai thần tướng Dược sư, thần
vương Dạ xoa ủng hộ Phật pháp. Còn gọi
Tùng đỗ la, Chiêu trụ
la, Đề đồ la, Chu đỗ la,
Chiếu đầu la. Dịch ý là
nhanh nhẹn, khéo léo.
Cứ theo Dược sư lưu ly
quang vương thất Phật
bản nguyện công đức
kinh niệm tụng nghi
quĩ cúng dường pháp,
thì Đại tướng Dược xoa
Chiêu đỗ la thân mầu
xanh, cầm dùi báu; Chiêu Đỗ La
CHIÊU ĐỖ LA

trong phép tu Dược sư bố đàn thì thân màu
lam, tay cầm gậy. [X. kinh Dược sư lưu li
quang như lai bản nguyện công đức; kinh
Đà la ni tập Q.2; kinh Dược sư thất Phật
cúng dường nghi quĩ như ý vương; Dược sư
lưu li quang như lai tiêu tai trừ nạn niệm
tụng nghi quĩ]. (xt. Dược Sư Thập Nhị Thần
Tướng).
CHIÊU ĐƯỜNG
Chỉ nhà Khai sơn. Đối lại với nhà “Tổ
sư”. Nhật bản gọi nhà thờ các tổ sáng lập
(khai sơn) ra các chùa, các am là Chiêu
đường. Nguồn gốc có lẽ noi theo chế độ
Chiêu mục đường. của Trung quốc,
tức các tôn miếu cổ.
CHIÊU HỒN PHÁP
Là phép tu bí mật để trừ linh hồn tác
quái và cầu sống lâu. Còn gọi là Chiêu hồn
tác pháp, Diên mệnh chiêu hồn pháp, Khứ
thức hoàn lai pháp. Cứ theo kinh Đại giáo
vương (bản ba mươi quyển) quyển 14 chép,
thì khứ thức hoàn lai, có nghĩa là tâm thức
y vào thân mà trụ, cho nên không thể lìa
thân mà đi một mình, sự sống của kiếp này
sắp hết, thì thức, tâm do nghiệp kiếp trước
cảm được cũng sắp diệt, lúc này dùng sức
Khế ấn chân ngôn gia trì, giúp cho các
nghiệp trước, khiến cho thức, tâm đi và đến
nối nhau mà kéo dài sự sống của kiếp này,
giống như cái mà sách ngoài nói là phản
hồn (hồn trở lại), cho nên cũng gọi là Chiêu
hồn pháp.
Xuất tam tạng kí tập quyển 5 tân tập
nghi kinh ngụy soạn tạp lục, có ghi kinh
Quán đính độ tinh chiêu hồn đoạn tuyệt
phục liên 1 quyển. Kinh Quán đính quyển
12 có ghi Tục mệnh pháp. Lại cứ theo pháp
uyển châu lâm quyển 97 chép, thì phép
chiêu hồn phổ thông là đem quần áo của
người chết đắp lên xác chết để gọi hồn

phách. [X. Chư kinh yếu tập Q.19].
CHIÊU HUYỀN THẬP THỐNG
Tên gọi một chức quan tăng được đặt
ra ở đời Bắc Tề. Cứ theo Tục cao tăng truyện
quyển 8 Pháp thượng truyện chép, thì vào
năm Thiên bảo thứ 2 (551) vua Văn tuyên
nhà Bắc Tề đặt ra chức Thập thống, sai
Pháp thượng làm đầu Thập thống, gọi là
Chiêu huyền đại thống, cũng gọi là Chiêu
huyền thống, còn chín người kia thì gọi là
Thông thống, nói gộp lại là Chiêu huyền
Thập thống. Chín người Thông thống đa
số là học trò của ngài Pháp thượng và của
ngài Tuệ quang, bậc thạc đức luật học thời
bấy giờ.
CHIÊU HUYỀN TỰ
........
Còn gọi là Chiêu huyền tào. Là quan
thự do Bắc triều thiết lập để cầm đầu tăng
giới vào thế kỉ thứ V đến thế kỉ thứ VI Tây
lịch. Sau pháp nạn diệt Phật của Thái vũ
đế nhà Bắc Ngụy, Văn thành đế lên nối
ngôi, niên hiệu Hưng an năm đầu (452), hạ
lệnh phục hưng Phật giáo, đồng thời, đặt
Giám phúc tào làm cơ cấu Tăng quan trung
ương, tăng quan chủ sự lấy Đạo nhân thống
làm chánh, Đô duy na làm phó. Niên hiệu
Hòa bình năm đầu (460), đổi là Chiêu huyền
tự, đặt một Đại thống, một Thống, ba Đô
duy na và các viên Tào công, Chủ bạ để
thống nhiếp các Sa môn tào và Châu thống,
Quận thống, Huyện thống tại các châu, và
phán quyết các Tăng Ni phạm tội. Các đời
Bắc triều đều dùng theo chế độ này, có sửa
đổi đôi chút. Nhưng Nam triều thì không
dùng các danh xưng như trên, mà đặt ra
các Tăng quan gọi là Tăng chính, Tăng chủ,
Pháp chủ. Đời Tùy đổi Chiêu huyền tự làm
“Sùng huyền thự”, đặt dưới Hồng lô tự (là
CHIÊU ĐƯỜNG

cơ cấu tiếp đãi khách nước ngoài và những
người đến triều cống), đến đời Đường cũng
có đặt Sùng huyền thự. [X. Tùy thư bách
quan chí thứ 22]. (xt. Tăng Quan, Quản
Thuộc Tăng Ni).
CHIÊU MINH THÁI TỬ (499-529)
Là con trưởng của vua Vũ tiêu diễn đời
Nam triều Lương, tên là Thống, tự Đức thi.
Sinh ra đã thông minh, ba tuổi học Hiếu
kinh, Luận ngữ, năm tuổi đọc khắp năm
kinh. Niên hiệu Thiên giám năm đầu (502)
được lập làm Hoàng thái tử. Vũ đế phát
triển Phật giáo, Thái tử cũng tin sâu Phật
pháp, thụ giới Bồ tát, giữ gìn nghiêm cẩn,
xem khắp các kinh, suy cứu giáo chỉ. Ông
lập riêng điện Tuệ nghĩa ở trong cung,
thỉnh các vị cao tăng vào giảng diễn bàn
luận. Niên hiệu Phổ thông năm đầu (520),
tháng 4, điện Tuệ nghĩa mưa Cam lộ. Thái
tử soạn Giải nghĩa nhị đế, bàn về chân tục,
cảnh mê ngộ. Thái tử là người hiếu kính
chân thành, đối với những kẻ phạm tội,
phần nhiều rộng rãi tha thứ, thiên hạ đều
cho là có lòng nhân
từ, hơn hai mươi
năm không nghe
đàn hát, thường mời
các nhà văn học vào
thảo luận kinh sách,
trong Đông cung
tàng trữ có đến ba
vạn cuốn sách, từ
đời Tấn, Tống đến
nay, thật là một việc
ít có. Tháng 3 năm
Đại thông thứ 3
Thái tử lâm bệnh, đến tháng 4 thì mất,
hưởng dương ba mươi mốt tuổi. Trong triều
ngoài nội ai cũng thương tiếc. Thụy hiệu
“Chiêu minh”. Tác phẩm có Văn tập 20

quyển, còn biên soạn Cổ kim điển cáo văn
ngôn chính tự 10 quyển, Anh hoa tập 20
quyển, Văn tuyển 30 quyển. [X. Lương thư
Q.8; Cư sĩ truyện Q.9].
CHIÊU MINH THIỀN TỰ
Chùa trên ngọn Ngọc bình núi Thiên
mục nằm về mạn đông huyện Lâm an tỉnh
Chiết giang. Thái tử Chiêu minh nhà Lương
sáng lập chùa này để làm nơi tu thiền, thời
ấy gọi là Chiêu minh viện, sư Bảo chí cũng
đã từng chú tích tại đây. Tương truyền
khoảng năm Đại thông (527-528) đời
Lương được ban hiệu “Chiêu minh thiền
tự”, Đường, Tống trở đi trải bao hưng phế,
sau bị thiêu hủy vào cuối đời Nguyên. Năm
Hồng vũ thứ 10 (1377) đời Minh đựơc làm
lại, các sư Vô thú Như không triều Minh,
Độc siêu, Đạo nguyên đời Thanh đã từng ở
đây. Năm Hàm phong 11 (1861) bị quân
Thái bình thiên quốc phá hủy thành là một
đống gạch ngói tan hoang. Về sau sư Trí
hải, Đốn giác và đệ tử là Tĩnh năng Viên
tham, từ phía tây núi Thiên mục đến, lần
lượt sửa sang và dần dần đã khôi phục được
cảnh cũ. Trong chùa có Đại hùng bảo điện,
điện Vi đà, gác Nghìn Phật, lầu để kinh
v.v..…. gác Nghìn Phật là do Bảo phương kiến
thiết, trong đặt một nghìn pho tượng Phật
bằng đồng mầu vàng từ thời Tống, Nguyên.
[X. Thiên mục sơn danh thắng chí (Tiền
văn soạn)].
CHIÊU NHƯ (1276-1312)
.....
Vị tăng tông Lâm tế đầu đời Nguyên.
Người Tân cam, Giang tây, họ Dương. Bảy
tuổi học Phật tại viện Hương thất chùa Kiến
hưng ở quê nhà, mười chín tuổi xuống tóc,
năm sau thụ giới. Lần lượt bái yết các sa
môn Trí minh, Tổ khâm ở Tuyết nham.
Năm Chí nguyên 19 (1282), sư nhận làm
Thủ tọa Ngưỡng sơn. Về sau sư ở các chùa
Thái Tử Chiêu Minh
CHIÊU NHƯ

Hưng hóa thiền tự tại Thái bình, Tuệ lực
thiền tự trên núi Thụy quân, Tiến phúc
thiền tự ở Đông hồ. Năm Nguyên trinh thứ
2 (1296) sư được ban hiệu “Phổ chiếu đại
thiền sư”. Tháng 6 niên hiệu Hoàng khánh
năm đầu nhập tịch, thọ sáu mươi bảy tuổi.
Có Hải ấn hoà thượng ngữ lục lưu hành ở
đời. Lý thích, Tăng đức dụ soạn bài minh
tháp. [X. Hải ấn hòa thượng ngữ lục phụ
tháp minh].
CHIẾU ĐƯỜNG
Giữa khoảng cửa sau của nhà tăng và
chỗ rửa mặt rửa tay, có một hành lang mà
nóc rất cao, ánh sáng không lọt vào được,
cho nên phải để một cửa sổ trên nóc lợp
kính để ánh sáng chiếu xuống, gọi là chiếu
đường. Về sau, trong các Tùng lâm, thường
đặt một chiếc ghế Thiền ở nhà Chiếu đường
là nơi vị Thủ tọa thay thế vị trụ trì nói pháp
và chỉ đạo chúng tăng. Ngoài ra, đời sau,
thường dùng lẫn lộn “Chiêu đường” và
“Chiếu đường”. Tại Nhật bản, Chiêu đường
là chỉ riêng nhà thờ các vị Tổ sư đã khai
sáng các chùa các am, đối lại với “Tổ sư
đường” là nơi thờ từ Bồ đề đạt ma cho đến
các vị tiền tổ trải qua các đời kể cả tổ khai
sáng của bản tự. [X. Sắc tu bách trượng
thanh qui Q.5 mục Phương trượng đặc vị
tân quải đáp trà].
CHIẾU GIÁM
Tức soi thấy. Chỉ Phật và Bồ tát soi thấy
suốt các hành vi của chúng sinh; bởi thế
còn dùng câu “Chiếu giám vô tư” để biểu
thị thái độ công bằng vô tư của Phật và Bồ
tát đối với hết thảy chúng sinh.
CHIẾU TỊCH
Chiếu, có nghĩa là sức diệu dụng của
chân như chiếu rọi khắp mười phương;
Tịch, có nghĩa là cái thể mầu nhiệm của
chân như xa lìa mọi lỗi lầm. Tướng thực

của sự diệu dụng là thể vắng lặng, gọi là
Chiếu tịch (chiếu rọi mà vẫn vắng lặng) ;
chỗ thực của thể vắng lặng là sự diệu dụng,
gọi là tịch chiếu. (Vắng lặng mà vẫn chiếu
rọi).
CHINH CỔ
Tức là cái trống làm bằng kim thuộc.
Còn gọi là Chung cổ, Thường cổ, Chinh
(cái chiêng). Còn gọi là chiêng và trống nói
gộp lại. Trước khi vào pháp hội, đánh trống
để thông báo, hoặc đánh trước giờ niệm
Phật. Trong văn hiến xưa, có chép tên
chiêng, trống, tức là các nhạc khí dùng trong
vũ nhạc, nhã nhạc và âm nhạc Phật giáo.
Nay là một trong các pháp khí được dùng
hàng ngày tại các
chùa ở Nhật bản.
Hai bên phía
ngoài trống có
vòng móc, dùng
để treo trên giá gỗ.
Trong vũ nhạc
thường dùng hai
trống to nhưng
hiện nay chỉ có
một trống treo
trong bái đường.
Đến đời sau, hình dáng trống được thu nhỏ
lại và để bằng trên cái giá ba góc, khi niệm
Phật, dùng dùi gỗ gõ lên mặt trống, nhịp
trống và tiếng niệm Phật hòa nhau. [X. Hậu
hán thư đế hậu kỉ 1 thượng; Oa danh loại
tụ sao Q.4 mục Chinh cổ; Loại tụ danh vật
thảo Q.317].
CHINH KHẤU
Khi niệm Phật, vừa đánh cái chậu hình
Chinh Cổ
CHIẾU ĐƯỜNG

giống như cái chiêng, vừa đi trên đường
để xin của bố thí, gọi là Chinh khấu. Lại
người đánh chiêng cũng gọi là Chinh khấu.
Đời sau tiếng Chinh khấu hàm ý là xin
ăn.
CHÍNH ÁN BÀNG ĐỀ
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Chính
bàng, chỉ mặt chính mặt bên; án đề, hàm
ý là tay vỗ gươm, nắm lấy dao. Như vậy,
chính án, ý là mặt chính giơ gươm đối
nhau; bàng đề có nghĩa là mặt bên cầm
dao xông tới. Đây thí dụ cái cơ pháp của
thầy tiếp hóa học trò biến hóa một cách
tự do tự tại; có lúc đánh ở trước mặt, nêu
thẳng Đệ nhất nghĩa đế, khi thì dùng
phương thức đánh úp từ bên cạnh, khiến
người học trong lúc tiến thoái tự nhiên
mà tiến vào đạo.
Bích nham lục tắc 65 (Đại 48, 196 trung)
nói: “Liệu cơ nhìn mặt là cái cơ mưu bẫy
hổ (cọp); nắm gươm cầm dao (chính án
bàng đề) là cái sách lược bắt giặc”.
CHÍNH BIẾN TRI
........
Phạm: samyak-saôbuddha, dịch âm:
Tam miệu tam phật đà. Là một trong mười
hiệu của đức Phật. Còn gọi Tam da tam
phật đàn, Chính biến trí, Chính biến giác,
Chính chân đạo, Chính đẳng giác, Chính
đẳng chính giác, Chính giác đẳng, Chính
đẳng giác giả. Tam miệu, là chính; Tam,
là khắp; Phật đà, là hiểu, biết. Chính biến
tri, tức là biết khắp hết thảy pháp một
cách chân chính. Ngoài ra, tiếng Phạm:
samyak-saôboddhi, dịch âm là Tam
miệu tam bồ đề, dịch cũ là Chính biến
tri, Chính biến tri đạo, dịch mới là Chính
đẳng giác, Chính đẳng chính giác. “Bồ
đề” nói về pháp. “Phật đà” nói về người.
Bởi thế, Tam miệu tam bồ đề là nói chính

biến tri,chính đẳng giác, còn Tam miệu
tam phật đà là chỉ bậc chính biến tri,bậc
Chính đẳng giác. (xt. Thập Hiệu, Chính
Giá, A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ
Đề).
CHÍNH BIẾN TRI BỘ
...........
Tức là Phật bộ. Chính biến tri, là một
trong mười hiệu của đức Phật, bởi thế,
Chính biến tri bộ trong Mật giáo là tên gọi
khác của Phật bộ. Một trong ba bộ của Thai
tạng giới, một trong năm bộ của Kim cương
giới. Đại nhật kinh sớ quyển 6 (Đại 39, 645
thượng), nói: “Hoặc chỉ vào cửa Tam muội
chính biến tri bộ”.
CHÍNH BIẾN TRI HẢI
Biển chính biến tri. Chính biến tri, là
một trong mười hiệu của Phật, ý nói đức
Phật biết khắp hết thảy pháp một cách chân
chính, cái “biết” ấy sâu rộng mông mênh
như biển, không thể đo lường được, cho
nên dùng biển để thí dụ. Kinh Quán vô
lượng thọ (Đại 12, 343 thượng), nói: “Biển
chính biến tri của chư Phật, theo tâm tưởng
sinh”. [X. Vãng sinh luận chú Q.thượng].
(xt. Chính Biến Tri).
CHÍNH CƠ
Có nghĩa cơ loại chính đáng, tức là căn
cơ thích hợp để nhận lãnh sự giáo hoá.
Pháp hoa huyền nghĩa quyển 6 phần trên
(Đại 33, 748 thượng) nói: “Thiện ác vị lai là
chính cơ vậy”. Tịnh độ chân tông Nhật
bản lấy những kẻ phàm phu tội ác làm
chính cơ của bản nguyện tha lực nên có
thuyết chính cơ người ác, chính cơ người
nữ. Lại cơ phát tâm liền đến là chính cơ
trong các cơ. [X. An lạc tập Q.thượng]. (xt.
Ác Nhân Chính Cơ, Cơ).
CHÍNH CƠ

CHÍNH CUNG KÍNH KINH
...........
Có một quyển. Còn gọi là Chính pháp
cung kính kinh, Uy đức đà la ni trung thuyết
kinh, Thiện kính kinh, Ưng cung kinh. Do
ngài Phật đà phiến đa đời Bắc Ngụy dịch.
Thu vào Đại chính tạng tập 24. Nội dung
nói về phép tắc tỷ khưu kính pháp, kính
thầy, cùng với kinh Thiện cung kính do
ngài Xà na quật đa đời Tùy dịch là cùng
bản mà khác dịch. [X. Lịch đại tam bảo kỉ
Q.9, Q.13; Đại đường nội điển lục Q.4].
CHÍNH ĐẠO
.....
Chỉ đạo trung chính, là đại đạo ngay
thẳng hướng tới Niết bàn; là đạo chính chân
vô lậu, đối lại với tà đạo. Cũng gọi chính
chân đạo. Nói theo nghĩa rộng, đối lại với
tà đạo, ác đạo mà gọi Phật đạo là chính
đạo; đạo của Tam thừa tu hành cũng gọi là
chính đạo. Nói theo nghĩa hẹp thì chỉ tám
chính đạo gồm chính kiến, chính tư duy
v.v...… Lại theo Nhiếp đại thừa luận thích
bản dịch đời Lương quyển 15 chép, thì
chính đạo tức là trí vô phân biệt. [X. kinh
A hàm Q.14; Đại thừa nghĩa chương Q.16
phần cuối; Pháp giới thứ đệ sơ môn Q.trung
đoạn dưới]. (xt. Bát Chính Đạo).
CHÍNH ĐỊNH NGHIÊP
........
Chỉ nghiệp quyết định chính xác hoặc
nghiệp được tuyển định. Cũng gọi Chính
nghiệp, Định nghiệp. Trong Quán kinh sớ
tán thiện nghĩa của ngài Thiện đạo thuộc
tông Tịnh độ đời Đường nói, một lòng
chuyên niệm danh hiệu đức Phật A di đà,
bất luận đi đứng ngồi nằm, thời tiết lâu mau
đều niệm niệm không bỏ, gọi là Chính định
nghiệp, cũng tức là hạnh xưng danh niệm
Phật thuận với bản nguyện của Phật A di

đà. Lại trong Vô lượng thọ Phật kinh thích,
sư Nguyên không thuộc tông Tịnh độ Nhật
bản nói, xưng danh niệm Phật là hạnh bản
nguyện của Phật A di đà, không những chỉ
là Chính nghiệp quyết định vãng sinh, mà
cũng còn là hạnh được tuyển định trong
biển thệ nguyện của chư Phật. [X. Tuyển
trạch bản nguyện niệm Phật tập; Tịnh độ
tông yếu tập Q.2]. (xt. Chính Trợ Nhị
Nghiệp).
CHÍNH ĐỊNH TỤ
.........
Phạm:samyaktva-niyata-ràzi, Pàli:
sammatta-niyata-ràsi. Là một trong ba
tụ. Còn gọi Chính tính định tụ, Chính định,
Đẳng tụ, Thiện tụ. Hoặc gọi Trực kiến tế.
Chỉ người chắc chắn được chứng ngộ trong
số chúng sinh. Theo luận Câu xá quyển 10
chép, thì các bậc thánh từ ngôi Kiến đạo
trở lên, đã dứt hết “Kiến hoặc” được quả Li
hệ rốt ráo chẳng lui, định trong chính tính
Niết bàn trạch diệt, cho nên gọi là Chính
định. Lại những người ở giai vị Bồ tát từ
ngôi Thập tín trở lên, cũng gọi là Chính
định. (xt. Tam Tụ).
CHÍNH ĐƯỜNG
Chỉ nhà phương trượng trong Thiền lâm,
tức là nơi ở của vị trụ trì chùa. Còn gọi là
Tẩm đường (nhà ngủ). Cảnh đức truyền
đăng lục quyển 8 Qui dương sơn Vô liễu
thiền sư truyện (Đại 51, 260 hạ), nói: “Đọc
kệ xong, nghiễm nhiên ngồi tịch, chôn tại
chính đường, gần hai mươi năm”. [X. Thiền
lâm tượng khí tiên điện đường môn]. (xt.
Phương Trượng).
CHÍNH GIÁC
.....
I. Chính giác. Phạm: samyaksaôbodhi
Pàli: sammà-sambodhi. Chỉ
CHÍNH CUNG KÍNH KINH

sự giác ngộ chân chính. Còn gọi Chính
giải, Đẳng giác, Đẳng chính giác, Chính đẳng
chính giác, Chính đẳng giác, Chính tận giác.
Đẳng, là nói về lý được chứng; tận, là nói
về hoặc bị đoạn. Tức là tiếng nói tắt của
Vô thượng đẳng chính giác, Tam miệu tam
bồ đề. Tiếng Phạm:sambodhi, dịch ý là
chính giác, dịch âm là Tam bồ đề. Có nghĩa
là trí biết chân chính chứng ngộ hết thảy
các pháp, là thực trí của Như lai, vì thế,
thành Phật còn gọi là “Thành Chính giác”.
Đức Phật A di đà đã thành tựu chính giác
qua mười kiếp rồi; cái giây phút thành Phật
đầu tiên gọi là một niệm chính giác. Lại
hoa sen bên Tịnh độ cực lạc là y vào sự
thành tựu chính giác của đức A di đà Như
lai mà có, cho nên gọi là hoa chính giác.
Trên đây là chính giác nói theo nghĩa
rộng. Còn nói theo nghĩa hẹp, thì đặc biệt
chỉ cho đức Thích tôn ngồi trên tòa kim
cương ở gốc cây bồ đề mà giác ngộ pháp
duyên khởi, chứng được giải thoát. Trường
a hàm quyển 2 kinh Du hành (Đại 1,15
hạ), nói: “Đức Phật thủa xưa, bên sông Uất
bề la ni liên thuyền, dưới cây A du ba ni
câu luật, mới thành chính giác”. Lại trong
năm giáo do tông Hoa nghiêm phân định,
thì đức Thích tôn mới thành chính giác là
chỉ sinh thân Thích ca thực thành trong
“Tiểu thừa giáo”. Chỉ thân hóa tam tướng
thị hiện trong “Thủy giáo”, chỉ báo thân
đầy đủ mười địa trong “Chung giáo”, trong
“Đốn giáo” thì gọi là pháp thân mới thành,
trong “Viên giáo” thì là ý vị thành chính
giác tràn khắp Nhân đà la võng vô biên
thế giới niệm niệm mới mới. [X. kinh Tạp a
hàm Q.12; Trung a hàm Q.56; kinh La ma;
Vãng sinh luận chú Q.thượng; Hoa nghiêm
kinh thám huyền kí Q.2]. (xt. Chính Biến
Tri, A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề).

II. Chính giác(1091-1157) Vị tăng tông
Tào động đời Tống. Người Thấp châu (Sơn
tây) họ Lí. Mười một tuổi xuất gia, mười
bốn tuổi thụ giới Cụ túc, mười tám tuổi xuất
du tham học. Một ngày nọ sư nghe tăng
tụng kinh Pháp hoa, đến câu “Mắt do cha
mẹ sinh, thấy hết ba nghìn cõi”, chợt thấy
tỉnh ngộ. Sư đã nghe danh ngài Tử thuần ở
Đơn hà, bèn đến tham lễ và hỏi đạo, nghe
xong, trong lòng thấy lâng lâng, không còn
chút gì vướng vít, lúc đó sư mới hai mươi
ba tuổi. Khi ngài Đơn hà trở về ở chùa Đại
thừa tại Đường châu, sư cũng đi theo. Năm
Tuyên hòa thứ hai (1120) sư dời đến ở chùa
Đại hồng. Không bao lâu đáp lời thỉnh cầu
của Chân yết chùa Trường lư, sư về mở
trường giảng pháp. Có đến một nghìn bảy
trăm người nghe, tất cả đều thán phục. Sư
lưu lại đây sáu năm, rồi chuyển đến chùa
Phổ chiếu tại Từ châu để hoằng pháp, đồng
thời, thừa tự áo bát của ngài Đơn hà.
Niên hiệu Kiến viêm năm đầu (1127) sư
dời đến ở chùa Thái bình tại Thư châu, sau
chuyển đến hai chùa Viên thông và Năng
nhân ở Giang châu. Sư lại lên núi Vân cư
tham yết ngài Viên ngộ Khắc cần, ngài Khắc
cần và An định quận vương cùng thỉnh sư
trụ trì chùa Trường lư. Năm Kiến viêm thứ
3 sư qua sông Triết đến Minh châu lễ bái
nuí Phổ đà, khi đi qua núi Thiên đồng, Quận
thú khẩn khoản
mời sư trụ trì
chùa Thiên
đồng. Sư ở chùa
Thiên đồng
trước sau gần ba
mươi năm, sửa
sang già lam,
chỉnh đốn thanh
qui, đời gọi là
Thiên đồng hòa
thượng và được
tôn làm tổ Trung hưng chùa Thiên đồng.

Vào những năm cuối đời Bắc Tống, thời
thế li loạn, tông phong sa sút, lưu tệ trăm
mối, sư bèn nêu cao tông phong chính
Chính Giác
CHÍNH GIÁC

truyền của Thiền tông, đồng thời đề xướng
Thiền phong “Tọa thiền”, “Mặc chiếu”, đời
gọi là Mặc chiếu thiền, Hoành trí thiền.
Tháng 9 năm Thiệu hưng 27, sư thị tịch,
thọ sáu mươi bảy tuổi. Được ban hiệu
“Hoành Trí Thiền Sư”. Sư soạn Thiên đồng
bách tắc tụng cổ, sau ngài Vạn tùng Hành
tú đời Nguyên đã căn cứ vào đó để viết
“Thung dung lục”. Ngoài ra, còn có Hoành
trí quảng lục 9 quyển; Hoành trí Giác thiền
sư ngữ lục 4 quyển, Hoành trí hoà thượng
ngữ yếu 1 quyển. [X. Tục truyền đăng lục
Q.17; Ngũ đăng hội nguyên Q.14; Phật tổ
lịch đại thông tải Q.30; Đại minh cao tăng
truyện Q.5].
CHÍNH GIÁC HOA
Chỉ cho hoa sen, tức dùng hoa sen để
thí dụ chính giác của Phật. Sự chính giác
của Phật đã thoát li các phiền não tạp nhiễm,
quả trí sáng láng, cũng như hoa sen đã nhô
lên khỏi bùn nhơ, trong sạch mầu nhiệm,
vì thế được dùng làm thí dụ. Lại hoa sen ở
cõi Tịnh độ cực lạc cũng gọi là hoa Chính
giác.
CHÍNH GIÁC NHẤT NIÊM
...........
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Chính giác, tức là đã chứng được giải thoát.
Chính giác nhất niệm, tức là một niệm lúc
ban đầu khi đức Phật A di đà thành tựu
quả Phật chính giác đã qua mười kiếp rồi.
Còn gọi là Thập kiếp chính giác sát na.
Đây là giáo thuyết của phái Tây sơn thuộc
tông Tịnh độ Nhật bản. Lại cái niệm qui
mệnh của chúng sinh ba đời và cái tâm
xưng niệm của hữu tình mười phương, cũng
gọi là chính giác nhất niệm. Một niệm Chính
giác của Di đà Như lai trong mười kiếp, đã
thành tựu cơ pháp (chúng sinh và Phật lực)
nhất thể của thể tự giác, một niệm ấy có

thể dọc cùng ba đời, ngang khắp mười
phương, chúng sinh mười phương ba đời
có khả năng vãng sinh trong một niệm ấy,
cho nên, nhân quả vãng sinh của chúng
sinh trong mười phương ba đời tuy có trước
sau khác nhau, nhưng đều nhiếp trong một
niệm chính giác mà đức Phật A di đà đã
thành tựu. [X. An tâm quyết định sao]. (xt.
Cơ Pháp Nhất Thể).
CHÍNH GIÁC TỰ
........
I. Chính giác tự. Vị trí chùa trên núi
Tứ tổ (Sơn tây) huyện Hoàng mai tỉnh Hồ
bắc. Còn gọi là Tứ tổ tự, Từ giác tự. Do tổ
thứ tư của Thiền tông là Đạo tín sáng lập
vào khoảng năm Vũ đức (618-626) đời
Đường, về sau tổ Đạo tín cũng nhập tịch
tại đây. Núi Tứ tổ còn được gọi là núi Song
phong, núi Phá đầu, núi Phá thạch. (xt. Tứ
Tổ Tự).
II. Chính giác tự. Chùa ở Bắc bình,
được xây dựng vào năm Thành hóa thứ 9
(1473) đời Minh. Nền tháp rất lớn, hình
thức khác lạ, cao độ 16m, phần trên tháp
có năm tòa tháp Phật cao khoảng 10m. Tòa
ở chính giữa cao 13 tầng, bốn tòa ở bốn
góc mỗi tòa cao 11 tầng. Trong tháp có
Tháp Kim Cương Bảo Tọa
(Chùa Chính Giác Bắc Bình)
CHÍNH GIÁC HOA

đường quanh co đi suốt lên đỉnh tháp, có
khắc kinh Phật bằng tiếng Phạm; tháp được
bao bọc bằng lớp lan can đá chạm trổ rất
tinh vi.
Chùa chỉ còn năm tòa tháp Kim cương
bảo tọa với những cổ thụ tùng bách um
tùm.
CHÍNH HÀNH
Phạm: samyak-pratipatti, Pàli:
sammà-paỉipatti. Chỉ việc làm không
quanh co xiên xẹo. Tức là hành vi chính
đáng, lấy lời đức Phật dạy làm tiêu chuẩn,
nền tảng, trái lại với “tà hành ”; hoặc
đối lại với hành vi tạp nhạp, phụ trợ mà
nói là chính hành. Lại hành vi do nguyên
nhân trực tiếp mà thành, gọi là chính hành;
hành vi do nguyên nhân gián tiếp mà thành
gọi là trợ hành ..
Cứ theo kinh Bát chính đạo chép, thì
thấy không đúng, nghĩ không đúng, nói
không đúng, sửa không đúng, cầu không
đúng, làm không đúng, ý không đúng và
định không đúng, gọi là tám tà hành; trái
lại, thấy đúng, nghĩ đúng cho đến ý đúng,
định đúng thì gọi là tám chính hành. Cứ
theo Trung a hàm quyển 38 kinh Anh vũ
và luận Đại trí độ quyển 48 chép, thì tám
chính đạo trái lại với tà hành của ngoại đạo
phàm phu là thuộc chính hành.
Các nhà có nêu ra mấy thuyết về chính
hành. Như luận Du già sư địa quyển 64
nêu ba chính hành: đối với Phật bảo, phải
tu cúng dường thừa sự, đối với Pháp bảo,
phải tu phương tiện Du già, đối với Tăng
bảo, phải tu cùng nhận của pháp. Đại thừa
trang nghiêm kinh luận quyển 12 lấy sáu
Ba la mật làm chính hành, tức là bố thí,
giữ giới, nhịn nhục, tinh tiến, thiền định và
bát nhã. Luận Biện trung biên quyển hạ
thì đứng về mặt “tướng” của mười hạnh Ba

la mật mà chia làm sáu thứ chính hành,
tức là tối thắng, tác ý, tùy pháp, lìa hai bên,
sai biệt, vô sai biệt. Luận Trung biên phân
biệt quyển hạ thì đứng về mặt chính hành
tác ý kể trên mà chia ra mười thứ chính
hành, đó là: Viết chép, cúng dường, cho
người khác, nếu người khác đọc tụng thì
lắng nghe, tự mình đọc, tự hiểu ý và nghĩa
của câu văn đúng như lí, thuyết trình ý nghĩa
của câu văn đúng như đạo lý, chính tâm
mà nghe đọc tụng, suy nghĩ đúng như lý
không, đã vào ý thì không quên mất cho
nên tu tập. Pháp hoa kinh huyền tán quyển
8 gọi các việc thụ trì, đọc, tụng, giải nói, viết
chép, cúng dường, nói trong kinh Pháp hoa
quyển 4 phẩm Pháp sư, là sáu loại Pháp sư
chính hành.
Trong Quán kinh sớ tán thiện nghĩa,
ngài Thiện đạo thuộc tông Tịnh độ, bảo tu
tập năm thứ hành nghiệp cầu vãng sinh
cõi Tịnh độ của Phật A di đà là năm chính
hành. Đó là:
1. Đọc tụng, đọc tụng các Thánh điển
của Tịnh độ.
2. Quán sát, quán tưởng các tướng tốt
đẹp của Phật A di đà.
3. Lễ bái, lễ lạy Phật A di đà.
4. Xưng danh, xưng niệm danh hiệu của
Phật A di đà.
5. Tán thán cúng dàng, khen ngợi công
đức của Phật A di đà. Trái lại, nếu lấy chư
Phật và Bồ tát khác ngoài Phật A di đà làm
đối tượng để lễ bái, quán tưởng, thì gọi là
tạp hành. Trong năm chính hành, thì
“Xưng danh” là đặc biệt phù hợp với bản
nguyện của Phật A di đà, cho nên gọi là
Chính định nghiệp, còn bốn mục kia thì
gọi là Trợ nghiệp, Trợ hành. Nếu ngoài việc
tu chuyên niệm Phật (xưng danh) ra, kiêm
cả 4 hành kia nữa, thì gọi là Trợ chính
kiêm hành. Lại đứng về phương tiện “Chính
nhân” của sự vãng sinh Tịnh độ mà nói là
chính hành. Ngoài ra, trong Mật giáo, những

hành nghiệp tu sau Gia hành, thì gọi là CHÍNH HÀNH

chính hành. [X. kinh Chuyển pháp luân;
kinh Ban nê hoàn Q.hạ; kinh Đại phương
đẳng đại tập Q.30; kinh Giải thâm mật Q.3;
luận Đại trí độ Q.56, Q.87; Biện trung biên
luận thuật kí Q.trung; Pháp uyển châu lâm
Q.17]. (xt. Chính Nhân Chính Hành).
CHÍNH HỌC LUẬT NGHI
Là một trong Biệt giải thoát luật nghi.
Tức sáu giới (nhiễm tâm va chạm, lấy tiền
của người, giết hại súc sinh, nói dối, ăn phi
thời, uống rượu) do Thức xoa ma na nhận
giữ. Thức xoa ma na còn gọi là Chính học
nữ, bởi thế gọi là Chính học luật nghi. Lại
biệt giải thoát luật nghi là giới luật mà bảy
chúng tỷ khưu, tỷ khưu ni, sa di, sa di ni,
thức xoa ma na, ưu bà tắc, ưu bà di phải giữ
để lần lượt diệt trừ mọi tội ác do bảy chi
thân khẩu gây ra. Trong đó, ưu bà di sau
khi xuất gia muốn tiến lên mà thụ giới tỷ
khưu ni, thì không được thụ ngay đại giới,
mà trước phải tu trì sáu pháp giới trong hai
năm để thử nghiệm có thể thụ được đại
giới hay không, rồi sau mới cho thụ giới tỷ
khưu ni. (xt. Lục Pháp Giới).
CHÍNH HỌC NỮ
........
Là một trong năm chúng xuất gia. Còn
gọi Học pháp nữ, Học giới nữ, Thức xoa
ma na ni, Thức xoa ni, nghĩa là Ni chúng ở
trong học pháp. Cứ theo Tứ phần luật san
phồn bổ khuyết hành sự sao quyển hạ phần
4 Ni chúng biệt hành thiên chép, thì Sa di
ni muốn thụ giới Cụ túc, trong thời gian
hai năm trước khi thụ giới Cụ túc, phải học
riêng ba loại pháp:
1. Thụ trì bốn giới cấm nặng là dâm
dục, trộm cướp, giết hại, nói dối.
2. Không phạm sáu pháp nhiễm tâm va
chạm, lấy tiền của người, giết hại súc sinh,
nói dối, ăn phi thời, uống rượu.

3. Tu học tất cả các giới hạnh mà tỷ
khưu ni phải đầy đủ.
Trong thời gian ấy, kiểm tra xem có thai
hay không và thử nghiệm xem có bền vững
hay không. Sa di ni trong thời gian ấy gọi là
Chính học nữ. (xt. Thức Xoa Ma Na).
CHÍNH KIẾN
.....
Phạm: samyag-dfwỉi, Pàli: sammàdiỉỉhi.
Trí tuệ hữu lậu, vô lậu biết rõ nhân
quả thế gian và xuất thế gian, xét thấu tính
tướng của các pháp một cách như thực, gọi
là Chính kiến. Là một trong tám Chính
đạo, một trong mười thiện. Đối lại với “Tà
kiến”. Tức xa lìa tà kiến hoặc có hoặc không,
mà giữ thái độ thấy biết trung chính, như
xa lìa “năm cái thấy biết không chân chính”
là thân kiến, biên kiến, tà kiến, kiến thủ
kiến, giới cấm thủ kiến, thì đều thuộc chính
kiến. Cho nên nói một cách phổ quát thì
phàm đạo lý được Phật giáo thừa nhận, đều
thuộc chính kiến. Cứ theo luận Đại tì bà sa
quyển 97 chép, thì Chính kiến có thể chia
làm 2 loại là:
1. Hữu lậu chính kiến, còn gọi là Thế
tục chính kiến. Tức thiện tuệ hữu lậu tương
ứng với ý thức là Tuệ có chấp thủ hữu lậu,
cho nên chuyển hướng cõi thiện mà chiêu
cảm quả báo vui sướng như mình mong cầu.
2. Vô lậu chính kiến, còn gọi là xuất
thế gian chính kiến. Tức tận vô sinh trí
không bao nhiếp thiện tuệ tương ứng với ý
thức, như tám thứ nhẫn vô lậu, tám trí hữu
học, chính kiến vô học v.v...… [X. kinh Tạp
a hàm Q.28; luận Thuận chính lí Q.6; luận
Đại trí độ Q.22; luận Câu xá Q.2; luận
Thành thực Q.16 phẩm Kiến trí; Đại thừa
nghĩa chương Q.8 phần đầu].
CHÍNH LÊNH
.....
Chỉ Phật pháp. Trong Thiền môn thì
CHÍNH HỌC LUẬT NGHI

đặc biệt chỉ ý chỉ truyền ngoài kinh giáo.
Thung dung lục tắc 35 (Đại 48, 251 thượng)
nói: “Người không nói, người không nói,
chính lệnh nắm toàn một câu gần gũi”. Cho
nên trong Tùng lâm, mỗi khi dùng câu
“Chính lệnh đương hành” là nói con đường
của Phật tổ thông hành ở đời. Lại như Bích
nham lục tắc 63 (Đại 48, 194 hạ) dùng câu
“Chính lệnh đương hành, mười phương dứt
bặt” để chỉ ngoài cây gậy và tiếng hét ra
không lập một pháp gì nữa, đó là tông chỉ
truyền ngoài kinh giáo. [X. Thiền tông Vô
môn quan Triệu châu cẩu tử].
CHÍNH LÝ NHẤT TRÍCH LUẬN
Phạm:Nyàyabindu. Còn gọi là Chính
lí nhất trích, Chính lí trích luận, Chính lí
phương ngung. Tác phẩm của ngài Pháp
xứng (Phạm:Dharmakìrti) bên Ấn độ. Là
một trong bảy luận Nhân minh do Phật
giáo Tây tạng truyền. Nội dung phát huy
học thuyết Nhân minh của ngài Trần na
(Vực long) là tác phẩm tập đại thành Nhân
minh của Phật giáo.
Luận này chia làm ba chương, chương
thứ nhất dùng hai mươi mốt tụng giải thích
rõ tri giác trực tiếp, chương thứ hai bảo sự
suy luận có hai thứ: sự 1í giải của chính
mình và sự lí giải của người khác, rồi nói rõ
về sự lý giải của chính mình; chương thứ
ba thì luận cứu về sự lí giải của người khác.
Thể hệ Nhân minh của ngài Pháp xứng,
ngoài Phật giáo ra, đối với các học phái đời
sau có ảnh hưởng rất lớn, chẳng hạn như
Pháp thượng (Phạm:Dharmottara) ở cuối
thế kỷ thứ tám đã viết Chính lí nhất trích
chú, lưu truyền trong Kì na giáo. Tại Trung
quốc và Nhật bản vì ít có người biết đến,
trái lại, ở Tây tạng thì rất thịnh hành, bởi
thế mới có bản dịch Tây tạng, mà không
có bản Hán dịch.

Về mặt chỉnh thể, toàn bộ sách vẫn y
theo thể hệ Nhân minh của ngài Trần na,
nhưng có mấy điểm bất đồng như sau:
1. Dựa vào ba loại tình huống bất khả
đắc, tự tính và quả, đối với “Nhân tam tướng”
thuyết minh tỉ mỉ hơn.
2. Chủ trương bỏ bớt chi Dụ, đem Đồng
dụ thể, Dị dụ thể qui vào trong Nhân.
3. Trong các lỗi về Tông, bỏ bớt những
lỗi Tự giáo tương vi, Năng biệt bất cực thành,
Sở biệt bất cực thành và Câu bất cực thành.
4. Cho rằng sẽ không xảy ra lỗi Tương
vi quyết định của Nhân, đồng thời, đem ba
thứ lỗi của Nhân là Pháp sai biệt tương vi,
Hữu pháp tự tướng tương vi và Hữu pháp
sai biệt tương vi qui vào trong lỗi Pháp tự
tướng tương vi.
5. Đồng dụ, Dị dụ đều thêm bốn lỗi,
“mười lỗi của Dụ” bèn trở thành mười tám
lỗi.
CHÍNH LÍ TẠNG LUẬN
Là tác phẩm Nhân minh của Tây tạng.
Còn gọi Nhân minh thất luận minh đăng
lí luận bảo tạng tiên chú. Do Tát ban cống
cát kiên tán viết. Đối với lí thú của bảy luận
Nhân minh, trong sách này trình bày rất
rõ ràng, là tác phẩm Nhân minh tương đối
có ảnh hưởng đối với các học giả Tây tạng.
CHÍNH LƯỢNG BỘ
........
Phạm: Sammatìya hoặc Sammitìya,
Pàli: Sammitiya hoặc Sammiti. Là một
trong hai mươi bộ Tiểu thừa, hoặc một trong
mười tám bộ Tiểu thừa. Còn gọi là Tam mi
để dữ, Tam ma đề, Thức ma, Di li để, Di li,
Thánh chính lượng bộ, Chính lượng đệ tử
bộ, Nhất thiết sở quí bộ, Tam di để bộ, Sa
ma đế (Phạm: Sammatìya), Tam mật lật
để (Phạm: Sammfti), A li da tam mật lật
để ni ca da (Phạm:Àrya-sammfti-nikàya).
Là học phái cùng với Pháp thượng bộ, Hiền
CHÍNH LƯỢNG BỘ

trụ bộ và Mật lâm sơn bộ đồng thời chia rẽ
ra từ Thượng tọa Độc tử bộ, vào khoảng ba
trăm năm sau đức Phật nhập diệt. Cứ theo
Dị bộ tôn luân luận thuật kí chép, thì vì bộ
này phán định phải trái, cho nên gọi là
Lượng, phán định lầm lẫn sai trái, cho nên
gọi là Chính, và theo pháp nghĩa ấy mà đặt
tên bộ là Chính lượng.
Về nguyên do tên gọi của bộ này, Tam
luận huyền nghĩa còn nói rằng, bộ này là
đệ tử của La hán Đại chính lượng, cho nên
gọi là Chính lượng đệ tử bộ. Cứ theo Giáo
đoàn phân biệt tường thuyết (Sde-pa thadad-
par-bzed-pa daí rnam-par-bzadpa=
nói rõ về sự chia rẽ giáo đoàn) của
ngài Thanh biện (Phạm: Bhavya) do Tây
tạng truyền, bảo vị tổ của bộ này là
Sammata, cho nên gọi là Sammatìya. Về
nguồn gốc của bộ này, các thuyết lưu truyền
phần nhiều cho rằng đã phát xuất từ Độc
tử bộ, kinh Văn thù sư lợi thì bảo phát xuất
từ Hiền bộ (Hiền trụ bộ). Xuất Tam tạmg
kí tập quyển ba “Tân tập luật phân vi thập
bát bộ kí lục”, bảo phát xuất từ Ca diếp duy
bộ.
Cứ theo Đại đường tây vực kí chép, thì
vào cuối thế kỷ thứ VII, khi ngài Huyền
trang đến Ấn độ, sự truyền bá của Chính
lượng bộ chỉ kém có Thuyết nhất thiết hữu
bộ, thịnh hành tại các địa phương trung,
nam và tây Ấn độ. Giáo nghĩa chủ yếu được
chép trong luận Tam di để bộ 3 quyển, chủ
trương thuyết Nhân, Ngã thực có, cũng
giống như Độc tử bộ. Ngoài ra, trong các
luận Câu xá quyển 3, quyển 5, quyển 13,
luận Nhiếp đại thừa luận thích (bản dịch
đời Lương) quyển 2 và luận Tùy tướng, cũng
có chép giáo thuyết của bộ này.
Giáo lí của Chính lượng bộ và của Độc
tử bộ không khác nhau bao nhiêu, duy có

thuyết Sinh diệt là đặc sắc của bộ này. Cho
rằng phàm sự sinh diệt của sự vật đều có
hai nguyên nhân: Chủ nhân và Khách
nhân. Chủ nhân là sự sinh và diệt trong
bốn tướng Sinh, Trụ, Dị, Diệt; còn Khách
nhân tức là các loại nhân duyên. Khi sinh,
phải cần hai nhân chủ, khách. Khi diệt, thì
không giống nhau. Thí dụ như Tâm và Tâm
sở thì chỉ có chủ nhân, còn bất tương ứng
hành và sắc v.v... thì phải đủ hai nhân chủ
và khách. “Diệt” thì phải cần khách nhân,
là vì chư hành có tạm trụ trong thời gian
ngắn, hoặc diệt trong sát na. [X. kinh Xá
lợi phất vấn; Bộ chấp dị luận; Thập bát bộ
luận; Thành duy thức luận thuật kí Q.1
phần đầu; Câu xá luận quang kí Q.13; Đa
na la tha Ấn độ Phật giáo sử; Luận sự
(Katthàvatthubản Pàli)].
CHÍNH MÊNH
.....
Phạm: Samyag-àjìva.Pàli: Sammààjìva.
Còn gọi là Đế thụ, Chính mệnh đạo
chi. Một trong tám đạo chính. Đệ tử Phật y
theo chính pháp khiến cho ba nghiệp thân
khẩu ý trong sạch; xa lìa năm phương pháp
mưu sinh xấu ác, như chú thuật, bói toán
v.v... mà tìm cầu các vật nhu yếu cho cuộc
sống như áo mặc, cơm ăn, thuốc thang và
giường chiếu một cách đúng như chính
pháp, thì gọi là Chính mệnh. Lại tỉ khưu đi
ăn xin để bảo tồn pháp thân tuệ mệnh, gọi
là Chính mệnh thực.
CHÍNH MINH
Trực tiếp giải bày rõ ràng minh bạch cái
tôn chỉ chủ yếu, gọi là Chính minh; còn
khi giải bày sự lí của một việc mà gián tiếp
thuyết minh sự lí của một việc khácđể chứng
minh thêm, thì gọi là Bàng minh .
Chẳng hạn như Tịnh độ giáo từ xưa đến
nay đều lấy “ba kinh một luận” là kinh Vô
lượng thọ, kinh Quán vô luợng thọ, kinh
A di đà và luận Vãng sinh, làm kinh điển
chính minh, gọi là “Chính y”; còn lấy kinh

CHÍNH MÊNH

Hoa nghiêm, kinh Pháp hoa, luận Đại thừa
khởi tín, luận Bảo tính, luận Thập trụ tì bà
sa v.v... làm kinh điển bàng minh, gọi là
“Bàng y”. Song, trong Tịnh độ giáo Nhật
bản, vấn đề luận “Thập trụ tì bà sa” nên
được coi là luận điển chính minh hay bàng
minh thì đã có sự tranh biện khá lâu, tổ
Nguyên không (1133-1212) của tông Tịnh
độ thì lấy luận Thập trụ tì bà sa làm luận
điển bàng minh của giáo nghĩa Tịnh độ.
Trong khi, tổ Thân loan (1173- 1262) của
Tịnh độ Chân tông thì coi nó là luận điển
chính minh. Vì thế đến đời sau quan điểm
dị biệt ấy đã trở thành một vấn đề trọng
yếu liên quan đến tông thừa của Chân tông.
[X. Hán ngữ đăng lục Q.1; Chính y kinh
luận (Thân loan); Tịnh độ văn loại tụ sao].
CHÍNH NHAM
I. Chính nham (1597-1670) vị tăng cuối
đời Minh đầu đời Thanh. Người Kim lăng,
họ Quách. Tự là Khê đường. Hiệu Tùng
sơn, còn hiệu là Thúc am, Ngẫu dư, Ngẫu
ngư, về cuối đời, hiệu là Nam bình ẩn tẩu.
Ăn chay từ bảy tuổi, vào làm tiểu (điệu) ở
chùa Linh ẩn lúc mười tuổi, mười lăm tuổi
tham yết Thiền sư Vô tận Tổ đăng tại Thiên
thai, lại tham khắp các bậc tôn túc như
Đức thanh ở Hám sơn, Đạt quan Chân khả.
Sau đến tham yết Tam phong Pháp tạng ở
Tịnh từ, Pháp tạng thường quở trách (Vạn
tục 141, 345 thượng) rằng: “ Đó đều là dựa
vào sự hiểu biết đoán mò, chính là gốc của
sống chết, dùng cái hiểu biết ấy mà cầu Thiền
thì cũng như định đi đến bắc lại quay về
nam vậy. (...) Ở đây ta không chạy theo
ngày dài để tiến đến Thiền!”. Sư nghe cả
thẹn, tham cứu bảy ngày đêm, trong lòng
tĩnh lặng, nghi ngại tiêu tan, ngài Pháp tạng
bèn ấn khả cho sư.
Về sau, sư thờ ngài Hoằng thành ở

Hoành sơn làm thầy. Không bao lâu ra làm
chủ Cao đình hiển ninh, sau dời đến ở Linh
ẩn, trông coi Tịnh từ. Năm Khang hi thứ
năm (1666), vì bị vu cáo mà bị bắt, chuyển
đến Giang ninh, trong tù sư thuyết pháp,
nhân viên nhà tù đều được cảm hóa. Mùa
đông năm sau, sự thật rõ ràng, sư được
phóng thích, về ở chùa Tịnh từ. Tháng 7
năm Khang hi thứ 9, sư biết trước giờ tịch,
tập chúng dặn dò, tự soạn yểm khám kệ rồi
hóa, thọ bảy mươi tư tuổi. Có ngữ lục truyền
ở đời. [X. Ngũ đăng toàn thư Q.82].
II. Chính nham. Vị tăng đời Thanh.
Người Phiên ngu, Quảng đông, họ Lý. Lúc
đầu tên là Kim nham, cũng ký tên là Tế
nham, tự là Sơn phẩm. Mẹ góa sớm, thờ
Phật rất thành tâm, vì đời loạn nên cho sư
đến nương vào Hòa thượng Thiên nhiên.
Sư thông minh từ nhỏ, không chịu sự kiềm
chế, Hòa thượng quản thúc rất nghiêm
nhưng không cấm được, đã bị đuổi mấy
lần song không chịu đi. Lớn lên học tập
sách vở ngoài đời; sau khi thụ giới Cụ túc,
tu Thiền độ,
nhập thất ba
năm trên Tuyết
phong. Về sau lại
đi tham vấn, qua
các cảnh Thiên
thai, Linh ẩn.
Sau tham yết
Thiền sư Kế
khởi Hoằng trừ
ở Linh nham,
vừa vào phương
trượng, thấy vị tăng bên cạnh trình tụng
cổ, tự nhiên mê chấp tiêu tan hết. Hoằng
trừ nêu một công án để hỏi thử, thấy không
nghi trệ, Hoằng trừ mừng nói: “ Đạo ta ở
phương nam đây!”, bèn nối pháp làm đời
thứ 36 của Lâm tế. Trở về Việt trung sư trụ
trì nhiều danh lam, hoằng hóa đại thịnh.
Khoảng năm Khang hi, sư thị tịch, không

rõ tuổi thọ. Tùng Sơn Chính Nham CHÍNH NHAM

CHÍNH NGHIÊP
.....
I. Chính nghiệp. Phạm: Samyakkarmànta,
Pàli: Sammà-kammanta. Là
một trong tám chính đạo. Cũng gọi là Chính
hành, Đế hành. Tức ba nghiệp thân khẩu
ý trong sạch, xa lìa tất cả tà ác như giết hại,
trộm cướp, gian dâm. (xt. Bát Chính Đạo).
II. Chính nghiệp. Còn gọi là Chính
hành, Chính định nghiệp. Có nghĩa là
hành nghiệp quyết định. Trong Quán kinh
tán thiện nghĩa, đại sư Thiện đạo đời Đường,
bảo một lòng chuyên niệm danh hiệu của
Phật A di đà mà niệm niệm không bỏ, tu
hành như thế là Chính định nghiệp. Dựa
vào đó, Tịnh độ chân tông của Nhật bản,
chủ trương tha lực niệm Phật là nghiệp
quyết định vãng sinh, gọi là Chính nghiệp.
[X. Giáo hành tín chứng Q.2 (Hành quyển)].
(xt. Chính Định Nghiệp).
CHÍNH NGOA TẬP
........
Có một quyển. Do ngài Chu hoành ở
núi Vân thê đời Minh soạn. San hành vào
năm Vạn lịch thứ 2 (1574). Nội dung liệt
kê sáu mươi sáu hạng mục, như Áo nghìn
Phật, Ngũ tổ không nuôi mẹ, Tây phương
mười vạn tám nghìn, sa di Cao chẳng thụ
giới, Vu lan bồn, Lương vũ đế, Nam vô Phật,
Ba áo, Cạo tóc không cạo râu v.v... đều là
những vấn đề mà vì những người đạo, tục
đương thời không biết, đến nỗi truyền sai
lạc đi, cho nên ngài Chu hoành tường thuật
ra sách để giải thích rõ ý nghĩa gốc xưa nay
trong Phật giáo. [X. Vân thê pháp vậng
Q.27].
CHÍNH NGUYÊN LƯỢC TẬP
...........
Gồm mười sáu quyển. Do sư Đạt trân
đời Thanh biên. Thu vào Vạn tục tạng

tập 145. Đạt trân nối tiếp công việc biên
soạn của sư Bái lâm Tế nguyên đời thứ 39
từ Nam nhạc trở xuống và Chiêu nguyệt
Liễu trinh đời thứ 40, và chép thêm lược
truyện của Tế nguyên và Liễu trinh nữa
mà thành sách, nhưng thiếu mất quyển
một và tựa, bạt. Quyển 2 đến quyển 16
thu chép đời thứ 34 đến đời 40 từ Nam
nhạc trở xuống, Tôngkính đời thứ 3 đến
đời 133 từ Thanh nguyên trở xuống, và
tám người cư sĩ, tất cả là bốn trăm linh
năm người với quê quán, họ và những yếu
ngữ cơ duyên.
Sư Đạt trân còn viết Chính nguyên lược
tập bổ di một quyển, chép tiếp thêm hai
mươi tám người nữa, cũng thu vào Vạn tục
tạng tập 145.
CHÍNH NGỮ
.....
I. Chính ngữ. Phạm: Samyag-vàc,
Pàli: Sammà-vàcà. Còn nói là Chính
ngôn, Đế ngữ. Là một trong tám Chính
đạo, tức xa lìa tất cả lời nói hư dối không
thực, như nói dối, nói hai lưỡi, nói thô ác,
nói thêu dệt v.v... Lại vì Chính ngữ cũng là
lời nói tất nhiên hợp đạo lí, cho nên còn
gọi là Thuận lí ngữ. (xt. Bát Chính Đạo).
II. Chính ngữ. Phạm: Vàspa,Pàli:
Vappa. Dịch âm là Bà sư ba, Bà sáp bà, Bà
phạm, Bà phu. Dịch ý là khí dấy lên, ra
nước mắt. Là một trong năm tỉ khưu được
đức Phật hóa độ đầu tiên sau khi thành
đạo. Sau khi đức Thích tôn vượt thành xuất
gia, vua Tịnh phạn sai Chính ngữ và A
nhã Kiều trần như gồm năm người gần gũi
hầu hạ đức Thích tôn. Về sau khi đức Thích
tôn chuyển pháp luân lần đầu tiên ở vườn
Lộc dã, tức là hóa độ cho năm người ấy. [X.
Trung a hàm Q.8 kinh Thị giả; kinh Tăng
nhất a hàm Q.3 phẩm Đệ tử; kinh Phật
bản hạnh tập Q.34 phẩm Chuyển pháp
luân]. (xt. Bà Sư Ba).
CHÍNH NGHIÊP

CHÍNH NGƯNG (1191 - 1274)
.....
Vị tăng đời Nam Tống. Hoặc gọi là Chỉ
ngưng. Người Thái hồ, Thư châu, họ Lí.
Mười bảy tuổi cha mất, y vào sư Song tuyền
anh tại Hoàng châu xuống tóc, thụ giới Cụ
túc ở chùa Khai nguyên. Sau tham yết Vô
minh tính, trong khi hỏi đáp, Vô minh tính
dơ nắm tay đập vào ngực một cái, sư chợt
tỉnh và than rằng (Vạn tục 142 , 400 hạ):
“Đời mình trôi qua, nay gặp được một nắm
tay của ông già này, ngói vỡ băng tan”. Rồi
lại đến Mân, lễ yết Cô phong tú, khổ công
tham cứu, qua nửa năm mới ngộ được tôn
chỉ, Cô phong bèn sai cầm hương, đem áo
và phất trao cho. Phong tịch, đến y vào
Sương lâm quả. Năm Bảo hựu thứ năm
(1257), bắt đầu hoằng pháp tại Câu đài,
Phúc châu, sau dời về ở Vạn tuế. Rất lâu
sau, chuyển đến Cổ sơn. Khi sắp tịch, sư
họp chúng bảo viết kệ, ngồi ngay ngắn mà
hóa, thọ tám mươi tư tuổi. Pháp tự là Dị
công ở Mông sơn thu tập những thi kệ của
sư thành mấy quyển Ngữ lục truyền ở đời.
[X. Tăng tập tục truyền đăng lục Q.3].
CHÍNH NHÂN CHÍNH HÀNH
Là Chính nhân và Chính hành nói gộp
lại. Trong tông Tịnh độ, Chính nhân là
chỉ nguyên nhân trực tiếp của sự vãng sinh
Tịnh độ; còn hành vi trực tiếp vãng sinh
Tịnh độ thì gọi là Chính hành. Cứ theo
đại sư Thiện đạo nói trong Quán kinh sớ
Tán thiện nghĩa, thì sự vãng sinh Tịnh độ
lấy ba phúc làm chính nhân, lấy chín phẩm
làm chính hành. Ba phúc là:
1. Thế phúc, là những việc làm đạo đức
phúc thiện, như hiếu đễ, trung tín, từ bi
không giết hại v.v...
2. Giới phúc, là những giới luật như ba
qui y, năm giới, giới Cụ túc v.v...

3. Hành phúc, là sự tu hành Đại thừa,
như tâm bồ đề tự tu hành và hóa độ người
khác, phát nguyện vãng sinh v.v... Chín
phẩm là: dựa theo trình độ của hành nghiệp
vãng sinh thực tiễn, có thể chia làm chín
giai đoạn Thượng thượng, Thượng trung,
Thượng hạ; Trung thượng, Trung trung,
Trung hạ; Hạ thượng, Hạ trung, Hạ hạ.
ngài Thiện đạo còn lấy ba tâm là Chí thành
tâm, Thâm tâm và Hồi hướng phát nguyện
tâm làm Chính nhân, lấy năm Chính hành
là đọc tụng, quán sát, lễ bái, xưng danh và
tán thán cúng dường làm Chính hành.
Phái Trấn tây thuộc tông Tịnh độ Nhật
bản, bảo ba phúc là tên gọi các đức mục,
chỉ chúng sinh vẫn chưa thực tiễn cho nên
gọi là Chính hành; và đối với quả vãng
sinh mà nói, thì là Chính nhân. Chín phẩm
là đức mục của ba phúc, chỉ trạng thái chúng
sinh đã thực tiễn, cho nên gọi là Chính
hành. Chín phẩm được gọi là chính hành
là đối với nguyên nhân tà nghiệp của cõi
mê sống chết mà dùng chúng để hiển bày
cái chính nghiệp có thể trở thành nguyên
nhân cho cuộc vãng sinh. Lại năm chính
hành được gọi là chính hành là đối lại với
tạp hành lễ bái, quán tưởng chư Phật và
Bồ tát khác mà hiển bày cái hành vi gần
gũi Phật A di đà. Cứ theo Quán kinh tán
thiện nghĩa truyền thông kí quyển 1 của vị
tăng Nhật bản là Lương trung nói, thì ba
phúc chính nhân kể trên, là đứng về
phương diện khởi hành mà lập luận; còn
thuyết lấy ba tâm làm chính nhân thì là
đứng về phương diện an tâm mà lập luận.
Tịnh độ chân tông của Nhật bản chủ
trương, bất luận chúng sinh tu trì thực tiễn
như thế nào, cũng chẳng giúp được gì cho
việc vãng sinh, duy chỉ có sự tiếp nhận cái
tha lực tín tâm mà đức Phật A di đà ban
cho mới là chính nhân của sự vãng sinh,
bởi thế mới lập thuyết “Tín tâm chính
nhân”. Do đó, tông này cho rằng, kinh

CHÍNH NHÂN CHÍNH HÀNH

Quán vô lượng thọ tuy có thuyết minh yếu
môn tu hành các việc thiện có thể được
vãng sinh, nhưng trong đó cũng ngầm ngụ
ý hoằng nguyện tha lực tín tâm được vãng
sinh, như thế thì lấy ba phúc, chín phẩm
làm chính nhân, chính hành là ý bảo yếu
môn của nhân hành.
Cứ theo phái Tây sơn thuộc tông Tịnh
độ Nhật bản chủ trương, thì ba phúc, chín
phẩm cùng thuộc tán thiện (dùng tâm tán
loạn bình thường mà tu thiện), nhưng ba
phúc là hiển bày hành môn tự lực tu thiện,
còn chín phẩm là hiển bày quán môn quán
chiếu hoằng nguyện của Phật Di đà, đứng
về phương diện bản ý thuyết pháp của đức
Phật mà nói, thì có thể chia làm chính nhân
và chính hành, và ba phúc nếu vào chín
phẩm thì cũng trở thành quán môn.
CHÍNH NHẬT
Chỉ ngày tống táng trong Thiền lâm.
Sắc tu bách trượng thanh qui quyển 2 Đế
sư niết bàn (Đại 48, 1117 thượng), nói:
“Chính nhật đánh chuông họp chúng”. [X.
Thiền lâm tượng khí tiên Q.3].
CHÍNH NIÊM
.....
I. Chính niệm. Phạm: Samyak-smfti,
Pàli: Sammàsati. Chỉ ý nghĩ chân chính.
Là một trong tám chính đạo. Còn gọi là Đế
lí. Tức là nhớ nghĩ tính tướng của các pháp
một cách như thực, không quên mất. Có
thể chia làm hai:
1. Thế tục hữu lậu chính niệm, tức là ý
nghĩ thiện tương ứng với sự chú ý hữu lậu.
2. Xuất thế gian vô lậu chính niệm, tức
là ý nghĩ dựa vào chính kiến vô lậu, có thể
tư duy về cảnh thực và tương ứng với sự
chú ý vô lậu, mà ghi nhớ rõ ràng không
quên.
Về thể tính của chính niệm, cứ theo

luận Đại tì bà sa quyển 96 nói, thì Niệm
căn, Niệm lực và Chính niệm đều nhiếp
vào Niệm giác chi. Cứ theo luận Câu xá
quyển 25 nói, thì Niệm căn, Niệm lực, Niệm
giác chi và Chính niệm đều lấy niệm làm
thể. Ma ha chỉ quán quyển 7 phần trên thì
bảo “Niệm” là nghĩa “Nhẫn”, và phối với
bốn giáo của tông Thiên thai, tức chính
niệm của Ba tạng giáo là Phục nhẫn, chính
niệm của Thông giáo là Nhu thuận nhẫn,
chính niệm của Biệt giáo là Vô sinh nhẫn
và chính niệm của Viên giáo là Tịch diệt
nhẫn. [X. kinh Tạp a hàm Q.28; Trung a
hàm Q.7, kinh Phân biệt thánh đế; kinh
Bát chính đạo; kinh Chuyển pháp luân].
(xt. Bát Chính Đạo).
II. Chính niệm (1215-1285). Vị tăng
tông Lâm tế đời Tống. Người Vĩnh gia, Ôn
châu (Chiết giang), hiệu Đại hưu. Lúc nhỏ
tham học Đông cốc Diệu quang ở chùa Linh
ẩn, sau lại bái yết Tâm nguyệt ở Thạch khê,
bèn được ấn khả. Mùa hạ năm Hàm thuần
thứ 5 (1269), sư đáp thương thuyền đến
Nhật bản, rồi y vào Lan khê Đạo long ở
chùa Kiến trường tại Liêm thương. Người
trông coi công việc của Thời tông ở Bắc
điều rất kính ngưỡng đạo hạnh của sư và lễ
thỉnh sư về ở chùa Thiền hưng. Về sau,
lần lượt ở các chùa Thọ phúc, Viên giác và
Kiến trường. Về cuối đời, sư dựng một ngôi
am nhỏ trong nội tự chùa Viên giác, đề
biển là “Tàng lục.....”. Lại dựng Thọ tháp
để làm nơi qui tàng, đồng thời, tự viết bài
minh Viên trạm vô sinh, ghi chép hành
trạng đức nghiệp một đời. Tháng 11 năm
Chính ứng của Nhật bản, sư thị tịch, để lại
bài kệ: “ Cầm chiếc dùi tu di, Đánh vỡ trống
hư không; dấu thân mất tung tích, mặt trời
chính giữa trưa”. Thọ bảy mươi lăm tuổi.
Vua ban thụy hiệu “Phật nguyên Thiền sư”.
Trứ tác có Đại hưu Hòa thượng ngữ lục 6
quyển. Là tổ của phái Thiền đại hưu (là
một trong hai mươi bốn phái Thiền của

CHÍNH NHẬT

Nhật bản). [X. Nguyên hanh thích thư Q.8;
Diên bảo truyền đăng lục Q.3; Bản triều
cao tăng truyện Q.21].
CHÍNH NIÊM VÃNG SINH
Vãng sinh, tức là sinh sang cõi Tịnh độ
cực lạc. Chính niệm vãng sinh, tức là y
theo kinh A di đà nói, tâm không điên đảo,
một lòng niệm Phật, thì được sinh về nước
Phật. Là một trong bốn loại vãng sinh. (xt.
Tứ Chủng Vãng Sinh).
CHÍNH PHÁP
.....
I. Chính pháp. Phạm: Sad-dharma,
Pàli: Saddhamma. Chỉ pháp chân chính.
Cũng tức là giáo pháp do đức Phật nói. Còn
gọi là Bạch pháp (Phạm:zukla-dharma),
Tịnh pháp, hay còn gọi là Diệu pháp. Phàm
các pháp khế hợp với chính lí Phật pháp,
thì đều gọi là Chính pháp, như pháp môn
không đắm trước, pháp Đại bồ tát. Cứ theo
luận Đại tì bà sa quyển 183 chép, thì chính
pháp của Như lai có thế tục và thắng nghĩa
khác nhau, chính pháp thế tục chỉ danh
cú văn thân, tức là kinh, luật, luận; chính
pháp thắng nghĩa thì chỉ Thánh đạo, tức là
căn, lực, giác chi, đạo chi vô lậu. Lại luận
Câu xá quyển 29, bảo thể của chính pháp
Thế tôn có hai thứ là Giáo và Chứng; Giáo
chính pháp là chỉ ba tạng kinh luật luận
do đức Phật nói; còn ba mươi bảy phẩm Bồ
đề phần pháp, thì là Chứng chính pháp.
Nói cách khác, Giáo chính pháp tức là thể
của chính pháp thắng nghĩa. [X. kinh Tạp
a hàm Q.25; kinh Tăng nhất a hàm Q.48;
kinh Thắng thiên vương bát nhã ba la mật
Q.5 phẩm Chứng khuyến; luận Tạp a tì
đàm tâm Q.10; luận Đại trí độ Q.34].
II. Chính pháp. Là một trong ba thời
Chính pháp, Tượng pháp, Mạt pháp. Sau
khi đức Phật nhập diệt, giáo pháp ngài để

lại nơi đời, y theo đó mà tu hành thì có thể
chứng quả, gọi là Chính pháp. (xt. Chính
Tượng Mạt).
CHÍNH PHÁP CỰ
........
Chính pháp tức là giáo pháp do đức Phật
nói. Chính pháp cự, có nghĩa là Phật pháp
cũng như ngọn đuốc, có thể soi sáng đường
sống chết tối tăm, khiến chúng sinh si mê
thoát li phiền não mà hướng tới chính đạo
Niết bàn, cho nên dùng ngọn đuốc (Cự) để
thí dụ. Tam luận huyền nghĩa (Đại 45, 6
trung), nói: “Khéo léo nói pháp, thắp đuốc
chính pháp, diệt cờ tà kiến”.
CHÍNH PHÁP KIỀU
Kiều, là cây cầu; cầu có thể giúp người
qua sông; giáo pháp do đức Phật nói có khả
năng khiến chúng sinh vượt qua bể khổ
sống chết, cho nên dùng cầu để thí dụ chính
pháp. Kinh Đại phương đẳng đại tập quyển
56 (Đại 13, 379 thượng), nói: “Đuốc pháp
sẽ diệt tắt, xe pháp không quay chuyển; cầu
chính pháp gãy nát, chân pháp không đi
nữa”.
CHÍNH PHÁP HOA KINH
Gồm mười quyển. Do ngài Trúc pháp
hộ đời Tây Tấn dịch, thu vào Đại chính
tạng tập thứ 9. Là bản dịch xưa nhất trong
ba bản dịch của kinh Pháp hoa hiện còn.
Bản kinh này được dịch vào năm Thái
khang thứ 7 (286), do Niếp thừa viễn dịch
ra chữ Hán, Trương sĩ minh, Trương trọng
chính viết chép, Trúc lực, Bạch nguyên tín
cùng xem lại. Nguyên bản của kinh này là
bản lá bối gồm sáu nghìn năm trăm kệ tụng
được tàng trữ trong cung vua nước Vu điền,
trong kinh có một lượng lớn các chuyện
cổ thí dụ mà trong kinh Diệu pháp liên
CHÍNH PHÁP HOA KINH

hoa do ngài Cưu ma la thập dịch không có.
Hơn nữa, tên các phẩm có khác với kinh
Diệu pháp liên hoa cũng không ít, vì thế
bản dịch này là tư liệu trọng yếu cho việc
nghiên cứu đối chiếu với kinh Pháp hoa.
Toàn bộ kinh có hai mươi bảy phẩm,
nội dung đại khái tương đồng với bản dịch
của Cưu ma la thập. Nhưng trong phẩm
Dược thảo (La thập dịch là Dược thảo dụ
phẩm) có thí dụ vấn đáp của Ca diếp và
mặt trời mặt trăng sinh tối tăm, trong phẩm
Thụ ngũ bách đệ tử quyết (La thập dịch là
Ngũ bách đệ tử thụ kí phẩm), có thí dụ vào
biển lấy của báu; trong phẩm Dược vương
Như lai (La thập dịch là Pháp sư phẩm) có
việc vua Bảocái và một nghìn Thái tử Thiện
cái cúng dường pháp; lại các bài chú đều dịch
Phạm ra Hán; trong các phẩm Tổng trì (La
thập dịch là Đà la ni phẩm) và Lạc phổ hiền
(La thập dịch là Phổ hiềnbồ tát khuyến phát
phẩm) có rất nhiều sự sai khác trong việc
dịch Đà la ni ra chữ Hán; đem phẩm Đề bà
đạt đa và phẩm Kiến bảo tháp hợp lại làm
phẩm “Thất bảo tháp”; phẩm Quan thế âm
phổ môn (La thập dịch là Quan thế âm bồ
tát phổ môn phẩm), không có “Trùng tụng”;
phẩm Chúc lụy được đặt ở sau cùng. [X. Xuất
tam tạng kí tập Q.8; Lịch đại tam bảo kỉ Q.11;
Khai nguyên thích giáo lục Q.11, Q.14]. (xt.
Diệu Pháp Liên Hoa Kinh).
CHÍNH PHÁP LUÂN THÂN
Chỉ thân diễn nói chính pháp. Là một
trong ba luân thân của Mật giáo. Đối lại với
Tự tính luân thân và Giáo lệnh luân thân.
Tức là Bồ tát từ nơi thân tự tính của Như
lai mà sinh ra, đem chính pháp rộng độ
chúng sinh, thoát li phiền não ác nghiệp.
Luân, bánh xe, là một lợi khí đập tan kẻ
địch xấu ác, cho nên dùng luân thân để thí
dụ. Cứ theo Lí thú thích quyển hạ chép,

thì đức Phật Tì lô giá na quay bốn thứ bánh
xe pháp, tức là Kim cương luân, Bảo luân,
Pháp luân và Yết ma luân. Cứ theo Nhân
vương hộ quốc bát nhã ba la mật đa kinh
Đạo tràng niệm tụng nghi quĩ quyển thượng
chép, thì năm Bồ tát y vào Pháp luân và
Giáo lệnh luân mà hiện thân, thân pháp
luân là thân chân thực, tu hành mong được
báo đáp thân ấy. Bí tạng kí liệt kê thân
Chính pháp luân của năm Phật, tức bồ tát
Bát nhã là thân chính pháp luân của Đại
nhật Như lai, Kim cương tát đóa là thân
chính pháp luân của Phật A súc, Kim cương
tạng vương là thân chính pháp luân của
Phật Bảo sinh, bồ tát Văn thù là thân chính
pháp luân của Phật A di đà, Kim cương
nha là thân chính pháp luân của Phật Bất
không thành tựu. (xt. Tam Luân Thân).
CHÍNH PHÁP LUẬT
Chỉ giới luật. Tức giới học dựa vào giáo
pháp của đức Phật mà được thành lập, để
phân biệt với giới cấm của ngoại đạo mà gọi
là chính pháp luật. Từ ngữ này được thấy
rải rac trong các kinh Tạp a hàm quyển 44,
Trung a hàm quyển 28. Lại giới luật của
tông Chân ngôn Nhật bản cũng gọi là chính
pháp luật, do Từ vân ở chùa Cao qui đề
xướng vào khoảng năm Diêu hưởng (1744-
1748); tức là đem luật nghi của Mật giáo
thêm vào với giới pháp của Đại thừa, Tiểu
thừa, cho đến việc may cắt ca sa đều có qui
định nghiêm khắc. Khoảng năm Minh trị
(1868-1912) lại có Vân chiếu, Khánh Vân
thừa kế pháp ấy. [X. Luật uyển tăng bảo
truyện Q.15; Từ vân tôn giả toàn tập Q.6;
Tôn giáo nghiên cứu tân đệ thập chi nhất
Từ vân tôn giả chi chính pháp luật (Thường
bàn đại định)].
CHÍNH PHÁP MINH NHƯ LAI
Tức là danh hiệu của bồ tát Quán thế
CHÍNH PHÁP LUÂN THÂN

âm khi đã thành Phật ở quá khứ. Còn gọi
là Chính pháp minh vương. Cứ theo kinh
Thiên thủ thiên nhãn quán thế âm bồ tát
quảng đại viên mãn vô ngại đại bi tâm đà la
ni chép, thì bồ tát Quán thế âm cũng gọi là
Quán thế âm tự tại, Nhiên sách, Thiên
quang nhãn, có đầy đủ sức uy thần chẳng
thể nghĩ bàn, đã thành Phật trong vô lượng
kiếp ở quá khứ, tên là Chính pháp minh
Như lai. Nhưng vì nguyện lực đại bi, muốn
khuyến khích hết thảy Bồ tát rộng độ chúng
sinh, nên thị hiện làm hình Bồ tát.
CHÍNH PHÁP NHÃN TẠNG
...........
I. Chính pháp nhãn tạng. Chỉ tâm ấn
Thiền mà Phật Phật tổ tổ truyền ngoài kinh
giáo. Còn gọi là Thanh tịnh pháp nhãn.
tức dựa vào mắt trí tuệ (mắt chính pháp)
thấy suốt chân lí, là pháp thấu triệt muôn
đức bí tàng (tạng), cũng tức là cảnh giới
ngộ của nội tâm đức Phật; Thiền tông coi
đó là Bồ đề sâu xa kín nhiệm nhất, từ đức
Thích tôn lần lượt truyền đến Đạt ma, lấy
tâm truyền tâm, từ tâm của thầy đến tâm
học trò.
Liên đăng hội yếu quyển một chép, trên
hội Linh sơn đức Thế tôn cầm hoa dạy
chúng, chúng đều im lặng, chỉ có Ca diếp
mỉm cười. Đức Thế tôn nói (Vạn tục 136,
221 thượng): “Ta có chính pháp nhãn tạng,
Niết bàn diệu tâm, thực tướng vô tướng,
chẳng lập văn tự, truyền ngoài kinh giáo,
nay giao phó cho Ma ha Ca diếp.”
Trong đây, câu “Chính pháp nhãn tạng,
Niết bàn diệu tâm”, nói tắt là chính pháp
diệu tâm, là ý nói đức Thế tôn đã chứng
được chân lí rất sâu xa không thể nghĩ bàn,
cảnh giới đại ngộ ấy tức là cái tâm Phật
mầu nhiệm sâu kín, không thể dùng lời nói
mà biểu hiện hoặc nắm bắt được. Lại chính

pháp nhãn tạng tức là cái mà kinh Pháp
hoa gọi là “tri kiến của Phật”, và Niết bàn
diệu tâm là bản thể của tâm Phật, bản thể
vắng lặng, cho nên gọi là Niết bàn; chẳng
thể nghĩ bàn phân biệt, cho nên nói là diệu;
đó là diệu pháp nói trong kinh Pháp hoa.
Bởi thế, những câu Chính pháp nhãn tạng,
Thanh tịnh pháp nhãn, đại khái là chỉ
Chính pháp vô thượng mà một đời đức Phật
đã nói ra.
Thuyết Chính pháp nhãn tạng, ở thời
đại Tùy, Đường chưa thấy được truyền chép,
đến đời Tống mới thấy trong Ngữ lục của
Thiền tông, có lẽ do các vị tăng thời Tống
căn cứ vào câu nói trong kinh Niết bàn
(bản Bắc) quyển 2 (Đại 12, 377 hạ): “Ta
nay có Chính pháp vô thượng, giao phó
hết cho Ma ha Ca diếp” rồi chuyển biến
mà thành chăng? [X. Cảnh đức truyền đăng
lục Q.1 mục Ma ha ca diếp phó pháp; Nhân
thiên nhãn mục Q.5 mục Tông môn tạp
lục chiêm hoa; Tục truyền đăng lục Q.2;
Ngũ đăng hội nguyên Q.1; Chính pháp
nhãn tạng (Đạo nguyên); Biện đạo thoại].
II. Chính pháp nhãn tạng. Gồm sáu
quyển, do Đại tuệ Tông cảo (1089-1163)
đời Tống soạn. Thu vào Vạn tục tạng tập
118. Nội dung thu tập các lời nói pháp và
cơ duyên của các bậc tôn túc xưa, tất cả
hơn trăm thiên và có phụ thêm những lời
bình luận ngắn của soạn giả. Năm Thiệu
hưng 11 (1141) đời Nam Tống, Tông cảo
vì tội mà phải dời đến ở Hành châu, trong
thời gian này, các bậc đại đức từ các phương
đi lại thù tạc đàm đạo, những lời đàm đạo
ấy được thị giả là Xung mật Tuệ nhiên ghi
chép lại, đến năm Thiệu hưng 17 thì biên
xong và cho san hành ngay. Tục gọi là Đại
tuệ chính pháp nhãn tạng. Năm Vạn lịch
44 (1616) đời Minh, sa môn Tuệ duyệt ở
am Phổ thiện và cư sĩ Xuân môn Từ hoằng
trạch, phụ thêm các bài tựa của Viên trừng
và Lí nhật Hoa, phụ cả thư củaTông cảo

trả lời quan Thị lang Trương tử thiều, rồi khắc lại. [X. Thiền tịch chí Q.thượng]. CHÍNH PHÁP NHÃN TẠNG

III. Chính pháp nhãn tạng. Gồm chín
mươi lăm quyển. Do tổ của tông Tào động
Nhật bản là Vĩnh bình Đạo nguyên soạn.
Thu vào Đại chính tạng tập 82. Là tập pháp
ngữ bằng tiếng Nhật do Đạo nguyên biên
soạn trong khoảng hai mươi ba năm, từ năm
ba mươi hai tuổi đến năm năm mươi tư tuổi.
Chính pháp nhãn tạng vốn chỉ chính pháp
của đức Phật nói trong một đời. Còn Chính
pháp nhãn tạng của Đạo nguyên là do sự
biên chép các giáo nghĩa Phật giáo, kinh
điển, công phu hàng ngày, chỉ bày các pháp
môn, phân tích các công án v.v... mà thành,
toàn bộ sách có tất cả chín mươi lăm thiên,
được xem là sách triết học cao nhất mà đã
từng do một người Nhật soạn. Đặc biệt là
thiên “Hữu thời”, là do Đạo nguyên ngồi
Thiền và tu quán mà thể chứng được thời
gian và tồn tại, được coi là sự thể hiện tư
tưởng Phật giáo Nhật bản một cách sâu xa
nhất, kín nhiệm nhất. Ý chỉ chủ yếu của sự
thể chứng ấy là, thời gian tức là tồn tại, hết
thảy sự tồn tại (muôn pháp), không sự tồn
tại nào không là thời gian; thời gian đã
không trở ngại, thì giữa các vật cũng không
ngại trở lẫn nhau; mỗi một Sát na tức là
chỉnh thể của thời gian, mỗi một Sát na
cũng bao hàm muôn vật muôn tượng. Sách
này là điển tịch trọng yếu nhất của tông
Tào động Nhật bản. [X. Chính pháp nhãn
tạng tùy văn kí; Thiền học tạp chí số 20,
22, 23].
CHÍNH PHÁP NHÃN TẠNG TÙY VĂN KÍ
....................
Gồm sáu quyển. Do sư Hoài trang (1198-
1280) thuộc tông Tào động Nhật bản soạn.
Nội dung biên tập các lời pháp của tông tổ
là Thiền sư Vĩnh bình Đạo nguyên. Khi
thầy là Đạo nguyên biên soạn Chính pháp
nhãn tạng, Hoài trang đứng hầu bên cạnh,

được nghe những lời pháp bèn ghi lại mà
thành sách này. Câu “Người học đạo cần
phải an phận nghèo hèn” là câu danh ngôn
mà sách này đặc biệt nhấn mạnh.
CHÍNH PHÁP NIÊM XỨ KINH
..............
Phạm: Saddharma-smfty-upasthàna
-sùtra. Gồm bảy mươi quyển. Do ngài Bát
nhã lưu chi đời Bắc Ngụy dịch. Dịch âm là
Tát đát la ma tất ma la địa ô bà tát đát nô
nô ma tô đát la. Cũng gọi là Chính pháp
niệm kinh. Thu vào Đại chính tạng tập 17.
Lý do phát khởi kinh này là vì ngoại đạo
đem các vấn đề ba nghiệp thân khẩu ý chất
vấn các tỉ khưu mới xuất gia, nên đức Thế
tôn mới nói rộng “Pháp môn chính pháp
niệm xứ”, thuyết minh mối quan hệ nhân
quả của ba cõi sáu ngã. Cũng tức là dựa vào
Thập thiện nghiệp đạo phẩm, Sinh tử
phẩm, Địa ngục phẩm, Ngã quỉ phẩm, Súc
sinh phẩm, Quán thiên phẩm, Thân niệm
xứ phẩm v.v..., để xem xét nhân quả của
sáu ngã sống chết mà nói rõ đạo chán lìa.
Tư tưởng kinh này lấy sự tu đạo của tỉ khưu
làm chủ, tuy thuộc phạm trù Tiểu thừa,
nhưng cấu tứ kì đặc, bút pháp khoáng đạt
và luôn luôn cho thấy manh nha của tư
tưởng Đại thừa. Nhất là đối với sự quan hệ
nhân quả của luân hồi sáu ngã, miêu thuật
rất chính xác và tỉ mỉ.
So sánh đối chiếu với kinh Chính pháp
niệm xứ Trong tạng kinh Cao li, thì trong
phẩm Quán thiên và phẩm Địa ngục có bỏ
sót mất nhiều câu. Còn về người dịch kinh
này, cứ theo Khai nguyên thích giáo lục
quyển 6 nói, thì do ngài Cù đàm bát nhã
lưu chi dịch; Lịch đại tam bảo kỉ quyển 9
cho biết kinh được dịch vào niên hiệu Hưng
hóa năm đầu (539) đời Đông Ngụy; nhưng
Pháp kinh lục bản Cao li quyển 3, chỉ nói
dịch giả là Lưu chi đời Bắc Ngụy; ba bản
Tống, Nguyên, Minh thì bảo là sa môn Bồ
đề lưu chi đời Bắc Ngụy. Ngoài ra, kinh

Diệu pháp thánh niệm xứ 8 quyển do Pháp CHÍNH PHÁP NHÃN TẠNG TÙY VĂN KÍ

thiên đời Tống dịch, về nội dung, đại ý cũng
tương đồng với kinh này. [X. Đại đường
nội điển lục Q.4; Tục cao tăng truyện Q.1;
Chí nguyên pháp bảo khám đồng tổng lục
Q.7; Duyệt tạng tri tân Q.30].
CHÍNH PHÁP THỌ
Chỉ thọ mệnh của chính pháp. Sau đức
Phật nhập diệt, trong vòng từ năm trăm
năm đến một nghìn năm là thời kì chính
pháp của đức Phật ở đời, gọi là Chính pháp
thọ. Ở thời kì này, lấy Giáo, Hành, Chứng
làm thể của chính pháp. Luận Câu xá quyển
29 (Đại 29, 152 trung), nói: “Đã biết thọ
mệnh chính pháp của Như lai, dần dần
chìm mất”. (xt. Chính Tượng Mạt).
CHÍNH PHÁP Y
Tôn hiệu của đức Phật. Có nghĩa là đức
Phật đem chính pháp trao cho chúng sinh,
cho nên lấy Phật làm nơi nương tựa của
chính pháp mà gọi là Chính pháp y. Kinh
Thắng man chương Nhiếp thụ thứ 4 (Đại
12, 219 thượng), nói: “ Phật là mắt thực trí
thực, là pháp căn bản, là pháp thông suốt,
là nơi y chỉ của chính pháp”. Lại tỉ khưu, tỉ
khưu ni, ưu bà tắc, ưu bà di v.v..., khi chính
pháp sắp diệt, không nịnh hót quanh co,
không lừa gạt, không giả dối, mà ưa thích
chính pháp, hộ trì chính pháp, thì chắc
chắn sẽ được chư Phật thụ kí.
CHÍNH QUẢ
.....
I. Chính quả, có nghĩa là tu đạo mà
được chứng ngộ. Còn gọi là Chứng quả.
Quả, là nghĩa kết quả chắc thật. Chính quả,
là nói cái quả nhờ sự học Phật, tu Phật mà
chứng được, có khác với sự tu luyện mù
quáng của ngoại đạo, cho nên nói là chính.
(xt. Chứng Quả).
II. Chính quả, đặc biệt chỉ thân của
hữu tình. Là do nơi nghiệp nhân ở quá khứ

mà cảm được cái quả báo chính thể. Cũng
gọi là chính báo. (xt. Y Chính Nhị Báo).
CHÍNH QUÁN
.....
Chỉ sự quán xét chân chính. Có nhiều
giải thích. Trung a hàm quyển 28 kinh Ưu
đà la bảo, đối lại với sự quán xét tà vạy của
ngoại đạo, dùng trí tuệ chân chính biết rõ
chân như, gọi là chính quán. Trong Quán
vô lượng thọ Phật kinh sớ quyển 3, khi giải
thích Nhật tưởng quán trong kinh Quán
vô lượng thọ, sa môn Thiện đạo lấy tâm và
cảnh tương ứng với nhau làm chính quán,
không tương ứng là tà quán. Trong Tam
luận huyền nghĩa, sa môn Cát tạng lấy quán
“Bát bất trung đạo” làm chính quán. Trung
quán luận sớ quyển 2 phần đầu, lấy xa lìa
tám tà đoạn, thường v.v... làm chính quán.
Ma ha chỉ quán quyển 5 phần trên, bảo đối
lại với trợ phương tiện, chính tu chỉ quán,
gọi là chính quán. Tu tập chỉ quán tọa thiền
pháp yếu của sa môn Trí khải thì gọi Bất
tịnh quán là đối trị quán, mà gọi chính quán
thực tướng là chính quán. [X. kinh Tạp a
hàm Q.3; kinh Chính pháp niệm xứ Q.2;
kinh Quán di lặc bồ tát thướng sinh đâu
suất thiên; kinh Đạt ma đa la thiền
Q.thượng; luận Đại trí độ Q.37; Thập nhị
môn luận sớ Q.thượng phần đầu; Tứ minh
thập nghĩa thư Q.thượng].
CHÍNH SÁM HỐI
........
Trước khi tu phép sám hối, phải tu phép
gia hành (phép dự bị) bảy ngày trước, xong
phép ấy rồi mới bắt đầu tu phép sám chính
thức, tức gọi là Chính sám hối. Còn gọi là
sám pháp, tức là y theo lời dạy trong các
kinh, đối trước chư Phật và Bồ tát mà ăn
năn những tội lỗi đã phạm.
CHÍNH SÁM HỐI

CHÍNH SĨ
.....
Cách xưng hô khác đối với Bồ tát. Tức
là bậc đại sĩ lìa bỏ mê chấp tà kiến, thấy
biết pháp lí chân chính mà cầu chính đạo.
Kinh Vô lượng thọ quyển hạ (Đại 12, 273
thượng) nói: “Sẽ thụ Bồ tát kí, Nhân giả
nghe cho kĩ, Chính sĩ mười phương đến, ý
họ ta biết hết.” [X. kinh Duy ma cật sở
thuyết]. (xt. Bồ Tát).
CHÍNH SỞ BỊ
Chỉ cho chúng sinh trông mong được
chư Phật Bồ tát giáo hóa. Theo tông Tịnh
độ thì những cơ loại phàm phu ngu si và
những kẻ độc ác, đều có thể là chính sở bị
của Phật A di đà.
CHÍNH SỬ
Đối lại với “Tập khí .”. Nói tắt là
sử. Chỉ phiền não chính thể (chủ thể) hiện
khởi. Sử, có nghĩa là các phiền não có khả
năng sai khiến chúng sinh trôi lăn trong ba
cõi. Cái thói quen của phiền não còn rớt lại
thì gọi là Tập khí; A la hán là người đã dứt
hết chính sử, nhưng tập khí thì vẫn còn.
Cứ theo Đại thừa nghĩa chương quyển 5
phần đầu chép, thì phiền não chướng có
hai thứ, mỗi thứ đều có chính sử và tập
khí.
1. Tử kết phiền não chướng, chính sử
thì Nhị thừa và Bồ tát tập chủng tính dứt
hết, còn tập khí thì Bồ tát chủng tính trở
lên cho đến Sơ địa mới dứt hết.
2. Quả phọc sở tri chướng, chính sử thì
Bồ tát từ Sơ địa trở lên cho đến Thất địa
dứt hết, tập khí thì Bồ tát từ Bát địa trở lên
cho đến Thập địa mới dứt hết. [X. kinh Bồ
tát địa trì Q.8; Hoa nghiêm ngũ giáo chương
Q.3; Quán kinh huyền nghĩa phận; Thiên
thai tứ giáo nghi; Quán kinh huyền nghĩa
phận truyền thông kí Q.1].

CHÍNH TẠP NHỊ HÀNH
Là chính hành và tạp hành nói gộp lại.
Trong Quán kinh sớ Tán thiện nghĩa, ngài
Thiện đạo đời Đường, đem tất cả sự tu hành
chia làm hai thứ là Chính và Tạp. Chính
hành là:
1. Đọc tụng các kinh điển Tinh độ.
2. Quán tưởng y báo chính báo đẹp đẽ
tại cõi Tịnh độ của Phật A di đà.
3. Lễ bái tượng Phật A di đà.
4. Xưng niệm danh hiệu Phật A di đà.
5. Tán thán cúng dường Phật A di đà.
Nếu ngoài Phật A di đà ra, còn lấy chư
Phật và Bồ tát khác làm đối tượng, thì gọi
là Tạp hành. Cũng có thuyết cho ngoài năm
chính hành kể trên, các thiện hành ba học,
sáu độ là tạp hành.
Trong Tuyển trạch bản nguyện niệm
Phật tập, tổ của tông Tịnh độ Nhật bản là
ngài Nguyên không, đứng về phương diện
được và thua của hai hành chính và tạp
mà lập năm thứ tương đối, tức là:
1. Thân sơ đối.
2. Gần xa đối.
3. Có xen hở không xen hở đối.
4. Không hồi hướng hồi hướng đối.
5. Thuần tạp đối.
[X. Tuyển trạch truyền hoằng quyết nghi
sao Q.2 (Lương trung)]. (xt. Ngũ Chính
Hành).
CHÍNH THỤ
Phạm, Pàli: Samàpatti. Dịch âm là
Tam ma bát để, Tam ma bạt đề, Tam ma
nga. Dịch ý là Đẳng chí, Chính định hiện
tiền. Là trạng thái xa lìa tà tưởng mà lãnh
thụ cái cảnh (đối tượng) chính lúc đang
duyên theo. Cũng tức là khi vào định, dùng
CHÍNH SĨ

sức định khiến cho thân, tâm lãnh thụ
tướng an hòa bình đẳng. Lại định tâm mà
lìa tà loạn gọi là “chính”, không nghĩ không
tưởng mà nhận pháp ở nơi tâm gọi là “thụ”,
cũng như tấm gương vô tâm mà ảnh hiện
mọi vật. Quán kinh huyền nghĩa phận (Đại
37, 247 hạ), nói: “Chính thụ có nghĩa là,
tâm tưởng đều bặt, suy tư mất hết, tam muội
tương ứng, gọi là chính thụ”. Cũng có thuyết
bảo Chính thụ là tên gọi khác của Tam
muội; Tam ma địa (Phạm: Samàdhi) hoặc
Thiền định.
Chính thụ dịch mới là “ Đẳng chí”. Cứ
theo luận Đại tì bà sa quyển 162 nói, thì
Đẳng trì, Tam ma địa và Đẳng chí có khác
nhau, vì Đẳng trì chỉ thông với định hữu
tâm, còn Đẳng chí thì rộng thông cả định
hữu tâm và vô tâm. Luận Câu xá lấy định
Tứ thiền, Tứ vô sắc làm Đẳng chí. Đại thừa
nghĩa chương quyển 13, lấy định diệt tận,
định vô tưởng làm Đẳng chí. Lại Tuệ viễn
trong Quán vô lượng thọ kinh nghĩa sớ
quyển cuối và Trí khải trong Quán vô lượng
thọ Phật kinh sớ quyển hạ, bàn về câu nói
trong kinh Quán vô lượng “Dạy con tư duy,
dạy con chính thụ” mà cho ba Phúc nghiệp
tán thiện là tư duy, mười sáu phép quán
định thiện là chính thụ. [X. kinh Tạp a
hàm Q.17; kinh Hoa nghiêm (bản dịch cũ)
Q.11 phẩm Công đức hoa tụ bồ tát thập
hành; kinh Bồ tát địa trì Q.9; luận Giải thoát
đạo Q.2; luận Du già sư địa Q.67; luận Tạp
a tì đàm tâm Q.7]. (xt. Tam Muội, Tam Ma
Bát Để, Định).
CHÍNH THỪA PHƯƠNG TIÊN THỪA
Là Chính thừa và Phương tiện thừa nói
gộp lại. Dùng pháp môn chân chính mà
hóa độ chúng sinh, gọi là Chính thừa; dùng
pháp môn tạm thời đặt ra, thì gọi là Phương
tiện thừa. Nhiếp đại thừa luận thích (bản

dịch đời Lương) quyển 15 (Đại 31, 1264
hạ), nói: “Thừa: có người, pháp; người: có
người Đại thừa, có người Tiểu thừa; pháp:
có pháp phương tiện thừa, có pháp chính
thừa. Chuyển phương tiện thừa tu trì chính
thừa, gọi là cứu tế thừa”. Tức là lấy pháp
Tiểu thừa làm phương tiện thừa, pháp Đại
thừa làm Chính thừa.
CHÍNH THƯƠNG VIÊN
Nóichung, chỉ các cơ cấu của chính
phủ Nhật bản, hoặc các kho tàng trọng
yếu đặt trong các chùa lớn. Ngày xưa gọi
là Chính tạng viện. Nay, Chính thương
viện là đặc biệt chỉ cho cái kho sắc phong
nằm về góc tây bắc chùa Đông đại, ở Nại
lương tại Nhật bản, có ba kho Bắc, Trung,
Nam.
Còn gọi
là Đông
đại tự sắc
phong
tạng, tên
khác là
Song
thương
hoặc Tam
thương.
Năm
Minh trị
Bức Tranh Phật Vẽ Trên Vải Gai Ở
Viện Chính Hưng
Kho Báu Viện Chính Thương
CHÍNH THƯƠNG VIÊN

(1868-1912) trở đi, là tài sản của Hoàng
gia, do Cung nội sảnh Thư lăng bộ quản lí.
Năm Thiên bình thắng bảo thứ tám
(756), nhân ngày cúng “Thất thất” của
Thiên hoàng Thánh vũ, Hoàng hậu Quang
minh đem các di vật của Thiên hoàng dâng
cúng đức Đại Phật, làm sắc phong vĩnh cửu,
cho nên sự hoàn chỉnh và phong phú của
các vật loại được thu vào trong viện khiến
người ta choáng ngợp. Các phẩm vật được
tàng trữ có nhiều loại, có thể chia làm loại
phục sức, loại khí cụ dùng hàng ngày, dụng
cụ văn phòng, dụng cụ du hí, nhạc khí,
nhạc cụ, dược vật, thư tịch, vũ khí vũ trang,
dụng cụ thợ mộc, dụng cụ khâu may, di vật
làm việc, di vật Phật giáo, tạp vật v.v... tất
cả không những chỉ là tư liệu trọng yếu để
tìm hiểu sự sinh hoạt của quí tộc đương
thời, mà còn có thể qua đó biết được cái
tình hình đương thời tiếp xúc với văn hóa
Trung quốc nữa. [X. Đông đại tự chư già
lam lược lục; Đông đại tự yếu lục Q.5, Q.8].
CHÍNH TÍN
.....
Có nghĩa là niềm tin ngay thẳng. Đối
lại với “Tà tín.....”. Tức chỉ tâm kiền thành
tin nơi chính pháp của đức Phật, lòng tin
ấy không vì gặp các đạo khác mà sinh ý
nghi ngờ. Luận Đại thừa khởi tín (Đại 32,
575 trung), nói: “Khởi chính tín Đại thừa”.
[X. kinh Duy ma phẩm phương tiện].
CHÍNH TÍN NIÊM PHẬT KÊ
Có một quyển. Do tổ khai sáng của Tịnh
độ chân tông Nhật bản là Thân loan soạn.
Nói tắt là Chính tín kệ. Là kệ tụng chép
phụ vào cuối quyển “Hành” trong sách Giáo
hành tín chứng văn loại, gồm một trăm hai
mươi câu thất ngôn. Nội dung tường thuật
đại cương nghĩa trọng yếu của Chân tông,
nói rõ hai pháp làm và tin là trọng yếu nhất

của tông. Có dẫn dụng các câu văn trong
kinh Lăng già, luận Thập trụ tì bà sa, luận
Vãng sinh, Vãng sinh luận chú, An lạc tập,
Quán kinh sớ, Vãng sinh yếu tập, Tuyển
trạch bản nguyện niệm Phật tập v.v..., lần
lượt tán thán đức Thế tôn, và các ngài Thiên
thân, Đàm loan, Đạo xước, Thiện đạo,
Nguyên tín, Nguyên không v.v... Bảo rằng
y theo các Thánh giáo có thể được niềm
tín chân thực, mà tu hành chân thực thì là
tha lực niệm Phật, cũng tức lấy lòng tín ấy
làm chính nhân, lấy việc xưng danh niệm
Phật để đền ơn trả đức làm chính hành,
đặc biệt nhấn mạnh việc xưng danh niệm
Phật chính là giáo nghĩa của Tịnh độ chân
tông. Kệ tụng này cùng với “Hòa tán” đều
được niệm tụng trong khoá tụng sớm chiều
tại Nhật bản, hiện nay cũng còn lưu hành
rất rộng. [X. Chân tông đới bội kí Q.thượng;
Tổ môn cựu sự kí Q.2].
CHÍNH TÍNH LI SINH
Là tên khác của Kiến đạo. Tiếng dùng
của các nhà Pháp tính, Pháp tướng. Còn
gọi là Thánh tính li sinh. Có nghĩa là chính
tính vào ngôi Kiến đạo được Thánh đạo
Niết bàn, đã dứt hết mọi phiền não không
sót mà xa lìa sự sống phiền não. Cứ theo
luận Đại tì bà sa quyển ba nói, thì Chính
tính, tức là tính Niết bàn, Thánh đạo thuần
chính, không tà khúc; Sinh, là tên gọi khác
của phiền não, hoặc bảo là thiện căn chưa
thành thục, có thể khiến hữu tình vòng
quanh trong bể khổ sống chết. Nay cái lí
Niết bàn đã chứng được, có khả năng thoát
li sự sống phiền não, hoặc là trí Thánh đạo
vô lậu có thể siêu việt thiện căn chưa thành
thục, vì thế gọi là Chính tính li sinh. Lại
tuy Chính tính li sinh thông cả Kiến đạo,
Tu đạo và Vô học đạo, nhưng vì Kiến đạo
là đầu, ý nghĩa đặc biệt trọng yếu, cho nên
là tên khác của Kiến đạo. [X. luận Câu xá
CHÍNH TÍN

Q.23; Bộ chấp dị luận; Du già luận kí Q.13
phần trên; Thành duy thức luận thuật kí
Q.10 phần cuối]. (xt. Thánh Tính Li Sinh).
CHÍNH TÔNG
.....
Chỉ tông chỉ chính truyền. Tức chỉ Phật
pháp đời đời chính truyền từ đức Thích
tôn đến nay. Cứ theo Truyền pháp chính
tông kí quyển 1 Thích ca Như lai truyện
chép, thì chính tông do Thánh nhân kín
đáo đem truyền cho người lãnh nhận,
không thể biết được nơi nào và bao giờ thì
truyền. Trong Thiền lâm, tự xưng giáo nghĩa
của Thiền tông là chính tông. Đời sau cũng
nói chung phái chính do vị Sơ tổ truyền
cho gọi là phái chính tông. Vân phong
Duyệt thiền sư ngữ lục tự (Vạn tục 118 -
349 thượng), nói: “Không nhận Nhiên đăng
kí biệt, tự đề ra ba ấn chính tông”. [X. Bích
nham lục tắc 32].
CHÍNH TÔNG PHẦN
........
Bắt đầu từ ngài Đạo an đời Đông Tấn,
kinh Phật được chia làm ba phần là phần
Tựa, phần Chính tông và phần Lưu thông.
Trong đó, bộ phận nói về tông chỉ chính
yếu của bộ kinh, gọi là Chính tông phần.
cũng gọi là Chính thuyết phần. (xt. Tam
Phân Khoa Kinh).
CHÍNH TÔNG TÂM ẤN HẬU TỤC LIÊN PHƯƠNG
Có một quyển. Do sư Thiện xán đời
Minh biên soạn. Thu vào Vạn tục tạng tập
148. Lấy phủ Phúc châu tỉnh Phúc kiến
làm trọng tâm, ghi chép quê quán, tên họ
và những lời nói pháp cơ duyên của cả tăng
và tục hơn bảy mươi người đương thời.
Nhưng chưa in Tựa, Bạt mà chỉ có một bài
kệ phụ ở cuối quyển. (Vạn tục 148, 192
hạ): “Tổ ấn truyền cho nhau, có duyên nối
tiếp mãi, Dặn ngươi nên tôn trọng, thắp

ánh sáng tổ tông”.
CHÍNH TRÍ
.....
Phạm: Samyag-jĩàna,Pàli: Sammàĩàịa.
I. Chính trí. Chỉ trí tuệ hợp với chính
lí, đối lại với “Tà trí.....”. Tức là trí tuệ lìa
sự tà chấp phân biệt của phàm phu ngoại
đạo và sự cố chấp thiên lệch của người Nhị
thừa mà khế hợp vói diệu lí Trung đạo.
Trong Nhân minh thì chỉ Chân hiện luợng
và Chân tỉ lượng, vốn dịch ý của chữJĩàna
trong tiếng Phạm. Cứ theo luận Nhân minh
nhập chính lí chép, thì đó là trí lượng biết
tự tính sai biệt của các pháp một cách như
thực, là trí tuệ lìa các duyên nhơ nhuốm
mà đạt đến Niết bàn. [X. luận Đại trí độ
Q.3; Nhân minh nhập chính lí luận sớ
Q.hạ; Vãng sinh luận chú Q.hạ (Đàm
loan)].
II. Chính trí. Chỉ trí vô lậu tận trí và
vô sinh trí do ngôi vị Vô học đã thành tựu
được. Là một trong mười chi Vô học. Luận
Câu xá quyển 25 (Đại 29, 133 hạ), nói: “Thể
của chính thoát chính trí là gì? Tụng rằng:
‘Hữu học còn trói buộc, không có trí chính
thoát, giải thoát là vô vi, thắng giải hoặc đã
diệt, hữu vi vô học chi, tức hai giải thoát
uẩn, chính trí nói như giác, là tận vô sinh
trí’”. Chính trí này lấy tận trí, vô sinh trí
làm thể, duy có ngôi vị Vô học mới có thể
thành tựu được.
Đứng về phương diện rộng, hẹp của kiến
và trí mà nói, thì luận Đại tì bà sa quyển 97
bảo, trong mười trí hữu lậu và vô lậu, thì
tận trí và vô sinh trí thuộc trí vô lậu, còn
tám trí là thế tục trí, pháp trí, loại trí v.v...
đều nhiếp vào chính kiến vô lậu. Luận
Thành thực quyển 16 phẩm Kiến trí, thì
bảo chính kiến và chính trí là nhất thể,
không sai khác. [X. Trung a hàm Q.47 kinh
CHÍNH TRÍ

Ngũ chi vật chủ; luận Đại tì bà sa Q.94;
luận Thuận chính lí 73; Câu xá luận quang
kí Q.25].
III. Chính trí. Là trí vô lậu căn bản và
trí hậu đắc do hàng Tam thừa tu tập. Cứ
theo luận Du già sư địa quyển 72 nói, thì
Chính trí có hai thứ:
1. Duy nhất thế gian chính trí, tức là trí
căn bản của Thanh văn, Duyên giác và Bồ
tát thông suốt chân như.
2. Thế gian xuất thế gian chính trí,
Thanh văn, Duyên giác sau khi dùng chính
trí đầu tiên để thông suốt chân như, do
chính trí xuất thế gian của thế gian được
sau này, mà có thể phân biệt hết thảy tướng
sai biệt. [X. kinh Đại thừa nhập lăng già
Q.5; Nhiếp đại thừa luận thích (bản dịch
đời Đường) Q.5; luận Tam vô tính
Q.thượng; luận Biện trung biên Q.trung].
CHÍNH TRỢ NHỊ NGHIÊP
...........
Là chính nghiệp và trợ nghiệp nói gộp
lại. Cũng gọi là Trợ chính nhị nghiệp.
Chính nghiệp, còn gọi là Chính hành, là
hành của Chân trực tiếp; Trợ nghiệp, còn
gọi là Trợ hành, là hành của nhân gián
tiếp. Trong năm thứ vãng sinh chính hành
là đọc tụng, quán tưởng, lễ bái, xưng danh
và tán thán cúng dường do ngài Thiện đạo
tông Tịnh độ lập ra, thì lấy “xưng danh”
làm chính nghiệp hoặc chính định nghiệp
của sự vãng sinh Tịnh độ, còn bốn thứ kia
là Trợ nghiệp, cả hai gộp lại gọi là Chính
trợ nhị nghiệp. Danh từ này có xuất xứ từ
Quán kinh sớ tán thiện nghĩa.
Xưng danh theo ngài Thiện đạo nói, tức
là một lòng chuyên niệm danh hiệu của
Phật A di đà, bất luận là đi đứng ngồi nằm,
không kể thời gian lâu mau, đều niệm niệm
không bỏ; vì tu hành bản nguyện của đức

Di đà mà thuận theo, thì nhờ nguyện của
Ngài chắc chắn sẽ được vãng sinh Tịnh độ,
cho nên gọi là Chính định nghiệp. Đôi khi
sợ biếng nhác lơ là trong việc “Xưng danh”
nên phải dùng bốn phương pháp đọc tụng,
quán tưởng, lễ bái, và tán thán cúng dường
để giúp thúc đẩy tâm niệm Phật, cho niên
gọi là Trợ nghiệp. Bốn trợ nghiệp này cũng
gọi là Đồng loại trợ nghiệp , đối
lại, nếu phát tâm Bồ đề, xuất gia v.v... mà
tu các hạnh khác ngoài năm chính hành
nói trên, thì gọi là Dị loại trợ nghiệp
...... [X. Tuyển trạch bản nguyện niệm
Phật tập]. (xt. Ngũ Chính Hành, Chính
Hành).
CHÍNH TRỢ TẠP TAM HÀNH
Tức là chính hành, trợ hành và tạp
hành. Trong tông Tịnh độ, chính hành,
tức chỉ năm chính hành do ngài Thiện đạo
đề xướng, hoặc chuyên chỉ việc xưng danh
hiệu của Phật A di đà trong năm chính
hành. Trợ hành, chỉ bốn phương pháp trợ
giúp thêm là đọc tụng, quán tưởng, lễ bái
và tán thán cúng dường. Còn Tạp hành, là
chỉ hết thảy các thiện hạnh khác ngoài
chính hành và trợ hành. (xt. Chính Trợ
Nhị Nghiệp, Chính Tạp Nhị Hành).
CHÍNH TRỰC
.....
Có nghĩa là vuông vức ngay thẳng, tức
chỉ tâm không xiên xẹo quanh co. Cứ theo
sự giải thích trong Vãng sinh luận chú quyển
hạ do sư Đàm loan soạn, thì Bồ tát nương
nơi lòng ngay thẳng mà thương xót hết thảy
chúng sinh. Trong tông Thiên thai, mỗi khi
nói đến giáo pháp do đức Phật nói là pháp
thành Phật duy nhất, mà gọi là chính trực.
CHÍNH TRỰC XẢ PHƯƠNG TIÊN
........
Có xuất xứ từ kinh Pháp hoa, tông Thiên
thai dùng danh từ này để chỉ giáo pháp Nhất
CHÍNH TRỢ NHỊ NGHIÊP

thừa của Viên giáo. Theo sự giải thích của
các nhà Thiên thai, thì chính, đối với bên
cạnh mà nói; trực, đối với cong queo mà
nói. Trong bốn giáo Tạng, Thông, Biệt,
Viên, đã chẳng thiên về bên hai giáo Thông,
Biệt, cũng chẳng quanh co trong năm thừa
Nhân, Thiên, cho nên gọi là chính trực.
Còn phương tiện, là chỉ cái phương pháp
dắt dẫn chúng sinh đi vào chân thực. Do
đó, lìa bỏ tất cả các pháp môn phương tiện,
mà nói ngay vào giáo chân thực, gọi là Chính
trực xả phương tiện, cũng tức là Viên giáo
nói lên giáo pháp của một đời đức Phật, là
pháp chân thực thành Phật duy nhất.
Pháp hoa văn cú quyển 5 (Đại 34, 62
hạ), nói: “Năm thừa là quanh co, chẳng phải
ngay thẳng, Thông, Biệt thì lệch về bên
cạnh mà chẳng phải chính, nay đều bỏ
những cái thiên lệch quanh co ấy, mà chỉ
nói một đạo chính trực vậy”. Kinh Pháp
hoa phẩm Phương tiện (Đại 9, 10 thượng),
nói: “Đối với Bồ tát, chính trực xả phương
tiện, chỉ nói đạo vô thượng”.
CHÍNH TRỪNG (1274-1339)
Vị tăng tông Lâm tế đời Nguyên. Người
Liên giang, Phúc châu, họ Lưu, tự Thanh
chuyết. Mười sáu tuổi thụ giới Cụ túc tại
chùa Khai nguyên, từng theo hầu các sư
Cốc nguyên nhạc,
Vô phương phổ,
Đại yết chân sáu
năm. Hai mươi sáu
tuổi, đến tham yết
Ngu cực tuệ ở chùa
Tịnh từ, Chiết
giang, giữ chức
trông nom lầu
kinh. Mười lăm
năm sau, từ chức rồi
đi tham vấn các

bậc trưởng lão, như
Hổ nham ở chùa Linh ẩn, Đông nham ở
núi Dục vương, Tưởng sơn Nguyệt đình
v.v..., tới đâu sư cũng được coi là một khí
tượng lớn. Về sau, bắt đầu hoằng pháp ở
núi Kê túc, kiến thiết nhà tăng, tiếp hóa đại
chúng từ các phương đến.
Năm Thái định thứ 3 (1326) sư sang
Nhật, tháng một năm sau đến Kinh đô, rất
được các nhà cầm quyền tại Bắc điều thời
đó coi trọng, từng ở các chùa Kiến trường,
Tịnh trì, sau lui về ở Thiền cư am tại Phúc
sơn. Năm Nguyên hoằng thứ 3 (1333),
Thiên hoàng Đề hồ đến Kinh đô, thỉnh sư
ở chùa Kiến trường, ba năm sau lại dời đến
chùa Nam thiền, Thái thú Tín nùng qui y
sư, xin làm đệ tử. Ngày 17 tháng giêng năm
Lịch ứng (Nhật bản) thứ 2, sư để lại bài kệ
“Tì lam cuốn dựng nước biển không, trời
ba mươi ba sao đẩu ướt, thần đất giận cầm
roi trâu sắt, lửa đá xẹt ra đuổi không kịp”
rồi tịch, thọ sáu mươi sáu tuổi, năm mươi
tuổi hạ, vua ban thụy hiệu “Đại giám thiền
sư”. Lưu phái của sư được gọi là Thanh
chuyết phái, hoặc là Đại giám môn đồ, là
một trong hai mươi bốn dòng của Thiền
tông Nhật bản. Tác phẩm có: Đại giám
thanh qui (mấy quyển), Ngữ lục 7 quyển.
[X. Phù tang Ngũ sơn kí Q.3; Diên bảo truyền
đăng lục Q.4; Bản triều cao tăng truyện
Q.25].
CHÍNH TỤC TỰ
Vị trí chùa ở núi Sư tử, phía tây nam
huyện Vũ định, tỉnh Vân nam. Sáng lập
vào năm Chí đại thứ 4 (1311) đời Nguyên,
các thời đại Minh, Thanh đã từng được làm
lại nhiều lần, mở rộng thêm, qui mô to lớn,
khí thế hùng vĩ, có Đại hùng bảo điện, Quan
âm điện, lầu chứa kinh v.v..., cung điện lầu
gác lớn nhỏ hơn trăm gian. Tương truyền,
niên hiệu Vĩnh lạc năm đầu (1403) đời
Minh huệ đế Chu doãn Chính Trừng văn lánh nạn vào
CHÍNH TỤC TỰ

Vân nam, đã đến làm tăng ở chùa này. Dưới
lầu để kinh có tượng của Huệ đế, mình
mặc ca sa, tay chắp, hai bên tả hữu có một
tượng Thái giám và một tượng lão thần, có
đề đôi câu đối như sau: “Tăng vi đế, đế diệc
vi tăng, sổ thập tải y bát tương truyền, chính
giác y nhiên giác hoàng cựu; Thúc phụ điệt,
điệt bất phụ thúc, bát thiên lí mang hài đồ
bộ, Sư sơn cánh tỉ Yến sơn cao”. Dịch
nguyên văn là: “Tăng là vua, vua cũng là
tăng, mấy chục năm áo bát truyền nhau,
chính giác vẫn nguyên là vua giác cũ; Chú
phụ cháu, cháu chẳng phụ chú, tám nghìn
dậm giầy gai lặn lội, núi Sư (Tử) lại cao hơn
núi Yến”.
CHÍNH TƯ DUY
Phạm: Samyak-saôkalpa, Pàli:
Sammà-saíkappa. Còn gọi là Chính tư duy
đạo chi, Chính chí. Là một trong tám Chính
đạo. Tức suy xét đạo lí chân thực, cũng tức
là xa lìa những ý niệm tà bậy, như tham lam,
giận dữ và ác hại mà sinh khởi những ý niệm
không tham, không giận, không hại v.v...
(xt. Bát Chính Đạo, Tư Duy).
CHÍNH TƯỢNG MẠT
........
Còn gọi là Chính tượng mạt tam thời,
Tam thời. Tức là ba thời kì biến thiên Chính,
Tượng, Mạt của giáo pháp ở đời. Cứ theo
kinh Đại thừa đồng tính quyển hạ, Đại thừa
pháp uyển nghĩa lâm chương quyển 6 phần
đầu nói, thì ba thời là:
1. Sau khi đức Như lai nhập diệt, giáo
pháp ở đời, người y theo giáo pháp mà tu
hành thì có thể chứng được quả ngay, gọi
là Chính pháp (Phạm: Saddharma).
2. Tuy có giáo pháp và người tu hành,
nhưng phần đông không được chứng quả,
gọi là Tượng pháp (Phạm: Saddharmapratirùpaka).
3. Giáo pháp cuối đời, người tuy có theo

giáo, nhưng không thể tu hành chứng quả,
gọi là Mạt pháp (Phạm: Saddharmavipraloba).
Song, Pháp hoa huyền luận quyển mười
nói, sự phân biệt Chính, Tượng có nhiều
thuyết:
1. Khi đức Phật còn tại thế là Chính
pháp, sau khi Phật nhập diệt là Tượng pháp.
2. Thời đại chia thành các bộ phái khác
nhau là Chính pháp, thời đại các bộ phái
chia rẽ lộn xộn là Tượng pháp.
3. Thời đại có nhiều người đắc đạo là
Chính pháp, thời đại ít người đắc đạo là
Tượng pháp.
4. Thời đại chính pháp chưa phá là
Chính pháp, thời đại chính pháp đã phá là
Tượng pháp.
5. Chưa sinh ác pháp là Chính pháp,
đã khởi các pháp ác là Tượng pháp.
6. Trong vòng hai nghìn năm đều thuộc
Chính pháp, mười nghìn năm suy vi là
Tượng pháp.
7. Các Bồ tát thấy pháp Như lai không
có hưng diệt, thường thấy chư Phật, thì dù
một vạn hai nghìn năm cho dến hết thảy
thời đều là Chính pháp, còn các người Nhị
thừa thấy Phật pháp có hưng suy, cho nên
mới phân biệt có Chính, Tượng.
Đến như thời hạn ba thời, các kinh luận
cũng nói khác nhau:
1. Cứ theo các kinh Hiền kiếp quyển 3
và kinh Đại thừa tam tụ sám hối nói, thì
Chính pháp có năm trăm năm, Tượng pháp
cũng có năm trăm năm.
2. Cứ theo Trung quán luận sớ quyển
một phần cuối và luận Thích tịnh độ quần
nghi quyển 3 nói, thì Chính pháp có một
nghìn năm, Tượng pháp cũng có một nghìn
năm.
3. Cứ theo các kinh Đại phương đẳng
đại tập quyển 56, kinh Ma ha ma da quyển
hạ, và Nam nhạc Tư đại thiền sư lập thệ
CHÍNH TƯ DUY

nguyện văn nói, thì Chính pháp có năm
trăm năm, Tượng pháp có một nghìn năm.
4. Cứ theo các kinh Bi hoa quyển 7 và
kinh Đại thừa bi phần đà lợi quyển 5 nói,
thì Chính pháp có một nghìn năm, Tưọng
pháp là năm trăm năm. Còn về thời hạn
của Mạt pháp, thì các kinh luận nói đại để
Mạt pháp là mười nghìn năm. Nhưng Câu
xá luận bảo sớ quyển 29, y theo Thiện kiến
luật tì bà sa bảo sau Chính pháp một nghìn
năm, còn có mười nghìn năm, mà giải thích
là năm nghìn năm trước trong mười nghìn
năm là Tượng pháp, còn năm nghìn năm
sau là Mạt pháp.
Lại kinh Đại phương đẳng đại tập quyển
55, còn nêu lên thuyết “Năm cái năm trăm
năm”, tức đem khoảng hai nghìn năm trăm
năm sau Phật nhập diệt chia làm năm cái
năm trăm năm, theo thứ tự năm thời kì là
Giải thoát kiên cố, Thiền định kiên cố, Đa
văn kiên cố, Tạo tự kiên cố và Đấu tránh
kiên cố; từ sau năm thời kì này trở đi, tuy
có người cạo tóc mặc ca sa, nhưng phá hủy
giới cấm, chẳng tu hành đúng như pháp.
Lại kinh Phật lâm niết bàn kí pháp trụ, trong
một nghìn năm Chính pháp, lấy một trăm
năm làm một kì và theo thứ tự chia làm
mười thời kì kiên cố là: Thánh pháp, Tịch
tĩnh, Chính hành, Viễn li, Pháp nghĩa, Pháp
giáo, Lợi dưỡng, Quai tranh, Sự nghiệp và
Hí luận. Lại kinh Tì ni mẫu quyển 3, trong
năm trăm năm Chính pháp, cũng lấy một
trăm năm làm một kì và theo thứ tự chia
làm năm thời kì kiên cố là: Giải thoát, Định,
Trì giới, Đa văn và Bố thí. Thuyết trong hai
kinh này cũng tương tự như thuyết trong
kinh Đại tập nói ở trên, theo đó, thuyết “Năm
cái năm trăm năm” của kinh Đại tập, có lẽ
cũng chỉ cái tướng của Chính pháp ở đời.
Song cứ theo Hoa nghiêm kinh tùy sớ

diễn nghĩa sao quyển 2 nêu, thì đem “Năm
cái năm trăm năm” chia làm ba thời kì
Chính, Tượng, Mạt, tức lấy hai cái năm trăm
năm đầu làm thời kì Chính pháp, hai cái
năm trăm năm thứ ba và thứ tư làm Tượng
pháp, còn cái năm trăm năm cuối cùng là
năm trăm năm bắt đầu của thời kì mười
nghìn năm Mạt pháp.
Lại luận Đại tì bà sa quyển 183 nói, vì
độ cho người nữ xuất gia, Chính pháp giảm
mất năm trăm năm, cho nên lấy năm trăm
năm đầu Giải thoát kiên cố làm thời kì
Chính pháp, năm trăm năm kế Thiền định
kiên cố là thời Tượng pháp, còn ba cái năm
trăm năm không tu hành không chứng quả
là thời Mạt pháp.
Ngoài ra, trong kinh Nhân vương do
các ngài La thập, Bất không dịch, vì nghĩa
thời hạn được nêu không rõ, cho nên các
kinh luận và các thuyết của các sư Trí khải,
Cát tạng, Chân đế mới rất khác nhau. Có
người bảo thuyết “Tam thời” nói trong kinh
Nhân vương là một loại thuyết khác; thuyết
này lấy tám mươi năm (hoặc năm mươi năm)
làm thời kì Chính pháp, tám trăm năm
(hoặc năm trăm năm) làm thời kì Tượng
pháp, tám nghìn năm (hoặc năm nghìn
năm) làm thời kì Mạt pháp.
Còn về những thuyết khác nhau của
các sư Trung quốc, thì theo Thắng man
kinh sớ tường huyền quyển 10 nói, các sư
Tịnh ảnh, Đạo xước, Pháp thượng, bảo
Chính pháp năm trăm năm; Nam sơn,
Thanh lương, Linh chi thì nói Chính pháp
một nghìn năm. Các nhà Tịnh độ nói rằng,
các giáo của Thánh đạo môn, qua ba thời
thì dần dần suy diệt, còn giáo Tịnh độ thì
dần dần hưng thịnh, hết thời Mạt pháp
mười nghìn năm, vẫn còn tồn tại một trăm
năm nữa.
Lại đứng về phương diện tu hành chứng
quả mà nói, thì có thuyết bảo thời Chính
pháp, giữ giới tức có thể thành tựu, gọi là

Giới thành tựu; thời Tượng pháp, tu Thiền
tức có thể thành tựu, gọi là Thiền thành
tựu; thời Mạt pháp, duy chỉ nhờ vào pháp
CHÍNH TƯỢNG MẠT

môn niệm Phật Tịnh độ mới có thể thành
tựu, gọi là Tịnh thành tựu. [X. kinh Tạp a
hàm Q.32; Biên dịch Tạp a hàm Q.6; luận
Thập tụng Q.49; Nhân vương kinh hợp sớ
Q.hạ; An lạc tập Q.hạ; Pháp hoa huyền
tán Q.5; Pháp hoa nghĩa sớ Q.5; Đại tạng
pháp số Q.12; Mạt pháp đăng minh kí]. (xt.
Ngũ Ngũ Bách Niên).
CHÍNH VỊ
Tức là vị đại ngộ, là cảnh giới không có
phiền não, cũng tức là Niết bàn vô vi do
Thanh văn chứng thấy được.
I. Chính vị. Chỉ Niết bàn của Tiểu thừa.
Kinh Duy ma phẩm Vấn tật (Đại 14, 545
hạ), nói: “Tuy quán xét các pháp chẳng sinh,
nhưng không vào chính vị”.
II. Chính vị. Chỉ pháp tính. Trong
Thiền môn gọi chân như tồn tại tràn khắp
là chính vị, là bản thể của các pháp; là từ
ngữ đối lại với “Bàng vị ” (vị bên cạnh
tức là không chính) là các hiện tượng sai
biệt. Cảnh đức truyền đăng lục quyển 22
(Đại 51, 380 hạ) nói: “Tăng hỏi: ‘Trong chính
vị còn có người thành Phật không?’. Sư hỏi
lại: ‘Chúng sinh là ai?’. Tăng nói: ‘Nếu như
vậy thì tất cả thành Phật hết?’. Sư nói: ‘Chính
vị ta còn lại’. Tăng hỏi: ‘Chính vị là thế
nào?’. Sư nói: ‘Ngươi là chúng sinh’”. [X.
Bích nham lục tắc 73].
CHÍNH Y
Chỉ các kinh luận mà một tông lấy làm
căn cứ, trực tiếp là nơi nương tựa cho tông
ấy. Nói đủ là Chính sở y (chỗ nương chính).
Đối lại với “Bàng y .” (chỗ nương phụ).
Chẳng hạn như tông Pháp tướng, trong sáu
bộ kinh và mười bộ luận căn cứ, thì lấy
kinh Giải thâm mật làm Chính y, tông Tịnh
độ lấy ba kinh một luận làm Chính y còn
các kinh luận khác là Bàng y. Nhưng cũng
có tông không phân biệt Chính y, Bàng y,

như các tông Thiên thai, Hoa nghiêm
chuyên lấy Pháp hoa hoặc Hoa nghiêm làm
căn cứ, Tam giai giáo thì coi tất cả kinh do
đức Phật nói cả một đời đều là chỗ nương
chứ không phân biệt chính y hay bàng y.
[X. Tuyển trạch truyền hoằng quyết nghi
sao Q.1; Quán tâm giác mộng sao Q.thượng].
(xt. Bàng Y).
CHU BIẾN PHÁP GIỚI
...........
Phật giáo gọi chỗ ở của pháp là Pháp
giới. Các pháp vô lượng vô biên, đầy ắp vũ
trụ, Pháp giới cũng không bờ không cõi,
bởi thế, chu biến pháp giới là biểu thị cái
nghĩa không đâu mà không đến. Mật giáo
thì bảo công đức pháp thân của Đại nhật
Như lai phổ cập hết thảy, tràn khắp pháp
giới. [X. kinh Kim cương đính phẩm Mạn
thù sư lị bồ tát ngũ tự tâm đà la ni].
CHU CHIÊU CHI
........
Người Tiền đường (Hàng huyện, Chiết
giang) thời Nam triều. Năm sinh năm mất
không rõ. Từng phê phán “Di hạ luận ..
” của Cố hoan mà viết ra “Nạn Cố
đạo sĩ di hạ luận”, trong bản văn này, ông
phê phán và vặn hỏi Cố hoan về các vấn
đề Cố hoan coi trọng Đạo giáo và muốn
đặt Đạo giáo lên trên Phật giáo. (xt. Di Hạ
Luận).
CHU DỊCH THIỀN GIẢI
Gồm ba quyển. Do sa môn Tri húc
(1599- 1655) đời Minh soạn vào năm Sùng
trinh 14 (1641). Trí húc cho “Dịch” là lí rất
mực của trời đất, là nguồn gốc của muôn
vật, rộng lớn tinh vi, không chỗ nào mà
không có. Và nếu lấy tư tưởng gốc mà xét,
thì là Dịch của nhà Nho; lấy thuật số mà
CHÍNH VỊ

bàn, là Dịch của nhà bốc phệ (xem bói);
dùng nhân duyên mà giải thích, là Dịch
của nhà Phật. Cho nên, ngài Trí húc viện
dẫn thuyết của nhà Nho để đưa vào tông
thú của nhà Phật mà vạch ra rằng, các học
giả Trình, Chu chưa phát huy hết được cái
chí lí, đồng thời, ngài nêu tỏ toàn thể đại
dụng của Thái cực mà thành sách này.
CHU HI (1130-1200)
... Nhà Lí học đời Nam Tống. Người Vụ
nguyên, Huy châu (tỉnh An huy), tự Nguyên
hối, Trọng hối, hiệu Hối am, Hối ông, Tử
dương, đời gọi là Chu tử hoăc Chu văn
công. Đậu tiến sĩ năm Thiệu hưng 18
(1148). Năm hai mươi mốt tưổi gặp Lí diên
bình, được nghe Lạc học chính thống, bèn
theo Bình và tĩnh tâm tu dưỡng, rồi noi
theo cái học của hai Trình và Chu liêm
khê mà tập đại thành nền Lí học đời
Tống. Học thuyết của ông được mệnh
danh là Tống học, Tính lí học, Lí khí học,
Lí học, Đạo học v.v...
Khi còn ít tuổi ông từng đã đọc tụng các
trứ tác của các Thiền sư Đại tuệ Tôn cảo,
Qui sơn Linh hựu, Vĩnh minh Diên thọ và
nghiên cứu rộng các kinh điển. Ngoài ra,
cứ theo truyền, ông còn ngồi Thiền nữa,
do đó có thể biết, học thuyết của ông đã
chịu ảnh hưởng Phật giáo rất nhiều. Tuy
nhiên, đối với Phật giáo, ông cũng tự đứng
về các phương diện mà phê phán và luận
nạn một cách nghiêm khắc, nhất là đối với
thuyết Duy tâm của Phật giáo, ông đã bỏ
hết công sức ra để phê phán, đồng thời
cho rằng, các kinh điển Phật, ngoài “kinh
Bốn mươi hai chương ra”, tất cả các kinh
khác đều có thể đã do người Trung quốc
ngụy soạn hoặc nhuận sắc. Ông trứ tác rất
nhiều, có: Tứ thư chương cú tập chú,
Thông giám cương mục, Chu văn công tập,

Chu tử ngũ loại v.v... Ông mất vào năm
Khánh nguyên thứ 6 đời vua Ninh tôn, thọ
bảy mươi mốt tuổi.
CHU HOÀNH (1532-1612)
Vị tăng đời Minh. Người Hàng châu, họ
Trầm, tự Phật tuệ, hiệu Liên trì. Lúc nhỏ
học Nho, mười bảy tuổi đỗ Tú tài, học hành
nổi tiếng. Chịu ảnh hưởng của người hàng
xóm, nương tâm nơi Tịnh độ, viết bốn chữ
“Sinh tử sự đại” ở đầu án sách để tự cảnh
tỉnh. Qui y Phật giáo lúc trung niên, y vào
sa môn Vô môn Tính thiên ở Tây sơn
xuống tóc và theo sa môn Vô trần ở chùa
Chiêu khánh thụ giới Cụ túc. Lấy việc tham
vấn bốn phương làm chính. Năm Long
khánh thứ năm (1571), sư vào núi Vân thê
tại Hàng châu, ở trong một ngôi chùa đã
hoang phế. Sư thường tiến tu niệm Phật
tam muội, giáo hoá xa gần, tăng chúng tìm
đến, chùa bèn trở thành nơi tùng lâm. Năm
Vạn lịch 12 (1584) viết Vãng sinh tập 3
quyển, năm 30 soạn Lăng nghiêm kinh mô
tượng khí một quyển. Thời ấy, đàn giới bị
cấm đã lâu, sư bảo những người cầu giới
sắm đủ ba áo rồi lên trước đức Phật thụ giới
xin Phật chứng
minh; lại chế định
Thủy lục nghi
văn và Du già
diệm khẩu pháp
để cứu nỗi khổ
trong chốn tối
tăm. Trong ngoài
thành, đào ao
phóng sinh, soạn
Giới sát phóng
sinh văn để răn
cấm sự giết hại.
Sư chủ trương Tịnh độ, kịch liệt chê
trách kẻ cuồng Thiền, cực lực đề xướng
Thiền Tịnh song tu, đạo phong mỗi ngày
một thịnh. Một thời, các bậc sĩ đại phu như
Châu Hoành

CHU HOÀNH

Tống ứng xương, Lục quan tổ và Phùng
mộng trinh v.v... đều được cảm hóa. Tuổi
già, bệnh phát, sư lại càng siêng Tịnh nghiệp,
viết ba mươi hai điều chẳng lành để cảnh
tỉnh mình và người, lại viết ba điều đáng
tiếc, mười điều đáng mừng để đốc thúc đồ
chúng. Năm Vạn lịch 40 (có thuyết nói 43),
sư tịch, thọ tám mươi mốt tuổi. Đời gọi là
Vân thê hòa thượng, Liên trì đại sư; cùng
với Tử bá, Hàm sơn, Ngẫu ích gọi chung là
bốn đại cao tăng đời Minh. Ngoài các trứ
tác đã ghi ở trên, sư còn có: Thiền quan
sách tiến, Phạm võng giới sớ phát ẩn, A di
đà kinh sớ sao, Hoa nghiêm kinh cảm ứng
lược kí v.v..., tất cả hơn 30 loại. Sau do
Vương vũ Xuân thu tập các trứ tác của sư
lại thành Vân thê pháp vựng 34 quyển. [X.
Thích giám kê cổ lược tục tập Q.3; Tịnh độ
thánh hiền lục Q.5; Bổ tục cao tăng truyện
Q.5; Tục đăng tồn cảo Q.12; Ngũ đăng
nghiêm thống Q.16].
CHU KIỀU NHẤT TAI (1909 - ?)
......
Nhà học giả Phật giáo Nhật bản. Người
huyện Ái tri. Tốt nghiệp khoa Phật giáo tại
Đại học Đại cốc năm 1932. Là cao đệ của
Xích chiểu Trí thiện. Từng là giảng sư của
Đại học Kinh đô, Vụ trưởng học vụ Đại
học Đại cốc, hội viên hội Nhật bản học
thuật, giáo thụ Đại học Đại cốc. Nhà học
giả chuyên khảo về Phật giáo nguyên thủy
và Phật giáo bộ phái. Trứ tác có: Nguyên
thủy Phật giáo tư tưởng chi nghiên cứu,
Nghiệp chi nghiên cứu, Quán đạo bản Câu
xá luận sách dẫn, Câu xá luận chi nguyên
điển giải minh (viết chung với Sơn khẩu
ích), Phật giáo học từ điển (biên chung với
Hoành siêu Tuệ nhật, Đa ốc lại tuấn).
CHU KÍNH TRỤ (1889-1985)
Người Lạc thanh, Chiết giang. Từ trước

ngày chính phủ di tản, ông đã từng giữ các
chức vụ trọng yếu trong quân chính, giới
thông tin. Sau khi ra Đài loan, lắng tâm
học Phật và ra sức hoằng pháp. Năm Dân
quốc 38 (1949), ông mở nhà in kinh tại Đài
loan để lưu thông kinh sách Phật. Trứ tác
có: Ngũ thừa Phật pháp dữ Trung quốc văn
hóa, Độc kinh đáp kí, Mộng ngân kí, Vịnh
nga đường văn lục 6 quyển, Tư quá trai
tùng thoại 10 quyển v.v... Qua đời vào tháng
mười năm Dân quốc 74, thọ chín mươi bảy
tuổi.
CHU LA PHÁT
........
Phạm:cùđa,Pàli: cùơà. Đây là dịch ghép
chung cả Phạm và Hán, chỉ khi cạo tóc
xuất gia, để lại một chỏm tóc trên đỉnh đầu.
Còn gọi là Chu la. Dịch ý là lọn tóc, lọn
tóc nhỏ, chỏm tóc, tóc đỉnh đầu. Chú thích
trong kinh Khởi thế nhân bản quyển 1 nói,
các dịch giả đời Tùy, dịch Chu la là lọn tóc,
tức người nước ngoài để một ít tóc dài trên
đỉnh đầu rồi tết bện lại thành lọn, thành
búi. Lại cứ theo Huyền ứng âm nghĩa quyển
18 chép, thì Chu la dịch là nhỏ, tức lọn tóc
nhỏ; cũng sách đã dẫn quyển 1 đem từ Chu
la bảo nói trong kinh Hoa nghiêm (bản dịch
cũ) quyển 51 dịch là Tiểu bảo, vì Chu la
hàm ý là bé nhỏ. Cũng có thuyết bảo tóc
Chu la là mớ tóc được cạo sau cùng. [X.
kinh Hoa nghiêm (bản dịch cũ) Q.44 phẩm
Nhập pháp giới; luận Đại trí độ Q.31; Tuệ
lâm âm nghĩa Q.20].
CHU LÍ (1591 - 1647)
......
Vị tăng tông Lâm tế đời Minh. Người
Vân nam, họ Đỗ. Hiệu Triệt dung, Nhật
triệt (hiệu cũ là Triệt dung). Xuất gia từ nhỏ.
Tính chậm chạp thật thà, vụng nói, do lễ
bái Quan âm mà hoát nhiên đại ngộ. Tham
yết Lãng mục Bản trí ở chùa Hoa nghiêm
CHU KIỀU NHẤT TAI

núi Phú độ và nối pháp Lãng mục. Từng
tập định không quán, được thâm nhập. Sau
tham yết Mật tạng Đạo khai, Mật vân Viên
ngộ và ở núi Diệu phong. Niên hiệu Vĩnh
lịch năm đầu, sư tịch, thọ năm mươi bảy
tuổi. Có thuyết nói tịch vào năm Sùng trinh
thứ 9 (1636). Có biên soạn Trúc thất tập,
Tào khê nhất trích 9 quyển; trứ tác có Cốc
hưởng tập 1 quyển, Vân sơn mộng ngữ trích
yếu 1 quyển truyền ở đời.
CHU LỊ BÀN ĐẶC
...........
Phạm: Cùđapanthaka, Cullapatka,
Kwullapanthaka, Zuddhipaôthaka, Pàli:
Cullapanthaka, Cùơapanthaka. Vị thứ 16
trong 16 La hán. Còn gọi là Chu lị bàn đà
già, Chú đồ bán thác ca, Côn nỗ bát đà na,
Chú lị bàn đà già, Tri lị mãn đài, Chu la
ban đà. Nói tắt là Bàn đà, Bàn thác già.
Dịch ý là Đường nhỏ, Sinh bên đường. Là
con một người Bà la môn ở thành Xávệ
lúc đức Phật còn tại thế, sau cùng với anh là
Ma ha bàn đặc (Phạm: Mahàpanthaka)
cùng làm đệ tử
Phật. Bẩm tính
thô kịch ngờ
nghệch, phàm
đọc giáo pháp
thì đọc trước
quên sau, cho
nên người ta gọi
là Đường ngu.
Về sau, đức Phật
chỉ dạy một câu
ngắn gọn là
“quét bụi trừ
bẩn”, bảo sư khi
lau chùi giày dép của các tỉ khưu thì đọc đi
đọc lại, cứ thế dần dần trừ được nghiệp
chướng và, một ngày kia, thình lình tỏ ngộ

chứng được quả A la hán. Sau khi chứng
ngộ, có đủ các thần thông, có thể thị hiện
các loại hình tượng, từng hiện sức thần lớn
nói pháp cho lục quần tỉ khưu nghe. Đến
đời sau, phổ thông đều tin rằng Chu lị bàn
đặc cùng với một nghìn sáu trăm A la hán
quyến thuộc cùng ở núi Trì trục, hộ trì
chính pháp, lợi ích hữu tình.
Quán hưu đời Đường vẽ các La hán rất
khéo, đã từng vẽ Chu lị bàn đặc ngồi trong
hốc cây khô, tay trái dơ ra, ngón tay có
ngón co ngón duỗi. Lại trong Đại a la hán
nan đề mật đa la sở thuyết pháp trụ kí, ngài
được xếp vào vị thứ 16 trong 16 La hán,
còn Tây tạng truyền thì liệt vào vị thứ 11.
[X. kinh Tăng nhất a hàm Q.8; kinh Pháp
cú thí dụ Q.2; luật Thập tụng Q.11; Hữu
bộ tì nại da Q.31; Thiện kiến luật tì bà sa
Q.16; luận Đại tì bà sa Q.18].
CHU MỘNG NHAN (1656-1739)
Người Côn sơn, đời Thanh. Còn gọi là
Tư nhân , tự An sĩ, hiệu Hoài tây cư
sĩ. Bác thông kinh tạng, tin sâu pháp môn
Tịnh độ. Nhận thấy chúng sinh gây tội phần
nhiều là do hai nghiệp dâm, sát mà ra, bèn
viết “Vạn thiện tiên tư tập” 4 quyển, bàn rõ
về việc giết hại để khuyên răn; và “Dục hải
hồi cuồng” 3 quyển, bàn rõ cái hại của dâm
dục. Ông còn viết “Tây qui trực chỉ” 4
quyển, là học thuyết trọng yếu về mặt giáo
lí Tịnh độ. Năm Càn long thứ tư, ông qua
đời, thọ tám mươi tuổi. Đời sau đem ba bộ
sách của Mộng nhan tập thành An sĩ toàn
thư.
CHU NGUNG
... Người thời Nam Bắc triều. Năm sinh
năm mất không rõ. Người Nam thành, Nhữ
nam (Nhữ nam, Hà nam). Tự ngạn luân.
Học khắp bách gia và sở trường Phật lí.
Gặp lúc Minh đế nhà Lưu Tống rất thích
huyền học, bèn vời ông vào nội điện hầu
Chu Lị Bàn Đặc
CHU NGUNG

việc, chưa dám can ngăn những hành vi
độc ác của nhà vua một cách lộ liễu, ông
bèn tụng kinh Phật trong đó có nói đến
nhân duyên tội phúc, hành vi nhà vua nhân
đó giảm bớt. Từng tham yết sư tăng ở chùa
Thảo đường núi Chung sơn, chuyên nghiên
cứu Tam luận, lãnh hội nghĩa cốt tủy. Thời
bấy giờ các sư lập nghĩa Nhị đế và giải thích
nghĩa mỗi đế, Ngung bèn viết Tam tông
luận, trình bày kiến giải của mình, nhưng
rất tiếc sách ấy nay không còn. Ông lập ba
tông Không giả danh, Bất không giả danh
và Giả danh không, dùng không giả danh
luận nạn bất không giả danh rồi lại dùng
Giả danh không luận nạn Không giả danh
và Bất không giả danh.
Ngung cũng tinh thông Lão tử, kinh
dịch, từng tranh luận với đạo sĩ Trương dung
về sự dị đồng giữa hai giáo Phật và Đạo.
Trương dung hô hào Phật, Đạo là một, bảo
Phật là thùy tích, Đạo là bản địa; Ngung
bèn viết thư đáp lại, nói rõ sự sai khác giữa
hai giáo. Từng giữ các chức Diệm lệnh, Sơn
âm lệnh, Quốc tử bác sĩ. [X. Đại thừa huyền
luận Q.1; Lương cao tăng truyện Q.7, Q.8;
Phật tổ thống kỉ Q.36; Nam tề thư liệt truyện
22].
CHU PHỈ (1921 - ? )
......
Người Ngô huyện, Giang tô. Tốt nghiệp
trường cao đẳng Thương nghiệp Trường kì
tại Nhật bản. Từng giữ các chức Chủ nhiệm
tổng vụ Đồ thư quán tỉnh Đài trung, Chủ
biên nguyệt san Giác sinh. Hiện là người
phát hành kiêm chủ biên tạp chí Bồ đề
thụ, Trị sự trưởng ban Thường vụ hội Trung
hoa Phật giáo cư sĩ, Hội trưởng hội Phật
giáo Mật tạng viện từ thiện sự nghiệp, Hội
trưởng Trung hoa Hán Tạng văn hoá hiệp
hội v.v..., cũng là người sáng lập nhà Bồ đề

nhân ái. Vốn nhiệt tâm đối với văn hoá
Phật giáo và sự nghiệp hoằng pháp. Tờ
nguyệt san Bồ đề thụ do ông phát hành từ
1949 đến nay là tờ báo Phật giáo rất nổi
tiếng tại Đài loan. Ông từng tham gia việc
thành lập viện Bồ đề cứu tế và Bồ đề y
viện tại Đài trung, đã nhiều lần tham dự
các hoạt động tuyên dương văn hoá Phật
giáo tại nước ngoài và là Đại biểu tham dự
Đại hội Phật giáo thế giới hữu nghị lần thứ
12, 13 và 14. Trứ tác có: Không trung hành
cước, Phật đà họa truyện, Hư vân hòa
thượng họa truyện.
CHU QUẢNG CHI
..........
Người Tiền đường (Hàng huyện, Chiết
giang) thời Nam tề, tự là Xứ thâm. Năm
sinh năm mất không rõ. Ông rất giỏi luận
đàm lí huyền diệu, thường đi lại với Lâm xuyên
vương thời Nam tề. Từng viết “Nghi di hạ
luận tư cố đạo sĩ ” để
đối lại “Di hạ luận” của Cố hoan.......
Trong luận này, ông đứng trên lập trường
nhà Nho cho rằng hai giáo Phật, Đạo đều
có chỗ hữu dụng mà đề xướng thuyết điều
hòa.
CHU TẢN
......
Lọng đỏ. Còn gọi là Chu cái, Chu bích
tản, Đại tản. Chỉ cái lọng làm bằng giấy
dầu nhuộm đỏ. Dùng để che cho vị đạo sư
hoặc vị tăng chủ yếu khi hành lễ ngoài trời.
Cán lọng dài tám thước, phía dưới quăm lại
như móc câu. Loại lọng này bắt nguồn từ
Ấn độ, vì khí hậu tại
Ấn độ nóng bức, cho
nên những bậc
vương giả, quí nhân
phần nhiều dùng để
che. Tại Trung quốc
từ xưa lọng cũng đã
được dùng nhiều,
nhưng vì màu đỏ Lọng Đỏ

CHU PHỈ

tượng trưng cho sự cao quí nên chỉ có nhà
vua và các quí nhân mới được phép dùng,
còn những người thường chỉ được dùng lọng
màu xanh. Ngoài ra, trong các chùa viện
thuộc các tông tại Nhật bản thông thường
phần nhiều lọng cũng được dùng trong các
dịp hội hè đình đám.
CHU SĨ HÀNH (203 - 282)
Vị tăng thời Tam quốc Ngụy. Là vị tăng
Trung quốc đầu tiên đi Tây vực cầu pháp.
Cũng có thuyết bảo sư là vị tăng xuất gia
đầu tiên tại Trung quốc. Người Dĩnh xuyên
(phía đông bắc Hứa châu, Hà nam). Còn
gọi là Chu tử hành. Sư lấy việc hoằng pháp
làm trách nhiệm của mình, dốc sức vào
việc nghiên cứu kinh điển. Đã từng giảng
kinh Đạo hành bát nhã ở Lạc dương vào
năm Cam lộ thứ 2 (257) đời Ngụy, là người
giảng kinh thuyết pháp sớm nhất ở Trung
quốc. Vì sư cảm thấy câu văn trong kinh
Đạo hành bát nhã quá giản lược, nghĩa lí
khúc mắc, khiến người ta khó mà hiểu được
ý chỉ của Đại thừa, nên năm Cam lộ thứ 5
(260) sư vượt biên ải đến Vu điền để tìm
cầu bản tiếng Phạm, sau chép được chín
mươi chương của kinh Bát nhã chính phẩm
bằng tiếng Phạm, gọi là Phóng quang bát
nhã kinh, vào năm Thái khang thứ 3 (282)
đời Vũ đế nhà Tây Tấn, sư sai đệ tử là Phất
như đàn (Pháp nhiêu) mang về Trung quốc.
Niên hiệu Nguyên khang năm đầu (291),
do Trúc thúc lan, Vô la xoa (cũng gọi là Vô
xoa la) dịch ra Hán văn tại chùa Thủy nam,
đây chính là kinh Phóng quang bát nhã 20
quyển. Năm Thái an thứ 2 (303), Trúc pháp
tịch và Trúc pháp lan ở chùa Thủy bắc
xem xét lại kinh Bát nhã, bản in bèn được
hoàn thiện.
Bản dịch khác của kinh Đạo hành bát
nhã là kinh Đại minh độ vô cực 6 quyển,

do Chi khiêm đời Ngô dịch, đã mở ra cái
phong khí nghiên cứu Bát nhã học; bây giờ
Chu sĩ hành sang Tây vực cầu kinh thì lại
đẩy mạnh thêm trào lưu hưng thịnh của
Bát nhã học thời Tây Tấn. Chu sĩ hành đi
Tây vực cầu pháp qua hơn mười nghìn dặm,
ở đó hơn 20 năm và đã tịch tại Vu điền vào
năm Thái khang thứ ba, thọ tám mươi tuổi.
[X. Lương cao tăng truyện Q.4; Xuất tam
tạng kí tập Q.2, Q.7, Q.13; Tập Thần châu
Tam bảo cảm thông lục Q.3; Pháp uyển
châu lâm Q.18; Phật tổ thống kỉ Q.36]. (xt.
Phóng Quang Bát Nhã Kinh).
CHU SĨ HÀNH HÁN LỤC
Là mục lục dịch kinh ở thời đại Đông
Hán, do Chu sĩ hành đời Tào Ngụy biên
chép. Trong các kinhđiển hiện còn, sách
viện dẫn bản mục lục này đầu tiên là Lịch
đạitam bảo kỉ của Phí trường phòng đời Tùy,
nhưng trong Lịch đạitam bảo kỉ quyển 10
lại đặc biệt ghi câu “Chưa từng được thấy”
và đem liệt nó vào một trong các bản lục
của hai mươi bốn nhà, do đó có thể biết, bản
Hán lục của Chu sĩ hành mà Lịch đại tam
bảo kỉ thấy, không phải là nguyên bản. [X.
Khai nguyênthích giáo lục Q.18].
CHU PHẤT HOÀNG
Người Giang tân, Tứ xuyên vào cuối đời
Thanh đầu đời Dân quốc. Năm sinh năm
mất không rõ. Là đệ tử của Hàn thanh tịnh,
trong Tam thời học hội ở Bắc lương, chuyên
khảo về Pháp tướng học Phật giáo. Năm
Dân quốc 26 (1937), họ Chu đã biên soạn
bộ từ điển Pháp tướng, là bộ sách đầu tiên
tại Trung quốc về loại này, rất tiện cho việc
nghiên cứu Pháp tướng duy thức học.
CHU THÚC CA (1899 - 1970)
Người thời Dân quốc, không rõ quê
CHU THÚC CA

quán. Là nhà học giả trọng yếu của giới
Phật giáo Hoa bắc. Lúc dầu học kĩ sư, sau
gặp một đại đức Mật tông, bèn thụ trì mật
chú và bắt đầu nghiên cứu kinh điển. Từng
đến nơi Hàn thanh tịnh nghiên cứu Duy
thức học. Năm dân quốc 22 (1933), giảng
dạy triết học Duy thức tại Đại học Bắc kinh.
Ông viết một cuốn sách nghiên cứu duy
thức, là sách Duy thức học nhập môn và
lưu thông rất rộng. Năm 1953, hiệp hội Phật
giáo Trung quốc được thành lập tại Bắc
kinh, cai quản toàn thể Phật giáo đoàn trên
đại lục, lấy “Hiện đại Phật học ”
làm tạp chí chỉ đạo duy nhất, ông là một
trong những người quan trọng đã mở ra
hiệp hội và tạp chí này. Mất tại Bắc kinh
vào năm 1970.
CHU TRI SÁCH
........
Là cuốn sổ danh tịch ghi tên các tăng,
ni được cấp độ điệp. Đời Minh, để phòng
ngừa tăng, ni giả danh, sổ danh tịch, tức
Chu tri sách, được cấp cho các chùa viện
trong nước để ghi tên các tăng, ni chính
thức có độ điệp để kiểm tra. Còn gọi là
Chu tri bản sách, Chu tri văn sách.
Cứ theo Thích giám kê cổ lược tục tập
quyển 2 chép, thì năm Hồng vũ thứ năm
(1372) đời Minh, nhà vua ra lệnh cho Ti
Tăng đạo lục làm Chu tri sách ban cho các
chùa viện và Đạo quan trong nước, để ghi
danh sách tăng ni, đạo sĩ chính thức. Tháng
1 năm 27, ban lệnh cấm Tăng đạo không
được niêm yết tên tăng ni trên bảng, mà
mỗi chùa phải xuất trình Chu tri sách để
các quan địa phương kiểm thực. Về sau,
lâu ngày xao lãng, đến tháng 10 niên hiệu
Chính thống năm đầu (1436), theo lời tâu
xin của Thượng thư bộ lễ là Hồ huỳnh,
nhà vua lại ban lệnh làm Chu tri sách,

nhưng sức quản trị của Nha tăng đạo đã
suy yếu dần, cuối cùng, không còn hiệu lực
để kiểm sát sự lạm dụng nữa. [X. Thích
giám kê cổ lược tục tập Q.3; Anh tông thực
lục Q.23; Minh hội điển Q.226; Cổ kim đồ
thư tập thành thần dị điển thứ 56, 64].
CHU TRỤC
......
Tên gọi khác của quyển kinh. Cũng
gọi là Xích trục...... Vì ngày xưa kinh
điển Phật giáo phần nhiều dùng giấy vàng
và đỏ để viết rồi cuộn lại thành quyển, cho
nên gọi là Chu trục (quyển đỏ).
CHU TỤC CHI (358 - 432)
Người Nhạn môn đời Đông Tấn. Tự
Đạo tổ. Mười hai tuổi đến thụ nghiệp nơi
Phạm ninh, Thái thú Dự chương, thông
suốt năm kinh, năm vĩ, người ta gọi ông là
Thập kinh đồng tử ............ Lớn lên,
đóng cửa đọc sách, tin Phật pháp rất thành
kính, tinh thông diệu lí Bát nhã. Sau vào
Lư sơn, thờ Tuệ viễn làm thầy, theo Liên
xã tu tịnh nghiệp. Khi Vũ đế nhà Lưu Tống
đánh miền Bắc, Thái tử từng rước Tục chi
vào chùa An lạc, giảng sách Lễ kí hơn một
tháng rồi trở về Lư sơn. Khi cao tuổi, Vũ đế
triệu ông đến quán Đô gián ngoài thành
phía đông để hỏi về kinh lễ. Đời gọi là
Thông ẩn tiên sinh . Suốt đời,
Tục chi không lập gia đình, ăn cơm rau,
mặc áo vải; vì bị bệnh phong tê, sau dời
đến Trung sơn dưỡng bệnh. Ông mất vào
niên hiệu Cảnh bình năm đầu, thọ sáu mươi
sáu tuổi. [X. Phật tổ thống kỉ Q.26].
CHU TUYÊN ĐỨC (1899 - )
........
Người Nam xương, giang Tây. Tự Tử
thận. Sau khi tất nghiệp Đại học công
nghiệp tại Bắc kinh năm Dân quốc
11(1922), Chu tuyên đức bèn hiến thân cho
sự nghiệp văn hóa giáo dục. Năm 38 (1949)
CHU TRI SÁCH

ra Đài loan, giữ các chức vụ Trưởng xưởng
của xưởng làm đường Nguyệt mi và Chánh
kĩ sư của công ti Đường nghiệp. Ông đã tin
Phật từ lúc trung niên, từng gần gũi với các
Đại sư Thái hư, Trí quang. Năm Dân quốc
41 (1952), bắt đầu hoạt động “Không trung
hoằng pháp” tại Đài bắc, Đài nam và Cao
hùng, dùng đài phát thanh giảng đạo cho
thính chúng. Bắt đầu từ năm 48, hô hào
tăng tục hợp lực thành lập quĩ học bổng để
giúp các sinh viên đại học chuyên về Phật
học. Năm 50 (1961), cùng với Chiêm lệ
ngô xuất bản nguyệt san Đuốc tuệ để
khuyến khích sinh viên đại học chuyên
nghiên cứu Phật học. Đồng thời giúp đỡ
các Đại học và các trường chuyên khoa.
CHU TRUNG NHẤT (1906 - ?)
........
Người Hoàng cương, Hồ bắc. Tốt nghiệp
trường Cao đẳng sĩ quan tại Bắc kinh. Đã
từng giữ các chức trưởng ti thuộc bộ Nội
chính và giáo thụ trường cao đẳng sĩ quan
Cảnh sát trung ương. Lúc về già chuyên
tâm tìm hiểu Phật pháp và kiến thức rất
sâu. Từng giảng Phật pháp tại các đại học,
chùa viện. Có viết các sách Phật học luận
trứ, Phật học nghiên cứu, Thiền thoại v.v...
CHU TƯỜNG QUANG (1919-1963 )
Người Hoàng nham, Chiết giang. Từng
theo đệ tử nhập thất của Dương nhân sơn
là Cung vân bạch học Phật, sau du học tại
các Đại học Gia nhỉ các đáp (Calcutta University)
và đại học Đức lí (Dehli University)
bên Ấn độ và đậu tiến sĩ. Lần lượt dạy
tại các Đại học Quốc tế và Đại học A lạp
cáp ba ở Ấn độ. Đối với Phật học, sử học
đều có kiến thức rất sâu. Có các trứ tác
như: Trung quốc Thiền tông phát triển sử
(bản tiếng Anh), Trung quốc Phật giáo sử
(bản tiếng Anh), Ấn độ triết học sử, Ấn độ

thông sử và Chân lí chi quang v.v... Ông
đã có những đóng góp rất lớn cho việc xúc
tiến sự trao đổi văn hóa Trung - Ấn. Năm
Dân quốc 52 (1963), ông lâm bệnh và mất
tại Ấn độ.
CHÚ
..
Chỉ những tiếng bí mật có sức linh
nghiệm đặc biệt mà không thể dùng lời nói
thông thường để thuyết minh. Là những
chương câu thần chú bí mật đọc tụng khi
cầu nguyện. Còn gọi là Thần chú, Cấm
chú, Mật chú, Chân ngôn. Chú nguyên là
Chúc.., là cầu đảo trước Thánh thần
khiến cho kẻ thù bị tai họa, hoặc là những
lời bí mật được tụng niệm khi muốn trừ
khử ách nạn và cầu được lợi ích. Trong
Phệ đà xưa của Ấn độ cũng đã có chú thuật.
Cứ theo kinh Trường a hàm quyển 40
chép, thì đức Thích tôn đã từng bài bác
chú thuật, nhưng kinh Tạp a hàm quyển 9
lại chép đức Thích tôn đã từng nói chú
Độc xà hộ thân..........., cho nên biết
chú thuật đã phổ biến ở Ấn độ từ rất sớm
và được Phật giáo thu dụng. Các kinh điển
Hiển giáo thuộc Đại thừa như Bát nhã, Pháp
hoa, Bảo tích, Đại tập, Kim quang minh,
Lăng già v.v... trong các phẩm Đà la ni đều
có chép văn chú, Mật giáo thì lại càng coi
trọng văn chú, bảo chú tức là sự biểu thị
của “Pháp nhĩ thường nhiên ...........”,
nếu đọc tụng, quán tưởng thì có thể được
lợi ích thành Phật.
Các chú được chép trong các kinh điển
thì rất nhiều, như Trường a hàm quyển 13
kinh A ma trú, quyển 14 kinh Phạm động
có Thủy hỏa chú, An trạch phù chú, Sát
lợi chú v.v... Trong luật Tứ phần quyển 27,
luật Thập tụng quyển 46, có chú Phúc nội
trùng bệnh (bệnh trùng trong bụng), chú
Thế tục hàng phục ngoại đạo; kinh Ma đăng
già quyển thượng phẩm Chúng tướng vấn,
CHÚ

có chú Bà la môn, chú Thủ đà thần, chú
Đại phạm thiên vương bà tì la; Sinh kinh
quyển 2 kinh Hộ chư tỉ khưu, có chú Trùng
đạo phù; kinh Trì tâm phạm thiên sở vấn
quyển 4 phẩm Chư thiên hoan, có chú
Tuyển trạch thần; kinh Đại thừa bi phần
đà lợi quyển 1 phẩm Nhập đà la ni môn, có
các chú Tứ niệm xứ giải hiện cú, Tứ vô úy
giải hiện cú, Tứ chính đoạn giải hiện cú và
Thất giác ý giải hiện cú; kinh Đại Phật đính
quảng tụ đà la ni quyển 5 phẩm Nhiếp nhất
thiết chư bộ thủ ấn, có chú Tẩy dục (tắm
rửa), chú Bạch giới tử đạo cốc hoa (hoa hạt
cải trắng, thóc lúa), chú Kết giới, chú Sở tác
nhất thiết sự thời (khi làm tất cả các việc),
chú Vân (chú mây) v.v... Lại Xuất tam tạng
kí tập quyển 4 Tân tập tục soạn thất dịch
tạp kinh lục, liệt kê: kinh Quán đính nhất
vạn nhị thiên thần vương hộ tỉ khưu chú;
Ma ha bát nhã ba la mật thần chú, kinh
Thập bát long vương thần chú, Chú củ xỉ
(chú sâu răng), Thập nhị nhân duyên kết
lũ thần chú, Uy đức đà la thần chú, các
kinh chú trên đây mỗi thứ đều có một quyển.
Chú có thiện chú ác chú khác nhau.
Thiện chú, là các chú dùng để chữa bệnh
hoặc để hộ thân; Ác chú, là những chú
nguyền rủa người khác, hoặc khiến họ bị
tai họa. Kinh Pháp hoa quyển 7 phẩm Phổ
môn, kinh Hoa nghiêm (bản dịch cũ) quyển
57, kinh Thập địa quyển 4 đều có thuật các
câu ác chú; kinh Dược sư bản nguyện, bảo
phải xa lìa loại ác chú ấy. Những ác quỉ sử
dụng ác chú thì có quỉ Tì đà la (quỉ vác xác
chết). Đức Thế tôn cấm ngặt các đệ tử tu
tập chú thuật, dùng chú thuật mưu sinh,
chỉ cho phép dùng chú để chữa bệnh hoặc
hộ thân.
Thông thường, chữ Phạm: mantra(mạn
đát la) được dịch là Chú. Trong kinh Bát

nhã ba la mật tâm và kinh Nhập lăng già
quyển 8 phẩm Đà la ni bằng tiếng Phạm
hiện còn đều có sử dụng chữ Chú mantra
Hán dịch tương đương. Tên Phạm của kinh
Khổng tước chú vương trong tiếng Tây tạng
làMahàmayùrì-vidyà-ràjĩì. Thiện kiến
luật Tì bà sa quyển 11, dịch chữ Pàli
vijjàmayàlà Chú. Kinh Pháp hoa quyển 7
phẩm Đà la ni, dịch chữ Phạm dhàràịì
(Đà la ni) là Chú. Từ các chữ Phạm vàPàli
kể trên mà được biết chữ Chú trong Hán
dịch có nhiều loại nguyên ngữ. Lạidhàraịì
hàm ý là tổng trì, chữ Phạmvidyà (Pàli:
vijjà) hàm ý là Minh, Thuật, mantra cũng
dịch là Chân ngôn. Ý của các chữ tuy khác
nhau, nhưng từ lâu đã bị dùng lẫn lộn. Cũng
có sách phân biệt rõ ràng các chữ, như trong
Phiên dịch danh nghĩa đại tập (Phạm:
Mahàvyutpatti) Mật chú bản tục và Ngoại
đạo thư khế, khi thuật về tên của Mật chú,
đem chữdhàràịìdịch là Tổng trì chú,vidyà
dịch là Minh chú, mantra dịch là Mật chú.
Các vị tăng lữ nước ngoài vào Trung
quốc ở thời kì đầu, có rất nhiều vị giỏi chú
thuật, như Đàm vô sấm đời Bắc Lương được
coi là vị Đại chú sư của Tây vực, đó là một
ví dụ. Tín đồ Đạo giáo Trung quốc cũng
làm chú thuật. Bão phác tử nội thiên quyển
4 thiên Đăng thiệp có chép “Lục giáp bí
chúc ”, bảo chú này có khả năng
khiến người ta thoát chết trong khi chiến
đấu. Kinh Thái thượng tử vi trung thiên
thất nguyên chân (Đạo tạng sách 1055) có
liệt kê các chú Bắc đẩu thất tinh, chú Cơ
tinh chân nhân chân quân bảo mệnh, kinh
Thái thượng nguyên thủy thiên tôn thuyết
bảo nguyệt quang hoàng hậu thánh mẫu
khổng tước minh vương (Đạo tạng sách
1055), có liệt kê chú Bí mật khu tà phân
quỉ nhân đạo, đều có lẫn lộn văn chú chữ
Phạm. Cũng thế, kinh Quán đính của Phật
giáo, luận Thích ma ha diễn quyển 9, có
thuật nhiều loại thần chú, kinh Uế tích kim

cương cấm bách biến pháp, có thuật nhiều
loại phù chú, ấn pháp đều viện dẫn đến
kinh điển Đạo giáo. Đây là chứng minh cho
CHÚ

thấy giữa chú của Phật giáo và của Đạo giáo
đã ảnh hưởng lẫn nhau. Ngoài ra, Mật giáo
của Phật giáo Nhật bản, phái Tu nghiệm
đạo cũng dùng nhiều chú. [X. kinh Xá đầu
gián thái tử nhị thập bát tú; Đà la ni tạp tập
Q.2; luận Đại trí độ Q.57; Pháp hoa văn cú
kí Q.10 phần dưới; Bát nhã ba la mật đa
tâm kinh tán; Tuệ lâm âm nghĩa Q.43]. (xt.
Đà La Ni, Chân Ngôn).
CHÚ DUY MA CẬT KINH
Gồm mười quyển. Do sa môn Tăng triệu
đời Hậu Tần soạn. Nói đủ là Duy ma cật sở
thuyết kinh chú. Còn gọi là Chú duy ma,
Chú duy ma kinh, Tịnh danh tập giải. Thu
vào Đại chính tạng tập 38. Sau khi ngài
Cưu ma la thập dịch kinh Duy ma, Tăng
triệu bèn căn cứ vào thuyết của thầy và
thuyết của Đạo sinh, Đạo dung mà giải thích
sâu rộng ý chỉ của kinh Duy ma để hoàn
thành bộ sách này, bộ sách có rất nhiều
ảnh hưởng đối với giới tư tưởng Phật giáo.
Ở đầu sách có bài tựa của Tăng triệu
trình bày quan điểm về “Bản” (gốc), “Tích”
(dấu tích), thẩm xét thấu suốt nghĩa gốc của
kinh Duy ma; đồng thời, hội nhập với giáo
lí kín nhiệm của kinh Pháp hoa. Nội dung
sách này là y theo kinh văn mà giải thích,
là sách chú thích kinh Duy ma đầu tiên tại
Trung quốc. Về sau, Duy ma kinh huyền
sớ 6 quyển, Văn sớ 28 quyển của sa môn
Trí khải và Duy ma kinh nghĩa kí 8 quyển
của sư Tuệ viễn đời Tùy, Duy ma kinh nghĩa
sớ 8 quyển, Lược sớ 5 quyển của sa môn
Cát tạng v.v... đều là những tác phẩm
nghiên cứu được căn cứ theo kinh Duy ma
mà làm ra, và cũng đều khởi hứng từ sách
này mà thành. Lại Thuyết vô cấu xưng kinh
sớ 12 quyển của sư Khuy cơ vốn căn cứ
theo kinh Duy ma (kinh Thuyết vô cấu xưng
6 quyển) do sa môn Huyền trang dịch mà

chú thích, nhưng nhiều ít gì cũng có tham
khảo bản dịch kinh Duy ma của sư La thập
và bộ sách này.
Kinh Duy ma vốn được thành lập tại
Ấn độ, từ xưa đến nay rất được coi trọng,
truyền rằng sa môn Thế thân
(Phạm:Vasubandhu) đã từng viết Duy ma
kinh luận (nay đã thất lạc), quan niệm của
La thập về kinh Duy ma là trực tiếp thu
dụng sự giải thích tại ngay đất Ấn độ; còn
Đạo sinh thì căn cứ trên quan điểm của
người Trung quốc mà trứ thư lập luận, cho
nên nội dung của tác phẩm với Chú duy
ma, về mặt tư tưởmg sử, rất có ý nghĩa sâu
xa. Tóm lại, trong Duy ma xưa, vì sư Tăng
triệu đã vào cửa Phật, nên khi giải thích
kinh Duy ma có nhìn qua cái học Lão Trang,
nên đã mở ra một chân trời mới, điều đó có
thể thấy rất rõ trong sách này. Lại nữa, trong
sách này không những chỉ có giá trị quan
trọng đối với triết học phương Đông, mà
còn phát huy cả cái tinh tủy của Phật giáo
Đại thừa nữa: đó là một đặc điểm mới của
sách này. [X. Triệu luận tân sớ Q.thượng;
Xuất tam tạng kí tập Q.15 truyện Đạo sinh;
Lương cao tăng truyện Q.6; Tân biên chư
tôn giáo tạng tổng lục Q.2].
CHÚ ĐỒ BÁN THÁC CA
Phạm: Cùđapanthaka, Pàli:
Cùơapanthaka. Là một trong mười sáu vị
La hán. Còn gọi là Chu lị bàn đặc ca, Chu
lâm ban đặc. Nói tắt là Ban đặc, Ban đà,
Ban thỏ. Dịch ý là đường nhỏ, sinh bên
đường. Là con của người Bà la môn ở thành
Xá vệ, sau cùng với anh là Ma ha bàn đặc
ca (Phạm: Mahàpanthaka) cùng làm đệ
tử của đức Phật. (xt. Chu Lị Bàn Đặc).
CHÚ NGŨ THỦ KINH
...........
Có một quyển. Do sa môn Huyền trang
(602-664) đời Đường dịch. Còn gọi là Chú
CHÚ NGŨ THỦ KINH

ngũ thủ, Năng diệt chúng tội thiên chuyển
đà la ni kinh. Thu vào Đại chính tạng tập
20. Nội dung chỉ liệt kê 5 bài chú, đó là:
1. Năng diệt chúng tội thiên chuyển đà
la ni chú.
2. Lục tự chú (Lục tự chân ngôn của
Văn thù).
3. Thất câu chi Phật chú.
4. Nhất thiết Như lai tùy tâm chú.
5. Quán tự tại bồ tát tùy tâm chú.
Kinh này cùng với kinh Thiên chuyển
đà la ni Quan thế âm bồ tát chú do sư Trí
thông dịch, là cùng bản mà dịch khác. Kinh
nói, tụng đà la ni này có thể diệt trừ bốn tội
nặng và năm tội nghịch. [X. Đại đường nội
điển lục Q.5; Khai nguyên thích giáo lục
Q.8].
CHÚ NGUYÊN
.....
Khi chư tăng thụ trai, đọc tụng hoặc trì
chú để cầu nguyện cho chúng sinh, gọi là
Chú nguyện. Cũng gọi là Chúc nguyện. Cứ
theo luật Thập tụng quyển 41 nói, thì người
Bà la môn tại Ấn độ đời xưa, khi ăn cơm
xong, chúc nguyện và tán thán thí chủ, sau
đức Phật cũng theo pháp thức ấy mà chế
định cho sa môn. Luật Ma ha tăng kì quyển
34 Minh uy nghi pháp, có chép các loại
văn chú nguyện, như người qua đời, người
sinh con, người đi buôn, người cưới hỏi v.v...
bố thí chúng tăng để cầu phúc. Trong các
luật, phần nhiều bảo chú nguyện sau khi
ăn, nhưng cứ theo kinh Thành cụ quang
minh định ý, kinh Quá khứ hiện tại nhân
quả nói, thì trước khi ăn cũng phải chú
nguyện. Cứ theo Tứ phần luật san phồn
bổ khuyết hành sự sao quyển hạ Tam kế
thỉnh thiết tắc thiên chép, thì sa môn Đạo
an chú nguyện trước khi ăn.
Đời sau thông thường chia chú nguyện

làm hai loại là: chú nguyện khi ăn và chú
nguyện trong pháp hội.
1. Chú nguyện khi ăn, làm trước khi
ăn, hoặc sau khi ăn xong. Vì thí chủ cho
đến hết thảy hữu tình chìm đắm trong pháp
giới mà cầu nguyện. Như hiện nay, trước
khi thụ trai, thường nguyện “Tam đức lục
vị, cúng Phật cập tăng, pháp giới hữu tình
phổ đồng cúng dường”, và sau khi ăn xong
thì chú nguyện “Phạn thực dĩ ngật, đương
nguyện chúng sinh, sở tác giai biện, cụ chư
Phật pháp”.
2. Chú nguyện pháp hội, tức trong các
hội cúng dường, hoặc việc hoàn thành chùa
viện, hoặc khi thuyết pháp xong, thì chú
nguyện để cầu cho chúng sinh tiêu tai được
phúc.
Phàm người tu hạnh Bồ tát, trong tất cả
hành nghi đi đứng ngồi nằm, đều phải chú
nguyện, chứ không phải hạn trong giờ ăn
hay trong pháp hội như vừa nói ở trên.
Như kinh Hoa nghiêm quyển 6 phẩm Tịnh
hạnh nói, Bồ tát đối với ba nghiệp thân
khẩu ý, nhất nhất đều chú nguyện, thì có
thể được hết thảy công đức thắng diệu. Ngoài
ra, kinh Tăng nhất a hàm quyển 29 nói,
nhờ vào công đức chú nguyện có thể thành
tựu được sáu đức, tức người đàn việt thí
chủ có thể được ba pháp là tín căn thành
tựu, giới đức thành tựu, văn thành tựu; và
vật để bố thí cũng được ba pháp, là sắc
thành tựu, vị thành tựu và hương thành
tựu. [X. kinh Tạp bảo tạng Q.6; kinh Vu
lan bồn; luật Ngũ phần Q.25; Hữu bộ tì
nại da phá tăng sự Q.5; Nam hải kí qui nội
pháp truyện Q.1; Thích thị yếu lãm
Q.thượng].
CHÚ NGUYÊN SƯ
.... ....
Là người giữ việc đọc các văn chú nguyện
trong pháp hội cúng dường tại Nhật bản.
Là một trong 7 vị tăng. Nói tắt là Chú sư,
Nguyện sư. Khi công việc kiến thiết hoặc

trùng tu các chùa viện đã hoàn thành, CHÚ NGUYÊN

thường mở pháp hội cúng dường để khánh
thành, thì chú nguyện sư đọc các văn
nguyện do vị Đạo sư soạn. Vốn là chức
Thượng lạp (vị Thượng tọa trong một chùa),
về sau chuyển làm Đạo sư và dưới đó là
chức chú nguyện sư. (xt. Thất Tăng).
CHÚ SẤN
Chỉ cho việc quyên cúng tiền bạc hoặc
phẩm vật giúp đỡ Phật sự. Sấn, hàm ý bố
thí, cũng viết là .. Thông thường
gọi tiền cúng dường chư tăng là Sấn tiền.
Truyện Trương dung trong sách Nam
tề nói: “Những người giúp nhiều đến một
vạn, ít không dưới năm nghìn, riêng một
mình Dung này chú sấn (cúng dường) trăm
đồng tiền”. (xt. Đạt Sấn).
CHÚ SƯ
.....
Tức là vị pháp sư kết ấn, tụng chú để
cầu nguyện. Còn gọi là Pháp chú sư. Thông
thường chỉ người tu pháp trì chú trong Mật
giáo. Chú, chỉ đà la ni; Cấm, nghĩa là người
chưa thụ phép Quán đính của Mật giáo thì
cấm không được tu phép. Kinh Kim quang
minh tối thắng vương quyển 7 (Đại 16, 435
trung), nói: “Chú sư dạy phát thệ nguyện
rộng lớn, vĩnh viễn dứt trừ các điều ác,
thường tu các việc thiện, đối với chúng sinh
khởi lòng đại bi”.
Đời Đường, đã từng đặt Chú cấm sư,
gọi là Chú cấm bác sĩ, là người dạy các
chú cấm, trừ khử bệnh dịch. Bởi thế, chú
sư còn là một quan chức giúp việc trị liệu
bệnh tật. Tại Nhật bản, vào thời Thiên
hoàng Văn vũ (697-700), cũng thiết lập
Chú cấm sư. Lại trong các pháp hội cúng
dường, người giữ việc đọc các bài văn chú
nguyện, gọi là Chú nguyện sư, nói tắt là
Chú sư. [X. luật Thập tụng Q.2; Phật tổ
thống kỉ Q.39].

CHÚ TAM THỦ KINH
...........
Có một quyển. Do sa môn Địa bà ha la
đời Đường dịch. Thu vào Đại chính tạng
tập 21. Nội dung liệt kê ba bài chú, tức là:
1. Đại luân kim cương đà la ni, khi vào
hết thảy đàn tràng, nếu tụng hai mươi mốt
biến thì các pháp thực hành đều được thành
tựu.
2. Nhật quang bồ tát chú, có hiệu năng
diệt trừ tất cả chướng nạn, ác ma và thiên
tai.
3. Ma lị chi thiên chú, có khả năng hộ
thân (giữ mình).
CHÚ TẠNG
.... .
Là một trong bốn tạng, một trong năm
tạng. Còn gọi là Cấm chú tạng, Đà la ni
tạng. Tức ngoài ba tạng Kinh, Luật, Luận
ra, còn lập riêng Chú tạng là kinh điển
chuyên môn thu thập những chân ngôn bí
mật và các đà la ni do đức Phật nói. (xt.
Ngũ Tạng, Tứ Tạng).
CHÚ TẶC KINH PHÁP
Là phép bí mật tu để trừ nạn giặc cướp,
được tông Chân ngôn Nhật bản coi trọng.
Cứ theo kinh Tịch trừ tặc hại chú chép, thì
quỉ thần vương Mặc lị âm lị ở trên núi Kiện
đà ma ha thuật phương bắc, có bốn chị em,
đều có phép trừ giặc. Như An đàn ni có thể
trừ giặc lòa mắt, Vô ha ni có thể khiến giặc
đứng, Ế ma ni có thể khiến giặc ngồi, Vô
kha ni có thể khiến giặc ngu si. Người tu
chân ngôn nếu y vào kinh này mà tu thì có
thể trừ được giặc cướp, vào ngày 29 hàng
tháng, thắp 7 ngọn đèn trước bàn Phật, thắp
hương rải hoa, chú nguyện Quỉ tử mẫu, cũng
tụng kinh này 7 biến, thì có thể khỏi nạn
giặc cướp.
CHÚ TẶC KINH PHÁP

Người dịch và người soạn kinh này
không rõ là ai. Có thuyết nói kinh này là
do Tiểu dã Nhân hải, vị tăng Nhật bản, dựa
vào kinh Khổng tước mà soạn thành,
nhưng ba tạng Tống Nguyên Minh và tạng
Cao li đều có thu kinh này, vì thế, không
phải do người Nhật ngụy soạn. Lại Xuất
tam tạng kí tập quyển 4 Tân tập lục soạn
thất dịch tạp kinh lục, cũng có chép “Chú
tặc” 1 quyển (hoặc gọi là Tịch trừ tặc hại
chú), do đó mà biết, tại Trung quốc, kinh
này đã được san hành ở đời từ thời đại Nam
triều Lương trở về trước. Bởi thế, cũng có
học giả cho rằng kinh này đã được dịch
vào thời Đông Tấn.
CHÚ TÂM
Tâm, chỉ tinh yếu. Chú tâm có nghĩa là
sự tinh yếu trong các chú. Cứ theo kinh
Đại Phật đính thủ lăng nghiêm quyển 7
chép, thì đức Phật đã từng lấy chú Thủ lăng
nghiêm làm chú tâm và bảo Đại chúng rằng,
mười phương Như lai nhờ chú tâm này mà
thành tựu được Vô thượng chính đẳng
chính giác. Lại nữa, mười phương Như lai
trì chú tâm này, có thể ở mười phương xoa
đầu thụ kí. Lại như chú trong Bát nhã tâm
kinh, cũng là tinh yếu trong chú, cũng có
thể gọi là chú tâm. [X. Thiền lâm tượng khí
tiên đệ thập thất loại Phúng xướng môn].
CHÚ THÊ
.....
Có nghĩa là đến trước Phật thánh mà
thề, xin chứng minh cho lời nói của mình
là đúng sự thật, không sai trái. Đức Phật
cấm các Tỉ khưu không được chú thệ. Cứ
theo Hữu bộ tì nại da tạp sự quyển 19 chép,
thì vào thời Phật, nếu có việc gì, sáu chúng
thường hay viện đến Tam bảo Phật pháp
tăng để thề bồi. Các cư sĩ tại gia thấy thế rất
bất mãn và nói với Tỉ khưu là người xuất

gia không nên mang tên của Phật của thầy
ra mà làm như thế. Đức Phật nghe các Tỉ
khưu kháo chuyện lại với nhau, Ngài bèn
răn cấm đại chúng, bảo rằng các cư sĩ nói
rất đúng, những người xuất gia nguyện nói
những lời chân thực mà không cần phải
thề bồi, nếu ai chú thệ sẽ phạm tội “Việt
pháp”, là trái vượt phép bí mật của chư Phật
ba đời. Nhưng cứ theo Tứ phần luật san
phồn bổ khuyết hành sự sao quyển hạ đoạn
4, khi dẫn các luật điển, có phép là nếu có
thề, thì phải nói “Na mô Phật”.
CHÚ THÍCH THƯ
Chỉ các sách chú thích kinh điển. Trong
ba tạngPàlicủa Phật giáo Nam truyền, kinh
Phân biệt (Pàli: Sutta-vibhaíga) của tạng
Luật là chú thích về giới bản, Nghĩa thích
(Pàli: Niddesa) là chú thích về kinh Tập
(Pàli: Suttanipàta) phẩm 4 đến phẩm 5,
Bản sinh (Pàli: Jàtaka) là chú thích về kệ
Bản sinh. Nói một cách đại để, trong kinh
điểnPàli, sự chú thích về ba tạng Kinh
Luật Luận rất là hoàn bị. Trong Đại tạng
kinh Hán dịch của Phật giáo Bắc truyền,
thì phần đầu của luật Tứ phần tương đương
với kinh Phân biệt trong tạng luậtPàli; luận
Phân biệt công đức là chú thích về kinh
Tăng nhất a hàm, luận Đại trí độ là chú
thích về kinh Đại phẩm Bát nhã, luận Đại
tì bà sa là chú thích về luận Phát trí, Trung
luận là chú thích về Trung luận bản tụng
v.v... Các loại chú thích này đều rất nhiều.
Đại tạng kinh Tây tạng cũng thế, trong đó
có một phần kinh điển, cho đến nay vẫn
còn cả nguyên bản tiếng Phạm tương
đương với nội dung của một phần kinh
điển ấy.
Tại Trung quốc, từ thời đại Tam quốc
trở đi đã có lưu hành chú kinh. Đến sau
thời Nam Bắc triều, thì đã sản sinh “Tập
chú”, tập hợp sự chú thích của các nhà. Lại
CHÚ TÂM

còn có phương thức chú kinh là căn cứ
vào Chú mà làm Sớ để diễn thuật thêm ý
kinh. Bắt đầu từ thời Đường, một mặt có
cách “Mạt chú.....” (tức là chú thích thêm
cho chú thích), mặt khác thì xuất hiện một
loại sách, gọi là Huyền nghĩa, Huyền luận,
trình bày một cách đại khái về tôn chỉ của
một bộ kinh hoặc bộ luận nào đó, mà
phương pháp giải thuyết dần dần cố định
thành Tam môn phân thuyết, Ngũ trùng
huyền nghĩa v.v... Đến thời Tống thì lưu
hành bản chung là kinh văn và chú thích
hai bên đối chiếu với nhau. Sách chú thích
của Nhật bản cũng nhiều, ở thời kì đầu, đại
đa số theo phương pháp Trung quốc, từ
thời đại Giang hộ trở về sau, có lưu hành
các bản in với chú ở trên đầu và chú ở bên
cạnh.
Lại trong các loại sách chú thích, sách
chuyên môn chú giải Kinh (Phạm: Sutra,
dịch âm là Tu da la), gọi là Chú kinh, là
giữa khoảng chính văn trong kinh, chua
thêm chú để giải thích nghĩa lí của câu văn
chính trong các kinh điển. Các Chú kinh
của kinh điển Hán dịch, thông thường có
hai hình thức:
1. Sau chính văn của một tiết hoặc một
câu, chua thêm chú để giải thích văn chữ,
rất nhiều Chú kinh dùng phương thức này.
Chẳng hạn như sa môn Đạo an, giải thích
đoạn văn đầu trong kinh Nhân bản dục
sinh, như sau (Đại 33, 1 thượng): “Tôi nghe
như vầy, một thời kia đức Phật ở nước Câu
loại nơi pháp trị (Kinh văn), A nan ghi tên
nước trong đó được nghe Thánh giáo. Nơi
pháp trị là thành vua (chú). Khi ấy, hiền
giả A nan ngồi một mình ở chỗ vắng vẻ,
suy nghĩ như thế, rồi sinh ý chưa từng có, ý
ấy là vi diệu, gốc sinh tử cũng vi diệu, trong
vi diệu nhưng đã hiển hiện rõ ràng (Kinh

văn). Hiển hiện là thấy, ý ấy vi diệu, câu
này không thuận (chú)”.
Lại như Ấm trì nhập kinh chú hai quyển
của Trần tuệ đời Ngô, Viên giác kinh lược
sớ chú 4 quyển của Tôn mật và Tứ phần
luật hàm chú giới bản ba quyển của Đạo
tuyên đời Đường, Chú Tứ thập nhị chương
kinh một quyển của Tống chân tông, Thủ
lăng nghiêm nghĩa sớ chú kinh 20 quyển
của Tử tuyền đời Tống, Chú giải kinh kim
cương bát nhã của Tôn lặc và Như khởi
đời Minh v.v... đều theo phương thức trên.
Lại Pháp hoa kinh khoa chú 10 quyển của
Thủ luân đời Tống thì kiêm cả khoa văn
và chú. Như thế đủ biết, hình thức chú
kinh đã có chuyển biến.
2. Ở giữa khoảng chính văn chua thêm
hai dòng
chữ nhỏ
(như đồ
biểu).
Chú Duy
ma cật
kinh 10
quyển của
Tăng triệu
đời Hậu
Tần, Chú
Lăng
nghiêm
kinh
(quyển đã rách nát) của Trí nghiêm đời
Đường, Chú Kim cương bát nhã kinh 3
quyển của Tuệ tịnh, Chú Diệu pháp liên
hoa kinh 10 quyển (không rõ tên người
soạn) v.v... đều theo hình thức trên. Nhưng
trong Đại chính tân tu Đại tạng kinh, Chú
Duy ma cật kinh của Tăng triệu, vẫn chưa
dùng hình thức hai dòng chữ nhỏ bên cạnh
kinh văn, mà là ở phía dưới câu chính văn
để cách một khoảng rồi in kiểu chữ cùng
một cỡ với chữ của chính văn, Đây có lẽ
muốn tiện cho việc ấn loát mà thay đổi

hình thức chăng? [X. Hán Ngụy Lưỡng Tấn
Nam Bắc Triều Phật giáo sử (Thang dụng
đồng)].
Chú Kinh
CHÚ THÍCH THƯ

CHÚ THUẬT
.....
Tức là thuật mầu nhiệm của thần chú.
Mục đích tụng chú là để giáng tai họa cho
kẻ địch hoặc để trừ nạn cho chính mình;
có đủ thuật thần kì giết người hoặc được
sống lâu ấy, thì gọi là Chú thuật. Kinh Quán
vô lượng thọ chép, có kẻ ác có khả năng
làm chú thuật mê hoặc để khiến vua ác
kéo dài được mệnh sống, trong nhiều ngày
không chết. (xt. Chú).
CHÚ TRỞ
.....
Là hành vi dùng lời bí mật cầu xin thẩn
minh giáng tai ách cho kẻ thù. Còn gọi là
Trở chúc...... Tại Ấn độ xưa, có hai loại
chú pháp thịnh hành, một loại chú pháp
tốt lành thêm ích (Phạm:Atharva), và một
loại chú pháp điều phục (Phạm:aígiras).
Loại sau lại có phép điều phục ác ma và
oán địch (Phạm:Àbhicarikàni) hoặc khiến
cho chú trở của kẻ khác không còn hiệu
lực, mà là phép phản kích trở lại phá diệt
người chú trở (Phạm: Kftya -
pratiharaịàni). Trong A thát bà phệ đà
(Phạm:Atharvaveda) có chép các loại phép
chú và vật chú. Trong Phật giáo cũng có
ghi chép về loại phép chú này, và trong các
kinh có nói xa lìa chú trở.
Cứ theo kinh Dược sư bản nguyện nói,
thì có những chúng sinh tính tình ngang
ngược, thích đánh nhau, kiện tụng, sinh
tâm ác đối với nhau, thân khẩu và ý bèn
làm các điều ác, luôn luôn nghĩ kế hãm hại
đối phương. Như cầu xin thần rừng, thần
cây, thần núi, thần mồ mả, giết hại súc sinh,
lấy máu thịt tế cúng hết thảy dạ xoa, la sát
để cầu xin giúp đỡ cho việc làm ác hại của
mình; lại viết tên của người mà mình thù
ghét, vẽ hình dáng, rồi làm các loại chú

thuật độc hại, khởi thi quỉ chú v.v... để giết
hoặc làm tổn hại thân thể kẻ thù. Nếu
những người như thế mà được nghe danh
hiệu của đức Dược sư lưu li quang Như lai,
thì sẽ tránh được sự thương tổn của ác chú,
sẽ khởi tâm từ bi, tâm lợi ích, tâm không
hiềm hận, tất cả đều vui hòa, yêu mến giúp
đỡ lẫn nhau. Cứ theo đoạn văn thuật trên
đây, có thể biết, tại Ấn độ thời xưa, hành vi
dùng chú trở hãm hại kẻ địch đã rất phổ
biến. [X. kinh Đại bảo tích Q.91; kinh Tứ
thiên vương; luận Thuận chính lí Q.42;
Pháp hoa kinh huyền tán Q.10 phần cuối;
Tuệ uyển âm nghĩa Q.hạ].
CHỦ BẠN
Chỉ chủ và bạn. Tức là chủ thể và theo
thuộc nói gộp lại. Khi tông Hoa nghiêm
nói về Pháp giới duyên khởi, nếu lấy cái
này làm chủ thì lấy cái kia làm bạn; như
thế thì chủ bạn đầy đủ mà nhiếp đức vô
tận, gọi là Chủ bạn cụ túc. Lại vạn hữu đều
là chủ, mà cũng đều là bạn, tương tức tương
nhập, trùng trùng vô tận, gọi là Chủ bạn
vô tận. Như tông Hoa nghiêm nói “Chủ
bạn viên minh cụ đức môn” trong mười
huyền môn, tức là chỉ nghĩa này. Lại tông
Tào động trong Thiền tông, thường lấy chủ
làm chính, bạn làm thiên mà thuyết minh
pháp “Chính thiên hồi hỗ”. Thiền tông còn
dùng câu “Chủ bạn đồng hội”, nghĩa là chủ
(Phật) và bạn (Bồ tát) cùng chiếu cùng hội;
biểu thị trạng thái bình đẳng không sai biệt.
[X. Hoa nghiêm kinh thám huyền kí Q.1;
Hoa nghiêm ngũ giáo chương Q.1]. (xt. Thập
Huyền Môn, Chủ Bạn Viên Minh Cụ Đức
Môn).
CHỦ BẠN VIÊN MINH CỤ ĐỨC MÔN
Là một trong mười huyền môn của tông
Hoa nghiêm. Môn này đứng về phương diện
“quả” mà nói, để phá mối nghi ngờ mê chấp
CHÚ THUẬT

không hiểu được rằng, một pháp tức là hết
thảy pháp. Có nghĩa là, trong các pháp, hễ
lấy một pháp làm chủ thì tất cả các pháp
khác là bạn, bao bọc lẫn nhau, là xướng là
tùy, chủ bạn nương nhau mà không chướng
ngại, cũng như các vì tinh tú đều xoay chung
quanh Bắc đẩu. Thí dụ đức Như lai nói
pháp Viên giáo, lí không trơ trọi mà phải
có quyến thuộc sinh theo. Do vậy, chư Phật
Bồ tát trong mười phương đều là chủ bạn
của nhau, lớp lớp giao hòa, cùng một lúc
nói pháp môn Viên giáo, pháp môn ấy là
xứng tính cực đàm, đầy đủ mọi đức. Nếu có
thể biết rõ ràng như thế, thì phàm quán
một pháp, tức đều đầy đủ vô tận đức tướng.
[X. Hoa nghiêm kinh thám huyền kí Q.1;
Hoa nghiêm ngũ giáo chương Q.4; Hoa
nghiêm kinh tùy sớ diễn nghĩa sao Q.10].
(xt. Thập Huyền Môn).
CHỦ BÍNH TẠI THỦ
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Bính, là
cái cán của đồ vật để cầm. Cầm cán trong
tay tức có thể điều khiển đồ vật một cách
tự do. Vì thế, chủ bính tại thủ có ý nghĩa là
chủ quyền nắm giữ trong tay. Trong Thiền
lâm, từ ngữ này được chuyển dụng để chỉ
cái trọng tâm nắm bắt sự vật mà vận dụng
một cách tự tại.
CHỦ CÔNG ĐỨC
........
Là một trong hai mươi chín thứ trang
nghiêm ở Tịnh độ cực lạc. Chia làm hai
loại:
1. Là một trong tám thứ công đức trang
nghiêm của Phật. Tức chỉ công đức trang
nghiêm của Phật A di đà, chủ của thế giới
cực lạc, được chúng sinh cung kính.
2. Là một trong mười bảy thứ công đức
trang nghiêm của cõi nước. Tức chỉ y báo
trang nghiêm của Tịnh độ cực lạc, đều do

sự khéo trụ trì của Phật A di đà mà có. Hai
loại trên đây có xuất xứ từ luận Tịnh độ
của bồ tát Thiên thân, kệ của loại trước là
(Đại 26, 231 thượng): “Chúng trượng phu
trời, người, cung kính vây chung quanh”.
Kệ của loại sau là (Đại 26, 231 thượng): “A
di đà chính giác, Pháp vương khéo trụ trì”.
Theo sự giải thích trong Tịnh độ luận chú
quyển thượng của sa môn Đàm loan, thì kệ
trước lấy sự cung kính của trời, người làm
chủ công đức, vì thế, là công đức chính
báo của Phật; kệ sau lấy năng trụ trì để hiển
bày công đức của sở trụ, cho nên thuộc
công đức y báo của cõi nước. Tuy nhiên,
hai kệ trên đều gọi là “Trang nghiêm chủ
công đức thành tựu”.
Ngoài ra, cứ theo kinh Vô lượng thọ
quyển hạ, Thập nhị lễ của bồ tát Long thụ,
Thập địa kinh luận v.v... thì chủ công đức
trong công đức của Phật, là lấy sự “cung
kính” của đại chúng để hiển bày đức tối
thắng của Phật và biểu thị sự tuyệt luân của
chủ đức. Sự “cung kính” cũng hàm nghĩa
là cúng dường.
CHỦ CỦNG
Là một loại kết cấu bằng gỗ trong kiến
trúc. Còn gọi là Đẩu củng . Cái kết
cấu hình cung ở chỗ đầu cột và xà ngang
giao tiếp nhau gọi là củng. Cái khối gỗ hình
đấu kê ở giữa khoảng củng với củng, gọi là
chủ.
Kinh Dược sư như
lai bản nguyện (Đại 14,
402 thượng), nói: “Cõi
nước của đức Phật kia
rất là thanh tịnh. (... )
thành quách, cửa
khuyết, tường, vách, cửa
sổ, nhà, gác, cột, xà, đẩu
củng, lưới giăng chung quanh, tất cả đều
làm bằng bảy thứ báu, y như nước Cực lạc,
Chủ Củng
CHỦ CỦNG

không khác”. Những kết cấu đẩu củng xưa
nhất hiện còn tại Trung quốc, là những
chủ củng trên đại điện chùa Phật quang
núi Ngũ đài ở tỉnh Sơn tây, là kiến trúc đời
Đường. [X. Hữu bộ tì nại da tạp sự Q.13,
Q.37].
CHỦ NHÂN ÔNG
........
Ông chủ, tiếng dùng trong Thiền lâm.
Chỉ Phật tính ai ai cũng có. Vô môn quan
tắc 12 (Đại 48, 294 trung), nói: “Hòa thượng
Thụy nham Ngạn hàng ngày tự gọi Chủ
nhân ông, rồi lại tự đáp, Dạ!”.
CHỦ QUAN
.....
Trong quan hệ vật ngã, bản thân người
nhận thức là chủ quan, cái mà chủ quan
nhận thức là khách quan. Nếu người nhận
thức không để cho cá tính hoặc một lập
trường riêng tư của mình ảnh hưởng, mà
nhận biết đối tượng một cách nguyên vẹn
đúng như diện mục của nó, thì chân lí của
sự nhận thức ấy gọi là chân lí khách quan,
thừa nhận loại chân lí khách quan ấy, gọi
là Chủ nghĩa khách quan; trái lại, thì gọi là
Chủ nghĩa chủ quan. Trong Phật giáo, danh
từ tương đương với chủ quan là “Năng quan
”, “Năng duyên ”; tương đương
với khách quan là “Sở quan ”,“Sở
duyên .”. Theo ý của luận Đại thừa
khởi tín, thì chủ quan, từ trạng thái hiển
hiện gọi là Năng kiến tướng (Kiến tướng,
chuyển tướng), từ phương diện tác dụng
nhận thức thì gọi là chuyển thức; Khách
quan từ trạng thái hiển hiện gọi là Cảnh
giới tướng (Cảnh tướng, Hiện tướng), từ
phương diện tác dụng nhận thức thì gọi là
hiện thức, vốn do mê hoặc sản sinh. Tức
ngay từ gốc rễ của nó đã có vô minh, cho
nên mới sinh ra tâm phân biệt và tác dụng

phân biệt chủ quan, khách quan rồi tiến
lên, đối với cảnh giới mê vọng này, sinh
khởi tâm chấp trước (Thuyết tam tế lục thô).
Do đó, sự “tồn tại đích thực” tách lìa chủ
quan, khách quan mê vọng, tức hàm cái ý
là sự “tồn tại đích thực” là tồn tại ở cái chỗ
chưa chia ra chủ khách quan. Giới triết học
hiện đại, dùng danh từ “chủ thể” thay cho
từ “chủ quan”. Sự khu biệt giữa chủ thể và
chủ quan là, “chủ quan” chỉ có ý vị là một
tiếng dùng về mặt nhận thức luận mà thôi;
còn “chủ thể” là tiếng dùng về mặt thực
tiễn luận gồm cả hành vi và thực tiễn. (xt.
Thực Tại Luận, Thực Chứng Chủ Nghĩa,
Quan Niệm Luận).
CHỦ SƠN
.....
Núi chủ. Tại Trung quốc, qua các đời
khi xây dựng cung thất, đại khái cho phưong
bắc là tướng tốt và cao, phương nam thì
thấp, cho nên núi phương bắc là núi chủ,
núi phương nam thì gọi là núi án. Do đó,
các chùa viện gọi núi phía sau (tức núi
phương bắc) là Chủ sơn. Lại có thuyết dùng
chủ sơn, án sơn thay cho quan hệ chủ
khách. Trong Thiền lâm, thì dùng câu “Chủ
sơn cỡi án sơn” để biểu thị cảnh giới chủ
khách nhất như. Lại dùng câu “Chủ sơn
cao, án sơn thấp” để biểu thị thế giới chủ
khách sai biệt (thế giới sai biệt của hiện tượng
giới) đều hàm cái lí chân như bất biến. [X.
Hư đường lục Q.1; Hòa an quốc ngữ Q.1].
CHỦ SỰ
.....
Chỉ người chủ làm công việc. Tên gọi
khác của chức sự trong Thiền viện. Lúc
đầu, Thiền uyển thanh qui lấy bốn chức
Giám tự, Duy na, Điển tọa và Trực tuế làm
chủ sự, Thanh qui về sau thêm Đô tự, Phó
tự gọi là Lục trị sự. Chân tông của Nhật
bản thì chỉ người trông nom cai quản các
công việc trong thời kì hạ an cư là Chủ sự.
CHỦ NHÂN ÔNG

[X. Thiền uyển thanh qui Q.10; Thích thị
yếu lãm Q.hạ].
CHỦ TÁN
Trong hội tán thán Phật, Chủ tán là
người tụng xướng danh hiệu Phật trong
chúng tăng, là người xướng kệ lễ tán đầu
tiên. Trong pháp hội, phần nhiều do Duy
na đảm nhiệm chức này.
CHỦ TANG
Còn gọi là Tang chủ. Tức là chức vụ
đảm nhiệm công việc tang lễ trong Thiền
lâm, khi có vị tôn túc thị tịch.Cũng là người
trông nom các nghi lễ trong pháp hội thông
thường. Sắc tubách trượng thanh qui quyển
3Thỉnh chủ tang điều (Đại 48, 1127 hạ),
nói: “Người chủ tang đến, đánh chuông lớn,
tập chúng ra cửa đón rước, đến trước khám
thắp hương, chủ tọa và đại chúng thưa hỏi”.
CHỦ TỂ
.....
Chỉ cái ta, chính mình. Tức thể của cái
ta là thường nhất mà có tác dụng thống trị
sự vật. Luận Thành duy thức quyển 1 (Đại
31, 1 thượng), nói: “Ta, có nghĩa là chủ tể”.
CHỦ THÀNH TỰU
........
Là một trong sáu việc thành tựu. Ở ngay
đầu các kinh đều có “sáu thành tựu”. Trong
đó chữ “Phật” tức là chủ thành tựu. Đây là
lấy Phật làm chủ nói pháp hóa độ thế gian
và xuất thế gian, cho nên ở đầu kinh có
chữ Phật, tức biểu thị kinh ấy là do vị chủ
nói pháp tuyên thuyết để hóa đạo chúng
sinh. Cùng với năm thành tựu khác cùng
biểu thị niềm tin đối với kinh điển Phật
giáo là có chứng cứ rõ ràng. (xt. Lục Thành
Tựu).
CHỦ THẦN
.....
Là thần chủ vị trong các thần mà Đa

thần giáo tin thờ. Các thần mà Đa thần
giáo tin thờ ở thời kì đầu vốn không có
phân biệt chủ hay theo, nhưng về sau, qua
quá trình các thị tộc, bộ lạc dung hợp với
nhau, có nhiều thần linh (vốn do các bộ
lạc lớn tin thờ), dần dần được tôn sùng
hơn nhiều thần của các bộ lạc khác, với
thời gian dài qua sự đào thải tự nhiên, sự
tôn sùng cao nhất bèn được tập trung vào
một hoặc số ít thần kì, do đó mà hình thành
chủ thần.
CHỦ THỦ
.....
Tức chủ sự, gọi chức Tri sự. Thiền uyển
thanh qui quyển 10 (Vạn tục 111, 468 hạ),
nói: “Chủ thủ, chia ti đặt cục, nắm giữ các
công việc lớn nhỏ trong sơn môn”. Ngoài
ra, cũng có khi “ Chủ thủ” là chỉ chức “Giám
tự” trong sáu Tri sự. [X. thiền lâm tượng
khí tiên chức vị môn]. (xt. Chủ Sự).
CHỦ TRUNG CHỦ
........
I. Chủ trung chủ. Là một trong bốn
Tân chủ do Thiền sư Lâm tế Nghĩa huyền
đặt ra. Tân, chỉ người học, đồ đệ; Chủ, chỉ
thầy dạy. Chủ trung chủ, có nghĩa là khi
thầy tiếp dắt người học, đứng trên lập trường
bản phận của mình, triển khai các phương
pháp độc lập, hoạt bát, không câu chấp qui
cách thông thường, bởi thế, trong Thiền
lâm có danh xưng “Sư gia hữu tị khổng”
(nhà thầy có lỗ mũi). Trái lại, nếu thầy một
lòng muốn tiếp dắt học trò nhưng lại không
khéo phá trừ sự chấp trước của học trò để
khiến họ quay về lập trường bản phận, thì
gọi là “Chủ trung tân”, đối với tình hình
như vậy thì có danh xưng “Sư gia vô tị
CHỦ TRUNG CHỦ

khổng”. [X. Ngũ gia tông chỉ toản yếu
Q.thượng].
II. Chủ trung chủ. Là một trong bốn
tân chủ do tông Tào động lập ra. Chủ chỉ
chính, thể, lí; Tân chỉ thiên, dụng, sự. Chủ
trung chủ, có nghĩa là bản thể của lí chẳng
phải trực tiếp hiển hiện trên mặt sự hàng
ngày. Động thượng cổ triệt quyển thượng
(Vạn tục 125, 359 hạ), nói: “Bản thể của lí
chẳng đi lại với dụng, gọi là Chủ trung chủ,
ví như ông vua ở trong cung sâu chín lớp.
Trái lại từ trong lí thể tự nhiên có khả năng
dẫn phát ra “dụng” và “sự”, gọi là Chủ trung
tân. Động thượng cổ triệt quyển thượng
(Vạn tục 125, 359 hạ), nói: “Gần gũi từ thể
phát ra dụng, gọi là chủ trung tân, ví như
bề tôi vâng mệnh vua mà ra vậy”.
CHỦ VĨ
Tức dùng lông thú hoặc sợi cây gai buộc
lại thành một nắm, rồi tra cái cán dài bằng
ngà voi hoặc bằng gỗ, làm vật dùng khi
thuyết pháp hay giảng kinh. Chủ là một
loài nai bề ngoài giống như con hươu,
nhưng to lớn, người xưa dùng đuôi nó làm
chổi phủi bụi, đuổi ruồi. Về sau thì cùng
với chiếc phất trần cũng được dùng để chỉnh
túc uy dung; hoặc khi đàm luận, diễn thuyết,
nó được dùng để điều khiển thính chúng.
Tại Trung quốc, vào thời đại Ngụy Tấn,
những nhà thanh đàm, khi đàm luận, phần
nhiều có thói quen hay cầm chủ vĩ; về sau
trong giới tăng lữ, phong tục cầm chủ vĩ
cũng lưu hành rộng rãi.
CHỦ VỊ
Chỉ vị trụ trì một sơn môn hay một chùa,
hoặc là chỗ tòa ngồi của người chủ. Thông
thường lấy bên phải làm chủ vị, bên trái
làm khách vị. Nếu nhà phương trượng quay
hướng nam, thì bên đông là chủ vị, bên tây
là khách vị; nhà Tăng quay hướng đông

thì bên bắc là chủ vị, bên nam là khách vị;
nhà kho quay hướng tây thì bên nam là
chủ vị, bên bắc là khách vị. [X. Thiền uyển
thanh qui Q.1].
CHUẨN ĐÊ (CHI) QUAN ÂM
Chuẩn đê (Chi), Phạm:Cundì. Cũng là
Chuẩn đề, Chuẩn nê. Còn gọi là Tôn na
Phật mẫu, Chuẩn đề Phật mẫu, Phật mẫu
chuẩn đề, Thất câu đê (chi) Phật mẫu. Là
một trong sáu Quan âm, một trong bảy
Quan âm. Ngoài tượng mười tám tay ra còn
có nhiều loại hình tượng khác. Trong Thai
tạng giới mạn đồ la của Mật giáo, vị tôn này
được đặt ở ngay đầu bên trái trong viện
Biến tri. Cứ theo kinh Thất câu chi Phật
mẫu sở thuyết chuẩn đề đà la ni chép, thì
Chuẩn đề Phật mẫu thân màu vàng lợt,
ngồi kết già trên hoa sen, sau lưng có vòng
hào quang, mặc the mỏng, trên dưới đều
mầu trắng, có thiên y, dác lạc, anh lạc, đội
mũ, mười tám cánh tay đều đeo vòng xuyến,
có ba mắt, hai tay bên trên làm tướng nói
pháp, tay
thứ hai
bên phải
làm tướng
Thí vô úy,
tay thứ ba
câ m
gươm, tay
thứ tư
cầm lọn
tóc báu,
trên bàn
tay thứ
năm đặt quả câu duyên, tay thứ sáu cầm
búa rìu, tay thứ bảy cầm móc câu, tay thứ
tám cầm chày kim cương, tay thứ chín cầm
tràng hạt; tay thứ hai bên trái cầm cờ báu
như ý, tay thứ ba cầm hoa sen nở rộ, tay
Chuẩn Đề Quan Âm
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)
CHỦ VĨ

thứ tư cầm bình nước, tay thứ năm cầm
giải lụa, tay thứ sáu cầm bánh xe, tay thứ
bảy cầm tù và, tay thứ tám cầm hiền bình,
trên bàn tay thứ chín đặt Bát nhã tiếng Phạm.
Chuẩn đê
quan âm ở Tây
tạng là tượng
bốn tay, ngồi
trên hoa sen,
tay phải tay trái
thứ nhất đặt
trên đầu gối,
cầm bát, tay
phải thứ hai rủ
xuống kết ấn
Thí vô úy, tay
trái thứ hai co
lại ở trước ngực
cầm hoa sen trên hoa sen đặt hộp kinh Bát
nhã chữ Phạm.
Lại tượng đồng truyền ở Tích lan là bốn
tay, trên đầu đội định ấn hóa Phật, tay trái
thứ nhất đặt ở trước rốn, tay thứ hai cầm
ngọc báu; tay phải thứ nhất cầm chày một
chẽ, tay thứ hai dơ lên, ngón tay cái và ngón
vô danh búng vào nhau. Ngực đầy biểu thị
tướng Phật mẫu. Ngoài ra, còn có tượng
mười bốn tay, sáu tay. Mật hiệu là Tối thắng
kim cương, chủng tử là (bu), hình tam
muội da là Hiền bình hoặc Giáp trụ, chày
năm chẽ, hoa sen, tù và. Căn bản chân
ngôn là: Na mô táp đá nẫm tam miệu tam
bột đà câu chi nam đát diệt tha án chiết lệ
chủ lệ chuẩn đề sa ha.
Phép tu lấy vị tôn này làm bản tôn (vị
tôn chính) gọi là Chuẩn đề pháp, Chuẩn
đề độc bộ pháp, là phép tu để trừ tai họa,
cầu thông minh, trị bệnh v.v... Cứ theo kinh
Thất câu chi Phật mẫu chuẩn đề đại minh
đà la ni chép, thì tụng trì Chuẩn đề đà la ni

sẽ được sáng láng rạng rỡ, các tội chướng
đều tiêu diệt, tuổi thọ lâu dài, phúc tuệ tăng
tiến, và được chư Phật, Bồ tát hộ trì, đời đời
kiếp kiếp xa lìa các ngã ác, mau chứng vô
thượng bồ đề. [X. Thất câu chi Phật mẫu
tâm đại chuẩn đề đà la ni pháp; Thất câu
chi Phật mẫu tâm đại chuẩn đề đà la ni
kinh].
CHUẨN ĐỀ
.....
Phạm:Cundì. Còn gọi là Chuẩn đê,
Chuẩn nê, Chuẩn đề quan âm, Chuẩn đề
Phật mẫu, Phật mẫu chuẩn đề. Dịch ý là
thanh tịnh. Là vị Bồ tát giữ gìn Phật pháp,
và bảo hộ mạng sống cho những chúng
sinh đoản mạng được thêm tuổi thọ. Mật
tông lấy Chuẩn đề làm một vị tôn thuộc
Quan âm bộ và rất được sùng kính. Thai
mật của Nhật bản đưa Chuẩn đề vào trong
Phật mẫu, làm một vị tôn thuộc Phật bộ.
Đông mật của Nhật bản thì lấy Chuẩn đề
làm một trong sáu Quan âm, nhiếp vào sáu
Quan âm (Thiên thủ Quan âm, Thánh
Quan âm, Mã đầu Quan âm, Thập nhất
diện Quan âm, Chuẩn đề Quan âm, Như ý
luân Quan âm)
thuộc Liên hoa bộ.
Vì Quan âm chia
thân ứng hóa vào
sáu đường để tế độ
chúng sinh. Được
đặt trong Viện Biến
tri trên Hiện đồ Thai
tạng giới mạn đồ la,
mình mặc áo lụa
mỏng, ống tay áo
rộng, lưng thắt giải
lụa, cổ tay đeo vòng
trắng, hiện tướng ba mắt mười tám cánh
tay. [X. kinh Chuẩn đề đại minh đà la ni].
CHUẨN KHAI SƠN
........
Có nghĩa là người đạo hạnh cao cả, công

lao khắp sơn môn. Gọi là Trung hưng tổ.
Quan Âm Chuẩn Đề
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)
Chuẩn Đề Quan Âm
CHUẨN KHAI SƠN

[X. Thiền lâm tượng khí tiên Q.3 Linh tượng
môn].
CHUẨN TÔN GIÁO HIÊN TƯỢNG
Hiện tượng ảo tưởng do ảnh hưởng của
hành động chủ quan, hoặc chi phối sự vật
khách quan, sản sinh từ trước khi tôn giáo
nguyên thủy xuất hiện, là một hình thái
sinh hoạt ý thức sớm nhất của nhân loại
mà ngày nay người ta biết được. Đã có nhân
tố của một phần tôn giáo, nhưng vẫn chưa
có quan niệm siêu tự nhiên rõ ràng, đối với
khách thể, chưa được thần cách hóa, cũng
chưa có ý niệm kính bái cầu cúng. Những
phép thuật và đồng bóng lưu hành ở xã
hội cổ đại, phần nhiều thuộc loại này.
Nhưng sau khi quan niệm tôn giáo và thần
linh xuất hiện, thì phép thuật và đồng bóng
vẫn được giữ lại và phụ thuộc vào các loại
tôn giáo, mà vẫn giữ được cái đặc trưng của
hiện tượng chuẩn tôn giáo: đã không lấy
khách thể làm đối tượng sùng bái, cũng
chẳng dựa vào thần lực để hoạt động, mà
chỉ hoạt động theo phương thức cố định
để khống chế hoặc gây ảnh hưởng đối với
khách thể. Chẳng hạn như dùng mũi kim
đâm vào hình người cắt bằng giấy hoặc đẽo
bằng gỗ để hòng hãm hại đối tượng bị nhắm
tới; hoặc đội ngọc đá để mong được sống
lâu, giàu có, cho đến đội một vật đặc biệt
nào đó để mong tránh khỏi ách nạn v.v...
đều thuộc loại này.
CHÚC
..
Phạm :peyà hoặcpejà. Còn gọi là Tiểu
thực...... Tức bỏ một ít gạo và đổ nhiều
nước nấu thành cháo loãng. Mỗi buổi sáng
ăn cháo là phép thông thường trong Thiền
lâm. Lại Thích môn chính thống quyển 3
chép, lúc tờ mờ sáng, đã trông rõ những
chỉ tay trong bàn tay thì được phép ăn cháo.

Có rất nhiều loại cháo, cứ theo luật Thập
tụng quyển 29 liệt kê tám thứ là: cháo váng
sữa, cháo dầu, cháo vừng (mè), cháo sữa,
cháo đậu, cháo đậu nhỏ, cháo hạt gai, cháo
suông (trắng). Lại Thiền lâm tượng khí tiên
Ẩm đạm môn, thì liệt kê cháo ngũ vị, cháo
anh lạc, cháo hồng điều. Trong đó, cháo
ngũ vị là cháo ngày đức Phật thành đạo
mồng 8 tháng 12, dùng các loại gạo đủ mùi
vị để nấu, cho nên gọi là Lạp bát chúc (cháo
ngày 8 tháng chạp), còn gọi là Hồng tao (bã
rượu đỏ). Cháo anh lạc là cháo dùng rau
dệu (tập tàng) nấu lẫn với gạo mà thành, vì
rau dệu dắt díu nhau lằng nhằng, y như chuỗi
ngọc anh lạc, cho nên gọi như thế. Cháo
hồng điều tức là cháo đậu đỏ, là cháo ăn vào
ngày 15 tháng 1. Trong tùng lâm, người trông
nom việc ăn cháo buổi sáng, gọi là Chúc
đầu; vị tăng chỉ ăn cháo không ăn bất cứ thứ
gì khác, gọi là Chúc phạn tăng; sau bữa cháo
sáng, gọi là Chúc bãi; cháo sáng và cháo chiều,
gọi gộp lại là Lưỡng chúc (hai cháo).
Ngoài ra, cứ theo luật Ma ha tăng kì
quyển 29 chép, thì cháo có mười điều lợi
ích là: tăng trưởng sắc, lực, sống lâu, vui vẻ,
tiếng nói trong trẻo, nói năng lưu loát, tiêu
hóa thức ăn hôm trước, trừ phong, trừ đói,
trừ khát v.v... khiến người ta tu được lợi
ích, cho nên gọi là Lương dược..... (thuốc
hay). Còn theo luật Tứ phần quyển 13, thì
cháo có năm điều lợi là trừ đói, trừ khát,
trừ phong, tiêu thức ăn hôm trước và thông
đại tiểu tiện. [X. luật Ma ha tăng kì Q.34;
luật Tứ phần Q.14; luật Ngũ phần Q.29;
luật Thập tụng Q.14; Pháp uyển châu lâm
Q.42; Thiền lâm tượng khí tiên, Tiết thời
môn, Chức vị môn].
CHÚC DUNG
.....
Là ông vua đời xưa trong truyền thuyết
dân gian Trung quốc. Vì vua này đem lửa
cho mọi người, nên gọi là Xích đế .
CHUẨN TÔN GIÁO HIÊN TƯỢNG

Có thuyết bảo là Hỏa quan đời Đế khốc,
người đời sau tôn làm thần lửa. [X. Sử kí Sở
thế gia].
CHÚC ĐÀI
Là cái đài để thắp đèn sáp,
thông thường gọi là cây đèn.
Một trong ba cụ túc, một
trong năm cụ túc. Là đồ thờ
đặt trước bàn Phật cùng với
lư hương, lọ hoa. Vì tại Ấn
độ có lệ cúng đèn sáng trước
bàn Phật, cho nên làm đài
để thắp đèn dầu; đến khi có
đèn sáp, mới làm chúc đài để
thay thế. Đài phần nhiều được
làm bằng kim thuộc và có
nhiều hình dáng khác nhau.
(xt. Tam Cụ Túc).
CHÚC HỮU THẬP LỢI
...........
Luật Ma ha tăng kì quyển 29 nói, ăn
cháo có mười thứ lợi ích như sau:
1. Tư sắc, giúp ích thân thể, da dẻ mịn
màng.
2. Tăng lực, bù đắp sự suy yếu, tăng
thêm khí lực.
3. Ích thọ, bồi dưỡng nguyên khí, tăng
thêm tuổi thọ.
4. An lạc, trong sạch nhẹ nhàng, ăn
vào yên vui.
5. Từ thanh, khí không ngưng trệ, giọng
nói thanh thoát.
6. Biện thuyết, nhuần thấm giọng, lưỡi,
nghị luận trôi chảy.
7. Tiêu túc thực, khiến cho tì vị nóng
ấm, tiêu hóa thức ăn hôm trước.
8. Trừ phong, điều hòa thông lợi, phong
khí tiêu trừ.
9. Trừ cơ, vừa miệng no bụng, trừ được
sự đói.

10. Tiêu khát, họng, lưỡi nhuần thấm,
trừ hết khô khát. [X. Đại minh tam tạng
pháp số Q.43].
CHÚC HƯƠNG
.....
Trong tùng lâm, vào những dịp lễ chúc
Thánh hoặc đản sinh, trước khi vị trụ trì
lên nhà giảng thuyết pháp, trước hết, phải
thắp hương cầu nguyện. Sắc tu bách trượng
thanh qui quyển 2 mục Phật giáng đản (Đại
48, 1115 hạ), nói “Đặt tượng Phật giáng sinh
trong cái chậu nước thơm, để hai cái phễu
nhỏ trước Phật, cúng dường xong, trụ trì
lên chúc hương”. Văn chúc đọc khi chúc
hương, gọi là Chúc hương văn.
CHÚC LỤY
Chúc, nghĩa là dặn dò, phó thác; Lụy,
nghĩa là gánh vác sự vất vả phiền lụy. Có
nghĩa là đem công việc mà giao phó và dặn
dò người khác khiến họ gánh vác. Trong
tông môn, mỗi khi đem đại pháp của Phật
tổ trao truyền khiến người sau gìn giữ và
phát huy, thì gọi là Chúc lụy. [X. Duy ma
kinh sớ lược Q.10 phẩm Thích chúc lụy
(Trí khải)].
CHÚC LỤY PHẨM
Tên phẩm trong bộ kinh giao phó sự
truyền bá rộng rãi bộ kinh ấy. Thông
thường được đặt ở cuối kinh, như phẩm
thứ 17 trong kinh Văn thù sư lị vấn, phẩm
thứ 14 trong kinh Duy ma cật sở thuyết,
đều là những phẩm Chúc lụy. Nhưng
trong hai mươi tám phẩm của kinh Pháp
hoa, phẩm Chúc lụy là phẩm thứ 22, tông
Pháp tướng cho là sắp đặt thứ tự có sự
nhầm lẫn, song tông Thiên thai thì cho
thế là đúng, vì mỗi tông chấp theo mỗi
thuyết.
Chúc Đài
CHÚC LỤY PHẨM

CHÚC PHÁT
.....
Chúc, hàm ý là sự cắt đứt, bởi thế, chúc
phát đồng nghĩa với thế phát, trĩ (thế) phát,
tức có nghĩa là cạo tóc xuất gia. (xt. Thế
Phát).
CHÚC THÁNH
.....
Tức là nghi lễ trong Thiền lâm cầu chúc
Hoàng đế sống lâu muôn tuổi. Niên hiệu
Thần gia năm đầu (428) đời Bắc Ngụy, vào
dịp Thánh tiết của Thái vũ đế, các chùa
được lệnh dựng đạo tràng chúc thọ, cầu
nguyện Hoàng đế bình an trường thọ.
Khoảng năm Khai nguyên đời Đường cũng
có ghi chép về việc này. Năm Khai bảo thứ
hai (969) đời Bắc Tống, nhân dịp Thánh
tiết Thái tổ, chư tăng được vời vào điện để
thi hạch học nghiệp, nhận áo đỏ, từ đó về
sau cứ dịp Thánh tiết lại lên tòa thuyết pháp
để chúc thọ Hoàng đế. Cứ theo Sắc tu bách
trượng thanh quy quyển 1 nói, thì vào ngày
Cảnh mệnh (ngày vua lên ngôi), bốn ngày
trai (mùng 1, 15, mùng 8, 23) và sóc vọng
(mùng 1, 15 mỗi tháng) cử hành nghi lễ tại
Tạng điện, đều là để chúc mừng Hoàng đế.
Vị trụ trì lên tòa nói pháp vào dịp chúc thọ
Hoàng đế, gọi là Chúc Thánh thướng
đường, thắp hương chúc thọ, gọi là Chúc
Thánh niêm hương. Cổ tôn túc ngữ lục
quyển 23 (Vạn tục 118, 227 hạ) nói: “Ngày
đầu tiên thầy lên tòa nói pháp, đại chúng tề
tựu, thầy cầm hương dạy chúng rằng: Nén
hương này chẳng phải từ phương khác mà
có được, mà có ngay ở đất nước này của
các vị, vậy hãy nguyện cầu cho Hoàng đế
sống lâu muôn tuổi, các hiền thần nghìn
năm, văn võ bách quan thường yên ngôi
vị”. [X. Thích thị kê cổ lược Q.4; Đại giác
thiền sư ngữ lục Q.thượng; Q.trung; Thiền

lâm tượng khí tiên Tùng quĩ môn].
CHÚC THÁNH TỰ
........
Chùa ở mạn tây bắc cách huyện Hành
sơn tỉnh Hồ nam độ 17 cây số, tức ở chân
núi phía nam của núi Nam nhạc. Ngài Tuệ
tư là tổ khai
sơn, các sư
Hoa i
nhượng, Ảo
hữu, Chính
truyền và
Mật vân Viên
ngộ đều đã
từng ở chùa
này. Sư Thừa
viễn đời
Đường đã
từng thiết lập
đạo tràng
Ban chu tại đây, chuyên tu niệm Phật, vì
thế, chùa này còn được gọi là Di đà tự.
Cuối năm Đại lịch (766-779) thời Đại
tông, chùa được ban tên là “Ban chu đạo
tràng”. Sau đổi là Thắng nghiệp tự.
Năm Khang hi 16 (1677), chùa được đặt
làm Hàn cung, do đó mới đổi tên là Chúc
thánh Thiền tự. Gác kinh của chùa hiện
còn tàng trữ Nam tạng đời Minh. [X. Đại
thanh nhất thống chí Q.281].
CHUYÊN HÀNH
Có nghĩa là chuyên chú tu một điều
thiện. Tức bỏ các pháp khác mà chỉ chuyên
làm một pháp. [X. Giáo hành tín chứng
Q.6]. (xt. Chuyên Tạp Nhị Tu).
CHUYÊN NIÊM
.....
Chuyên tâm nhớ nghĩ về một đối tượng
nào đó. Kinh Trường a hàm quyển 2(Đại 1,
15 trung), nói: “Phật tu hành bốn thần túc
Cổng Chùa Chúc Thánh
CHÚC PHÁT

đã nhiều, chuyên niệm không quên”. Lại
niệm tuy có hai nghĩa là niệm thành tiếng,
niệm trong tâm, nhưng chuyên niệm trong
tông Tịnh độ là đặc biệt chỉ sự tu hành
chuyên xưng niệm danh hiệu của đức Phật
A di đà. Trong Quán kinh sớ Tán thiện
nghĩa của ngài Thiện đạo có câu: “Một lòng
chuyên niệm danh hiệu Di đà”.
CHUYÊN PHẬT
Tức là các hình tượng Phật nhỏ nặn
bằng đất sét rồi nung lên mà thành, cũng
có tòa sư tử, lọng trời v.v... phần nhiều làm
hình vuông, hình chữ nhật. Từ thời đại
Bắc Ngụy đã rất thịnh hành và được truyền
đến Nhật bản vào khoảng đời Đường. Hiện
còn đến nay thì có tượng bồ tát Quan âm
được đắp vào năm Hưng hòa thứ 5 (543)
đời Đông Ngụy, nhưng ở các địa phương
tại Tây tạng cho đến nay vẫn còn đắp tượng
Phật bằng đất.
Cứ theo Đại đường tây vực cầu pháp
cao tăng truyện quyển hạ truyện Tăng triết
chép, thì vua nước Tam ma đát tra thuộc
đông Ấn độ mỗi ngày nặn (có khuôn) mười
vạn tượng Phật bằng đất, đọc mười vạn kệ
tụng Bát nhã. Lại phía ngoài Lan cống thuộc
Miến điện, có nhiều tượng Phật Niết bàn
đều nặn bằng đất sét nung rồi tráng vàng ở
ngoài. [X. Nam hải kí qui nội pháp truyện
Q.4].
CHUYÊN TẠP NHỊ TU
Tức chỉ chuyên tu và tạp tu. Nói tắt là
Chuyên tạp. Có nhiều giải thích khác nhau
về hai cách tu này. Sa môn Hoài cảm lấy
kinh Bồ tát xử thai làm căn cứ, nói giữ tâm
không bền gọi là Tạp tu, dụng tâm kiên cố
gọi là Chuyên tu. Những người tạp tu sinh
vào nơi giải mạn, những người chuyên tu
mới sinh nơi Cực lạc, đây là theo sự dốc
lòng hay không dốc lòng mà bàn về chuyên,

tạp khác nhau. Trạch anh và Nguyên không
cho hai cách tu ấy là hai hạnh Chính, Tạp,
bảo rằng, đem ba nghiệp thân khẩu ý mà lễ
bái, nhớ nghĩ Phật A di đà, gọi là chuyên
tu, dùng tâm tản mạn mà tu các pháp lành
gọi là tạp tu. Chứng không thì căn cứ vào
hai đường khó, dễ mà giải thích hai cách
tu, bảo rằng Tạp tu là Nan hành đạo (đạo
khó làm), Chuyên tu là Dị hành đạo (đạo
dễ làm). Lại còn thuyết khác cho rằng, bất
luận là chính hành hay tạp hành, chỉ căn
cứ vào sự có đủ hay không đủ ba tâm, bốn
tu mà chia thành hai cách tu.
Ngài Thiện đạo chia sự tu hành cầu
vãng sinh Tịnh độ thành năm chính hành
và năm tạp hành, trong đó, năm chính
hành lấy việc niệm Phật làm chính nghiệp,
các hành khác là trợ nghiệp, mà ngoài việc
niệm Phật ra, kiêm tu các trợ nghiệp và tạp
hành khác thì gọi là tạp tu. Ngoài ra, còn
bàn về sự hơn kém, được mất của hai cách
tu mà bảo rằng, chuyên tu có bốn cái được,
tạp tu có mười ba cái mất. Lại nói người
chuyên tu chắc được vãng sinh là nghìn
người không mất một người, người tạp tu
chắc chẳng được vãng sinh, là trong nghìn
người không có một người, trong muôn
nghìn người không có một người vãng sinh
Tượng Di Đà Tam Tôn Bằng Đất
CHUYÊN TẠP NHỊ TU

[X. luận Thích tịnh độ quần nghi Q.4, Vãng
sinh lễ tán kệ tiền tự (Thiện đạo), Tuyển
trạch bản nguyện niệm Phật tập; vãng sinh
lễ tán yếu nghĩa thích quán môn nghĩa sao
Q.3; Niệm Phật danh nghĩa tập Q.thượng].
(xt. Chính Tạp Nhị Hành).
CHUYÊN TÂM
Tức hàm ý là một lòng, không hai lòng.
Cũng tức là chỉ sự tập trung tâm tư, không
nghĩ lăng xăng tạp nhạp. Như kinh Tạp a
hàm quyển 39 nói “Chuyên tâm thiền tư”,
Quán kinh sớ Tán thiện nghĩa của Thiện
đạo nói “Chuyên tâm niệm Phật” đều là
nghĩa ấy. [X. Giáo hành tín chứng Q.2]. (xt.
Chuyên Tạp Nhị Tu).
CHUYÊN TÍN
.....
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Trong
Thiền lâm, khi sai phái một người đi đâu để
xử lí một sự vụ đặc biệt nào đó, thì gọi là
Chuyên sứ, bức thư tín mà người chuyên
sứ cầm đi, gọi là Chuyên tín. Thiền uyển
thanh qui quyển 6 (Vạn tục 111, 455 hạ),
nói: “Chuyên sứ đến trước vị trụ trì vái ba
vái rồi nói: Chuyên tín này vâng mệnh tôn
nhan đi đưa, người không có nhiệm vụ
không được xem đến. Nói xong hàn huyên
đôi lời, lại vái ba vái rồi đi”.
CHUYÊN TU
Có nghĩa chuyên môn tu tập một việc.
Trái lại, tu nhiều pháp hỗn hợp thì gọi là
tạp tu. Trong tông Tịnh độ, chuyên tu chỉ
sự tu hành cầu vãng sinh thế giới Cực lạc,
cũng tức là hành vi và tâm cảnh đều khế
hợp với chính đạo vãng sinh Tịnh độ, và
chuyên tâm tín phụng Phật A di đà. Thông
thường chỉ năm chính hành đọc tụng, quan
sát, lễ bái, xưng danh và tán thán cúng
dường, hoặc chỉ đem tâm chính tín tu hạnh
“Xưng danh” trong năm chính hành, đây

gọi là chuyên tu niệm Phật. Trái lại, tạp tu
là chỉ các tạp hành xưng niệm danh hiệu
của chư Phật và Bồ tát khác, hoặc ngoài
chính hành xưng danh ra, còn tu các hành
nghiệp (trợ nghiệp) khác cùng một lúc với
việc xưng danh (trợ, chính kiêm tu) để làm
nhân cho việc vãng sinh. Lại giữ tâm chuyên
tu và tạp tu, gọi là Chuyên tạp chấp tâm, và
tâm trợ, chính kiêm hành, gọi là Trợ chính
gián tạp tâm.
Trong Vãng sinh lễ tán kệ, ngài Thiện
đạo phân tích về sự hơn kém, được mất
của chuyên tu và tạp tu, nói chuyên tu có
bốn cái được, tạp tu có mười ba cái mất.
Người chuyên tu chắc được vãng sinh, cho
nên nói nghìn người không mất một người,
người tạp tu chắc không được vãng sinh,
trong nghìn người không có một người;
trong vạn người không có một người vãng
sinh.
CHUYÊN TƯỞNG
.....
Chỉ sự chuyên chú quán tưởng một
cảnh (đối tượng) mà tâm không tán loạn,
di động. Kinh Quán vô lượng thọ (Đại 12,
342 thượng), nói : “Ngồi ngay ngắn hướng
về phía chính tây, nhìn kĩ mặt trời, khiến
tâm bám sát, chuyên tưởng không dời”.
CHUYỂN
Phạm:pravftti.
1. Ý là sinh khởi, nghĩa là nương vào
nhân duyên mà sinh khởi. Thông thường
có các tiếng dùng như chuyển khởi, chuyển
sinh... [X. luận Thành duy thức Q.2].
2. Hàm ý là làm cho xoay chuyển, hoạt
động, tác dụng, và nói bày tuyên giảng. Như
nói quay bánh xe đại pháp, quay bánh xe
diệu pháp... (xt. Chuyển Pháp Luân).
CHUYÊN TÂM

3. Hàm ý là làm cho biến hóa, biến đổi.
Như đổi tông, chuyển thức được trí, chuyển
phàm vào Thánh, đổi chỗ nương tựa, đều
là ý ấy.
4. Hàm ý quay vòng, quay chuyển. Như
nói chuyển kinh, phiên chuyển, hoán
chuyển, thi chuyển...
CHUYỂN ÁC THÀNH THIÊN ÍCH
Là một trong mười điều lợi ích trong
đời hiện tại do Tịnh độ chân tông Nhật
bản lập ra. Nghĩa là lòng tin của người tu
hành niệm Phật đối với Phật A di đà có thể
được lợi ích trong đời hiện tại là diệt trừ tội
chướng năm nghịch mười ác trong ba đời,
thành tựu đại thiện căn không nói xiết. [X.
Hiển Tịnh độ chân thực giáo hành chứng
văn loại Q.3]. (xt. Hiện Thế Lợi Ích).
CHUYỂN BIẾN
Hàm ý là chuyển hóa đổi khác.
1. Chuyển biến. Tức phiếm chỉ cái
tướng chuyển hóa biến đổi của các pháp.
Thuyết chuyển biến (Phạm: pariịàmavàda)
và thuyết Tích tập (Phạm:àrambhavàda)
là tư tưởng trung tâm của Áo nghĩa
thư mà các phái triết học Ấn độ phần nhiều
thu dụng, trong đó, lấy thuyết Chuyển biến
của học phái Số luận làm đại biểu điển hình.
Học phái này cho rằng, bản tính của cái
nhân vật chất của muôn vật đều có tính
chuyển biến. Các học phái khác, như phái
Du già cũng thu dụng thuyết này. Lại trong
học phái Phệ đàn đa, thuyết Chuyển biến
của La ma nô già (Phạm: Ràmànuja) và
thuyết Hóa hiện (Phạm:Vivarta-vàda) của
Thương yết la (Phạm: Saíkara) đối lập
nhau.
Trong Phật giáo, Thuyết nhất thiết hữu
bộ chủ trương, trong vòng nối tiếp của các
pháp hữu vi, từ khoảng sát na trước đến
khoảng sát na sau, “thể” của chúng không

có sự đổi khác (tự thể chuyển biến), nhưng
đối với sự không khởi động, đang khởi động
hoặc sắp khởi động của “tác dụng”, thì về
mặt biến hóa của vị lai, hiện tại và quá khứ,
thừa nhận có chuyển biến (tác dụng chuyển
biến).
Tông Duy thức chủ trương thuyết Thức
chuyển biến (Phạm:vijĩàna-pariịàma),
thuyết này đứng về phương diện nhân tính
và quả tính mà khảo sát sự chuyển biến
của thức, và cho rằng “nhân chuyển biến”
là y vào thức hiện hành, trong thức A lại
da có các tập khí đẳng lưu và dị thục; “quả
chuyển biến” là từ tập khí dị thục trong
thức A lại da sản sinh các thức A lại da
chúng đồng phận khác, rồi lại từ tập khí
đẳng lưu mà sản sinh thức hiện hành. Như
vậy, thuyết Thức chuyển biến, một mặt
thuyết minh mối quan hệ nhân quả giao
thoa của thức A lại da và thức hiện hành,
mặt khác lại hiển bày cái tình hình thức A
lại da nối tiếp sinh diệt từng sát na, không
gián đoạn.
Trong luận Thành duy thức quyển 7,
từ chuyển biến được dịch là “Năng biến”,
do đó, có những giải thích như sau: cái gọi
là chuyển biến (khái niệm tác dụng) tức là
năng biến (khái niệm thể tính). Luận Thành
duy thức quyển 7 (Đại 31, 38 hạ), nói : “Các
thức ấy, nghĩa là thức Tam năng biến và
tâm sở kia như đã nói ở trước, đều hay biến
ra hai phần Kiến và Tướng, cho nên đặt
tên là chuyển biến. Kiến phần sở biến, gọi
là “Phân biệt”, vì hay nhận lấy tướng; Tướng
phần sở biến, gọi là “Sở phân biệt”, vì do
Kiến nhận lấy”. Ý nghĩa trên đây, tức là hai
phần Kiến, Tướng được hiện trong các thức
đều gọi là chuyển biến, bất luận là Kiến
phần năng thủ hay Tướng phần sở thủ,
đều là do thức biến hiện. Tông Duy thức
lấy đó mà thành lập nghĩa “Hết thảy đều
do thức”, là tư tưởng trung tâm của tông
CHUYỂN BIẾN

này. [X. Duy thức nhị thập luận; Duy thức
tam thập tụng; Thế thân duy thức nguyên
điển giải minh]. (xt. Nhân Năng Biến, Quả
Năng Biến).
II. Chuyển biến. Là một trong mười
tám biến. Có nghĩa là Phật và Bồ tát dựa
nơi sức định mà có thể chuyển biến tính
chất của muôn vật một cách tự tại. Thuyết
này có xuất xứ từ luận Du già sư địa quyển
37. (xt. Thập Bát Biến).
CHUYỂN CĂN
Hàm ý là chuyển căn tính. Còn gọi là
Tăng tiến căn. Có nghĩa là điều luyện căn
tính cùn lụt kém cỏi để chuyển thành căn
tính sắc bén tốt hơn. Tức từ căn tính Thanh
văn, Duyên giác chuyển làm căn tính Bồ
tát. Lại từ nam căn chuyển thành nữ căn,
nữ căn chuyển thành nam căn, cũng gọi là
Chuyển căn. [X. luận Đại tì bà sa Q.7, Q.68;
luận Câu xá Q.23, Q.25; luận Thuận chính
lí Q.70].
CHUYỂN CỔ
Phương pháp đánh trống trong Thiền
lâm, khi đánh đến nửa chừng thì đổi sang
một lối đánh khác, gọi là Chuyển cổ. Chẳng
hạn như đánh trống Thướng đường, khi chư
tăng nghe tín hiệu tiếng trống thì đều ra nhà
Tăng, lúc ấy, đánh trống liền có sự chuyển
biến trong hồi thứ nhất, thứ hai và thứ ba.
Sắc tu bách trượng thanh qui quyển 1
mục Thánh tiết (Đại 48, 1113 thượng), nói:
“Thị giả chuyển trống đến đứng bên trái
tòa pháp chờ đại chúng tụ tập. (...) Người
lãnh chúng đi, đưa đến sắp hàng trước nhà
kho, đứng chờ chuyển trống”.
CHUYỂN CỐT
Nghi thức chôn cốt trong Thiền lâm.
Khi đưa người chết vào tháp, bắt đầu từ
phòng ngủ thì để chân hướng về phía tháp,
nhưng đến nửa đường thì quay chuyển vị

trí mà trở đầu về phía tháp, đồng thời, dâng
nước trà cúng dường vong linh. Nghi thức
này gọi là Chuyển cốt Phật sự. [X. Thiền
lâm tượng khí tiên Q.14 Tang tiến môn].
CHUYỂN DỤC
Khi chúng tăng làm pháp sự, nếu vì một
lí do nào, như đau ốm chẳng hạn, một vị tỉ
khưu không tham dự được, thì nhờ một tỉ
khưu khác đem sự tán đồng của mình nói
trước đại chúng, đây gọi là “Dụcpháp ”.
Vị tỉ khưu nhận lời chuyển sự tán đồng ấy,
gọi là “Thụ dục ”. Người vắng mặt nhờ
người khác thông báo trước đại chúng, gọi
là “Dữ dục ”. Nếu vị tỉ khưu đã nhận
lời (thụ dục), lại cũng vì một lí do nào đó
mà không tham dự được, lại nhờ (dữ dục)
một tỉ khưu khác chuyển lời, thì gọi là
“Chuyển dục”. [X. Tứ phần luật san phồn
bổ khuyết hành sự sao Q.thượng đoạn 1].
CHUYỂN ĐẠO (1872-1943)
Người Nam an, Phúc kiến, họ Hoàng.
Húy Hải thanh. Bẩm tính thông minh, năm
mười chín tuổi làm lễ Thiền sư Thiện tu ở
chùa Nam sơn thuộc Chương châu xin xuất
gia. Năm sau, thụ giới Cụ túc tại chùa Sùng
phúc ở Nam sơn. Năm ba mươi ba tuổi, để
báo ân mẹ, phát nguyện hành hương bốn
núi danh tiếng lớn để sám hối nghiệp
chướng, trước sau lễ núi Ngũ đài ba lần,
núi Phổ đà hai mươi lần. Sau vì muốn thiết
lập học viện Tăng già tại chùa Nam Phổ đà
ở Hạ môn, nên đã đi Nam dương để vận
động kinh phí. Đến Tân gia ba được Hoa
kiều hiến đất làm già lam, tức chùa Phổ đà.
Tám năm sau lại sáng lập chùa Phổ giác,
từng thỉnh pháp sư Viên anh đến đó giảng
CHUYỂN CĂN

luận Đại thừa khởi tín. Về sau, sư sửa lại
chùa Khai nguyên ở Tuyền châu, chùa Nam
sơn ở Chương châu, và lập Nam sơn Phật
hóa học viện. Năm Dân quốc 16 (1927), sư
đi Ấn độ chiêm bái các nơi Phật tích và
thỉnh được bảy viên xá lợi mang về, cúng
dường ở chùa Khai nguyên, Tuyền châu.
Sau, hai lần giữ chức Hội trưởng hội Phật
giáo Trung hoa. Cuối đời, xướng lập hội
Phật giáo Hoa văn, khiến Hoa kiều được
nghe Phật pháp, được đọc Hoa văn. Ngày
nay, chùa Phật tại Tân gia ba và Mã lai rất
nhiều, suy đến ngọn nguồn, công lao của
sư rất lớn, thực không thể mai một được.
CHUYỂN ĐIÊP
Đánh chuông trên điện liên tục, từ chậm
rãi đến dồn dập, gọi là Chuyển điệp. [X.
Hành trì quĩ phạm Q.3 Minh vật pháp].
CHUYỂN GIÁO DUNG THÔNG
Là tiếng dùng để biểu thị cái đặc trưng
của thời Bát nhã thứ tư trong năm thời phán
giáo của tông Thiên thai. Nói đủ là Chuyển
giáo phó tài dung thông đào thải. Từ ngữ
này có xuất xứ từ Thiên thai Tứ giáo nghi
của Đế quán. Trong hội Bát nhã, các vị
Thanh văn Tu bồ đề, nhờ sức Phật gia bị,
đã thay đức Phật mà diễn nói pháp môn
Bát nhã cho các Bồ tát nghe, gọi là Chuyển
giáo. Dung thông, là ý dung hội vô ngại, có
nghĩa là pháp môn Bát nhã nói hết thảy
pháp đều là Ma ha diễn (Đại thừa), Đại,
Tiểu dung hợp, không hai không khác. Như
nay thời Bát nhã có việc chuyển giáo dung
thông. Tiếng phó tài, đào thải là thí dụ hiển
bày ý Phật. Chữ phó tài..... là lấy ý từ
phẩm Tín giải trong kinh Pháp hoa, tức
Thanh văn chuyển giáo hiển bày ý Phật là
pháp tài Đại thừa được trao phó cho Thanh
văn, cũng như ông Trưởng giả đem gia tài
ủy thác cho đứa con nghèo cùng. Nhưng lí

mầu nhiệm của Bát nhã Đại thừa nguyên
chẳng phải là điều mà những người Thanh
văn biết được, song nhờ đức Phật gia bị
khiến họ vì các Bồ tát mà diễn nói, cho
nên phẩm Tín giải bảo (Đại 9, 17 trung):
“Lãnh biết mọi vật, (...) mà không mong
cầu lấy cho một bữa”. Còn đào thải.....,
là ý rửa sạch các vật nhơ bẩn. Tức thời
Phương đẳng thứ ba nói cả bốn giáo sinh
ra tình chấp có Đại, Tiểu khác nhau, cho
nên ở thời Bát nhã hiển bày pháp môn
Đại, Tiểu dung thông mà quét sạch tình
chấp. Đây cũng như nước sạch tẩy trừ sự
cáu bẩn của vật, tức cái gọi là “Pháp mở
hội” của Bát nhã vậy. [X. kinh Đại phẩm
bát nhã Q.2 phẩm Tam giả, Q.7 phẩm Vô
sinh; luận Đại trí độ Q.41; Pháp hoa văn
cú Q.6 phần dưới; Thiên thai bát giáo đại ý;
Chỉ quán phụ hành truyền hoằng quyết
Q.10 đoạn 2; Thiên thai tứ giáo nghi tập
chú Q.thượng; Tứ giáo tập giải Q.thượng].
CHUYỂN HÓA
Cũng như nói thiên hóa, thiên chuyển
giáo hóa ở các cõi khác. Hoặc là nghĩa thiên
chuyển biến hóa, nghĩa là khi mệnh chung
từ thế giới Sa bà chuyển sinh sang cõi Tịnh
độ. Kinh Vô lượng thọ quyển hạ (Đại 12,
273 trung), nói: “Hai Bồ tát ấy ở đất nước
này, tu hạnh Bồ tát, mệnh chung chuyển
hóa, sinh sang cõi nước của đức Phật kia”.
CHUYỂN KẾ
Tiếng dùng trong Nhân minh. Kế, tức
là nghĩa tính toán phân biệt, hoặc chỉ tông
nghĩa tính toán phân biệt được thành lập.
Trong luận thức Nhân minh, nếu tông
nghĩa bị đối phương vặn hỏi, thì nhân đó
mà chuyển đổi tông nghĩa, gọi là Chuyển
kế.
CHUYỂN KẾ

CHUYỂN KHÁM
Nghi thức tống táng trong Thiền lâm.
Khi đưa người quá cố đến cửa sơn môn thì
quay khám hướng vào trong, rồi dâng trà
thang cúng dường vong linh, gọi là Chuyển
khám Phật sự. [X. Thiền lâm tượng khí tiên
Q.14 Tang tiến môn].
CHUYỂN KHỞI
Chuyển, tức là nghĩa dấy lên. Có nghĩa
là các pháp hữu vi nương vào nhân duyên
mà sinh khởi. Thành duy thức luận thuật
kí quyển 1 phần đầu (Đại 43, 240 trung),
nói: “Chuyển là nghĩa dấy lên. Theo các
duyên mà dấy lên các thứ tướng ngã pháp”.
CHUYỂN KINH
I. Chuyển kinh. Đọc tụng kinh điển.
Đồng nghĩa với Phúng kinh. Cứ theo thuyết
trong Cao tăng truyện kinh sư luận, thì
ngâm vịnh kinh gọi là chuyển đọc, ca tán
thì gọi là Phạm âm.
II. Chuyển kinh. Đọc tụng trọn cả một
bộ kinh, gọi là Chân độc ....... Nhưng
như kinh Đại bát nhã là bộ kinh lớn, có
nhiều quyển, thì chỉ tụng đọc vài dòng ở
đầu, giữa và cuối, hoặc chỉ lật từng trang
bắt chước như đọc kinh, đều gọi là Chuyển
kinh, cũng gọi là Chuyển đọc. Pháp hội
tụng kinh, gọi là Chuyển kinh hội. Đọc Đại
tạng kinh, gọi là Chuyển tạng.
III. Chuyển kinh. Là một pháp hội
Phật giáo thịnh hành ở triều đại Cao li tại
Triều tiên. Cách thức tiến hành là, trước
hết, đặt một pho tượng Phật nhỏ bằng vàng
trên một cỗ xe, nhạc công đi bộ tấu nhạc
trước và sau xe, một số vị tăng đứng đầu
hai bên tả hữu cầm hương, tụng kinh, phía
trước hàng người đi thành hàng dẫn đầu,
tay cầm cờ, phan, đám rước đi qua các đường
phố, lại có một chú tiểu (điệu) ngồi trên xe
đánh trống. Trong khi đi rước, khi dứt tụng

kinh thì tấu nhạc, khi tiếng nhạc chấm dứt
thì lại tụng kinh. Có thuyết bảo rằng việc
làm ấy vốn là di phong của địa phương Tây
vực.
CHUYỂN KINH ĐỒNG
Là vật pháp mà tín đồ Phật giáo Tây
tạng dùng để cầu nguyện. Hình dáng giống
như cái thùng, ở giữa có trục để quay, phía
trong có để giấy in kinh văn, chung quanh
khắc sáu chữ Chân ngôn; đưa tay đẩy thì
quay chuyển, quay một vòng biểu trưng tụng
một biến sáu chữ Chân ngôn. Còn có mấy
loại gió quay chuyển, nước quanh chuyển,
chân đạp v.v..., và tên gọi thì có Ma ni luân,
Kì đảo đồng.
CHUYỂN LỘC LỘC ĐỊA
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Còn gọi
là A lộc lộc địa. Lấy sự quay vòng của chiếc
bánh xe để thí dụ sự quay chuyển không
ngại trở, cảnh địa tự do tự tại. Bích nham
lục tắc 53 (Đại 48, 188 thượng), nói: “Thấy
người ấy sau khi ngộ, A lộc lộc địa”.
CHUYỂN LUÂN THÁNH VƯƠNG
Phạm:cakra-varti-ràjan,Pàli: raja
cakkavattin. Dịch âm là Chước cu la phạt
lạt đề át la xà, Già ca la bạt đế, Già gia việt.
Dịch ý là Chuyển luân vương, Chuyển luân
thánh đế, Phi hành hoàng đế. Nghĩa là ông
vua quay chuyển bánh xe báu (tương đương
với chiến xa). Vua có bảy thứ quí báu (bánh
xe, voi, ngựa, ngọc, nữ, cư sĩ, bề tôi chủ
binh), đầy đủ bốn đức (sống lâu, không đau
ốm, dung mạo hồng hào, kho báu phong
phú), thống nhất bốn châu Tu di, dùng
CHUYỂN KHÁM

chính pháp trị đời, đất nước giàu có, nhân
dân hòa vui.
Thuyết Chuyển luân thánh vương xuất
hiện và thịnh hành ở thời đại đức Thích
tôn, trong các kinh luận, có rất nhiều chỗ
đem đức Phật so sánh với vị vua này. Kinh
Tạp a hàm quyển 27, luận Đại trí độ quyển
25, đem bảy thứ quí báu và sự hóa trị của
Chuyển luân thánh vương nêu ra song
song với bảy giác chi của Phật. Hoặc gọi sự
thuyết pháp của đức Phật là Chuyển pháp
luân (quay bánh xe pháp) sánh với sự quay
bánh xe báu của Chuyển luân thánh vương.
Lại luận Đại tì bà sa bảo bánh xe báu của
Chuyển luân thánh vương có bốn thứ là
vàng, bạc, đồng, sắt, đều có luân vương.
Kinh Nhân vương bát nhã quyển thượng
phẩm Bồ tát giáo hóa, kinh Bồ tát anh lạc
bản nghiệp quyển thượng phẩm Hiền thánh
học quán, căn cứ theo các loại bánh xe trên
đây mà phối với hành vị Bồ tát, lấy Luân
vương sắt làm ngôi Thập tín, Luân vương
đồng làm ngôi Thập trụ, Luân vương bạc
làm ngôi Thập hành, Luân vương vàng làm
ngôi Thập hồi hướng. Pháp uyển châu lâm
quyển 43, nêu Luân vương có Quân luân
vương, Tài (của cải) luân vương và Pháp
luân vương. A dục vương là Quân (việc
binh) luân vương, bốn luân vương từ vàng
đến sắt là Tài luân vương, còn Như lai là
Pháp luân vương.
Xét về Chuyển luân thánh vương thì
phần nhiều đã xuất hiện ở thời thái cổ, các
kinh luận có đề cập đến rất nhiều tên, Đính
sinh vương, Đại thiện kiến vương, Dân chủ
thiện tư vương v.v... đều là những vua thực
sự đã ra đời tại Ấn độ vào thời thái cổ. Ngoài
ra, Trường a hàm quyển 6 kinh Chuyển
luân thánh vương tu hành chép, trong vị
lai, khi Phật Di lặc ra đời, sẽ có Nhương già

Chuyển luân thánh vương xuất hiện. Kinh
Bi hoa quyển 3 phẩm Đại thí chép, trong
kiếp San đề lam giới thiện trì, có vô lượng
Tịnh chuyển luân thánh vương ra đời. Kinh
Như lai trí ấn chép, khi đức Phật Nguyệt kế
ra đời thì có Tuệ khởi chuyển luân thánh
vương xuất hiện. Lại luận Câu xá quyển 12
chép, khi Chuyển luân thánh vương ra đời
thì người ta thọ vô lượng tuổi đến tám vạn
tuổi. Nhưng Pháp hoa kinh huyền nghĩa
quyển 4 thì nói, khi Luân vương vàng ra
đời thì người ta nhất định thọ tám vạn tuổi,
còn Luân vương bạc cho đến Luân vương
sắt thì không nhất định, như khi A dục
vương là Luân vương sắt ra đời thì người ta
thọ một trăm tuổi. [X. kinh Tạp a hàm Q.15;
Trung a hàm Q.11 kinh Tứ châu, Q.41
kinh Phạm ma; Trường a hàm Q.15 kinh
Cứu la đàn đầu, Q.18 phẩm Chuyển luân
thánh vương; kinh Đại bảo tích Q.59, Q.75,
Q.76; kinh Hiền ngu Q.8, Q.13; luận Đại
tì bà sa Q.30, Q.150, Q.183; luận Đại trí
độ Q.4, Q.24, Q.82; Đại đường tây vực kí
Q.1].
CHUYỂN MÊ KHAI NGỘ
Đồng nghĩa với “Chuyển phàm thành
thánh”. Chuyển ra khỏi sự sống chết mê
vọng trong ba cõi mà đạt đến cảnh giới
Niết bàn giác ngộ. Cũng tức là lìa bỏ phiền
não mê vọng mà được bồ đề Niết bàn tịch
tĩnh. Trong giáo pháp của đức Phật, giáo
chỉ chuyển mê khai ngộ có thể chia làm
mấy thứ là: “Tịnh độ môn” chứng được
cõi khác, “Thánh đạo môn” chứng vào
cõi này, “Tiệm giáo” tu hành trải qua nhiều
kiếp và “Đốn giáo” ngay thân này thành
Phật.
CHUYỂN NGỮ
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Tùy từng
căn cơ mà thay đổi lời nói một cách tự
do tự tại để dẫn đạo học trò, gọi là
Chuyển ngữ. Trong lúc học trò mê hoặc
CHUYỂN NGỮ

không hiểu, tiến lui đều bị kẹt, thầy bèn
thay đổi phương pháp, chuyển biến lời
nói, khiến học trò lãnh hội. Có các tên
gọi như “Nhất chuyển ngữ”, “Tam chuyển
ngữ”...
CHUYỂN NỮ THÀNH NAM
Hàm ý là chuyển thân gái thành thân
trai. Đồng nghĩa với “Biến thành nam tử”.
Ấn độ từ xưa đã coi nguời đàn bà chẳng
phải pháp khí, bắt đầu từ Trung a hàm quyển
28 kinh Cù đàm di, rồi kế tiếp, các kinh
luận Đại thừa, Tiểu thừa phần nhiều cho
thân đàn bà có cái ngại trở năm chướng ba
tòng, nếu muốn thành Phật thì phải chuyển
đổi thân hình. Lại đàn bà không thể vào
được các cõi Tịnh độ của chư Phật, cho
nên Phật A di đà và Phật Dược sư đều lập
bản nguyện riêng, mong được chuyển nữ
thành nam. Cứ theo kinh Vô lượng thọ
quyển thượng nói, nếu người đàn bà nghiệp
chướng sâu nặng mà niệm danh hiệu Phật,
thì nhờ sức bản nguyện của Phật Di đà, có
thể được phúc báo chuyển nữ thành nam.
Kinh Pháp hoa quyển 5 phẩm Đề bà, Long
nữ tám tuổi biến làm thân trai, sinh đến
thế giới phương nam mà thành Phật. Vì địa
vị nữ tính tại Ấn độ thấp kém, nên mới có
thuyết đàn bà không thể thành Phật,
nhưng thuyết này đã mâu thuẫn với giáo
thuyết của Phật giáo Đại thừa, chủ trương
hết thảy chúng sinh đều có tính Phật, đều
có khả năng thành Phật. [X. kinh Siêu nhật
minh tam muội Q.hạ; kinh Dược sư lưu li
quang như lai bản nguyện công đức; kinh
Pháp hoa Q.6 phẩm Dược vương bồ tát bản
sự; kinh Chuyển nữ thân; kinh Phúc trung
nữ thính; kinh Nguyệt nữ; luận Du già sư
địa Q.38 phẩm Bồ đề; luận Đại trí độ Q.4;
Vô lượng thọ kinh nghĩa sớ Q.thượng].
(xt. Nữ Tử Ngũ Chướng, Long Nữ Thành

Phật).
CHUYỂN PHÀM VI THÁNH
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Cũng nói
là Chuyển phàm nhập thánh. Đồng nghĩa
với “Chuyển mê khai ngộ”. Có nghĩa là
chuyển cái trạng thái mê vọng của phàm
phu mà vào cái cảnh giới khai ngộ của
Thánh nhân. (xt. Chuyển Mê Khai Ngộ).
CHUYỂN PHÁP LUÂN
Phạm: dharma-cakra-pravartana;
Pàli: dhamma-cakka-ppavattana. Còn
gọi là Chuyển phạm luân. Là một trong
tám tướng thành đạo. Sự hóa hiện của một
đời đức Phật tóm lại có tám thứ tướng,
trong đó, Chuyển pháp luân là chỉ sự thuyết
pháp của đức Thích tôn khiến cho chúng
sinh được đạo. Chữ cakra vốn là chiến xa
của Ấn độ thời xưa, vì quay chuyển chiến
xa có thể nghiền nát kẻ địch, thí dụ giáo
pháp do đức Phật nói, quay chuyển trong
chúng sinh, tức có thể phá tan sự mê mờ
của chúng sinh. Lại Chuyển luân thánh
vương chuyển động bánh xe vàng để hàng
phục quân địch; mà đức Thích tôn thì nói
pháp để hàng phục ác ma, cho nên gọi là
Chuyển pháp luân. Sau khi thành đạo, lần
đầu tiên đức Thích tôn nói pháp Tứ đế cho
năm vị tỉ khưu gồm Kiều trần như v.v... tại
vườn Lộc dã, đó là bắt đầu chuyển pháp
luân, gọi là Sơ chuyển pháp luân.
Về ngày giờ Sơ chuyển pháp luân, thì
kinh Quá khứ hiện tại nhân quả quyển 3,
kinh Pháp hoa quyển 1 phẩm Phương tiện,
bảo là ba cái bảy ngày (tức hai mươi mốt
ngày) sau đức Phật thành đạo. Thập địa
kinh luận quyển 1 thì nói sau bảy ngày thứ
hai. Luật Tứ phần quyển 31 chép là sau
sáu cái bảy ngày. Kinh Phương quảng đại
trang nghiêm quyển 10, nói sau bảy cái bảy
ngày. Luật Ngũ phần quyển 15 bảo sau tám
CHUYỂN NỮ THÀNH NAM

cái bảy ngày. Luận Đại trí độ quyển 7, quyển
34 thì chép là sau năm mươi cái bảy ngày.
Đối lại với Sơ chuyển pháp luân tại vườn
Lộc dã, các kinh điển Đại thừa bảo kinh
Đại thừa là Chuyển pháp luân lần thứ hai
hoặc thứ ba. Kinh Đại bát nhã quyển 12
phẩm Vô tác chép, pháp luân Tứ đế ở vườn
Lộc dã là Sơ chuyển, nói pháp Bát nhã là
chuyển pháp luân lần thứ hai. Kinh Giải
thâm mật quyển 2 phẩm Vô tự tính tướng
chép, nói pháp Tứ đế ở Lộc dã là thời đầu,
nói Bát nhã đều không là thời thứ hai; giáo
thâm mật Trung đạo là thời thứ ba. Lại các
ngài Chân đế và Huyền trang lập thuyết
“Tam pháp luân”, Hữu giáo thời kì đầu là
Chuyển pháp luân, Không giáo thời thứ
hai là Chiếu pháp luân, Trung đạo giáo thời
thứ ba là Trì pháp luân. Trong Pháp hoa
du ý, ngài Cát tạng lại y cứ vào kinh văn
trong kinh Pháp hoa quyển 2 mà lập riêng
Tam pháp luân, bảo rằng giáo Nhất thừa
Hoa nghiêm là Căn bản pháp luân, giáo ba
thừa ở khoảng giữa là Chi mạt pháp luận,
Hội tam qui nhất của Pháp hoa là Nhiếp
mạt qui bản pháp luân. Trên đây đều là
căn cứ vào nội dung nói pháp của đức Thích
tôn mà lập ra các Chuyển pháp luân khác
nhau.
Ngoài ra, các kinh luận cũng dựa vào sự
thuyết pháp bất đồng của chư Phật và Bồ
tát, mà lập các tên pháp luân, như kinh
Hải long vương quyển 3 phẩm Nữ bảo cẩm
thụ quyết, nói Bảo cẩm nữ quay các bánh
xe pháp như: bánh xe không động, bánh
xe vốn không, bánh xe không dứt, bánh xe
không dính, bánh xe không hai, bánh xe
không lời, bánh xe trong sạch, bánh xe dứt
những pháp không điều hòa, bánh xe không
rối loạn, bánh xe chí thành, bánh xe không
vô v.v... Kinh Bi hoa quyển 5 chép, Bồ tát

thành tựu bốn pháp thanh tịnh, quay bánh
xe pháp hư không, bánh xe pháp chẳng
thể nghĩ bàn, bánh xe pháp không thể tính
lường, bánh xe pháp vô ngã, bánh xe pháp
không nói năng, bánh xe pháp xuất thế,
bánh xe pháp thông suốt v.v... Kinh Hoa
nghiêm (bản dịch cũ) quyển 31 chép, hết
thảy chư Phật quay bánh xe pháp mầu
nhiệm, bánh xe pháp vô lượng, bánh xe
pháp hết thảy giác, bánh xe pháp biết hết
thảy pháp tạng, bánh xe pháp vô trước, bánh
xe pháp vô ngại, bánh xe pháp đèn của hết
thảy thế gian, bánh xe pháp thị hiện hết
thảy trí, bánh xe pháp hết thảy chư Phật
đồng nhất v.v...
Kinh Hoa nghiêm (bản dịch mới) quyển
59 nói, Như lai quay bánh xe pháp có mười
việc:
1. Bốn vô úy đầy đủ thanh tịnh.
2. Phát ra âm thanh thuận theo bốn
biện tài.
3. Khéo léo mở bày tướng bốn chân đế.
4. Thuận theo sự giải thoát vô ngại của
chư Phật.
5. Có thể khiến cho tâm chúng sinh
đều có niềm tin trong sạch.
6. Có thể nhổ mũi tên độc đau khổ của
chúng sinh.
7. Gia trì sức bi nguyện lớn.
8. Âm thanh phát ra vang khắp hết thảy
thế giới trong mười phương.
9. A tăng kì kiếp nói pháp không dứt.
10. Tùy pháp được nói, đều có thể sinh
khởi các pháp căn lực giác đạo Thiền định
giải thoát tam muội v.v...
Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương
quyển 1 phần đầu, Pháp hoa kinh quyển 2,
quyển 4, đứng về phương diện năm môn
mà phân biệt thể của pháp luân, tức là: tám
Thánh đạo là thể của pháp luân; các pháp
bốn Thánh đế, mười hai nhân duyên, ba
tính là cảnh của pháp luân; công đức năm
uẩn là quyến thuộc của pháp luân; ba tuệ

văn tư tu là nhân của pháp luân; Bồ đề
Niết bàn là quả của pháp luân.
Còn tượng chuyển pháp luân của đức
CHUYỂN PHÁP LUÂN

Thích tôn, gọi là Chuyển pháp luân tượng,
cái tòa cao ngài ngồi nói pháp, gọi là
Chuyển pháp luân tọa, ngôi nhà trong đó
ngài nói pháp, gọi là Chuyển pháp luân
đường. [X. kinh Tạp a hàm Q.15; kinh
Trường a hàm Q.1; kinh Tăng nhất a hàm
Q.10, Q.14; kinh Trung bản khởi
Q.thượng; kinh Duy ma cật sở thuyết
Q.thượng phẩm Phật quốc; kinh Bồ tát xử
thai Q.5; kinh Như lai bất khả tư nghị bí
mật đại thừa Q.11, Q.12; luật Tứ phần
Q.32; luận Đại tì bà sa Q.41, Q.82; luận
Đại trí độ Q.1, Q.52, Q.65; luận Du già sư
địa Q.49, Q.95; Chuyển pháp luân kinh
Ưu ba đề xá; Câu xá luận quang kí Q.24].
(xt. Pháp Luân).
CHUYỂN PHÁP LUÂN ẤN
Phạm: dharmacakra-mudrà. Là ấn
tướng tượng trưng cho sự quay bánh xe
pháp. Ân này biểu trưng sự dùng pháp luân
để phá trừ phiền não, khiến thân tâm được
thanh tịnh. Còn gọi là Pháp luân ấn, Kim
cương luân ấn, Thuyết pháp ấn, Thắng
nguyện cát tường pháp luân ấn. Tức hai
tay úp vào nhau, tám ngón trái, phải móc
tréo nhau, ngón cái bên trái đặt vào lòng
bàn tay phải, lấy đầu ngón cái bên phải đè
lên ngón cái bên trái. Kinh Đại nhật quyển
4 phẩm Mật ấn nói, phàm người cứu đời,
phải quay bánh xe này. Trong
pháp Thai tạng giới, trước hết,
kết ấn Pháp giới tính (ấn Tịnh
pháp giới), thứ đến, kết ấn Pháp
luân. Ân này có thể khiến
hành giả trụ nơi tâm Bồ đề,
vào Mạn đồ la, cho nên dùng
ấn này để gia trì năm chỗ (trán,
hai vai, ngực, yết hầu). [X. kinh Đại nhật
Q.3 phẩm Chuyển tự luân mạn đồ la hành,
Q.7 phẩm Tăng ích thủ hộ thanh tịnh hành;

Thành tựu Diệu pháp liên hoa kinh vương
Du già quán trí nghi quĩ Q.thượng; Đại nhật
kinh sớ Q.13].
CHUYỂN PHÁP LUÂN CÁI
Còn gọi là Nhân thiên cái, Bạch cái. Là
chiếc lọng (ô, dù) đuợc treo phía trên tòa
cao của người thuyết pháp trong Pháp đường.
Bắt nguồn từ Ấn độ, người ta dùng nó để
che nắng, che mưa, về sau, các chùa viện
dùng làm một trong các đồ trang nghiêm.
(xt. Cái).
CHUYỂN PHÁP LUÂN PHÁP
Là phép bí mật lấy bồ tát Chuyển pháp
luân làm bản tôn (vị tôn chính) mà tu để
dẹp trừ các ma oán địch, khiến đất nước
được yên ổn. Còn gọi là Xa thủy luân pháp,
Tồi nhất thiết ma oán pháp, Tồi ma oán
địch pháp. Khi tu phép này, trước hết thiết
lập đàn lớn và đàn Hộ ma trước mặt bản
tôn, kế đó, trải mạn đồ la lên đàn lớn, dùng
gỗ hay đồng làm thành cái ống, đặt ở chính
giữa, chung quanh ống vẽ hình mười Đại
dược xoa, ba Đại long vương và Đại thiên
hậu, vẽ tám cái nan hoa bánh xe trên nắp
ống, ở khoảng nan hoa viết mười chữ Chân
ngôn của Vô ngại vương là: Án phạ nhật
la tát đát vũ sắt ni sái hồng phát tra. Chữ
“Tra” đặt ở rốn bánh xe, dưới đáy ống cũng
viết chân ngôn này, rồi dùng một tờ giấy
trắng hoặc một mảnh lụa vẽ hình tượng kẻ
oán gia trên đó, viết họ tên ở hai chân (chân
trái, viết họ, chân phải, viết tên) và vẽ Ngũ
đầu thiên vương và Bất động tôn đạp lên
tượng ấy, bỏ vào trong ống; nếu khi tu tiểu
pháp, dùng đàn Hộ ma kiêm cả đàn lớn,
thì dùng mạn đồ la treo và đặt cái ống ở
trước lư hương. [X. Chuyển pháp luân bồ
tát tồi ma oán địch pháp; Bí tạng kim bảo
sao Q.1; Bí sao vấn đáp Q.10 Chuyển pháp
luân; Biến khẩu sao Q.4].
Ấn Chuyển
Pháp Luân
CHUYỂN PHÁP LUÂN ẤN

CHUYỂN PHÁP LUÂN TIẾT
Là ngày lễ tiết Phật giáo tại Tích lan và các
nước Đông nam á thuộc Phật giáo Thượng
tọa bộ Nam truyền. Còn gọi là Thất nguyệt
cúng dường tiết. Cử hành vào ngày trăng tròn
tháng 7 hàng năm để kỉ niệm đức Phật thuyết
pháp lần đầu tiên tại vườn Lộc dã.
CHUYỂN PHÁP LUÂN TƯỚNG
Là tướng thứ bảy trong tám tướng thành
đạo. Tức tướng thuyết pháp của đức Thích
tôn từ khoảng thành đạo đến vào Niết bàn.
[X. Thập địa kinh luận Q.3; luận Đại thừa
khởi tín]. (xt. Bát Tướng).
CHUYỂN SINH
I. Chuyển sinh. Phạm :jàtiparivarta#.
Có nghĩa là chết ở nơi này, sinh ở chỗ kia.
Cũng gọi là Hoán thế......(đổi đời), Luân
hồi chuyển sinh (Chuyển sinh vòng
quanh). Luận Đại trí độ quyển 16 (Đại 25,
175 trung), nói : “Bồ tát được mắt trời, thấy
chúng sinh vòng quanh năm ngã, luẩn quẩn
ở trong đó. Chết trong cõi trời, sinh trong
cõi người; chết trong cõi người, sinh trong
cõi trời; (...) chết trong cõi trời Phi hữu tưởng,
Phi vô tưởng, sinh trong địa ngục A tị. Cứ
như thế đắp đổi sinh trong năm ngã”. (xt.
Luân Hồi).
II. Chuyển sinh. Là chế độ được đặt ra
để giải quyết vấn đề thừa kế lãnh tụ Phật
giáo của Tây tạng. Còn gọi là Chuyển thế.
Mở đầu từ Cầu tùng khẳng ba của phái Ca
nhĩ mã ca nhĩ cư thuộc hệ thống Ca nhĩ cư
vào thế kỉ thứ XIII. (xt. Chuyển Thế).
CHUYỂN TẠNG
I. Chuyển tạng. Chuyển đọc Đại tạng
kinh. Chuyển, có nghĩa là chuyển đọc, tức
là đọc sơ lược vài hàng. (xt. Chuyển Kinh).
II. Chuyển tạng. Là ý quay bánh xe
kinh tạng. Đem Đại tạng kinh từ trong lầu
kinh ra để trên cái giá sách, rồi làm một

bánh xe để tiện quay tròn, gọi là Luân tạng.
Cứ theo Thích môn chính thống quyển 3
Tháp miếu chí chép, thì Đại sĩ Thiện tuệ
triều Lương đã sáng chế ra Tạng chuyển
luân, bảo những người tín đồ thuần thành
rằng, hễ quay luân tạng một vòng thì công
đức cũng bằng đọc cả tạng kinh. [X. Sắc tu
bách trượng thanh qui Q.1 mục Đán vọng
tạng điện chúc tán].
CHUYỂN TÂM
Đối lại với “Tùy chuyển tâm ”.
Chuyển, là dịch ý của chữ Phạm:pravftti,
có nghĩa là sự sinh khởi của pháp. Khi sắp
tạo nghiệp, thì nhân đó có thể phát ra tâm
Biểu nghiệp, Vô biểu nghiệp, gọi là Chuyển
tâm, cũng gọi là Năng chuyển tâm. Lại
chuyển tâm ở vào đúng lúc tạo nghiệp là
nhân có thể dẫn phát nghiệp, gọi là Nhân
đẳng khởi. (xt. Chuyển Tùy Chuyển).
CHUYỂN TỀ CHUYỂN DIÊT
Là chuyển tề và chuyển diệt nói gộp lại,
danh mục nói về chủng tử do tông Duy
thức lập ra. Tức là, chuyển đổi cái tính kém
cỏi của chủng tử liệt tính (hạ phẩm) cho
ngang bằng với cái tính chất tốt hơn sẵn có
(trung phẩm) của chủng tử tiên thiên, gọi
là Chuyển tề; diệt hết tính kém cỏi của
chủng tử liệt tính, chuyển đổi thành chủng
tứ có tính chất tốt hơn, gọi là Chuyển diệt.
Tông Duy thức, khi bàn về khởi nguyên
của chủng tử, có ba phái chủ trương ba
thuyết, đó là: “Duy bản hữu thuyết”, cho là
tiên thiên, “Duy tân huân thuyết” cho là
hậu thiên, và “Tân cổ hợp sinh thuyết” chiết
CHUYỂN TỀ CHUYỂN DIÊT

trung hai phái trên. Trong đây, phái Tân
cổ hợp sinh thuyết bảo rằng, chủng tử có
ba phẩm Thượng, Trung, Hạ, chủng tử Kiến
đạo sơ vô lậu là Hạ phẩm sẵn có, tức lấy sự
huân tập nghe làm duyên tăng thượng mà
sinh hiện hành; do sức tu tập của trí vô
phân biệt khi đến vị tu tập, lại do chủng tử
vô lậu Trung phẩm sẵn có sinh hiện hành,
đồng thời, chủng tử Hạ phẩm ở trên cũng
do sức hiện hành của chủng tử Trung phẩm
sẵn có mà chuyển thành chủng tử Trung
phẩm; đến ngôi vị Phật lại chuyển Trung
phẩm đều thành Thượng phẩm. Chủ
trương này tức thuộc thuyết Chuyển tề. Trái
lại, hai phái Duy tân huân thuyết và Duy
bản hữu thuyết, không lập chủng tử làm
ba phẩm riêng lẻ, mà chủ trương chủng tử
là một chủng loại duy nhất. Khi vào Kiến
đạo, thì do chủng tử vô lậu Hạ phẩm sinh
hiện hành, lần lượt diệt tính kém cỏi hạ
đẳng mà thành phẩm trung đẳng tốt hơn.
Chủ trương này tức thuộc Chuyển diệt
thuyết. [X. Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm
chương Q.7 phần đầu; Thành duy thức luận
thuật kí Q.2 phần cuối; Thành duy thức
luận liễu nghĩa đăng Q.2 phần cuối].
CHUYỂN THẾ
I. Chuyển thế(đổi đời). Là một trong
hai mươi bảy Hiền Thánh. Ở kiếp trước,
sau khi đã chứng được quả Dự lưu, quả Nhất
lai, chuyển đến đời này được quả Bất hoàn.
Các bậc Thánh này không vào cõi Sắc, cõi
Vô sắc, mà đi thẳng vào Niết bàn. [X. Đại
thừa pháp uyển nghĩa lâm chương Q.5;
Thành duy thức luận xu yếu Q.thượng; Bát
tông cương yếu]. (xt. Nhị Thập Thất Hiền
Thánh).
II. Chuyển thế. Là chế độ kế thừa Phật
sống của Phật giáo Tây tạng. Còn gọi là
Chuyển sinh. Bắt nguồn từ các thuyết linh

hồn chuyển thế, và Sinh tử luân hồi. Mở
đầu từ Cầu tùng khẳng ba của phái Ca nhĩ
mã ca nhĩ cư thuộc hệ phái Ca nhĩ cư vào
thế kỉ thứ XIII. Sau khi phái Cách lỗ hưng
khởi, nghiêm cấm chư tăng lấy vợ, bắt đầu
từ Đạt lại đời thứ ba, chế độ Chuyển thế
được ứng dụng để giải quyết vấn đề thừa kế
lãnh tụ tôn giáo. Người chuyển thế gọi là
Hoạt Phật (Phật sống), sau khi Phật
sống thị tịch, các vị cao tăng y theo nghi
thức bói quẻ, giáng thần mà đi tìm kiếm
một số trẻ con sinh đúng vào giờ Phật sống
thị tịch, từ trong số đó, chọn lấy một trẻ
tinh anh để làm Phật sống chuyển thế, rước
về chùa thừa kế ngôi vị tôn giáo của Phật
sống. Sau vì bị những người tuyển chọn
thao túng, vào năm Càn long 57 (1792)
đời Thanh, qui định phép “Rút thăm từ
chiếc bình vàng” tại viện Lí phiên để chọn
vị đại Hoạt Phật chuyển thế, nhằm tránh
các mối tệ. Những vị Lạt ma có chút tiếng
tăm tại các chùa viện nhỏ khác, cũng có
thể tự đi tìm kiếm những trẻ tinh khôn mà
chuyển thế, do đó xuất hiện nhiều Phật sống
lớn nhỏ.
CHUYỂN THỨC
I. Chuyển thức. Phạm: pravfttivijĩàna.
Tông Duy thức nói về bảy thức
chuyển khởi, tức là bảy thức trước: mắt, tai,
mũi, lưỡi, thân, ý, mạt na. Chuyển, là nghĩa
chuyển biến, chuyển đổi, chuyển khởi,
chuyển dịch. Có nghĩa là bảy thức trước
lấy thức A lại da làm chỗ nương tựa, rồi
duyên theo các cảnh sắc, thanh... mà
chuyển khởi, có khả năng chuyển đổi ba
cảm thụ khổ, lạc, xả, chuyển biến ba tính
thiện, ác, vô kí, vì thế gọi là bảy chuyển
thức. Lại Nhiếp đại thừa luận thích, (bản
dịch đời Lương), quyển 2 gọi đó là “thức
sinh khởi”, nhưng chỉ là sáu thức trước,
chứ không bao gồm thức thứ bảy. [X. kinh
Nhập lăng già Q.2; luận Du già sư địa Q.51,
CHUYỂN THẾ

Q.63; luận Thành duy thức Q.2 đến Q.4;
Thành duy thức luận thuật kí Q.3 phần
đầu]. (xt. Thất Chuyển Thức).
II. Chuyển thức. Tên gọi khác của thức
A lại da thứ tám. Tiếng dùng của tông Duy
thức. Thức A lại da có hơn mười loại tên
gọi khác nhau, vì thức A lại da là nơi các
pháp nương vào mà chuyển khởi, cho nên
có tên gọi này. [X. Duy thức luận liễu nghĩa
đăng Q.4 phần đầu].
III. Chuyển thức. Nói tắt của từ ngữ
Chuyển thức đắc trí, Chuyển thức thành
trí. Tông Duy thức chủ trương, chuyển đổi
các thức hữu lậu là thức A lại da thứ tám,
thức mạt na thứ bảy, ý thức thứ sáu và năm
thức trước, lần lượt thành các trí vô lậu là
trí Đại viên kính, trí Bình đẳng tính, trí Diệu
quan sát và trí Thành sở tác, đó là nghĩa
Chuyển thức đắc trí. [X. luận Thành duy
thức Q.10]. (xt. Chuyển Thức Đắc Trí).
IV. Chuyển thức. Là ý thứ hai trong
năm ý được nói trong luận Đại thừa khởi
tín. “Chuyển tướng” trong “Môn vô minh”
được gọi là “Chuyển thức” trong “Môn thức
thể”. Tức là chuyển đổi nghiệp thức vô minh
căn bản (ý thứ nhất trong năm ý) thành
thức năng kiến. Cũng tức là chuyển sinh
tác dụng chủ quan sáng suốt đồng thời với
sự sản sinh nghiệp thức. Trong Đại thừa
khởi tín luận nghĩa kí quyển trung phần
cuối, Pháp tạng bỏ ý thứ hai trong năm ý
ra, còn lại gọi là Chuyển thức, cũng gọi “Sự
thức” là Chuyển thức. Nếu phối với tám
thức, thì ý thứ hai trong năm ý là Chuyển
thức thuộc về thức thứ tám; Sự thức là
Chuyển thức thuộc về sáu thức trước. Lại
trong Đại thừa nghĩa chương quyển 3 phần
cuối, Tuệ viễn căn cứ theo ý của luận Khởi
tín mà giải thích Chuyển thức là tên gọi
khác của thức thứ bảy, điều này khác với

thuyết của ngài Pháp tạng; nhưng bảo Sự
thức là Chuyển thức thì đồng với quan điểm
của Pháp tạng.
CHUYỂN THỨC ĐẮC TRÍ
Còn gọi là Chuyển thức thành trí. Du
già hành phái và tông Duy thức chủ trương,
trong quá trình tu hành đến quả Phật, có
thể chuyển tám thức hữu lậu thành tám
thức vô lậu, từ đó mà được bốn thức trí tuệ:
1. Khi năm thức trước (mắt tai mũi lưỡi
thân) chuyển đến vô lậu thì được trí Thành
sở tác .(cũng gọi là trí Tác sự), trí
này vì muốn làm lợi lạc cho hữu tình, nên
có thể, trong mười phương, dùng ba nghiệp
thân khẩu ý vì chúng sinh mà làm các việc
thiện.
2. Khi thức thứ sáu (ý thức) chuyển đến
vô lậu thì được trí Diệu quán sát ,
thức này khéo quán xét tự tướng, cộng tướng
của các pháp, có thể tùy theo căn cơ bất
đồng của chúng sinh mà nói pháp một cách
tự tại vô ngại để chuyển hóa chúng sinh.
3. Khi thức thứ bảy (thức mạt na)
chuyển đến vô lậu thì được trí Bình đẳng
tính........... (còn gọi là trí Bình đẳng),
trí này quán xét hết thảy pháp, mình, người
và hữu tình đều bình đẳng, đại từ bi như
nhau, hằng cùng tương ứng, có thể phổ độ
hết thảy chúng sinh một cách bình đẳng.
4. Khi thức thứ tám (thức A lại da)
chuyển đến vô lậu thì được trí Đại viên
kính ., trí này lìa mọi phân biệt,
các hành tướng sở duyên nhỏ nhiệm khó
biết, không vọng không ngu, hết thảy cảnh
tướng tính tướng đều thanh tịnh, xa lìa tất
cả sự tạp nhiễm, sáng láng như tấm gương
tròn lớn, có thể ánh hiện khắp muôn tượng,
một mảy may không sót. [X. Đại trang
nghiêm kinh luận Q.3; luận Thành duy
thức Q.10]. (xt. Tứ Trí Tâm Phẩm).
CHUYỂN TÙY CHUYỂN
Là chuyển và tùy chuyển nói gộp lại.
CHUYỂN TÙY CHUYỂN

Chuyển, tiếng Phạm:pravftti, tức chuyển
khởi, có nghĩa là sự dấy lên của các pháp.
Tùy chuyển, tiếng Phạm:anuvftti, có nghĩa
là theo các pháp kia mà dấy lên. Khi sắp
tạo nghiệp, thì nhân đó có thể dẫn phát
tâm tạo nghiệp, gọi là Chuyển tâm, cũng
gọi là Năng chuyển tâm. Cái tâm sinh khởi
cùng một lúc với nghiệp kia, không rời nhau,
gọi là Tùy chuyển tâm. Cả hai Chuyển tâm
và Tùy chuyển tâm, đều duyên theo Thẩm
lự tư, Quyết định tư và Động phát thắng tư
mà dấy nghiệp, cho nên gọi là Đẳng khởi,
dịch cũ là Duyên khởi. Trong đó, Chuyển
tâm ở chính lúc trước khi gây nghiệp là
nhân, có thể dẫn phát nghiệp, cho nên gọi
là Nhân đẳng khởi, tức đối với hậu quả mà
gọi là nhân, dịch cũ gọi là Sinh nhân duyên
khởi. Lại y theo hậu quả có xa, có gần mà
chia làm Viễn nhân đẳng khởi, Cận nhân
đẳng khởi. Tùy chuyển tâm là chỉ tâm và
tâm sở ở đúng vào cái sát na tạo nghiệp,
cho nên gọi là Sát na đẳng khởi, dịch cũ là
Cộng sát na duyên khởi. [X. luận Đại tì bà
sa Q.117; luận Câu xá Q.13; luận Thuận
chính lí Q.36; luận Du già sư địa Q.1; luận
Đại thừa a tì đạt ma tạp tập Q.1].
CHUYỂN Y
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Nghĩa là từ áo mầu đen chuyển sang áo
mầu sắc rực rỡ. Trong Thiền gia, khi ra
nhận chức trụ trì một ngôi chùa lớn gọi là
Chuyển y. Còn gọi là Canh y , Thụy
thế, Tham nội. Trong tông Tào động, giai
cấp Tăng lữ còn được chia làm năm thứ là:
Đắc độ, Lập thân, Truyền pháp, Chuyển y
và Kết chế. Tăng lữ từ cấp bậc Truyền pháp
trở lên, sau khi có tư cách trụ trì hai bản
sơn (hai chùa lớn), thì phải đến Vĩnh bình
nắm giữ một trong hai bản sơn, mặc áo
mầu sắc rực rỡ, hành lễ Tấn sơn (lễ nhậm

chức Tân trụ trì, nhập tự), chức này gọi
là Chuyển y, tục gọi là “Nhất dạ trụ chức
.”. [X. Chư tông giai cấp Q.thượng
Tào động ngự luân đính tái chuyển y chi
Hòa thượng ca sa y thứ đệ].
CHUYỂN Y
Phạm:àzraya-parivftti hoặcàzrayaparàvftti.
Nghĩa là chuyển đổi chỗ sở y
(chỗ nương tựa). Còn gọi là Sở y dĩ chuyển,
Biến trụ (đổi chỗ ở). Chuyển, là nghĩa
chuyển bỏ, chuyển được; Y, là khiến chỗ
sở y của các pháp nhiễm tịnh mê ngộ được
thành lập. Chuyển y, tức chuyển bỏ chỗ sở
y của pháp kém cỏi, mà chứng được chỗ sở
y của pháp tốt hơn. Như tông Duy thức
nói, nhờ tu Thánh đạo, đoạn diệt phiền
não chướng, sở tri chướng, mà chứng được
quả Niết bàn, Bồ đề, hai quả này tức gọi là
hai quả chuyển y hoặc là hai quả chuyển y
mầu nhiệm, đó là cảnh giới thù thắng nhất
của sự tu tập. Trong điều trình bày trên, hai
chướng phiền não và sở tri bị đoạn trừ, tức
là pháp bị chuyển bỏ; hai quả Niết bàn và
Bồ đề mầu nhiệm được chứng, tức là pháp
chứng được.
Trong luận Thành duy thức quyển 9,
có hai thuyết giải thích về “Chuyển y”:
1. Y, là chỗ nương tựa của các pháp
nhiễm tịnh, tức chỉ “tính y tha khởi”.
Chuyển, là chuyển bỏ “tính biến kế sở chấp”
trên “tính y tha khởi”, mà chuyển được “tính
viên thành thực” trong “tính y tha khởi”.
Đây là đứng trên quan điểm ba tính để
thuyết minh tư tưởng người ta phải như
thế nào để từ trong thế gian chuyển hướng
ra khỏi thế gian, đối với các hiện tượng
duyên khởi không nên chấp là thực ngã,
thực pháp, mà nên thấu đáo chân tính duy
thức.
2. Y, chỉ chân như duy thức là chỗ
nương tựa của sinh tử và Niết bàn: Chuyển,
là diệt trừ sinh tử nương nơi chân như duy
CHUYỂN Y

thức, mà chứng được Niết bàn nương nơi
chân như duy thức. Đây là trực tiếp đứng
trên lập trường nhận thức mê, ngộ về chân
như duy thức mà thuyết minh làm thế nào
để từ cái khổ sống chết đạt đến niềm vui
Niết bàn. Loại chuyển y này đều thông qua
sự tiêu trưởng sinh diệt của chủng tử trong
thức A lại da mà được thực hiện, chuyển
bỏ chủng tử phiền não chướng liền chuyển
được quả Niết bàn, chuyển bỏ chủng tử sở
tri chướng liền chuyển được quả Bồ đề.
Luận Thành duy thức quyển 10 lại còn
nêu lên bốn nghĩa chuyển y nữa:
1. Năng chuyển đạo, chỉ trí chứng ngộ
chuyển y; tức là đạo năng phục, áp chế
thế lực chủng tử của hai chướng phiền
não, sở tri, khiến chúng không sinh được
tác dụng, tức vô hiệu hóa các chủng tử, và
đạo năng đoạn, đoạn diệt hết các chủng
tử.
2. Sở chuyển y, chỉ chỗ nương tựa khi
chuyển y. Có “thức căn bản” (trì chủng y)
giữ gìn chủng tử của các pháp mê ngộ.
3. Sở chuyển xả, chỉ cái phải chuyển bỏ.
Có các chủng tử của hai chướng phải chuyển
bỏ, và chủng tử của các pháp hữu lậu khác
cùng chủng tử vô lậu kém cỏi cũng phải
chuyển bỏ.
4. Sở chuyển đắc, chỉ cái phải chuyển
được. Tức là chuyển được Niết bàn và Bồ
đề.
Ngoài ra, Phật địa kinh luận quyển 7,
cứ theo ý “sở chuyển đắc” mà giải thích
“Chuyển y”, cho rằng chuyển y là tướng
của Pháp thân. Nhiếp đại thừa luận bản
quyển hạ, căn cứ theo ngôi vị chứng được
có khác nhau mà chia Chuyển y làm sáu
thứ, gọi là Lục chuyển y. Luận Tam vô tính
quyển hạ, thì y theo giai vị tu hành mà chia
làm năm thứ chuyển y, tức là:

1. Nhất phần chuyển y, có nghĩa là người
Nhị thừa diệt hết ngã kiến ngã ái, được vô
lậu tương tục mà khác với phàm phu.
2. Cụ phần chuyển y, có nghĩa là các
Bồ tát Sơ địa chứng được nhân không, pháp
không.
3. Hữu động chuyển y, Bồ tát dưới Thất
địa có quán ra, quán vào (tức là hơi thở)
cho nên gọi là Hữu động.
4. Hữu dụng chuyển y, Bồ tát dưới Thập
địa, có việc chưa làm xong, chưa bỏ công
dụng, cho nên gọi là Hữu dụng.
5. Cứu kính chuyển y, đến ngôi vị Như
lai, được quả tròn đầy rốt ráo.
Luận Đại thừa a tì đạt ma tạp tập quyển
10, liệt kê ba loại chuyển y:
1. Được đạo Vô học, chứng pháp tính,
gọi là Tâm chuyển y.
2. Việc cần làm đã làm xong, đạo quả
tròn đầy cùng tột, gọi là Đạo chuyển y.
3. Vĩnh viễn xa lìa hết thảy phiền não
tùy niệm, gọi là Thô trọng chuyển y.
Đại thừa trang nghiêm kinh luận quyển
3 phẩm Bồ đề thì nêu lên sự chuyển y của
Như lai có mười thứ khác nhau. [X. kinh
Giải thâm mật Q.5; Đại thừa trang nghiêm
kinh luận Q.7; luận Câu xá Q.15; luận Du
già sư địa Q.51, Q.74, Q.78; luận Hiển
dương thánh giáo Q.16; Giải thâm mật kinh
sớ Q.9]. (xt. Lục Chuyển Y).
CHUNG
..
Là quả chuông. Trong các chùa viện
thường dùng chuông để thông báo giờ giấc,
hoặc triệu tập chúng tăng. Tại Ấn độ, khi
triệu tập đại chúng, thường đánh kiền chùy
(Phạm:ghaịỉà) chế tạo bằng gỗ. Như kinh
Tăng nhất a hàm quyển 24 chép, ngày 15
tháng 7 là ngày nhận tuổi, đức Phật bảo A
nan đánh kiền chùy triệu tập đại chúng nơi
đất trống. Tại Trung quốc thì thay kiền chùy
bằng chuông đồng. Chư kinh yếu tập quyển
20 Minh chung duyên điều, có dẫn dụng

kệ trong kinh Tạp dụ mà bảo rằng, nếu nghe tiếng chuông thì những người đang CHUNG

nằm đều phải dậy hết. Tiếng chuông nói ở
đây có lẽ là dịch ý chữ kiền chùy chăng?
Chuông có hai thứ là Phạm chung và
Hoán chung.
1. Phạm chung , còn gọi là Đại
chung, Điếu chung, Chàng chung, Hồng
chung và Kình chung. Thông thường cao
độ một trăm năm mươi phân Tây, đường
kính khoảng sáu mươi phân, treo trên lầu
chuông, dùng để triệu tập đại chúng, hoặc
để báo giờ giấc sớm hôm. Phần trên của
Phạm chung khắc đầu rồng, gọi là Điếu thủ
.(tay câu), bộ phận dưới có hai tòa sen
đối nhau, cũng gọi là tám cánh, hai tòa dùng
hai nẹp giao nhau, nẹp góc thẳng liên kết
nhau, gọi là khuyết áo ca sa, hoặc gọi là sáu
đường; còn ở phần trên thì có những cái
núm tròn lồi lên, gọi là vú chuông, từ tòa
sen trở xuống gọi là thảo gian (khoảng cỏ),
riềm dưới gọi là câu trảo (móng ngựa). Trong
Thiền lâm, dùng chuông thông báo giờ ngồi
thiền lúc đầu đêm, cho nên gọi là Định
chung; cũng dùng để báo cho chúng vào
nhà Tăng, cho nên còn gọi là Nhập đường
chung. Lại tiếng Phạm chung cũng gọi là
Kình âm......(tiếng cá kình).
2. Hoán chung còn gọi là Bán
chung, Tiểu chung. Thông thường cao từ
sáu mươi đến tám mươi phân Tây, treo ở
một góc nhà Phật đường, dùng để thông
báo giờ bắt đầu làm việc pháp hội, cho nên
cũng gọi là Hành sự chung.
Trung quốc từ xa xưa đã có chế chuông
đồng, nhưng không rõ bắt nguồn từ đâu.
Quảng hoằng minh tập quyển 28 chép, năm
Thiên hòa thứ 5 (566) đời Bắc Chu, chế
Đại Chu nhị giáo chung minh (do Vũ đế
nhà Bắc Chu chế), ngoài ra còn có chuông
ở chùa Hưng thiện đời Đường, năm Lân
đức thứ 2 (665) đời Đường, đúc chuông ở

chùa Tây minh tại kinh đô. Lại cứ theo Tục
cao tăng truyện quyển 29 truyện Trí hưng
chép, thì năm Đại nghiệp thứ 5 (609) đời
Tùy, Trí hưng giữ chức Thời chung ở chùa
Thiền định tại kinh đô. Qua những ghi
thuật trên đây, người ta được biết, từ đời
Bắc Chu trở xuống đã có nhiều lần tạo lập
Phạm chung. Ngoài ra, nhờ bài thơ Phong
kiều dạ bạc của nhà thơ Trương kế đời
Đường mà tiếng chuông chùa Hàn sơn tại
Tô châu rất nổi tiếng. Lại cứ theo Nhập
đường cầu pháp tuần lễ kí quyển 3 của vị
tăng người Nhật là Viên nhân nói, thì trên
núi Ngũ đài có hang lầu chuông, là nơi bồ
tát Văn thù thị hiện lầu báu chuông vàng.
Tại nước Hàn xưa nay đã có kỹ thuật
đúc chuông rất khéo, cho nên vẫn còn
những quả Phạm chung cực đẹp, như quả
chuông ở chùa Thái đức đúc vào năm Tân
la Huệ cung vương thứ 7 (771); những năm
gần đây được treo trên lầu chuông, ở ngoài
cửa nam Khánh châu.
Tại Nhật bản thì có nhiều chuông từ
Trung quốc truyền vào, đã được liệt làm
quốc bảo, như các chuông tàng trữ ở Vũ tá
thần cung tại Phong tiền, Ba thượng thần
cung tại Lưu cầu, chùa Huệ nhật tại Phí
tiền, và chùa Viên thành tại Cận giang. Quả
chuông xưa nhất hiện còn, được đúc vào
năm Văn vũ Thiên hoàng thứ 2 (698), nay
để ở chùa Diệu tâm tại Kinh đô. [X. Tứ
phần luật san phồn bổ khuyết hành sự sao
Q.hạ đoạn 4; Phật tổ thống kỉ Q.42; Sắc tu
bách trượng thanh qui Q.hạ Pháp khí
chương; Thiền lâm tượng khí tiên Bái khí
môn].
CHUNG ĐẦU
.....
Là vị tăng giữ phận sự thỉnh chuông
trong Thiền môn. Bách trượng thanh qui
chứng nghĩa kí quyển 8 (Vạn tục 111, 428
thượng), nói: “Tri khách sai Chung đầu
thỉnh ba hồi chuông, Tri khách thắp hương

cầm nơi tay”. Lại Tùng lâm hiệu định thanh qui tổng yếu quyển hạ (Vạn tục 112, 24 CHUNG ĐẦU

thượng), nói: “Buổi sớm giao cho Cúng đầu
(người dâng lễ) và Chung đầu đợi khi lên
tòa rồi, đến trước nhà Tăng đánh chuông,
tức chuông lớn, và bảo Cúng đầu trải chiếu
lễ”. [X. Thiền uyển thanh qui Q.4 mục Điện
chủ chung đầu].
CHUNG ĐỐN TIỀN HẬU
Chỉ quan điểm bất đồng giữa tổ thứ ba
là Pháp tạng và tổ thứ năm là Trừng quán
của tông Hoa nghiêm đối với thứ tự trước
sau của Chung giáo và Đốn giáo trong năm
giáo phán. Quan điểm bất đồng phát sinh
là do chủ trương khác nhau của hai nhà về
mối quan hệ tương thuộc của năm giáo và
mười tông. Tổ Pháp tạng gọi “Chung giáo”
là “Chân đức bất không tông” và đặt vào
hàng thứ tám trong mười tông; gọi “Đốn
giáo” là “Tướng tưởng câu tuyệt không” và
đặt vào hàng thứ chín trong mười tông.
Song, tổ Trừng quán thì gọi tông thứ tám
trong mười tông là “Chân không tuyệt
tưởng tông”, nhiếp vào “Không thủy giáo”
và “Đốn giáo”; gọi “Chung giáo” là “Không
hữu vô ngại tông”, và đặt vào hàng thứ chín
trong mười tông. Pháp tạng lấy dung hợp
tính tướng làm chủ, Trừng quán lấy quyết
phán tính tướng làm chủ, cho nên mới có
ý kiến bất đồng về vị trí trước sau của Chung
giáo và Đốn giáo. Lại cứ theo Ngũ giáo
chương thông lộ kí quyển 16 của sư Ngưng
nhiên vị tăng Nhật bản chép, thì mười tông
của Pháp tạng là chuẩn theo thuận tự năm
giáo, còn mười tông của Trừng quán thì
chuẩn theo thứ tự của bốn pháp giới, vì thế
mà tạo thành luận điểm khác biệt giữa hai
nhà. (xt. Ngũ Giáo Thập Tông).
CHUNG GIÁO
Là giáo thứ ba trong “năm giáo” do tông
Hoa nghiêm phán thích. Giáo này hàm chứa
nghĩa lí trong kinh Lăng già, kinh Thắng

man, luận Đại thừa khởi tín và luận Bảo
tính. Nói đủ là Đại thừa chung giáo. Giáo
nghĩa chủ yếu của giáo này là bàn về “Định
tính nhị thừa”, “Vô tính xiển đề” đều sẽ
thành Phật, cho nên so sánh với chủ trương
“Ngũ tính các biệt” của Đại thừa Thủy giáo,
không thừa nhận lí hết thảy chúng sinh
đều có thể thành Phật, thì giáo này mới nói
hết cái lí chung cực của Đại thừa, vì thế gọi
là Chung giáo. Lại vì giáo này thuyết minh
cái nghĩa bất không chân như tùy duyên,
cho rằng hết thảy duy chỉ là thực đức của
Như lai tạng chân như, nên vượt xa thuyết
chân như ngưng nhiên của Thủy giáo; vì
nó tương xứng với thực lí, cho nên gọi là
Thực giáo. Hai từ Chung giáo và Thực giáo
nói gộp lại, gọi là giáo Chung thực. Trong
Hoa nghiêm huyền đàm quyển 5, Trừng
quán đã đứng về phương diện tính, tướng
mà nêu lên mười thứ dị biệt: một thừa ba
thừa, một tính năm tính, duy tâm chân
vọng, chân như tùy duyên lặng yên, ba tính
không hữu vừa tức vừa li, chúng sinh và
Phật không thêm không bớt, hai đế không
hữu vừa tức vừa li, bốn tướng một thời trước
sau, năng sở đoạn chứng vừa tức vừa li,
Phật thân vô vi hữu vi v.v... để bàn luận và
xếp hạng sâu cạn hơn kém của Thủy giáo,
Chung giáo. Lại hai giáo Thủy, Chung đều
y theo các giai vị tu hành nhất định mà tu
hành dần dần, cho nên gọi chung là Tiệm
giáo. [X. Hoa nghiêm ngũ giáo chương Q.1].
(xt. Ngũ Giáo Thập Tông).
CHUNG LÂU
Lầu chuông. Tục gọi là Chung chàng
đường (nhà đánh chuông), Chung đường,
Chung đài, Điếu chung đường (nhà treo
(câu) chuông). Là một trong bảy nhà. Tức
là nhà treo Phạm chung (chuông lớn) trong
các chùa viện. Thời xưa, đối nhau với lầu
CHUNG LÂU

kinh, bây giờ thông thường đối nhau với
lầu trống ở hai bên đầu chùa. Lầu chuông
tuy bắt nguồn từ chuông pha lê treo ở nhà
Vô thường trong tinh xá Kì viên tại Ấn độ,
nhưng Ấn độ và Tích lan không thấy có
làm lầu chuông, duy có Trung quốc, Nhật
bản là đặt lầu chuông. Ngoài ra, theo Tự
tháp kí bình khang phường mục Bồ tát tự
chép, thì ngày xưa đặt lầu chuông ở phía
đông. [X. Chi na Phật giáo sử tích Q.4, Q.5].
CHUNG NAM SƠN
Núi ở phía tây huyện Trường an tỉnh
Thiểm tây khoảng hai mươi chín cây số.
Phía đông bắt đầu từ Lam điền, phía tây
đến huyện Mi, chạy dài hơn tám trăm dặm,
là một bộ phận của dãy núi Tần lĩnh. Còn
gọi là Trung nam sơn, Thái ất sơn, Địa phế
sơn. Nói tắt là Nam sơn. Tên núi thấy sớm
nhất trong kinh Thi. Vị trí gần Tây an, trong
núi có rất nhiều cổ tích danh thắng, các
danh tăng thạc đức và các cấu trúc chùa
viện. Trong thế kỉ thứ V, thứ VI, các bậc
cao tăng vân
tập, như năm
Kiến đức thứ
2 (573) đời
Bắc Chu sư
Pháp tạng đã
dựng nhà
Thiền trên
núi Tử cái
trong dãy núi
này; sư Tĩnh
ái cũng đem
đồ chúng vào
núi kiến thiết
hai mươi bảy
ngôi chùa; năm Kiến đức thứ 3, Vũ đế bài
Phật, hơn ba mươi vị danh tăng từ kinh ấp
vào lánh nạn trong núi này. Đời Tùy, có sư

Trí tạng dựng chùa Phong đức, sư Đạo phán
làm chùa Long trì, sư Tĩnh uyên sáng lập
chùa Chí tướng, sư Tịnh nghiệp kiến thiết
chùa Ngộ chân, sư Tăng chiếu tạo lập chùa
Thần điền. Tổ thứ nhất của tông Hoa
nghiêm là Đỗ thuận (Pháp thuận) đời
Đường, nhân ở ẩn trong núi Chung nam
mà đời gọi là “Chung nam Pháp thuận”; sư
Pháp lâm làm chùa Long điền; sư Trí
nghiễm ở chùa Chí tướng, hoằng dương
tông Hoa nghiêm, đời gọi là Chí tướng đại
sư. Sư Thiện đạo của tông Tịnh độ ở chùa
Ngộ chân tu hành niệm Phật, đời gọi là
Chung nam đại sư. Sư Đạo tuyên của Luật
tông ở chùa Phong đức, hoằng truyền Tứ
phần luật tông, hệ thống của sư tức gọi là
Nam sơn luật tông.
Các vị cao tăng đưọc chôn cất ở đây
cũng nhiều, bắt đầu từ Tín hành của Tam
giai giáo, còn có Tuệ tịch, Trí phạm, Đạo
tôn, Tuệ nhân, Trí chính v.v... Các chùa
tháp nổi tiếng ở núi Chung nam thì có tháp
mộ Huyền trang ở chùa Hưng giáo, tháp
Từ ân và tháp Viên trắc ở chùa Tây minh,
hai tháp gạch lớn nhỏ ở chùa Hương tích
và các tháp ở chùa Bách tháp. Ngoài chùa
tháp ra, còn có rất nhiều bia, minh. [X. Tục
cao tăng truyện Q.11, Q.16, Q.19, Q.27;
Từ ân tự tam tạng pháp sư truyện Q.10;
Khai nguyên thích giáo lục Q.8; Phật tổ
thống kỉ Q.29, Q.39, Q.42; Trường an chí
Q.9, Q.12; Cổ kim đồ thư tập thành sơn
xuyên điển thứ 65; Kim thạch tụy biên Q.57,
Q.62, Q.66, Q.71, Q.75].
CHUNG PHẠM
Là Chung thanh và Phạm bái nói gộp
lại, cả hai đều là những tiếng thường nghe
hàng ngày trong các chùa viện Phật giáo.
Vì trong Tùng lâm, hàng ngày đánh chuông
để thông báo giờ giấc hoặc để triệu tập chúng
tăng, thì là Chung thanh ..... (tiếng
chuông); còn giọng tụng đọc kinh kệ trầm
Tháp Ngài Huyền Trang Ở Chùa

Hưng Giáo CHUNG NAM SƠN

bổng nhịp nhàng, gọi là Phạm bái
(đọc canh).
CHUNG QUÌ
Là ông thần trừ tà theo truyền thuyết
dân gian Trung quốc, thần này thề nguyền
bắt các tà quỷ. Còn gọi là Cung quì đại thần,
Chung quì thần, Tảo
quì. Tương truyền, khi
Đường Huyền tôn ngọa
bệnh, nằm mộng thấy
Chung nam tiến sĩ
Chung quì buộc phải ăn
tiểu quỉ, tỉnh dậy liền
khỏi bệnh, bèn triệu
họa công Ngô đạo tử sai
vẽ hình tượng Chung
quì; đời sau lấy tượng vẽ
của Chung quì làm bùa
khu trừ yêu ma quỉ quái.
Tại Nhật bản, từ cuối
đời Túc lợi trở xuống, phong tục vẽ tượng
Chung quì cũng đã từng thịnh hành.
CHUNG SĨ (JONES, SIR WILLIAM 1746-1800)
......
Nhà học giả về Đông phương học người
Anh. Thông hiểu các thứ tiếng Hi bá lai, A
lạp bá và Ba tư. Từng làm việc trong Cao
đẳng Pháp viện tại Gia nhĩ các đáp
(Calcutta) thuộc Ấn độ (1783-1794), và sáng
lập Mạnh gia lạp Á châu hiệp hội (Asiatic
Society of Bengal) và giữ chức Hội trưởng
trong mười một năm từ 1784. Ông là nhà
học giả người Anh đầu tiên chính thức
nghiên cứu tiếng Phạm, cũng là người mở
đầu phong trào Anh quốc Ấn độ học. Ông
cho rằng, tiếng Phạm, Hi lạp, La tinh đều
có tính gần gũi, rồi đặt giả thuyết “Ân - Âu
mẫu ngữ” mà thành lập Ấn - Âu tỉ giảo
học. Ngoài ra, ông còn phiên dịch tiếng
Phạm cổ và pháp điển của Ấn độ xưa và

nghiên cứu Thần thoại học. Năm 1789, lần
đầu tiên ông đem vở hí kịch kiệt tác Sa côn
đát la (Sacontala) của Gia lí đà sa, giới thiệu
với châu Âu, đã khiến giới trí thức châu Âu
chấn động. Đại văn hào Ca đức rất tán
thưởng. Cuối đời, ông còn dịch pháp điển
Ma no (Institutes of Manu, 1794). Tiếp theo,
khi ông đang dịch Ấn độ cổ đại pháp trích
yếu (Digest of Hindu Laws, 1800), chưa xong
thì rất tiếc ông đã qua đời tại Gia nhĩ các
đáp.
CHUNG SƠN
...
Vị trí núi ở trong phạm vi Nam kinh,
Giang tô. Còn gọi là Tưởng sơn, Bắc sơn,
Kim lăng sơn, Thần liệt sơn, Tử kim sơn,
Thánh du sơn. Núi cao bốn trăm sáu mươi
tám mét. Phía đông tiếp với các núi Thanh
long, Nhạn môn, phía bắc liền với hai núi
Phú chu, Trĩ đình, phía tây tới Thanh khê,
phía nam giáp sông Chung phố. Ngọn cao
nhất gọi là Bình phong lĩnh, phía đông có
nước tám công đức, phía tây có suối Đạo
quang, suối Tống hi, ngọn bắc có suối Một
người, đều là
những danh
thắng trong núi.
Cứ theo sách của
Đạo giáo chép,
thì núi này từng
lập ba mươi mốt
cái động, Tưởng
tử văn đời Hán
vào chết trong
núi này, đến thời
vua Ngô, rất linh
thiêng, nhà vua
bèn làm miếu
thờ, cái tên
Tưởng sơn từ đó mà có. Thời đại Lục triều,
nơi đây đã có các chùa lớn, như chùa Định
lâm, Đạo lâm, Trúc lâm, Tống hi, Ái kính,
Điện không có xà ngang ở chùa

Linh Cốc núi Chung Sơn CHUNG SƠN Chung Quì

Thảo đường, Dược vương, Khai thiện (triều
Minh đổi là chùa Linh cốc) v.v... , phần
lớn có các cao tăng đại đức trụ trì. [X. Đại
minh nhất thống chí Q.6; Đại thanh nhất
thống chí Q.50; Kim lăng phạm sát chí Q.3].
CHÚNG BẢO QUAN ÂM
...........
Là một trong ba mươi ba hóa thân Quan
âm. Ngồi trên dốc núi, chân phải duỗi thẳng,
tay phải ấn
xuống đất,
đầu gối trái
dựng đứng,
tay trái đặt
trên đầu gối
trái, hiện
tướng an ổn.
[X. kinh Pháp
hoa Q.7
phẩm Phổ
môn].
CHÚNG ĐỒNG PHẬN
........
Phạm:nikàya-sabhàga. Nói tắt là Đồng
phận (Phạm:sabhàga). Một trong bảy mươi
lăm pháp của Câu xá, một trong trăm pháp
Duy thức. Tông Duy thức, tông Câu xá cho
đây là một trong những tâm Bất tương ứng
hành pháp. Chỉ cho tính chung hoặc nhân
chung của chúng sinh. Tức là các chúng
hữu tình đều có tính đồng loại hoặc là cái
nhân khiến cho hữu tình chúng sinh được
qủa báo đồng loại như nhau. Phận, tức là
nhân ...
Đồng phận có thể được chia làm hai
thứ là Hữu tình đồng phận (Phạm:sattvasabhàga)
và Pháp đồng phận (Phạm:
dharma-sabhàga).
1. Hữu tình đồng phận, còn gọi là
Chúng sinh đồng phận, có thể chia làm

hai:
a. Là đồng phận khiến cho hết thảy hữu
tình chúng sinh đồng loại như nhau, gọi là
đồng phận vô sai biệt (Phạm: abhinna).
b. Hữu tình chúng sinh tùy nơi ba cõi,
chín địa, nam, nữ, súc sinh, có phân biệt,
mà mỗi mỗi đều thành một loại, nhưng ngay
trong tự loại cũng có đủ tính chất cộng đồng.
Loại đồng phận các biệt này gọi là đồng
phận hữu sai biệt (Phạm:bhinna).
2. Pháp đồng phận, chỉ các pháp sở y
của hữu tình là năm uẩn, mười hai xứ, mười
tám giới, tự loại của mỗi pháp đều tương tự.
Như đồng phận của sắc pháp tương tự nhau,
mắt phải, mắt trái tương tự như nhau. Lại
Thuyết nhất thiết hữu bộ chủ trương đồng
phận có đủ thực thể; Kinh bộ và Đại thừa
thì cho đồng phận là pháp giả. [X. luận Đại
tì bà sa Q.27; luận Thuận chính lí Q.12;
luận Câu xá Q.4, Q.5]. (xt. Tâm Bất Tương
Ứng Hành).
CHÚNG HỌC
.....
Tức là những giới pháp nhỏ nhặt liên
quan đến các việc ăn, mặc, đi, đứng của các
tỉ khưu tu hành. Nói đủ là Chúng đa học
pháp (Phạm: saôbahulà# zaikwadharmà#).
Còn gọi là Chúng học giới pháp,
Chúng học pháp. Là một bộ phận của giới
Cụ túc mà tỉ khưu, tỉ khưu ni phải thụ trì.
Là đoạn thứ bảy trong tám đoạn của giới
Tăng, nếu phạm thì thuộc tội nhẹ. Là các
phép tắc qui định về việc ăn mặc, uy nghi
đi đứng, con số có nhiều, phải học tập luôn,
cho nên gọi là Chúng học. Lại giới này khó
giữ, phải thường xuyên lưu tâm chú ý, cho
nên đặc biệt gọi là học. Còn gọi là Thức
xoa la na ni (Phạm: zikwa-karaịìya), Thi
sa ca la ni, Thi xoa kế lại ni, Thức xoa yết
lan ni, Thi xoa cát lị. Dịch ý là phải nên
học, phải học làm, răn giữ. Về số mục và
nội dung của Chúng học, vì việc nhiều mà
lại vụn vặt, cho nên các luật ghi chép có

Chúng Bảo Quan Âm CHÚNG BẢO QUAN ÂM

không ít chỗ sai khác nhau, trong đó, luật
Tứ phần gọi tóm là Trăm giới, cho nên thông
thường gọi là Bách chúng học pháp .....
...... Lại nữa, Bách chúng học pháp của tỉ
khưu và của tỉ khưu ni không giống nhau.
Theo luật Tứ phần quyển 19 đến quyển
21 chép, Bách chúng học pháp của tỉ khưu
được liệt kê như sau:
1. Phải mặc Niết bàn tăng (áo trong) một
cách gọn gàng ngay ngắn.
2. Phải mặc ba áo một cách tề chỉnh.
3. Không được vắt áo lên hai vai mà đi
vào nhà tại gia.
4. Không được vắt áo trên vai vào nhà
tại gia mà ngồi.
5. Không được quấn áo vào cổ mà đi
vào nhà tại gia.
6. Không được quấn áo lên cổ đi vào
nhà tại gia mà ngồi.
7. Không được che đầu đi vào nhà tại
gia.
8. Không được che đầu vào nhà tại gia
mà ngồi.
9. Không được nhảy cẫng đi vào nhà tại
gia.
10. Không được nhảy cẫng đi vào nhà
tại gia mà ngồi.
11. Không được ngồi chồm hổm (ngồi
xổm) trong nhà tại gia.
12. Không được tréo tay sau lưng đi vào
nhà tại gia.
13. Không được tréo tay sau lưng vào
nhà tại gia mà ngồi.
14. Không được lắc lư đi vào nhà tại
gia.
15. Không được lắc lư đi vào nhà tại gia
mà ngồi.
16. Không được khoa tay đi vào nhà tại
gia.
17. Không được khoa tay đi vào nhà tại

gia mà ngồi.
18. Phải che thân thể cho kín đáo mà đi
vào nhà tại gia.
19. Phải che thân thể cho kín đáo đi
vào nhà tại gia mà ngồi.
20. Không được nhìn đông ngó tây mà
đi vào nhà tại gia.
21. Ngồi trong nhà tại gia không được
nhìn đông ngó tây.
22. Yên lặng mà đi vào nhà tại gia.
23. Ngồi trong nhà tại gia phải giữ yên
lặng.
24. Không được cười đùa mà đi vào nhà
tại gia.
25. Ngồi ở nhà tại gia không được cười
đùa.
26. Khi ăn phải chuyên tâm chú ý,
không được làm vương vãi cơm canh.
27. Không được lấy cơm đầy bát khi ăn.
28. Canh phải múc vơi bát, không được
múc đầy.
29. Cơm canh ăn cùng một lúc.
30. Ăn theo thứ tự, không được lấy trong
bát chỗ này một miếng, chỗ kia một miếng.
31. Khi ăn không được khua bát thành
tiếng.
32. Nếu tỉ khưu không đau ốm thì không
được đòi cơm canh cho mình.
33. Không được lấy cơm đậy lên thức
ăn để mong được thêm.
34. Không được nhìn vào bát của người
ngồi bên cạnh mà so sánh phần lượng.
35. Khi ăn không được nhìn ngang nhìn
ngửa mà phải chú ý nơi bát ăn.
36. Không được và miếng thật to vào
mồm đến phồng cả miệng má.
37. Không được há hốc miệng để và
cơm.
38. Không được vừa ngậm cơm vừa nói
chuyện.
39. Không được nắm miếng cơm mà
ném vào miệng.
40. Không được để cơm rơi vãi.

41. Không được lè cơm ra mép.
42. Không được nhai cơm thành tiếng
nhóp nhép.
CHÚNG HỌC

43. Không được húp thức ăn sùm sụp.
44. Không được thè lưỡi khi ăn.
45. Không được nhặt thức ăn dính nơi
tay mà đút vào miệng.
46. Không được cầm thức ăn trong tay
mà vứt tứ tung.
47. Không được để tay bẩn mà cầm bát
ăn.
48. Không được đổ nước rửa bát trong
nhà tại gia.
49. Không được đại tiểu tiện hoặc khạc
nhổ đờm dãi lên cỏ và lá cây.
50. Không được đại tiểu tiện khạc nhổ
xuống nước.
51. Không được đứng mà đại tiểu tiện.
52. Không được nói pháp với người vắt
áo trên vai tỏ dấu không cung kính.
53. Không được nói pháp cho người
quấn áo trên cổ để nghe.
54. Không được nói pháp cho người che
đầu nghe.
55. Không được nói pháp cho người
trùm kín đầu nghe.
56. Không được nói pháp cho người
đứng vắt tay sau lưng.
57. Không được nói pháp cho người
đang mang giày nơi chân.
58. Không được nói pháp cho người
đang mang guốc nơi chân.
59. Không được nói pháp cho người
đang cưỡi ngựa ngồi xe.
Quy định từ số (49) đến (59) trên đây
được miễn trừ cho những người đau ốm.
60. Không được ngủ trong tháp Phật,
trừ khi phải canh giữ.
61. Không được cất giữ tiền của trong tháp
Phật, trừ trường hợp đề phòng trộm cướp.
62. Không được mang giày đi vào tháp
Phật.
63. Không được cầm giày nơi tay đi vào

tháp Phật.
64. Không được mang giày đi quanh tháp
Phật.
65. Không được mang giày phú la (giày
cao cổ, ủng) đi vào tháp Phật.
66. Không được cầm phú la ở tay mà đi
vào tháp Phật.
67. Không được ngồi ăn cơm dưới tháp
Phật và vứt cỏ rác hoặc vật nhơ bẩn trên
mặt đất.
68. Không được mang xác chết đi qua
dưới tháp Phật.
69. Không được chôn xác chết bên cạnh
tháp Phật.
70. Không được đốt xác chết bên cạnh
tháp Phật.
71 Không được quay vào phía tháp Phật
mà đốt xác chết.
72. Không được đốt xác chết ở bốn bên
tháp Phật khiến mùi hôi hám bay vào.
73. Không được mang quần áo hoặc
giường chiếu của người chết đi qua tháp
Phật.
74. Không được đại tiểu tiện bên cạnh
tháp Phật.
75. Không được quay vào tháp Phật mà
đại tiểu tiện.
76. Không được đại tiểu tiện ở bốn bên
xung quanh tháp Phật khiến mùi hôi thối
bay vào.
77. Không được mang tượng Phật đến
nơi đại tiểu tiện.
78. Không được đứng hoặc ngồi mà xỉa
răng dưới tháp Phật.
79. Không được quay vào tháp Phật mà
xỉa răng.
80. Không được xỉa răng chung quanh
tháp Phật.
81. Không được khạc nhổ dưới tháp
Phật.
82. Không được quay vào tháp Phật mà
khạc nhổ.
83. Không được khạc nhổ ở bốn bên

xung quanh tháp Phật.
84. Không được quay vào tháp Phật mà
ngồi dạng chân ra.
CHÚNG HỌC

85. Không được để tượng Phật ở phòng
dưới còn mình thì ở phòng trên.
86. Người ta ngồi mà mình đứng thì
không được nói pháp cho họ.
87. Người ta nằm mà mình ngồi thì
không được nói pháp.
88. Người ngồi trên tòa mà mình không
ngồi tòa thì không được nói pháp.
89. Người ngồi tòa cao mà mình ngồi
tòa thấp thì không được nói pháp.
90. Người đi trước mình đi sau, không
được nói pháp.
91. Người đi trên chỗ cao, mình đi dưới
chỗ thấp, không được nói pháp.
92. Người đi giữa đường, mình đi cạnh
đường, không được nói pháp.
Qui định từ số (86) đến (92) nói trên
đây được miễn trừ cho những người đau
ốm.
93. Không được nắm tay nhau mà đi
trên đường.
94. Không được ở trên cây cao quá đầu
người. Lí do chế giới này là vì đã từng có
một tỉ khưu hạ an cư trên một cây to cao,
rồi từ trên cây đại tiểu tiện, khiến thần cây
tức giận giết chết vị tỉ khưu đó.
95. Không được mắc túi đựng bát vào
đầu gậy rồi vác trên vai mà đi.
96. Người cầm gậy tỏ dấu không cung
kính, không được nói pháp.
97. Người cầm gươm, không được nói
pháp.
98. Người cầm giáo, không được nói
pháp.
99. Người cầm dao, không được nói
pháp.
100 Người cầm ô (dù), không được nói
pháp.
Giới pháp từ số (96) đến (100) được miễn
trừ cho những người đau ốm. [X.Thiện kiến

luật tì bà sa Q.16; Tứ phần luật tỉ khưu
hàm chú giới bản Q.hạ; Tứ phần luật tỉ
khưu hàm chú giới bản sớ Q.hạ phần dưới
(Đạo tuyên); Tứ phần luật san phồn bổ
khuyết hành sự sao Q.trung đoạn 1, Q.trung
đoạn 3]. (xt. Bách Chúng Học).
CHÚNG HỢP ĐỊA NGỤC
...........
Chúng hợp, Phạm: saôghàta, dịch âm
là tăng càn. Còn gọi là Tụ hạp, Đôi áp,
Hợp hội. Là một trong tám địa ngục nóng.
Cứ theo kinh Trường a hàm quyển 19 phẩm
Địa ngục chép, thì trong ngục này có một
núi đá lớn, tách làm hai nửa đối nhau, tội
nhân tiến vào giữa, hai nửa núi đá tự nhiên
sáp lại, ép nát xương thịt, thân thể tội nhân,
sau lại tách làm hai nửa và trở lại chỗ cũ.
Lại có một con voi lớn bằng sắt, toàn thân
bốc lửa, nhảy vào tội nhân, khiến thân thể
tội nhân nhừ nát máu mủ lênh láng. Lại có
ngục tốt bắt tội nhân đặt lên tảng đá mài,
rồi dùng đá chà xát, hoặc lấy một tảng đá
lớn đè lên, sự khổ thảm khó nhẫn, dù mong
một chút ngưng nghỉ cũng không thể được.
Kinh Chính pháp niệm xứ quyển 6 nói,
những người tạo ba nghiệp bất thiện là sát
sinh, trộm cướp, gian dâm phải rơi vào địa
ngục này, và theo nghiệp họ đã tạo mà chia
làm thượng trung hạ, thượng thì rơi vào
Hợp đại địa ngục gốc, còn trung và hạ thì
sinh vào mười sáu nơi khác, chịu khổ rất
lớn. [X. kinh Đại lâu thán Q.2 phẩm Nê lê;
kinh Khởi thế Q.3; luận Lập thế a tì đàm
Q.8; luận Đại tì bà sa Q.172]. (xt. Bát Nhiệt
Địa Ngục).
CHÚNG HỨA MA HA ĐẾ KINH
Phạm:Mahàsammata-ràja. Gồm mười
ba quyển. Do sư Pháp hiền đời Tống dịch.
Cũng gọi là Chúng hứa ma ha đế thích
kinh. Thu vào Đại chính tạng tập 3. Là tiểu
sử của đức Phật, tường thuật về nguồn gốc
của giòng họ Thích, một đời đức Thích tôn,
cho đến sự tích của Ô ba lê qui Phật. Đề

CHÚNG HỨA MA HA ĐẾ KINH

kinh “Chúng hứa” là dịch ý chữ Tam ma
đạt đa (Phạm:Sammata), ông vua thời kiếp
sơ, Ma ha đế (Phạm:Mahàràja), ý là Đại
vương. Kinh này cùng với Hữu bộ tì nại da
phá tăng sự quyển 1 đến quyển 9, do sư
Nghĩa tịnh đời Đường dịch, là cùng bản mà
dịch khác.
Đặc sắc của kinh này là, trong các bản
Phật truyện Hán dịch, đây là bản duy nhất
thuộc hệ Tây tạng, song các danh từ cố
hữu về địa danh và nhân danh đều là dịch
âm của chữ Phạm. Ngoài ra, kinh này bắt
đầu từ gia hệ thế tục của Phật Thích ca,
chứ không đề cập đến pháp hệ của bảy đức
Phật cho đến nghìn Phật ở quá khứ: đó
cũng là một đặc sắc nữa. [X. Chí nguyên
pháp bảo khám đồng tổng lục Q.7; Duyệt
tạng tri tân Q.29].
CHÚNG HƯƠNG QUỐC
Tức là nước Phật tràn đầy mùi thơm vi
diệu. Cứ theo kinh Duy ma quyển hạ phẩm
Hương tích Phật, thì từ phương trên, cách
hai mươi bốn hằng hà sa cõi Phật, có nước
tên là Chúng hương, Phật hiệu Hương tích,
lầu gác vườn tược trong nước ấy đều thơm,
mùi thơm bay khắp mười phương vô lượng
thế giới. Cõi Tịnh độ của Hương tích Như
lai ấy, gọi là Chúng hương quốc độ. Ngoài
ra, nước Kiện đà la (Phạm:Gandhàra) cũng
dịch ý là Chúng hương quốc.
CHÚNG HỰU
.....
Tiếng tôn xưng đức Phật, là một trong
mười hiệu của Như lai. Chúng hựu là các
nhà dịch cũ dịch ý từ tiếng Phạmbhagavat
và tiếngPàli: bhagavant(phiên âm là Bà
già bà, Bà già phạm). Từ đời Tây Tấn trở về
sau, các nhà dịch mới dịch là Thế tôn. Tức
có nghĩa là một người do nhiều đức giúp
thành, nhiều phúc giúp thành, đầy đủ mọi

đức mà được khắp đời tôn trọng cung kính.
Kinh Tăng nhất a hàm quyển 14 phẩm Cao
chàng (Đại 2,615 thượng), nói: “Nếu có
người sợ hãi đến dựng cả lông tóc, lúc ấy
nên nhớ đến thân ta như vầy: bậc Như lai,
Chí chân, Đẳng chính giác, Minh hành
thành vi, Thiện thệ, Thế gian giải, Vô thượng
sĩ, Đạo pháp ngự, Thiên nhân sư, Hiệu Phật,
Chúng hựu đã xuất hiện nơi đời thì sự sợ
hãi dựng lông tóc ấy sẽ tự tiêu diệt”. [X.
luận Đại trí độ Q.2; Huyền ứng âm nghĩa
Q.1, Q.21].
CHÚNG KINH MỤC LỤC
Là các thứ mục phân loại các kinh luận
Hán dịch. Nói tắt là Kinh lục. Kinh lục sớm
nhất là bản “Hán lục” do Chu sĩ hành đời
Tam quốc ghi. Từ sau bản “Tông lí chúng
kinh mục lục” của sư Đạo an được hoàn
thành, thì mới hơi có đủ hình thức, và cũng
mới bắt đầu gọi là Chúng kinh mục lục. Sư
Bảo xướng đời Lương, Lí khuếch đời Bắc
Ngụy, Pháp tạng đời Bắc Tề đều có soạn
Chúng kinh mục lục, nhưng đã thất tán
cả, hiện còn đến nay thì chỉ có hai loại đời
Tùy và một loại đời Đường. Lại mục lục
các kinh luận được soạn tập vào thời Vũ
tắc thiên nhà Đường, đặc biệt gọi là “Đại
chu san định chúng kinh mục lục”.
I. Chúng kinh mục lục. Gồm bốn
quyển. Do Bảo xướng đời Lương soạn. Còn
gọi là Lương thế chúng kinh mục lục, Bảo
xướng lục. Hiện đã mất. Cứ theo Lịch đại
tam bảo kỉ quyển 11 Tề lương cập Chu đế
đại lục chi tổng tự chép, thì vào năm Thiên
giám 17 (518), nhà vua sai sa môn Bảo xướng
soạn Kinh lục 4 quyển, gồm mười bảy khoa,
khá tường tận. Cũng sách trên quyển 15
nêu lên các yếu mục, đại để bốn quyển thu
chép một nghìn bốn trăm ba mươi ba bộ,
một nghìn bảy trăm bốn mươi mốt quyển.
Tập lục các kinh điển do An thế cao đời
CHÚNG HƯƠNG QUỐC

Hậu Hán đến Tuệ linh đời Lương phiên
dịch, như Thiền kinh, Giới kinh, các kinh
khác, Số luận, Chú sớ v.v... [X. Tục cao
tăng truyện Q.1 truyện Bảo xướng; Đại
đường nội điển lục Q.4; Khai nguyên thích
giáo lục Q.10; Hậu Hán Tống Tề chí (.....)
dịch kinh tổng lục (Thường bàn đại định)].
II. Chúng kinh mục lục. Có một quyển.
Do Pháp thượng đời Bắc Tề soạn. Còn gọi
là Tề thế chúng kinh mục lục, Pháp thượng
lục, Đạt ma uất đa la lục. Nay đã thất lạc.
Lịch đại tam bảo kỉ quyển 15 nêu các yếu
mục, cộng thu tất cả Kinh Luật Luận, cả
thật và giả, gồm bảy trăm tám mươi bảy bộ,
hai nghìn ba trăm ba mươi tư quyển. Cứ
theo Lịch đại tam bảo kỉ nói, thì bộ Kinh
lục này ít nhất đã thu chép các kinh luật
luận, Tạp tạng, kinh sao lại và các kinh
ngờ là ngụy tạo, do An pháp hiền đời Tam
quốc Ngụy đến Pháp ni đời Nam Tề phiên
dịch. [X. Đại đường nội điển lục quyển 5;
Khai nguyên thích giáo lục Q.10].
III. Chúng kinh mục lục. Có một
quyển. Do Lí khuếch đời Bắc Ngụy soạn.
Còn gọi là Ngụy thế chúng kinh mục lục,
Lí khuếch lục. Nay không còn. Bản Kinh
lục này thu tập các kinh luật luận, các kinh
có dịch mà không còn bản, tử chú, các kinh
ngờ là giả, do An thế cao đời Hậu Hán đến
Bồ đề lưu chi đời Hậu Ngụy phiên dịch, và
cả các kinh luận chưa được dịch. Về niên
đại soạn thuật thì có hai thuyết, một cho là
khoảng năm Vĩnh bình (508-511) nhà vua
ra chiếu chỉ soạn, một cho là khoảng năm
Vĩnh hi (532-534) nhà vua ra chiếu chỉ
soạn. [X. Lịch đại tam bảo kỉ Q.9, Q.15;
Đại đường nội điển lục Q.4].
IV. Chúng kinh mục lục. Gồm bảy
quyển. Do Pháp kinh đời Tùy soạn. Còn
gọi là Tùy chúng kinh mục lục, Pháp kinh

lục. Thu vào Đại chính tạng tập 55. Thu
chép các kinh luận được phiên dịch từ đời
Hậu Hán đến đời Tùy. Lập thành chín lục,
phân loại chép các mục của kinh được phiên
dịch. Sáu quyển đầu là Biệt lục, quyển thứ
bảy là Tổng lục, ngay đầu quyển có bài biểu
dâng vua, kế đó, tổng kê mục thứ của bản
lục. Theo quyển 7 chép chung chín lục, là:
1. Đại thừa Tu đa la tạng, ghi bảy trăm
tám mươi tư bộ, một nghìn bảy trăm mười
tám quyển.
2. Tiểu thừa Tu đa la tạng, ghi tám trăm
bốn mươi hai bộ, một nghìn ba trăm linh
bốn quyển.
3. Đại thừa Tì ni tạng, ghi năm mươi bộ,
tám mươi hai quyển.
4. Tiểu thừa Tì ni tạng, ghi sáu mươi ba
bộ, ba trăm tám mươi mốt quyển.
5. Đại thừa A tì-đàm tạng, ghi sáu mươi
tám bộ, hai trăm tám mươi mốt quyển.
6. Tiểu thừa A tì đàm tạng, ghi một trăm
mười sáu bộ, bốn trăm tám mươi hai quyển.
7. Phật diệt hậu sao tập, ghi một trăm
bốn mươi tư bộ, sáu trăm hai mươi bảy
quyển.
8. Phật diệt hậu truyện kí, ghi sáu mươi
tám bộ, một trăm tám mươi lăm quyển.
9. Phật diệt hậu trứ thuật, ghi một trăm
mười chín bộ, một trăm ba mươi tư quyển.
Tổng cộng cả chín lục trên đây là hai
nghìn hai trăm năm mươi bảy bộ, năm nghìn
ba trăm mười quyển. Trong chín lục, sáu
lục trước, mỗi lục đều có sáu phần là phần
dịch, phần dịch khác, phần mất tên người
dịch, phần biệt sinh, phần nghi ngờ, phần
ngụy tạo; ba lục sau, mỗi lục có hai phần là
phần Tây vực thánh hiền, phần Thử
phương chư đức (các bậc Thánh hiền bên
Tây vực, các bậc Đại đức ở Trung quốc), tất
cả bốn mươi hai phần. những ghi chép trong
bản lục này khá chính xác, nhất là phần
nghi ngờ và ngụy tạo, đặc biệt được các
học giả hiện đại coi trọng. [X. Khai nguyên

thích giáo lục Q.10, Lịch đại tam bảo kỉ
Q.3; Đại đường nội điển lục Q.10].
V. Chúng kinh mục lục. Gồm năm
CHÚNG KINH MỤC LỤC

quyển. Do các sa môn dịch kinh và một số
học sĩ đời Tùy soạn chung. Sách được hoàn
thành vào năm Nhân thọ thứ 2 (602) đời
Văn đế nhà Tùy, người chủ soạn là Ngạn
tông ở chùa Đại hưng thiện. Còn gọi là
Tùy chúng kinh mục lục, Tùy nhân thọ
niên nội điển lục, Nhân thọ lục, Ngạn tông
lục. Thu vào Đại chính tạng tập 55. Trong
sách phân loại chép ra các kinh điển được
phiên dịch từ đời Hậu Hán đến đời Tùy.
Chia làm năm phần: Đơn bản, Trùng phiên,
Hiền thánh tập truyện, Biệt sinh, Nghi ngụy.
Đơn bản lại được chia làm sáu khoa là Đại
thừa kinh đơn bản, Đại thừa luật đơn bản,
Đại thừa luận đơn bản, Tiểu thừa kinh đơn
bản, Tiểu thừa luật đơn bản và Tiểu thừa
luận đơn bản. Trùng phiên được chia nhỏ
làm bốn khoa là Đại thừa kinh trùng phiên,
Đại thừa luật trùng phiên, Đại thừa luận
trùng phiên và Tiểu thừa kinh trùng phiên;
Biệt sinh được chia nhỏ làm năm khoa là
Đại thừa biệt sinh, Đại thừa biệt sinh sao,
Tiểu thừa xuất biệt sinh, Tiểu thừa biệt sinh
sao và Biệt tập sao. Đơn bản có ba trăm
bảy mươi bộ, một nghìn bảy trăm tám mươi
sáu quyển; Trùng phiên gồm hai trăm bảy
mươi bảy bộ, năm trăm tám mươi ba quyển;
Hiền thánh tập truyện có bốn mươi mốt
bộ, một trăm sáu mươi tư quyển; Biệt sinh
tám trăm mười bộ, một nghìn hai trăm tám
mươi tám quyển; Nghi ngụy hai trăm lẻ chín
bộ, bốn trăm chín mươi quyển; Khuyết bản
bốn trăm linh hai bộ, bảy trăm bốn mươi
bảy quyển. Tổng cộng tất cả là hai nghìn
một trăm linh chín bộ, năm nghìn không
trăm năm mươi tám quyển. Sự nghi chép
về số quyển và tên các dịch giả khá rõ ràng.
Cách phân loại của sách bắt chước Pháp
kinh lục, nhưng khác xa Pháp kinh lục ở
chỗ phân loại các bản có, bản thiếu mà Pháp

kinh lục chưa phân loại, hơn nữa, bỏ bớt
các kinh đã mất bản dịch và các sớ kí chưa
được đưa vào Trung quốc. Sách này nay chỉ
còn trong ba bản Tống, Nguyên, Minh, tạng
Cao li thì thiếu. [X. Đại đường nội điển lục
Q.10; Khai nguyênthích giáo lục Q.7].
VI. Chúng kinh mục lục. Gồm năm
quyển. Do Tĩnh thái đời Đường soạn. Còn
gọi là Đại đường đông kinh Đại kính ái tự
nhất thiết kinh luận mục, Tĩnh thái lục.
Thu trong Đại chính tạng tập 55. Sách này
là sự tăng bổ cho Chúng kinh mục lục do
Ngạn tông đời Tùy soạn mà thành. Phần
lớn tuy giống với Ngạn tông lục, nhưng
trong số các bản thiếu, đã tìm được hai mươi
bộ mới, hai mươi mốt quyển, đồng thời, tăng
thêm bảy mươi lăm bộ, một nghìn ba trăm
ba mươi lăm quyển dịch mới của Huyền
trang. Tổng cộng thành hai nghìn hai trăm
mười chín bộ, sáu nghìn chín trăm chín
mươi tư quyển, nhưng thực thì là hai nghìn
bốn trăm bốn mươi tư bộ, sáu nghìn năm
trăm tám mươi quyển. Sự sai khác về con
số trên đây, e là đã chép lầm, hay là đã lẫn
lộn với các bản lục khác mà như thế. Lại
sách này duy chỉ còn trong tạng Cao li, ba
bản Tống Nguyên Minh thì thiếu. Trong
Đại tạng kinh in nhỏ lại, đem bản lục này
hợp chung làm một với Ngạn tông lục. [X.
Trinh nguyên tân định thích giáo mục lục
Q.18; Đại tạng mục lục Q.trung].
CHÚNG LIÊU
.....
Tức là nhà liêu làm bên ngoài Tăng
đường cho chúng tăng ở. Trong liêu có treo
tấm bảng gỗ ở cả trong cả ngoài, bản ngoài
gọi là bản đằng trước, bản lớn, để khi đại
chúng đến thăm hỏi nhau, khi ngồi Thiền,
khi uống trà thì đánh; bản trong cũng gọi
là bản nhỏ, để khi chúng tăng đi đâu về
hoặc khi uống trà thì đánh. Trong liêu có
các chức vụ như Liêu nguyên, Liêu chủ,
Phó liêu, Chúng liêu để làm các phận sự;

lại chức vụ đi tuần tra nhà tăng, gọi là Tuần đường, tuần tra các liêu, gọi là Tuần án. Cứ CHÚNG LIÊU

theo Vĩnh bình thanh qui quyển hạ Chúng
liêu thập nhị bản đồ dạng phàm lệ chép,
thì Chúng đường là nơi để xem kinh sách
sau các bữa ăn, hoặc là bữa dược thạch (ẩn
ngữ chỉ buổi ăn chiều), (X. mục Dược thạch),
hay uống trà bất thường.
Kích thước chúng liêu phải tùy kích
thước của nhà tăng mà qui định. Nếu nhà
tăng mười hai bản thì chúng liêu cũng phải
mười hai bản. Ở chính giữa phần nhiều đặt
tượng Quan âm, bốn vách đều mở cửa sổ
để lấy ánh sáng. Mỗi giường đều đặt bản
đầu, giường dài sáu thước. Dưới cửa sổ để
hòm kinh. Hòm cao một thước hai tấc. Trên
mặt hòm dùng làm án để đọc kinh sách,
bên trong hòm để kinh, chúng tăng đều tự
khóa mở. [X. Sắc tu bách trượng thanh qui
Q.hạ mục Đại chúng chương đại quải đáp
qui đường; Tùng lâm hiệu định thanh qui
Q.thượng; Thiền lâm tượng khí tiên Điện
đường môn].
CHÚNG PHÁP
.....
Là một trong ba pháp yết ma. Còn gọi
là Tăng bỉnh, Chúng tăng pháp. Là pháp
mà chúng tăng phải tuân giữ, tức là bốn tỉ
khưu trở lên cùng hòa hợp làm yết ma,
phát được giới thể, để thành tựu công đức
diệt ác sinh thiện. Chúng tăng pháp lại chia
làm ba loại là pháp Đơn bạch, pháp Bạch
nhị và pháp Bạch tứ. Đơn bạch, tức là cáo
bạch chúng tăng một lần; Bạch nhị, là một
lần bạch rồi, hỏi lại lần nữa xem có được
không; Bạch tứ, là một lần bạch, ba lần
hỏi được không. Lại muôn tượng, muôn
pháp trong vũ trụ, cũng gọi là Chúng pháp.
[X. kinh Duy ma phẩm Văn thù sư lị vấn
tật]. (xt. Yết Ma).
CHÚNG SINH
Phạm: bahu-jana, jantu, jagat hoặc

sattva. Dịch ý là chúng sinh, dịch âm là
Bộc hô, Thiện na, Thiền đầu, Xã già, Tát
đóa. Còn dịch là hữu tình, hàm thức (tức
loài có tâm thức), hàm sinh, hàm tình, hàm
linh, quần sinh, quần manh, quần loại.
Danh từ “Chúng sinh” thông thưòng chỉ
loài hữu tình trong cõi mê muội. Kinh Tạp
a hàm quyển 6 (Đại 2, 40 thượng), nói: “Phật
bảo La đà, đối với sắc đắm đuối triền miên,
gọi rằng chúng sinh”.
Kinh Trường a hàm quyển 22 phẩm Thế
bản duyên nói, không nam nữ tôn ti trên
dưới, cũng không có tên khác, cũng chung
sống với nhau ở đời, cho nên gọi là chúng
sinh. Câu xá luận quang kí quyển 1 giải
thích là chịu nhiều sống chết, cho nên gọi
là Chúng sinh. Luận Đại trí độ quyển 31,
kinh Đại thừa đồng tính quyển thượng bảo,
chúng sinh là do các duyên năm uẩn giả
hợp mà sinh, cho nên gọi là Chúng sinh.
Lại kinh Bất tăng bất giảm thì nói, pháp
thân bị nhiều phiền não trói buộc, đi lại
trong đường sống chết, cho nên gọi là chúng
sinh. Thông thường thì cho những người
bị vô minh phiền não che lấp mà trôi lăn
trong vòng sống chết là chúng sinh. Nếu
nói theo nghĩa rộng thì Phật và Bồ tát cũng
bao nhiếp trong chúng sinh. Ma ha chỉ quán
quyển 5 phần trên (Đại 46, 52 hạ), nói:
“Mang năm ấm, gọi chung là chúng sinh.
Chúng sinh có khác nhau: mang ấm ba
đường là chúng sinh tội khổ, mang ấm trời
người là chúng sinh vui sướng, mang ấm
vô lậu là chúng sinh thánh thiện, mang
ấm từ bi là chúng sinh đại sĩ, mang ấm
thường trụ là chúng sinh cực tôn qúi”. [X.
kinh Tạp a hàm Q.45, Pháp hoa văn cú
Q.4; Đại thừa nghĩa chương Q.6; Vãng sinh
luận chú Q.thượng].
CHÚNG SINH ÁI LẠC THẬP DO
Tức là mười nguyên nhân khiến hết thảy
CHÚNG SINH ÁI LẠC THẬP DO

chúng sinh nhờ Như lai phổ độ mà được
các sự vui. Cứ theo kinh Hoa nghiêm (bản
dịch mới) quyển 72 chép, thì đồng tử Thiện
tài đi về phương nam tham yết năm mươi
lăm vị Thiện tri thức, trong đó, vị thứ ba
mươi tám là Khai phu nhất thiết thụ hoa
dạ thần (vị thần đêm làm cho hết thảy hoa
của các cây đều nở), trí tuệ của vị thần này
biết rõ các phương tiện khéo léo mà đức
Như lai dùng để nhiếp hóa chúng sinh, vì
đồng tử Thiện tài mà nói rõ mười nguyên
nhân khiến chúng sinh có thể nhận sự
nhiếp hóa của Như lai. Đó là:
1. Nhờ sức uy đức của Như lai.
2. Do thuận theo lời dạy của Như lai.
3. Làm theo lời Như lai nói.
4. Học theo hạnh của Như lai.
5. Được sức hộ trì của Như lai.
6. Tu đạo mà Như lai ấn khả.
7. Gieo hạt giống làm việc thiện của
Như lai.
8. Theo giáo pháp đức Như lai nói.
9. Nhờ ánh sáng trí tuệ của Như lai soi
rọi.
10. Được sức nghiệp tính tịnh của Như
lai thu giữ che chở.
CHÚNG SINH GIỚI
Đối lại với “Phật giới”. Trong mười giới,
trừ Phật giới ra, còn gọi chung chín giới kia
là Chúng sinh giới, tức địa ngục giới, ngã
quỉ giới, a tu la giới, nhân giới, thiên giới,
Thanh văn giới, Duyên giác giới và Bồ tát
giới. Còn chỉ cái thế giới sinh sống của
chúng sinh.
CHÚNG SINH NGŨ SỰ THỊ HỖ
Thị hỗ, là nghĩa nhờ cậy, ỷ lại. Cứ theo
kinh Xuất diệu quyển 1 nói, thì vì chúng
sinh ngu si, chẳng biết thế gian là vô thường,
cứ ỷ lại vào những cái mình có, mình làm
ra, rồi mặc ý phóng túng, không biết tìm

cầu đạo xuất thế cùng tột vô vi, cho nên
đức Phật mới nói năm việc để cảnh giác.
Đó là:
1. Thị hỗ niên thiếu, nghĩa là người ta
cậy vào tuổi trẻ. Khí huyết khỏe mạnh, mặc
sức phung phí mà không nghĩ đến cái thân
lúc suy yếu lụn bại.
2. Thị hỗ đoan chính, nghĩa là người
cậy có thân hình xinh đẹp, quyến rũ người
khác, không biết tự thẹn, cũng chẳng đoái
gì đến cái thân lúc già xấu.
3. Thị hỗ thế lực, nghĩa là người ta ỷ
vào sức mạnh quyền thế, tác uy tác phúc,
lấn lướt ức hiếp người khác, không kiêng
không nể, mà chẳng nghĩ gì đến cái thân
lúc suy vi thất thế.
4. Thị hỗ tài khí, nghĩa là người ta cậy
có tài ba hơn người, tự cao tự đại, khinh
miệt người khác, mà chẳng đoái đến cái thân
lúc gặp tai họa.
5. Thị hỗ quí tộc, nghĩa là người ta cậy
mình dòng dõi tôn quí, chức trọng ngôi cao,
kiêu ngạo dông dỡ, lên mặt khinh người,
mà chẳng nghĩ gì đến cái thân lúc suy bại.
CHÚNG SINH KIẾN
Tức cái vọng kiến chấp trước chúng
sinh là thực có. Nghĩa cũng giống với “ngã
kiến”. Ngã kiến, tức cái thấy sai lầm, cho
cái thân do năm uẩn giả hòa hợp là thật có.
Kinh Kim cương (Đại 8, 752 trung), nói:
“Thế tôn nói ngã kiến, nhân kiến, chúng
sinh kiến, thọ giả kiến, tức chẳng phải là
ngã kiến, nhân kiến, chúng sinh kiến, thọ
giả kiến”.
CHÚNG SINH TÂM
Tức là cái tâm của chúng sinh, cũng chỉ
tâm Như lai tạng mà chúng sinh có đủ. Luận
Đại thừa khởi tín (Đại 32, 575 hạ), nói: “Ma
CHÚNG SINH GIỚI

ha diễn, nói chung, có hai thứ. Những gì là
hai? Một là pháp, hai là nghĩa. Pháp có nghĩa
là tâm chúng sinh, tâm ấy bao hàm hết thảy
pháp thế gian và pháp xuất thế gian, y vào
tâm ấy mà hiển bày nghĩa Ma ha diễn. Tại
sao vậy? Vì tướng chân như của tâm ấy tức
hiển bảy cái thể Ma ha diễn; tướng nhân
duyên sinh diệt của tâm ấy có khả năng
hiển bày tự thể tướng dụng Ma ha diễn”.
Có nghĩa là tâm chúng sinh hàm nhiếp hết
thảy pháp thế gian và xuất thế gian, tâm
chúng sinh ấy tức là tâm Như lai tạng. Thể
của tâm ấy tức là tướng chân như, tướng
dụng của tự thể nó tức là tướng nhân duyên
sinh diệt. Đại thừa lấy một tâm ấy làm tự
thể của các pháp, tức ý là lấy tâm ấy làm
“Ma ha diễn”. Tiểu thừa thì cho các pháp
mỗi mỗi đều có tự thể riêng, khác với thuyết
một tâm của Đại thừa. [X. Đại thừa khởi tín
luận nghĩa kí Q.thượng; Khởi tín luận sớ
Q.1 (Nguyên hiểu); Đại thừa khởi tín luận
nghĩa sớ Q.thượng đoạn trên (Tuệ viễn);
Khởi tín luận sớ bút tước kí Q.1].
CHÚNG SINH THẾ GIAN
Phạm:sattva-loka. Chúng sinh do năm
uẩn hòa hợp mà thành, theo chính báo mà
trình hiện các cõi khác nhau; tức chỉ mười
cõi hữu tình từ cõi Phật đến cõi địa ngục.
Là một trong ba thế gian. Vì hết thảy hữu
tình (chúng sinh) là do cái tên năm uẩn giả
hợp, không có thực thể, cho nên còn gọi là
Giả danh thế gian, Hữu tình thế gian, Chúng
sinh thế gian. Ma ha chỉ quán quyển 5 phần
trên (Đại 46, 53 hạ), nói “Chúng sinh thế
gian, đã là giả danh, không có thực thể,
phân biệt dựa vào thực pháp mà giả đặt ra
vậy”. Thiện kiến luật tì bà sa quuyển 4, chia
Chúng sinh thế gian làm thường thế gian,
vô thường thế gian; luận Câu xá quyển 8,
quyển 9, quyển 10 nêu rõ sự sinh, trụ, diệt

của Hữu tình thế gian; luận Vãng sinh thì
nói rõ Chúng sinh thế gian của Tịnh độ là
thanh tịnh, có đủ tám thứ trang nghiêm
Phật công đức thành tựu và bốn thứ trang
nghiêm Bồ tát công đức thành tựu. (xt. Tam
Thế Gian, Hữu Tình Thế Gian).
CHÚNG THÁNH ĐIỂM KÍ
...........
Sau khi đức Phật nhập diệt, đệ tử Phật
là Ưu ba li kết tập tạng Luật, ngày 15 tháng
7 năm ấy, chư tăng tự tứ xong, dâng hoa
hương cúng dường tạng Luật rồi ghi xuống
một chấm đặt trước tạng Luật. Từ đó về
sau, các Thánh y theo pháp ấy, cứ mỗi năm
lại chấm một chấm, để ghi nhớ số năm trôi
qua. Đến năm Vĩnh minh thứ 8 (490) đời
Nam triều Tề, đã truyền được chín trăm
bảy mươi lăm chấm, đây là tư liệu quan
trọng để nghiên cứu niên đại đức Phật nhập
diệt. Nếu cứ theo đó mà tính ngược trở lên,
thì năm đức Phật nhập diệt là năm 486
trước Tây lịch. Duy có điều là Ưu ba li cúng
dường tạng Luật có đúng vào năm đức Phật
nhập diệt hay không, thì vẫn chưa rõ. [X.
Lịch đại tam bảo kỉ Q.11; Khai nguyên thích
giáo lục Q.6; Phật tổ lịch đại thông tải Q.8].
(xt. Phật Diệt Niên Đại).
CHÚNG TỘI NHƯ SƯƠNG LỘ
Có nghĩa là tội chướng do vọng tưởng
mà sinh, nhờ vào công đức tư duy, sám
hối, hết thảy tội chưóng đều tiêu diệt, như
sương móc gặp ánh mặt trời buổi sáng thì
tan mất, tội nghiệp bị ánh sáng trí tuệ chiếu
rọi thì mất hết dấu vết. Kinh Quán phổ
hiền bồ tát hành pháp (Đại 9, 393 trung),
nói: “Hết thảy biển nghiệp chướng, đều từ
vọng tưởng sinh; Nếu người muốn sám hối,
ngồi thẳng nhớ thực tướng; Các tội như
sương móc, mặt trời tuệ trừ hết”. Phép sám
hối nói ở đây là thuộc Lí sám trong hai sám
và Vô sinh sám trong ba sám. Tức chỉ sám
CHÚNG TỘI NHƯ SƯƠNG LỘ

hối quán xét thực tướng, tương đối với Sự
sám do thân, khẩu, ý hành sám hối. (xt.
Sám Hối).
CHỦNG CHỦNG GIỚI TRÍ LỰC
Phạm:nànà-dhàtu-jĩàna-bala. Cũng
gọi là Thị tính lực, Tri tính trí lực. Là một
trong mười lực của Như lai. Tức là sức trí
tuệ của Như lai biết rõ hết các loại sai biệt
về bản tính, tố chất và hành vi của chúng
sinh một cách như thực. [X. kinh Tạp a
hàm Q.26; luận Đại tì bà sa Q.30]. (xt. Thập
Lực).
CHỦNG CHỦNG SẮC THẾ GIỚI
Nghĩa là thế giới có nhiều loại sắc tướng.
Cứ theo kinh Hoa nghiêm (bản 80 quyển)
quyển 13 phẩm Quang minh giác chép, thì
đức Thế tôn ngồi trên tòa sư tử ở Liên hoa
tạng, các đại Bồ tát từ mười phương đều
đến bái yết Phật, như các bzồ tát Văn thù,
Giác thủ, Công đức thủ, Trí thủ và Hiền
thủ v.v... Các ngài ấy đến từ các thế giới
Kim sắc, Diệu sắc, Ưu bát la hoa sắc, Pha lê
sắc và Bình đẳng sắc, các Sắc thế giới ấy
tức gọi là Chủng chủng sắc thế giới.
CHỦNG CHỦNG SỰ CÔNG ĐỨC
Là một trong mười bảy thứ công đức
thuộc Quốc độ trang nghiêm trong hai mươi
chín thứ trang nghiêm ở cõi Tịnh độ cực
lạc. Nghĩa là các thứ trang nghiêm ở cõi
Tịnh độ cực lạc đều đầy đủ tính trân quí và
trang nghiêm vi diệu. Trong Vãng sinh luận
chú quyển thượng, sư Đàm loan nêu rõ rằng,
Phật sở dĩ khởi lên công đức này, là vì thấy
chúng sinh trong cõi nước dùng đất, gỗ, đá
làm nên nhà cửa đẹp đẽ, cho đến khắc vàng,
nạm ngọc mà cũng không biết chán đủ,
vẫn ra sức kiến tạo. Nhân thế, bèn khởi
nguyện đại bi, kì vọng nếu thành quả Phật
thì khiến tất cả thứ trân quí đều đầy đủ,
trang sức hoa lệ, khiến chúng sinh đều được

thỏa mãn, không đi tìm các thứ khác nữa,
mà tự được Phật đạo. Cũng sách đã dẫn
quyển hạ lại nói sự diệu dụng của công đức
này là chẳng thể nghĩ bàn (Đại 40, 837 hạ),
nói: “Chẳng thể nghĩ bàn là thế nào? Nghĩa
là các thứ kia, hoặc là một thứ báu, mười
thứ báu, trăm báu, vô lượng báu, tùy tâm
xứng ý, đầy đủ trang nghiêm. Sự trang
nghiêm ấy, như tấm gương trong sáng, tất
cả các tướng sạch nhơ, nghiệp duyên thiện
ác của các cõi nước trong mười phương đều
ánh hiện hết”. [X. kinh Đại a di đà Q.hạ;
kinh Vô lượng thọ Q.thượng; luận Tịnh
độ].
CHỦNG CHỦNG THẮNG GIẢI TRÍ LỰC
Phạm: nànàdhimukti-jĩàna-bala.
Còn gọi là Tri chủng chủng giải trí lực,
Tri chúng sinh chủng chủng dục trí lực.
Là một trong mười lực của Như lai. Tức là
cái sức trí tuệ của Như lai biết rõ hết mọi
thứ mong cầu vui sướng của chúng sinh
một cách như thực. [X. kinh Tạp a hàm
Q.26; luận Đại tì bà sa Q.30]. (xt. Thập
Lực).
CHỦNG TAM TÔN QUÁN
Là một phép quán trong Mật giáo. Tức
theo thứ tự mà quán chủng tử của bản tôn,
hình tam muội da và hình bản tôn (vị tôn
chính). Cũng gọi là Chủng tử tam muội da
hình tôn hình quán, Chủng tam tôn duyên
khởi quán, Chủng tam tôn chuyển thành
quán. Các tác dụng đức hạnh của chư tôn
trong chân ngôn Mật giáo đều có thể nhờ
phép quán này mà biểu hiện. Khi hành giả
tu quán trong đạo tràng, trước phải quán
chủng tử của bản tôn, và từ chủng tử biến
CHỦNG CHỦNG GIỚI TRÍ LỰC

hóa thành là quán hình Tam muội da của
bản tôn, lại quán sát hình Tam muội da
của bản tôn biến hóa mà thành hình của
bản tôn. Cứ theo kinh Đại nhật phẩm Bản
tôn tam muội chép, thì chư tôn có ba thứ
thân là Tự, Ấn và Hình tượng, tức theo
thứ tự chỉ Chủng tử, Tam muội da hình,
Tôn hình. Trong nghĩa Tức thân thành
Phật, ba thứ thân này theo thuận tự là Pháp
mạn đồ la, Tam muội da mạn đồ la và Đại
mạn đồ la; ở trên ba mạn đồ la này, là Yết
ma mạn đồ la có đầy đủ mọi uy nghi sự
nghiệp, cho nên hợp cả bốn mạn đồ la nói
trên lại mà sinh ra thuyết “Tứ mạn tương
tức”. Thuyết này lấy tư tưởng chủng tử
chuyển thành hình Tam muội da, cho đến
chuyển thành tôn hình làm cơ sở. Ngoài
ra, phép quán Ngũ tướng thành thân trong
pháp Kim cương giới cũng lấy Chủng tam
tôn quán làm nền tảng. [X. Kim cương đính
du già kinh thập bát hội chỉ qui; Kim cương
đính nhất thiết như lai chân thật nhiếp đại
thừa hiện chứng đại giáo vương kinh
Q.thượng; kinh Chư Phật cảnh giới nhiếp
chân thực Q.trung; Kim cương đính du già
hộ ma nghi quĩ; Kim cương vương Bồ tát bí
mật niệm tụng nghi quĩ; Kim cương đính
liên hoa bộ tâm nghi quĩ; luận Bồ đề tâm;
Thai tạng Phạm tự thứ đệ].
CHỦNG THẢO
Thí dụ tính Phật. Có nghĩa là tính Phật
trong người ta, cũng hệt như cái mầm giống
trong cỏ cây, ai ai cũng có, cho nên gọi là
Chủng thảo. Trong Thiền lâm, người có
khả năng kế thừa pháp của Phật tổ được
thí dụ như mầm non của cây cỏ. Ngũ đăng
hội nguyên quyển 7 chương Huyền sa Sư
bị (Vạn tục 138, 123 hạ), nói: “Đứng hầu
nơi Tuyết phong, có hai vị tăng đi qua dưới
thềm, Phong nói: ‘Hai người ấy có thể là

chủng thảo’”.
CHỦNG THỤC THOÁT
Là nói tắt của Hạ chủng, Điều thục, Giải
thoát. Là ba giai đoạn đức Phật giáo hóa
chúng sinh. Hạ chủng ., có nghĩa là
đem hạt giống thành Phật mà gieo vào tâm
chúng sinh. Điều thục , có nghĩa là
truyền bá giáo pháp. Giải thoát. , có
nghĩa là từ trong khổ não mà thoát ly. Tông
Thiên thai cho rằng, từ lúc ban đầu, đức
Phật đem hạt giống thành Phật gieo vào
tâm chúng sinh, đến lúc tỏ ngộ cuối cùng,
có thể chia làm ba giai đoạn trên. Lại ba
giai đoạn ấy đều là từ nơi Phật mà mong
được lợi ích, cho nên cũng gọi là Tam ích
...... Hạ chủng, tức là đầu tiên chúng sinh
kết duyên với Phật pháp. Điều thục, tức là
hạt giống có khả năng thành Phật dần dà
lớn lên cho đến khi gần tỏ ngộ. Giải thoát,
tức là hạt giống thành Phật đã hoàn toàn
trưởng thành, cuối cùng, được quả giác ngộ
tròn đầy.
Đem Chủng thục thoát mà phối với nội
dung của phẩm Hóa thành dụ trong kinh
Pháp hoa, thì đại chúng Thanh văn, Bồ
tát, xưa kia, dưới hội của đức Phật Đại thông
trí thắng, đã được nghe kinh Pháp hoa và
tín thụ lãnh giải, gọi là Hạ chủng. Từ thời
đức Phật Đại thông trí thắng trở về sau,
dần dần chí ưa pháp Tiểu thừa và nhiễm
sâu năm dục, Như lai biết rõ tính ấy của
chúng sinh, bèn đặt ra nhiều phương tiện
để dẫn dắt, gọi là Điều thục. Mãi đến hội
Linh sơn lại nghe kinh Pháp hoa mà được
thụ kí sẽ thành Phật trong vị lai, gọi là Giải
thoát.
Pháp hoa kinh huyền nghĩa quyển 1
phần trên (Đại 33, 684 thượng), nói: “Khéo
vì chúng sinh mà gieo những hạt giống Đốn,
Tiệm, Bất định, Hiển, Mật; trung gian, dùng
năm vị đốn tiệm để điều phục nuôi lớn mà
thành thục, rồi lại dùng năm vị đốn tiệm
CHỦNG THỤC THOÁT

mà độ thoát, nào thoát, nào thục, nào chủng,
trăn trở không ngừng, đại thế uy mãnh, ích
vật ba đời”.
Lại luận Câu xá quyển 23 đem Tam sinh
đắc quả của Thanh văn phối với Tam vị
chủng thục thoát. Tức là: thứ nhất, sinh
khởi Thuận giải thoát phận; thứ hai, sinh
khởi Thuận quyết trạch phận; thứ ba, sinh
Nhập Thánh vị cho đến được giải thoát;
cũng như ba giai đoạn: gieo hạt, nảy mầm,
kết quả khác nhau. [X. luận Đại tì bà sa
Q.178; Pháp hoa kinh văn cú Q.1 phần
trên; Pháp hoa huyền nghĩa thích tiêm Q.1
phần trên].
CHỦNG TÍNH
Phạm:gotra. Tức Phật và những người
ba thừa Thanh văn, Duyên giác, Bồ tát đều
đủ bản tính có khả năng chứng được Bồ
đề. Đây có hai loại là tiên thiên đã sẵn có
và hậu thiên do tu hành mà được, loại trước
gọi là Bản tính trụ chủng tính, nói tắt là
Tính chủng tính, loại sau gọi là Tập sở
thành chủng tính, nói tắt là Tập chủng tính.
Thuyết nhất thiết hữu bộ không thừa nhận
chúng sinh có tính thành Phật tiên thiên,
cho nên chỉ bàn về thuyết sau thôi. Tông
Duy thức Đại thừa thì thừa nhận năm tính
có khác biệt về mặt tiên thiên, cho nên nói
Tính chủng tính. Ngoài ra, cũng nói Tập
chủng tính, đây là thuộc học phái Hộ pháp.
Nói cách khác, chủng tính rốt cuộc là tiên
thiên hay hậu thiên, thì giữa mười hai vị đại
luận sư của Duy thức đã nảy sinh các thuyết
khác nhau. Cứ theo luận Thành duy thức
quyển 2 chép, thì do kiến giải khác nhau
về chủng tử, mà sư Hộ nguyệt chủ trương
“Bản hữu tính chủng tính” (tiên thiên), sư
Nan đà chủ trương “Tân huân tập chủng
tính” (hậu thiên), còn sư Hộ pháp thì thừa
nhận cả hai. Tông Duy thức đại để thu dụng

thuyết của Hộ pháp, tông Thiên thai, tông
Hoa nghiêm thì chủ trương hết thảy chúng
sinh vốn đủ tính Phật. Tông Duy thức lại
thừa nhận ba thừa có chủng tính, có thể
chia làm hai chủng tính, tức là có chủng
tính (hữu tính) được quả ba thừa và không
chủng tính (vô tính) hoàn toàn không có
cách nào ra khỏi được cõi mê, rồi từ đó lại
chia nhỏ ra thành năm tính khác nhau,
mà thừa nhận sự tồn tại của hữu tình không
có tính (vô tính hữu tình, tức không có
tính Phật).
Có khi cũng chuyển dụng ý nghĩa chủng
tính để biểu thị giai vị tu hành của Bồ tát.
Như kinh Nhân vương bát nhã quyển
thượng lập thuyết ba chủng tính, tức là Tập
chủng tính, Tính chủng tính, Đạo chủng
tính, theo thứ tự có thể phối với mười tín
tâm, mười trụ tâm và mười kiên tâm trong
giai vị tu hành của Bồ tát Đại thừa. Lại kinh
Bồ tát anh lạc bản nghiệp quyển thượng,
lập sáu chủng tính là: Tập chủng tính, Tính
chủng tính, Đạo chủng tính, Thánh chủng
tính, Đẳng giác chủng tính, và Diệu giác
chủng tính, theo thứ tự, có thể phối với
mười trụ, mười hành, mười hồi hướng, mười
địa, Đẳng giác và Diệu giác. Trong đây, trừ
tính Diệu giác, còn năm tính kia gọi chung
là năm chủng tính. Ngoài ra, kinh Đại tập
quyển 8 cũng nêu lên muời chủng tính là:
1. Tính phàm phu.
2. Tính tín hành, giai vị Tam hiền, nghe
lời dạy của thiện tri thức và cứ thế tin chịu
làm theo.
3. Tính pháp hành, giai vị bốn thiện
căn, vâng theo lời giáo huấn của Phật và
thiện tri thức mà tu hành.
4. Tính tám nhẫn, tức giai vị Kiến đạo
có đủ tám nhẫn bảy trí.
5. Tính Tu đà hoàn.
6. Tính Tư đà hàm.
7. Tính A na hàm.
8. Tính A la hán.

9. Tính Bích chi phật. CHỦNG TÍNH

10. Tính Phật chủng.
[X. kinh Giải thâm mật Q.2 phẩm Vô
tự tướng tính; kinh Nhập lăng già Q.2; kinh
Bồ tát địa trì Q.1 phẩm Chủng tính; luận
Phật tính Q.1; luận Du già sư địa Q.21,
Q.35; Hoa nghiêm kinh thám huyền kí
Q.5]. (xt. Ngũ Chủng Tính, Lục Chủng
Tính).
CHỦNG TÍNH CHẾ ĐỘ
Chủng tính, tiếng Anh, tiếng Pháp là
caste, tiếng Đức là kaste. Là cái chế độ dựa
vào chủng tộc, chức nghiệp, địa phương
mà chia xã hội thành những giai cấp tôn ti
quí tiện khác nhau, là chế độ xã hội thế
tập, đóng kín, bất bình đẳng. Ấn độ là trường
hợp nổi bật nhất. Vào thế kỉ thứ XVI Tây
lịch, người Bồ đào nha đến bờ biển Mã lạp
ba (Goa) thuộc mạn tây Ấn độ, đã phát
hiện một hình thái xã hội đặc thù của người
Ấn độ mà họ gọi là Chủng tính chế độ.
Chữ caste có lẽ đã diễn biến từ chữ La-tinh
castus (thuần huyết) và chữ Bồ đào nha
casta (huyết thống) mà ra.
Ân độ, từ thời đại Phệ đà, đã căn cứ
theo thân phận, chức nghiệp và giai cấp
mà định chủng tính, do đó đã cấu thành
một chế độ xã hội giai cấp đặc thù. Xã hội
Ấn độ cổ đại đã chia làm bốn chủng tính
là: Tăng lữ (Phạm:bràhmaịa, Bà la môn),
Vương hầu vũ sĩ (Phạm:kwatriya, sát đế
lị), Nông công thương thứ dân (Phạm:
vaizya, Phệ xá), Tiện dân (Phạm:zùdra,
Thủ đà la). Về sau, từ đó lại dần dần sản
sinh ra các chủng tính chi nhánh và các
giai cấp tạp chủng mà hình thành một hình
thái xã hội phức tạp về phương diện tôn
giáo và lịch sử. Ngoài ra, lại do sự sai khác
về tộc, tôn giáo và chức nghiệp mà hiện tại
con số chủng tính đã đạt đến từ hai đến ba
nghìn! Giữa các chủng tính khác nhau, sự

thông hôn và ngồi ăn chung bị nghiêm cấm;
vả lại, còn có các giới luật và phong tục cực
kì phồn tạp.
Chế độ chủng tính bắt nguồn từ những
người xâm lăng Ấn độ, họ tự gọi họ lààryavarịa,
tức là người Nhã lị an giống trắng;
àryahàm ý là người đáng kính, người cao
quí,varịa là nhan sắc; rồi họ khinh miệt
những người dân bản xứ đã bị họ chinh
phục, vốn là người da đen mà họ gọi là
dàsa-varịa, dàsa là man rợ, nô lệ. Hoặc
có thuyết bảodàsa là tên gọi của một tộc
trong đám dân bản xứ. Về sau, sự phân biệt
giai cấp then chốt từvarịa biến thànhjàti
(ý là sinh ra). Lại Ấn độ, về mặt địa lí, cách
tuyệt với đời, dễ hình thành một loại chế
độ xã hội đặc thù, và núi sông cách trở
cũng dễ sản sinh các loại tập đoàn và giai
cấp sai biệt.
Căn cứ chủ yếu của chế độ chủng tính
là pháp điển Ma nô, pháp điển này nguyên
là chuẩn tắc của người Bà la môn trong
việc tế tự, sau dần dần được xã hội Ấn độ
tiếp thu, trở thành là sách chỉ nam cho
luân lí đạo đức về mặt thể hệ giai cấp, có
quyền uy pháp chế tối cao. Nói một cách
đơn giản, pháp điển này dùng để củng cố
địa vị, quyền uy, thế lực của giai cấp Bà la
môn, mục đích của nó là tăng cường thể
hệ giai cấp cho chặt chẽ và lâu dài.
Bản chất của chế độ chủng tính có hai
mặt, tức thân phận địa vị thế tập và luật
pháp tiếp thụ, cũng tức là nghĩa vụ truyền
thống và chức nghiệp giai cấp nguyên bản
của cá nhân, người được ưu đãi chủ yếu là
nam tính của giai cấp Bà la môn. Ở thời đại
vua A dục, Phật giáo vốn phản đối bốn
tính sai biệt, nên thế lực của Bà la môn suy
giảm, nhưng đến thời Vương triều Cấp đa,
Bà la môn lại khôi phục quyền thế và địa
vị lãnh đạo, giai cấp Sát đế lị, ở thời đức
Thích tôn, đã từng lãnh đạo trí thức và
chính trị, bây giờ đây cũng mất ưu thế.

Trong pháp điển Ma nô răn bảo nhà CHỦNG TÍNH CHẾ ĐỘ

vua không được đánh thuế Bà la môn, nếu
Bà la môn bị chọc tức, có thể nhờ sức phù
chú khiến cho sinh mệnh và vũ lực của
nhà vua tiêu diệt tức khắc. Lại trong bất cứ
nghi thức tế tự nào, điều quan trọng nhất
là dâng tiền của cho người Bà la môn đảm
nhiệm chức Tư tế, nhiều bao nhiêu thì càng
chứng tỏ lòng kiền thành cao độ bấy nhiêu.
Nói cách đại khái, thì thần dị và mê tín là
nguồn chủ yếu cho chức Tư tế thu của hốt
tiền, bất cứ việc gì, từ đau ốm, kiện tụng,
thấy điềm xấu, đổi nghề mới, sang nhà mới,
cho đến đi xa v.v... không một việc gì mà
người Ấn độ không hỏi ý kiến người Tư tế
và, tất nhiên, phải dâng tiền của một cách
đại lượng.
Quyền thế chính yếu của người Bà la
môn là sự độc chiếm truyền thụ tri thức, từ
lâu lắm rồi, người Bà la môn tự ở địa vị
người cải tạo, người giám hộ, là giáo sư, là
các tác giả của các tác phẩm văn học, hoặc
là nhà biên soạn. Pháp điển Bà la môn chỉ
ra rằng, nếu người giai cấp Thủ đà la muốn
nghe đọc tụng kinh điển, thì trong tai như
điếc đặc, mà dù có nghe thì cũng chẳng
hiểu biết gì; nếu muốn tự mình đọc tụng
kinh điển thì đầu lưỡi sẽ bị cắt đứt. Giáo
nghĩa Bà la môn bài xích những người thuộc
giai cấp thấp tham dự việc đọc tụng kinh
sách như thế, lâu dần đã tạo thành tính
độc đặc, tính thần bí của giai cấp Bà la môn.
Pháp điển Ma nô còn dạy bảo nhân dân
rằng, ý thần muốn người Bà la môn làm
thủ lãnh của chúng sinh, do đó mà tạo
thành cái tình hình người Bà la môn thống
trị Ấn độ về cả hai mặt xã hội và tinh thần.
Những tệ đoan xã hội mà chế độ chủng
tính đã mang lại cho xã hội Ấn độ đại khái
có mấy điều như sau:
1. Do sự sai khác về chủng tính mà các

giai cấp trong xã hội không qua lại với nhau,
rất cách biệt, đã gây ra nhiều bất tiện trong
cuộc sống.
2. Giữa các giai cấp có các bức tường
ngăn cách rõ ràng, đã làm trở ngại cho sự
phát triển ý thức dân tộc một cách nghiêm
trọng.
3. Phủ nhận sự bình đẳng căn bản của
loài người, người ở giai tầng cao không nhận
người giai tầng thấp là người đồng dạng với
mình, rất xa cách với tư tưởng dân chủ ngày
nay.
4. Người giai cấp thấp chuyên làm các
việc ti tiện, nên tư cách càng ti tiện.
5. Mỗi giai cấp đều hình thành một tổ
chức bền chắc, rất khó mà phá vỡ được
bức tường giai cấp, những phần tử trong
các bức tường ấy rất khó mà đồng tình với
những người bên ngoài, cho nên không dễ
gì hình thành một ý thức đồng bào rộng
rãi.
6. Chức nghiệp cha truyền con nối,
không có cách nào phối hợp được với nhu
cầu văn minh vật chất hiện đại.
7. Mỗi giai cấp đều có tiêu chuẩn luật
pháp và hành vi riêng, ở giai cấp này là
phải, ở giai cấp kia là không phải, trở ngại
nghiêm trọng cho toàn cõi Ấn độ có được
một quan niệm đạo đức và chuẩn tắc luật
pháp phổ biến. Vì thế, chế độ chủng tính
là chướng ngại lớn nhất cho việc hiện đại
hóa dân tộc Ấn độ.
Tôn giáo duy trì chế độ chủng tính là
Bà la môn giáo và Ấn độ giáo. Phật giáo thì
phản đối chế độ này và đề xướng chủ nghĩa
bình đẳng, đức Phật phủ nhận tính tuyệt
đối của chủng tính, tôn trọng lí tưởng thực
tiễn của nhân loại. Nhưng lí tưởng ấy chỉ
thực hiện được trong phạm vi giáo đoàn,
chứ không có cách nào làm biến đổi được
xã hội Ấn độ mà vốn thành khuôn cứng
nhắc, cho nên cuối cùng Phật giáo đã bị
đẩy ra khỏi bản địa Ấn độ. Kì na giáo thì

thỏa hiệp với chế độ chủng tính, cho nên
vẫn còn tồn tại được đến ngày nay. Khi
Hồi giáo xâm lược, chỉ giải trừ được chế độ
CHỦNG TÍNH CHẾ ĐỘ

chủng tính ở một số địa phương. Cho mãi
đến cận đại, La ma nan đà thuộc phái Tì
thấp nô trong Ấn độ giáo, cũng phủ nhận
chế độ chủng tính và đề cao nhân loại bình
đẳng. Kế đó, các nhà Ấn độ giáo cải cách,
như Khách tỉ nhĩ, Na na khắc v.v... đều
phản đối chế độ chủng tính, nhưng vẫn
chưa triệt để thay đổi được xã hội Ấn độ.
Về sau, bị tư tưởng dân chủ phương tây
xung kích, các tổ chức Phạm giáo hội (1828)
lần lượt được thành lập, dốc sức vào việc
vận động cải cách tôn giáo và xã hội.
Sau khi Ấn độ được độc lập, năm 1950,
chính phủ Ấn công bố Hiến pháp, qui định
hủy bỏ chế độ chủng tính, tuyên cáo người
ta sinh ra đều bình đẳng. Thêm vào đó,
nhờ sự phát triển công nghiệp hóa, giáo
dục phổ cập và sự thực thi những chính
sách xã hội, trên bề mặt, sự phân biệt các
giai cấp đã giảm nhiều. Nhưng trong các
vấn đề thực tế, như chức nghiệp, hôn nhân,
sự xuất thân của cá nhân, địa vị xã hội v.v...
thì chế độ chủng tính vẫn còn được coi
trọng, vẫn y nhiên ảnh hưởng đến lòng
người. Đến nay, giai cấp Bà la môn vẫn
nắm chặt đặc quyền của họ; chủng tộc Lạp
cơ phổ đặc (Rajputs) ở miền tây Ấn độ, giai
cấp địa chủ cũng cố thủ giai cấp Sát đế lị
vương hầu vũ sĩ của họ. Thông thường,
những người thương nghiệp vẫn là đại biểu
cho giai cấp Phệ xá; và ngoài chủng tính ra,
giai cấp thấp vẫn còn bị coi là những tiện
dân không thể tiếp xúc; tại các vùng nông
thôn, những tiện dân vẫn thường bị bách
hại, tạo nên vô số vấn đề xã hội. Thánh
Cam địa quan tâm đến nỗi thống khổ của
tiện dân, đã gọi họ là “Cáp lí thần chi dân”
(Harijan), cực lực xóa bỏ sự phân biệt đối
xử đối với tiện dân.
Giai cấp Thủ đà la cũng tự đứng lên

vận động giải phóng, nhưng gặp rất nhiều
khó khăn. Vì họ không được vào các đền
thờ của Ấn độ giáo, nên không có quyền
được sự cứu độ của tôn giáo, vì thế, ông An
bồi khắc, vốn xuất thân từ tiện dân, mới
đứng lên hô hào cải tín sang Phật giáo. Ngày
nay, chủ nghĩa bình đẳng vô sai biệt của
Phật giáo trở thành tôn chỉ cho cuộc vận
động phục hưng Phật giáo tại Ấn độ, đây
cũng là lí tưởng cuối cùng của giai cấp tiện
dân vận động giải phóng toàn diện để đánh
đổ chế độ chủng tính. [X. kinh Tạp a hàm
Q.20; Trung a hàm Q.30 kinh Ưu ba li,
Q.39 kinh Bà la bà đường; Trường a hàm
Q.6 kinh Tiểu duyên; kinh Tăng nhất a
hàm Q.21; kinh Bạch y kim chàng nhị Bà
la môn duyên khởi Q.hạ; kinh Đại ban niết
bàn (bản Bắc) Q.23; Đại đường tây vực kí
Q.2; Thích thị yếu lãm Q.thượng; Phiên
dịch danh nghĩa tập Q.1; Ấn độ sử cương
đệ nhị chương (Lí chí thuần); P. Deussen:
Allgemeine Geschichte der philosophie, Bd.
I. Abteilung, I; É. Sénart: Les Castes dans
L’Inde; Will Durant : Our Oriental Haritage
(India and Her Neighbors)]. (xt. Tứ Tính).
CHỦNG TRÍ
Nói tắt của Nhất thiết chủng trí. Tức
là trí tuệ của Phật biết rõ hết thảy mọi
thứ, mọi loại pháp. Cứ theo luận Đại trí
độ quyển 27 chép, thì duy chỉ Phật có nhất
thiết chủng trí, Thanh văn, Duyên giác
chỉ có nhất thiết trí. Cứ theo Chỉ quán
phụ hành truyền hoằng quyết quyển 1 nói,
thì bậc giác ngộ đầy đủ mười hiệu Thế
tôn, Thiên nhân sư, Điều ngự trượng phu,
A la hán v.v... đạt đến Chủng trí viên
minh. Lại Phật chứng được Nhất thiết
chủng trí mà đại giác tròn đầy, gọi là Chủng
giác. Đại banniết bàn kinh sớ quyển 33
(Đại 38, 228 hạ), nói: “Như lai đã đến
Chủng giác mà còn có chín não, huống
chi là Bồ tát!” [X. Pháp hoa văn cú Q.7
phần dưới; Thiền uyển thanh qui Q.9 Sa

di thụ giới văn]. CHỦNG TRÍ

CHỦNG TRÍ HOÀN NIÊN
Khi giải thích thí dụ “Cha trẻ con già”
trong phẩm Dũng xuất của kinh Pháp hoa,
tổ thứ 9 tông Thiên thai là Trạm nhiên đã
tạm thời giả đặt ra cái tên thuốc Chủng trí
hoàn niên (giống trí trẻ lại) để hiển bày lí
của “Hai môn Bản, Tích”. Bản, chỉ Phật
gốc vốn đã thành từ lâu lắm rồi; Tích, chỉ
Phật Thích ca mới gần đây chứng ngộ thành
đạo tại thành Già da. Trong các kinh luận
nghi chép khi đức Phật nói pháp, Ngài cho
đại chúng biết là Ngài đã chứng đạo thành
Phật từ xa xưa lâu lắm và đã giáo hóa vô
lượng chúng Bồ tát, rồi từ đó đến nay, đã
qua năm trăm kiếp chấm bụi, lại một lần
nữa, ngồi dưới cây Bồ đề ở thành Già da
mà chứng Chính đẳng giác. Về việc này,
trong phẩm Dũng xuất kinh Pháp hoa ghi
chép rất tường tận. Trong kinh còn nói,
khi đức Thế tôn tuyên thuyết kinh Pháp
hoa, thì có vô lượng trăm nghìn muôn ức
Bồ tát, cùng một lúc, từ dưới đất hiện lên,
đức Thế tôn bèn nói với đại chúng rằng,
các chúng Bồ tát ấy là những người đã được
Ngài giáo hóa trong đời quá khứ cách nay
đã lâu xa lắm. Đại chúng trong pháp hội,
nghe đức Thế tôn nói thế, tâm đều sinh
ngờ và bạch Phật rằng (Đại 9, 41 hạ): “Bạch
Thế tôn! Việc này đời khó tin lắm. Ví như
có người sắc diện tươi tắn, mái tóc đen mượt,
tuổi hai mươi lăm, lại chỉ người trăm tuổi
và bảo đó là con của ta, người trăm tuổi
cũng chỉ vào người thiếu niên mà bảo đây
là cha tôi, đã sinh nuôi tôi. Việc ấy thật khó
tin! Phật cũng vậy, được đạo thực chưa bao
lâu, (...) làm sao làm được việc công đức
lớn như thế ?”.
Sự tích trên đây được các tông phái bàn
luận rất nhiều, dần dần triển khai thành
giáo thuyết Bản môn, Tích môn, mà đặc

biệt tông Thiên thai rất coi trọng. Bởi vì
tông Thiên thai lấy kinh Pháp hoa làm
“Tông kinh”, trong Năm thời tám giáo mà
tông này phán lập, đem hai mươi tám phẩm
trong kinh Pháp hoa phân biệt mười bốn
phẩm trước là Tích môn ., mười bốn
phẩm sau là Bản môn ., bảo toàn bộ
giáo pháp mà Phật Thích ca nói trong
khoảng hơn bốn mươi năm sau khi thành
đạo là thuộc Tích môn và chia ra làm năm
thời, bốn thời trước là Hoa nghiêm, A hàm,
Phương đẳng, Bát nhã và thời thứ năm là
thời Pháp hoa. Còn Bản môn là do Phật
Tích môn mới thành gần đây, đã thị hiện
nơi đời, tất dễ khiến người đời chấp trước
Phật gần, mà lầm cho rằng từ xưa tới nay
chỉ có đức Phật này ra đời, chứ không biết
đức Phật vốn đã chứng thành Chính giác
từ lâu (Phật gốc), mà Phật bây giờ đây chỉ là
Phật mới chứng thành (Phật thị hiện). Để
đánh tan sự nghi ngờ và “chấp gần” ấy, đức
Thế tôn đặc biệt tuyên bố cho đại chúng
biết là Ngài đã thực chứng đạo thành Phật
từ lâu xa rồi, đồng thời, khiến các chúng
Bồ tát đã được giáo hóa ở thời quá khứ xa
xưa ấy xuất hiện trước mọi người để họ khế
nhập lí mầu nhiệm của Bản, Tích. Tuy
nhiên, mọi người vẫn chấp trước nơi Tích
gần mà mê muội về Bản xa, cho nên, Bồ
tát Di lặc mới thay đại chúng dãi bày lại
mối nghi hoặc ấy. Đức Thế tôn nhân đó
mà nói về thọ lượng của Như lai chẳng thể
nghĩ bàn. Để giải thích thí dụ “Cha trẻ con
già” được ghi trong kinh văn, sư Trạm nhiên
bèn đặt ra tên thuốc này, bảo rằng đức
Thích ca ở thời quá khứ xa xưa đã dùng
linh dược Chủng trí hoàn niên, cho nên
có hiệu quả trẻ lại, cũng như một thiếu niên
sắc diện tươi tắn, mái tóc đen mượt là cái
tướng trẻ Thùy tích hiện ra ngày nay, đó là
nguyên ủy của “Cha già mà như trẻ”. Còn
vô lượng Bồ tát từ dưới đất hiện lên cũng
là thường trụ bất tử, tuy là đệ tử đời trước

của Phật gốc, tích chứa vô lượng công đức CHỦNG TRÍ HOÀN NIÊN

tinh tiến và tuổi thọ vô lượng kiếp, nhưng
đối với Phật Thích ca mới thành ngày nay,
vẫn chỉ là “Chúng được giáo hóa”, vẫn cung
kính cúng dường, cũng như những người
con tóc bạc da nhăn, đó là nguyên ủy của
“Con trẻ mà như già” vậy.
Pháp hoa văn cú kí quyển 9 (Đại 34,
323 trung), nói : “Sự có bản tích, lí không
sớm chiều, người lầm mê lí mà mờ bản tích.
(...) Nhưng bản đệ tử thì biết rõ tích gần,
mà tích đệ tử thì mê bản xa; để phá trừ
chấp gần, nên phải triệu hồi xưa mà chỉ
bày cho nay biết”. [X. kinh Pháp hoa phẩm
Thọ lượng; Chú Duy ma kinh tự (Tăng
triệu); Pháp hoa cửu triệt Q.7 phần đầu].
(xt. Bản Tích Nhị Môn).
CHỦNG TỬ
Phạm,Pàli: bìja.
I. Chủng tử. Cũng như các loài mễ cốc
do nơi hạt giống mà sinh, tất cả các hiện
tượng sắc pháp (vật chất) và tâm pháp (tinh
thần) cũng có hạt nhân sản sinh, hạt nhân
ấy gọi là Chủng tử. Hạt giống của các loài
mễ cốc gọi là Ngoại chủng (giống ngoài);
đối lại với hạt giống ngoài, tông Duy thức
đem chủng tử nhiếp vào trong thức A lại
da mà gọi là Nội chủng (giống bên trong).
Hạt giống bên trong chỉ cái công năng sinh
quả (tác dụng sinh quả) của chúng là các
pháp hiện hành (các hiện tượng hiển hiện
trước mắt) được huân tập (xông ướp) trong
thức A lại da mà hình thành một tập tính
đặc thù, vì thế còn gọi là Tập khí hoặc Dư
tập.
Thuyết chủng tử, nguyên là một loại thí
dụ, thấy trước hết trong kinh Tạp a hàm.
Trong Phật giáo bộ phái, Hóa địa bộ cũng
nói, ở trong thức “Cùng sinh tử uẩn” thường
có chứa hạt giống của sắc pháp và tâm pháp;
về điểm này, Kinh lượng bộ cho rằng sắc

pháp và tâm pháp làm hạt giống lẫn nhau
và có đủ tính chất cái nọ huân cái kia, cho
nên chủ trương thuyết “Sắc tâm hỗ huân”
(vật, tâm xông ướp lẫn nhau). Trong luận
Du già sư địa, thức A lại da được lập làm
“Chủng tử thức”, và bảo thức này có khả
năng sinh ra hết thảy các pháp sắc, tâm,
thiện, ác và có chứa hết thảy hạt giống.
Danh từ “Chủng tử” sau trở thành một
thuật ngữ trọng yếu của Duy thức học Đại
thừa. Cứ theo luận Thành duy thức quyển
2 nói, thì trong thức A lại da, có thể cùng
một lúc sinh khởi các pháp hiện hành bảy
chuyển, và có đủ công năng khiến cho các
hạt giống trước sau nối tiếp không dứt. Tức
những cái có công năng sinh ra tất cả các
pháp hữu lậu, vô lậu, hữu vi v.v... đều gọi
là chủng tử. Cũng như hạt giống của thực
vật, có đủ khả năng tính sản sinh hết thảy
hiện tượng. Trong thức A lại da, chủng tử
là nhân, là tác dụng, thức A lại da là quả, là
bản thể. Nhưng chủng tử tự thân chẳng
phải là một khách thể, mà là một tác dụng
tinh thần thuần túy.
Đứng về phương diện loại biệt mà nói,
thì chủng tử có thể chia làm hai loại:
1. Loại có khả năng sản sinh các hiện
tượng (mê giới của chúng sinh), gọi là Hữu
lậu chủng tử.
2. Loại là nhân sinh ra Bồ đề, gọi là Vô
lậu chủng tử.
Hữu lậu chủng tử lại có thể chia làm
hai loại:
a. Loại có thể sinh ra các hiện tượng
đồng loại với chủng tử, gọi là Danh ngôn
chủng tử, Đẳng lưu chủng tử, Đẳng lưu tập
khí.
b. Loại giúp đỡ chủng tử Danh ngôn để
do nghiệp thiện ác mà sản sinh tác dụng dị
thục (tức có đủ công năng sản sinh quả
hữu lậu trong tương lai), gọi là Nghiệp
chủng tử, Dị thục chủng tử, Hữu chi tập
khí, Dị thục tập khí.

Trên đây, chủng tử Danh ngôn là chủng CHỦNG TỬ

tử “Thân nhân duyên” của hết thảy các
pháp, là hạt giống lấy danh ngôn làm duyên
mà được huân thành, còn được chia làm
hai loại là Biểu nghĩa danh ngôn và Hiển
cảnh danh ngôn. Chủng tử Biểu nghĩa danh
ngôn, là trong danh ngôn (danh, cú, văn),
giải thích rõ ràng nghĩa của các pháp; thức
thứ sáu tức duyên theo danh ngôn này, tùy
nơi âm thanh nói năng mà biểu hiện ra
tướng trạng của tất cả các pháp, do đó mà
huân thành chủng tử. Chủng tử Hiển cảnh
danh ngôn, duyên với Kiến phần của bảy
thức trước (tác dụng nhận thức tướng trạng
các pháp) làm cảnh, theo duyên mà huân
thành chủng tử. Nếu dựa vào tình hình
hiện hành thụ dụng mà nói, thì chủng tử
Danh ngôn còn có hai thứ là Cộng tướng
và Bất cộng tướng. Cộng tướng danh ngôn
chủng tử, như mặt trời mặt trăng, tinh tú,
sông núi, đất liền v.v... đều có thể mình
người cùng chung thụ dụng, là cộng tướng;
những chủng tử có khả năng khởi sinh ra
loại cảnh giới cộng tướng ấy, đều gọi là Cộng
tướng danh ngôn chủng tử. Còn Tự tướng
danh ngôn chủng tử thì chẳng hạn thân
thể của mỗi người, chỉ có thể một mình
người ấy thụ dụng; những chủng tử có khả
năng biến hiện các tự tướng ấy, gọi là Tự
tướng danh ngôn chủng tử. Lại đứng về
phương diện tác dụng mà nói, thì Cộng
tướng và Bất cộng tướng danh ngôn chủng
tử đều nhờ Cộng nghiệp và Bất cộng nghiệp
chủng tử trợ giúp mới có thể chiêu cảm
tướng của chúng, tức Cộng nghiệp chủng
tử trợ giúp Cộng tướng chủng tử, mới có
thể chiêu cảm cộng tướng; Bất cộng nghiệp
chủng tử trợ giúp Bất cộng tướng chủng tử,
mới có thể chiêu cảm Bất cộng tướng. Theo
đó có thể biết, tông nghĩa của Duy thức Đại
thừa, bảo rằng bất luận là y báo hay chính

báo, hết thảy muôn pháp đều do chủng tử
biến hiện.
Lại cứ theo luận Thành duy thức quyển
2, Nhiếp đại thừa luận thích quyển 2 (bản
dịch đời Lương) nói, thì chủng tử có đủ sáu
điều kiện, gọi là Chủng tử lục nghĩa:
1. Sát na diệt, vì là vô thường nên có
sinh diệt biến hóa.
2. Quả câu hữu, quả là thức và căn.
Thức và căn cùng dấy lên một lúc, không
rời nhau.
3. Hằng tùy chuyển, khi thức dấy lên
thì chủng tử cũng theo đó mà chuyển động,
không có gián cách.
4. Tính quyết định, những tính thiện,
ác mà thức duyên theo, tất có nhân quả,
mà không xen tạp, thí dụ như thức mắt
duyên theo cảnh xấu xa thì thành pháp xấu
xa chứ không thể thành pháp tốt lành được.
5. Đãi chúng duyên, thức chẳng phải
một nhân mà sinh, tất phải nhờ (chờ đợi
đãi) các duyên bên ngoài mới có thể sinh
hiện hành.
6. Dẫn tự quả, sắc (vật chất) và tâm đều
tự dẫn sinh tự quả, sắc pháp do chủng tử
của sắc pháp sinh ra, tâm pháp do chủng
tử tâm pháp sinh ra, quyết không xen tạp
lẫn lộn mà thành.
Đến như tình hình sinh khởi của chủng
tử, thì theo các loại chủ trương xưa nay, có
thể qui nạp làm ba thuyết:
1. Bản hữu thuyết, chủ trương của sư
Hộ nguyệt, gọi là “Bản hữu gia”.
2. Tân huân thuyết, chủ trương của sư
Nan đà, sư Thắng quân, gọi là “Tân huân
gia”.
3. Tân cựu hợp sinh thuyết, chủ trương
của sư Hộ pháp, gọi là “Tân cựu hợp sinh
gia”.
Tông Duy thức lấy thuyết thứ ba làm
thuyết chính, tức thừa nhận chủng tử có
hai loại:
1. Bản hữu chủng tử, tức từ vô thủy

đến nay, Chủng tử tiên thiên đã tồn tại trong
thức A lại da, cũng gọi là Bản tính trụ
chủng.
CHỦNG TỬ

2. Tân huân chủng tử, tức là chủng tử
hậu thiên do các pháp hiện hành mà huân
tập thành, cũng gọi là Tập sở thành chủng.
Sự phát sinh của các pháp, trừ trường
hợp trí vô lậu ở sát na đầu tiên vào “Kiến
đạo” là chỉ do bản hữu vô lậu chủng tử
sinh khởi, còn ngoài ra tất cả các pháp khác,
không một pháp nào không do cả hai loại
chủng tử bản hữu và tân luân hòa hợp mà
sinh. Bởi vì, theo tông Duy thức, trong quan
hệ “Chủng tử” biến hiện thành “các pháp”,
thuyết trọng yếu nhất là: do “ba pháp” cấu
thành nhân quả “hai lớp”. Ba pháp là chỉ
“Chủng tử năng sinh” (bản hữu chủng tử),
“hiện hành sở sinh”, và “Tân huân sở
huân” (tân huân chủng tử). Nhân quả hai
lớp, là chỉ “chủng tử sinh hiện hành”,“hiện
hành huân nhân chủng tử”. Ba pháp ấy
cùng một lúc đắp đổi nhau thành hai lớp
quả, tức một chủng tử trong cùng một
khoảng sát na đã là cái “nhân hiện hành”,
thì cũng là cái “quả chủng tử” của sát na
sau, cho nên cũng có thế gọi là “chủng tử
sinh chủng tử”. Đương khi các duyên sắc,
tâm hòa hợp, thì chủng tử trong thức A lại
da, ngay lúc đó, tất sản sinh một loại hiện
tượng nào đó ở ngoại giới, đó tức là “Sinh
khởi hiện hành”; trong cùng một sát na,
pháp hiện hành tất lại tùy sự ứng hợp mà
huân chủng tử, đó tức là “Hiện hành huân
chủng tử”. Đứng về phương diện tám thức
mà bàn, thì chủng tử do thức thứ tám nắm
giữ là nhân, sinh ra bảy chuyển thức mắt,
tai v.v... ; cùng một sát na, pháp hiện hành
của bảy chuyển thức cũng là nhân, sinh
khởi chủng tử của thức thứ tám, do đó mà
có thuyết “Bảy chuyển, tám thức làm nhân
quả cho nhau”.
Ngoài ra, tông Duy thức còn một tông
nghĩa khác nữa, đó là thuyết “Ngũ tính các

biệt”, tức chủ trương cho rằng, hết thảy hữu
tình chúng sinh từ bản hữu đến nay tức đã
có đủ năm loại hình bất đồng là: Thanh
văn chủng tính, Độc giác chủng tính, Như
lai chủng tính, Bất định chủng tính, và Vô
tính hữu tình, mỗi mỗi khác nhau, mà
không thể chuyển biến thay đổi. Chủ trương
này rất mâu thuẫn với thuyết “Chúng sinh
tất hữu Phật tính” của các nhà Nhất thừa.
[X. kinh Giải thâm mật Q.2; luận Câu xá
Q.4, Q.5; luận Du già sư địa Q.5, Q.51, Q.52;
luận Hiển thức; luận Hiển dương thánh
giáo Q.17; Thành duy thức luận thuật kí
Q.7 phần cuối; Du già luận kí Q.13 phần
trên, Q.13 phần dưới].
II. Chủng tử. Trong Mật giáo, là chữ
Phạm biểu thị Phật, Bồ tát và chư tôn nói
chân ngôn. Là chữ mà các hành giả chân
ngôn quán chiếu khi tu phép quán Tự luân.
Còn gọi là Chủng tự, Chủng tử tự. Sở dĩ
gọi là Chủng tử là vì nó có ý “từ một chữ
có thể sinh ra nhiều chữ, và nhiều chữ lại
có thể thu nhiếp vào một chữ”. Cho nên
biết, danh từ “Chủng tử” hàm có các nghĩa
dẫn sinh, nhiếp trì. Chẳng hạn như hợp
mười chữ làm một câu, nếu lấy chữ thứ
nhất làm chủng tử, thì có thể dẫn sinh chín
chữ dưới có đủ trí quán, đồng thời, ý nghĩa
của chín chữ ấy cũng có thể nhiếp vào chữ
thứ nhất. Mật giáo dùng lí này mà chủ
trương nếu biết rõ một pháp, thì tức biết rõ
hết thảy pháp; nếu biết rõ một pháp không,
tức biết rõ hết thảy pháp không; nếu có thể
ở nơi một chữ mà chuyên chú quán xét, tu
các hành nguyện, thì có thể đều được viên
mãn hết thảy hành nguyện.
Nói cách phổ thông, thì chủng tử gồm
có ba nghĩa:
1. Liễu nhân nghĩa, ví như nhờ khói
mà biết được thể tính của lửa; nhờ quán
xét chữ chủng tử mà có thể biết rõ được trí
Phật.
2. Sinh nhân nghĩa, ví như do hạt giống

của các loại thực vật có thể sinh ra gốc rễ
cây cành hoa quả; do chủng tử có thể sinh
ra hình Tam muội da.
CHỦNG TỬ

3. Bản hữu nghĩa, ý nói môn chữ tức là
nguồn gốc của các pháp, đầy đủ tính đức
bản lai và có thể làm thành khuôn phép.
Vì chủng tử có đủ ba nghĩa nói trên,
nên phần nhiều chư tôn Mật giáo lấy đó
làm biểu trưng.
Đứng về phương diện nguyên lai mà nói,
thì chủng tử của chư tôn có mấy loại sau
đây:
1. Tương đối thường thấy, phần nhiều
lấy chữ thứ nhất của chân ngôn, chẳng hạn
như chủng tử của Đại nhật Như lai tại Thai
tạng giới là , chủng tử của Nguyệt thiên
là , chủng tử của Thủy thiên là .
2. Lấy chữ giữa của chân ngôn làm chủng
tư, như chủng tử của Địa tạng.
3. Cũng lấy chữ sau cùng của chân ngôn
làm chủng tử, như chủng tử của Đại
nhật Như lai ở Kim cương giới, chủng tử
của Thích ca Như lai .
4. Lấy hiệu Phạm làm chủng tử, như
chủng tử của Văn thù, chủng tử của
Dược sư .
5. Lấy dụng ngữ tương ứng với bản thệ,
như chủng tử của Thánh quan âm, là
lấy từ chữ samantamukha (Phổ môn).
6. Lấy cả chân ngôn và hiệu Phạm, như
chủng tử của Phật A di đà.
Ngoài những chủng tử của mỗi vị tôn
khác nhau ra, còn có chủng tử chung cho
các vị tôn, gọi là Thông chủng tử, chẳng
hạn như năm bộ Kim cương, đều lấy chủng
tử của vị chủ tôn (Đại nhật, A súc, Bảo
sinh, Di đà, Bất không thành tựu) làm chủng
tử chung cho các bộ. Lại nữa, chủng tử chẳng
phải chỉ hạn ở chư tôn sử dụng, mà tất cả
pháp môn đều được kiến lập chủng tử.
Chẳng hạn như năm đại đều có chủng tử
của chúng: chủng tử của đất là (chữ a),
của nước là (chữ phọc), của lửa là (chữ

la), của gió là (chữ ha), của không là
(chữ khư).
Ngoài ra, mạn đồ la có viết chủng tử,
gọi là Chủng tử mạn đồ la; dùng chủng tử
để quán xét, thì còn gọi là Chủng tử quán.
Xưa nay đã có đem chủng tử của chư tôn
trong các kinh quĩ Mật giáo thu chép thành
Chư tôn chủng tử chân ngôn tập, Chủng
tử tập v.v... [X. Nhân vương kinh đạo tràng
niệm tụng nghi quĩ Q.hạ; Đại nhật kinh sớ
Q.1, Q.6. Q10, Q.14].
CHỦNG TỬ CA SA
Còn gọi là Chú tự ca sa, Chủng tử y.
Tức cắt một mảnh vải lụa dài hơn một
mét, rộng khoảng năm mươi phân, rồi viết
lên đó ba chữ chủng tử (a), (tông),
(hồng) tượng trưng ba áo, gấp đôi theo
đường dọc và khâu lại làm ca sa đơn giản
mà đeo ở cổ, đây gọi là Chủng tử ca sa. Các
tăng lữ Nhật bản thuộc tông phái Thiên
thai, Chân ngôn và Tu nghiệm đạo, khi đi
ra ngoài, thường dùng ca sa này, hoặc dùng
trong lúc làm các việc vặt ở trong nhà. Các
tăng lữ thuộc các tông phái khác cũng
thường đeo.
Cứ theo kinh Nhất tự Phật đính luân
vương quyển 1 chép, thì dùng hùng hoàng
viết chú lên vỏ cây hoa, bố thí cho các tỉ
khưu và tỉ khưu ni để đặt vào góc áo ca sa
mà đeo một cách cung kính. Thông thường
người ta bảo đây là căn cứ của Chủng tử ca
sa ở đời sau. [X. kinh Bi hoa Q.8 phẩm
Chư bồ tát bản thụ kí; luật Ma ha tăng kì
Q.38].
CHỦNG TỬ HOẶC
Đối lại với “Hiện hành hoặc ”.
Là hạt giống sinh ra hết thảy phiền não,
cũng tức là căn bản vô tri. Các nhà Duy
thức bảo hạt giống phiền não này bám sát
con người, mai phục tiềm tàng trong thức
A lại da, chờ cơ hội (nhân duyên) hiển hiện.
Còn Hiện hành hoặc là chỉ hai loại phiền
CHỦNG TỬ CA SA

não chướng và sở tri chướng đã hiển hiện
rồi. [X. Thành duy thức luận thuật kí Q.4
phần đầu].
CHỦNG TỬ LỤC NGHĨA
Tông Duy thức bảo chủng tử của các
pháp đều có hai loại là Bản hữu và Thủy
khởi, và chủng tử phải có đủ sáu điều kiện
gọi là Chủng tử lục nghĩa. Cứ theo luận
Thành duy thức quyển 2, Nhiếp đại thừa
luận thích (bản dịch đời Lương) quyển 2
chép, thì sáu nghĩa là:
1. Sát na diệt nghĩa, tức là chủng tử của
các thức mắt tai mũi lưỡi thân và ý, một
niệm vừa mới sinh lại diệt ngay, lại sinh rồi
diệt, cứ như thế niệm niệm không ngừng,
đổi khác từng sát na.
2. Quả câu hữu nghĩa, quả tức là thức
với căn, nghĩa là thức và căn cùng khởi
một lúc, để thành lực dụng. Như khi nhãn
căn tiếp xúc với cảnh sắc, thì nhãn thức
duyên theo cảnh ấy ngay mà thấy rõ ràng
các thực cảnh. Tai mũi lưỡi thân ý cũng
thế.
3. Hằng tùy chuyển nghĩa, tức là khi
các thức mắt, tai ... dấy lên thì chủng tử
chuyển động theo. Như khi nhãn căn chạm
với cảnh sắc thì chủng tử nhãn thức theo
đó mà nối tiếp, không hề gián cách.
4. Tính quyết định nghĩa, tức là các thức
đều duyên theo ba tính thiện, ác và vô kí,
không xen lẫn. Như thức mắt duyên theo
cảnh xấu ác thì thành pháp xấu ác, chứ
không thể thành pháp tốt lành được; duyên
theo cảnh tốt lành thì thành pháp tốt lành,
chứ không thể thành pháp xấu ác được;
nếu duyên theo vô kí thì không thể thành
hai pháp tốt, xấu.
5. Đãi chúng duyên nghĩa, tức là chủng
tử của các thức chẳng phải duyên theo một
nhân mà sinh, phải chờ đủ duyên thì sau

mới thành tựu. Như chủng tử của thức mắt
phải được quang đãng (không bị bít lấp,
ngăn che), có ánh sáng, căn, cảnh v.v...
có đủ các duyên như thế mới hiển phát
được.
6. Dẫn tự quả nghĩa, tức là các thức đều
dẫn tự thể quả dụng riêng, chứ không lẫn
lộn sắc, tâm mà thành. Như khi nhãn căn
tiếp xúc với cảnh, thì nhãn thức duyên theo
cảnh thực trước mắt, chứ không lẫn với
thể riêng của âm thanh hay mùi thơm.
Luận Du già sưđịa quyển 5 bảo “nhân...”
có bảy tướng, tức pháp vô thường là nhân,
với tính khác là nhân và với tự tính sau là
nhân, sinh rồi chưa diệt là nhân, được
duyên khác là nhân, thành biến dị là nhân,
tương ứng với công năng là nhân, xứng
nhau thuận nhau là nhân. Thành duy thức
luận chưởng trung xu yếu quyển thượng
phần cuối, cho bảy tướng này tương đương
với sáu nghĩa của chủng tử được trình bày
ở trên. [X. Nhiếp đại thừa luận bản
Q.thượng; Nhiếp đại thừa luận Vô tính
thích Q.2; Nhiếp đại thừa luận Thế thân
thích Q.2; Thành duy thức luận thuật kí
Q.3 phần đầu; Thành duy thức luận liễu
nghĩa đăng Q.3; Thành duy thức luận diễn
bí Q.3 phần đầu].
CHỦNG TỬ SINH HIÊN HÀNH
Nói tắt là Chủng sinh hiện. Nghĩa là do
nơi “chủng tử” ở trong tâm thức người ta
mà phát sinh sự hiện hành của các pháp.
Tức là vô số chủng tử tồn tại trong thức
thứ tám (thức A lại da), sinh khởi bao nhiêu
là sự vật hiện ngay trước mắt; mà giữa
khoảng “chủng tử” và “hiện hành” là cùng
một sát na chứ không xen cách. [X. luận
Thành duy thức Q.2]. (xt. Chủng Tử).
CHÙY CHÂM
Tức cái khí cụ đánh lên để báo hiệu
CHÙY CHÂM

cho chúng tăng chuẩn bị tề chỉnh đến họp
hội nơi Luật viện hoặc Thiền đường. Còn
gọi là Chùy tĩnh, Chùy đôn. Chùy, tức là
cái vồ để đánh; Châm, tức cái bảng gỗ nhỏ.
Chùy là cái vồ có tra cán gỗ ngắn, Châm là
cái bản gỗ, cả hai đều là hình tám góc, tượng
trưng tám phương của núi Tu di trong vũ
trụ quan Phật giáo.
Đánh chùy, còn gọi là đánh tĩnh. Phép
đánh tĩnh được chép trong Sắc tu bách
trượng thanh qui quyển 4 Lưỡng tự chương
Đông tự tri sự duy na điều (Đại 48, 1132
trung): “Mỗi ngày hai thời lên nhà Tăng,
đứng trước nhà đánh chuông, rời vị trí đi
vào nhà Tăng, đứng trước Thánh tăng, tay
trái dâng hương, lùi lại hai bước rưỡi, hỏi
han chắp tay rồi đến đứng bên cạnh chùy.
Trước hết xem tên vị thần kì hồi hướng
ngày hôm ấy, chuông trống dứt, đánh một
tiếng chùy. Chúng tăng mở bát xong, lại
đánh một tiếng chùy nữa, chắp tay mặc niệm
hồi hướng vị thần kì hôm ấy. Tay trái đặt
vào châm, nói rằng : “Xin đại chúng niệm
Thanh tịnh pháp thân Tì lô giá na Phật,
Viên mãn báo thân v.v...”, tay phải đánh
chùy, khi dứt tiếng niệm mới thôi, nhanh
chậm đúng phép”.
Tứ phần luật san phồn
bổ khuyết hành sự sao
quyển hạ đoạn 4 (Đại 40,
146 trung), nói: “Trước hết,
Duy na đứng ngoài cửa, đầy
đủ uy nghi, từ bên cạnh cửa
đi vào rồi, đến đứng chắp
tay vào chỗ tay phải cầm
chùy lên, dặt dặt vào châm
rồi sau mới đánh một tiếng,
không được đánh mạnh
quá”. Phép đánh chùy còn
có cách đánh về phía bên

phải của mặt châm, gọi là Thuận chùy; đánh
phía bên trái, gọi là Nghịch chùy.
Còn về giờ giấc đánh chùy, thì ngoài
hai bữa cơm, cháo ra, phàm các việc trong
nhà tăng, như mở bát, niệm Phật, hiến cúng,
biến thực, thí tài, bạch chúng v.v... cũng
đều có cách đánh chùy. Lại Tri sự cáo lui,
lễ thỉnh Tri sự, Trụ trì nhập tự khai đường
thuyết pháp, cũng đều có đánh chùy. [X.
Sắc tu bách trượng thanh qui Q.8 Pháp
khí chương Chùy điều; Thiền uyển thanh
qui Q.1; Thiền lâm tượng khí tiên Bái khí
môn].
CHÙY DIÊP TƯỢNG
Còn gọi là Chùy diệp Phật, Áp xuất
tượng , Áp xuất Phật. Là một
phương pháp tạo tượng Phật. Tức là tượng
Phật được tạo bằng những tấm lá đồng
đàn mỏnggiống như tượng khắc nổi. Ngoài
những pho tượng Phật lớn dùng vào việc
thờ phụng lễ bái ra, người ta còn tạo các
pho tượng Phật nhỏ kiểu này để trong nhà
để trang trí. Ngày xưa phương pháp tạo
tượng Phật loại này cũng thịnh hành tại
các nước Tây vực. Lương cao tăng truyện
quyển 5 truyện Trúc đạo nhất chép,
khoảng năm Thái nguyên (376-396) đời
Đông Tấn, Đạo nhất ở chùa Gia tường
huyện Cối kê đã tạo một nghìn tượng bằng
lá vàng dàn mỏng. Cũng sách trên quyển
13 Thích pháp hiến truyện và Xuất tam
tạng kí tập quyển 12 chép, năm Nguyên
huy thứ 3 (475), Pháp hiến ở chùa Định
lâm thượng đến nước Vu điền, được tượng
bằng lá vàng dàn mỏng làm ở nước Cứu
tư.
CHUYẾT ĐỘ
Đối lại với “Xảo độ ”. Chỉ phép tế
độ vụng về trì độn, không rốt ráo, dùng để
phê bình phép quán của Tiểu thừa. Ma ha
chỉ quán quyển 3 phần trên (Đại 46, 23
hạ), nói: “Phép chỉ quán ấy tuy ra khỏi sống
Chùy Châm

CHÙY DIÊP TƯỢNG

chết, nhưng là chuyết độ (tế độ vụng về),
diệt được sắc rơi vào không”.
CHUYẾT HỎA ĐỊNH
Là một phép tu định của Mật tông
thuộc Phật giáo Tây tạng. Tức là luyện
tập các tác dụng sinh lí, (như luyện khí,
mạch và điểm sáng...) để đạt được công
năng chống lại đói rét. Phái Ca nhĩ cư
cho đây là phép tu căn bản trong việc
truyền thừa đại pháp, cho nên phải dạy
dỗ và tu luyện. Cứ theo truyền thuyết thì
Mật lặc nhật ba của phái Ca nhĩ cư đã tu
phép Chuyết hỏa định mà được thành
tựu.
CHƯ ÁC MẠC TÁC
Có nghĩa là không làm tất cả việc ác.
Kinh Tăng nhất a hàm quyển 1 phẩm
Tựa (Đại 2, 551 thượng), nói : “Không làm
các việc ác, làm tất cả việc thiện, giữ ý
mình trong sạch, đó là lời Phật dạy”. [X.
kinh Niết bàn (bản Bắc) Q.14; luận Đại
trí độ Q.18]. (xt. Thất Phật Thông Giới
Kệ).
CHƯ BA LA MẬT
Tức gọi chung sáu ba la mật và mười ba
la mật. Sáu ba la mật là Bố thí ba la mật,
Trì giới ba la mật, Nhẫn nhục ba la mật,
Tinh tiến ba la mật, Định ba la mật và Trí
tuệ ba la mật, là sáu pháp của Bồ tát tu
hành được liệt kê trong Pháp giới thứ đệ
quyển 10. Còn mười ba la mật là các pháp
tu hành của Bồ tát Thập địa được ghi trong
luận Thành duy thức quyển 9, ngoài sáu
pháp kể trên ra, còn thêm bốn pháp nữa là
Phương tiện ba la mật, Nguyện ba la mật,
Lực ba la mật và Trí ba la mật. (xt. Thập Ba
La Mật, Lục Ba La Mật).
CHƯ BA LA MẬT Y QUẢ
Y quả, các hành nương tựa trước, dấy
lên sau, hoặc nương vào nhau mà được lớn

thêm, cũng tức là quả nương tựa nhau. Là
một trong mười thứ công đức mà Bồ tát
thu đạt được khi tu hành theo Bồ tát thừa.
Tức là công đức rốt ráo của Bồ tát khi tu
các pháp Ba la mật Bố thí, Trì giới, Tinh
tiến v.v...; vì các Ba la mật nương vào nhau
mà khởi, hoặc thêm lớn cho nhau, cho nên
có tên gọi như trên. (xt. Thập Chủng Y
Quả).
CHƯ BẢO HÀNG THỤ
Các hàng cây báu. Kinh A di đà chép,
khi ngọn gió hiu hiu thổi, thì các hàng cây
báu ở cõi Tịnh độ cực lạc, hay phát ra
những thứ âm thanh du dương mầu nhiệm,
như trăm nghìn thứ âm nhạc cùng trỗi
dậy, khiến những người nghe sinh khởi
lòng kính tin đối với Phật pháp tăng tam
bảo.
CHƯ CĂN
Chỉ năm căn mắt tai mũi lưỡi thân.
Hoặc là năm căn tin tưởng, siêng năng,
nhớ nghĩ, định tâm, trí tuệ. Cũng chỉ chung
hết thảy thiện căn. [X. kinh Vô lượng thọ
Q.thượng; kinh Xuất diệu phẩm Hoạch
yếu].
CHƯ CĂN CỤ TÚC NGUYÊN
Là nguyện thứ bốn mươi mốt trong bốn
mươi tám nguyện của Phật A di đà. Cũng
gọi là Cụ túc chư căn nguyện. Nguyện rằng
bất cứ ai niệm danh hiệu của Phật A di đà,
đều được nhờ công đức của Phật mà đầy
đủ các thiện căn.
CHƯ CĂN CỤ TÚC NGUYÊN

CHƯ CĂN THẮNG LIÊT TRÍ LỰC
Phạm:indriya-paràpara-jĩàna-bala.
Là một trong mười lực của Như lai. Còn
gọi là Căn thượng hạ trí lực. Như lai có đủ
mười thứ trí lực, trong đó, Chư căn thắng
liệt trí lực tức là cái sức trí tuệ của Như lai
có khả năng biết rõ hết một cách như thực
tất cả căn cơ trên dưới hơn kém của chúng
sinh. (xt. Thập Lực).
CHƯ CHẤP
Chỉ chín chấp (chín diệu). Tức là mặt
trời, mặt trăng, sao hỏa, sao thủy, sao mộc,
sao kim, sao thổ, sao la hầu, sao kế đô, nói
gộp lại là chín chấp. [X. Đại nhật kinh sớ
Q.4].
CHƯ DUYÊN
Duyên, chỉ nhân duyên. Chư duyên,
gọi chung hết thảy nhân duyên của thế
giới hiện tượng. Trăm nghìn vạn triệu
hương, sắc của cõi đời, đều là những cái
mà tâm thức chúng ta vin theo; như lưỡi
nếm mùi vị mà biết đắng, cay, mặn, lạt.
Nhưng theo nghĩa thực của Đại thừa, thì
các duyên đều là do tâm thức biến hiện
cả.
CHƯ ĐỨC PHÚC ĐIỀN KINH
Có một quyển. Nói tắt là Phúc điền kinh,
Chư phúc điền kinh. Do các sư Pháp lập,
Pháp cự đời Tây Tấn dịch chung. Thu vào
Đại chính tạng tập 16. Nội dung ghi chép
việc Đế thích hỏi về ruộng phúc, Phật bèn
nói năm tịnh đức, bảy pháp, bảo rằng năm
tịnh đức phát tâm lìa tục là ruộng phúc, lại
nói bảy pháp kiến lập chùa Phật, phòng
tăng là ruộng phúc.
CHƯ GIA GIÁO TƯỚNG ĐỒNG DỊ TẬP
Có một quyển. Do sư Viên trân thuộc
tông Thiên thai Nhật bản soạn. Còn gọi là
Cam lộ tập. Thu vào Đại chính tạng tập
74. Là sách so sánh giáo tướng dị đồng của

các tông và thuyết minh tóm tắt về vấn đề
này. Nếu theo sự khác nhau về giáo tướng,
thì nguyên có hai mươi lăm nhà, nhưng
trong sách này, soạn giả chỉ liệt cử có mười
nhà là: Tam pháp luân nhị tạng giáo của
Cát tạng đời Tùy, Tứ giáo của Nguyên hiểu
nước Tân la đời Đường, Ngũ giáo của Pháp
tạng, Tứ giáo của Huệ uyển, Tam thời giáo
của Biến học, Ngũ thời giáo của Thất bảo,
Thất giai ngũ thời thuyết của Lưu cầu, Ngũ
thời bát giáo của Thiên thai Trí giả, Ngũ
thời giáo của Thượng cung Thái tử Nhật
bản, Nhị chủng giáo của Từ giác ở Duệ sơn
v.v...
CHƯ GIA TÔNG PHÁI
Có một quyển. Do Thủ nhất Không
thành đời Thanh biên soạn. Được in gộp
làm một với “Phật tổ tâm đăng” (không rõ
tác giả) và ấn hành vào năm Quang tự 16
(1890). Còn gọi là Tông giáo luật chư gia
diễn phái. Thu vào Vạn tục tạng tập 150.
Nội dung sách này bao quát nguồn dòng
của năm nhà Lâm tế, Qui ngưỡng, Động
sơn, Vân môn, Pháp nhãn, cho đến các tông
phái dưới Thiên hoàng, Thiên thai giáo quán,
Hoa nghiêm Hiền thủ giáo, Nam sơn Luật
phái, và có thêm các phái mà pháp hệ truyền
thừa không được rõ. Toàn văn bao hàm các
kệ tụng đơn giản trong sáng của các Thiền
sư, thuật rõ nguồn dòng truyền thừa của
các tông. Ở cuối quyển có chép phụ một
thiên “Tố tra Tây tạng Lạt ma lai nguyên”
(tìm xét nguồn gốc của Lạt ma Tây tạng trở
về trước) trích từ Thánh vũ kí quyển 5.
CHƯ CĂN THẮNG LIÊT TRÍ LỰC

CHƯ GIÁO QUYẾT ĐỊNH DANH NGHĨA LUẬN
Có một quyển. Bồ tát Từ thị viết, sư
Thí hộ đời Tống dịch. Thu vào Đại chính
tạng tập 32. Nội dung sách này giải thích
nghĩa chân thực của những chữ căn bản
trong các giáo, như mở bày nghĩa sâu kín
của các chữ Án, chữ Hồng v.v... Nếu hành
giả biết rõ nghĩa như thực của các chữ, và
do quán xét kĩ muôn pháp mà an trụ nơi
chính niệm, thì có thể đạt đến cảnh giới
đại Niết bàn yên vui.
CHƯ HÀNH
I. Chư hành. Chỉ hết thảy pháp hữu
vi. Hành (Phạm: saôskàra, Pàli:
saíkhàra), tức là những cái do nhân duyên
hòa hợp mà được tạo ra. Trong Phật giáo
căn bản, Chư hành đồng nghĩa với “Nhất
thiết”, “Chư pháp”. Nhưng Phật giáo bộ phái
thì cho Chư hành chỉ cho các pháp hữu vi
thôi, còn “Nhất thiết”, “Chư pháp”, không
những chỉ là pháp hữu vi, mà còn chỉ cho
cả các pháp vô vi nữa. Các pháp hữu vi do
nhân duyên hình thành chẳng phải là vĩnh
viễn bất biến, mà luôn luôn biến hóa lưu
động (tức vô thường), cho nên bảo là Chư
hành vô thường. Kệ vô thường được ghi
trong kinh Niết bàn (bản Bắc) quyển 14,
“Chư hành vô thường” là câu đầu. Chư
hành vô thường là một trong ba Pháp ấn,
là tư tưởng căn bản của Phật giáo. [X. luận
Câu xá Q.22; Trung luận phẩm Quán hành;
Pháp hoa huyền nghĩa Q.10].
II. Chư hành. Chỉ các hành vi tốt lành
của thân, khẩu, ý tu tập để đạt đến Bồ đề.
Cũng gọi là Vạn hạnh. Hành (Phạm:caryà,
Pàli cariyà), là nghĩa động tác, hành vi.
Trong Tịnh độ giáo, ngoài thiện hành xưng
danh niệm Phật ra, các thiện hành khác
gọi là Chư hành, cũng gọi là Định tán chư
hành, Dư hành. Và gọi những người tu Chư

hành mà được vãng sinh Cực lạc là Chư
hành vãng sinh. Trong các tông phái Tịnh
độ Nhật Bản, cũng có thuyết chủ trương
chân ý bản nguyện của Phật A di đà là ở
nơi Chư hành vãng sinh, gọi là Chư hành
bản nguyện nghĩa; còn thuyết chủ trương
nếu chỉ nương vào Chư hành thì không có
cách nào được vãng sinh, gọi là Chư hành
bất sinh nghĩa. [X. luận Thích tịnh độ quần
nghi Q.4; An lạc tập Q.hạ].
CHƯ HÀNH BẢN NGUYÊN
Có nghĩa là ngoài việc niệm Phật ra, lấy
Chư hành vạn thiện làm bản nguyện. Danh
từ này có xuất xứ từ cuốn sách Niệm Phật
bản nguyện nghĩa của Trường tây, vị tăng
thuộc tông Tịnh độ Nhật bản. Chư hành
và Niệm Phật đều là thệ nguyện của Phật
A di đà và coi đó là nhân hành vãng
sinh của chúng sinh. Niệm Phật vãng sinh,
lấy nguyện thứ mười tám trong bốn mươi
tám nguyện của Phật làm cơ sở. Còn Chư
hành vãng sinh thì nương nơi nguyện thứ
mười chín tu các công đức và nguyện thứ
hai mươi trồng các gốc đức mà thành.
CHƯ HÀNH HỮU VI KINH
Phạm :Anityatà-sùtra. Có một quyển.
Do sư Pháp thiên đời Tống dịch. Thu vào
Đại chính tạng tập 17. Nội dung ghi chép
lời nói pháp của đức Phật trong vườn Cấp
cô độc về sự vô thường biến thiên của hết
thảy các hành, cho đến bản thân đức Phật
cũng phải vứt bỏ cái thân thịt giả dối này.
CHƯ HÀNH VÃNG SINH
Do tông Tịnh độ lập ra. Có nghĩa là
ngoài việc niệm Phật, tu muôn hạnh thiện
khác cũng có thể được vãng sinh Tịnh độ
CHƯ HÀNH VÃNG SINH

cực lạc. Các đại sư thuộc tông Tịnh độ
Trung quốc ở đời Đường, đối với “Chư
thiện vạn hạnh” có lập các danh mục khác
nhau, như trong Quán kinh sớ Tán thiện
nghĩa, sư Thiện đạo gọi là Tạp hành, trong
An lạc tập quyển hạ, sư Đạo xước gọi là
Vạn hạnh, vì thế mà có tên gọi Vạn hạnh
vãng sinh.
Tổ Pháp nhiên của tông Tịnh độ Nhật
bản, lấy Xưng niệm danh hiệu Phật A di đà
trong năm chính hành làm phương pháp
vãng sinh Tịnh độ, nhưng đệ tử của Pháp
nhiên là Trường tây thì nói Chư hành và
Niệm Phật nên phải được coi ngang nhau.
[X. luận Thích tịnh độ quần nghi Q.5].
CHƯ HÀNH VÔ THƯỜNG
Phạm:anityà# sarva saôskàrà#. Có
nghĩa là hết thảy hiện tượng và muôn vật
trong thế gian luôn luôn biến chuyển không
ngừng. Đây là đại cương căn bản của Phật
pháp. Cùng với Chư pháp vô ngã, Niết bàn
tịch tĩnh cùng là một trong ba Pháp ấn, gọi
là Chư hành vô thường ấn, hoặc Nhất thiết
hành vô thường ấn, Nhất thiết hữu vi pháp
vô thường ấn. Gọi là ba Pháp ấn, tức là
nhờ vào ba thứ pháp môn mà phán đoán
được Phật pháp có cùng tột hay không.
Kệ vô thường trong kinh Niết bàn quyển
hạ (Đại 1, 204 hạ), nói : “Các hành vô
thường, là pháp sinh diệt; sinh diệt diệt
rồi, tịch diệt là vui”. Nhật bản có Y lữ ba
ca , tức bài hát do ngâm vịnh
bốn câu trên đây mà thành. (xt. Vô Thường,
Y Lữ Ba Ca).
CHƯ HÀNH Y QUẢ
Là một trong mười thứ công đức của
Bồ tát y vào Bồ tát thừa tu hành mà được.
Vì chủng loại các hành của Bồ tát tu tập
thì rất nhiều, phạm vi rất rộng, hành này
hành khác nương nhau mà khởi, hoặc thêm

lớn cho nhau, cho nên có tên gọi như trên.
[X. kinh Hoa nghiêm (bản 60 quyển) Q.38
phẩm Li thế gian]. (xt. Thập Chủng Y Quả).
CHƯ HỌC KHÁI LUẬN
Tiếng Tây tạng: Dag-yig mkhas-pahi
-hbyuí-gnas zes-bya-ba. Do La lại tất đa
nhĩ cát (Tạng:Rol-pahi rdo-rje), doRolpa#
i rdo-rje tại địa phương Chương gia
soạn vào thế kỉ thứ XV. Tác giả là vị Phật
sống tại Đa luân đa thuộc Ngoại mông. Sách
này là bộ sách khái luận về Phật giáo,
nguyên văn bằng tiếng Tây tạng, sau được
dịch ra tiếng Mông cổ, là sách nhập môn
và từ điển rất tốt cho những người học Phật
tại Tây tạng và Mông cổ, vì thế được san
hành cực rộng và rất nhiều bản in. Nội
dung sách như sau:
1. Tông nghĩa nhất thiết trí chi li tông
nghĩa đắc chương (Bát nhã bộ),
2.Trung quán chương,
3. A tì đạt ma chương (Câu xá bộ),
4. Luật chương,
5. Tông nghĩa chương,
6. Bí mật chân ngôn chương,
7. Nhân minh chương,
8. Thanh minh chương,
9. Công xảo minh chương,
10. Y phương minh chương,
11. Cổ kim ngữ học chương.
Trên đây là tác giả căn cứ vào giáo nghĩa
của Hoàng giáo (giáo phái của chính tác
giả) làm cơ sở mà giới thiệu tông nghĩa của
các phái.
CHƯ HỮU
Chỉ muôn tượng sai biệt trong thế giới
mê vọng. Chúng sinh tạo nghiệp, do nhân
sinh quả, nhân duyên quả báo có thực không
hư; có thể chia làm nhiều loại, như ba hữu,
CHƯ HÀNH VÔ THƯỜNG

bốn hữu, bảy hữu, chín hữu, hai mươi lăm
hữu v.v..., gọi chung là Chư hữu. Ngoài ra,
Chư hữu là biển sống chết mà chúng sinh
phàm phu nổi chìm trong đó, cho nên gọi là
Chư hữu hải. [X. kinh Pháp hoa phẩm Tựa;
kinh Đại lạc kim cương bất không chân thực
tam ma da; Đại thừa nghĩa chương Q.8; Giáo
hành tín chứng Tín quyển].
CHƯ KIẾN
Tức là các loại tà kiến, cộng có sáu mươi
hai loại, là những vọng chấp của ngoại đạo
tại Ấn độ đời xưa. Về sự phân loại của
chúng, trong các kinh luận có nhiều thuyết
khác nhau. Chú Duy ma kinh quyển 2 (Đại
38, 345 thượng), chép: “Triệu nói: “Chư
kiến, tức là sáu mươi hai vọng kiến vậy’”.
[X. kinh Duy ma cật phẩm Đệ tử]. (xt. Lục
Thập Nhị Kiến).
CHƯ KIẾN CẢNH
Một trong mười thứ quán cảnh do tông
Thiên thai thành lập. Nói tắt là Kiến cảnh.
Có nghĩa là người được Thiền do quán xét
Thiền định mà sinh ra tà tuệ tà giải, rồi
phát khởi kiến hoặc mạnh mẽ, gây trở ngại
cho chỉ quán. Trong trường hợp ấy, hành
giả phải y vào bốn giai đoạn được nói trong
Ma ha chỉ quán quyển 10 mà tu, đó là: thấy
rõ lầm lỗi, thấy rõ chỉ quán v.v..., lấy kiến
hoặc làm quán cảnh, để đạt chính đạo mà
không bị chướng ngại nữa. (xt. Thập Cảnh).
CHƯ KIẾN PHÁP GIỚI
Một trong mười pháp giới do tông Thiên
thai lập ra để tu tập chỉ quán. Như kinh
Duy ma cật nói, đem tà tướng nhập vào
chính tướng, tức là đối với các vọng kiến
của ngoại đạo không lay động mà cứ quán
xét ba mươi bảy đạo phẩm, coi các kiến là
pháp giới chẳng thể nghĩ bàn, gọi là Chư
kiến pháp giới. Chú Duy ma cật kinh quyển
2 (Đại 38, 345 thượng), nói: “Đại sĩ quán

xét chân tính của các kiến tức là đạo phẩm,
cho nên chẳng cần bỏ các kiến mà tu đạo
phẩm”. [X. kinh Duy ma cật phẩm Đệ tử].
CHƯ KINH YẾU TẬP
Gồm hai mươi quyển. Còn gọi là Thiện
ác nghiệp báo luận. Do ngài Đạo thế soạn
vào năm Hiển khánh thứ 4 (659) đời Đường.
Thu vào Đại chính tạng tập 54. Về soạn
giả của sách này, từ xưa có hai thuyết: một
bảo là Đạo thế, một là Đạo tuyên. Sách này
căn cứ vào các kinh luật luận của Đại thừa,
Tiểu thừa, chọn lấy các mục trọng yếu (nhiều
nhất là các mục thiện ác, nghiệp báo), thu
chép các nghĩa quan trọng, rồi phân loại
soạn tập mà thành. Toàn sách có hai mươi
quyển, chia làm ba mươi bộ, một trăm sáu
mươi lăm mục. Sách này vì mục đích tiện
lợi cho sự tìm tra tất cả các kinh mà soạn
ra, có tính chất như một bộ từ điển bách
khoa của Phật giáo. Pháp uyển châu lâm về
sau là mở rộng thêm phạm vi của sách này
mà thành. [X. Pháp uyển châu lâm Q.100;
Khai nguyên thích giáo lục Q.8; Chư tông
chương sớ lục Q.thượng; Đông vực truyền
đăng lục Q.hạ].
CHƯ LẬU
Lậu, là tên gọi khác của phiền não. Chư
lậu, tức là các phiền não. Thâu tóm các
phiền não trong ba cõi, gọi là Tam lậu.
Kinh Pháp hoa quyển 1 phẩm Tựa (Đại 9,
1 hạ), nói : “Các lậu đã hết, không còn
phiền não”.
CHƯ MINH
Minh, là tên gọi khác của vô tri. Các vô
CHƯ MINH

tri vô minh có khả năng ngăn che nghĩa
thực, thấy thực, cho nên gọi là Chư minh.
[X. luận Câu xá Q.1].
CHƯ NGHIÊP BẤT HƯU TỨC TƯỚNG
Tướng các nghiệp không thôi nghỉ.
Một trong năm thứ tướng của Báo thân.
Báo thân, chỉ cho thân quả báo của Phật.
Luật Bảo tính quyển 4 chép, sức thần tự tại
của Báo thân tóm lại có năm thứ, trong đó,
Chư nghiệp bất hưu tức tướng có nghĩa là
nghiệp của Báo thân hóa độ chúng sinh,
lợi ích muôn vật thì không bao giờ diệt. (xt.
Báo Thân Ngũ Chủng Tướng).
CHƯ NGUYÊN Y QUẢ
Y quả, các hạnh nương trước khởi sau,
hoặc nương nhau mà được thêm lớn, cũng
tức là quả nương nhau. Bồ tát nương vào
Bồ tát thừa mà tu hành được mười thứ công
đức, gọi là Thập chủng y quả. Trong đó,
Chư nguyện y quả tức là khởi các đại nguyện,
trưởng dưỡng Bồ đề.
CHƯ NHÀN BẤT NHÀN
Nhàn, là cảnh giới tu hành Phật đạo
thư thả thảnh thơi; Bất nhàn, là cảnh giới
có tám nạn không được thư thả thảnh thơi.
Trong cõi người, cõi trời không có các
chướng nạn, gọi là Chư nhàn, trái lại, rơi
vào chỗ tai nạn, gọi là Bất nhàn. Kinh Vô
lượng thọ quyển thượng (Đại 12, 266 trung),
nói: “Thấy hết vô lượng chư Phật hiện tại,
trong khoảng một niệm, không đâu không
khắp, cứu mọi khổ nạn, chư nhàn bất
nhàn”.
CHƯ NHÂN TÚC TÁC TÔNG
Một trong mười sáu tông ngoại đạo tại
Ấn độ đời xưa. Còn gọi là Vô tâm ngoại
đạo, Túc tác ngoại đạo, Túc tác nhân luận.
Như sự vọng chấp của ngoại đạo Li hệ cho
rằng, các thứ quả báo mà đời này phải chịu,
đều do nhân ở kiếp trước, vì thế, chủ trương

đời này khổ hạnh tinh tiến, thì có thể tiêu
diệt được nghiệp cũ nhân xưa ở quá khứ,
không còn phải chịu quả báo xấu ác ở vị lai
nữa. [X. luận Du già sư địa Q.7; Đại thừa
pháp uyển nghĩa lâm chương Q.1 phần
đầu].
CHƯ PHÁP
Phạm:sarva-dharmà#. Còn gọi là Vạn
pháp. Ngôn ngữ hiện đại gọi là sự tồn tại,
hết thảy hiện tượng. Có hai nghĩa:
1 . Chỉ cho hết thảy muôn pháp hữu vi,
vô vi, khác với “Chư hành” vì chư hành
chỉ đặc biệt chỉ cho các pháp hữu vi, còn
nghĩa chư pháp rộng hơn.
2 . Chỉ cho hết thảy các pháp trong hiện
tượng giới, bao hàm tất cả muôn pháp tâm,
sắc, nhưng lại không gồm pháp vô vi Niết
bàn trong đó. [X. kinh Bát nhã ba la mật
đa tâm; kinh Lí thú; luận Câu xá Q.6].
CHƯ PHÁP ĐÃN DANH TÔNG
Tông thứ sáu trong mười tông phán giáo
của tông Hoa nghiêm. Tông Hoa nghiêm
chia giáo nghĩa Phật giáo làm mười loại, gọi
là Thập tông. Trong đó, chủ trương cho
hết thảy muôn pháp trong thế gian và xuất
thế gian đều chỉ là cái tên giả, chứ hoàn
toàn không có thực thể, tức gọi là Chư pháp
đãn danh tông; như Nhất thuyết bộ Tiểu
thừa là thuộc tông này. Lại ngài Khuy cơ
và ngài Pháp tạng cũng từng đem hai mươi
bộ phái Tiểu thừa, tùy theo chủ trương họ
tôn thờ, mà tóm tắt chia làm sáu tông, Chư
pháp đãn danh tông là một trong số đó. [X.
Hoa nghiêm kinh thám huyền kí Q.1; Hoa
CHƯ NGHIÊP BẤT HƯU TỨC TƯỚNG

nghiêm ngũ giáo chương Q.1]. (xt. Tiểu
Thừa Phật Giáo, Ngũ Giáo Thập Tông).
CHƯ PHÁP GIAI KHÔNG
Có nghĩa là hết thảy các pháp đều chẳng
thường trụ mà là xưa nay vốn vắng lặng.
Cũng như nghĩa “hết thảy đều không”. Tức
là hết thảy hiện tượng do những nguyên
nhân, điều kiện tương quan, tương đối
nương nhau mà tồn tại, chứ không một
hiện tượng nào có thực thể độc lập riêng
biệt. Nói cách khác, tất cả sự tồn tại đều
không có thực thể.
Đối với nghĩa Chư pháp giai không, Đại
thừa, Tiểu thừa có thuyết khác nhau. Tiểu
thừa cho các pháp sắc, tâm đều nhờ nhân
duyên mà sinh khởi, rồi phân tích từng li
từng tí cho đến rốt ráo là không và tuyên
bố các pháp đều là không. Đại thừa thì đứng
trên lập trường nhân duyên hòa hợp mà
thuyết minh các pháp đều không tự tính,
cũng tức là dùng nghĩa “đương thể tức
không” để giải thích rõ lí các pháp đều
không.
Trong các tông phái Đại thừa, tông Tam
luận chuyên bàn về lí các pháp đều không,
cho nên trong mười tông phán thích của
Hoa nghiêm, tông Tam luận được phán là
“Nhất thiết giai không tông”. Còn nói về
các tông phái khác, thì như tông Thiên thai
lập ba đế Không, Giả, Trung, trong đó,
Không đế y vào kinh Bát nhã nói các pháp
đều do nhân duyên sinh, không có thực
thể nào có thể được, cho nên bảo các pháp
đều không. [X. kinh Đạo hành bát nhã Q.5;
luận Đại trí độ Q.18].
CHƯ PHÁP GIAI THƯỜNG TÔNG
Một trong mười sáu tông ngoại đạo tại
Ấn độ đời xưa. Còn gọi là Kế thường luận,
Y sư ca ngoại đạo (Phạm: Ìwìkà). Chủ
trương cái ta và hết thảy các pháp hữu vi,

vô vi trong thế gian đều là thường trụ không
biến đổi. Đây tức là ngoại đạo Số luận trong
các phái triết học của Ấn độ. [X. luận Du
già sư địa Q.6; luận Hiển dương thánh giáo
Q.9; Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương
Q.1 phần đầu].
CHƯ PHÁP NGŨ VỊ
Tức đem hết thảy các pháp qui nạp làm
năm loại: tông Câu xá lập bảy mươi lăm
pháp, tông Thành thực lập tám mươi tư
pháp, tông Duy thức lập trăm pháp, đều
được thống nhiếp trong năm vị.
1. Tâm pháp, có khả năng thấy biết sự
vật. Tông Duy thức lập tám thức tâm vương,
như mắt, tai v.v... ; tông Câu xá chỉ lập có
một tâm vương.
2. Tâm sở pháp, tương ứng với Tâm
vương mà sinh khởi.
3. Sắc pháp, có hình tướng vật chất và
lấy vật chất làm nhân mà sinh khởi. Theo
nghĩa Duy thức, thì Sắc pháp do Tâm pháp
và Tâm sở pháp nói trên biểu hiện ra.
4. Bất tương ứng pháp, không tương ứng
với Tâm pháp, Sắc pháp mà chỉ giả đặt ra
thôi, tức là pháp có tên mà không có thực.
5. Vô vi pháp, thường trụ và không do
nhân duyên sinh, tức là tính thực của bốn
pháp kể trên.
Trên đây là thứ tự năm vị của tông Duy
thức. Tông Duy thức lấy Duy tâm làm tông,
cho nên thứ tự trước hết là Tâm pháp, Tâm
sở pháp rồi sau mới đến Sắc pháp. Câu xá
chủ trương Tâm vật lưỡng thực
(cả tâm và vật đều là thực) cho nên thứ tự
là Sắc, Tâm, Tâm sở, Bất tương ứng, Vô vi.
Còn tám mươi bốn pháp của tông Thành
thực thì không thấy ghi chép. [X. luận Phẩm
loại túc Q.1; luận Du già sư địa Q.100; luận
Bách pháp minh môn]. (xt. Ngũ Vị Thập
Ngũ Pháp, Ngũ Vị Bách Pháp).
CHƯ PHÁP NGŨ VỊ

CHƯ PHÁP NHÂN DUYÊN SINH
Có nghĩa là các pháp dựa vào nhân
duyên mà sinh. Giáo nghĩa cơ bản của Phật
giáo bảo rằng, phàm cái đã do nhân duyên
mà sinh thì đều không có tự tính, tự thể, là
biến hoá vô thường; mà vô thường tức là
khổ. Trong bốn đế “khổ, tập, diệt, đạo”, thì
câu kệ Chư pháp nhân duyên sinh này đã
nói rõ các nỗi khổ, không, vô thường, vô
ngã của khổ đế, cũng tức là câu đầu của kệ
pháp thân, kệ này cũng có thể được gọi là
Duyên sinh kệ, hoặc Duyên khởi kệ. Đức
Phật thường dùng kệ này để nói rõ cái tướng
sinh diệt vô thường của các pháp. Đệ tử
Phật, khi giáo hoá thay Phật, cũng thường
dùng kệ này để mở tỏ chính kiến của người
khác, như ngài Xá lợi phất, khi chưa qui y
Phật, đã được tỉ khưu Mã thắng (A thuyết
thị) nói cho nghe bài kệ (Đại 25, 135 hạ):
“Các pháp nhân duyên sinh, nhân duyên
còn pháp còn, nhân duyên diệt pháp hết,
Đại sư nói như thế”. [X. kinh Phật bản hạnh
tập Q.48; luận Đại trí độ Q.11, Q.18; Đại
nhật kinh sớ Q.6].
CHƯ PHÁP THỰC TƯỚNG
.
Chư pháp, hết thảy muôn pháp trong
thế gian và xuất thế gian là các hiện tượng
sai biệt, là các pháp tùy duyên; Thực tướng,
thể tướng chân thực của các pháp là thực
tại bình đẳng, là lí bất biến. Chư pháp thực
tướng là một pháp ấn của Phật giáo Đại
thừa, đối lại với ba pháp ấn của Tiểu thừa.
Căn cứ theo kinh Đại phẩm bát nhã quyển
17 phẩm Thâm áo và kinh Pháp hoa quyển
1, phẩm Phương tiện nói, thì thực tướng
của các pháp duy chỉ có Phật tự chứng biết
chứ không thể diễn bày được bằng lời nói.
Luận Đại trí độ quyển 18 bảo thực tướng
của các pháp tức là Bát nhã ba la mật. Nghĩa

là thực tướng các pháp mà thế tục nói chỉ
là yên nước giữ nhà, tuyệt chẳng phải chân
thực; còn thực tướng của các pháp mà ngoại
đạo nói đều rơi vào trong pháp tà kiến, tâm
có đắm đuối, cho nên chẳng phải chân thực;
trong pháp Thanh văn tuy lấy vô thường,
khổ, không, vô ngã mà quán xét thực tướng
của các pháp, nhưng họ chỉ tự cầu giải thoát
khỏi những cái khổ già, bệnh, chết chứ
chẳng vì hết thảy chúng sinh, không đầy
đủ trí tuệ, cho nên chưa có thể cùng suốt
thực tướng; duy chỉ có Bồ tát vào lúc mới
phát tâm đã phát thệ nguyện rộng lớn, khởi
đại từ bi cúng dường hết thảy chư Phật,
dùng trí đại lợi, bỏ hết các pháp quán vọng
kiến, như quán sạch, quán chẳng sạch, quán
vui, quán khổ v.v... mà quán các pháp chẳng
phải sạch, chẳng phải chẳng sạch, cho đến
chẳng phải ngã, chẳng phải vô ngã, rồi lại
bỏ các pháp quán như trên, mà đạt đến
mức dứt đường nói năng, diệt chỗ tâm hành,
đó mới là cùng suốt thực tướng của các pháp.
Trung luận quyển 3 phẩm Quán pháp,
luận Đại trí độ quyển 15, Tư duy lược yếu
pháp v.v... cũng cho tách lìa những hí luận,
như chẳng sinh, chẳng diệt, chẳng đoạn,
chẳng thường, tâm hành xứ diệt, tức là thực
tướng của các pháp. Đại sư Gia tường thuộc
tông Tam luận, trong Đại thừa huyền luận
quyển 4, bảo thực tướng là cái mà thực trí
Bát nhã soi rọi. Ngài Trí khải tông Thiên
thai, trong Ma ha chỉ quán quyển 1 phần
trên, bảo thực tướng là đối cảnh do Viên
đốn chỉ quán quán xét. Trung luận và luận
Đại trí độ đều nói “Rốt ráo không” là thực
tướng các pháp, còn ngài Trí khải thì lại lấy
Trung đạo làm thực tướng, đồng thời, trong
Pháp hoa kinh huyền nghĩa quyển 8 phần
dưới, quyển 9 phần trên, có nêu lên mười
hai tên gọi khác của thực tướng, như Diệu
hữu, Như như, Hư không phật tính, Phi
hữu phi vô trung đạo v.v... Cho nên, sự giải
thích của các tông về thực tướng của các

CHƯ PHÁP NHÂN DUYÊN SINH

pháp không nhất trí. Lại như tông Tịnh độ
lấy danh hiệu của Phật A di đà làm thực
tướng của các pháp, tông Chân ngôn thì
lấy chữ A vốn chẳng sinh làm thực tướng
các pháp, tông Hoa nghiêm lại lấy Nhất
chân pháp giới làm thực tướng các pháp,
tông Pháp tướng thì lấy tính viên thành
thực làm thực tướng pháp giới, tông Thành
thực lấy giai không làm thực tướng các pháp,
còn Hữu bộ tông thì lấy khổ, không, vô
thường, vô ngã làm thực tướng các pháp.
Trong tư tưởng Đại thừa, thuyết có khả
năng biểu hiện thực tướng các pháp một
cách độc lập nhất, thì trước hết phải kể
đến giáo nghĩa thuộc hệ thống Long thụ,
sau lại chia lập thành hai phái Trung luận
và Đại trí độ luận. Nay lấy hai tông Tam
luận và Thiên thai là các tông đã nối theo
hai tư trào trên đây để thuyết minh:
1. Tông Tam luận, theo thuyết trong
kinh Bát nhã, nhất là coi trọng văn tụng
Bát bất trong Trung luận (Đại 30, 1 trung):
“Chẳng sinh cũng chẳng diệt, chẳng thường
cũng chẳng đoạn; chẳng một cũng chẳng
khác, chẳng đến cũng chẳng đi”. Cho rằng
cái không chẳng thể được là thực tướng
của các pháp, đó là cái lí phủ định tuyệt đối
bất khả tư nghị, siêu việt cả khẳng định và
phủ định thông thường; cũng tức là cái chân
lí chẳng thể được mà khi đã phá trừ hết tất
cả mê vọng thì liền thấy.
2. Tông Thiên thai, về thực tướng các
pháp, tông Thiên thai chia ra ba lớp để giải
thích:
a. Hết thảy hiện tượng (các pháp) nương
vào nhân duyên mà sinh, chỉ là nhân duyên
giả hiện chứ không có thực thể; vì bản chất
của các pháp là lí không (thực tướng), cho
nên gọi lí ấy là thực tướng của các pháp.
b. Tất cả cái không và cái có gọi là các

pháp, cái lí trung đạo (thực tướng) khẳng
định tuyệt đối, siêu việt không và có, đó tức
là thực tướng các pháp.
c. Hết thảy sự sự vật vật trong thế giới
hiện tượng khế hợp với lí thực tướng của
ba đế Tức không, Tức giả, Tức trung, như
vậy các pháp tức là thực tướng và đó chính
là thực tướng của các pháp.
Trên đây, hai lớp trước là thuộc Đại thừa
thiên giáo (giáo chỉ thiên về một bên, chỉ
cho Tiểu thừa và Quyền giáo trong Đại thừa);
lớp thứ ba thuộc Đại thừa viên giáo.
Ngoài ra Thiền tông thì cho thực tướng
của các pháp là cái “Bản lai diện mục”. (cái
mặt mày thật) do chư Phật hoặc lịch đại Tổ
sư đã ngộ đạo biểu hiện. [X. kinh Đại bảo
tích Q.78 phẩm Cụ thiện căn; kinh Chư
pháp vô hành; kinh Phật tạng Q.thượng
phẩm Chư pháp thực tướng; kinh Tọa thiền
tam muội Q.hạ; Đại nhật kinh sớ Q.1; Đại
thừa nghĩa chương Q.trung ; Chú Duy ma
kinh Q.2; Pháp hoa nghĩa kí Q.2; Tứ niệm
xứ Q.3; Tam luận huyền nghĩa; Tông kính
lục Q.40].
CHƯ PHÁP THỰC TƯỚNG DỊ DANH
Trong các kinh luận, đối với thể tướng
chân thực của hết thảy các pháp đều có
các tên gọi bất đồng. Như kinh Niết bàn
gọi đó là Phật tính, kinh Hoa nghiêm gọi
là Pháp giới, kinh Thắng man thì gọi là
Như lai tạng, Tự tính thanh tịnh tâm, kinh
Đại phẩm bát nhã gọi là Bát nhã, Pháp
tính, kinh Lăng già gọi là Bát thức, kinh
Thủ lăng nghiêm gọi là Thủ lăng nghiêm
tam muội, kinh Pháp hoa gọi là Nhất đạo,
Nhất thừa, kinh Duy ma gọi là Vô trụ,
Thực tế v.v... Lại còn có các tên gọi như
Đại bồ đề, Đại niết bàn, Tất kính
không,Trung đạo, Chân như, Chân đế,
Đệ nhất nghĩa đế, Chân thiện diệu sắc,
Trung thực lí tâm, Vi diệu tịch diệt v.v...
Tuy có các tên gọi khác nhau như trên,
nhưng thực tướng chỉ là một lí. [X. luận

Đại trí độ Q.33; Đại thừa huyền luận Q.3; CHƯ PHÁP THỰC TƯỚNG DỊ DANH

Pháp hoa kinh huyền nghĩa Q.8 phần dưới,
Q.9 phần trên].
CHƯ PHÁP TỊCH DIÊT TƯỚNG
Nói đủ là Chư pháp tòng bản lai thường
tự tịch diệt tướng. Có nghĩa là thể tính
nguyên bản của các pháp, lời nói không
thể diễn tả hết được, cũng chẳng phải suy
tư phân biệt mà có thể biết được. Thể tính
của các phápvốn trong sạch vắng lặng
thường trụ bất biến, tất cả tướng sinh tử
phiền não sai biệt xưa nay vốn không tồn
tại, đều là những sự tướng làm nhân, làm
duyên cho nhau mà hiện khởi trong thế
giới hiện tượng, cái này sinh thì cái kia
diệt, chúng sinh thấy thế vọng chấp là thật;
nhưng xét đến ngọn nguồn, thì chúng
chẳng có tự (chủ) tính, cũng chẳng chân
thực, vốn thanh tịnh vắng lặng, không
suy tư nào có thể phân biệt, không lời nói
nào có thể tả hết. [X. kinh Pháp hoa Q.1
phẩm Phương tiện, Q.3 phẩm Dược thảo
dụ].
CHƯ PHÁP TƯƠNG TỨC TỰ TẠI MÔN
Một trong mười huyền môn của tông
Hoa nghiêm. Tông Hoa nghiêm dùng mười
huyền môn để diễn tả cái tướng của pháp
giới Sự sự vô ngại trong bốn thứ pháp giới,
môn Chư pháp tương tức tự tại này là nói
về phương diện “thể”. Có thể chia làm Đồng
thể tương tức và Dị thể tương tức. Đồng
thể tương tức là một bao nhiếp hết thảy,
hoặc là hết thảy nhiếp vào một, không chấp
nhận thể riêng biệt; như vàng và màu vàng,
toàn thể tương tức, không tách rời nhau.
Dị thể tương tức là sự tồn tại song song với
pháp thể, nhưng khi cái nhiều nhiếp vào
cái một, thì nhiều ở trong một; khi cái một
nhiếp vào cái nhiều, thì một ở trong nhiều;
cho nên một, nhiều tương tức, trùng trùng
vô tận, một thành thì hết thảy thành, viên

dung vô tận. Như vầng trăng giữa hư không,
in bóng trên vạn dòng sông, trăng là một
mà bóng thì nhiều, một nhiều không ngại,
tương tức tương dung. Lại như các căn của
con sư tử mỗi mỗi đều nhiếp toàn thể, mắt
không lìa tai mũi lưỡi, tai mũi lưỡi cũng
không lìa mắt, mắt tức tai, tai tức mũi, mũi
tức lưỡi, lưỡi tức thân, các căn tương tức,
không ngại tự tại, cho nên lập Chư pháp
tương tức tự tại môn, để phá trừ sự nghi
ngờ của chúng sinh vọng chấp thời gian,
không gian không thể cùng một lúc hiển
bày pháp giới trùng trùng vô tận. [X. kinh
Hoa nghiêm (60 quyển) phẩm Phật bất tư
nghị pháp, phẩm Thập trụ, phẩm Tịnh
nhãn; Hoa nghiêm kinh văn nghĩa cương
mục; Chú Hoa nghiêm pháp giới quán
môn]. (xt. Thập Huyền Môn).
CHƯ PHÁP VÔ HÀNH KINH
Phạm: Sarva-dharmàpravfttinirdeza.
Gồm hai quyển. Do ngài Cưu ma
la thập đời Diêu Tần dịch. Thu vào Đại
chính tạng tập 15. Nội dung nói rõ thực
tướng của các pháp, nguyên không phân
biệt thiện ác. Kinh Chư pháp bản vô 3
quyển do ngài Xà na quật đa đời Tùy dịch
và kinh Đại thừa tùy chuyển tuyên thuyết
chư pháp 3 quyển do ngài Thiện đức đời
Tống dịch, đều là bản dịch khác của kinh
này, và cũng thu vào Đại chính tạng tập
15.
CHƯ PHÁP VÔ NGÃ
Nghĩa là trong hết thảy các pháp hữu
vi, vô vi, hoàn toàn không có thực thể của
“cái ta”. Tức hết thảy pháp đều nương vào
nhân duyên mà sinh, dựa vào nhau mà tồn
tại, không có thể tính thực. Các pháp hữu
vi tuy có tác dụng, nhưng chẳng thường
CHƯ PHÁP TỊCH DIÊT TƯỚNG

trụ; các pháp vô vi tuy thường trụ, nhưng
không có tác dụng, lại chư pháp vô ngã là
một trong ba pháp ấn, gọi là Chư pháp vô
ngã ấn, nói tắt là Vô ngã ấn. Ba pháp ấn là
giáo nghĩa trọng yếu của Phật pháp, khi phán
đoán về Phật pháp thì dùng ba pháp này
để ấn chứng sự cùng tột của Phật pháp. [X.
kinh Thắng thiên vương bát nhã Q.3; kinh
Đại thừa lí thú lục ba la mật đa Q.2; luận
Đại trí độ Q.22].
CHƯ PHÁP VÔ NHÂN TÔNG
Một trong mười sáu ngoại đạo tại Ấn độ
đời xưa. Còn gọi là Vô nhân kiến luận, Vô
nhân sinh luận. Tức ngoại đạo Vô nhân,
chủ trương sự sinh tồn của con người và
muôn vật trong thế gian chẳng có nguyên
nhân gì cả. [X. luận Hiển dương thánh giáo
Q.11; Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương
Q.1 phần đầu].
CHƯ PHÁP VÔ TRÁNH TAM MUỘI PHÁP MÔN
Gồm hai quyển. Do ngài Tuệ tư đời Trần
thuộc Nam triều soạn. Thu vào Đại chính
tạng tập 46. Nội dung nói về Thiền quán
của tông Thiên thai, cho rằng, muốn học
hết thảy Phật pháp, trước hết phải giữ tịnh
giới, siêng tu thiền định, sẽ được vô lượng
công đức của Phật pháp.
CHƯ PHÁP VÔ TƯỚNG
Tướng, chỉ cho đặc chất. Nghĩa là hết
thảy muôn pháp trong thế giới hiện tượng
đều do nhân duyên giả hòa hợp mà sinh,
không có tướng cố định bất biến. Các pháp
đã là giả hợp, thì chẳng có tự tính, cũng tức
là chẳng có tính thường trụ, tính độc tồn,
tính thực hữu, cho nên biết muôn vật trong
vũ trụ chẳng có tướng cố định nào tồn tại,
chỉ có trạng thái sát na sinh diệt liên tục
bất đoạn mà thôi. Đó tức là chư pháp vô
tướng
CHƯ PHẬT BỒ ĐỀ

Tức là đại Bồ đề, thông cả sự và lí, là
Bồ đề chỉ có Phật chứng được. Nghĩa là đã
đoạn hết sở tri chướng của tất cả pháp hữu
vi mà được nhất thiết chủng trí biết suốt
hết các pháp. [X. luận Đại trí độ Q.4]. (xt.
Bồ Đề).
CHƯ PHẬT DĨ LIÊN HOA VI TỌA SÀNG
Chư Phật dùng hoa sen làm giường ngồi.
Liên hoa, là hoa sen, biểu thị thế giới
tạng hoa sen, thế giới ấy là cõi Tịnh độ của
Báo thân phật, vì thế chư Phật thường dùng
hoa sen làm giường ngồi. Luận Đại trí độ
quyển 8 nói, chư Phật ứng theo chúng sinh
thế tục, cho nên thị hiện thần lực, ngồi xếp
bằng trên hoa sen thơm sạch mềm mại mà
hoa không bị nát. Lại cứ theo Đại nhật kinh
sớ quyển 15 chép, thì hoa sen tượng trưng
nghĩa tốt lành trong sạch. Nhưng vì hoa
sen ở thế gian có nhiều hình dáng và mầu
sắc khác nhau, nên chiếu theo ngôi bậc
của Phật và Bồ tát, tòa sen cũng có sen
trắng, sen đỏ, số cánh và nở cúp lớn nhỏ
bất đồng. [X. Nhiếp đại thừa luận thích Q.15
(Chân đế dịch)].
CHƯ PHẬT ĐÍNH
Phật đính, tức là vô kiến đính tướng
của Như lai, là cái tướng thù thắng trên
đỉnh đầu đức Phật mà người thường không
có cách nào thấy được, tướng ấy đầy đủ
công đức tối thượng tối thắng. Chư phật
đính, thì chỉ cho chư Phật trong Thai tạng
giới mạn đồ la của Mật giáo, biểu thị công
đức Phật đính, có nhiều loại khác nhau:
1. Tam phật đính, tức là ba vị tôn Quảng
CHƯ PHẬT ĐÍNH

đại phật đính, Cực quảng đại phật đính và
Vô biên âm thanh phật đính, biểu thị các
đức của ba bộ.
2. Ngũ phật đính, tức là năm vị tôn Bạch
tản cái phật đính, Thắng phật đính, Tối
thắng phật đính, Quang tụ phật đính, Trừ
chướng phật đính, biểu thị năm trí của đức
Thích ca Như lai.
3. Bát phật đính, tức gọi chung Tam
phật đính và Ngũ phật đính.
4. Cửu phật đính, tức ngoài bát phật
đính ra, thêm Nhiếp nhất thiết phật đính
nữa.
5. Thập phật đính, tức ngoài Cửu phật
đính ra, thêm Phổ thông phật đính. Còn
về tên gọi của Bát, Cửu, Thập phật đính,
các kinh và nghi quĩ liệt kê cũng khác nhau.
(xt. Phật Đính).
CHƯ PHẬT GIA
Nhà của chư Phật.
Chỉ nơi chỗ chư Phật ở, tức là các cõi
Tịnh độ cực lạc. Kinh Quán vô lượng thọ
(Đại 12, 346 trung), nói: “Bồ tát Quan thế
âm, bồ tát Đại thế chí, là bạn thù thắng, sẽ
ngồi đạo tràng, sinh nơi nhà chư Phật”. [X.
Quán kinh sớ tán thiện nghĩa].
CHƯ PHẬT HỘ NIÊM ÍCH
Do tông Tịnh độ Nhật bản lập ra. Là
một trong mười thứ ích lợi mà người có
niềm tin vững chắc như kim cương đạt được
ngay trong đời hiện tại. Tức là người xưng
niệm danh hiệu của Phật A di đà có thể
được mười phương hằng sa chư Phật hộ
niệm. [X. Quán niệm pháp môn]. (xt. Hiện
Thế Lợi Ích).
CHƯ PHẬT KINH
Có 1 quyển. Do ngài Thí hộ đời Tống
dịch. Thu vào Đại chính tạng tập 14. Nội
dung tường thuật về việc đức Phật ở thành
Vương xá, nói trong vô số kiếp quá khứ có

hàng trăm nghìn vạn ức Phật ra đời làm
ích lợi chúng sinh, và liệt kê danh hiệu của
các đức Phật ấy. Kinh này thuộc loại kinh
điển chủ trương có nhiều Phật ra đời.
CHƯ PHẬT TÂM ĐÀ LA NI KINH
Phạm: Buddha-hfdaya-dhàraịì. Có 1
quyển. Còn gọi Chư phật tâm kinh, Chư
phật tâm ấn kinh, Chư phật đà la ni kinh.
Do ngài Huyền trang đời Đường dịch. Thu
vào Đại chính tạng tập 19. Nội dung tường
thuật đức Phật vì các Bồ tát mà nói tâm Đà
la ni của chư Phật, nếu dốc lòng trì tụng thì
sẽ thoát được các nỗi khổ sống chết của
trăm nghìn kiếp, cho đến tiêu trừ hết thảy
nghiệp ác, khiến tất cả ma quân phải sợ
hãi. Còn có kinh chư Phật tâm ấn đà la ni
1 quyển, do ngài Pháp thiên đời Tống dịch,
là bản dịch khác của kinh này, nhưng đem
những điều đức Phật nói chia làm hai thứ
là Phật tâm ấn đà la ni và Nhất thiết chư
phật tâm ấn đà la ni. [X. Trinh nguyên tân
định thích giáo mục lục Q.11].
CHƯ PHẬT TẬP HỘI ĐÀ LA NI KINH
Phạm:Sarva-buddhàígavatì-dhàraịì.
Có 1 quyển. Còn gọi là Chư phật tập hội
kinh. Do ngài Đề vân bát nhã đời Đường
dịch. Thu vào Đại chính tạng tập 21. Ghi
thuật việc đức Phật, vì thương xót chúng
sinh sợ hãi sống chết, mới tập họp mười
phương chư Phật trên bờ sông Hằng để
cùng nói chú và đàn pháp trừ tai, diên thọ.
[X. Khai nguyên thích giáo lục Q.9].
CHƯ PHẬT THẬP LẠC
Tức là khi Bồ tát tu học đạo hồi hướng,
CHƯ PHẬT GIA

đến xa lìa mọi nỗi lo buồn, các căn thanh
tịnh, lại phát tâm hồi hướng, nguyện đem
những căn lành đã vun trồng được chuyển
thành mười niềm vui mừng thù thắng của
chư Phật. Đây là do kinh Hoa nghiêm (80
quyển) quyển 24 nói. Mười niềm vui mừng
là:
1. Niềm vui mừng chẳng thể nghĩ bàn
mà chư Phật trụ nơi đó.
2. Tam muội vui mừng của chư Phật
không có gì sánh kịp.
3. Niềm vui mừng đại từ bi không thể
hạn lượng.
4. Niềm vui giải thoát của hết thảy chư
Phật.
5. Niềm vui đại thần thông không có
biên tế.
6. Niềm vui đại tự tại rất mực tôn trọng.
7. Niềm vui sức rộng lớn cùng tột vô
lượng.
8. Niềm vui lìa các tri giác tịch tĩnh.
9. Niềm vui hằng trụ nơi vô ngại, chính
định.
10. Niềm vui chẳng làm hai hạnh, chẳng
biến đổi.
CHƯ PHẬT THƯỜNG TRỤ TÂM
Tức là tâm thường trụ bất biến mà chư
Phật đã chứng được. Tâm ở đây chẳng phải
là cái tâm, ý, thức, mà là cái tâm “tam giới
duy nhất tâm” (ba cõi duy một tâm), cho
nên núi sông đất liền, mặt trời mặt trăng
tinh tú, tường vách gạch ngói, đều là cái
tâm thường trụ này. Theo đó, vì khắp hết
các pháp giới duy chỉ là một tâm, cho nên
ngồi làm tiến lui cũng chỉ một tâm ấy.
CHƯ PHẬT TUÊ PHÁP THÂN KINH
Có 1 quyển. Không rõ tên người dịch.
Kinh này được dịch vào khoảng thời Lưu
Tống (420 - 479). Còn gọi là Như lai trí ấn
kinh. Thu vào Đại chính tạng tập 15. Kinh

này ghi chép việc đức Phật vì các vị đại
Thanh văn như Xá lợi phất mà tuyên thuyết
trí ấn tam muội khiến họ quán xét được
thân Phật. Kế đó, thuyết minh Di lặc hộ trì
kinh này và bảy pháp phát tâm Bồ đề, đồng
thời, khuyên viết chép và đọc tụng. Lại
bản dịch khác của kinh này là kinh Đại
thừa trí ấn, do ngài Trí cát tường đời Tống
dịch (gọi tắt là Trí ấn kinh). [X. Xuất tam
tạng kí tập Q.4; Khai nguyên thích giáo
lục Q.5].
CHƯ PHẬT TƯ TA NGUYÊN
Còn gọi là Chư Phật xưng thán nguyện,
Chư Phật đồng tán danh tự nguyện, Chư
Phật xưng danh nguyện, Chư Phật xưng
dương nguyện. Là nguyện thứ mười bảy
trong bốn mươi tám nguyện của Phật A di
đà, tức là thệ nguyện chư Phật đề cao, khen
ngợi danh hiệu của Phật A di đà. Kinh Vô
lượng thọ quyển thượng có chép lời thệ
nguyện ấy như sau (Đại 12, 268 thượng):
“Nếu tôi được thành Phật mà chư Phật trong
mười phương vô lượng thế giới đều không
tán thán danh hiệu của tôi, thì tôi sẽ không
giữ lấy ngôi chính giác”.
CHƯ PHẬT XƯNG TÁN ÍCH
Do Tịnh độ chân tông Nhật bản lập ra.
Tức là một trong mười thứ lợi ích mà người
có lòng tin bền chắc đạt được ngay trong
hiện thế. Người dốc lòng qui y tin tưởng
Phật A di đà, thì ngay trong đời hiện tại có
thể được lợi ích chư Phật khen ngợi. [X.
kinh Quán vô lượng yhọ]. (xt. Hiện Thế
Lợi Ích).
CHƯ PHẬT YẾU TẬP KINH
Phạm:Buddha-saígìti. Gồm 2 quyển.
CHƯ PHẬT YẾU TẬP KINH

Nói tắt là Yếu tập kinh. Do ngài Trúc pháp
hộ đời Tây Tấn dịch. Thu vào Đại chính
tạng tập 17. Ghi thuật việc đức Phật nhập
định ba tháng trong Đế thụ thạch thất gần
thành Vương xá, dùng sức thần thông đến
chỗ đức Phật Thiên vương ở thế giới Phổ
quang, tuyên thuyết pháp tập yếu của chư
Phật, và việc bồ tát Văn thù dùng hết sức
thần thông của mình mà không thể khiến
cho Li ý nữ (người con gái đứng hầu bên
phải đức Thiên vương Như lai) ra khỏi định.
Lại pháp tập yếu mà đức Phật nói có sáu: 1.
Các pháp không, 2. Các pháp thường trụ,
3. Bồ tát mới phát tâm, 4. Sáu độ vô cực, 5.
Nơi các Bồ tát Thập địa thâm nhập, 6. Phật
chẳng thể được.
CHƯ SẮC
Trong Thiền lâm, chư sắc là chỉ cho
các chủng loại sự vật. Sắc tu bách trượng
thanh qui quyển 7 mục Nguyệt phần tu tri
(Đại 48, 1155 thượng), nói: “Cuối năm, trình
sổ sách kết toán chư sắc”. Lại chư sắc nhàn
nhân, là chỉ người vô dụng.
CHƯ SẮC TÁC ĐẦU
Chỉ các loại thợ trong Thiền môn, như
thợ mộc, thợ nề, thợ đá, thợ làm đồ đất
v.v... Lệ thuộc cục tu tạo, kiến thiết, có trách
nhiệm trông nom các vật liệu xây cất chùa
viện. Người giám đốc lãnh đạo các thợ, gọi
là Giám tác. Cũng có chỗ lầm Tác đầu mà
cho là tên khác của Viên đầu (người trông
vườn). [X. Sắc tu bách trượng thanh qui
Q.3 mục Tế thứ; Thiền lâm tượng khí tiên
Chức vị môn].
CHƯ SỐ
Số, pháp số, tức là số pháp môn. Chư
số là gọi chung các pháp hữu vi. Vì các
pháp có các loại pháp số sai biệt, cho nên
gọi là pháp số. [X. kinh Duy ma phẩm Đệ
tử].

CHƯ TẠNG THUẦN TẠP CỤ ĐỨC MÔN
Một trong mười Cổ huyền môn của tông
Hoa nghiêm. Tông Hoa nghiêm dùng mười
cửa huyền để giải thích rõ ý nghĩa sâu xa
của pháp giới duyên khởi, mười huyền do
đại sư Trí nghiễm chùa Chí tướng lập là
mười huyền cũ (cổ), do đại sư Hiền thủ
Pháp tạng lập là mười huyền mới. Chư
tạng thuần tạp cụ đức môn, có nghĩa là
đem hết thảy pháp nhiếp vào một pháp,
là thuần; trong một pháp có đầy đủ hết
thảy pháp, là tạp; thuần, tạp không ngăn
ngại nhau, là cụ đức. Chẳng hạn như “Thí”
(một trong sáu độ), hết thảy muôn hạnh
đều bao nhiếp trong môn “Thí”, đây là
thuần; một môn “Thí” này có đầy đủ hết
thảy muôn hạnh của các độ, là tạp; nhưng
thuần, tạp không trở ngại nhau, môn thí
và muôn hạnh đều dung thông cộng tồn,
đó là cụ đức.
Trong mười huyền mới, ngài Hiền thủ
đổi lại môn này gọi là Quảng hiệp tự tại vô
ngại môn. Về nguyên nhân thay đổi thì, cứ
theo Hoa nghiêm kinh tùy sớ diễn nghĩa
sao quyển 10 chép (Đại 36, 75 trung) là:
“Quảng hiệp tự tại môn, nghĩa rộng dung
phổ biến, giống như trong phép quán pháp
giới, mà tên gọi hơi khác thôi. Môn mới
này do Hiền thủ lập để thay cho Chư tạng
thuần tạp cụ đức môn trong mười huyền
của Chí tướng, ý rằng một hạnh là thuần,
muôn hạnh là tạp, tức là nghĩa Sự sự vô
ngại; một lí tức là thuần, muôn hạnh là
tạp, thì tức là Sự lí vô ngại, sợ rằng có thể
lẫn với sự lí vô ngại, cho nên phải đổi”. [X.
Hoa nghiêm ngũ giáo chương Q.4; Hoa
nghiêm kinh thám huyền kí Q.1]. (xt. Thập
Huyền Môn).
CHƯ SẮC

CHƯ TẾ
Tế, nghĩa là che lấp đi. Chư tế chỉ cho
sáu thứ: tham lam, phá giới, tức giận, lười
biếng, tán loạn, ngu si v.v... có khả năng
che lấp mất tâm thanh tịnh. (xt. Lục Tế).
CHƯ THÍCH TỬ DĨ HỎA TỤ NGHIÊM LA HẦU LA
La hầu la, là con của đức Thích tôn khi
chưa xuất gia, do Da du đà la sinh ra. Cứ
theo kinh Tạp bảo tạng quyển 10 chép, thì
Da du mang thai sáu năm, vào đêm đức
Phật thành đạo mới sinh La hầu la. Những
người thuộc dòng họ Thích ca rất hoài nghi,
bèn vứt mẹ con Da du vào hố lửa, nhưng
không tổn hại một sợi tóc, lúc đó những
người dòng Thích ca mới tin.
CHƯ THIÊN
I. Chư thiên. Cứ theo các kinh nói,
thì cõi Dục có sáu thiên (Lục dục thiên),
bốn thiền cõi Sắc có mười tám thiên, bốn
xứ cõi Vô sắc có bốn thiên, ngoài ra, còn
có các thiên thần khác, như Nhật thiên,
Nguyệt thiên, Vi đà thiên, gọi chung là
Chư thiên (người các cõi trời). Cứ theo
kinh Phổ diệu quyển 6 chép, thì khi đức
Thíchtôn thành đạo dưới cây Bồ đề, chư
Thiên đều đến chúc mừng. [X. Cổ kim trứ
văn tập Q.2].
II. Chư thiên. Trong Mật giáo, chỉ hai
mươi Thiên thuộc Ngoại kim cương bộ trong
Kim cương giới mạn đồ la, và Thiên long
quỉ thần trong Thai tạng giới mạn đồ la
ngoại viện. Cũng gọi là Phổ thế thiên.
CHƯ THIÊN THUYẾT
Có năm loại người diễn nói rõ ràng các
kinh điển của Phật giáo, Chư thiên là một
trong số đó. Như Đế thích thiên thường ở
nơi nhà Thiện pháp, vì các trời cõi Đao lị
mà diễn nói kinh Đại bát nhã. [X. luận Đại
trí độ Q.2]. (xt. Ngũ Chủng Thuyết Nhân).
CHƯ THIÊN TRUYÊN

Gồm 2 quyển. Do Hành đình đời Nam
Tống soạn. Thu vào Vạn tục tạng tập 150,
đề là Trùng biên chư Thiên truyện. Sửa
chữa và đổi lại từ Chư thiên liệt truyện của
Thần hoán. Ghi thuật nguyên do đặt các
thần trong già lam của tông Thiên thai, và
dựa theo Kim quang minh sám pháp mà
định vị thứ của các thần bày trong đạo
tràng. Nêu tên các thiên là: Phạm thiên, Đế
thích, Đa văn, Trì quốc, Tăng trưởng, Quảng
mục, Kim cương mật tích, Ma hi thủ la,
Tán chi đại tướng, Đại biện tài thiên, Đại
công đức thiên, Vi đà thiên thần, Kiên lao
địa thần, Bồ đề thụ thần, Quỉ tử mẫu thần,
Ma lị chi thiên, và chép thêm Nhật cung
thiên tử, Nguyệt cung thiên tử, Sa yết la
vương, Diệm ma la vương v.v... gồm hai
mươi thiên. Theo các kinh luận mà nói rõ
về sự duyên các thiên và thêm hai mươi
sáu câu tán thể bảy chữ.
CHƯ THIỀN GIẢI THOÁT TAM MUỘI TRÍ LỰC
Phạm: Sarva-dhyàna-vimokwasamàdhi-
samàpatti-saôkleza-vyavadànavyutthàna
-jĩàna-bala. Là một trong mười
lực của Như Lai. Cũng gọi là Tĩnh lự giải
thoát đẳng trì đẳng chí trí lực, Tĩnh lự giải
thoát đẳng trì đẳng chí phát khởi tạp nhiễm
thanh tịnh trí lực, Thiền định giải thoát
tam muội tịnh cấu phân biệt trí lực. Như lai
có mười thứ trí lực, trong đó, Chư thiền
giải thoát tam muội trí lực tức là cái sức trí
tuệ của Như lai biết rõ hết thứ tự sâu cạn
của tất cả thiền định giải thoát đúng như
thực. (xt. Thập Lực).
CHƯ THIỀN GIẢI THOÁT TAM MUỘI TRÍ LỰC

CHƯ THÔNG
Thông, là nghĩa tự tại vô ngại. Chư
thông, chỉ các loại thần thông tự tại vô ngại
mà Phật, Bồ tát, ngoại đạo, tiên nhân đã
đạt được. Có năm thông, sáu thông, mười
thông khác nhau. [X. Đại thừa nghĩa
chương Q.20 phần đầu].
CHƯ THÚ
Các đất nước mà chúng sinh sinh đến
gọi là thú (đi về một hướng nào). Chư thú,
tức gọi chung sáu đường trời, người, A tu
la, súc sinh, ngã quỉ, địa ngục. Kinh Lăng
già quyển 4 (Đại 16, 511 thượng), nói: “Rơi
vào biển sống chết, chư thú rộng mông
mênh, như bánh xe quay nước”.
CHƯ THUYẾT BẤT ĐỒNG KÍ
Gồm 10 quyển. Do Chân tịch thân
vương thuộc Chân ngôn tông Nhật bản
soạn. Nói đủ là Đại bi thai tạng phổ thông
đại mạn đồ la trung chư tôn chủng tử tiêu
xí hình tướng Thánh vị chư thuyết bất đồng
kí. Còn gọi là Thai tạng chư thuyết bất đồng
kí. Thu vào Đại chính tạng tập 86. Nội dung
nói về các hiệu tiếng Phạm, hiệu mật và
chủng tử ở Thai tạng giới mạn đồ la. Sách
này so sánh mạn đồ la cũ với hiện đồ mạn
đồ la, đối chiếu theo các bản ở chùa Đông,
bản Cao hùng, tranh vẽ do Viên nhân và
tranh vẽ Tông duệ thỉnh về. [X. Chư tông
chương sớ lục Q.3].
CHƯ THỪA PHÁP SỐ
Gồm 11 quyển. Do Hạnh thâm đời
Minh soạn. Nói đủ là Hiền thủ chư thừa
pháp số. Cũng gọi là Hiền thủ pháp số. Lấy
tông Hoa nghiêm làm chủ yếu, thu chép
các danh mục pháp số trong các kinh Đại
thừa, Tiểu thừa, chú giải và nói rõ xuất xứ.
Bắt đầu từ “Nhất chân”, theo thứ tự đến
“Tám vạn bốn nghìn pháp môn” cộng tất
cả hơn hai nghìn một trăm danh mục, cuối

quyển có bài minh Tán pháp số, Bát thức
tâm vương chư môn liệu giản, của Sa môn
Bản thắng, và bài Bạt của Đăng cốc đề năm
Hoằng trị 13 (1500). Chư thừa pháp số
nguyên là trước tác của ngài Hiền thủ (Pháp
tạng), đến đời Minh thì bị mất, Hành thâm
mới biên lại sách này, cho nên đề là “Trùng
biên chư thừa pháp số”, được khắc bản vào
năm Tuyên đức thứ 2 (1427). Sau truyền
đến Triều tiên, tại Nhật bản thì sách này
được ấn hành lưu thông vào khoảng năm
Khoan vĩnh (1624 - 1643).
CHƯ THƯỢNG THIÊN NHÂN VỊNH
Có 1 quyển. Do Đạo diễn đời Minh soạn.
Thu vào Vạn tục tạng tập 135. Nội dung
nói về một trăm hai mươi lăm người nguyện
cầu vãng sinh cõi Tịnh độ cực lạc, từ bồ tát
Văn thù đến mười sáu người đàn bà họ
Đào, theo thứ tự đều làm một bài thơ bốn
câu bảy chữ để tán thán và có nói sơ lược
về thân thế mỗi người. Cuối quyển có bài
Bạt của Đại hựu đề năm Hồng vũ 14 (1381),
bài Bạt của Tính thâm, và ghi thêm một
thiên Niệm Phật nguyện văn của Dương
thứ công đời Tống.
CHƯ TIÊN
I. Chư tiên. Chuyên gọi những người
Bà la môn tu hành thanh tịnh. Kinh Pháp
hoa phẩm Tựa (Đại 9, 5 trung), nói: “Bậc
trời cuối cùng trong các trời, hiệu là Nhiên
đăng Phật, bậc đạo sư của chư tiên”.
II. Chư tiên. Vị tăng đời Tống. Người
huyện Kì (Sơn Tây), họ Bùi. Pháp danh và
năm sinh năm mất đều không rõ. Ở chùa
CHƯ THÔNG

Tiên u thuộc Thái nguyên, hơn trăm tuổi
mà tóc vẫn đen, sau tuyệt thực trăm ngày
mà hóa. Vua Huy tông ban hiệu là Chư
tiên. [X. Sơn tây thông chí].
CHƯ TÔN BIÊT HÀNH HỘ MA BÍ PHÁP
Trong Mật giáo, phép tu Hộ ma có hai
loại là Chư tôn biệt hành và Chư tôn hợp
hành. Biệt hành, tức tu Hộ ma cúng riêng
biệt mỗi vị tôn. Hợp hành, tức trong một
đàn đồng thời khuyến thỉnh chư tôn, mà
hợp tu Hộ ma cúng.
CHƯ TÔN CHI DIÊN VỊ
Chư tôn, chỉ chư Phật, Bồ tát, Minh
vương, Thiên v.v... trong Mật giáo. Chư tôn
trong hai bộ Mạn đồ la kim cương giới và
Thai tạng giới, đều ngồi quay mặt về phía
Đại nhật Như lai. Như vị trí của Thánh
chúng trong Kim cương giới Ngũ giải thoát
luân mỗi mỗi khác nhau, nhưng tất cả đều
hướng về phía Đại nhật Như lai. Tuy nhiên,
để làm phương tiện cho những người tu
tập, chư tôn trên Hiện đồ mạn đồ la đều
ngồi hướng về phía hành giả. Như trong
Diễn áo sao quyển 13, do Cảo bảo soạn,
chép rằng, bên phải Đại nhật Như lai là
chư tôn thuộc Liên hoa bộ, chủ về Định;
bên trái là chư tôn thuộc Kim Cương bộ,
chủ về Tuệ, đều ngồi quay mặt về phía hành
giả.
CHƯ TÔNG
Đức Phật nói pháp, căn cứ vào các
căn cơ bất đồng mà nói những giáo pháp
khác nhau. Đời sau truyền diễn thành
các tông, để giáo hóa, lợi ích những người
có duyên. Như hai mươi bộ Tiểu thừa,
hai tông Đại thừa tại Ấn độ, mười ba tông
tại Trung quốc, Nhật bản thì có tám tông,
chín tông, mười tông, mười hai tông khác
nhau...
CHƯ TÔNG ĐẠI CƯƠNG VẤN ĐÁP

Gồm 4 quyển. Do Động triệt trai, người
Nhật bản, soạn. Ấn hành vào tháng 3 năm
Chính đức thứ 6 (1716). Soạn giả dùng thể
văn hỏi đáp để trình bày đại cương các tông.
Ngoài các tông phái Phật giáo, như Hoa
nghiêm, Thiên thai, Chân tông ra, còn đề
cập cả Thần đạo, Lão Trang và Nho gia.
CHƯ TRẦN
Chỉ năm trần cảnh sắc, thanh, hương,
vị, xúc có khả năng làm nhơ bẩn chân tính.
Kinh Quán phổ hiền bồ tát hành pháp (Đại
9, 391 hạ) nói: “Căn mắt nhờ duyên, tham
đắm các sắc, vì tham đắm sắc, say mê các
trần”.
CHƯ TRƯỚC
Trước, giữ chặt lấy, dính mắc vào. Phàm
phu dính mắc vào sống chết, Nhị thừa giữ
chặt lấy Niết bàn, Bồ tát thì chấp nơi pháp
mình chứng được, như thế đều là chấp
trước, cho nên gọi là Chư trước. Kinh Pháp
hoa quyển 1 phẩm Phương tiện (Đại 9, 5
hạ), nói: “Rộng diễn giáo pháp, vô số phương
tiện, dắt dẫn chúng sinh, khiến lìa chư
trước”.
CHƯ TỰ TÔNG MẠCH KÍ
Gồm 2 quyển. Không rõ người soạn. Ấn
hành vào năm Hưởng bảo thứ 3 (1718) tại
Nhật bản. Tức ghi chép thứ tự truyền thừa
của các tông. Gồm có hai mươi bộ Tiểu
thừa, Thập tụng tì đàm tát bà đa tông, Tứ
phần luật tông, Tì đàm Câu xá tông, Thành
thực tông, Nhiếp luận tông, Pháp tướng tông,
CHƯ TỰ TÔNG MẠCH KÍ

Tam luận tông, Tịnh độ tông, Lăng già tông,
Thiên thai tông, Niết bàn tông, Địa luận
tông, Hoa nghiêm tông, Chân ngôn tông
v.v... và có Thụ cụ sư tư hoành đồ của
Luật tông, Truyền kinh pháp sư tổng đồ
của Thiên thai, cuối quyển, trong lời phụ,
còn tìm tòi nguồn gốc mạch pháp của các
tông.
CHƯ TƯỚNG
Tướng, chỉ hình tướng trạng thái của
các pháp. Chư tướng là nói chung các hình
tướng của hết thảy sự vật sai biệt. [X. kinh
Duy ma cật phẩm Đệ tử].
CHƯ UẨN
Uẩn, là nghĩa chứa nhóm tích tụ; như
sự tích tụ của các sắc năm căn, năm cảnh,
gọi là Sắc uẩn. Chư uẩn, tức là năm uẩn
sắc, thụ, tưởng, hành, thức. (xt. Ngũ Uẩn).
CHỬ BÁ TƯ (1909 - ?)
Người An huy. Hiệu Phật lâm cư sĩ, tự
Mạnh trang. Tốt nghiệp khoa luật Đại học
Thượng hải, Trung quốc. Từng giữ các chức
Tổng biên tập Nhật báo Bắc phương tại
Bắc bình, Tổng giám đốc Thông tấn xã
quân sự Nam kinh, Ủy viên Hoa trung quân
chính công thự chính vụ, Hiệu trưởng
trường Trung học Trung chính tại Sài gòn
Việt nam. Ông dốc sức vào việc giảng học,
trứ thuật, năm mươi năm không nghỉ, đi
khắp ba châu, viết sáu mươi tư bộ sách.
Năm Dân quốc 70 (1981), ông đem mười
tám loại sách Phật do ông trứ tác, như Trung
quốc Phật học sử luận, Nhân sinh Phật học
luận tập, Trung quốc Thiền tông sử thoại,
Thiền tông học dữ thiền học v.v... giao cho
công ti xuất bản Tân văn phong tại Đài bắc
để in, gọi là “Phật lâm tùng thư”.
CHỬ VÂN (1919 - 1986)
.....
Người Như cảo, Giang tô, họ Hứa. Pháp

danh Thực tuyền, tự Chử vân, hiệu Tỉnh
thế. Mười chín tuổi, y vào Hòa thượng
Tham minh ở chùa Huệ dân tại Tây tràng,
Như cảo, xuống tóc. Hai mươi ba tuổi thụ
giới cụ túc ở núi Thê hà, Nam kinh. Trước
sau học tại các học viện Phật giáo, như Thê
hà luật học viện tại Nam kinh, Tiêu sơn
Phật học viện tại Trấn giang, Lăng nghiêm
chuyên tông học viện tại Thượng hải. Sau
khi ra Đài Loan, sư giữ việc giảng đạo trong
Quân đội. Từng giữ các chức vụ Chủ nhiệm
ban giáo vụ viện Phật học Thọ sơn, Trị sự
hội Phật giáo Trung quốc, Phó chủ nhiệm
Ủy hội Hoằng pháp, Trị sự trưởng chi hội
Phật giáo huyện Cao hùng, Trụ trì các chùa
Linh thứu huyện Cao hùng và chùa Thọ
sơn, Cao hùng, chùa Thanh giác, Đài đông,
đạo sư của Phật giáo liên xã Đài đông, Ủy
viên biên tập tạp chí Bồ đề thụ, chủ nhiệm
tạp chí Kim nhật Phật giáo. Sư còn sáng lập
Phật giáo liên xã
Phượng sơn,
chùa Hộ quốc
thanh lương, núi
Liên hoa, huyện
Đài trung và
Tịnh độ chuyên
tông học viện ở
chùa Thanh
lương.
Sư sinh bình
hết sức đề xướng
“Tinh tiến Phật
thất”. Sư rất nhớ các dật sự trong Phật môn,
văn thể sáng sủa hồn nhiên. Các trứ tác
của sự gồm có: Nam hải Phổ đà sơn truyền
kì dị văn lục, Phật giáo dữ Cơ đốc giáo chi
tỉ giảo, Chử vân pháp sư giảng diễn tập,
Hoằng pháp tán kí, Kim sơn hoạt Phật, Phật
CHƯ TƯỚNG
Chử Vân

môn dị kí, Đông nam á Phật giáo kiến văn
kí, Tinh tiến Phật thất nhật kí v.v... Sư thị
tịch vào năm Dân quốc 75, thọ sáu mươi
tám tuổi.
CHỨC CHÚNG
.....
Còn gọi là Sắc chúng. Chỉ chúng tăng
trong Mật giáo giữ các chức cầm hoa, cầm
phan, cầm kim cương v.v... khi cử hành lễ
Quán đính hoặc đại Pháp hội. Vì họ mặc
những ca sa có mầu sắc rực rỡ, cho nên
cũng gọi là Sắc chúng; về sau vì đảm nhiệm
các chức, bèn gọi là Chức chúng. Cứ theo
Hiển Mật uy nghi tiện lãm quyển hạ mục
Pháp sư chức chúng chép, thì chư tăng làm
các pháp sự trong Mật giáo gọi là Chức
chúng, lại theo mầu ca sa của họ mà chia
làm hai phẩm:
1. Những người mặc nạp y, gọi là Nạp
chúng, cũng gọi là Trì kim cương chúng.
2. Những người mặc giáp y, gọi là Giáp
chúng, cũng gọi là Tám chúng.
CHỨC ĐIỀN ĐẮC NĂNG (1860 - 1911)
Một vị tăng học giả phái Đại cốc thuộc
Chân tông Nhật bản. Người huyện Phúc
tỉnh. Hiệu Vân khê. Mười ba tuổi xuất gia.
Theo học Hán văn và kinh điển thuộc các
tông Duy thức, Câu xá. Sau được gặp ngài
Đảo địa mặc lôi ở chùa Tây bản nguyện, sư
khởi thảo “Tam quốc Phật giáo sử lược”.
Năm Minh trị 21 (1888), sư sang Thái lan
xem xét Phật giáo Nam truyền, mang về
hơn sáu mươi pho kinh điển lá bối, vài
pho tượng Phật. Sau khi về nước, năm
Minh trị 23, sư tham dự kế hoạch sáng
lập “Hội Phật giáo Đông nam á”. Năm sau
sư vào ở chùa Tông ân tại Đông kinh, đổi
lại họ cũ “Sinh điền” làm “Chức điền”.
Năm Minh trị 33 sư du học Trung quốc,
Ấn độ.

Từ năm Minh trị 32, sư đã bắt đầu dốc
sức vào việc biên soạn bộ Phật học từ điển,
trải hơn mười năm, bản thảo chưa xong,
nhưng lâm bệnh mà mất, sau do các học
giả Cao nam thuận thứ lang, Thượng điền
vạn niên, Phương hạ thỉ nhất, Đại phật vệ
v.v... biên soạn tiếp, sửa lại và xuất bản.
Bộ sách này có thể được coi là tiên khu
của các loại từ điển Phật giáo hiện đại.
Ngoài ra, sư còn viết: Xiêm la Phật giáo sự
tình, Pháp hoa kinh giảng nghĩa, Hán cao
tăng truyện.
CHỨC ĐIỀN PHẬT GIÁO ĐẠI TỪ ĐIỂN
Có 1 quyển. Do Chức điền đắc năng,
người Nhật bản, biên soạn. San hành vào
năm Đại chính thứ 6 (1917). Tác giả đã để
cả cuộc đời vào việc biên soạn bộ từ điển
này. Từ năm Minh trị 32 (1899) đến khi
lâm bệnh mất (1911) trải hơn mười năm
mà bản thảo vẫn chưa xong, sau Cao nam
thuận thứ lang, Thượng điền vạn niên,
Phương hạ thỉ nhất, Đại phật vệ v.v... biên
thêm, sửa chữa và xuất bản. Sách này sưu
tập các ngữ vựng tương quan, chia làm hai
mươi tám loại là Danh giáo, Thuật ngữ, Địa
danh, Nhân danh v.v... phân biệt giải thích,
nói rõ xuất xứ, cuối sách có phụ bản chỉ
dẫn cách tra năm mươi âm, tra nét chữ, tra
tiếng Phạm, rất tiện lợi, có thể được coi là
tiên khu của các từ điển Phật giáo hiện đại.
Đặc sắc của bộ sách là sau này, Phật học
đại từ điển của Đinh phúc bảo, Phật giáo
đại từ vựng của Long cốc, đều có phỏng
theo.
CHỨNG
Phạm, Pàli: adhigama. Tu tập chính
pháp, thể nghiệm mà ngộ nhập chân lí như
thực, gọi là Chứng; tức là trí tuệ đã khế
hợp với chân lí. Cái kết quả do chỗ ngộ
CHỨNG

nhập mà chứng được trí tuệ, gọi là Chứng
quả. Hoặc lần lượt tu hành qua các giai
đoạn mà chứng, thì gọi là Phần chứng. Cùng
với Giáo, Hành gọi chung là ba pháp; cùng
với Giáo; Hành;Tín gọi chung là bốn pháp.
Chứng, hàm ý là khế hợp chân lí mà ngộ
nhập, vì thế có các từ ngữ khế chứng,
chứng khế, chứng hội, chứng ngộ, chứng
nhập v.v... Lại cái cảnh giới chứng được
hàm ý là duy chính mình thể nghiệm được,
cho nên có các tên gọi như kỉ chứng, nội
chứng, tự nội chứng. Về phần năng chứng,
gọi là chứng trí, chứng tri. Đứng về phương
diện tu nhân mà nói, thì gọi là chứng đắc,
chứng quả. Về mặt giáo pháp hoặc giáo
đạo, thì gọi là chứng pháp hoặc chứng đạo.
Ngoài ra còn có các danh xưng như tu
chứng, giáo hành chứng, giáo hành tín
chứng v.v... [X. luận Câu xá Q.25; luận
Đại thừa khởi tín; Thắng man bảo quật
Q.trung phần cuối; Đại thừa nghĩa chương
Q.9].
CHỨNG ĐẠI BỒ ĐỀ
Có nghĩa là chứng được quả Phật. Chính
giác của đức Phật, gọi là đại Bồ đề. Kinh
Đại pháp cự đà la ni quyển 2 (Đại 21, 667
thượng), nói: “Như lai chính giác từ bi
thương xót (...) thông suốt thấy rõ hết thảy
các pháp, được hết thảy trí, chứng đại Bồ
đề, chỉ vì muốn khiến chúng sinh được yên
vui”.
CHỨNG ĐẠO
Có hai nghĩa:
1. Chỉ sự giác ngộ chính đạo, tức ý là
thể nhập chân lí.
2. Một trong hai đạo; giáo đạo và chứng
đạo. Chỉ cái thực lí mà chư Phật chứng được.
[X. Thiên thai tứ giáo nghi chú Q.hạ]. (xt.
Nhị Đạo).
CHỨNG ĐẠO CA CHÚ

Sách chú thích Chứng đạo ca của ngài
Vĩnh gia.
I. Chứng đạo ca chú. Có 1 quyển. Do
vị tăng đời Tống là Phạm thiên Ngạn kì
soạn, môn nhân Tuệ quang biên chép, ấn
hành vào năm Gia định 12 (1219) đời Ninh
tông, thu vào Vạn tục tạng tập 111. Trong
sách giải thích rõ ràng từng câu của Chứng
đạo ca để giúp những người mới học biết
đường tham thiền ngộ đạo.
II. Chứng đạo ca chú. Có 1 quyển. Do
vị tăng đời Tống là Diệu không Tri nột soạn,
học trò là Đức tối biên chép, ấn hành vào
khoảng năm Thiệu hưng 16 (1146) đời Cao
tông. Thu vào Vạn tục tạng tập 114. Tri
nột cho rằng Phật pháp tuy chẳng phải qua
ngôn ngữ văn tự mà được, nhưng những
người độn căn đời mạt pháp vẫn phải nhờ
văn tự ngôn ngữ giải thích rõ ràng mới thâm
nhập được yếu chỉ của Phật pháp, vì thế
mới soạn tập sách này.
III. Chứng đạo ca chú. Có 1 quyển.
Còn gọi là Chứng đạo ca chú tụng. Do vị
tăng đời Nguyên là Trúc nguyên Vĩnh thịnh
soạn, Đức hoằng biên chép, ấn hành vào
niêm hiệu Chí chính năm đầu (1341) đời
Thuận đế, thu vào Vạn tục tạng tập 114.
Dưới mỗi câu, ngài Vĩnh thịnh có lời bình
ngắn, rồi hợp mấy câu lại để chú thích, ở
sau có phụ thêm kệ tụng.
IV. Chứng đạo ca chú. Có 1 quyển.
Do vị tăng người Nhật là Liên sơn giao dịch
soạn.
CHỨNG ĐẠO ĐỒNG VIÊN
Trong tông Thiên thai, đứng về phương
diện giáo đạo mà nói, thì các Bồ tát Biệt
giáo, Viên giáo từ Thập tín trở lên đến Diệu
giác, tuy mỗi mỗi đều đủ năm mươi hai giai
CHỨNG ĐẠI BỒ ĐỀ

vị, nhưng, đứng về phương diện chứng đạo
mà nói, thì Sơ địa của Biệt giáo cũng đồng
như Sơ trụ của Viên giáo, gọi là Chứng đạo
đồng Viên. Tức có nghĩa là: Bồ tát Biệt giáo
trước Thập địa vẫn phải theo thứ tự ba quán
lần lượt đoạn trừ các hoặc Kiến, Tư, Trần
sa, chứ không giống như Viên giáo cùng
một lúc viên dung ba quán đoạn trừ ba hoặc.
Nhưng Bồ tát Biệt giáo, khi lên Sơ địa, đoạn
một phẩm vô minh mà chứng một phần
Trung đạo, đoạn vô minh, chứng Trung
đạo ở đây hoàn toàn giống với Viên giáo
ngôi Sơ trụ. Vì lẽ ấy, Bồ tát Biệt giáo khi
đến Sơ địa, chuyển một lần mà thành Bồ
tát Viên giáo ngôi Sơ trụ. (xt. Giáo Chứng
Nhị Đạo).
CHỨNG ĐẮC
Phạm, Pàli: adhigaôa hoặc
abhisambodha.
Còn gọi là Hiện chứng. Nghĩa là chứng
ngộ thể đắc. Tức nhờ tu đạo mà chứng ngộ
chân lí, đạt được quả vị, trí tuệ, giải thoát và
công đức. Luận Du già sư địa quyển 64 nói
có bốn thứ chứng đắc:
1. Các hữu tình chứng được nghiệp quả,
2. Thanh văn thừa chứng được,
3. Độc giác thừa chứng được,
4. Đại thừa chứng được. Trong đây,
Thanh văn thừa chứng được lại chia làm
năm thứ: chứng được ngôi, chứng được trí,
chứng được tịnh, chứng được quả và chứng
được công đức. Độc giác thừa chứng được
chia làm ba thứ: chứng được phần thiện
căn thuận quyết trạch mà trước đã được,
chứng được sự chứng được mà trước đã được
và chứng được sự chứng được mà trước chưa
được. Đại thừa chứng được thì có: chứng
được phát tâm, chứng được đại bi, chứng
được Ba la mật đa, chứng được nhiếp sự,
chứng được ngôi, chứng được năm Vô

lượng, cho đến chân như, chứng được uy
đức tin hiểu chẳng thể nghĩ bàn, chứng được
bất cộng Phật pháp v.v... [X. luận Đại tì bà sa
Q.42; luận Du già sư địa Q.82; Đại thừa pháp
uyển nghĩa lâm chương Q.1 phần cuối].
CHỨNG ĐẮC PHÁP THÂN
Một trong hai loại pháp thân. Đối lại
với “Ngôn thuyết pháp thân”. Chúng sinh
bản lai vẫn đầy đủ Pháp thân, chỉ vì mê
hoặc nên không hiển bày ra được, nhưng
có thể nhờ sự tu hành mà chứng được, cho
nên gọi là Chứng đắc pháp thân. [X. Kim
cương bát nhã kinh luận (Đạt ma cấp đa
dịch) Q.thượng]. (xt. Ngôn Thuyết Pháp
Thân)
CHỨNG ĐẮC THẮNG NGHĨA ĐẾ
Còn gọi là Y môn hiển thực đế. Là
Thắng nghĩa đế thứ ba trong bốn loại Thắng
nghĩa đế. Tức chỉ lí chân như ngã, pháp
đều không mà hàng Thanh văn chứng
được. Theo ý trong Đại thừa pháp uyển
nghĩa lâm chương quyển 2 phần cuối, thì
chân như hai không này là lí y vào môn
quán Thánh trí thuyên không mà hiển hiện,
cho nên gọi là chứng đắc. Lại vì kẻ phàm
ngu không thể suy lường mà biết được, nó
trội hơn cả việc chứng được Thế tục đế thứ
ba trong bốn loại Thế tục đế (chỉ khổ, tập,
diệt, đạo), cho nên gọi là Thắng nghĩa đế.
[X. luận Thành duy thức Q.9]. (xt. Tứ
Chủng Thắng Nghĩa Đế)
CHỨNG KHÔNG (1177- 1247)
Tổ sư của phái Tây sơn thuộc tông Tịnh
độ Nhật bản. Thường gọi là Tây sơn thượng
nhân. Sư họ Nguyên, hiệu Thiện tuệ phòng.
Được ban thụy “Giám trí quốc sư”. Xuất
thân từ tầng lớp công khanh, mười bốn
tuổi xuất gia, vào cửa ngài Pháp nhiên học
CHỨNG KHÔNG

giáo nghĩa Tịnh độ. Lại tham vấn những
bậc thạc học của các tông, cùng suốt giáo
nghĩa, được truyền giới Bồ tát viên đốn. Khi
ngài Pháp nhiên soạn Tuyển trạch bản
nguyện niệm Phật tập, sư Chứng không giữ
việc xem xét lại. Sau ở chùa Thiện phong
tại Tây sơn, thường tu niệm Phật không
ngừng, sáu thời lễ tán, hỏi đáp luận bàn.
Sau khi ngài Pháp nhiên thị tịch, sư dốc
sức vào việc tuyên dương Tịnh độ giáo. Có
viết: Tuyển trạch tập mật yếu quyết, Đương
ma mạn đồ la chú. Sư thị tịch năm Bảo trị
năm đầu, thọ bảy mươi mốt tuổi. [X. Tây
sơn thượng nhân truyện; Tịnh độ pháp môn
nguyên lưu chương].
CHỨNG NGHĨA
Cũng gọi là chứng nghĩa giả (Người
chứng nghĩa)
I. Chứng nghĩa. Tiếng dùng trong Nhân
minh. Là người đảm nhận việc phán quyết
trên hội bàn nghĩa, tiêu chuẩn để phán
quyết, chủ yếu là căn cứ vào các câu hỏi và
các câu đáp của hai bên Lập (người lập luận),
Địch (người vấn nạn) xem có đúng qui định
thành lập không.
II. Chứng nghĩa. Là người giữ chức
chứng minh văn nghĩa tiếng Phạm trong
hội trường phiên dịch. Cứ theo Phật tổ thống
kỉ quyển 43 chép, thì khi ngài Thiên tức tai
(? - 1000) chủ trì dịch trường, ngoài Dịch
chủ ra, còn đặt tám chức nữa, mỗi chức
trông coi một việc, và “Chứng nghĩa” tức là
một trong các chức đó. Người giữ chức này,
ngồi ở bên trái Dịch chủ, trước khi Dịch
chủ tuyên đọc tiếng Phạm, thì người Chứng
nghĩa cùng với Dịch chủ cùng bàn bạc
lượng định nghĩa của câu văn tiếng Phạm;
lại sau khi dịch ra chữ Hán rồi, người Chứng
nghĩa phải đối chiếu với nguyên nghĩa tiếng
Phạm để xem văn dịch có được chính xác

không.
CHỨNG NHẬP
I. Chứng nhập. Phạm:praviwỉa. Còn
gọi là Ngộ nhập, Đắc nhập, Chứng ngộ.
Tức dùng chính trí chứng được chân lí như
thực. Đây có hai thứ Phần, Mãn khác nhau,
cực quả của Nhị thừa, và Sơ địa trở lên cho
đến Thập địa, Đẳng giác v.v... đều là “Phần”
(mới chứng được một phần), duy chỉ có Diệu
giác mới là “Mãn” (chứng được trọn đủ).
[X. kinh Pháp hoa Q.5 phẩm Như lai thọ
lượng; Chính pháp nhãn tạng Q.1 Biện đạo
thoại].
II. Chứng nhập (1195?- 1244). Vị tăng
tông Tịnh độ Nhật bản. Tổ sư của dòng
Đông sơn thuộc phái Tây sơn. Họ Nhân
điền. Tự Quan kính. Theo ngài Chứng
không phái Tây sơn học tông nghĩa Tịnh
độ, hiểu được ý chỉ sâu xa của thầy. Sau
mở ra viện Adiđà ở Đông sơn tại kinh đô
để truyền bá tôn chỉ của thầy. Dòng của
sư gọi là Đông sơn lưu, Đông sơn nghĩa.
Sư tịch vào năm Khoan nguyên thứ 2,
không rõ tuổi thọ, có thuyết bảo năm mươi
tuổi. [X. Tịnh độ pháp môn nguyên lưu
chương; Tịnh độ truyền đăng tổng hệ phổ
Q.hạ]
CHỨNG PHÁP
I. Chứng pháp. Pàli: sakkhi
dhammaô. Chỉ cho lí pháp được chứng
ngộ. Kinh nghĩa túc quyển hạ (Đại 4, 184
hạ), nói: “Tuệ cùng cực chẳng quên pháp,
chứng pháp vô số đã thấy”.
II. Chứng pháp. Một trong hai pháp
giáo đạo chứng đạo nói trong luận Câu xá.
Chỉ Thanh văn, Duyên giác (Độc giác) đều
do các đạo pháp sai biệt bốn đế, mười hai
nhân duyên mà chứng ngộ. Câu xá luận
quang kí quyển 29 (Đại 41, 438 thượng),
nói: “Chứng pháp, nghĩa là Bồ đề phần pháp
CHỨNG NGHĨA

của ba thừa Thanh văn, Độc giác và Như
lai”.
CHỨNG PHÁT TÂM
Là phát tâm thứ ba trong ba thứ phát
tâm được chép trong luận Đại thừa khởi
tín. Chỉ sự phát tâm của Bồ tát từ Sơ địa
đến Thập địa. Bồ tát ở các giai vị này, chứng
được Pháp thân chân như, phát khởi chân
tâm, phương tiện tâm, nghiệp thức tâm để
lợi ích chúng sinh. [X. Thập địa kinh luận
Q.2; Đại thừa nghĩa chương Q.9; Đại thừa
khởi tín luận nghĩa kí Q.hạ phần cuối]. (xt.
Tam Tâm, Tam Chủng Phát Tâm).
CHỨNG QUẢ
Chỉ sự chứng vào quả vị. Tức đem chính
trí khế hợp chân lí mà tiến vào các quả vị
Phật, Bồ tát, Thanh Văn và Duyên giác. Lại
như Đại thừa từ Sơ địa cho đến Đẳng giác
chứng được phần quả của Bồ tát và mãn
quả của Phật, Tiểu thừa chứng được bốn quả
A la hán, A na hàm v.v... đều gọi chứng quả.
Đại đường tây vực kí quyển 7 mục Phệ
xá li quốc, có ghi chép về việc Xá lị tử chứng
được quả A la hán. Hoa nghiêm ngũ giáo
chương quyển 3 giải thích câu “Do hoặc
đến hết hoặc, chứng nhất thiết trí của Phật”
trong Nhiếp luận (Nhiếp đại thừa luận thích
quyển 17, bản dịch đời Lương), bảo rằng
(Đại 45, 493 thượng): “Hết hoặc, là hết Sở
tri chướng, tức do lưu phiền não chướng
phát khởi thắng hạnh mà đến được giai vị
này, chứng quả Phật vậy”. Đây là nói về sự
đoạn hoặc chứng quả của Bồ tát. [X. kinh
Tạp bảo tạng Q.7 duyên thứ 87, Q.9 duyên
thứ 114; luận Bồ đề tâm].
CHỨNG THÀNH
Có nghĩa là chứng minh điều đã nói là
xác thực không sai lầm. Chứng, là chứng
minh, chứng nghiệm; Thành, là ý đích thực,
thành thực, hoặc thành lập. Như trong kinh

A di đà nói chư Phật ở sáu phương Đông,
Nam, Tây, Bắc, Hạ, Thượng đều cùng chứng
minh việc niệm Phật vãng sinh là xác thực.
Vãng sinh lễ tán kệ (Đại 47, 448 thượng),
nói: “Nếu có chúng sinh, xưng niệm Phật
A di đà, hoặc bảy ngày, hoặc một ngày, trở
xuống mười tiếng, cho đến chỉ một tiếng
một niệm, tất được vãng sinh, chứng thành
việc ấy. (...) Nếu người niệm Phật vãng sinh,
thì thường được hằng sa chư Phật trong
sáu phương hộ niệm”. Chỉ trừ những chúng
sinh hoài nghi, không tin việc niệm Phật
vãng sinh, còn tất cả chư Phật trong sáu
phương đều hiện tướng lưỡi rộng dài để
chứng minh lời nói của Phật Thích ca là
thành thực, đây tức là chư Phật chứng
thành.
Lại Phật vì nói kinh Đại phẩm bát nhã,
cho nên dang lưỡi để chứng thành. Luận
Đại trí độ quyển 8 giải thích, dang (duỗi)
lưỡi, nghĩa là thè lưỡi che cả mặt cho đến
chân tóc phía trên trán, điều này ít ai tin;
nay vì phát khởi việc lớn nói pháp Bát nhã
ba la mật, cho nên đức Phật hiện tướng
lưỡi rộng dài, che khắp ba nghìn đại thiên
thế giới. Ngoài ra, hai chữ “Chứng thành”
được đặt ngược lại là “thành chứng” thì chỉ
có nghĩa là chứng cứ. Luận Thành duy thức
quyển 7 (Đại 31, 39 thượng), nói: “Những
Thánh giáo ấy, thành chứng chẳng một”.
[X. kinh Như lai sư tử hống; A di đà kinh
sớ (Khuy cơ); Quán kinh sớ Định thiện
nghĩa; Quán niệm pháp môn; Đại đường
tây vực kí Q.8].
CHỨNG TÍN TỰ
Còn gọi là Thông tự. Đối lại với “Phát
khởi tự”. Ở đầu các kinh, thường dùng câu
“Tôi nghe như vầy, một thời Phật ở” v.v...
CHỨNG TÍN TỰ

nói rõ sáu việc “nghe, tin, thời, chủ, nơi
chỗ và chúng” (gọi là sáu thành tựu), để
chứng minh rằng những điều được nói
trong kinh là chân thực, đáng tin. Cũng
tức là rõ ràng chỉ ra thời gian, địa điểm và
những nhân vật dự hội nghe pháp, để khiến
chúng sinh biết rằng, những pháp được
nghe là chính xác không lầm, nhờ thế mà
khởi lòng tin, cho nên gọi là Chứng tín tự.
Lại vì đoạn văn trên đều có trong tất cả các
phần tựa của các kinh, cho nên còn gọi là
Thông tự, Phát khởi tự.
CHỨNG TỊNH
Phạm:avetya prasàda, Pàli: avecca
paràda.
Có nghĩa là dùng trí vô lậu thông hiểu
lí bốn Thánh đế một cách như thực mà
sinh khởi lòng tin thanh tịnh đối với Phật
Pháp Tăng Tam bảo và giới luật. Luận Câu
xá quyển 25 (Đại 29, 133 trung), nói: “Hiểu
biết lí bốn Thánh đế như thực, cho nên
gọi là Chứng; Tam bảo và diệu Thi la, đều
là tịnh. Lìa cái nhơ bất tín, cái nhơ phá giới
mà chứng được tịnh, gọi là Chứng tịnh. (xt.
Tứ Chứng Tịnh).
CHỨNG TRÍ
Chỉ chính trí vô lậu của Bồ tát Sơ địa
chứng ngộ lí Trung đạo chân thực. Kinh
Nhân vương hộ quốc bát nhã ba la mật đa
quyển hạ (Đại 8, 824 trung), nói: “Chứng
trí tự tại, đoạn vô ngại chướng”.
CHƯỚC CA LA BÀ CA ĐIỂU
.... ... ... .......
Chước ca la bà ca, Phạm: cakravàka,
Pàli: cakkavàka. Còn gọi là Chước ca la
bà điểu, Thúc ca bà điểu. Tức chim uyên
ương. Tên khoa học là Anas casarca. Phiên
dịch danh nghĩa tập quyển 2 (Đại 45, 1090
trung), nói: “Chước ca la bà, Hán dịch là
uyên ương, chim ở từng đôi vậy. Đậu thì

liền nhau, bay thì sánh đôi”. [X. Huyền ứng
âm nghĩa Q.2; Phạm ngữ tạp danh; Chỉ quất
dịch thổ tập Q.11].
CHƯỚC CÚ CA QUỐC
Còn gọi là Già câu ca quốc, Già câu bàn
quốc, Tử hợp quốc, Chu câu ba quốc. Tên
một Vương quốc xưa ở Tây vực. Cứ theo
Đại đường tây vực kí quyển 12 và Lịch đại
tam bảo kỉ quyển 12, thì biết nước Chước
cú ca trong Tây vực kí và nước Già câu ca
trong Tam bảo kỉ là cùng một địa phương,
nhưng Tây vực kí nói từ nước ấy đi về
hướng đông hơn tám trăm dặm nữa thì đến
nước Cù tát đán na (tức Vu điền), còn Tam
bảo kỉ lại nói cách nước Vu điền về phía
đông nam hơn hai nghìn dặm có nước Già
câu ca. Về phương hướng và cự li hiển nhiên
là khác nhau rất lớn. Về vị trí của nước
này, E. J. Eitel và St. Martin cho là ở vào
địa phương Yarkiang của Tiểu bá ca lạp
(Little Bukharia) hiện nay, còn S. Beal và
T. Watters thì cho là địa phương Diệp nhĩ
khương (Yarkand). Lại A. Stein bảo cứ theo
Tây vực kí nói từ hướng Khư sa (Kashgar)
vượt qua sông Tỉ đa (tức sông Diệp nhĩ
khương) mà suy thì biết nay tức là địa
phương Chước cú ca (Karghalik). Lại trong
Tiểu chú của Tây vực kí có ghi “Chước cú
ca, xưa gọi là Thư cừ”, Thư cừ ở đây có thể
là họ Thư cừ đời Bắc Lương ở Trương dịch
thuộc Hà tây (Hậu hồ tạng), sau khi mất
nước dời đến ở đây chăng? Lại Cao tăng
pháp hiển truyện chép, từ Vu điền đi hai
mươi lăm ngày nữa thì đến nước Tử hợp,
vua nước ấy rất tinh tiến, trong nước có
hơn nghìn vị tăng, phần nhiều học Đại thừa.
Nước Tử hợp nói ở đây tương đương với
nước Tử hợp được chép trong Hậu Hán
thư tây vực truyện thứ 78, với nước Chu
CHỨNG TỊNH

câu ba nói trong Lạc dương già lam kí quyển
5, với Chu câu ba hoặc Chu cư trong Ngụy
thư tây vực liệt truyện thứ 90, và Chu câu
ba (hoặc Chu câu bàn) trong Đường thư
tây vực liệt truyện thứ 146 thượng mục Sớ
lặc quốc, cũng tức là nước Chước cú ca nói
ở trên. Tóm lại, nước này và nước Vu điền
cùng là trong một số quốc gia theo Đại thừa
tại khu vực Tân cương thời xưa. [X. kinh
Đại phương đẳng đại tập Q.55; Hoa nghiêm
kinh truyện kí Q.1; Thông điển Q.193; Tây
vực chi Phật giáo; S. Beal: Buddhist Records
of the Western World, vol. II; T. Watters:
On Yuan Chwang, vol. II; A. Stein: Ancient
khotan, vol.I; E. Chavannes: Les pays
d’occident d’après le Wei lio (T’oung pao,
1905); luận Tây vực đại thừa quốc chi tử
hợp (Ấn thuận)].
CHƯƠNG AN (561 - 632)
.....
Vị tăng đời Tùy. Người Chương an, Lâm
hải (Lâm hải, Chiết giang), họ Ngô. Tự Pháp
vân, tên là Quán đính. Đời gọi là Chương
an đại sư, Chương an tôn giả. Bảy tuổi theo
ngài Tuệ chửng ở chùa Nhiếp tĩnh xuất gia,
hai mươi tuổi thụ giới Cụ túc. Sau khi ngài
Tuệ chửng nhập
tịch, niên hiệu
Chí đức năm
đầu (583) đời
Trần hậu chủ
Nam triều sư đến
chùa Tu thiền,
núi Thiên thai,
tham yết ngài
Trí khải, học tập
Thiên thai giáo
quán. Từ đó về
sau sư theo hầu
ngài Trí khải. Năm Khai hoàng 17 (597)

đời Tùy, ngài Trí khải thị tịch, sư dâng di
vật cống hiến Tấn vương Quảng, Vương
sai quan mang hoàn lại và có lời tạ từ. Về
cuối đời, sư ở tại tinh xá Xứng tâm, giảng
thuyết Pháp hoa. Năm Trinh quán thứ 6
thị tịch, thọ bảy mươi hai tuổi, truy thụy là
Tổng trì tôn giả. Trí tuệ biện tài của sư thì
tuyệt luân, có thể nhớ hết di giáo của ngài
Trí khải, như Pháp hoa huyền nghĩa, Pháp
hoa văn cú, Ma ha chỉ quán v.v... ghi chép
các bộ lớn nhỏ, hơn trăm quyển để truyền
cho đời sau, cho đến ngày nay, những lời
dạy của đại sư Trí khải không bị rơi rớt mất
mát, đều là nhờ sức của sư, đời sau tôn sư
là tổ thứ năm của tông Thiên thai Đông
độ. Trứ tác của sư gồm có: Đại ban niết bàn
kinh huyền nghĩa 2 quyển và Kinh sớ 33
quyển, Quán tâm luận sớ 5 quyển, Thiên
thai bát giáo đại ý 1 quyển, Tùy thiên thai
Trí khải đại sư biệt truyện 1 quyển, Quốc
thanh bách lục 4 quyển, tất cả trên đây
hiện nay đều còn. Ngoài ra, Nhân vương
kinh tư kí 3 quyển, Nhân vương sớ 4 quyển
thì đã mất. [X. Tục cao tăng truyện Q.19;
Phật tổ thống kỉ Q.7; Tịnh độ thánh hiền
lục Q.2].
CHƯƠNG BÍNH LÂN (1868 - 1936)
Người Dư hàng, Chiết giang. Vốn tên là
Giáng, tự Thái viêm. Tinh chuyên quốc học,
giàu tư tưởng dân tộc. Khoảng năm Quang
tự, lần lượt viết các báo Thời vụ, Xương
ngôn, lời lẽ kịch liệt, bị triều đình nhà
Thanh cấm, bèn bỏ chạy sang Đài loan,
đến Nhật bản, làm quen với tiên sinh Tôn
trung sơn, gia nhập hàng ngũ cách mạng.
Năm Quang tự 29 (1903) bị bắt, ở trong tù
nghiên cứu Phật học, đọc các luận Nhân
minh và Pháp tướng Duy thức. Sau khi được
tha, lại du lịch Nhật bản một lần nữa. Khi
về nước, gặp lúc Viên thế khải xưng đế,
không được dùng, lại đến ẩn thân trong
chùa Long tuyền tại Bắc kinh, nhờ Tôn
ngưỡng thượng nhân mua một bộ Đại tạng

Chương An CHƯƠNG BÍNH LÂN

Tần già, rồi đóng cửa xem kinh. Đối với
chân nghĩa duyên khởi tính không, duy
thức nhị vô ngã của Phật pháp đại thừa
ông thể nhập cực sâu. Trước tác rất nhiều,
về phần Phật học thì có: Kiến lập tôn giáo
luận, Ngũ vô luận, Vô thần luận, Nhân vô
ngã luận, Tứ hoặc luận, Quốc gia luận, Đại
thừa Phật giáo duyên khởi luận, Đại thừa
khởi tín luận biện v.v... Ngoài ra, còn có
một cuốn “Tề vật luận thích”, là dùng Duy
thức Phật giáo để giải thích Lão Trang, dung
hợp thuyết của hai nhà Phật, Lão. [X. Đương
đại Trung quốc triết học (Hạ lân); Trung
quốc Phật giáo cận đại sử (Đông sơ)].
CHƯƠNG GIA HÔ ĐỒ KHẮC ĐỒ
Vị Phật sống lớn nhất của phái Phật
giáo Cách lỗ (Hoàng giáo) Tây tạng ở địa
khu nội Mông cổ. Là một trong bốn Đại
hô đồ khắc đồ. Nguyên là hệ thống Thanh
hải hỗ trợ Phật sống chùa Hựu ninh.
Chương gia, là dịch âm của tên Tây tạng
Lcaí-skya, cũng gọi là Trương gia, Chương
giai, nguyên là tên đất ở Tây tạng; Hô đồ
khắc đồ là dịch âm của tiếng Mông cổ
Xutuqtu, còn gọi là Hồ thổ hồ đồ, Hồ thổ
khắc đồ, nghĩa là Thánh giả. Chương gia
hô đồ khắc đồ, ý là bậc Thánh ở địa phương
Chương gia. Thường gọi là Chương gia cách
căn (Lcaí-skya gegen) hoặc Cách căn
(gegen, là tiếng Mông cổ, nghĩa là “bậc sáng
láng”). Được coi là hóa thân của Văn thù,
cùng với Triết bá tôn đan ba hô đồ khắc đồ
gọi chung là hai Lạt ma lớn của Mông cổ.
Đến A cát vượng la bá tang khước lạp
đan (Tạng: Íag dbaí blo bzaí chos-ldan,
1642 - 1715) đầu đời Thanh mới xác lập
địa vị Chương gia hô đồ khắc đồ là người
cai quản Lạt ma hoàng giáo ở Nội mông cổ,
cho nên, A cát vượng la thực tế là tị tổ của
chức vị này. Tương truyền, trước thời A cát

vượng la, đã có mười ba đời chuyển thế nối
nhau, cho nên thông thường sư được gọi là
Chương gia hô đồ khắc đồ đời thứ 14. Về
mười ba đời trước thì xưa nay có nhiều thuyết
khác nhau. Cứ theo Mông Tạng Phật giáo
sử thiên thứ 5 của Diệu chu nói, thì sự
chuyển thế truyền thừa của mười ba đời
trước như sau (trong đó ba đời trước rất
đậm sắc thái truyền thuyết):
1. Sâm thái cát căn (Tạng: Cunda
gegen).
2. Nại tốn nại (Tạng:Nasuna), tái sinh
ở Ấn độ, tinh thông các kinh, rất nhiều
người qui y.
3. Đạt ba bảo A xà lê (Darban-àcàrya),
cũng tái sinh ở Ấn độ, thường trì kinh chú,
sống tới một nghìn hai trăm tuổi, là nhân
vật trong truyền thuyết.
4. Cách ba na lạp sâm (Tạng: Ska ba
dpal brtsegs), là Khất lật song đề tán vương
(Tạng: Khri sron lde tsan) là nhà dịch
kinh trứ danh của thời đại.
5. Tao pha khổ ba (Tạng: Sgro phug
pa), là Lạt ma của phái Ninh mã thuộc Lạt
ma giáo cũ.
6. Tư Hàn long ngõa.
7. Lãng túc thông ngõa.
8. Phát tư ba (Tạng: Hphags pa), là
Quốc sư đầu đời Nguyên.
9. La bá tang (Tạng: Blo - bzaí), nổi
tiếng về sự nghiêm giữ giới luật và diễn giảng
hoằng pháp.
10. Giáp khanh khúc cát (Tạng: Byamschen
chos rje), tức là Thích ca dã thất
(Tạng:Sà kya ye ses) đệ tử của Tôn khách
ba nhà đại cải cách của Phật giáo Tây tạng.
11. Cầu cơ ca lặc tát (Tạng: Chos kyi
rgyal mtshan), về cuối đời chú tích tại
Mông cổ.
12. Diêu đột ba lạp ca thác nhĩ châu
(Tạng: Dpal #eyon lhun grub), tái sinh
tại Đường khắc thác (Tang gut) về phía đông
bắc Tây tạng, cuối đời dời đến ở Lạp tát, bái

yết Đạt lại lạt ma đời thứ 5. CHƯƠNG GIA HÔ ĐỒ KHẮC ĐỒ

13. Thiền khắc ba lãng tắc lạp (Tạng:
Grags pa #od zer), tái sinh ở gần chùa
Cách luân trát ba lí (Tạng: Dgon luí
byams pa glií) tại Đường khắc thác, sau
ở luôn chùa ấy để nghiên cứu các mật điển
từ Tạng châu truyền đến, đời gọi là Chương
gia hô đồ khắc đồ La bá khanh (Tạng Slob
chen, hàm ý là nhà đại học giả).
Bắt đầu từ đời thứ 14 tức là đã tiến vào
thời đại nhà Thanh. Nói một cách đại để
thì nhà Thanh rất trọng đãi các vị Chương
gia hô đồ khắc đồ thủ lãnh cai quản Hoàng
giáo tại địa phương nội Mông, không những
chỉ dành cho quyền quản trị các việc tôn
giáo mà còn cho tham dự việc hành chính
tại Nội Mông, tại Kinh sư thì được ở vào
ngôi cao, được cấp lương hàng tháng, hai
mùa hè thu được đến nghỉ mát trên núi
Ngũ đài hoặc ở Đa luân nặc nhĩ (Tạng:
Dolon-nor), chiếc bình vàng để rút thăm
tuyển chọn Đại hoạt Phật được đặt ra ở
thời Cao tông cũng được giao cho Chương
gia hô đồ khắc đồ bảo quản, cho nên quyền
thế dần dần thêm lớn, đến giữa thời nhà
Thanh trở về sau,
thế lực đã mở
rộng đến các nơi
Nhiệt hà, Liêu
ninh, Thiểm tây,
Cam túc và
Thanh hải.
A cát vượng la
bá tang khước lạp
đan đời thứ 14 tái
sinh ở Tôn khách
(Tạng: Btsoíkha)
nơi sinh của
Tôn khách ba, chín tuổi vào ở chùa Cách
luân trát ba lí, sau đến Vệ châu nghiên tập
Bát nhã. Hai mươi ba tuổi, theo Đạt lại lạt

ma đời thứ 5 thụ giới Cụ túc và lưu lại Tạng
châu, Vệ châu học rộng các sách, đến năm
Khang hi 22 (1683) mới trở về Tôn khách.
Năm Khang hi 32, phụng chỉ đến ở chùa
Pháp nguyên tại Bắc kinh. Năm 36, Đạt lại
lạt ma đời thứ 6 lên ngôi, sư vâng mệnh
vua mang Sắc ấn vào Tây tạng, năm 45,
được phong hiệu “Quán đính phổ thiện
quảng từ đại quốc sư”. Năm 52, Thánh tổ
đến Đa luân nặc nhĩ, trao cho chức chưởng
quản Giáo quyền (Hoàng giáo) ở miền đông
Tây tạng. Năm 54, thị tịch ở Đa luân nặc
nhĩ, Thánh tổ đích thân tiễn đưa Khám
tòa đến Tây ninh.
Chương gia hô đồ khắc đồ đời thứ 15 là
La lạt tất đa nhĩ cát (Tạng: Rol pa#i rdo
rje, dịch ý là Du hí kim cương 1717 - 1786),
còn gọi là Da hỉ thắc bì tước nap mạn bá
lạp sâm ba (Tạng: Ye sés thob pa#i bsod
nams dpal bzaií po, dịch ý là trí tuệ giáo
đăng), tái sinh ở Lương châu, Cam túc. Bốn
tuổi vào ở chùa Cách luân trát ba lí. Tám
tuổi, nhà vua triệu đến Bắc kinh, lần lượt ở
các chùa Chiên đàn, chùa Sùng chúc (tên
cũ là chùa Pháp nguyên). Năm Ung chính
thứ 9 (1731), vua Thế tông dựng chùa Thiện
nhân ở mé tây chùa Vựng tôn tại Đa luân
nặc nhĩ rồi triệu sư đến ở. Năm 12, được
phong hiệu “Quán đính phổ thiện quảng
từ đại quốc sư”. Cùng năm ấy, vào Tây tạng,
theo Đạt lại lạt ma đời thứ 7 học tập kinh
điển tiếng Phạm, lại theo Ban thiền đời thứ
5 thụ giới Cụ túc. Niên hiệu Càn long năm
đầu (1736), vua Cao tông ban ấn “Quản lí
kinh sư tự miếu Lạt ma trát tát khắc đạt lạt
ma”. Năm 16, được phong hiệu “Chấn hưng
Hoàng giáo đại từ đại quốc sư”. Năm Càn
long 58, thị tịch. Sư tinh thông các thứ tiếng
Tây tạng, Mãn châu, Mông cổ và Hán, trước
tác rất nhiều. Đã cùng với Thạc trang thân
vương cùng soạn “Khâm định đồng văn
vận thống” 8 quyển, và lấy sách này làm
bản thảo mà biên soạn “Mãn Hán Mông

cổ Tây phiên hợp bích đại tạng toàn chú”,
88 quyển. Ngoài ra Ngài còn biên khảo kinh
Thủ lăng nghiêm, hiệu chính Cam châu
Chương Gia Hô Đồ Khắc Đồ
Đời thứ 19
CHƯƠNG GIA HÔ ĐỒ KHẮC ĐỒ

nhĩ, bản dịch Mông cổ, phiên dịch Đan
châu nhĩ ra tiếng Mông cổ, sửa lại kinh
Tạo tượng độ lượng, biên soạn Lạt ma thần
tượng tập, chỉnh lí tạng kinh tiếng Mãn
châu v.v.. phần lớn được coi là những viên
ngọc của kinh điển Phật giáo Mông cổ, Tây
tạng.
Y hi đan tất trát lạp tham (TạngYe zes
bstan pa#i rgyal mtshan, dịch ý là Trí
tuệ giáo chàng, 1787 - 1846) đời thứ 16, tái
sinh ở mạn bắc Tôn giang thuộc Thanh
hải. Tám tuổi vào kinh yết kiến vua. Mười
bốn tuổi, theo chỉ dụ của Nhân tông, vào
Tây tạng cầu học, hai mươi tuổi, sau khi
thụ giới Cụ túc, lại trở về Bắc kinh. Năm
Gia khánh 24 (1819), nhậm chức “Quản lí
kinh đô Lạt ma ban đệ trát tát khắc đạt lạt
ma thường ấn Lạt ma”. Năm Đạo quang 14
(1834), được ban ấn vàng Đại quốc sư. Gần
ngày sinh nhật lần thứ sáu mươi, chịu ân
chỉ quản lí hai chùa Vựng tôn và Thiện
nhân và các chùa được xây cất từ khoảng
năm Khang hi 53 đến năm Ung chính thứ
9, nhưng cùng năm đó đã thị tịch.
Đời thứ 17 là Trị hi đản bích ni mã (Tạng:
Ye zes bstan pa#i íi ma, dịch ý là Trí tuệ
giáo nhật, 1849 - 1875), cũng tái sinh ở mạn
bắc Tôn giang, Thanh hải. Tám tuổi vào
cung. Năm Hàm phong thứ 8 (1858) yết
kiến Văn tông. Sau nhận lời mời của các
Vương công quí tộc Nội ngoại Mông cổ đến
Đa luân nặc nhĩ, rồi đi Cam túc. Khi Văn
tôn băng, bèn trở về Bắc kinh. Niên hiệu
Đồng trị năm đầu (1862), vào Tây tạng tu
học, thấu suốt cùng cực giáo nghĩa Hiển
Mật. Hai mươi tuổi thụ giới Cụ túc. Năm
sau trở về Bắc kinh, được phong hiệu Đại
quốc sư. Năm Đồng trị thứ 10, được ban ấn
tín quản trị hai chùa Vựng tôn và Thiện
nhân. Niên hiệu Quang tự năm đầu (1875),

trên đường từ núi Ngũ đài trở về Bắc kinh
thì tịch tại chùa Thiên ninh phía ngoài
thành.
Đời thứ 18 là La tạng đan sâm giảng
sách (Tạng Blo bzaí bstan #dsin rgya
mtsho, dịch ý là Thiện trí tuệ giáo hải, 1878
- 1888), tái sinh ở Tây ninh. Năm Quang tự
12, yết kiến Đức tông. Năm 14, đi từ núi
Ngũ đài đến Đa luân nặc nhi và rồi thị tịch
vào cùng năm ấy.
Đời thứ 19 là Lịch nghinh diệp tích đạo
nhĩ tế (Tạng:Ye ses rdo rje, 1891 - 1957),
còn gọi là Tang kết trát bà (Tạng:saís rgya
skyabs), La tang ban điện đan tất dung mai
(Tạng: Blo bzaí dpal ldan bstan Pa’i
Sgron me, dịch ý là Thiện tuệ cát tường
giáo đăng), tái sinh ở địa phương Đường
khắc thác vào năm Quang tự 17 (có thuyết
nói là tái sinh ở Lạp lộ đường huyện Đại
thông tỉnh Thanh hải vào năm Quang tự
15). Năm Quang tự 22 làm lễ tọa sàng. Năm
25 vào kinh yết kiến Đức tôn, năm sau
nhận hiệu “Trát tát khắc đạt lạt ma”, ở tại
Bắc kinh. Năm 30, lãnh chiếu chỉ quản lí
bốn chùa Tung chúc, Pháp uyên, Tri châu,
Pháp hải ở Bắc kinh, hai chùa Trấn hải,
Phổ lạc, trên núi Ngũ đài, và hai chùa Vựng
tôn và Thiện nhân tại Đa luân nặc nhĩ, hai
chùa Khuếch long, Quảng tế ở Tây ninh,
đồng thời được ban ấn “Quán đính phổ
thiện quảng từ đại quốc sư”.
Khi Dân quốc được thành lập, Chương
gia vẫn được chính phủ tôn sùng như cũ,
là một trong bốn đại Lạt ma, một trong
bốn đại Hô đồ khắc đồ Hoàng giáo ở thời
Dân quốc. Trước sau được phong các đức
hiệu Hoành tế quang minh, Chiêu nhân
xiển hóa, Hộ quốc tịnh giác phụ giáo đại sư
v.v... Từng giữ các chức Ủy viên Ủy hội
Mông Tạng, Mông kì tuyên hóa sư, Trị sự
trưởng Hội Phật giáo Trung quốc, Tư chính
phủ Tổng thống.
Đại lục đổi mầu, theo chính phủ ra Đài

loan. Năm Dân quốc 41 (1952), Ngài là đại
biểu tham dự Hội nghị Phật giáo thế giới
liên hữu họp lần thứ hai tại Nhật bản, giao
CHƯƠNG GIA HÔ ĐỒ KHẮC ĐỒ

thiệp với chính phủ Nhật bản xin được đính
cốt của đại sư Huyền trang mang về và xây
tháp tại Nam đầu nhật nguyệt đàm để phụng
thờ. Năm Dân quốc 46 (1957), Ngài thị tịch
tại Đài bắc, thọ sáu mươi tám tuổi. [X. Đại
thanh nhất thống chí Q.409 đoạn 2; Mông
tạng tân chí (Hoàng cựu sinh); Mông cổ
Lạt ma giáo sử; Thánh vũ kí Q.3 đoạn 5;
Thanh hải hữu ninh tự cập kì danh tăng
(Hàn nho lâm, Hiện đại Phật giáo học thuật
tùng san (59)); Trung quốc Phật giáo cận
đại sử (Đông sơ)]
CHƯƠNG HOA TỰ
Vị trí chùa nằm ở góc đông bắc Sa thị
thuộc Hồ bắc. Nguyên là nền cũ của
Chương hoa đài được dựng vào năm Sở
linh vương thứ 6 (535 trước Tây lịch).
Nguyên đài cao mười trượng, điện đường,
cung thất cực kì lộng lẫy, khoảng năm Thái
định đời Nguyên, chùa được kiến thiết trên
nền cũ và cũng gọi là Chương hoa. Kiến
trúc hiện còn đến nay là được trùng tu vào
đời Thanh gồm có các kiến trúc Thiên
vương điện, Vi đà điện, Đại hùng bảo điện,
lầu để kinh, nhà phương trượng v.v... Trong
chùa còn tàng trữ một bộ Đại tạng kinh do
Hoàng đế Ung chính đời Thanh ban tặng,
hai pho tượng Phật bằng ngọc và các văn
vật trân quí khác. Cây lão mai trong chùa
tương truyền là vật của thời Sở linh vương.
Bốn chung quanh chùa tùng bách cổ kính
um tùm u trầm thanh khiết.
CHƯƠNG KÍNH BÁT KHÔNG
...........
Chương kính đánh hư không. Tên công
án trong Thiền tông. Chương kính, chỉ
Chương kính Hoài uẩn, pháp tự của Thiền
sư Mã tổ Đạo nhất đời Đường. Tắc công án
này là sự tích khi Thiền sư Chương kính
tiếp hóa học trò, bị hỏi về “Tổ sư tâm địa

pháp môn”. Có vị tăng hỏi Chương kính
rằng (Vạn tục tạng 148, 108 hạ): “Pháp môn
tâm địa được truyền, là tâm chân như, tâm
vọng tưởng, hay tâm chẳng chân chẳng
vọng? Là tâm truyền ngoài kinh giáo ba
thừa?”. Sư đáp: “Ông có thấy hư không ở
trước mắt không?” Đáp: “Thường ở trước
mắt mà người chẳng tự thấy”. Sư nói: “Ông
đã nhận bóng dáng rồi!” Tăng hỏi: “Hòa
thượng hiểu thế nào?” Sư không đáp, chỉ
đưa tay đánh vào hư không ba cái. Tăng lại
hỏi: “Hiểu thế nào mới là đúng?” Sư đáp:
“Về sau ông sẽ hiểu”.
Trong tắc công án trên, lúc đầu Chương
kính dùng “Hư không trước mắt” để trả lời
câu hỏi “Pháp môn tâm địa”, đại khái bảo
rằng, pháp môn Tâm địa của tổ sư quyết
không đóng khung trong bàn luận suy tư,
mà nó tràn khắp pháp giới, hệt như hư
không, không đâu không có, chẳng chỗ
nào mà chẳng bao trùm. Vị tăng nghe nói,
tự cho là đã hiểu, bèn bảo “thường ở trước
mắt mà người chẳng tự thấy”, không dự
liệu được rằng Chương kính chẳng thừa
nhận sự hiểu biết đó, mà nói vị tăng chẳng
biết thực thể, chỉ chấp trước cái bóng dáng
của thực thể mà thôi. Do đó, vị tăng bối rối,
hỏi đi hỏi lại “làm thế nào để hiểu”, Chương
kính bèn đánh vào hư không ba cái; cái
“đánh hư không ba lần” ấy là chìa khóa
của tắc công án này. Cái đánh ấy là biểu thị
sự phủ định “nói năng trực tiếp”, hàm ý là
nếu muốn cầu được pháp môn đốn ngộ,
thì trước hết phải chấm dứt ngay cái tâm
tìm cầu pháp môn đốn ngộ, nếu cứ bám
chặt vào cái “không tức là cảnh giác ngộ”,
“Hư không tức là pháp môn tâm địa”, cứ
loay hoay suy lường tính toán như thế, thì
chỉ là nhận bóng dáng làm thực thể, đều
chẳng phải tướng chân thực của các pháp,
chẳng phải là pháp môn Tâm địa do tổ sư
truyền. Ba lần đánh hư không biểu thị vô
số lần phủ định, là vì muốn chấm dứt mau

CHƯƠNG KÍNH BÁT KHÔNG

chóng cái vọng tưởng vọng kiến của vị tăng
kia. Mặc cho vị tăng mê muội, càng mê càng
hỏi không thôi, Chương kính cũng không
cưỡng dùng lời nói để giải thích nữa, mà
chỉ trả lời ngày sau sẽ hiểu. [X. Thiền uyển
mông cầu Q.thượng].
CHƯƠNG KÍNH TỰ
........
Vị trí chùa nằm phía ngoài cửa Thông
hóa, mạn đông thành Trường an thuộc
Thiểm tây. Do Ngư triều ân, người bầy tôi
được yêu mến trong cung, đã vì Hoàng thái
hậu Chương kính mà kiến tạo vào năm
Đại lịch thứ 2 (767) đời Đại tông nhà
Đường. Đại tông thỉnh “Quốc nhất quốc
sư” Pháp khâm thuộc tông Tào động ở Kính
sơn về trụ trì. Chương kính Hoài uẩn cũng
đã từng ở chùa này.
CHƯƠNG SỚ
.....
Chia thành những Thiên, Chương để
bàn giáo nghĩa, gọi là Chương, giải thích rõ
ràng các câu văn trong kinh luận, gọi là Sớ.
Như Đại thừa nghĩa chương, Quán kinh
sớ. Các thư tịch Phật giáo soạn thuật tại
Trung quốc, Nhật bản, thông thường đều
gọi là Chương sớ. (xt. Sớ).
CHƯƠNG SỞ TRI LUẬN
Gồm 2 quyển. Do Phát hợp tư ba (Tạng:
Hphags - pa, 1239 - 1280) đời Nguyên trứ
tác, Sa la ba dịch. Thu vào Đại chính tạng
tập 32. Nguyên bản là tiếng Tây tạng hoặc
tiếng Mông cổ, nay đã không còn. Bản Hán
dịch chia làm năm phẩm, phẩm Khí thế
gian thứ nhất, trình bày thuyết núi Tu di,
tức là thế giới quan truyền thống của Phật
giáo và bốn đại châu. Phẩm Tình thế giới
thứ hai, trình bày thuyết Lục đạo địa ngục,
ngã quỉ v.v... nguồn gốc của Chuyển luân
Thánh vương, sự hưng thịnh của Phật giáo

tại Ấn độ, gia phổ của đức Thích tôn, tiếp
đó là trình bày hệ phổ vương triều của Tây
tạng, Mông cổ và trạng huống truyền bá
Phật giáo. Phẩm Đạo pháp thứ ba, chia thứ
tự tu hành làm năm giai đoạn là Tư lương
đạo, Gia hành đạo, Kiến đạo, Tu đạo và Vô
học đạo. Phẩm Quả pháp thứ tư, trình bày
các tướng khác nhau của quả Phật, thuyết
minh bốn quả Sa môn cho đến các pháp
Quả thượng mười lực, bốn vô úy v.v... Phẩm
Vô vi pháp thứ năm, bàn về cảnh giới Vô
vi, tức nói rõ ba pháp Vô vi Hư không v.v...
cuối cùng lại dùng năm pháp Khí (thế giới),
Tình (thế giới), Đạo (pháp), Quả (pháp) và
Vô vi (pháp) tóm thâu tất cả các pháp sở tri
(bị biết). Căn cứ vào lời ghi ở sau sách, thì
sách này là sách Phật giáo cương yếu mà
Đế sư Phát hợp tư ba đã vì Hoàng thái tử
mà viết ra. Nội dung giáo lý được trình bày
trong sách đại khái đã theo luận Câu xá mà
thành, nhưng cũng có kiến giải độc đáo
của tác giả; chẳng hạn như tác giả đem
thuyết bốn kiếp của luận Câu xá và thuyết
ba kiếp của luận Bà sa mà chiết trung thành
thuyết sáu kiếp “Trung, Thành, Trụ, Hoại,
Không, Đại”, có thể coi đây là quan điểm
rất đặc thù của cuốn sách. Lại nữa, quan
niệm về Vương thống Bản địa Thùy tích
của sư, đã trở thành viên ngọc quí cho các
sách lịch sử của Mông cổ đời sau. [X. Đại
minh trùng san tam tạng thánh giáo mục
lục; Duyệt tạng tri tâm Q.40].
CHƯỚNG
Phạm,Pàli: àvaraịa. Cũng gọi là Ngại.
Nói đủ là Chướng ngại. Hàm ý che lấp. Chỉ
cho phiền não làm hại Niết bàn, bồ đề, cản
trở việc thoát li. Các kinh luận nói nhiều
thứ chướng khác nhau, trình bày như sau:
1. Hai chướng.
a. Phiền não chướng và Giải thoát
CHƯƠNG KÍNH TỰ

chướng do tông Câu xá lập. Phiền não
chướng làm hại trí tuệ, nên không được
Tuệ giải thoát. Giải thoát chướng cũng gọi
là Định chướng, ngăn ngại Thiền định, nên
không được Câu giải thoát.
b. Phiền não chướng và Sở tri chướng
do tông Duy thức Đại thừa lập. Hai
chướng này là duyên trợ giúp nghiệp
trong vòng sống chết nối nhau. Phiền não
chướng lấy ngã chấp làm gốc mà sinh ra
các phiền não, làm chướng ngại khiến
không hiện chứng được Niết bàn. Sở tri
chướng lấy pháp chấp làm gốc mà sinh
ra các hoặc, che khuất cảnh sở tri khiến
không sinh được trí tuệ. Ngoài ra còn chia
làm 10 chướng nặng mà hàng Thập địa
phải đoạn trừ như Dị sinh tính chướng
v.v...
Cứ theo kinh Bồ tát địa trì quyển 9 phẩm
Trụ, Nhiếp đại thừa luận thích (bản dịch
đời Lương) quyển 4 thì Sở tri chướng lại
chia làm ba thứ: Bì chướng, Phu chướng,
Cốt chướng, là những chướng mà Hoan hỉ
trụ, Vô khai phát vô tướng trụ và Như lai
trụ trong 13 trụ phải lần lượt đoạn trừ.
2. Ba chướng.
- Kinh Đại thừa du già kim cương tính
hải mạn thù thất lợi thiên tí thiên bát
đại giáo vương quyển 5 chia loại chướng
trở ngại Tam ma địa Du già bí mật làm ba
thứ là: Ngã mạn trọng chướng, Tật đố
trọng chướng, và Tham dục trọng
chướng.
- Thích thiền ba la mật thứ đệ pháp
môn quyển 4 nêu ra ba chướng ngăn che
việc tu tập Thiền định là: Hôn trầm ám tế
chướng, Ác niệm tư duy chướng, Cảnh giới
bức bách chướng.
- Kinh Kim quang minh tối thắng vương
quyển 2 phẩm Phân biệt tam thân liệt kê

ba chướng: Hoặc chướng, Nghiệp chướng,
Trí chướng. Nếu Hoặc chướng thanh tịnh
thì có thể thị hiện Ứng thân, Nghiệp
chướng thanh tịnh thì có thể thị hiện Hóa
thân, Trí chướng thanh tịnh thì có thể thị
hiện Pháp thân.
- Kinh Giải thâm mật quyển 3 phẩm
Phân biệt du già nêu ra ba chướng là: Xa
ma tha chướng, Tì bát xá na chướng và
Câu chướng. Trong Ngũ cái thì Điệu cử ác
tác cái thuộc về Xa ma tha chướng; Hôn
miên cái và Nghi cái thuộc Tì bát xá na
chướng; Tham dục cái và Sân khuể cái thì
thuộc về Câu chướng.
- Luận Phát trí quyển 1 nêu ra ba chướng
là: Phiền não chướng, Nghiệp chướng và
Dị thục chướng. Phiền não chướng thường
hằng hiện khởi không gián đoạn; Nghiệp
chướng là năm nghiệp vô gián; Dị thục
chướng chỉ cho ba đường ác; châu Bắc câu
lô và cõi trời Vô tưởng.
3. Bốn chướng.
- Kinh Vô thượng y quyển thượng phẩm
Bồ đề nói bốn chướng làm trở ngại việc
chứng ngộ Vô thượng bồ đề là: Xiển đề
chướng, Ngoại đạo chướng, Thanh văn
chướng và Duyên giác chướng.
- Thắng tư duy Phạm thiên sở vấn kinh
luận quyển 1 liệt kê bốn chướng làm tán
loạn tâm Đại thừa là:
a. Thừa chướng: Rơi vào tâm Tiểu thừa.
b. Giáo hóa chúng sinh chướng: Vướng
mắc vào tâm Bích chi phật nhiễm cái vui
tam muội.
c. Tụ tập Phật pháp mãn túc công đức
chướng: Cầu Phật pháp mà tâm cho là quá
đủ.
d. Tất kính tụ tập nhất thiết Phật pháp
chướng: Không phổ biến rộng cho những
người khác biết những điều mình đã được
nghe và không chính niệm quán xét.
4. Năm chướng.
- Trung a hàm quyển 28 kinh Cù đàm

di, kinh Pháp hoa quyển 4 phẩm Đề bà đạt
đa nói, thân đàn bà có năm chướng là:
Không thể làm Phạm thiên vương, Đế thích,
CHƯƠ NG

Ma vương, Chuyển luân thánh vương và
Phật.
- Đại nhật kinh sớ quyển 1 nêu ra năm
chướng ngăn trở việc chứng đắc Trừ nhất
thiết cái chướng tam muội là: Phiền não
chướng, Nghiệp chướng, Sinh chướng, Pháp
chướng và Sở tri chướng.
Ngoài ra, những việc làm trở ngại sự
sinh, trụ v.v... của các pháp gọi là Chướng
ngại. Hai vật ngăn trở nhau, không thể đồng
thời cùng chiếm hữu một khoảng không
gian, gọi là Chướng ngại hữu đối. [X. luận
Đại tì bà sa Q.115, Q.153; luận Tạp a tì
đàm tâm Q.3; luận Biện trung biên
Q.thượng; luận Du già sư địa Q.99; kinh
Bồ tát địa trì Q.1, Q.3; luận Thuận chính lí
Q.70; luận Phật tính Q.2; luận Đại thừa a tì
đạt ma tạp tập Q.10, Q.13; Phật địa kinh
luận Q.7; luận Câu xá Q.18, Q.25; luận
Thành duy thức Q.8; Đại thừa nghĩa chương
Q.5; Câu xá luận quang kí Q.17].
CHƯỞNG BẠ PHÁN QUAN
...........
Một trong các thần thổ địa thủ hộ Thiền
lâm, già lam. Là tên thần trực thuộc thần
Thổ địa, coi việc ghi chép sổ sách, phán
định việc tốt xấu. Nguyên gốc của thần này
có thể đã từ thuyết vua Diêm la ghi chép
tên tuổi, quê quán hoặc là thuyết thần Câu
sinh ghi chép thiện, ác mà ra. [X. Thiên
thánh quảng đăng lục Q.16 mục Nhữ châu
diệp huyện quảng giáo viện qui tỉnh thiền
sư điều; Thiền lâm tượng khí tiên Linh
tượng môn].
CHƯỞNG TRÂN LUẬN
Gồm 2 quyển. Nói đủ là Đại thừa chưởng
trân luận. Do ngài Thanh biện (Phạm:
Bhàvaviveka) trứ tác, ngài Huyền trang
đời Đường dịch. Thu vào Đại chính tạng
tập 30. Nội dung bàn về nghĩa không, dùng

phương pháp lí luận Nhân minh, bài bác
sự thấy biết sai lầm của Ngoại đạo, Tiểu
thừa và Đại thừa Hữu tông để chứng thực
nghĩa của Đại thừa Không tông; hết sức đề
xướng dùng trí Không xa lìa sự phân biệt
có không, mà hoàn thành tám chính đạo,
sáu ba la mật. Trong sách lập lượng (phương
pháp biện luận): “Chân tính hữu vi không,
vì duyên sinh như huyễn; Vô vi không có
thực, chẳng khởi tựa không hoa” (Đại 30,
268 trung), gọi là Chưởng trân tỉ lượng,
Thanh biện tỉ lượng. Sách chú thích thì có:
Chưởng trân luận liệu giản, 1 quyển
(Nguyên hiểu), Chưởng trân luận sớ, 1
quyển (Thần thái). [X. Cổ kim dịch kinh
đồ kỉ Q.4; Đại chu san định chúng kinh
mục lục Q.6].
CHƯỞNG TRUNG LUẬN
Có 1 quyển. Ngài Trần na (Phạm:
Dignàga) soạn, ngài Nghĩa tịnh dịch vào
đời Đường, thu vào Đại chính tạng tập
31.
Nội dung chủ trương tất cả muôn pháp
trong vũ trụ đều do tâm thức biến hiện,
chứ không có ngoại cảnh chân thực. Luận
gồm sáu bài kệ tụng theo thể bốn câu năm
chữ, mỗi bài đều có văn xuôi giải thích,
trong đó dùng rắn, dây, lọ, áo v.v... làm ví
dụ.
Luận này có hai bản dịch. Ngoài bản
dịch của ngài Nghĩa tịnh, còn có Giải
quyển luận 1 quyển do ngài Chân đế dịch
vào thời Nam triều Trần. Nhưng nội dung
chỉ có bốn bài tụng rưỡi theo thể bốn câu
năm chữ, và giải thích sơ lược, đại khái
cũng giống với nội dung của Chưởng
trung luận. [X.Đại đường nội điển lục Q.5;
Khai nguyên thích giáo lục Q.19; Đại tạng
thánh giáo pháp bảo tiêu mục Q.6; Chí
nguyên pháp bảo khám đồng tổng lục
Q.9].
CHƯỞNG BẠ PHÁN QUAN

CÔ ĐIỀU GIẢI THOÁT
Gọi chung sự giải thoát của những người
học tập Tiểu thừa. Tức là chỉ chăm chú
điều độ thân tâm của chính mình để thoát
ra khỏi cảnh mê; cũng như từ ngữ “Tự liễu
hán ” (người tự giải thoát lấy mình).
[X. Ma ha chỉ quán Q.3 phần trên; Chỉ
quán phụ hành truyền hoằng quyết Q.3
đoạn 1].
CÔ ĐỘC ĐỊA NGỤC
...........
Phạm: pratyeka naraka, Pàli:
pacceka- nisaya. Chỉ các địa ngục tùy theo
tội nghiệp của người ta chiêu cảm, ở rải rác
giữa hư không hoặc chỗ đồng không hoang
vắng, chứ không có nơi nhất định như Bát
hàn, Bát nhiệt địa ngục. Còn gọi là Cô địa
ngục, Độc địa ngục, Biên địa ngục. Cứ theo
luận Câu xá quyển 11 chép, thì Cô địa ngục
có nhiều thứ khác nhau, nơi chỗ không
nhất định, hoặc ở gần sông ngòi, ở bìa rừng,
hay giữa đồng không mông quạnh. Vì xưa
nay phần nhiều lấy những nơi có suối nước
nóng tuôn ra, hoặc núi phun lửa làm Cô
địa ngục, như địa ngục nước nóng ở Vương
xá thành bên Ấn độ, địa ngục vạc nước sôi
ở Thổ phồn v.v... [X. luận Du già sư địa
Q.4; luận Thuận chính lý Q.31; luận Tam
pháp độ Q.1].
CÔ KHỞI KÊ
Phạm,Pàli: gàthà. Một trong chín phần
giáo, một trong mười hai bộ kinh. Cũng gọi
là Cô khởi tụng, Già đà, Kệ đà. Nói tắt là
Kệ. Trước kệ không có văn xuôi (Trường
hàng), mà trực tiếp dùng văn vần để ghi
chép giáo pháp, gọi là Cô khởi kệ. Hoặc
trước kệ đã có văn xuôi rồi, nhưng nội dung
nói trong văn xuôi hàm ý khác với văn vần,
thì loại kệ tụng ấy cũng gọi là Cô khởi kệ.
(xt. Kì Dạ, Kệ).

CÔ PHONG GIÁC MINH (1271 - 1361)
Vị tăng tông Lâm tế Nhật bản. Người
Hội tân (huyện Phúc đảo), họ Bình. Lúc
đầu sư học Thiên thai, sau theo các sư Kỉ y,
Xuất vũ tập Thiền. Niên hiệu Ứng trường
năm đầu (1311) vượt biển đến Trung quốc
(đời Nguyên), nối Pháp hệ ngài Trung phong
Minh bản. Sau khi về nước sư thụ giới Bồ tát
ở Oánh sơn, rồi dời đến ở Xuất vân (huyện
Đảo căn), sau Thiên hoàng Đề hồ cũng đã
từng đến đây, và Thiên hoàng Thôn thượng
thì theo sư qui y thụ giới. Năm Chính bình
16 sư tịch, thọ chín mươi mốt tuổi, bảy mươi
lăm tuổi hạ. Để lại tác phẩm: Triệt tâm lục.
Vua ban hiệu Quốc tế quốc sư, thụy hiệu
Tam quang quốc sư. [X. Bản triều cao tăng
truyện Q.29; Diên bảo truyền đăng lục Q.15].
CÔ SƠN
.....
Một hòn đảo nhỏ nằm ở góc Tây bắc
hồ Tây tại Hàng châu, Chiết giang. Còn
gọi là Cô tự, Doanh tự, Mai hoa tự. Tương
truyền, vào đời Đường, một ngôi chùa đã
được dựng lên ở đây, gọi là chùa Cô sơn,
đến đầu đời Tống, đổi tên là chùa Quảng
hòa. Năm Đại trung tường phù thứ 9 (1016)
đời Tống, Cô sơn Trí viên thuộc phái Sơn
ngoại tông Thiên thai đã đến đây ở tại viện
Mã não, giao du với nhóm xử sĩ Lâm hòa
tĩnh, lấy thơ văn làm vui, viết ra thiên Nhàn
cư 51 quyển. Năm Bình trị thứ 2 (1065),
viện Mã não được đổi là viện Bảo thắng,
về sau lại đổi là Diên thắng quán, lệ thuộc
Đạo giáo. Năm Thiệu hưng thứ 2 đời Nam
Tống (1132), Diên thắng quán lại được đổi
làm chùa Mã não và, cùng với tháp của Trí
viên, đều được dời đến mạn bắc hồ. Cô
sơn hiện nay có mộ của Lâm xử sĩ, và Phóng
CÔ SƠN

hạc đình (đình thả hạc) do Trần tử an đời
Nguyên kiến tạo, là danh thắng của hồ Tây.
[X. Nhàn cư thiên Q.39, Q.40; Cô sơn chí
(Vương phúc lễ đời Thanh soạn); Cổ kim
đồ thư tập thành chức phương điển thứ
950, 951]. (xt. Trí Viên).
CÔ TANG
.... .
Nằm ở huyện Vũ uy tỉnh Cam túc. Tên
Cô tang hoặc từ núi Cô tang, hay từ “thành
Cái tang” do Hung nô xây dựng mà lầm ra.
Trong mười sáu nước Ngũ hồ, Tiền, Hậu,
Nam, Bắc Lương đều lấy nơi này làm kinh
đô. Thời Nam Bắc triều, nhà Hậu Ngụy đặt
quận Vũ uy, nhà Đường, sau khi bình định
được Lí quĩ, đặt đất này làm Lương châu,
về sau lục tục bị Thổ phồn, Tống, Tây hạ
chiếm cứ. Nơi này là điểm giao thông trọng
yếu giữa Đông và Tây, các vị Tam tạng dịch
kinh thường lưu trú tại đây. Cứ theo Xuất
tam tạng kí tập quyển 14 truyện Phật đà da
xá chép, thì ngài Da xá theo lời chỉ dạy của
ngài Cưu ma la thập mà đến Cô tang. Cũng
sách đã dẫn truyện Đàm vô sấm chép, thời
An đế (397 - 418) nhà Đông Tấn, Đàm vô
sấm đã dịch kinh Đại ban niết bàn tại đây.
Ngoài ra, cứ theo Pháp kinh lục quyển 1,
quyển 5 chép, thì Đàm vô sấm đã dịch các
kinh Bi hoa, Đại phương đẳng đại tập, Bồ
tát giới tại đây. [X. Lương cao tăng truyện
Q.2, Khai nguyên thích giáo lục Q.4; Thông
điển Q.174 mục Cô tang].
CÔ TỬU GIỚI
Cô tửu, mua rượu hoặc bán rượu. Là
giới điều cấm chỉ việc mua bán rượu. Là
giới thứ năm trong mười giới trọng cấm của
Hiển giáo. Rượu là vô minh độc hại, nó
khiến lòng người mờ tối đảo điên, cho nên
phải cấm. Giới này chung cho cả bảy chúng
tăng tục. Đại thừa, Tiểu thừa đều cấm. Lại

Bồ tát vốn làm lợi người, nếu tự mua bán
rượu, hoặc bảo người khác mua bán rượu
thì phạm tội nặng; Thanh văn phạm giới
này thì là tội nhẹ. [X. kinh Phạm võng Q.hạ;
kinh Ưu bà tắc giới Q.3; kinh Bồ tát anh
lạc Q.thượng; Tuệ lâm âm nghĩa Q.25]. (xt.
Thập Trọng Cấm Giới).
CÔ VÂN HOÀI TRÁNG (1199 - 1280)
...........
Vị tăng tông Tào động Nhật bản. Người
Kinh đô, họ Đằng nguyên. Hiệu Cô vân.
Xuất gia sớm, ở Hoành xuyên, Tỉ duệ sơn,
tu học chỉ quán, Câu xá, Tam luận và Tịnh
độ. Về sau theo học ngài Đạo nguyên, bèn
qui y Thiền tông; nhờ theo học lâu dài,
nên sư đã cùng suốt nghĩa sâu xa. Sau sư
hợp sức cùng ngài Đạo nguyên sáng lập
chùa Vĩnh bình và kế nhiệm trụ trì đời thứ
hai của chùa này, năm Hoằng an thứ 3, sư
tịch, thọ tám mươi ba tuổi, sáu mươi ba tuổi
hạ. Có các trứ tác: Chính pháp nhãn tạng
tùy văn kí, Hoài tráng lục. [X. Tam tổ hành
nghiệp kí; Động thượng liên đăng lục Q.1].
CỐ CHỈ TRUNG HỢP DƯỢC
..............
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Cố chỉ, là
giấy cũ; Hợp dược, là thí dụ vật vô dụng, vô
ích. Để phủ định sự chấp trước vào lời nói,
văn chữ của chư Phật chư tổ mà thí dụ sự
vô dụng của kinh điển, Tổ lục, cũng như
món hợp dược trong mớ giấy cũ. Thung
dung lục tắc 45 (Đại 48, 256 thượng), nói:
“Một Đại tạng giáo, là mớ giầy cũ không
sạch; với người đã thấy rõ thì đó chỉ là món
hợp dược trong mớ giấy cũ nghìn năm, sợ
thấu da trâu; với người chưa thấy thì không
ngại bị che mắt”.
CỐ HOAN (420 - 483)
.... .
Nhà Đạo sĩ đời Nam Tề. Người Diêm
CÔ TANG

quan Ngô hưng (Hải ninh, Chiết giang). Tự
Cảnh di, Huyền bình. Lúc đầu ông theo
Thiệu huyền chi học Ngũ kinh, đến năm
hơn hai mươi tuổi lại thờ Lôi thứ tôn làm
thầy. Ông thích thuật Hoàng lão, thông hiểu
sách âm dương, sau mở quán trên núi Thiên
thai, nhận môn đồ, dạy đạo Hoàng lão, chữa
bệnh trừ tà cho người trong làng. Khi làm
Phụ chính cho Cao đế nhà Tề, ông giữ chức
Chủ bạ Dương châu, tự xưng là Sơn cốc
thần, dâng vua một quyển Chính cương.
Niên hiệu Vĩnh minh năm đầu (483), Vũ
đế nhà Tề mời ông về làm Thái học bác sĩ,
nhưng hết sức từ chối, và ông mất vào cùng
năm ấy tại Diệm sơn, hưởng thọ sáu mươi
tư tuổi. Hiện có Văn tập 30 quyển truyền ở
đời.
Xét lúc đương thời hai giáo Phật, Đạo
hay dèm chê nhau, ông bèn soạn “Di Hạ
luận ”, bề ngoài thì nói Phật giáo,
Đạo giáo lí nghĩa hợp nhau, nhưng thực tế
lại đặt Phật giáo cạnh Đạo giáo và phân
chia bờ cõi Di.. (mọi rợ, ám chỉ Ấn độ),
Hạ.. (văn minh, chỉ Trung quốc) khác
nhau để bôi bác Phật giáo, do đó đã dấy lên
cuộc tranh luận giữa Phật, Đạo thời bấy
giờ, khiến các vị sa môn Tuệ thông, Tăng
mẫn và danh sĩ Viên xán, Minh tăng thiệu,
Tạ trấn chi, Chu chiêu chi, Chu quảng chi
v.v... đều viết luận để bài bác. (xt. Di Hạ
Luận).
CỐ PHÁP NGHIÊM (1917 - ? )
........
Người Thiệu hưng, Chiết giang. Tên Thế
Cam, tự Pháp nghiêm. Tốt nghiệp Đại học
trung ương. Từng phục vụ trong Nông phục
hội và Viện dịch kinh Phật giáo tại Đài loan.
Hiện đang ở Cựu kim sơn bên Hoa kì. Tinh
thông tiếng Anh, tiếng Phạm, tiếngPàli, là
nhà phiên dịch trứ danh trong giới Phật

giáo gần ba mươi năm trở lại đây. Đã có các
dịch phẩm: Thiền môn tam trụ, Nguyên
thủy Phật điển tuyển dịch, Phật đà đích khải
thị v.v...
CỐ SỰ TỔNG HỐI
.........
Phạm: Kathà - sarit - sàgara. Gồm
mười tám quyển. Là tập văn học truyện cổ
do nhà thơ nước Ca thấp di la thuộc Ấn
độ là Somadeva sáng tác vào thế kỉ thứ XI.
Đây là một tác phẩm lớn bằng văn vần
tiếng Phạm, gồm 124 chương, hai vạn một
nghìn năm trăm kệ tụng (có thuyết nói hai
vạn một nghìn ba trăm tám mươi tám kệ
tụng). Nội dung lấy các sự tích về hành vi,
đức tính của vua Ưu điền và thái tử nước
Kiều thưởng di làm trung tâm. Nguyên ý
của tên sách là “Các sông ngòi sự tích đều
dồn về biển lớn”, ý tức là sách này bao
hàm hết tất cả các loại, các hệ thống sự
tích đời xưa. Cố sự tổng hối được cải tác từ
Đại cố sự tập (Phạm:Bfhatkathà), trải hai
mươi năm (1036 - 1056) mới hoàn thành,
nội dung cùng với Ngũ đát đặc la (Phạm:
Paĩcatantra, cũng gọi là Ngũ quyển thư),
kinh Bản sinh có rất nhiều chỗ giống nhau.
Bối cảnh tư tưởng của tác giả tuy là tín
ngưỡng thần Thấp bà của Ấn độ giáo, nhưng
toàn bộ sách bao hàm không ít tư tưởng
Đát đặc la trong đó có tư tưởng Phật giáo.
Nếu đứng về phương diện quan hệ giữa sách
này và các sự tích xưa của Phật giáo mà nói,
thì sự tích về vua Ưu điền là lấy từ chú
thích kinh Pháp cú (Pàli: Dhammapadaỉỉha
- kathà). Ngoài ra, các sự tích người ngu từ
chương 61 trở đi rất tương đồng với các sự
tích trong kinh Bách dụ, kinh Tạp thí dụ.
Còn về đề tài của các sự tích thì có không
ít điểm cộng thông giữa các nước Đông,
Tây: Đứng về phương diện văn học tỉ giảo,
đây là một đề mục nghiên cứu rất thú vị.
Sách này bao gồm các sự tích thần thoại,
truyền thuyết, ngụ ngôn và dân gian, là tư

liệu rất quí để hiểu biết trạng thái xã hội Ấn CỐ SỰ TỔNG HỐI

độthời xưa. Có rất nhiều bản nguyên
văn, các bản được dùng hiện nay là:
Paịđit Dungàprasad and Kàsinàth
Pàndurang ed. The Kathàsarisàgara of
Somadevebhaỉỉa. Nifnaya Sàgana
Press 1889, 3rd. Ed. 1915; bản dịch tiếng
Anh thì có: Kathàsaritsàgara or Ocean
of Streams of Story 10 vols, ed. C. H.
Tawney, revised by N. N. Penzer, London,
1924, Indian Edition, Motilal Banassidass,
Delhi, 1968; bản dịch tiếng Nhật thì có:...
Cổ điển thuyết thoại tập...”, “Cổ điển văn
học đại hệ ...” của Nham bản dụ.
CỐ TƯ NGHIÊP
Phạm: saôcitanika-karman. Chỉ các
nghiệp thân, khẩu được tạo tác một cách
cố ý, đối lại với “Bất cố tư nghiệp”. Còn gọi
là Cố tác nghiệp, Cố tư tạo nghiệp. Nói đủ
là Cố tư sở tạo nghiệp. Nói tắt là Tác nghiệp.
Đối với một việc có nên làm hay không thì
trước phải suy xét, cân nhắc, nếu quyết định
nên làm, thì lúc đó mới phát ra lời nói và
hành động mà làm, một việc làm như thế,
gọi là Cố tư nghiệp; trái lại, một việc vô
tình mà làm, thì gọi là Bất cố tư nghiệp.
Luận Du già sư địa quyển 90 (Đại 30,
807 hạ), nói: “Cố tư sở tạo nghiệp, có nghĩa
là trước đã suy nghĩ tính toán cẩn thận rồi
mới làm. Lại có tình huống thác loạn, không
thác loạn. Thác loạn có nghĩa là ở chỗ nào
đó, nghĩ muốn giết hại, muốn cướp đoạt,
muốn nói lời chia lìa, muốn nói dối và lừa
gạt v.v... Nghĩ như thế rồi liền đem thực
hiện ý nghĩ ấy ở chỗ khác. Nên biết rằng, ở
đây do ý muốn, tư tưởng mà gọi là nặng,
chứ không phải do việc làm mà gọi là nặng.
Còn không thác loạn thì trái ngược với điều
nói trên. Nếu khác với việc làm này, thì gọi
là Phi cố tư tạo (không cố ý làm)”. Cố tư
nghiệp sẽ chiêu cảm quả dị thục thiện ác,

còn Bất cố tư nghiệp thì không.
Cứ theo luận A tì đạt ma tạp tập quyển
7 chép, thì Cố tư nghiệp có năm thứ:
1. Tha sớ giáo sắc, nghĩa là mình không
muốn làm, nhưng do người khác ra lệnh
bắt phải làm.
2. Tha sở khuyến thỉnh, nghĩa là mình
không muốn làm, nhưng do người khác
khuyên lơn, dỗ dành, rồi cho là có lợi ích
mà làm.
3. Vô sở liễu tri, nghĩa là không rõ được,
mất, không chấp trước gì, theo ý muốn làm
mà làm.
4. Căn bản chấp trước, nghĩa là bị tham,
sân, si, che lấp tâm tính, chấp trước mạnh
mẽ mà làm một cách hăng hái, say sưa.
5. Điên đảo phân biệt, nghĩa là vì ưa
thích tà pháp, muốn được quả dị thục khả
ái trong vị lai mà làm.
Trong năm thứ kể trên, ba thứ trước là
nghiệp cố tư nhẹ, là nghiệp bất định, cũng
gọi là Bất tăng trưởng nghiệp. Còn hai thứ
sau thì nghiệp nặng, nghiệp quyết định,
cũng gọi là Tăng trưởng nghiệp. [X. kinh A
hàm Q.44; luận Đại thừa a tì đạt ma tạp tập
Q.4; Du già luận kí Q.5; Tạp tập luận thuật
kí Q.8, Bách pháp vấn đáp sao Q.3].
CỐ Ý PHƯƠNG HÀNH
Hàm ý là Bồ tát cố tình làm cho phiền
não sinh khởi để tế độ chúng sanh. Trong
hàng Bồ tát Thập địa, thì Bồ tát từ Cực hỉ
địa thứ nhất đến Viễn hành địa thứ bảy,
trong thời kì tu hành ở kiếp A tăng kì thứ
hai, cố ý khởi phiền não để rơi vào ngã ác
mà cứu độ chúng sinh đang ở trong ngã ác.
[X. luận Thành duy thức Q.9; Duy thức
luận đồng học sao Q.64].
CỔ
..
Thứ nhạc khí để đánh, tức là cái trống.
Làm bằng vàng, ngọc, gỗ, đá, với hình dáng
CỐ TƯ NGHIÊP

lớn nhỏ nhiều loại; thường được dùng trong
các chùa viện. Có trống cá, trống mây, trống
vàng, trống đá, trống treo v.v... Cách dùng
thì chia làm: trống trai (trống mây báo giờ
thụ trai), trống tắm (báo giờ tắm), Tụng kinh,
Phạm bái (tiếng nhạc Phật giáo) v.v... Tại
Ấn độ, trống phần nhiều dùng để báo giờ
giấc, báo giờ canh phòng. Tại Trung quốc,
lúc đầu dùng vào các nghi thức, vũ nhạc,
quân trận, từ đời Đường trở về sau cũng
dùng trong qui luật nhà Tăng, báo giờ giấc
làm việc. Sau khi truyền đến Nhật bản, phần
nhiều cũng được dùng vào việc tụng kinh,
xướng kệ, nhưng chủng loại biến hóa phức
tạp, chẳng hạn như Thái cổ (trống
to), Nhất mai bì (trống bưng một
mặt), Đoàn phiến thái cổ (trống
hình quạt tròn) v.v... mà chỉ Nhật bản mới
có.
Cái lầu để trống, gọi là Lầu trống. Thông
thường trong các chùa viện, trống và chuông
được treo ở hai bên tả hữu trước đại điện,
cho nên từ xưa đã có từ “Chuông tả trống
hữu”.
Theo truyền
thuyết, quả trống ở
nhà Thiện pháp
trên cung trời Đao
lợi chẳng đánh mà
nó tự kêu, những
người nghe tiếng
trống liền khởi tâm
sợ ác, sinh thiện, vì
thế gọi là Thiên cổ
(trống nhà
trời). Cũng có khi
bôi thuốc độc lên
mặt trống, sau khi
đánh, người nghe
trống liền chết, trống ấy gọi là Độccổ

..... (trống độc). Thiên cổ thí dụ hay sinh
thiện, Độc cổ thí dụ phá ác. Cũng có thuyết
thí dụ người tin Phật pháp là Thiên cổ, thí
dụ người phỉ báng Phật pháp là Độc cổ.
Tuy nhiên, kẻ phỉ báng Phật pháp, cuối cùng
cũng có thể thành Phật, cho nên còn có
thuyết “Độc cổ kết duyên”.
Nguyên ngữ của trống có nhiều loại,
trong đó, Bệ lí (Phạm:bherì, Pàli: bheri)
là chỉ Quán cổ (Pàli: dindima), Kiền chùy
(Phạm;Pàli: ghaịỉa) chỉ cái bảng bằng kim
thuộc dùng để báo giờ giấc. Lại tiếng Phạm
dundubhilà Đại quán cổ, tiếng Phạm,
mfdanga (Pàli: mutiíga) là chỉ trống nhỏ
(tabor). Vì thế nên trống được chép trong
kinh điển, chẳng phải là một loại đồng nhất.
Tại Trung quốc từ xưa cũng đã có nhiều
loại trống khác nhau, có loại bắt nguồn tại
chính Trung quốc, cũng có loại từ Tây vực
truyền sang. Hình dáng lớn nhỏ bất nhất,
nhỏ gọi là Ứng cổ...... lớn gọi là Tẩu cổ
....... Loại có chân gọi là Túc cổ....., có
cái đòn xuyên qua tang để khiêng, gọi là
Doanh cổ......, treo trên cao để đánh, gọi
là Huyền cổ...... Trống do giống rợ Yết
làm, hình giống cái thùng gỗ sơn, cả hai
đầu đều có thể đánh, gọi là Yết cổ......
[X. Sắc tu bách trượng thanh qui Q.hạ Pháp
khí chương; Thiền lâm tượng khí tiên Bái
khí môn].
CỔ ẤN ĐỘ TẢO KÌ PHẬT GIÁO NGHÊ THUẬT
Nghệ thuật Phật giáo ở thời đại vua A
dục (thế kỉ thứ III trước Tây lịch đến khoảng
kỉ nguyên Tây lịch) thuộc Vương triều
Khổng tước của Ấn độ xưa. Hiện nay các
di tích còn lại là những điêu khắc mà vua
A dục cho khắc trên vách núi và trên các
cột đá. Những cột đá đến nay còn lại ở
mười nơi, trong đó, đầu cột có khắc sư tử
được tàng trữ tại viện bảo tàng ở vườn Lộc
dã là nổi tiếng nhất, đầu cột cao bảy thước,
phần trên khắc bốn con sư tử, dưới sư tử là
một quả trống, ngoài tang trống khắc bốn

con thú: sư tử, voi, ngựa, trâu, thần thái rất Thái Cổ CỔ ẤN ĐỘ TẢO KÌ PHẬT GIÁO NGHÊ THUẬT

sống động, được mài dũa sáng bóng, chiếm
một địa vị trọng yếu trong lịch sử nghệ thuật
của thế giới.
Thời ấy nhiều tháp đá thờ xá lợi Phật
cũng được tạo dựng, tháp được bao quanh
bởi một lớp lan can bằng đá có chạm trổ
các hình nổi, hiện còn đến nay là ngôi tháp
lớn tại Sơn kì (Sànchi) ở bắc Ấn độ, tương
đối hoàn chỉnh, bao gồm ba tòa tháp và
nhà thờ, tăng viện, mỗi cửa tháp đều có
khắc sự tích tiền thân và tiểu sử của đức
Phật. Ngôi tháp lớn ở Bồ đề già da (Phạm:
Buddhagayà), thời gần đây đã được dựng
lại, nhưng lớp lan can bao quanh phía ngoài
vẫn là di vật điêu khác của thời xưa; còn
một ngôi tháp lớn nữa ở Ba hách đặc
(Bhàrhut), trừ phần cửa ngoài tháp về phía
đông đã hư nát, những phần lan can còn
lại hiện được tàng trữ trong viện bảo tàng
Ấn độ tại Calcutta. Đến thời Vương triều
Huân ca (Phạm: Zuíga, 187 - 75 trước Tây
lịch), nghệ thuật Phật giáo thời kì đầu ở Ba
nhã, Bối đức tát, Ba hách đặc lại được suy
diễn đến cảnh giới cao hơn nữa, chủ yếu
biểu hiện bằng tháp, chùa và các điện đài
trong hang núi. Vì tín đồ Phật giáo thời bấy
giớ cho rằng đức Phật là bậc siêu nhân,
không có cách nào biểu hiện cụ thể dung
mạo của Ngài được, cho nên những cái đại
biểu Phật đều không phải là hình tượng cụ
thể, mà lấy những hình cây tháp, cây Bồ
đề, tòa Phật ngồi, bánh xe pháp, lốt chân
Phật, tóc của
Phật và những
thứ khác, như
bát Phật, áo của
Phật, tiêu xí của
Tam bảo v.v... để
tượng trưng thôi,
như voi, hoa sen

tượng trưng Phật
đản sinh, ngựa
tượng trưng Phật
xuất gia, tòa Phật
ngồi tượng trưng
Phật hàng phục
ma vương, cây
Bồ đề tượng trưng Phật thành đạo, bánh
xe pháp tượng trưng Phật thuyết pháp, tháp
bà tượng trưng Phật Niết bàn v.v... mà hình
thành một đặc sắc của nghệ thuật Phật giáo
ở thời kì này.
CỔ CHUYẾT VI TIẾU
.
Tiếng Anh: archaic smile. Chỉ nụ cười
mỉm của cái phong cách đặc thù được thể
hiện trên vành
môi của các
pho tượng
chạm trổ thời
xưa, như tại Ai
cập, Hi lạp ở
thời kì đầu.
Những pho
tượng Phật
khắc ở hang đá
Vân cương vào
thời Lục triều
của Trung
quốc, thời Phi
Tháp ở Sơn Kì
Đầu Cột Đá do Vua A Dục
xây dựng
Tượng Bồ Tát khắc nổi ở hang đá
thứ 7 ở Vân Cương
CỔ CHUYẾT VI TIẾU

điểu, Bạch
phượng của
Nhật bản
(được khắc
vào thời kì
Thiên bình),
hai khóe
miệng hơi
hơi nhếch,
biểu hiện vẻ
mặt mỉm
cười, đó là
phương thức
chung của
thời xưa biểu đạt tình cảm dân tộc.
CỔ CÔN (? - 1892)
Vi tăng cuối đời Thanh. Người Thượng
nhiêu, Giang tây. Tự Ngọc phong, hiệu
Luyến tây. Xuất gia ở chùa Phổ minh lúc
hơn mười tuổi, đọc các kinh Đại thừa, thụ
giới Cụ túc ở chùa Quốc thanh trên núi
Thiên thai. Một ngày kia sư nghe tiếng
chuông mà tỉnh ngộ. Năm Hàm phong thứ
5 (1855), ở chùa Sùng phúc tại Hàng châu,
sư đọc A di đà kinh lược giải viên trung sao
của vị tăng đời Minh là U khê Truyền đăng
mà cảm ngộ, rồi tự xưng là hậu duệ của U
khê, nghiêm trì giới luật, một lòng thệ
nguyện niệm Phật vãng sinh, tự định mỗi
ngày niệm sáu vạn biến danh hiệu Phật,
hai thời hồi hướng. Ngoài ra, còn khắc in
những kinh luật Đại thừa và các kinh điển
có liên hệ với tín ngưỡng Di đà, tăng tục
đến qui y rất đông. Năm Quang tự 15 (1889),
đáp lời thỉnh cầu của Tịnh quả, sư đến ở
chùa Tây phương tại Minh châu. Tháng 7
năm Quang tự 18 sư bệnh mà tịch. Có viết
Tịnh độ tùy học 2 quyển, Tịnh độ tất cầu,
Liên tôn tất độc, Niệm Phật yếu ngữ, Niệm
Phật tứ đại yếu quyết, Tịnh độ tự cảnh lục,

Tịnh độ thần châu, Tây qui hành nghi, Vĩnh
minh Thiền sư niệm Phật quyết, Niệm Phật
khai tâm tụng, Thượng phẩm tư lương v.v...
mỗi thứ đều 1 quyển. [X. Chủng liên tập
(Tịnh độ Thánh hiền lục tục biên Q.cuối);
Trung quốc Phật giáo sử Q.4 (Tưởng duy
kiều)].
CỔ ĐẠI TÔN GIÁO
Chỉ các tôn giáo đã tồn tại trong những
xã hội văn minh thời xưa, mà nay không
còn lưu truyền nữa, nhưng vẫn còn có văn
hiến có thể khảo chứng được. Phật giáo,
Ấn độ giáo, Do thái giáo không thuộc trong
số đó, là vì tuy đã bắt nguồn từ thời xưa
nhưng đến nay vẫn còn tồn tại. Những tôn
giáo cổ xưa nhất, trước hết, là tôn giáo Ai
cập và tôn giáo Mesopotamia, rồi đến các
tôn giáo Tiểu á, tôn giáo Phoemicia, tôn giáo
Hi lạp, tôn giáo La mã v.v... đều thuộc loại
này. Đa số xuất hiện vào thời kì đầu của
lịch sử văn tự, lúc quốc gia mới bắt đầu
xuất hiện, tuy tiếp nối tôn giáo thời tiền sử,
nhưng đã siêu việt tính trực quan sùng bái
tự nhiên và bái vật giáo. Thần linh mà các
tôn giáo xưa thờ phụng có xu hướng nhân
cách hóa,như đến nay vẫn còn thấy các
hình tượng thần nửa người nửa thú. Công
năng thần linh trong xã hội là công năng tự
nhiên. Dần dần tiến đến các đối tượng, từ sự
sống, chết, thọ, yểu, cho đến các vấn đề luân
lí, xã hội, triết học v.v... kinh điển tôn giáo
bắt đầu xuất hiện, địa vị tăng lữ coi việc tế lễ
dần dần rõ rệt, nhân số gia tăng, tổ chức tôn
giáo và chính quyền quốc gia được kết hợp
mật thiết, đây là đặc trưng nổi bật của lịch sử
tôn giáo diễn hóa theo thời đại.
CỔ ĐIỀN THIÊU KHÂM (1911 - )
Nhà học giả Phật giáo Nhật bản. Tốt
nghiệp môn Triết học Ấn độ thuộc khoa
Văn của đại học Đế quốc tại Đông kinh
Tượng khắc ở thời Bạch Phượng
(Nhật Bản)
CỔ ĐIỀN THIÊU KHÂM

năm 1936. Từng dạy các Đại học Giáo dục
Đông kinh, Đại học Bắc hải đạo, Đại học
Nữ tử Trà chi thủy, Đại học Nhật bản v.v...
Chuyên nghiên cứu lịch sử triết học Đông
phương, Phật giáo học. Biên tập: Linh mộc
đại chuyết tuyển tập, Đông dương danh trứ
- Trung quốc thiên, Trung quốc Phật giáo
danh trứ. Sáng tác: Phật giáo dữ Ấn độ tư
tưởng, Tuyệt quán luận giáo chú, Thiền
luận, Cận thế chi Thiền giả v.v...
CỔ ĐIỂN
Chỉ cho kinh Phật hoặc những tác phẩm
của các bậc tổ sư, tiên đức. Phật giáo có rất
nhiều kinh điển mà không một tôn giáo
nào khác có thể sánh kịp, trong đó, đa số
có những giá trị vĩnh viễn được bảo tồn.
Ngoài ra, những trứ tác của các bậc tổ sư,
tiên đức có thể sánh với Thánh điển cũng
rất phong phú. Những tác phẩm này đều
có thể được gọi là cổ điển của Phật giáo.
Thông thường, tín đồ Phật giáo rất quí trọng
các trứ tác của Phật, Bồ tát, Tổ sư, Tiên
đức, gọi chung là Thánh giáo. Trong Pháp
hoa văn cú kí quyển 10 phần dưới của ngài
Trạm nhiên đời Đường (Đại 34, 395 hạ),
nói: “Một câu thấm thần, đều giúp bờ kia”.
Trong Phạm võng kinh khai đề, ngài Không
hải, vị tăng Nhật bản, cũng nói (Đại 62, 2
trung): “Mỗi một câu, mỗi một chữ đều là
thân Pháp mạn đồ la của chư tôn”. Trong
những câu nói này đều có ý tôn trọng cổ
điển. Kinh Duy ma cật sở thuyết quyển hạ
phẩm Pháp cúng dường thì nói (Đại 14, 556
hạ): “Y theo nghĩa, không y theo lời, y theo
trí, không y theo thức , y theo kinh rõ nghĩa,
không y theo kinh không rõ nghĩa, y theo
pháp, không y theo người”. Đó tức là “Pháp
tứ y ”. Trong Nhân minh, y theo
lời dạy của Thánh hiền mà lượng biết nghĩa
lí, gọi là Thánh giáo lượng, đây cũng là quan

điểm tôn trọng cổ điển. Chủ trương của
Thiền tông chẳng lập văn chữ, nhấn mạnh
cái tệ hại của sự câu nê văn chữ, nhưng
tuyệt nhiên không bài xích cái ý pháp mà
văn chữ biểu đạt. Cho nên trong Tùng lâm,
Phật điển, Tổ lục do cổ Phật, tiên đức truyền
lại rất được tôn trọng, nếu người tu Thiền
thấm nhuần được lời dạy của Phật hoặc
của các bậc cao tăng và lấy đó làm tấm
gương để soi tâm linh của chính mình, thì
có thể bỏ tà về chính, bỏ chấp về chân, gọi
là Cổ giáo chiếu tâm , hoặc
Chiếu tâm cổ giáo.
CỔ ĐÌNH THIỀN SƯ NGỮ LỤC TẬP LƯỢC
Gồm bốn quyển. Do ngài Cổ đình Thiện
kiên, vị tăng tông Lâm tế đời Minh, soạn.
Đào diên biên lại, ấn hành vào năm Sùng
trinh thứ 6 (1633). Nội dung quyển 1 bao
quát Hành cước, Pháp ngữ, Thuyết giới, Tâm
yếu, Tam muội huyền chương, Cảnh tỉnh
đồ chúng, Dạy bảo đồ chúng, quyển 2 bao
gồm Thiền định, Hoa nghiêm huyễn trụ
lược tích, Hoa nghiêm đại ý, Thị nhất tông
đầu đà, Vô tự trực thuyết, Hỏa lô đầu thoại,
Ngưu đầu nhật lục, quyển 3 gồm Luận, Thư,
Bạt, Tụng, quyển 4 gồm kệ tán, Ca, Thất
tuyệt, Ngũ luật, Thất luật, Tạp thể v.v...
CỔ ĐỨC
.....
Tiếng tôn xưng các bậc cao tăng đại đức
đời xưa. Hoặc tôn xưng các vị Phật đời xưa.
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 28 (Đại
51, 444 hạ) nói: “Tiên hiền cổ đức, thạc
học cao nhân, thông suốt xưa nay, thấu rõ
giáo cương”. (xt. Cổ Phật).
CỔ ĐỨC HỎA SAO
Tên công án trong Thiền tông. Thiền
sư Bảo vân ở núi Lỗ tổ thuộc châu Ba tỉnh
Tứ xuyên, mỗi lần có người đến hỏi đạo thì
CỔ ĐIỂN

Bảo vân quay mặt vào vách không nói, bởi
thế, các bậc cổ đức từ ngài Nam tuyền Phổ
nguyện trở xuống đều có bình luận về việc
này. Thiền uyển mông cầu quyển thượng
(Vạn tục 148, 112 thượng), chép: “La sơn
nói: “Trần lão sư lúc đó nếu thấy thì cho
năm hỏa sao nơi lưng ông ta. Tại sao? Để
xem ông ta có bỏ thói quay mặt vào vách
không?” Huyền sa nói: “Tôi lúc ấy nếu thấy
thì cũng cho năm hỏa sao”. Danh từ Cổ
đức hỏa sao tức từ đó mà ra. [X. Ngũ đăng
hội nguyên Q.3 chương Lỗ tổ Bảo vân].
(xt. Lỗ Tổ Gia Phong).
CỔ ĐỨC VẠN HẠNH
Tên công án trong Thiền lâm. Cổ đức,
chỉ Thiền sư Chí viên ở núi Bạch triệu thuộc
Hồng châu đời Tống. Có vị tăng đến hỏi
Chí viên thế nào là muôn hạnh, Chí viên
đáp (Vạn tục 148, 121 hạ): “Năm nay hột
đào còn chẳng có nói chi đến hạt hạnh?”
Câu trả lời này của ngài Chí viên chẳng ăn
nhằm gì với câu hỏi. Người ta hỏi muôn
hạnh tu như thế nào thì ngài Chí viên lại
đi nói về “hột đào hột mận”, thật là chuyện
“đầu Ngô mình Sở”! Nhưng, nói cho cùng
thì bản ý của Chí viên cho rằng, khái niệm
“muôn hạnh” chỉ là trừu tượng hóa, nếu
dùng nó để hướng dẫn người học thì chỉ
đưa đến cảnh giới suy tư phân biệt trống
rỗng, vô dụng mà thôi, trong khi cái gọi là
“muôn hạnh” đích thực thì phải nhìn thực
tế nơi trước mắt, cái cảnh huống muôn sự
muôn vật đang diễn biến, nếu có thể lãnh
hội được thì ngay “cái chỗ đặt chân đó tức
là Phật pháp”, liền có thể biết rõ muôn hạnh
là thế nào, rồi cứ thế mà tu. [X. Thiền uyển
mông cầu Q.trung].
CỔ ĐỨC TAM MIÊT
...........
Tên công án trong Thiền tông. Cổ đức,

chỉ các Thiền sư Mã tổ Đạo nhất và Dược
sơn Duy nghiễm đời Đường; Miệt, tức dùng
cật cây tre chẻ mỏng làm lạt để buộc vật gì
hoặc làm nan để đan rổ rá. Một hôm, ngài
Mã tổ Đạo nhất hỏi ngài Duy nghiễm ở
Dược sơn về cảnh ngộ ra sao, kiến giải như
thế nào, Dược sơn đáp đã thoát khỏi hết
thảy mọi phiền não, mà chỉ còn lại cái thể
người chân thực, Mã tổ vui vẻ tán thán
(Vạn tục 148, 117 hạ), nói: “Cái mà ông
được có thể nói là hiệp với tâm thể, tràn
khắp tứ chi. Đã như thế thì đem ba sợi lạt
buộc lấy da dạ dầy, rồi muốn đi đâu thì đi, ở
đâu thì ở”. Ý là Dược sơn đã lãnh hội, thể
ngộ Phật pháp, đã lan khắp toàn thể thân
tâm, mà không một mảy may chấp trước,
cho nên Mã tổ ấn khả, bảo Dược sơn có
thể mang theo ba sợi lạt rồi muốn đi đâu
thì đi, ở đâu thì ở để tiếp hóa chúng sanh.
[X. Thiền uyển mông cầu Q.trung].
CỔ KIẾM DIÊU KHOÁI
Vị tăng tông Lâm tế Nhật bản. Cổ kiếm
là tên tự, không rõ họ gì. Xuất gia lúc còn ít
tuổi, theo Mộng song Sơ thạch, sau vượt
biển đến Trung quốc, đi khắp các núi, lần
lượt tham yết Thứ trung uẩn, Sở thạch kì,
Mục am khang v.v... Sau khi sư trở về Nhật
bản, ở tại kinh đô, rất được Mạc phủ lúc
bấy giờ là Túc lợi Nghĩa mãn tin cậy, mời ở
chùa Kiến nhân. Sư giỏi văn chương, cùng
với Tuyệt hải Trung tâm, Nghĩa đường Chu
tín cũng nổi danh. Có Ngữ lục và Liễu huyễn
tập lưu hành ở đời. Năm sinh năm mất và
tuổi thọ đều không rõ. [X. Bản triều cao
tăng truyện Q.36]
CỔ KIM DỊCH KINH ĐỒ KỈ
Gồm 4 quyển. Do ngài Tĩnh mại đời
Đường soạn. Cũng gọi là Dịch kinh đồ kỉ.
Thu vào Đại chính tạng tập 55. Tuy dựa
CỔ KIM DỊCH KINH ĐỒ KỈ

theo Lịch đại tam bảo kỉ của Phí trường
phòng đời Tùy, nhưng đổi lại thứ tự của
thời đại dịch kinh và các dịch giả, đồng thời,
bỏ đi những sự thực về việc dịch kinh mà
không được rõ. Liệt kê từ ngài Ca diếp ma
đằng đời Minh đế nhà Hán đến Tam tạng
Huyền trang đời Đường, cộng các kinh luận
của 117 người dịch, phía dưới có phụ tiểu
sử của các dịch giả. Sách này nguyên là văn
đề tựa “Cổ kim dịch kinh đồ biến” (Vẽ trên
vách nhà dịch kinh trong chùa Đại từ ân)
của ngài Tĩnh mại. Về sau, năm Khai nguyên
18 (730), ngài Trí thăng soạn Tục cổ kim
dịch kinh đồ kỉ 1 quyển, ghi thêm từ ngài
Trí thông đến ngài Kim cương trí và cộng
các kinh luận của hai mươi mốt người truyền
dịch. [X. Tống cao tăng truyện Q.4, Q.5;
Khai nguyên thích giáo lục Q.11, Q.13].
CỔ KIM ĐỘC LỘ ẨN HIỂN VÔ PHƯƠNG
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Hình dung
con đường Phật pháp siêu việt thời gian,
không gian, thường đứng một mình và hiển
bày rõ ràng. Cổ kim, biểu thị thời gian; Vô
phương, dứt hết phương sở, vị trí, biểu thị
không gian. Đứng một mình giữa khoảng
xưa và nay, hoặc ẩn hoặc hiển, không có
chỗ nhất định, tức là siêu việt hết thảy thời
gian không gian. Trong Thiền lâm, loại khái
niệm này thường được dùng để biểu thị chân
lí của Phật pháp, không bị hạn cuộc bởi
thời không gian.
Viên thông đại ứng quốc sư ngữ lục
quyển thượng (Đại 80, 95 hạ) ghi: “Cổ đức
nói: Nếu nêu ra toàn thể tông thừa, thì các
ông hướng vào đâu mà lãnh hội? Vì thế
xưa nay đứng một mình, ẩn hiện không có
phương”.
CỔ KIM KHẢI ĐỊNH THÍCH
..............
Gồm bốn quyển. Cũng gọi là Quán vô

lượng thọ kinh sớ, Khải định sớ. Do ngài
Thiện đạo (613 - 681) đời Đường soạn. Thu
vào Đại chính tạng tập 37. Sách này là sách
chú sớ kinh Quán vô lượng thọ. Bài tựa
sau sách nói (Đại 37, 278 thượng): “Nếu
muốn rõ nghĩa trọng yếu của kinh Quán
vô lượng thọ, thì phải quyết định xưa và
nay”. Tiếng “Xưa” ở đây là chỉ Quán kinh
sớ của các ngài Tịnh ảnh (Tuệ viễn), Gia
tường (Cát tạng) và Thiên thai (Trí khải);
tiếng “Nay” thì chỉ Quán kinh sớ của ngài
Thiện đạo và của các nhà Tịnh độ đồng
thời với Thiện đạo giải thích. Còn “Khải
định” có nghĩa là “quyết định phải trái để
làm khuôn phép cho đời sau”. Sách này rất
được các dòng Tịnh độ coi trọng. Là vì các
ngài Tịnh ảnh, Gia tường v.v... chủ trương
tự lực tu hành, ngộ đạo thành Thánh, còn
ngài Thiện đạo thì chủ trương nhờ sức bản
nguyện và xưng niệm danh hiệu của Phật
A di đà để vãng sinh Tịnh độ. Nhưng lí
Thánh đạo sâu xa khó ngộ, cho nên xưa
nay các nhà Tịnh độ coi trọng thuyết của
ngài Thiện đạo hơn.
Trọn bộ sách chia làm bốn thiên là:
Huyền nghĩa phần, Tự phần nghĩa, Định
thiện nghĩa và Tán thiện nghĩa, mỗi thiên
là một quyển. Huyền nghĩa phần nói tóm
tắt ý nghĩa trọng yếu của kinh Quán vô
lượng thọ, đồng thời, phá sự hiểu lầm của
các nhà xưa cũng như nay và giải thích
thông suốt những chỗ ngờ vực khó tin trong
kinh, ba thiên còn lại lần lượt giải thích
kinh văn. [X. Vãng sinh yếu tập nghĩa kí
Q.5; Quán kinh huyền nghĩa phần truyền
thông kí Q.1].
CỔ KIM PHẬT ĐẠO LUẬN HÀNH
Gồm bốn quyển. Do ngài Đạo tuyên đời
Đường soạn. Còn gọi là Tập cổ kim Phật
đạo luận hành. Thu vào Đại chính tạng
tập 52. Nội dung trình bày sự tranh luận
CỔ KIM ĐỘC LỘ ẨN HIỂN VÔ PHƯƠNG

giữa các nhà Phật giáo và Đạo giáo bắt đầu
từ việc đấu khẩu vào thời Minh đế nhà Hậu
Hán, rồi chung kết với việc phê bình vấn
nạn về nghĩa Trang, Dịch ở nhà Tư thành
tuyên Phạm nghĩa quân vào thời Cao tông
nhà Đường, có tất cả ba mươi ba mục. Bài
tựa của soạn giả ở đầu sách đề niên hiệu
Long sóc năm đầu. Ngài Trí thăng đời
Đường thì soạn Tục tập cổ kim Phật đạo
luận hành 1 quyển. [X. Đại đường nội điển
lục Q.10; Khai nguyên thích giáo lục Q.8;
Tân đường thư nghệ văn chí 49].
CỔ LÂU
Cái lầu treo trống. Vị trí cổ lâu được đặt
ở bên phải Đại điện hoặc nhà giảng, đối
diện với lầu chuông, vì thế từ xưa đã nói:
“Chuông bên trái, trống bên phải”. Trống
được treo trên
tầng cao nhất
của lầu trống.
Vào những dịp
lễ lớn, đánh
trống để thông
báo giờ tăng tục
tề tựu. Lầu
chuông xưa nhất
hiện còn tại
Trung quốc là
lầu chuông trước
Đại hùng bảo
điện của chùa Thiếu lâm ở huyện Đăng
phong tỉnh Hà nam, được kiến tạo vào
khoảng năm Đại đức (1297 - 1307) đời
Nguyên.
CỔ LINH KHAI (DAI) BỐI
...........
Cổ linh kì (cọ) lưng. Tên công án trong
Thiền tông. Là công án của Thiền sư Cổ
linh Thần tán đời Đường, sau khi khai ngộ,
hiển bày cơ phong của mình. Cổ linh bắt

đầu xuất gia ở chùa Đại trung thuộc Phúc
lâm, sau từ biệt thầy mình rồi đi tham học
khắp bốn phương, khi gặp ngài Hoài hải ở
núi Bách trượng mới khai ngộ đắc pháp.
Sau khi được pháp lại trở về nơi thầy của
mình.
Một hôm, thầy tắm, sư Cổ linh kì lưng
cho thầy, trong lúc kì cọ, đối ứng tự nhiên,
phóng ra bắt lại, mặc sức tự do, không gì
trở ngại, để lộ rõ cái cơ phong sau khi đã
ngộ phép Thiền.
Ngũ đăng hội nguyên quyển 4 chương
Cổ linh Thần tán (Vạn tục 138, 63 hạ),
nói: “Một hôm, thầy tắm, sai Cổ linh kì
lưng, Cổ linh bèn vỗ lưng thầy và nói: “Nhà
Phật đẹp quá! Mà Phật chẳng thiêng!”. Thầy
ngoái lại nhìn, Cổ linh nói tiếp: “Phật tuy
chẳng thiêng, nhưng có thể phóng ra ánh
sáng”.
Trong tắc công án này, lúc đầu Cổ linh
nói “Nhà Phật đẹp quá” là lấy nhà Phật
làm thí dụ để ám chỉ lưng của thầy mình,
tiếp theo nói “Nhà Phật chẳng thiêng” là
có ý than thở tiếc rằng thầy chưa ngộ. Thầy
không nói gì được mới quay lại nhìn Cổ
linh. Đến đây, Cổ linh nắm lấy cơ duyên,
nói ngay “Phật tuy chẳng thiêng, nhưng có
thể phóng ra ánh sáng”. Như thế chứng tỏ
cái cơ phong Thiền pháp của Cổ linh,
buông ra bắt lại, không hề trở ngại, khi nói
khi lặng, khi động khi tĩnh, rõ ràng là hiển
bày cái cảnh giới đã siêu việt hẳn thầy mình.
CỔ NGUYÊT (1843 - 1919)
Vị Tăng tông Tào động cuối đời Thanh.
Người Phúc châu, Phúc kiến, họ Chu. Tự
Viên lãng. Mười tám tuổi trì trai, hai mươi
tuổi đến Cổ sơn xuất gia, tham cứu tâm
yếu. Từng ngồi thiền trên núi Linh kiệu,
theo nói, thì khi đêm xuống, người ta thấy
trên núi phóng ra ánh sáng. Sư có thể hàng
phục trăn rắn, mãnh thú và chữa bệnh cho
Lầu Trống chùa Thiếu Lâm
CỔ NGUYÊT

người. Bởi thế, các sĩ đại phu ở Phúc kiến
phần nhiều đều đến tham yết, tăng tục vài
nghìn người đến qui y, chùa Dũng tuyền ở
Cổ sơn nhân thế mà hưng thịnh. Đạo tràng
này sánh ngang với các tùng lâm Kim sơn,
Cao mân, đại biểu của tông Lâm tế đương
thời, vả lại, sư kiêm tu cả pháp môn Tịnh
độ. Về cuối đời, sư ở chùa Sùng phúc, hoặc
ẩn trong hang núi, hoặc làm nhà cỏ, lúc ẩn
lúc hiện không chừng. Tháng 7 năm Dân
quốc thứ 8, sư tắm gội xong, thắp hương,
ngồi niệm Phật mà tịch, thọ bảy mươi bảy
tuổi. [X. Trung quốc Phật giáo sử Q.4 (Tưởng
duy kiều)].
CỔ NHÂN MINH
Chỉ Nhân minh cũ trước thời ngài Trần
na. Nhân minh đã khởi nguồn ở Ấn độ từ
rất sớm, cứ theo truyền thì do ngài Mục túc
(Phạm:Akwapàda), tổ của học phái Ni dạ
da (Phạm:Nyàya) trong sáu phái triết học
đặt ra, để nghiên cứu điểm chính (chính
xác không lầm), điểm tự (tựa hồ như đúng
mà sai) v.v... của Nhân (lí do), để bác bỏ
luận điểm của đối phương (địch giả) mà kiến
lập học thuyết của chính mình. Sau khi
hưng khởi, Nhân minh đã được các phái
coi trọng và vận dụng. Lúc mới được đặt
ra, Nhân minh thành lập năm phần tác
pháp, tức là: Tông (mệnh đề), Nhân (lí do),
Dụ (thí dụ), Hợp (lí do tương phản), Kết
(mệnh đề tương phản), còn đặt ra những
qui định chín câu Nhân, mười bốn loại lỗi
v.v... thể hệ rất là phiền tạp, mà nội dung
lại không hoàn bị.
Đến khoảng thế kỉ thứ V Tây lịch, một
học giả Phật giáo là ngài Trần na mới cải
cách Nhân minh đương thời, xác lập thuyết
ba tướng Nhân, đổi năm chi tác pháp làm
ba chi tác pháp Tông, Nhân, Dụ, đơn giản
hóa thể hệ, trình bày lại nội dung, khiến lí

luận Nhân minh chặt chẽ chu toàn, đến
đây, Nhân minh mới trở thành môn luận lí
học hoàn chỉnh. Các nhà Nhân minh học
gọi Nhân minh từ ngài Trần na trở về trước
là Cổ Nhân minh, và gọi Nhân minh từ
khi ngài Trần na cải cách trở về sau là Tân
Nhân minh. [X. luận Du già sư địa Q.15;
luận Hiển dương thánh giáo Q.11; Nhân
minh nhập chính lí luận sớ Q.1; Nhân minh
luận sớ Thụy nguyên kí Q.1]. (xt. Nhân
Minh).
CỔ NIÊM (1842 - 1916)
.....
Vị Thiền tăng cuối đời Thanh. Người
Chung tường, Hồ bắc, họ Thư. Tự Thanh
nhất, hiệu Ảo ảnh. Nhà nghèo, lúc ngoài
hai mươi tuổi, cha mẹ đều mất, vào Văn
xương các ở trong ấp xin xuất gia. Hành
cước đến chùa Thiền nguyên trên núi Thiên
mục, tỉnh Chiết giang, nối pháp ngài Quảng
phúc thanh. Sau đến Kim sơn, Cửu hoa
sơn. Năm Quang tự 20 (1894), sư làm nhà
cỏ ở trên núi Ngũ đài. Sáu năm sau, đến
chùa Long tuyền ở Bắc lương đọc hết kinh
tạng, khi ấy gặp biến cố Nghĩa hòa đoàn,
trong thành Bắc lương đâu đâu cũng hỗn
loạn, không yên, riêng chùa sư ở là tuyệt
không có dấu vết ngựa, lính, cho nên tiếng
đạo mỗi ngày mỗi cao, người đến hỏi đạo
mỗi ngày một đông. Cuối đời, sư dời đến ở
chùa Quảng tế, khai giảng kinh luận, người
đến qui y có hơn nghìn người, Phật giáo
Bắc lương nhân đó đại thịnh. Mùa đông
năm Dân quốc thứ 5, sư lập đạo tràng Thủy
lục trong chùa, đang đau (ốm) mà vẫn đăng
đàn thuyết pháp, khi đạo tràng kết thúc sư
ngồi ngay ngắn mà tịch, thọ bảy mươi tư
tuổi. Dựng tháp ở núi Đại dương. Để lại trứ
tác Tông kính tiệp yếu 4 quyển. Người đời
thờ phụng làm vị cao tăng tông Lâm tế thời
cận đại. [X. Tân tục cao tăng truyện Q.26;
Trung quốc Phật giáo sử Q.4 (Tưởng duy
kiều)].

CỔ NHÂN MINH

CỔ PHÀM VỊ QUẢI
...........
Buồm xưa chưa treo. Tên công án trong
Thiền lâm. Công án này được Thiền sư
Nham đầu Toàn khoát đời Đường ở núi
Nham đầu dùng để tiếp dẫn học trò. Cứ
theo Ngũ đăng hội nguyên quyển 7 chương
Nham đầu chép, thì có vị tăng hỏi ngài
Nham đầu (Vạn tục 138, 117): “Khi buồm
xưa chưa trương lên thì thế nào?” Nham
đầu đáp: “Cá bé nuốt cá lớn”. Lại có vị tăng
khác cũng hỏi như câu trước, thì Nham
đầu trả lời: “Con lừa đang ăn cỏ ở vườn
sau”. Cùng một câu hỏi, trước thì đáp “Cá
bé nuốt cá lớn” đã trái hẳn với thường thức
của thế gian, sau lại trả lời “Con lừa đang
ăn cỏ ở vườn sau”, cũng lại khác với câu trả
lời trước. Đây là ngài Nham đầu đem tinh
thần nhậm vận tự tại để phá trừ sự chấp
trước của học trò đối với các sự lí tầm thường.
CỔ PHẬT
Từ tôn xưng đối với chư Phật hoặc các
bậc cao đức thời xưa. Tức tôn xưng chư
Phật ở thời xa xưa, bảy đức Phật ở quá khứ,
hoặc chỉ Phật Bích chi, Phật Thích ca, Phật
Tì lô xá na v.v... hoặc đối với các bậc cao
tăng đại đức. Kinh Đại nhật quyển 2 (Đại
18, 11 hạ), nói: “Nên nói rộng về Quán
đính mà cổ Phật đã mở bày”. Đại tống tăng
sử lược quyển thượng (Đại 54, 237 trung),
nói: “Cuối đời Hán, đầu đời Ngụy, sự truyền
dịch kinh điển dần dần hưng thịnh, có
người dịch chữ Phật là Chúng hựu, có người
dịch Bích chi là Cổ Phật”. Lại cứ theo kinh
Lục tổ pháp bảo đàn, thì số lượng cổ Phật
ra đời không thể tính được, nay lấy bảy
Phật làm đầu. Bởi thế nên biết cổ Phật cũng
chỉ cho bảy đức Phật ở quá khứ. Trong
Thiền tông, từ Cổ Phật được dùng để tôn
xưng các bậc cao tăng đại đức thường thấy

trong các bộ Thiền lục thì có: Triệu châu
cổ Phật, Tào khê chân cổ Phật, Hoành trí
cổ Phật, Tiên sư thiên đồng cổ Phật v.v...
Còn cổ Phật tâm thì chỉ Phật tâm. [X. Cảnh
đức truyền đăng lục Q.28; Bích nham lục
tắc 16; Thung dung lục tắc 42; Tục Phật tổ
thống kỉ Q.1 truyện Mông nhuận).
CỔ SƠN
.....
Vị trí núi nằm về bắc ngạn sông Mân
mạn đông Phúc châu tỉnh Phúc kiến. Thế
núi chạy dài mười bảy cây số, trên ngọn núi
có những tảng đá lớn hình giống như những
cái trống, vì thế gọi là Cổ sơn. Dãy núi do
một số ngọn tổ thành, ngọn cao nhất gọi
là Đại đính phong (còn gọi là Lực tắc phong,
núi cao to). Ngoài ra, còn có Bạch vân phong
(tục còn gọi là Tiểu đính phong), Phượng
trì phong, Hương lư phong, Bát vu phong,
Đông phong, Song kế phong, Sư tử phong.
Trên núi vốn có chùa Hoa nghiêm, tương
truyền là nơi Thiền sư Linh kiệu đã hàng
phục con rồng độc vào năm Kiến trung
thứ 4 (783) đời Đường. Sau Pháp nạn Hội
xương thì chùa bị hoang phế. Năm Khai
bình thứ 2 (908) đời Hậu Lương, Mân chủ
vương kiến tạo lại và thỉnh đệ tử của Ngài
Tuyết phong Nghĩa tồn là Thần án về trụ
trì. Thời Chân tông nhà Tống, vua ban
ngạch là “Cổ sơn Bạch vân phong Dũng
tuyền Thiền viện”. Đến năm Vĩnh lạc thứ
Toàn cảnh chùa Dũng Tuyền ở Cổ Sơn
CỔ SƠN

5 (1407) đời Minh, đổi tên là “Dũng tuyền
tự”. Năm Gia tĩnh 21 (1542) chùa bị thiêu
hủy. Sau, các sư Vĩnh giác Nguyên hiền, Vi
lâm Đạo bái, Biến chiếu Hưng long, Quan
diệu, Không lão v.v... sửa sang làm lại, các
nhà điện, lầu gác, Tam quan, phòng xá dần
dần mới đầy đủ. Những cấu trúc còn lại
đến nay đều do các sư Nguyên hiền, Đạo
bái làm lại sau, điện đường, lầu gác hoàn bị,
thực hiếm thấy trong các ngôi chùa Phật
hiện còn tại Trung quốc. [X. Cổ kim đồ
thư tập thành sơn xuyên điển thứ 179; Chức
phương điển thứ 1040; Chi na văn hóa sử
tích giải thuyết Q.6].
CỔ SƠN CHÍ
Gồm mười bốn quyển. Do Hoàng nhậm
đời Thanh soạn. Thu vào Trung quốc Phật
tự sử chí vậng san tập 1. Cổ sơn nằm về
mạn đông Phúc châu tỉnh Phúc kiến, phía
nam tới Mân giang, phía đông trông ra vụng
biển, phong cảnh đẹp đẽ. Thiền sư Linh
kiệu đời Đường sáng lập đạo tràng tại đây,
gọi là chùa Hoa nghiêm, Lương hồng đời
Ngũ đại kế tục mở Tùng lâm. Trong núi có
chùa Dũng tuyền nổi tiếng, là ngôi chùa
Phật đứng vào bậc nhất ở đất Mân. Nay
các chùa tại Đài loan, rất nhiều người đã
từng qui y ở chùa Dũng tuyền mà ra.
Các ghi chép về Cổ sơn, cũ thì có Linh
nguyên tập, do Liễu tâm, vị tăng cuối đời
Minh sưu tập, về sau, Hoàng dụng trung biên
tập Cổ sơn chí đại lược, chưa xong thì bỏ.
Rồi đến Từ hưng công và Tạ phương bá
biên tiếp, đến ngài Nguyên hiền, vị tăng đời
Minh lại biên tiếp và sửa chữa. Năm Càn
long 26 (1761), Hoàng nhậm lại soạn Cổ
sơn tân chí 14 quyển, quyển đầu có vẽ đồ,
theo thứ tự chia làm mười môn: cảnh đẹp,
chùa viện, cầu đình, tháp Thiền, tích xưa,sa
môn, ruộng tặng, bia đá, văn nghệ, ngoại kỉ.

Trong đó, mấy thiên văn nghệ chiếm một
nửa, đủ biết văn nhân các thời đại đã ngâm
vịnh khá nhiều, và cũng có thể thấy tiếng
tăm chùa Dũng tuyền thịnh biết chừng nào.
CỔ SƠN HÊ
........
Là hệ phái Thiền tông lấy Thiền sư Vĩnh
giác Nguyên hiền (1578 - 1657) đời Minh
làm Tông tổ. Khoảng cuối Minh đầu Thanh
ngài Nguyên hiền ở chùa Dũng tuyền trên
Cổ sơn thuộc Phúc châu (Phúc kiến), phát
dương Thiền phong tông Tào động, tự gọi
Cổ sơn Thiền. Chủ trương kết hợp Thiền,
Tịnh, Nho, Thích, đồng thời, hết sức dung
hòa sự đối chọi giữa hai phái Lâm tế và Tào
động trong nội bộ Thiền tông, và học theo
tinh thần tu trì và lao động của ngài Bách
trượng. Sự truyền thừa của hệ phái Thiền
Cổ sơn là: Vĩnh giác Nguyên hiền, Vi lâm
Đạo bái, Duy tĩnh Đạo an, Hằng đào Đại
tâm, Viên ngọc Hưng ngũ, Tượng tiên Pháp
ấn, Đạm nhiên Pháp văn, Đường mẫn Pháp
đạm và Biến chiếu Hưng long, truyền nối
mãi đến những năm cuối đời Thanh. Cùng
với hệ Bác sơn do sư Vô dị Nguyên lai sáng
lập tại Bác sơn thuộc Giang tây, và hệ Tiêu
sơn lấy chùa Định tuệ tại Tiêu sơn thuộc
Giang tô làm trung tâm, đều là các chi phái
thuộc tông Tào động.
CỔ SƠN THÁNH TIỄN
...........
Tên công án trong Thiền tông. Công
án của Thiền sư Tuyết phong Nghĩa tồn
đời Đường bày tỏ sự tán đồng và tín nhiệm
đối với năng lực của học trò là Cổ sơn Thần
án. Cứ theo Thiền uyển mông cầu quyển
hạ chép, thì một ngày kia, Cổ sơn được Đại
vương mời, thầy là Thuyết phong đưa chân
ra đến cửa Tam quan, khi trở vào đến Pháp
đường ngài Tuyết phong than rằng (Vạn
tục 148, 139 hạ): “Một mũi tên Thánh bắn
thẳng vào trong thành chín lớp đã đi rồi!”
CỔ SƠN CHÍ

Tiếng “mũi tên Thánh” (Thánh tiễn) ở đây
là thí dụ tâm của người đã rỗng suốt và
năng lực ưu tú. Lúc ấy, một học trò khác
của ngài Tuyết phong là Thượng tọa Thái
nguyên phu nghe nói, hơi nghi ngờ về khả
năng của Cổ sơn, bèn chạy đến nửa đường
để khám nghiệm. Phu hỏi: “Sư huynh đi
đâu thế?” Cổ sơn bắt chước lời của thầy nói
lúc nãy, đáp: “Đi vào trong thành chín lớp”.
Thượng tọa Phu lại hỏi: “Lỡ gặp ba quân
vây hãm thì lúc đó ra sao?”. Thành chín
lớp tuy nghiêm mật kiên cố, phòng bị đầy
đủ, nhưng thảng hoặc gặp ba quân vây
khốn, thì khó mà thoát nạn. Thượng tọa
Phu dùng ý đó để thí dụ cảnh ngộ của Cổ
sơn, ám chỉ cái mà Cổ sơn ngộ được chưa
phải là triệt để, khi gặp nguy khốn tất sẽ rối
loạn. Cổ sơn thì không cho như thế, nên
đáp: “Nhà họ tự có đường thông lên trời”.
Một câu miêu tả thật nhẹ nhàng, chứng tỏ
Cổ sơn đã có bản lãnh có thể chuyển hung
thành cát, trong trường hợp lâm nguy, cũng
còn ngụ ý là “dù có bị ba quân vây khốn đi
nữa, thì việc ấy có dính dáng gì đến ông”.
Câu trả lời có tính cách vừa đánh vừa ép,
khiến thượng tọa Phu mất dần cơ phong,
nhưng ông vẫn cố bám: “Như vậy thì bỏ
mất cung điện mà đi à?” Cổ sơn đáp ngay:
“Ở đâu mà chẳng được tôn kính?” Dời bỏ
cung điện mà ở đâu cũng được tôn kính,
thì cảnh giác ngộ của Cổ sơn thật là như
như bất động, Thượng tọa Phu nghe câu
nói ấy rồi, chỉ phủi tay áo mà quay về. Điều
đó cho thấy trước kia ngài Tuyết phong đã
thừa nhận trình độ của sư Cổ sơn, không
những triệt để tin cậy vào năng lực của sư,
mà cũng còn biết trước được rằng bất cứ ở
nơi nào, sư cũng đều phát huy đầy đủ chỗ
hiểu biết của mình.
CỔ SƠN THẦN ÁN THIỀN SƯ NGỮ LỤC

Có một quyển. Nói đủ là Cổ sơn tiên
hưng thánh quốc sư hòa thượng pháp
đường huyền yếu quảng tập. Cũng gọi là
Hưng thánh quốc sư huyền yếu quảng tập.
Do ngài Cổ sơn Thần án, vị tăng ở cuối đời
Đường đầu đời Ngũ đại, soạn, ấn hành vào
năm Thiệu hưng thứ 8 (1138) đời Tống.
Thu vào Vạn tục tạng tập 118 Cổ tôn túc
ngữ lục quyển 37. Nội dung thu chép những
bài nói pháp trọng yếu, những lời sư khám
nghiệm tăng chúng, những lời hỏi các bậc
lão túc của các viện, những lời hỏi pháp
của các đế vương, các bài kệ tụng và bài
Bạt của Sĩ khuê, vị tăng đời Tống.
CỔ TAM LUẬN
Chỉ cho tông Tam luận do ngài Cưu
ma la thập đời Diêu Tần truyền lại. Vốn từ
Sa xa vương tử của nước Cưu tư truyền cho
ngài La thập. Sau khi đến Trung quốc, ngài
La thập truyền cho các sư Đạo sinh, Đàm
tế, Đạo lãng v.v... Vì khác với tông Tam
luận do ngài Nhật chiếu đời Đường truyền,
cho nên gọi là Cổ tam luận. Còn một thuyết
nữa cho rằng vào thời Vũ đế nhà Lương,
có ngài Tăng thuyên ở chùa Chỉ quán tại
Niếp sơn truyền bá cái học Tam luận, Tam
luận từ ngài Tăng thuyên trở về sau được
gọi là Tân tam luận; đối lại, cái học Tam
luận do các học trò của ngài La thập là
Tăng triệu, Đạo dung truyền bá ở Quan
trung, thì gọi là Cổ tam luận. (xt. Tam Luận
Tông).
CỔ TẮC
.....
Tức là những câu nói do các bậc cổ đức
dạy bảo. Trong Thiền tông phàm những
lời dạy của Phật, Tổ, những câu nói của các
bậc cổ đức truyền lại, các công án ngộ đạo
của các bậc tôn túc, những lời hỏi, đáp giữa
thầy và trò khi thầy khám nghiệm trò, tất
cả đều được người tu Thiền đời sau xem là
CỔ TẮC

phép tắc khuôn mẫu, cho nên gọi là Cổ
tắc, hoặc nói chung là Cổ tắc công án. Ngoài
ra, cái phong cách, nghi phạm về hành vi
của bậc cổ đức thì gọi là cổ cách (cách thức
xưa), cổ nghi (khuôn phép xưa), cổ triệt (dấu
xe xưa) v.v..
CỔ THANH LƯƠNG TRUYÊN
Gồm hai quyển. Do vị tăng đời Đường
là Tuệ tường soạn. Sách được hoàn thành
vào niên hiệu Vĩnh long năm đầu (680)
đời Cao tông đến khoảng niên hiệu Hoằng
đạo năm đầu (683). Thu vào Đại chính tạng
tập 51. Trong kinh Hoa nghiêm phẩm Bồ
tát trụ xứ có chép, bồ tát Văn thù sư lợi trụ
nơi núi Thanh lương để thuyết pháp, giới
Phật giáo bèn cho núi Ngũ đài ở tỉnh Sơn
tây là núi Thanh lương của bồ tát Văn thù
sư lợi cư ngụ. Về các sự tích của núi Ngũ
đài, trừ sách này ra, còn có Quảng thanh
lương truyện do Diên nhất đời Tống soạn,
Tục thanh lương truyện do Trương thương
anh soạn, và bộ sách này được xem là bộ
sách xưa nhất, cho nên gọi là Cổ thanh
lương truyện. Đầu sách có lời tựa của Sa
môn Quảng anh đề năm Đại định (1181)
đời Kim. Toàn sách chia làm năm tiết, quyển
thượng:
1. Lập danh tiêu hóa, nói rõ nguồn gốc
tên núi Ngũ đài hoặc núi Thanh lương, và
nguyên do mà Phật giáo đồ coi núi này là
Thánh địa của Phật giáo.
2. Phong vực lí số, nói rõ về vị trí địa lí
của núi Thanh lương.
3. Cổ kim thắng tích, tường thuật những
thắng tích, chùa, hang đá của Phật giáo xưa
và nay trên núi này. Quyển hạ:
4. Du lễ cảm thông, ghi chép sự tích
linh cảm của những người đi hành hương
núi Ngũ đài.
5. Chi lưu tạp thuật; thu chép bốn sự

tích linh dị của các cư sĩ tại gia ở núi Ngũ đài.
Từ sách này, người ta có thể biết cái tình
hình tín ngưỡng núi Ngũ đài ở thời kì đầu,
để rồi toàn thịnh vào thời đại Tùy, Đường.
CỔ THANH QUI
........
Cũng gọi là Cổ qui. Chỉ các loại thanh
qui do ngài Hoài hải ở núi Bách trượng đời
Đường biên tập, được thu chép vào Bách
trượng thanh qui. Đối lại, những thanh qui
được thành lập từ đời Tống trở về sau, như
Thiền uyển thanh qui, thì gọi là Tân thanh
qui, Thanh qui.
CỔ TÔN TÚC NGỮ LỤC
Gồm bốn mươi tám quyển. Do ngài
Trách tạng chủ (Tăng đĩnh Thủ trách) thu
tập vào đời Tống và ngài Tịnh giới chùa
Linh cốc kiểm xét lại. Thu vào Vạn tục
tạng tập 118. Nội dung sưu tập các ngữ lục
của hơn bốn mươi vị danh đức trong Thiền
tông, từ ngài Hoài nhượng ở Nam nhạc đến
các ngài Mã tổ, Bách trượng, Lâm tế, Vân
môn, Chân tịnh, Phật nhãn, Đông sơn v.v...,
mà phần nhiều chưa được Cảnh đức truyền
đăng lục thu chép. Đây là tư liệu rất trọng
yếu cho việc nghiên cứu Thiền phong từ
ngài Nam nhạc trở xuống.
Khoảng năm Vạn lịch đời Minh, khi
trùng tu Bắc tạng, sách này đã được thu
vào Đại tạng kinh, nhưng thiếu mất bài Tựa,
Mục lục và soạn hiệu. Tiếp sau sách này
ngài Sư minh đời Tống soạn Tục cổ tôn
túc ngữ yếu 6 quyển, nhưng sách này vẫn
vượt trội hơn và cho đến nay vẫn còn nổi
tiếng ở đời.
Lại nữa, ngài Trách tạng chủ vốn đã
soạn một bộ Cổ tôn túc ngữ yếu, chỉ có
bốn quyển, in vào khoảng năm Thiệu hưng,
nội dung thu chép ngữ lục của hai mươi
nhà Thiền tông trong khoảng thời gian
Đường Tống, là tư liệu căn bản để biên tập
CỔ THANH LƯƠNG TRUYÊN

sách Cổ tôn túc ngữ lục này. [X. Duyệt tạng
tri tân Q.42; Đại minh tam tạng mục lục].
CỔ XÃ TỰ BẢO TỒN PHÁP
.................
Là pháp luật được chế định vào năm
Minh trị 30 (1897) tại Nhật bản, mục đích
nhằm bảo vệ kiến trúc và cổ vật của các
chùa. Trong cuộc Minh trị duy tân, khuynh
hướng Âu hóa phát triển mạnh, những văn
vật cũ không được coi trọng, đến nỗi hủy
bỏ thần Phật, các nghệ thuật phẩm và các
chùa viện cổ kính phần nhiều bị hủy hoại.
Những nhà thức giả hết sức than phiền,
chính phủ mới thành lập cục giữ gìn vật
báu, tiến hành điều tra, giám định các bảo
vật có giá trị lịch sử và nghệ thuật trên toàn
quốc. Nhưng vì thiếu sự cưỡng chế về mặt
luật pháp, nên hiệu quả của việc giữ gìn
bảo vật không có bao nhiêu.
Năm Minh trị 30, Cổ xã tự bảo tồn pháp
được công bố, dưới Nội vụ tỉnh (năm Minh
trị 44 giao sang Văn bộ tỉnh), đặt hội Cổ xã
tự bảo tồn, phụ trách việc bảo hộ cổ vật,
giám định cấp bậc. Lại các chùa đều có chỉ
định người giám hộ, nếu để mất mát hoặc
tổn hại, thì cứ theo luật pháp xử trị. Phí tổn
đều do ngân sách nhà nước chịu. Kèm theo
luật này, có vài khoản pháp qui, qui định
chức giám đốc (Nội vụ đại thần) của hội
Cổ xã tự bảo tồn, tổ chức biên chế và các
loại dự toán. Tính đến năm Chiêu hòa thứ
3 (1928), hơn một nghìn tòa kiến trúc được
liệt kê vào hạng đặc biệt bảo hộ, hơn ba
nghìn sáu trăm vật kiện quốc bảo. Sau khi
luật này được thành lập, đã mấy lần sửa
đổi pháp qui, đến tháng 3 năm Chiêu hòa
thứ 4, đính lập “Quốc bảo bảo tồn pháp”,
mới bỏ Cổ xã tự bảo tồn pháp.
CỔ XƯỚNG
Nói đủ là Cổ y xướng y. Cũng gọi là Đề

y, Mại y. Khi chia các di vật của vị tỉ khưu
quá cố cho hiện tiền tăng, thì trước phải
đánh giá các vật ấy, gọi là Cổ y; thứ đến,
trước đại chúng, nêu giá bán để bù vào các
phí tổn chi dùng thuốc thang cho vị tỉ khưu
khi còn sống và việc tống táng khi qua đời,
thì gọi là Xướng y. Sắc tu bách trượng thanh
qui quyển 3 mục Thiên hóa (Đại 48, 1127
trung), nói: “Thị tịch, biết trầm trọng, dự
thỉnh hai tự kiểm điểm, thu gói áo bát hành
lí, để tại nhà Phương trượng, giao cho người
có trách nhiệm giữ gìn cẩn thận để chờ khi
Cổ xướng”. [X. luật Ngũ phần Q.20; luật
Tứ phần Q.41; Hữu bộ mục đắc ca Q.8;
Thích thị yếu lãm Q.hạ mục Xướng y]. (xt.
Xướng Y).
CỐC ĐẦU
Trong Thiền lâm, người giữ chức vụ
trông coi thóc gạo trong chùa, gọi là Cốc
đầu. Chức này đặt dưới quyền vị Điển tọa.
Còn gọi là Mễ đầu, Khán lương. Cứ theo
Qui sơn Linh hựu Thiền sư ngữ lục chép,
thì Thiền sư Khánh chư ở núi Thạch sương,
đã có lần giữ chức Mễ đầu ở núi Qui sơn.
[X. Thiền lâm tượng khí tiên đệ thất loại
Chức vị môn].
CỐC HƯỞNG TẬP
........
I. Cốc hưởng tập. Gồm hai quyển. Do
ngài Mộng song Sơ thạch (1275-1351), vị
tăng tông Lâm tế Nhật bản, thuật. Mộng
song Sơ thạch từng viết cuốn Mộng trung
vấn đáp, cho Tịnh độ tông là bất liễu nghĩa,
ngài Trừng viên ở chùa Đại kinh thuộc
Tuyền châu soạn Tùng phong tập để bác
bỏ, Sơ thạch bèn viết sách này để đáp lại.
II. Cốc hưởng tập. Gồm mười quyển.
Do vị tăng tông Chân ngôn Nhật bản là
Bạc như Vận xưởng (1614-1693) thuật. Nói
đủ là Tịch chiếu đường cốc hưởng tập.
CỐC HƯỞNG TẬP

Nguyên tên là Đối khách đàm tùng. Nội
dung gồm hơn 680 tiết mục do ngài Vận
xưởng trả lời các câu hỏi của khách khi
ngài ở ẩn tại Tịch chiếu đường về các vấn
đề trong kinh điển Phật và các thư tịch nói
chung. Còn có Cốc hưởng tục tập mười
quyển, đều thu vào Đại nhật bản Phật giáo
toàn thư tập 149.
CỐC TUYỀN
.....
Vị tăng tông Lâm tế đời Tống. Người
Tuyền châu (Phúc kiến). Hiệu Đại đạo. Họ,
năm sinh, năm mất đều không rõ. Sau khi
xuất gia, sư tham yết Thiền sư Thiện chiêu
tông Lâm tế ở Phần dương và nối pháp của
ngài. Sau về Nam đi khắp dải Hồ tương, ra
mắt ngài Sở viên ở núi Thạch sương, rồi
lên chùa Linh phong trên đỉnh núi Hành
nhạc (Hồ nam) ở trong hang Lại toản. Sau
sư lại dời đến ở am Ba tiêu, am Bảo châu,
người đời gọi sư là Ba tiêu am chủ, Tuyền
đại đạo. Cuối đời, sư bị lưu đày tại Bân châu
(Hồ nam). Khoảng năm Gia hựu (1056-
1063) sư thị tịch, thọ chín mươi hai tuổi.
Có để lại Lục ba tị ca. [X. Thiền lâm tăng
bảo truyện Q.15; Thần tăng truyện Q.9;
Chỉ nguyệt lục Q.24; Ngũ đăng hội nguyên
Q.12; Thiền uyển mông cầu Q.thượng].
CỐC TUYỀN BA TỊ
Là bài ca “Lục ba tị” do thiền sư Cốc
tuyền tông Lâm tế đời Tống làm, dùng để
tiếp hóa học trò, sách Thiền uyển mông
cầu lấy “Cốc tuyền ba tị” làm đầu đề mà
chép lời ca của sư để làm một tắc trong
hơn năm trăm tắc của sách ấy. Lại nhân
tụng thứ nhất trong tụng “Lục ba tị” lấy
“Đại đạo” làm chủ đề, Thiền lâm bèn lấy
“Đại đạo Cốc tuyền”, “Tuyền đại đạo” để
gọi thay cho Cốc tuyền.
Thiền uyển mông cầu quyển hạ (Vạn

tục 148, 132 hạ), nói: “Đại đạo ba tị, ngủ gà
ngủ gật, lưng đeo quả bầu, vừa đi vừa hát.
Tán thánh ba tị, gặp đâu đùa đấy, hiện đông
ẩn tây, châu nam làng bắc. Thiền sư ba tị,
có lợi không lợi, núi biếc cao ngất, rồng đi
hổ nhìn. Nạp tăng ba tị, đồ ngồi thước hai,
chẳng hỏi ngắn dài, gió cao mây nổi. Tọa
chủ ba tị, sông treo không trệ, đất phun
sen vàng, tay cầm như ý. Sơn đồng ba tị,
đem vàng thử lửa, hỏi khách ở núi, xa đến
không dễ”.
CÔN LẶC MÔN
Côn lặc, Phạm: piỉaka hoặc peỉaka,
cũng gọi Tì lặc. Dịch ý là Khiếp tàng (cái
hòm chứa). Tên một bộ luận do ngài Đại
ca chiên diên sáng tác. Luận Đại trí độ quyển
18 (Đại 25, 192 trung), nói : “Côn lặc có ba
trăm hai mươi vạn lời (3.200.000), do Đại
ca chiên diên viết khi đức Phật còn tại thế.
Sau Phật nhập diệt, tuổi thọ người ta giảm
dần, trí nhớ cũng kém, không thể tụng hết,
vì vậy các bậc đắc đạo mới soạn lại còn ba
mươi tám vạn bốn nghìn lời (348.000). Nếu
người vào môn Côn lặc mà bàn luận thì vô
cùng. Trong đó có các loại như Tùy tướng
môn, Đối trị môn v.v...”. Do đó mà biết nội
dung của môn Côn lặc còn chia làm Tùy
tướng môn, Đối trị môn. Trong đây, Tùy
tướng môn có nghĩa là trong sự hiển bày
một pháp một môn, tức cũng đã hiển bày
các pháp môn cùng tướng cùng duyên khác.
Chẳng hạn, khi nói bốn niệm xứ, vì nó
không tách rời bốn chính cần, bốn như ý
túc, cho nên Phật tuy không nói các môn
khác, chỉ nói bốn niệm xứ mà đã biết nghĩa
của các môn khác rồi, ví như một người
phạm tội, cả nhà cũng bị ảnh hưởng, đó
tức là Tùy tướng môn. Đối trị môn có nghĩa
là, như Phật nói bốn điên đảo, tuy không
nói bốn niệm xứ mà đã biết nghĩa của bốn
niệm xứ rồi, ví như nói đến thuốc thì đã
CỐC TUYỀN

biết bệnh, kể bệnh thì đã biết thuốc, đó tức
là Đối trị môn. Lại luận Đại trí độ quyển 18
cho rằng A tì đàm nhằm giải thích “có”,
Không môn thì nói về “không”, nhưng môn
Côn lặc thì nói “có, không”. Các nhà Thiên
thai và ngài Gia tường phán định luận này
là môn vừa có vừa không trong bốn môn
Tiểu thừa.
Côn lặc được nói trong luận Đại trí độ
cùng với luận thư trong tạng LuậnPàli hiện
còn là cùng hệ thống, nhưng vì nguyên
bản đã bị mất, nên hai luận này có phải
cùng một bản hay không, thì điều đó khó
đoán định. Về ngữ nghĩa của Côn (. ) lặc
thì e là đã viết lầm từ chữ Tì ( ) lặc mà
ra. Tuy nhiên, theo sự nghiên cứu của pháp
sư Ấn thuận thì có nhiều lí do để cho rằng
Côn lặc không phải đã từ Tì lặc mà viết
lầm ra. Lại trong Phật điểnPàli, ngoài các
điển tịch Tam tạng ra, có sách đề là:
Peỉak’opadese, truyền là do ngài Đại ca
chiên diên viết, nay nói Côn lặc tức là chỉ
sách này. [X. luận Đại trí độ Q.2; Pháp hoa
kinh huyền nghĩa Q.8 phần dưới, Q.10
phần trên; Khả hồng âm nghĩa Q.10;
Thuyết nhất thiết hữu bộ vi chủ đích luận
thư dữ luận sư chi nghiên cứu (Ấn thuận)].
CÔN LUÂN QUỐC
Tên gọi chung các nước ở vùng biển
phía nam Trung quốc. Phạm: Dvìpatala.
Cũng gọi Quật luân quốc, Cốt luân quốc.
Vốn chỉ các đảo quốc ở phía đông nam
bán đảoTrung nam. Đến thời Tùy, Đường
thì Côn luân quốc là chỉ chung cho châu
Bà la, đảo Java, đảo Sumatra và các đảo
phụ cận, rồi bao gồm luôn cả Miến điện và
bán đảo Mã lai, cứ tùy theo sự di cư của
người Côn luân mà phạm vi nước Côn luân
được nới rộng ra. Vùng này là đường hàng
hải quan trọng giữa Quảng châu của Trung

quốc với các nước Ấn độ và Ba tư.
Nam hải kí qui nội pháp truyện quyển 1
(Đại 54, 205 trung), nói: “Vùng biển Nam
có hơn 10 nước, (...). Các nước này chu vi
khoảng 100 dặm, hoặc vài trăm dặm, hoặc
chỉ 100 trạm nối nhau, tuy biển cả bao la
khó tính được chiều dài, nhưng nhờ thuyền
buôn qua lại mà đoán biết được. Vì người
Quật luân đến Giao châu, Quảng châu trước
tiên, nên người ta gọi chung vùng này là
Côn luân quốc. Người Côn luân da đen,
đầu quấn khăn. Còn các nước khác, giống
với Thần châu.”
Về chủng tộc thì giống người Côn luân
tương đương với giống người Mã lai ngày
nay. Theo truyền thuyết, quan đại thần của
nước này gọi là Côn luân. Nước Phù nam
cũng có ông Vua tên là Côn luân. [X. Tống
cao tăng truyện Q.1; Tục cao tăng truyện
Q.2. Tùy ngạn tông truyện; Đại đường tây
vực cầu pháp cao tăng truyện Q.thượng
Vận kì truyện].
CÔN LUÂN SƠN
Còn gọi là Côn sơn. Là ngọn núi có
tính thần bí. Tương truyền, là nguồn của
sông Hoàng, hoặc trên núi có hồ A nậu
đạt, hoặc là chỗ ở của Tây vương mẫu, Mục
vương nhà Tây Chu đã từng đến thăm Tây
vương mẫu và được đãi yến ở Dao trì. Bài
Tựa kinh Hưng khởi hành, kinh Phật ngũ
bách đệ tử tự thuyết bản khởi, Cổ kim đồ
thư tập thành sơn xuyên 80 Côn lôn sơn
bộ tạp lục v.v... đều cho núi này là trung
tâm của trời đất, sản sinh nhiều thứ trân
quí, vàng ròng; có năm trăm vị La hán ở
trong hang núi; hoặc nói có Long vương A
nậu đạt từng ở núi này, kinh Khởi thế quyển
1 thì bảo núi Côn lôn tức là Tuyết sơn;
hoặc được coi là ở Tây vực, là Linh sơn
trong truyền thuyết. Nhưng thật thì núi này
ở mạn nam Tân cương, phía bắc Tây tạng,
đứng vượt lên giữa khoảng dẫy Thiên sơn
CÔN LUÂN SƠN

và Khách lạt, gọi chung là dẫy Côn lôn,
bắt đầu từ cao nguyên Parmir phía đông
chia ra nhiều dẫy nhỏ; tên gọi của dẫy núi
này chưa thấy ghi trong Địa đồ của triều
đình đời Thanh, mà chỉ mới xuất hiện gần
đây do các nhà thám hiểm người Âu đặt ra.
Cái mà đời xưa gọi là núi Côn lôn, có thể là
bắt đầu từ Sơn mạch ngày nay, rồi gọi chung
một dải Hi mã lạp sơn và cao nguyên Parmir,
và rất có thể bao quát cả địa khu Tây tạng.
Ngoài ra, Thiền tông dùng núi này để
biểu thị ý căn bản của Phật pháp. Hư đường
Hòa thượng ngữ lục quyển 3 (Vạn tục 121,
352 hạ), nói: “Chỉ niệm một tiếng Na mô
Phật, đều đã thành Phật đạo, nếu nói đến
kim luân thủy tế đỉnh núi Côn lôn, thì công
đức qui về đâu?” [X. Kinh luật dị tướng Q.3;
Sử kí đại uyển liệt truyện 63; Tống sử hà cừ
chí; Nguyên sử chí 15 Địa lí hà nguyên phụ
lục].
CÔN LÔN TỬ
I. Côn lôn tử. Còn gọi là Côn lôn nô.
Tức là người da đen ở nước Côn lôn (các
nước vùng Nam hải). Hoặc gọi một cách
khinh thị người từ Ấn độ, Tây vực đến. (xt.
Côn Lôn Quốc).
II. Côn lôn tử. Còn gọi là Tất đạo nhân
......... Chỉ pháp sư Đạo an đời Đông
Tấn, vì da sư đen cho nên có hiệu là Côn
lôn tử. [X. Lương cao tăng truyện Q.5 truyện
Đạo an]. (xt. Đạo An).
CÔN LÔN TƯỚC SINH THIẾT
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Nguyên
nói Hốt luân tước sinh thiết, nghĩa là nhai
nguyên cả thỏi sắt, nhai đã chẳng được, vả
lại vô vị. Trong Thiền lâm dùng từ ngữ này
để chỉ sự hoàn toàn không phân biệt suy
xét. Hư đường Hòa thượng ngữ lục quyển
1 (Vạn tục 121, 330 hạ), chép: “Tăng hỏi:
‘(.....) chỉ như ở Linh sơn bí mật phó chúc

thì người học còn được thưa hỏi gì nữa
không?’ Sư đáp: ‘Côn lôn tước sinh thiết’.”.
CÔN TRÙNG TÁC PHẬT
Theo ý chỉ Nhất thừa viên đốn, thì loài
côn trùng cũng có tính Phật, cũng có khả
năng thành Phật. Trong Phật giáo Đại thừa,
như Hoa nghiêm, Thiên thai, Thiền tông,
Chân ngôn mật giáo... đều chủ trương các
pháp bình đẳng, (chúng) sinh, (chư) Phật
chẳng lai, cho đến hết thảy hữu tình, vô
tình (núi sông, đất liền, cây cỏ...) đều có
tính Phật, đều có thể thành Phật. Cho nên
nói, mặc dầu côn trùng khác xa với loài
người, thân thể tuy đơn giản nhỏ bé, tác
dụng hình thức tuy nông cạn ám muội, song
đều đủ tính Phật, đều có khả năng thành
Phật. Luận Đại trí độ quyển 93 (Đại 25,
713 trung), nói : “Trong tâm Phật, hết thảy
chúng sinh, hết thảy pháp đều tất định, (...)
Côn trùng bé nhỏ tuy chưa có tâm thiện,
nhưng qua các kiếp phát tâm, sau sẽ làm
Phật, nhất định biết hết thảy pháp đều như
thế”. [X. Đại thừa huyền luận Q.3, Q.8; Chỉ
quán phụ hành truyền hoằng quyết Q.1
đoạn 2; Hoa nghiêm kinh thám huyền kí
Q.16; Hoa nghiêm nhất thừa thành Phật
diệu nghĩa].
CỔN KHÚC TƯỚC BẢO (1034-1102)
Tên Tây tạng: Dkon-mchog rgyal-po,
hàm ý là vua báu. Tổ khai sáng của phái
Tát ca cũ thuộc Phật giáo Tây tạng. Hoặc
vì xuất thân từ tộc Cổn (Tạng:Hkhon) nên
còn gọi là Cổ cống xác gia bốc (Tạng:
Hkhon dkon-mchog rgyal-po). Tương
truyền, tộc Cổn là con cháu của trời Quang
minh (Tạng: Hod gsal lha), vốn nối tiếp
Đát đặc la cũ thuộc hệ thống Liên hoa sinh.
Lúc nhỏ, ngài học giáo pháp của phái Ninh
CÔN LÔN TỬ

mã, sau theo học đại dịch sư Thích ca trí
(Tạng:Zà-kya ye-zes), học cả các sách
Hiển, Mật; vì được sự mở bày của bồ tát
Văn thù, nên ngài học cả Đát đặc la mới và
cũ; giáo nghĩa của sư gọi là Thâm giáo (Tạng:
Zab-mo-blta, giáo sâu xa), còn nội quán
thì gọi là Quả đạo (Tạng: mgon-pogur).
Vào khoảng năm 1071, ngài sáng lập chùa
Tát ca, cách Nhật khách tắc về phía tây
hơn bốn mươi cây số, thu nhận đồ chúng
giảng học, đó là phái Tát ca. Đại cương học
thuyết của sư là dung hợp Hiển giáo và Mật
giáo, lập luận Trung quán của hệ thống
ngài Thanh biện để giải thích nghĩa gốc
của Mật thừa. Lại dùng năm thứ tự của đạo
Bồ tát thuộc Hiển giáo và bốn bộ (Tác, Tu,
Du già, Vô thượng du già) của Mật giáo phối
hợp để tu. Trong vị Gia hành, tam muội da
Noãn, Đính, Nhẫn đoạn các hoặc sở thủ,
tam muội da Thế đệ nhất đoạn các hoặc
năng thủ, đồng thời, dùng trí tuệ của Bồ tát
soi rọi mà vào định Đại lạc, như thế sẽ đạt
đến cảnh giới Hiển, Mật dung hợp. Con
của ngài là Khổng ca ninh bảo (Tạng:Kundga#
sĩin-po) nối pháp cha, từng được
Thái tổ nhà Nguyên phong Vương và giao
cho quyền thống trị Tây tạng. Cha con ở
tại gia truyền pháp cho nhau: đó là một đặc
sắc của phái này. [X. Vệ tạng thông chí Q.6;
Mông Tạng Phật giáo sử Q.thượng; Mông
cổ Lạt ma giáo sử]. (xt. Tát Ca Phái).
CÔNG
..
Chỉ bậc cao tăng. Cứ theo Kim thạch
yếu lệ chép, thì khi gọi vị tăng là Công,
phải gọi chữ thứ hai của pháp danh, như
pháp sư Tuệ viễn gọi là Viễn công, pháp sư
Đạo sinh gọi là Sinh công.
CÔNG
..

I. Công. Chỉ sự tu hành. Thiền lâm có
từ ngữ “công đầu cuối”, chỉ quá trình tu
hành.
II. Công. Chỉ nội dung của sự tu hành,
hoặc thể nghiệm việc tu hành.
III. Công. Chỉ hiệu quả của sự tu hành,
tương đương với từ công phu. Trong Thiền
tông, gọi sự tinh tiến tu hành ngồi Thiền là
Công phu tọa thiền, Công phu tham cứu,
Công phu biện đạo, hay Biện đạo công phu.
IV. Công. Là vị thứ ba trong năm giai
đoạn Công huân do tổ Động sơn Lương
giới của tông Tào động lập ra. Chỉ công
quả, công huân của sự tu hành.
V. Công. Nói tắt của từ Công đức. Ý là
lợi ích, hoặc là công năng phúc đức. (xt.
Công Đức).
CÔNG ÁN
Nghĩa gốc là cái án lệ do các quan phán
quyết phải trái. Thiền tông ghi chép những
lời nói và việc làm của các bậc cao tăng qua
các đời để làm kim chỉ nam cho người tu
Thiền, lâu ngày đã trở thành một loại đối
tượng để suy xét, hoặc là bài minh treo bên
phải của chỗ Thiền giả ngồi. Loại ngôn
hành lục này cũng hệt như một bản thông
cáo chính thức của Chính phủ, nó phải
đuợc tôn trọng, không ai được xâm phạm,
nó có thể mở mang tư tưởng, giúp người
nghiên cứu, đồng thời, là phép tắc để đời
sau nương tựa, cho nên gọi là Công án. Cái
phong khí này được khởi xướng từ đời
Đường, đến đời Tống thì rất thịnh hành.
Thông thuờng, tổng số Công án là một
nghìn bảy trăm tắc, nhưng thực tế thì chưa
hẳn đã đúng con số một nghìn bảy trăm,
mà được dùng một cách phổ biến thì chỉ
độ năm trăm tắc mà thôi, ngoài ra, hoặc là
trùng lắp, hoặc chỉ có ít giá trị tham cứu.
Lúc đầu, Thiền tông chỉ có Ngữ lục, về sau,
sách Ngữ lục mỗi ngày một nhiều, nên các
ngữ lục mới được lựa chọn và biên tập thành
CÔNG ÁN

sách Công án, trong đó, Bích nham lục,
Thung dung lục, Vô môn quan, Chính pháp
nhãn tạng, Cảnh đức truyền đăng lục, và
Nhân thiên nhãn mục, Chỉ nguyệt lục, Tục
chỉ nguyệt lục v.v... là nổi bật hơn cả. Ngoài
ra, trong các Công án phần nhiều chỉ có
một chữ hoặc một câu nói mà người học
dùng để tham cứu, gọi là “Thoại đầu”. Như
hỏi: “Con chó có tính Phật hay không?”
Đáp: “Không!” Một câu đối thoại như vậy
tức là một tắc công án, mà tiếng “không”
tức là thoại đầu. Khi tham Thiền, dồn công
phu vào tiếng thoại đầu trong Công án gọi
là Tham thoại đầu; thầy dùng lời nói để
dạy Công án cho học trò, gọi là thoại đầu
Công án. Thông thường thì Công án không
thể đem suy lí luận lí hoặc là thường thức
để mà giải thích được, là vì tinh thần Thiền
vốn siêu việt nói năng, suy tư, cho nên thầy
phải nhờ đến Công án “Phi luận lí tính” để
khêu dậy cái trực giác nằm sâu dưới lớp ý
thức phân biệt của học trò để giúp học trò
thể chứng chân tính. Công án có năm
nghĩa trọng yếu:
1. Làm công cụ cho sự ngộ Thiền,
2. Làm phương pháp khảo nghiệm,
3. Làm khuôn phép cho đời sau nương
tựa,
4. Làm vật tin cho sự ấn chứng,
5. Làm tiêu điểm cùng tột. [X. Thiên
mục trung phong hòa thượng quảng lục
Q.11 phần trên; Bích nham lục tam giáo
lão nhân tự, tắc 1, tắc 4].
CÔNG BỐ TRA BỐ
...........
Người bộ lạc Ô chu mục tần đời Thanh.
Từ nhỏ, nhờ ơn Thánh tổ nhà Thanh nuôi
dưỡng, sau giữ chức Nghi tân, lại thông thạo
các thứ tiếng Tây vực, cho nên vua Thế
tông đặc biệt giữ lại ở Đế đô, nhận chức

Tổng lí Tây phiên học, trông coi việc phiên
dịch. Vào năm Càn long đời Cao tông, ông
dịch được ba bộ: Phật tượng lượng độ kinh,
Di lặc bồ tát phát nguyện vương kệ và Dược
sư thất Phật cúng dường nghi quĩ như ý
vương kinh, trong đó, kinh Phật tượng
lượng độ từ sau năm Càn long trở đi, đã
ảnh hưởng nhiều đến nghệ thuật tạo tượng.
Năm sinh năm mất và các sự tích khác về
ông đều không rõ.
CÔNG DỤNG ĐỊA
Chỉ giai vị Bồ tát từ Sơ địa đến Thất địa.
Trong các giai đoạn tu hành, Bồ tát từ Sơ
địa đến Thất địa, tuy đã chứng được chân
như, nhưng vẫn còn phải dụng công tu
hành thêm, cho nên gọi là Công dụng địa;
còn Bồ tát từ Bát địa trở lên, không cần
phải dụng công tu hành thêm, mà công
đức tự nhiên tăng tiến, thì gọi là Vô công
dụng địa. Luận Thành duy thức quyển 9
(Đại 31, 53 trung), nói: “Bát địa trở lên,
thuần đạo vô lậu, mặc ý khởi động, phiền
não ba cõi, vĩnh viễn chẳng hiện”.
CÔNG ĐỨC
.....
Phạm:guịa. Dịch âm là Cụ nẵng, Ngu
nẵng, Cầu na. Hàm ý công năng phúc đức.
Cũng nói về quả báo do làm việc thiện mà
được. Cảnh đức truyền đăng lục quyển 3
có chép việc vua Vũ đế nhà Lương hỏi tổ
Bồ đề đạt ma như sau (Đại 51, 219 thượng):
“Từ ngày trẫm lên ngôi đến nay, trẫm đã
làm chùa, viết kinh, độ tăng rất nhiều
không thể kể hết, như thế có công đức gì
không?” Tổ đáp: “Chẳng có công đức gì
cả”. Bởi vì những việc thiện mà nhà vua
làm đó chỉ là cái nhân hữu lậu sẽ được quả
nhỏ ở cõi người, cõi trời, tuy có mà chẳng
thực. Còn cái công đức chân thực thì là
tịnh trí tròn sáng, thể tự vắng lặng, không
cầu gì ở đời. Vãng sinh luận chú quyển
thượng cũng nói rõ hai thứ công đức hư
CÔNG BỐ TRA BỐ

dối và chân thực. Đại thừa nghĩa chương
quyển 9 (Đại 44, 649 hạ), nói: “Công đức;
công, có nghĩa là công năng, có cái công
giúp cho điều phúc lợi, cho nên gọi là Công;
công ấy khiến làm được những việc tốt lành
có đức, gọi là công đức.” Thắng man bảo
quật quyển thượng phần đầu (Đại 37, 11
trung), nói: “Ác diệt sạch gọi là công, thiện
tròn đầy gọi là đức. Lại đức là được; do công
tu mà được, cho nên gọi là công đức”. Lại
nữa, sự sâu rộng của đức thí dụ như biển,
gọi là biển công đức (Phạm:guịa-sàgara);
nó quí trọng như của báu nên gọi là công
đức bảo (Phạm:guịa-ratna). Ngoài ra còn
có nhiều tên gọi khác như: công đức tạng,
công đức tụ, công đức trang nghiêm, công
đức lâu v.v... [X. Duy ma nghĩa kí Q.1 (Tuệ
viễn), Nhân vương bát nhã kinh sớ
Q.thượng phần 1 (Cát tạng)]. (xt. Lợi Ích).
CÔNG ĐỨC CHỦ
........
Chỉ thí chủ. Tức là người đàn việt cúng
dường Phật, Pháp, Tăng Tam bảo. [X. Hư
đường hòa thượng ngữ lục Q.1]. (xt. Thí
Chủ).
CÔNG ĐỨC DU
........
Chỉ niềm vui làm việc pháp. Tức là niềm
vui sau khi làm việc pháp, xướng tụng Phạm
bái, ngâm vịnh thi ca. Bởi vì việc pháp vốn
đã sẵn đủ công đức thù thắng rồi, mà sau
khi làm việc pháp lại ngâm vịnh thi ca, tán
tụng Phạm bái, thì lại cho người ta cái cảm
niệm vui sướng hơn nữa, cũng như đang
dạo chơi trong rừng vườn diệu lạc, cho nên
gọi là Công đức du.
CÔNG ĐỨC ĐIỀN
Tức là ba ngôi báu Phật Pháp Tăng. Ba
ngôi báu có đủ công đức vô thượng, có thể
thành tựu chúng sinh, khiến chúng sinh

được hết thảy công đức. Nếu chúng sinh
cúng dường thì được vô lượng phúc báo,
cho nên gọi là Công đức điền (ruộng công
đức). Kinh vô lượng nghĩa (Đại 9, 384 trung),
nói: “Gieo hạt giống thiện, khắp ruộng công
đức, khiến cho hết thảy nảy mầm Bồ đề”.
Luận Câu xá quyển 15 (Đại 29, 82 trung),
nói: “Ruộng công đức có nghĩa là Phật Pháp
Tăng”. Tam tạng pháp số quyển 11, giải
thích về ruộng phúc công đức, bảo rằng
nếu cung kính cúng dường ba ngôi báu Phật
Pháp Tăng, thì không những chỉ thành tựu
vô lượng công đức, mà còn có thể được
phúc báo, cho nên gọi là ruộng phúc công
đức. [X. kinh Ưu bà tắc giới Q.3; Phạm võng
kinh Bồ tát giới bản sớ Q.4].
CÔNG ĐỨC ĐOẠN
........
Mật giáo cho phiền não vốn không mà
ngay đó quán xét suốt đến công đức của
tâm Bồ đề thanh tịnh, gọi là Công đức đoạn.
Đối lại với “Quá hoạn đoạn” của Hiển giáo.
Hiển giáo nói đoạn phiền não quá hoạn
mà chứng quả Phật, thuộc về cái đoạn ngăn
tình chấp. Mật giáo thì cho “Phiền não tức
Bồ đề”, bảo đương thể của phiền não là cái
tướng công đức của quả Phật, nếu buông
bỏ thì không còn phiền não. Đó là sự đoạn
hoặc theo lí không, cho nên luận Thích
ma ha diễn quyển 3 nói (Đại 32, 615 trung):
“Bản giác thanh tịnh, từ xưa đến nay, chẳng
sinh chẳng diệt, chẳng thành lập có, chẳng
chê bai không, hoặc chẳng phải lầm lỗi,
chẳng phải công đức. Dứt bặt nói năng, tâm
hành diệt hết”. [X. Thích ma ha diễn luận
sớ Q.thượng phần cuối; Thích ma ha diễn
luận khai giải sao Q.11, Q21].
CÔNG ĐỨC PHẨM
........
Chỉ những thiên, chương trong kinh
CÔNG ĐỨC PHẨM

tường thuật về công đức. Chẳng hạn như
kinh Pháp hoa có các phẩm Phân biệt công
đức, Tùy hỉ công đức và Pháp sư công đức,
kinh Hoa nghiêm (60 quyển) có các phẩm
Sơ phát tâm bồ tát công đức và Phật tiểu
tướng quang minh công đức, kinh Đại tát
già ni kiền tử sở thuyết có các phẩm Như
lai vô quá công đức và Tín công đức v.v..
CÔNG ĐỨC PHẦN TỰ
...........
Chùa viện được kiến tạo để hồi hướng
công đức cho các vương hầu quí tộc đã qua
đời, gọi là Công đức viện; chùa viện được
xây cất để giữ gìn các phần mộ, thì gọi là
Phần tự. Tại Nhật bản cũng có các chùa
của dòng họ giống như loại trên đây.
Sự hưng khởi viện công đức bắt đầu từ
đời Đường, đến thời Tống thì rất thịnh
hành, như viện công đức của Nhạc phi gọi
là Bao trung diễn phúc thiền tự, Phần tự
của Sử di viễn gọi là Giáo trung báo quốc
tự. Địa vị của Công đức phần tự chỉ kém có
Lăng tự. Ở thời Tống, loại chùa riêng của
các Vương hầu quí tộc này, khi được nhà
vua ban cho hiệu chùa, thì chùa này không
những chỉ được miễn thuế, mà Tăng ni ở
các chùa này cũng được sắc chỉ bổ nhiệm
và được ban áo, ban hiệu. Về sau, loại chùa
viện này trở thành là tài sản riêng của các
Vương hầu quí tộc được bảo lãnh che chở,
do đó đã sinh ra rất nhiều mối tệ. Năm Đại
quan thứ 3 (1109) đời Huy tông nhà Tống,
triều đình muốn đổi các chùa riêng của quí
tộc thành chùa quan, nhưng vì giai cấp quí
tộc cấu kết với nhau để bảo vệ nên phải
thôi. [X. Phật tổ thống kỉ Q.47; Tục tư trị
thông giám trường biên Q.97, Q.189; Tống
sử Q.199 truyện Trương động].
CÔNG ĐỨC SỨ
Tên gọi một chức quan có nhiệm vụ

quản lí tăng ni, đạo sĩ, nữ quan (nữ đạo sĩ)
ở Trung quốc. Tình hình từ đời Đường đến
đời Nguyên như sau:
1. Công đức sứ ở đời Đường: Cứ theo
Tân đường thư quyển 48 mục Bách quan
chí Tông chính tự sùng huyền thự chép,
thì tăng ni, đạo sĩ, nữ quan đều trực thuộc
Hồng lô tự. Năm Trinh nguyên thứ 4 (788),
bỏ Sùng huyền quán, Đại học sĩ, sau lại đặt
Tả hữu nhai đại công đức sứ, Tu công đức
sứ để quản lí tăng ni. Năm Nguyên hòa thứ
2 (807), cho đạo sĩ, nữ quan trực thuộc Tả
hữu nhai công đức sứ. Năm Hội xương thứ
2 (842), cho tăng ni trực thuộc cung Chủ
khách thái thanh, đặt ra Huyền nguyên
quán và cũng có Học sĩ. Đến năm Hội xương
thứ 6 thì dẹp bỏ, lại cho tăng ni trực thuộc
Tả hữu nhai công đức sứ. Cứ theo đó đủ
biết cơ cấu quản lí tăng ni có thay đổi, và
Công đức sứ cũng có nhiều loại khác nhau.
2. Công đức sứ ở đời Ngũ đại: Thời
Hậu Lương, tăng ni, đạo sĩ, nữ quan do Từ
bộ quản lí. Chế độ nhà Hậu Đường không
được rõ. Thời Hậu Tấn có Dương quang
viễn giữ chức Công đức sứ. Năm Quảng
thuận thứ 3 (953), vua Thế tông nhà Hậu
Chu, khi chưa lên ngôi, được phong làm
Tấn vương, giữ chức Khai phong doãn kiêm
Công đức sứ.
3. Công đức sứ ở đời Tống: Theo Đại
tống tăng sử lược quyển trung chép, thì Phật
giáo và Đạo giáo do Công đức sứ và Từ bộ
quản lí. Công đức sứ đời Tống không có
chức quan, mà do Khai phong doãn lãnh
Công đức sứ, ra lệnh cho ti Tả hữu nhai
lục chia nhau làm việc. Khoảng năm
Nguyên phong thay đổi chế độ, tăng ni và
đạo sĩ vốn do phủ Khai phong quản lí, nay
được chuyển giao cho Hồng lô tự quản lí
và dẹp bỏ Công đức sứ.
4. Công đức sứ đời Nguyên: Năm Chí
nguyên 17 (1280) đời Thế tổ, đặt ti Công
đức sứ, quản lí công việc tu hành công đức

CÔNG ĐỨC PHẦN TỰ

trong nước. Về sau, có lúc gián đoạn, nhưng
đến thời Văn tông thì tiếp tục trở lại. [X.
Tư trị thông giám Q.237, Q.240; Nhập
đường cầu pháp tuần lễ hành kí Q.4; Ngũ
đại sử Q.114 Thế tông kỉ, Nguyên sử Q.11,
Q.26; Đường trung kì dĩ lai chi Trường an
đích Công đức sứ (Trủng bản Thiện long,
Đông phương học báo Kinh đô 4); Tống
đại Phật giáo chư chế độ (Cao hùng Nghĩa
kiên, Trung quốc Phật giáo sử luận)].
CÔNG ĐỨC TẠNG
........
Kho báu tích chứa các công đức thiện.
Tức là danh từ tôn xưng đức Phật và có ý
tán thán. Những công đức mà Phật thành
tựu được ví dụ như kho của báu. Kinh Nhân
vương hộ quốc bát nhã ba la mật đa quyển
hạ phẩm Phụng trì (Đại 8, 842 hạ), nói:
“Đầy kho công đức, ở ngôi Như lai”. Lại
kinh vô lượng thọ quyển hạ (Đại 12, 272
hạ), nói: “Kho công đức đầy đủ, diệu trí
không ai bằng”. Tịnh độ chân tông Nhật
bản dùng công đức tạng để chỉ cho Phật A
di đà hoặc là danh hiệu của Phật A di đà
[X. luận Đại thừa khởi tín; Giáo hành tín
chứng Q.Hóa thân độ (Thân loan)]
CÔNG ĐỨC THANG
Chỉ cho nước nóng dùng để tắm Phật.
Phật tổ thống kỉ quyển 33, có chép bài kệ
tắm Phật (Đại 49, 318 trung): “Con nay tắm
gội đức Như lai, Tịnh trí trang nghiêm đầy
công đức, Chúng sinh năm trược hết cáu
bẩn, Nguyện chứng Pháp thân của Như lai”.
[X.Thích thị yếu lãm Q.thượng].
CÔNG ĐỨC TRÌ
........
Ao công đức. Chỉ cho cái ao chứa đầy
nước tám công đức trong thế giới Cực lạc.
Kinh Vô lượng thọ quyển thượng chép, ở
cõi Tịnh độ của đức Phật A di đà có cái ao

trong đó chứa đầy nước tám công đức. Nước
tám công đức tức là nước có đầy đủ tám
thứ công đức thù thắng: lắng sạch, trong
mát, ngọt ngào, mềm nhẹ, thấm nhuần, an
hòa, trừ đói khát và nuôi lớn các căn...
Kinh Vô lượng thọ quyển thượng (Đại
12, 271 thượng), nói: “Phía trong phía ngoài
và ở hai bên, có các ao tắm, hoặc 10 do
tuần, hoặc 20, 30, cho đến 100000 do tuần,
dọc ngang sâu nông, đều giống như nhau,
nước tám công đức lắng trong tràn đầy”.
(xt. Bát Công Đức Thủy).
CÔNG ĐỨC TRỰC
........
Phạm: Guịabharman. Dịch âm: Cầu
na bạt ma. Nhà dịch kinh, người Tây vực,
đến Trung quốc vào thời Lưu Tống. Năm
Đại minh thứ 6 (462) đời vua Hiếu vũ đế
nhà Lưu Tống, ngài đến Kinh châu ngụ ở
chùa Thiền phòng. Bấy giờ, nhân lời thỉnh
cầu của sa môn Huyền sướng, ngài dịch
được các kinh: Bồ tát niệm Phật tam muội
6 quyển, Vô lượng môn phá ma đà la ni 1
quyển, văn từ lưu loát, nghĩa lí trong sáng.
Sau, ngài đến Thành đô nghỉ ở chùa
Đại thạch (tức là tháp vua A dục) tự tay
làm ra 16 tượng thần Kim cương mật tích.
Rồi ngài trở lại Kinh châu ở lại vài năm, về
sau như thế nào không được rõ. [X. Xuất
tam tạng kí tập Q.2; Khai nguyên thích giáo
lục Q.5; Trinh nguyên thích giáo lục Q.8;
Phiên dịch danh nghĩa tập Q.1].
CÔNG ĐỨC TỤ
........
Hàm ý là tích tụ công đức.
I. Công đức tụ. Tiếng tôn xưng đức
Phật. Chư Phật tu hành trải qua nhiều kiếp,
đã chứa nhóm vô lượng công đức mà chứng
được quả Phật, vì thế tôn xưng là Công đức
tụ. Kinh Niết bàn quyển 32 (Đại 12, 559
CÔNG ĐỨC TỤ

hạ), nói: “Công đức vô lượng của Như lai,
con nay không thể nói cho hết”.
Công đức tụ cũng được dùng để chỉ Phật
A di đà. Tán A di đà Phật kệ (Đại 47, 421
hạ): “Đây là rừng báu chứa công đức, con
một lòng chắp tay kính lễ”. Tức ý nói Phật
A di đà đã do tích chứa công đức của bốn
mươi tám bản nguyện mà chứng được quả
Phật .
II. Công đức tụ.Tên của tháp. Có nghĩa
là hết thảy công đức của chư Phật đều được
tích chứa trong tháp của các ngài. Tính linh
tập quyển 9 chép, tháp cũng gọi là Công
đức tụ, cờ được gọi là Dữ nguyện ấn. Nói
Công đức tụ tức là do muôn đức của Phật
Tì lô giá na tập hợp thành; còn Dữ nguyện
ấn là thân Tam muội của Ngài Bảo sinh
Địa tạng.
III. Công đức tụ. Cờ (chàng). Cờ là
hình tam muội da của Bồ tát Địa tạng, vì cờ
có công đức của ngọc báu như ý, cho nên
cũng gọi là Công đức tụ.
IV. Công đức tụ. Là câu thứ sáu trong
chín câu nói trong kinh Đại nhật. (xt. Cửu
Cú Đối Vấn).
CÔNG ĐỨC TÙNG LÂM
...........
Chỉ phép Thiền. Vì phép Thiền có khả
năng sinh ra các công đức trí tuệ, thần
thông, và bốn vô lượng, cho nên gọi là Công
đức tùng lâm.Tống cao tăng truyện quyển
12, Khánh chư truyện (Đại 50, 780 hạ), nói:
“Phương nam gọi tùng lâm là công đức tùng
lâm, do phiên dịch từ chữ Thiền na”.
CÔNG ĐỨC VIÊN MÃN
Nhà Phật làm việc Phật cũng gọi là làm
công đức; khi hoàn tất một việc Phật, tức
gọi là công đức viên mãn. Nay từ ngữ “Công
đức viên mãn” cũng được người đời thường
dùng, là do bắt chước từ ngữ nhà Phật, để

chỉ công nghiệp và đức hạnh của một cá
nhân chu toàn không khiếm khuyết, hoặc
chỉ một việc làm kết thúc viên mãn.
CÔNG ĐỨC VIÊN LƯU
...........
Cũng gọi là Công đức lưu. Là một trong
mười ba dòng của tông Thai mật Nhật bản.
Tổ khai sáng là ngài Khoái nhã. Ngài Khoái
nhã vốn là pháp tôn đời thứ tư của tổ Lương
hựu dòng Tam Muội, sau ngài tự sáng lập
ra dòng Công đức viện. Công đức viện của
Đông tháp tây cốc ở núi Tỉ tuệ hiện nay là
nền cũ của dòng này. Nhưng nội dung giáo
pháp của dòng này truyền bá như thế nào
thì nay không được rõ. [X. Mật môn tạp
sao].
CÔNG ĐỨC VÔ LƯỢNG
...........
Công đức, hàm ý công năng phúc đức,
cũng chỉ quả báo do làm việc thiện mà được.
Đại thừa nghĩa chương quyển 9 (Đại 49,
649 hạ), nói: “Công nghĩa là công năng, có
công giúp vun bồi phúc đức, cho nên gọi là
Công. Công ấy khéo làm việc đức, gọi là
công đức”. Người đời nói “Công đức vô
lượng”, là mượn hai chữ “công đức” trong
Phật giáo, dùng để chỉ sự lập công làm thiện,
thi ân bố đức của một cá nhân nào đó mang
lại lợi ích cho nhiều người.
CÔNG GIỚI
.....
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Công giới
vốn chỉ cho thửa ruộng công ở chính giữa
khu tỉnh điền. Nhà Thiền dùng từ này để
chỉ vật công cộng trong chùa, gọi là của
thường trụ, của tăng bốn phương.
Điều Quải đáp trong Thiền uyển thanh
qui quyển 1 (Vạn tục 111, 440 hạ), nói:
“Người mới đến phải lễ vị trụ trì hai lần ba
lạy, đối với các vị pháp quyến trên mình
CÔNG ĐỨC TÙNG LÂM

cũng phải lễ hai lần ba lạy. Lễ vị trụ trì là
để trả ơn người đã giữ gìn công giới”.
CÔNG HUÂN
.....
Chỉ công quả, giai đoạn của sự tu hành.
Cũng là tiếng chê người chưa đạt đến kiến
giải viên dung. Phủ châu tào sơn Nguyên
chứng thiền sư ngữ lục (Đại 47, 532 thượng),
chép: “Nói bàn không được, thì sợ người
sau rơi vào công huân, cho là việc hướng
thượng”. Tổ Lương giới ở Đông sơn thuộc
tông Tào động, chia giai đoạn tu hành thành
năm giai vị là Hướng, Phụng, Công, Cộng
công và Công công, gọi là Công huân ngũ
vị. Ngoài ra, Thiền lâm có câu “Công huân
trung kiêm đới”, tức là trong các giai đoạn
tu hành, giai đoạn này tuy đã rõ suốt lí bình
đẳng, cũng không còn chấp trước các thứ
giai đoạn và nghĩa lí khác nhau, nhưng nói
một cách chỉnh thể thì vẫn còn thiên trọng
về mặt “lí”, cho nên, đứng trên lập trường
sự lí viên dung mà nói, thì giai đoạn này
vẫn chưa được rốt ráo thấu suốt. (xt. Động
Sơn Ngũ Vị).
CÔNG NĂNG
Phạm: samartha. Chỉ công dụng năng
lực. Tức là cái thế lực công dụng sản sinh
ra quả của pháp hữu vi. Đồng nghĩa với
“công dụng”. Có điều hơi khác là công dụng
chỉ hạn ở hiện tại và vị lai, còn công năng
thì thông cả ba đời quá khứ hiện tại và vị
lai. Có khi cho công dụng hoặc tác dụng là
lực lượng trực tiếp, mà coi công năng là lực
lượng gián tiếp. Theo luận A tì đạt ma thuận
chính lí nói, thì cái lực dụng làm “nhân” có
thể dẫn đến tự quả gọi là Tác dụng; còn cái
thế lực làm “duyên” mà có thể giúp cho
loại khác, gọi là Công năng. Đối với Kinh
bộ và Duy thức, cái lực dụng hạt giống sinh
quả, gọi là Công năng. Về vấn đề này, chủ

trương của Hữu bộ tuy đại khái tương đồng,
nhưng luận Đại tì bà sa, vì không có thuyết
“chủng tử”, cho nên đã không bàn đến công
năng và công dụng của nó. Lại vì hạt giống
có công năng sinh quả, cho nên công năng
cũng là tên gọi khác của hạt giống. Duy
thức diễn bí quyển 2 (Đại 43, 836 thượng),
nói: “Pháp có thể sinh quả, gọi là công năng.
(...) Công năng tức là tên gọi khác của hạt
giống”.
CÔNG NGHIÊM
Chỉ sự chứng nghiệm chính thức, cũng
chỉ cái chứng minh thư do nhà nước cấp
phát cho tăng lữ khi thụ giới. Chẳng hạn
như Độ duyên, Giới điệp v.v... [X. Hiển giới
luận duyên khởi Q.thượng; Thiền lâm
tượng khí tiên Bạ khoán môn].
CÔNG PHU
Trong Thiền lâm, từ ngữ Công phu
thường được dùng để chỉ việc tư duy hành
đạo. Có hai nghĩa:
1. Chỉ cho trình độ hoặc cảnh giới của
sự tu hành. Đại tuệ thư quyển thượng (Đại
47, 916), nói: “Tâm này dẫu chưa từng sinh
một niệm trở lui, nhưng tự biết công phu
(trình độ) tu hành rốt cục chưa thuần nhất”.
2. Chỉ về thời gian. Triệu châu lục quyển
trung (Vạn tục 118, 160 thượng) chép: “Hỏi:
Thế nào là tướng đại nhân? (...) Sư đáp:
Lão tăng không có công phu (không rảnh
rỗi) như người nhàn hạ”.
CÔNG QUÁ CÁCH
Cuốn sổ hàng ngày ghi chép những việc
làm tốt hay xấu để kiểm tra công lao hay
tội lỗi của mình, gọi là Công quá cách. Sau
căn cứ vào đó để phân loại những hành vi
thiện, ác và làm tiêu chuẩn để quỉ thần ban
CÔNG QUÁ CÁCH

phúc hay giáng họa: đó là loại sách khuyên
người làm thiện. Tư tưởng dựa theo thiện,
ác nhiều hay ít mà quyết định quỉ thần ban
phúc giáng họa, đã thấy sớm nhất vào thời
Đông Tấn khi Cát hồng làm sách Bão phác
tử , là tư tưởng căn bản của Đạo
giáo. Thời gần đây rất nhiều người thừa kế
tư tưởng này. Tức đem những hành vi thiện,
ác đã thực hiện một cách cụ thể mà tính
toán tường tận về số điểm để nói rõ nhân
tốt quả đẹp, nhân xấu quả xấu, đó là đặc
sắc của Công quá cách. Cách thức chế định
các điều mục và nội dung cụ thể của Công
quá cách xưa nhất là vào năm Đại định 11
(1171) đời Kim, Đạo sĩ Tịnh minh đạo làm
sách Thái vi tiên quân công quá cách, lập
ba mươi sáu điều công cách, ba mươi chín
điều quá luật, qui định chữa bệnh cho người,
cứu tính mệnh người, trao truyền kinh giáo,
cầu đảo cho người, khuyên người làm thiện
v.v... đều có ghi công; trái lại, làm những
việc bất nhân, bất thiện, bất nghĩa, phi pháp
v.v... thì đều ghi quá (tội lỗi), ngày ngày ghi
chép, hết tháng, hết năm, hễ người nhiều
thiện được phúc, người nhiều ác bị tội.
Cứ theo Truyền gia bảo của Thạch
thành kim đời Thanh chép, thì Phạm trọng
yêm, Tô tuân đời Tống cũng đều có làm
công quá cách, nổi tiếng một thời. Nhưng
phải đến năm Vạn lịch 32 (1604) đời Minh,
sau khi ngài Chu hoành ở núi Vân thê viết
Tự tri lục, Thiền sư Vân cốc trao công quá
cách, thì công quá cách mới phổ cập đến
dân chúng nói chung.
CÔNG TÀO
Nguyên là tên gọi một chức quan ở thời
Hán, trông coi việc sách sử, trực thuộc quận
lại. Từ đời Bắc Tề, thiết lập chức “Công tào
tham quân”, coi việc phòng chống các hành
động sai trái trong xã hội, tương đương chức

Giám đốc Cảnh sát ngày nay. Trong Phật
giáo, từ Công tào được dùng để chỉ cái tâm
vô minh căn bản khởi lên các phiền não.
Kinh Tứ thập nhị chương (Đại 17, 723
trung), nói: “Phật dạy rằng, dứt âm chẳng
bằng dứt tâm, tâm là Công tào, nếu Công
tào nghỉ thì những kẻ tùy tòng đều nghỉ.
Tâm tà chẳng ngăn, dứt âm ích gì?”
CÔNG TUÊ LỰC
........
Lực dụng của công đức và trí tuệ. Kinh
Vô lượng thọ quyển thượng (Đại 12, 269
trung), nói: “Nguyện con có sức công tuệ,
ngang với bậc tôn tối thắng”. Trong Vô
lượng thọ kinh nghĩa sớ quyển hạ, ngài Tuệ
viễn ở chùa Tịnh ảnh giải thích: Công là
nhân của “phúc”; tuệ là nhân của “trí”. Tức
là nguyện rằng, nhờ sức phúc trí này, mà
được ngang hàng với các đức Phật Như lai
tối thắng tôn.
CÔNG VỊ TIỄU TUYÊT
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Công vị,
chỉ giai vị tâm trước và tâm sau khác nhau
trong giai đoạn tu hành. Tiễu tuyệt là diệt
hết.Có nghĩa là công phu tu hành đã tiến
vào cảnhgiới cùng tột, tức không còn
phân biệt giai vị tâm trước, tâm sau sai
khác nữa.
CÔNG XẢO MINH
Phạm:zilpasthàna-vidya. Cũng gọi
Thế công nghiệp minh, Xảo nghiệp minh.
Chỉ cái học về kĩ thuật, công nghệ, âm nhạc,
mĩ thuật, thư pháp, chiêm tướng, chú thuật
v.v... Là một trong năm minh. Có thể chia
làm hai:
1. Thân công xảo: may thêu, viết chữ,
vẽ tranh, nhảy múa, chạm trổ v.v... đều
thuộc Thân công xảo.
2. Ngữ công xảo: lời văn, thơ phú, ngâm
CÔNG TÀO

vịnh, hát xướng v.v... đều thuộc Ngữ công
xảo.
Các kĩ năng tinh khéo của thế gian đều
là pháp vô phú vô kí, cho nên cũng gọi là
Công xảo vô kí. Luận Du già sư địa quyển 2
chia Công xảo minh ra làm sáu thứ là: làm
ruộng, buôn bán, chăn nuôi, làm thợ, toán
số và in ấn. Cũng luận trên quyển 15 nêu
ra 12 thứ là: làm ruộng, buôn bán, công
chức, văn chương, kế toán, in ấn, xem
tướng, bùa chú, thợ thuyền, cho vay lấy lãi,
thầy cúng, âm nhạc v.v...
Đại minh tam tạng pháp số quyển 24
thì nói: văn chương ngâm vịnh, xây dựng
thành ấp, làm ruộng, buôn bán, âm nhạc,
bói toán, thiên văn, địa lí v.v... đều thuộc
Công xảo minh. [X. kinh Trường a hàm
Q.6; Đại nhật kinh nghĩa thích diễn bí sao
Q.4]. (xt. Ngũ Minh).
CỘNG BẤT CỘNG
........
Là “Cộng” và “Bất cộng” nói gộp lại.
Cộng là cùng chung, cùng thông. Cộng và
Bất cộng có những loại như sau:
1. Nói về giáo pháp: giáo pháp nói chung
cho các thừa, gọi là Cộng giáo; trái lại, giáo
pháp không chung cho các thừa thì gọi là
Bất cộng giáo. Chẳng hạn như tông Hoa
nghiêm cho rằng kinh Bát nhã là giáo pháp
chung cho cả ba thừa, vì thế gọi là Cộng
giáo; còn kinh Hoa nghiêm thì chỉ dạy riêng
cho hàng Bồ tát vì thế gọi là Bất cộng giáo.
2. Nói về chỗ nương (sở y): chỗ nương
chung cho hai thức trở lên, gọi là Cộng y,
nếu chỉ là chỗ nương cho một thức duy
nhất, thì gọi là Bất cộng y. Chẳng hạn như
thức A lại da là chỗ nương gốc của các
thức, cho nên gọi là Cộng y; còn như căn
mắt thì chỉ là chỗ nương cho riêng thức
mắt, nên gọi là Bất cộng y.

3. Nói về công đức: trong vô lượng công
đức mà đức Phật có, cũng có những pháp
công đức chung cho các bậc Thánh khác
hoặc phàm phu, gọi là Cộng pháp, cũng
gọi Cộng công đức; còn những công đức
mà chỉ riêng Phật mới có, thì gọi là Bất
cộng pháp, cũng gọi Bất cộng Phật pháp.
Ngoài ra, những phép tắc phổ thông
chung cho tất cả, cũng gọi là Cộng pháp;
trái lại, những phép tắc đặc biệt, không
chung, thì gọi là Bất cộng pháp. Lại cái
nghiệp dẫn sinh quả báo riêng của mình,
gọi là Bất cộng nghiệp; còn nghiệp đưa đến
hoàn cảnh mà mọi người cùng thụ dụng,
thì gọi là Cộng nghiệp. Chẳng hạn như
hoàn cảnh núi sông, đất liền v.v... là do
nghiệp chung tạo thành, mọi người cùng
chung thụ dụng, đó là cộng tướng; còn tự
thân mỗi cá nhân là do nghiệp riêng tạo
nên, đó là Bất cộng tướng. Trong Cộng
tướng, như núi sông, đất liền v.v... mọi người
cùng thụ hưởng, gọi là Cộng trung cộng
(chung trong chung); còn như vườn nhà
của mỗi cá nhân, thì chỉ cá nhân ấy dùng,
chứ không chung cho người khác, gọi là
Cộng trung bất cộng (cái riêng trong cái
chung). Lại trong Bất cộng tướng, tự thân
mình tuy do nghiệp riêng mà thành, nhưng
mọi người cũng có thể thụ dụng (như cảnh
mà năm căn duyên theo, người khác cũng
có thể duyên theo mà thụ dụng), gọi là Bất
cộng trung cộng (cái chung trong cái riêng);
còn như tinh thần và nhân cách của mỗi
người thì chẳng phải là những cái mà mọi
người có thể cùng chung thụ dụng, gọi là
Bất cộng trung bất cộng (cái riêng trong cái
riêng).
CỘNG BẤT CỘNG TỨ BIẾN
Cứ theo Tông kính lục quyển 49 chép,
thì thức A lại da biến hiện các tướng căn
thân, thế giới do nương vào nghiệp chung,
nghiệp riêng mà cảm được, có thể chia làm
bốn thứ là:

CỘNG BẤT CỘNG TỨ BIẾN

1. Bất cộng trung bất cộng biến (trong
riêng biến riêng), căn thắng nghĩa của năm
căn như thần kinh mắt v.v... là do một
niệm đầu tiên trong thức A lại da biến
hiện khi thác sinh, gọi là bất cộng biến
(biến riêng). Nhưng sau khi sinh ra rồi,
các căn này chỉ thụ dụng riêng biệt, và
thức nào nương vào căn ấy, không lẫn
lộn,cho nên gọi là Bất cộng trung bất
cộng biến.
2. Bất cộng trung cộng biến (trong riêng
biến chung), như căn phù trần của năm
căn, lúc đầu chỉ do thức thứ tám biến hiện
ra, gọi là Bất cộng biến (biến riêng); nhưng
sau khi sinh ra rồi, thì người khác cũng có
thể duyên theo mà thụ dụng, cho nên gọi
là cộng (chung), đó là Bất cộng trung cộng
biến.
3. Cộng trung cộng biến (trong chung
biến chung), như núi sông, đất đai v.v... do
thức của nhiều người cùng chung biến hiện,
gọi là cộng biến (biến chung) ; mình và hết
thảy mọi người cùng chung thụ dụng, đó là
Cộng trung cộng biến.
4. Cộng trung bất cộng biến (trong
chung biến riêng), như trong núi sông, đất
đai biến chung, mà ruộng vườn, nhà cửa
của riêng mình, những người khác không
cùng thụ dụng; lại như cùng một con sông,
người thấy thì là nước, nhưng loài quỉ đói
thấy thì lại là lửa nóng và máu mủ... đó là
Cộng trung bất cộng biến.
CỘNG BẤT ĐỊNH QUÁ
...........
Lỗi cùng chẳng định. Tiếng dùng trong
nhân minh.
Cộng, Phạm: sàdhàrana. Bất định,
Phạm:anaikàntika. Một trong sáu Bất
định, lỗi thứ 5 trong 14 lỗi Nhân thuộc 33
lỗi Nhân minh. Lỗi do phạm vi của Nhân

(lí do) quá rộng, bao trùm cả đồng phẩm và
dị phẩm của Tông.
Chẳng hạn như lập luận thức :
Tông: Âm thanh là thường
Nhân: Vì có tính lường được
Trong luận thức trên đây, Nhân “Vì có
tính lường được” dùng cho cả thường lẫn
vô thường, đồng thời, có mặt trong Tông
đồng phẩm (hư không) và Tông dị phẩm
(cái bình) hay ngược lại. Như vậy, không
biết căn cứ vào đâu để xác định âm thanh
là thường hay vô thường. Do đó, Nhân này
là bất định, không phải Nhân chính xác, vì
đã phạm vào điều kiện thứ 3 của Nhân là
“Dị phẩm biến vô tính”. [X. Nhân minh
nhập chính lí luận sớ Q.trung phần cuối].
(xt. Lục Bất Định Quá).
CỘNG CHỦNG TỬ
Hạt giống chung. Chỉ cho chủng tử cộng
tướng, tức là chủng tử thức biến sinh ra
môi trường (cảnh) mà mình và người khác
cùng thụ hưởng chung. Cũng gọi là Cộng
tướng chủng tử, Cộng tướng chủng. Đối lại
với Bất cộng chủng tử.
Cộng tướng chủng tử chia làm hai loại:
Cộng (chung) và Bất công (riêng). Trong
Cộng tướng chủng tử thì như: núi sông,
đất đai v.v... là người và cầm thú cùng thụ
dụng chung, đây là Cộng trung cộng (chung
trong chung), còn ruộng vườn nhà cửa thì
mỗi cá nhân thụ dụng riêng, đây là cộng
trung bất cộng (riêng trong chung).
Thành duy thức luận thuật kí quyển 3
(Đại 34, 321 trung), nói: “Các chủng tử có
hai loại: Cộng tướng (tướng chung) và Bất
cộng tướng (tướng riêng). Thế nào là cộng
tướng? Là do nhiều người cảm được. Tuy
biết rằng thức của mỗi người biến hiện riêng
biệt, nhưng có tướng để thụ dụng giống
nhau, cho nên gọi là Cộng tướng”. [X.
Thành duy thức luận diễn bí sao Q.3 phần
đầu; Duy thức luận đồng học sao Q.2 phần
2]. (xt. Cộng Tướng).

CỘNG BẤT ĐỊNH QUÁ

CỘNG CÔNG
.....
Giai vị thứ 4 trong “Công huân ngũ vị”
(năm giai đoạn tu hành) do tổ Động sơn
Lương giới (807-860) chủ trương. Tức là
giai đoạn giác ngộ thấy suốt tính Phật vốn
sẵn đủ và giữ vững công vị mình đã chứng
ngộ.
CỘNG DỊ PHẨM
........
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Trong luận thức Nhân minh, Cộng dị
phẩm hàm ý là người lập luận và người
vấn nạn cùng thừa nhận rằng trong pháp
sở lập không đầy đủ nghĩa. Nếu pháp sở
lập không đầy đủ nghĩa mà người vấn nạn
thừa nhận, còn người lập luận không thừa
nhận thì thành là Tự dị phẩm, còn người
vấn nạn không chấp nhận, thì thành là
Tha dị phẩm, mà Tha dị phẩm tức là Tự
đồng phẩm. [X. Nhân minh nhập chính lí
luận ngộ tha môn thiển thích (Trần đại
tề)]. (xt. Nhân Dị Phẩm, Tự Đồng Phẩm,
Tông Dị Phẩm).
CỘNG ĐỒNG PHẨM
........
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Đồng phẩm được cả người lập luận và
người vấn nạn cùng chấp nhận. Đồng phẩm
là chỉ cho đồng loại với Hậu trần (thuật từ)
của Tông (mệnh đề), có Tông đồng phẩm
và Nhân đồng phẩm khác nhau. Đồng phẩm
là gọi tắt của Tông đồng phẩm. (xt. Tông
Đồng Phẩm).
CỘNG GIÁO
Chỉ cho pháp môn Bát nhã ba la mật
đa là giáo pháp chung của ba thừa cùng tu
học. Cũng gọi là Cộng bát nhã, Tam thừa
cộng giáo, Cộng giáo Đại thừa. Đối lại với
“Bất cộng giáo”.

Nếu nói theo bốn giáo Hóa pháp của
tông Thiên thai, thì thuyết của các kinh
Đại thừa như kinh Bát nhã... là giáo pháp
chung cho cả ba thừa: Thanh văn, Duyên
giác và Bồ tát thuộc về Thông giáo; trái lại,
như thuyết của kinh Hoa nghiêm ý nghĩa
sâu xa chỉ có Bồ tát mới hiểu được thì thuộc
về Biệt giáo và Viên giáo. Cộng giáo cũng
tương đương với Tam thừa thông giáo trong
Ngũ thời giáo của ngài Tuệ quán hay Tam
thừa thông giáo trong Tứ giáo của ngài
Nguyên hiểu. [X. kinh Đại phẩm bát nhã
Q.3; Hoa nghiêm kinh thám huyền kí Q.1;
Hoa nghiêm ngũ giáo chương Q.1; Tứ giáo
nghĩa Q.1].
CỘNG HỈ SINH ĐỊNH
Tức là Thiền định đã thoát li cõi Dục
mà được cảm giác mừng, vui. Đó là các cõi
Sơ thiền và Nhị thiền trong bốn Thiền
thuộc cõi Sắc. [X. Giải thoát đạo luận Q.2].
(xt. Nhị Thiền, Tứ Thiền, Sơ Thiền).
CỘNG HỨA PHÁP
........
Tiếng dùng trong Nhân minh. Trong
cách thức lập luận của Nhân minh, chủ
trương lập luận được cả hai bên người
lập luận và người vấn nạn cùng thừa
nhận, gọi là Cộng hứa. Cũng gọi là Lập
(người lập luận), Địch (người vấn nạn)
cộng hứa pháp, Đồng hứa, Câu hứa. Trái
lại, cả Lập và Địch cùng không thừa nhận,
thì gọi là Bất cộng hứa. Trong luận thức
Nhân minh, Tông y (cái mà mệnh đề dựa
vào để thành lập, tức là Chủ từ và thuật
từ của mệnh đề, cả hai vẫn còn ở trạng
thái riêng rẽ, chưa liên kết) và Nhân (lí
do) là chỗ y cứ để biện luận, cho nên
việc Lập và Địch cùng thừa nhận là điều
CỘNG HỨA PHÁP

kiện phải có; còn Tông thể (mệnh đề
chỉnh thể, tức là sự kết hợp của Chủ từ
và thuật từ) là cái mà người lập luận đề
xuất, nhưng chưa được đối phương thừa
nhận,thì là cái chủ thể của sự tranh
luận, cho nên Lập và Địch cùng không
thừa nhận là điều tất yếu. [X. luận Nhân
minh nhập chính lí; Nhân minh nhập
chính lí luận sớ Q.thượng phần đầu]. (xt.
Bất Cộng Hứa).
CỘNG HỮU PHÁP
........
I. Cộng hữu pháp. Cũng gọi là Câu hữu
pháp, Câu hữu. Tức là pháp tồn tại đồng
thời. Luận Câu xá quyển 6 (Đại 29, 30
trung), nói: “Nếu pháp là quả sĩ dụng của
nhau, thì pháp ấy cũng là nhân câu hữu
của nhau. Tướng nó như thế nào? Như bốn
đại chủng, cùng trông nhau làm nhân câu
hữu”. Nói một cách cụ thể, thì như bốn đại
đất,nước, lửa, gió, hoặc như bản pháp với
bản tướng, tâm vương với tâm sở v.v... là
những thứ đồng thời cùng tồn tại mà thành
một tổ chức, không tách rời nhau, gọi là
Cộng hữu pháp. Hết thẩy “nhân câu hữu”
đều là Cộng hữu pháp. [X. Câu xá luận
quang kí Q.6; Câu xá luận bảo sớ Q.6]. (xt.
Câu Hữu Nhân).
II. Cộng hữu pháp. Tiếng dùng trong
Nhân minh. Trong lập luận Nhân minh,
Nhân (lí do) được lập ra phải được người
lập luận và người vấn nạn đều cùng thừa
nhận là có thật, thì đó gọi là Cộng hữu
pháp. (xt. Cực Thành).
CỘNG LẠC SINH ĐỊNH
Chỉ sự lìa bỏ cảm thụ mừng, vui của
Nhị thiền mà được thiền định “Li hỉ diệu
lạc”. Tức là Thiền thứ ba trong bốn thiền
của cõi Sắc. [X. luận Giải thoát đạo Q.2].
(xt. Tam Thiền Thiên, Tứ Thiền).

CỘNG NGHIÊP BẤT CỘNG NGHIÊP
..............
Cộng nghiệp là nghiệp nhân chung của
chúng sinh, có khả năng chiêu cảm thế giới
vật lý như núi sông, đất đai mà mình và
người cùng chung thụ dụng, đây là nghiệp
của y báo; còn nghiệp nhân của mỗi người
có thể chiêu cảm năm căn chính báo mà
mỗi người thụ dụng riêng, thì gọi là Bất
cộng nghiệp. Tông Câu xá lấy tự thể của
Nhân làm Cộng nghiệp; tông Duy thức thì
lấy Cộng nghiệp làm duyên Tăng thượng
giúp cho cộng tướng chủng tử sinh khởi
hiện hành. Đứng về mặt chủng tử mà nói,
thì Cộng nghiệp và Bất cộng nghiệp là
chủng tử nghiệp năng cảm, còn chủng tử
thân nhân duyên của y báo, chính báo thì
là chủng tử Cộng tướng và Bất cộng tướng.
Chủng tử nghiệp của Cộng nghiệp và Bất
cộng nghiệp có khả năng giúp đỡ chủng tử
Cộng tướng và Bất cộng tướng của thân
nhân duyên sinh khởi hiện hành. Song sự
hiện hành do nghiệp thiện ác khởi ra, khởi
rồi diệt ngay, cho nên công năng giúp cái
khác yếu ớt, nhưng chủng tử nghiệp mà nó
huân tập thì tương tục tăng trưởng, có khả
năng giúp đỡ quả dị thục trong vị lai, công
năng ấy mạnh mẽ, cho nên tông Duy thức
chỉ đứng về mặt chủng tử để mà bàn đến
Cộng nghiệp và Bất cộng nghiệp. [X. luận
Đại tì bà sa Q.134; luận Đại thừa a tì đạt ma
tập Q.4; A tì đàm tâm luận kinh Q.2; luận
Câu xá Q.11; luận Thành duy thức Q.2;
Thành duy thức luận thuật kí Q.3 phần
đầu]. (xt. Thân Nhân Duyên).
CỘNG PHÁP
.....
Còn gọi là Cộng công đức. Đối lại với
“Bất cộng pháp”. Chỉ pháp công đức trong
vô lượng công đức của Phật, mà các bậc
Thánh khác và phàm phu cùng có chung,
CỘNG HỮU PHÁP

gọi là Cộng pháp (pháp chung). Như ba
pháp Vô tránh, Nguyện trí và Bốn vô ngại
giải trong vô lượng công đức của Phật, thì
các bậc A la hán cũng có thể có được; còn
các pháp như năm thần thông, bốn tĩnh lự
thì phàm phu cũng có thể có được. Tuy
nhiên, trong các pháp công đức ấy, bậc
Thánh khác và phàm phu có thể có chung,
nhưng chỉ có công đức của Phật là thù thắng,
tự tại hơn cả. Ngoài ra, những phép tắc phổ
thông chung cho tất cả, cũng gọi là Cộng
pháp. [X. luận Câu xá Q.27; luận A tì đạt
ma thuận chính lí Q.75; luận Đại tì bà sa
Q.179].
CỘNG PHÁT BỒ ĐỀ TÂM THỤ KÍ
Một trong bốn thứ thụ kí. Tức là Bồ tát
vì hóa độ chúng sinh, cùng với chúng sinh
cùng phát tâm Bồ đề, thề nguyền cùng
thành chính giác mà mong được Phật thụ
kí. [X. luận Bồ đề tư lương Q.3]. (xt. Thụ
Kí).
CỘNG PHÁT Ý CHUYỂN LUÂN BỒ TÁT
......
Cộng phát ý chuyển luân, Phạm: Saha
cittotpàda dharma cakra. Dịch âm: Sa
ha chất đô tát bả đà đạt ma chước yết la.
Còn gọi là
Cộng phát
tâm pháp
luân Bồ tát.
Cùng với Tài
phát tâm
chuyển pháp
luân Bồ tát
trong kinh
Bát nhã lí
thú là cùng
một vị tôn.
Mật hiệu là
Pháp luân

kim cương. Trong Thai tạng mạn đồ la của
kinh Đại nhật chưa thấy ghi chép vị tôn
này, nhưng cứ theo phẩm Mật ấn nói, thì
vị tôn này tương đương với bồ tát Hư không
tuệ; còn phẩm Bí mật mạn đồ la thì bảo vị
tôn này là bồ tát Hư không vô cấu. Hình
tượng toàn thân mầu da trắng, bàn tay phải
dơ thẳng, cầm hoa sen, trên hoa sen có
bánh xe, bàn tay trái ngửa lên, trên bàn tay
có đặt chày một chẽ, ngồi xếp bằng trên
hoa sen đỏ, quay về phía trái, hơi nhìn
xuống. Hình tam muội da là bánh xe vàng
trên hoa sen. Chủng tử, Ấn ngôn, xưa nay
phần nhiều giống như chủng tử và chân
ngôn của bồ tát Hư không tuệ. [X. Đại nhật
kinh sớ Q.13].
CỘNG PHẦN TU TAM MUỘI
Một trong ba Tam muội: Nhất phần tu,
Cộng phần tu và Thánh chính đẳng được
nêu trong luận Thành thực. Chỉ pháp Tam
muội tu cả Định và Tuệ. Luận Thành thực
quyển 12 (Đại 32, 335 thượng), nói: “Cộng
phần tu, nghĩa là khi tu định thì cùng lúc
tu cả tuệ, ấy là Tam muội thế gian, ở trong
pháp Noãn v.v...”
CỘNG THIÊN
Tức là danh hiệu của đức Thích tôn ở
đời quá khứ khi Ngài làm Chuyển luân
Thánh vương vào thời đức Như lai Phổ
thủ. Kinh Phật tạng quyển hạ (Đại 15, 797
hạ), nói: “Lúc bấy giờ, ta mệnh chung ở cõi
trời Phạm thế, sinh vào cõi Diêm phù đề
làm Chuyển luân Thánh vương, hiệu là
Cộng thiên. Thời ấy, người ta sống chín
vạn tuổi”.
CỘNG TỈ LƯỢNG
Tiếng dùng trong Bồ Tát Cộng Phát Ý Chuyển Luân Nhân minh. Chỉ Tỉ
CỘNG TỈ LƯỢNG

lượng cấu thành bởi cái pháp đã được cả
hai bên Lập (người lập luận) và Địch (người
vấn nạn) cùng thừa nhận. Nói tắt là Cộng
tỉ. Một trong ba Tỉ lượng. Cũng tức là ba
chi Tông (mệnh đề), Nhân (lí do), Dụ (thí
dụ), hoặc chỉ là pháp dùng trong Tông được
cả Lập và Địch cùng thừa nhận để tiến hành
biện luận. Có thể được chia nhỏ ra làm ba
là:
1. Cộng chi tự, tức là tiền trần (chủ từ)
và hậu trần (khách từ) của Tông tuy được
cả hai bên cùng thừa nhận, nhưng pháp
dùng trong Nhân và Dụ thì chỉ tự mình
thừa nhận (tự hứa).
2. Cộng chi tha, tức là tiền trần và hậu
trần của Tông tuy cùng được hai bên Lập
và Địch thừa nhận, nhưng pháp dùng trong
Nhân và Dụ thì chỉ người khác thừa nhận
(tha hứa).
3. Cộng chi cộng, tức là tỉ lượng dùng
trong Tông, Nhân, Dụ được cả Lập và Địch
cùng thừa nhận (cộng hứa), cũng tức là
nghĩa “Cộng bất định”. [X. Nhân minh nhập
chính lí luận sớ Q.trung phần đầu; Nhân
minh luận sớ minh đăng sao Q.3 phần cuối].
(xt. Tam Tỉ Lượng, Cộng Bất Định, Cộng
Hứa Pháp).
CỘNG TƯỚNG
Phạm:sàmànya-lakwaịa
I. Cộng tướng. Đối lại với “Tự tướng”.
Chỉ cho tướng chung. Cũng chỉ tướng
không phải hạn ở tự tướng, mà còn có nghĩa
cộng thông với các pháp khác. Nếu là tự
thân chỉ có cái thể tướng đặc thù, thì gọi là
Tự tướng. Thực ra thì tự thể của các pháp,
chỉ có trí chứng mới có thể biết, không thể
dùng lời nói để thí dụ, nên gọi là Tự tướng.
Còn đem tâm phân biệt để an lập thi thiết
năng thuyên, sở thuyên của các pháp dùng
lời nói để diễn tả, tìm hiểu thể nghĩa của

các pháp làm chỗ cho trí phân biệt duyên
theo, thì là Cộng tướng. Như hết thảy sắc
pháp đều có tự tướng riêng biệt, nhưng khi
dùng câu “hết thảy vạn hữu đều là vô ngã”,
để nói rõ về tính không của các pháp thì
“vô ngã” ấy tức là Cộng tướng. Như vậy,
“vô ngã” là nghĩa tướng chung của “hết thảy
vạn hữu”, cùng với “khổ”, “không”, “vô
thường” v.v... dùng để giải thích thể nghĩa
của các pháp, cho nên đều là Cộng tướng.
Thông thường phần nhiều cho Cộng
tướng có thể giải thích được và coi nó như
đối lập với “Tự tướng”, nhưng Nhân minh
nhập chính lí luận sớ quyển thượng phần
đầu, thì phản đối luận thuyết tương đối này
mà cho rằng trong các pháp có thể giải thích,
bao hàm cả Tự tướng và Cộng tướng, hai
tướng này có mối quan hệ nhiều lớp với
nhau như năm uẩn sắc, thụ v.v... là Tự
tướng, còn sự “vô thường” của năm uẩn là
Cộng tướng; lại trong Sắc uẩn, “Sắc xứ” là
Tự tướng, Sắc uẩn là Cộng tướng. Ngoài ra,
trong sắc xứ thì các mầu “xanh”, “vàng” là
Tự tướng, còn sắc xứ là Cộng tướng. Như
vậy, cuối cùng, lấy tự tính bản chân do
Thánh trí chứng được làm Tự tướng, và
lấy tự tính giả khác (vì không lìa trí giả và
nói năng) làm Cộng tướng. [X. Phật địa kinh
luận Q.6; luận Câu xá Q.23; luận Đại tì bà
sa Q.42; Thành duy thức luận thuật kí Q.2
phần cuối; Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm
chương Q.2 phần cuối].
II. Cộng tướng. Đối lại với “Bất cộng
tướng”. Tức là tướng do mọi người cùng
chung cảm được, cùng thụ dụng chung, gọi
là Cộng tướng. Như núi sông, đất đai v.v...
là bởi nghiệp chung của mọi người tạo
thành, là nơi nương tựa và thụ dụng chung
của mọi người, cho nên là Cộng tướng; còn
như thân thể của mỗi cá nhân, là do nghiệp
riêng của cá nhân ấy mà có, cũng chỉ do cá
nhân ấy thụ dụng, cho nên gọi là Bất cộng
tướng. Chủng tử thân nhân duyên của Cộng

tướng, gọi là Cộng tướng chủng tử, được CỘNG TƯỚNG

chủng tử cộng nghiệp giúp đỡ mà sinh khởi
hiện hành. Cộng tướng có thể chia làm hai
thứ:
1. Như núi sông, đất đai thuộc y báo, do
nghiệp chung mà có, đều do người, thú,
sâu, cá, v.v... cùng chung thụ dụng, gọi là
Cộng trung cộng (chung trong chung).
2. Như ruộng vườn, nhà cửa của mỗi cá
nhân, thì chỉ cá nhân ấy thụ dụng chứ
người khác không được dùng chung, thì
gọi là Cộng trung bất cộng (riêng trong
chung). [X. luận Thành duy thức Q.2;
Thành duy thức luận thuật kí Q.3 phần
đầu]. (xt. Bất Cộng Tướng, Cộng Bất Cộng).
CỘNG TƯỚNG HOẶC
Phạm:sàmànya-kleza. Chỉ hoặc (phiền
não) duyên theo tướng chung mà sinh khởi.
Nói tắt là Cộng hoặc. Đối lại với “Tự tướng
hoặc”. Tức là các pháp duyên theo những
tướng chung: khổ, không, vô thường, vô
ngã v.v... mà bị mê hoặc rồi sinh ra các
phiền não chấp khổ làm vui, chấp không
làm có, chấp vô thường làm thường, chấp
vô ngã làm ngã, gọi là Cộng tướng hoặc.
Luận Câu xá quyển 20 (Đại 29, 104 thượng),
nói: “Hết thảy kiến, nghi, vô minh còn sót
chưa đoạn, trói buộc suốt ba đời. Vì ba thứ
này là Cộng tướng hoặc, nên hết thảy hữu
tình đều bị trói buộc. Nếu ở đời hiện tại,
chính khi duyên cảnh, tùy theo chỗ ứng
hợp có thể bị nó trói buộc”. Cứ theo sự giải
thích trong luận Câu xá quang kí quyển
20, thì kiến, nghi, vô minh ở vị lai, tùy theo
chỗ ứng hợp đều buộc khắp ba đời, buộc
khắp tự cảnh, cho nên gọi là Biến hành (đi
khắp). Còn ý thức ở quá khứ, tuy cũng buộc
khắp ba đời, nhưng không buộc khắp tự
cảnh, cho nên không thuộc Biến hành.
Cộng hoặc của hiện duyên, tuy đủ hai thứ
biến hành, nhưng cũng có khi không đủ,

vì là bất định, nên cũng không thuộc biến
hành. [X. A tì đàm tâm luận kinh Q.3; luận
Đại tì bà sa Q.18]. (xt. Tự Tướng Hoặc).
CỘNG XẢ SINH ĐỊNH
Tức là từ bỏ sự vui vi diệu của Tam thiền
mà được Thiền định cảm giác không khổ
không vui, tức là Thiền thứ tư trong bốn
Thiền thuộc cõi Sắc. [X. luận Giải thoát
đạo Q.2]. (xt. Tứ Thiền).
CỘNG Y
Chỗ nương tựa chung của hai thức trở
lên. Nếu đứng về phương diện bảy thức
trước mà bàn, thì trong số bốn y của năm
thức trrước, trừ Đồng cảnh y ra, còn lại
Phân biệt y, Nhiễm tịnh y và Căn bản y
đều là Cộng y; cũng tức là năm thức trước
lấy thức thứ sáu làm Phân biệt y (chỗ nương
phân biệt), thức thứ bảy làm Nhiễm tịnh y
(chỗ nương vừa nhơ vừa sạch), thức thứ
tám làm Căn bản y (chỗ nương chính, gốc).
Lại thức thứ sáu là chỗ nương của thức thứ
bảy, thức thứ bảy là chỗ nương của thức
thứ sáu và thức thứ tám, cho nên thức thứ
sáu, thức thứ bảy cũng có nghĩa Cộng y.
[X. luận Thành duy thức Q.4, Q.7; Thành
duy thức luận thuật kí Q.4 phần đầu, Q.7
phần đầu; Bách pháp vấn đáp sao Q.1].
CỐT BÚT
.....
Chẻ xương làm bút để viết chép kinh
Phật. Kinh Phạm võng quyển hạ (Đại 24,
1009 thượng), nói: “Lột da làm giấy, chích
máu làm mực, lấy tủy làm nước, chẻ xương
làm bút để viết chép giới luật của Phật”.
CỐT DƯƠNG
.....
Còn gọi là Thu cốt (thu lấy xương), khôi
kí (gửi tro). Tức là sau khi hỏa táng (thiêu,
CỐT DƯƠNG

đốt) xác chết, thu nhặt lấy xương, tro còn
sót lại. Người ta sau khi chết bao nhiêu năm,
xương hóa thành trắng, thì gọi thí dụ là cốt
Phật. [X. Sắc tu bách trượng thanh qui Q.3].
CỐT HỒ
Còn gọi là Xá lợi bình, Xá lợi hồ. Tức là
cái lọ đựng xương còn lại sau khi đã thiêu.
Thời xưa lọ làm bằng kim thuộc, đất nung
hoặc bằng đá, đời sau phần nhiều tiện bằng
gỗ. Sau khi đức Phật Niết bàn, xá lợi của
Ngài được đựng vào chiếc âu bằng vàng, để
ở chính điện nước Cưu di. Không lâu, tám
nước lân cận đều mang quân đến đòi,
Hương tính Bà la môn mới chia xá lợi làm
tám phần cho tám nước, mỗi nước nhận
bình xá lợi rồi đem về. Chiếc bình xá lợi
mà nước Ca tì la vệ trong tám nước nhận
được thời bấy giờ, đến tháng 1 năm 1898,
người ta đã đào thấy tạiPipràwàthuộc
Nepal. Ngoài ra trong ngôi tháp hoang phế
tại địa phương Kucha (nước Cưu tư xưa)
thuộc Tân cương, người ta cũng đã phát
hiện một
chiếc Cốt hồ
bằng gỗ,
đường kính
độ hai mươi
phân, cao độ
mười sáu
phân, bên
ngoài có
thếp vàng,
bên trong
đựng bạch
cốt và ngọc
báu. Thông
thường Cốt hồ được chôn dưới mộ, hoặc
đặtở một góc trong nhà điện. [X. Trường
a hàm Q.4 kinh Du hành; kinh Phật ban
nê hoàn Q.hạ; Sắc tu bách trượng thanh

qui Q.6].
CỐT LÂU THẢO
Còn gọi là Khuất lũ thảo, Khuất lâu thảo,
Cốt lộ thảo. Là loại cỏ mà Mật giáo, khi tu
phép Phổ hiền diên mệnh (cầu tuổi thọ hoặc
trí tuệ), vào giờ tu Hộ
ma thì đốt lên cúng
Phật. Là loại thực
vật bò lan, mọc
trong núi sâu, quả
mầu vàng, hơi giống
quả dưa gang, mùi vị
ngon ngọt. Tục gọi
thứ cỏ này là cỏ
trường thọ. [X. Kim
cương đính du già
hộ ma nghi quĩ; Hi
lân âm nghĩa Q.7].
CỐT NHÂN
.....
I. Cốt nhân. Người còn trơ bộ xương.
Da thịt của thân thể đều đã nát rữa, chỉ
còn lại bộ xương; người tu Bất tịnh quán,
Cửu tưởng, Bát bội xả, phải quán tưởng
tướng này. Cho nên hành giả thường vẽ
tướng xương khô làm đối tượng để thành
tựu quán tưởng của mình. Hành sự sao tư
trì kí quyển hạ phần 2 đoạn 3 bảo, cốt nhân
là bức tranh vẽ bộ xương khô, để hành giả
nương vào đó mà tu phép Thiền [X. Thích
thị yếu lãm Q.hạ].
II. Cốt nhân. Chỉ người bần tướng.
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 9 Qui sơn
linh hựu chương (Đại 51,264 hạ), nói: “Hòa
thượng là cốt nhân, kia là núi thịt, nếu Hòa
thượng ở thì đồ chúng chẳng đầy nghìn”.
CỐT SƠN
.....
I. Cốt sơn. Có nghĩa là xương chất đống
thành núi. [X. Tì nại da tạp sự Q.37]
Cốt Hồ (đào được ở Nepal)
Cỏ Cốt Lâu
CỐT HỒ

II. Cốt sơn. Chỉ núi trọc, trơ đất đá,
cây cỏ không mọc được. Đứng về phương
diện bói toán, cốt sơn là núi ít phúc đức.
Tại Nhật bản, cốt sơn chỉ cho những chùa
viện có tín đồ lèo tèo mấy người, nghèo
nàn thiếu thốn. (xt. Nhục Sơn).
CỐT THÂN
.....
Là dịch ý từ chữ Phạmzarìra (xá lợi).
Tức là người y theo giới định tuệ mà huân
tu, sau khi viên tịch thân thể khô đi và
toàn vẹn như lúc sống, vĩnh viễn được cõi
người cõi trời cúng dường. (xt. Xá Lợi).
CỐT TỎA QUÁN
Cũng gọi là Cốt tưởng quán. Phép tu
quán tưởng thân thể người ta là bộ xương
trắng dính vào nhau để đoạn trừ tâm tham
dục. Phép quán này chia làm ba giai đoạn.
1. Sơ tập nghiệp vị, tức đầu tiên tập
trung sức chú ý vào một điểm nào đó trên
thân thể để quán tưởng về xương, dần dần
quán khắp toàn thân, rồi chuyển sang thân
người khác, quán toàn thế giới đầy dẫy xương
trắng, sau lại thu hồi về một thân mình.
2. Dĩ thục tư vị, quán tưởng xương trong
một thân mình, thì trước hết trừ bỏ xương
chân, dần dần trừ bỏ xương các bộ phận
khác, chỉ còn lại nửa xương đầu.
3. Siêu tác ý vị, đem nửa xương đầu còn
lại trừ khử hết, rồi chú tâm ở khoảng chân
mày, yên lặng quán xương trắng. [X. Trung
a hàm Q.24 kinh Niệm xứ; luận Du già sư
địa Q.32; luận Câu xá Q.22].
CỐT TỎA THIÊN
Cốt tỏa, Phạm: Zaôkara, dịch âm là
Thương yết la. Là hóa thân của trời Đại tự
tại. Nhưng trong Mật giáo thì nói Đại tự tại
thiên là chủ của đại thiên thế giới, còn Yết
la thiên là chủ một thế giới. Nhân minh
nhập chính lí luận sớ quyển thượng (Đại

44, 92 hạ), nói: “Thương yết la, Hán dịch
là Cốt tỏa (...) Ngoại đạo nói rằng, ở đầu
kiếp thành, trời Đại tự tại thị hiện hai mươi
bốn tướng, giáo hóa và làm lợi ích cho nhân
gian, xong việc ngài trở về trời. Người đời
luyến tiếc, mới lập tượng thờ. Hình tượng
Ngài khắc khổ, gầy gò, chỉ còn trơ những
đốt xương nối liền nhau, giống chuỗi móc
xích, cho nên gọi là trời Cốt tỏa”. [X. kinh
Đại nhật Q.1 phẩm Cụ duyên; Tất đàm tạng
Q.1]. (xt. Đại Tự Tại Thiên).
CƠ
Hàm ý là Căn cơ, Cơ duyên. Tức là cái
khả năng tính khi gặp duyên thì phát động,
cũng chính là năng lực vốn có để đảm nhận
giáo pháp của đức Phật, hoặc là đối tượng
mà đức Phật nói pháp cho nghe. Cơ với
pháp hoặc với giáo gọi chung là Cơ pháp
hoặc Cơ giáo. Đức Phật tùy theo cơ loại mà
nói pháp, gọi là Đối cơ thuyết pháp; giáo
pháp vừa hợp với căn cơ, gọi là Đậu cơ. Cơ
trở thành cái duyên để nói pháp, gọi là Cơ
duyên. Cơ cảm ứng giáo pháp, gọi là Cơ
cảm; đức Phật ứng cơ, gọi là Phật ứng. Cơ
cảm và Phật ứng hợp lại gọi là Cảm ứng, cơ
và ứng hợp lại gọi là Cơ ứng. Đức Phật tùy
thời ứng cơ, thích nghi giáo pháp mà làm lợi
ích cho chúng sinh, gọi là Đương cơ ích vật,
đây là ý trong năm thời giáo của Thiên thai;
bốn thời trước Pháp hoa là thích nghi khiến
cho căn cơ chúng sinh thành thục để nhận
lãnh Viên giáo. Ngoài ra, dùng nước để thí
dụ căn cơ của chúng sinh,gọi là Cơ thủy.
Thiền tông cho Cơ là tác dụng của tâm
người thầy, vì Cơ vốn dứt tuyệt đường nói
năng suy nghĩ. Tác dụng tâm của thầy có
ảnh hưởng đến người học, cho nên người
học phải tương ứng với tâm của thầy mà
tiếp nhận sự chỉ dạy, đó gọi là Đầu cơ.
CƠ

Pháp hoa huyền nghĩa quyển 6 phần
trên, chia “Cơ” làm ba thứ:
- Vi (chút ít), nhờ sự giáo hóa của đức
Phật mà trong lòng phát động được chút ít
thiện.
- Quan (liên quan), đức Phật tùy ứng
với năng lực vốn có của chúng sinh mà đặt
ra giáo pháp, tức là sự tùy ứng của Phật và
cơ của chúng sinh có liên quan với nhau.
- Nghi (thích đáng), Cơ của chúng sinh
kết hợp với sự giáo hóa của Phật. Cơ phải
đủ loại căn tính nào đó (tính chất căn bản,
tư chất), cho nên gọi là “Cơ căn” hoặc “Căn
cơ”.
Cơ có thể theo nhiều lập trường khác
nhau mà chia loại, như:
1. Người muốn tu pháp thiện, gọi là
Thiện cơ; người thích làm pháp ác gọi là
Ác cơ.
2. Căn cứ vào sự cao thấp, bén lụt của
năng lực vốn có mà chia làm ba cơ: thượng,
trung, hạ; mỗi cơ lại có thể chia làm ba:
thượng, trung, hạ nữa, gọi là Chín phẩm cơ.
3. Người tin theo Phật giáo Đại thừa, gọi
là Đại cơ; người tin theo Phật giáo Tiểu thừa,
gọi là Tiểu cơ.
4. Người có khả năng khai ngộ tức khắc,
gọi là Đốn cơ; người phải qua một giai đoạn
nhất định rồi mới có thể dần dần khai ngộ,
gọi là Tiệm cơ.
5. Người trực tiếp tiếp nhận giáo pháp
chân thực, gọi là Trực nhập cơ (cơ vào
thẳng), Trực tiến cơ (cơ tiến thẳng). Trái
lại, người trước phải tiếp nhận giáo pháp
phương tiện, rồi sau mới tiếp nhận giáo pháp
chân thực, thì gọi là Vu quýnh cơ (cơ xa
xôi, quanh co).
6. Người không nương vào việc thiện ở
hiện tại, mà nương vào sức lực của gốc lành
đã tu ở đời quá khứ, gọi là Minh cơ (cơ sâu

kín). Trái lại, người nương vào sự làm thiện
của thân, miệng ở đời hiện tại thì gọi là
Hiện cơ.
7. Người chính thức khế hợp với giáo
pháp, gọi lá Chính cơ, trái lại, thì gọi là
Bàng cơ (cơ một bên).
8. Khi đức Phật nói pháp nếu không có
đối tượng nhận lãnh giáo pháp, thì các bậc
Thánh hiền tạm thời biến hóa thành là đối
tượng nhận lãnh, gọi là Quyền cơ (cơ tạm).
Nếu thực tại có thính chúng thích hợp với
giáo pháp ấy, thì gọi là Thực cơ.
Ngoài ra, các tông các phái tùy theo giáo
lí của mình còn chia cơ làm nhiều loại.
Chẳng hạn như tông Thiên thai, trong cơ
Tiểu thừa, người mới đầu tham gia giáo
thuyết A hàm ở vườn Lộc dã, rồi sau dần
dần mới tiếp nhận giáo thuyết cao sâu, gọi
là Thụ nhập cơ (cơ vào dọc). Trái lại, người
không theo hình thức trên mà trực tiếp
nghe giáo thuyết cao sâu ngay, thì gọi là
Hoành lai cơ (cơ đến ngang).
Tam giai giáo của ngài Tín hành đời Tùy,
đã đứng trên quan điểm thời gian, nơi chỗ
và người mà chia cơ làm ba bậc. Cơ của
bậc thứ ba là chỉ những người, sau đức Phật
nhập diệt một nghìn năm, sinh vào cõi
nước nhơ nhớp, là chúng sinh thiện ác tà
chính đều mê lầm không được giải thoát,
trong đó lại chia làm hai hạng là lợi căn và
độn căn. Hai hạng này gọi là Sinh manh
chúng sinh (sinh ra đã mờ tốt), là đối tượng
tiếp nhận pháp phổ thông.
Mật giáo chia cơ làm hai loại là: Hiển
và Mật. Trong Mật giáo, những người tiếp
nhận quán đính kết duyên mà chưa thể tu
hành đúng như pháp, gọi là Kết duyên bàng
cơ; còn những người chính thức nhận giáo
có thể tu hành đúng như pháp, thì gọi là
Chính sở bị cơ. Chính sở bị cơ lại được
chia làm hai hạng là: Tiểu cơ (trí tuệ kém
còn có tướng) và Đại cơ (trí tuệ hơn không
có tướng). Tiểu cơ chỉ những cơ quanh co

từ Hiển giáo vào Mật giáo, và những cơ đi
thẳng vào Mật giáo. Còn Đại cơ thì từ giai
đoạn phát tâm tu hành cho đến chứng đắc,
CƠ

tùy theo quá trình đã trải qua nhiều hay ít
mà chia làm ba hạng là: Cơ tu hành phần
chứng, Cơ địa tiền địa thượng cộng phần
chứng, và Cơ tức đáo (đến tức khắc). Cơ
của Mật giáo chia nhỏ ra có sáu loại như
trên, thêm ba loại tổng quát nữa (Chính sở
bị, Tiểu cơ, Đại cơ) gọi chung là chín cơ
của Mật giáo.
Tông Tịnh độ căn cứ theo kinh Quán
vô lương thọ mà chia cơ làm hai loại là:
Định cơ (Định thiện cơ) và Tán cơ (Tán
thiện cơ). Trong Tán cơ lại lập ba loại: Phế
lập, Trợ chính, Bàng chính. Cơ phế lập bỏ
hết các hạnh khác mà chỉ chuyên tu một
hạnh niệm Phật, gọi là Chính cơ.
Tịnh độ chân tông Nhật bản phối hợp
ba nguyện mười tám, mười chín, hai mươi
trong bốn mươi tám nguyện của Phật A di
đà mà lập ba cơ: Chính định tụ, Tà định tụ
và Bất định tụ, và lập thuyết Ác nhân chính
cơ (Chân tông cho rằng những người ác
mới là đối tượng cần được hóa độ).
Tông Nhật liên của Nhật bản thì chia
cơ ra làm hai loại là: Trực cơ và Tạp cơ.
Những người thuần túy hoặc pháp Nhất
thừa Pháp hoa, gọi là Trực cơ. Trực cơ lại
chia làm hai duyên: Thuận và Nghịch; trong
đó, những người nghịch duyên báng pháp
là đối cơ của Bản môn thành Phật. Tạp cơ
cũng chia làm hai loại là: Tám cơ khi đức
Phật còn tại thế (cơ bốn giáo hóa nghi và
cơ bốn giáo hóa pháp) và ba cơ khi Phật đã
nhập diệt (cơ ba thời Chính, Tượng, Mạt).
[X. Pháp hoa văn cú Q.5 phần trên, Q.10
phần dưới; Hoa nghiêm kinh thám huyền
kí Q.1; Đại thừa khởi tín luận nghĩa kí
Q.thượng; Pháp hoa huyền nghĩa thích tiêm
Q.12; luận Thích tịnh độ quần nghi Q.3;
Hoa nghiêm huyền đàm Q.7].
CƠ CẢM

Cơ là cơ loại; Cảm là cảm ứng. Có nghĩa
là chúng sinh đều có sẵn cơ thiện căn, có
thể theo cơ mà cảm ứng sự hóa đạo của
Phật, còn Phật cũng có thể theo cơ mà đáp
ứng. Hoa nghiêm kinh thám huyền kí
quyển 1 (Đại 35, 108 trung), nói: “Cơ và
cảm ứng nhau, thì có hình tướng và lời nói
xuất hiện”. [X. Pháp hoa văn cú quyển 1
phần trên; Thung dung lục tắc 71].
CƠ CĂN
Chỉ cơ có thể tiếp nhận giáo pháp, cũng
chỉ căn tính tư chất của người ta. Còn gọi
là Căn cơ. Hoặc gọi Căn, Cơ. Hàm ý có
năng lực tu hành. Luận Nhị giáo quyển
thượng (Đại 77, 375 thượng), nói: “Văn
theo sự chấp kiến mà ẩn, nghĩa theo cơ
căn mà hiện”. [X. Thích ma ha diễn luận
Q.1]. (xt. Cơ).
CƠ CẬN TAI
.... ....
Là nạn đói. Phạm: durbhi-kwàntara
kalpa. Còn gọi là Cơ cận kiếp, Cơ cận trung
gian kiếp. Là một trong ba tai họa phát sinh
vào thời kì kiếp trung. Ba tai họa là chiến
tranh, bệnh dịch, nạn đói. Đến cuối thời kì
kiếp Trung, khi tuổi thọ của người ta giảm
xuống còn mười tuổi, lúc đó tâm người đầy
dẫy tham, sân, si độc ác, hễ thấy nhau là
sinh tâm hại nhau, những tà giáo tà thuyềt
đua nhau ngự trị, khiến tâm con người càng
u mê tăm tối, coi nhau là kẻ thù, cướp giật
lẫn nhau, cho nên trời rồng quở trách, nhiều
năm kkông mưa, do đó thế gian mất mùa,
phần lớn chết đói. [X. luận Câu xá Q.12].
(xt. Tam Tai).
CƠ CƠ
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Chỉ cơ của
thầy và cơ của học trò. Lại tâm của thầy và
tâm của trò ám hợp nhau, gọi là Cơ cơ tương
CƠ CƠ

ứng, Cơ cơ tương phó, Cơ cơ đầu hợp. Bích
nham lục tắc 50 (Đại 48,185 trung), nói:
“Vượt qua thứ bậc, dứt hẳn phương tiện,
cơ cơ ứng nhau, lời lời khế hợp”.
CƠ DUYÊN
Cơ, căn cơ; Duyên, nhân duyên. Căn
cơ của chúng sinh có đủ nhân duyên để
tiếp nhận sự giáo hóa của Phật và Bồ tát,
gọi là Cơ duyên. Việc nói pháp giáo hóa
đều lấy cơ căn chín mùi làm duyên mà phát
khởi. Ngoài ra, các Thiền sư khi dạy đệ tử,
rất nhấn mạnh ở điểm thuận ứng các cơ
duyên mà ban bố giáo pháp. Trấn châu Lâm
tế Tuệ chiếu thiền sư ngữ lục (Đại 47,500
trung), nói: “Ông xem lông mày có bao
nhiêu sợi là có bấy nhiêu cơ duyên, nếu
người học không hiểu, thì đó là kẻ cuồng
tâm”. [X. kinh Kim quang minh tối thắng
vương Q.1; kinh Lục tổ đàn phẩm Cơ
duyên; Pháp hoa huyền nghĩa Q.6 phần
trên].
CƠ DỤNG
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Ý là dùng
cơ mầu nhiệm. Các bậc Thiền sư đã triệt
ngộ, dùng những phương pháp siêu việt hẳn
lời nói, như hua gậy, dang tay, hoặc đánh,
hoặc hét để giáo hóa, đưa người học tiến
vào cảnh giới sâu thẳm của Thiền, gọi là
Cơ dụng. Từ Lục tổ Tuệ năng trở về sau,
phong cách này được lưu hành rộng rãi,
trong đó, các ngài Mã tổ Đạo nhất, Bách
trượng Hoài hải, Hoàng bá Hi vận, Lâm tế
Nghĩa huyền v.v... đều trứ danh về cơ phong
nghiêm khắc. Lâm gian lục quyển thượng
(Vạn tục 148, 294 hạ), nói: “Chỉ có ngài
Giang tây, Thạch đầu trở xuống, các bậc
đại tông sư mới dùng cơ dụng để ứng vật.
Nghe câu hỏi đáp của các ngài rì rầm, khiến
người ngồi ngủ”. [X. Mã tổ Đạo nhất thiền
sư ngữ lục; Bách trượng Hoài hải thiền sư

ngữ lục; Cảnh đức truyền đăng lục Q.9;
Hư đường hòa thượng ngữ lục Q.3; Bích
nham lục tắc 4; Ngũ đăng hội nguyên Q.3].
CƠ ĐỐC GIÁO
Nói theo nghĩa rộng thì Cơ đốc giáo là
chỉ chung các giáo phái thờ Jésus Christ
làm Chúa cứu thế, bao gồm Thiên chúa
giáo, Đông chính giáo, Tân giáo. Còn cái
mà Trung quốc gọi là Cơ đốc giáo thì thông
thường chỉ cho Tân giáo, là sản phẩm sau
cuộc cải cách tôn giáo vào thế kỉ XVI, đó là
nói theo nghĩa hẹp. Cơ đốc giáo là tôn giáo
có tính thế giới, cùng với Phật giáo, Hồi
giáo nói chung là ba tôn giáo lớn của thế
giới. Tín đồ Cơ đốc giáo rải rắc khắp hoàn
cầu, ảnh hưởng toàn thế giới, đặc biệt đối
với lịch sử, chính trị, tư tưởng và nghệ thuật
phương Tây, đã có ảnh hưởng rất lớn. Vào
thế kỉ thứ I Tây lịch, Jésus người Do thái ở
Palestine tuyên bố thế giới là do Thượng đế
(chúa trời) sáng tạo. Cơ đốc giáo chủ trương
từ khi thủy tổ của loài người đã phạm tội
và phải chịu khổ trong tội lỗi, thì chỉ còn
cách là tin vào Thượng đế và con của ngài
là Jésus Christ thì mới có thể được cứu rỗi.
Cơ đốc giáo lấy Cựu ước toàn thư (thừa kế
kinh điển của Do thái giáo) và Tân ước toàn
thư làm Thánh kinh.
Nay chia một cách vắn tắt lịch sử phát
triển của Cơ đốc giáo làm ba thời kì: Cổ
đại, Trung cổ và Cận đại để khảo sát.
1. Cổ đại: tín đồ Cơ đốc vì không chịu
tôn sùng hoàng đế La mã mà bị bách hại
trong một thời gian dài. Đến năm 313 Tây
lịch, Đại đế Quân sĩ thản đinh mới giải tỏa
lệnh hạn chế đối với Cơ đốc giáo. Đến năm
337 thì Cơ đốc giáo trở thành quốc giáo
của La mã.
2.Trung cổ: thế kỉ thứ V, đế quốc Tây
La mã mất vào tay các bộ tộc mọi rợ, văn
CƠ DUYÊN

hóa châu Âu thời thượng cổ rơi vào thời
đại đen tối. Thời kì này, Cơ đốc giáo lãnh
trọng trách giáo hóa xã hội, bảo tồn văn
hóa, và gián tiếp xúc tiến việc phục hưng
nền kinh tế, đối với văn minh châu Âu đã
có những cống hiến rất lớn. Sau vì đế quốc
La mã chia thành Đông, Tây, giáo hội
phương Tây cũng theo đó mà phân li: năm
1054 chia làm giáo hội Hi lạp phương Đông
(Đông chính giáo) và giáo hội La mã phương
Tây (Công giáo tức Thiên chúa giáo).
3. Cận đại: từ thế kỉ XIV trở về sau,
Thiên chúa giáo La mã dần dần hủ hóa.
Cho nên, năm 1517, Mã đinh lộ đức (Martin
Luther) phát động phong trào cải cách
tôn giáo, do đó mà đẻ ra Tân giáo. Về sau,
Tân giáo là gọi chung các giáo phái li khai
với giáo hội Thiên chúa giáo La mã phương
Tây, như Lộ đức phái, Cải cách phái, Anh
quốc quốc giáo phái, Trưởng lão hội, Công
lí hội, Quí cách hội, Tẩm tín hội v.v... Qua
những chấn động ấy, Thiên chúa giáo cũng
ra sức sửa đổi, nên đã manh nha cuộc vận
động cải cách khác đối lại với cuộc cải cách
trước, trong đó có Da tô hội là nổi bật hơn
cả. Đến thế kỉ XIX, XX có sự vận động
thống nhất các giáo phái, cố gắng liên kết
các giáo hội Cơ đốc trên thế giới, xúc tiến
công cuộc hợp tác.
Cơ đốc giáo tuy chia thành Thiên chúa
giáo, Đông chính giáo, Tân giáo, nhưng cơ
sở tín ngưỡng vẫn chỉ là một vị thần duy
nhất, tức là chúa Jésus Christ. Nay trình
bày giáo nghĩa, lễ nghi sai khác của ba giáo
như sau:
I. Thiên chúa giáo La mã. Còn gọi là
Thiên chúa giáo, Công giáo, La mã công
giáo, Gia đặc lực giáo, cũng gọi Cựu giáo, để
phân biệt với Tân giáo (Cơ đốc giáo sau
cuộc cải cách tôn giáo). Giáo nghĩa cơ bản:

1. Mười điều răn của chúa trời: sùng kính
Chúa trời, không được nhân danh chúa
trời mà phát lời thề dối trá, không bỏ ngày
xem lễ, hiếu kính cha mẹ, không giết người,
không gian dâm, không ăn trộm, không
làm chứng láo, không chiếm vợ người khác,
không tham của của người khác.
2. Bốn qui luật Thánh giáo: dự lễ ngày
Chúa nhật và ngày đại lễ Misa, tuân thủ kì
chay do giáo hội qui định, mỗi năm ít nhất
xưng tội một lần và nhận Thánh lễ, hết
sức ủng hộ các kinh phí của giáo hội.
3. Bảy việc Thánh: rửa tội, thêm sức, ăn
bánh Thánh, giải tội, truyền chức Thánh,
hôn nhân, xức dầu.
4. Đạo lí cơ bản mà giáo đồ phải tin:
a. Thuyết sáng thế ba ngôi một thể,
nghĩa là chỉ có một thể “Thần”, nhưng
trong gồm có ba ngôi Thánh, tức Thánh
cha (Thượng đế), Thánh con (Jésus Christ)
và Thánh linh. Thần sáng tạo ra vũ trụ
vạn vật.
b. Nguyên tội và cứu chuộc, nghĩa là
người đầu tiên của thế gian là Adam đã
không tuân theo lời chỉ dạy của thần mà
phạm vào nguyên tội, vì thế tội của Adam
truyền cho mọi người sinh ra trên thế giới.
Thần sai người con độc nhất của Thần là
Jésus Christ xuống cứu chuộc hết thảy tội
ác cho con người (bao gồm nguyên tội và
các tội sau này vì xúc phạm luật pháp của
Thần mà có). Khi ở đời, Jésus dạy loài người
tin tưởng nơi Thần và thành thật ăn năn
để được cứu vớt.
c. Bản chất của giáo hội: nghĩa là giáo
hội tiếp nối Jésus Christ Cơ đốc để hoàn
thành sứ mạng cứu rỗi người đời.
d. Đời sau, nghĩa là sau khi thân này
chết, linh hồn sẽ sinh lên Thiên đường,
vào hỏa ngục hay xuống địa ngục.
II. Đông chính giáo. Năm 1054, Đông
chính giáo thoát li khỏi Thiên chúa giáo La
mã mà độc lập, chủ yếu truyền bá ở Hi lạp,

Nga, Đông âu, Tây á. “Thánh kinh” và
“Thánh truyền thống” là nguồn gốc của
giáo nghĩa Đông chính giáo. Phái này cho
CƠ ĐỐC GIÁO

rằng Thánh linh là do Thánh cha mà ra,
khác với chủ trương của Thiên chúa giáo
và các giáo hội phương tây khác cho rằng,
Thánh linh là do Thánh cha và Thánh
con mà ra. Trừ điểm này, còn các giáo nghĩa
khác thì không sai khác mấy. Đông chính
giáo cũng làm bảy việc Thánh, duy cách
giải thích thì có hơi khác với Thiên chúa
giáo.
III.Tân giáo. Tức là Cơ đốc giáo theo
nghĩa hẹp, bắt nguồn từ cuộc cải cách tôn
giáo năm 1517. Bao gồm nhiều phái khác
nhau. Cách thức lễ bái của các phái không
phải là giống nhau hết, còn giáo nghĩa thì
đại lược cũng giống với Thiên chúa giáo và
Đông chính giáo, nhưng về mối quan hệ
giữa thần và người thì Tân giáo có kiến giải
đặc biệt khác.
1. Cho rằng con người muốn được cứu
thì chỉ cần nhờ vào ân huệ của thần, chứ
không như Thiên chúa giáo chủ trương tín
đồ cũng có thể nhờ vào niềm tin và làm
những việc thiện mà được cứu.
2. Cho rằng duy chỉ có Thánh kinh có
đủ quyền uy chỉ đạo tín ngưỡng, còn Thiên
chúa giáo và Đông chính giáo thì nhấn
mạnh Thánh kinh và giáo hội truyền thống
đều là cơ sở của tín ngưỡng.
Cơ đốc giáo truyền vào Trung quốc, bắt
đầu vào năm Trinh quán thứ 9 (635) đời
Đường với phái Niếp tư thác lí, thời ấy gọi
là Cảnh giáo (“cảnh” hàm ý là sáng sủa).
Năm Hội xương thứ 5 (845), triều đình cấm
tuyệt Phật giáo, Cảnh giáo cũng bị lây và
tuyệt tích ở vùng trung nguyên. Đến đời
Nguyên, Thiên chúa giáo và phái Niếp tư
thác lí lại truyền vào, cả hai thông thường
gọi là Dã lí khả ôn giáo, hoặc Thập tự giáo,
nhưng không lưu truyền rộng, khi nhà
Nguyên mất thì cũng đều dứt theo. Đến đời

Minh, Da tô hội lại một lần nữa truyền vào.
Đến đời Thanh, vào khoảng cuộc chiến
tranh nha phiến, các tông phái Tân giáo
cũng lục tục truyền vào. Giáo sĩ truyền giáo
của các tông phái đi sâu vào nội địa Trung
quốc để mở rộng phạm vi truyền đạo, thành
lập giáo hội, đồng thời, họ mở trường học
các cấp, trường dạy người mù, câm, mở các
viện dưỡng lão, viện cô nhi, cũng tổ chức
việc dịch kinh sách, nghiên cứu Hán học,
rồi dịch Tứ thư Ngũ kinh ra tiếng Anh;
khoa học phương Tây cũng theo chân các
giáo sĩ truyền giáo mà du nhập Trung quốc,
tóm lại, đối với cuộc giao lưu văn hóa và
nghệ thuật, Cơ đốc giáo đã có nhiều ảnh
hưởng sâu xa.
CƠ GIÁO
Chỉ cho căn cơ của chúng sinh và giáo
pháp của Phật. Nghĩa là căn cơ chúng sinh
sai biệt, đức Phật theo đó mà nói các giáo
pháp sâu, cạn khác nhau. Lăng già a bạt đa
la bảo kinh chú giải quyển 4 phần trên (Đại
39, 406 hạ), nói: “Nếu có duyên mà không
nói thì chẳng lập được giáo pháp; nếu chẳng
lập giáo, thì cơ Đại thừa, Tiểu thừa không
có phần tu chứng. Như vậy thì ai là người
độ, ai là người được độ mà kiến lập cơ giáo?”
[X. Pháp hoa văn cú Q.1 phần trên; Hoa
nghiêm huyền đàm Q.4; An lạc tập
Q.thượng].
CƠ GIÁO TƯƠNG ỨNG
Chỉ giáo pháp của đức Phật và căn cơ
của chúng sinh ứng hợp nhau. Cũng gọi là
Cơ pháp tương ứng, Thời giáo tương ứng.
Tại Trung quốc và Nhật bản, với sự phổ
biến của tư tưởng mạt pháp, thuyết Cơ giáo
tương ứng lại càng thêm hưng thịnh.
CƠ KIẾN
Nghĩa là theo cơ mà cảm thấy. Vì căn
cơ của chúng sinh khác nhau, nên cõi nước
CƠ GIÁO

và thân Phật mà chúng sinh thấy cũng bất
đồng, đó đều do cơ mà cảm thấy. Tông kính
lục quyển 21 (Đại 48, 532 thượng), nói: “Cõi
Tha thụ dụng và cõi Biến hóa chứng ngay
trước mắt, tên cũng tương tự như nhau,
nhưng theo căn cơ mà thấy khác”.
CƠ NĂNG (1618 - ?)
Vị tăng tông Lâm tế cuối đời Minh.
Người Hoàng cương, Hồ bắc, họ Khang, tự
Thiên tắc, hiệu Tịnh thiện. Sư xuống tóc
tại chùa An quốc lúc còn nhỏ, sau khi thụ
giới ở Phủ nham, sư đi tham vấn khắp miền
Nam chiết. Yết kiến ngài Vạn như Thông
vi chùa Long trì, và dưới tòa ngài Sơn ông
Đạo mân tại chùa Vạn thọ núi Đạo tràng
mà lãnh hội giáo chỉ sâu kín. Sau sư về
Nghĩa thủy, dựng am trên núi Ngữ kì ở hơn
ba mươi năm. Lại nghe tin ngài Sơn đạc
Chân tại giảng pháp ở chùa Năng nhân
trên núi Hoa quế (Hồ bắc), sư đến yết kiến
và nối pháp ngài Sơn đạc. Sư tịch năm nào
không rõ, chỉ biết năm Khang hi 16 (1677),
sư được sáu mươi tuổi. Có Thiên tắc Năng
thiền sư ngữ lục một quyển lưu hành ở đời.
CƠ NGHI
Nghĩa là chúng sinh đều có thiện căn,
cho nên muốn hóa độ thì tùy trình độ mà
đặt ra giáo pháp thích nghi. Pháp hoa huyền
nghĩa quyển 1 phần dưới (Đại 33, 691
thượng), nói: “Giáo vốn ứng cơ, vì cơ nghi
bất đồng, cho nên mỗi bộ đều nói khác
nhau”.
CƠ NGỮ
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Chỉ câu
nói khế hợp với cơ pháp thần diệu. Vì nói
pháp phải có hai điều kiện: hợp lí, hợp cơ;
văn và nghĩa đều sáng tỏ, gọi là lí, quên lời
nói mà chỉ khế hợp, gọi là cơ. Sơn am tạp
lục quyển thượng (Vạn tục 148, 168 hạ),
nói: “Đến Kính sơn ra mắt ngài Vô chuẩn,

cơ ngữ hợp nhau, cho vào nhà, muốn trao
cho chức Tạng chủ”.
CƠ NHƯ (1632 - ?)
Vị tăng tông Lâm tế cuối đời Minh.
Người Thượng hải, họ Phan, hiệu Cổ lâm.
Có chí xuất gia từ nhỏ. Mười sáu tuổi cha
mất, bèn theo Duy nhất xuống tóc. Chưa
bao lâu sư tham yết các ngài Nhị ẩn Hành
mật, Tính không Hành trăn. Sau sư tham
lễ ngài Trúc am Chân diễn ở Ngẫu am và
được nối pháp. Năm Khang hi thứ 9 (1670),
sư trụ trì Liên hoa thiền viện tại trấn Kim
thự, Tô châu. Có Liên hoa Cổ lâm thiền sư
ngữ lục 4 quyển truyền ở đời. Năm tịch và
tuổi thọ đều không rõ, chỉ biết năm Khang
hi 19, sư được bốn mươi chín tuổi. [X. Ngũ
đăng toàn thư Q.102].
CƠ PHÁP
Căn cơ của chúng sinh và giáo pháp
của Phật nói chung lại. Pháp là năng bị,
năng hóa, sở tín, nghĩa là pháp khế hợp
với cơ, hóa độ cơ và được cơ tin nhận. Cơ
là sở bị, sở hóa, năng tín, nghĩa là cơ được
khế hợp với pháp, được pháp hóa độ và
hay tin nhận pháp. Cả hai đối nhau mà
không lìa nhau.
CƠ PHÁP NHẤT THỂ
Tiếng dùng của Chân tông và phái Tây
sơn thuộc tông Tịnh độ Nhật bản. Đây là
căn cứ theo “Lục tự thích” trong Quán
kinh sớ Huyền nghĩa phần của ngài Thiện
đạo. Cơ là chúng sinh hoặc lòng tin của
chúng sinh đối với Phật; Pháp là Phật A
di đà, hoặc sức cứu độ chúng sinh của Phật
CƠ PHÁP NHẤT THỂ

A di đà. Ý nói cơ của chúng sinh và giáo
pháp của Phật Di đà là một thể không
hai.
Phái Tây sơn cho rằng, lòng từ bi cứu
giúp chúng sinh của Phật A di đà là nhân
để chúng sinh được vãng sinh thế giới Cực
lạc. Lòng từ bi của Phật A di đà thường tác
động mà không lìa chúng sinh, cho nên,
khi tâm của chúng sinh xưng niệm “Na mô
A di đà Phật” và lòng từ bi của đức Phật A
di đà trở thành một thể, thì mới thành tựu
được thể hành của sáu chữ danh hiệu “Na
mô A di đà Phật”, sự quan hệ này gọi là cơ
pháp nhất thể.
Chân tông chủ trương, lòng từ bi của
Phật muốn cứu độ chúng sinh, được thể
hiện qua danh hiệu “Na mô A di đà Phật”,
chúng sinh đối với danh hiệu của Ngài đã
thành tựu lòng tin; nhờ đó, lòng tin và sức
Phật trong danh hiệu trở thành một thể,
cho nên gọi là Cơ pháp nhất thể. Lại đương
khi danh hiệu của Phật chuyển thành lòng
tin của chúng sinh, thì cái tâm phàm phu
của chúng sinh và tâm Phật thành là một
thể, tình huống đặc biệt này được gọi là
Phật phàm nhất thể. [X. An tâm quyết định
sao Q.đầu; Nguyện nguyện sao; Hán quang
loại tụ Q.1; Quán kinh định thiện nghĩa bí
sao Q.4].
CƠ PHONG
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Cũng
gọi là Thiền cơ. Cơ, chỉ tác dụng tâm do
sự tiếp nhận giáo pháp khơi dậy mà hoạt
động, hoặc là cái cơ nghi khế hợp với
chân lí. Phong, chỉ trạng thái bén nhạy
lanh lẹ của then máy Thiền. Ý nói khi
thầy tiếp dẫn học trò, hoặc Thiền tăng
đối cơ với người khác, ý thường ẩn kín,
không một dấu ấn nào có thể được tìm
thấy, ngay cả những lời nói có tính luận

lí cũng không thể biểu hiện cái cảnh giới
của chính họ hoặc để khảo nghiệm đối
phương.
Lâm gian lục quyển hạ (Vạn tục 148,
317 hạ), nói: “Vân am rất khen ngợi nói
rằng cơ phong của người ấy không kém gì
Anh thiệu vũ”. Lại khi hình dung cơ phong
sắc bén lanh lẹ, khiến người phải kính sợ
mà xa lánh, thì gọi là Cơ phong tiễu tuấn
(cơ phong cao chót vót và lởm
chởm). Thạch khê Tâm nguyệt thiền sư ngữ
lục quyển thượng (Vạn tục 123, 22 hạ), nói:
“Nếu quê mùa mà kiến giải sâu xa, cơ phong
tiễu tuấn, thì đó chính là thuốc dở mà thầy
giỏi”.
CƠ QUAN
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Là cơ pháp
mà thầy thuận theo căn cơ của trò đặt ra
để giúp học trò khai ngộ. Cũng tức là công
án, thoại đầu, hoặc là bổng hát (đánh, hét).
Cũng tức là thầy thường dùng tắc công án
xưa, một tiếng hét, một cái đánh để tiếp
hóa học trò, gọi là Cơ quan. Bích nham
lục tắc 42 (Đại 48, 179 hạ), nói: “Đập hòn
tuyết, đập hòn tuyết, cơ quan Bàng lão
chẳng nắm được, cõi trời cõi người không
tự biết, trong mắt trong tai đều không dính,
Bồ đề đạt ma khó biện biệt”. [X. Thung
dung lục tắc 49].
CƠ QUAN MỘC NHÂN
Thí dụ sự hư giả của năm uẩn. Mộc
nhân, nghĩa là người gỗ. Thân tâm của
người ta do sự hòa hợp giả tạm của năm
uẩn mà hình thành, không có tự tính, giống
như người gỗ, vì thế dùng Cơ quan mộc
nhân để thí du. Luận Đại trí độ quyển 6
(Đại 25,103 thượng), nói: “Đều không có
tác giả, việc ấy là ảo mà! Là cơ quan người
gỗ, là việc trong chiêm bao”. [X. Vĩnh gia
chứng đạo ca].
CƠ PHONG

CƠ THÁN TÀ NGHĨA
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản. Là
một trong hai mươi tà nghĩa mà Tịnh độ
chân tông Nhật bản gọi là “Cựu nhị thập
tà nghĩa”. Tịnh độ chân tông gọi pháp nghĩa
phản bội sự truyền thừa của tổ sư là tà nghĩa,
hoặc là dị an tâm. Khoảng năm Vĩnh thái
(Nhật bản) thứ 7 (1778), các học giả phái
chùa Bản nguyện thuộc Chân tông, nêu
lên hai mươi thứ tà nghĩa dị đoan trong nội
bộ tông phái mình, tức là hai mươi tà nghĩa
cũ. Sau ngài Nam khê lại góp nhặt hai mươi
tà nghĩa mới nữa mà thành bốn mươi. Đại
khái những tà nghĩa ấy bảo rằng, lũ chúng
ta là phàm phu bỉ lậu, tội ác sâu nặng, lí
đáng phải tự xét; nhưng đây thực là chính
cơ của bản nguyện, nhờ đó mà chắc chắn
sẽ được vãng sinh. Tuy nhờ vào thệ nguyện
rộng lớn của Phật Di đà, nhưng cũng như
hình vẽ trên mặt nước, chẳng thể còn mãi,
nên chẳng cần ỷ lại vào Phật Di đà, mà chỉ
cần tự than thương cho cái căn cơ bỉ lậu
của mình là được. Chủ trương này với Duy
tín cơ (cơ chỉ cần niềm tin) trong hai mươi
tà nghĩa mới, về phương diện tâm tướng,
rất là giống nhau.
CƠ TIÊN
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Còn gọi là
Cơ tiền. Nguyên chỉ điềm báo trước về cơ
sự. Trong Thiền lâm, Cơ tiên được dùng để
hình dung cái trạng thái trước khi một ý niệm
chưa động, một lời nói chưa phát. Ý nói trước
khi tình thức phân biệt của người ta vẫn
chưa khởi động. Dụng ngữ đồng loại là
“Trước khi trời đất chưa mở”. Như tịnh hòa
thượng ngữ lục quyển hạ (Đại 48, 131
thượng), nói: “Nắm chặt một cục phấn trời
đất, người lớn bị kẻ nhỏ lừa; nếu Cơ tiên có
đủ mắt cơ tiên, ra tay trước thì đâu đến nỗi!”.
CƠ TÍNH

Chỉ tính chất căn cơ của chúng sinh.
Khi đức Phật nói pháp, thường tùy căn
tính bất đồng của chúng sinh mà nói giáo
pháp. Kim quang minh tối thắng vương
kinh sớ quyển 1 (Đại39,138 hạ), nói:
“Khi Phật nói pháp, do tâm bình đẳng
quan sát, xem cơ tính của chúng sinh,
nói những điều chúng muốn nghe, khiến
ai cũng thấy Phật chỉ nói cho một mình
mình”. [X. kinh Kim quang minh tối thắng
vương Q.1].
CƠ TỌA
Là một cách ngồi. Khoanh chân trái lại,
đầu gối bên phải dựng lên và hơi ngả ra,
gót chân phải đạp lên trên lòng bàn chân
trái. Do đó, khoảng giữa hai chân trông dống
như cái thúng, cho
nên gọi là Cơ tọa
(cơ: cái thúng).
Trong Mật giáo, khi
hành giả tu các
phép Trừ tai, Kính
ái thì dùng cách
ngồi này. Đây là
cách ngồi của bồ tát Kim cương tỏa và bồ
tát Như ý luân Quan thế âm trên Thai tạng
giới mạn đồ la. [X. Bí tạp kí; Bí tạng kí tư
bản sao Q.2]
CƠ ỨNG
Cơ là căn cơ của chúng sinh; Ứng là
ứng cơ hóa đạo của Như Lai. Vì chúng
sinh đều có căn lành, cho nên Phật tùy cơ
mà ứng hóa. Pháp hoa văn cú quyển 1
phần trên (Đại 34, 3 hạ), nói: “Tin thì bàn
về cơ, mà thấy thì là ứng”. [X.Tông kinh
lục Q.3].
Cơ Tọa
CƠ ỨNG

CƠ YẾU
Cơ là then máy; Yếu là mấu chốt. Cũng
gọi là Yếu cơ. Tục cao tăng truyện quyển 4
(Đại 50, 457 thượng), nói: “Đạt đến chỗ
tinh vi của không, có là thấu suốt được cái
then chốt của sinh, diệt”. Hoành trí thiền
sư quảng lục quyển 8 (Đại 48, 98 thượng),
nói: “Chỗ then chốt của Phật tổ, là không
cần tiếp xúc với sự vật mà vẫn biết, vẫn soi
sáng”.
CÙ BA
.....
Phạm: Gopa.
I. Cù ba. Tên vị A la hán ra đời tại Ấn
độ khoảng một trăm năm sau đức Phật nhập
diệt, gọi là Cù ba A la hán (Phạm:
Gopàrhat). Là tác giả của Thánh giáo yếu
thực luận, đề xướng thuyết Hữu ngã nhân,
cùng với Thức thân túc luận của A la hán
Đề bà thiết ma (chủ trương Vô ngã nhân)
đã dấy lên cuộc tranh luận lớn. Nhưng
Thánh giáo yếu thực luận nay đã thất
truyền. [X. Đại đường tây vực kí Q.5 mục
Tất sách ca quốc].
II. Cù ba. Tên vị luận sư ra đời tại Ấn
độ khoảng chín trăm năm sau Phật nhập
diệt. Là em của ngài Thế thân, sư có viết
Duy thức nhị thập luận thích, nhưng nay
không còn. [X. Đại thừa pháp uyển nghĩa
lâm chương Q.1 phần cuối; Thành duy thức
luận thuật kí Q.1 phần đầu].
III. Cù ba. Còn gọi là Cù bà. Cứ theo
kinh Thập nhị du chép, thì Cù ba là con
gái của trưởng giả Thủy quang thuộc họ Xá
di tại Ấn độ đời xưa, là đệ nhất phu nhân
của Thái tử Tất đạt đa. (xt. Cù Di).
CÙ BA LA LONG VƯƠNG
Cù bà la, Phạm, Pàli: Gopàla. Dịch ý
là chăn bò, che chở đất nước. Cứ theo Đại
đường tây vực kí quyển 2 chép, thì vua rồng

Cù ba la ở trong hang rồng tại nước Na yết
la hạt thuộc bắc Ấn độ. Tiền thân của rồng
này chuyên việc chăn bò để lấy sữa cho
nhà vua, vì dâng vua không đúng phép bị
vua khiển trách nên ôm lòng oán giận và
thề nguyền kiếp sau sẽ làm rồng dữ để phá
nước hại vua, rồi tự đập đầu vào vách đá
mà chết. Sau, Cù ba la sinh làm Đại long
vương, ở trong hang núi. Đức Như lai vì
thương nước ấy sắp bị rồng làm hại, bèn
dùng sức thần thông từ miền trung Ấn độ
đến cảm hóa con rồng này. Rồng thấy đức
Như lai liền bỏ tâm độc ác và thụ giới không
sát sinh, nguyện mãi mãi hộ trì chính pháp.
Trước khi Như lai nhập diệt, để lại hình
ảnh trên vách đá trong hang, dặn rồng khi
nào tâm độc ác dấy lên thì nhìn vào hình
bóng ấy, ác tâm sẽ diệt, và sai năm vị La
hán thường nhận sự cúng dường của Long
vương. Nơi Long vương ở gọi là hang rồng
Cù ba la và những hang đá nhỏ gần đấy
đều là nơi các đệ tử Phật nhập định. [X.
kinh Quán Phật tam muội hải Q.6; kinh
Phật bản hạnh Q.1; Cao tăng pháp hiển
truyện; Lịch đại tam bảo kỉ Q.7].
CÙ CHIẾT LA QUỐC
...
Cù chiết la, Phạm:Gurjara. Một Vương
quốc xưa tại miền tây Ấn độ. Cứ theo Đại
đường tây vực kí quyển 11 chép, thì đô
thành nước này là Tì la ma la, thổ nghi,
phong tục giống với nước Tô thích tha, dân
cư đông đúc, gia sản phong phú, phần đông
thờ ngoại đạo, ít người tin Phật pháp. Có
một ngôi già lam, với hơn trăm vị tăng, đều
học tập giáo pháp Thuyết nhất thiết hữu
bộ Tiểu thừa, có vài chục đền thờ trời, dị
đạo ở lẫn lộn. Nhà vua thuộc dòng Sát đế
lợi, trí dũng cao xa, thâm tín Phật pháp. Vị
trí nước này ở vào khoảng phía bắc Kutch
CƠ YẾU

thiên, Phong thiên, Địa thiên, La sát thiên
và Y xá na thiên v.v. . . của Kim cương bộ
thuộc viện Ngoài trong mạn đồ la Thai tạng
giới là tòa Cù du, hình tròn, mặt bằng phẳng,
trong vẽ hoa văn, hoặc viền chung quanh
có tua rủ xuống. Về mặt điêu khắc, thì thông
thường là tòa ngồi hình phú bát (bát úp),
chung quanh cũng trang sức bằng các tua
rủ xuống với những màu sắc sặc sỡ.
CÙ ĐÀ NI CHÂU
Cù đà ni, Phạm:Godànìya. Cũng gọi là
Cù da ni châu, Cù đà ni da châu, Cù dạ ni
châu, Cù già ni châu. Dịch ý là Ngưu hóa
châu, Ngưu thí châu. Là một trong bốn châu
ở quanh núi Tu di. Vì châu này nằm về
phía tây núi Tu di và dùng bò làm tiền tệ để
giao dịch cho nên còn gọi là Tây ngưu hóa
châu (Phạm: Apara-godànìya, dịch âm là
A bát lị cù đà ni), hoặc gọi là Tây Cù da ni,
Tây châu. Nguyên do của cái tên Ngưu hóa,
cứ theo kinh Khởi thế quyển 1 chép, thì vì
ở dưới cây Trấn đầu ca tại châu này có một
con bò bằng đá; Huyền ứng âm nghĩa quyển
12 nói, phần đông người châu này dùng
bò để trao đổi, đồng thời, cũng chấp nhận
cả thuyết bò bằng đá, lại cứ theo Trường a
hàm quyển 18 kinh Thế kí chép, thì châu
này hình bán nguyệt, rộng tám nghìn do
tuần, khuôn mặt của dân cư cũng như hình
bán nguyệt, thân cao độ 3,5 khuỷu tay, thọ
hai trăm tuổi, thường dùng bò, dê, ngọc ma
ni làm vật trao đổi. Luận Câu xá quyển 11
thì nói, châu này hình thể giống như trăng
tròn, mặt người cũng vậy, thân cao mười
sáu khuỷu tay, sống năm trăm năm. Tóm
lại, châu Cù đà ni đại khái là một loại cõi
nước do thế giới quan của người Ấn độ xưa
căn cứ theo thuyết “Núi Tu di” mà đặt ra,
nội dung của nó tuy do người Ấn độ giả
tưởng, nhưng vấn đề các dân tộc châu Á

ngày xưa dùng bò làm vật giao dịch, hoặc
và mạn tây nam tiểu bang Rajputana hiện
nay. [X. Đại từ ân tự tam tạng pháp sư truyện
Q.4; A. Cunningham: The Ancient Geography
of India].
CÙ DI
.....
Phạm,Pàli: Gopì, Gopikà,hoặcGopà,
dịch âm là Cù ti, Cầu di, Cù ba, Cù tì da,
Kiều tỉ ca. Dịch ý là Ngưu hộ, Mật hạnh,
Minh nữ, Thủ hộ địa, Phú chướng. Là vợ
của Thái tử Tất đạt. Về sự xuất thân của bà,
các kinh nói khác nhau. Theo kinh Tu
hành bản khởi quyển thượng chép, thì Cầu
di là con gái vua Thiện giác; dung nhan
xinh đẹp, rực rỡ, thiên hạ ít ai sánh kịp.
Còn cứ theo kinh Thập nhị du, thì Cù di là
con gái của trưởng giả Thủy quang thuộc
họ Xá di, sinh vào lúc mặt trời sắp lặn, ánh
sáng còn rớt lại rọi vào trong nhà sáng rực,
cha mẹ mới đặt tên là Minh nữ.
Về vợ của thái tử Tất đạt thì từ xưa cũng
có nhiều thuyết. Luận Đại trí độ quyển 17,
dẫn kinh La hầu la mẫu bản sinh, nói rằng,
vợ của Thái tử là Cù tì da, Da du đà la, và
bảo Da du đà la là mẹ ruột của La hầu la.
Hữu bộ tì nại da Phá tăng sự quyển 3 nêu
tên ba phu nhân là: Lộc vương, Kiều tỉ ca,
Da du đà la và cho Da du đà la là vị phu
nhân đầu tiên, nhưng trong kinh Thập nhị
du thì lại đặt Cù di vào hàng đệ nhất phu
nhân của Thái tử. [X. kinh Thái tử thụy
ứng bản khởi Q.thượng; kinh Phật bản
hạnh tập Q.13; kinh Chúng hứa ma ha đế
Q.4; kinh Lục độ tập Q.5; Hữu bộ tì nại da
Q.18; luận Đại trí độ Q.33, Q.35].
CÙ DU TỌA
...
Tòa ngồi trải đệm lông. Cũng gọi là
Chiên cù tọa. Là tòa ngồi đặc biệt của chư
tôn thuộc bộ Thiên. Trong các tranh vẽ,
thì tòa ngồi của chư tôn Hỏa thiên, Thủy
CÙ ĐÀ NI CHÂU

trên tiền tệ có khắc hình con bò, là một
vấn đề sử thực có thể khảo cứu; hoặc là
các nước Ấn độ đã thần hóa các nước
phương Tây mà sản sinh ra thuyết này? [X.
kinh Đại lâu thán Q.1; luận Du già sư địa
Q.2; Đại đường tây vực kí Q.1; Tuệ uyển
âm nghĩa Q.1]. (xt. Tứ Châu).
CÙ ĐÀM
Cù đàm, Phạm: Gautama hoặc
Gotama, Pàli: Gotama. Là một họ trong
các dòng Sát đế lợi tại Ấn độ, con cháu
người tiên Cù đàm, tức là họ gốc của đức
Thích tôn. Cũng gọi là Cầu đàm, Kiều
đáp ma, Cù đáp ma, Câu đàm, Cụ đàm.
Dịch ý là đất tốt nhất, đất bùn, giống đất,
bò ám, giống phẩn bò, diệt ác, giống mặt
trời, giống mía, A nghĩ la sa (Phạm:
Aígirasa).
Về nguồn gốc của dòng họ Cù đàm, cứ
theo kinh Thập nhị du chép, thì ở một kiếp
lâu xa trong quá khứ, có một vị Bồ tát làm
vua, cha mẹ mất sớm, bèn nhường ngôi
cho em rồi theo học đạo với một người Bà
la môn, ở trong vườn mía, người đời gọi
thầy của Bồ tát là “Đại Cù đàm”, gọi Bồ tát
là “Tiểu Cù đàm”. Thời ấy có năm trăm tên
cướp lấy của nhà quan, trên đường tẩu thoát,
chạy qua vườn mía, đánh rơi những đồ lấy
được trong vườn, người đuổi bắt theo dấu
tìm đến nơi, thấy thế bèn cho Bồ tát là tên
cướp, rồi dùng tên bắn Bồ tát, máu chảy
lênh láng mặt đất. Đại Cù đàm dùng thiên
nhãn thấy suốt, thương xót khóc lóc, vạt
lấy máu còn đọng trên mặt đất, trộn với
bùn đựng vào hai chiếc bát nhỏ, đặt ở hai
bên trong vườn mà chú nguyện rằng: nếu
Cù đàm có lòng thành thì thiên thần sẽ
biến máu thành người. Mười tháng sau, chiếc
bát bên trái hóa thành con trai, chiếc bên
phải hóa thành con gái và từ đó lấy họ là

Cù đàm.
Lại Đại nhật kinh sớ quyển thứ 16 chép,
người tiên Cù đàm làm dâm giữa hư không,
có giọt nước nhơ bẩn rơi xuống mặt đất,
mọc thành hai cây mía, sau đó nhờ ánh
quang hợp của mặt trời mà sinh ra hai người
con, một người trong đó làm vua họ Thích.
Cho nên, tương truyền người tiên Cù đàm
là thủy tổ của họ Thích ca, và dòng họ
Thích cũng nhân thế mà được gọi là giống
Cam giá (cây mía).
Ngoài ra, Câu xá luận kí quyển 27, Trung
quán luận sớ quyển 10 phần cuối và kinh
Chúng hứa ma la đế quyển 2 đều có ghi
chép sự tích này. Về nghĩa của tiếng Cù
đàm, thì Pháp hoa văn cú quyển 1 phần
dưới (Đại 34, 15 trung), nói: “Cù đàm, Hán
dịch là thuần túy, hiền lành, cũng gọi là xá
di; Xá di nghĩa là giống họ cao sang”. Cứ
theo Tuệ uyển âm nghĩa quyển thượng nói,
“Cù” nghĩa là đất, “Đáp ma” nghĩa là hơn
hết; nghĩa là trong loài người trên mặt đất,
giòng họ này là hơn hết. Còn theo Tuệ
lâm âm nghĩa quyển 25 nói, thì giòng vua
này vì dân mà trừ họa, cho nên cũng gọi là
diệt ác.
Vì Gotama vốn là họ của người tiên Cù
đàm tại Ấn độ thời thái cổ, cho nên con
cháu của ông được gọi là Gautama. Trong
đây, go (cù) nghĩa là “bò”, hoặc ku (cù) nghĩa
là “đất đai”, tama nghĩa là “trên hết” , cho
nên dịch là “đất hơn hết”, hoặc dịch là “đất
bùn”, “giống đất”. Lại Tamas nghĩa là “tối
đen”, cho nên có các từ dịch là “bò tối”
“phẩn bò”. Vì Gotama trong tiếng Phạm,
bao hàm các nghĩa như trên, cho nên tại
Ấn độ ngày xưa đã diễn sinh ra nhiều loại
thần thoại. Ngoài ra, cũng có thuyết bảo
gotama là chỉ cho con bò to lớn nhất, nên
được dùng làm tiếng tôn xưng người. Tóm
lại, đây cũng là sự giải thích bắt nguồn từ
phong tục Ấn độ từ ngàn xưa đã quí trọng
con bò coi là vật thiêng liêng. [X. kinh Phật

bản hạnh tập Q.5; Thích ca phổ Q.1; Hi CÙ ĐÀM

lân âm nghĩa Q.6; Phiên dịch danh nghĩa
tập Q.1].
CÙ ĐÀM DI
Phạm: Gautamì, Pàli: Gotamì. Cũng
gọi là Kiều đàm di, Cù đáp di, Kiều đáp
di, hoặc nói là Cù di, Cầu di. Là một họ
thuộc giòng Sát đế lợi tại Ấn độ, tức tiếng
để gọi người đàn bà Cù đàm (Phạm:
Gautama), là tiếng gọi chung những người
đàn bà thuộc giòng Thích ca. Trong các
kinh, bà dì của Phật là Ma ha ba xà ba đề
(Phạm:Mahàprajàpatì) được đặc biệt
tôn xưng là Cù đàm di. [X. kinh Thập
nhị du; Pháp hoa kinh huyền tán Q.9
phần đầu; Tuệ lâm âm nghĩa Q.25]. (xt.
Cù Đàm).
CÙ ĐÀM PHÁP TRÍ
Phạm: Gautama Dharmajĩàna. Cũng
gọi là Đạt ma xà na, Đạt ma bát nhã, Pháp
trí. Là vị cư sĩ dịch kinh vào đời Tùy, người
ở thành Ba la nại thuộc trung Ấn độ, tinh
thông tiếng Phạm. Cha tên là Bát nhã lưu
chi, cả hai cha con đều theo việc truyền
dịch kinh. Cuối đời Bắc Tề, ông nhận chức
Chiêu huyền đô thống. Nhà Tề mất, Phật
pháp cũng bị hủy diệt, ông được chuyển
sang giữ chức Quận thú Dương xuyên. Sau
lại được vua triệu hồi để dịch kinh. Năm
Khai hoàng thứ 2 (582) đời Văn đế nhà
Tùy, ông dịch kinh Nghiệp báo sai biệt 1
quyển tại chùa Đại hưng thiện. Về các sự
tích khác và năm sinh năm mất đều không
rõ. [X. Tục cao tăng truyện Q.2; Lịch đại
tam bảo kỉ Q.12; Khai nguyên thích giáo
lục Q.7].
CÙ ĐÀM TIÊN
Cù đàm, Phạm: Gautama hoặc
Gotama, Pàli: Gotama. Người tiên ở thời
đại thái cổ tại Ấn độ. Còn gọi là Cù đàm
đại tiên, Kiều đáp ma tiên. Một trong bảy

đại tiên, một trong mười Bát la xà bát để.
Người tiên này giỏi chú thuật, từng viết luận
Nhật minh. Cứ theo Đại nhật kinh sớ quyển
16 chép, thì tiên Cù đàm hành dâm giữa
hư không, hai giọt nước bẩn rơi xuống mặt
đất, từ đó mọc lên cây mía, nhờ ánh quang
hợp của mặt trời sinh ra hai con, một người
trong đó làm vua họ Thích ca, và dòng
giống Thích ca nhân đó cũng được gọi là
giống mía.
Về sự tích của vị tiên này, kinh Đại ban
niết bàn (bản Bắc) quyển 39, kinh Bồ tát
bản duyên quyển trung chép, tiên Cù đàm
hiện đại thần thông biến làm thân Đế thích
trong mười hai năm, rồi biến thân Đế thích
thành hình con dê với một nghìn nữ căn
trên mình. Truyện tích này rất giống với
truyền thuyết trong thần thoại Bà la môn
nói rằng, vợ Cù đàm tư thông với trời Đế
thích, Cù đàm nổi giận, đuổi vợ vào rừng,
đồng thời thêm một
nghìn nữ căn trên
thân Đế thích.
Trong Mật giáo,
tiên Cù đàm là một
trong năm vị tiên họ
hàng của Hỏa thiên,
được đặt ở phương
nam trong viện Kim
cương bộ ngoài của
Thai tạng giới, ở sau
tiên A chi la (Phạm:
Aígiras). Chủng tử
là (yaư), hình
tượng màu đỏ, tay trái cầm cái bình, tay
phải dơ thẳng, ngón tay cái đặt vào đốt giữa
của ngón vô danh; đặt ở trước ngực. [X.
kinh Đại khổng tước chú vương Q.hạ;
Thích ca phổ Q.1; Thai tạng giới thất tập
Q.hạ]
Tiên Cù đàm
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)
CÙ ĐÀM TIÊN

CÙ MA DI
........
Phạm,Pàli: gomaya. Còn gọi là Cự
ma. Chỉ phân bò. Từ ngàn xưa, người Ấn
độ coi con bò là vật tượng trưng cho Thần
thánh, và cho phân bò là sạch sẽ nhất, nên
thường trát phân bò lên đàn tế cho sạch
đàn. Phong tục này sau được Mật giáo thu
dụng, khi đắp đàn tu pháp, hứng lấy Cù
ma di và Cù mô đát la (Phạm: gomùtra,
nước đái bò) chưa rơi xuống đất, trộn lẫn
với nhau rồi trát lên đàn. Hoặc bỏ Cù ma
di vào lò hương để làm vật cúng Hộ ma.
Cứ theo Đại nhật kinh sớ quyển 4 chép,
nói theo ý nghĩa nông cạn, thì lấy phân và
nước giải của bò là thuận theo phong tục
của phương ấy cho là sạch sẽ; còn theo ý
nghĩa sâu xa bí mật, thì Cù chỉ cho hành,
vì vào cửa chữ A, là các pháp vô hành; Ma
chỉ cho ngã; Di chỉ cho thừa. Tức là các
pháp vô hành, là vì hết thảy pháp ngã đều
không thể được, nếu đã không có ngã thì
chẳng có thừa và người thừa, đó tức là Đại
thừa. Nếu người tu hành có thể giữ được
tâm thanh tịnh như thế, thì có thể rốt ráo
thanh tịnh, xa lìa các chướng ngại. Lại theo
kinh Đà la ni tập quyển 9, thì lấy phân bò
sạch đốt lên có thể trừ khử mùi hôi hám.
Kinh Thiên thủ thiên nhãn quan thế âm
bồ tát trị bệnh hợp dược cũng ghi, Cù ma
di có thể chữa các bệnh ngoài da và bệnh
bí tiện. [X. kinh Kim cương thọ mệnh đà la
ni; Kiến lập mạn đồ la hộ ma nghi quĩ; Tuệ
lâm âm nghĩa Q.36].
CÙ MÔ ĐÁT LA
Phạm:gomùtra. Dịch là nước tiểu bò.
Mật giáo khi làm đàn tu pháp, lấy nước
tiểu bò trộn lẫn với Cù ma di (Phạm:
gomaya, phân bò) rồi bôi lên đàn cho sạch
đàn.

Theo Đại nhật kinh nghĩa thích diễn bí
sao quyển 1 chép, lấy Cù ma di và Cù mô
đát la hòa với nhau để làm sạch đàn giới,
đó là nghĩa nông cạn, nhưng nói theo ý
nghĩa sâu xa bí mật, thì Cù ma di là chỉ các
pháp không làm, vì hết thảy pháp ngã đều
không thể được, nếu không có ngã, thì
không có cái để thừa và người thừa. Đát la
là chỉ nghĩa như như xa lìa bụi nhỏ, cũng
tức là thực tướng của tâm. Do đó, nếu người
tu hành có thể kiến tạo đại bi mạn đồ la
trong tâm như thế, dùng phẩn và giải như
như lìa bụi nhỏ mà làm sạch tâm địa, thì có
thể rốt ráo trong sạch, xa lìa mọi chướng
ngại. [X. Đại nhật kinh sớ Q.4; Phạm ngữ
tạp danh].
CÙ NHỮ TẮC
........
Người Thường thục, Giang tô đời Minh.
Tự Nguyên lập. Hiệu Na la quật học nhân,
còn gọi là Bàn đàm. Nối nghiệp cha làm
quan đến chức chủ sự bộ Hình, ra Tri phủ
Thần châu, lãnh chức Trường lô diêm vận
sứ, sau thăng đến chức Thái bộc thiếu
khanh. Ông thông minh từ thủa nhỏ, đọc
rộng nhớ dai, thông suốt nội ngoại điển.
Ông giao du với các ngài Tử bá, Mật tạng,
Tán mộc. Và nghe phép Thiền với ngài
Quản đông minh ở chùa Trúc đường. Về
sau, Thiền sư Tử bá Chân khả khắc Đại
tạng ở Kính sơn, Nhữ tắc khuyến hóa các
thiện tín cùng chung góp sức vào việc này,
ông lại thề nguyền trước Phật xin gánh vác
Pháp tạng. Năm Vạn lịch 30 (1602), ông
thu tập pháp ngữ của các Thiền sư nhiều
đời thành Chỉ nguyệt lục 30 quyển, lưu hành
ở đời. Năm Khang hi 18 (1679), Niếp tiên
biên soạn Tục chỉ nguyệt lục 20 quyển để
tiếp theo sách của họ Cù. Ông có các tác
phẩm: Thạch kinh đại học chất nghi, Binh
lược toản yếu, Quynh khanh tập v.v... Năm
sinh năm mất của ông đều không rõ. [X.
CÙ MA DI

Minh sử Q.216; Minh nhân tiểu truyện Q.4;
Minh sử kỉ sự Q.28].
CÙ SÍ LA ĐIỂU
Cù sí la, Phạm,Pàli: kokila. Tên khoa
học là Cucula indicus. Chim đỗ quyên sắc
đen sinh sản ở Ấn độ. Cũng gọi là Câu sí la
điểu, Cư chỉ la điểu, Cù chỉ la điểu, Câu kì
la điểu, Cưu di la điểu, Cụ sử la điểu. Dịch
ý là chim âu, chim mắt đẹp, chim tiếng tốt,
chim giọng hay. Loài chim này hót rất hay,
nhưng hình ngoài thì xấu xí, tên chim được
đặt theo giọng hót và phần nhiều sống ở
nơi rừng rậm. [X. kinh Đại bảo tích Q.32;
Huyền ứng âm nghĩa Q.12; Tuệ lâm âm
nghĩa Q.12, Q.67].
CÙ SƯ LA
....... .
Phạm:ghowila, Pàli: Ghosita. Còn gọi
là Cù tư la, Cù sử la, Cụ sử la. Dịch ý là
tiếng hay, giọng dịu dàng. Là trưởng giả ở
nước Kiều thưởng di thuộc trung Ấn độ
đời xưa, một trong ba vị đại thần của vua
Ưu điền. Vì thân ông cao ba thước, nên
đức Thích tôn cũng hiện thân cao ba thước
để hóa độ, khiến ông quay về với chính
pháp. Cù sư la từng dâng khu vườn cúng
đức Thích tôn làm tinh xá, do đó mà ông
được nổi tiếng. Kinh Trung bản khởi quyển
hạ (Đại 4, 157 trung), nói: “Mĩ âm (Cù sư
la) ý muốn thỉnh đức Thế tôn, Phật biết
tâm niệm của ông nên bảo: “Ở đó không
có tinh xá, nguyện của ông không thành.
Mĩ âm hiểu ý và vui mừng bạch Phật:
Con có ngôi nhà riêng, xin cúng làm tinh
xá”.
Cứ theo kinh Hiền ngu quyển 5 chép,
Thì đời quá khứ, Cù sư la là thân chó, có
lần dùng tiếng sủa dẫn vị Phật Bích chi
đến nhà cúng dường, cho nên đời đời được
quả báo tiếng tốt, tiếng hay. [X. kinh Tạp a

hàm Q.40; kinh Pháp cú thí dụ Q.2 phẩm
Đao trượng; Đại đường tây vực kí Q.5;
Huyền ứng âm nghĩa Q.25].
CÙ SƯ LA VIÊN
Phạm: Ghowilàràma, Pà-li:
Ghositàràma.Cũng gọi là Cù sư la viên
tinh xá, Mĩ âm tinh xá. Khu vườn ở nước
Kiều thưởng di thuộc trung Ấn độ thời xưa.
Tức là khu vườn trong đó trưởng giả Cù sư
la dựng tinh xá cúng dường đức Thích tôn.
Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 5 chép,
thì ở nơi cách đô thành nước Kiều thưỏng
di về phía đông nam không bao xa, có ngôi
già lam cũ, tức là khu vườn cũ của trưởng
giả Cù sư la, trong vườn có một Tốt đổ ba
(tháp), do vua A dục kiến tạo, cao hơn hai
trăm thước, đức Như lai đã từng nói pháp
taị đây mấy năm; ở bên cạnh tháp có di
tích chỗ ngồi và nơi kinh hành của bốn vị
Phật ở quá khứ. Cũng có Tốt đổ ba thờ tóc
và móng tay của Như lai. Về phía đông nam
già lam, có một căn nhà bằng gạch, là nơi
thủa xưa Bồ tát Thế thân viết luận Duy
thức để bác các ngoại đạo và Tiểu thừa. [X.
Hữu bộ tì nại da Q.30; Thiện kiến luật tì bà
sa Q.13; luận Đại trí độ Q.3; Cao tăng pháp
hiển truyện].
CÙ TÌ SƯƠNG NA QUỐC
Cù tì sương na, Phạm: Govisana. Tên
một vương quốc xưa tại trung Ấn độ, ở mạn
đông nam nước Mạt để bổ la. Cứ theo Đại
đường tây vực kí quyển 4 chép, thì nước
này chu vi hơn hai nghìn dặm, đô thành
rộng bốn đến năm dặm; núi cao hiểm trở,
vườn hoa ao hồ xen lẫn. Dân cư đông đúc,
chăm học hỏi ham làm phúc, phong tục
thuần phác, đa số tin theo ngoại đạo, chỉ
cầu vui sướng ở hiện thế. Có hai ngôi già
lam, chúng tăng hơn trăm vị, đều học tập
CÙ TÌ SƯƠNG NA QUỐC

giáo pháp Tiểu thừa, có hơn ba mươi đền
thờ trời, các đạo khác nhau ở lẫn lộn.
CÚ
..
I. Cú: câu. Phạm:pada. Dịch âm: Bát
đà, Bạt đà, bát đàm. Là một trong bảy mươi
lăm pháp của tông Câu xá, một trong trăm
pháp của tông Duy thức, được dùng để giải
thích nghĩa lí của sự vật. Luận Câu xá quyển
5 (Đại 29, 29 thượng), nói: “Cú là chương,
giải thích nghĩa lí một cách rốt ráo, như
nói: “Các hành vô thường...”. Từ Phật giáo
Ấn độ, Cú (câu) đã là yếu tố cấu thành
hình thức câu thơ để biểu đạt nghĩa lí của
pháp môn, như kinh Pháp cú (Pàli:
Dhamma-pada) chẳng hạn, là đại biểu của
những câu thơ pháp nghĩa về loại này. Tại
Trung quốc và Nhật bản, Thiền tông dùng
cú pháp hình thành các kệ thơ, văn xuôi
và những câu cảnh sách cũng đều rất phổ
biến.
Câu có dài, ngắn khác nhau, cứ theo
luận Đại tì bà sa quyển 14 chép, thì một bài
tụng nếu lấy tám chữ làm một câu, ba mươi
hai chữ là một tụng (một bài kệ), là bài tụng
trung bình, không dài không ngắn. Các bài
tụng trong kinh điển phần nhiều được viết
theo qui tắc này. Lại từ sáu chữ cho đến hai
mươi sáu chữ đều có thể được gọi là câu,
sáu chữ gọi là câu đầu, hai mươi sáu chữ gọi
là câu sau; dưới sáu chữ gọi là câu ngắn,
trên sáu chữ gọi là câu dài. Lại nữa, hai câu
nối lại với nhau gọi là câu thân, từ ba câu,
bốn câu trở lên nối liền với nhau gọi là
nhiều câu thân.
Kinh bộ và tông Duy thức cho rằng,
câu chỉ là âm vận trầm bổng về âm thanh,
chứ không có tự thể riêng biệt. Tát bà đa
bộ chủ trương, nếu câu chỉ là âm thanh
suông mà không giải thích một nghĩa lí gì

cả thì câu khác với âm thanh vì có thực thể
riêng, thuộc về bất tương ứng hành uẩn.
[X. kinh Đại thừa nhập lăng già Q.3; luận
A tì đạt ma thuận chính lí Q.14, Q.76; luận
Đại trí độ Q.44; luận Thành duy thức Q.2;
Câu xá luận quang kí Q.5; Đại thừa pháp
uyển nghĩa lâm chương Q.1 phần đầu]. (xt.
Cú Thân).
II. Cú. Trong Thiền tông, tất cả lời nói,
động tác,, cảnh giới v.v... cũng đều có thể
gọi là Câu, vì thế mới có các từ ngữ: “câu
sống”, “câu chết” để chỉ các lời nói, động
tác, cảnh giới có ý nghĩa hoặc tuyệt không
có một ý nghĩa nào cả. Tương tự cách dùng
này, còn có từ “câu đến ý chẳng đến” để
chỉ câu nói vô nghĩa, vọng chấp các duyên,
tính toán phân biệt, chưa thể khế hợp chân
lí. [X. Ngũ đăng hội nguyên Q.11 chương
Diệp huyện qui tỉnh].
CÚ KÊ
Chỉ câu văn kệ tụng trong Phật giáo.
Ma ha chỉ quán quyển 7 phần dưới (Đại
46, 98 thượng), nói: “Mỗi câu mỗi kệ, tu
đúng như nghe, nhập tâm thành quán”.
Nếu nghe một câu văn một bài kệ hàm chứa
pháp nghĩa sâu xa mà tâm sinh vui mừng,,
thì gọi là Cú kệ tùy hỉ.
CÚ LUÂN
Trong phép tu của Mật giáo, hành giả
đem chân ngôn của bản tôn quán tưởng
từng chữ, xếp thành cái vòng chữ tròn sáng,
gọi là Cú luân. Cứ theo Đại nhật kinh nghĩa
thích quyển 11 chép, thì hành giả tụng trì
chân ngôn, nên theo chữ mà quán tưởng
thành cú luân, tức là quán tưởng tâm của
bản tôn, trên tâm bày xếp chân ngôn thành
cái vòng chữ tròn sáng, quay chuyển liên
tiếp, hiện rõ trước mắt. Lại nữa, khi trì tụng
chân ngôn, quán tưởng chữ chủng tử của
bản tôn như sữa trắng, từ từ rót vào miệng
hành giả, hoặc trên đỉnh đầu, liên tục không
CÚ

dứt dần dần lan khắp thân thể. Trong vòng
chữ tròn sáng, ánh sáng nối nhau, như dòng
nước chảy, không lúc nào hết. Cứ như thế
mà trì tụng mãi thì tâm sẽ trụ nơi tĩnh lặng.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.14 phẩm Tự luân].
CÚ NGHĨA
.....
Phạm:padàrtha. Giải thích nghĩa lí
trong câu, hoặc chỉ cho ý nghĩa được giải
rõ trong câu nói, hoặc là quan niệm (câu)
với sự vật (nghĩa) được nội dung quan niệm
hiển bày, gần như khái niệm phạm trù, tức
là cái hình thức căn bản để thành lập hết
thảy sự vật một cách như thực cụ thể. Học
phái Thắng luận trong sáu phái triết học
Ấn độ, đem thực thể, thuộc tính hoặc
nguyên lí của hết thảy vạn hữu chia làm
mười loại, gọi là mười Cú nghĩa. Ngoài ra,
Mật giáo khi giải thích chân ngôn, thì
thường dùng giải thích nghĩa chữ trước,
rồi sau đó mới giải thích nghĩa câu. Đại nhật
kinh sớ quyển 4 (Đại 39, 621hạ), nói: “Trong
chân ngôn có nghĩa chữ, có nghĩa câu”. (xt.
Thập Cú Nghĩa).
CÚ NGHĨA QUÁN ĐÍNH
Còn gọi Chân ngôn quán đính. Là một
trong năm quán đính do ngài Bất không
lập ra. Cứ theo Kim cương đính nghĩa quyết
nói, thì khi tu phép này, hành giả quán tưởng
chân ngôn của bản tôn và nghĩa lí của chân
ngôn được bày xếp khắp trong toàn bộ thân
tâm. Còn bản tôn được tôn thờ thì theo
các bộ mà khác biệt. Pháp tu này được dùng
cho các hành giả chân ngôn đã học pháp
Quán đính, nhưng chưa được truyền thụ
pháp quán đính.
CÚ NGỮ TAM MUỘI
...........
Trong lời nói, câu văn phát ra diệu ngộ,
thông suốt vô ngại. Tam muội, là dịch âm

từ tiếng Phạmsamàdhi, hàm ý là một lòng
chuyên chú ở một chỗ mà không tán loạn.
Một chỗ ở đây là chỉ cho nghĩa đích thực
trong lời nói, câu văn, nhờ chuyên tâm vào
nghĩa đích thực ấy mà được diệu ngộ. Ngôn
ngữ văn tự tuy chỉ là công cụ để biểu đạt
tình cảm và tư tưởng, nhưng cũng không
thể xem nhẹ chúng được, là bởi vì tự thân
ngôn ngữ văn tự cũng hàm chứa tính chất
biểu hiện chân nghĩa, cho nên, nếu chuyên
tâm nhất ý thì cũng có thể đạt được diệu
ngộ mà dung thông vô ngại.
CÚ SONG CHỈ
Sách, gồm hai quyển. Do vị tăng thuộc
tông Lâm tế Nhật bản là Đông dương Anh
triêu soạn. Còn gọi là Thiền lâm cú tập.
Sách này chia làm hai quyển Càn, Khôn, ở
đầu có Phật kinh, Tổ lục, gồm cả Đạo, Nho,
soạn tập những lời nói và câu đối mà Thiền
tông hay dùng. Quyển Càn dùng những
câu đối một chữ đến năm chữ, quyển Khôn
dùng câu đối sáu chữ đến tám chữ, cả hai
quyển gồm có hơn năm nghìn câu. Khoảng
năm Trinh hưởng Nhật bản (1684 - 1688),
lúc sắp in, soạn giả lại chua thêm điển cứ
của các câu, và tiếp thêm năm trăm câu
nữa. Đáng tiếc là nội dung sách này có
nhiều khuyết điểm về văn trích dẫn, điển
cứ cũng lầm lẫn, duy có điều là dễ đọc, cho
nên trước nay nó đã được lưu hành rộng
rãi ở đời.
CÚ THÂN
.....
Phạm:padakàya. Là một trong hai mươi
bốn pháp Bất tương ứng hành của tông
Duy thức, một trong mười bốn pháp Bất
tương ứng hành của tông Câu xá. Cú (câu),
dùng để giải rõ nghĩa lí của sự vật; Thân, là
nghĩa tập hợp. Nếu tập hợp các câu mà cấu
CÚ THÂN

thành một tư tưởng hoàn chỉnh thì gọi là
Cú thân. Như những câu: “Các hành vô
thường, các pháp không ngã, Niết bàn tĩnh
lặng” v.v... là những câu biểu đạt một ý tưởng
hoàn chỉnh, cho nên gọi là Cú thân. Còn
một thuyết nữa cho rằng, chỉ tập hợp hai
câu trở lên cũng gọi là Cú thân. Như chỉ
nói: “Các hành”, “Các pháp”, gọi là câu,
nhưng nếu nói “Các hành vô thường”, “các
pháp không ngã”, thì là tập hợp hai câu, vì
thế gọi là Cú thân. Lại một câu cũng gọi là
Cú thân. Kinh Lăng già quyển 2 (Đại 16,
494 trung), nói: “Cú thân, nghĩa là câu có
nghĩa thân, tự tính quyết định rốt ráo, ấy
gọi là Cú thân”. [X. luận Đại tì bà sa Q.14;
luận Câu xá Q.5; Câu xá luận quang kí Q.5].
(xt. Cú).
CÚ THUYÊN SAI BIÊT
Nghĩa là dùng câu để giải thích ý nghĩa
sai biệt về mặt tự tính. Câu và tên (danh)
đối nhau, tên (Phạm:nàma) trực tiếp giải
rõ tự thể của các pháp, tức mỗi cái tên có
đủ tính chất tự giải thích nó là ý nghĩa gì;
còn câu (Phạm:pada) thì nối tiếp nhiều
“tên” để giải rõ nghĩa lí sai biệt về mặt tự
tính, cho nên luận Thành duy thức quyển
2 (Đại 31, 6 trung) nói: “Tên giải tự tính,
câu giải sai biệt”. (xt. Danh Thuyên Tự Tính).
CỤ CHI QUÁN ĐÍNH
Chỉ người đệ tử trong Mật giáo mà tư
cách đã vững, năng lực đã mạnh, được quả
phúc thí vô tận, đầy đủ mọi duyên chi phần
để nhận pháp quán đính (dùng nước rảy
lên đỉnh đầu). Cũng gọi là Tác nghiệp quán
đính, Sự nghiệp quán đính, Pháp sự quán
đính. Thông cả Thụ minh quán đính và
Truyền pháp quán đính. Đối lại với “Dĩ tâm
quán đính” (quán đính trong tâm tưởng).
Cụ chi quán đính là việc thực sự đem nước
rưới lên đỉnh đầu. Cứ theo Đại nhật kinh

nghĩa thích diễn bí sao quyển 4 chép, thì
khi làm quán đính này đòi hỏi phải đầy đủ
nhiều chi (nhiều điều kiện), như dọn đất,
chọn giờ, định ngày, đắp đàn, vẽ tượng và
kết giới. Lại theo vị tăng người Nhật bản là
Cảo bảo trong Đại nhật kinh sớ diễn áo
sao quyển 10, thì trong bảy ngày, người đệ
tử phải thành tâm lễ Phật sám hối, sắm đủ
hương hoa lễ vật, tức đầy đủ các thứ mà
duyên đàn quán đính cần đến, gọi là Cụ
chi quán đính, cũng tức là Sự nghiệp quán
đính.
Đại nhật kinh sớ quyển 4, nêu ra mười
thứ chi phần trong việc quán đính, gọi là
Cụ chi quán đính thập chi, đó là: chi phần
A xà lê, chi phần dọn đất, chi phần chọn
giờ, chi phần lập đàn, chi phần hộ trì đệ tử,
chi phần vẽ tượng, chi phần tam muội, chi
phần chân ngôn, chi phần cúng dường và
chi phần quán đính. Thông thường ba loại
quán đính: Truyền pháp, Thụ minh, Kết
duyên tuy đều được gọi là Cụ chi quán đính,
nhưng vì chi phần quán đính truyền pháp
là đầy đủ nhất, cho nên cũng có người chỉ
gọi Truyền pháp quán đính là Cụ chi quán
đính. [X. kinh Đại nhật phẩm Cụ duyên
chân ngôn; Đại nhật kinh sớ Q.15]. (xt.
Quán Đính).
CỤ DUYÊN PHÁI
Phạm:Pràsaígika. Nói đủ là Trung quán
Cụ duyên phái. (Phạm: Màdhyamikapràsaígika).
Một chi nhánh của phái Phật
giáo Trung quán tại Ấn độ. Do ngài Phật
hộ (Phạm:Buddhapàlita) sáng lập vào
khoảng năm 470 đến 540 Tây lịch. Tổ của
phái Trung quán là ngài Long thụ dựa theo
kinh Bát nhã mà viết ra luận Trung quán,
tuyên thuyết nghĩa “Duyên sinh tức không”.
Bài tụng Qui kính trong phần Bản tụng
của luận Trung quán nêu ra “tám cái chẳng”
CÚ THUYÊN SAI BIÊT

(Bát bất): chẳng sinh (Phạm: anutpàda),
chẳng diệt (Phạm:anirodha), chẳng thường
(Phạm: azàzvata), chẳng đoạn (Phạm:
anuccheda), chẳng một (Phạm:anekàrtha),
chẳng khác (Phạm:anànàrtha), chẳng đến
(Phạm: anàgama), chẳng đi (Phạm:
anirgama), để bác bỏ kiến giải cho các pháp
là có chỗ được mà thuyết minh duyên khởi
tức là pháp tương đối. Cho nên có thể nói
phái Trung quán là tông phái thông đạt
nghĩa các pháp duyên sinh, khiến cái thấy
có, không đều dứt bặt, nhường chỗ cho
chính quán chân không trung đạo hiện tiền.
Trong lịch sử Phật giáo Ấn độ, phái
Trung quán và phái Du già là hai giáo phái
lớn đối lập nhau trong Phật giáo Đại thừa.
Bắt đầu từ ngài Long thụ ở thế kỉ thứ II
Tây lịch, qua các ngài Đề bà, La hầu la bạt
đà la, Thanh mục v.v... đến các luận sư Hộ
pháp, Phật hộ, Thanh biện v.v... ở đầu thế
kỉ thứ VI, nối nhau hoằng truyền ý chỉ
không quán trung đạo. Trong đó, hai ngài
Phật hộ và Thanh biện cùng theo học luận
sư Chúng hộ (Phạm: Saôgharakwita),
nghiên cứu học tập giáo thuyết của ngài
Long thụ, nhưng sự thấy biết của hai vị lại
khác nhau, mỗi vị tự viết luận phê bình
luận thuyết của đối phương, do đó, phái
Trung quán bị chia làm hai: phái Y tự khởi
theo học thuyết của ngài Thanh biện và
phái Cụ duyên theo học thuyết của ngài
Phật hộ.
Ngài Phật hộ là người nước Thản bà la
(Phạm:Taôbara) thuộc miền nam Ấn độ,
sau khi thờ luận sư Chúng hộ làm thầy,
ngài đến ở chùa Đàn đa phất lị (Phạm:
Dantapuri) soạn bộ Căn bản Trung luận
chú, chủ trương thuyết các pháp rốt ráo là
không. Vào thế kỉ thứ VII, có luận sư
Nguyệt xứng (Phạm:Candrakìrti) ra đời,

soạn các bộ Trung luận chú, Lục thập tụng
như lí luận thích, Tứ bách luận chú, Nhập
Trung quán luận v.v... đề xướng thuyết của
phái Cụ duyên, đồng thời, kịch liệt bình
phẩm bộ Trung luận chú thích của ngài
Thanh biện. Tư tưởng học thuyết của ngài
Nguyệt xứng sau đó truyền vào Tây tạng và
được truyền bá rất rộng. Về sau, lại có luận
sư Tịch thiên (Phạm:Zàntideva) viết Bồ
đề hành kinh, Đại thừa tập Bồ tát học luận,
tổ thuật chỉ thú Trung quán.
Bắt đầu từ thế kỉ thứ VII, thứ VIII, hai
phái Trung quán và Du già dần dần có
khuynh hướng dung nhiếp lẫn nhau, rồi
hình thành phái Trung quán du già, do đó
sự đối lập của phái Cụ duyên và phái Y tự
khởi, theo tình hình diễn tiến của mỗi phái,
cũng tự nhiên tan hòa vào giữa ngọn triều
giao lưu của hai phái lớn Trung quán và
Du già. [X. Đại đường tây vực kí Q.10; Nam
hải kí qui nội pháp truyện tự; Đa la na tha
Ấn độ Phật giáo sử; W. Wassiljew: Der
Buddhismus; Th. Stcherbatsky: The Conception
of Buddhist Nirvàịa]. (xt. Trung
Quán Phái, Y Tự Khởi Phái).
CỤ NHÃN
Nghĩa là đối với sự vật có kiến thức đặc
thù, hoặc chỉ người có kiến thức đặc thù.
Cũng gọi là Cụ nhãn tình. Trong Thiền
lâm, người có thể thấy suốt nguyên lí vũ
trụ và thực tướng của hết thảy hiện tượng,
gọi là Cụ nhãn giả (người đủ mắt). Bích
nham lục tắc 68 (Đại 48, 198 thượng), nói:
“Ngưỡng sơn cười khanh khách (có thể nói
vào thời tiết ấy, trên gấm phô hoa; người
thiên hạ chẳng biết rơi chỗ nào. Tại sao? Vì
đất rộng người thưa, gặp nhau rất ít. Giống
như Nham đầu cười, lại chẳng phải Nham
đầu cười; cùng là cười mà tại sao lại chia
thành hai đoạn ? Người thấy suốt (Cụ nhãn
giả) mới có thể thấy được)”. Tiếng cùng loại
còn có “Cụ nhãn nạp tăng”, tức chỉ vị Thiền
tăng tu hành đã viên thục, có thể thấy suốt

đạo lí của sự vật. CỤ NHÃN

CỤ PHƯỢC
Phạm: sakala-bandhana. Nghĩa là còn
đủ Kiến hoặc và Tu hoặc. Phược, tên gọi
khác của phiền não (sự mê hoặc trong lòng)
có thể trói buộc loài hữu tình, khiến phải
rơi vào cảnh khổ sống chết xoay vần, cho
nên gọi là Phược (trói, buộc). Bất luận là
hữu lậu, vô lậu, nếu chưa dứt được một
phần Kiến hoặc hay Tu hoặc thì đều gọi
chung là Cụ phược. Nói về thứ bậc tu hành
thì Cụ phược là chỉ cho Tam hiền, Tứ thiện
căn từ “Kiến đạo” trở về trước, cho đến hết
thảy phàm phu chưa đoạn hoặc. Thông
thường cho Cụ phược là tên gọi khác của
phàm phu, cho nên phàm phu cũng gọi là
Cụ phược phàm phu, Cụ phược phàm
chúng. Nhưng nói một cách nghiêm khắc,
thì trong phàm phu cũng có người chẳng
là Cụ phược, mà trong các bậc thánh lại có
Cụ phược, tức là nếu người dùng đạo hữu
lậu mà đoạn diệt Tu hoặc, thì tuy là phàm
phu mà thực thì không có Cụ phược; trái
lại, bậc Thánh ở sát na Kiến đạo ban đầu,
nếu trước hết chưa thể đoạn diệt Tu hoặc,
thì tuy là bậc Thánh mà cũng còn gọi là
Cụ phược. [X. kinh Bồ tát anh lạc bản nghiệp
Q.hạ; luận Câu xá Q.4, Q.23; Câu xá luận
quang kí Q.24; Ma ha chỉ quán Q.5 phần
trên].
CỤ SINH CÁT TƯỜNG (?-1381).
Phạm:Sahajazrì. Dịch âm là Tát hạt
tạt thất lị. Vị Thiền tăng Ấn độ ở đầu đời
Minh. Được tôn xưng là Ban đích đáp
(Phạm:Paịđita, có nghĩa là học giả, hoặc
là Bản đích đạt). Sư sinh trong một gia đình
giòng Sát đế lợi, nước Ca duy la vệ, trung
Ấn độ, tính vui vẻ điềm tĩnh. Lớn lên, sư
xuất gia ở chùa Tô la tát (Phạm:Surasa?)
tại nước Ca thấp di la. Lúc đầu sư học Ngũ
minh, Tam tạng, đều hiểu biết thấu suốt,

nhưng sau vì nhận ra ngôn luận chẳng phải
là pháp rốt ráo, nên sư vào núi Tuyết tu
định mười hai năm, được tôn giả Ca la thất
lợi (Phạm:Kàlazrì) ấn chứng. Về sau, sư
lập chí đi chiêm bái núi Ngũ đài ở phương
đông là nơi bồ tát Văn thù ứng hiện, liền
vượt sông Ấn độ, qua các nước: Đột quyết,
Khuất chi (Cưu tư), Cao xương, vào khoảng
năm Chí chính (1341-1367) đời Nguyên sư
mới đến Cam túc. Sau đó sư được triều đình
rước về kinh đô, ở chùa Cát tường pháp
vân, được tăng tục, trong triều ngoài nội
đều rất tôn kính. Năm Hồng vũ thứ 2 (1369)
đời Minh, sư đến núi Ngũ đài, ở Thiền lâm
Thọ an. Vào năm Hồng vũ thứ 7, sư xuống
phương Nam đến kinh đô, vua Thái tổ đón
rước ở cửa Phụng thiên, ban hiệu là “Thiện
thế Thiền sư”, đặc biệt ban cho huy chương
để thống lãnh Phật giáo trong nước và dựng
chùa ở Chung sơn để sư ở. Năm Hồng vũ
14 sư thị tịch, không rõ tuổi thọ. Sư có soạn:
Thị chúng pháp ngữ 3 quyển, dịch: Bát chi
giới bản. [X. Kim lăng phạm sát chí Q.1,
Q.37 Tây thiên Ban đích đáp Thiền sư chí
lược; Bổ tục cao tăng truyện Q.1; Tân tục
cao tăng truyện Q.18].
CỤ SỚ
Còn gọi là Cụ thư. Trong số các tác
phẩm năm bộ chín quyển do đại sư Thiện
đạo tông Tịnh độ soạn vào đời Đường, thì
trừ bốn quyển Quán kinh sớ ra, bốn bộ
năm quyển còn lại đều gọi là Cụ sớ. Đó là:
1. Pháp sư tán 2 quyển;
2. Vãng sinh lễ tán 1 quyển,
3. Ban chu tán 1 quyển,
4. Quán niệm pháp môn 1 quyển.
Cụ sớ thực ra phụ thuộc vào Quán kinh
sớ 4 quyển, là một tác phẩm hoàn chỉnh.
Quán kinh sớ nặng về giáo nghĩa, phối với
Cụ sớ nói về phương pháp thực tiễn, thì lại
CỤ PHƯỢC

càng hoàn bị hơn. Lại nữa, nội dung bốn
bộ này gồm các bài tụng tán cần cho việc
tụng kinh hành đạo, thế nên cũng gọi là
Hành nghi quyển.
CỤ THỌ
Phạm:àyuwmat, Pàli: àyasmant. Tiếng
tôn xưng các vị đệ tử Phật và A la hán.
Cũng gọi là Hiền giả, Thánh giả, Tôn giả,
Tịnh mệnh, Trưởng lão, Tuệ mệnh. Dịch
âm là A du xuất mãn. Chỉ bậc đầy đủ trí tuệ
và đức hạnh được mọi người tôn kính. Về
sau không chỉ giới hạn trong hàng ngũ đệ
tử Phật, mà các vị tổ sư, tiên đức cũng được
gọi là Cụ thọ.TiếngPhạmàyuwmat có đủ
cả nghĩa thọ mệnh thế gian và tuệ mệnh
pháp thân xuất thế gian, cho nên dịch cũ
là tuệ mệnh là theo nghĩa tuệ mệnh pháp
thân; cũng tức là nói tỉ khưu khác với người
thế tục ở chỗ, ngoài tuổi thọ của sắc thân
ra, còn lấy sự sống của trí tuệ làm của báu.
Nhưng, đứng về phương diện ưu điểm
khuyết điểm của dịch cũ, dịch mới mà nói,
thì ngài Trạm nhiên ở Kinh khê bảo dịch
“Tuệ mệnh” là hơn, còn ngài Khuy cơ ở
chùa Từ ân thì cho dịch là “Cụ thọ” mới
ổn thỏa. Pháp hoa huyền tán quyển 6 (Đại
34, 771 thượng), nói: “Tuệ mệnh, nên dịch
là Cụ thọ. Người thế tục đều mong sắc thân
được sống mãi; bậc Thánh thì quí mệnh
sống trí tuệ. Cả hai đều nêu, vì thế gọi là
Cụ thọ. Nếu chỉ nói tuệ mệnh không thôi,
thì e thiếu nghĩa”. Các vị trưởng lão cũng
dùng từ Cụ thọ để gọi vị tỉ khưu trẻ tuổi.
[X. Hữu bộ tì nại da tạp sự Q.19, Q.38].
CỤ TÚC
I. Cụ túc. Đầy đủ. Nói tắt của Cụ bị
mãn túc .. Kinh Pháp hoa phẩm
Phổ môn (Đại 9, 58 thượng), nói: “Quan
âm diệu trí lực, hay cứu khổ thế gian, đầy
đủ sức thần thông, rộng tu trí phương tiện”.

Ngoài ra, Cụ túc y nghĩa, tức là Như Lai có
đầy đủ pháp thế gian và xuất thế gian, là
chỗ nương tựa của chúng sinh. Lại Cụ túc
tam thiên, là nói tắt của Nhất hào chi nội
cụ túc tam thiên (trong một mảy lông có
đầy đủ ba nghìn), nghĩa là một tức hết thảy,
hết thảy tức một, tương tức tương nhập.
Lời tựa trong Lăng già sư tư kí (Đại 85, 1283
trung), nói : “Trong một sợi lông đầy đủ ba
nghìn đại thiên, trong một mảy bụi dung
chứa vô biên thế giới”. [X. kinh Vô lượng
thọ Q.thượng; kinh Hoa nghiêm (60 quyển)
phẩm Tính khởi; Đại thừa nghĩa chương
Q.14].
II. Cụ túc. Phạm: Purịka. Dịch âm:
Phú lan na ca. Dịch ý: Mãn túc, Cụ túc.
Một đệ tử của đức Phật. Là trưởng giả ở
thành Ba la nại, làm bạn với các trưởng giả
Da xá, Li cấu, Thiện thực, Ngưu vương v.v...
Sau nghe Da xá đã qui Phật xuất gia tu hành,
ông liền cùng với Li cấu và các bạn khác
đến chỗ Phật xin xuất gia, cuối cùng thành
La hán. [X. kinh Phật bản hạnh tập Q.36].
CỤ TÚC GIỚI
Phạm, Pàli: upasaôpanna, hoặc
upasôpadà. Dịch âm: Ô ba tam bát na.
Dịch ý: gần tròn, có nghĩa là gần gũi Niết
bàn. Cũng gọi là Cận viên giới, Cận cụ giới,
Đại giới, nói tắt là Cụ giới. Là giới luật mà tỉ
khưu, tỉ khưu ni phải thụ trì; vì giới phẩm
đầy đủ so với mười giới của Sa di và Sa di ni,
cho nên gọi là Cụ túc giới. Theo giới pháp
qui định, khi thụ trì giới Cụ túc tức là đã
chính thức trở thành tỉ khưu và tỉ khưu ni.
Phổ thông, giới tỉ khưu có hai trăm năm
mươi giới, giới tỉ khưu ni có ba trăm bốn
mươi tám giới. Cứ theo luật Tứ phần chép,
thì giới có thể chia làm tám loại: Ba la di (tỉ
khưu bốn, tỉ khưu ni tám); Tăng tàn (tỉ khưu
mười ba, tỉ khưu ni mười bảy); Bất định (tỉ
CỤ TÚC GIỚI

khưu hai); Xả đọa (tỉ khưu ba mươi, tỉ khưu
ni ba mươi); Đơn đọa (tỉ khưu chín mươi, tỉ
khưu ni một trăm bảy tám); Ba la đề đề xá
ni (tỉ khưu bốn, tỉ khưu ni tám); Chúng
học (tỉ khưu một trăm, tỉ khưu ni một trăm);
Diệt tránh (tỉ khưu bảy, tỉ khưu ni bảy).
Còn các bộ luật Thập tụng, luật Ngũ phần,
Thiện kiến luật tì bà sa, Ba li giới bản, Tây
tạng giới bản v.v... mỗi bộ truyền chép mỗi
khác. Khi thụ giới này, phải có tác pháp
đặc biệt, chẳng hạn điều kiện phải có đủ
ba thầy truyền giới, bảy vị chứng minh,
bạch bốn Yết ma v.v... Từ trong giới Cụ
túc rút ra năm giới, tám giới... tùy theo căn
cơ mà lãnh thụ để làm phương tiện tu tập
dần dần trước khi thụ trì giới Cụ túc, gọi
là Cụ giới phương tiện. Những người bị
mười ba nạn, mười già thì không được phép
thụ giới.
Tăng ni Trung quốc, từ Tùy, Đường trở
đi, đều y theo luật Tứ phần mà thụ giới; và
đặc biệt ngoài việc thụ trì giới Cụ túc, còn
thụ thêm mười giới nặng, bốn mươi tám
giới nhẹ của giới Bồ tát. Ngoài ra người muốn
thụ giới Cụ túc, thân thể phải mạnh khỏe,
đầy đủ các căn, không bị điếc, lòa, thân khí
trong sạch, không mắc biên tội, phạm tỉ
khưu ni, tặc trụ v.v..., đủ tướng xuất gia,
cạo bỏ râu tóc; mặc áo casa, đã thụ giới Sa
di, Sa di ni rồi, đủ hai mươi tuổi và chưa
quá bảy mươi tuổi. Giới Cụ túc là giới luật
chủ yếu, giúp người giữ giới nhờ đó mà xa
lánh tội ác trong tất cả hoàn cảnh, hướng
tới sự hoàn thiện, đầy đủ nên gọi là giới
Cụ túc. [X.luật Tứ phần Q.34; Thiện kiến
luật tì bà sa Q.2; luật Thập tụng Q.21; luật
Ngũ phần Q.16; luật Ma ha tăng kì Q.43].
(xt. Giới).
CỦ CỦ TRA
........

Phạm: kukkuỉa. Còn gọi là Cưu cưu
tra, Câu câu tra, Cứu cứu la, tức là con gà.
[X. kinh Đại ban niết bàn (bản Bắc) Q.23;
Huyền ứng âm nghĩa Q.2].
CỦ CỦ TRA Ế THUYẾT LA QUỐC
Củ củ tra ế thuyết la, Phạm:Kukkuỉezvara.
Tên khác của nước Cao li. Củ củ tra, nghĩa
là con gà; Ế thuyết la, ý là sang trọng. Cứ
theo Tuệ lâm âm nghĩa quyển 81 nói, thì
dân nước ấy đều thờ thần gà, đầu đội lông
cánh gà, cho nên có tên như vậy.
CỦ XA YẾT LA BỔ LA THÀNH
Củ xa yết la bổ la, Phạm:Kuzàgràpura.
Thủ đô của nước Ma yết đà thuộc trung
Ấn độ. Tức là thành Vương xá cũ. Còn gọi
là Vương xá sơn thành. Dịch ý là thành cỏ
tranh. Củ xa (Phạm:Kuza), dịch ý là cỏ
tranh, cỏ tốt lành, loại cỏ này có mùi thơm,
mầu xanh sẫm như lông đuôi chim công.
Trước khi đức Phật thành đạo, chư thiên
dâng cỏ này trải ở gốc cây Bồ đề làm tòa để
ngài ngồi. Đại đường tây vực kí quyển 9 chép,
thành này nằm ở chính giữa nước Ma yết
đà, là chỗ đóng đô của vua chúa đời xưa, cỏ
tốt lành thơm phức mọc um tùm, cho nên
lấy tên cỏ để đặt tên thành. Bốn chung quanh
có núi bao bọc bên ngoài, phía tây thông với
đường tắt qua núi, phía bắc của núi mở rộng,
chiều đông tây dài, chiều nam bắc hẹp, chu
vi hơn một trăm năm mươi dặm. Trong
thành còn một nền cũ chu vi hơn ba mươi
dặm. (xt. Vương Xá Thành).
CỤC A KHÚC BA
Dịch âm của tiếng Tây tạng, lễ cúng
dường vào ngày 15 tháng 1. Tục gọi là Tết
đèn, một hoạt động “Truyền đại triệu” của
Phật giáo Tây tạng. Pháp hội này được cử
hành từ ngày 3 đến ngày 24 tháng 1, đêm
15 tháng 1, trên các đường phố của thủ đô
CỦ CỦ TRA

Lhasa, người ta bày các lễ vật cúng dường
như bơ (tô du), hoa bơ, khúc công (đèn
cúng). Người tham dự đại hội múa hát chúc
mừng suốt đêm để kỉ niệm đức Phật Thích
ca mâu ni thị hiện thần biến, hàng phục tà
ma. Đây là tiết mục náo nhiệt nhất trong
pháp hội Truyền đại triệu.
CỤC THÔNG ĐỐI
Tiếng dùng trong Nhân minh. Là một
trong ba tiêu chuẩn để phân biệt “tự tính”
và “sai biệt” trong luận thức Nhân minh.
Cục, hàm ý hạn cục một chỗ; Thông là
thông suốt các chỗ khác. Trong tác pháp
ba phần (Tông, Nhân, Dụ) của Nhân minh,
tiền trần (chủ từ) của Tông (mệnh đề) hạn
cục ở Tông đó chứ không thông suốt đến
ngoài Tông, cho nên gọi là tự tính. Hậu
trần (khách từ) của Tông thì thông suốt cả
đến bên ngoài Tông, không chỉ hạn cục ở
Tông đó, cho nên gọi là sai biệt. (xt. Thể).
CUNG
..
Phạm: dhanus, Pàli: dhanu. Dịch âm:
Đà nộ sa. Là đơn vị đo chiều dài ở Ấn độ
đời xưa. Cứ theo luận Đại tì bà sa quyển
136, luận Tạp a tì đàm tâm quyển 2, luận
Câu xá quyển 12 chép, thì bảy hạt lúa mạch
(Phạm:yava) dài bằng một đốt ngón tay
(Phạm: aíguliparva), hai mươi bốn đốt
ngón tay dài bằng một khuỷu tay (Phạm:
hasta), bốn khuỷu tay bằng một Cung.
Theo thuyết trong các kinh luận thì đại khái
đều cho bốn khuỷu tay bằng một Cung.
Nhưng so với trượng, thước của Trung quốc,
thì có những thuyết khác nhau, như: một
khuỷu bằng hai thước, bằng một thước tám
tấc, một thước năm tấc v.v... Như trong Tứ
phần luật san bổ tùy cơ yết ma sớ quyển 1,
ngài Đạo tuyên nói rằng: một cung dài bốn
khuỷu, tức là bảy thước hai tấc. Vì thế, một

khuỷu là một thước tám tấc, một đốt ngón
tay là bảy phân năm li. Kinh Phật bản hạnh
tập quyển 12 thì nói, bảy hạt đại mạch dài
bằng một đốt ngón tay, bảy đốt ngón tay
dài bằng nửa thước, hai nửa thước thành
một thước, hai thước là một khuỷu, bốn
khuỷu là một cung. Còn Tuệ uyển âm nghĩa
quyển hạ thì nói, một khuỷu bằng một thước
năm tấc, bốn khuỷu là một cung, ba trăm
cung là một dặm.
Các thuyết khác nhau trên đây là do
Ấn độ đời xưa lấy đốt ngón tay làm tiêu
chuẩn đo lường, vì ngón tay của mỗi người
dài, ngắn không giống nhau, cho nên kích
thước cũng bất đồng. Thêm vào đó, trượng,
thước của Trung quốc trải qua các triều đại
cũng lại khác nhau. Đời Hạ một thước có
mười tấc, đời Thương một thước là chín
tấc, đến đời Chu thì một thước chỉ có tám
tấc. Luật Ma ha tăng kì quyển 8 bảo năm
khỉu là một cung, có lẽ đã theo tiêu chuẩn
đời Chu chăng? Nếu theo thước nhà Chu
thì năm khuỷu của thước Chu và bốn khuỷu
thước Hạ đều là tám thước. Cho nên, các
kinh chép một cung tuy có bốn khuỷu, năm
khuỷu khác nhau, nhưng đó có lẽ cũng do
trượng và thước của các triều đại bất nhất.
[X. kinh Phương quảng đại trang nghiêm
Q.4; kinh Khởi thế Q.7; Đại đường tây vực
kí Q.2; Phiên dịch danh nghĩa tập Q.8]. (xt.
Nhất Trửu).
CUNG BẢN CHÍNH TÔN (1893-1983)
...........
Nhà học giả Phật giáo Nhật bản. Người
huyện Tân tả. Lúc đầu ông học trường
chuyên khoa y học Thiên diệp, sau chuyển
sang Phật học, tất nghiệp tại Đại học Đại
cốc thuộc Chân tông. Năm 1921 ông lại
vào học môn Triết học Ấn độ thuộc khoa
văn của Đại học Đế quốc ở Đông kinh. Sau
khi tốt nghiệp ông làm giảng sư tại Đại học
Đông kinh một thời gian rồi lại đi du học ở
CUNG BẢN CHÍNH TÔN

Đại học Oxford. Sau khi trở về Nhật, ông
làm giáo sư tại các Đại học Đông kinh, Tảo
đạo điền và Câu trạch, là hội viên của Hội
học thuật Nhật bản, Hội trưởng hội Ấn độ
học Phật giáo học Nhật bản. Những trứ tác
chủ yếu của ông gồm có: Long thụ, Căn
bản trung và không, Đại thừa và Tiểu thừa,
Trung đạo tư tưởng cập kì phát đạt, Bách
luận luận thư hội bản, Đại thừa Phật giáo
thành lập sử đích nghiên cứu, Phật giáo
căn bản chân lí...
CUNG CỤ (CÚNG CỤ)
Còn gọi là Cung vật. Chỉ các vật phẩm
dâng cúng Phật, Bồ tát, Tam bảo, như
hương hoa, thức ăn uống. Cũng có khi đặc
biệt gọi cái đồ đựng các phẩm vật cúng
dường là Cung cụ hoặc Cung khí. Cung và
Cụ đều có nghĩa là dâng cúng. Dâng cúng
Cung cụ, gọi là Cung dưỡng. Nếu dâng cúng
quần áo, thức ăn uống, đồ nằm ngồi, và
thuốc thang, gọi là Tứ sự cung dưỡng. Nếu
cúng hoa, hương, anh lạc, hương bột, hương
thoa, hương đốt, cờ lọng, phan phướn, quần
áo, kĩ nhạc... gọi là Thập chủng cung dưỡng
(cúng dường mười thứ).
Thông thường, các vật cúng phần nhiều
được dâng cúng Phật, Bồ tát, chúng tăng
và các vong linh. Cái bàn lớn để đặt các
vật cúng, gọi là Cung đài. Cơm đặt cúng
trước bàn Phật, gọi là Phật cúng, Phật phạn,
Phật hướng, đó là sự cúng dường giản đơn
nhất. Hoa nhân tạo đặt cúng trước bàn Phật,
gọi là Thường hoa. Trong vật cúng Vu lan
bồn, có năm loại quả là hạnh nhân, lê, thạch
lựu, hồ đào, đậu lớn đậu nhỏ, thông thường
gọi là Ngũ quả.
Khi đức Phật còn tại thế, những người
ngoại hộ Phật pháp, các tín đồ thường cúng
dường Phật và các vị đệ tử những thứ nhu
yếu hàng ngày, như quần áo, thức ăn uống,

đồ nằm, và cả vườn cây, tinh xá v.v... Sau
khi Phật nhập diệt, Tam bảo cùng được tôn
trọng, cúng dường, tín đồ còn tạo lập tượng
Phật, rồi cúng dường thức ăn uống, kĩ nhạc
và các vật trang nghiêm, cũng như lúc đức
Phật còn tại thế, về sau dần dần hình thành
những nghi thức cúng dường nhất định.
Cho nên, nếu nói theo nghĩa rộng, các đồ
trang nghiêm được trưng bày trong điện
Phật, các pháp hội được tổ chức, cho đến
việc lễ bái, tán tụng v.v... đều có thể được
coi là các vật cúng dường.
Về phần Trung quốc, những ghi chép
có liên quan đến cúng vật, thì như Lạc dương
già lam kí quyển 5 chép, vào khoảng năm
Thần qui (518-519) nhà Bắc Ngụy, Hồ Thái
hậu sai Sa môn Huệ sinh (Tuệ sinh), Tống
vân sang Tây trúc cầu pháp, thỉnh kinh, và
cho Huệ sinh cùng đoàn tùy tùng mang
theo phan, phướn ngũ sắc, năm trăm cái
túi bằng gấm đựng hương để cúng dường
đạo tràng các nơi trên đường đi. Còn cứ
theo Phật tổ thống kỉ quyển 43 chép, thì
khoảng năm Thái bình hưng quốc (976-
983) đời Bắc Tống, sa môn Pháp ngộ
khuyến hóa được lọng Long bảo, ca sa kim
lan, sau khi đến trung Thiên trúc, ngài cúng
dường ở tòa kim cương nơi đức Phật thành
đạo.
Nhưng từ xưa đến nay, hương hoa đèn
nến vẫn là những vật cúng thông thường
nhất. Cứ theo luận Đại trí độ quyển 93 nói,
dâng thức ăn uống cúng dường chư Phật,
chúng tăng, ngoài cơm ra, còn có bánh,
trái cây và thuốc v.v...Trong pháp hội, bánh,
trái cũng được phân phát cho tín đồ, tín đồ
ăn để gây duyên Phật pháp. Ngoài ra, những
phẩm vật mà các tông phái đặt cúng Phật
hằng ngày tuy không phải là giống nhau
hết, nhưng phần nhiều lấy cơm làm chính,
rồi nước trong hoặc trà, bởi vì cơm là thức
ăn chính của các khu vực châu Á.
Về vật cúng của Mật giáo thì có sáu thứ:

át già (nước trong), hương bột, hoa, hương CUNG CỤ

đốt, thức ăn và đèn. Thông thường tùy theo
bản tôn của các bộ như Phật bộ, Liên hoa
bộ, Kim cương bộ và mục đích của các phép
tu, như Tức tai, Tăng ích, Hàng phục v.v...
cho đến ba loại thành tựu thượng, trung,
hạ khác nhau do các phép tu nhằm đạt
đến, mà vật cúng cũng bất đồng.
1. Át già: ba bộ đều dùng nước trong,
chỉ có mục này là cả ba bộ giống nhau.
2. Hương bột: cúng bản tôn của Phật
bộ, dùng cỏ thơm, rễ cỏ thơm và hoa làm
thành; bản tôn của Liên hoa bộ, dùng vỏ
các loại cây thơm, hương bạch đàn và các
vật có mùi thơm trộn lẫn với nhau; bản
tôn của Kim cương bộ thì dùng rễ, hoa, quả
lá của loại cỏ thơm hòa hợp với nhau. Trong
đó mùi thơm của rễ và quả là quí, nên được
dùng chung cho bản tôn của cả ba bộ. Tu
phép Tức tai thì dùng hương bột mầu trắng,
phép Tăng ích dùng hương bột mâu vàng,
phép Hàng phục dùng hương bột màu đỏ.
3. Hoa: cúng dường Phật bộ, dùng hoa
Xà để tô mạt na, Liên hoa bộ, cúng dường
hoa sen hồng, Kim cương bộ, cúng dường
hoa sen xanh. Phép Tức tai dùng hoa mầu
trắng, vị ngọt, phép Tăng ích dùng hoa mầu
vàng, vị lạt, phép Hàng phục dùng hoa mầu
đỏ, vị cay.
4. Hương đốt: Phật bộ, dùng hương trầm
thủy, Liên hoa bộ, dùng hương bạch đàn,
Kim cương bộ thì dùng hương uất kim. Phép
Tức tai dùng hương dã rồi vê tròn, phép
Tăng ích dùng hương viên tròn, phép Hàng
phục dùng hương bột.
5. Thức ăn uống: gồm các thứ bánh,
trái và canh, những vật cúng dường Phật
bộ thì dùng các thứ sinh trong núi, cúng
Liên hoa bộ dùng các thứ sinh trong nước,
còn các vị đắng, cay, lạt thì cúng dường
Kim cương bộ. Phép Tức tai dùng quả vị

ngọt, phép Tăng ích dùng quả vị chua dôn
dốt (hơi chua), phép Hàng phục dùng quả
vị hơi cay. Ngoài ra, cúng Phật bộ thức ăn
bằng bột gạo thì có thể viên mãn phép Tức
tai thành tựu bậc thượng; cúng Liên hoa
bộ thức ăn bằng miến mạch, có thể viên
mãn phép Tăng ích thành tựu bậc trung;
cúng Kim cương bộ thức ăn bằng dầu mè
(vừng), hạt đậu, có thể viên mãn phép Hàng
phục thành tựu bậc dưới.
6. Đèn: dùng bơ bò đen làm dầu thắp
đèn là tốt nhất, chung cho cả ba bộ. Phép
Tức tai thì dùng dầu gỗ thơm hoặc bơ bò
trắng, phép Tăng ích dùng bơ bò vàng hoặc
dầu mè (vừng), dầu thuốc, phép Hàng phục
dùng dầu hạt cải trắng, hoặc dầu có mùi
hắc. [X. kinh Đà la ni tập Q.12; kinh Tô tất
địa yết la Q.thượng, Q.hạ; kinh Nhuy hi da
Q.trung; Đại nhật kinh sớ Q.7, Q.8; Ngũ
tạp trở Q.15]. (xt. Cung Dưỡng).
CUNG DƯỠNG (CÚNG DƯỜNG)
Phạm: Pàli: Pùjanà. Còn gọi là Cung,
Cung thí, Cung cấp, Đả cung. Nghĩa là dâng
các thức ăn uống, quần áo v.v... cúng dường
Tam bảo, sư trưởng, cha mẹ và vong linh
v.v... Lúc đầu, sự cúng dường lấy hành vi
thân thể làm chính, sau cũng bao hàm sự
cúng dường thuần túy tinh thần, cho nên
mới chia làm Thân phần cúng dường và
Tâm phần cúng dường. Cứ theo Di giáo
kinh luận chép, thì thức ăn, quần áo, thuốc
thang, thuộc thân phần cúng dường; tâm
cúng dường hơn hết, tâm cúng dường
không nhàm chán, tâm cúng dường bình
đẳng, thuộc Tâm phần cúng dường. Ở thời
kí đầu, giáo đoàn lấy việc cúng dường thức
ăn, quần áo, đồ nằm, thuốc thang làm chính
yếu, gọi là Tứ sự cúng dường. Các vật cúng
dường Phật, chùa tháp, tượng Phật, giáo
pháp, tỉ khưu, tỉ khưu ni, và phòng xá, đất
đai của Tăng đoàn là nguồn kinh tế trọng
yếu của tăng đoàn.
Ngoài sự cúng dường tài vật ra, còn có

sự cúng dường Pháp, như đem tinh thần CUNG DƯỠNG

sùng kính mà cúng dường cung kính, cúng
dường tán thán, cúng dường lễ bái, cũng
gọi là Cung dưỡng. Đến đời sau, đối với
những người chết cũng làm Tháp cúng
dường.
Nói tổng quát về các vật cúng dường,
phương pháp và đối tượng cúng dường, có
thể chia ra các loại như sau:
I. Nhị chủng cung dưỡng(hai loại cúng
dường).
* Cứ theo Thập trụ tì bà sa quyển 1:
1. Pháp cung dưỡng, khéo nghe chính
pháp Đại thừa, hoặc nhiều hoặc ít.
2. Tài cung dưỡng, bốn thứ cúng dường
như cơm ăn, ào mặc v.v...
* Cứ theo Đại nhật kinh cúng dường
pháp sớ nói:
1. Lí cúng dường, nghĩa là lấy sự chứng
vào lí chân thực làm vật cúng dường.
2. Sự cúng dường, tức là cúng dường
hương hoa.
II. Tam chủng cúng dường (ba loại
cúng dường).
* Theo Phổ hiền hành nguyện phẩm
sớ:
1. Tài cúng dường, cúng dường của báu,
hương hoa của thế gian.
2. Pháp cúng dường, phát tâm Bồ đề
làm lợi mình, lợi người.
3. Quán hạnh cúng dường, tu các phép
quán Chu biến hàm dung, Sự sự vô ngại
của kinh Hoa nghiêm.
* Theo Thập địa kinh luận quyển 3:
1. Lợi dưỡng cúng dường, chỉ cho quần
áo, đồ nằm v.v...
2. Cung kính cúng dường, chỉ cho
hương hoa, cờ lọng.
3. Hạnh cúng dường, cúng dường tín
hạnh, giới hạnh.
III. Tam nghiệp cúng dường.

* Theo Pháp hoa văn cú quyển 3 đoạn
1, ba nghiệp cúng dường là thân, khẩu,
ý.
1. Thân nghiệp cúng dường, thân rất
mực thành kính lễ bái chư Phật và Bồ tát.
2. Khẩu nghiệp cúng dường, miệng nói
lời khen ngợi công đức của chư Phật và Bồ
tát.
3. Ý nghiệp cúng dường, tâm ý ngay
thẳng, quán tưởng tướng tốt trang nghiêm
của chư Phật và Bồ tát.
IV. Tứ chủng cúng dường (bốn loại
cúng dường).
* Cứ theo Đại nhật kinh nghĩa thích
quyển 11 thì có bốn loại cúng dường là:
hương hoa, chắp tay, từ bi và vận tâm.
* Cứ theo Lí thú thích quyển hạ nói, có
bốn loại cúng dường của Du già giáo là:
tâm Bồ đề cúng dường, tư lương cúng dường,
pháp cúng dường, và yết ma cúng dường.
V. Tứ sự cúng dường (bốn loại cúng
dường).
* Theo kinh Tăng nhất a hàm quyển
13 nói, có bốn loại cúng dường là: áo quần,
ăn uống, giường mền và thuốc thang.
* Cứ theo kinh Vô lượng thọ quyển hạ
nói, thì có bốn thứ cúng dường là: treo phan
cờ, thắp đèn nến, rải hoa và thắp hương.
* Cứ theo Thiện kiến luật tì bà sa quyển
13 nói, thì bốn thứ cúng dường là: thức ăn,
quần áo, thuốc thang và phòng xá.
VI. Ngũ chủng cung dưỡng (năm loại
cúng dường).
* Cứ theo kinh Tô tất địa yết la quyển
Tượng Tăng Cúng Dường
CUNG DƯỠNG

hạ nói, thì có năm loại cúng dường là: hương
thoa (giữ giới), hoa cài tóc (bố thí), hương
thắp (tinh tiến), ăn uống (thiền định), đèn
nến (trí tuệ), thêm át già (nước trong: nhẫn
nhục) nữa mà thành sáu loại cúng dường.
VII. Thập chủng cúng dường (mười
loại cúng dường).
* Theo kinh Pháp hoa phẩm Pháp sư
nói, thì có mười loại cúng dường là: hoa,
hương, anh lạc, hương bột, hương thoa,
hương đốt, phan lọng, cờ phướn, quần áo
và âm nhạc.
* Theo Đại tạng pháp số thì đem cờ
phướn gộp chung vào phan lọng, rồi thêm
chắp tay nữa thành là mười cúng dường.
* Kinh Bồ tát địa trì quyển 7 liệt kê mười
thứ là: thân cúng dường, cúng dường chi
đề, cúng dường hiện tiền, cúng dường không
hiện tiền, mình cúng dường, người cúng
dường, cúng dường tài vật, cúng dường thù
thắng, cúng dường không nhiễm ô, cúng
dường chí xứ đạo v.v...
Ngoài ra, vật cúng trước bàn Phật, gọi là
Phật cúng,
vật cúng
trước Thần
gọi là Thần
cúng. Cúng
dường Phạm
thiên, Đế
thích thiên,
Công đức
hoan hỉ
thiên v.v...
thì gọi là
Cúng thiên
hoặc Thiên
cúng. Cúng
vong linh người chết, gọi là Truy thiện cúng
dường. Chuyên cúng quỉ đói, gọi là Ngã quỉ

cúng dường. Làm lễ khánh thành khai
quang tượng Phật, gọi là Khai nhãn cúng
dường. Cúng dường kinh, gọi là Khai đề
cúng dường, cũng gọi là Kinh cúng dường,
Nhất thiết kinh cúng dường, Thư tả cúng
dường, như viết chép kinh Duy ma để cúng
dường gọi là Duy ma kinh cúng dường. Đúc
chuông xong, làm lễ khánh thành để đánh
chuông gọi là Chung cúng dường. Còn nói
về Tam bảo thì cúng dường Phật, gọi là
Phật cúng dường; cúng dường pháp, gọi là
Pháp cúng dường, Hạnh cúng dường; cúng
dường tăng, gọi là Tăng cúng dường, Tăng
cúng. Trong đó, thỉnh trăm vị tăng, thiết
trai cúng dường, gọi là Bách tăng cúng
dường; thỉnh nghìn vị tăng thiết trai cúng
dường, gọi là Thiên tăng cúng dường, hoặc
gọi là Thiên tăng trai, Thiên tăng cúng,
Thiên tăng hội. Truyền thuyết nói, công
đức của loại cúng dường này là vô lượng.
Còn người thí chủ cúng dường, gọi là Cúng
dường chủ. Cúng dường chúng tăng, cũng
gọi là Cúng chúng, Cúng chiêm. Bài văn
đọc tụng nói lên ý nghĩa cúng dường, gọi là
Cúng dường văn. Tạo tượng Phật cúng
dường để cầu phúc, gọi Cúng dường Phật.
Thắp đèn sáng cúng dường tượng Phật và
tháp, thì gọi là Cúng đăng. Tại Nhật bản,
sau khi viết chép kinh điển, đem cúng
dường, tuyên giảng, gọi là Cúng giảng. [X.
kinh Phật tạng quyển hạ; kinh Vô lượng
thọ Q.hạ; kinh Đại phương quảng như lai
bất tư nghị cảnh giới; kinh Phật bản hạnh
tập Q.1 phẩm Cúng dường; kinh Đại phương
đẳng đại tập Q.45; kinh Đại nhật Q.5 phẩm
Bí mật mạn đồ la; Cúng dường nghi thức;
luận Đại trí độ Q.93; Kim cương bát nhã ba
la mật kinh phá thủ trước bất hoại giả danh
luận Q.thượng; Pháp hoa kinh huyền tán
Q.2 phần đầu; Phạm võng Bồ tát giới bản
sớ Q.2; Đại nhật kinh sớ Q.8; Hoa nghiêm
Hành nguyện phẩm sớ sao Q.3; Thích thị
yếu lãm Q.trung; Thiền uyển thanh qui Q.1

Phó chúc phạn pháp, Q.3 Tạng chủ; Đại
minh tam tạng pháp số Q.7]. (xt. Tứ Chủng
Cung Dưỡng).
Cúng dường âm nhạc
(Khắc ở Tháp Phật tại Sơn Kì, Ấn Độ)
CUNG DƯỠNG

CUNG DƯỠNG HỘI
I. Cung dưỡng hội, hội cúng dường.
Pháp hội bày biện lễ vật để cúng dường
Tam bảo, cha mẹ, sư trưởng, và các vong
linh v.v... gọi là Cung dưỡng hội.
II. Cung dưỡng hội. Là hội thứ tư trong
chín hội Mạn đồ la của Kim cương giới Mật
giáo, đặt ở phía bên phải của trung ương,
tương đương với Yết ma mạn đồ la trong
bốn loại Mạn đồ la. Cũng gọi là Đại cung
dưỡng hội, Nhất thiết Như lai quảng đại
cung dưỡng yết ma mạn đồ la, Quảng đại
cung dưỡng yết ma mạn đồ la, Kim cương
sự nghiệp mạn đồ la. Hội này bao gồm bảy
mươi ba vị tôn, tức là năm đức Phật, bốn
Bồ tát Ba la mật, mười sáu đại Bồ tát, tám
Bồ tát Cúng dường, bốn nhiếp Bồ tát, mười
sáu vị tôn Hiền kiếp, hai mươi trời Kim
cương bộ ngoài. Chư tôn dâng mũ báu,
tràng hoa cúng dường Đại nhật Như lai, và
biểu hiện tướng cúng dường lẫn nhau. Các
tôn vị nắm tay trái, tay phải cầm hoa sen,
trên hoa đặt hình tam muội da, biểu thị
tướng trong ngoài đều cúng dường. Hình
tượng của chư tôn trong Hiện đồ mạn đồ
la, chỉ có bốn bồ tát Ba la mật hiện tướng
đàn bà, còn các vị tôn khác đều là hình
đàn ông. Trong tranh vẽ tượng của Ngũ bộ
tâm quán, thì các vị tôn đều là hình đàn
bà. Lại trong Mạn đồ la của hội này, có tất
cả bốn thứ cúng dường: Bồ đề tâm, Quán
đính, Pháp và Sự nghiệp. [X. kinh Giáo
vương (bản dịch đời Tống) Q.8]. (xt. Kim
Cương Giới Mạn Đồ La).
III. Cung dưỡng hội. Là một tiết đoạn
trong các hội Mạn đồ la khác nhau trong
phép tu Kim cương giới thuộc Mật giáo. Còn
gọi là Đại cung dưỡng hội. Khi tu pháp,
trước hết, ở hội Tam muội da, kết tụng bản
thệ nội chứng của ba mươi bảy vị tôn; kế

đến, trong hội Cúng dường này, nêu cao
tiêu xí (cờ) của bản thệ mà tu Pháp cúng
dường “Tự tha bình đẳng” để nuôi lớn
Thánh thai. Cúng dường Tự tha bình đẳng,
tức là làm cả hai loại Tự cúng dường và
Tha cúng dường cùng một lúc. Tự cúng
dường là hành giả cúng dường đức Như lai
của bản giác trong tự tâm, nhờ sức tân luân
này mà mau chóng chiếu phá vô minh để
hiển bày sự sáng láng sẵn có. Tha cúng
dường là cúng dường chư Phật đã thành ở
quá khứ và hết thảy chúng sinh. Là vì cúng
dường chư Phật đã thành ở quá khứ, có
thể nhờ sức gia trì hộ niệm của các Ngài
mà tròn đủ hạnh hóa tha của hành giả.
Ngoài ra, chư tôn của hội này được chia
làm chư tôn Năng cúng dường và chư tôn
Sở cúng dường theo ba thuyết:
1. Đại nhật Như lai, bốn Bồ tát Ba la
mật là Sở cúng dường, mười sáu Đại Bồ tát
v.v... là Năng cúng dường.
2. Tâm vương Đại nhật Như lai là Sở
cúng dường, chư tôn từ Kim cương tát đóa
trở xuống là Năng cúng dường.
3. Hành giả kết ấn và tụng chú là
Năng cúng dường, ba mươi bảy vị tôn của
Mạn đồ la là Sở cúng dường. [X. kinh
Lược xuất niệm tụng Q.3; Liên hoa bộ
tâm nghi quĩ].
CUNG DƯỠNG PHÁP
Pháp cúng dường. Sự tướng trọng yếu
của Mật giáo, một bộ phận của nghi quĩ. Là
nghi thức cúng dường Tam bảo, chư thiên,
cha mẹ, sư trưởng, vong linh, để tu đạo, trừ
tai và báo ân v.v... như các loại Mạn đồ la
cúng, Thủy thiên cúng, Thánh thiên cúng
v.v... đều thuộc nghi thức này. Phép làm
gồm có: phép kết ấn, phép sái tịnh, phép
dâng hoa, phép cúng nước. Các kinh Tô
tất địa quyển 2 phẩm Cúng dường, kinh
Cù hê quyển trung phẩm Phụng thỉnh cúng
dường, kinh Bất không quyên sách quyển
CUNG DƯỠNG HỘI

15 phẩm Tối thượng thần biến giải thoát
đàn v.v... đều có nói rõ về các phép cúng
dường. (xt. Mật Cúng, Nghi Quĩ).
CUNG DƯỠNG PHÚNG KINH
Tụng kinh cúng dường. Còn gọi là Thí
trai phúng kinh. Nghi thức tụng kinh truy
tiến vong linh người chết. Tức theo lời thỉnh
cầu của thí chủ, tụng kinh cầu siêu cho người
quá cố và có cúng dường thức ăn uống.
Thông thường, đối với các vị tôn túc đã
qua đời, cũng tổ chức Phúng kinh cúng
dường.
CUNG DƯỠNG THẬP NHỊ ĐẠI UY ĐỨC THIÊN
BÁO ÂN PHẨM
Kinh, một quyển, do ngài Bất không đời
Đường dịch, gọi tắt là Thập nhị thiên báo
ân phẩm. Kinh này là kinh quĩ nói về Thập
nhị thiên pháp trong Tạp mật kinh của Mật
giáo. Thu vào Đại chính tạng tập 21. Ở
cuối kinh đề tên là “Thập nhị thiên nghi
quĩ”. Thập nhị thiên là bao gồm tất cả chư
tôn giữ gìn che chở thế gian như trời, rồng,
quỉ, thần, tinh tú, quan cõi âm... Nội dung
kinh này là dựa vào sự mừng, giận của mười
hai trời mà trình bày hai điều lợi, hai điều
hại, hành giả có thể tùy theo chỗ mong cầu
mà thực hành các pháp cúng dường khác
nhau. Ngoài ra, Đại chính tạng tập 18 còn
có Cung dưỡng nghi thức 1 quyển, nội dung
y theo yếu chỉ trong Đại nhật kinh pháp
trích lục cúng dường nghi thức, mà lược
thuật về hai mươi bốn pháp, có hình vẽ
các thủ ấn và chân ngôn. Nhưng không rõ
người dịch, có thuyết cho là cũng do ngài
Bất không dịch.
CUNG DƯỠNG VÂN
Vật cúng dường nhiều như biển mây. Còn
gọi là Cung dưỡng vân hải. Có ba nghĩa:
1. Tỉ dụ gia trì một vật cúng dường tức
là gia trì vô lượng vật cúng dường.

2. Tỉ dụ số lượng vật cúng nhiều vô hạn.
Đại nhật kinh sớ quyển 1 (Đại 39, 590
trung), nói: “Hiện các loại thân ngữ ý, khởi
các thứ mây cúng dường, dùng đại nguyện
vô tận, tu hành hết các độ”.
3. Có nghĩa là các Bồ tát dấy lên các
thứ mây, như hết thảy mây hoa báu ma ni,
hết thảy mây hương thơm hoa sen v.v... để
cúng dường Như lai. [X. kinh Hoa nghiêm
(80 quyển) Q.5 phẩm Thế chủ diệu nghiêm;
Đại nhật kinh cúng dường pháp sớ Q.hạ].
CUNG DƯỠNG VÂN HẢI BỒ TÁT
Cung dưỡng vân hải, Phạm:Pùjà megha
sàgara#. Dịch âm: Bố nhạ mê già sa yết la.
Vị Bồ tát được bày ở đầu phía nam bên
ngoài viện Thích ca trên Thai tạng giới hiện
đồ mạn đồ la thuộc Mật giáo, mật hiệu là
Phổ phú kim cương. Hình tượng là hình sứ
giả, hai tay bưng lá
sen, trên lá đặt hoa
sen, ngồi quì trên
tòa lá sen, mặt hơi
nghiêng về bên
phải; hoặc bưng
mâm bằng vàng,
trên mâm để đầy
hoa. Hình tam
muội da là hoa trên
lá sen. Ấn khế là
kiểu chắp tay phổ
thông. Chân ngôn thì thấy trong kinh Đại
nhật phẩm Cúng dường nghi thức. [X. Đại
tì lô già na kinh quảng đại nghi quĩ
Q.thượng].
CUNG ĐẦU HÀNH GIẢ
Cũng gọi Cung quá hành giả. Gọi tắt:
Bồ Tát Cúng Dường Vân Hải
CUNG ĐẦU HÀNH GIẢ

Cung đầu, Cung tư. Một trong những chức
Hành giả của Thiền lâm, có trách vụ trông
coi việc phân phối cơm canh, trà quả, vo
gạo, hoặc đèn nhang, hoa trái, đánh chuông
trên điện Phật, trong nhà Tổ hoặc Tăng
đường v.v... Gọi “Cung Quá ” là bắt
nguồn từ “Quá đường ” mà ra. [X. Sắc
tu bách trượng thanh qui Q.4 Lưỡng tự tiến
thoái điều, Q.5 Tọa thiền điều; Thiền uyển
thanh qui Q.4; Tăng đường thanh qui Q.5;
Thiền lâm tượng khí tiên chức vị môn].
CUNG GIẢNG
.....
Vào cung giảng kinh cho Hoàng đế,
Thái tử, Hậu phi... Thời xưa, Trung quốc
và Nhật bản thường có phong tục này. Như
Thái tử Chiêu minh là người kính tin Phật
pháp rất thuần thành, ông lập riêng điện
Tuệ nghĩa ở trong cung, thường lễ thỉnh
các bậc cao tăng thạc đức đến giảng kinh
và luận cứu Phật pháp.
CUNG HOA
Tức dâng các loại hương hoa cúng dường
Phật, Bồ tát. Hoặc chỉ cho hoa trưng bày
trước bàn thờ Phật, trước tôn tượng, cho
nên cũng gọi là “Phật hoa”. Cũng có khi
chỉ cái đài cao đặt bày vật cúng. Các thứ
hoa nhân tạo, có thể cúng dường được lâu
gọi là thường hoa. Tại Ấn độ, hoa phần
nhiều được rải ra trước bàn Phật và Bồ tát,
hoặc làm thành vòng hoa trang sức để cúng
dường. Về sự cúng dường hương hoa thì
thấy khắp trong các kinh. Kinh Bách duyên
quyển 6 chép, dùng hoa Ba la nại kết thành
tràng, và hái hoa rải ở trước Phật. Cứ theo
kinh Đà la ni tập quyển 6 chép, hoa và cây
cảnh dùng để cúng dường thì có: cành liễu,
lá trắc, cành trúc, các loại cành hoa, quả
v.v... Kinh Tô tất địa yết la quyển thượng
phẩm Cúng dường hoa nêu ra hai thứ vật

cúng là “cây mật ” và “cây thường bàn
.....”, trong đó, cây mật (một loại cây thơm)
vì màu sắc rất giống hoa sen xanh, và cây
thường bàn thì xanh tươi quanh năm, nên
cả hai thường được dùng thay cho hoa cúng.
Nhưng các loại hoa có mùi hôi, hoa của
cây có gai, hoa có vị đắng, cay, hoặc hoa
dại v.v... thì không được dùng làm hoa cúng.
Trong Mật giáo, tùy theo Phật bộ, Liên hoa
bộ, Kim cương bộ, hoặc do phép tu khác
nhau mà thông thường hoa cúng cũng
không giống nhau.
Cứ theo truyền thuyết, nếu cúng dường
hoa tươi trong một thời gian dài mà không
héo, thì đó là dấu hiệu cho thấy tội chướng
đã diệt trừ, nguyện cầu được thành tựu. Tại
Nhật bản, hàng năm cứ vào tháng 3 âm
lịch là cử hành pháp hội tu tập Pháp hoa
bát giảng và ngâm vịnh thi ca, gọi là hội
cúng hoa. Những trai hội cúng hoa loại này
được cử hành thì có: hội Vạn hoa của chùa
Đông đại, hội Cúng hoa kết duyên của chùa
Lục ba la mật. [X. kinh Đại phẩm bát nhã
Q.21].
CUNG KIẾN NA BỔ LA QUỐC
Cung kiến na bổ la, Phạm: Koíkaịapura.
Còn gọi là Đồ kiến na bổ la quốc,
Kiến na bổ la quốc. Tên một nước xưa thuộc
nam Ấn độ. Cứ theo Đại đường tây vực kí
quyển 1 chép, thì nước này chu vi hơn năm
nghìn dặm, đô thành rộng hơn ba mươi
dặm, đất đai phì nhiêu, lúa mạ xanh tốt,
khí hậu nóng bức, phong tục thô tháo; dân
cư da đen, tính tình hung bạo, nhưng lại
hiếu học, ham chuộng nghệ thuật, kính tín
Phật pháp, có hơn trăm ngôi già lam với
tăng đồ hơn vạn người, học cả Đại thừa và
Tiểu thừa, đền thờ trời vài trăm ngôi, ngoại
đạo ở xen lẫn. Bên cạnh thành nhà vua có
một đại già lam với hơn ba trăm vị tăng ở,
trong chùa có để chiếc mũ báu của Thái tử
CUNG GIẢNG

Nhật thiết nghĩa thành. Về phía bắc đô
thành có rừng cây đa la, lá dài, rộng, màu
láng bóng, được cung cấp cho các nước dùng
để viết sách. Mạn tây nam đô thành có tốt
đổ ba do vua A dục kiến tạo. Truyền thuyết
nói rằng có “hai trăm ức La hán” đã từng ở
đây hiện đại thần thông, hóa độ chúng sinh.
[X. Đại từ ân tự tam tạng pháp sư truyện
Q.4; Thích ca phương chí Q.hạ].
CUNG KÍNH
.....
Phạm:satkàsa, Pàli: sakkàra. Mình
tự khiêm nhường mà tôn trọng lễ kính
người khác. Cung kính thông cả ba nghiệp
thân khẩu ý. Luận Thập trụ tì bà sa quyển
2 (Đại 26, 19 thượng), nói: “Cung kính,
nghĩa là nhớ đến công đức và tôn trọng
người ấy”. Trên đây là nói về ý nghiệp. Cũng
luận đã dẫn quyển 2 còn nói (Đại 26, 30
trung): “Cung kính, nghĩa là tôn trọng lễ
bái, đón đến đưa đi, chắp tay đứng hầu ở
gần”. Đây là nói về thân nghiệp. Cũng luận
trên quyển 2 (Đại 26, 30 trung), nói: “Đem
pháp Tiểu thừa giáo hóa chúng sinh, gọi là
cúng dường; đem pháp Bích chi phật giáo
hóa chúng sinh, gọi là phụng cấp; đem pháp
Đại thừa giáo hóa chúng sinh, gọi là cung
kính”. Đây gọi khẩu nghiệp nói pháp giáo
hóa là cung kính.
Còn cứ theo Đại đường tây vực kí quyển
2 chép, thì người Ấn độ xưa biểu hiện lòng
tôn kính bằng chín cách:
1. Nói lời thăm hỏi.
2. Cúi đầu.
3. Dơ tay cao mà vái.
4. Chắp tay cúi mình.
5. Xuống gối.
6. Quì gối.
7. Đầu gối và tay đặt sát đất.
8. Năm ngón tay đều co lại.

9. Đầu, hai khuỷu tay, hai đầu gối đều
đặt sát đất.
Tây phương yếu quyết quyển hạ chủ
trương, người tu Tịnh độ, phải tu năm thứ
cung kính:
1. Cung kính bậc thánh có duyên.
2. Cung kính tượng giáo có duyên.
3. Cung kính thiện tri thức có duyên.
4. Cung kính bạn đồng duyên.
5. Cung kính Tam bảo.
[X. luận Phật tính Q.1 phần Duyên khởi;
luận Đại trí độ Q.30].
CUNG KÍNH ĐẦU
........
Một loại Phạm bái. Cũng gọi là Lược
Phạm. Bài tán tụng đọc lúc bắt đầu pháp sự
để tán thán công đức của Phật, biểu thị ý
cung kính tín lễ. Trong Thiền uyển thanh
qui quyển 6 mục Trung diên trai có chép
văn xướng tụng (Vạn tục 111, 454 hạ):
“Nhất thiết cung kính, tín (kính) lễ thường
trụ Tam bảo”. Thiền lâm phần nhiều xướng
tụng Cung kính đầu vào giờ Trung diên
trai.
CUNG KÍNH THÍ
........
Một trong ba thí của Bồ tát pháp thân.
Cũng gọi là Cúng dường cung kính thí. Tức
là đối với người khác, mình có lòng tin
thanh tịnh, cung kính lễ bái. Luận đại trí
độ quyển 12 (Đại 25, 147 thượng), nói:
“Cung kính thí, nghĩa là lòng tin thanh tịnh,
cung kính lễ bái, đi đưa về đón, khen ngợi
cúng dường, các việc như thế gọi là Cung
kính thí.”
CUNG MỄ
Gạo dùng để cúng dường Tam bảo. Song
gạo dâng cúng Phật thì phải nấu chín rồi
đựng vào bát, gọi là Cung phạn (cơm cúng).
Cái bao đựng gạo cúng, gọi là Cung mễ đại
(bao gạo cúng). Còn ruộng trồng lúa lấy
CUNG MỄ

gạo cúng, thì gọi là Cung mễ điền, hoặc là
Cung mễ sở.
CUNG NGỰ ĐÀ QUỐC
Cung ngự đà, Phạm: Koígoda. Một
Vương quốc xưa ở miền đông Ấn độ, ở về
phía nam nước Ô đồ. Cứ theo Đại đường
tây vực kí quyển 11 chép, thì nước này ở
gần biển, đất ẩm thấp, khí hậu nóng, phong
tục mạnh bạo. Dáng người to cao và đen,
biết chút ít lễ nghĩa, sùng kính ngọai đạo,
không tin Phật pháp. Vì ở gần biển nên
nước có nhiều vật quí hiếm, có voi to
lớn dùng để chuyên chở. Khi ngài Huyền
trang đến Tây trúc, thì nước này bị vua
Giới nhật chinh phục. Đô thành nước
này là giải đất nay ở khoảng giữa hai thị
trấn Ganjam và Cattack. [X. Đại từ ân tự
tam tạng pháp sư truyện Q.4; Giải thuyết
tây vực kí].
CUNG PHẢN HỰU THẮNG (1921- )
Nhà học giả Phật giáo Nhật bản. Năm
1948, ông tốt nghiệp môn triết học Ấn độ
thuộc khoa văn Đại học Đông bắc. Ông
giữ chức giáo thụ ở Đại học núi Cao dã,
nghiên cứu nguyên điển của Phật giáo Ấn
độ và Tây tạng, đồng thời, biên soạn Từ
điển dụng ngữ luận lí học Ấn độ. Ông có
tác phẩm: Phật giáo khởi nguyên...
CUNG PHẬT
Bày các thứ hoa quả cúng dường trước
bàn Phật. Cứ theo kinh Đại phương quảng
như lai bất tư nghị cảnh giới chép, thì những
người lòng thành vui mừng cúng dường
Phật, chắc chắn được yên vui, phúc đức
lớn và mau chóng thành tựu quả Vô thượng
chính đẳng chính giác. [X. luận Đại trí độ
Q.93].
CUNG PHẬT TRAI THIÊN
Thiết trai cúng dường Phật và chư thiên.
Nói tắt là Trai thiên. Tục dân gian gọi là

Bái thiên công. Cúng chư thiên khoa nghi
do ngài Hoằng tán đời Thanh soạn tập (Vạn
tục 129, 121 thượng), nói: “Phép cúng chư
thiên vốn có xuất xứ từ kinh Kim quang
minh, khi tu sám, đặt cúng Tam bảo, chư
thiên”. Tín đồ Phật giáo tuy không qui y
chư thiên nhưng có lễ kính chư thiên, là vì
chư thiên qui y Phật và làm theo chính
pháp của Phật, tu các nghiệp lành, không
làm các việc ác. Cứ theo kinh Kim quang
minh chép, thì trên hội Kim quang minh,
chư thiên đều phát tâm Bồ đề trước đức
Phật và vâng giáo lệnh của Như lai, thường
thụ trì, đọc tụng và viết chép kinh Kim
quang minh. Vì chư thiên theo lời dặn bảo
của đấng Pháp vương, đi khắp nhân gian,
đem lòng từ bi giúp đỡ người có đức, thưởng
thiện phạt ác, nên người đời đặt pháp hội
Cúng Phật trai thiên, tụng kinh lễ sám, bày
các thức ăn thanh tịnh cúng dường Tam
bảo mười phương, chư thiên hộ thế và
quyến thuộc của các ngài. Để tỏ lòng chí
thành lễ kính, đàn tràng, nên bày tòa ngồi
của Tam bảo, chư thiên và các vị tùy tùng.
cách bày trí phải hết sức trang nghiêm,
thanh tịnh; xướng tụng lễ tán đúng phép
tắc; trà nước, hoa trái phải sạch sẽ, tươi
tắn.
Trong kinh Kim quang minh sám pháp
bổ trợ nghi, ngài Tuân thức đời Tống, chia
nghi thức làm mười khoa (Đại 46, 957 hạ):
1. Sửa sang nhà cửa sạch sẽ đẹp đẽ.
2. Ba nghiệp phải thanh tịnh.
3. Cúng dường hương hoa.
4. Triệu thỉnh trì chú.
5. Tán thán thuật ý.
6. Xưng danh dâng cúng.
7. Lễ kính Tam bảo.
CUNG NGỰ ĐÀ QUỐC

8. Tu hành năm hối (sám hối, khuyến
thỉnh, tùy hỉ, hồi hướng, phát nguyện).
9. Nhiễu quanh tự qui.
10. Đọc tụng kinh điển.
Nghi thức trong các Pháp hội Trai thiên
tại các chùa viện thời nay chưa hẳn đã hoàn
toàn giống nhau, có nơi giản dị, có nơi phiền
tạp. Người theo “Kim quang minh kinh trai
thiên khoa nghi”, người theo “Hoa sơn trai
thiên khoa nghi”. Tổ chức long trọng thì
theo khoa nghi Hoa sơn trai thiên, do ba vị
đại Hòa thượng chủ trì, một vị chánh, hai
vị phó. Ngoài ra, còn thỉnh mười vị dẫn lễ,
như: đánh mõ, khánh, thanh la, tiêu cảnh,
chuông, trống v.v... theo nhau xướng họa.
Một vị tiếp khách, phụ trách việc hướng dẫn
trai chủ vào đàn lễ bái; sáu hoặc tám người
tấu nhạc.[X. Kim quang minh tối thắng sám
nghi; Hoa sơn trai thiên khoa nghi].
CUNG PHỤNG TĂNG
Gọi tắt là Cung tăng. Có hai loại:
1. Tên gọi chức quan tăng của Nhật bản.
Một trong Hữu chức Tam cương, là vị tăng
trông coi việc Phật trong cung vua, như 10
vị thiền sư trong Ngự trai hội, Ngự tu pháp,
Pháp hoa bát giảng v.v... gồm một vị Chủ
tọa, ba vị Tam cương, và sáu vị Cung tăng.
Danh từ “Cung phụng tăng” bắt đầu từ
Trung quốc. Cứ theo Đại tống tăng sử lược
chép, vào năm Càn nguyên thứ 2 (759),
vua Túc tông nhà Đường ban sắc lệnh bổ
nhiệm ngài Tử lân làm Cung phụng tăng.
(xt. Nội Cung Phụng).
2. Chức của vị tăng coi việc cung phụng
bản tôn, hoặc dâng hoa, đốt đèn, thắp
hương trước bàn thờ Phật trong các chùa
viện tại Nhật bản.
CUNG TRÚC TỰ
Vị trí chùa ở núi Ngọc án, mạn bắc Điền
trì, huyện Côn minh, tỉnh Vân nam. Đây

là ngôi chùa đầu tiên của Phật giáo Thiền
tông Trung nguyên truyền vào Vân nam.
Tương truyền, khoảng năm Trinh quán đời
Đường, hai anh em là Cao quang và Cao
trí, người nước Nam chiếu, đi săn, đuổi theo
một con tê ngưu đến núi Ngọc án thì mất
dấu, họ lại thấy trong đám mây có một vị
tăng, đến gần, họ thấy vị tăng đang cầm
cây gậy trúc cung trồng xuống rừng, họ bèn
làm một ngôi chùa ở chỗ ấy và đặt tên chùa
là Cung trúc. Khoảng năm Chí nguyên đời
Nguyên, Hòa thượng Hùng biện trụ trì chùa
này, hoằng dương Thiền tông, khiến cho
chùa hưng thịnh một thời. Chính giữa Đại
hùng bảo điện thờ tượng Phật tam thế được
tạo vào đời Nguyên, ở góc điện có tấm bia
Thánh chỉ lập vào năm Diên hựu thứ 3
(1316) đời Nguyên, mặt trước khắc chữ
Hán, mặt sau khắc chữ Mông cổ, trên bia
ghi lời sắc phong vị trụ trì chùa này là “Đầu
hòa thượng........”, quan viên quân dân
phải hộ trì, và có ban Đại tạng kinh v.v...
Năm Quang tự thứ 9 (1883) đời Thanh,
Lê quảng tu (Đức sinh) hô hào năm sáu
trăm nhà điêu khắc đắp tượng dân gian có
tiếng, đến chùa đắp năm trăm pho tượng
La hán, hết bảy năm mới xong, là những
kiệt tác nghệ thuật nổi tiếng trong và ngoài
nước. Những pho tượng này không những
Một số tượng La Hán ở chùa Cung Trúc
CUNG TRÚC TỰ

chỉ chính xác về kích thước, phù hợp với
nguyên lí giải phẫu, mà còn chú trọng điểm
đặc trưng biểu hiện dáng vẻ, tính cách của
nhân vật và sự biến hóa của tư tưởng, tình
cảm. Năm trăm tượng La hán hoặc ngồi
hoặc đứng, hoặc mừng hoặc giận, có những
vị đang thì thầm nói chuyện riêng với nhau,
có những vị quát tháo to tiếng, có vị ngồi
im lặng trầm tư, có vị ngoảnh bên trái, ngó
bên phải, diễn tả các tính cách cương nghị
dũng cảm, phong thái lạc quan, trang
nghiêm cẩn trọng và rất sống động. Tượng
các vị La hán ở chùa Cung trúc được so
sánh với tác phẩm của Dương huệ, nhà đại
điêu khắc đời Đường, và cho là đẹp ngang
nhau.
CUNG TRƯỜNG
Người huyện Cao dương, tỉnh Hà bắc
đời Minh. Ông sáng lập ra giáo Viên đốn
trong tôn giáo dân gian ở đời Minh. Từng
thờ giáo chủ của Văn hương giáo là Vương
sâm làm thầy. Ông lập giáo vào năm Thiên
khải thứ 4 (1624) đời vua Hi tông. Đầu năm
Sùng trinh, ông truyền giáo tại các địa khu
Hà nam, Hồ bắc, Tứ xuyên và Giang tô.
Trứ tác: Cổ Phật thiên chân khảo chứng
long hoa bảo kinh, gọi tắt là Long hoa kinh.
(xt. Viên Đốn Giáo).
CUNG TRƯỚNG
Còn gọi là Tăng trướng, Tăng tịch. Tức
là cuốn sổ ghi chép tên họ, quê quán, năm
sinh, năm được độ xuất gia của tăng ni.
Phật tổ thống kỉ quyển 40 mục Khai
nguyên thập thất niên (Đại 49, 374 trung),
nói: “Nhà vua ra lệnh cho tăng ni trong
thiên hạ cứ ba năm làm sổ một lần. Cung
trướng bắt đầu từ đó.” [X. kinh Nhân
vương bát nhã ba la mật Q.hạ phẩm Chúc
lụy; Thiền uyển thanh qui Q.3 mục Duy
na; Đạitống tăng sử lược Q.trung]. (xt. Tăng

Tịch).
CUNG TỰ TRÂN (1791-1841)
Người huyện Nhân hòa đời Thanh. Tự
Sắt nhân, hiệu Định am, còn gọi là Củng
tộ. Ông đỗ tiến sĩ khoảng năm Đạo quang
(1821-1850), làm quan đến chức Lễ bộ chủ
sự. Từng theo ông ngoại là Đoàn ngọc tài
học Thuyết văn giải tự, rồi theo Lưu phùng
lộc học Công dương Xuân thu. Ông có kì
tài, đọc khắp các sách, nuôi chí kinh bang
tế thế, thông thạo địa lí Tây vực, Mông cổ,
chư tử bách gia, sấm vĩ học, và thường dẫn
dụng sách Phật để giải thích rõ học thuyết
của các nhà, mà tự thành học thuyết riêng
của mình. Đặc biệt ông thích dùng lí Thiền
để làm thơ, viết văn, sâu xa thăm thẳm, mở
ra một thế giới kì lạ. Tác phẩm của ông rất
phong phú, nhưng tiếc rằng phần nhiều đã
mất mát, hiện chỉ còn Định am toàn tập
lưu hành ở đời.
CÙNG SINH TỬ UẨN
Một trong ba uẩn do Hóa địa bộ Tiểu
thừa thành lập. Là uẩn căn bản lưu chuyển
tương tục không hề gián đoạn cho mãi đến
khi dứt sinh tử được Kim cương dụ định.
Uẩn này là ý thức nhỏ nhiệm ngoài sáu
thức và được coi là chủ thể của sự sinh tử
luân hồi trong thế giới mê vọng; nó cùng
với uẩn một niệm trong một sát na sinh
diệt và uẩn sống trong một kì của một đời
liên tục, gọi chung là ba uẩn. Vì các bộ
phái Tiểu thừa đều chỉ nói sáu thức, nhưng
sáu thức có lúc dứt hẳn không sinh khởi,
không thể lấy đó làm bản chất của sự sống
chết tương tục, cho nên mới lập riêng một
loại thức hằng chuyển biến không dứt, đó
tức là Căn bản thức của Đại chúng bộ, Hữu
phần thức của Thuyết giả bộ và Cùng sinh
CUNG TRƯỜNG

tử uẩn của Hóa địa bộ vậy. Tông Duy thức
Đại thừa thì cho uẩn này chính là thức A
lại da, nhưng do mật ý của các bộ phái mà
có những tên khác nhau. [X. Nhiếp đại thừa
luận bản Q.thượng; Nhiếp đại thừa luận
thích Q.2 (Vô tính); luận Thành duy thức
Q.3; Thành duy thức luận thuật kí Q.4
phần đầu].
CÙNG TỬ
.....
Người con khốn cùng. Phạm: daridrapuruwa.
Một trong bảy thí dụ của kinh Pháp
hoa. Chúng sinh sống chết trong ba cõi, ví
như người Cùng tử không có công đức pháp
tài (như các vị Thanh văn Tu bồ đề), đức
Phật được ví như người Trưởng giả giàu có.
Đem trường hợp người Cùng tử do sự chỉ
bảo của vị Trưởng giả giàu có mà được kho
báu, thí dụ đức Như lai từ bi dùng mọi
phương tiện khéo léo để dẫn dắt hàng Nhị
thừa cùng về một Phật thừa.
Cứ theo kinh Pháp hoa phẩm tín giải
nói, có đứa Cùng tử từ nhỏ đã bỏ cha trốn
đi, lâu ngày lưu lạc nơi nước người. Đến
năm mươi tuổi thì đã già, lại thêm nghèo
cùng khốn khổ, phải rong ruổi bốn phương
để kiếm sống, lần hồi về đến chỗ cha ở, lúc
ấy cha đã là một trưởng giả đại phú trong
thành. Bấy giờ người cùng tử đi làm thuê
làm mướn, một hôm được thuê về làm việc
trong nhà cha mình, đứng tựa nơi cửa, xa
thấy cha ngồi trên giường sư tử, các Bà la
môn, Sát đế lợi, cư sĩ cung kính vây chung
quanh, trân châu anh lạc trang sức khắp
mình, người cùng tử thấy cha có thế lực
lớn, lòng sinh sợ hãi, liền bỏ chạy.
Khi ấy, ông trưởng giả đã nhận ra con
mình, liền sai người đuổi theo; người con
sợ quá đến nỗi ngất xỉu. Người cha từ đằng
xa thấy thế, biết rằng ý chí con mình hèn

kém, nên thả cho đi. Người con lại tiếp tục
cuộc sống nghèo cùng khốn khổ.
Bấy giờ ông trưởng giả mới bày phương
tiện để dụ dẫn con. Trước hết, ông ngầm
sai hai người hình dáng tiều tụy, áo quần
dơ dáy, giả làm người hốt phân để gần gũi
Cùng tử; sau đến đích thân trưởng giả cũng
ăn mặc rách rưới, bẩn thỉu, tay cầm đồ hốt
phân, hệt như Cùng tử, nhờ thế được gần
con mình, thấy con chịu khó lại trả thêm
tiền, rồi khuyên Cùng tử ở lại làm việc. Ngày
tháng trôi qua, lâu dần Cùng tử cảm thấy
không còn sợ sệt; trưởng giả khen Cùng tử
trẻ khỏe, chịu khó, không gian dối, không
sầu hận, và nhận Cùng tử làm con. Cùng
tử tuy rất mừng đã gặp cảnh may mắn,
nhưng vẫn tự cho mình là người hèn hạ và
cứ như thế làm việc dọn phân suốt hai mươi
năm.
Khi trưởng giả lâm bệnh, tự biết chẳng
sống được bao lâu nữa, mới đem kho tàng
vàng bạc trân bảo giao hết cho Cùng tử,
Cùng tử tuy nhận sự ủythác, nhưng
không mong cầu giữ lấy các kho tàng trân
bảo. Sau đó, trưởng giả biết ý Cùng tử
dần dần thông suốt, thành tựu được chí
lớn, nên lúc sắp chết mới tuyên bố Cùng
tử chính là con mình, và kể lại việc Cùng
tử bỏ cha bỏ nhà mà đi đã hơn năm mươi
năm. Cùng tử lúc đó mới tỉnh ngộ, tâm
rất vui mừng và nói rằng mình vốn không
có lòng mong cầu mà nay kho báu tự
nhiên đến.
Tông Thiên thai chia thí dụ này làm
năm khoa: Người đuổi theo, Hai lần dụ
dỗ, Gây lòng tin, Nhận ra, Giao phó cơ
nghiệp, và phối với năm thời: Hoa nghiêm,
Lộc uyển, Phương đẳng, Bát nhã và Pháp
hoa, đối lại với năm vị nói trong kinh Niết
bàn, để hiển bày rõ ý của Phật thuyết pháp
giáo hóa trong một đời. [X. kinh Đại bi
Q.4; Pháp hoa kinh nghĩa kí Q.5; Pháp
hoa huyền nghĩa Q.10 phần trên; Pháp

hoa huyền luận Q.7; Pháp hoa kinh huyền tán Q.6]. CÙNG TỬ

CÚNG
(Xem chữ Cung)
CỦNG HUYÊN THẠCH QUẬT
Động đá ở sườn núi Sa nham nằm về
mạn tây bắc thành huyện Củng, phía đông
Lạc dương (mạn bắc Tung sơn) thuộc tỉnh
Hà nam. Động này nhỏ hơn hai động Vân
cương và Long môn, nhưng nội dung chạm
trổ thì phong phú và tinh xảo không kém.
Công trình kiến tạo bắt đầu vào khoảng
năm Cảnh minh (500-503) thời Bắc Ngụy,
thời ấy động được gọi là chùa Hi huyền.
Các đời Đông Ngụy,Tây Ngụy, Bắc Tề kế
tiếp, cho mãi đến đời Đường mới làm chùa
Tịnh độ. Đời Minh, đời Thanh tiếp tục sửa
sang, gọi là chùa Động đá.
Hiện nay còn bảo tồn được năm động
đá, ba pho tượng lớn khắc vào vách đá,
một nghìn cỗ khám thờ Phật và 238 cỗ
khám nhỏ. Động thứ tư chia làm hai hang
nhỏ, động thứ năm lớn nhất cao khoảng
bảy mét, rộng rãi. Đặc trưng chung trong
năm động là đều có cột hình vuông to lớn,
thủ pháp tương truyền là kế thừa thủ pháp
của Vân cương và Long môn, cho nên,
những hang đá Vân cương, Long môn và
Củng huyện đều là công trình của một đời
Bắc Ngụy đã tập trung nhân lực vật lực
trong nước để khai tạc, bắt đầu với động
Vân cương ở Đại đồng, kế đến là động Tân
dương ở Vân môn và sau hết là chùa Thạch
quật ở Củng huyện, niên đại liên tiếp, một
mạch nối nhau. Thời đại Bắc Ngụy khắc
rất ít, đời sau khắc thêm tượng và vẽ nhiều
hoa văn tranh vẽ trên vòm nóc và trên
mặt vách cũng cực kì tinh xảo mĩ lệ. (xt.
Thạch Quật Tự).
CUỒNG KHUYỂN TRỤC LÔI THANH
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Nguyên ý
là chó điên sủa theo tiếng sấm, luống công

mà vô ích. Trong Thiền lâm dùng cụm từ
này để chỉ sự cố gắng phí công, hoặc bản
chất đảo điên, chấp cái hư vô làm có thực.
Tiếng dùng đồng loại là: “Mê viên tróc thủy
nguyệt ” (con vượn dại khờ
mò trăng đáy nước).
CUỒNG LOẠN VÃNG SINH
Một trong bốn loại vãng sinh. Những
người gây tội nghiệp sâu nặng, như thập ác,
phá giới, ngũ nghịch, khi hấp hối, thấy lửa
dữ trong địa ngục, tâm sinh hốt hoảng cuồng
loạn, giơ tay bắt hư không. Nếu được thiện
tri thức chỉ bảo cho, niệm Phật mười câu
hoặc chỉ một câu, thì được vãng sanh. (xt.
Tứ Chủng Vãng Sanh).
CUỒNG TUÊ
.....
Tức là trí tuệ tán loạn. Cứ theo Quan
âm huyền nghĩa quyển thượng chép, thì có
định mà không có tuệ, gọi là si định, ví
như người đui cỡi ngựa mù, chắc chắn sẽ
sa vào hầm hố, có tuệ mà không định, gọi
Vua và Hoàng Hậu lễ Phật
(Khắc ở hang đá Huyện Củng)
CÚNG

là cuồng tuệ, ví như treo đèn trước gió, lắc
lư không định thì soi vật không rõ.
CUỐNG
..
Phạm:zàỉhya. Ý là dối trá, lừa gạt. Tên
tâm sở. Là một trong bảy mươi lăm pháp
của Câu xá, một trong trăm pháp của Duy
thức. Tức là tác dụng tinh thần dùng nhiều
thủ đoạn mánh khóe để lừa gạt người khác.
Cứ theo luận Thành duy thức quyển 6 nói,
thì “Cuống” tức là vì muốn được lợi dưỡng
mà hiện vẻ đạo đức giả, lấy dối trá làm tính,
hay ngăn che sự thật thà, lấy tà mệnh làm
nghiệp. Tông Câu xá cho nó là một trong
các Tiểu phiền não địa pháp, là pháp có
thực. Tông duy thức thì cho nó là một trong
hai mươi Tùy phiền não, bảo rằng Cuống
lấy một phần tham, si làm thể, là do một
phần tham, si mà giả lập, ngoài tham, si ra
Cuống không có tướng dụng riêng. [X. luận
Câu xá Q.21; Câu xá luận quang kí Q.21;
Thành duy thức luận thuật kí Q.6].
CƯ ĐÍNH (? - 1404)
.....
Vị tăng tông Lâm tế đầu đời Minh.
Người Thư châu (Lâm hải Chiết giang), họ
Trần. Hiệu Viên cực, biệt hiệu là Viên am.
Năm mười lăm tuổi, sư thụ Sa di tại chùa
Tịnh an trong làng, học kinh Lăng nghiêm,
kinh Viên giác. Khi ngài Thứ trung Vô uẩn
trụ trì chùa Thụy nham, sư đến tham học
và làm Thị giả. Sau sư lại theo ngài Thứ
trung dời đến ở chùa Vĩnh lạc tại Trì khê.
Năm Hồng vũ 16 (1383) sư bắt đầu hoằng
pháp ở núi Thúy sơn thuộc huyện Ngân.
Sư ở chùa Song lâm tại Kim hoa hai mươi
tám năm, mấy lần Thục vương mời sư vào
cung nhưng sư đều cố từ. Về sau, vâng sắc
chỉ giữ chức Tăng lục ti tả giảng kinh. Không
bao lâu, sư dời đến ở chùa Linh cốc tại phủ

Ứng thiên (huyện Thượng khâu, tỉnh Hà
nam). Năm Vĩnh lạc thứ 2 sư tịch. Không
rõ tuổi thọ. Sư có các tác phẩm: Linh cốc
viên cực Cư đính thiền sư Viên am tập 10
quyển, Tục truyền đăng lục 36 quyển. Ngoài
ra, Đại tạng kinh (bản đời Minh) lúc bắt
đầu được in tại Nam kinh, sư từng giúp đỡ
công việc ấn loát. [X. Cư đính viên am tập,
Tăng tục truyền đăng lục Q.6].
CƯ GIÁC SINH (1876 - 1951)
Người Quảng tế, Hồ bắc. Tên là Chính,
hiệu Giác minh, lúc đầu, tên là Tuấn, biệt
hiệu Nhạc tung, lại hiệu Mai xuyên cư sĩ.
Ông lưu học Nhật bản, chuyên về pháp
luật, và gia nhập Đồng minh hội. Sau khi
Dân quốc được thành lập, ông giữ chức
Viện trưởng viện Tư pháp trong mười sáu
năm. Ông chịu ảnh hưởng của Thái phu
nhân, tin Phật rất thuần thành, và hết sức
hộ trì Phật giáo, nên ông được coi như bức
tường thành hộ trì Phật pháp trong thời
Dân quốc. Tác phẩm chủ yếu về Phật học
của ông có: “Mai xuyên phổ kệ”.
CƯ GIẢN (1164 - 1246)
.... .
Vị tăng tông Lâm tế đời Tống. Người
phủ Đồng xuyên (Tam thai, Tứ xuyên), họ
Vương (có thuyết nói là họ Long), tự Kính
tẩu. Sư theo ngài Viên trừng ở viện Quảng
phúc cùng làng xuất gia. Sau sư tham yết
ngài Biệt phong Bảo ấn. Một hôm sư đọc
ngữ lục của ngài Vạn am Đạo nhan có chỗ
tỉnh ngộ. Kế đến sư tham yết ngài Đức
quang ở chùa Dục vương, tu học mười lăm
năm, và được pháp ấn của ngài. Về sau sư
tham vấn các ngài La hồ Hiểu oánh ở Giang
tây và Đại tuệ Tông cảo ở am Dương tự.
Đầu tiên sư hoằng pháp ở chùa Báo ân
quang hiếu tại Đài châu, chẳng bao lâu, dời
đến chùa Tịnh từ ở Hàng châu, mở đạo
tràng truyền pháp. Bên một khe suối ở phía
CƯ GIẢN

bắc chùa sư dựng một căn nhà gọi là Giới
thất (nhà hẹp) để ở và làm bài phú để
tỏ chí của mình. Năm Thuần hựu thứ 6, sư
tịch, thọ tám mươi ba tuổi, người đời gọi là
Bắc giản Cư giản. Trước tác có: Bắc giản
tập 19 quyển, Bắc giản tục tập 1 quyển,
Bắc giản hòa thượng ngữ lục 1 quyển. [X.
Tục truyền đăng lục Q.35; Tăng tục truyền
đăng lục Q.1; Thích thị kê cổ lược Q.4;
Ngũ đăng nghiêm thống Q.20].
CƯ LUÂN
Phạm: Àjĩàta - kauịđinya, Pàli:
AĩĩaKoịđanna. Còn gọi A nhã kiều trần
như, A nhã đa kiều trần như, A nhạ kiều
trần như, A nhạ kiều lân, A nhã câu lân.
Hoặc là Kiều trần như, Kiều trần na, Câu
lân nhã, Câu lân, Cư lân v.v... là một trong
năm vị tỉ khưu được Phật độ cho đầu tiên.
Àjĩàta (A nhã), nghĩa là hiểu rõ, hoặc dịch
là mới biết, đã biết, rõ lời dạy, rõ bản tế, biết
bản tế.Kauịđinya (Kiều trần như), là họ,
nghĩa là giòng họ Kundin. Sự tích sau khi
ngài Cư luân trở thành tỉ khưu thì không
được rõ, chỉ biết ngài là vị trưởng lão trong
giáo đoàn, thường ở bậc Thượng tọa. [X.
kinh Phương quảng đại trang nghiêm Q.11;
kinh Phật bản hạnh tập Q.34; kinh Đại ban
niết bàn (bản Bắc) Q.40; luận Đại tì bà sa
Q.93; Phật tổ thống kỉ Q.2]. (xt. Kiều Trần
Như).
CƯ SĨ
.....
Phạm:Gfha-pati, Pàli: gaha pati. Dịch
âm: Ca la việt, Già la việt. Dịch ý: Trưởng
giả, gia chủ, gia trưởng. Chỉ người giàu có
thuộc giai cấp Phệ xá (Phạm:Vaizya) trong
bốn giai cấp tại Ấn độ, hoặc chỉ người tại
gia có đạo tâm. Trong các kinh, luật, người
giàu có thuộc giai cấp Phệ xá thường được
gọi là Cư sĩ, như: Trung a hàm quyển 1

kinh Thủy dụ, Trường a hàm quyển 22
phẩm Thế bản duyên, kinh Đại phẩm bát
nhã quyển 1, kinh Phóng quang Bát nhã
quyển 1 v.v... đã chép. Còn luận Đại trí độ
quyển 98 thì gọi người ở nhà có tâm đạo là
Cư sĩ. Từ Cư sĩ trong Phật giáo xưa nay
thường được gọi lẫn lộn với từ Trưởng giả,
như Duy ma nghĩa kí của ngài Tuệ viễn,
quyển 1 phần cuối (Đại 38, 441 trung), nói:
“Cư sĩ có hai: Một là người giàu có, nhiều
của cải, gọi là cư sĩ, hai là người tu đạo ở
nhà, gọi là Cư sĩ”. Loại sau tức là cư sĩ trong
Phật giáo. Như Duy ma, Hiền hộ của Ấn
độ là các Bồ tát tại gia thường tu Phật đạo,
và Phó đại sĩ đời Lương, Lưu khiêm đời Bắc
Ngụy, Lí thông huyền đời Đường của Trung
quốc là những người tại gia rất thông hiểu
đạo Phật. Nay thì gọi chung những người
đàn ông tại gia tu đạo là Cư sĩ, cũng có nơi
gọi những người đàn bà tại gia tu đạo là Cư
sĩ.
Tại Trung quốc, danh từ Cư sĩ nguyên
có xuất xứ từ thiên Ngọc tảo trong sách Lễ
kí, trong sách Hàn phi tử cũng có nói đến
các Cư sĩ Nhâm duật, Hoa sĩ, đều chỉ các
xử sĩ có đạo nghệ tức có tài mà không cầu
làm quan. Về sau, Trung quốc và Nhật bản
chẳng theo ý chính của kinh, luật, mà gọi
bừa những xử sĩ có đạo là cư sĩ, như Thủ
lăng nghiêm kinh nghĩa sớ chú quyển 1,
Pháp hoa kinh diễn nghĩa quyển 7 đoạn 1,
Tổ đình sự uyển quyển 3 v.v... đã chép [X.
kinh Đại Phật đính thủ lăng nghiêm Q.6;
luật Thập tụng Q.6; Duy ma kinh văn sớ
Q.9].
CƯ SĨ PHẦN ĐĂNG LỤC
Gồm hai quyển, do Chu thời ân đời
Minh sưu tập, hoàn thành vào năm Sùng
trinh thứ 5 (1632), được đưa vào Vạn tục
tạng tập 147. Sách này bắt chước Truyền
đăng lục của Thiện môn, thu chép các sự
CƯ LUÂN

duyên của tín chúng tại gia tham Thiền luận
đạo, bao gồm 110 người như: Cư sĩ Duy ma
bên Ấn độ, Phó đại sĩ, Bàng cư sĩ, Hàn vũ ở
đời Đường, Tô đông pha, Chu hi đời Tống
và Tống liêm, Lữ nham châu đời Minh v.v...
CƯ SĨ PHẬT GIÁO
Chỉ các tín đồ tại gia của Phật giáo, những
người sống cuộc đời thế tục, nhưng vẫn có
những sinh hoạt tín ngưỡng. Ở Ấn độ, từ
thời đức Phật còn tại thế cho đến nay, trong
tín đồ Phật giáo, trừ các tỉ khưu, tỉ khưu ni
xuất gia ra, còn có các tín đồ tại gia Ưu bà
tắc (nam) và Ưu bà di (nữ). Cứ theo kinh
Như thị ngữ văn Ba li 107 nói, chúng xuất
gia nhờ chúng tại gia cung cấp những đồ
dùng cần thiết, như cơm ăn, áo mặc, nhà
ở, còn chúng tại gia thì nương vào chúng
xuất gia mà tiếp nhận giáo pháp và Phạm
hạnh, cả hai giúp đỡ lẫn nhau, cùng tu hành
chính pháp.
Do hình thái sinh hoạt khác nhau giữa
xuất gia và tại gia, nên giới hạn của hành vi
cũng theo đó mà có khác, tức chúng xuất
gia có hai trăm năm mươi giới, hoặc năm
trăm giới, chúng tại gia có năm giới, tám
giới Quan trai. Thời kì đầu, cư sĩ tại gia lấy
các địa điểm ở gần giáo đoàn xuất gia làm
trung tâm để theo các sinh hoạt tôn giáo,
nhưng rất tiếc là ngày nay không được rõ
cái trạng luống tổ chức ở thời bấy giờ như
thế nào, tuy nhiên có thể theo sự diễn biến
mà biết được là giáo quyền do đoàn thể
xuất gia nắm giữ. Một trong những nguyên
nhân nảy sinh ra phong trào Phật giáo Đại
thừa là: Cư sĩ muốn đóng một vai trò trọng
yếu trong giáo đoàn, nên bài bác chúng xuất
gia, rồi viết sách, lập thuyết mà mở ra một
cục thế mới.
Trong các kinh điển, cư sĩ tại gia được
coi là những nhân vật chủ não, như cư sĩ

Duy ma trong kinh Duy ma cật, phu nhân
Thắng man trong kinh Thắng man, đều
lấy cư sĩ làm chủ mà tuyên thuyết Phật pháp.
Ngoài ra, như Thiện tài đồng tử tại gia trong
kinh Hoa nghiêm, lấy Bà la môn, Thuyền
sư, Hương thương v.v... làm thiện tri thức
và nhận sự chỉ dạy của họ, rồi các bậc đại
đệ tử như ngài Ca diếp, Xá lị phất nghe
kinh này (tức kinh Hoa nghiêm) thì như
câm như điếc; trong các kinh Đại thừa khác
cũng nhấn mạnh vai trò của Bồ tát tại gia.
Khi tạo tượng, các tỉ khưu đều là hình tượng
xuất gia, còn Bồ tát thì phần nhiều là hình
tượng tại gia, điều này cho thấy ý thức tín
ngưỡng của chúng tại gia được hiển bày một
cách tích cực.
Nhưng tại Tích lan, Miến điện, Thái lan,
giáo quyền vẫn ở trong tay giáo đoàn xuất
gia, và như giáo Lạt ma ở Tây tạng, cho
đến nay vẫn do nhân vật đại biểu của Tăng
đoàn nắm giữ chính quyền, chứ tín chúng
tại gia không được tham dự.
Tình huống tại Trung quốc khác với
các nơi khác. Những nhân vật trọng yếu
của thời kì dịch kinh ban đầu, như An huyền
ở đời Hậu Hán, Chi khiêm ở đời Tam quốc
Ngô, Niếp thừa viễn đời Tây Tấn đều là cư
sĩ. Cưu ma la thập đời Hậu Tần, bị quận
vương ép buộc, đã phải sống đời tại gia. Về
sau, Tạ linh vận đời Lưu Tống, Tiêu tử lương
đời Tiêu Tề, Vũ đế nhà Lương, Vương duy
và Bạch cư dị đời Đường, Trung ý vương
Ngô việt v.v... là những nhân vật đại biểu
cho Vương hầu, quí tộc, văn nhân, đối với
các công việc làm chùa, nghiên cứu giáo
học, văn học đều đã có những cống hiến
rất lớn.
Về phương diện giáo đoàn cư sĩ thì phải
kể đến “Bạch liên xã” do ngài Tuệ viễn ở
Lư sơn sáng lập là trọng yếu nhất, một đoàn
thể tăng tục cùng tu; trong đó có Lưu di
dân, Chu tục chi, Tông bính, gồm một trăm
hai mươi ba người ăn chay lập thệ, phát

nguyện vãng sinh Tây phương. Loại kết CƯ SĨ PHẬT GIÁO

đoàn niệm Phật như thế, đến đời Đường
vẫn còn rất phổ biến, như Cửu phẩm vãng
sinh xã ở Cối kê. Đến đời Tống thì thịnh
hành nhất, tên các đoàn thể còn lưu truyền
đến nay có tới hơn hai mươi đoàn. Trong
đó, Tịnh nghiệp xã ở Linh chiếu cả tăng
tục có hai vạn người, kết xã ở Nhược quan
thì có mười vạn người, gần nửa số những
người lãnh đạo là cư sĩ. Lại các nhà Nho
đời Tống như Chu hi, Lục cửu uyên cũng
tinh thông Phật học, còn như Giáo tổ của
Toàn chân giáo thuộc Đạo giáo là Vương
triết thì rất tôn sùng Thiền học, tăng lữ
Phật giáo cũng đáp lại, cho nên dần dần đã
sản sinh tư tưởng và phong tập hợp nhất
ba giáo Nho Thích Đạo.
Đến triều Minh, sự nghiên cứu của cư sĩ
đối với giáo học Phật giáo rất tiến triển, như
chú thích kinh Phật, biên tập Thiền tông
ngữ lục. Lại bắt đầu từ Phật pháp kim thang
biên của Tâm thái, các loại truyện kí của
tín đồ tại gia, như Cư sĩ phần đăng lục, Cư
sĩ truyện v.v... được lục tục hoàn thành. Từ
cuối đời Thanh trở đi, Phật giáo lâm vào
tình trạng suy đồi. Sau có các cư sĩ Bành
thiệu thăng, Dương văn hội, ấn hành kinh
Phật, mở các viện Phật học, thành lập Cư
sĩ lâm v.v... thì mệnh mạch của Cư sĩ Phật
giáo mới được liên tục.
Phật giáo Nhật bản, lấy Thái tử Thánh
đức làm đầu mối phát triển, về sau, Hoàng
gia, quí tộc hết sức cổ vũ kiến trúc, mỹ thuật,
văn học Phật giáo, đặc biệt đáng chú ý là
cuộc sống nửa tăng nửa tục rất linh hoạt;
như vị tổ khai sáng Tu nghiệm đạo, tiên
phong của Sơn nhạc giáo đời xưa cũng là
Ưu bà tắc. Từ giữa thời kì Bình an trở về
sau, trong các truyện vãng sinh và Pháp
hoa nghiệm kí, ghi chép tiểu sử của các “Giáo
tín sa di” (những người tin thờ Phật và không

có tư cách giáo đoàn, bèn tự gọi là Sa di và
sống cuộc đời tại gia), hoặc một đoàn người
tu hành cũng tương tự như thế và gọi là
“Thánh”, “Người trì kinh”.
Trong nền Phật giáo mới ở thời đại Liêm
thương, Chân tông, Thời tông, Nhật liên
tông đã mang sắc thái nửa tăng nửa tục rất
đậm, là do chịu ảnh hưởng của Tín giáo Sa
di nói trên. Đến như Thiền tông, lúc đầu
giữ được nếp sống xuất gia nghiêm túc, về
sau, dần dần cũng chìm đắm vào văn học,
đến nỗi tổ khai sơn của chùa Sơn thành
thiên long là Mộng song Sơ thạch (1275 -
1351) thuộc tông Lâm tế, đã phải nói họ là
những người thế tục trọc đầu. Thời cận đại,
trong các hoạt động tín ngưỡng Phật giáo,
thông thường người ta tổ chức các buổi
“giảng” xã giao, như “Pháp hoa bát giảng”,
rất phát đạt. Sau thời Minh trị duy tân, các
cuộc vận động, cư sĩ Phật giáo lấy việc tân
hưng giáo học làm mục đích càng ngày càng
thịnh.
CƯ SĨ TRUYÊN
........
Gồm năm mươi sáu quyển, do Bành
thiệu thăng (Pháp danh Tế thanh) đời
Thanh kể, thu vào Vạn tục tạng tập 149.
Nội dung sưu tập và chép những lời nói và
việc làm của hơn hai trăm vị cư sĩ ngoại hộ
Phật pháp từ đời Hậu Hán đến khoảng năm
Càn long đời Thanh trong các sách Sử
truyện, Chư gia văn tập, Bách gia tạp thuyết,
Hoằng minh tập, Quảng hoằng minh tập,
Phật pháp kim thang biên, Truyền đăng lục,
Ngũ đăng hội nguyên, Phật tổ thống kỉ và
Phật tổ thông tải v.v... Khởi đầu từ các ngài
Mậu dung, An huyền, Trúc thúc lan; cuối
cùng là ngài Chu an sĩ, Tri qui tử (tức soạn
giả Bành thế thanh) và phụ lục lời bình
của ông Uông đại thân.
CƯ SƯƠNG
.....
Tức là cái rương đựng đồ vật để bên

cạnh chỗ ngồi. Rương đóng bằng gỗ hình CƯ SĨ TRUYÊN

chữ nhật, phần nhiều được thếp vàng hoặc
vẽ tranh để trang sức. Còn gọi là Cư cử (cái
sọt), Cứ hàm (cái hòm), Tiếp tăng hạp (cái
hộp). Rương để cất ba tấm áo, gọi là Tam y
cử; rương đựng các đề mục để viết luận
nghĩa, thì gọi là Thuyết tướng sương. Phần
nhiều được dùng trong Pháp hội của Mật
giáo Nhật bản, để cất ba áo, các pháp cụ
v.v... thời gần đây, các tông phái khác cũng
sử dụng. Trong Pháp hội, vị A xà lê sai đệ
tử mang Cư sương, Hương lư sương và Như
ý v.v... đi theo, khi ngồi thì để rương bên
trái, hoặc để trên cái bàn ngay trước mặt.
CỨ THẮNG VI LUẬN
So sánh từ hai chủ trương hoặc hai sự
vật trở lên, rồi chỉ đứng về mặt ưu điểm
hoặc đặc trưng của mỗi thứ mà trình bày
cái ý chỉ cốt yếu, gọi là Cứ thắng vi luận
(căn cứ vào điểm hơn mà bàn). Bồ tát giới
nghĩa sớ giải thích tại sao có tên phẩm là
“Tâm địa” trong kinh Phạm võng? Là do
đặt nền tảng trên “Cứ thắng vi luận”. Bồ
tát giới nghĩa sớ quyển thượng (Đại 40, 563
thượng), nói: “Luật nghi của Bồ tát phòng
ngừa cả ba nghiệp: tâm, ý, thức, thân, khẩu
là phụ, cứ thắng vi luận, cho nên gọi là
Tâm địa”. Trái lại, không giới hạn ở ưu điểm
hoặc đặc trưng, mà cứ theo sự thực chung
để trình bày tường tận, thì gọi là Cứ thực
thông luận, cũng gọi là Khắc thực thông
luận. [X. Đại thừa nghĩa chương Q.9]. (xt.
Cứ Thực Thông Luận).
CỨ THỰC THÔNG LUẬN
Còn gọi là Cứ thực vi luận, Cứ thực
nhi luận, Khắc thực thông luận. So sánh
hai chủ trương hoặc hai sự vật trở lên, nếu
cứ theo toàn thể sự thực mà bàn, thì gọi Cứ
thực thông luận; còn nếu đứng về mặt đặc
sắc, mặt ưu thắng mà bàn, thì gọi là Cứ
thắng vi luận. Chẳng hạn như Sắc, nếu

đứng về phương diện sự thực mà nói, thì
mười một pháp: Năm căn, năm cảnh, vô
biểu sắc, đều thuộc Sắc pháp, đó là Cứ thực
thông luận; còn nếu đứng về mặt đặc điểm
của mỗi pháp mà nói, thì chỉ có cảnh đối
của nhãn căn mới có thể gọi là “Sắc”, đó là
Cứ thắng vi luận.
CỰ TƯỜNG (1662 - 1695)
.....
Vị tăng tông Lâm tế đầu đời Thanh.
Người huyện Lăng kinh, tỉnh Thiểm tây,
họ Trương, hiệu Thiên dực. Lúc nhỏ được
cha mẹ đưa đến chùa Linh sơn xin ngài
Tịnh nguyệt cho xuất gia, chín tuổi, sư học
kinh Lăng nghiêm, mười chín tuổi, sư lễ
ngài Đằng hoán ở Tây sơn thụ giới Cụ túc.
Hai mươi tuổi, tham học ngài Cổ mai Định
liệt ở núi Phù dung, khi ngài tịch, sư được
nối pháp ngài. Năm Khang hi 30 (1691), sư
ở chùa Mật ấn tại Hồ nam, chùa Quảng
hóa trên núi Phù dung. Tháng 5 năm Khang
hi 34, sư tịch, hưởng dương ba mươi tư tuổi.
Có Ngữ lục 2 quyển lưu truyền ở đời. [X.
Thiên dực Tường thiền sư ngữ lục].
CỬ
..
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Hàm ý là
cất lên, nêu lên, đưa ra. Tiếng Thiền sư
dùng khi nêu ra công án hoặc đưa nắm tay,
Cư Sương
CỬ

cây gậy lên để mở bày trí hiểu biết cho học
trò. Nếu nói theo ý đề xướng thì có cử hướng,
cử thị, cử niêm, cử xướng, cử tự, cử trứ v.v...
Ngoài ra, nêu bày công án cổ cho người
học, gọi là Cử cổ, cử tắc; nêu bày công án
thoại đầu, gọi là Cử thoại.
Bích nham lục tắc 1 (Đại 48, 140
thượng), nói: “Nêu: Lương vũ đế hỏi đại sư
Đạt ma: Thánh đế đệ nhất nghĩa là thế
nào? Đại sư trả lời: Rỗng rang không
Thánh”. Lại Cảnh đức truyền đăng lục
quyển 5 mục Trí thường (Đại 51, 239 trung),
nói: “Tổ nói: Người ấy đã nói gì, ngươi thử
kể (cử tự) lại xem, ta sẽ chứng minh cho
ngươi”. [X. Sắc tu bách trượng thanh qui
Q.hạ Tiết lạp chương; Vô môn quan tắc
13; Liên đăng hội yếu Q.7].
CỬ AI
.....
Trong Thiền lâm, lúc có vị Hòa thượng
tịch, sau khi làm Phật sự xong, chúng tăng
đến trước bàn thờ Hòa thượng đồng thanh
cất lên ba tiếng “Ai! Ai! Ai!” (Thương!
Thương! Thương!) gọi là Cử ai, cũng gọi là
cử ai Phật sự. Sắc tubách trượng thanh qui
quyển thượng chương Trụ trì (Đại 48., 1128
trung), nói: “Vị chủ tang bạch rằng: Hòa
thượng Đường đầu qui tịch, theo phép phải
cử ai. Làm Phật sự xong, cử ai ba tiếng, đại
chúng cùng khóc, các sư nhỏ ngồi xếp hàng
dưới màn khóc thương”. Danh từ Cử ai và
nghi thức Cử ai cũng thấy được ghi trong các
sách đời Lương, đời Tùy và các sách sử của
Trung quốc đời xưa, cho nên biết nghi thức
tống táng này, người đời cũng đã thực hành
từ xưa rồi. [X. Viên ngộ Phật quốc thiền sư
ngữ lục Q.20; Tùng lâm thập di lược thanh
qui; Thiền lâm tượng khí tiên Tang tiến môn].
CỬ HÁT
Là pháp ứng cơ tiếp vật của Thiền tông.

Hát, là tiếng hét. Để mở đường cho người
học, Thiền sư không bày tỏ bằng lời nói
hay văn chữ, mà dùng tiếng hét phát ra bất
thình lình để phá trừ tà kiến, vọng tưởng
của học trò, gọi là Cử hát (cất tiếng hét).
CỬ HƯỚNG
.....
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Chỉ sự nêu
lên, xướng lên công án trong ngữ lục của
Tổ sư. Như cử thị, cử xướng, cử tự, đều
cùng ý này. Cảnh đức truyền đăng lục quyển
8 chương Tắc xuyên hòa thượng (Đại 51,
261 thượng), nói: “Cư sĩ hét lớn: Hãy ngăn
ông già vô lễ ấy lại, chờ ta mỗi mỗi nêu lên
(cử hướng) công án cho người có mắt sáng
ở đây đã”.
CỬ KINH
.....
Khi tụng kinh, trước hết xướng đọc tên
kinh, đề kinh, gọi là Cử kinh, cũng chỉ người
xướng tên kinh. Thời xưa, đọc tụng thầm
là chính, cho nên không cần cử kinh, nay
thì vị Duy na giữ chức này. Phép xướng tên
kinh, gọi là Cử kinh pháp, tức khi nghe ba
tiếng khánh lớn, vị Duy na chắp tay, cất
tiếng xướng đề kinh. Ngoài ra, lúc cử hành
pháp hội, vị Duy na xướng câu đầu của
kinh hoặc bài kệ để hướng dẫn đại chúng
xướng họa cho đều, gọi là Cử thanh, Cử
xoang (cất tiếng hát), cũng gọi là kinh đầu,
cú đầu.
CỬ NHẤT MINH TAM
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Có nghĩa
là trí hiểu biết rất sắc bén, chỉ dạy một mà
có thể biết ba. Thiền tông dùng từ ngữ này
để hiển bày cơ dụng lanh lợi. Bích nham
lục tắc 1 (Đại 48, 140 thượng), nói: “Cách
núi thấy khói, biết ngay là lửa, cách tường
thấy sừng, biết liền là bò. Người bén nhạy,
CỬ AI

có con mắt rất tinh, thấy việc biết liền”. [X.
Bích nham lục tắc 97].
CỬ NHẤT TẾ CHƯ
Cử, đề xuất rõ ràng để tỏ bày ý tứ; Tế,
hàm ý là bao quát, thâu tóm; Chư, nghĩa là
nhiều. Tức khi giải thích một nghĩa lí nào
đó, hoặc biểu thị một khái niệm nào đó,
chỉ cần nêu lên một điểm cũng đủ tính đại
biểu hàm chứa tất cả ý của những tiếng
cùng loại. Như các kinh thường dùng từ
ngữ “Thực tướng các pháp” để biểu thị cái
lí thể tướng bình đẳng, thực tại bất biến
của hết thảy muôn pháp chân thực; chữ
“thực tướng” được dùng để bao quát ý của
nhiều tiếng cùng loại, như: thực tính, thực
thể, thực lực v.v... Pháp hoa văn cú quyển
3 phần dưới (Đại 34; 43 trung), nói: “Cho
nên phần nêu chương nói: Thực tướng các
pháp; lẽ ra cũng có thể nói: Thực tính các
pháp, thực thể, thực lực cho đến có thể nói
thực cứu kính... Nói thực tướng các pháp,
đó là chỉ nêu một mà bao quát nhiều vậy
(cử nhất nhi tế chư)!”
CỬ NHẤT TOÀN THU
Cũng gọi là Cử thể toàn thu, Cử thể
toàn nhiếp. Có nghĩa là nêu một pháp mà
gồm thu hết thảy pháp, vì một pháp ấy có
đủ cái tính chung của hết thảy pháp. Hoa
nghiêm ngũ giáo chương quyển 4 (Đại 45,
501 hạ), nói: “Ba tính đều là một tâm, nên
nêu ra một pháp thì gồm thu hết thảy pháp”.
CỬ TÁN
.....
Trước khi đọc kinh điển, xướng văn tán
để khen ngợi Phật, gọi là Cử tán. Như tán
hương, tán kết. Hoàng bá thanh qui Chúc
li chương 1 (Đại 82, 766 hạ), nói: “Vị Đường
đầu lên tòa, chúc Thánh xong, xuống tòa,
rồi cùng đại chúng lên điện Phật, đại chúng
cử tán, vị Đường đầu dâng hương, lạy chín

lạy”.
CỬ TẮC
.....
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Cũng gọi
là Cử cổ. Cử, là xướng lên; Tắc chỉ bản tắc,
công án. Trong khi pháp chiến, vị Thủ tọa
xướng đọc bản tắc, gọi là Cử tắc. (xt. Pháp
Chiến).
CỬ THỦ ĐÊ ĐẦU
Có nghĩa là trước đức Phật, đưa một tay
lên, hoặc hơi cúi đầu để tỏ bày sự kính lễ;
đây là nghi lễ đơn giản nhất trong các phép
lễ. Kinh Pháp hoa quyển 1 phẩm Phương
tiện (Đại 9, 9 thượng), nói: “Hoặc có người
lễ lạy, hoặc chỉ chắp tay, cho đến giơ một
tay lên, hoặc hơi cúi đầu, lấy đó cúng dường
tượng, sẽ dần dần được thấy vô lượng Phật,
và tự thành đạo vô thượng”.
CỬ TỰ
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Tự, giống
như hiển bày. Có nghĩa là dùng lời nói đề
xướng cổ tắc, hoặc dùng vật để chỉ bày cho
người ta biết. Thi hào Tô thức đời Tống có
mấy câu thơ rằng (Vạn tục 173, 159 hạ):
“Tiếng khe suối là lưỡi rộng dài, màu núi
xanh là thân thanh tịnh. Đêm về tám vạn
bốn nghìn kệ, hôm sau làm sao chỉ dạy (cử
tự) người?” [X. Gia thái phổ đăng lục Q.23].
CỰC ÁI NHẤT TỬ ĐỊA
..............
Nói tắt là Nhất tử địa. Tức là giai vị Bồ
tát đã chứng quả hóa tha (giáo hóa chúng
sinh) rất thương xót chúng sinh. Bồ tát ở
giai vị này, coi chúng sinh như con một,
nếu thấy chúng tu thiện được an ổn thì Bồ
CỰC ÁI NHẤT TỬ ĐỊA

tát vui mừng, còn thấy chúng sầu não khổ
sở, thì các Ngài rất lo buồn. Khi phối giai vị
này với các thứ bậc của Bồ tát thì xưa nay
có các thuyết khác nhau: Ngài Tăng tông
đem phối với Thất địa, Ngài Tịnh ảnh cho
là Sơ địa,Ngài Quán đính thì cho là Sơ
địa đã chứng quả hóa tha. [X. kinh Đại
banniết bàn (bản Bắc) Q.16; Niết bàn kinh
sớ Q.17; Niết bàn kinh tam đức chỉ qui
Q.12].
CỰC ĐẠI TỪ BI MẪU
..............
Danh hiệu tán thán lòng từ bi của Phật
A di đà. Ý nói bà mẹ có lòng từ bi rất rộng
lớn. Vãng sinh yếu tập quyển thượng (Đại
84, 48 thượng), nói: “Mắt từ coi chúng sinh,
bình đẳng như con một, nên con qui mệnh
lễ, cực đại từ bi mẫu”. Nghĩa là Phật A di đà
thương nhớ chúng sinh, hệt như người mẹ
hiền thương yêu đứa con một. Kinh Quán
vô lượng thọ (Đại 12, 343 hạ), nói: “Đem
lòng từ vô duyên, nhiếp phục các chúng
sinh”.
CỰC HỈ ĐỊA
Phạm:pramudità-bhùmi. Cũng gọi là
Hoan hỉ địa. Địa vị đầu tiên trong mười địa
vị Bồ tát, vì thế còn gọi là Sơ hoan hỉ địa,
nói tắt là Sơ địa. Bồ tát vào ngôi vị này,
chứng đủ hai không (ngã không, pháp
không) có thể lợi mình lợi người, tâm sinh
vui mừng, cho nên gọi là Hoan hỉ địa. [X.
kinh Hoa nghiêm (bản dịch cũ) Q.23; kinh
Giải thâm mật Q.4; kinh Bồ tát anh lạc
bản nghiệp Q.hạ; luận Thành duy thức
Q.9].
CỰC HỈ TAM MUỘI DA
Ấn khế và chân ngôn của Mật giáo biểu
thị niềm vui mừng cùng cực. Còn gọi là
Duyệt hỉ tam muội da, Hoan hỉ vương ma
ha tát đỏa tam ma da, Đại tam muội da chân

thực ấn, Đại lạc kim cương bất không tam
muội da tùy tâm ấn, Phổ hiền bồ tát tam
muội da ấn, Tố la đa đại thệ chân thực ấn.
Tam muội da là nghĩa bản thệ nội chứng.
Có nghĩa là hành giả Mật giáo phát tâm Bồ
đề, diệt trừ các chướng; đã là Kim cương tát
đỏa, thì khi quán mình, người không khác,
là đồng thể đại bi, cảm thấy niềm vui mừng
không gì hơn. Hàng tam thế minh vương
của hộiHàng tam thế tam muội da thuộc
Kim cương giới ở trong tam muội da này,
tay cầm cung tên đại bi, dùng cung tên
tâm Bồ đề trong sạch bền chắc để bắn kẻ
oán địch phẩm vô minh, biểu thị niềm vui
thích giáo hóa người không gián đoạn, đó
là Cực hỉ tam muội da. Người tu hành
Chân ngôn muốn trụ nơi tam muội này,
thì phải kết ấn đại thệ chân thực, tức hai
tay co lại (một trong sáu loại nắm tay), hai
ngón giữa giao nhau trong lòng bàn tay,
đầu hai ngón út và hai ngón cái chấm vào
nhau, như hình chày kim cương một chẽ,
rồi lại đặt hai ngón giữa sát vào ngực, miệng
tụng chân ngôn: Án tam muội da (samaya,
bình đẳng) hộc (ho#, vui vẻ) tô ra đa
(surata, tột bậc) sa đát tông (stvạm, vào
Ta ta vào), thì mọi nguyện vọng đều thành
tựu mà được vui mừng rất mực. [X. kinh
Kim cương đính Q.thượng; kinh Kim cương
đính du già trung lược xuất niệm tụng Q.1;
Kim cương đính kinh nghĩa quyết
Q.thượng].
CỰC LẠC HẢI HỘI
Cực lạc, chỉ cõi Tịnh độ của Phật A di
đà; Hải hội, chỉ tăng chúng hoặc chư tôn
Thánh chúng tập hội. Thánh chúng của
thế giới cực lạc họp lại thành Pháp hội,
rộng lớn như biển, cho nên gọi là Cực lạc
hải hội.
CỰC ĐẠI TỪ BI MẪU

CỰC LẠC THẾ GIỚI
Phạm: Sukhàvatì. Dịch âm là Tô ha
phạ đế, Tu ma đề, Tu a đề. Chỉ cho cõi
Tịnh độ của Phật A di đà. Cũng gọi là Cực
lạc tịnh độ, Cực lạc quốc độ, Tây phương
tịnh độ, Tây phương, An dưỡng tịnh độ,
An dưỡng thế giới, An lạc quốc. Từ cõi thế
gian này đi về hướng tây, trải qua hơn mười
muôn ức cõi Phật thì đến cõi Tịnh độ cực
lạc. Về tình hình của cõi Tịnh độ, thì trong
kinh A di đà nói rất rõ ràng, và đức Phật di
đà hiện nay vẫn đang nói pháp tại đấy. Cứ
theo kinh Vô lượng thọ, thì những người
vãng sinh sang cõi Phật ấy, được hưởng các
thứ khoái lạc, như: thân có ba mươi hai
tướng như Phật, đầy đủ thần thông, đối
tượng của năm giác quan phi thường vi
diệu, trong thân khoan khoái nhẹ nhàng,
nghe pháp, cúng dường đức Phật liền được
tỏ ngộ. Nhưng, trong cõi Tịnh độ ấy, có
những nơi gọi là Biên địa, Nghi thành,
Thai cung, là những nơi vãng sinh của
những người hoài nghi sự cứu độ của Phật
A di đà.
Về giáo nghĩa vãng sinh Cực lạc và tín
ngưỡng Phật A di đà, thì ngay từ Ấn độ xưa
kia cũng đã rất hưng thịnh. Trong tạng kinh
hiện còn, những trứ tác liên quan đến Phật
Di đà và cõi Cực lạc có tới hơn hai trăm bộ.
Ngoài ra, về những trứ tác và những tranh
vẽ Cực lạc thế giới biến tướng của các sư
đời sau tại Trung quốc, Nhật bản, Hàn quốc
thì con số không thể đếm được. Trong các
kinh khác như A súc, Văn thù, Dược sư,
Di lặc, tuy cũng có nói về các cõi Tịnh độ,
nhưng chỉ có cõi Tịnh độ của Phật A di
đà là được lưu truyền rộng rãi nhất trong
nhân gian và là đối tượng khát ngưỡng nội
tâm của nhân loại. Nhất là nói về Phật giáo
Bắc truyền, thì có thể bảo thế giới Cực lạc

là nơi qui hướng phổ biến của tín ngưỡng
dân gian. Đối với nguyên ngữ của danh từ
Cực lạc, phương hướng và khoảng cách
của cõi Tịnh độ, về khởi nguồn của tư tưởng
này v.v... thì các học giả cận đại có đưa ra
nhiều thuyết. [X. kinh Vô lượng thọ
Q.thượng; kinh Pháp hoa Q.6; Di đà kinh
sớ (Khuy cơ); luận Thích tịnh độ quần nghi;
Vô lượng thọ kinh nghĩa sớ (Tuệ viễn);
Quán vô thượng thọ Phật kinh sớ (Trí khải);
A di đà Phật chi nghiên cứu; Tịnh độ giáo
chi khởi nguyên cập phát đạt].
CỰC LẠP
.....
Cũng gọi là Lạp mãn, Nhất lạp. Lạp
nghĩa là pháp lạp; là tuổi của chư tăng được
tính từ khi thụ giới Cụ túc, người có số lạp
cao nhất, gọi là Cực lạp. Trong tăng đoàn
nhân ngày kết thúc hạ an cư (ngày 15 tháng
7 âm lịch) là hết một năm, từ ngày 16 là
bắt đầu năm mới, cho nên tỉ khưu, tỉ khưu
ni sau khi thụ giới, mỗi năm cứ đến ngày
kết thúc hạ an cư thì được thêm một tuổi
đạo (Pháp lạp). Căn cứ theo Pháp lạp nhiều
hay ít mà lập ra Thượng lạp, Trung lạp, Hạ
lạp khác nhau, để định thứ bậc trên dưới,
lớn, bé, vì thế người ở bậc cao nhất, gọi là
Cực lạp.
CỰC LƯỢC SẮC
Là một trong năm loại “Pháp xứ sở nhiếp
sắc” do tông Duy thức đặt ra. Khi phân tích
cái thực sắc của năm trần: sắc, thanh,
hương, vị, xúc, và năm căn: mắt, tai, mũi,
lưỡi, thân, đến đơn vị vật chất nhỏ nhất
(cực vi), thì gọi là cực lược sắc. Hữu bộ Tiểu
thừa cho nó là vật chất, bao hàm trong sắc
xứ mà nhãn thức duyên theo; nhưng tông
Duy thức Đại thừa thì cho nó là sự phân
tích trên giả tưởng và bảo nó bao hàm trong
pháp xứ mà ý thức duyên theo. [X. luận
Đại thừa a tì đạt ma tạp tập Q.1; Đại thừa
CỰC LƯỢC SẮC

nghĩa lâm chương Q.5 phần cuối]. (xt. Pháp
Xứ Sở Nhiếp Sắc).
CỰC QUẢ
.....
Có nghĩa là quả cùng tột, như quả Phật
của Đại thừa, quả Vô học của Tiểu thừa.
Cũng gọi là Vô thượng Niết bàn cực quả.
Đại thừa nghĩa chương quyển 8 (Đại 44,
634 hạ), nói: “Cực quả vô lậu tức là tận trí
và vô sinh trí”.
CỰC QUANG TỊNH THIÊN
Cực quang tịnh, Phạm: Àbhàsvara.
Dịch âm là A ba hội đề bà. Dịch cũ là Quang
âm thiên. Cũng gọi Biến thắng quang thiên.
Là một trong các cõi trời Sắc giới, tức tầng
trời thứ ba trong Nhị thiền, ở phía trên trời
Vô lượng quang, phía dưới trời Thiểu tịnh.
Chúng sinh ở cõi này không có tiếng nói,
chỉ do tâm định phát ra ánh sáng mà hiểu
ý nhau. Sau khi thế giới hoại diệt bởi đại
hỏa tai, bắt đầu kiếp thành, thì người trời ở
cõi này lần lượt sinh xuống làm trời Đại
phạm và làm người. Câu xá luận tụng sớ
quyển 8 (Đại 41, 863 hạ), nói: “Cõi Tĩnh lự
thứ hai có ba tầng trời:
1. Trời Thiểu quang, là trời có ít ánh
sáng nhất trong cõi Nhị thiền, vì thế gọi là
trời Thiểu quang.
2. Trời Vô lượng quang, ánh sáng tăng
lên, không có hạn lượng, vì thế gọi là trời
Vô lượng quang.
3. Trời Cực quang tịnh, ánh sáng sáng
hơn hai cõi trời trước, soi khắp cõi mình ở
vì thế gọi là Cực quang”. (xt. Quang Âm
Thiên).
CỰC QUÝNH SẮC
.....
Là một trong năm loại “Pháp xứ sở nhiếp
sắc” do tông Duy thức đặt ra. Khi phân tích
các hiển sắc, như hư không, xanh, vàng

v.v... không có tính ngăn ngại và các sắc
không giới, như sáng, tối, ánh sáng, bóng
sáng đến cái đơn vị nhỏ nhất (cực vi) của
vật thì gọi là Cực quýnh sắc. Ngoài hết thảy
vật chất có hình ra, ta thấy sáng, tối giữa
khoảng không, gọi là sắc của không giới;
sắc này rất xa, cho nên gọi là Cực quýnh
sắc. Cực quýnh sắc này không phải là đối
tượng của nhãn thức mà là sở duyên của ý
thức, cho nên trong mười hai xứ, nó không
thuộc sắc xứ mà thuộc pháp xứ. [X. luận
Đại thừa a tì đạt ma tạp tập Q.1; Đại thừa
nghĩa lâm chương Q.5 phần cuối]. (xt. Pháp
Xứ Sở Nhiếp Sắc).
CỰC THÀNH
.....
Phạm: prasiddha. Tiếng dùng trong
Nhân minh. Là ý rất mực thành tựu, thành
tựu tột bậc. Trong luận thức Nhân minh,
Tông (mệnh đề) được thành lập phải chính
xác, không lầm lẫn, và phải được cả người
lập luận và người vấn nạn cùng thừa nhận
(cộng hứa) mà không có ý kiến gì khác nữa.
“Thực hữu” (có thực) và “Cộng hứa” (cùng
thừa nhận) là hai điều kiện của sự cực
thành. Nhưng trong Nhân minh, mục đích
của sự lập Tông là muốn cho đối tượng
cùng hiểu rõ, nên Nhân minh đặc biệt xem
trọng quan điểm riêng của hai bên. Nếu cả
hai bên cùng thừa nhận là có thì dù chẳng
phải là cái có đích thực đi nữa, cũng có thể
gọi là Cực thành. Trái lại, nếu hai bên không
cùng thừa nhận là có, thì dù cái có ấy là
chân chính thực có cũng không thể gọi
được là cực thành. Cực thành gồm hai nghĩa
thực có và cùng thừa nhận, nhưng thực thì
nghiêng về sự cùng thừa nhận (cộng hứa)
hơn. Do đó, cùng một danh từ, nhưng có
là cực thành hay không, thì chưa nhất định,
thường do quan điểm của hai bên mà có
khác. Như nghĩa “Quỉ” chẳng hạn, nếu hai
CỰC QUẢ

bên đều tin có quỉ, thì là cực thành; nhưng
khi một người tin có quỉ và một người không
tin có quỉ biện luận với nhau, thì nghĩa “Quỉ”
không cực thành. Vì thế, cái gọi là cực
thành hoàn toàn tùy thuộc thái độ chủ quan
của hai bên làm tiêu chuẩn. Nếu khi dùng
danh từ mà hai bên không cùng công nhận
thì sẽ rơi vào lỗi không cực thành. Trong
đó, nếu đối với Hữu pháp (tiền trần, tức
chủ từ của Tông) mà dùng danh từ không
được cả hai bên cùng thừa nhận, thì sẽ phạm
vào lỗi “Sở biệt bất cực thành”; nếu đối với
Năng biệt (hậu trần, tức khách từ của Tông)
mà dùng danh từ không được hai bên cùng
thừa nhận, thì sẽ phạm lỗi “Năng biệt bất
cực thành”, nếu Hữu pháp và Năng biệt
đều dùng danh từ không được hai bên cùng
thừa nhận, thì phạm lỗi “Lưỡng câu bất
thành” (Cả hai đều không thành).
Cứ theo luận Nhân minh nhập chính
lí quyển thượng chép, thì chẳng hạn như
khi biện luận với Thanh luận sư, mà đệ tử
Phật lập Tông: “Âm thanh là vô thường”,
trong đó âm thanh là Hữu pháp, Vô thường
là Năng biệt, cả hai đều được đôi bên cùng
thừa nhận. Như thế, âm thanh gọi là “Hữu
pháp cực thành”, Vô thường gọi là “Năng
biệt cực thành”. Đệ tử Phật mới đem âm
thanh và vô thường đã được cả hai bên
cùng thừa nhận ấy kết hợp lại thành một
mệnh đề hoàn chỉnh: Âm thanh là vô
thường. Nhưng, vì Thanh luận sư tuy cũng
thừa nhận hai nghĩa âm thanh và vô
thường. Nhưng lại không đồng ý với Tông:
“Âm thanh là vô thường”, cho nên hai bên
ắt phải triển khai cuộc biện luận. Như vậy,
cả tiền trần và hậu trần của Tông đều được
hai bên cùng thừa nhận, nhưng về nghĩa thì
mình thừa nhận Tông mình mà đối phương
không thừa nhận: đó chính là yếu tố cơ bản

của sự tranh luận trong Nhân minh.
Ngoài tông ra, hai phần Nhân thể và
Đồng pháp dụ cũng phải cực thành, còn
Dị pháp dụ thì chưa hẳn đã nhất định phải
cực thành; nếu trái với điểm này, thì phạm
lỗi bất cực thành. [X. luận Nhân minh nhập
chính lí; Nhân minh luận sớ Thụy nguyên
kí Q.2; Nhân minh nhập chính lí luận ngộ
tha môn thiển thích (Trần đại tề)].
CỰC THẤT PHẢN HỮU
Phạm: saptakfdhavaparama. Còn gọi
là Cực thất phản sinh. Ý nói nhiều nhất
chỉ phải trở lại thụ sinh bảy lần. Tức là bậc
Thánh ở quả Dự lưu mà vẫn chưa đoạn trừ
hết phiền não, phải bảy lần qua lại thụ sinh
nơi cõi trời, cõi người nữa, mới được vào
Niết bàn. Kinh Tăng nhất a hàm quyển 20
(Đại 2, 653 hạ), nói: “Nhiều nhất, còn qua
bảy lần chết, bảy lần sống”. [X. kinh Tạp a
hàm Q.6; kinh Đại ban niết bàn (bản Bắc)
Q.36; luận Câu xá Q.23]. (xt. Tứ Hướng
Tứ Quả).
CỰC THỤY MIÊN
Ngủ rất say. Phạm:Acittaka. Còn gọi
là Cực trọng thụy miên. Cực trọng thụy.
Một trong năm trạng thái vô tâm, một trong
sáu trạng thái vô tâm địa. Do sự mỏi mệt
đưa đến ngủ say, khiến cho sáu thức trước
không hoạt động. Vì ngủ say đưa đến trạng
thái ngủ mê mệt nên sáu thức trước hoàn
toàn không hiện hành, nặng nề, mất tự tại,
nên gọi là Cực thụy miên. Thụy miên là
một trong năm Cái..., một trong tám Triền
, tính chất nó hơi mờ tối, hay chướng
ngại trí quán. Trong trạng thái ngủ say, ý
thức tuy có chuyển động một cách mơ màng
yếu ớt, nhưng vì ngủ say liên miên, nên nó
tương tự như thụy miên, cho nên tạm gọi
là Cực thụy miên. [X. luận Thành duy thức
Q.7; luận Du già sư địa Q.13; Thành duy
thức luận thuật kí Q.7 phần đầu]. (xt. Ngũ
Vị Vô Tâm).
CỰC THỤY MIÊN

CỰC VI
.....
Phạm:paramàịa. Cũng gọi là Cực vi
trần, Cực tế trần. Dịch cũ là Lân hư (gần
mé hư không). Đơn vị vật chất (sắc pháp)
được chia chẻ đến cực nhỏ không thể chia
chẻ được nữa, gọi là Cực vi. Theo luận Câu
xá quyển 12 nói, thì lấy một cực vi làm
trung tâm, gom góp các cực vi của sáu
phương: trên, dưới và bốn phương thành
một nhóm, gọi là “vi” (nhỏ), cũng gọi là “vi
trần” (bụi nhỏ), cũng tức là hợp bảy cực vi
là một bụi nhỏ, thì có Thiên nhãn mới thấy
được. Vi trần, tiếng Phạm làaịu-rajas, dịch
âm là A nô, A nâu, cũng gọi là A nậu trần.
Tập hợp bảy vi trần lại, thành một Kim
trần, bảy Kim trần là 1 Thủy trần, bảy Thủy
trần là một Thỏ mao trần (nhỏ bằng đầu
lông thỏ), bảy thỏ mao trần là một Khích
du trần (cũng gọi là hướng du trần, lọt qua
kẽ tường). Kim trần (bụi vàng) thủy trần
(bụi nước) có thể lọt qua kẽ trống trong
vàng, trong nước, vì thế trần (bụi) có ý cực
kì nhỏ bé. Bụi lông thỏ, lông dê, lông bò là
du trần là chỉ cho những hạt bụi nhỏ li ti
bay lởn vởn đầy trong ánh sáng qua kẽ cửa
sổ mà mắt thịt của chúng ta có thể thấy
được.
Khi cực vi tập hợp lại để hình thành
vật chất cụ thể, thì ít nhất phải có đủ bốn
đại: đất, nước, lửa, gió và bốn trần (bốn vi)
là sắc, hương, vị, xúc. Nếu thiếu một trong
các yếu tố trên thì đều không thành. [X.
luận Đại tì bà sa Q.13, Q.75, Q.136; luận
Đại trí độ Q.12; luận Du già sư địa Q.3;
Q.54; Thành duy thức luận thuật kí Q.2
phần đầu].
CỰC VI PHÂN BẤT PHÂN
..............
Phần nhỏ nhất trong nhóm vật chất, là

một trong ba vị cực vi. Về vấn đề này, Đại
thừa và Tiểu thừa nói có khác nhau. Tiểu
thừa cho sự chia chẻ đến cùng cực là cực
vi, đã là cực vi, thì không còn thể chia thành
các phần: trên, dưới, phải, trái, phía góc được
nữa, gọi là Cực vi vô phương phân. Nếu lại
muốn chia chẻ nữa, thì chỉ dùng tuệ quán
của ý thức, trong một cực vi phân biệt có
bốn đại năng tạo và bốn trần sở tạo mà
thôi. Nhưng sắc, hương được chia chẻ như
thế chỉ là tưởng tượng, chứ không phải là
cực vi có thực thể. Đại thừa vốn không lập
cực vi có thực thể, mà là cực vi do ý thức
tưởng tượng, dùng tuệ quán xét chia chẻ
sắc thô cho nên có thể chia chẻ đến vô
hạn, nhưng đến một mức độ nào đó mà
không dừng lại thì sẽ giống với hư không,
bấy giờ không thể coi nó là vật chất. Vì thế
ở cái giới hạn cùng cực của sức tưởng tượng
về sắc gọi là cực vi, và coi đó là cùng cực
của sự chia chẻ. [X. luận Thuận chính lí
Q.32; luận Thành duy thức Q.2].
CỰC VỊ
Giai vị chứng ngộ cùng tột, thông
thường nói về quả Phật. Pháp hoa văn cú
kí quyển 3 phần trên (Đại 34, 198 trung),
nói: “Nếu bậc đã đạt đến cực vị, thì hết
thảy những người ở hạ vị đều không biết
được”.
CỰC VÔ TỰ TÍNH TÂM
Tâm có thể biết rõ các pháp đều không
có tự tính là tâm tột cùng của Hiển giáo, Sơ
tâm của Mật giáo. Tức là tâm thứ chín trong
mười Trụ tâm do sư Không hải, người Nhật
bản, lập ra, tương đương với lí pháp giới
viên dung nói trong kinh Hoa nghiêm.
Chân như không có tự tính, cho nên duyên
khởi sinh ra muôn pháp; muôn pháp do
duyên sinh cũng không có tự tính hệt như
chân như, bởi thế, muôn pháp tương tức
CỰC VI

tương dung. Vì lí pháp giới trong Hoa
nghiêm là lí rốt ráo cùng cực mà không tự
tính, cho nên gọi là Cực vô tự tính. Đại
nhật kinh sớ quyển 3 (Đại 39, 612 trung),
nói: “Nếu nói câu: Mười duyên sinh của tâm
cực vô tự tính, thì những cảnh giới bất khả
tư nghị của Hoa nghiêm, Bát nhã đều thu
nhiếp trong đó”. [X. kinh Đại nhật phẩm
Trụ tâm; luận Thập trụ tâm Q.9]. (xt. Thập
Trụ Tâm).
CƯỚC BĂNG
...
Mảnh vải bó chân, dùng khi đi xa. Cũng
gọi là Hành triền (quấn chung quanh chân
để đi), Hĩnh y (áo của cẳng chân), Hĩnh
cân (khăn buộc cẳng chân), Hộ chuyên y
(áo bảo vệ gót chân). Tục gọi là Cước bán
(buộc chân). Vào mùa rét, Thiền lâm
dùng cước băng để chống rét, khi đi đường
thì dùng để bảo vệ bắp chân. Trong luật
điển thì gọi là Hộ thuyên y (áo bảo
vệ bắp chân). [X.luật Ngũ phần Q.20; Tổ
đình sự uyển Q.8; Sắc tubách trượng thanh
qui Q.hạ Đại chúng chương vong tăng điều;
Thiền lâm tượng khí tiên phục chương môn].
CƯỚC BỐ
.....
Khăn trắng, buộc nơi bụng, sau thắt
quần tắm. Cũng gọi là Cước cân (khăn
chân). Hoặc chỉ cái đệm lót ở ngoài cửa
nhà tắm để phòng khỏi trượt chân. Về sau,
chỉ mảnh vải quấn trước mình từ bụng trở
xuống khi đun nấu và quét dọn. [X. Sắc tu
bách trượng thanh qui Q.hạ Đại chúng
chương Nhật dụng quĩ phạm mục Nhập
dục, Xuất dục; Thiền lâm tượng khí tiên
Phục chương môn].
CƯỚC CÂN
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Tức là gót
chân. Trong Thiền lâm, Cước cân thường

được dùng để chỉ tự ngã bản lai. Vì gót chân
dẫm lên đất, thì đứng trên mặt đất một cách
vững chắc không hề lay động, cho nên
dùng để thí dụ tự ngã bản lai. Gót chân
chưa chấm đất, hay còn nói là đặt chân
chưa vững là tiếng dùng để chỉ sự tu hành
chưa thuần thục. Gót chân chấm đất, chỉ
tiền tế hậu tế đã chấm dứt, thấy suốt bản
lai diện mục, tất cả công phu đều bỏ. Gót
chân đã lún sâu vài trượng, có nghĩa là đã
rơi xuống hố sâu phiền não, tức là mê vọng
rất sâu, cũng nói là gót chân đã lún quá sâu
dưới bùn. [X. Bích nham lục tắc 1; Thiền
uyển thanh qui Q.2 Tiểu tham].
CƯỚC ĐẦU BẠ
........
Cuốn sổ của người đi khuyến hóa ghi
chép tên những người cúng tiền của. Thiền
uyển thanh qui quyển 5. Hóa chủ (Vạn tục
111, 451 thượng), nói: “Hóa chủ về viện,
trình bày mọi việc, tính toán tài vật quyên
được, ghi từng khoản vào cước đầu bạ và
nạp một bản sao ghi các tài vật ấy”.
CƯỚC HẠ YÊN SINH
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Tức là khói
đen từ dưới chân sinh ra đến nỗi không
còn thấy được vật gì. Trong Thiền lâm dùng
từ ngữ này để biểu thị đi tìm Phật pháp ở
bên ngoài, giống như dưới chân sinh ra khói,
khiến cho tự ngã xưa nay càng thêm mờ
mịt. Thung dung lục tắc 58 (Đại 48, 263
hạ), nói: “Diễn nhã đa soi gương hoảng chạy
(dưới chân sinh khói đen), Phá táo đọa gậy
phang bể lò (vỡ làm trăm mảnh)”
CƯỚC SẮC
Tức là tờ khai lí lịch phải nộp cho quan
lại khi dự thi. Còn gọi Cước sắc trạng, Cước
CƯỚC SẮC

căn. Đời Tống, những người thi Đình phải
nộp bản lí lịch ghi rõ họ tên, tuổi, quê quán,
gia cảnh v.v... Trong Thiền lâm, cước sắc
chỉ cho giấy lí lịch của vị tăng xuất trình
cho vị Duy na khi mới đến tùng lâm.
CƯỢC XOA HÀ
........
Cược xoa, Phạm:Vakwa. Cũng gọi là
Bà du hà, Bà xoa hà, Bác xoa hà. Là một
trong bốn con sông lớn của châu Diêm phù
đề, Đại đường tây vực kí quyển 1 phiên là
Phọc sô hà, tức nay là sông Oxus, bắt nguồn
từ phía đông nam cao nguyên Pamir, chảy
về phía tây bắc rồi đổ vào biển Ả rập. Sử
nhà Hán gọi là sông Qui thủy hoặc Ô hử
thủy chính là con sông này. [X. kinh Tăng
nhất a hàm Q.34, Q.45; luận Câu xá Q.11;
luận Du già sư địa Q.2; Huyền ứng âm nghĩa
Q.24]. (xt. Tứ Hà).
CƯƠNG CÁCH
Những qui luật của nhà Phật. Ma ha
chỉ quán quyển 7 phần dưới (Đại 46, 97
hạ), nói: “Cương cách của giáo môn là cột
trụ vững chắc để chống đỡ ngôi nhà Phật
pháp”. [X. Chỉ quán phụ hành truyền
hoằng quyết Q.7 đoạn 4].
CƯƠNG DUY
Là chức tăng phụ trách lãnh đạo, trông
coi các việc trong chùa viện. Cứ theo Nghĩa
sở lục thiếp quyển 6 Sư đồ giáo giới bộ chép,
thì Cương duy tức chỉ Trụ trì, Thượng tọa,
Duy na, còn các chức khác chỉ gọi là Tri
sự. Theo đó, ởthời Ngũ đại, Tam cương
của chùa gọi là Cương duy. [X. Tục cao
tăng truyện Q.10 truyện Trí lâm, Đại từ
ân tựtam tạng pháp sư truyện Q.7; Bất
không tam tạng biểu chế tập Q.3]. (xt. Tam
Cương).
CƯƠNG LƯƠNG DA XÁ (383 - 442)
Phạm:Kàlayazas. Dịch ý là Thời xưng.

Nhà dịch kinh ở thời đại Lưu Tống, người
Tây vực. Sư thông suốt A tì đàm, Luật bộ,
đặc biệt giỏi về Thiền quán. Sư đến Kiến
nghiệp vào niên hiệu Nguyên gia năm đầu
(424) đời Lưu Tống, ở tinh xá Đạo lâm tại
Chung sơn, dịch được các kinh Quán vô
lượng thọ Phật, kinh Quán dược vương dược
thượng nhị bồ tát. Năm Nguyên gia 19, sư
về đất Thục, đến đâu cũng hoằng đạo nói
pháp, Thiền đồ theo đông. Sau, sư trở lại
Giang lăng, chưa bao lâu thì nhập tịch, thọ
sáu mươi tuổi. [X. Lương cao tăng truyện
Q.3; Khai nguyên Thích giáo lục Q.5; thích
thị lục thiếp Q.9].
CƯƠNG LƯƠNG LÂU CHÍ
Phạm:Kàlaruci. Dịch ý là Chân hỉ. Nhà
dịch kinh đời Tây Tấn, người Tây vực, tính
tình phóng khoáng, có chí hoằng pháp. Sư
đến Quảng châu năm Thái khang thứ 2
(281, có thuyết nói năm Thái thủy thứ 2)
đời Vũ đế, dịch kinh Thập nhị du 1 quyển,
nay không còn. Năm sinh năm mất đều
không rõ. [X. Khai nguyên thích giáo lục
Q.2; Lịch đại tam bảo kỉ Q.6; Đại đường
nội điển lục Q.2; Trinh nguyên tân định
thích giáo mục lục Q.4].
CƯƠNG MỤC
Tông Thiên thai lấy bốn giáo Hóa nghi:
Đốn, Tiệm, Bí mật, Bất định làm đại cương
(toàn thể tấm lưới) phán giáo của tông này,
và lấy bốn giáo Hóa pháp: Tạng, Thông,
Biệt, Viên làm cương mục (những mắt lưới
trong toàn tấm lưới) giải thích nghĩa. Pháp
hoa văn cú kí quyển 1 (Đại 34, 160 thượng),
nói: “Đốn, Tiệm v.v... là đại cương phán
CƯỢC XOA HÀ

giáo của tông này, Tạng, Thông v.v... là
cương mục thích nghĩa”. Cũng có người
dùng Võng mục, vì lấy nghĩa là những mắt
nhỏ của tấm lưới. Từ này có xuất xứ từ Diệu
pháp liên hoa kinh huyền nghĩa quyển 10
phần trên. (xt. Ngũ Thời Bát Giáo).
CƯỜNG ĐỘC
.....
Kết duyên độc cổ (trống của cõi trời trên
mặt có bôi thuốc độc) mạnh mẽ để tiêu diệt
cái ác. Cũng gọi là Cương độc...... Tức là
đối với những người không tin Phật pháp,
nói giáo lí một cách mạnh mẽ để khiến họ
nghe; hoặc khi nghe người ta phỉ báng Phật
pháp, thì nhân ngay dịp ấy mà kết duyên
Phật. Cứ theo kinh Pháp hoa phẩm Thường
bất khinh nói, thì bồ tát Thường bất khinh
tuy gặp người ta chửi mắng, thậm chí bị
người ta dùng gậy đánh mình, lấy đá ném
mình, nhưng vẫn từ bi kính trọng mà nói:
“Các ông đều sẽ thành Phật”. Về điểm này,
trong Pháp hoa văn cú quyển 10 phần trên,
đại sư Trí khải tông Thiên thai giải thích
rằng: đối với người không có căn lành, thì
đem cường độc Đại thừa mà cho họ. Đây là
biểu thị ý thuận hóa nhiếp thụ. (xt. Bản Vị
Hữu Thiện, Độc Thiên Nhị Cổ).
CƯU
Còn gọi là Tiêm, Trất. Tức là rút xăm.
Khi gặp một việc gì khó khăn, không quyết
đoán được, người ta dùng những cái thẻ tre
(tiêm), thanh gỗ (trất) hoặc một miếng giấy,
viết chữ hoặc làm dấu tên đó; nếu là giấy
thì vo tròn lại, bỏ vào ống hoặc cái bát mà
lắc, xóc, rồi lấy một thẻ, dựa vào đó mà
quyết định lành, dữ nên hay không nên.
Phong tục này vốn là của Trung quốc,
nhưng sau trong Phật giáo cũng sử dụng.
Về chủng loại thì có xăm Quan âm, xăm
Luân tướng v.v... [X. kinh Quán đính Q.10

Phạm thiên thần sách kinh; Phật tổ thống
kỉ Q.26 truyện Vĩnh minh Trí giác Pháp
sư].
CƯU BÀN ĐỒ
Phạm: Kumbhàịđa, Pàli: Kumbhaịđa.
Còn gọi là Câu bàn đồ, Cứu bàn đồ, Cung
bàn đồ, Cưu mãn nô, Bàn tra. Dịch ý: loài
quỉ hình cái hũ, quỉ hình quả bí, quỉ đáng
ghét, là một trong hai bộ quỉ loại lệ thuộc
trời Tăng trưởng, nhưng kinh Viên giác thì
gọi quỉ này là Đại lực quỉ vương. Loài quỉ
này ăn tinh khí người, đi nhanh như gió,
biến hóa nhiều cách, ở nơi rừng hoang, cai
quản các quỉ. Cứ theo kinh Đại phương
đẳng đại tập quyển 52 chép, thì đức Phật
từng sai Tì lâu lặc thiên vương (trời Tăng
trưởng) hộ trì châu Diêm phù đề ở phương
nam. Dưới quyền Thiên vương này có đại
thần Cưu bàn đồ, cầm đầu nhiều bộ chúng,
có thế lực lớn. Dưới quyền vị Đại thần có
anh em Cưu bàn đồ và các quyến thuộc:
Đàn đề, Ưu ba đàn đề, Đại đỗ (bụng to),
Cát ca xa, Ma ha bát thấp bà, Thập thủ
(mười tay), Sơn hành (đi trong núi) v.v...
[X. Hoa nghiêm kinh thám huyền kí Q.2,
Viên giác kinh lược sớ Q.4].
CƯU MA LA ĐA
Phạm: Kumàralabdha, Kumàralàta.
Cưu Bàn Đồ
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)
CƯU MA LA ĐA

Tổ thứ 19 của Thiền tông. Cũng gọi là Cưu
ma la đà, Cự ma la đa, Câu ma la đa, Cứu
ma la đà. Dịch ý là Đồng thụ, Đồng thủ,
Hào đồng, Đồng tử. Cứ theo Phó pháp tạng
nhân duyên truyện quyển 6 chép, thì sư
sinh ở nước Đát xoa thủy la, thông minh từ
nhỏ nên được gọi là “Đồng tử”. Sau sư xuất
gia học đạo, theo ngài Tăng già da xá thụ
pháp, tài học hơn đời. Lúc đầu, sư soạn các
luận tại nước Đát xoa thủy la, sau sư đến
nước Khiết bàn đà chuyên việc giáo hóa.
Bình sinh sư thâm nhập kinh điển Phật
giáo, thấu suốt ý chỉ sâu kín, lập chính pháp,
phá tà kiến, hưng long Phật pháp. Về sau,
sư truyền pháp cho đệ tử là Xà dạ đa.
Đại đường tây vực kí cũng ghi chép tương
tự như thế, nhưng lại nói sư là Tổ sư của
Kinh lượng bộ (tức Kinh bộ), và được người
thời bấy giờ tôn xưng là “Nhật xuất luận
sư” (luận sư mặt trời mọc), lại cùng với các
ngài Mã minh, Long thụ, Đề bà được gọi
chung là “Bốn mặt trời soi sáng đời”. Đại
đường tây vực kí quyển 3 Đát xoa thủy la
quốc (Đại 51, 885 thượng), nói: “Xưa kia,
luận sư Câu ma la da đa (Hán dịch là Đồng
thụ) của Kinh bộ
đã trứ tác các bộ
luận ở nước
này”. Đại đường
tây vực kí quyển
12 Khiết bàn đà
quốc (Đại 51,
942 thượng), nói:
“Vua Vô ưu sai
người kiến tạo
tháp (tốt đổ ba)
trong cung vua,
sau nhà vua dời
đến ở góc đông bắc của cung, nhường cung
cũ để xây cất già lam cho tôn giả Đồng thụ

luận sư. Lầu gác cao rộng, tượng Phật uy
nghiêm. Tôn giả là người nước Đát xoa thủy
la, thông minh dĩnh ngộ từ thuở nhỏ, sớm
xa trần tục. (...) Các luận do sư viết, gồm
vài chục bộ, lưu hành rất thịnh, ai cũng
học tập. Tôn giả là Tổ sư của Kinh bộ vậy”.
Xuất tam tạng kí tập quyển 11 truyện
Ha lê bạt ma, và Tam luận huyền nghĩa
trích dẫn bài tựa của Tăng duệ trong luận
Thành thật, bảo sư là học giả Tiểu thừa
của nước Kế tân, thuộc Tát bà đa bộ, là
thầy của Ha lê bạt ma, tác giả luận Thành
thật. Năm sinh năm mất không rõ, nhưng
theo niên đại của Ha lê bạt ma, và truyền
thuyết bốn luận sư mặt trời xuất hiện và
thuyết của Phó pháp tạng nhân duyên
truyện, thì niên đại tồn tại của sư nên được
đặt ở khoảng giữa các ngài Long thụ và
Thế thân, tức vào khoảng cuối thế kỉ thứ
III Tây lịch. Nhưng Thành duy thức luận
thuật kí quyển 2 thì cho rằng sư ra đời
khoảng hơn một trăm năm sau đức Phật
nhập diệt; còn luận Dị bộ tông luân nói:
sau Phật nhập diệt bốn trăm năm Kinh bộ
mới bắt đầu chia phái. Như vậy nếu sư là
Tổ sư của Kinh bộ thì cũng phải trong bốn
trăm năm ấy. Các thuyết lộn xộn, đúng sai
thế nào còn phải chờ nghiên cứu mới rõ.
Cũng theo các ghi chép trên thì sư đã viết
rất nhiều sách, hoặc nói đến vài chục bộ,
hoặc năm trăm luận. Trung quán luận sớ
quyển 1 phần đầu nói, sư từng viết luận
Nhật xuất; Thành duy thức luận thuật kí
quyển 4 phần đầu nói, sư đã viết luận Kết
phát; Câu xá luận quang kí quyển 2 bảo, sư
có trứ tác các luận Dụ man, Si man và Hiển
liễu. Lại cứ theo bài tựa của Tăng duệ trong
Quan trung xuất Thiền kinh nói, thì bốn
mươi ba bài kệ đầu trong kinh Tọa thiền
tam muội là do sư làm. Ngoài ra, các học
giả cận đại, khi nghiên cứu những chỗ đứt
đoạn bằng tiếng Phạm của Đại trang nghiêm
kinh luận còn sót lại được phát hiện tại

Tân cương, có người chủ trương luận này
đã do tay sư viết ra; là vì trước nay Đại trang
nghiêm kinh luận được coi là tác phẩm của
Cưu Ma La Đa
CƯU MA LA ĐA

ngài Mã minh, cho nên ý kiến trên rất được
học giới chú ý. [X. luận Câu xá Q.2; luận A
tì đạt ma thuận chính lí Q.38; Cảnh đức
truyền đăng lục Q.2; Phiên dịch danh nghĩa
tập Q.2; Tiểu thừa Phật giáo khái luận; H.
Lüders: Bruchstüeke des Kalpanà
maịđitikà des Kumàralàta].
CƯU MA LA THẬP (344 - 413, có thuyết nói
350 - 409)
...........
Phạm:Kumàrajìva. Còn gọi là Cứu ma
la thập, Cưu ma la bà, Câu ma la kì bà. Nói
tắt là La thập, Thập. Dịch ý là Đồng thọ,
người nước Cưu tư (Sớ lặc Tân cương) đời
Đông Tấn. Là một trong bốn nhà dịch kinh
lớn của Trung quốc. Cha mẹ sư đều xuất
gia theo Phật, rất có đức hạnh. La thập từ
nhỏ đã thông minh, bảy tuổi xin mẹ vào
đạo, sau sư du học Thiên trúc, tham vấn
khắp các bậc tôn túc danh tiếng, nghe nhiều
nhớ dai, nổi tiếng khắp năm xứ Thiên trúc.
Sau khi sư trở về nước, được vua tôn làm
thầy. Phù kiên nhà Tiền Tần nghe danh
đức của sư, sai tướng Lữ quang đem quân
đi rước. Lữ
quang đánh
nước Cưu tư
thắng trận đón
được La thập,
nhưng về đến
nửa đường,
nghe tin vua
Phù kiên đã mất,
Lữ quang đóng
quân lại ở Hà tây
và tự lập làm
vua, La thập bị
giữ lại tại Lương châu mười sáu, mười bảy
năm. Mãi đến khi Diêu hưng nhà Hậu Tần
đánh bại họ Lữ, La thập mới được đón về

Trường an, năm ấy là năm Long an thứ 5
(401) đời Đông Tấn. Vua Diêu hưng tôn
La thập làm Quốc sư, ở trong vườn Tiêu
dao chuyên việc dịch kinh, có các vị Tăng
triệu, Tăng nghiêm giúp đỡ.
Từ tháng 4 năm Hoằng thủy thứ 5 (403)
đời Hậu Tần, La thập lần lượt dịch được
các kinh luận, như: Trung luận, Bách luận,
Thập nhị môn luận (ba luận trên được gọi
chung là Tam luận), kinh Bát nhã, kinh
Pháp hoa, luận Đại trí độ, kinh A di đà,
kinh Duy ma, luật Thập tụng v.v... giới thiệu
một cách có hệ thống học thuyết phái Trung
quán của ngài Long thụ. Về tổng số kinh
luận do sư dịch có nhiều thuyết khác nhau:
Xuất tam tạng kí tập ghi ba mươi lăm bộ,
hai trăm chín mươi tư quyển; Khai nguyên
thích giáo lục thì nói bảy mươi tư bộ, ba
trăm tám mươi quyển.
Từ khi Phật giáo truyền vào Trung quốc,
kinh Phật được dịch ra chữ Hán mỗi ngày
một nhiều, nhưng phần nhiều văn từ trúc
trắc, ý nghĩa khó hiểu; đến La thập thì vì sư
thông hiểu nhiều thứ tiếng nước ngoài, nên
nội dung các kinh điển do sư dịch vượt trội
hẳn lên, lời văn ngắn gọn, trong sáng, dễ
hiểu, cho mãi đến đời sau vẫn được coi
trọng. Thời ấy, các bậc hiền tài từ bốn phương
về theo sư, La thập hết lòng tiếp dắt, đều
được tỏ ngộ lí sâu xa. Suốt đời, La thập dốc
sức vào việc mở rộng pháp môn, phiên dịch
các kinh điển Đại thừa thuộc hệ Bát nhã,
và các luận của Trung quán bộ thuộc hệ
Long thụ, Đề bà. Những kinh luận do sư
dịch đã có ảnh hưởng rất lớn đối với sự
phát triển của Phật giáo Trung quốc: Trung
luận, Bách luận, Thập nhị môn luận do
Đạo sinh truyền bá ở phương nam, qua các
vị Tăng lãng, Tăng thuyên, Pháp lãng đến
Cát tạng đời Tùy mà tập đại thành tông
Tam luận, cộng thêm luận Đại trí độ nữa
mà thành là học phái Tứ luận. Ngoài ra,
kinh Pháp hoa do sư dịch là đầu mối mở ra

tông Thiên thai, luận Thành thật là luận
điển căn bản của học phái Thành thật; kinh
Cưu Ma La Thập
CƯU MA LA THẬP

A di đà và luận Thập trụ tì bà sa là những
kinh luận y cứ của tông Tịnh độ; kinh Di
lặc thành Phật đẩy mạnh sự phát triển của
tín ngưỡng Di lặc. Khi kinh Tọa thiền tam
muội được sư dịch ra đã nhanh chóng đưa
đến sự lưu hành “Bồ tát thiền”. Nhờ kinh
Phạm võng mà Trung quốc được truyền
giới Đại thừa; rồi luật Thập tụng là tư liệu
trọng yếu giúp cho việc nghiên cứu Luật
học.
Học trò của La thập gồm các vị nổi tiếng
như: Tăng triệu, Đạo sinh, Đạo dung, Tăng
duệ, Đàm ảnh, Tăng đạo v.v... gây dựng
thành hai học phái Tam luận và Thành
thật, vì thế, La thập cũng được tôn làm tổ
của tông Tam luận. Sư hoạt động được mười
hai năm thì nhập tịch, lúc ấy vào năm Nghĩa
hi thứ 9 đời Tấn, thọ bảy mươi tuổi. Cũng
có thuyết nói, sư tịch vào năm Nghĩa hi thứ
5. Lại cứ theo Lương cao tăng truyện chép,
thì vì vua Diêu hưng cho La thập là bậc
thông minh siêu phàm, không thể không
có người nối dõi, nên nhà vua dâng 10 người
con gái ép sư phải nhận. Vua Hiếu văn đế
nhà Nguyên Ngụy từng đến Lạc dương, sai
sứ đi tìm con cháu của La thập để mời ra
làm quan. Mãi đến đời Tùy, họ Cưu ma ở
Quan trung còn có người hiển đạt, có
thuyết cho đó là hậu duệ của La thập. [X.
bài tựa kinh Đại phẩm Bát nhã;bài tựa
Bách luận; bài tựa luận Đại trí độ; Lương
cao tăng truyện Q.2; Quảng hoằng minh
tập Q.23].
CƯU MA LA PHẬT ĐỀ
Phạm:Kumàrabuddhi. Dịch ý là Đồng
giác. Nhà dịch kinh đời Tiền Tần, người
Tây vực, đến Trung quốc vào thời Vũ đế
nhà Tấn, ở chùa Nghiệp, dịch Tứ a hàm
mộ sao giải 2 quyển, Phật đề đọc chữ Phạm,
Trúc phật niệm, Phật hộ dịch ra chữ Hán,

Tăng đạo, Tăng duệ viết chép. Cuối đời sư
không biết ra sao. Khai nguyên thích giáo
lục quyển 3 ghi: thời gian sư dịch kinh là
tháng 8 năm Nhâm ngọ, năm Kiến nguyên
18 (382) đời Phù kiên. [X. Xuất tam tạng kí
tập Q.2; Lịch đại tam bảo kỉ Q.8].
CƯU MA LA VIÊM
...........
Phạm:Kumàràyaịa, người Thiên trúc,
cha của Cưu ma la thập. Ngài sinh trong
nhà Tướng quân, nhưng không thừa kế
chức tướng mà lại xuất gia. Ngài vượt qua
dãy núi Thông lãnh đi về phía đông, đến
nước Cưu tư. Quốc vương Cưu tư kính mến
và tôn ngài làm Quốc sư. Nhà vua có người
em gái tên là Kì bà (Phạm:Jivaka) mới hai
mươi tuổi, rất thông minh, vua ép La viêm
phải lấy làm vợ, sau sinh được một con, tức
là Cưu ma la thập. Ngày xưa, khi đức Phật
lên cung trời Đao lợi thuyết pháp cho mẫu
hậu, vua Ưu điền nhớ Phật quá, bèn sai
người dùng gỗ chiên đàn khắc tượng Phật,
để ở nước Câu diệm di. Về sau, Ngài Cưu
ma la viêm mang tượng ấy sang phía đông,
vượt qua Thông lĩnh đến nước Cưu tư. Đến
khi vua nước Cưu tư ép bức ngài Cưu ma
la viêm lấyem gái mình làm vợ, thì ngài
Cưu ma la viêm sai sứ đưa tượng đến Diêu
Tần. Về sau, nhà Lưu Tống Nam triều phá
Diêu Tần, rước tượng về Giang tả, để thờ
ở chùa Long quang, đời gọi là tượng điềm
lành ở Long quang. [X. Lương cao tăng
truyện Q.2 truyện Cưu ma la thập; Tứ
phần luật hành sự sao tư trì kí Q.hạ phần
3 đoạn 2].
CƯU NA LA
........
I. Cưu na la. Phạm:kunàla. Cũng gọi
là Câu na la, Cưu di la, Câu lãng nô. Là tên
của loài chim có mắt đẹp. Dịch ý là chim
mắt đẹp.
II. Cưu na la. Là tên riêng của Thái tử
CƯU MA LA PHẬT ĐỀ

Đạt ma bà đà na (Phạm: Dharmavardhana),
con vua A dục, vì đôi mắt Thái tử đẹp, giống
như mắt chim Cưu na la cho nên có biệt
danh như thế. Cũng gọi là Câu na la. Thái
tử sinh vào ngày mà vua A dục khởi công
kiến tạo tám vạn bốn nghìn tháp, dung mạo
tuấn tú, hai mắt trong xanh. Khi Thái tử
lớn lên, đệ nhất phu nhân của vua A dục
là bà Trưng sa lạc khởi đa (Phạm:
Tiwyarakwità), say đắm dung mạo của Thái
tử, ngấm ngầm muốn tư thông, Thái tử
khóc lóc tạ tội. Phu nhân mang hận, nịnh
hót nhà vua để sai Thái tử đi dẹp loạn tại
nước Đức xoa thi la, sau lại giả mạo lịnh
vua móc hai mắt Thái tử rồi bỏ ở nơi hoang
dã. Thái tử đã mù, lưu lạc về đến đô thành
của vua cha, đêm đêm gảy đàn hát than
thảm thiết. Vua nghe tiếng hát, ngờ là Thái
tử, sai người ra dẫn vào để hỏi. Thái tử khóc
lóc thương thảm, kể hết sự thật, vua mới
biết là do hành vi của phu nhân, bèn gia
hình nặng nề, Thái tử đọc bài kệ can vua
(Đại 50, 147 thượng): “Hết thảy người phàm
phu, đều do nghiệp tạo ra; nghiệp duyên
thiện và ác, đã đến thì phải chịu. Hết thảy
mọi chúng sinh, mình làm mình chịu báo,
con biết vì lẽ ấy, không nói người hại mình.
Khổ này con tự làm, không ai khác gây cả,
nhân duyên mắt mù này, không do người
gây nên”. Vua không nghe lời can của Thái
tử và định hình phạt phu nhân. Về sau,
vua đưa Thái tử đến già lam ở cây Bồ đề,
nơi A la hán Cù sa ở để xin ngài dùng thuốc
pháp lực chữa mắt cho Thái tử. Nhưng chưa
bao lâu, Thái tử nghe tin phu nhân đã bị
hành hình, bệnh lại tái phát và rồi qua đời.
Cuộc đời của Thái tử Cưu na la đã trở thành
một nhân vật đầy kịch tính rất nổi tiếng tại
Ấn độ. Trong các kinh cũng có nhiều chỗ
ghi sự tích này. [X. kinh Tạp a hàm Q.23;

kinh A dục vương Q.4; kinh A dục vương
tức hoại mục nhân duyên; Kinh luật dị
tướng Q.33].
CỨU CÁNH
.....
Phạm,Pàli: uttara. Dịch âm là Uất đa
la. Hình dung cái cảnh giới cao đến cùng
tột không gì hơn, hoặc sự vật đã đến mức
cùng tận triệt để. Nghĩa trước, như đức Phật
thị hiện chân lí cùng tột không gì hơn, gọi
là Cứu cánh pháp thân; đại Niết bàn hiển
bày cái mục đích chung cùng của Phật giáo,
gọi là Cứu cánh Niết bàn. Nghĩa sau, như
đem tâm nguyện không lùi bước mà thành
tựu lời thề nguyền, gọi là Cứu cánh nguyện,
đây là lời khen ngợi sức bản nguyện của
Phật A di đà. [X. kinh Thắng man chương
Nhất thừa; kinh Đại nhật Q.1 phẩm Trụ
tâm; luận Thập trụ tì bà sa Q.3].
CỨU CÁNH ĐẠI BI KINH
..............
Gồm bốn quyển (nay còn quyển 2 đến
quyển 4). Còn gọi là Cứu cánh đại bi ai
luyến cải hoán kinh, thu vào Đại chính tạng
tập 85. Nội dung kinh này là pháp do đức
Phật Tì lô giá na nói cho mười ba vị Bồ tát,
từ bồ tát Vô ngại trở xuống, ở trong cung
Tự nhiên quang viêm. Toàn kinh chia làm
mười sáu phẩm, là pháp môn thống nhiếp
thân tâm của chúng sinh, tuyên thuyết tâm
tính vốn trong sạch, nên rõ lí phiền não
tức Bồ đề, hư không viên dung, muôn cảnh
không dời, thể vắng dụng lặng. Kinh này
cũng thường có những câu văn mang sắc
thái Nho giáo, đây là chỗ sai biệt với các
kinh điển Đại thừa khác. Trong Đại đường
nội điển lục quyển 10 cũng có thu chép bộ
kinh này, nhưng cho đó là kinh giả được
ngụy tạo vào đầu đời Đường. [X. Khai
nguyên thích giáo lục Q.18].
CỨU CÁNH ĐẠO
........
Phạm:paràyaịa. Hàm ý hướng tới mục

CỨU CÁNH ĐẠO

đích cao nhất, hoặc là đạo cùng tột. Cũng
gọi Cứu cánh địa, Cứu cánh vị. Đây là giai
vị thứ năm trong năm giai vị (năm đạo) Đại
thừa, tức là quả Phật tột cùng mà Bồ tát tu
hành chứng được. Cũng tức là Diệu quả
nhị chuyển y mà vị tu tập chứng được, là
giai vị từ sau Kim cương dụ định của đạo
Vô gián tiến vào đạo Giải thoát cho đến
tận vị lai tế.
Luận Đại thừa a tì đạt ma tập quyển 5
(Đại 31, 685 trung), nói: “Cứu cánh đạo là
những gì? Nghĩa là y vào định Kim cương
dụ, thì hết thảy sự thô nặng đã được dứt
bặt, hết thảy trói buộc đã bị diệt trừ, chứng
được giải thoát hoàn toàn. Từ đó lần lượt
không ngừng chuyển y, chứng được tận trí
và vô sinh trí và mười pháp vô học v.v...
Mười pháp vô học là những gì? Đó là Chính
kiến vô học, cho đến Chính định vô học,
Chính giải thoát vô học, Chính trí vô học.
Các pháp này gọi là Cứu cánh đạo”.
Luận Thành duy thức quyển 10 thuật
rõ về tướng của giai vị cứu cánh này như
sau (Đại 31, 57 thượng): “Đây tức là pháp
vô lậu, giới, bất tư nghị, thiện, thường, an
lạc, giải thoát thân, Đại mâu ni”. Trong đó,
Vô lậu, có nghĩa là quả của hai thứ chuyển
y đã dứt hết các lậu, tính trong sạch tròn
sáng. Giới, có nghĩa là chứa, tức là quả của
hai thứ chuyển y hàm chứa vô biên công
đức hiếm có. Bất tư nghị, nghĩa là quả của
hai thứ chuyển y dứt hết suy nghĩ, nói năng
là chỗ nội chứng sâu xa mầu nhiệm không
thể dùng thí dụ của thế gian mà so sánh
giải bày được. Thiện, nghĩa là quả của hai
chuyển y lấy pháp trắng, sạch làm tính. Vì
đây là pháp giới thanh tịnh xa lìa sinh tử,
rất là an ổn, bốn trí diệu dụng cả hai đều có
tướng thuận ích, tức là trái với bất thiện và
vô kí. Thường nghĩa là quả của hai chuyển

y không có cùng tận. Vì đây là pháp giới
thanh tịnh không sinh không diệt, không
biến đổi, chỗ sở y của bốn trí là thường,
không bao giờ dứt. An lạc, nghĩa là quả của
hai chuyển y không bị phiền não bức bách,
đó là vì mọi tướng trong pháp thanh tịnh
vắng lặng, bốn trí đã vĩnh viễn xa lìa sự
não hại. Giải thoát thân, nghĩa là quả của
hai chuyển y mà Nhị thừa chứng được, tuy
đã xa lìa phiền não chướng ngại, nhưng
chưa phải là pháp thù thắng. Đại mâu ni,
nghĩa là đức Thế tôn đại giác đã thành tựu
pháp tịch lặng không gì hơn; đây là hai quả
mà đứcThế tôn Mâu ni chứng được, đã vĩnh
viễn xa lìa hai chướng, cho nên cũng gọi là
Pháp thân. [X. luận Hiển dươngthánh giáo
Q.12; Nhiếp đại thừa luận thích Q.9; Thành
duy thức luận thuật kí Q.9 phần cuối]. (xt.
Nhị Chuyển Diệu Quả, Ngũ Vị).
CỨU CÁNH GIÁC
........
Sự giác ngộ rốt ráo, tức chỉ quả Phật.
Cũng gọi Vô thượng giác, Chính giác, Đại
giác. Là “Thủy giác” trong bốn giác nói trong
luận Đại thừa khởi tín. Là giai vị rốt ráo
trong Thủy giác. Tức là trí giác ngộ của Bồ
tát đã chứng biết nguồn gốc của vọng tâm,
là sự giác ngộ, trong đó trí thủy giác đã khế
hợp với lí bản giác. Vì người đã chứng quả
Phật, có thể biết rõ cái nguồn của tâm ô
nhiễm, xa lìa các vọng niệm vi tế, thấy suốt
được tâm tính, tâm người ấy là thường trụ,
cho nên cái biết của họ là cái biết rốt ráo,
gọi là Cứu cánh giác.
Lại vì giai vị Cứu cánh giác này đã dứt
hết hoặc vô minh, thấy suốt thực tướng
của các pháp, đến ngôi vị rốt ráo cùng tột,
cho nên gọi là Cứu cánh vị (tức là quả vị
Phật). Trái lại, giác của định Kim cương dụ
trở xuống, vẫn chưa chứng biết được nguồn
tâm một cách rốt ráo, cho nên gọi là Phi
cứu cánh giác. Ngoài ra, hết thảy tâm tướng
cuối cùng là diệt cái ảo, chứ không phải

diệt thể của tâm, gọi là Cứu cánh diệt. Luận Đại thừa khởi tín (Đại 32, 578 thượng), nói: CỨU CÁNH GIÁC

“Nếu tâm diệt, thì tại sao bảo là tương tục?
Nếu tương tục, thì tại sao lại nói là cứu cánh
diệt?”. [X. luận Thành duy thức Q.9; Đại
mnh tam tạng pháp số Q.9, Q.21].
CỨU CÁNH LI
Đối lại với “Đối trị li ”. Nghĩa là
lìa bỏ vọng chấp một cách rốt ráo. Như thế
thì không có vọng chấp bị phá trị và pháp
thanh tịnh phá trị, qui về lí bình đẳng tuyệt
đối. Cứ theo luận Đại thừa khởi tín nói, thì
pháp nhơ và pháp sạch đều là pháp đối
đãi, chứ không có tự tướng, cho nên hết
thảy pháp từ xưa tới nay chẳng phải sắc,
chẳng phải tâm, chẳng phải trí, chẳng phải
thức, chẳng phải có, chẳng phải không, là
các pháp cùng tột không thể nói được.
CỨU CÁNH NHẤT THỪA BẢO TÍNH LUẬN
Phạm: Ratnagotra-vibhàgo
Mahàyànot-taratantra-zàstra (Phân biệt
bản tính chư Đại thừa tối thắng yếu nghĩa
luận). Gồm bốn quyển, do ngài Lặc na ma
đề đời Hậu Ngụy dịch. Còn gọi Bản tính
phân biệt nhất thừa tăng thượng luận. Gọi
tắt là Bảo tính luận. Sách này bàn về giáo
nghĩa Như lai tự tính thanh tịnh. Thu vào
Đại chính tạng tập 31. Nội dung chia làm
mười một phẩm. Năm 1950, các ông H.
Johnston và T. Chowdhury cùng chung
xuất bản nguyên điển bằng tiếng Phạm của
bộ luận này. Trước nay các bản Hán dịch
cho rằng tác giả của luận này là ngài Kiên
tuệ (Phạm:Sàramati), còn hệ thống văn
Tây tạng thì cho là tác phẩm của ngài Di
lặc (Phạm:Maitreya). Lại trong Kinh lục
cho rằng luận này do ngài Bồ đề lưu chi
dịch; có thuyết nói là có hai bản dịch, nhưng
thiếu mất bản dịch của Bồ đề lưu chi. Nhờ
sự dẫn dụng rất nhiều kinh điển trong bộ
luận này, mà có thể biết được tư tưởng Như
lai tạng ở thời kì đầu, cho nên nó là tư liệu

rất quí báu để hiểu rõ sự phát triển của thuyết
Như lai tạng tại Ấn độ. Về niên đại thành
lập, mối quan hệ với luận Phật tính và về
tác giả của luận này, cho đến nay vẫn chưa
được xác định. [X. Giải thâm mật kinh sớ
Q.1; Đại thừa khởi tín luận nghĩa kí
Q.thượng; Lịch đại tam bảo kỉ Q.9; Tùy
chúng kinh mục lục (Ngạn tông); Khai
nguyên thích giáo lục Q.6; Trinh nguyên
tân định thích giáo mục lục Q.9].
CỨU CÁNH PHÁP THÂN
...........
Chỉ quả Phật vô thượng. Quả này cũng
chính là thân Phật đã chứng ngộ được pháp
tính rốt ráo. Vì cái mà Phật chứng được
hiển bày chân lí: Lí và trí chẳng phải hai,
trùm khắp mười phương, trải suốt ba đời,
chí cao vô thượng, cho nên gọi là Cứu cánh
pháp thân. Bồ tát thì chỉ chứng được một
phần pháp thân, Phật mới chứng pháp thân
rốt ráo. Kinh Thắng man chương Nhất thừa
(Đại 12, 220 hạ), nói: “Cõi Niết bàn tức là
pháp thân Như lai, người chứng pháp thân
cứu cánh thì được cứu cánh Nhất thừa”
CỨU CÁNH TỨC
........
Giai vị tu hành của Viên giáo thuộc tông
Thiên thai. Là giai vị thứ sáu trong “Sáu
tức”. Đây là giai vị tu hành đã đoạn trừ phẩm
thứ bốn mươi hai của vô minh mà cùng
suốt thực tướng các pháp. Giai vị này tức là
vị Diệu giác, là cực quả cứu cánh của Viên
giáo. Cứu cánh, hàm ý: Tột bậc; Tức, hàm
ý: vì lí thể chẳng hai. [X. Ma ha chỉ quán
Q.1 phần dưới; Thiên thai tứ giáo nghĩa].
(xt. Lục Tức).
CỨU HỘ TUÊ BỒ TÁT
Cứu hộ tuệ, Phạm:Paritràịàzaya-mati.
CỨU HỘ TUÊ BỒ TÁT

Dịch âm: Ba lí đát la nô xá dã ma tha. Cũng
gọi Cứu ý tuệ bồ tát, Cứu hộ huệ bồ tát, Ai
mẫn tuệ bồ tát, Cứu hộ Bồ tát. Là một trong
chín vị Tôn được bày ở đầu phía đông của
viện Trừ cái chướng trên Thai tạng giới hiện
đồ mạn đồ la thuộc Mật giáo. Vị Bồ tát này
dùng trí tuệ của Như lai cứu hộ chúng sinh,
khiến cho chúng sinh trong chín cõi tiến
vào cõi Phật. Mật hiệu là Cứu hộ kim cương,
chủng từ là (yaô), hình tam muội da là
tay tình thương. Hình tượng của ngài màu
vàng nhạt, bàn tay phải ngửa lên, đặt ở trước
ngực, ngón cái, ngón vô danh bấm vào
nhau, có nghĩa là trừ diệt khổ đau; bàn tay
trái chống vào cạnh
sườn, có nghĩa là che
chở, ngồi trên tòa
hoa sen. Đại nhật
kinh sớ quyển 16
chép (Đại 39, 744
hạ): “Bồ tát Cứu ý
tuệ đặt tay tình
thương ở trên
ngực”. “Tay tình
thương” (bi thủ) tức
là dùng ngón vô
danh và ngón cái
bấm vào nhau, còn ba ngón kia thì duỗi
thẳng và xòe ra. Chú thích bên cạnh trong
sách đã dẫn quyển 13 (Đại 39, 719 trung),
nói: “Bản nguyện của vị Bồ tát này là trừ
hết thảy khổ, vì trừ khổ nên gọi là Cứu
hộ”. [X. Đại nhật kinh nghĩa thích Q.7;
Thanh long tự nghi quĩ Q.trung; Chư
thuyết bất đồng kí Q.5].
CỨU KHỔ TRAI
Tên Pháp hội do vua Vũ đế nhà Lương
thời Nam triều tổ chức. Cứ theo Phật tổ
thống kỉ quyển 37 chép, thì vào niên hiệu
Trung đại thông năm đầu (529), kinh thành

bị bệnh dịch, vua Lương vũ đế đã thiết trai
Cứu khổ trong điện Trùng vân, và đích
thân cầu nguyện cho trăm họ.
CỨU NHÂN NHẤT MÊNH THẮNG TẠO THẤT CẤP
PHÙ ĐỒ
Phù đồ, chỉ tháp Phật. Thất cấp phù đồ,
tức là tháp Phật cao bảy bậc. Ngạn ngữ thế
gian có câu: “Cứu sống một người còn hơn
xây bảy cấp phù đồ”. Danh từ “Phù đồ” là
chữ của Phật giáo, thí dụ công đức cứu người
rất lớn, dùng để khuyên người làm việc
thiện, hoặc cầu khẩn người ta cứu mệnh.
(Câu ngạn ngữ Việt Nam: “Dù xây chín bậc
phù đồ, không bằng làm phúc cứu cho một
người” cũng có xuất xứ từ đây N.D).
CỨU TẾ
Phật giáo nguyên thủy đặc biệt nhấn
mạnh sự thoát khỏi (giải thoát) cõi mê mà
tiến vào nơi an bình (Niết bàn) vĩnh viễn,
nhưng không phải nhờ một vị chúa cứu
giúp mà là do sự tu hành của chính mình
để tự cứu. Duy có điều là đối với đức Phật
hoặc các bậc tôn trưởng thì tuyệt đối nương
tựa mà được yên lòng, cũng gọi là cứu tế.
Chẳng hạn như vua A xà thế vì mắc tội
giết cha mà hoảng sợ, đến bạch Phật rằng:
“Khẩn cầu đức Thế tôn, từ nay cho đến lúc
chết, con nguyện nương tựa nơi Tam bảo
để trở thành người tín đồ tại gia, xin đức
Thế tôn chấp nhận cho con! Con là kẻ
ngu si, mê muội, tàn ác, có tội, vì giành
ngôi vua mà giết cả cha mình. Bạch đức
Thế tôn! Con là kẻ tội lỗi, xin đức Thế tôn
chấp nhận con, khiến con được sự che chở
trong vị lai”. Đức Phật trả lời: “Đại vương!
Đại vương đã có thể tự nhận lấy tội lỗi của
mình, sám hối đúng như pháp, nhờ sự sám
hối ấy, Đại vương sẽ được nhiếp thụ (Phạm:
paỉi - gaịhàti)”. Chính nhờ được sự nhiếp
thụ ấy mà cái nhân sợ hãi của vua A xà thế
Bồ Tát Cứu Hộ Tuệ
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)
CỨU KHỔ TRAI

được giải trừ. Đặc trưng của sự nhiếp thụ là
nhờ ở lực lượng của số nhiều người, chứ
không phải do một vị cứu chúa ân xá mà
được nhiếp thụ, tức do ý đồng nhất của
toàn bộ tăng già mà được khoan xá. Loại
nhiếp thụ này là hình thức cứu tế rất xưa
của Phật giáo.
Đến thời đại Phật giáo Đại thừa, thì sự
nhiếp thụ ấy biến thành hình thức do Phật
A di đà nhiếp thụ, đối tượng để cầu xin sự
cứu giúp là chư Phật ba đời hoặc là Phật A
di đà. Cứ theo kinh Vô lượng thọ chép, thì
Phật A di đà đã phát bốn mươi tám nguyện
lớn, mà nguyện nào cũng vì cứu độ chúng
sinh. Chúng sinh nương vào bản nguyện
của Phật Di đà mà phát khởi lòng tin, lập
nguyện, vâng làm, tương ứng với bản nguyện
của Phật Di đà. Nếu tương ứng với bản
nguyện Di đà, thì có thể được cứu, đó là
đặc trưng cứu tế của Phật A di đà.
CỨU THẾ
Cứu giúp loài người thoát khỏi đau khổ
ở thế gian. Từ cứu thế cũng thường được
dùng để tôn xưng Phật và Bồ tát, đặc biệt
bồ tát Quan âm còn được gọi là “Cứu thế
Quan thế âm bồ tát”.
CỨU THOÁT BỒ TÁT
Vị Bồ tát này cứu người thoát khỏi bệnh
khổ và tai nạn. Kinh
Thất Phật bát Bồ tát
sở thuyết đại đà la ni
thần chú quyển 1
xếp Bồ tát này vào
hàng thứ tư trong
tám vị Bồ tát lớn. Về
hình tượng, cứ theo
Dược sư lưu li quang
vương thất Phật bản
nguyện công đức
kinh niệm tụng nghi quĩ cúng dường pháp

chép, thì thân Ngài màu hồng, ngồi tòa sen,
tay phải cầm Diệu pháp tạng cúng dường,
tay trái nắm lại đặt trên đùi. Còn Tu dược
sư nghi quĩ bố đàn pháp thì chép, bồ tát
Cứu thoát thân màu trắng, hai tay kết ấn
Kim cương quyền, đặt trên hai bắp vế
(háng). [X. kinh Quán đính Q.12; kinh
Khổng tước vương chú; kinh Đà la ni tạp
tập Q.1].
CỰU DỊCH
.....
Chỉ sự phiên dịch của thời cũ. Đối lại
với “Tân dịch”. Còn gọi là Cựu phiên, Cổ
phiên, Cổ dịch. Về các kinh Phật được dịch
ra chữ Hán, trong Xuất tam tạng kí tập
quyển 1, ngài Tăng hựu đời Nam triều
Lương, gọi các kinh được dịch trước thời
Tây Tấn là Cựu kinh (kinh cũ), và gọi các
kinh do ngài Cưu ma la thập dịch vào đời
Hậu Tần trở về sau là Tân kinh (kinh mới),
để so sánh sự sai khác của văn dịch. Nhưng,
người đặc biệt nhấn mạnh sự bất đồng giữa
cũ và mới là ngài Huyền trang đời Đường,
ngài cực lực bài bác sự sai lầm về cách dịch
đạt ý (dịch ý) của dịch cũ. Về sau, phong
trào dịch sát được dấy lên, sự phân biệt về
Hán dịch giữa cũ và mới bèn lấy thời đại
ngài Huyền trang làm gạch nối. Nghĩa là,
đại biểu cho những nhà dịch cũ là Cưu ma
la thập đời Hậu Tần và Chân đế đời Nam
triều Trần, còn đại biểu cho các nhà dịch
mới là Huyền trang và Nghĩa tịnh đời
Đường. Đồ biểu dưới đây so sánh một cách
đại khái về lời dịch giữa mới và cũ:
Tiếng Phạm Trước đời Tây Tấn Cưu ma la thập Huyền trang
Paĩca-skandha Ngũ chúng ngũ ấm ngũ uẩn
Bhagavat Chúng hựu Thế tôn Thế tôn
Gandharva Càn đạp hòa Càn thát bà Kiện đạt phọc
Avalokitezvara Quang thế âm Quan thế âm Quán tự tại
Vimàlakìri Vô cấu xưng Tịnh danh Vô cấu xưng Bồ Tát Cứu Thoát
CỰU DỊCH

Sự sai khác về lời dịch trong đồ biểu
trên đây là vì trong lời dịch cũ có lối phiên
dịch theo tiếng Tây vực, và kinh Phật ở Ấn
độ cũng dần dần hướng tới Phạm ngữ hóa,
cho nên ảnh hưởng đến Hán dịch, vì thế
mà lời dịch có sai khác. Còn đứng về phương
diện tính tướng học của tông Pháp tướng
mà nói, thì văn dịch mới của ngài Huyền
trang cố nhiên là thích hợp, nhưng, nếu
đứng về phương diện tụng đọc trôi chảy
mà nói, thì lời dịch cũ vẫn êm xuôi hơn.
Hiện nay, số người sử dụng các kinh điển
dịch cũ cũng rất nhiều. Ngoài ra, các bản
dịch Tây tạng, ở thời kì đầu, phép đặt câu
văn và lời dịch không nhất định, nên sự
phiên dịch có hơi lộn xộn. Đến thế kỉ thứ
IX, có ngài Thắng hữu (Phạm: Jinamitra)
thống nhất lời dịch và cách hành văn, từ
đó liền có lời cũ (Tạng:skad-rnin) và lời
mới (Tạng: gsar - rnin) khác nhau. [X.
Tống cao tăng truyện Q.3; Phiên dịch danh
nghĩa tập Q.1; Tuệ lâm âm nghĩa Q.25; Giáo
uyển trích yếu Q.hạ].
CỰU LUẬT GIA
Đối lại với “Tân luật gia ”. Các
nhà Luật học chia ra mới, cũ khác nhau,
như luật Tứ phần, luật Ngũ phần là các
luật dịch cũ, còn luật Hữu bộ do ngài Nghĩa
tịnh đời Đường dịch là luật dịch mới. Do
đó, những người lấy luật dịch cũ làm chỗ y
cứ thì gọi là “Cựu luật gia”. Tuy nhiên, xưa
nay phần nhiều dựa vào các sách chú thích
Luật mà bàn về mới, cũ, như Tứ phần luật
san phồn bổ khuyết hành sự sao của ngài
Đạo tuyên đời Đường, Tứ phần luật hành
sự sao tư trì kí của ngài Nguyên chiếu đời
Tống v.v... là Cựu luật gia. Còn Nam hải kí
qui nội pháp truyện của ngài Nghĩa tịnh
đời Đường, Tứ phần luật khai tông kí của
ngài Hoài tố, Tứ phần luật sớ sức tông nghĩa

kí của ngài Định tân v.v... là Tân luật gia.
CỰU THIÊN
.....
Đối lại với “Khách thiện.....”. Những
pháp tắc về đạo đức nhân dân (chỉ hiếu,
trung, thập thiện...) phổ thông của thế tục,
gọi là Cựu thiện. Trái lại, những việc làm
thiện của tôn giáo do Phật giáo chỉ dạy (Tam
qui, Ngũ giới...), thì gọi là Khách thiện. Pháp
giới thứ đệ sơ môn quyển thượng phần dưới
(Đại 46, 670 trung), nói: “Như lai chưa xuất
hiện nơi đời, lúc ấy đã có mười điều thiện
được giáo hóa, đó là cựu thiện của thế gian”.
(xt. Cựu Y).
CỰU TRỤ
Chỉ người ở một chỗ đã lâu. Cũng gọi
là Cửu trụ (ở lâu). Trong Thiền lâm, phần
nhiều gọi các bậc lão túc ở trong tùng lâm
đã lâu là Cựu trụ. (X. Thiền lâm tượng khí
tiên Xưng hô môn).
CỰU TRỤ BỒ TÁT
Vị Bồ tát từ xưa đã ở lâu trong thế giới
của một đức Phật. Kinh Pháp hoa quyển 6
phẩm Như lai thần lực (Đại 9, 51 hạ), nói:
“Bấy giờ, đức Thế tôn đối trước Văn thù sư
lợi cùng vô lượng trăm nghìn muôn ức Bồ
tát ma ha tát đã ở lâu nơi thế giới Sa bà, và
các tỉ khưu, tỉ khưu ni, Ưu bà tắc, Ưu bà di,
Thiên, Long, Dạ xoa, Càn thát bà, A tu la,
Ca lâu la,Khẩn na la, Ma hầu la già, nhân,
phi nhân, hết thảy đại chúng, hiện sức
thần lớn”. Pháp hoa văn cú quyển 10 phần
dưới giải thích (Đại 34, 141 hạ): “Đối trước
Văn thù v.v... là chúng Tích hóa. Ở lâu
(cựu trụ) là chúng Bản hóa ở phương dưới.
Hết thảy là những người đến từ phương
khác và những người từ phân thân Phật
đến”.
Cũng sách đã dẫn quyển 9 phần dưới,
CỰU LUẬT GIA

giải thích phẩm Như lai thọ lượng của kinh
Pháp hoa quyển 5, bảo Bồ tát có ba thứ:
phương dưới, phương khác và cựu trụ. (Đại
34, 129 hạ), nói: “Phương dưới tức là được
giáo hóa ở thời Bản địa, cho nên không
chấp gần. Phương khác, cựu trụ đều có
hai thứ, một là những người ứng sinh từ
Pháp thân, đời trước được vô sinh, hoặc
trước đã được nghe phát Tích hiển Bản,
giả sử chưa được nghe, thì khi báo hết,
nhận thân pháp tính, ở ngôi vị pháp thân
tự được nghe thuyết dài lâu. Vì thế các Bồ
tát ứng sinh phần nhiều không chấp gần.
Hai là những người kiếp này mới được Vô
sinh nhẫn và những người chưa được, cũng
đều như thế”.
Những giải thích ghi trên đây chia các
Bồ tát trên hội Pháp hoa làm ba loại:
1. Phương khác: chỉ cho hơn tám Hằng
hà sa số Bồ tát từ các quốc độ ở phương
khác đến, thệ nguyện trì kinh Pháp hoa
sau khi đức Phật nhập diệt.
2. Chỉ sáu muôn Hằng hà sa số Bồ tát
từ phương dưới của thế giới Sa bà hiện lên,
khi đức Phật Thích ca mâu ni đang chứng
minh lời thệ nguyện của các Bồ tát từ
những phương khác đến.
3. Cựu trụ Bồ tát, chỉ các Bồ tát vốn ở
thế giới Sa bà.
Giải thích này và giải thích trong phẩm
Thần lực, bảo Cựu trụ và phương dưới cùng
là một, tựa hồ mâu thuẫn. Nhưng, thông
thường trong phẩm Thần lực giải thích Phật
hiện sức thần trước đại chúng là lấy các Bồ
tát từ phương dưới hiện lên làm chính, song
cũng gồm chỉ cả các Bồ tát cựu trụ của cõi
Sa bà. [X. Pháp hoa sớ tư kí Q.10 phần
đầu].
CỰU TÙNG LÂM
.... ....

Cũng gọi là Cổ tùng lâm. Chỉ vị tăng tu
hành đã lâu trong tùng lâm. Cũng tức là
người đã thông suốt phép tắc và các nghi
thức trong tùng lâm.
CỰU Y
Chỉ thầy thuốc thời xưa. Từ cựu y được
dùng để thí dụ các học thuyết ngoại đạo
trước thời Phật giáo được thành lập. Đối lại
với “Khách y”. Trước thời Phật giáo được
thành lập, ở Ấn độ đã có nhiều học thuyết
ngoại đạo tìm hiểu các vấn đề về con người,
nên gọi là Cựu y; còn Phật giáo là tôn giáo
ra đời sau, nên đối lại Cựu y mà gọi Phật
giáo là Khách y. Cựu y cũng là một thầy
thuốc, nhưng vì không có phương pháp
tùy theo căn cơ chúng sinh để chữa bệnh,
cho nên so với khách y thì kém hơn, vụng
hơn. Thí dụ này có xuất xứ từ kinh Niết
bàn (bản Nam) phẩm Ai thán. Lại nữa,
những việc thiện phổ thông của thế gian,
như mười điều thiện, hiếu dưỡng cha mẹ,
tôn kính sư trưởng, gọi là Cựu thiện, Cựu
giới, đối lại, năm giới, tám giới và giới Cụ
túc của Phật giáo, gọi là Khách thiện, Khách
giới. [X. kinh Niết bàn (bản Bắc) Q.2 phẩm
Thọ mệnh; luận Đại trí độ Q.46; Đại ban
niết bàn kinh tập giải Q.7; Ma ha chỉ quán
Q.4 phần trên].
CỬU BÁI
I. Cửu bái: chín lạy. Phép lễ của Thiền
tông: lễ ba lần, mỗi lần ba lạy. Bách trượng
thanh qui quyển 1 điều Đạt ma kị (Đại 48,
1117 hạ), nói: “Trụ trì dâng hương, lạy ba
lạy, không gấp tọa cụ vội. Dâng nước xong,
lùi lại, lạy ba lạy, lại tiến đến trước thưa
hỏi, mời trà nước, rồi trở lại chỗ cũ, lạy ba
lạy, thu tọa cụ.”
II. Cửu bái: chín phép lễ kính. Thuyết
này thấy trong sách Chu lễ. Đó là:
1. Cúi đầu.
2. Vập đầu sát đất.
CỬU BÁI

3. Cúi đầu nửa chừng.
4. Khẽ gật đầu.
5. Lạy mừng.
6. Lạy chia buồn.
7. Lạy thán phục.
8. Lạy khen ngợi.
9. Lạy cung kính.
III. Cửu bái: chín lần lễ bái. Phép lễ
này là nghi thức trọng yếu như tiếp đón,
chúc mừng v.v... cử hành trong triều đình
thời xưa.
IV. Cửu bái: chín phép lễ kính của Ấn
độ: mở lời chào hỏi, cúi đầu cung kính, đưa
tay cao vái chào, chắp tay, khom lưng, quì
gối, tay và đầu gối chạm đất, đầu, hai tay
hai chân đều cúi xuống, năm vóc sát đất
v.v... [X. Đại đường tây vực kí Q.2].
CỬU BÊNH
.....
Chín thứ bệnh tật. Cứ theo kinh
Chuyển luân thánh vương tu hành trong
Trường a hàm quyển 6 nói, thì chín thứ
bệnh tật ấy là: rét, nóng, đói khát, đại tiện,
tiểu tiện, dâm dục, tham ăn, già v.v...
Con người sống đến tám vạn tuổi là quả
báo thù thắng tột cùng, tuy nhiên vẫn còn
phải mang chín thứ bệnh này.
CỬU BIẾN TRI
........
Chín thứ trí dứt kiến hoặc, Tu hoặc trong
ba cõi, hoặc chỉ cho chín trí dùng để đoạn
trừ những tạo tác của các hoặc trên. Tức là
trong ba đạo: Kiến đạo, Tu đạo, Vô học
đạo, đặc biệt dựa vào sự dứt trừ phiền não
của Kiến đạo và Tu đạo mà lập thành chín
biến tri.
Biến tri nghĩa là biết khắp cảnh của bốn
đế mà đoạn trừ các hoặc (phiền não), tuy
lấy trí làm tính, nhưng không gọi trí là biến
tri (Trí biến tri), lí do là chỉ dựa vào trí để

dứt phiền não, thành ra quả (sự dứt = đoạn)
phải nương vào nhân (trí), cho nên gọi
“đoạn” (dứt) là biến tri, tức là Đoạn biến tri.
Chín biến tri:
1. Dục giới kiến khổ tập đoạn kết tận
biến tri, nghĩa là đoạn trừ kiến hoặc thuộc
khổ tập đế trói buộc ở cõi Dục.
2. Thượng nhị giới kiến khổ tập đoạn
kết tận biến tri, nghĩa là đoạn trừ kiến hoặc
thuộc khổ tập đế ở cõi Sắc và Vô sắc.
3. Dục giới kiến diệt đoạn kết tận biến
tri, nghĩa là đoạn trừ kiến hoặc thuộc diệt
đế ở cõi Dục.
4. Thượng nhị giới kiến diệt đoạn kết
tận biến tri, nghĩa là đoạn trừ kiến hoặc
thuộc Diệt đế ở cõi Sắc và cõi Vô sắc.
5. Dục giới kiến đạo đoạn kết tận biến
tri, nghĩa là đoạn trừ kiến hoặc thuộc Đạo
đế ở cõi Dục.
6. Thượng nhị giới kiến đạo đoạn kết
tận biến tri, nghĩa là đoạn trừ kiến hoặc
thuộc đạo đế ở cõi Sắc và cõi Vô sắc.
7. Ngũ thuận hạ phần kết tận biến tri,
nghĩa là đoạn trừ tu hoặc ở cõi Dục.
8. Sắc ái kết tận biến tri, nghĩa là đoạn
trừ tu hoặc ở cõi Sắc.
9. Nhất thiết kết vĩnh tận biến tri, nghĩa
là đoạn trừ tu hoặc ở cõi Vô sắc. [X. luận
Phẩm loại túc Q.6; luận Du già sư địa Q.57;
Câu xá luận quang kí Q.21]. (xt. Biến Tri).
CỬU BIÊN
.....
Chín thứ biện tài (tài hùng biện) của Bồ
tát. Đó là:
1. Vô trước biện tài: có tài hùng biện
nhưng không chấp trước vào đó.
2. Vô tận biện tài: biện luận bao nhiêu
cũng được, không cùng tận.
3. Tương tục biện tài: biện luận liên tục.
4. Bất đoạn biện tài: biện luận không
dứt.
5. Bất khiếp nhược biện tài: biện luận
hùng hồn, không nhút nhát.

CỬU BÊNH

6. Bất kinh bố biện tài: biện luận một
cách mạnh dạn, không sợ hãi.
7. Bất cộng biện tài: có cách biện luận
riêng, không giống ai.
8. Thiên nhân sở trọng biện tài: tài biện
luận trời và người cũng nể trọng.
9. Vô biên biện tài: tài biện luận không
có giới hạn. [X. kinh Thắng thiên vương
bát nhã ba la mật Q.1].
CỬU BỘ KINH
........
Chín bộ kinh. Phạm:nàvàíga-zàsana.
Pàli: navaíga-buddha-sàsana. Cũng gọi
Cửu phần giáo, Cửu bộ pháp. Gọi tắt: Cửu
kinh. Nội dung kinh Phật được chia làm chín
loại hoặc chín bộ. Về cách chia chín bộ,
giữa Nam và Bắc truyền có thuyết khác nhau.
1. Chín bộ kinh.
Cứ theo bài tựa trong Thiện kiến luật tì
bà sa văn Pàli, bài tựa trong Trường bộ kinh
chú và kinh Đại bát niết bàn (bản Nam)
quyển 3, thì chín bộ kinh là:
a. Tu đa la (Pàli: sutta),
b. Kì dạ (Pàli: geyya),
c. Già đà (Pàli: gàthà),
d. Hòa già la na (Pàli: veyyàkaraịa,
cũng gọi Thụ kí),
e. Ưu đà na(Pàli: udàna),
f. Y đế mục đà già(Pàli: itivuttaka,
cũng gọi Như thị ngữ),
g. Xà đà già(Pàli: jàtaka, cũng gọi Bản
sinh),
h. Tì Phật lược(Pàli: vedalla),
i. A phù đà đạt ma (Pàli:
abbhutadhamma, cũng gọi Vị tằng hữu
pháp).
Cứ theo Đại minh tam tạng pháp số
quyển 33, quyển 34 nói, thì chín bộ kinh
từ xưa gọi là Đại thừa cửu bộ (chín bộ Đại
thừa), tức là từ trong 12 bộ kinh trừ đi ba

bộ: Ni đà na (Nhân duyên, duyên khởi), A
ba đà na (Thí dụ) và Ưu bà đề xá (Luận
nghị) mà thành.
Cứ theo Đại thừa nghĩa chương quyển
1 và Pháp uyển nghĩa lâm chương quyển 2,
lí do tại sao trong 12 bộ kinh lại trừ ba bộ
vừa kể ở trên ra, là vì Bồ tát Đại thừa không
phạm giới nên không có Duyên khởi, vì cơ
duyên thù thắng nên không có Thí dụ, và
vì không cần việc gạn bày hỏi đáp nên
không có Luận nghị.
2. Chín bộ kinh.
Cứ theo phẩm Phương tiện của kinh
Pháp hoa, thì chín bộ kinh là: Tu đa la, Kì
dạ, Bản sự, Bản sinh, Vị tằng hữu, Nhân
duyên (Phạm,Pàli: nidàna), Thí dụ (Phạm,
Pàli: avadàna), Ưu ba đề xá (Phạm:
upadeza). Chín bộ này gọi là Tiểu thừa
Cửu bộ. Tức là từ trong 12 bộ kinh trừ đi
ba bộ: Tì phật lược (Phương quảng), Hòa
già la na (Thụ kí), Ưu đà na (Vô vấn tự
thuyết) mà thành.
3. Chín bộ kinh.
Cứ theo Đại tập pháp môn quyển thượng,
thì chín bộ kinh là: Khế kinh, Kì dạ, Kí
biệt, Già đà, Bản sự, Bản sinh, Duyên khởi,
Phương quảng, Hi pháp. Đây là từ trong
chín bộ kinh Đại thừa, loại Ưu đà na ra và
thêm Duyên khởi vào mà thành.
4. Chín bộ kinh.
Cứ theo phẩm Niệm phật trong luận
Thập trụ tì bà sa quyển 9 chép thì chín bộ
kinh là: Tu đa la, Kì dạ, Thụ kí, Già đà, Ưu
đà na, Ni đà na, Như thị ngữ kinh, Phỉ phì
la, Vị tằng hữu kinh. Đây là từ trong chín
bộ kinh Tiểu thừa, loại Xà đa già ra và thêm
Ni đà na vào mà thành. [X. Đại bát niết
bàn kinh nghĩa kí Q.2; Đại thừa huyền luận
Q.5; Pháp hoa kinh huyền nghĩa Q.6 phần
trên; Diệu kinh văn cú tư chí kí Q.12]. (xt.
Thập Nhị Bộ Kinh).
CỬU CHÚNG
.....

Chín chúng. Chín hạng đệ tử xuất gia CỬU CHÚNG

và tại gia tạo thành Giáo đoàn Phật giáo.
Đó là: Tỉ khưu, Tỉ khưu ni, Sa di, Sa di ni,
Thức xoa ma na (Học pháp ni), Ưu bà tắc
(nam tín đồ tại gia), Ưu bà di (nữ tín đồ tại
gia), Cận trụ nam, Cận trụ nữ.
Có thuyết nói Cận trụ nam và Cận trụ
nữ là xuất gia nam và xuất gia nữ. [X. luật
Thập tụng].
CỬU CHÚNG GIỚI
Giới của chín chúng. Nhĩa là giới luật
mà các tỉ khưu, tỉ khưu ni, thức xoa ma na,
sa di, sa di ni, ưu bà tắc, ưu bà di, cận trụ
nam, cận trụ nữ v.v... nhận giữ.
Tỉ khưu, tỉ khưu ni nhận giữ giới cụ túc;
thức xoa ma na nhận sáu pháp; sa di, sa di
ni nhận giữ mười giới; ưu bà tắc, ưu bà di
nhận giữ năm giới; cận trụ nam, cận trụ nũ
nhận giữ tám giới trai trong 24 tiếng đồng
hồ.
CỬU CHỦNG BẤT HOÀN
Chín thứ không trở lại. Chỉ cho chín
loại quả Bất hoàn của bậc Thánh từ cõi Dục
sinh lên cõi Sắc mà vào Niết bàn. Niết bàn
của quả bất hoàn có ba loại: Trung bát Niết
bàn, Sinh bát Niết bàn và Thượng lưu bát
Niết bàn. Ba loại này mỗi loại lại chia làm ba
thứ mà thành là chín Bất hoàn. Đó là:
1. Tốc bát Niết bàn (mau chóng vào Niết
bàn): ngay thân trung hữu dứt trừ các phiền
não còn sót lại mà vào Niết bàn.
2. Phi tốc bát Niết bàn (không vào Niết
bàn ngay): thân trung hữu phải trải qua một
thời gian ngắn rồi mới vào Niết bàn.
3. Kinh cửu bát Niết bàn (lâu mới vào
Niết bàn): thân trung hữu phải trải qua nhiều
thời gian mới được vào Niết bàn.
4. Sinh bát Niết bàn: sinh ở cõi Sắc
nhanh chóng dứt trừ các phiền não còn lại
mà được Niết bàn.
5. Hữu hành bát Niết bàn: sinh ở cõi

Sắc, trải qua thời gian lâu dài siêng tu gia
hạnh (chuẩn bị) mới được vào Niết bàn.
6. Vô hành bát Niết bàn: sinh ở cõi Sắc
chưa tu gia hạnh, trải qua thời gian lâu dài,
tự nhiên dứt trừ phiền não của cõi trên mà
dần dần được Niết bàn.
7. Toàn siêu bát Niết bàn: mới đầu sinh
ở cõi trời Phạm chúng nơi thấp nhất của
cõi Sắc, rồi từ trời Phạm chúng vượt qua 14
tầng trời khoảng giữa đến cõi trời Sắc cứu
cánh mà được Niết bàn.
8. Bán siêu bát Niết bàn: mới đầu sinh ở
cõi trời Phạm chúng, sau vượt qua một hoặc
hai cho đến 13 tầng trời để đến cõi trời Sắc
cứu cánh mà được vào Niết bàn.
9. Biến một bát Niết bàn: trải qua khắp
16 tầng trời của cõi Sắc, rồi ở cõi trời Sắc
cứu cánh mà vào Niết bàn. [X. luận Câu xá
Q.24].
CỬU CHỦNG CHUYỂN BIẾN
Chín thứ chuyển biến.
Chuyển có nghĩa vận động; Biến có
nghĩa thay đổi. Ngoại đạo không rõ các pháp
do duyên sinh, vốn không có tự tính, hết
thảy cảnh giới sinh diệt chỉ do tâm, vì không
biết lí ấy nên chấp bậy có, không mà thành
tà kiến.
Theo kinh Lăng già quyển 3, chín thứ
chuyển biến là:
1. Hình xứ chuyển biến: hình xứ là
hình chất bốn đại (đất nước lửa gió) của
các căn (mắt tai mũi lưỡi thân). Ngoại đạo
thấy hình chất ấy biến đổi theo thời gian,
suy tàn bất thường, chấp là chuyển biến.
2. Tướng chuyển biến: tướng là tướng
sinh diệt của các pháp.Ngoại đạo thấy các
tướng sinh, trụ, diệt trong từng tích tắc thay
đổi không ngừng, chấp là chuyển biến.
3. Nhân chuyển biến: nhân là nguyên
nhân được tạo tác. Ngoại đạo thấy tất cả
CỬU CHÚNG GIỚI

nhân được tạo tác dần dần thành thục,
thành thục ắt sinh ra quả, quả lại làm nhân,
cứ thế luân chuyển, chấp là chuyển biến.
4. Thành chuyển biến: thành là quả
đã thành. Ngoại đạo thấy quả nhờ nhân
mà thành, thành thì ắt hoại, hoại lại thành
nhân, nối nhau mãi mãi, chấp là chuyển
biến.
5. Kiến chuyển biến: kiến là mắt thấy
sắc. Ngoại đạo cho cái thấy tùy theo sự vật
mà thay đổi không ngừng, chấp là chuyển
biến.
6. Tính chuyển biến: tính tức là căn
tính. Ngoại đạo chấp tự tính theo nghiệp
mà trôi chảy, đời đời không ngừng, không
bao giờ hết, chấp là chuyển biến.
7. Duyên phân minh chuyển biến:
duyên là tất cả sự duyên; phân minh là thấy
một cách rõ ràng. Ngoại đạo thấy hết thảy
mọi sự việc của nhân duyên rõ ràng đều
biến diệt, chấp là chuyển biến.
8. Sở tác phân minh chuyển biến: sở
tác là tất cả sự tạo tác. Ngoại đạo thấy một
cách rõ ràng là tất cả sự tạo tác của thế gian
đều sinh diệt bất định, chấp là chuyển biến.
9. Sự chuyển biến: sự là thế sự hữu vi.
Ngoại đạo thấy thế sự biến đổi vô thường,
niệm trước niệm sau tương tục không ngừng,
chấp là chuyển biến.
CỬU CHỦNG ĐẠI THIỀN
Chín loại thiền Đại thừa. Chín thứ thiền
định riêng của hàng Bồ tát tu tập, không
giống với thiền của ngoại đạo và Nhị thừa.
Gọi tắt: Cửu thiền. Khi so sánh các thiền
định, Pháp hoa huyền nghĩa quyển 4 cho
rằng chín loại thiền Đại thừa giống như vị
đề hồ, là thượng thượng thiền xuất thế gian.
Chín loại thiền đó là:
1. Tự tính thiền: quán xét tự tính của
tâm, hết thảy các pháp không một pháp

nào không do tâm, tâm nhiếp muôn vật
như hạt châu như ý. Hoặc trụ nơi chỉ thì
nhiếp tâm không tán loạn; hoặc trụ nơi
quán thì phân biệt rõ ràng; hoặc chỉ quán
đều tu thì định tuệ bình đẳng.
2. Nhất thiết thiền: Thiền có khả năng
đạt được hết thảy công đức tự tu và giáo
hóa người khác. Thiền này có hai: Thế gian
và Xuất thế gian. Hai loại thiền này mỗi
loại lại có ba thứ:
a. Hiện pháp lạc trụ thiền: xa lìa hết
thảy vọng tưởng, thân tâm dứt bặt, là vắng
lặng bậc nhất.
b. Xuất sinh tam muội công đức thiền:
sinh ra các thứ tam muội bao nhiếp vô
lượng vô biên thập lực chủng tính chẳng
thể nghĩ bàn, vào hết thảy công đức thắng
diệu vô ngại tuệ, vô tránh nguyện trí.
c. Lợi ích chúng sinh thiền: bố thí chúng
sinh để trừ các nỗi khổ, biết rõ lúc nào nên
nói pháp, biết ơn để trả ơn và giúp chúng
sinh giải thoát khỏi sự sợ hãi lo âu.
3. Nan thiền: thiền định khó tu. Thiền
này có ba thứ:
a. Đệ nhất nan thiền: tu tập thiền định
thắng diệu lâu ngày, tâm được tự tại trong
các tam muội, nhưng vì thương xót chúng
sinh muốn cho họ được thành thục, nên
bỏ cái vui của đệ nhất thiền mà sinh vào
cõi Dục.
b. Đệ nhị nan thiền: nương vào thiền
định mà sinh ra vô lượng vô biên tam muội
sâu xa không thể nghĩ bàn.
c. Đệ tam nan thiền: nhờ nơi thiền định
mà được vô thượng bồ đề.
4. Nhất thiết môn thiền: tất cả thiền
định đều từ môn này mà ra, có bốn thứ:
a. Hữu giác, hữu quán thiền (thiền có
giác có quán): định Sơ thiền thuộc cõi Sắc.
b. Hỉ câu thiền: định Nhị thiền thuộc
cõi Sắc.
c. Lạc câu thiền: định Tam thiền thuộc
cõi Sắc.

d. Xả câu thiền: định Tứ thiền thuộc CỬU CHỦNG ĐẠI THIỀN

cõi Sắc, không có thiện ác, yêu ghét nên
gọi Xả câu (đều bỏ).
5. Thiện nhân thiền: hàm nhiếp hết
thảy thiện pháp, là thiền định do chúng
sinh đại thiện căn tu tập. Có năm thứ: Bất
vị trước, Từ tâm câu, Bi tâm câu, Hỉ tâm
câu, Xả tâm câu.
6. Nhất thiết hành thiền: bao nhiếp
hết thảy hành pháp Đại thừa, có 13 thứ:
a. Thiện thiền.
b. Vô kí hóa hóa thiền.
c. Chỉ phần thiền.
d. Quán phần thiền.
e. Tự tha lợi thiền.
f. Chính niệm thiền.
g. Xuất sinh thần thông lực.
h. Danh duyên thiền.
i. Nghĩa duyên thiền.
j. Chỉ tướng duyên thiền.
k. Cử tướng duyên thiền.
l. Xả tướng duyên thiền.
m. Hiện pháp lạc trụ đệ nhất nghĩa thiền.
7. Trừ phiền não thiền: tu thiền định
này có thể trừ diệt các thứ khổ não của
chúng sinh. Có tám loại:
a. Chú thuật sở y thiền: Bồ tát vào định
trừ các khổ nạn độc hại, sương giá, mưa đá.
b. Trừ bệnh thiền: trừ được các bệnh
do bốn đại phát sinh.
c. Vân vũ thiền: rưới mưa cam lộ tiêu
trừ các nạn hạn hán, đói khát.
d. Đẳng độ thiền: cứu nạn sợ hãi của
hết thảy người và phi nhân ở trên đất và
dưới nước.
e. Nhiêu ích thiền: đem thức ăn uống
cho các chúng sinh đói khát ở nơi đồng
không mông quạnh.
f. Điều phục thiền: dùng tài vật điều phục
chúng sinh.
g. Khai giác thiền: thức tỉnh các chúng

sinh còn mê muội.
h. Đẳng tác thiền: khiến cho những việc
làm của chúng sinh đều được thành tựu.
8. Thử thế tha thế lạc thiền: tu thiền
định này có thể khiến cho chúng sinh được
yên vui ở đời hiện tại và đời vị lai. Có chín
loại:
a. Thiền dùng thần túc biến hiện để điều
phục chúng sinh.
b. Thiền tùy lời nói thị hiện để điều phục
chúng sinh.
c. Thiền dạy răn biến hiện để điều phục
chúng sinh.
d. Thiền hiện bày ra đường ác để giác
ngộ chúng sinh làm ác.
e. Thiền dùng tài biện luận làm lợi ích
cho chúng sinh đã mất biện tài.
f. Thiền dùng chính niệm làm lợi ích
cho chúng sinh đã mất chính niệm.
g. Thiền tạo luận chân chính vi diệu ca
ngợi Ma đắc lặc già (tạng Luận) làm cho
chính pháp ở đời lâu dài.
h. Thiền dùng nghĩa kĩ thuật thế gian
để làm lợi ích hóa độ chúng sinh.
i. Thiền phóng ra ánh sáng để tạm dứt
đường ác.
9. Thanh tịnh tịnh thiền: nương vào
thiền định này thì tất cả các phiền não
hoặc nghiệp đều dứt hết, chứng được
quả đại bồ đề thanh tịnh. Chữ “Tịnh”
được lập lại là tiêu biểu cho tướng thanh
tịnh cũng không thể được. Thiền này
có 10:
a. Thiền thế gian trong sạch không
tham đắm không nhiễm ô.
b. Thiền xuất thế gian trong sạch.
c. Thiền phương tiện trong sạch.
d. Thiền được căn bản trong sạch.
e. Thiền căn bản trong sạch tiến lên
hơn nữa.
f. Thiền trong sạch an trụ dấy sinh sức
trong sạch.
g. Thiền trong sạch xả rồi lại vào sức

trong sạch.
h. Thiền trong sạch tạo ra sức thần
thông trong sạch.
CỬU CHỦNG ĐẠI THIỀN

i. Thiền trong sạch lìa hết thảy kiến chấp.
j. Thiền trong sạch dứt hết phiền não
trí chướng. [ X. kinh Bồ tát địa trì Q.6 phẩm
Phương tiện xứ thiền; Pháp giới thứ đệ sơ
môn Q.hạ phần trên].
CỬU CHỦNG SAI BIÊT
Chín thứ sai khác. Cứ theo phẩm Tùy
tu 14 trong Đại thừa trang nghiêm kinh
luận quyển 6, thì Bồ tát có chín pháp tu
hành sai khác:
1. Thiện hành sinh tử: Bồ tát thành
tựu đạo nghiệp, vì giáo hóa hữu tình mà
ra vào trong sinh tử, nhưng không bị ô
nhiễm.
2. Thiện hành chúng sinh: đối với
chúng sinh, Bồ tát khởi tâm đại bi thương
xót, nếu họ bị bệnh khổ thì Bồ tát thường
cứu giúp, không sinh tâm mỏi mệt lơ là.
3. Thiện hành tự tâm: Bồ tát thường
điều phục tâm mình, phá trừ phiền não,
nuôi lớn tâm bồ đề.
4. Thiện hành dục trần: Bồ tát tuy ở
chỗ dục trần (tham muốn và bụi bặm) mà
không bị dính mắc, chuyên tu phạm hạnh,
tăng trưởng pháp tài.
5. Thiện hành tam nghiệp: Bồ tát gắng
công tư duy, chuyên tu ba nghiệp thân,
miệng, ý làm cho đều trong sạch.
6. Thiện hành bất não chúng sinh: đối
với các chúng sinh Bồ tát thường đem lòng
thương xót, dù chúng sinh có làm hại mình,
cũng không sân hận buồn sầu.
7. Thiện hành tu tập: Bồ tát tu tập đạo
bồ đề, dũng mãnh tinh tiến, tâm không gián
đoạn.
8. Thiện hành tam muội: Bồ tát tu tập
chính định, không loạn không mê, khiến
công đức tăng trưởng.
9. Thiện hành bát nhã: Bồ tát dùng trí
tuệ thanh tịnh, thấy rõ tất cả các pháp thế

gian, lòng không ngờ vực.
CỬU CHỦNG THẾ GIAN
Chín loại thế gian. Cũng gọi Cửu thế
gian. Tức là chín cõi: Địa ngục, Ngã quỉ,
Súc sinh, A tu la, Người, Trời (sáu cõi mê),
Thanh văn, Duyên giác, Bồ tát (ba cõi ngộ),
thêm cõi Phật nữa, gọi chung là 10 cõi.
Trong đó, cõi Phật là tuyệt đối (xuất thế
gian), còn chín cõi kia đều là tương đối (tính
thế gian) nên gọi là chín loại thế gian.
CỬU CHỦNG TƯỚNG GIỚI
Chín thứ tướng giới của Đại thừa.
1. Tự tính giới có bốn:
a. Nhận giới từ người khác.
b. Khéo giữ được ý thanh tịnh yên vui
(không do thầy trao).
c. Phạm rồi được trong sạch trở lại.
d. Thành kính ghi nhớ không trái phạm.
Hai pháp sau là do hai pháp trước dẫn
khởi, là tự tính giới của Bồ tát đầy đủ bốn
công đức.
2. Nhất thiết giới có hai:
a. Phần giới tại gia.
b. Phần giới xuất gia.
Dựa vào hai phần tịnh giới tại gia, xuất
gia mà nói tóm lược làm ba tụ tịnh giới:
Nhiếp luật nghi giới, Nhiếp thiện pháp giới
và Nhiêu ích hữu tình giới.
3. Nan hành giới có ba:
a. Bồ tát ở vào địa vị giàu sang và dòng
giõi cao quí, nhưng có thể xả bỏ một cách
thanh thản để nhận giữ tịnh giới luật nghi
của Bồ tát.
b. Dù có gặp nạn nguy cấp cho đến mất
mạng, Bồ tát cũng không vi phạm tịnh giới
đã nhận giữ.
c. Trong mọi hành vi đi đứng ngồi nằm,
Bồ tát thường giữ chính niệm không hề
buông lơi, cho đến trọn đời cũng không
phạm giới.
CỬU CHỦNG TƯỚNG GIỚI

4. Nhất thiết môn giới có bốn:
a. Chính thụ giới: trước hết, Bồ tát nhận
ba tịnh giới: Nhiếp luật nghi giới, Nhiếp
thiện pháp giới và Nhiêu ích hữu tình giới.
b. Bản tính giới: Bồ tát trụ ở ngôi vị
chủng tính, bản tính nhân từ hiền hậu, cho
nên thân nghiệp, ngữ nghiệp thường trong
sạch.
c. Quán tập giới: trong các kiếp xa xưa,
Bồ tát đã từng tu tập ba tụ tịnh giới, nhờ
sức nhân ở kiếp trước vẫn còn, nên ở đời
hiện tại, thâm tâm nhàm chán mà xa lìa tất
cả pháp ác, thích tu hành và làm các việc
thiện.
d. Phương tiện tương ứng giới: Bồ tát
nhờ tu bốn Nhiếp pháp, nên luôn luôn làm
những việc tốt và nói những lời thương
mến hòa nhã đối với các hữu tình chúng
sinh.
5. Thiện sĩ giới có năm:
a. Bồ tát tự nhận đủ giới luật.
b. Khuyên người khác nhận giới.
c. Khen ngợi công đức giữ giới.
d. Thấy người cùng giữ giới pháp trong
lòng vui mừng.
e. Giả sử có hủy phạm thì theo đúng
pháp mà sám hối để đoạn trừ tội lỗi.
6. Nhất thiết chủng giới có sáu, bảy,
cho đến 13 loại. Sáu loại:
a. Hồi hướng giới: hồi hướng đại bồ đề.
b. Quảng bác giới: thu nhiếp hết thảy
giới luật.
c. Vô tội hoan hỉ xứ giới: xa lìa sự đắm
trước các món dục lạc, nhưng cũng không
tự làm khổ mình.
d. Hằng thường giới: dù có chết cũng
không bỏ giới.
e. Kiên cố giới: giữ giới kiên cố, tất cả lợi
dưỡng, sự cung kính, các luận thuyết khác
và các phiền não đều không thể lay chuyển,

không thể phá vỡ.
f. Thi la trang nghiêm cụ tương ứng giới:
trang nghiêm đầy đủ hết thảy giới.
Bảy loại là:
a. Chỉ tức giới: xa lìa tất cả sự giết hại.
b. Chuyển tác giới: làm hết thảy việc
thiện để lợi ích hữu tình.
c. Phòng hộ giới: phòng ngừa theo chỉ
tức giới và chuyển tác giới.
d. Đại sĩ tướng dị thục giới.
e. Tăng thượng tâm dị thục giới.
f. Khả ái thú dị thục giới.
g. Lợi hữu tình dị thục giới.
7. Toại cầu giới: Bồ tát mong cầu chúng
sinh đừng dùng những thứ chẳng ai ưa thích
như: giết hại, trộm cắp, gian dâm, nói dối,
nói thêu dệt, nói thô ác, nói li gián, tay cầm
gạch đá gậy gộc v.v... để gia hại mình. Bồ
tát cũng không dùng những việc xấu ác trên
đây để gia hại chúng sinh làm cho điều mong
cầu của họ không được thỏa lòng đẹp ý.
8. Thử thế tha thế nhạo giới (đời này
đời khác ưa thích giới). Tức là Bồ tát vì các
chúng sinh mà có bốn thứ tịnh giới chia
làm chín loại:
a. Chỗ đáng ngăn cấm phải ngăn cấm.
b. Chỗ nên cho phép thì cho phép.
c. Đáng nhiếp thụ thì nên nhiếp thụ.
d. Đáng điều phục thì phải điều phục.
e. Bố thí.
f. Nhịn nhục.
g. Tinh tiến.
h.Thiền định.
i. Trí tuệ bát nhã. Chín pháp này có thể
làm cho mình và người ở đời này và đời
sau đều được yên vui.
9. Thanh tịnh giới có 10 loại:
a. Sơ thiện thụ giới: tức là chỉ vì cầu giác
ngộ mà làm sa môn (xuất gia).
b. Có hai thứ: Bất thái trầm giới (khi trái
phạm sinh tâm ăn năn hổ thẹn mà xa lìa
việc xấu ác) và Bất thái cử giới (sinh tâm ăn
năn hổ thẹn mà xa lìa việc sai trái).

c. Li giải đãi giới: không tham đắm sự
ngủ nghỉ, ngồi tựa lưng và nằm dài, mà ngày
đêm siêng năng tu các pháp lành.
CỬU CHỦNG TƯỚNG GIỚI

d. Li chư phóng dật sở nhiếp thụ giới:
không phóng túng buông thả.
e. Chính nguyện giới: tự tu phạm hạnh,
xa lìa danh lợi, cung kính, tham lam, sân
hận, si mê và không mong cầu sinh lên cõi
trời.
f. Quĩ tắc sở nhiếp thụ giới: trong cung
cách làm các việc thiện, phải cố gắng làm
cho được đầy đủ trọn vẹn.
g. Tịnh mệnh cụ túc sở nhiếp thụ giới:
xa lìa tất cả tội lỗi của cuộc sống không
chân chính như: dối trá, lừa gạt v.v...
h. Li nhị biên giới: xa lìa hai cực đoan
thụ hưởng khoái lạc và tự hành hạ thân
xác.
i. Vĩnh xuất li giới: xa lìa hết thảy ngoại
đạo tà kiến.
j. Ư tiên sở thụ vô tổn thất giới: không
vi phạm hoặc phá hoại các tịnh giới mà Bồ
tát đã nhận giữ.
[X. kinh Bồ tát địa trì Q.4, Q.5; kinh Bồ
tát giới Q.4; luận Du già sư địa Q.40, Q.41,
Q.42 ].
CỬU CHƯỚNG NGẠI PHÁP
Chín pháp chướng ngại. Tức là chín
pháp gây trở ngại trên con đường tu thiện.
Theo kinh Thủ hộ quốc giới chủ đà la
ni quyển 6 chép, thì chín pháp đó là:
1. Đã làm não hại mình.
2. Hiện làm não hại mình.
3. Sẽ làm não hại mình.
4. Quá khứ ghét bạn tốt của mình.
5. Hiện tại ghét bạn tốt của mình.
6. Vị lai ghét bạn tốt của mình.
7. Quá khứ thương người oán của
mình.
8. Hiện tại thương người oán của mình.
9. Vị lai thương người oán của mình.
Người nào luôn ghi nhớ chín pháp này
thì tâm bất thiện ắt tăng thêm, cho nên gọi

là chín pháp chướng ngại.
CỬU CỔ CHỬ
Chày chín chĩa. Chày kim cương chín
chĩa của Mật giáo. Gọi tắt: Cửu cổ.
Chày kim cương vốn là một thứ binh
khí của Ân độ, Mật giáo mượn dùng để
làm tiêu biểu của trí tuệ, tượng trưng khả
năng đoạn trừ phiền não, hàng phục ác
ma. Loại chỉ có 2 đầu không thôi gọi là
Độc cổ (một chĩa); loại chày ba chĩa gọi là
Tam cổ, năm chĩa gọi là Ngũ cổ. Hình dáng
chày chín
chĩa và chày
năm chĩa
giống nhau,
chỉ khác số
chĩa. Chày
chín chĩa
biểu trưng chín vị tôn của Bát diệp Trung
đài. Hai đầu chày có chín vị tôn của Kim
cương giới và Thai tạng giới, biểu thị nghĩa
“nhân quả không hai”. [X. kinhVi diệu đại
mạn đồ la Q.5 ].
CỬU CÚ ĐỐI VẤN
Chín câu hỏi của Kim cương tát đỏa trong
kinh Đại nhật.
1. Thể của tâm bồ đề.
2. Tướng của tâm bồ đề.
3. Sự tiếp tục sinh của tâm thanh tịnh.
4. Tướng của tâm nhiễm ô.
5. Thời gian tu hành.
6. Công đức vốn có.
7. Khả năng tu hành.
8. Tâm dị thục (tâm vô kí).
9. Tâm thù thắng (tịnh tâm tu hành).
Sáu câu trước là hỏi về pháp, còn ba
câu sau là hỏi về nhân. Kinh Đại nhật
gọi chín câu trả lời cho chín câu hỏi này
là: Cửu cú đáp thuyết. (xt. Tam Cú Giai
Đoạn).
Chày Chín Chĩa
CỬU CÚ ĐỐI VẤN

CỬU CÚ NHÂN
........
Chín câu Nhân. Tiếng dùng trong Nhân
minh. Chín câu Nhân cho thấy mối quan
hệ giữa pháp sở lập (Tông) và pháp năng
lập (Nhân). Là một trong những tiêu chuẩn
để phân biệt Chính nhân (nhân chính xác)
và Tự nhân (nhân sai).
Chín câu Nhân là từ Tông đồng phẩm
và Tông dị phẩm mà xác định Nhân có
đúng hay không. Có ba trường hợp:
1. Toàn bộ có đồng phẩm.
2. Toàn bộ không có.
3. Một phần có, một phần không có.
Ba nhân với ba thành chín thứ (3 x 3=9).
Trong chín thứ này, chỉ có hai thứ là Nhân
chính xác, còn lại đều là Nhân sai.
Chín câu nhân:
1. Đồng phẩm hữu, Dị phẩm hữu:
nghĩa là toàn bộ Tông đồng phẩm và Tông
dị phẩm đều có. Như khi đối luận với đệ tử
Phật, Thanh luận sư lập:
Tông: Thanh (tiếng nói) là thường còn
(mệnh đề)
Nhân: Vì có thể lường được (lí do)
Trong luận thức trên, “thường” là pháp
sở lập (Tông), “lường được” là pháp năng
lập (Nhân). Như vậy những cái có tính
thường còn, như hư không chẳng hạn, đều
là Tông đồng phẩm (cùng một tính chất
với Tông); cái lọ chẳng hạn, đều là Tông dị
phẩm (khác tính chất với Tông).
Khái niệm “lường được” là đối tượng của
tư tưởng: những sự vật thường còn hay
không thường còn đều có thể là đối tượng
của tư tưởng. Trong luận thức trên, Nhân
này đều có Tông đồng phẩm và Tông dị
phẩm nên không chứng minh được Thanh
(tiếng nói) là thường còn hay không thường
còn, cho nên là Nhân sai.

2. Đồng phẩm hữu, Dị phẩm phi hữu:
Nhân có quan hệ toàn phần (toàn bộ) với
Tông đồng phẩm, nhưng lại hoàn toàn
không dính dáng với Tông dị phẩm. Như
đệ tử Phật đối luận với Thanh sinh luận sư
mà lập:
Tông: Thanh là vô thường
Nhân: Vì nó được tạo ra.
Trong đây “vô thường” là pháp sở lập,
“được tạo ra” là pháp năng lập. Những cái
vô thường, như cái lọ, là Tông đồng phẩm;
những cái không có tính vô thường, như
hư không, là Tông dị phẩm. Những vật vô
thường như cái lọ đều được tạo ra, cho nên
là Đồng phẩm có; những vật không có tính
vô thường, như hư không, đều không được
tạo ra, bởi thế Dị phẩm không có. Cho nên
Nhân này chứng minh được Thanh đúng
là vô thường và vì vậy là Nhân chính xác.
3. Đồng phẩm hữu, Dị phẩm hữu phi
hữu: Nhân có quan hệ toàn phần với Tông
đồng phẩm, nhưng chỉ quan hệ một phần
với Tông dị phẩm.
Như Thắng luận sư lập luận thức:
Tông: Tiếng nói nhờ sự cố gắng không
ngừng mà phát ra
Nhân: Vì tính vô thường.
Trong đây, “Cố gắng không ngừng mà
phát ra” là pháp sở lập, “vô thường” là pháp
năng lập. Bởi thế, những cái có tính cố gắng
không ngừng mà phát ra, như cái lọ, là
Tông đồng phẩm; những cái không có tính
cố gắng không ngừng mà phát ra, như ánh
chớp, hư không v.v... là Tông dị phẩm.
Những vật do sự cố gắng không ngừng tạo
ra, như cái lọ, đều có tính vô thường, cho
nên Đồng phẩm có. Hư không thì đã không
có tính cố gắng không ngừng tạo ra, cũng
lại không có tính vô thường. Còn như ánh
chớp, tuy không có tính cố gắng không
ngừng tạo ra, nhưng lại có tính vô thường,
cho nên dị phẩm chỉ có một phần. Phạm
vi của Nhân này quá rộng, không có sức

xác minh được Tông, vì thế là Nhân sai. 4. Đồng phẩm phi hữu, Dị phẩm hữu: CỬU CÚ NHÂN

Nhân hoàn toàn không có quan hệ với
Tông đồng phẩm, nhưng lại quan hệ toàn
phần với Tông dị phẩm.
Như Thanh sinh luận sư lập luận thức:
Tông: Thanh là thường còn.
Nhân: Vì được tạo ra.
Trong đây, “Thường còn” là pháp sở
lập, “được tạo ra” là pháp năng lập, Bởi
vậy, những cái có tính thường còn, như hư
không, là Tông đồng phẩm; những cái
không có tính thường còn, như cái lọ, là
Tông dị phẩm. Hư không là thường còn,
không được tạo ra, cho nên Đồng phẩm
không có. Những vật vô thường, như cái
lọ, đều được tạo ra, vì thế Dị phẩm có. Tông
thường và Nhân vô thường hoàn toàn
không dính líu gì với nhau, cho nên Nhân
chẳng những không chứng minh được
Tông mình, trái lại, lại chứng minh tông
của đối phương (người vấn nạn), phải trái
đảo lộn, vì thế là Nhân sai.
5. Đồng phẩm phi hữu, Dị phẩm phi
hữu: Nhân hoàn toàn không có quan hệ
với Tông đồng phẩm và Tông dị phẩm. Như
khi biện luận với đệ tử Phật, Thanh luận
sư lập luận thức:
Tông: Thanh là thường còn.
Nhân: Vì tính nghe được.
Trong đây, “Thường còn” là pháp sở
lập, “nghe được” là pháp năng lập. Do vậy,
những cái có tính thường còn, như hư
không, đều là Tông đồng phẩm, những cái
có tính không thường còn, như cái lọ, đều
là Tông dị phẩm. Hư không là thường còn,
không có tính nghe được, cho nên Đồng
phẩm không có. Cái lọ là vật không thường
còn mà cũng có tính nghe được, cho nên
Dị phẩm cũng chẳng có. Tông đồng phẩm
cũng như Tông dị phẩm hoàn toàn không
có trong Nhân này, bởi thế nó không xác

minh được Tông thường còn hay vô thường,
cho nên là Nhân sai.
6. Đồng phẩm phi hữu, Dị phẩm hữu
phi hữu: Nhân hoàn toàn không có quan
hệ với Tông đồng phẩm, nhưng có một
phần quan hệ với Tông dị phẩm. Như
Thanh luận sư lập luận thức:
Tông: Thanh là thường còn.
Nhân: Vì do sự cố gắng không ngừng
phát ra.
Trong đây, “Thường còn” là pháp sở
lập, “cố gắng không ngừng phát ra” là pháp
năng lập. Cho nên, những cái có tính
thường còn, như hư không, là Tông đồng
phẩm; những cái không có tính thường còn,
như ánh chớp, cái lọ v.v... là Tông dị phẩm.
Hư không thường còn không có tính cố
gắng không ngừng phát ra, cho nên Đồng
phẩm không có. Ánh chớp không thường
còn, cũng chẳng do sự cố gắng không ngừng
phát ra. Cái lọ là vô thường và do sự cố
gắng không ngừng tạo ra, cho nên Dị phẩm
có một phần. Như vậy, Tông đồng phẩm
hoàn toàn không có, Tông dị phẩm một
phần có, một phần không có Nhân, cho
nên nó không những chẳng chứng minh
được Thanh ( tiếng nói ) là vô thường mà,
trái lại, lại chứng minh Thanh là thường
còn. Đây cũng là trường hợp phải trái đảo
lộn, bởi vậy nó là Nhân sai.
7. Đồng phẩm hữu phi hữu, Dị phẩm
hữu: Nhân có một phần quan hệ với Tông
đồng phẩm, và có toàn phần quan hệ với
Tông dị phẩm.
Như Thanh sinh luận sư khi tranh
luận với Thanh hiển luận sư mà lập luận
thức:
Tông: Thanh (tiếng nói) chẳng phải do
sự cố gắng không ngừng mà phát ra
Nhân: Vì tính vô thường.
Trong luận thức này, “chẳng phải sự cố
gắng không ngừng mà phát ra” là pháp sở
lập, “vô thường” là pháp năng lập. Bởi vậy,

những cái không do sự cố gắng không
ngừng phát ra, như ánh chớp, hư không là
Tông đồng phẩm; còn những vật do sự cố
CỬU CÚ NHÂN

gắng không ngừng mà tạo ra, như cái lọ, là
Tông dị phẩm.
Trong Tông đồng phẩm, ánh chớp là
vô thường, hư không là thường còn, cho
nên Đồng phẩm có một phần. Tông dị
phẩm thì như cái lọ là vô thường, vì thế Dị
phẩm có. Trong Tông đồng phẩm một phần
có, một phần không có, còn Tông dị phẩm
thì hoàn toàn có. Như vậy Nhân vô thường
không thể chứng minh Tông vô thường,
cho nên là Nhân sai.
8. Đồng phẩm hữu phi hữu, Dị phẩm
phi hữu: Nhân có một phần quan hệ với
Tông đồng phẩm, nhưng hoàn toàn không
quan hệ với Tông dị phẩm.
Như Thắng luận sư lập luận thức:
Tông: Âm thanh là vô thường
Nhân: Vì tính cố gắng không ngừng mà
phát ra.
Trong luận thức này, “vô thường” là
pháp sở lập, “cố gắng không ngừng phát
ra” là pháp năng lập; bởi thế, những cái vô
thường như ánh chớp, cái lọ v.v... là Tông
đồng phẩm, những cái thường còn, như
hư không, là Tông dị phẩm. Trong Tông
đồng phẩm, cái lọ v.v... là do sự cố gắng
không ngừng tạo ra, ánh chớp v.v... thì
không do sự cố gắng không ngừng tạo ra,
cho nên Đồng phẩm có một phần. Tông dị
phẩm thì không có cái gì do sự cố gắng
không ngừng tạo ra cả, cho nên Dị phẩm
không có. Tông đồng phẩm một phần có,
một phần không có, Tông dị phẩm thì hoàn
toàn không có, cho nên chứng minh được
Tông và vì thế là Nhân sai.
9. Đồng phẩm hữu phi hữu, Dị phẩm
hữu phi hữu: Nhân có một phần quan hệ
với cả Tông đồng phẩm và Tông dị phẩm.
Như khi tranh luận với Thắng luận sư,
Thanh luận sư lập luận thức:

Tông: Tiếng nói là thường còn.
Nhân: Vì không chất ngại.
Trong luận thức này, “thường còn” là
pháp sở lập, “không chất ngại” là pháp năng
lập. Bởi vậy, những cái có tính thường còn,
như cực vi, hư không v.v... đều là Tông
đồng phẩm, những cái không có tính
thường trụ, như khoái lạc, cái lọ v.v... đều
là Tông dị phẩm.
Trong Tông đồng phẩm, như cực vi
v.v... là cái có chất ngại, hư không v.v... là
cái không chất ngại, cho nên Tông đồng
phẩm một phần có. Tông dị phẩm, như
khoái lạc là không chất ngại, như cái lọ là
có chất ngại, bởi vậy, Tông dị phẩm cũng
có một phần có Nhân. Trong trường hợp
này, những cái không chất ngại chưa hẳn
đã nghiễm nhiên là thường trụ, cho nên
không chứng minh được Tông, vì thế là
Nhân sai.
Trong chín câu Nhân, chữ Hữu hàm ý
có quan hệ toàn phần, Phi hữu hàm ý hoàn
toàn không có quan hệ, Hữu phi hữu hàm
ý có quan hệ một phần. Trong chín câu
trên, năm câu 1, 3, 5, 7, 9 phạm lỗi bất
định; hai câu 4, 6, phạm lỗi tương vi (trái
nhau), chỉ có câu 2 và 8 là Nhân chính
xác.
Chín câu Nhân là giềng mối của Nhân
minh mới, là nền tảng của Tam tướng, có
lẽ đã do ngài Trần na khởi xướng. [X.Gtantshigs
Kyi #kor-logtan-la-dbab-pa
(Hetu-cakra-đamaru); Phyogs-chosdgu#
i #khor-lo (Pakwa-nava-dharmacakra);
Nhân minh nhập chính lí luận sớ
Q.thượng phần đầu; Nhân minh luận sớ
minh đăng sao Q.2 phần cuối; Nhân minh
tam thập tam quá bản tác pháp soạn giải
Q.thượng; Nhân minh nhập chính lí luận
ngộ tha môn thiển thích; Nhân minh đại
sớ lê trắc]. (xt. Nhân Minh).
CỬU DIÊN QUAN ÂM
...........

Quan âm chín mặt. Kiểu tượng của bồ tát Quan thế âm. Pho tượng này được tôn CỬU DIÊN QUAN ÂM

trí tại chùa Pháp long ở
Nhật bản. Tượng bằng gỗ
chiên đàn và được rước từ
Trung quốc đến Nhật bản.
Tượng cao 37,5 phân tây,
không sơn mầu, chạm trổ
rất tinh vi, là pho tượng
Bồ tát cực đẹp.
CỬU DIÊU
.....
Chín thiên thể chiếu
sáng. Phạm: navagraha.
Cũng gọi Cửu chấp. Ngày
giờ theo nhau không rời, có ý nghĩa nắm
giữ nên gọi Cửu chấp.
Cửu diệu theo lịch tượng của lịch Phạm
(lịch Ấn Độ) là: Nhật diệu (Phạm:Àditya)
tức là thái dương, Nguyệt diệu (Phạm: Soma)
tức là thái âm, Hỏa diệu (Phạm:Aígàraka)
tức là sao Huỳnh hoặc hay Hỏa tinh, Thủy
diệu (Phạm:Buddha) thần tinh, Mộc diệu
(Phạm: Vfhaspati) Tuế tinh, Kim diệu
(Phạm:Zukra) sao Thái bạch, Thổ diệu
(Phạm:Zanaizcara) Trấn tinh. Bảy thiên
thể vừa kể gọi là Thất diệu. Kế tiếp: La hầu
(Phạm:Ràhu) tức là sao Hoàng phan, cũng
gọi Thực thần (gây ra hiện tượng nhật thực,
nguyệt thực), Kế đô (Phạm:Ketu) tức là
Tuệ tinh, cũng gọi Báo vĩ tinh, là cái đuôi
của Thực thần (sao chổi).
Tân đường thư lịch chí 18 chép, năm
Khai nguyên thứ 6 (718) đời Đường huyền
tông, Thái sử giám là Cù đàm tất đạt vâng
mệnh vua dịch lịch Cửu chấp, một loại lịch
Phạm (Ấn độ) tương tự như lịch Hồi hồi
và lịch Thái dương.
Nếu phối hợp Cửu diệu với phương vị
thì Nhật diệu ở phương Sửu Dần, Nguyệt
diệu ở phương Tuất Hợi, Hỏa diệu ở phương
Nam, Thủy diệu ở phương Bắc, Mộc diệu ở

phương Đông, Kim diệu ở phương Tây,
Thổ diệu ở phương giữa, La hầu ở phương
Thìn Tị (đông bắc). Kế đô ở phương Mùi
Thân (tây nam).
Còn thuyết Bản địa của Nhật bản thì
cho rằng Nhật là Quan âm (hoặc Hư không
tạng), Nguyệt là Thế chí (hoặc Thiên thủ
Quan âm), Hỏa là Phật Bảo sinh (hoặc A
rô ca Quan âm), Thủy là Phật Vi diệu trang
nghiêm thân (hoặc Thủy diệu Quan âm),
Mộc là Phật Dược sư (hoặc Mã đầu Quan
âm), Kim là Phật A di đà (hoặc Bất không
quyên sách), Thổ là Phật Tì lô giá na (hoặc
Thập nhất diện Quan âm), La hầu là Phật
Tì bà thi, Kế đô là Bất không quyên sách.
Ngoài ra, phong tục ngày xưa có cách
phối Cửu diệu với tuổi của người ta để đoán
lành dữ tốt xấu. [X. kinh Ma đăng già
Q.thượng; Quảng đại nghi quĩ Q.trung; Đại
nhật kinh sớ Q.4; Thất diệu nhương tai
quyết].
CỬU DIÊU MẠN ĐỒ LA
Bức tranh vẽ Cửu diệu (chín thiên thể)
và các tượng thần phụ thuộc. Trong sách
Phạm thiên hỏa la cửu diệu do ngài Nhất
hạnh soạn vào đời Đường có vẽ hình tượng
của Cửu diệu và một bức tranh Phạm thiên
hỏa la ở cuối quyển mà người ta cho là
Cửu diệu mạn đồ la. Nhưng trong sách này
chỉ có hình tượng thần của Cửu diệu chứ
chưa nói gì về mạn đồ la, cho nên không
biết hình dạng của bức tranh này.
Lại cứ theo Đại nhật kinh sớ quyển 5
chép thì vị trí các sao quyến thuộc của Nhật
thiên (mặt trời) được đồ biểu như sau:
(Đông)
Kế Đô Kim Diệu Thổ Diệu
Mộc Diệu Nhật Thiên Thủy Diệu
Vi Thệ Da Thệ Da
Kiếm Bà Hỏa Diệu La Hầu
Bị chú: Mạn đồ la này thiếu mất Nguỵệt
Tượng Quan Âm
Chín Mặt

CỬU DIÊU MẠN ĐỒ LA

diệu trong Cửu diệu và được thay bằng Kiếm
bà. Bởi thế, nếu gọi là Nhật thiên mạn đồ
la thì thỏa đáng hơn.
CỬU DỤ
Chín thí dụ nói trong kinh Như lai tạng
dùng để giải thích nghĩa Như lai tạng. Chín
thí dụ này chỉ rõ rằng pháp thân Như lai
tuy bị phiền não che lấp, nhưng tự tính
thanh tịnh thì không một mảy may bị phiền
não làm ô nhiễm.
Chín thí dụ đó là:
1. Như trong đóa hoa chưa nở có thân
Như lai ngồi kết già, người có thiên nhãn
bỏ hoa héo mà được thân Như lai.
2. Như người lấy mật ong, trước hết,
dùng phương tiện khéo léo đuổi đàn ong
giữ gìn tổ ong rồi lấy mật.
3. Như hạt thóc chưa được xay, kẻ tham
lam ngu dại cho là đồ bỏ, nhưng khi hết
trấu dã trắng thì trở thành gạo ngon.
4. Như vàng ròng rơi vào chỗ bẩn thỉu,
bị vùi lấp nhiều năm, vàng ròng chẳng hư
nát mà cũng không ai hay biết, chỉ người
có thiên nhãn mới thấy và lấy vàng dễ dàng.
5. Như nhà nghèo có kho báu, nếu
không người chỉ bảo thì không thể biết mà
lấy của báu trong kho ấy.
6. Như hạt của quả Am la không hư
nát, đem gieo xuống đất thì thành cây to.
7. Như người dùng dẻ rách gói tượng
vàng, vứt bỏ ngoài đồng hoang, chỉ người
có thiên nhãn mới biết và đến lấy tượng ra,
mọi người đều kính lễ.
8. Như cô gái nghèo mang thai Thánh
vương.
9. Như tượng vàng ròng, bên ngoài tuy
nám đen, nhưng vàng bên trong không biến
đổi.
Phẩm Vô biến dị trong luận Phật tính
quyển 4 dùng chín thí dụ trên đây để biểu

trưng chín loại khách trần phiền não. Tức
là: thí dụ thứ nhất là Tham sử phiền não,
thứ hai là Sân sử phiền não, thứ ba là Si sử
phiền não, thứ tư là Tăng thượng tham sân
si kết sử phiền não, thứ năm là Vô minh
trụ địa sở nhiếp phiền não, thứ sáu là Kiến
đạo sở đoạn phiền não, thứ bảy là Tu đạo
sở đoạn phiền não, thứ tám là Bất tịnh địa
sở nhiếp phiền não, thứ chín là Tịnh địa sở
nhiếp phiền não.
CỬU DUYÊN SINH THỨC
Chín duyên sinh thức. Duyên có nghĩa
giúp thành. Tức là chín thứ duyên như:
ánh sáng, khoảng không, căn, cảnh v.v...
giúp làm cho tám thức như: mắt, tai, mũi,
lưỡi v.v... sinh khởi tác dụng nhận biết.
Năm thức mắt, tai, mũi, lưỡi, thân nương
vào Tướng phần (tướng trạng phân
biệt - chỉ cho hết thảy hiện tượng trong thế
gian) mà được thành lập, do chủng tử (hạt
giống) của thức thứ tám sinh ra, lấy ánh
sáng, khoảng không làm tướng. Thức thứ
sáu duyên theo tướng phần của thức thứ
tám mà sinh, lấy năm trần (sắc thanh hương
vị xúc) làm đối tượng để phân biệt, nương
vào thức thứ bảy mà có khả năng nắm giữ.
Thức thứ bảy duyên theo Kiến phần .....
(thức năng kiến - chỉ cho các thức mắt, tai
v.v... có khả năng phân biệt rõ ràng các
trần cảnh) của thức thứ tám mà sinh khởi,
lấy thức thứ sáu làm chỗ nương. Thức thứ
tám là gốc của các thức, hàm chứa chủng
tử của các pháp, nương vào thức thứ bảy
mà chuyển biến thức năm căn làm tướng.
Do đó nên biết, thức nhờ duyên mà sinh,
duyên do thức mà có, làm chỗ nương lẫn
nhau, nên gọi là Cửu duyên sinh thức.
Cứ theo luận Thành duy thức quyển 2
đến quyển 5, thì chín duyên là:
1. Minh duyên: minh chỉ cho ánh sáng
mặt trời mặt trăng, ánh sáng chiếu soi rõ
các sắc tướng. Ánh sáng giúp cho mắt thấy,
CỬU DỤ

nếu không có ánh sáng thì thức mắt không
thể phát sinh tác dụng nhận biết, bởi thế
ánh sáng là duyên của thức mắt.
2. Không duyên: không là khoảng
không rỗng rang không bị ngăn ngại, hiển
rõ các sắc tướng. Mắt nhờ khoảng không
mà thấy được, tai nhờ khoảng không mà
nghe được, nếu không có khoảng không
thì mắt, tai không thể phát sinh tác dụng
nhận biết. Cho nên không làm duyên cho
thức mắt và thức tai.
3. Căn duyên: căn chỉ cho năm căm
(năm giác quan) mắt, tai, mũi, lưỡi, thân.
Thức mắt nương căn mắt mà thấy được,
thức tai nương căn tai mà nghe được, thức
mũi nương căn mũi mà ngửi được, thức lưỡi
nương căn lưỡi mà nếm được, thức thân
nương căn thân mà biết được. Nếu không
có năm căn thì năm thức không có chỗ
nương, cho nên năm căn làm duyên cho
năm thức.
4. Cảnh duyên: Cảnh chỉ cho năm trần
cảnh (năm đối tượng) là sắc, thanh, hương,
vị, xúc. Năm căn tuy có đủ năm thức thấy,
nghe, ngửi, nếm, biết, nhưng nếu không có
năm trần cảnh làm đối tượng, thì năm thức
không phát khởi được, cho nên cảnh làm
duyên cho năm thức.
5. Tác ý duyên: tác ý là tâm sở pháp, có
nghĩa là quan sát. Như khi mắt vừa thấy
sắc liền biết đối cảnh, khiến thức thứ sáu
khởi niệm phân biệt thiện, ác. Tai, mũi, lưỡi,
thân lúc mới thấy đối tượng cũng quan sát
như thế. Tất cả cảnh, thức đều do tác ý,
cho nên tác ý làm duyên cho sáu thức.
6. Căn bản y duyên: căn bản là thức A
lại da thứ tám; y là nương tựa. Nghĩa là
thức thứ tám là gốc của các thức, sáu thức
mắt, tai, mũ, lưỡi, thân, ý nương vào tướng
phần của thức thứ tám mà sinh, tướng phần

của thức thứ tám nhờ vào sáu thức mà khởi,
vì thế căn bản y là duyên của sáu thức và
thức thứ tám.
7. Nhiễm tịnh y duyên: Nhiễm tịnh y
là thức mạt na thứ bảy. Tất cả pháp nhiễm
tịnh đều nương vào thức này mà chuyển.
Nghĩa là sáu thức mắt, tai v.v... đối trước
sáu trần cảnh sắc, thanh v.v... khởi lên các
phiền não hoặc nghiệp, thì thức thứ bảy
chuyển các pháp phiền não ô nhiễm này
về nơi thức thứ tám mà thành hữu lậu. Nếu
sáu thức tu các đạo phẩm thanh tịnh, thì
thức thứ bảy chuyển những đạo phẩm
thanh tịnh này về nơi thức thứ tám mà
thành vô lậu, cho nên gọi là Nhiễm tịnh y.
Nhưng thức thứ bảy này cũng phải nương
nhờ thức thứ tám mới chuyển được, và thức
thứ tám lại nương vào thức thứ bảy mà theo
duyên, như vậy tám thức nương tựa lẫn
nhau, nhờ cậy lẫn nhau, cho nên Nhiễm
tịnh y là duyên của tám thức.
8. Phân biệt y duyên: phân biệt là thức
thứ sáu, thức này hay phân biệt các pháp
thiện ác, hữu lậu vô lậu, sắc và tâm. Năm
căn tuy có thể tiếp xúc với cảnh, nhưng
đều nhờ thức thứ sáu mới phân biệt được.
Cho nên biết: do phân biệt mà có tốt xấu
của năm căn cảnh, do phân biệt mới biết
sự nhiễm tịnh của thức thứ bảy, do phân
biệt mà rõ tướng phần của thức thứ tám.
Cho nên phân biệt y là duyên của tám thức.
9. Chủng tử duyên: chủng tử là hạt
giống của tám thức. Nghĩa là thức mắt nương
chủng tử của căn mắt mà thấy được sắc,
thức tai nhờ chủng tử căn tai mà nghe được
tiếng, thức mũi nương chủng tử của căn
mũi mà ngửi được mùi (thơm, hôi v.v...),
thức lưỡi nhờ chủng tử của căn lưỡi mà
nếm được vị (ngọt, cay v.v...), thức thân
nương chủng tử của căn thân mà biết được,
thức ý nhờ chủng tử của căn ý mà phân
biệt được, thức thứ bảy nhờ chủng tử hàm
tàng (ngậm chứa) mà có thể sinh ra tất cả

các pháp. Vì các thức đều nương vào
chủng tử mà sinh khởi nên chủng tử là
duyên của các thức.
CỬU DUYÊN SINH THỨC

CỬU ĐẾ
Chín chân lí. Đó là:
1. Vô thường đế: nghĩa là các pháp trong
ba cõi (cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc) đều
sinh diệt vô thường.
2. Khổ đế: quả báo của ba cõi hữu lậu
bức bách khổ não.
3. Không đế: nghĩa là tự tính của các
pháp vốn không.
4. Vô ngã đế: tất cả pháp vô ngã, không
có chủ tể chân thực thường còn.
5. Hữu ái đế: chấp thân sau là chân thực
thường còn nên cảm nhận quả khổ.
6. Vô hữu ái đế: chấp thân sau là dứt
hẳn nên sinh quả khổ. Hai đế trên (5, 6)
thuộc Tập đế.
7. Bỉ đoạn phương tiện đế: Đạo đế là
phương tiện trừ bỏ Khổ, Tập đế.
8. Hữu dư y Niết bàn đế: Nghĩa là tuy đã
dứt trừ phiền não, chứng lí Niết bàn, nhưng
dư báo của hoặc nghiệp vẫn còn.
9. Vô dư y Niết bàn đế: Dư báo hoàn
toàn dứt hết, thân tâm rỗng lặng vào cõi
Niết bàn. Hai đế trên (8, 9) thuộc Diệt đế.
Chín đế này là từ bốn đế mà mở rộng
ra. [X. Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm
chương Q.2 phần cuối]. (xt. Tứ Đế).
CỬU ĐỊA
.....
Chín chỗ ở. Cũng gọi là Cửu hữu......
Thế giới của các loài hữu tình ở có thể chia
làm ba cõi: Dục giới, Sắc giới và Vô sắc giới.
Căn cứ vào trình độ tam muội thiền định
sâu hay nông mà Sắc giới và Vô sắc giới lại
được chia làm bốn thiền Sắc giới và bốn
thiền Vô sắc giới, cộng thêm Dục giới nữa
mà thành là chín chỗ ở của chín loài hữu
tình, gọi là Cửu địa hoặc Cửu hữu (chín
loại sinh tồn).
1. Dục giới ngũ thú địa, cũng gọi là

Ngũ thú tạp cư địa (hoặc tạp trụ địa). Là nơi
năm loài hữu tình ở chung đụng lẫn nhau:
địa ngục, quỉ đói, súc sinh, người, trời (sáu
trời Dục giới kể chung).
2. Li sinh hỉ lạc địa: thuộc Trời sơ thiền
cõi Sắc. Người sinh vào cõi này có được sự
mừng vui (hỉ lạc) là vì đã xa lìa các pháp
dục, ác ở cõi Dục.
3. Định sinh hỉ lạc địa: thuộc Trời thiền
thứ hai của cõi sắc. Người sinh vào cõi này
nhờ thiền định mà có được niềm mừng vui
thù thắng.
4. Li hỉ diệu lạc địa: thuộc Trời thiền
thứ ba của cõi Sắc. Người sinh vào cõi này
được niềm yên vui thù thắng vi diệu sau
khi lìa trạng thái vui mừng thô trọng ở Trời
thiền thứ hai.
5. Xả niệm thanh tịnh địa: thuộc Trời
thiền thứ tư của cõi Sắc. Người sinh vào cõi
này tâm đạt đến trạng thái tĩnh lặng thanh
tịnh bình đẳng do lìa bỏ trạng thái mừng
vui ở các cõi trước.
6. Không vô biên xứ địa: thuộc tầng
trời thứ nhất của cõi Vô sắc. Người sinh
vào cảnh giới này chứng được tính hư không
vô biên tự tại do đã lìa tính vật chất của cõi
Sắc.
7. Thức vô biên xứ địa: thuộc tầng Trời
thứ hai của cõi Vô sắc. Người sinh vào cảnh
giới này, thức đạt được tính rộng rãi mông
mênh không có giới hạn.
8. Vô sở hữu xứ địa: thuộc tầng trời
thứ ba của cõi Vô sắc. Người sinh vào cảnh
giới này, tư tưởng tĩnh lặng chìm trong trạng
thái dứt bặt do đã lìa tính động của Không
vô biên xứ địa và Thức vô biên xứ địa.
9. Phi tưởng phi phi tưởng xứ địa:
thuộc tầng Trời thứ tư (Hữu đính thiên,
tức tầng trời cao nhất) của cõi Vô sắc. Người
sinh vào cảnh giới này, tâm đạt đến trạng
thái vắng lặng bình đẳng do lìa tưởng và
không tưởng, dứt cả chấp có, không.
Ngoài ra, định Vị chí, định Trung gian,

CỬU ĐẾ

bốn định Căn bản trong bốn trời Thiền
của cõi Sắc và Không vô biên xứ, Thức vô
biên xứ, Vô sở hữu xứ trong bốn định của
cõi Vô sắc, tất cả chín định, tuy thuộc định
hữu lậu, nhưng là những cảnh giới nhờ
đó mà sức mạnh của định vô lậu được
phát sinh, cho nên gọi là Vô lậu cửu địa
(chín nơi vô lậu). [X. kinh Tạp a hàm Q.17;
luận Đại tì bà sa Q.31; Q.141; luận Câu xá
Q.28; luận A tì đạt ma thuận chính lí
Q.77].
CỬU ĐỊA CỬU PHẨM TƯ HOẶC
Chín phẩm tư hoặc ở chín địa trong
ba cõi. Chín địa: cõi Dục, Bốn thiền, Bốn
vô sắc. Trong đó, cõi Dục có đủ bốn thứ
tu (tư) hoặc: tham, sân, mạn, vô minh.
Bốn thiền, Bốn vô sắc đã trừ sân, chỉ
còn lại tham, mạn, vô minh. Tất cả các
tư hoặc ở mỗi địa được chia ra làm chín
phẩm từ thượng thượng cho đến hạ hạ,
tổng cộng là 81 phẩm tư hoặc. [X. luận
Câu xá Q.23].
CỬU ĐIỀU TÍCH TRƯỢNG
Chín điều gậy tích. Bài kệ đọc lên khi
rung gậy tích. Một trong bốn pháp yếu. Bài
kệ có chín điều nên gọi Cửu điều tích
trượng. Ba điều trước của bài kệ này giống
với “Tam điều tích trượng”.
Bốn câu của điều thứ nhất được trích ra
từ phẩm Tịnh hạnh của kinh Hoa Nghiêm
(bản dịch mới) quyển 14, còn các câu khác
không rõ xuất xứ.
Bốn câu kệ trong điều thứ nhất trích từ
kinh Hoa nghiêm như sau:
Thủ chấp tích trượng
Đương nguyện chúng sinh
Thiết đại thí hội
Thị như thực đạo
(Tay cầm gậy tích
Nguyện cho chúng sinh

Mở hội thí lớn
Chỉ đạo như thực).
[X. Chân ngôn chư kinh thường dụng
tập Q.thượng].
CỬU ĐIỀU Y
Áo chín nẹp. Cũng gọi Cửu điều ca sa.
Gọi tắt: Cửu điều. Một trong ba thứ ca sa.
Một loại Tăng già lê thấp nhất trong chín
bậc đại y (áo lớn).
Áo này được may hai đoạn dài một đoạn
ngắn, số nẹp là chín. Cùng với áo năm nẹp,
bảy nẹp gọi chung là ba áo. Trong đó, áo
năm nẹp mặc
để làm việc
hàng ngày;
áo bảy nẹp
mặc khi lễ
bái tụng
niệm hoặc
phó trai; áo
chín nẹp chỉ
được mặc khi vào cung vua, lên tòa thuyết
pháp, vào làng xóm xin ăn hoặc khi hàng
phục ngoại đạo v.v...
CỨU ĐỚI THIỀN
........
Chín phương pháp hướng dẫn người tu
hành của ngài Pháp viễn ở Phù sơn. Học
trò của ngài biên chép những lời ngài chỉ
dạy thành văn gọi là “Phật thiền tông giáo
nghĩa cửu đới tập”, gọi tắt là Phù sơn cửu
đới. (xt. Phù Sơn Cửu Đới).
CỬU GIẢI THOÁT ĐẠO
Chín đạo giải thoát. Trong ba cõi có chín
địa: cõi Dục, bốn Thiền, bốn Vô sắc. Cõi
Dục có chín phẩm hoặc, ở giai vị Tu đạo,
người dứt trừ được sáu phẩm hoặc trước
Áo Chín Điệp
CỬU GIẢI THOÁT ĐẠO

của cõi Dục là bậc Thánh quả thứ hai, người
dứt trừ hết cả chín phẩm hoặc cõi Dục là
bậc Thánh quả thứ ba, người đoạn trừ 72
phẩm hoặc của cõi Sắc và cõi Vô sắc là bậc
Thánh quả thứ tư.
Mỗi lần đoạn trừ một phẩm hoặc này
đều có: Vô gián đạo và Giải thoát đạo. Vô
gián đạo là giai vị đang đoạn trừ phiền não,
còn Giải thoát đạo là giai vị giải thoát sau
khi đã đoạn trừ hết các phiền não.
Tư hoặc ở mỗi địa có chín phẩm, cho
nên pháp đối trị cũng có chín, gọi là Cửu
vô gián đạo, Cửu giải thoát đạo. [X. Đại
tạng pháp số Q.50]. (xt. Cửu Vô Gián
Đạo).
CỬU GIỚI
.....
Chín giới trong 10 pháp giới. Tức là: địa
ngục, ngã quỉ, súc sinh, a tu la, cõi người,
cõi trời, Thanh văn, Duyên giác, Bồ tát.
CỬU GIỚI TÌNH CHẤP
Nghĩa là chúng sinh trong chín cõi đều
có tâm mê chấp. Trong mười cõi, chỉ có
Phật đã xa lìa tình chấp. (xt. Cửu Giới).
CỬU HÀ PHÁT TÂM
Nghĩa là: nếu chúng sinh nào ở nơi chư
Phật nhiều bằng số cát của sông Ni liên
thiền cho đến số cát của tám sông Hằng
mà phát tâm bồ đề thì đời vị lai ắt có thể
tụng trì kinh điển Đại thừa, như kinh Niết
bàn và hộ trì chính pháp vô thượng. [X.
kinh Niết bàn (bản Bắc) Q.6].
CỬU HIỂN NHẤT MẬT
Giáo phán của tông Chân ngôn Nhật
bản. Trong 10 trụ tâm, chín trụ tâm trước
là Hiển giáo, một trụ tâm sau là Mật giáo,
nên gọi là cửu Hiển nhất Mật. (xt. Thập
Trụ Tâm).
CỬU HOA SƠN
Núi ở phía tây nam huyện Thanh dương

tỉnh An huy, chiếm khoảng đất hơn một
trăm cây số vuông. Núi này vốn tên là Cửu
tử sơn, cùng với núi Ngũ đài ở tỉnh Sơn tây,
núi Nga mi ở tỉnh Tứ xuyên và núi Phổ đà
ở tỉnh Chiết giang là bốn núi lớn nổi tiếng
của Phật giáo Trung quốc.
Núi Cửu hoa có 99 ngọn, trong đó, chín
ngọn hùng vĩ nhất là Thiên đài, Liên hoa,
Thiên trụ, Thập vương v.v... Chín ngọn
núi này trông giống như chín đứa bé đang
ngồi quây quần nô đùa với nhau, vì thế mà
Cửu hoa vốn có tên là núi Cửu tử (chín
đứa bé). Thi hào Lí bạch đời Đường đến
đây, thấy chín ngọn núi đứng thẳng như
chín bông sen, nên ông mới đổi lại tên là
Cửu hoa sơn. Những ngọn núi Cửu hoa
quanh co kì vĩ, tráng lệ nguy nga.
Trong núi có nhiều khe, suối nước chảy
róc rách, những viên đá kì lạ, những hang
động cổ kính, hàng tùng cao ngất, rừng trúc
xanh rờn; ánh núi sắc nước đan dệt vào
nhau tạo nên khung cảnh mờ ảo huyền bí.
Núi Cửu hoa được mở mang lần đầu
tiên vào năm Long an thứ 5 (401) đời Đông
Tấn, tại đây, ngài Bôi độ đã xây dựng chùa
Ngọn Thiên Đài Của Núi Cửu Hoa
CỬU GIỚI

Hóa thành. Cứ theo Trì châu Cửu hoa sơn
Hóa thành tự Địa tạng truyện kí trong Tống
cao tăng truyện quyển 20 ghi chép, thì ngài
Địa tạng là người thuộc giòng họ Kim của
vương quốc Tân la (nay là nước Triều Tiên),
tên là Kim kiều giác, thích cảnh u tịch của
núi Cửu hoa, mới lưu lại ở đó.
Đầu năm Chí đức (756 - 757), Chư cát
tiết đến núi này, thấy ngài Địa tạng tu khổ
hạnh, bèn dựng nhà Thiền cúng ngài. Đầu
năm Kiến trung (780 - 783), Trương công
nghiêm nghe phong cách cao thượng của
ngài Địa tạng, mới tâu xin vua làm chùa
cúng dường ngài. Năm Trinh nguyên 19
(803), ngài Địa tạng thị tịch. Vị Địa tạng họ
Kim này được coi là hóa thân của bồ tát
Địa tạng và rất được tôn sùng. Từ đó, núi
Cửu hoa được xem là đạo tràng của bồ tát
Địa tạng ứng hóa độ sinh là trung tâm của
tín ngưỡng Địa tạng. Đồng thời, các chùa
viện đại qui mô được xây dựng, trải qua các
đời Tống, Nguyên, Minh, Thanh mỗi ngày
một hưng thịnh. Vào thời kì thịnh nhất,
trên núi có tới hơn ba trăm ngôi chùa với
hơn bốn nghìn vị tăng, khói hương nghi
ngút quanh năm, nên có biệt hiệu “Nước
Phật cõi tiên”.
Hiện nay, trên núi có 78 ngôi chùa cổ
như: chùa Hóa thành, chùa Cửu tử, chùa
Tuệ cư, Nhục thân bảo điện v.v... hơn 1500
pho tượng Phật và các đồ pháp khí, văn
vật như: Sắc chỉ vua ban khoảng năm Vạn
lịch đời vua Thần tông nhà Minh, Kinh
tạng, ấn ngọc v.v... trong cung Bách tuế,
nhờ tượng nhục thân “Ứng thân bồ tát”
ngồi của thiền sư Vô hà.
Chùa Cửu tử là một kiến trúc qui mô
hoành vĩ, phía trái chùa có bảy dòng suối,
nước chảy phát ra âm thanh như tiếng
chuông tiếng trống, bên phải chùa có khe

Thùy vân, nước chảy phát ra âm thanh như
vòng ngọc, đai ngọc chạm vào nhau, vốn
có tên là “Cửu tử thính tuyền” (suối chín
chú bé lắng nghe). Chùa Vô tướng được
xây dựng vào đầu năm Khai nguyên đời
Đường. Chùa này vốn là ngôi nhà cũ của
Vương quí hữu được đổi làm chùa, đến
khoảng năm Bình trị đời Bắc Tống vua mới
ban hiệu là chùa Vô tướng.
Thượng thiền đường vốn tên là Cảnh
đức đường, vào khoảng năm Khang hi đời
Thanh, đệ tử của Quốc sư Ngọc lâm là ngài
Tông diễn mở rộng thêm mới đổi tên là
Thượng thiền đường như hiện nay.
Nhục thân bảo điện trên ngọn Thần
quang, thường gọi là tháp Nhục thân, bằng
gỗ, bảy tầng, cao 18 mét, mỗi tầng có tám
cỗ khám thờ tượng bồ tát Địa tạng mầu
vàng ròng, hai bên tháp có tượng 10 vua
đứng hầu. Vua Thần tông nhà Minh ban
hiệu là “Hộ Quốc Nhục Thân Bảo Tháp”.
Ngôi tháp hiện còn đến nay là tháp được
làm lại vào khoảng năm Đồng trị đời
Thanh. [X. Cửu hoa nhật lục (Chu thiên
độ); Cửu hoa sơn chí; Chi na văn hóa sử
tích giải thuyết Q.10; K. L. Reichelt: Truth
and Tradition in Chinese Buddhism].
CỬU HOẠNH
I. Cửu hoạnh: chỉ cho chín nguyên
nhân đưa đến cái chết oan uổng.
1. Ăn những thức ăn không nên ăn.
2. Ăn không có điều độ, không biết tiết
chế: ăn nhiều, no quá.
3. Ăn những món mình ăn không
quen: Không biết thời, không biết tục lệ.
4. Ăn xong, thức ăn chưa kịp tiêu hóa
đã lại ăn tiếp.
5. Nín đại tiểu tiện.
6. Không giữ giới (hoặc luật pháp), phạm
tội nặng phải tử hình.
7. Gần bạn xấu, chơi với những kẻ ác.
8. Đi vào làng xóm không đúng lúc,
không đúng phép.

9. Gặp thú dữ, chó dại, người điên, nước CỬU HOẠNH

lụt, đám cháy v.v... là những thứ đáng tránh
lại không tránh đến nỗi bị hại. [X. kinh
Cửu hoạnh, kinh Phật y].
II. Cửu hoạnh: chỉ cho chín cái chết
oan uổng.
1. Bị bệnh mà không có thuốc.
2. Phép vua hành hình.
3. Phi nhân đoạt tinh khí, tức hoang
dâm quá độ bị quỉ quái thừa cơ hút mất
tinh khí.
4. Bị lửa đốt.
5. Bị nước cuốn.
6. Bị thú dữ ăn thịt.
7. Ngã từ trên núi xuống.
8. Trúng thuốc độc hoặc bị trù ếm.
9. Đói khát quá mà chết.
[X. kinh Dược sư lưu li quang như lai
bản nguyện công đức].
CỬU HOẠNH KINH
Có 1 quyển, ngài An thế cao dịch vào
đời Hậu Hán, thu vào Đại chính tạng tập
2. Nội dung trình bày về chín nguyên
nhân gây ra cái chết oan uổng của chúng
sinh.
Kinh này cùng bản với thiên 31 trong
kinh Thất xứ tam quán (Đại chính tạng tập
2). [X. Xuất tam tạng kí tập Q.2]. (xt. Cửu
Hoạnh).
CỬU HỘI
.....
I. Cửu hội: Chỉ chín hội Mạn đồ la của
Kim cương giới. (xt. Kim Cương Giới Mạn
Đồ La).
II. Cửu hội: Chín hội nói pháp, chỉ
cho pháp hội đức Phật nói kinh Hoa
nghiêm. Kinh Hoa nghiêm (bản dịch mới)
gọi chung là Thất xứ cửu hội (bảy nơi chín
hội), nhưng kinh Hoa nghiêm (bản dịch
cũ) thì nói Thất xứ bát hội (bảy chỗ tám
hội).

CỬU HỘI NHẤT ẤN
...........
Mạn đồ la của Kim cương giới gồm chín
hội, trong đó có hội Nhất ấn. Từ ngữ Cửu
hội nhất ấn nêu rõ mối quan hệ giữa hội
Nhất ấn và tám hội. Hội Nhất ấn tức là
pháp môn thống nhiếp toàn bộ chư tôn
của chín hội vào một ấn Trí quyền của Đại
nhật Như lai, còn tám hội kia thì vì mở ra
công đức của Đại nhật Như lai mà thành
lập.
CỬU HỘI TÔN SỐ LƯỢC TỤNG
.................
Bài kệ tụng được làm để dễ ghi nhớ con
số các vị tôn của chín hội Mạn đồ la thuộc
Kim cương giới Mật giáo.
Văn tụng:
Thành thân thiên lục thập nhất tôn
Tam vi cúng các thất thập tam
Tứ thập tam nhất lí thập thất
Giáng giáng thất thập thất tam tôn.
Phân biệt cửu hội chư tôn vị
Phật thể nhất thiên tam thập lục
Bồ tát nhị bách cửu thập thất
Phẫn nộ tứ tôn chấp kim tứ
Ngoại kim cương bộ bách nhị thập
Tổng thiên tứ bách lục thập nhất
Thị danh kim cương hiện đồ tôn
Viên dung tương tức nhất pháp giới.
Nghĩa là:
Hội thành thân có 1061 vị tôn.
Hội Tam muội da, Vi tế, Cúng dường,
mỗi hội có 73.
Hội Tứ ấn có 13
Hội Nhất ấn có 1
Hội Lí thú có 17
Hội Hàng tam thế có 77
Hội Hàng tam thế tam muội da có 73
Phân biệt các vị tôn trong chín hội:
Phật có 1036, Bồ tát 297, Phẫn nộ 4,
Chấp kim cương 120, tổng cộng là 1461,
CỬU HOẠNH KINH

đó là chư tôn của tranh vẽ Kim cương, viên
dung tương tức Nhất pháp giới. [X. Mạn đồ
la tư sao].
CỬU HỮU TÌNH CƯ
...........
Chỉ cho chín chỗ ở của loài hữu tình
(chúng sinh). Cũng gọi Cửu cư, Cửu chúng
sinh cư, Cửu môn, Cửu hữu. Đó là: người
và trời của cõi Dục, trời Phạm chúng, trời
Cực quang tịnh, trời Biến tịnh, trời Vô
tưởng, trời Không vô biên, trời Thức vô
biên, trời Vô sở hữu, trời Phi phi tưởng.
Trong đó, ngoại trừ trời Vô tưởng và trời
Phi phi tưởng, bảy nơi còn lại đặc biệt được
gọi là Thất thức trụ. [X. kinh Trường a hàm
Q.9; luận Câu xá Q.8; Đại thừa nghĩa chương
Q.8]. (xt. Cửu Địa).
CỬU KẾT
.....
Chín cái trói buộc. Tức là chín thứ
phiền não trói buộc chúng sinh trong vòng
sống chết. Đó là: ái, khuể (giận tức), mạn
(ngạo mạn), vô minh, kiến (tà kiến), thủ
(chấp trước), nghi, tật (ghen), xan (bỏn
xẻn). Tức là sáu phiền não căn bản (Tham,
Sân, Mạn, Vô minh, Kiến, Nghi, hoặc
Tham, Sân, Si, Mạn, Nghi) cộng thêm thủ,
tật,xan.
Nhưng trong Ngũ kiến, chỉ lập thân
kiến, biên kiến, tà kiến làm Kiến kết, và
trong Tứ thủ, chỉ lập kiến thủ, giới cấm thủ
làm Thủ kết. Vấn đề này có hai nghĩa:
1. Thể của ba kiến, hai thủ đều là 18
việc, tức do sự vật nên gọi là kết.
2. Ba kiến là sở thủ, hai thủ là năng
thủ, sở thủ, năng thủ tuy khác, nhưng cùng
mang ý nghĩa bám dính nên gọi là kết.
Ngoài ra, trong Thập triền, chỉ lập tật,
xan làm kết, có 7 lí do:
1. Đều tự lực phát sinh.

2. Tật (ghen ghét) là nhân của sự thấp
hèn, xan (bỏn xẻn) là nhân của sự nghèo
khó.
3. Tật và ưu (lo) tương ứng, là tùy phiền
não biểu thị sự lo lắng,xan và hỉ (mừng) tương
ứng, là tùy phiền não biểu thị sự vui mừng.
4. Người xuất gia đối với giáo pháp, người
tại gia đối với của báu đều do ghen ghét và
bỏn xẻn não loạn.
5. Trời Đế thích có vị cam lộ, sẻn tiếc
vị, ghen ghét sắc. A tu la có nữ sắc, sẻn tiếc
sắc, ghen ghét vị, do đó, thường đánh nhau
để tranh giành.
6. Tính ghen ghét và bỏn xẻn hay não
loạn trời và người.
7. Vì hai phiền não này não loạn mình
và người.
Luận Đại tì bà sa quyển 10 lấy 100 việc
làm tự tính của cửu kết. [X. luận Thành
thực Q.10; luận Câu xá Q.21]. (xt. Kết).
CỬU KHỔNG
Chín cái lỗ hổng trong thân thể. Cũng
gọi Cửu khiếu, Cửu sang (chín cái ung
nhọt), Cửu nhập, Cửu lậu (chín chỗ rò rỉ),
Cửu lưu (chín chỗ chảy ra).
Cứ theo pháp Tăng tàn thứ ba trong
luật Tứ phần quyển 3 nói, thì chín lỗ là:
Hai con mắt, hai lỗ tai, hai lỗ mũi, cái mồm,
đường đại tiện và đường tiểu tiện. Chín lỗ
hổng này giống như cái ung nhọt vỡ ra đầy
mủ máu là sang; vật từ ngoài đưa vào là
nhập; vật từ trong tiết ra là lậu, lưu, vì thế
có nhiều tên. Về số lỗ hổng không có thuyết
nhất định, cũng có thuyết nói sáu lỗ. [X.
kinh Đại bát niết bàn (bản Bắc) Q.31; luật
Thập tụng Q.3; Hữu bộ tì nại da Q.11; Trị
thiền bệnh bí yếu pháp Q.thượng; Tứ phần
luật hành sự sao tư trì kí Q.trung phần 2].
CỬU KIẾP
.....
Chín kiếp. Đức Thích tôn thành Phật
CỬU KIẾP

trước ngài Di lặc chín kiếp. Cứ theo kinh
Đại bảo tích quyển 11 chép, thì đức Thích
tôn và ngài Di lặc tuy phát tâm cùng một
lúc, nhưng nhờ sức dũng mãnh tinh tiến
nên đức Thích tôn thành Phật trước ngài
Di lặc chín kiếp.
CỬU LOẠI QUỈ
Chín loài quỉ. Cứ theo luận A tì đạt
ma thuận chính lí quyển 31 chép, chỗ
vua Diêm ma ở có ba loài quỉ là Vô tài
(không có của), Thiểu tài (có ít của) và
Đa tài (có nhiều của). Trong ba loại quỉ
này, mỗi loại lại chia làm ba thành là
chín loại quỉ:
1. Quỉ Cự khẩu: trong miệng quỉ này
thường nhả ra lửa mạnh, bốc cháy không
ngừng, thân hình thì như cây đa la bị cháy
rụi.
2. Quỉ Châm khẩu: quỉ này bụng to như
núi, cổ họng nhỏ như lỗ kim, tuy thấy thức
ăn uống ngon nhưng không nuốt được, nên
thường bị đói khát khổ sở.
3. Quỉ Xú khẩu: quỉ này trong miệng
thường bay ra mùi hôi hám hơn cả mùi
phân, chính loài quỉ này cũng không chịu
nổi, và nếu gặp thức ăn uống cũng biến
thành vật hôi thối không ăn được, nên
thường bị đói khát.
Ba loài quỉ trên đây thuộc loại quỉ Vô
tài.
4. Quỉ Châm mao: lông trên mình quỉ
này cứng nhọn, khó có thể đến gần, lông
cứng trong đâm thân thể mình, ngoài bắn
vào người khác, đau đớn khó chịu, bất chợt
gặp được chút thức ăn nhơ nhớp thì liền
ăn để đỡ đói khát.
5. Quỉ Xú mao: lông trên mình quỉ này
hôi thối hơn phân, mùi hôi thấm vào gân
mạch, da thịt, ruột gan rồi xông ra toàn
thân, rất là khó chịu. Nhưng nếu nhổ lông

đi thì da thịt rách nát, đau đớn khó tả, may
lắm mới gặp được chút thức ăn bẩn thỉu để
đỡ đói khát.
6. Quỉ Anh: Quỉ này ở cổ họng mọc cái
bướu lớn giống như ung nhọt, làm nóng
sốt đau nhức, nhưng khi xô đẩy nhau làm
vỡ bướu, mủ hôi tanh vọt ra thì lại tranh
nhau ăn cho đỡ đói.
Ba loại quỉ trên thuộc loại quỉ Thiểu tài.
7. Quỉ Hi tự: quỉ này thường đến các
đền thờ để hưởng thụ các phẩm vật cúng
tế, giống như loài chim bay trên hư không,
không bị trở ngại. Bởi vì quỉ này đời trước
chứa góp của cải nhưng lại bỏn xẻn không
chịu bố thí, vả lại hi vọng bọn con cháu
thờ cúng mình, nên sinh trong loài quỉ này.
8. Quỉ Hi khí: Quỉ này thường trông
chờ những vật thực người ta ăn thừa vứt đi
để ăn, vì nhân keo kiệt đời trước nên tùy
theo nghiệp lực khác nhau mà được thức
ăn nhiều ít, ngon lành hay sơ sài, cho nên
ở nơi có các thức ăn thì hoặc thấy đó là vật
dơ bẩn, hoặc không thấy được, hoặc ưa
thích vật sạch sẽ mà lại thấy là vật nhớp
nhúa.
9. Quỉ Đại thế: quỉ này là các quỉ có thế
lực lớn như: Dạ xoa, La sát sa, Cung bạn
trà v.v... hoặc ở nơi linh miếu, hoặc nương
nơi rừng cây, hoặc ở trong núi, hoặc nơi
cung điện trống không v.v... Sự giàu sang
sung sướng mà loài quỉ này thụ hưởng cũng
ngang với các trời.
Ba loại quỉ trên thuộc loài quỉ Đa tài.
CỬU LOẠI SINH
Chín cách sinh sản của chúng sinh
trong ba cõi:
1. Noãn sinh: loài sinh từ trứng ra, như
chim, gà v.v...
2. Thai sinh: loài sinh từ bào thai, như
người, trâu bò v.v...
3. Thấp sinh: loài sinh từ chỗ ẩm ướt,
như cá, sâu bọ...
CỬU LOẠI QUỈ

4. Hóa sinh: loại tự nhiên hóa ra, như
đom đóm...
Bốn loài chúng sinh trên đây, ba cõi
đều có.
5. Hữu sắc: loài có hình sắc (cõi Sắc).
6. Vô sắc: loài không có hình sắc (cõi
Vô sắc).
7. Hữu tưởng: loài có tưởng (các vị trời
trong cõi Vô sắc trừ trời Vô tưởng).
8. Vô tưởng: loài không có tưởng (trời
Vô tưởng trong cõi Vô sắc).
9. Phi hữu tưởng phi vô tưởng: loài chẳng
phải có tưởng chẳng phải không tưởng (Phi
tưởng phi phi tưởng xứ).
Kinh Kim cương (Đại 8, 749 thượng)
nói: “Tất cả các loài chúng sinh, hoặc sinh
trứng, hoặc đẻ bọc, hoặc sinh nơi ẩm ướt,
hoặc tự nhiên hóa ra, hoặc có sắc, hoặc
không sắc, hoặc có tưởng, hoặc không
tưởng, hoặc chẳng phải có tưởng chẳng phải
không tưởng, ta đều khiến cho vào Niết
bàn vô dư mà được diệt độ”.
Ngoài ra, kinh Lăng nghiêm quyển 7
nói có 12 loại sinh.
CỬU LUÂN
Tiếng dùng trong kiến trúc của Phật giáo
Nhật bản. Cũng gọi Không luân. Là những
hình vòng tròn trong Kim luân chín tầng
đặt trên đỉnh tháp.
Kiểu kiến trúc tháp trong các chùa
Phật, trên mặt bằng chỗ nóc tháp có đặt
những lớp hình tròn như cái mâm, thông
thường gọi là Tướng luân (hình tướng
bánh xe), Bàn cái (lọng tròn như cái
mâm), hoặc Thừa lộ bàn (những cái mâm
lộ thiên).
Ở Nhật bản, những tháp ba tầng, năm
tầng, nếu có chín tướng luân thì đặc biệt
gọi là Cửu luân. Cái vòng tròn thấp nhất
(ở dưới cùng) của Cửu luân gọi là Nhất luân

(một bánh xe), rồi từ đó chồng dần lên Nhị
luân (hai bánh xe) đến Cửu luân (chín bánh
xe).
Trên nóc các tháp được xây cất ở Ấn
độ đời xưa cũng có đặt Cửu luân. Ngoài ra,
tàn lọng (Phạm:chattra) tiêu biểu cho quí
tộc cũng có Cửu luân. (xt. Thừa Lộ Bàn,
Tướng Luân, Tháp).
CỬU NÃO
.....
Cũng gọi Phật cửu não, Cửu ách, Cửu
hoạnh, Cửu nạn, Cửu tội báo. Là chín tai
nạn mà đức Phật sau khi thành đạo đã phải
chịu vì nghiệp chướng ở đời quá khứ còn
rớt lại (hoa báo). Đó là:
1. Trong đời trước, đức Phật là con một
người Bà la môn tên là Hỏa man chơi thân
với con của người thợ gốm tên là Hộ hỉ.
Hộ hỉ nhiều lần rủ Hỏa man đến bái kiến
đức Phật Ca ciếp, nhưng Hỏa man ba lần
từ chối nói: “Gặp ông trọc đầu ấy làm gì”,
do nhân này mà Phật phải chịu quả báo
sáu năm khổ hạnh.
2. Đời trước Phật là một lãng nhân ăn
chơi, từng dụ dỗ một dâm nữ tên là Lộc
tướng đến khu vườn nơi mà vị Phật Bích
Chi tu đạo hàng ngày để hành lạc, xong rồi
giết nàng Lộc tướng mà gieo vạ cho Phật
Bích Chi, cho nên đời này Phật phải chịu
quả báo bị vu oan đã giết nàng Tôn đà lợi.
3. Trong kiếp quá khứ, Phật là nhà buôn,
vì tranh giành thuyền mà đánh nhau, Phật
dùng dáo đâm thủng chân một lái buôn
làm ông ta chết, do nhân duyên ấy mà nay
khi Phật đi khất thực Phật phải chịu quả
báo bị cọc gỗ nhọn đâm thấu bàn chân.
4. Đời trước Phật là Bà la môn, từng
ghen ghét với đức Phật Tỉ bà diệp và các vị
tỉ khưu được vua Bàn đầu cúng dường mà
thốt ra những lời thô bỉ xấu xa, rồi sai 500
đứa bé chửi mắng và bảo nên đem lúa mạch
dành cho ngựa ăn mà cho Phật Tỉ bà và
các vị tỉ khưu. Do nhân duyên ấy mà Phật

CỬU NÃO

và 500 vị A la hán khi ở ấp Tì lan phải
chịu quả báo ăn lúa mạch dành cho ngựa
suốt 90 ngày.
5. Trong kiếp quá khứ, giòng họ Thích
ca bắt cá trong ao để giết ăn, lúc đó Phật là
một cậu bé từng dùng gậy đập đầu cá, nên
nay giòng họ Thích chịu quả báo bị vua
Lưu li giết hại và lúc đó đức Phật đau đầu.
6. Có lần Phật vào xóm Bà la môn khất
thực không ai cúng dường.
7. Kiếp trước Phật là tỉ khưu vì ghen với
tỉ khưu Vô thắng được một phụ nữ tên là
Thiện huyễn cúng dường nên vu khống
Vô thắng thông dâm với Thiện huyễn. Do
nhân duyên ấy nên nay, khi đang nói pháp,
Phật chịu quả báo bị nàng Chiên đồ độn
bát trong bụng để vu oan đã có mang với
Phật.
8. Trong đời quá khứ Phật là Tu ma đề,
vì không muốn chia tài sản cho người em
trai cùng cha khác mẹ nên đẩy người em từ
trên sườn núi rơi xuống rồi ném đá giết chết,
vì nhân duyên ấy nên nay Phật chịu quả
báo bị Đề bà đạt đa lăn đá từ trên núi xuống
đè Phật khiến Phật bị thương.
9. Lúc đức Phật ở trong rừng A la bà
già bị giá rét suốt tám đêm ngày, phải đắp
cả ba tấm áo để chống lạnh. [X. luận Đại
trí độ Q.9; Đại minh tam tạng pháp số
Q.33].
CỬU NGHIÊP
.....
Chín nghiệp. Tức là cõi Dục, cõi Sắc,
mỗi cõi có ba nghiệp là: Tác nghiệp, Vô tác
nghiệp, Phi tác phi vô tác nghiệp; cõi Vô
sắc cũng có ba nghiệp: Tác nghiệp, Phi tác
phi vô tác nghiệp, Vô lậu nghiệp. Tác nghiệp
do thân miệng tạo ra, các nhà dịch mới
dịch là Biểu nghiệp; Vô tác nghiệp nhờ công
năng của Tác nghiệp mà sinh, các nhà dịch

mới dịch là Vô biểu nghiệp; Phi tác phi vô
tác nghiệp chỉ cho nghiệp ý; Vô lậu nghiệp
tức là nghiệp thân, miệng, ý vô lậu.
Chín thứ nghiệp nếu phân biệt theo ba
tính: thiện, ác, vô kí (không thiện không
ác) thì Tác nghiệp, Phi tác phi vô tác nghiệp
ở cõi Dục thông cả ba tính; Tác nghiệp, Phi
tác phi vô tác nghiệp của cõi Sắc thì thông
thiện và vô kí; Vô tác nghiệp của cõi Dục
thông thiện và ác. Vô tác nghiệp ở cõi Sắc
chỉ thông với tính thiện; Vô tác nghiệp Phi
tác phi vô tác nghiệp của cõi Vô sắc thông
với thiện và vô kí; Vô lậu nghiệp chỉ thông
với tính thiện. [X. phẩm Cửu nghiệp của
luận Thành thực Q.8; Đại thừa nghĩa
chương Q.7].
CỬU NHŨ PHẠM CHUNG
.....
Quả chuông lớn (hồng chung) trong các
chùa, dóng lên khi hành lễ. Phạm biểu thị
nghĩa thanh tịnh. Vì phần trên của chuông
có chín cái núm giống như núm vú nổi lên
ở chung quanh nên gọi là Cửu nhũ Phạm
chung.
CỬU NIÊN DIÊN BÍCH
...........
Chín năm xoay mặt vào vách. Tức là
xoay mặt vào vách ngồi thiền suốt chín năm.
Sự tích tổ Bồ đề đạt ma vị Sơ tổ của Thiền
tông Trung quốc.
Niên hiệu Phổ thông năm đầu (520) đời
Lương Vũ đế, ngài Bồ đề đạt ma vượt biển
đến Kim lăng (nay là Nam kinh). Ngài đàm
đạo với nhà vua không hợp nên qua sông
đến Lạc dương, dừng lại ở chùa Thiếu lâm
trên núi Tung sơn, ngồi xoay mặt vào vách
suốt chín năm. [X. Thần hội truyện Q.4].
CỬU PHẠM
Chín cõi trời thuộc Tứ thiền, tức là: Vô
vân, Phúc sinh, Quảng quả, Vô tưởng, Vô
phiền, Vô nhiệt, Thiện hiện, Thiện kiến
CỬU NGHIÊP

và Sắc cứu kính. [X. Nhân vương kinh Thiên
thai sớ Q.thượng].
CỬU PHẨM
.....
Chín bậc. Cũng gọi Tam tam chi phẩm.
Tức là chín bậc: Thượng thượng, thượng
trung, thượng hạ; Trung thượng, trung
trung, trung hạ; Hạ thượng, hạ trung, hạ
hạ. Những từ ngữ thường dùng là: Cửu
phẩm vãng sinh, Cửu phẩm Tịnh độ, Cửu
phẩm đại y, Cửu phẩm hoặc.
CỬU PHẨM AN DƯỠNG CHI HÓA SINH
An dưỡng là tên khác của Cực lạc.
Những người được sinh về cõi Tịnh độ cực
lạc gồm hai loại: Thai sinh và Hóa sinh.
Những người nghi ngờ bản nguyện tha lực
của đức Phật A di đà mà tự mình niệm Phật
cầu vãng sinh thì được sinh trong cung điện
nơi biên địa cõi Tịnh độ, hoặc sinh trong
hoa sen nhưng hoa không nở, khoảng 500
năm không được thấy nghe Tam bảo, giống
như người thai sinh ở trong bụng mẹ không
được thấy mặt trời mặt trăng, cho nên gọi
là Thai sinh. Còn những người tin nơi trí
của Phật thì tùy theo hành nghiệp của chín
bậc đều hóa sinh ở trong hoa sen, đầy đủ
thân tướng quang minh, cho nên gọi là Hóa
sinh. [X. kinh Vô lượng thọ Q.hạ].
CỬU PHẨM ẤN
........
Chín loại ấn tướng từ thượng phẩm
thượng sinh đến hạ phẩm hạ sinh. Cũng
gọi A di đà cửu phẩm vãng sinh ấn, Vãng
sinh cửu phẩm ấn, Tam tam phẩm ấn, Tam
tam phẩm vãng sinh ấn.
Ấn tướng này căn cứ theo nghiệp lực và
sự tu hành của người tu niệm Phật mà chia
làm chín bậc. Đây là dựa vào thuyết Cửu phẩm
vãng sinh trong kinh Quán vô lượng thọ.
Chẳng hạn như vãng sanh thì có Cửu phẩm

vãng sinh, Cực lạc thì có Cửu phẩm Tịnh độ,
Cửu phẩm niệm Phật, cho nên Phật A di đà
cũng có Cửu phẩm A di đà khác nhau, và sự
biểu hiện cụ thể những bậc ấy là ấn Cửu phẩm.
Về ấn tướng của ấn Cửu phẩm có nhiều
thuyết. Ấn tướng Thượng phẩm là hai tay
chồng lên nhau đặt bên cạnh đan điền (duỗi
ba ngón, tay phải để ở dưới tay trái). Ấn này
thấy thường hơn. Ấn tướng Trung phẩm là
hai tay đặt ở ngang ngực, bàn tay hướng ra
ngoài đều nhau. Ấn tướng Hạ phẩm thì bàn
tay hướng ra ngoài, tay phải hướng lên, tay
trái hướng xuống. Ấn tướng Thượng sinh là
ngón cái, đầu ngón trỏ co và hợp lại. Ấn
tướng Trung sinh là ngón cái, đầu ngón giữa
co và hợp lại. Ấn tướng Hạ sinh là ngón cái,
đầu ngón áp út co và hợp lại.
Như vậy, ấn tướng của mỗi phẩm mỗi
sinh kết hợp lại thì thành ấn Cửu phẩm:
Thượng phẩm thượng sinh, Thượng phẩm
trung sinh, Thượng phẩm hạ sinh, Trung
phẩm thượng sinh, Trung phẩm trung sinh,
Trung phẩm hạ sinh, Hạ phẩm thượng sinh,
Hạ phẩm trung sinh, Hạ phẩm hạ sinh.
Trong đó, ấn Thượng phẩm thượng sinh
gọi là Diệu quan sát trí ấn, cũng gọi Định
ấn, Di đà định ấn, là ấn tướng mà tượng
Phật ngồi thường kết. Ấn tướng Trung
phẩm thượng sinh cũng gọi là Thuyết pháp
ấn. Còn ấn tướng của Hạ phẩm thượng
sinh là ấn Lai nghinh mà tượng Phật đứng
kết, loại ấn này phổ biến hơn cả.
Ngoài ra, thuyết Cửu phẩm ấn trong các
kinh đều chưa thấy ghi chép, chỉ biết thuyết
này đã được lưu truyền từ cuối đời Đường,
về sau truyền đến Nhật bản, rất thịnh hành
trong tông Chân ngôn và tông Tịnh độ.
CỬU PHẨM DI ĐÀ
Chín loại hình tượng của Phật A di đà.
Do căn cơ và chủng loại bất đồng mà những
CỬU PHẨM DI ĐÀ

người được sinh về Tịnh độ cực lạc có chín
bậc khác nhau và Phật đến đón cũng có
chín bậc, đời sau đặc biệt dùng ấn khế để
phân biệt tướng của chín bậc. Vì Phật thể
có chín loại nên cũng gọi Cửu thể A di đà.
Trong các tranh vẽ cũ, tay đức Phật A
di đà đến đón đều kết ấn An úy nhiếp thủ
phù hợp với câu văn “thụ thủ nghinh tiếp”
(trao tay đón tiếp) trong kinh. Trong các
bức tranh mới thì ba bậc Thượng thượng,
Thượng trung, Hạ thượng đức Phật kết ấn
Chuyển pháp luân, hai bậc Thượng hạ,
Trung thượng thì kết ấn An úy nhiếp thủ.
Thuyết này bắt nguồn từ kinh Quán vô
lượng thọ, cho rằng những người cửu phẩm
vãng sinh cảm được tướng Phật A di đà
đến đón có khác nhau. Do đó, đời sau mới
nói ấn khế có chín bậc sai biệt.
Ở Trung quốc, thuyết trên đã xuất hiện
vào thời Tùy, Đường, như trong Nguyện
vãng sinh lễ tán kệ, ngài Ngạn tông đời
Tùy đã trình bày Ấn khế tùy theo các bậc
mà có khác. Thời Đường Vũ tông, vị tăng
người Nhật tên là Huệ vận đã đem A di đà
cửu phẩm mạn đồ la từ Trung quốc về Nhật
bản để truyền bá.
CỬU PHẨM ĐẠI Y
Đại y là áo Tăng già lê, có ba bậc thượng,
trung, hạ, lại do số nẹp của mỗi bậc mà
chia làm chín loại:
Thượng tăng già lê có ba loại: loại
Thượng thượng 25 nẹp, loại Thượng trung
23 nẹp, loại Thượng hạ 21 nẹp. Mỗi nẹp
chia 5 ô, 4 dài 1 ngắn.
Trung tăng già lê có ba loại: loại Trung
thượng 19 nẹp, loại Trung trung 17 nẹp,
loại Trung hạ 15 nẹp. Mỗi nẹp chia 4 ô, 3
dài 1 ngắn.
Hạ tăng già lê có ba loại: loại Hạ thượng
13 nẹp, loại Hạ trung 11 nẹp và loại Hạ hạ

9 nẹp. Mỗi nẹp chia 3 ô, 2 dài, 1 ngắn.
Trong chín loại áo trên đây, chỉ có ba
loại: Thượng thượng phẩm 25 nẹp, loại Hạ
thượng phẩm 13 nẹp và loại Hạ hạ phẩm 9
nẹp là thông dụng nhất. [X. Tát bà đa tì ni
tì bà sa Q.4].
CỬU PHẨM GIÁC VƯƠNG
Giác vương tức là đức Phật A di đà. Cửu
phẩm là chín thứ bậc của thế giới Tịnh độ.
Đức Phật A di đà là vị giáo chủ của thế giới
Tịnh độ cho nên gọi là Cửu phẩm giác vương.
CỬU PHẨM HOẶC
........
Chín phẩm phiền não. Dựa vào sự thô
to và nhỏ nhiệm mà chia bốn loại tu (tư)
hoặc: tham, sân, mạn, vô minh làm ba bậc
thượng, trung, hạ. Cũng gọi Cửu phẩm
phiền não. Trong ba cõi có chín địa: cõi
Dục, bốn Thiền, bốn Vô sắc. Trong chín
địa thì cõi Dục có đủ bốn loại tu hoặc, còn
bốn Thiền, bốn Vô sắc thì chỉ có ba, trừ
sân. Ba hoặc ở mỗi địa lại chia làm thượng
thượng cho đến hạ hạ thành là chín phẩm,
cộng chung chín địa là 81 phẩm, gọi là 81
phẩm Tu hoặc, thông cả hữu lậu vô lậu;
phàm phu cũng có thể đoạn được 72 phẩm
của tám địa dưới. Bậc thánh ở giai vị tu đạo,
nếu đoạn được sáu phẩm hoặc trước của
cõi Dục thì chứng quả thứ hai, đoạn được
chín phẩm của cõi Dục thì chứng quả thứ
ba, dứt hết tất cả 72 phẩm của cõi Sắc và
cõi Vô sắc thì chứng được quả thứ tư. [X.
luận Đại thừa a tì đạt ma tạp tập Q.9; luận
Câu xá Q.23].
CỬU PHẨM LIÊN ĐÀI
...........
Chín bậc đài sen. Đài sen của những người
tu hành của Cửu phẩm vãng sinh. Gọi tắt:
Cửu liên. Người tu niệm Phật cầu vãng sinh,
lúc sắp chết, Thánh chúng đem đài sen đến
CỬU PHẨM ĐẠI Y

đón, hành giả ngồi vào đài sen này, cánh
hoa khép lại đưa về cõi Tịnh độ. Đến nơi
hoa nở ra thì thân tướng đầy đủ. Vì phẩm vị
của hành giả từ Thượng thượng đến Hạ hạ
gồm chín bậc nên đài sen cũng có chín bậc.
Kinh Vô lượng thọ đã nói rất rõ về chín
phẩm đài sen, trong đó, chỉ trừ Trung phẩm
hạ sinh bị bỏ bớt, còn từ Thượng phẩm
thượng sinh đến Hạ phẩm hạ sinh theo
thứ tự là: đài kim cương, đài tử kim, hoa
sen vàng, đài hoa sen, hoa sen bảy báu,
hoa sen báu, hoa sen và hoa sen vàng.
CỬU PHẨM NHUẬN SINH
Chín phẩm nhuận sinh. Chỉ cái tác
dụng thấm nhuần bảy đời khi dứt trừ chín
phẩm tu hoặc ở cõi Dục. Nhuận sinh có
nghĩa là phiền não vun tưới cho nghiệp
nhân để sinh ra quả của vị lai. Đại thừa
nghĩa chương quyển 5 chia nhuận sinh làm
hai thứ: Chung và riêng.
Nói chung thì: ba phẩm trước vun tưới
bốn đời, ba phẩm giữa vun tưới hai đời, ba
phẩm chót vun tưới một đời. Còn nói riêng
thì phẩm Thượng thượng vun tưới hai đời,
phẩm Thượng trung và phẩm Thượng hạ
mỗi phẩm vun tưới một đời. Phẩm Trung
thượng vun tưới một đời, phẩm Trung trung
vun tưới nửa đời, phẩm Trung hạ vun tưới
nửa đời (cộng chung lại là một đời). Phẩm
Hạ thượng vun tưới nửa đời, phẩm Hạ trung
và Hạ hạ vun tưới có nửa đời.
Chín phẩm nhuận sinh (vun tưới) bảy
đời được đồ biểu như sau:
Thượng thượng.......... 2 đời.
Thượng trung.......... 1 đời. 4 đời
Thượng hạ.......... 1 đời.
Trung thượng.......... 1 đời.
Trung trung.......... 1/2 đời 2 đời
Trung hạ.......... 1/2 đời.
Hạ thượng.......... 1/2 đời

Hạ trung..........
1/2 đời
1 đời
Hạ hạ..........
Nhìn vào bản đồ biểu trên, ta thấy tùy
theo sự đoạn hoặc mà sức nhuận sinh giảm
dần: nếu người đoạn được sáu phẩm trước
thì chứng quả Nhất lai (quả thứ hai), người
đoạn được tất cả chín phẩm thì chứng quả
Bất hoàn (quả thứ ba). Phiền não câu sinh
tương ứng với thức thứ sáu, từ vô thủy nó
đã nhuận sinh trong thân hữu tình (phàm
phu) cho đến vô cùng. Nhưng, đối với người
tu hành đã vào Thánh vị, thân ngài đã
thành tựu Thánh đạo vô lậu, phiền não
câu sinh bị Thánh đạo áp phục nên chỉ
sinh lại bảy lần ở cõi Dục. [X. Thành duy
thức luận liễu nghĩa đăng Q.1; Câu xá luận
quang kí Q.8]. (xt. Cửu Phẩm Hoặc).
CỬU PHẨM NIÊM PHẬT
Niệm Phật được chia làm chín bậc:
Thượng thượng, Thượng trung, Thượng hạ,
Trung thượng, Trung trung, Trung hạ, Hạ
thượng, Hạ trung, Hạ hạ. Sự chia bậc này
dựa theo công phu quán tưởng sâu hay
nông, niệm Phật nhiều hay ít. Quán tưởng
sâu hay nông đã được trình bày trong Vãng
sinh yếu tập của ngài Nguyên tín người Nhật
bản, còn niệm Phật nhiều hay ít thì ngài
Thiện đạo đã nói rõ trong Quán niệm pháp
môn.
Vãng sinh yếu tập quyển hạ (Đại 84,
82 hạ) nói: “Trong chín bậc, hạnh niệm
Phật thuộc bậc nào? Đáp: Nếu như nói
hạnh, thì lí đáng thượng thượng, như vậy
tùy sự hơn kém mà chia làm chín bậc.
Nhưng theo kinh nói chín bậc là chỉ nói
rõ về hạnh nghiệp, chứ lí thực thì vô
cùng”.
Quán niệm pháp môn (Đại 47, 23 trung)
nói: “Mỗi ngày niệm Phật một vạn câu, cũng
phải y theo thời khóa lễ tán cõi Tịnh độ
trang nghiêm, phải hết sức tinh tiến, hoặc

được ba vạn, sáu vạn, mười vạn đều là người
sinh bậc Thượng thượng”.
]
]
]]
CỬU PHẨM NIÊM PHẬT

CỬU PHẨM TỊNH ĐỘ
...........
Cũng gọi Cửu phẩm tịnh sát, Cửu phẩm
an dưỡng. Cứ theo kinh Quán vô lượng
thọ nói, thì những người cầu nguyện vãng
sinh, tùy theo căn cơ và hạnh nghiệp hơn
kém mà chia làm chín bậc, do đó, cõi Tịnh
độ cực lạc cũng được chia làm chín bậc
khác nhau.
Ngoài ra, Mật giáo cũng có thuyết chín
phẩm riêng là:
Thượng phẩm thượng sinh: Chân sắc
địa.
Thượng phẩm trung sinh: Vô cấu địa.
Thượng phẩm hạ sinh: Li cấu địa.
Trung phẩm thượng sinh: Thiện giác
địa.
Trung phẩm trung sinh: Minh lực địa.
Trung phẩm hạ sinh: Vô lậu địa.
Hạ phẩm thượng sinh: Chân giác địa.
Hạ phẩm trung sinh: Hiền giác địa.
Hạ phẩm hạ sinh: Lạc môn địa.
Chín phẩm trên đây được gọi là Cửu
phẩm tịnh thức chân như cảnh. [X. kinh
Vô lượng thanh tịnh bình đẳng giác Q.3;
kinh A di đà Q.hạ; kinh Cửu phẩm vãng
sinh a di đà tam ma địa tập đà la ni].
CỬU PHẨM VÃNG SINH
Cũng gọi Tam bối sinh tưởng, Nhất cửu
chi sinh. Những người thuộc ba căn thượng,
trung, hạ tu tập pháp môn Tịnh độ đều
được vãng sinh, căn cứ theo ba căn này mà
chia làm chín bậc gọi là Cửu phẩm vãng
sinh.
1. Thượng phẩm thượng sinh: Trước
hết, hành giả phát ba tâm là tâm chí thánh,
tâm sâu xa, tâm hồi hướng phát nguyện. Kế
đến, tu ba nghiệp là lòng thương không
giết hại, đầy đủ các giới luật, đọc tụng kinh
điển Đài thừa, tu hành sáu niệm.

Hành giả tu như vậy tinh tiến dũng
mãnh, lúc hấp hối được đức Phật A di đà
phóng hào quang chiếu trên thân hành giả,
rồi bồ tát Quan thế âm tay cầm đài Kim
cương và bồ tát Đại thế chí đến đón.
2. Thượng phẩm trung sinh: Hành giả
này cũng phát ba tâm, hiểu rõ Đệ nhất nghĩa
đế, tin sâu nhân quả, nhưng không thể thụ
trì đọc tụng và tu hành pháp Đại thừa. Khi
hành giả hấp hối, đức Phật A di đà, bồ tát
Quan thế âm, Đại thế chí và vô lượng đại
chúng tay cầm đài tử kim đến đón.
3. Thượng phẩm hạ sinh: Hành giả này
cũng phát ba tâm, nhưng chỉ tin nhân quả,
không thụ trì đọc tụng và hiểu nghĩa của
pháp Đại thừa. Khi người này sắp chết, đức
Phật A di đà, các bồ tát Quán thế âm, Đại
thế chí và các quyến thuộc tay cầm hoa
sen vàng, hóa làm năm trăm hóa Phật đến
đón.
4. Trung phẩm thượng sinh: Hành giả
này nhận giữ năm giới, tám giới trai, không
tạo năm tội nghịch, không làm các điều ác.
Khi họ lâm chung, đức Phật A di đà và các
tỉ khưu vây chung quanh, phóng hào quang
màu vàng đến chỗ hành giả. Hành giả trông
thấy tâm rất vui mừng vì thấy mình đang
ngồi trên đài hoa sen.
5. Trung phẩm trung sinh: Hành giả
này nhận lãnh tám giới quan trai, hoặc giới
sa di, giới tỉ khưu, trong một ngày một đêm
giữ gìn trọn vẹn, uy nghi đầy đủ. Người này
khi hấp hối, thấy đức Phật A di đà và các
quyến thuộc phóng ánh sáng vàng, tay cầm
hoa sen bảy báu đi đến trước hành giả.
6. Trung phẩm hạ sinh: Nếu những
người thiện nam tín nữ hiếu dưỡng cha mẹ,
làm việc nhân nghĩa, đến khi hấp hối, gặp
thiện tri thức nói cho biết những sự yên
vui ở cõi nước của đức Phật A di đà và 48
nguyện của tỉ khưu Pháp tạng, rồi dốc lòng
tin ưa thì liền được vãng sinh.
7. Hạ phẩm thượng sinh: Nếu có chúng

CỬU PHẨM TỊNH ĐỘ

Thượng Phẩm Thượng Sinh
Thượng Phẩm Trung Sinh
Thượng Phẩm Hạ Sinh
Trung Phẩm Thượng Sinh
Trung Phẩm Trung Sinh
Trung Phẩm hạ Sinh
CỬU PHẨM VÃNG SINH

tạo trong nghìn kiếp. Sau, thiện tri thức lại
dạy họ chắp tay xưng danh hiệu “Nam mô
A di đà Phật” liền trừ được tội nặng sinh tử
trong 50 ức kiếp. Bấy giờ đức Phật A di đà,
bồ tát Quan thế âm, bồ tát Đại thế chí hóa
hiện đến đón tiếp.
8. Hạ phẩm trung sinh: Nếu có chúng
sinh hủy phạm năm giới, tám giới và 250
giới mình đã nhận giữ, ăn cắp tài vật của
thường trụ và của tăng hiện tiền, nói pháp
bất tịnh mà không hổ thẹn, làm đủ các
pháp bất thiện. Những hạng người tội lỗi
này, lúc hấp hối gần chết, thấy lửa của các
địa ngục cùng lúc ập đến. May gặp được
thiện tri thức cứu giúp bằng cách khen ngợi
uy đức mười lực của Phật A di đà liền trừ
được tội nặng sinh tử trong 80 ức kiếp, lửa
mạnh địa ngục hóa làm gió mát thổi các
hoa trời, trên hoa đều có hóa Phật và Bồ
tát tiếp đón.
9. Hạ phẩm hạ sinh: Nếu có chúng sinh
tạo năm nghịch, mười ác, làm đủ các việc
bất thiện. Người này lúc sắp chết, may gặp
thiện tri thức, dùng lời an ủi, nói pháp mầu
cho nghe, rồi bảo họ niệm Phật. Người này
chí tâm chí thành niệm: Nam mô A di đà
Phật đủ mười câu, liền trừ được tội nặng
sinh tử trong 80 ức kiếp và thấy hoa sen
vàng to bằng bánh xe ở ngay trước mặt.
Theo ngài Tuệ viễn ở chùa Tịnh ảnh,
thì chín phẩm vãng sinh kể trên là chín
phép quán tưởng của người cầu sinh Tịnh
độ, còn ngài Thiện đạo thì cho là phương
pháp thực tiễn của người cầu sinh Tịnh độ.
Cả hai vị đều cho chín phẩm này thuộc
phàm phu.
Ngài Tịnh ảnh cho rằng:
- Bồ tát từ Tứ địa đến Lục địa là Thượng
phẩm thượng sinh.
- Bồ tát Sơ địa, Nhị địa, Tam địa là

Thượng phẩm trung sinh.
- Bồ tát thuộc chủng tính trở lên là
Thượng phẩm hạ sinh.
Hạ Phẩm Thượng Sinh
Hạ Phẩm Trung Sinh
Hạ Phẩm Hạ Sinh
sinh tạo các nghiệp ác, phỉ báng kinh điển
Đại thừa mà lòng không hổ thẹn. Người
này lúc sắp chết gặp được thiện tri thức
giúp đỡ, tuyên đọc tên hiệu các kinh Đại
thừa và tán thán công đức của kinh, nhờ
đó mà trừ được các nghiệp ác cực nặng đã
CỬU PHẨM VÃNG SINH

- Các bậc thánh của ba quả trước thuộc
Tiểu thừa là Trung phẩm thượng sinh.
- Hai phàm (nội phàm và ngoại phàm)
trước giai vị Kiến đạo là Trung phẩm trung
sinh.
- Phàm phu trước giai vị Kiến đạo là
Trung phẩm hạ sinh.
- Người mới học Đại thừa chưa được
giai vị nào, cho nên căn cứ vào lỗi nặng
nhẹ mà chia làm: Hạ phẩm thượng sinh,
Hạ phẩm trung sinh, Hạ phẩm hạ sinh.
Tông Thiên thai thì chủ trương:
- Bồ tát thuộc Tập chủng tính (Thập
trụ) trở lên là Thượng phẩm.
- Ngoại phàm đến Thập tín là Trung
phẩm.
- Phàm phu là Hạ phẩm.
Về giai vị của Cửu phẩm vãng sinh, giữa
các sư còn có khá nhiều thuyết khác nhau.
Bởi vì vãng sinh có chín loại khác nhau
nên Tịnh độ cũng có chín bậc (Cửu phẩm
Tịnh độ) đài sen đón tiếp người vãng sinh
cũng có chín loại (Cửu phẩm liên đài), Phật
A di đà đến tiếp đón cũng có chín bậc (Cửu
phẩm Di đà), Ấn kết nơi tay cũng có chín
loại (Cửu phẩm ấn) và phương pháp niệm
Phật của người vãng sinh cũng có chín loại
(Cửu phẩm niệm Phật).
Ngài Thân loan của Nhật bản cho rằng
chín phẩm Tịnh độ là Phương tiện hóa độ,
tuy vậy, không khác gì với Chân thực báo
độ của đức Phật A di đà.
CỬU PHẨM VÃNG SINH KINH
Có 1 quyển, ngài Bất không dịch vào
đời Đường, thu vào Đại chính tạng tập 19.
Gọi đủ là: Cửu phẩm vãng sinh a di đà tam
ma địa tập đà la ni kinh. Cũng gọi Cửu
phẩm vãng sinh a di đà kinh.
Nội dung nói về Cửu phẩm tịnh thức
tam ma địa trong cõi nước của Phật Vô

lượng thọ và về danh hiệu tượng Phật trong
12 Đại mạn đồ la, đồng thời dạy phương
pháp vãng sinh lên chín phẩm.
CỬU PHẨM VÃNG SINH XÃ
Hội niệm Phật được thành lập tại Cối
kê vào năm Khai thành thứ 5 (840) đời vua
Văn tông nhà Đường. Cứ theo sách Bát
quỳnh thất kim thạch bổ chính quyển 73
nơi văn bia do Xử nột soạn, thì vào tháng 5
năm Khai thành thứ 5, vua Văn tông băng
hà, Vũ tông lên ngôi thi hành chính sách
phá Phật. Bấy giờ chùa Vũ ở Cối kê thỉnh
sa môn Nguyên anh giảng kinh Kim cương,
đồng thời, triệu tập 1250 người thành lập
hội Cửu phẩm vãng sinh do ngài Nguyên
anh làm thủ tọa. Trong văn bia có ghi họ
tên của chư tăng và cư sĩ từ phẩm thứ nhất
đến phẩm thứ chín.
CỬU PHẬT SỰ
Chín việc Phật. Khi vị trụ trì một sơn
môn hoặc bậc tôn túc thị tịch, nghi thức
tống táng dành cho các ngài gồm chín việc
theo thứ tự như sau:
- Nhập khám Phật sự (đưa vào khám).
- Di khám Phật sự (dời khám).
- Tỏa khám Phật sự (đóng khám).
- Quải chân Phật sự (treo ảnh).
- Đối chân tiểu tham (nói pháp ngữ trước
ảnh).
- Khởi khám Phật sự (khởi khám).
- Điện thang Phật sự (dâng nước nóng).
- Điện trà Phật sự (cúng nước chè).
- Bỉnh cự Phật sự (cầm đuốc).
Trong chín Phật sự trên đây, nếu bỏ
bớt Quải chân, Tiểu tham, thì gọi là bảy
Phật sự. Nếu lại bỏ bớt Nhập khám, Di khám
thì gọi năm Phật sự.
Thông thường đối với người tại gia thì
chỉ ba Phật sự là: Điện thang, Điện trà và
Bỉnh cự. [X. Sắc tu bách trượng thanh qui
CỬU PHẬT SỰ

Q.3 Thiên hóa điều; Hành trì quĩ phạm
Q.2 Tang nghi pháp].
CỬU PHONG ĐẦU VĨ
...........
Cửu phong đầu đuôi. Tên công án trong
Thiền tông.
Tăng hỏi Cửu phong (Đại 48, 268
thượng):
- Thế nào là đầu?
Phong bảo: Mở mắt mà chẳng thấy.
- Thế nào là đuôi?
- Chẳng ngồi giường muôn năm.
- Khi có đầu không đuôi thì thế nào?
- Rốt cuộc chẳng quí.
- Lúc có đuôi không đầu thì thế nào?
- Tuy no mà vô lực.
- Ngay lúc đầu đuôi tương xứng thì thế
nào?
- Con cháu đắc lực trong nhà chẳng
biết.
Cửu phong tức là Thiền sư Đạo kiền, đệ
tử nối pháp của ngài Khánh chư ở núi Thạch
sương. Trong cơ duyên vấn đáp trên đây,
ngài Cửu phong mượn chuyện vị tăng hỏi
về đầu đuôi để chỉ bảy cảnh giới chân thực
mà người tu đạo đạt được.
Đầu, hàm ý là chứng thấy hết thảy pháp
rốt ráo rỗng lặng. Đuôi, hàm ý sau khi chứng
thấy các pháp là không, nhưng không trụ
nơi không mà hòa mình vào giữa thế gian
sum la muôn tượng để thể hiện cái diệu
dụng tự tại, giữa cảnh thế gian mà không bị
dính mắc. Nếu có đầu không đuôi thì không
phải quí; trái lại, nếu có đuôi mà không đầu
thì không có sức mạnh. Đầu đuôi tương
xứng mới đầy đủ ý nghĩa. [X. Thung dung
lục tắc 66].
CỬU PHƯỢC NHẤT THOÁT
Chín loại trói buộc và một loại giải thoát.
Ma ha chỉ quán quyển 1 phần trên nói về

mười loại chúng sinh phát tâm không giống
nhau. Đó là:
1. Hỏa đồ đạo (địa ngục).
2. Huyết đồ đạo (ngã quỉ).
3. Đao đồ đạo (súc sinh).
4. A tu la đạo (loài có phúc báo ngang
với trời nhưng không phải trời).
5. Nhân đạo (loài người).
6. Thiên đạo (các cõi trời).
7. Ma la đạo (loài ma ác).
8. Ni kiền đạo (ngoại đạo).
9. Sắc vô sắc đạo (Sắc giới và Vô sắc
giới).
10. Nhị thừa đạo (Thanh văn, Duyên
giác).
Trong mười đạo nói trên, chín đạo trước
là trói buộc, đạo thứ mười là giải thoát. Giải
thoát và trói buộc tuy khác, nhưng đều là
phát tâm không chân chính.
Ma ha chỉ quán quyển 1 phần trên
(Đại 46, 4 trung) nói: “Chín loại trước là
sinh tử như tằm tự trói. Một loại sau là
Niết bàn, như con mang (giống như con
hươu mà nhỏ, không có sừng - ND) đi
một mình, tuy được giải thoát, nhưng chưa
đầy đủ Phật pháp. Chín loại trước là thế
gian, không ra khỏi sống chết, một loại
sau tuy giải thoát sinh tử, nhưng không
có tâm đại bi, nên chưa đến được chỗ rốt
ráo.
CỬU PHƯƠNG TIÊN
Chín phương tiện. Là chín bài kệ tụng
được đọc khi tu pháp Thai tạng giới của
Mật giáo.
Kinh Đại nhật quyển 7 nói, phương tiện
diệt mê có chín loại là:
1. Tác lễ phương tiện: lễ kính Tam bảo.
2. Xuất tội phương tiện: sám hối tội
chướng.
3. Qui y phương tiện: hướng về Tam
bảo tin tưởng và nương nhờ.
CỬU PHONG ĐẦU VĨ

4. Thí thân phương tiện: hiến thân trọn
đời tu theo giáo pháp Như lai.
5. Phát bồ đề tâm phương tiện: phát
nguyện đạt đến mục đích chân thật là
thành Phật.
6. Tùy hỉ phương tiện: vui theo việc làm
thiện của người khác.
7. Khuyến thỉnh phương tiện: cầu xin
đức Như lai truyền rộng giáo pháp.
8. Phụng thỉnh pháp thân phương tiện:
mong cầu Như lai nói pháp khiến mình
chứng được chân lí.
9. Hồi hướng phương tiện: đem những
công đức ở trên hồi hướng cho khắp tất cả
chúng sinh, nguyện mình và người cùng
chứng bồ đề.
Số 9 biểu thị 9 thức nhân vị, 9 tôn vị
của Thai tạng giới. Đây là nói theo Ngũ hối
của pháp Kim cương giới.
CỬU PHƯƠNG TIÊN THẬP BA LA MẬT BỒ TÁT
Chín loại phương tiện lần lượt được phối
với mười Ba la mật bồ tát. Chín phương
tiện là chín bài kệ tụng cùng với ấn khế
chân ngôn được tụng trong khi tu pháp
Thai tạng giới, gồm:
Tác lễ phương tiện, Xuất tội phương tiện,
Qui y phương tiện, Thí thân phương tiện,
Phát bồ đề tâm phương tiện, Tùy hỉ phương
tiện, khuyến thỉnh phương tiện, Phụng
thỉnh pháp thân phương tiện, Hồi hướng
phương tiện v.v...
Mười vị Ba la mật bồ tát: Đàn ba la mật
bồ tát, Giới ba la mật bồ tát, Nhẫn nhục ba
la mật bồ tát, Tinh tiến ba la mật bồ tát,
Thiền ba la mật bồ tát, Bát nhã ba la mật
bồ tát, Phương tiện ba la mật bồ tát, Nguyện
ba la mật bồ tát, Lực ba la mật bồ tát, Trí ba
la mật bồ tát v.v...
Mười Bồ tát trên được an vị trong viện
Hư không tạng trên Mạn đồ la Thai tạng

giới, trong đó, Trí ba la mật thông với bốn
phương tiện từ Tùy hỉ trở xuống. [X. luận
Thành duy thức Q.9; Đại nhật kinh sớ
Q.thượng].
CỬU QUẢ
.....
Là chín loại quả do nhân mà có: Đẳng
lưu quả, Dị thục quả, Li hệ quả, Sĩ dụng
quả, Tăng thượng quả, An lập quả, Gia hành
quả, Hòa hợp quả, Tu tập quả... thuyết này
do Hữu bộ của nước Kiện đà la lập ra.
1. Đẳng lưu quả: thiện sinh thiện, bất
thiện sinh bất thiện.
2. Dị thục quả: do nhân thiện ác mà
được quả khổ hay vui.
3. Li hệ quả: xa lìa phiền não trói buộc
mà được trạch diệt.
4. Sĩ dụng quả: nhờ tác dụng của sĩ phu
mà thành tựu các sự nghiệp (như người
nông dân ra sức cày cấy mà được vụ thu
hoạch tốt). Đây là quả do nhân Câu hữu
mang lại.
5. Tăng thượng quả: quả có được nhờ
nhân tăng thượng giúp sức.
6. An lập quả: như phong luân an lập
thủy luân.
7. Gia hành giả: nhờ sức quán bất tịnh,
sức quán niệm hơi thở mà đạt được tận trí,
vô sinh trí.
8. Hòa hợp quả: như căn và cảnh hòa
hợp mà sinh thức.
9. Tu tập quả: như đạo của cõi Sắc dấy
lên sự giáo hóa và ngôn ngữ của cõi Dục.
Nhưng, các sư ở nước Ca thấp di la thì
chỉ lập năm quả, vì đã thu nhiếp bốn quả:
An lập, Gia hành, Hòa hợp và Tu tập vào
trong hai quả Sĩ dụng và Tăng thượng. [X.
luận Đại tì bà sa Q.121].
CỬU SÁC LỘC KINH
Có 1 quyển, do ngài Chi khiêm dịch
vào thời Ngô, thu vào Đại chính tạng tập 3.
CỬU SÁC LỘC KINH

Văn kinh này rất ngắn, nói về sự nghiệp tu
hành của Bồ tát ở các kiếp quá khứ, chủ ý
chỉ dạy người ta tu hạnh nhịn nhục. Ngoài
ra, kinh này cũng hơi giống với nội dung
truyện tích bản sinh Tu phàm lộc vương
trong tắc 58 kinh Lục độ tập 6 quyển do
ngài Khang tăng hội dịch, nhưng khác ở
điểm là kinh Lục độ tập chủ yếu nói rõ về
hạnh tu tinh tiến. [X. Khai nguyên thích
giáo lục Q.2; Trinh nguyên tân định thích
giáo mục lục Q.3].
CỬU SƠN BÁT HẢI
Chín núi tám biển. Tổng số núi và biển
trong thế giới quan của Ấn độ đời xưa. Cứ
theo kinh Khởi thế quyển 1 và kinh Trường
a hàm quyển 18 nói, thì núi Tu di ở chính
giữa, chung quanh có tám núi bao bọc là
các núi: Khư đề la, Y sa đà la, Du càn đà la,
Tô đạt lê xá na, An thấp phược khiết noa,
Ni dân đà la, Tì na đa ca và Chước ca la.
Lại giữa khoảng núi này và núi kia mỗi
khoảng là một biển nước thành là tám biển.
1. Tu di sơn (Phạm:Sumera), cũng gọi
Tô mê lư, Tu mê lâu, Hán dịch là Diệu cao
hoặc Hảo quang. Núi này đứng chót vót ở
trung tâm thế giới, cao tám vạn bốn nghìn
do tuần, trên chóp núi cũng rộng như thế,
trong đó có cung điện của trời Đế thích.
2. Khư đề la (Phạm: Khadiraka) cũng
gọi Khiết địa lạc ca, Khư đắc la kha, Hán
dịch Đảm mộc hoặc Không phá. Núi này
cao bốn vạn hai nghìn do tuần, đỉnh núi
cũng rộng như thế, được cấu tạo bằng bảy
thứ quí báu bao quanh phía ngoài núi Tu
di, giữa hai núi có một biển lớn, rộng tới
tám vạn bốn nghìn do tuần, mặt nước phủ
đầy hoa có mùi thơm vi diệu như hoa ưu
bát la, hoa bát ma, hoa câu mâu đà, hoa
hủy đồ lợi ca v.v... Trong biển này có bốn
châu lục lớn là: Phất bà đề ở phương đông,

Diêm phù đề ở phương nam, Cù đà ni ở
phương tây và Uất đơn việt ở phương bắc.
3. Y sa đà la (Phạm:Ìwàdhara), cũng
gọi Y sa đa, Hán dịch Trì trục hoặc Tự tại
trì. Núi này cao hai vạn một nghìn do tuần,
trên chóp núi cũng rộng như thế, được cấu
tạo bằng bảy thứ quí báu, bao quanh phía
ngoài núi Khư đề la, giữa hai núi có một
biển lớn, rộng bốn vạn hai nghìn do tuần,
mặt nước phủ đầy các thứ hoa có mùi thơm
vi diệu như hoa Ưu bát la v.v...
4. Du càn đà la (Phạm: Yugaôdhara)
cũng gọi Du kiện đà la, Du kiện đạt la, Hán
dịch Song trì. Núi này cao một vạn hai nghìn
do tuần, đỉnh núi cũng rộng như thế, bao
quanh phía ngoài núi Y sa đà la, giữa hai
núi có biển lớn, rộng hai vạn một nghìn do
tuần.
5. Tô đạt lê xá na (Phạm: Sudarzana),
cũng gọi Tu đằng sa la, Hán dịch Thiện
kiến. Núi này cao sáu nghìn do tuần, chóp
núi cũng rộng như thế, bao quanh phía
ngoài núi Du càn đà la, giữa hai núi có biển
lớn, rộng một vạn hai nghìn do tuần.
6. An thấp phược khiết noa (Phạm:
Awvakarịa), cũng gọi A thâu cát na, Hán
dịch Mã bá đầu hoặc Mã nhĩ. Núi này cao
ba nghìn do tuần, đỉnh núi cũng rộng bằng
ấy, bao quanh núi Tô đạt lê xá na, giữa hai
núi có biển lớn, rộng sáu nghìn do tuần.
7. Ni dân đà la (Phạm: Nimimdhara),
cũng gọi là Ni dân đạt la, Hán dịch Trì biên
hoặc Trì địa. Núi này cao một nghìn hai
trăm do tuần, đỉnh núi cũng rộng như thế,
bao quanh núi An thấp phược khiết, giữa
hai núi có biển lớn, rộng hai nghìn bốn
trăm do tuần.
8. Tì na đa ca (Phạm: Vinataka), cũng
gọi Tì na da ca, Tì nê đát ca na, Hán dịch
Chướng ngại hoặc Kiện dữ, cũng gọi Tượng
tị (mũi voi). Núi này bao quanh phía ngoài
núi Ni dân đà la, cao sáu trăm do tuần, chóp
núi cũng rộng như thế, giữa hai núi có biển

lớn, rộng một nghìn hai trăm do tuần, trên CỬU SƠN BÁT HẢI

mặt biển phủ đầy các thứ hoa có hương
thơm vi diệu như hoa ưu bát la v.v..
9. Chước ca la (Phạm: Cakravàđa),
cũng gọi Chước ngật la, Giá ca hòa, Hán
dịch Luân vi hoặc Thiết vi. Núi này cao ba
trăm do tuần, đỉnh núi rộng cũng bằng ấy,
bao quanh núi Tì na đa ca. Đây là bức tường
thành vòng ngoài cùng của thế giới, bên
ngoài bức tường này là hư không. Giữa hai
núi có biển nước rộng sáu trăm do tuần.
Thuyết Cửu sơn bát hải này có hơi khác
với thuyết được miêu tả trong luận Câu xá
quyển 11 và luận Đại tì bà sa quyển 133.
[X. luận Du già sư địa Q.2; luận Thuận
chính lí Q.31; Câu xá luận quang kí Q.11;
Câu xá luận tụng sớ Q.11].
CỬU SƯ TƯƠNG THỪA
Chín thầy nối nhau. Đây là thuyết chín
bậc thầy thứ tự được truyền thừa pháp thiền
ở thời đại Nam Bắc triều.
Cứ theo Chỉ quán phụ hành sưu yếu kí
quyển 1 chép, thì chín bậc thầy là: Minh,
Tối, Tung, Tựu, Giám, Tuệ, Văn, Tư, Khải.
Cứ theo Ma ha chỉ quán quyển 1 phần
trên ghi, thì vị thứ 7 là ngài Tuệ văn đời
Bắc Tề, vị thứ 8 là ngài Tuệ tư ở núi Nam
nhạc, vị thứ 9 là ngài Trí khải ở núi Thiên
thai, còn sự truyền thừa của sáu vị kia thì
không được biết rõ.
Thích môn chính thống quyển 1 thì cho
rằng: Sáu sư truyền thừa trước ngài Tuệ văn
là: Minh tối, Thần tối, Tung đa, Tựu đa,
Giám đa và Tuệ đa. Nhưng thuyết này có
đúng hay không thì còn cần được minh
xác. [X. Chỉ quán phụ hành truyền hoằng
quyết Q.1 phần 1; Lương cao tăng truyện
Q.12; Tục cao tăng truyện Q.23].
CỬU TĂNG
.....
Chín vị tăng. Là chín vị sư lãnh đạo

chúng tăng trong đại pháp hội. Đó là: Đạo
sư, Chú nguyện sư, Bái sư, Tán hoa sư, Phạm
âm sư, Tích trượng sư, Dẫn đầu, Đường đạt,
Nạp chúng.
CỬU TĂNG THI
Thơ của chín vị tăng đời Tống. Những
vị tăng ấy là: Huệ sùng ở Hoài nam, Hi trú
ở Kiếm nam, Bảo tiên ở Kim hoa, Văn triệu
ở Nam việt, Hành triệu ở Thiên thai, Giản
trường ở Như châu, Duy phượng ở Thanh
thành, Vũ chiêu ở Giang đông và Hoài cổ
ở Nga mi. Chín vị này là những nhà thơ
nổi tiếng và đều có thi phẩm lưu hành ở
đời.
CỬU TÂM LUÂN
Chín tâm bánh xe. Nghĩa là chín loại
tác dụng của tâm khi tiếp xúc với một đối
tượng nào đó thì xoay vòng như bánh xe
liên tục không ngừng.
1. Hữu phần tâm: tâm khi chưa tiếp
xúc với đối tượng không hề suy nghĩ hiểu
biết.
2. Năng dẫn phát tâm: tâm khi tiếp xúc
đối tượng dấy lên tác dụng mạnh mẽ.
3. Kiến tâm: tâm khi tiếp xúc với đối
tương khởi tác dụng của sáu thức thấy, nghe,
ngửi, nếm v.v...
4. Đẳng tầm cầu tâm: tác dụng tâm phán
đoán đối tượng có giá trị hay không.
5. Đẳng quán triệt tâm: tâm khởi tác
dụng thấu suốt giá trị của đối tượng.
6. An lập tâm: tác dụng tâm sau khi biết
rõ giá trị của đối tượng, có thể dùng lời nói
để diễn đạt.
7. Thế dụng tâm: tác dụng tâm căn cứ
vào sự quyết định của tâm An lập ở trước,
tiến tới hành động lựa chọn đối tượng (lấy
hay bỏ).
8. Phản duyên tâm: động tác đã dấy lên,
CỬU TÂM LUÂN

khi muốn dừng nghỉ, tâm khởi tác dụng trở
lại duyên theo việc đã làm trước.
9. Hữu phần tâm: tâm trở về Hữu phần
tâm lúc ban đầu.
Trên đây tuy chia làm chín tâm, nhưng
ngoại trừ Kiến tâm thông sáu thức ra, tám
tâm còn lại đều là tác dụng của ý thức. Vả
lại, 1 và 2 đều là Hữu phân tâm, cho nên
chín tâm thực ra chỉ có tám. Thuyết “Hữu
phần tâm” này xuất phát từ Thượng tọa bộ
của Tiểu thừa, còn tông Duy thức của Đại
thừa thì cho rằng Hữu phần tâm là chỉ cho
thức A lại da. [X. Nhiếp đại thừa luận thích
Q.2 (Vô tính); Thành duy thức luận chưởng
trung xu yếu Q.hạ phần đầu; Phật giáo
Thượng tọa bộ cửu tâm luân lược thích
(Thang dụng đồng, vãng nhật tạp cảo)].
CỬU THAM THƯỚNG ĐƯỜNG
Chín lần lên nhà giảng. Trong Thiền
tông, mỗi tháng chín lần lên nhà giảng nghe
pháp: cứ ba ngày một lần thành là chín
lần. Tham nghĩa là thưa hỏi đạo lí xin thầy
chỉ dạy. [X. Thiền lâm tượng khí tiên Q.11].
CỬU THẬP BÁT TÙY MIÊN
..............
Chín mươi tám phiền não. Cũng gọi Cửu
thập bát sử. Tùy miên là tên khác của phiền
não. Phiền não thường theo sát với con
người nên gọi là tùy, thể trạng của nó rất
sâu kín nhỏ nhiệm khó biết, giống như tính
ngủ, nên gọi là miên. Chín mươi tám là
tổng số của Kiến hoặc, Tư (Tu) hoặc do
tông Câu xá của Tiểu thừa thành lập. Trong
đó, Kiến hoặc có 88 tùy miên, Tu hoặc có
10 tùy miên.
Con số 98 là đem 10 tùy miên: Tham,
sân, si, mạn, nghi, thân, biên, tà, thủ, giới
phối với năm bộ trong ba cõi. Tức là: Kiến
khổ sở đoạn ở cõi Dục có 10 thứ, Kiến tập
sở đoạn có 7 thứ, Kiến diệt sở đoạn có 7

thứ, Kiến đạo sở đoạn có 8 thứ và Tu hoặc
sở đoạn ở cõi Dục có 4 thứ, cộng chung là
36 thứ. Còn năm bộ ở cõi Sắc và cõi Vô
sắc mỗi cõi có 31 thứ, tổng cộng là 98 thứ.
[X. luận A tì đạt ma phát trí Q.5; luận Đại tì
bà sa Q.46; luận Câu xá Q.19].
CỬU THẬP LỤC CHỦNG NGOẠI ĐẠO
Chín mươi sáu thứ ngoại đạo. Cũng gọi
Cửu thập lục thuật, Cửu thập lục kính, Cửu
thập lục đạo, Cửu thập lục chủng dị đạo.
Đây là 96 thứ đạo giáo đã có mặt ở Ấn
độ khoảng trước và sau đức Phật ra đời. Về
số ngoại đạo tuy có nhiều thuyết khác nhau,
nhưng hai thuyết cho là có 96 thứ, 95 thứ
là phổ thông hơn cả. Tuy nhiên, hai con
số này trong các kinh luận cũng có mấy
thuyết:
1. Lục sư ngoại đạo: Phú lan na ca diếp,
Mạt già lê câu xa lê tử, San xà dạ tì la chi tử,
A kì đa sí xá khâm bà la, Ca la cưu đà ca
chiên diên và Ni kiền đà nhã đề tử, mỗi
nhà có 15 đệ tử, cộng chung là 96 người.
Lục sư ngoại đạo đều có 16 pháp phải học,
trong đó, một pháp thầy tự học, 15 pháp
còn lại mỗi pháp dạy cho một đệ tử, thầy
trò cộng lại là 96 pháp.
2. Năm ngoại đạo: Số luận, Thắng luận,
Li hệ, Thú xuất và Biến xuất. Mỗi phái có
18 bộ, tổng cộng là 95 thứ.
Ngoài ra, sự quan hệ giữa 95 và 96 có
một số thuyết như sau:
- Chín mươi sáu phái đều là ngoại đạo.
- Trong 96 phái có một phái gia nhập
Phật giáo là Độc tử bộ, còn lại 95 phái ngoại
đạo.
- Trong 96 phái ngoại đạo, giáo nghĩa
của ngoại đạo Ni kiền tử gần giống Phật
giáo nên trừ ra, còn lại 95 phái.
- Trong 96 phái có một phái là Tiểu
thừa, thực ra không phải ngoại đạo, nhưng
vì Đại thừa chê nên trừ ra, còn lại 95 phái.
CỬU THAM THƯỚNG ĐƯỜNG

- Trong 96 phái ngoại đạo có một phái
thông Phật giáo, được coi là nội giáo nên trừ
ra mà còn 95 ngoại đạo.[X. luật Tát bà đa
Q.5; Hoa nghiêm kinh sớ Q.28; Nghĩa lâm
chương toản chú (Phổ tịch); Bách luận sớ (Cát
tạng); Chân ngôn giáo giới nghĩa Q.trung].
CỬU THẾ
.....
Chín đời. Ba đời quá khứ, vị lai, hiện tại
mỗi đời lại có ba đời, hợp lại là chín đời.
Tức là: quá khứ của quá khứ, vị lai của quá
khứ, hiện tại của quá khứ, quá khứ của vị
lai, vị lai của vị lai, hiện tại của vị lai, quá
khứ của hiện tại, vị lai của hiện tại và hiện
tại của hiện tại.
Giáo nghĩa Hoa nghiêm cho rằng chín
đời này tương tức tương nhập, tóm lại làm
một niệm. Một niệm hợp với chín đời
thành mười đời. [X. Hoa nghiêm ngũ giáo
chương Q.4].
CỬU THỂ A DI ĐÀ
I. Cửu thể A di đà: Vãng sinh cực lạc
có chín phẩm khác nhau, cho nên thân
Phật cũng chia làm chín thể để ứng hợp
với chín phẩm vãng sinh. [X. kinh Quán
vô lượng thọ].
II. Cửu thể A di đà: Trong sách Quán
tâm niệm Phật, ngài Giác vận - vị tăng Nhật
bản - cho rằng trong ba chữ A di đà, chữ A
biểu thị không giả trung, tức là Báo thân
đầy đủ ba thân; chữ Di biểu thị giả không
trung, tức là Ứng thân đầy đủ ba thân; chữ
Đà biểu thị trung không giả, tức là Pháp
thân đầy đủ ba thân. Như vậy, ba chữ A di
đà có đầy đủ nghĩa ba thân, cho nên một
thân Phật A di đà có đầy đủ chín thể.
CỬU THIẾP
.....
Từ gọi chung các trứ tác của ngài Thiện
đạo đời Đường. Đó là: Quán kinh huyền

nghĩa phần 1 quyển, Quán kinh tự phần
nghĩa 1 quyển, Quán kinh định thiện nghĩa
1 quyển, Quán kinh tán thiện nghĩa 1 quyển
(bốn tác phẩm trên là sách chú sớ kinh
Quán vô lượng thọ). Tịnh độ pháp sự tán
2 quyển, Quán niệm pháp môn 1 quyển.
Vãng sinh lễ tán 1 quyển, Bát chu tán 1
quyển. Còn gọi là Ngũ bộ cửu quyển.
CỬU THỨ ĐÊ ĐỊNH
...........
Chín định thứ đệ. Phạm:navànupùrvasamàpattaya#.
Hàm ý là chín loại Thiền
định phải tu theo thứ lớp không xen lẫn.
Cũng gọi Vô gián thiền hoặc Luyện thiền.
Chỉ cho chín loại thiền định gồm: bốn thiền
cõi Sắc, bốn xứ cõi Vô sắc và định Diệt thụ
tưởng. Vì tâm không xen lẫn, cứ y theo thứ
lớp từ định này vào định khác, cho nên gọi
là Thứ đệ định. Phân biệt như sau:
1. Sơ thiền thứ đệ định.
2. Nhị thiền thứ đệ định.
3. Tam thiền thứ đệ định.
4. Tứ thiền thứ đệ định.
5. Không xứ thứ đệ định.
6. Thức xứ thứ đệ định.
7. Vô sở hữu xứ thứ đệ định.
8. Phi tưởng phi phi tưởng xứ thứ đệ
định.
9. Diệt thụ tưởng thứ đệ định.
Hành giả chuyên tâm nhất ý, trí tuệ sắc
bén, tự xét nghiệm tâm mình, từ tâm sơ
thiền vào nhị thiền, cho đến vào định Diệt
thụ tưởng, dứt bặt hết tâm thức: đó là đạt
đến chỗ cùng tột của Thiền định.
Vì thiền này không xen lẫn niệm khác
nên cũng gọi là Vô gián thiền; lại vì thiền
này tinh luyện các vị thiền làm cho tâm
trong sạch, cũng như luyện vàng, nên gọi
là Luyện thiền. [X. luận Đại trí độ Q.21,
Q.81; Đại thừa nghĩa chương Q.13; Đại
minh tam tạng pháp số Q.34].
CỬU THỨ ĐÊ ĐỊNH

CỬU THỨC NGHĨA
Nghĩa của chín thức.
I. Cửu thức nghĩa: Chín thức: mắt, tai,
mũi, lưỡi, thân, ý, mạt na, a lại da và a ma
la.
Phật giáo Tiểu thừa lập sáu thức, tông
Địa luận và tông Duy thức của Phật giáo
Đại thừa lập tám thức. Tông Nhiếp luận
thuộc hệ thống ngài Chân đế lại nêu thêm
thức A ma la (Vô cấu thức, Chân như thức)
thứ chín mà thành lập nghĩa chín thức.
Tông kính lục quyển 4 giải thích nghĩa
của chín thức như sau:
1. Nhãn thức: mắt duyên với sắc sinh ra
thức mắt, nhờ thế mắt mới nhận biết các
mầu sắc v.v...
2. Nhĩ thức: tai duyên với tiếng sinh ra
thức tai, nhờ đó tai có thể nghe các thứ âm
thanh.
3. Tị thức: mũi duyên với hương sinh ra
thức mũi, nhờ thế mũi có thể ngửi biết các
thứ mùi thơm, hôi...
4. Thiệt thức: lưỡi duyên với mùi vị sinh
ra thức lưỡi, nhờ đó lưỡi có thể nếm các vị
cay, ngọt v.v...
5. Thân thức: thân duyên với tiếp xúc
sinh ra thức thân, nhờ thế thân có thể nhận
biết sự đụng chạm.
6. Ý thức: ý duyên với pháp sinh ra thức
ý, nhờ thế mà ý thức có thể nhận biết và
phân biệt năm trần cảnh: sắc, thanh, hương,
vị, xúc (sở duyên của năm căn trước).
7. Mạt na thức: cũng gọi Phân biệt thức.
Thức này vốn không có định thể, nó là
phần nhơ nhuốm của thức thứ tám, nương
vào Tự chứng phần của thức thứ tám mà
sinh, duyên theo kiến phần của thức thứ
tám mà chấp làm ngã. Thức này còn là
chủ của thức thứ sáu, chấp cảnh sở duyên
thiện ác của thức thứ sáu mà chuyển thành

nhơ nhớp hay trong sạch.
8. A lại da thức: dịch là tàng thức (thức
chứa trữ). Thức này nhơ sạch cùng nguồn,
sinh diệt hòa hợp, có đủ cả bốn phần là:
Tướng phần, Kiến phần, Tự chứng phần
và Chứng tự chứng phần.
9. A ma la thức: dịch là Thanh tịnh
thức, Bạch tịnh vô cấu thức. Thức này là
nguồn gốc tâm địa trong sạch của hết thảy
chúng sinh, là quả đức pháp thân mà chư
Phật Như lai chứng được, ở nơi bậc Thánh
không thêm, ở nơi phàm phu không bớt,
không phiền não trong sinh tử, chẳng giải
thoát trong Niết bàn, nhơ sạch đều mất,
rỗng rang như thái hư. [X. kinh Đại thừa
mật nghiêm Q.trung, Q.hạ; kinh Đại thừa
nhập lăng già Q.9; Thành duy thức luận
Q.1 phần đầu; Đại thừa pháp uyển nghĩa
lâm chương Q.1 phần cuối].
II. Cửu thức nghĩa. Luận Hiển thức
đặc biệt lập ra thuyết chín thức. Nghĩa là
ba cõi có hai loại thức là: Hiển thức và Phân
biệt thức. Trong hai loại này, Hiển thức là
thức gốc, căn cứ vào tác dụng chuyển làm
năm trần bốn đại của thức này mà chia
làm chín loại:
1. Thân thức: thức chuyển làm năm căn
mắt, tai, thân v.v...
2. Trần thức: thức chuyển làm sáu trần
sắc, thanh, hương v.v...
3. Dụng thức: thức chuyển làm sáu thức
là thức mắt, thức tai v.v...
4. Thế thức: thức chuyển làm ba đời,
sống chết nối nhau không dứt...
5. Khí thức: cũng gọi là Xứ thức. Thức
chuyển làm thế gian vật chất và mười
phương ba đời.
6. Số thức: thức hay tính toán so đo.
7. Tứ chủng ngôn thuyết thức: thức có
thể thấy nghe hiểu biết.
8. Tự tha dị thức: thức chuyển thân
mình thân người mỗi mỗi khác nhau trong
sáu đường.

9. Thiện ác sinh tử thức: thức chuyển CỬU THỨC NGHĨA

thành những việc thiện ác sinh tử trong
sáu đường: địa ngục, ngũ quỉ, súc sinh, A tu
la, người và trời.
CỬU THỨC TÔN
Chín vị tôn thức: Mật giáo đem chín
thức: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý, mạt na, a
lại da và a ma la phối hợp với chín vị tôn:
Quan âm, Di lặc, Văn thù, Phổ hiền, A
súc, Bảo sinh, Di đà, Bất không thành tựu
và Đại nhật trong viện Trung đài bát diệp
của mạn đồ la Thai tạng giới, hoặc phối với
chín vị: Phổ hiền, Văn thù, Quan âm, Di
lặc, Cổ âm, Di đà, Hoa khai phu, Bảo chàng
và Đại nhật.
CỬU THỰC
.....
Chín cách ăn. Ăn là để nuôi lớn giúp
ích thân tâm. Theo Phật giáo, ăn có chín
cách: đoạn thực, xúc thực, tư thực, thức
thực, thiền duyệt thực, pháp hỉ thực, nguyện
thực, niệm thực và giải thoát thực. Bốn cách
ăn trước là lối ăn của thế gian, thường nuôi
lớn cái sắc thân của sự sống chết, còn năm
cách ăn sau là lối ăn của xuất thế gian, có
khả năng giúp ích cho sự sống trí tuệ của
pháp thân. [X. kinh Tăng nhất a hàm Q.41].
(xt. Thực).
CỬU THƯỢNG DUYÊN HOẶC
...........
Chín thứ hoặc (phiền não) dấy sinh nhờ
duyên thượng giới thượng địa. Đó là: tà kiến,
kiến thủ kiến, giới cấm thủ kiến, nghi, vô
minh của kiến khổ sở đoạn; và tà kiến, kiến
thủ kiến, nghi, vô minh của kiến tập sở
đoạn. Tức là trong 11 thứ Biến hành, trừ
Thân kiến, Biên kiến còn lại chín thứ.
Nói về duyên và cõi thì chín thứ hoặc
(phiền não) trên đây hoặc chỉ duyên một
cõi, hoặc duyên cả hai cõi, cho nên luận
Phẩm loại túc quyển 5 mới nói rằng: Có

các loại tùy miên (phiền não) là pháp trói
buộc ở cõi Dục duyên với những pháp trói
buộc ở cõi Sắc, hoặc duyên với các pháp
trói buộc ở cõi Vô sắc, hoặc duyên các pháp
trói buộc ở cả cõi Sắc và Vô sắc. Cũng có
loại tùy miên là pháp trói buộc ở cõi Sắc
duyên với pháp trói buộc ở cõi Vô sắc.
Luận Đại thừa a tì đạt ma tạp tập quyển
6 thì bảo rằng, các phiền não ở cõi Dục chỉ
có Vô minh, Kiến, Nghi là có thể duyên
thượng địa làm cảnh, tuy nhiên, chúng
không thể duyên ngay với thượng địa như
là duyên với cõi của chính chúng (tức cõi
Dục).
Tiểu thừa và luận Tạp tập... cũng cho
rằng, ngoại trừ chín thứ này, còn lại tham,
sân, mạn v.v... không thể duyên với các cõi
trên. Nhưng Duy thức thì bảo tham, sân,
mạn v.v... cũng có thể duyên các cõi trên.
[X. luận Câu xá Q.19; luận Thành duy thức
Q.6].
CỬU TỔ TƯƠNG THỪA
Chín vị tổ truyền nối nhau. Một trong
hệ thống tương thừa của tông Thiên thai.
Chín vị tổ theo thứ tự truyền nối giáo pháp
Thiên thai là: Long thụ, Tuệ văn, Tuệ tư,
Trí khải, Quán đính, Trí uy, Tuệ uy, Huyền
lãng và Trạm nhiên.
Xét ra, tông Thiên thai tuy do ngài Trí
khải khai sáng, nhưng ngài Trí khải nối pháp
ngài Tuệ tư, ngài Tuệ tư lại nối pháp ngài
Tuệ văn, mà ngài Tuệ văn thì nhờ đọc
“Tam trí nhất tâm” trong luận Đại trí độ
và bài kệ của phẩm Tứ đế trong luận Trung
quán của bồ tát Long thụ nên liễu ngộ ý
chỉ sâu xa của Tam quán tương tức, vì thế
mà bồ tát Long thụ được tôn làm vị Cao tổ
của tông Thiên thai. Từ ngài Trí khải trở
xuống, theo thứ tự truyền nối, cho đến ngài
Trạm nhiên. Ngài Trạm nhiên phát huy
CỬU TỔ TƯƠNG THỪA

tinh thần pháp yếu trong các tác phẩm của
chư tổ, làm cho giáo môn hưng thịnh. [X.
Phật tổ thống kỉ Q.7].
CỬU TÔN
.....
Chín vị tôn. Chỉ cho đức Đại nhật Như
lai ngồi chính giữa và bốn vị Phật, bốn Bồ
tát ngồi trên tám cánh hoa sen trong viện
Trung đài Bát diệp của Thai tạng giới mạn
đồ la Mật giáo. Cũng gọi Ngũ Phật tứ Bồ tát
(năm đức Phật bốn vị Bồ tát), Trung đài
cửu tôn (chín vị tôn ở Trung đài).
Theo phẩm Bí mật mạn đồ la vị trong
kinh Đại nhật quyển 5 chép, thì chín vị
tôn là chỉ cho đức Đại nhật Như lai cùng
với tám vị tôn khác là: Bảo chàng Như lai
ở phương đông, Khai phu hoa vương Như
lai ở phương nam, Cổ âm Như lai ở phương
bắc, Vô lượng thọ Như lai ở phương tây,
Phổ hiền bồ tát ở phương đông nam, Quán
tự tại bồ tát ở phương đông bắc, Diệu cát
tường đồng tử ở phương tây nam và Từ thị
bồ tát ở phương tây bắc.
Trong Định sự nghiệp quán đính cụ túc
chi phần quyển 4 do ngài An nhiên soạn ở
viện Quán trung có nói rõ về mầu sắc của
hình tượng, ấn tướng và tòa ngồi v.v... của
chín vị tôn này. (xt. Thai Tạng Giới Mạn
Đồ La).
CỬU TRAI NHẬT
Chín loại ngày chay. Tức là tháng giêng,
tháng năm và tháng chín là ba tháng ăn
chay trường, cộng với sáu ngày chay của
mỗi tháng là: ngày 8, 14, 15, 23, 29 và 30
thành là chín loại ngày chay. Người ăn chay
là người giữ giới không ăn quá ngọ, nghĩa
là sau 12 giờ trưa cho đến 6 giờ sáng hôm
sau không được ăn.
Cửu trai nhật là những ngày Đế thích,
Tứ thiên vương đi xem xét các việc thiện

ác ở nhân gian, cho nên không ăn quá
ngọ là để giữ gìn cho thân tâm được trong
sạch. [X. Tam tạng pháp số Q.35; Thích
thị yếu lãm Q.hạ; Phiên dịch danh nghĩa
tập Q.7].
CỬU TRIÊT
Hàm ý là chín nguyên tắc. Tức là khi sư
Tăng duệ phán thích kinh Pháp hoa chia
ra làm chín khoa, gọi là Cửu triệt.
Cứ theo truyện Tăng duệ trong Pháp
hoa truyện kí quyển 2 nói, thì sư Tăng duệ
là đệ tử của ngài Cưu ma la thập; ngài La
thập thường sai sư Tăng duệ giảng kinh
Pháp hoa, sư mới chia toàn kinh làm chín
khoa (cửu triệt):
1. Hôn thánh tương khấu triệt: phẩm
tựa.
2. Thiệp giáo qui chân triệt: phẩm
Phương tiện, đức Phật nói pháp cho hàng
thượng căn.
3. Hưng loại tiềm chương triệt: phẩm
Thí dụ, đức Phật nói pháp cho hàng trung
căn.
4. Thuật cùng thông tích triệt: phẩm Tín
giải, nói về những điều mà bốn vị đại đệ tử
ngộ giải.
5. Chương nhân tiến ngộ triệt: phẩm
Hóa thành và phẩm Thụ kí, đức Phật nói
pháp cho hàng hạ căn.
6. Tán dương hành lí triệt: phẩm Pháp
sư.
7. Bản tích vô sinh triệt: phẩm Đa bảo.
8. Cử nhân trưng quả triệt: phẩm Dũng
xuất và phẩm Thọ lượng.
9. Xưng dương vĩnh tế triệt: từ phẩm
Tùy hỉ công đức trở xuống là phần lưu
thông của toàn kinh.
Pháp hoa văn cú kí quyển 8 phần 4 cũng
đem chín triệt phối hợp với phần Tựa, phần
Chính tông và phần Lưu thông, tức là:
- Triệt thứ nhất là phần tựa.
CỬU TÔN

- Bảy triệt từ thứ hai đến thứ tám là
phần chính tông.
- Triệt thứ chín là phần lưu thông.
Hai sách nói trên đều cho Cửu triệt do
sư Tăng duệ lập, cho nên gọi sư Tăng duệ
là Cửu triệt pháp sư. Nhưng Pháp hoa huyền
luận quyển 1 lại nói Cửu triệt do sư Đạo
dung lập, cho nên gọi sư Đạo dung là Cửu
triệt pháp sư. [X. Pháp hoa nghĩa sớ Q.1
(Cát tạng); Pháp hoa du ý; Pháp hoa văn cú
Q.8 phần dưới].
CỬU TRIÊT
Chỉ bản thệ của Bất động minh vương.
Nghĩa là thệ nguyện dứt sạch phiền não
nghiệp chướng trong ba cõi chín địa mà
hoàn thành quả Phật của mười địa. Vì
chung quanh thanh gươm sắc bén của
Bất động minh vương có chín ngọn lửa
mạnh cho nên gọi là Cửu triệt. Còn
thanh gươm sắc bén của Ngài thì gọi là
Cửu triệt kiếm.
CỬU TRIÊT ẤN MINH
Ấn tướng và chân ngôn chín triệt. Chỉ
cho ấn tướng và chân ngôn dùng thanh
gươm sắc bén thông suốt (triệt) ba cõi chín
địa của Bất động minh vương để chặt đứt
hết phiền não nghiệp chướng của tất cả
chúng sinh. Cũng gọi Bất động cửu triệt,
Bất động cửu triệt kiếm ấn, Cửu triệt kiếm
ấn. Tức là kiến lập bức trướng Tam tôn,
lấy Bất động minh vương làm bản tôn (vị
tôn chính ngồi ở giữa), hai bộ Đại nhật hầu
hai bên, dùng ấn Vô sở bất chí (có thể đến
khắp mọi nơi) để quán tưởng, ba lần tụng
các chữ chân ngôn: A, Hàm, Tông quán
thành nghĩa cửu triệt. Đây hàm ý là hành
giả dứt trừ phiền não trong ba cõi chín địa,
chuyển chín thức mà mở bày năm trí. [X.
Giác nguyên sao Q.hạ]. (xt. Cửu Triệt).
CỬU TRỤ

Trụ ở lâu tại một nơi chỗ. Trong kinh
Pháp hoa có mấy phẩm giải nghĩa cửu trụ
như sau:
- Trong phẩm Tín giải, cửu trụ có nghĩa
là đứa cùng tử con của Trưởng giả lưu lạc
bên ngoài lâu ngày.
- Trong phẩm Kiến bảo tháp, cửu trụ có
nghĩa là làm cho chính pháp tồn tại ở thế
gian lâu dài.
- Trong phẩm Như lai thọ lượng, cửu
trụ có nghĩa khuyến thỉnh đức Phật
Thích ca ở lâu nơi đời để giáo hóa chúng
sinh.
- Trong phẩm Diệu âm bồ tát thì cửu
trụ chỉ cho sự ở đời lâu dài của Đa bảo
Như lai. [X. kinh Đại phẩm bát nhã Q.2
phẩm Vãng sinh; kinh Đại thừa đại tập
địa tạng thập luân Q.2]. (xt. Kinh Pháp
Cửu Trụ).
CỬU TRỤ TÂM
Chín tâm trụ. Khi tu thiền định, hành giả
không để cho tâm tán loạn, khiến nó an trụ ở
một cảnh.
1. An trụ tâm: khiến tâm ở yên nơi đối
tượng.
2. Nhiếp trụ tâm: ngay khi tâm khởi tác
dụng duyên theo đối tượng bên ngoài thì
lập tức khiến tâm trở về.
3. Giải trụ tâm: đương khi tâm hiểu biết
phân biệt duyên theo đối tượng bên ngoài,
thì thu nhiếp tâm ngay.
4. Chuyển trụ tâm: đình chỉ tâm hiểu
biết phân biệt, an trụ nơi đối tượng.
5. Phục trụ tâm: khi vào thiền định lâu,
nếu tâm sinh nhàm chán, thì phải chiết
phục ngay.
6. Tức trụ tâm: Khi trong tâm động
niệm thì chấm dứt ngay.
CỬU TRỤ TÂM

7. Diệt trụ tâm: Ngay lúc tâm tham ái
dấy lên phải diệt trừ luôn.
8. Tính trụ tâm: Đương khi các vọng
niệm đình chỉ hoạt động, thì biết rõ bản
tính của tâm vốn trong sáng, tự nhiên an
trụ.
9. Trì trụ tâm: Kết quả của công phu
thiền định được tích lũy nên lâu ngày được
an trụ trong định và tự nhiên làm thiện,
dứt ác. [X. Đại thừa trang nghiêm kinh luận
Q.7].
CỬU TU
Tu lâu; Tức là tu hành trong thời gian
dài. Phẩm Diệu trang nghiêm vương bản
sự trong kinh Pháp hoa (Đại 9, 59 hạ)
nói: “Hai người con này có sức thần lớn,
phúc đức, trí tuệ, đã tu hành đạo Bồ tát
từ lâu”.
Ngoài ra, tu hành trường kì để rèn luyện
thân tâm, thì gọi là Cửu tu luyện hành. [X.
kinh Đại bảo tích Q.119; kinh Duy ma Q.hạ
phẩm Chúc lụy].
CỬU TỰ
.....
Chín chữ. Một loại chú thuật của
Nhật bản. Những tăng sĩ của Mật giáo
và những tu sĩ (sơn phục) thuộc phái
Tu nghiệm đạo ở Nhật bản thường tụng
niệm chín chữ: “Lâm, Binh, Đấu, Giả,
Giai, Trần, Liệt, Tại, Tiền” để gìn giữ
thân mình khi vào núi tu hành. Cách
tụng chú của họ là miệng vừa niệm, tay
vừa vạch những đường ngang dọc giao
nhau trên hư không, gọi là Thiết cửu
tự. Trong những đường vạch dọc ngang
ấy, có bốn chữ bùa theo chiều dọc và
năm chữ theo chiều ngang, cũng gọi là
Lục giáp bí chú.
Bí chú này vốn bắt nguồn từ Đạo giáo
của Trung quốc và được Mật giáo Nhật bản

dùng theo. Tương truyền trì chú thuật này
có thể giữ mình, chế phục để chiến thắng
kẻ khác và diệt trừ được tất cả tai họa. Đồ
biểu như sau:
Binh Giả Trần Tại
2468
Lâm 1
Đấu 3
Giai 5
Liệt 7
Tiền 9
CỬU TỰ DANH HIÊU
.............
Chín chữ tên hiệu. Tức là tên hiệu gồm
chín chữ: “Na Mô Bất Khả Tư Nghị Quang
Như Lai”. Danh hiệu này được Chân tông
Nhật bản dùng để hiển bày đức riêng của
Phật A di đà mà tông này thờ làm Bản tôn
(vị tôn chính).
CỬU TỰ MẠN ĐỒ LA
Mạn đồ la chín chữ. Tức là mạn đồ la
được kiến lập trên đài giữa và tám cánh của
hoa sen nở, trên đó đặt chủng tử chung
(hrì#) của Phật Di đà và các Bồ tát.
Nếu dùng hình tượng để thay cho chủng
tử, thì ở chính giữa an vị Quan âm, trên
tám cánh lớp trong đều an vị Phật di đà,
Màn Đồ La Chín Chữ
CỬU TU

tám cánh lớp ngoài an vị tám bồ tát: Quan
âm, Từ thị, Hư không tạng, Phổ hiền, Kim
cương thủ, Văn thù, Trừ cái chướng và Địa
tạng. Ở bốn góc của viện trong bày bốn
Cúng dường: Hi, Man, Ca, Vũ; ở viện Ngoài
có bốn Cúng dường: Hương, Hoa, Đăng
(đèn), Đồ (hương bôi) và bốn Nhiếp Bồ tát:
Câu (cái móc), Sách (sợi dây lớn), Tỏa (cái
khóa), Linh (chuông nhỏ).
Bởi vì, diệu quả Di đà trên tám cánh
sen là do nguyện lực nơi nhân vị thành
tựu, còn bồ tát đại bi Quán tự tại được đặt ở
đài giữa là để hiển bày Quan âm của toàn
phần quả đức trở về Nhân vị. Lại nữa, ở cõi
nước Tịnh diệu thì gọi A di đà Phật, còn ở
cõi đời có năm trọc ác thì gọi là Quán tự tại
bồ tát, tất cả đều là sự hóa hiện của pháp
thân từ bi. [X. Vô lượng thọ Như lai quán
hành cúng dường nghi quĩ]. (xt. A Di Đà
Mạn Đồ La).
CỬU TƯỚNG
... Chín tướng. Cứ theo luận Đại thừa khởi
tín nói, thì vì duyên theo bất giác mà phàm
phu sản sinh ra tướng của Tam tế lục thô
(ba tướng nhỏ nhiệm và sáu tướng thô to).
Tam tế là: Vô minh nghiệp tướng, Năng
kiến tướng và Cảnh giới tướng; Lục thô:
Trí tướng, Tương tục tướng, Chấp thủ
tướng, Kế danh tự tướng, Khởi nghiệp tướng
và Nghiệp hệ khổ tướng. (xt. Tam Tế Lục
Thô).
CỬU TƯỞNG
.....
Chín tưởng. Cũng gọi Cửu tướng, Cửu
tưởng môn, Cửu tưởng quán. Tức là chín
cách quán tưởng về xác chết ghê sợ của
người ta để giúp người tu hành đoạn trừ
vọng niệm và tình chấp đối với nhục thể
của mọi người. Là một trong những pháp
quán bất tịnh. Đó là:

1. Thanh ứ tưởng (Phạm: vinìlakasaôjĩà),
cũng gọi Tưởng tướng hoại,
Thanh tưởng. Quán tưởng xác chết bị gió
thổi nắng dãi biến thành mầu vàng, đỏ rồi
xanh bầm.
2. Nùng lạn tưởng (Phạm: vipùyakasaôjĩà),
cũng gọi Tưởng tướng lạn, Giáng
trấp tưởng. Quán tưởng da thịt xác chết rữa
nát, từ trong chín cái lỗ (hai con mắt, hai lỗ
tai, hai lỗ mũi, cái mồm, đường đại tiện và
đường tiểu tiện) máu mủ rịn ra và giòi bọ
nhung nhúc.
3. Trùng đạm tưởng (Phạm:
vipađumaka-saôjĩà), cũng gọi Tưởng
tướng trùng đạm, Thực bất tiêu tưởng. Quán
tưởng xác chết bị giòi bọ rúc rỉa và chim
thú mổ cắn để ăn.
4. Bành trướng tưởng (Phạm:
vyàdhmàtaka-saôjĩà), cũng gọi Tưởng
tướng thanh bột. Quán tưởng xác chết
chương phình lên.
5. Huyết đồ tưởng (Phạm: vilohitakasaôjĩà),
cũng gọi Tưởng tướng hồng hủ,
Nùng huyết tưởng. Quán tưởng máu mủ từ
xác chết tuôn ra lênh láng.
6. Hoại lạn tưởng: (Phạm:vikhàditakasaôjĩà),
cũng gọi Tưởng tướng trùng thực.
Quán tưởng xác chết da thịt nứt nẻ rữa
nát.
7. Bại hoại tưởng (Phạm: viwiptaka-
Quán Tưởng Xương Vương Vãi
CỬU TƯỞNG

saôjĩà), cũng gọi Tưởng tướng giải tán.
Quán tưởng da thịt rã tan, chỉ còn gân xương
rời rạc, vương vãi.
8. Thiêu tưởng (Phạm: vidagdhakasaôjĩà),
cũng gọi Tưởng tướng hỏa thiêu.
Quán tưởng xác chết bị đốt thành tro.
9. Cốt tưởng (Phạm: asthi-samjnà),
cũng gọi là Tưởng tướng sinh, khô cốt tưởng.
Quán tưởng xác chết tan hoại hết, chỉ còn
lại một đống xương trắng ngổn ngang.
Về thứ tự của chín pháp quán trên đây
còn có các thuyết khác. Nếu như đem vẽ
thành tranh thì gọi là Cửu tưởng đồ.
Trong luận Thanh tịnh đạo của Phật
giáo Nam truyền ở mục nói về 40 Nghiệp
xứ, cũng có kể ra 10 pháp quán Bất tịnh
đối với nhục thể: tưởng chương phình lên,
tưởng xanh bầm, tưởng rữa thối và mủ rịn
ra, tưởng đứt nát, tưởng chim thú mổ cắn
ăn, tưởng tan nát, tưởng chia lìa, tưởng máu
me, tưởng giòi bọ rúc rỉa và tưởng hài cốt.
[X. Tạp a hàm Q.27; kinh Quán Phật tam
muội hải Q.2; luận Đại trí độ Q.21; Q.44;
Đại thừa nghĩa chương Q.13].
CỬU VỊ TRAI
Chín vị chay. Còn gọi là Cưu mĩ thái,
Cung bị thái. Vật cúng dường có đủ chín vị
ngon, thường được dâng cúng vào đêm trước
ngày giỗ chính trong Thiền tông. [X. Thiền
lâm tượng khí tiên Q.14 Tế cúng môn].
CỬU VIỄN
.....
Lâu xa. Tức là thời gian lâu dài. Thời
gian vô hạn đã lâu xa, gọi là Cửu viễn kiếp.
Thời gian thành Phật trong lịch sử có khảo
cứu được gọi là Cận thành Phật (thành Phật
gần). Nếu đã thành Phật từ vô thủy đến
nay thì gọi là Cửu viễn thực thành Phật,
hoặc là Cửu viễn cổ thành Phật. (xt. Thập
Kiếp Di Đà, Bản Tích Nhị Môn).

CỬU VIỄN THỰC THÀNH
..
Thực đã thành Phật từ lâu xa rồi. Cũng
gọi Cửu thành, Cửu viễn cổ thành, Cửu
viễn bản Phật, Vô thủy cổ Phật. Nghĩa là
đức Phật Thích ca đã thành Phật và hóa
độ chúng sinh từ vô thủy đến nay. Còn
đức Thích ca khai ngộ mới thành Phật
(cận thành) dưới gốc cây bồ đề tại Bồ đề
dà gia nước Ma yết đàtrung Ấn độ chỉ là
một thứ giả tướng phương tiện thị hiện
mà thôi. Trên thực tế, đức Thích ca đã
thành Phật từ lâu xa và, trong vô hạn
thời gian, Ngài đã giáo hóa cứu độ chúng
sinh rồi. Phẩm Như lai thọ lượng trong
kinh Pháp hoa quyển 5 đã lấy đó làm cơ
sở để khai triển tư tưởng cửu viễn thực
thành.
Pháp mà đức Thích ca ngộ được là vĩnh
viễn thường trụ, tư tưởng Cửu viễn thực
thành đã lấy đó làm căn bản để khai diễn.
Lòng quí mến thương nhớ của các vị đệ tử
đối với đức Thế tôn quá thiết tha nên đã
nảy sinh tư tưởng này. Phật giáo vốn là tín
ngưỡng chân lí (pháp), đức Thế tôn đã từng
căn dặn sau khi Ngài viên tịch, các đệ tử
phải lấy Pháp làm nơi nương tựa. Nhưng,
các đệ tử vốn vì ngưỡng mộ nhân cách của
đức Thế tôn mà tin theo Phật pháp, nên
sau khi đức Thế tôn diệt độ, các đệ tử cảm
thấy giáo pháp của Ngài để lại chưa đủ. Vì
nhớ mến nhân cách của Ngài nên các đệ
tử muốn mưu cầu đức Phật khác có thể
thay thế đức Thế tôn, do đó mới triển khai
các thuyết về đức Phật. Đến thời kinh Pháp
hoa thì chư Phật được qui về một đức Thích
tôn và chủ trương Ngài là bậc vĩnh viễn
bất diệt.
Ngoài ra, tư tưởng cửu viễn thực thành
cũng đã ảnh hưởng và phát sinh quan niệm
Thập kiếp Di đà để ứng đối với Cửu viễn
Di đà. [X. Pháp hoa kinh luận Q.hạ; Pháp
CỬU VỊ TRAI

hoa kinh huyền nghĩa Q.1 phần trên; Pháp
hoa kinh văn cú Q.9 phần dưới].
CỬU VÔ GIÁN ĐẠO
...........
Chín đạo Vô gián. Tức là chín đạo vô
lậu của giai vị chính đoạn phiền não. Cũng
gọi Cửu vô ngại đạo.
Gián: Trở ngại, ngăn cách. Nghĩa là khi
quán lí chân trí không bị các hoặc làm trở
ngại. Tuy phiền não vẫn còn, nhưng niệm
sau chứng được lí trạch diệt, nên giữa phiền
não và trạch diệt không có khoảng cách,
gọi là vô gián. Từ giai vị này tu đến Niết
bàn nên gọi là đạo.
Ba cõi chia làm chín địa, mỗi địa đều có
tu (tư) hoặc và kiến hoặc. Tu hoặc của mỗi
một địa lại chia làm chín phẩm để dứt trừ.
Mỗi lần dứt trừ được một phẩm hoặc đều
có Vô gián đạo và Giải thoát đạo. Giai vị
dứt trừ phiền não này gọi là Vô gián đạo,
còn trí tuệ đạt được sau khi dứt trừ phiền
não thì gọi là Giải thoát đạo.
Tu hoặc ở mỗi địa có chín phẩm, cho
nên được đối trị cũng có chín phẩm, gọi là
Cửu vô gián đạo, Cửu giải thoát đạo. Lại
nữa, bậc Thánh vô học khi luyện căn,
chuyển chủng tính cũng có chín vô gián,
chín giải thoát. [X. luận Câu xá Q.25; Q.33].
CỬU VÔ HỌC
........
Chín Vô học. Phạm:navàzaikwà#. Tức
là những người thuộc giai vị Vô học có chín
loại hơn kém khác nhau. Cũng gọi Cửu
chủng A la hán. Là giai vị đã thành tựu tất
cả những việc phải làm, không còn gì phải
tu học nữa, gọi là Vô học vị, tức là quả A la
hán.
I. Cửu vô học. Quả A la hán của Thanh
văn được chia làm chín loại. Các kinh luận
nêu tên gọi và thứ tự của chín Vô học không

giống nhau. Cứ theo kinh phúc điền trong
Trung a hàm và luận Cam lộ vị quyển
thượng ghi chép, thì chín Vô học là:
1. Thoái pháp: nếu bậc A la hán gặp
các chướng duyên như bệnh tật liền lui mất
quả đã đạt được thì đó là hàng A la hán
căn cơ kém cỏi nhất.
2. Tư pháp: A la hán vì sợ lui mất pháp
đã được nên nảy ý định tự sát để giữ lấy sở
đắc.
3. Hộ pháp: A la hán giữ gìn pháp đã
được không để lui mất, vì nếu biếng nhác
phòng hộ thì e sẽ bị thoái thất.
4. An trụ pháp: Nếu không có duyên
chướng nặng nề thì A la hán không trở lui,
cũng thế, nếu không có gia hạnh đặc biệt
thù thắng thì không thể chuyển lên chủng
tính tốt hơn.
5. Kham đạt pháp: nếu A la hán gắng
sức tu hành rèn luyện các căn thì có thể
đạt được chủng tính bất động một cách mau
chóng.
6. Bất dộng pháp.
7. Bất thoái pháp.
Hai bậc A la hán trên đây (6, 7) có căn
cơ sắc bén nhất, có khả năng dứt hết tất cả
phiền não, được tận trí và vô sinh trí. Trong
đây, nếu do nhân tu luyện mà được thì gọi
là Bất động, còn nếu nhờ vào chủng tính
sẵn có mà được thì gọi là Bất thoái. Tức là
Bất động A la hán không làm hư hoại các
thứ nhân duyên tam muội đã đạt được, còn
Bất thoái A la hán thì không để lui mất
công đức sở đắc.
8. Tuệ giải thoát: A la hán này đã dứt
hết phiền não gây chướng ngại trí tuệ mà
được tự tại nơi tuệ.
9. Câu giải thoát: bậc A La hán này đã
đoạn trừ cả định chướng và tuệ chướng,
dứt vô tri không nhiễm ô, được định Diệt
tận, ở nơi định và tuệ đều được tự tại.
Trong chín loại A la hán trên đây, bảy
bậc trước được chia loại theo căn cơ bén

nhạy hay chậm lụt, còn hai bậc sau là phân CỬU VÔ HỌC

chia theo sự diệt chướng đoạn hoặc. Lại
nữa, chín loại này theo thứ tự tương đương
với Thoái tướng, Tử tướng, Thủ tướng, Trụ
tướng, Khả tiến tướng, Bất hoại tướng, Bất
thoái tướng, Tuệ giải thoát tướng và Câu
giải thoát tướng nói trong phẩm Phân biệt
hiền thánh của luận Thành thực quyển
1.
Chín Vô học cộng thêm 18 vị Hữu học
nữa thành là 27 vị Hiền Thánh. Đây là
cách chia loại các bậc Thánh thuộc Tiểu
thừa. [X. Đại thừa nghĩa chương Q.7 phần
đầu].
II. Cửu vô học. Chín bậc Thánh vô
học. Luận Câu xá quyển 25 đem bảy bậc A
la hán từ Tư pháp đến Bất thoái pháp cộng
vào với Độc giác, Phật mà thành chín bậc
Vô học. Cách phân loại này là dựa theo
căn tính thượng, trung, hạ mà chia làm chín
bậc từ thấp nhất (hạ hạ) đến cao nhất
(thượng thượng). [X. luận Đại tì bà sa Q.62;
luận Tạp a tì đàm tâm Q.5].
CỬU VÔ VI
........
I. Cửu vô vi. Chín pháp vô vi. Vô vi
là pháp thực tại, xưa nay thường còn,
không do nhân duyên tạo tác, không bị
bốn tướng sinh, trụ, dị, diệt đổi dời. Đó
là: Trạch diệt vô vi, Phi trạch diệt vô vi,
Hư không vô vi, Không vô biên xứ vô vi,
Thức vô biên xứ vô vi, Vô sở hữu xứ vô
vi, Phi tưởng phi phi tưởng xứ vô vi,
Duyên khởi chi tính vô vi và Thánh đạo
chi tính vô vi. Đây là chín vô vi do Đại
chúng bộ, Nhất thuyết bộ, Thuyết xuất
thế bộ và Kê dận bộ thuộc Tiểu thừa
thành lập.
- Trạch diệt vô vi: năng lực lựa chọn,
tức là nhờ sức trí tuệ mà đạt được sự tịch
diệt (vắng lặng).

- Phi trạch diệt vô vi: sự tịch diệt được
hiển bày khi pháp không sinh khởi vì thiếu
điều kiện (nhân duyên).
- Hư không vô vi: lấy vô ngại làm tính,
không ngăn ngại các pháp khác cũng không
bị các pháp khác ngăn ngại, chu biến khắp
trong các vật thể có hình tướng, thường
hằng không thay đổi.
- Không vô biên xứ vô vi cho đến Phi
tưởng phi phi tưởng xứ vô vi: định thể sở y
ở bốn cõi Vô sắc. Chúng sinh ở các cõi này
không có hình sắc nên chỉ nương nơi thể
của thiền định. Tuy năm uẩn năng y của
họ trước kia vốn là pháp hữu vi, nhưng
nay căn cứ vào chỗ sở y (tức bốn cõi Vô
sắc) của họ mà lập làm vô vi.
- Duyên khởi chi tính vô vi và Thánh
đạo chi tính vô vi: lí của 12 duyên khởi và
tám Thánh đạo. Chi duyên khởi và chi
Thánh đạo tuy là pháp hữu vi, nhưng lí
pháp của chúng thì vắng lặng bất động và
không thay đổi, cho nên được lập làm vô
vi. [X. luận Dị bộ tông luân; Thành duy
thức luận thuật kí Q.2 phần cuối].
II. Cửu vô vi. Chín pháp vô vi: Trạch
diệt vô vi, Phi trạch diệt vô vi, Hư không
vô vi, Bất động vô vi, Thiện pháp chân
như vô vi, Bất thiện pháp chân như vô vi,
Vô kí pháp chân như vô vi, Đạo chi chân
như vô vi, Duyên khởi chân như vô vi.
Chín pháp vô vi này do Hóa địa bộ của
Tiểu thừa thành lập.
Trong chín vô vi trên đây, Trạch diệt
vô vi, Phi trạch diệt vô vi, Hư không vô vi,
Đạo chi chân như vô vi và Duyên khởi
chân như vô vi thì cũng giống với thuyết
Vô vi của Đại chúng bộ.
Còn Bất động vô vi là trạng thái tịch
diệt (vắng lặng) được hiển bày do đã lìa
những cảm nhận khổ và vui vốn chướng
ngại thiền định.
Thiện pháp chân như vô vi là cảm quả
ưa thích pháp thiện, nên lí sở cảm là chân

thực thường hằng. Bất thiện pháp chân như vô vi cảm quả CỬU VÔ VI

không ưa thích pháp bất thiện, nên lí sở
cảm là chân thực thường hằng.
Vô kí pháp chân như vô vi là lí không
cảm quả vô kí (vì pháp chẳng phải thiện
chẳng phải bất thiện nên không sinh quả)
nên là thường hằng bất biến. Thể của các
chân như vô vi Thiện pháp, Bất thiện pháp
và Vô kí pháp nói ở trên tuy có khác nhau,
nhưng tính của chúng thì đều thiện. [X.
luận Dị bộ tông luân; Thành duy thức luận
thuật kí Q.2 phần cuối].
CỬU VỰC
I. Cửu vực: Chín cõi, cũng gọi Cửu địa.
Tức là chín cõi gồm: một cõi Dục, bốn cõi
trời Sắc và bốn cõi trời Vô sắc. (xt. Cửu
Địa).
II. Cửu vực: Cũng gọi cửu giới. Chín
cõi: tức là địa ngục, ngã quỉ, súc sinh, A tu
la, người, trời, Thanh văn, Duyên giác và
Bồ tát. (xt. Thập Giới).
CỬU VỰC
