Phật Quang Đại Từ Điển (HT Thích Quảng Độ dịch)
Phật Quang Đại Tự Điển (HT Thích Quảng Độ dịch) - D
Nguồn: kho Dân tộc KING — Giảng Sư (văn bản trích từ PDF)

D
1201
D
DA CẦU NA HOA NHĨ KHẮC NHÃ
Phạm:Yàĩavalkya. Cũng gọi Tế bì y
tiên. Nhà triết học Ấn độ đời xưa. Cứ theo
suy đoán thì ông là người sống ở khoảng
thế kỷ VIII trước Tây lịch. Trong các sách
Phú lan na (Phạm:Puràịa) đều có ghi chép
về ông. Học thuyết của ông được coi là đại
biểu cho các luận thuyết triết học Ấn độ
trước thời đại đức Phật. Tư tưởng trung tâm
của ông nhấn mạnh bản chất của cái “Ta”
(Phạm:àtman) là ý thức thuần túy duy nhất
tuyệt đối (Phạm: Vijĩànaghana,
prajĩànaghana), vượt ra ngoài sự đối lập
của chủ quan, khách quan, do đó, dứt bặt
nói năng và chỉ có thể dùng tiếng Phạm neti,
neti (chẳng phải, chẳng phải) để biểu hiện.
Ông còn nêu ra những thuyết như:
Thực tại của Phạm - Ngã, trong giấc ngủ
Phạm - Ngã là một, thế giới kinh nghiệm là
ảo tượng (Phạm:màya) hư giả v.v... Học
thuyết của phái Phệ đàn đa (Phạm:
Vedànta) do Thương yết la (Phạm:
Zaíkara) thành lập ở đời sau đều đã bắt
nguồn từ luận thuyết của ông.
DA DU ĐÀ LA
Phạm:Yazodharà, Pàli: Yasodharà.
Cũng gọi Da du đà la, Da duy đàn. Hán
dịch: Trì dự, Trì xưng, Hoa sắc. Cũng gọi
La hầu la mẫu (Phạm:Ràhula - màtf: mẹ
của La hầu la).
I. Da du đà la. Con gái của ông Chấp
trượng (Phạm:Daịđapàịi), dòng họ Thích,
ở thành Ca tì la, trung Ấn độ, là chính phi
của Thái tử Tất đạt đa, mẹ ruột của La hầu

la. Lại có thuyết nói Da du đà la là con gái
của Đại thần Ma ha na ma (Phạm:
Mahànàma) dòng họ Thích thuộc chủng
tộc Bà tư tra (Phạm:Vaziwỉhà). Cũng có
thuyết bảo Da du đà la là con gái của vua
Thiện giác
(Phạm: Suprabuddha)
và là
em gái của Đề bà
đạt đa ở thành
Thiên tí (Phạm:
Devadaha). Bà
có thân hình
đoan trang xinh
đẹp vào bậc nhất,
đầy đủ mọi đức.
Đức Thích tôn
thành đạo được
năm năm thì Da
du đà la và di mẫu của đức Thích tôn là bà
Ma ha ba xà ba đề (Phạm:Mahà-prajapati)
cùng với 500 người phụ nữ dòng Thích ca
Bồ Tát Da Du Đà La
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)

D
1202
cũng xin xuất gia thụ giới cụ túc làm tỉ khưu
ni.
II. Da du đà la. Là vị Bồ tát trong Mật
giáo được thờ trong viện Quan âm của Hiện
đồ Thai tạng giới mạn đồ la. Mật hiệu là
Thị hiện Kim cương. Tượng vẽ của vị tôn
này là thiên nữ, đầu đội mũ kim tuyến, tay
phải co lại, lòng bàn tay ngửa lên, các đầu
ngón tay duỗi xuống, riêng ngón cái hơi co,
bàn tay trái dựng thẳng, ngón trỏ, ngón giữa
kẹp một cành cây. Ấn khế là ấn Mã đầu
minh vương. Chân ngôn là: Na ma tam
mạn đa bột đà nẫm diêm. [X. Đại nhật kinh
sớ Q.5; Thai tạng giới niệm tụng thứ đệ yếu
tập Q.7].
DA LUẬT SỞ TÀI (1190-1240)
Cũng gọi là Di lạt sở tài, Lưu sở tài. Tự
Tấn khanh, pháp danh Tòng nguyên, hiệu
Trạm nhiên cư sĩ, con cháu Đan vương đột
dục ở Liêu đông.
Ông vốn có chí khác thường, lấy việc
lo cho thiên hạ làm trách nhiệm của mình.
Ông học rộng, tài cao, thông suốt kinh sử
Bách gia, cho đến giỏi cả nghề thuốc, bói
toán, công nghệ, nông nghiệp v.v...
Lúc đầu, ông làm quan với nhà Kim,
nhưng vì chức quan
nhỏ nên không bao
lâu ông từ quan và
lui về ở am Thung
dung trong chùa
Báo ân tại Yên kinh
tham cứu Thiền học
với ngài Vạn tùng

Hành tú, 3 năm sau
ông đắc pháp, ngài
Hành tú soạn bộ
Thung dung lục là
do lời khuyến thỉnh của ông.
Vua Thái tổ nhà Nguyên nghe tiếng ông
đem lễ vật đến mời ông ra giúp việc nước.
Mỗi khi theo vua đi chinh phạt, ông thường
can vua đừng giết hại. Vua Thái tông phong
cho ông làm Trung thư lệnh, rồi từ đó, tất
cả việc chính trị, quân sự của đất nước đều
giao cho ông quyết định. Mỗi khi ông giải
quyết việc gì, vua thường khen ngợi và ban
thưởng rất hậu. Tuy ở cảnh giầu sang như
vậy nhưng ông vẫn mặc áo vải, ăn cơm
rau, sống cuộc đời đạm bạc như người
thường. Lúc sắp mất, ông đưa hết tài sản
đến chùa để sung vào việc cúng dường, bố
thí.
Tháng 5 năm Thuần hựu thứ 4 đời
Nam Tống ông qua đời, thọ 55 tuổi. Nay
mộ của ông vẫn còn trong vườn Di hòa
tại Bắc kinh. Tác phẩm của ông gồm
có:Trạm nhiên cư sĩ văn tập, Tây du lục.[X.
Ngũ đăng toàn thư Q.61; Nguyên sử
Q.146]
DA XÁ
I. Da xá. Phạm: Yaza hoặc Yazoda.
Cũng gọi Da du đà, Da du già. Hán dịch:
Danh văn, Thiện xưng. Là con của trưởng
giả Thiện giác ở nước Ba la nại (Pàli:
Varàịasì), trung Ấn độ. Vì nhàm chán
cuộc đời trần tục, nên ngài đến vườn Lộc
dã (Phạm:Mfgadàva) xin xuất gia làm đệ
tử đức Phật và trở thành một trong sáu vị tỉ
khưu được Phật độ cho đầu tiên. Về sau,
bố mẹ và vợ con của ngài cũng qui y Tam

bảo và là những ưu bà tắc, ưu bà di sớm
nhất. [X. kinh Tí ni mẫu Q.1; kinh Xuất
diệu Q.29]
II. Da xá.Pàli: Yasa-kàkaịđakaputta.
Cũng gọi Da xá đà ca lan đề tử, Da xá ca na
tử. Vị A la hán sống vào khoảng 100 năm
sau khi đức Phật nhập diệt (khoảng 283
trước Tây lịch).
Bấy giờ, các tỉ khưu Bạt kì tử (Pàli:
Vajjiputta) ở thành Tì xá li (Phạm:Vaizàli)
đề xướng Thập sự tịnh pháp để chống lại
DA LUẬT SỞ TÀI
Da Luật Sở Tài

D
1203
các vị tỉ khưu bảo thủ và đưa ra cách giải
thích mới về 10 điều giới luật. Thập sự tịnh
pháp sau bị các vị trưởng lão Da xá và Li bà
đa (Phạm,Pàli: Revata) cùng với 700 vị tỉ
khưu nhóm họp ở thành Tì xá li quyết định
đó là 10 điều phi pháp. [X. luật Tứ phần
Q.54; luật Thập tụng Q.60]. (xt. Thập Sự
Phi Pháp).
III. Da xá. Vị Thượng tọa ở tịnh xá Kê
tước tại thành Ba liên phất (Hoa thị) ở thời
vua A dục. Ngài đã giúp vua A dục kiến tạo
48.000 chùa tháp và tiến cử ngài Ưu ba cúc
đa với nhà vua. [X. kinh Tạp a hàm Q.23;
kinh A dục vương Q.1]
IV. Da xá. Gọi đủ là Na liên đề lê da xá.
Người nước Ô trường bắc Ấn độ. (xt. Na
Liên Đề Lê Da Xá).
DA XÁ QUẬT ĐA
Vị tăng dịch kinh đời Bắc Chu, cũng
gọi là Xưng tạng, người nước Ưu bà, đệ tử
của ngài Xà na da xá. Sư cùng với bạn đồng
học là Xà na quật đa đến Trường an, Trung
quốc vào thời Vũ đế. Quan Đại trủng tể
(tương đương với chức Thượng thư bộ lại)
tên là Vũ văn hộ mời sư về ở chùa Tứ thiên
vương để dịch kinh.
Các kinh luận do sư dịch gồm ba bộ
tám quyển như: phẩm Cánh quảng thọ
lượng đại biện đà la ni 5 quyển trong kinh
Kim quang minh, kinh Thập nhất diện
Quan thế âm thần chú 1 quyển v.v... Còn
những sự tích khác về sư không được rõ.
[X. Khai nguyên thích giáo lục Q7; Lịch đại
tam bảo kỉ Q.11].

DA XÁ THÁP
Tòa tháp xá lợi trên đỉnh núi Lô sơn.
Cứ theo truyền thuyết, vào thời Đông Tấn,
có tôn giả Da xá mang xá lợi từ Tây vực
đến Trung quốc, khi đi qua Lô sơn, ngài
dừng lại và xây tháp trên đỉnh núi để thờ
xá lợi. Sách Danh sơn kí nói: “Từ lưng chừng
núi trở lên thì thế núi cao vút như cây bút.
Trên chóp núi có tháp xá lợi gọi là tháp Da
xá”.
DẠ BÁN CHÍNH MINH THIÊN HIỂU BẤT LỘ
Nửa đêm trời sáng ban ngày lại tối. Tiếng
dùng trong Thiền lâm. Từ ngữ này được
chuyển dụng từ câu “Đương minh trung
hữu ám... đương ám trung hữu minh” (trong
sáng có tối, trong tối có sáng) trong Tham
đồng khế (Đại 51, 459 trung) do ngài Thạch
đầu Hi thiên soạn.
Dạ bán chính minh chỉ cho ám trung
hữu minh; Thiên hiểu bất lộ chỉ cho minh
trung hữu ám. Nếu đối với Động sơn ngũ
vị do Thiền sư Động sơn Lương giới lập,
thì Bán dạ, Bất lộ tương đương với ý nghĩa
Chính vị, có tính bình đẳng. Chính minh,
Thiên hiểu tương đương với ý nghĩa Thiên
vị, có tướng sai biệt. Cho nên từ ngữ “Dạ
bán chính minh thiên hiểu bất lộ” là biểu
thị trạng thái chân như pháp tính và muôn
tượng sum la tương nhập nhất như.
DẠ ĐƯỜNG THỦY
Nước ao trong đêm. Tiếng dùng trong
Thiền lâm. Chỉ cái ao trong đêm tối vốn
chỉ có nước chứ không có sinh vật. Trong
Thiền lâm, từ ngữ này được chuyển dụng
để chỉ nội dung của câu nói hư dối trống
rỗng. Bởi vì câu nói không mang ý nghĩa
quan trọng nào để đi vào lí, mà người ngu

si thì không biết rõ chân giả thực hư, cứ
loay hoay tìm kiếm trong đó, hy vọng nắm
bắt được cái cơ ngộ đạo, đã khó nhọc mà
vô ích. Cũng như nước từ cửa Long môn
chảy xuống, cá đã vượt lên trên ba lớp sóng
mà hóa thân thành rồng rồi, thế nhưng
những người ngu không hiểu rõ sự thực,
DẠ ĐƯỜNG THỦY

D
1204
vẫn cứ chạy lên phía trước để tìm mò bắt
cá trong đêm tối; thật uổng công phí sức!
Bích nham lục tắc 7 (Đại 48, 147 hạ),
nói:
“Sóng cao ba lớp cá hóa rồng
Người ngu vẫn tát ao nước tối”.
DẠ MA THIÊN
Trời Dạ ma. Phạm, Pàli: Yàma. Hán
dịch: Thiện thời phần, Thiện thời, Thiện
phần, Diệu thiện, Diệu thời phần, Diệu
xướng, Xướng nhạc v.v... Là tầng trời thứ
ba trong sáu tầng trời cõi Dục. Cũng gọi
Diệm ma thiên, Viêm ma thiên, Tu viêm
thiên, Li tránh thiên, Tô dạ ma thiên (Phạm,
Pàli: Suyàma), Tu dạ ma thiên.
Cứ theo kinh Chính pháp niệm xứ quyển
36, luận Lập thế a tì đàm quyển 6, Phật địa
kinh luận quyển 5 và Tuệ uyển âm nghĩa
quyển thượng chép, thì cõi trời này ánh
sáng rực rỡ, không chia ngày đêm, người ở
cõi trời này lúc nào cũng yên vui sung sướng
không thể nghĩ bàn.
Hơn nữa, theo luận Chương sở tri quyển
thượng nói, thì tầng trời 33 (trời Đao lợi)
thường đánh nhau với A tu la, nhưng cõi
trời Dạ ma thì xa lìa sự tranh đấu, vì thế gọi
là Li tránh thiên. Chúng sinh được sinh
vào cõi trời này là nhờ đời trước thích tu
các hạnh không giết hại, không trộm cướp,
không gian dâm v.v..., tự mình giữ giới, lại
khuyên người giữ giới, làm các việc lợi ích
cho mình và người.
Dạ ma là tầng trời đầu tiên (thấp nhất)
trong các cõi trời ở trong hư không, cách

cõi trời Đao lợi ở tầng trên tám vạn do tuần,
gồm 32 địa: Thế lực địa, Thượng hành địa,
Lâm quang minh địa, Thừa xử địa, Du hành
địa v.v... Vua cõi trời Dạ ma tên là Mâu tu
lâu đà, mình cao năm do tuần, cung điện
của vua được đặt ở Thế lực địa. Lại có bốn
núi lớn là núi Thanh tịnh, núi Vô cấu, núi
Đại thanh tịnh và núi Nội tượng đều cao
một vạn do tuần, cùng với các núi khác có
rất nhiều hoa trời tươi đẹp, các sông hồ
cũng như trăm nghìn vườn rừng bao bọc
chung quanh. Sự vui sướng ở cõi trời này
thù thắng hơn ở cõi trời Đao lợi. Người cõi
trời Dạ ma sống lâu hai nghìn tuổi, một
ngày một đêm ở đây bằng hai trăm năm ở
cõi người. Cũng có việc hôn nhân trai gái
lấy nhau, nhưng chỉ gần gũi hoặc ôm nhau
là âm dương hòa hợp, có con theo ý muốn
và từ đầu gối hóa sinh ra. Trẻ sơ sinh ở cõi
trời này đã to bằng đứa bé ba, bốn tuổi ở
cõi Diêm phù đề (tức cõi người).
Tín ngưỡng về Dạ ma thiên vương đã
bắt nguồn từ thời đại Phệ đà trở về sau. Vì
cõi trời này là thế giới đầy ánh sáng và có
đủ mọi sự vui sướng, cho nên từ xưa đã là
nơi mà dân tộc Ấn độ mơ ước được sinh
đến sau khi chết. Về sau, Dạ ma thiên vương
dần dần diễn biến làm quan thẩm phán xử
tội người chết mà thành là chúa loài quỉ và
địa ngục với cái tên là vua Diêm ma ở tầng
trời cao nhất trong hư không. Nhưng sau
khi tín ngưỡng này được đưa vào Phật giáo
thì vị trí của cõi trời Dạ ma được đặt vào
hàng thứ ba trong sáu tầng trời cõi Dục. [X.
kinh Trường a hàm Q.18, Q.20, Q21; kinh
Chính pháp niệm xứ Q.37 đến Q.63; luận
Du già sư địa Q.4, Q.5; luận Câu xá Q.11;

Hoa nghiêm kinh thám huyền kí Q.6; W.
Kirfel: Die Kosmographie der Inder]. (xt.
Diêm Ma Vương).
DẠ NHU PHÊ ĐÀ
Phạm,Pàli: Yajur-veda. Một trong bốn
bộ kinh Phệ đà của Ấn độ đời xưa. Cũng
gọi Dạ nhu phệ đà, Dã thụ phệ đà, Da thụ
bệ đà, Dạ thụ tì đà, Da thù bệ đà. Hán dịch:
Từ (cúng tế), Tế từ, Tác minh cúng thí, Tế
tự trí luận.
Dạ nhu phệ đà là tập đại thành các bài
DẠ MA THIÊN

D
1205
chú được đọc trong tế từ (Yajus), Tế tư
(Phạm:adhvaryu) và giải thích văn chú
của tế từ, tế tư v.v...
Dạ nhu phệ đà có hai loại:
I. Hắc dạ nhu phệ đà (Phạm:Kfwịayajur-
veda). Giữa Phệ đà này và Phạm thư
không phân biệt rõ ràng, là vì văn chính
của Phệ đà (Tán ca, Tế từ, Chú từ v.v...) và
Phạm thư (sách chú thích Phệ đà) được hợp
lại với nhau mà thành, gồm 4 quyển (hoặc
5, 7, 8 quyển).
II. Bạch dạ nhu phệ đà(Phạm:Zuklayajur-
veda). Loại Phệ đà này và Phạm thư
có thể phân biệt rõ ràng, là vì văn chính
của Hắc dạ nhu lẫn lộn với Phạm thư đã
được tách rời ra và chỉnh lí lại mà thành.
Ngoài ra, theo các trứ tác nói về học
phái Phệ đà, như Gia lạp nạp tì cáp (Phạm:
Caraịa-vyùha). v.v... thì bốn Phệ đà đều
có phó Phệ đà, phó Phệ đà của Dạ nhu phệ
đà là luận Đồ thố (Phạm:Dhanu-veda, Phệ
đà của cung nỏ), tức là luận về phép bắn
cung.
DẠ THUYỀN NHÀN THOẠI
Có 1 quyển, do Thiền sư Bạch ẩn Tuệ
hạc của Nhật bản soạn. Trong khi tu hành,
tác giả từng mắc chứng thần kinh suy nhược
và lao phổi, nhưng nhờ thực hành phép
nội quán bí mật mà chữa lành bệnh. Nội
dung tác phẩm tác giả ghi lại những kinh
nghiệm ấy và cho rằng tu tập phép bí mật
này có thể làm cho thân tâm khoẻ mạnh,
đạt mục đích tu hành. [X. Bạch ẩn quảng
lục Q.thượng].

DẠ TỌA
.....
I. Dạ tọa. Ngồi thiền vào lúc mặt trời
lặn. Cũng gọi Hoàng hôn tọa thiền, Sơ dạ
tọa thiền.
II. Dạ tọa. Ngồi thiền vào lúc nửa đêm.
Trong các chùa viện Thiền tông, chư tăng
thường đi ngủ vào chín giờ tối, đến 12 giờ
khuya dậy ngồi thiền, gọi là Dạ tọa.
DẠ XOA
.....
Phạm:yakwa, Pàli: yakkha. Một trong
tám bộ chúng, thường được gọi chung với
La sát (Phạm:ràkwasa). Cũng gọi Dược xoa,
Duyệt xoa, Dã xoa. Hán dịch: Khinh tiệp,
Dũng kiện, Năng đạm, Quí nhân, Uy đức,
Từ tế quỉ, Tiệp tật quỉ. Nữ tính Dạ xoa gọi
là Dạ xoa nữ (Phạm: yakwiịì, Pàli:
yakkhinì). Chỉ cho loài quỉ ở trên mặt đất
hoặc ở trong hư không, dùng uy thế não
hại người, hoặc dùng uy thế giữ gìn chính
pháp.
Cứ theo kinh Đại hội trong Trường a
hàm quyển 12, luận Đại tì bà sa quyển 33
và luận Thuận chính lí quyển 31 nói, thì
Dạ xoa được đặt dưới quyền điều khiển của
vua trời Tì sa môn, có bổn phận giữ gìn các
cõi trời Đao lợi v.v... Loài quỉ này được thụ
hưởng những sự vui sướng và có đầy đủ uy
thế.
Cứ theo luận Đại trí độ quyển 12 nói
thì có 3 loại dạ xoa:
1. Địa hành dạ xoa: thường được sung
sướng, thưởng thức âm nhạc, ăn uống...
2. Hư không dạ xoa: có đầy đủ đại lực,
đi nhanh như gió.
3. Cung điện phi hành dạ xoa: có đầy

đủ tiện nghi và mọi sự vui sướng.
Chú Duy ma cật kinh cũng nêu ba loại
dạ xoa:
1. Địa dạ xoa: đời quá khứ chỉ bố thí
tiền của nên không bay được.
2. Hư không dạ xoa.
3. Thiên dạ xoa: nhờ đời trước bố thí
xe, ngựa, nên có thể bay đi.
Ngoài ra, phẩm Tì sa môn thiên vương
trong kinh Đại phương đẳng đại tập quyển
52 nói: Vua trời Tì sa môn có 16 đại lực
DẠ XOA

D
1206
tướng quân Dạ xoa như: Vô bệnh, Cát
tường v.v... và năm mươi tướng quân Dạ
xoa như: Nhân đà la, Tô ma, Bà lâu na, Y
xa na, A tra bạc câu v.v...
Cứ theo phẩm tựa trong kinh Kim quang
minh tối thắng vương quyển 1 chép, thì
Vua trời Tì sa môn có 36000 chúng Dược
xoa dưới quyền, như: Am bà, Trì am, Liên
hoa quang tạng, Liên hoa mục, Tần mi, Hiện
đại bố, Động địa, Thôn thực v.v...
Cứ theo Đại nhật kinh sớ quyển 5 chép,
thì trong Kim cương bộ ngoài của Thai tạng
giới mạn đồ la, ở phía bắc đặt trời Tì sa
môn, ở hai bên vị trời này vẽ tám đại tướng
Dạ xoa: Ma ni bạt đà la, Bố rô na bạt đà la,
Bán chỉ ca, Sa đa kì lí, Hê ma phạ đa, Tì sái
ca, A tra phạ ca và Bán già la.
Trong các kinh thường đề cập đến các
thần Dạ xoa hộ trì chính pháp. Như kinh
Dược sư như lai bản nguyện nói: 12 vị đại
tướng Dạ xoa, như Cung tì la, Bạt chiết la
v.v... thề nguyền che chở giữ gìn những
người trì tụng kinh Dược sư như lai bản
nguyện. Còn kinh Đà la ni tập quyển 3 thì
nói: 16 vị đại tướng Dược xoa, như Đạt lí
để la sát tra v.v... (tức là 16 vị thiện thần
Bát nhã) thì phát nguyện hộ vệ những người
tụng niệm Bát nhã ba la mật. Luận Đại tì
bà sa quyển 180 nói: khi hai nước giao chiến
thì Dược xoa hộ quốc ra đánh trước. Kinh
Khổng tước vương chú thì nói: 197 Dạ xoa
như Câu câu tôn đà v.v... ở các nước để
hàng phục oán địch.
Tuy nhiên, trong các kinh điển cũng

còn nói đến các loài Dạ xoa làm hại chúng
sanh
Như kinh Đại cát nghĩa thần chú quyển
3 nói: các Dạ xoa, quỉ La sát v.v... thường
biến làm hình sư tử, voi, hổ (cọp), nai, ngựa,
trâu, lừa, lạc đà, dê v.v... hoặc đầu to mình
nhỏ, hoặc bụng đỏ với một đầu hai mặt
v.v... tay cầm dao, gươm, dáo, mác v.v... hình
tướng dữ tợn, làm ai cũng sợ, người trông
thấy kinh quá đến ngất xỉu, rồi Dạ xoa tiến
đến hút uống tinh khí của họ.
Kinh Niết bàn (bản Nam) quyển 15 và
kinh Quán Phật tam muội hải quyển 2 cũng
nói đến loài Dạ xoa có thân hình đáng sợ,
đó là loài quỉ hung ác thường uống máu ăn
thịt và hút tinh khí của người.
Tiếng Phạm của Dạ xoa là yakwa, từ
gốcyakw mà ra, có các nghĩa: tôn kính, tế
tự, táo bạo v.v... là loài nửa người nửa thần.
Cho nên trong Chú Duy ma cật kinh quyển
1, Dạ xoa được dịch là người quí. Tuệ lâm
âm nghĩa quyển 23 gọi Dạ xoa là Từ tế quỉ
và bảo người dân Ấn độ thường thờ cúng
Dạ xoa để cầu phúc.
Trong thần thoại Ấn độ, Dạ xoa là một
loại thần linh nửa thần. Có thuyết nói cha
của Dạ xoa là Bổ la sa để da, hoặc Ca diếp
ba, hoặc Bổ la ha (Phạm:pulaha); hoặc có
thuyết cho Dạ xoa là từ trong chân của Phạm
thiên sinh ra. Mẹ của Dạ xoa là người theo
hầu thần tài Câu tì la, hoặc theo hầu thần
Tì thấp nô.
Trong Mật giáo, theo Đại nhật kinh sớ
quyển 1, thì lực sĩ Mật tích là chúa Dạ xoa,
gọi là Kim cương thủ hoặc Chấp kim cương
[X. kinh Trường a hàm Q.20; kinh Đại
phương đẳng đại tập Q.50; kinh Khởi thế

Q.6 phẩm Tứ thiên vương; luận Lập thế a
tì đàm Q.1, Q.4; Đại đường tây vực ký Q.3,
Ca thấp di la quốc điều]. (xt. Đa Văn Thiên).
DÃ
..
Chữ Tất đàm (ya). Một trong 50 chữ
cái, một trong 42 chữ cái. Cũng gọi Dạ, Da,
Tà, Kế.
Kinh Đại phẩm bát nhã quyển 5 lấy chữ
đầu trong tiếng Phạmyathàvat (dịch ý là
thật, chính) mà giải thích ya là vào các pháp
như thực chẳng sinh. Kinh Đại nhật quyển
2 lấy tiếng Phạmyàna (dịch ý là thừa) mà
giải thích là tất cả pháp, tất cả thừa đều
DÃ

D
1207
không thể được. Kinh Hoa nghiêm (bản
dịch cũ) quyển 57 thì giải thích là tích tụ sai
biệt (Phạm:saôbhedakùỉa). [X. kinh Văn
thù sư lợi vấn Q.thượng phẩm Tự mẫu;
kinh Phật bản hạnh tập Q.11 phẩm Tập
học kĩ nghệ; luận Đại trí độ Q.48; Đại nhật
kinh sớ Q.7]
DÃ BÀN TĂNG
........
Chỉ cho vị tăng nơi thôn dã quanh năm
đi khắp bốn phương, không được nhàn rỗi.
Hoặc chỉ vị tăng hành cước ngủ nghỉ nơi
sơn dã. Dã bàn hàm ý là quanh quẩn nơi
thôn dã.
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 13
Phong hiệp Diên chiểu chương (Đại 51, 302
hạ), ghi: “Hỏi: thế nào là chủ trong núi
Thanh lương? Sư nói: Một câu cũng chẳng
có thì giờ để hỏi Vô trước, nên đến nay
vẫn chỉ là ông tăng quê mùa” (dã bàn tăng).
DÃ CAN MINH
Con chồn kêu. Dã can, Phạm: Zfgàla,
dịch âm Tất già la. Đối lại với Sư tử hống
(sư tử rống). Từ ngữ này dùng để ví dụ người
tu hành chưa thấu đáo mà cứ nói bừa chân
lí. [X. Huyền ứng âm nghĩa Q.24]. (xt. Sư
Tử Hống).
DÃ HỒ THIỀN
........
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Dùng để
ví dụ Thiền tựa hồ như đúng mà thực là
sai. Tức là việc làm không khế hợp với chân
nghĩa của Thiền mà tự cho là khế hợp. Lời
nói này phát xuất từ câu chuyện của Thiền

sư Bách trượng Hoài hải đời Đường mở tỏ
cho con cáo đồng.
Vô môn quan tắc 2 (Đại 48, 293 thượng)
chép: “Hòa thượng Bách trượng mỗi lần
nói pháp, có 1 ông già thường theo chúng
tăng vào nghe. Thời thuyết pháp kết thúc,
mọi người giải tán và ông già cũng ra về.
Bỗng một hôm ông già nán lại, ngài Bách
trượng bèn hỏi:
- Người nào mà đứng trước đó?
Ông già đáp:
- Dạ! Bạch ngài, con không phải là
người, vào thời đức Phật Ca diếp ở quá khứ,
con từng ở tại núi này. Nhân có người hỏi:
“Bậc đại đức tu hành còn rơi vào nhân quả
hay không? Con trả lời là không rơi vào
nhân quả. Do đó 500 đời con đã bị đọa làm
thân cáo đồng. Nay xin hòa thượng đáp
thay một chuyển ngữ, cứu con thoát khỏi
kiếp cáo này”.
Rồi ông già liền hỏi:
- Bậc đại đức tu hành còn rơi vào nhân
quả hay không?
Ngài Bách trượng đáp:
- Không mờ nhân quả (bất muội nhân
quả).
Ngay câu nói ấy ông già đại ngộ.
[X. Thung dung lục tắc 8; Trấn châu
lâm tế Tuệ chiếu thiền sư ngữ lục]. (xt. Bách
Trượng Dã Hồ).
DÃ HỒ TINH
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Vốn chỉ
con cáo hoang đã biến thành tinh quái để
lừa gạt người ta. Trong Thiền lâm, từ ngữ
này được chuyển dụng để ví dụ kẻ tự tuyên
bố đã thấy tính ngộ đạo để lừa người.
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 12 U

châu Đàm không hòa thượng chương (Đại
51, 294 hạ) chép: “Có 1 vị ni định lên tòa
thuyết pháp, Sư nói:
- Ni là đàn bà không được lên tòa.
Ni nói:
- Long nữ tám tuổi thành Phật thì sao?
Sư nói:
- Long nữ có 18 phép biến hóa, ngươi
hãy thử 1 phép biến hóa cho lão tăng xem!
DÃ HỒ TINH

D
1208
Ni nói:
- Biến hóa được là dã hồ tinh!”
Bích nham lục tắc 93 (Đại 48, 217
thượng) chép: “Vị tăng hỏi Đại quang:
- Trường khánh bảo nhân bữa trai chúc
mừng khen ngợi, ý là thế nào?
Đại quang đứng dậy múa, vị tăng liền lễ
bái.
Đại quang hỏi:
- Thấy cái gì mà lễ bái?
Vị tăng cũng múa. Quang nói:
- Con dã hồ tinh này!”
[X. Cổ tôn túc ngữ lục Q.7]
DÃ MÃ
......
Phạm: marìci. Hán dịch: Dương diệm
(giợn nắng), Diệm (viêm). Gọi đủ là Dã
mã tuyền. Một hiện tượng hư ảo (mirage)
thường thấy trong sa mạc hoặc giữa nơi
đồng không mông quạnh. Tức là những
bóng dáng của giợn nắng hoặc bụi trần
hiện ra ở đằng xa, trông giống như rừng
cây, suối nước, nhưng khi đến gần thì
không có. Vì thế nên biết dã mã là tướng
giả, không có thực thể. Nó được dùng để
ví dụ các pháp không có tự tính, như
huyễn.
Luận Đại trí độ quyển 6 (Đại 25, 102
thượng), nói: “Tất cả các hành như huyễn,
lừa dối trẻ con, thuộc về nhân duyên, không
được tự tại, không dừng trụ lâu. Cho nên
nói Bồ tát biết các pháp như huyễn, như
giợn nắng. Giợn nắng do ánh mặt trời và
gió thổi bụi bay trong đồng hoang thấy như

dã mã, người không trí mới thấy, bảo đó là
nước”.[X. luận Thành thực Q.12 phẩm Diệt
pháp tâm; luận Đại trí độ Q.31; Đại nhật
kinh sớ Q.3.]
DÃ THÔN DIÊU XƯƠNG (1916 - )
Nhà học giả Phật giáo Nhật bản. Người
huyện Thần nại xuyên, trụ trì chùa Diệu
quốc của tông Nhật liên. Ông tốt nghiệp
Đại học Lập chính. Năm 1937-1944, ông
chủ biên tạp chí “Chi na Phật giáo sử học”.
Ông từng là giáo sư, khoa trưởng Phật khoa
và Thư viện trưởng của Đại học Lập chính.
Chủ yếu ông nghiên cứu về lịch sử Phật
giáo Tây vực, lịch sử dân tộc Đột quyết và
lịch sử Phật giáo Trung quốc.
Ông có các tác phẩm: Chu Vũ pháp
nạn chi nghiên cứu, Kinh điển - đà đích
tâm dữ lịch sử, Phật giáo bách thoại khảo,
Phật giáo ngụ ngôn tập...
DÃ THƯỢNG TUẤN TĨNH (1907- ? )
...........
Học giả Phật giáo Nhật Bản. Năm 1932,
Ông tốt nghiệp Đại học Đại cốc. Năm 1937-
1944, ông biên tập tạp chí “Chi na Phật
giáo sử học”. Năm 1950, ông giữ chức giáo
sư ở Đại học Đại cốc. Sau đó, ông chủ yếu
nghiên cứu lịch sử tông giáo Trung quốc
và những tư liệu văn hiến tìm thấy ở Đôn
hoàng và được cất giữ tại Đại học Đại cốc.
Các tác phẩm quan trọng của ông gồm có:
Liêu kim đích phật giáo, Phật giáo sử khái
luận-Trung quốc thiên, Tục cao tăng truyện-
Tịnh độ tam tổ truyện, Đôn hoàng bản Vô
lượng thọ tân kinh giải thuyết (Thốc am
văn khố tàng bản), Đại cốc Đại học sở tàng
Trung quốc Đôn hoàng cổ tả kinh.
DÃ VU

.....
Thầy cúng ở làng quê chỉ biết được một
pháp thuật. Từ này được chuyển dụng để
ví dụ người tu Thiền không thấu đáo đầy
đủ.
Cứ theo Ma ha chỉ quán quyển 7 phần
dưới nói, thì ông thầy cúng ở thôn quê chỉ
hiểu có một thuật, có thể cứu được một
người. Bậc đại lương y biết hết các phương
pháp trị liệu, chữa được nhiều bệnh, có thể
DÃ MÃ

D
1209
cứu nhiều người. Người học Thiền cũng vậy,
chuyên dùng một pháp để đối trị phiền não
thì chỉ được lợi ích nhỏ, chẳng phải đại
dụng, không thể phá trừ hết các phiền não
mà vào vô sinh nhẫn. [X. Chỉ quán phụ
hành truyền hoằng quyết Q.7 phần 4]
DÁC ĐÀ
.....
Cái vạy (cái ách đặt trên cổ trâu). Dác
đà ví dụ thân tâm của phàm phu bị các
vọng tưởng chấp trước trói buộc, mất hết
tự do.
Bích nham lục tắc 21 Thùy thị (Đại 48,
161 hạ), nói: “Ra khỏi chuồng, trút bỏ dác
đà (vạy, ách), thời tiết thái bình”. Ý nói khi
thấu suốt được nguồn gốc của chính mình,
thì cởi bỏ tất cả sự trói buộc của vọng tưởng
mê chấp, được thanh thoát tự do.
DÁC HỔ TẬP
Gồm 2 quyển, do ngài Tế năng soạn
vào đời Thanh, thu vào Vạn tục tạng tập
109. Nội dung thu chép những yếu ngữ của
Thiền gia bàn về Tịnh độ.
Quyển thượng thu chép ngữ yếu của 14
nhà thuộc tông Lâm tế như các ngài: Tử
tâm Ngộ tân, Tuệ hải nghi, Sở thạch Phạm
kì, Trương thương anh, Phùng tế xuyên...
Mười một vị thuộc tông Tào động như các
ngài: Chân yết Thanh liễu, Hoành trí
Chính giác, Vạn tung Hành tú, Vạn an
Quảng ân...
Quyển hạ có năm vị thuộc tông Tào
động như các ngài: Bác sơn Nguyên lai,
Tuyết quan Trí ngân... Tông Vân môn có

chín vị như các ngài: Bản giác Pháp chân,
Thiên y Nghĩa hoài, Dương kiệt, Phạm trọng
yêm... Tông Pháp nhãn có một vị là ngài
Vĩnh minh Diên thọ. Tông Qui ngưỡng một
vị là ngài Văn hỉ Vô trước; Bảy vị túc Nho
như các ông Bạch cư dị, Văn ngạn bác... và
11 vị cổ tôn túc như các ngài: Lô sơn Tuệ
viễn, Nam nhạc Tuệ tư, Thiên thai Trí khải,
Viên hoành đạo...
Ngoài ra, ở đầu quyển thượng có tiểu tự
và mục lục, cuối quyển hạ có ghi nghi thức
niệm Phật, Tiểu truyện và ngữ yếu của soạn
giả Tế năng. Lại cứ theo bài Tiểu tự cho
biết thì tên sách Dác hổ tập là lấy ý của
câu: “Hữu Thiền hữu Tịnh độ, do như đới
dác hổ” trong bài kệ Tham thiền niệm Phật
tứ liệu giản của ngài Diên thọ.
DÁC THÁP BÀ
Tiếng dùng trong kiến trúc tháp Phật ở
Nhật bản. Tháp này là một cây cột hình
vuông nhỏ mà dài, là biến hình của “Ngũ
luân tháp bà”. Thông thường trong lễ hội
khánh thành nhà, điện, hoặc khi an vị Bản
tôn thì dựng cột dác tháp bà ở trước nhà
điện. Chữ khắc hoặc viết trên bốn mặt tháp
bà tùy theo tông Phái mà có khác.
Cứ theo Hành trì quĩ phạm quyển
3 Vị bi tháp bà thư pháp điều, thì
trên mặt chính viết: “Đại viên kính
trí”, dưới hàng chữ này ghi pháp
danh. Mặt phải viết “Bình đẳng tính
trí, kinh viết”, dưới hàng chữ này viết
văn kệ trong kinh điển. Mặt trái viết
“Thành sở tác trí, Minh viết”, dưới
hàng chữ này ghi pháp ngữ của Tổ
sư. Mặt sau viết “Diệu quan sát trí”,
dưới đó ghi ngày, tháng, năm và tên

người dựng tháp. (xt. Tháp).
DÁC TÚ
.....
Sao Dác. Phạm:Citrà. Một trong 28 ngôi
sao. Là vì sao thứ nhất được đặt ở phương
nam bên mé đông của viện ngoài trên Bắc
đẩu mạn đồ la; hoặc là ngôi tinh tú ở phía
nam của viện ngoài trong Hiện đồ Thai
tạng giới mạn đồ la của Mật giáo.
Dác
Tháp
Bà
DÁC TÚ

D
1210
Trong kinh Khổng tước và Bảo tinh đà
la ni, vì sao này còn được gọi là Chất đa la.
Chất đa la nghĩa là thể sắc (năm sắc xen
lẫn), cho nên Dác tú cũng gọi là Thể họa
tú. Về số sao thì có thuyết nói một ngôi, có
thuyết bảo hai ngôi. Trong Hiện đồ Thai
tạng giới mạn đồ la, hình tượng của vì sao
này là bàn tay phải dựng thẳng, ngón trỏ,
ngón giữa, ngón áp út co lại, bàn tay trái
đặt ở trên rốn, hai tay cầm hoa sen, trên
sen có hạt châu, ngồi tréo chân, dựng thẳng
đầu gối bên phải. Hình tam muội da là ngôi
sao trên hoa sen. Chủng tử là (Ci). Ấn
khế dùng ấn chung của 28 vì sao. Chân
ngôn: Qui mệnh Chất đa la (Citra) na khất
xoa đa la (nakwatra, sao) sa phạ hạ. Hoặc
dùng chú chung của 28 tinh tú. [X. Kinh
Đại phương đẳng đại tập Q.41 phẩm Tinh
tú; kinh Ma đăng già Q.thượng phẩm
Thuyết tinh tú; kinh Tú diệu Q.hạ].
DANH
..
Tên. Phạm: nàman. Dịch âm Hán: Na
ma. Một trong những pháp Tâm bất tương
ứng hành. Một trong 75 pháp Câu xá, một
trong 100 pháp Duy thức. Thông thường
chỉ cho tên gọi, nhưng theo sự giải thích
trong Phật học, thì tùy theo tiếng gọi vật
thể, khiến người nghe tên mà tướng của
vật thể nổi hiện lên ở trong tâm, làm cho
người ta sinh khởi tuệ giác.
Cứ theo luận Câu xá quyển 5, thì Danh
là nghĩa tác tưởng, như tưởng sắc, thanh,
hương, vị, xúc... Đây là liên hệ Danh với ấn

tượng chủ quan mà bàn, nên còn gọi là
Danh tưởng. Vả lại, Danh và tướng dáng
của sự vật ăn khớp với nhau nên cũng gọi
là Danh tướng. Nếu Danh có bao hàm nội
dung nhất định thì gọi là Danh nghĩa.
Ngoài ra, Câu xá luận quang kí nói, Danh
còn có các nghĩa: theo, về, đến, gọi lại... Ý
nói Danh hay theo tiếng, về với cảnh, gọi
sắc lại... Cũng sách đã dẫn còn nói, Danh
có khả năng giải thích rõ nghĩa, giúp người
ta sinh khởi tuệ giác.
Theo Câu xá luận quang kí quyển 5 thì
có 3 loại danh: Danh, Danh thân, Đa danh
thân. Chẳng hạn như chữ sắc hoặc chữ
hương đều là từ đơn, gọi là Danh, ghép hai
chữ sắc và hương lại với nhau làm từ ghép
thì gọi Danh thân; ghép từ 3 chữ trở lên
như sắc hương vị hoặc sắc, hương, vị, xúc...
thì gọi là Đa danh thân. Đây là bàn về Nhất
tự sinh (sinh một chữ). Nếu nói theo nhị tự
sinh thì khi ghép hai chữ lại với nhau gọi là
Danh; ghép bốn chữ lại với nhau thì gọi là
Danh thân, ghép từ sáu chữ trở lên gọi là
Đa danh thân. Nếu là Đa tự sinh thì cứ
theo đây mà suy ra.
Ngoài ra, về mối quan hệ giữa Danh,
Cú, Văn, thì Văn (Phạm: vyaĩjana, Hán
âm: Tiện thiện na) tức chỉ cho chữ, như
chữ a, i... Văn là chỗ nương của Danh, Cú,
tự thể của nó không có nghĩa. Danh là do
dùng văn một cách liên tục mới cấu thành
tên gọi của sự vật, do đó mới có thể biểu thị
ý nghĩa cá biệt của sự vật. Cú (Phạm:pada,
Hán âm: bát đà) là do liên kết danh lại thành
một câu có ý nghĩa hoàn chỉnh, như câu:
“Hoa này là màu hồng”. Cả Danh, Cú, Văn
đều là một trong những pháp Tâm bất tương

ứng hành. Chủng loại của Văn, Cú cũng
giống với Danh tướng. Nếu ghép hai Văn
lại với nhau thì gọi là Văn thân, ghép hai
Cú lại với nhau gọi là Cú thân; nếu ghép từ
ba chữ trở lên thì gọi Đa văn thân, Đa cú
thân.
Hữu bộ cho rằng tự thể của Danh, Cú,
Văn lìa tiếng, cho nên là có thật; nhưng
Kinh bộ và phái Duy thức thì chủ trương
có giả. Còn Bát nhã học Đại thừa thì cho
Danh và Thực đối lập nhau. Triệu luận và
Bất chân không luận thì chủ trương khái
niệm Danh tướng là khách thể chứ không
phải bản thể, vì nó không phản ánh được
DANH

D
1211
tính chân thực của khách quan; nó cũng
không thể được dùng để biểu thị và nắm
bắt tính chân thực của khách quan. Cho
nên nó được dùng để phủ định tính thực
tại của sự vật khách quan. [X. luận Đại tì bà
sa Q.14; luận Thành duy thức Q.2; luận
Đại thừa a tì đạt ma tạp tập Q.2; Thành duy
thức luận thuật kí Q.2 phần cuối; Đại thừa
nghĩa chương Q.2; Đại thừa pháp uyển nghĩa
lâm chương Q.1 phần đầu]. (xt. Văn, Cú).
DANH BIÊT NGHĨA THÔNG
...........
Tức là mượn pháp môn của Biệt giáo
để làm sáng tỏ nghĩa lí của Thông giáo. Là
phương pháp mà tông Thiên thai dùng để
phân biệt giải thích những trường hợp danh
nghĩa trái nhau của các câu văn trong kinh
luận. Như trong kinh luận có câu: “Giới
nội Tam thừa hành nhân đoạn chứng chi
giai vị, phụ ư giới ngoại Bồ tát chi giai vị”
(Giai vị đoạn phiền não chứng chân lí của
hành giả Tam thừa trong ba cõi phụ thuộc
vào giai vị Bồ tát ngoài ba cõi). Trong đoạn
văn trên đây giai vị trong ba cõi tuy nhờ
giai vị đoạn hoặc chứng chân của Bồ tát
ngoài ba cõi để chỉ thị rõ ra, nhưng sự đoạn
hoặc chứng chân thực tế của người tu hành
là thuộc về nhân quả trong ba cõi, cho nên
thuyết này rất khó phân biệt giải thích,
thường khiến người chấp nê câu văn mà
hiểu lầm ý nghĩa. Nhưng, nếu dùng phương
pháp “Danh Biệt Nghĩa Thông” mà phân
biệt giải thích ý nghĩa trên đây thì cũng dễ
hiểu.

Bởi vì tông Thiên thai phán Thông giáo
là Lí giáo trong ba cõi và Biệt giáo là Sự
giáo ngoài ba cõi, cho nên thuyết giai vị
được trình bày ở trên có thể nhờ 50 giai vị
của Biệt giáo từ đầu đến cuối (đầu Thập tín
cuối Thập địa) để làm sáng tỏ sự đoạn hoặc
chứng chân của hành giả Tam thừa thuộc
Thông giáo. Sự mượn danh Biệt giáo làm
tên gọi giai vị của Thông giáo có ba hình
thức gọi là Tam tá (ba cách vay mượn):
1. Tam thừa cộng tá nhất giáo (Ba thừa
mượn chung một giáo), tức là mượn 50 giai
vị Biệt giáo từ đầu đến cuối để gọi giai vị
của ba thừa thuộc Thông giáo.
2. Tam thừa cận tá ngũ thập vị trung
chi Thập địa, nghĩa là ba thừa chỉ mượn
Thập địa trong 50 giai vị.
3. Tam thừa trung chi Bồ tát tá Biệt giáo
chi thủy chung ngũ thập vị, nghĩa là Bồ tát
trong ba thừa mượn 50 giai vị của Biệt giáo
từ đầu đến cuối (từ đầu Thập tín đến cuối
Thập địa). [X. Chỉ quán phụ hành truyền
hoằng quyết Q.6 phần 1].
DANH GIẢ
.....
Một trong ba giả. Danh là tên gọi của sự
vật, có khả năng giải thích rõ nghĩa; Giả là
hư dối không thật. Đối với các pháp hòa
hợp bày đặt các tên, gọi là Danh giả, bởi lẽ
cái “Danh” này không phải là bản thể của
các pháp mà chỉ phương tiện đặt ra để giải
thích các pháp, cho nên tất cả “Danh” đều
là Danh giả. Nếu từ trong Danh giả rút ra
được nghĩa năng thành, thì đó là Pháp giả;
rút ra được nghĩa sở thành thì đó là Thụ
giả. [X. Đại thừa nghĩa chương Q.1; Đại thừa
huyền luận Q.1]. (xt. Tam Giả Thi Thiết).

DANH DỤC
Một trong năm dục. Là lòng ham muốn
tiếng tăm. Cứ theo Đại minh tam tạng pháp
số quyển 24 thì danh tức tiếng tăm ở thế
gian. Vì tiếng tăm có thể mang lại sự vẻ
vang cho mình, nên khiến người ta ham
đắm tìm cầu không biết chán. (xt. Ngũ Dục).
DANH ĐỨC
.....
Danh dự và đức hạnh. Danh đức tỉ khưu
DANH ĐỨC

D
1212
là tiếng tôn xưng vị tỉ khưu có danh dự, có
đức hạnh. Ngoài ra, trong Thiền lâm, những
bậc có danh dự, có đức hạnh được tuyển
chọn để giữ các chức vị thì có Danh đức
Tây đường, Danh đức Thủ tọa... [X. Thích
thị yếu lãm Q.thượng; Sắc tu bách trượng
thanh qui Q.2 Trụ trì nhật dụng điều; Thiền
lâm tượng khí tiên Q.6]. (xt. Danh Đức Tây
Đường, Danh Đức Thủ Tọa).
DANH ĐỨC TÂY ĐƯỜNG
Danh đức chỉ cho người có danh dự,
đức hạnh. Còn Danh đức Tây đường là
một chức vị ở Tây đường trong Thiền lâm.
Vị này có danh tiếng và đức hạnh được đại
chúng tuyển chọn.
Sắc tu bách trượng thanh qui quyển 2
Trụ trì nhật dụng điều (Đại 48, 1119 trung),
nói: “Nếu có các vị Danh đức Tây đường
trụ trì các sơn môn thì tòa ngồi của các vị
đặt ở bên phải Hòa thượng trụ trì”. [X.
Thiền lâm tượng khí tiên Q.6]
DANH ĐỨC THỦ TỌA
...........
Một chức vị trong Tiền đường thủ tọa
của Thiền lâm. Vị này là bậc có danh
tiếng và đức hạnh được đại chúng tuyển
chọn. Sắc tubách trượng thanh qui quyển
4 Thỉnh lập tăng thủ tọa điều (Đại 48,
1133 hạ), nói: “Như các vị Danh đức thủ
tọa ở Tây đường, hành giải của các ngài
vốn được đại chúng kính phục”. [X.
Thiền lâm tượng khí tiên Q.6]. (xt. Thủ
Tọa).
DANH HIÊU

.....
Phạm: nàmadheya, Pàli: nàmadheyya.
Cũng gọi Danh tự, Danh. Chủ yếu
nói về danh hiệu của Phật và Bồ tát. Vì
danh hiệu này có thể nói lên công đức của
Phật, Bồ tát và hiển bày rõ lòng kính
ngưỡng, tán thán của chúng sinh đối với
Phật, Bồ tát, cho nên cũng gọi là Bảo hiệu,
Tôn hiệu, Gia hiệu v.v... Lại vì danh hiệu
này là bồ đề của chư Phật, nên còn gọi là
Quả danh, Quả hiệu, Quả thượng danh
hiệu. Và lại theo số chữ của danh hiệu thì
có các tên là Danh hiệu bốn chữ, Danh
hiệu sáu chữ, Danh hiệu chín chữ, Danh
hiệu mười chữ v.v...
Về nghĩa chữ của danh hiệu, cứ theo
Đại thừa nghĩa chương quyển 20 phần cuối
của ngài Tuệ viễn, thì hiển bày rõ thể là
danh, biểu lộ đức là xưng, danh xưng biểu
hiện ra ngoài khiến mọi người đều biết gọi
là Hiệu. Còn theo Hoa nghiêm thám huyền
kí quyển 4, thì danh là tên riêng của đức
Thích ca; hiệu chỉ cho mười hiệu là tên
chung của chư Phật.
Qua sự trình bày trên đây, thì danh
hiệu có thể biểu hiện thể tính chân như
và công đức viên mãn của chư Phật Bồ
tát. Lại nữa, danh hiệu cũng từ chư Phật
Bồ tát mà ra, vì danh và thể không lìa
nhau, cho nên danh hiệu của chư Phật
cũng đồng như pháp thể của chư Phật.
Do đó, trong các kinh luận đã có nhiều
thuyết cho rằng nếu người thành tâm
xưng niệm danh hiệu của chư Phật, tư
duy nhớ nghĩ chư Phật, thì có thể tiêu
trừ các tội chướng, tai nạn, hoặc có thể
được vãng sinh Tịnh độ. Như phẩm Phổ

môn trong kinh Pháp hoa quyển 7 nói,
người cung kính lễ bái bồ tát Quán thế
âm và thụ trì danh hiệu của Ngài, có thể
được nhiều phúc đức. Còn kinh Vô lượng
thọ thì nói, nếu người dốc lòng thành
kính xưng niệm Nam mô a di đà Phật, thì
trong mỗi niệm có thể diệt trừ tội chướng
của 80 ức kiếp.
Ngoài ra, nếu xưng niệm danh hiệu của
chư Phật Bồ tát như Phật Thích ca mâu ni,
bồ tát Địa tạng, đức Phật Dược sư, bồ tát Di
DANH ĐỨC TÂY ĐƯỜNG

D
1213
lặc, bồ tát Văn thù, bồ tát Đại thế chí v.v...
cũng có thể diệt tội được phúc.
Trong các danh hiệu, danh hiệu đức
Phật A di đà nhờ sự lưu truyền của tông
Tịnh độ mà phổ biến ở thế gian, những
người thành tâm chuyên cần xưng niệm
danh hiệu của Ngài thì lúc lâm chung chắc
chắn được sinh về Tịnh độ cực lạc. Danh
hiệu Đại từ đại bi cứu khổ cứu nạn của bồ
tát Quan thế âm cũng được người đời xưng
niệm rộng rãi. [X. kinh Tạp a hàm Q.40;
kinh Hoa nghiêm (bản dịch cũ) Q.4 phẩm
Như lai danh hiệu; kinh Xưng tán tịnh độ
Phật nhiếp thụ; kinh Dược sư bản nguyện;
kinh Di lặc thượng sinh; luận Thập trụ tì
bà sa Q.5 phẩm Dị hành; Vãng sinh luận
chú Q.hạ].
DANH HIÊU BẤT TƯ NGHỊ
Danh hiệu không thể nghĩ bàn. Đây là
chỉ danh hiệu của đức Phật A di đà, công
đức của danh hiệu này rộng lớn vô biên,
chẳng thể nghĩ bàn, cho nên gọi là danh
hiệu bất khả tư nghị. Bởi vì người dốc lòng
xưng niệm Nam mô a di đà Phật (danh hiệu
sáu chữ) nhờ công đức ấy liền được sinh về
Tịnh độ.
Ngoài ra, Phật A di đà nghĩa là sống lâu
vô lượng (Phạm:amitàyus), ánh sáng vô
lượng (Phạm: amitàbha), cho nên Nam mô
a di đà Phật cũng được dịch là: Qui mệnh
Vô lượng thọ Như lai (danh hiệu 7 chữ),
Na mô bất khả tự nghị quang Như lai (danh
hiệu 9 chữ), Qui mệnh tận thập phương vô
ngại quang Như lai (danh hiệu 10 chữ)...

(xt. Danh Hiệu).
DANH LAM
.... .
Ngôi già lam nổi tiếng. Già lam là nói
tắt từ tiếng Phạmsaôghàràma, nghĩa là
chùa viện. (xt. Già Lam).
DANH LỢI
.....
Tiếng tăm và lợi lộc. Cùng nghĩa với
Danh văn lợi dưỡng. Danh lợi có thể thỏa
mãn dục vọng của người ta, nhưng, nếu
tham cầu không chán hoặc chấp trước quá
độ thì dễ bị lún sâu vào vũng lầy danh lợi
khó mà rút ra được, như vậy sẽ gây nhiều
phiền não và lo khổ, vì lợi đó rồi hại đó,
được đó rồi mất đó. Bởi thế, các tông phái
Phật giáo đều nhấn mạnh người tu hành
phải tránh xa danh lợi để khỏi đánh mất
tâm bồ đề thanh tịnh và cản trở con đường
tiến tới quả Phật. [X. kinh Pháp hoa phẩm
Tựa; kinh Nhân vương Q.hạ (Bất không
dịch); luận Đại thừa khởi tín]. (xt. Danh
Văn Lợi Dưỡng).
DANH MỤC
Tên gọi số mục các pháp môn. Sách ghi
chép các danh mục cũng gọi là Danh mục.
Số của danh mục gọi là Danh số, cùng nghĩa
với pháp số, như Tam giới, Cửu địa v.v...
DANH NGHĨA
.....
Danh xưng và nghĩa lí. Như nói “Chư
hành vô thường” thì chư hành là Danh,
còn vô thường là Nghĩa. Danh là tên gọi để
hiển bày bản thể của các pháp, Nghĩa là
nghĩa chân thực của bản thể các pháp. Vì
danh có khả năng giải thích rõ ràng nghĩa
chân thực của pháp thể, cho nên gọi là

Danh nghĩa. Nhưng danh là giả đặt chứ
không phải bản thể của các pháp, mặc dầu
nó có khả năng làm cho nghĩa lí được sáng
tỏ, cho nên Danh với Nghĩa có hai mối
quan hệ tương tức, bất tức. Tương tức thì
như danh hiệu của chư Phật và Bồ tát, trong
đó bao hàm nguyện lực và công đức rộng
lớn không thể nghĩ bàn, cho nên danh hiệu
DANH NGHĨA

D
1214
với thực nghĩa của pháp thể không phải
hai mà là Danh tức Nghĩa, Nghĩa tức Danh,
gọi là Danh nghĩa tương tức, Danh nghĩa
bất li, Danh nghĩa bất nhị, cùng nghĩa với
“Danh thể bất nhị”. Ngoài ra, chân ngôn,
chú ngữ v.v... cũng thuộc danh nghĩa tương
tức.
Còn về bất tức thì như khi nói lửa không
có công dụng của nóng. [X. luận Đại trí độ
Q.25; Triệu luận; Vãng sinh luận chú Q.hạ].
(xt. Danh, Danh Thể Bất Nhị).
DANH NGÔN
.....
Chỉ cho danh tự, danh mục và ngôn
cú, ngôn thuyết. Kinh Đại thừa mật
nghiêm quyển hạ (Đại 16, 739 trung), nói:
“Cái lọ, chiếc áo, xe cộ v.v... do danh
ngôn phân biệt, tuy có sắc tướng nhưng
không có thể tính. Các sắc pháp trong
thế gian chỉ có tướng, dựa vào tướng mà
đặt tên, tên này không có thật. Do đó, có
thể thấy danh ngôn là giả đặt chứ không
có thật.
Luận Đại thừa khởi tín nói: do duyên
cảnh giới dẫn sinh ra sáu thứ tướng, trong
đó, Kế danh tự tướng tức là tướng danh
ngôn phân biệt từ nơi vọng chấp mà giả
đặt ra.
Về chủng loại của danh thì luận Đại tì
bà sa có thuyết hai loại, bốn loại, sáu loại,
luận Du già sư địa quyển 64 nêu ra năm
loại, luận Thích ma ha diễn quyển 2 nêu
hai loại.
Còn về ngôn thuyết thì Trung luận

quyển 4, và luận Đại thừa khởi tín cho rằng,
ngôn thuyết là tục đế có khả năng giải bày
rõ nghĩa lí của chân như đệ nhất nghĩa.
Về chủng loại của ngôn thuyết thì luận
Đại trí độ quyển 1 nêu ba loại: Tà kiến,
Mạn và Danh tự, trong đó, Tà kiến và Mạn
là bất tịnh, Danh tự là tịnh.
Luận Ma ha diễn quyển 2 nêu năm loại:
Tướng ngôn thuyết, Mộng ngôn thuyết,
Vọng chấp ngôn thuyết, Vô thủy ngôn
thuyết, Như nghĩa ngôn thuyết, trong đó,
bốn loại trước là nói hư dối, loại cuối cùng
là nói như thực.
Tóm lại, danh ngôn có thể giải bày rõ
chân nghĩa của bản thể chân như, nhưng
nó không có thực thể, mà chỉ có phương
tiện tạm thời được giả đặt ra để giúp việc
giáo hóa mà thôi. Cho nên, nếu cứ bám
chặt lấy danh ngôn thì dễ rơi vào nguy cơ
bỏ nghĩa cầu văn, bỏ gốc theo ngọn, khó
hiểu rõ được lí trung đạo thực tướng. [X.
kinh Đại bát nhã ba la mật đa Q.4; kinh
Nhập lăng già Q.4; luận A tì đạt ma tập dị
môn túc; luận Thuận chính lí Q.14; luận
Thành duy thức Q.2; luận Nhiếp đại thừa
Q.6].
DANH NGÔN CHỦNG TỬ
Cũng gọi Danh ngôn tập khí, Danh
ngôn huân tập, Đẳng lưu tập khí, gọi tắt:
Danh ngôn chủng. Một trong ba loại tập
khí. Chỉ cho chủng tử (hạt giống) do danh
ngôn (tên chữ và lời nói) hun ướp thành.
Đối lại với Nghiệp chủng tử. Cũng chính là
chủng tử thân nhân duyên do danh ngôn
hun ướp trong thức A lại da rồi hình thành
mà dẫn sinh ra các pháp sai khác nhau tùy
theo loại của mình.

Cứ theo Nhiếpđại thừa luận thích (bản
dịch đời Lương) quyển 4 nói, thì các pháp
hữu vi như nhãn căn, nhĩ căn v.v... đều
do ngôn thuyết huân tập (hun ướp) mà
sinh. Ngôn thuyết lấy “Danh” làm thể,
“Danh” lại có hai thứ là: Ngôn thuyết
danh và Tư duy danh. Hai loại danh này
đều lấy âm thanh làm thể, tức dùng âm
thanh gọi tên các pháp là Ngôn thuyết
danh, sau đó, tâm duyên theo âm thanh
để phân biệt là Tư duy danh. Ý thức thứ
sáu theo danh ngôn này mà biến tựa như
DANH NGÔN

D
1215
các pháp, đồng thời, huân tập trong thức
A lại da mà thành chủng tử thân nhân
duyên của các pháp khác nhau theo loại
của mình. Chủng tử này do danh ngôn
huân tập mà thành, nên gọi là Danh ngôn
chủng tử.
Luận Thành duy thức quyển 8 chia
danh ngôn làm hai loại là: Biểu nghĩa danh
ngôn và Hiển cảnh danh ngôn.
1. Biểu nghĩa danh ngôn: chỉ cho âm
thanh có khả năng giải thích rõ nghĩa, cũng
chính là Danh, Cú, Văn v.v... giải thích các
pháp. Ý thức duyên âm thanh, theo danh
ngôn của âm thanh mà biến ra tựa như các
pháp, rồi huân tập thành chủng tử.
2. Hiển cảnh danh ngôn: chỉ cho tâm,
tâm sở hay phân biệt rõ cảnh, đó chính là
tâm kiến phần của bảy thức trước, thể của
những tâm này tuy không phải danh ngôn,
nhưng vì chúng có thể hiển bày rõ cái cảnh
được phân biệt, nên cũng gọi là Danh ngôn.
Chủng tử do hai loại danh ngôn này huân
tập thành, gọi là Danh ngôn chủng tử.
Tóm lại, tông Duy thức cho rằng, Danh
ngôn chủng tử là do ba tính: Thiện, Ác,
Vô kí của bảy chuyển thức huân tập mà
thành, hằng thường dẫn sinh ra quả của
loại mình, liên tục không ngừng; cũng
chính là diễn sinh ra thể tướng sai biệt của
tám thức, ba tính.
Ngoài ra, Thành duy thức luận thuật kí
quyển 2 phần cuối nói, chủng tử do danh
ngôn huân tập có thể dẫn sinh ra kết quả
cùng tính cùng loại, cho nên cũng gọi là

Đẳng lưu tập khí, Danh ngôn tập khí. Danh
ngôn tập khí này cùng với Ngã chấp tập
khí và Hữu chi tập khí gọi chung là ba loại
tập khí, ba tập khí. [X. Nhiếp đại thừa luận
thích (bản dịch đời Lương) Q.5; luận Tam
vô tính Q.thượng; luận Hiển thức; Nhiếp
đại thừa luận sớ Q.5; Thành duy thức luận
thuật kí Q.3 phần đầu, Q.8 phần đầu]. (xt.
Tam Chủng Tập Khí, Đẳng Lưu Tập Khí).
DANH SẮC
Phạm,Pàli: nàma-rùpa. Là từ gọi chung
danh và sắc, là chi thứ tư trong 12 chi nhân
duyên. Cũng gọi danh sắc chi. Thông
thường gọi một cách tổng quát tất cả tinh
thần (danh) và vật chất (sắc). Danh nói về
phương diện tâm, sắc chỉ phương diện vật.
Danh sắc cũng chỉ chung cho năm uẩn.
Trong năm uẩn, Thụ, Tưởng, Hành, Thức
là tâm pháp; tâm không có hình thể, phải
nhờ danh biểu hiện, cho nên gọi Thụ,
Tưởng, Hành, Thức là danh. Sắc uẩn do
cực vi tạo thành, là vật thể có chất ngại,
nên gọi là sắc.
Về ý nghĩa của danh sắc, giữa các tông
phái có sự giải thích khác nhau. Hữu bộ
đứng trên lập trường Thai sinh học để lí
giải 12 duyên khởi, chủ trương mỗi chi trong
12 chi duyên khởi đều lấy năm uẩn làm
thể. Trong đó, năm uẩn của sát na đầu tiên
lúc thụ thai kết sinh, gọi là thức, chi Thức.
Sau khi thụ thai, bốn sắc căn: mắt, tai, mũi,
lưỡi chưa thành, sáu chỗ chưa đủ, gọi là
danh sắc, chi Danh sắc.
Nhưng tông Duy thức thì cho chi Danh
sắc là chủng tử của dị thục uẩn, tức là năm
chi thức v.v... nhờ chi Vô minh và chi Hành
giúp đỡ mà dẫn sinh ra quả ở vị lai, gọi là

Chủng tử danh ngôn của Dị thục vô kí,
trong đó, ngoại trừ chủng tử của bản thức,
sáu căn, xúc, thụ, còn lại đều là danh sắc.
Hoặc có thuyết nói, chủng tử của năm uẩn
đều là danh sắc.
Ngoài ra, nếu giải thích 12 duyên khởi
trên quan điểm luận lí và quan hệ, thì duyên
thức mà có danh sắc, duyên danh sắc mà
có lục xứ, tức danh sắc là đối tượng của
thức nương vào cơ năng của lục xứ, rồi do
thức nhận biết tất cả pháp. [X. Trường a
hàm Q.10 kinh Đại duyên phương tiện; luận
Đại tì bà sa Q.23; luận Câu xá Q.9; luận
DANH SẮC

D
1216
Thành duy thức Q.8; luận Du già sư địa
Q.9, Q.56, Q.93; luận Thuận chính lí Q.26;
Đại thừa nghĩa chương Q.4; Đại thừa pháp
tướng tông danh mục Q.1 phần dưới]. (xt.
Thập Nhị Nhân Duyên).
DANH TĂNG
.....
Vị tăng có tiếng tăm, có đức hạnh. Áo
vị tăng mặc gọi là nạp y (áo vá), vì thế danh
tăng cũng gọi là Danh nạp tăng, Danh nạp
giả. Số năm thụ giới của tăng gọi là giới lạp,
cho nên vị tăng có danh tiếng cũng gọi là
Danh lạp.
DANH TĂNG TRUYÊN
........
Gồm 30 quyển. Ngài Bảo xướng soạn
vào đời Lương. Nội dung ghi chép sự tích
của 425 vị cao tăng từ đời Đông Hán đến
khoảng thời Tề, Lương. Sau sách này không
lâu, Cao tăng truyện của ngài Tuệ kiểu xuất
hiện và người đời phần nhiều đọc tác phẩm
của ngài Tuệ kiểu, cho nên Danh tăng
truyện của ngài Bảo xướng không được
truyền bá rộng và cuối cùng đã bị thất lạc.
Hiện nay trong Vạn tục tạng tập 134 có
ghi Danh tăng truyện sao 1 quyển, nhưng
chỉ có mục lục và phần văn trọng yếu của
sách này.
Sách này chia làm 8 khoa:
1. Pháp sư nước ngoài: Bốn quyển đầu
có 18 người từ ngài Trúc ca diếp ma đằng
trở đi.
2. Pháp sư Trung quốc: quyển 5 đến
quyển 17, có 163 người từ ngài Chu sĩ hành

trở về sau.
3. Luật sư: quyển 18, có 20 người từ ngài
Ti la ma xoa trở đi.
4. Thiền sư: quyển 19, quyển 20, có 40
người từ ngài Phất nhã đa la trở đi.
5. Thần lực: quyển 21, có 15 người từ
ngài Kì vực trở xuống.
6. Khổ tiết: quyển 22 đến quyển 28, có
139 người từ ngài Huệ vĩnh trở xuống.
7. Đạo sư: quyển 29, có 13 người từ ngài
Đạo chiếu trở xuống.
8. Kinh sư: quyển 30, có 17 người từ
ngài Đàm dược trở xuống.
Cứ theo Tục cao tăng truyện quyển 1
chép, thì Danh tăng truyện bắt đầu được
soạn vào năm Thiên giám thứ chín (510)
đời Lương, đến năm Thiên giám 13 thì hoàn
thành. Vào khoảng đời Tùy, Đường sách
này vẫn còn lưu hành; Kinh tịch chí của
hai đời Tùy, Đường đều có ghi sách này.
Trong Tục cao tăng truyện quyển 1 cũng
có ghi vắn tắt bài tựa của sách này, mãi về
sau mới dần dần bị thất lạc.
Ngoài ra, sách này cũng từng được lưu
truyền ở Nhật bản.
DANH THANH
.....
Tiếng tăm, danh vọng. Cứ theo kinh
Vô lượng thọ quyển thượng chép, thì đức
Phật A di đà nguyện tiếng tăm của Ngài
được nghe rộng rãi để độ khắp chúng sinh.
[X. phẩm Tựa kinh Pháp loa].
DANH THÂN
.....
Phạm:nàmakàya. Một trong các pháp
Tâm bất tương ứng hành. Danh là danh
tự, danh mục biểu thị tự tính. Thân nghĩa

là tích tụ, tức là tích tụ từ hai danh tự hoặc
danh mục trở lên gọi là Danh thân.
Cứ theo Câu xá luận quang kí quyển 5
thì danh có ba loại: Danh, Danh thân, Đa
danh thân. Danh cũng có nhiều vị như:
Nhất tự sinh, Nhị tự sinh, Đa tự sinh (từ ba
chữ trở lên). Nếu nói theo Nhất tự sinh thì
chỉ một chữ sắc hoặc chữ hương gọi là Danh;
hai chữ sắc, hương hợp lại làm từ kép thì
gọi là Danh thân. Còn từ ba chữ trở lên thì
gọi là Đa danh thân.
DANH TĂNG

D
1217
Nếu nói theo Nhị tự sinh thì hai chữ gọi
là Danh, bốn chữ gọi là Danh thân, sáu
chữ trở lên gọi là Đa danh thân. Còn nói
theo Đa tự sinh thì ba chữ gọi là Danh, sáu
chữ gọi là Danh thân, chín chữ trở lên gọi
là Đa danh thân. [X. luận Đại tì bà sa Q.14;
luận Thành duy thức Q.2; Đại thừa nghĩa
chương Q.2]. (xt. Tâm Bất Tương Ứng
Hành, Danh).
DANH THỂ BẤT NHỊ
Danh làm cho thể sáng tỏ; thể là bản
thể của sự vật được làm sáng tỏ. Danh chỉ
là phương tiện tạm được đặt ra để làm sáng
tỏ sự vật chứ danh không phải là bản thể
của sự vật, bởi thế tất cả sự vật trong thế
gian, danh chẳng tức thể, thể không tức
danh, danh thể mỗi khác.
Tuy nhiên, danh hiệu, chân ngôn, đà la
ni v.v... của chư Phật và Bồ tát, ngoài việc
làm sáng tỏ thể tính chân như của các Ngài
ra, còn chứa đựng nguyện lực và công đức
rộng lớn của chư Phật và Bồ tát. Cho nên,
danh hiệu, chân ngôn... cùng với bản thể
của các Ngài không phải là hai mà là danh
tức thể, thể tức danh, gọi là Danh thể bất
nhị. Cũng gọi là Danh thể tương tức, Danh
thể bất li. Điều này đồng nghĩa với “Danh
pháp tương tức” trong Vãng sinh luận chú
Q.hạ và trong An lạc tập. (xt. Danh Hiệu).
DANH THUYÊN TỰ TÍNH
Nghĩa là danh giải thích rõ ràng tự tính
của sự vật. Luận Câu xá, luận Duy thức
cho nó là một trong các pháp Tâm bất
tương ứng hành, đồng thời, lập thành Danh

thân, Cú thân và Văn thân.
Danh (Phạm: nàman) chỉ tên gọi của
sự vật tương đương với đơn ngữ.
Cú (Phạm:pada) là câu do đơn ngữ cấu
thành.
Văn (Phạm: vyaĩjana) là văn tự cấu
thành đơn ngữ, chỉ cho âm tiết.
Thân hàm ý là tổng thể, tích tụ.
Luận Thành duy thức quyển 2 (Đại 31,
6 trung), nói: “Danh giải thích tự tính (bản
thể), Cú giải thích sự sai biệt (hiện tượng)”.
Như nói “Chư hành vô thường” thì “Chư”
(các) là danh, tên gọi số nhiều. Danh này
chỉ giải thích rõ tự tính của nhiều pháp,
nên gọi là Danh thuyên tự tính. Còn “Chư”
là tên gọi của số nhiều, cho nên không phân
biệt hữu vi, vô vi mà có thể chung cho tất
cả. Nhưng “chư” khi thêm ba chữ “hành
vô thường” vào nữa để thành cú (câu) thì
lại giải thích rõ nghĩa sai biệt. Vì “hành” là
nghĩa dời đổi, là tên gọi chung các pháp
hữu vi, mà pháp hữu vi thì đều vô thường,
nên gọi là “Chư hành vô thường”. [X. luận
Câu xá Q.5; luận Du già sư địa Q.52; Thành
duy thức luận thuật kí Q.2 phần cuối]. (xt.
Danh).
DANH TRƯỚNG
.....
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản, tức
là cuốn danh bạ. Cũng chỉ cho quyển sổ
ghi tên của những người qui y. Danh trướng
là cuốn sổ ghi họ tên những người niệm
Phật do vị tổ khai sáng của tông Dung thông
niệm Phật là ngài Lương nhẫn đặt ra để
khuyến khích người tu Tịnh độ. Sau đó,
đến thời Tịnh độ chân tông thì ghi tên của
các đệ tử trong tông môn vào danh trướng

và bảo người ghi tên vào sổ này có thể nhờ
tha lực mà được vãng sinh. Nhưng chủ
trương đó đã trái với nghĩa gốc của Danh
trướng. Bởi vì, mục đích của Danh trướng
là khuyên người tinh tiến niệm Phật, chứ
không phải làm chỗ y cứ cho việc được
hay không được vãng sinh. Cho nên ngài
Giác như đã viết Cải tà sao để bác bỏ. Ngoài
ra, vị tổ sáng lập của Thời tông là ngài Trí
chân cũng sử dụng danh trướng.
DANH TRƯỚNG

D
1218
DANH TỰ
.....
Tên chữ. Chỉ chung danh và tự. Có
nhiều nghĩa.
1. Chỉ cho tên gọi của tất cả sự vật.
2. Chỉ sự làm sáng tỏ nghĩa của sự vật.
Đồng nghĩa với “Danh”.
3. Chỉ tên và hiệu của người.
Trong Phật giáo, danh tự được xem như
giả đặt ra, mượn nó để giải thích rõ nghĩa
chân thực của các pháp, nhưng nó không
phải bản thể của các pháp, cho nên là hư
giả chẳng thật. Do đó, các kinh luận phần
nhiều chỉ dùng danh tự để gọi những cái
chỉ có tên chứ không có thực (tức là những
cái mà danh và thực không phù hợp với
nhau). Như:
1. Danh tự tỉ khưu: Tỉ khưu chưa thụ
giới cụ túc hoặc đã phá giới.
2. Danh tự sa di: Sa di 20 tuổi đến 70
tuổi.
3. Danh tự La hán: La hán không có
thực chất, mà mạo danh La hán.
4. Danh tự Bồ tát: Chỉ Bồ tát giai vị
Thập tín trong 52 giai vị Bồ tát, mới phát
khởi một niệm tín tâm.
5. Danh tự tướng: Tướng phân biệt do
danh ngôn giả lập. (xt. Danh)
DANH TỰ BỒ TÁT
Cũng gọi Giả danh bồ tát, Trụ tiền bồ
tát. Chỉ cho Bồ tát giai vị Thập tín trong 52
giai vị Bồ tát.
Danh tự hàm ý giả đặt, vay mượn không
có thực. Cứ theo kinh Bồ tát anh lạc bản

nghiệp quyển hạ, thì người phàm phu ở
trong giáo pháp của Phật và Bồ tát, nếu
trong một niệm sinh khởi lòng tin mà phát
tâm bồ đề thì đó là Bồ tát giai vị Thập tín.
Nhưng Bồ tát ở giai vị này là người mới
phát tâm, tuy đã có tên là Bồ tát, nhưng
còn cần phải trải qua công phu tu hành
chứng ngộ thì mới có thể đạt đến cực quả
của Bồ tát, cho nên gọi là Danh tự Bồ tát.
(xt. Danh Tự).
DANH TỰ SA DI
...........
Là sa di từ 20 tuổi đến 70 tuổi. Vì loại sa
di ở độ tuổi này lẽ ra đã là tỉ khưu, nhưng
chưa thụ giới cụ túc mà vẫn còn là sa di,
cho nên gọi là Danh tự sa di. [X. luật Ma
ha tăng kì Q.29]. (xt. Sa Di).
DANH TỰ TỈ KHƯU
Phạm:saôjĩà-bhikwu. Cũng gọi Danh
tưởng tỉ khưu. Chỉ cho vị tỉ khưu có danh
mà không có thực. Cũng chỉ vị tăng chưa
thụ giới cụ túc hoặc vị tăng không giữ giới
thanh tịnh.
Cứ theo Thích thị yếu lãm quyển thượng,
thì sa di chưa thụ giới cụ túc mà gia nhập số
tỉ khưu là Danh tự tỉ khưu. [X. Đại phương
đẳng đại tập Q.9; luật Thập tụng Q.1; Tứ
phần luật hành sự sao tư trì kí quyển hạ
phần 4 đoạn 2].
DANH TỰ TỨC
........
Một giai vị tu hành của Viên giáo trong
tông Thiên thai, là vị thứ hai trong Lục tức.
Là giai vị tu hành được nghe lí mầu nhiệm
của Nhất thực bồ đề từ nơi thiện tri thức
hoặc kinh điển, rồi từ trong danh tự (khái
niệm danh ngôn) đã nghe ấy mà thông suốt

được diệu lí, biết hết thảy các pháp đều là
Phật pháp. [X. Ma ha chỉ quán Q.1 phần
dưới]. (xt. Lục Tức).
DANH TƯỚNG
Một trong năm pháp. Danh là tên gọi
sự vật, có khả năng làm sáng tỏ bản thể
DANH TỰ

D
1219
của sự vật. Tướng là tướng trạng của sự vật.
Vì danh có thể hiển bày tướng trạng của sự
vật nên gọi là Danh tướng. Bởi lẽ tất cả sự
vật đều có danh có tướng, danh là cái mà
tai nghe được, tướng là cái mắt thấy được.
Nhưng danh và tướng này đều là hư giả
không phù hợp với tính thực của pháp, chỉ
là phương tiện tạm thời được bày đặt ra để
giúp cho việc giáo hóa. Nhưng phàm phu
hay phân biệt cái danh tướng hư dối để rồi
dấy lên không biết bao nhiêu là vọng tưởng
chấp trước.
Trong các kinh luận có nhiều chỗ nói
đến việc bám níu lấy danh tướng để rồi trôi
theo danh tướng. Như kinh Lăng già quyển
4 (Đại 16, 511 thượng): “Người ngu bám
dính vào danh tướng, khiến tâm theo đó
mà tán loạn lưu chuyển”.
Ma ha chỉ quán quyển 10 cũng nói:
người học phân biệt danh tướng, hiểu biết
theo văn, tâm mắt mờ tối, nhưng lại cống
cao ngã mạn, khoe khoang với người, mong
được nổi tiếng, tranh luận không ngừng.
(xt. Danh).
DANH VĂN
.....
I. Danh văn. Tiếng tăm được nhiều
người biết đến, đồng nghĩa với “Danh dự”.
Phẩm Khuyến trì trong kinh Pháp hoa
(Đại 9, 36 hạ): “Vì cầu danh văn nên phân
biệt đối với kinh này”.
Vì tiếng tăm mang lại sự vẻ vang cho
bản thân nên người đời thường tham cầu
không chán. Nhưng lòng tham cầu thì vô

hạn mà mục đích thì khó đạt, nên tâm cầu
danh càng mãnh liệt thì khổ não càng dễ
gia tăng. [X. luận Bồ đề tâm; luận Đại trí độ
Q.11; Tứ phần luật san phồn bổ khuyết
hành sự sao Q.thượng phần 3].
II. Danh văn. Phạm: Yazas. Vị đệ tử
của đức Phật. Hán âm: Da xá. Cũng gọi Da
du đà. Hán dịch: Danh văn. (xt. Da Xá).
DANH VĂN LỢI DƯỠNG
...........
Đồng nghĩa với danh lợi. Hàm ý là tiếng
tăm lừng lẫy, được lợi nuôi thân, cũng chính
là lòng ham danh lợi.
Luận Bồ đề tâm (Đại 32, 573 thượng):
“Phàm phu tham đắm danh văn lợi dưỡng
cốt để sướng thân, thỏa mãn năm dục.
Hành giả chân ngôn phải nên nhàm chán
lìa bỏ”.
Bởi vì danh văn và lợi dưỡng đều là
chướng ngại cho người tu đạo, nên phải
tránh xa. [X. kinh Pháp hoa Q.5; kinh Bồ
tát thiện giới Q.4; luận Đại trí độ Q.11]. (xt.
Danh Lợi).
DAO HOA
Cung Ngọc hoa ở phía tây nam huyện
Nghi quân thuộc Phu châu, tỉnh Thiểm tây.
Ngài Huyền trang đã dịch kinh Đại bát nhã
600 quyển tại đây. [X. Thích môn chính
thống Q.8]. (xt. Ngọc Hoa Tự ).
DAO QUANG TỰ
Ngôi chùa ni ở phía bắc ngự đạo cửa
thành Xương hạp tại Lạc dương do Vũ đế
xây dựng vào thời Bắc Ngụy. Qui mô ngôi
chùa khá lớn, gồm hơn 500 gian nhà như
giảng đường, phòng liêu v.v... trong chùa
trồng rất nhiều kì hoa dị thảo. Đây là nơi
xuất gia của phi tần cung nữ. [X. Lạc dương

già lam kí Dao quang tự điều].
DÂM BẠC KIÊN
........
Tên nước.
Khi ngài Huyền trang từ Ấn độ trở về
Trung quốc vào đời Đường đã đi qua nước
Dâm bạc kiện, vị trí có lẽ ở phía tây nam
cao nguyên Pamirs hiện nay. Cứ theo Đại
DÂM BẠC KIÊN

D
1220
đường tây vực kí quyển 10 chép, thì Dâm
bạc kiện là vùng đất cũ của nước Đổ hóa la
(Tukhara) ngày xưa, núi non trùng điệp, diện
tích nhỏ hẹp.
DÂM CUNG
.....
Phạm: Mithuna. Hán âm: Di thâu na.
Một trong 12 cung. Cũng gọi là Phu phụ
cung, Nam nữ cung, Phu thê cung, Âm dương
cung, Song nữ cung, Song điểu thần chủ.
Cung này ở phương tây của viện thứ
hai trong Bắc đẩu mạn đồ la và ở phía đông
của viện ngoài trên Thai tạng hiện đồ mạn
đồ la Mật giáo. Trong thai tạng đồ tượng,
Dâm cung là quyến thuộc của Nguyệt thiên
ở phía tây của viện ngoài.
Hình tượng của cung này trong các sách
chép có khác nhau, hoặc hai hình nam nữ;
trong Thai tạng hiện đồ thì có thuyết cho
là hai vị hoặc một vị. Ngoài ra, trong Thai
tạng đồ
tượng(kiểu
cũ), Thai tạng
đồ tượng
(kiểu mới) và
Bắc đẩu mạn
đồ la còn có
nhiều thuyết.
Chủng tử là
(mi). Chân
ngôn: Qui
mệnh di đà
na (mithuna,
phu phụ) bà đa duệ (pataye, chủ) sa phạ hạ

(svàhà). [X. kinh Tú diệu]. (xt. Thập Nhị
Cung).
DÂM DỤC
Tham muốn làm dâm. Cùng nghĩa với
ái dục, sắc dục.
Kinh Viên giác nói: Tất cả chúng sinh
trong các thế giới, bất luận noãn sinh, thai
sinh, thấp sinh hay hóa sinh đều do dâm
dục mà có thân mệnh, kéo dài nòi giống.
Vì dâm dục trói buộc tâm ý người tu hành
nên đức Phật đã đặt ra giới cấm.
Trong kinh luận, dâm dục được ví với
lửa hay thiêu đốt tâm nên gọi là lửa dâm
dục; hoặc ví dâm dục như bệnh tật hay
làm tổn thương thân thể nên gọi là bệnh
dâm dục. [X. kinh Chư pháp vô hành
Q.thượng; kinh Thiên thủ quan âm đại bi
đà la ni; luận Đại trí độ Q.6; Ma ha chỉ
quán Q.9 phần trên].
DÂM DỤC BẤT NHIỄM
Dâm dục không nhơ nhuốm. Thực
tướng của dâm dục vốn trong sạch. Đồng
nghĩa với tham dục bất nhiễm, là sự nội
chứng của bồ tát Quán tự tại.
Kinh Lí thú thích quyển hạ nói, theo
mật ý trong Quảng phẩm Du già thì hai
căn giao hợp với năm trần thành đại Phật
sự; đem Tam ma địa này dâng cúng tất cả
Như lai. Đây là pháp môn có khả năng diệt
hết tạp nhiễm từ nơi vọng tâm sinh khởi
và mau chóng chứng được bản tính thanh
tịnh.
Hai căn giao hợp ở đây là dùng ý chỉ
sâu kín để giải thích, không phải sự hòa
hợp của hai căn nam nữ mà là chỉ cho định
và tuệ do quán tưởng thân mình là kim
cương và thân người là hoa sen mà thành.

Cho nên bồ tát Quán tự tại quán Như lai
tạng tự tính trong sạch sáng sủa trong thân
của hết thảy hữu tình không bị tất cả hoặc
nhiễm làm nhơ nhớp. Nhờ bồ tát Quán tự
tại gia trì mà được thanh tịnh, nên gọi là
Dâm dục bất nhiễm.
DÂM GIỚI
Phạm: a-brahma-carya-virati. Pàli:
DÂM CUNG
Dâm Cung

D
1221
abrahmacariyà-vemaraịì. Một trong
mười giới trọng cấm, một trong bốn Ba la
di, một trong năm giới, một trong tám giới,
một trong mười giới. Cũng gọi Bất dâm giới.
Dâm dục trói buộc tâm ý người tu hành
nên đức Phật chế giới để cấm.
Cứ theo Hữu bộ tì nại da quyển 1 chép,
thì trong 12 năm đầu sau khi đức Phật thành
đạo, đệ tử không có những lỗi lầm, đến
năm thứ 13 ông Tô trận na mới phạm dâm,
đức Phật bèn chế giới. Bởi thế, giới này là
giới cấm đầu tiên trong giáo đoàn Phật giáo.
Đối với giới Tiểu thừa, giới dâm được
đặt ở đầu trong bốn Ba la di, giới Đại thừa
như kinh Phạm võng v.v... lấy từ bi làm
đầu, nên giới dâm được đặt ở vị trí thứ ba.
Giới này theo sự khác biệt của bảy chúng
nên hình thức kết tội cũng không giống
nhau. Đối với ưu bà tắc (tín nam) và ưu bà
di (tín nữ) tại gia chỉ cấm tà dâm, nên trong
năm giới, giới này được gọi là giới Tà dâm.
Năm chúng xuất gia, tuy gọi chung là
giới không dâm dục, nhưng đối với ba
chúng sa di, sa di ni và thức xoa ma na thì
người phạm không bị kết tội Ba la di mà
gọi là tội Diệt bấn ác tác, bị lột ca sa và đuổi
ra khỏi chùa. Còn đối với hai chúng tỉ khưu
và tỉ khưu ni, vì là đại tăng, nên người phạm
bị kết tội Ba la di, không được ở chung với
vị tăng khác, không được ở chung cùng
một thuyết giới, cùng một yết ma. [X. luật
Ma ha tăng kì Q.1; luật Tứ phần Q.1; luận
Đại trí độ Q.46; luận Du già sư địa Q.41].
DÂM HỎA

Lửa dâm dục. Ví dụ lòng dâm dục như
lửa đốt, nếu không từ bỏ, nó có thể thiêu
hủy thân tâm. Cũng gọi Dâm dục hỏa.
Ma ha chỉ quán quyển 7 thượng (Đại
46, 93 thượng) : “Đối với người nhiều dâm
dục, dạy cho họ quán chín tưởng; đối với
các duyên không tự tại, nên quán Bội xả;
duyên không rộng khắp, nên quán Thắng
xứ; không thể chuyển biến, nên quán Thập
nhất thiết xứ; nếu cảm thấy sợ hãi thì quán
Bát niệm. Tất cả phép quán trên đây đều
lấy pháp bất tịnh làm đầu để đối trị lửa
dâm dục”.
DÂM THANG
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Chỉ cho
cơm khô hoặc bột gạo rang pha với nước
sôi làm nước trà để uống. Dâm, ý nói cơm
khô dầm vào nước sôi trông tạp nhạp và
đục lờ; hoặc làm thức uống khiến cho lòng
dâm dục của người uống trở nên đạm bạc,
vì thế gọi là Dâm thang.
Cứ theo truyền thuyết, thân mẫu của
Thiền sư Động sơn Lương giới qua đời ngay
khi gặp Thiền sư giữa đường. Bấy giờ ngài
Lương giới lấy một ít gạo ở trong túi của mẹ
bỏ vào nước nóng cúng dường đại chúng
để kết duyên Phật pháp: đó là nguồn gốc
của Dâm thang. Nhưng trong ngữ lục của
Thiền sư Động sơn Lương giới cũng như
trong Cảnh đức truyền đăng lục đều không
thấy ghi chép mẩu chuyện này. [X. Thiền
lâm tượng khí tiên Ẩm đạm môn].
DÂM THỤY
Tư thế nằm sấp mà ngủ. Theo luật dạy,
chúng tăng khi ngủ phải nằm nghiêng bên
phải. Nhập chúng nhật dụng (Vạn tục 111,
474 thượng): “Khi ngủ phải nằm nghiêng

bên phải; không được nằm ngửa hoặc nằm
sấp; nằm ngửa là tướng nằm của xác chết,
nằm sấp là tướng nằm dâm dục thấy nhiều
ác mộng”.
DÂN TỘC THẦN
Vị thần được tôn giáo dân tộc tin thờ,
thường liên kết với truyền thuyết thần thoại
DÂN TỘC THẦN

D
1222
về nguồn gốc dân tộc. Trong quá trình phát
triển văn minh, các bộ lạc dung hợp với
nhau, những vị thần vốn được các bộ lạc
sùng bái, dần dần được hợp làm một hoặc
thành một vài vị thần chủ yếu. Vì tôn giáo
dân tộc có tính toàn dân nhưng không được
truyền bá ra ngoài mà chỉ giới hạn trong
phạm vi dân tộc thôi, cho nên thường theo
sự diệt vong của dân tộc mà tiêu mất. Chỉ
những vị thần dân tộc tương đối quan trọng
thì mới được tôn giáo lớn tiếp tục thờ cúng
và lưu truyền.
DÂN TỘC TÔN GIÁO
Tông giáo được toàn dân tộc tin theo,
vốn được phát triển từ tông giáo của các
bộ lạc nguyên thủy. Tín ngưỡng tông giáo
này được kết hợp chặt chẽ với ý thức dân
tộc, vị thần linh được sùng bái chính là vị
thần che chở giữ gìn cho dân tộc ấy, thậm
chí còn được coi là nguồn gốc hoặc tổ tiên
của dân tộc. Do sự phát triển của văn hóa
dân tộc và sự nảy sinh tư tưởng quốc gia,
tông giáo dân tộc thường trở thành là tiền
thân của tôn giáo quốc gia thời cổ.
Trên cơ sở thống nhất hóa và tiến bước
nữa mà xác định hóa, tông giáo dân tộc
dần dần hình thành thể hệ giáo nghĩa được
hệ thống hóa cùng với tư tưởng thần học
bước đầu và điển chương nghi lễ lấy chủ tế
làm trung tâm mà tổ chức thành thể chế...
tất cả điều kiện văn hóa ấy, đạt đến trình
độ dân tộc tương đối cao mà sản sinh ra
kinh điển tông giáo. Nói một cách chung
chung, các tông giáo dân tộc ở thời kì đầu

là thuộc tính toàn dân, không truyền bá ra
ngoài, cho nên thường theo sự diệt vong
của dân tộc mà tiêu mất. Nhưng cũng có
khi do sự tiếp xúc lâu dài và hòa nhập với
dân tộc khác mà cái đặc sắc dân tộc cố hữu
vẫn tiếp tục tồn tại, đồng thời, tính toàn
dân càng yếu dần đi, như Bà la môn giáo,
Thần đạo giáo chẳng hạn.
Trường hợp Do thái giáo vốn thuộc
tông giáo dân tộc, sau khi người Do thái
lưu lạc khắp nơi trên thế giới, tông giáo của
họ vẫn được tiếp tục lưu truyền như xưa
và, trong số người Do thái đến một trình
độ tương đương, đã đồng hóa với nền văn
hóa của nước sở tại mà họ cư trú, nhưng
vẫn bảo tồn nét đặc sắc tông giáo dân tộc
của họ: đó là trường hợp đặc biệt của tông
giáo dân tộc.
DÂN TỤC
.....
Phong tục của một dân tộc. Ta có thể
thấy từ nhiều phương diện, sự giáo hóa của
Phật giáo đã thấm sâu vào đời sống hàng
ngày của các tầng lớp dân chúng tại các
nước mà Phật giáo đã truyền vào và có ảnh
hưởng rất lớn đối với phong tục tập quán
của mỗi nước. Như ở Miến điện, Thái lan,
v.v... thuộc phạm vi Phật giáo Nam truyền,
tất cả thanh niên đều phải một lần thể
nghiệm đời sống xuất gia.
Tại các nước châu Á nói chung, những
tập tục như: kiêng sát sinh, tin có đời sau,
thích ăn chay, ngay cả tín ngưỡng dân gian,
việc cúng lễ trong năm, chế độ xã hội, nghi
thức mai táng v.v... hầu hết đều có quan hệ
mật thiết với Phật giáo. Như ở Trung quốc
hàng năm có những tập tục: Tháng giêng

lễ Phật, cúng quỷ ở miếu Thành hoàng;
tháng hai đốt hương trong hội rước Phật
và ngày Thánh đản Quan âm; tháng 4 tắm
Phật, phóng sinh, cơm A di, Phật tử cụ v.v...
trong ngày Phật đản; tháng sáu Thánh đản
bồ tát Dương tứ, Trung thu nhi đồng làm
tháp báu, tháng Chạp nấu cháo Lạp bát
(cháo nấu với các thứ đậu vào ngày 8 tháng
chạp-ngày đức Phật thành đạo), cuối mùa
đông diễn sự tích Mục liên cứu mẹ. Ngoài
ra, cấm sát sinh để cầu mưa khi hạn hán,
tụng kinh lễ sám cầu siêu cho vong linh
DÂN TỘC TÔN GIÁO

D
1223
những người thân và bạn bè đã qua đời,
hội Vu lan bồn rằm tháng bảy, cho đến
mỗi khi quốc gia gặp phải chiến tranh, lụt
lội v.v... thường thỉnh các bậc cao tăng cầu
đảo cho khỏi tai nạn v.v...
Ở Nhật bản, những ngữ vựng, ẩn ngữ,
lí ngạn như: giảng, đàn na, mễ, bát nhã
thang, đối mã nhĩ niệm Phật, Phật nhan
diệc tam độ v.v..., rồi truyền thuyết hoằng
pháp thanh thủy, Lạp Địa tạng, cho đến
tượng Địa tạng bằng đá, tháp Canh thân
bên đường v.v... tất cả đều là những tập tục
dân gian đặc biệt được hình thành do ảnh
hưởng Phật giáo.
Ở Tây tạng, trước cửa nhà treo miếng
vải viết sáu chữ: Án ma ni bát minh hồng;
trên các mộ đá dựng cột khắc hoặc chép
kinh văn trên lá cờ, hoặc khắc sáu chữ danh
hiệu Quan âm trên đá v.v... cũng đều là
dân tục rất phổ biến sau khi Phật giáo truyền
vào.
DẪN CHÍNH THÁI TỬ
Con vua Dẫn chính.
Dẫn chính. Phạm: Sàta-vàhana, âm
Hán: Sa đa bà ha, vua nước Kiêu tát la trung
Ấn độ thời xưa. Vua qui y ngài Long thụ,
học được y thuật của ngài và giữ thân mình
trẻ khỏe sống lâu.
Thái tử muốn sớm lên ngôi vua, nghĩ
thầm rằng vua cha sống lâu là nhờ vào
phúc lực của ngài Long thụ, do đó, đến xin
Ngài tự xử. Sau khi ngài Long thụ tịch, vua
cũng mệnh chung, Thái tử bèn lên ngôi
vua. [X. Đại đường tây vực kí Q.10].

DẪN ĐẠO
Mở đường dẫn dắt người vào đạo Phật.
Nhưng về sau từ ngữ này được dùng trong
nghi lễ tống táng. Nghĩa là trước khi cử
hành đám táng, vị pháp sư đứng trước quan
tài người chết nói pháp ngữ chỉ bảo vong
linh theo Phật dắt dẫn sinh về thế giới Cực
lạc. Do tông phái bất đồng nên pháp ngữ
và tác pháp cũng khác nhau.
Kinh Tăng nhất a hàm quyển 50 chép,
khi tỉ khưu ni Đại ái đạo tịch và lúc đồ tì
(thiêu), đức Thích tôn đã thuyết minh đạo
lí đời người vô thường và Niết bàn thường
trụ.
Tại Trung quốc vào đời nhà Đường,
Thiền sư Bách trượng bắt đầu thực hành
nghi thức này trong giới tăng lữ, sau đó áp
dụng rộng khắp dân gian. Cũng có trường
hợp khi dẫn đạo dùng cách đánh hét, đây
là nghi thức đặc biệt của Thiền tông bắt
nguồn từ Thiền sư Hoàng bá Hi vận.
Ở Nhật bản, ngoài Chân tông ra, nghi
thức tiếp dẫn vong linh người chết cũng
được các tông phái khác thực hành. Đến
nghi thức dẫn đạo của Mật giáo thì phương
pháp cử hành còn đặc biệt hơn nữa. [X.
kinh Pháp hoa Q.1 phẩm Phương tiện, Q.4
phẩm Pháp sư; kinh Dược sư lưu li quang
như lai bản nguyện công đức; luận Đại trí
độ Q.10]
DẪN ĐIÊP
Điệp có nghĩa chuyển ghi, tức là trước
hết giải thích, sau đó dẫn văn kinh cho phù
hợp. Đây là một trong 12 cách truyền khẩu
của Mật giáo. [Xt. Thập Nhị Khẩu Truyền].
DẪN GIÁ ĐẠI SƯ
Tên một chức Tăng ở đời Đường. Một

trong bốn vị Đại sư. Nhiệm vụ của chức
tăng này là dẫn đường cho xa giá Thiên tử.
Theo Phật tổ thống kỉ quyển 7 Trí uy
điều phần chú thích, thì vua Đường Thái
tông đã phong cho Pháp hoa tôn giả Trí uy
là Xa giá đại sư. [X. Đại tống tăng sử lược
Q.hạ].
DẪN GIÁ ĐẠI SƯ

D
1224
DẪN KHÁNH
Tên của một loại pháp khí, tức là quả
chuông nhỏ hình giống cái chén, làm bằng
kim loại, có cán để cầm tay, cho nên cũng
gọi là Thủ khánh. Trong pháp hội, đánh
chuông này để đại chúng chú ý. [X. Sắc tu
Bách trượng thanh qui Q.thượng Tôn tổ
chương Đạt ma kị điều, Q.hạ Pháp khí
chương].
DẪN LỘ BỒ TÁT
Bồ tát dẫn đường cho người sắp chết.
Danh hiệu của ngài chưa thấy được ghi
trong các kinh điển. Đây là tín ngưỡng dân
gian phát khởi cùng lúc với sự truyền bá
Tịnh độ giáo vào cuối đời Đường đầu đời
Tống. Tượng vẽ của vị Bồ tát này do học
giả Stein - người nước Anh - tìm thấy trong
động Nghìn Phật tại Đôn hoàng, là tác phẩm
ở cuối đời Đường. Trong bức vẽ, bồ tát Dẫn
lộ mặc áo trời đeo chuỗi ngọc anh lạc, tay
phải cầm cán lư hương (loại lư hương có
cán), một làn khói từ trong lư hương bay ra
hiện thành áng
mây năm mầu,
trong áng mây
hiện ra lầu gác
báu ở cõi Tịnh
độ; tay trái cầm
hoa sen và bảo
chàng, đồng
thời, có một
người con gái
cùng cỡi mây bay
theo sau vị Bồ tát

này. [X. kinh
Dược sư lưu li
quang như lai bản nguyện công đức; Tô
lão tuyền tiên sinh toàn tập đệ thập ngũ
Cực lạc viện tạo lục Bồ tát kí].
DẪN NGHIÊP
Nghiệp kéo chúng sinh chịu quả báo
trong năm đường bốn loài. Cũng gọi Dẫn
nhân, Khiên dẫn nghiệp, Tổng báo nghiệp.
Đối lại với Mãn nghiệp. Sự giải thích về
Dẫn nghiệp giữa Đại thừa và Tiểu thừa có
nhiều thuyết khác nhau.
I. Tiểu thừa: Luận Câu xá quyển 17
nói, nghiệp có khả năng dẫn chúng đồng
phận là Dẫn nghiệp; nghiệp viên mãn trang
nghiêm chúng đồng phận là Mãn nghiệp.
Tức giải thích Dẫn nghiệp là nhân, Mãn
nghiệp là quả, đây là nghiệp và quả đối
nhau. Vả lại, nghiệp còn có 4 loại: Thuận
hiện nghiệp, Thuận sinh nghiệp, Thuận
hậu nghiệp, Thuận bất định nghiệp v.v...
Luận Đại tì bà sa quyển 140 căn cứ vào
bốn nghiệp kể trên đem phối với Dẫn nghiệp
và Mãn nghiệp mà nêu ra ba thuyết như sau:
1. Thuận thứ sinh thụ nghiệp và Thuận
hậu thứ thụ nghiệp đều có thể dẫn đến quả
chúng đồng phận, cũng có khả năng làm
tròn đủ quả chúng đồng phận. Còn Thuận
hiện pháp thụ nghiệp và Thuận bất định
thụ nghiệp thì có thể làm cho quả chúng
đồng phận tròn đủ, nhưng không có khả
năng dẫn đến quả chúng đồng phận.
2. Thuận hiện pháp thụ nghiệp có thể
làm cho quả chúng đồng phận tròn đủ,
nhưng không thể dẫn đến quả chúng đồng
phận. Ba nghiệp còn lại đều có khả năng
dẫn đến quả chúng đồng phận và cũng có

thể làm viên mãn quả chúng đồng phận.
3. Bốn nghiệp đều có thể dẫn đến quả
chúng đồng phận, mà cũng có thể làm viên
mãn quả chúng đồng phận.
Trong ba thuyết kể trên, luận Câu xá
quyển 15 chấp nhận thuyết thứ hai.
II. Đại thừa: Thành duy thức luận thuật
kí quyển 2 và Duy thức luận tuyền sao nêu
ra hai cách giải thích:
DẪN KHÁNH
Bồ Tát Dẫn Lộ

D
1225
1. Tổng báo nghiệp cảm tổng báo quả,
đồng thời, giúp đỡ những nghiệp yếu kém
khác, khiến chúng cũng có thể cảm biệt
báo, gọi là Dẫn nghiệp. Biệt báo nghiệp của
thức thứ sáu viên mãn trang nghiêm, quả
thể tổng báo của thức thứ tám, gọi là Mãn
nghiệp. Đây là nghiệp với nghiệp đối nhau.
2. Khi quả tổng báo dấy lên, quả ấy có
thể làm duyên tăng thượng dẫn sinh ra các
quả biệt báo khác, gọi là Dẫn nghiệp. Quả
biệt báo này có khả năng làm cho quả tổng
báo viên mãn, thì gọi là Mãn nghiệp. Đây
là quả với quả đối nhau.
Ngoài ra, về vấn đề Dẫn nghiệp chỉ giới
hạn ở một nghiệp hay gồm nhiều nghiệp,
dẫn đến một đời hay nhiều đời, giữa Tiểu
thừa và Đại thừa cũng có quan điểm khác
nhau. Tiểu thừa chủ trương Dẫn nghiệp
chỉ giới hạn ở một nghiệp và dẫn đến một
đời. Còn Đại thừa thì cho rằng một đời hay
nhiều đời đắp đổi không nhất định. Nhưng
phái Kinh lượng bộ trong Tiểu thừa chủ
trương một nghiệp dẫn đến nhiều đời, đại
khái cũng đồng quan điểm với Đại thừa.
[X. luận Đại tì bà sa Q.19; luận Thành duy
thức Q.2; luận Đại thừa a tì đạt ma tạp tập
Q.7; Câu xá luận bảo sớ Q.17].
DẪN NHÂN
Đối lại với Sinh nhân. Nhân sinh ra quả
báo gần (cận quả) và quả chính là Sinh
nhân; Nhân sinh ra quả báo xa (viễn quả)
và quả còn sót lại (tàn quả) là Dẫn nhân.
Đứng về mặt hạt giống bên trong mà
nói, thì hạt giống hiện tại sinh ra thân hiện

tại là Sinh nhân; hạt giống hiện tại dẫn đến
xác chết rữa tan là Dẫn nhân. Còn đứng
về phương diện hạt giống bên ngoài mà
nói, thì hạt giống nảy mầm thành cây là
Sinh nhân, hạt giống dẫn đến cây cỏ chết
khô là Dẫn nhân. Giai đoạn của xác chết
và cỏ khô này đều không có hạt giống bên
trong, bên ngoài hoặc sinh ở cõi khác, hoặc
hạt giống đã diệt, nhưng nhờ sức tác dụng
của Sinh nhân mà hạt giống của Sinh nhân
cũng có thể đưa đến Dẫn nhân. Chính do
nghĩa này mà hạt giống của Sinh nhân được
gọi là Dẫn nhân, hai nhân đều không có
thể riêng khác.
Lại nữa, trong 12 nhân duyên thì chi
năng sinh gọi là Sinh nhân, còn chi năng
dẫn và chi sở dẫn đều là Dẫn nhân. Nghĩa
là ba chi: Ái, Thủ, Hữu gần với quả sinh và
lão tử, ba chi này hay sinh ra cận quả nên
gọi là Sinh nhân. Còn bảy chi: Vô minh,
Hành, Thức, Danh sắc, Lục xứ, Xúc, Thụ
v.v... thì cách xa với quả sinh và lão tử, bảy
chi này dẫn sinh viễn quả cho nên gọi là
Dẫn nhân. [X. luận Thành duy thức Q.2].
DẪN PHẠN ĐẠI SƯ
Đại sư báo giờ dùng cơm. Tức là cái
Kiểng (Tịnh chùy). Trong nhà Thiền, sắp
đến giờ thụ trai, đánh tịnh chùy để báo hiệu
cho chúng tăng biết.
Cứ theo Thanh dị lục Thích tộc dẫn
phạn đại sư điều, thì tịnh chùy do vị Duy
na phụ trách, do đó mà có từ Dẫn phạn đại
sư.
DẪN PHIẾU
Tấm phiếu ghi tên dán vào tòa ngồi của
Tam sư thất chứng (ba vị thầy bảy vị chứng
minh) khi truyền giới. Đây là cách thức của

tông Hoàng bá Nhật bản. Phiếu dùng giấy
màu hồng, dài hơn hai thước (Tàu), rộng
năm tấc. Trên phiếu của tam sư ghi: “Đệ I
(hoặc đệ II, đệ III) thượng ... (tên gì) hạ ...
(tên gì) tông sư ... (tên gì) là Đại hòa thượng
truyền giới (hoặc Yết ma a xà lê, Giáo thụ a
xà lê)”. Dẫn phiếu của thất chứng cũng giống
như thế. [X. Hoàng bá thanh qui hoằng
giới nghi thức].
DẪN PHIẾU

D
1226
DẪN QUẢ
Đối lại với Mãn quả. Quả báo của chúng
sinh có tổng (chung) và biệt (riêng) khác
nhau. Thành phần chủ yếu của quả báo
gọi là Dẫn quả; quả báo riêng biệt thì gọi là
Mãn quả. Chẳng hạn như thức thứ tám là
Dẫn quả, sự đẹp xấu, ưa ghét của năm căn,
năm cảnh là Mãn quả. Thức thứ tám là
quả thể tổng báo, tổng thể này hiện hành
năm căn, năm cảnh v.v... trong cõi người
và cũng do tổng thể này mà có những sự
sai biệt đẹp xấu, trên dưới, giầu nghèo v.v...
ấy là do hạt giống Mãn nghiệp đã có sẵn ở
trong thức A lại da.
Do đó có thể biết cùng một cõi người
mà quả báo có cao thấp khác nhau, đó là
do Mãn quả, còn Dẫn quả thì đồng nhất.
[X. luận Thành duy thức Q.2; Thành duy
thức luận thuật kí Q.2 phần cuối].
DẪN (MẪN) QUYỀN QUI THỰC
Đưa (tiêu hết) giả về thực. Đối lại với
Lãm thực thành quyền (nắm cả thực đặt
thành giả). Thuật ngữ phán giáo của tông
Hoa nghiêm. Tông này chia Thánh giáo
của đức Phật làm ba thừa và một thừa, rồi
trong một thừa lại chia làm Đồng giáo và
Biệt giáo, lại lấy ý chỉ “Họp ba về một” trong
kinh Pháp hoa mà nhận định là “Một thừa
đồng giáo”. Sau đó, chia lập hai môn gốc và
ngọn; gốc là một thừa, ngọn là ba thừa, rồi
dung hợp ba thừa vào một thừa. Sau nữa,
lại chia hai môn Dẫn quyền qui thực và
Lãm thực thành quyền.
Quyền là phương tiện tạm thời; Thực

là rốt ráo chân thực. Dẫn quyền qui thực là
bỏ giáo phương tiện mà về giáo chân thực.
Như ví dụ “Nhà lửa ba xe” trong phẩm Thí
dụ của kinh Pháp hoa. Trong ví dụ này,
ông Trưởng giả tuần tự dùng xe dê, xe hươu,
và xe trâu để dụ dỗ các con khiến chúng
thoát ra ngoài ngôi nhà đang cháy. Đây là
ví dụ dùng ba thừa làm giáo pháp phương
tiện. Sau khi các con ra khỏi nhà cháy và
ngồi ngoài cổng trên chỗ đất trống, lúc đó
Trưởng giả mới trao cho các con một cỗ xe
to lớn do trâu trắng kéo. Đây là ví dụ một
Phật thừa là giáo pháp chân thực rốt ráo.
Các tông phái Phật giáo như: Tam luận,
Duy thức, Thiên thai, Hoa nghiêm v.v... khi
phán giáo thường hay viện dẫn thí dụ trên
đây, chỉ khác ở điểm mỗi tông nhấn mạnh
một khía cạnh. Trong đó, đặc biệt tông Hoa
nghiêm lập riêng thuyết Đồng giáo, Biệt giáo,
và dùng các thuật ngữ Dẫn quyền qui thực,
Lãm thực thành quyền để nói rõ căn cơ
chúng sinh tuy có bén nhạy, chậm lụt khác
nhau, nhưng sự giáo hóa dẫn đạo của Như
lai hoặc quyền hoặc thực đều khế hợp, cũng
chính là nhân duyên có khác, danh mục
không đồng, nhưng cả hai dung hợp làm
một thể. [X. Hoa nghiêm kinh khổng mục
chương Q.4; Hoa nghiêm ngũ giáo chương
Q.1; Ngũ giáo chương thông lộ kí Q.3, Q.4].
(xt. Tam Xa Tứ Xa, Dung Bản Mạt).
DẪN THANH NIÊM PHẬT
Xưng niệm danh hiệu đức Phật A di đà
theo nhịp điệu. Tương truyền, phương pháp
niệm Phật này do Hòa thượng Pháp đạo
(có thuyết nói Pháp chiếu) ở Trung quốc
trong khi nhập định đến thế giới Cực lạc
nghe tiếng nước chảy, chim hót, cây reo

vang ra tiếng niệm Phật. Sau khi xuất định,
ngài đem pháp âm ấy truyền bá trong giới
Phật giáo.
Vào đời Đường, vị tăng Nhật bản là ngài
Viên nhân đến Trung quốc, lên núi Ngũ
đài mới học được pháp niệm Phật này. Sau,
ngài truyền về Nhật bản và rất thịnh hành.
Trong đó, khóa tu niệm Phật 10 ngày 10
đêm là mở đầu cho khóa tu niệm Phật 10
DẪN QUẢ

D
1227
đêm của tông Tịnh độ. Ngôi nhà họp tập
thể để tu hành Dẫn thanh niệm Phật gọi là
Dẫn thanh niệm Phật đường. [X. Kim cương
giới đại pháp đối thụ kí Q.6].
DẪN TIẾP
Dẫn đường tiếp dắt. Cũng gọi Dẫn nhiếp.
Có ba nghĩa:
1. Uy lực của Phật nhiếp thủ cứu độ
chúng sinh khiến họ sinh về nước Phật.
2. Phật và Bồ tát đến đón tiếp dìu dắt
chúng sinh sinh về Tịnh độ.
Vãng sinh yếu tập quyển thượng (Đại
84, 41 trung): “Vì bản nguyện của A di đà
Như lai nên Ngài cùng với các vị Bồ tát,
trăm nghìn chúng tỉ khưu, phóng ánh sáng
lớn (...) đến trước hành giả. Bồ tát Đại thế
chí và vô lượng Thánh chúng đồng thời
khen ngợi, đưa tay tiếp dẫn”.
3. Răn dạy chỉ đường cho chúng sinh,
khiến chúng quay về chính pháp. An lạc
tập quyển thượng (Đại 47, 10 thượng): “Đức
Thế tôn tiếp dẫn những kẻ làm ác, khiến
họ lúc sắp chết bỏ ác quay về thiện, nương
theo niệm thiện được vãng sinh”. [X. Vãng
sinh yếu tập Q.thượng phần cuối].
DẪN TÒA
Hướng dẫn lên tòa nói pháp. Trong
Thiền lâm, vị giảng sư mới đến, lúc sắp lên
tòa nói pháp, trước hãy đứng ở một bên,
sau đó, vị trụ trì thỉnh đưa lên tòa và giới
thiệu với đại chúng.
Nếu chùa khác không có trụ trì, muốn
thỉnh vị Tây đường hoặc Thủ tọa của bản
tự dời đến đảm nhiệm thì phải nhờ chuyên

sứ đến thỉnh vị trụ trì của bản tự làm dẫn
tòa, sau đó vị Tân trụ trì mới nhận lời thỉnh
lên tòa thuyết pháp.
Trong trường hợp một bậc tôn túc của
chùa khác đến thăm viếng, nếu vị Thủ tọa
của bản tự thỉnh Ngài lên tòa thuyết pháp,
thì vị trụ trì của bản tự phải làm dẫn tòa.
Sắc tu bách trượng thanh qui quyển 3
Thỉnh tân trụ trì điều (Đại 48, 1124 hạ),
nói: “Chuyên sứ phải đem hương đến
phương trượng vào đêm hôm trước, đính
lễ ba lạy, bạch rằng: Cung thỉnh Hòa thượng
ngày mai ngài hướng dẫn vị tân trụ trì lên
tòa”. [X. Thiền lâm tượng khí tiên Q.11
Thùy thuyết loại].
DẪN (MẪN) TUYÊT VÔ KÍ TÔNG
.......... ....
Dứt bặt tất cả, không để bị dính mắc
vào bất cứ vật gì.
Một trong ba tông Thiền do ngài Khuê
phong Tôn mật phân chia. Tông này chủ
trương các pháp phàm thánh đều như mộng
huyễn, vì thế nên phải trút bỏ tất cả, mọi
sự chấp trước, oán thân khổ vui tất cả đều
không dính mắc, thấu suốt bản lai vô sự,
xa lìa điên đảo, chứng đắc giải thoát. Các
Thiền sư thuộc tông này là các ngài: Thạch
đầu Hi thiên, Ngưu đầu Pháp dung, Kính
sơn v.v... Còn đệ tử của các ngài Hà trạch
Thần hội, Mã tổ Đạo nhất, Thiên thai Trí
khải v.v... tuy cũng nói đạo lý ấy nhưng
không thuộc về tông này. [X. Thiền nguyên
chư thuyên tập đô tự Q.thượng].
DI
..
Lời nói mang ý vị trào phúng trong
Thiền gia. Hoặc khi thầy đang dạy người

học, bỗng gặp một vấn đề khó diễn đạt, vị
thầy liền nói Di! (Ô!).
DI CA
.....
Phạm:Mekà. Người con gái chăn bò ở
thời đức Phật.
Khi đức Phật mới thành đạo, Di ca đã
nấu cháo sữa dâng cúng Ngài. Kinh Đại bảo
DI CA

D
1228
tích quyển 11 (Đại 11, 61 trung): “Có người
con gái Di ca tên là Thiện ấm lấy sữa từ
nghìn con bò (...) Bồ tát nhận cháo nấu với
sữa do Thiện ấm Di ca dâng cúng”. [X. Tuệ
lâm âm nghĩa Q.12].
DI CHUYỂN THÂN KIẾN
Phạm:satkàya-dfwỉi. Âm hán: Tát ca
da kiến. Tức là cái thấy sai lầm cho thân
này do nhân duyên hòa hợp là thường trụ,
có thật.
Các nhà Duy thức Đại thừa giải thích
rằng: Di chuyển (chuyển dời) là có, không
bất định, chẳng phải có mà tựa hồ như
có; Thân là do nhân duyên hòa hợp, vì
thân là pháp Y tha khởi (nương vào vật
khác mà có), chẳng phải có, chẳng phải
không, vì thế gọi là Di chuyển thân. Đối
với thân này, cố chấp là ngã, ngã sở (ta,
của ta), gọi là Kiến chấp. (xt. Tát Ca Da
Kiến).
DI ĐÀ BẢN NGUYÊN
Những lời thệ nguyện của đức Phật
A di đà. Ở thời quá khứ Phật A di đà
còn là tỉ khưu Pháp tạng đã lập thệ
nguyện cứu độ hết thảy chúng sinh và
nếu những thệ nguyện này không được
viên mãn thì Ngài không thành Phật.
Có 48 điều nguyện, trong đó, nguyện
thứ 18 được gọi là Di đà bản nguyện,
hoặc Di đà danh nguyện. Nội dung của
điều nguyện này nói rằng bất luận người
nào, hễ xưng niệm danh hiệu của Ngài
đều có thể nhờ công đức xưng niệm ấy
mà được vãng sinh.

Kinh Vô lượng thọ quyển thượng (Đại
12, 268 thượng), nói: “Nếu như ta thành
Phật, chúng sinh ở mười phương dốc lòng
tin ưa muốn sinh về nước ta, nếu niệm
danh hiệu của ta cho đến chỉ mười niệm
thôi, mà không được vãng sinh, thì ta không
lên ngôi chính giác”.
DI ĐÀ CÚNG
Cũng gọi Di đà hộ ma. Pháp tu cúng
dường đức Phật A di đà để truy tiến và hồi
hướng cho vong linh người chết.
DI ĐÀ ĐẦU
Một trong những vị hóa chủ (người
khuyến hóa tín đồ cúng dường). Trong
Thiền lâm, Di đà đầu là chức vụ đảm nhiệm
việc khuyến hóa đọc tụng kinh A di đà.
Hiện nay, trong các tùng lâm không còn
chức này.
Thiền uyển thanh qui quyển 4 (Vạn tục
111, 448 hạ), nói: “Hoa nghiêm đầu, Bát
nhã đầu, Kinh đầu, Di đà đầu đều là những
chức vụ khuyến hóa đàn việt (thí chủ) tăng
thêm ruộng phúc”.
DI ĐÀ LỢI KIẾM
Kiếm sắc Di đà. Nghĩa là Thánh hiệu
của đức Phật A di đà giống như thanh kiếm
sắc bén, có thể dùng để chặt trừ mọi tội.
Bởi vì xưng niệm Thánh hiệu thì tâm trong
sạch, không tạo nghiệp ác, cho nên ví
Thánh hiệu như kiếm sắc.
Ban chu tán (Đại 47, 448 hạ), nói: “Kiếm
sắc tức là hiệu của Phật Di đà, chỉ xưng
niệm một tiếng cũng có thể trừ được nhiều
tội”.
DI ĐÀ TAM BỘ
Cũng gọi Tịnh độ tam bộ. Là ba bộ kinh
quan trọng của tông Tịnh độ. Đó là:

1. Kinh Vô lượng thọ, 2 quyển.
2. Kinh Quán vô lượng thọ, 1 quyển.
3. Kinh A di đà, 1 quyển.
DI CHUYỂN THÂN KIẾN

D
1229
DI ĐÀ TAM TÔN
Ba bậc Thánh được tông Tịnh độ tôn
thờ: đức Phật A di đà, bồ tát Quan thế âm
và bồ tát Đại thế chí. Đức Phật A di đà
đứng giữa, bồ tát Quan thế âm đứng hầu
bên trái, bồ tát Đại thế chí đứng hầu bên
phải. [X. kinh Quán vô lượng thọ]. (xt. A
Di Đà Tam Tôn).
DI ĐẾ LÊ THI LỊ
Phạm:Mitrazrì. Người nước Kế tân,
được coi là bậc Thánh ở vào thời kì đức
Phật thứ bảy trong kiếp Hiền. Cũng gọi Di
đố lộ đao lị, Sa đế bối thi lị, Di đế lệ đao lị.
Khi ngài sinh ra, giữa các ngón tay có
màng mỏng. Về sau, ngài cùng với ngài
Tăng già la sát đồng sinh lên cõi trời Đâu
suất, thờ bồ tát Di lặc làm thầy, sau ngài
thành Phật hiệu là Quang viêm Như lai,
còn ngài Tăng già la sát thì hiệu là Nhu
nhân Phật.
Cứ theo Xuất tam tạng kí tập quyển 12
Tát bà đa bộ kí mục lục tự chép, thì ngài
Di đế lệ thi lị là vị tổ thứ 23 của Sư tông
tương thừa thuộc Tát bà đa bộ, còn ngài
Tăng già la sát là tổ thứ 29. Cũng quyển
12 sách đã dẫn, ở phần lược truyện Phật
đại bạt đà la sư tông tương thừa thì ghi
ngài Di đế lệ thi lị là tổ thứ 19, ngài Tăng
già la sát là tổ 26.
Tương truyền, ngài Tăng già la sát ra
đời 700 năm sau khi đức Phật nhập diệt,
như vậy thì ngài Di đế lệ thi lị phải ra đời
trước ngài Tăng già la sát. Ngoài ra, hiện
nay chỉ biết ngài Di đế lệ thi lị là Đại luận

sư của Thuyết nhất thiết hữu bộ ở nước
Kế tân, còn các sự tích khác thì không
được rõ. [X. kinh Hiền kiếp Q.7; luận Đại
trí độ Q.88; Tôn bà tu mật bồ tát sở tập
luận tự].
DI GIÀ
Phạm: Megha. Hán dịch: Vân, Năng
hàng phục. Một trong 53 vị thiện tri thức
mà đồng tử Thiện tài đến tham học. Đây là
vị lương y ở thành Chú dược nước Tự tại,
vì ngài hay đem mưa pháp thấm nhuần làm
lợi ích cho chúng sinh nên gọi là Di già
(Mây). [X. kinh Hoa nghiêm (bản dịch đời
Tấn) Q.46; Hoa nghiêm kinh thám huyền
kí Q.18; Tuệ uyển âm nghĩa Q.hạ]. (xt. Ngũ
Thập Tam Tham).
DI GIÀ CA
..... ...
Tổ truyền pháp thứ sáu của Thiền tông
Ấn độ. Ngài vốn cầm đầu tám ngàn vị Đại
tiên, sau, ngài gặp tổ truyền pháp thứ năm
là Đề đa ca, liền cùng với các vị tiên đồng
phát tâm bồ đề, xuất gia làm đệ tử tôn giả
Đề đa ca. Sau
khi đắc pháp,
ngài đến miền
bắc Ấn độ giáo
hóa, phó chúc
đại pháp cho đệ
tử là Bà tu mật,
rồi vào tam
muội Sư tử phấn
tấn bay lên hư
không, sau đó
lại trở về chỗ
ngồi dùng lửa
tam muội tự

thiêu. [X. kinh Đại bi Q.2 phẩm Trì chính
pháp; Bảo lâm truyện Q.2; Tổ đường tập
Q.1; Cảnh đức truyền đăng lục Q.1].
DI GIÁO
Chỉ giáo pháp của Phật và các bậc Tổ
sư để lại cho hậu thế; hoặc chỉ riêng giáo
Tổ Di Già Ca
DI GIÁO

D
1230
pháp của đức Phật nói khi Ngài sắp vào
Niết bàn. Cũng gọi Di pháp, Di giới, Di
huấn, Di cáo, Di hóa.
Phật giáo là giáo pháp do đức Phật Thích
ca nói ra và để lại cho đời sau, cho nên, có
thể nói, Phật giáo là di giáo của đức Thích
ca.
Ngoài ra, kinh Phật thùy bát Niết bàn
lược thuyết giáo giới là giáo pháp cuối cùng
mà đức Phật, khi sắp vào Niết bàn, đã nói
để lại cho đời sau, cho nên kinh ấy đặc biệt
được gọi là kinh Phật di giáo. [X. kinh A
nan thất mộng; luận Đại trí độ Q.5; Đại
nhật kinh sớ Q.8; Truy môn cảnh huấn
Q.2; Thiền uyển thanh qui Q.8].
DI GIÁO KINH
Có một quyển, ngài Cưu ma la thập dịch
vào đời Hậu Tần. Cũng gọi Phật thùy bát
Niết bàn lược thuyết giáo giới kinh, Di kinh,
Phật lâm Niết bàn lược giới kinh, Lược
thuyết giáo giới kinh, Phật di giáo kinh, thu
vào Đại chính tạng tập 12.
Nội dung kể lại việc trước khi vào Niết
bàn ở Sa la song thụ tại Câu thi na la, đức
Thế tôn dạy bảo các đệ tử, sau khi Ngài
nhập diệt, phải lấy Ba la đề mộc xoa (Phạm:
pràtimokwa, Pàli: pàỉimokkha, giới điều,
giới bản) làm thầy để chế ngự năm căn, lìa
giận dữ, ngạo mạn, không buông lung, tinh
tiến đạo nghiệp.
Trong Thiền môn, kinh Di giáo được
đặc biệt quí trọng và cùng với kinh Tứ thập
nhị chương và Qui sơn cảnh sách được gọi
chung là Phật tổ tam kinh. [X. Xuất tam

tạng kí tập Q.12, Q.14; Lịch đại tam bảo kỉ
Q.8, Q.11].
DI GIÁO KINH LUẬN
Có một quyển, bồ tát Thiên thân của
Ấn độ soạn, ngài Chân đế dịch vào đời
Trần thuộc Nam triều, thu vào Đại chính
tạng tập 26.
Luận này là tác phẩm giải thích kinh Di
giáo, nội dung chia làm bảy khoa, nói rõ
giáo pháp tu hành của Bồ tát. Theo luận
này thì kinh Di giáo thuộc về Đại thừa bộ.
Về chú sớ thì có:
- Di giáo kinh luận kí 3 quyển của ngài
Quán phục.
- Di giáo kinh luận trụ pháp kí 1 quyển
của ngài Nguyên chiếu.
DI HẠ LUẬN
Có 1 thiên, do Cố hoan soạn vào đời
Nam Tề. Nội dung biện luận về sự dị,
đồng giữa Phật giáo và Đạo giáo. Toàn
thiên có hơn 800 chữ. Trước hết, tác giả
dẫn chứng: việc ngài Lão tử gá thai vào
phu nhân Tịnh diệu ở nước Duy vệ, Thiên
trúc trong Huyền diệu nội thiên; việc đức
Thích ca đã thành Phật với số kiếp nhiều
như bụi nhỏ nói trong kinh Pháp hoa và
kinh Vô lượng thọ; việc đức Thích tôn
làm Quốc sư, Đạo sĩ, Nho lâm v.v... chép
trong kinh Thái tử thụy ứng bản khởi để
biện luận cho lí: “Đạo tức Phật, Phật tức
Đạo, cùng một vị Thánh, nhưng ứng tích
khác nhau”.
Kế đến bàn về sự sai khác giữa phục
sức, tang chế, nghi lễ, giáo pháp của hai
nước Hạ (Trung quốc), Di (Ấn độ) để ví
dụ thuyền, xe đều là phương tiện di
chuyển, nhưng đường thủy, đường bộ khác

nhau. Nghĩa là tuy Phật giáo và Đạo giáo
về mặt lí thì giống nhau, nhưng tập tục
của Phật giáo không thích hợp với Trung
quốc.
Cố hoan còn cho rằng Niết bàn của Phật
giáo tuy giống với Tiên hóa của Đạo giáo,
nhưng, nếu đứng về phương diện đắc đạo
mà nói, thì Vô sinh của Niết bàn khó đạt
hơn Vô tử của Tiên hóa.
DI GIÁO KINH

D
1231
Cố hoan lại so sánh sự hơn kém giữa
Phật giáo và Đạo giáo, như: Phật giáo văn
vẻ mà rộng, Đạo giáo chất phác mà tinh;
lời Phật hoa mĩ mà trương ra, lời Đạo chân
thật mà nén xuống; nén xuống thì người
sáng tiến một mình, trương lên thì kẻ tối
tranh đi trước; kinh Phật nhiều mà rõ ràng,
kinh Đạo ít mà sâu kín; Phật là phương
pháp phá ác, Đạo là nghệ thuật hưng thiện;
Phật tích sáng tỏ rộng lớn, Đạo tích kín
đáo nhỏ nhiệm v.v....
Luận Di hạ dung hợp hai nhà Phật và
Đạo dèm chê lẫn nhau, nhưng ý nghiêng
về Đạo giáo. Bởi thế, quan Tư đồ Viên xán
đời Lưu Tống cũng như những tín đồ Phật
giáo và Đạo giáo đều có viết luận bài bác.
Di hạ luận được xếp vào Nam Tề thư
quyển 54, Nam sử quyển 75 Cố hoan
truyện, Toàn tề văn Q.22, Ngọc hàm sơn
phóng tập dật thư tử biên Đạo gia loại v.v...
Cứ theo Tề thư chép, thì Cố hoan tự là
Cảnh di, người Diêm quan, quận Ngô. Ông
từng học nơi Lôi thứ tôn, sau, ông mở nhà
trên núi Thiên thai dạy học. Niên hiệu Vĩnh
minh năm đầu (483), ông được cử làm Thái
học bác sĩ nhưng từ chối. Ông thích Hoàng
lão, sở trường về Đạo thuật, năm 60 tuổi,
ông mất ở Diệm sơn.
Ông có các tác phẩm: Luận ngữ Cố thị
chú 1 quyển, Đạo đức chân kinh chú sớ 8
quyển. [X. Tùy thư Q.34 Kinh tịch chí;
Đường thư Q.47 Kinh tịch chí].
DI HẦU
Phạm: markaỉa. Âm Hán: Ma ca tra,

Ma tư tra. Một loài khỉ. Tính khỉ thường
lăng xăng, nhảy nhót, leo trèo, khó bắt, khó
điều phục, thường hay bỏ cái này, nắm bắt
cái khác, cho nên trong kinh nó được dùng
để ví dụ cho vọng tâm của phàm phu. [X.
kinh Tâm địa quán Q.8; kinh Đại bát niết
bàn (bản Bắc) Q.29].
DI HẦU GIANG
Phạm: Markaỉa hrada. Cũng gọi Di
hầu trì, Di hầu hà, Hầu trì, Di hầu lâm, Di
hầu quán.
Là cái ao khỉ bên cạnh vườn Am la nữ
nước Tì xá li trung Ấn độ. Ngày xưa đàn
khỉ họp lại làm cái ao này cho đức Phật và
Ngài cũng từng giảng các kinh ở nơi này.
Về sau nơi đây đã trở thành một trong năm
tinh xá ở Thiên trúc. [X. luận Đại trí độ
Q.3; Đại đường tây vực kí Q.7 Phệ xá li
quốc; Huyền ứng âm nghĩa Q.14].
DI HẦU VƯƠNG
Khỉ chúa. Một trong những sự tích tiền
thân của đức Phật.
Cứ theo chương Tinh tiến độ vô cực
trong kinh Lục độ tập quyển sáu chép, thì
Di hầu vương dẫn 500 con khỉ vào vườn
trong cung vua ăn trái cây, bị vua biết được
sai người vây bắt. Để cứu đàn khỉ, Hầu vương
dùng thân mình làm cầu cho bầy khỉ đi
qua, đến đứt cả
hai nách, rơi
xuống bờ
nước, nhà vua
bắt được. Hầu
vương nguyện
bỏ mình để
làm thức ăn
cho vua. Vua

cảm động
trước lòng hy
sinh của Hầu
vương bèn tha
cho và ra lệnh
trong nước để mặc cho loài khỉ hái trái cây
ăn.
Di hầu vương trong truyện này tức là
tiền thân của đức Thích tôn, nhà vua là
DI HẦU VƯƠNG
Tranh Di Hầu Vương

D
1232
ngài A nan, 500 con khỉ là tiền thân của
500 vị tỉ khưu.
Truyện tích bản sinh này thường được
dùng làm đề tài cho điêu khắc và hội họa,
như trên lan can của tháp Ba hách đặc
(Bharhut) ở Ấn độ hiện nay có khắc toàn
bộ nội dung truyện này. Trong bức tranh:
hai bên vẽ những cây to, ở giữa có ngòi
nước, người trông vườn giăng lưới ở khoảng
giữa, ngăn không cho bầy khỉ trốn thoát.
Phía trên vẽ Hầu vương đem thân bắc cầu
cho đàn khỉ đi qua; phía dưới vẽ Hầu vương
và nhà vua ngồi đối diện nhau. [X. kinh
Hiền ngu Q.2, Q.9; Phiên dịch danh nghĩa
tập Q.6].
DI HÌNH
Chỉ di cốt của đức Phật sau khi Ngài
nhập diệt. Tức là Xá lợi của Phật. Trường a
hàm quyển 4 kinh Du hành (Đại 1, 29 hạ),
nói: “Muốn di hình (xá lợi) của Như lai mang
lại lợi ích rộng lớn thì hiện tại chỉ nên chia
nhau. Mọi người đều khen là phải”. (xt. Xá
Lợi).
DI KHÁM
Dời quan tài. Khi bậc tôn túc thị tịch, di
hài của ngài được đặt vào quan tài, ba ngày
sau dời đến Pháp đường, gọi là Di khám.
Lúc đó, đại chúng tụng kinh rồi đều lạy ba
lạy, gọi là Di khám Phật sự.
Thiền lâm tượng khí tiên Tang tiến môn
nói: “Tôn túc di khám là: đặt di hài của
Ngài vào quan tài, đậy nắp lại, để ba ngày,
sau đó, dời quan tài lên Pháp đường, khoảng
trên Pháp đường, xếp đặt trang nghiêm;

khoảng giữa Pháp đường, trên chỗ tòa
giảng, treo chân dung; khoảng dưới Pháp
đường đặt quan tài, dùng màn vải gai che
phủ chung quanh; trước quan tài đặt nhang
án trên để lư hương, lọ cắm hoa trắng,
hương đèn liên tục, sáng chiều dâng trà
nóng, cơm cháo, tụng kinh cúng dường,
đầy đủ hoa phan, não bạt, rồi đánh chuông
ở nhà Tăng đường, họp chúng đông đủ làm
Phật sự thỉnh quan”. [X. Sắc tu bách trượng
thanh qui Q.3 Thiên hóa điều]
DI LAN ĐÀ VƯƠNG
Di lan đà, Phạm:Pàli: Milinda. Hán
dịch: Từ vương. Cũng gọi Tất lân đà vương,
Mân lân đà vương, Di lan vương. Là vua
nước Đại hạ Di lan da la tư (Menandros)
người Hi lạp sống vào hậu bán thế kỉ II
trước Tây lịch. Ông này từng cai trị vùng
Khách bá nhĩ (Kabul) của A phú hãn (Afghanistan),
và xâm nhập Ấn độ, gây thế
lực 1 thời suốt giải Ngũ hà (Punjab) miền
tây bắc Ấn độ, khiến Ấn độ chịu ảnh hưởng
văn hóa Hi lạp một cách sâu đậm.
Cứ theo kinh Di lan vương vấn bằng
tiếngPàli, thì vua cùng tỉ khưu Na tiên (Pàli:
Nàgasena) thảo luận giáo nghĩa và cuối
cùng vua đã qui y Phật giáo.
Theo như sự tích của vị vua này được
ghi trong kinh Na tiên tỉ khưu Hán dịch
quyển thượng (bản dịch khác của kinh Di
lan vương vấn), thì nhà vua thủa nhỏ thông
minh, học rộng các đạo, sau có người đề
nghị, nhà vua muốn cầu vị cao tăng để luận
đạo. Bấy giờ sa môn Dã hòa la được tiến cử
cùng vua tranh luận, nhưng bị vua áp đảo.
Sau đó, sa môn Na tiên lại được chỉ định
đối luận, cuối cùng vua kính phục và qui y

Phật giáo.
Kinh Tạp bảo tạng quyển 9 chép tên
vua này là Nam đà, luận Câu xá quyển 30
thì gọi là Tất lân đà vương.
Vua từng đúc tiền lưu thông rất rộng,
trên tiền vẽ hình luân bảo (bánh xe báu)
và khắc chữ Người theo pháp (Phạm:
Dharmikasa), theo đó đủ biết mối quan
tâm của vua đối với Phật giáo. [X. A tì đạt
DI HÌNH

D
1233
ma câu xá thích luận Q.22; Hải án nội kí
(Periphus of the Erythreean Sea); Rhys
Davids: The Milinda Questions, 1930].
DI LẶC BỒ TÁT
Di lặc, Phạm: Maitreya, Pàli:
Metteyya. Cũng gọi Mai đát lệ da bồ tát,
Mạt đát lị da bồ tát, Mê để lũ bồ tát, Di đế
lễ bồ tát. Hán dịch: Từ thị.
Theo kinh Di lặc thướng sinh và kinh
Di lặc hạ sinh chép, thì ngài Di lặc sinh ra
trong một gia đình Bà la môn, sau xuất gia
làm đệ tử đức Phật và nhập diệt trước đức
Phật, mang thân Bồ tát trụ ở cõi trời Đâu
suất nói pháp cho những người trời ở cõi
này. Theo truyền thuyết thì vị Bồ tát này vì
muốn giáo hóa thành tựu cho chúng sinh
nên ngay từ lúc mới phát tâm đã không ăn
thịt, do nhân duyên ấy mà có tên là Từ thị.
Đại nhật kinh sớ quyển 1 nói, bồ tát Từ
thị là lấy Từ trong bốn tâm vô lượng của
Phật làm đầu. Lòng từ đó sinh ra từ hạt
giống Như lai, khiến hết thảy thế gian không
mất tính Phật, cho nên gọi là Từ thị.
Đức Thích tôn từng thụ kí nói trước,
hết thời kì loài người sống lâu 4000 tuổi
(ước chừng 57 tỉ 6o triệu năm nữa), bồ tát
Từ thị sẽ sinh xuống cõi này thành Phật
dưới gốc cây Long hoa, chia làm ba hội
thuyết pháp. Do ý nghĩa Ngài thay đức Phật
Thích ca thuyết giáo mà gọi là Bồ tát Nhất
sinh bổ xứ, Bổ xứ bồ tát, Bổ xứ tát đỏa. Đến
lúc đó thì Ngài đã thành Phật nên gọi là
Phật Di lặc hoặc Di lặc Như lai.
Cứ theo phẩm Tùy hỉ công đức trong

kinh Pháp hoa quyển 6 và kinh Bình đẳng
giác quyển 4 nói, thì ngài Di lặc chính là
ngài A dật đa một đệ tử của đức Phật.
Thế nhưng, theo kinh Thuyết bản
trong Trung a hàm quyển 13, kinh Xuất
diệu quyển 6 và luận Đại tì bà sa quyển
178 nói, thì Di lặc và A dật đa là hai người
khác nhau.
Trong Mật giáo, bồ tát Từ thị là một
trong chín vị tôn của Trung đài trong mạn
đồ la Thai tạng giới, ngồi ở phía đông bắc
đức Đại nhật Như lai. Còn trong mạn đồ la
Kim cương giới thì Ngài là một trong 16 vị
tôn kiếp Hiền.
Về hình tượng của Ngài có nhiều thuyết
khác nhau: theo kinh Bát đại bồ tát mạn
đồ la và Đại khổng tước minh vương họa
tượng đàn tràng nghi quĩ chép, thì thân Ngài
màu vàng ròng, tay trái cầm quân trì (cái
bình), bàn tay phải đưa lên hướng ra ngoài
làm dáng thí vô úy. Hình tam muội da là
bình hoặc tháp, mật hiệu là Tấn tật kim
cương.
Tại Trung quốc, các chùa miếu thờ
tượng Di lặc miệng cười, bụng to phơi ra,
đó là Hòa thượng Khế thử (Bố đại) thời
Ngũ đại (Hậu Lương, Hậu Đường, Hậu Tấn,
Hậu Hán, Hậu Chu), vì theo truyền thuyết
thì Hòa thượng
Khế thử là hóa
thân của Bồ tát Di
lặc, cho nên
người đời tạo
tượng Ngài để
thờ. Tín ngưỡng
sinh lên cõi trời
Đâu suất cũng

như tín ngưỡng
vãng sinh Tịnh
độ cực lạc của đức
Phật A di đà từ
xưa đều được tín đồ Phật giáo coi trọng.
Ngoài ra, cuốn kinh nói rõ về truyện
tích bản sinh của bồ tát Di lặc là kinh Nhất
thiết trí quang minh tiên nhân từ tâm nhân
duyên bất thực nhục, được thu vào Đại chính
tạng tập 3. [X. kinh Tạp a hàm Q.43;
Trường a hàm Q.6 kinh Chuyển luân thánh
vương tu hành; kinh Tạp thí dụ; kinh Hiền
ngu Q.12 phẩm Ba bà lê; kinh Hoa nghiêm
Bồ Tát Di Lặc
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)
DI LẶC BỒ TÁT

D
1234
(bản dịch cũ) Q.60; Từ thị bồ tát tu dũ nga
niệm tụng pháp Q.thượng phẩm Nhập pháp
giới ngũ đại quán môn; luận Đại trí độ Q.29;
Duy ma kinh lược sớ Q.5; Câu xá luận
quang kí Q.18; Đại đường tây vực kí Q.4,
Q.5; Khai nguyên thích giáo lục Q.18]. (xt.
A Dật Đa, Di Lặc Tín Ngưỡng).
DI LẶC ĐẠI THÀNH PHẬT KINH
Có một quyển. Một trong ba bộ kinh
về Di lặc, một trong sáu bộ kinh. Gọi tắt:
Di lặc thành Phật kinh, do ngài Cưu ma la
thập dịch, đưa vào Đại tạng tập 14. Trong
các bộ kinh Di lặc, kinh này hoàn chỉnh
nhất, cả về hình thức lẫn nội dung cho
nên mới dùng chữ “Đại”.
Kinh này ghi lại việc đức Phật ở núi Ba
sa thuộc nước Ma già đà trả lời câu hỏi của
tôn giả Xá lợi phất về thời đại và quốc độ
của bồ tát Di lặc ra đời. Kinh này phần lớn
giống với kinh Di lặc hạ sinh. [X. Xuất tam
tạng kí tập Q.2; Lịch đại tam bảo kỉ Q.8].
DI LẶC HẠ SINH KINH
Có một quyển. Là một trong ba bộ kinh
về Di lặc, một trong sáu bộ kinh. Cũng gọi
Quán di lặc bồ tát hạ sinh kinh, Di lặc thành
Phật kinh, Di lặc đương lai hạ sinh kinh,
Hạ sinh kinh, do ngài Trúc pháp hộ dịch
vào đời Tây Tấn, thu vào Đại chính tạng
tập 14. Trước nay, trong các kinh nói về bồ
tát Di lặc giáng sinh, kinh này được coi trọng
hơn cả.
Nội dung trình bày trong đời vị lai, vào
thời vua Chuyển luân thánh vương
Nhương khư, ngài Di lặc từ cung trời Đâu

suất sinh xuống, thân phụ là Tu phạm ma,
thân mẫu là Phạm ma việt. Sau khi thành
đạo Ngài giáo hóa Thiện tài, thân phụ thân
mẫu và tám vạn bốn nghìn đại chúng. Cũng
giống như đức Phật Thích ca đời này, Ngài
nói giáo pháp ba thừa để độ chúng sinh.
Ngài Đại ca diếp ở thời chư Phật quá khứ
đã khéo tu Phạm hạnh, cho nên trong vị
lai cũng sẽ giúp ngài Di lặc trong việc giáo
hóa. Người đứng ra thưa hỏi trong kinh này
là tôn giả A nan, đây là một đặc sắc lớn của
kinh này; trong các bản kinh khác người
thưa hỏi là tôn giả Xá lợi phất.
Về những bản dịch khác của kinh này
thì có: Di lặc hạ sinh thành Phật kinh 1
quyển do ngài Cưu ma la thập dịch vào đời
Diêu Tần và ngài Nghĩa tịnh dịch vào đời
Đường.
Về sách chú sớ thì có: Di lặc hạ sinh
kinh sớ 1 quyển của ngài Cảnh hưng, Di
lặc hạ sinh kinh nghĩa sớ 1 quyển của ngài
Thiện châu, và Di lặc hạ sinh kinh thuật
tán 1 quyển, không rõ tác giả.
Ngoài ra, theo sự khảo chứng thì kinh
này là kinh Biệt sinh trong kinh Tăng nhất
a hàm quyển 44 do ngài Tăng già đề bà
dịch mà đời lầm cho rằng người dịch là
ngài Trúc pháp hộ. Còn kinh Hạ sinh gồm
17 tờ (giấy bản) do ngài Trúc pháp hộ dịch
thì đã bị thất lạc từ lâu. [X. Xuất tam tạng kí
tập Q.2 đến Q.4; Lịch đại tam bảo kỉ Q.1;
Tĩnh thái lục Q.2; Khai nguyên thích giáo
lục Q.2, Q.14].
DI LẶC HẠ SINH THÀNH PHẬT KINH
Có một quyển. Là một trong sáu bộ kinh
Di lặc, do ngài Nghĩa tịnh dịch vào đời
Đường, đưa vào Đại chính tạng tập 14.

Kinh này cùng với kinh Di lặc hạ sinh
thành Phật (cũng gọi kinh Di lặc hạ sinh,
kinh Di lặc thụ quyết) do ngài Cưu ma la
thập dịch đều là những bản dịch khác của
kinh Di lặc hạ sinh do ngài Trúc pháp hộ
dịch. Nếu so với bản dịch của ngài La thập
thì bản này có đầy đủ thể tài của một kinh
đơn lẻ hơn và văn kệ được dùng làm bộ
phận chủ yếu, nhưng sự tích về ngài Đại ca
DI LẶC ĐẠI THÀNH PHẬT KINH

D
1235
diếp thì không ghi chép. [X. Khai nguyên
thích giáo lục Q.9; Trinh nguyên tân định
thích giáo mục lục Q.13].
DI LẶC LAI THỜI KINH
Có một quyển. Là một trong sáu bộ kinh
về Di lặc, được dịch vào đời Đông Tấn,
nhưng không rõ dịch giả, thu vào Đại chính
tạng tập 14. Là bản dịch khác của kinh Hạ
sinh 17 tờ (đã mất) do ngài Trúc pháp hộ
dịch và kinh Hạ sinh do ngài Cưu ma la
thập dịch.
Điểm đặc biệt của kinh này là phần nói
pháp ở đoạn giữa thì giống, nhưng cách
thức trình bày ở phần đầu và phần cuối thì
khác với các kinh: đó là điều đáng chú ý. Ở
đầu kinh không có câu “Như thị ngã văn”
mà bắt đầu bằng “Xá lợi phất là đệ tử bậc
nhất của Phật” và cuối cùng kết thúc với
câu “Sáu mươi tỉ năm nữa lúc đó tuổi thọ
của loài người còn sáu triệu năm thì Phật
Di lặc sẽ ra đời”.
Có thuyết cho rằng kinh này là do chép
lấy những tiết đoạn của các kinh khác nên
mới có hình thức ấy. [X. Khai nguyên thích
giáo lục Q.3; Trinh nguyên thích giáo mục
lục Q.5]. (xt. Di Lặc Hạ Sinh Kinh).
DI LẶC LUẬN SƯ
Di lặc, Phạm:Maitreya. Hán dịch: Từ
thị. Người Ấn độ, ra đời khoảng 900 năm
sau đức Phật nhập diệt, là vị thủy tổ của
phái Du già Đại thừa.
Trong tạng kinh Hán dịch hiện còn ghi
bồ tát Di lặc là tác giả của những bộ luận
Du già sư địa, Đại trang nghiêm kinh luận

tụng, Biện trung biên luận tụng, Kim cương
bát nhã ba la mật kinh luận v.v...
Còn trong Đại tạng Tây tạng thì ngoại
trừ những tác phẩm nêu trên ra, còn có
các luận Hiện quán trang nghiêm, luận
Pháp pháp tính phân biệt và luận Đại thừa
cứu cánh yếu nghĩa v.v... cũng là tác phẩm
của Ngài.
Tương truyền luận sư Di lặc là thầy của
ngài Vô trước, sáng lập ra giáo lí Du già duy
thức, sau truyền trao cho ngài Vô trước.
Lại cứ theo Bà tẩu bàn đậu pháp sư truyện
chép, thì ngài Vô trước từng lên cung trời
Đâu suất để thỉnh vấn bồ tát Di lặc về lí
quán không của Đại thừa, rồi vì thầy của
ngài Vô trước cũng tên là Di lặc, cho nên
đời sau coi thầy của Vô trước cũng là Di lặc
sẽ thành Phật trong vị lai. Nhưng cuối cùng
Di lặc có phải một nhân vật có thực trong
lịch sử hay không thì đến nay vẫn chưa
xác định được.
Còn đối với các tác phẩm ở trên, thì
thực tế có thể đã do ngài Vô trước tổng
hợp các học thuyết của những bậc tiên hiền
rồi tạm cho là của bồ tát Di lặc sáng tác.
Nhà học giả Phật giáo người Nga là Âu
bạch mễ lặc (E. Obermiller) cho rằng, những
việc như ngài Long thụ được bồ tát Văn
thù điểm hóa mà viết các bộ luận, ngài Vô
trước thì nhờ thần lực của bồ tát Di lặc
trên cung trời Đâu suất giao cảm mà trứ tác
v.v... đều là truyền thuyết. Học giả Nhật
bản là Sơn khẩu ích nối theo thuyết của
Obermiller cho rằng, ngài Vô trước là người
chú thích, bàn nói về các tác phẩm Trung
biên phân biệt luận, Đại thừa trang nghiêm
kinh luận, Pháp pháp tính phân biệt luận

v.v... còn bồ tát Di lặc chỉ là người khải
phát linh cảm và là vị Phật đương lai Nhất
sinh bổ xứ. Học giả Lạp mô đặc (E. Lamotte)
đồng ý với thuyết này, bổ sung và thuyết
minh thêm. Ông cho rằng vì kinh điển Đại
thừa được thành lập sau cho nên thường
có khuynh hướng dựa vào lời nói của các
bậc Thánh để tăng uy tín, bởi thế ông nghi
ngờ tính cách lịch sử của thuyết Di lặc.
Nhà học giả Nhật bản là Vũ tỉnh Bá
thọ thì phản đối thuyết này, ông cho rằng
DI LẶC LUẬN SƯ

D
1236
luận sư Di lặc là nhân vật có thật trong
lịch sử, đã đề xướng giáo lí Du già Đại thừa,
còn Vô trước chỉ là người chép lại những
bộ luận nói trên của Ngài mà thôi. [X. Bài
Bạt trong luận Du già sư địa; Xuất tam tạng
kí tập Q.12 Tát bà đa bộ mục lục tự; Ấn độ
triết học nghiên cứu Q.1 (Vũ tỉnh Bá thọ);
Trung biên phân biệt luận thích sớ tứ luận
(Sơn khẩu ích); E. Obermiller: The Sublime
Science of the Great Vehicle to Salvation].
DI LẶC LỤC BỘ KINH
..............
Cũng gọi Di lặc bồ tát lục bộ kinh. Chỉ
cho sáu bộ kinh tường thuật về các việc
như: lên cõi trời Đâu suất, từ trời Đâu suất
sinh xuống cõi Diêm phù đề thành Phật,
quốc độ, thời tiết, chủng tộc, xuất gia, thành
đạo, chuyển pháp luân v.v... của bồ tát Di
lặc. Sáu bộ kinh này đều được đưa vào Đại
chính tạng tập 14. Sáu bộ là:
1. Quán Di lặc thướng sinh kinh, Thư
cừ kinh thanh dịch.
2. Di lặc hạ sinh kinh, Cưu ma la thập
dịch.
3. Di lặc lai thời kinh, không rõ người
dịch.
4. Quán Di lặc bồ tát hạ sinh kinh, Trúc
pháp hộ dịch.
5. Di lặc hạ sinh thành Phật kinh, Nghĩa
tịnh dịch.
6. Di lặc đại thành Phật kinh, Cưu ma
la thập dịch
Trong đây, ba bộ 1, 4, 6 còn được gọi
riêng là ba bộ kinh Di lặc.

DI LẶC TAM TÔN
...........
Chỉ cho ba pho tượng: Đức Phật Di lặc
ở giữa, bồ tát Pháp âm luân bên trái và bồ
tát Đại diện tướng bên phải.
Hồng ca đà dã nghi quĩ quyển trung do
ngài Kim cương trí dịch vào đời Đường, nói:
Kiến lập Tùy tâm mạn đồ la, chính giữa là
đức Phật Di lặc, hai bên là Pháp âm luân
và Đại diện tướng, bốn phương là Tứ đại
thiên vương.
DI LẶC THỤ QUYẾT KINH
Có 1 quyển, một trong sáu bộ kinh về
Di lặc, do ngài Cưu ma la thập dịch vào đời
Diêu Tần. Cũng gọi Di lặc hạ sinh thành
Phật kinh, Di lặc thành Phật kinh, Hạ sinh
thành Phật kinh, Đương hạ thành Phật
kinh, Di lặc đương lai thành Phật kinh, Di
lặc hạ sinh kinh, thu vào Đại chính tạng
tập 14.
Nội dung nói về việc bồ tát Di lặc từ
cung trời Đâu suất sinh xuống cõi Diêm phù
đề thành Phật. [X. Đại đường nội điển lục
Q.3; Pháp kinh lục Q.1; Khai nguyên thích
giáo lục Q.4]. (xt. Di Lặc Hạ Sinh Kinh).
DI LẶC THƯỚNG SINH KINH
Có 1 quyển, một trong ba bộ kinh về
Di lặc, một trong sáu bộ kinh. Gọi đủ là
Quán di lặc bồ tát thướng sinh đâu suất
thiên kinh. Cũng gọi Di lặc bồ tát niết bàn
kinh, Quán di lặc thướng sinh kinh, Quán
di lặc kinh, Thướng sinh kinh. Do Thư cừ
kinh thanh dịch vào đời Lưu Tống, thu vào
Đại chính tạng tập 14.
Đây là bộ kinh được thành lập trễ nhất
trong các kinh điển nói về Phật Di lặc,
nhưng lại là bộ kinh chủ yếu của tín ngưỡng

Tịnh độ Di lặc.
Nội dung tường thuật việc bồ tát Di lặc
thị tịch sinh lên cung trời Đâu suất và ngày
đêm sáu thời nói pháp giáo hóa chư
thiên.Trong kinh này, sự miêu tả về thiên
cung tỉ mỉ hơn trong kinh Di lặc hạ sinh và
có thể làm cảm động lòng người. Trong
kinh còn nói: Muốn sinh về cung trời phải
DI LẶC LỤC BỘ KINH

D
1237
làm 10 điều lành, tâm nhớ nghĩ hình tượng
Phật, miệng niệm danh hiệu Di lặc, nhờ
công đức này có thể thoát khỏi tội sinh tử
trong 96 ức kiếp.
Những quan điểm nêu trên đây cũng
giống quan điểm trong kinh Quán vô lượng
thọ, bởi thế, có thể nói, hai kinh này cùng
được thành lập vào cuối thế kỉ thứ IV Tây
lịch. Hơn nữa, do câu: “Như kinh Di lặc hạ
sinh nói” (Đại 14, 420 thượng) thì biết kinh
này xuất hiện sau kinh Hạ sinh.
Còn về các sách chú sớ của kinh này
thì có: Di lặc kinh du ý 1 quyển của ngài
Cát tạng, Di lặc thướng sinh kinh tông yếu
1 quyển của ngài Nguyên hiểu, Quán di lặc
bồ tát thướng đâu suất thiên kinh tán 2
quyển của ngài Khuy cơ v.v... [X. Xuất tam
tạng kí tập Q.2; Khai nguyên thích giáo lục
Q.5; Di lặc tam bộ kinh giải đề (Tiểu dã
Huyền diệu)].
DI LẶC THƯỚNG SINH KINH SỚ
Gồm hai quyển, do ngài Khuy cơ (632-
682) soạn vào đời Đường.
Cũng gọi Quán Di lặc thướng sinh kinh
sớ, Di lặc thướng sinh kinh thụy ứng sớ,
Quán Di lặc thướng sinh Đâu suất thiên
kinh tán, thu vào Đại chính tạng tập 38.
Bộ sách này chú thích kinh Quán Di
lặc bồ tát thướng sinh Đâu suất thiên do
Thư cừ kinh thanh dịch.
Nội dung chia làm năm môn để giải
thích văn kinh:
1. Phật thành quyền thực: Lần lượt bàn
rõ về thân Phật: Pháp thân, Báo thân, Ứng

thân. Đây là một loại Phật thân luận.
2. Từ thị sở nhân: Giải thích nguyên do
tại sao Di lặc còn có tên là Từ thị và nhân
duyên thành tựu quả vị của Ngài.
3. Thời phận hữu thù: Tường thuật về
tên các kiếp, tuổi thọ v.v... của nghìn vị
Phật xuất hiện trong quá khứ, hiện tại theo
thời gian mà có sự khác nhau.
4. Vãng sinh nan dị: So sánh sự khó
dễ trong việc sinh về Tịnh độ phương tây
của đức Phật A di đà và về cõi trời Đâu suất
của bồ tát Di lặc.
5. Vấn đáp liệu giản: Dùng hình thức
vấn đáp để giải thích về tên họ của bồ tát
Di lặc và về các vấn đề khác v.v...
DI LẶC TÍN NGƯỠNG
Tin thờ bồ tát Di lặc. Tín ngưỡng này
vốn đã có rất sớm ở Ấn độ, như kinh Tăng
nhất a hàm quyển 45, phẩm Phật hưng lập
trong kinh Hiền kiếp quyển 7 v.v... đều cho
rằng Di lặc là đức Phật đầu tiên xuất hiện
trong vị lai. Luận A tì đàm bát kiền độ quyển
27 cũng ghi chép việc Di lặc thành Phật
trong đương lai. Rồi truyện Pháp thịnh trong
Danh tăng truyện sao thì chép, bốn trăm
tám mươi năm sau đức Phật nhập diệt, có
A la hán Ha lợi nan đà bay lên cung trời
Đâu suất vẽ tượng Di lặc, sau đó Ngài lại
đến phía đông bắc nước Ưu trường (nước
Đà lịch trong Phật quốc kí), tạc một pho
tượng Di lặc lớn bằng gỗ ngưu đầu chiên
đàn. Truyện Linh vận trong Đại đường tây
vực cầu pháp cao tăng truyện quyển hạ nói,
chùa Na lan đà có thờ tượng Di lặc. Đại
đường tây vực ký quyển 7, quyển 8 cũng
chép, ngôi già lam ở phía tây bắc Thủ đô
của nước Chiến chủ thờ tượng Di lặc. Ngôi

tinh xá ở phía đông cây bồ đề nơi đức Phật
thành đạo, có thờ tượng Di lặc bằng bạc
cao hơn 2 mét.
Tại Trung quốc, những kinh được dịch
ra có liên quan đến tín ngưỡng Di lặc, bắt
đầu từ đời Tây Tấn, trước sau có hơn 10
loại bản dịch, có thể qui nạp vào ba hệ
thống: Thướng sinh, Hạ sinh và Bản
nguyện. Liệt kê như sau:
- Kinh Di lặc hạ sinh và kinh Di lặc bồ
tát sở vấn bản nguyện do ngài Trúc pháp
DI LẶC TÍN NGƯỠNG

D
1238
hộ dịch vào năm Đại an thứ 2 (303) đời
Tây Tấn.
- Kinh Di lặc đại thành Phật và kinh Di
lặc hạ sinh thành Phật do ngài Cưu ma la
thập dịch vào năm Hoằng thủy thứ 4 (402)
đời Diêu Tần.
- Kinh Di lặc thướng sinh do Thư cừ
kinh thanh (? -464) dịch vào đời Lưu Tống
thuộc Nam triều.
- Kinh Di lặc lai thời được dịch vào đời
Đông Tấn, không rõ dịch giả.
- Kinh Di lặc bồ tát sở vấn do Bồ đề lưu
chi dịch vào niên hiệu Vĩnh bình năm đầu
đến năm Thiên bình thứ 2 (508-535) đời
Bắc Ngụy.
- Kinh Di lặc hạ sinh thành Phật do
ngài Nghĩa tịnh dịch vào niên hiệu Đại túc
năm đầu (701) đời Đường.
- Kinh Di lặc bồ tát sở vấn do ngài Bồ
đề lưu chí dịch vào năm Cảnh long thứ 2
đến niên hiệu Khai nguyên năm đầu (708-
713) đời Đường.
Từ các kinh trên đây người ta có thể
biết tín ngưỡng Di lặc rất phổ biến.
Tín ngưỡng Di lặc lại chia làm hai phái:
1. Thướng sinh tín ngưỡng: Phái này
cho rằng hiện nay bồ tát Di lặc đang nói
pháp trên cung trời Đâu suất và muốn sinh
lên cung trời này.
2. Hạ sinh tín ngưỡng: Phái này tin rằng
trong tương lai bồ tát Di lặc sẽ sinh xuống
thế giới này, Ngài thành Phật dưới cây Long
hoa, nói pháp ba hội cứu độ chúng sinh và
chính mình cũng có thể sinh vào cõi này,

được nghe pháp của Ngài mà thành Phật,
do đó mới có thuyết Long hoa tam hội.
Về phía những người theo tín ngưỡng
Thướng sinh, thì trước tiên có ngài Đạo an
(314-385). Cứ theo truyện Đạo an trong
Lương cao tăng truyện quyển 5 chép, thì
vua Phù kiên nhà Tiền Tần sai sứ đi Tây
vực, khi trở về mang theo tượng Di lặc thêu
có đính hạt châu, mỗi khi ngài Đạo an giảng
pháp thì thường đem pho tượng này ra bày.
Kế đến, có Đới ngung. Pháp uyển châu
lâm quyển 16 ghi: Đới ngung đời Đông Tấn
trong giấc mộng có người bảo thờ bồ tát Di
lặc, sau Đới ngung tạc tượng Di lặc đứng để
thờ ở chùa Long hoa tại Cối kê.
Còn Danh tăng truyện sao thì nói, vào
năm Nguyên gia thứ 9 (432) đời Lưu Tống
thuộc Nam triều, ngài Pháp tường xây dựng
tịnh xá Di lặc.
Ngoài ra, những người thuộc tín ngưỡng
Thướng sinh còn có: Đạo kiểu, Tăng
nghiệp, Tuệ nghiêm, Đạo uông, Đạo pháp,
Pháp thịnh, Đàm phó, Đàm bân v.v...
Đến đời Đường, các ngài Huyền trang,
Khuy cơ cũng mở rộng tín ngưỡng Thướng
sinh Đâu suất, để rồi trở thành truyền thống
của tông Pháp tướng.
Về tín ngưỡng Hạ sinh cũng rất phổ
biến. Cứ theo bài tựa Pháp uyển tạp duyên
nguyên thủy tập mục lục trong Xuất tam
tạng kí tập quyển 12, thì vua Minh đế (ở
ngôi 465-471) nhà Lưu Tống soạn Long
hoa thệ nguyện văn, Chu ngung soạn Kinh
sư chư ấp tạo Di lặc tam hội kí, Tề kính
lăng Văn tuyên vương soạn Long hoa hội
kí. Ngài Nam nhạc Tuệ tư soạn Lập thệ
nguyện văn, trình bày thuyết Di lặc hạ sinh.

Hòa thượng Bố đại (Khế thử) thời Ngũ đại
được coi là hóa thân của bồ tát Di lặc...
Ngoài ra, sử sách các đời ghi chép trường
hợp những kẻ mượn tín ngưỡng Di lặc hạ
sinh để xuyên tạc văn kinh, xúi dục dân
chúng làm loạn cũng không ít.
Năm Đại nghiệp thứ 9 (613) đời Tùy,
Tống tử hiền tự xưng là Di lặc giáng thế, tụ
tập dân ngu làm loạn, phục kích đoàn xe
của Dượng đế bị bắt. Hướng hải minh người
huyện Phù phong, tỉnh Thiểm tây cũng tự
xưng là Di lặc ra đời, kêu gọi dân chúng
mưu phản. Đầu năm Khai nguyên (713-755)
đời Đường, Vương hoài cổ người Bối châu
tỉnh Hà bắc tự xưng là Phật mới (ngụ ý
DI LẶC TÍN NGƯỠNG

D
1239
Phật Di lặc) nổi dậy và bị bắt. Thời vua Hi
tông (873-888) nhà Đường, tín đồ Di lặc
giáo ở vùng Tây thục mở rộng thanh thế,
tổ chức thành hội Di lặc. Thời vua Nhân
tông (ở ngôi 1022-1063) nhà Bắc Tống, có
Vương tắc ở Bối châu lãnh đạo tín đồ Di
lặc giáo nổi loạn. Bạch liên giáo ở đời Nam
Tống và đời Nguyên sáp nhập với Di lặc
giáo rồi mượn danh Di lặc hạ sinh mưu
phản, mãi đến đời Minh, Thanh các tông
giáo này vẫn còn lưu hành.
Do tín ngưỡng Di lặc phổ cập nên việc
tạo tượng Di lặc cũng rất thịnh hành từ
xưa đến nay. Trong năm Kiến vũ đời Nam
Tề, ngài Tăng hộ đã phát nguyện tạc pho
tượng Di lặc bằng đá cao 40 mét ở núi Thạch
thành, huyện Diệm, nhưng nguyện chưa
thành đã qua đời. Về sau, ngài Tăng hựu
hoàn thành tượng này vào năm Thiên giám
15 (516) đời Lương, được gọi là Tam thế
thạch Phật, Diệm huyện đại Phật. Thời Bắc
Ngụy, vua Hiến Văn đế tạc động Di lặc
trong hang 13 ở Vân cương Đại đồng, tôn
trí pho tượng ngồi cao 16 mét. Sau khi dời
đô đến Lạc dương, Hiến văn đế còn tạo
hang đá Long môn, trong đó có đến vài
trăm pho tượng Phật lớn nhỏ được tạc trong
khoảng những năm Thái hòa, Cảnh minh
và Vĩnh bình.
Ngoài ra, trên sườn núi Hoàng thạch ở
Lịch thành thuộc tỉnh Sơn đông, và ở núi
Thiên Phật cũng có rất nhiều tượng Di lặc
được tạc vào đời Bắc triều. Các hình thức
tạo tượng Di lặc ở Trung quốc đã ảnh hưởng

rất nhiều đến bán đảo Triều tiên và Nhật
bản.
Tín ngưỡng Di lặc ở Trung quốc bắt
đầu vào thời Nam Bắc triều, dần dần thịnh
hành. Đến sau đời Đường, khi kinh A di đà
được phiên dịch, thì rất nhiều người phát
nguyện cầu vãng sinh Tịnh độ cực lạc ở
phương tây, do đó tín ngưỡng Di lặc không
được thịnh hành như trước kia. Nhưng tín
ngưỡng này vẫn còn ảnh hưởng sâu đậm
trong các đoàn thể tông giáo dân gian ở thế
kỉ XIX, XX.
Tại Hàn quốc và Nhật bản, từ xưa đến
nay, tín ngưỡng Di lặc cũng rất thịnh hành.
[X. Lương cao tăng truyện Q.13; Tỉ khưu
ni truyện Q.2; Quảng hoằng minh tập Q.16;
luận Biện chính Q.4; Tục cao tăng truyện
Q.17, Q.19; Tống cao tăng truyện Q.4,
Q.26; Phật tổ thống kỉ Q.40, Q.43; Pháp
uyển châu lâm Q.29; Ngụy thư Q.9 Túc
tông kỉ; sách Phủ nguyên qui Q.922; Tùy
thư Q.23 Đại nghiệp cửu niên điều; Đường
thư Q.183; Thái bình quảng kí Q.289; Tục
tư trị thông giám trường biên Q.161; Tam
quốc di sự Q.2; Nhật bản thư kỉ Q.20]. (xt.
Đâu Suất Thiên).
DI LẶC TỊNH ĐỘ
...........
Chỉ cho trời Đâu suất, là tầng trời thứ
tư trong sáu tầng trời thuộc cõi Dục. Nội
viện Đâu suất là nơi sinh của bồ tát Bổ xứ,
là nơi Phật Di lặc vị lai đang sống, cho nên
được coi là Di lặc tịnh độ. Kinh Di lặc
thướng sinh có nói về các tướng của Tịnh
độ này để khuyên chúng sinh phát nguyện
vãng sinh. (xt. Di Lặc Bồ Tát).
DI LẶC TỊNH ĐỘ BIẾN

Hình vẽ hoặc điêu khắc cảnh Tịnh độ
của bồ tát Di lặc dựa theo sự miêu tả trong
kinh Quán di lặc bồ tát thướng sinh đâu
suất thiên. Cũng gọi Di lặc tịnh độ đồ, Di
lặc thiên cung quan, Đâu suất thiên mạn
đồ la.
Tục cao tăng truyện quyển 12 chép, vị
tăng đời Tùy là ngài Linh cán đã từng vẽ
các bức tranh: Di lặc thiên cung quan và
Liên hoa tạng thế giới hải quan. Các mục:
Họa Di lặc thướng sinh tránh tán tinh tự
và Họa Di lặc thướng sinh tránh kí trong
DI LẶC TỊNH ĐỘ BIẾN

D
1240
Bạch thị văn tập quyển 61, quyển 70 cũng
ghi: Vào năm Thái hòa thứ 8 (834), ở chùa
Trường thọ tại Lạc dương có 140 người gồm
Đạo tung v.v... bỏ tiền thuê vẽ một bức tranh
Di lặc thướng sinh gồm nội ngoại chúng ở
cung trời Đâu suất đà. Vào năm Khai thành
thứ 5 (840), ông Bạch cư dị cũng vẽ một
bức giống như thế.
DI LẶC TỰ
........
Chùa ở Kim mã diện, quận Ích sơn, tỉnh
Toàn la bắc thuộc Hàn quốc, do Bách tế
vũ vương (600-640) sáng lập vào đầu thế kỉ
VII, cũng gọi Vương hưng tự (chùa do vua
xây cất). Có thuyết cho rằng chùa này do
Pháp vương - thân phụ Vũ vương - xây dựng
nhưng chưa xong, lúc đầu gọi là Vương
hưng tự, đến thời Vũ vương hoàn thành,
đổi tên là Di lặc tự.
Cứ theo Triều tiên thiền giáo sử chép,
thì Vũ vương và Vương phi đến lễ Phật ở
chùa Sư tử, khi đang đi bên cạnh một hồ
nước lớn ở chân núi Long hoa, đích thân
thấy Di lặc tam tôn hiển hiện, vua liền nảy
ra ý định sáng lập một ngôi đại già lam ở
nơi ấy. Khi trở về, vua mời pháp sư Tri
mệnh vào cung ngỏ ý làm chùa và bàn cách
lấp hồ. Pháp sư liền hiển hiện sức thần
thông, chỉ trong một đêm núi lở đá rơi, lấp
hết hồ thành một khoảng đất bằng phẳng,
từ đó xây cất ngôi đại già lam mang tên Di
lặc tự.
Chùa chia làm ba viện: Viện Đông
tháp, viện Trung tháp và viện Tây tháp.

Đây là ngôi già lam lớn nhất ở bán đảo
Triều tiên. Hiện nay trên nền cũ còn hai
cây thạch chàng (cột đá cắm cây phướn),
Tây tháp và những hòn đá tảng. Tây tháp
cũng gọi Đại tháp, được xây bằng đá, có
sáu tầng, cao 13,50 mét, đã hư hại nhiều,
là ngôi tháp bằng đá lớn nhất, lâu đời
nhất hiện còn sót lại ở Triều tiên. [X.
Tam quốc di sự Q.2, Q.3; Tam quốc sử kí
Q.27].
DI LÂU SƠN
I. Di lâu sơn. Núi ở phía bắc thành
Vương xá Ấn độ là chỗ ở của tiên A la la
ka la ma.
II. Di lâu sơn. Một trong bảy núi vàng.
Cũng gọi Ni dân đà la sơn, Trì địa sơn. Thế
giới này lấy núi Tu di làm trung tâm, bốn
chung quanh núi Tu di có bảy núi vàng,
núi ở ngoài cùng là Di lâu sơn. Vòng ngoài
của bảy núi vàng còn có núi Thiết vi cùng
với núi Tu di hợp làm chín núi. Khoảng
giữa chín núi lại có tám biển, gọi chung là
chín núi tám biển.
Pháp hoa huyền nghĩa quyển 2 phần
trên (Đại 33, 693 thượng), nói: “Kinh (Pháp
hoa) cho mắt do cha mẹ sinh chỉ là nhục
nhãn (mắt thịt), mắt thấy suốt trong ngoài
núi Di lâu là thiên nhãn (mắt trời), mắt thấy
suốt các sắc mà không dính mắc là tuệ nhãn
(mắt trí tuệ)”.
Nhưng, theo Pháp hoa kinh nghĩa sớ
quyển 11 của ngài Cát tạng và Tuệ lâm âm
nghĩa quyển 15, thì núi Di lâu tức là núi Tu
di. Tu di tên Phạm là Sumera, gọi tắt là
Meru, dịch âm là Di lâu sơn, Di lô sơn.
Chùa Di Lặc
DI LẶC TỰ

D
1241
DI LÊ XA
Phạm: Mleccha. Chỉ chủng tộc thấp
hèn ở nơi biên giới. Cũng gọi Di li xa, Miệt
lệ xa, Mật liệt xa, Nghi lệ xa, Tất lật tha.
Hán dịch là Biên địa, giống người mọi rợ,
hèn hạ ở nơi biên thùy.
Nguyên ý của tiếng Phạm Mleccha có
nghĩa là người nói tiếng không được rõ ràng,
như phía nam Trung quốc có giống người
lưỡi chim quyết (nói líu nhíu khó nghe).
Từ đó dẫn đến ý ám chỉ kẻ ngu ngốc ti tiện,
giống người không ưa Phật pháp. Tương
truyền giống người này ở về mạn tây hoặc
mạn bắc Ấn độ.
Như luận Đại tì bà sa quyển 121 và
quyển 183 bảo giống người này ở phía tây
Ấn độ. Đại đường Đại từ ân tự Tam tạng
pháp sư truyện quyển 2 nói, giống người
này ở phía bắc nước Lạm ba thuộc miền
bắc Ấn độ. [X. luật Thập tụng Q.26; luận
Du già sư địa Q.20; Du già luận kí Q.6
thượng; Tục cao tăng truyện Q.4; Tuệ lâm
âm nghĩa Q.2].
DI LÔ
.....
Phạm:meru. Hán dịch là cao.
Kinh Hoa nghiêm (bản dịch mới) quyển
48 (Đại 10, 253 trung), nói: “Răng hàm trên
của đức Như lai về phía bên phải có tướng
đại nhân, tên là Bảo diệm di lô tạng vân”.
DI MẠN SAI HỌC PHÁI
Di mạn sai, Phạm:Mìmàôsà, có nghĩa
khảo sát, nghiên cứu. Một trong sáu phái
triết học của Ấn độ. Phái này coi trọng tế

tự, chủ trương âm thanh là thường trụ. Cũng
gọi Di mâu sa học phái, Di tức già học phái,
Nhĩ mạn sai học phái.
Ở Ấn độ, những người nghiên cứu kinh
điển Phệ đà của Bà la môn đời xưa được
chia làm hai phái:
1. Phái căn cứ vào phần Nghi quĩ, Thích
nghĩa trong nửa trước của Phạm thư, lấy
việc tế tự làm trọng tâm, tức là phái lấy
phẩm Phệ đà hành tế làm đối tượng nghiên
cứu.
2. Phái căn cứ vào Áo nghĩa thư trong
nửa sau của Phạm thư, mục đích chủ yếu là
khảo sát về “Phạm”, tức là phái lấy phẩm
Phệ đà trí làm đối tượng nghiên cứu.
Hai phái trên đây đều gọi là Di mạn sai
học phái, phái trước còn gọi là Nghiệp di
mạn sai học phái (Phạm: Karmamìmàôsà),
Tiền di mạn sai học phái (Phạm:
Pùrva- mìmàôsa); phái sau cũng gọi là
Phệ đàn đa học phái (Phạm:Vedànta), Trí
di mạn sai học phái (Phạm: Jĩànamìmàôsa),
Hậu di mạn sai học phái (Phạm:
Uttara-mìmàôsà). Quan hệ giữa hai phái
rất mật thiết, bởi vì cả hai đều coi Phệ đà
thiên khải (zruti) là quyền uy tối cao, đại
biểu cho tư tưởng Bà la môn chính thống.
Phái Di mạn sai nói ở đây tức là phái
trước, do Kì mễ ni (Phạm: Jaimini) sáng
lập vào khoảng thế kỉ thứ II, III trước Tây
lịch. Kinh luận Phật giáo gọi phái này là
Thanh hiển luận, Tòng duyên hiển liễu
tông, chủ trương tiếng nói của Phệ đà là
tuyệt đối thường trụ và lấy pháp (dharma)
tế tự trong Phệ đà làm tông chỉ.
Thánh điển của phái này được biên soạn
xong vào khoảng thế kỉ II (có thuyết nói

thế kỉ V, VI) Tây lịch gồm 12 chương 60
tiết 2742 câu. Tương truyền kinh này là tác
phẩm của Kì mễ ni gọi là kinh Tiền di mạn
sai hoặc kinh Di mạn sai. Khoảng thế kỉ V,
VI Tây lịch, các bản chú thích kinh Di mạn
sai và kinh Phệ đàn đa lục tục xuất hiện, vì
trong thời kì này, phái Di mạn sai và phái
Phệ đàn đa hợp tác với nhau, bổ sung
những chỗ thiếu sót của nhau để nêu cao
tư tưởng chính thống Bà la môn.
DI MẠN SAI HỌC PHÁI

D
1242
Cho đến thế kỉ thứ VI, nhằm bài bác
thuyết Vô ngã của Phật giáo, Tát bạt la tư
mã mễ (Phạm: Zabarasvàmin) chú thích
kinh Di mạn sai, tức là sách Tát bạt la chú
(Phạm:Zabara-bhàwya) là tác phẩm kinh
Di mạn sai xưa nhất và có uy tín nhất hiện
còn đến nay.
Vào thế kỉ thứ VII, Cưu ma lị la (Phạm:
Kumàrila, Đồng trung tôn), Bà la bạt già
la (Phạm:Prabhàkara) v.v... nối nhau xuất
hiện, lại giải thích Tát bạt la chú, áp dụng
thuyết của các học phái khác như Nhân
minh, Lượng luận v.v... để phu diễn thuyết
của phái mình và đề xướng nhiều nghĩa
mới.
Cưu ma lị la ra sức công kích Phật giáo,
cổ xúy tư tưởng Bà la môn, môn đệ của
ông này sau lập phái riêng gọi là Ba đạt
phái (Phạm:Bhàỉỉi). Còn phái Bà la bạt
già la thì gọi là Cổ lỗ phái (Phạm:Guru)
phồn thịnh một thời, sau dần dần suy vi.
Từ đó trở đi phái Di mạn sai và phái Phệ
đàn đa li khai, thậm chí đối chọi lẫn nhau.
Nhưng phái Cưu ma lị la đến đời sau vẫn
còn sức sống, và những sách chú thích của
phái này đến nay cũng vẫn còn. (X. luận
Thành duy thức Q.1; luận Kim cương
châm; Thành duy thức luận thuật kí Q.1
phần cuối, Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm
chương Q.1 phần đầu]. (xt. Thanh Luận).
DI MẠN SAI KINH
Phạm:Mìmàôsà-sùtra. Thánh điển
căn bản của phái Di mạn sai, một trong sáu
phái triết học Ấn độ. Tương truyền kinh

này do Kì mễ ni (Phạm:Jaimini) sáng tác
vào khoảng thế kỉ II, III trước Tây lịch.
Đến khoảng thế kỉ thứ II sau Tây lịch lại
do người sau biên soạn thành 12 chương
60 tiết 2742 câu, chia làm 915 luận đề, là
Thánh điển lớn nhất trong sáu phái triết
học.
Kinh này cốt yếu bàn về giáo pháp
(dharma), giáo lệnh (Phạm:codanà) v.v..
trong kinh Phệ đà, nó gắn liền với cuộc
sống hàng ngày của người Nhã lợi an
(Aryan), vì ngay trong những hành động
và lời nói hàng ngày của họ đều được qui
định bởi những nghi thức và phép tắc tế tự
mang đầy tính quyền uy.
Đứng về phương diện hình thức và tính
chất mà nói thì kinh này có thể được chia
làm hai phần: Thần ca (Phạm: Mantra) và
Phạm thư (Phạm: Bràhmaịa), nhưng về
nội dung thì có thể chia thành năm loại:
1. Nghi quĩ (Phạm: Vidhi) chiếm phần
lớn trong sách này, bao gồm những phép
tắc tỉ mỉ như: Các thần trong lễ tế, vật cúng
tế, người chủ tế, thứ tự việc tế, quan tế (gia
trưởng) v.v...
2. Thần ca: Tức là ba thứ trong kinh
Phệ đà: Tán ca, Ca vịnh, Tế từ.
3. Danh xưng (Phạm: Nàmadheya): Là
những tên gọi điển tế trong các kinh Phệ
đà, như: Hỏa tế, Tâm mãn nguyệt tế v.v...
4. Cấm chế (Phạm: Niwedha): Nói rõ
những việc phải ngăn cấm trong nghi thức
cúng tế.
5. Thích nghĩa (Phạm:Arthavàda): Giải
thích về nguồn gốc và công đức của những
nghi thức cúng tế.
Những điều trên đây đều liên quan đến

việc cúng tế, nguồn gốc tri thức của chúng
đều thuộc tính chất thiên khải (Thánh giáo
lượng), chứ không phải những vấn đề chủ
yếu của nhân sinh hoặc tư tưởng. Bởi thế,
đứng về mặt giá trị triết học mà nói, thì
chúng không có một ý nghĩa đặc thù nào.
Nhưng, nếu loại bỏ phần nghi thức tế tự
trong kinh đi, phần còn lại là tìm hiểu tính
chất tuyệt đối của Phệ đà, thì đó là một trong
những luận đề quan trọng từ xưa đến nay
trong triết học Ấn độ. Đây cũng là luận đề
bàn thảo về âm thanh (Phạm: zabda) là
thường trụ hay là vô thường.
DI MẠN SAI KINH

D
1243
Kinh này chủ trương âm thanh là thực
tại tồn tại trong vũ trụ, tất cả lời cầu đảo
đều có sức thần bí tuyệt đối: đây tức là Thanh
thường trụ luận và luận điểm này cũng có
liên quan đến các học phái khác như: Ni
dạ da (Phạm:Nyàyika), Thắng luận (Phạm:
Vaizewika) và cả với Phật giáo nữa.
Phái Di mạn sai lại căn cứ vào Thanh
thường trụ luận mà triển khai phương pháp
nghiên cứu làm năm giai đoạn, tức là: đối
tượng nghiên cứu, những điểm còn ngờ,
luận phản đối, định thuyết phản bác và
các luận khác. Phái này xác lập cơ sở trên
năm phương pháp trên để tìm cầu tri thức.
Đây là điểm rất có ý nghĩa về lịch sử tư
tưởng trong triết học Ấn độ.
Sách chú thích quan trọng nhất của kinh
này là Tát bạt la chú (Phạm: Zabarabhàwya)
do Tát bạt la tư mã mễ (Phạm:
Zabarasvàmin) soạn. [X. Ấn dộ triết học
nghiên cứu Q.1 (Vũ tỉnh Bá thọ)].
DI QUANG (? - 1155)
Vị tăng tông Lâm tế đời Tống, hiệu Hối
am, biệt hiệu Thiền trạng nguyên, Quang
trạng nguyên. Sư người Trường lạc, Mân
châu (Phúc kiến), họ Lí. Năm 18 tuổi sư
xuất gia thụ giới, từng tham học nơi các
Thiền sư Viên ngộ Khắc cần, Hoàng bá
Cảnh tường, Cao am Thiện ngộ v.v... Sau
sư đắc pháp nơi Thiền sư Đại tuệ Tông cảo
và nối pháp của ngài. Biệt hiệu Thiền trạng
nguyên của sư chính do ngài Tông cảo đặt
cho.
Lúc đầu, sư hoằng pháp ở Cổ sơn, không

bao lâu, nhận trụ trì chùa Hiếu trung ở
Tuyền châu trải 10 năm. Sau sư dời đến ở
Qui sơn thuộc Phúc châu, rồi vì bệnh nên
trở về am Vân môn.
Năm Thiệu hưng 25 đời vua Cao tông
sư tịch. Sư có soạn: Hối am quang trạng
nguyên hòa thượng ngữ yếu truyền ở đời.
[X. Gia thái phổ đăng lục Q.18; Liên đăng
hội yếu Q.17].
DI SA TẮC BỘ NGŨ PHẦN LUẬT
Phạm: Mahizàsakavinaya, 30 quyển.
Cũng gọi Di sa tắc bộ hòa hi ngũ phần luật,
Di sa tắc luật, Ngũ phần luật, do các ngài
Phật đà thập và Trúc đạo sinh dịch vào đời
Lưu Tống, đưa vào Đại chính tạng tập 22.
Đây là tạng luật do Di sa tắc bộ (Hóa địa
bộ) lưu truyền. Bản chữ Phạm do ngài Tam
tạng Pháp hiển thỉnh được ở nước Sư tử
(Tích lan), đến tháng 12 năm Cảnh bình
thứ 2 (424) mới được phiên dịch ở chùa
Long quang tại Kiến nghiệp (Nam kinh).
Bộ luật này có năm phần nên gọi là
Ngũ phần:
- Phần đầu từ quyển 1 đến 10 là 251
giới tỉ khưu bao gồm 4 pháp Ba la di, 13
pháp Tăng tàn, 2 pháp Bất định, 30 pháp
Xả đọa, 91 pháp Đọa, 4 pháp Hối quá, 100
pháp Chúng học, 7 pháp Diệt tránh...
- Phần hai từ quyển 11 đến 14 là 370
giới tỉ khưu ni bao gồm 8 pháp Ba la di, 17
pháp Tăng tàn, 30 pháp Xả đọa, 207 pháp
Đọa, 8 pháp Hối quá và 100 pháp Chúng
học...
- Phần ba từ quyển 15 đến quyển 22
bao gồm pháp thụ giới, pháp Bố tát, pháp
an cư, pháp tự tứ, pháp y (áo), pháp bì cách
(giày dép), pháp dược (thuốc), pháp thực

(ăn uống), pháp ca hi na y...
- Phần bốn từ quyển 23 đến quyển 24
bao gồm pháp Diệt tránh, pháp Yết ma.
- Phần năm từ quyển 25 đến 30 bao
gồm pháp phá tăng, pháp ngọa cụ, pháp
tạp, pháp uy nghi, pháp già bố tát, pháp
biệt trụ, pháp điều phục, pháp tỉ khưu ni,
pháp ngũ bách tập, pháp thất bách tập v.v...
Trong các phần trên, 19 pháp từ pháp
thụ giới phần ba đến pháp tỉ khưu ni phần
năm là phẩm Kiền độ, tức là chia loại và
DI SA TẮC BỘ NGŨ PHẦN LUẬT

D
1244
giải thích các nghi thức hành sự, yết ma
trong chúng tăng, cho đến những điều luật
qui định các việc ăn, ở, mặc hàng ngày.
Thời gần đây các học giả đã nghiên cứu
đối chiếu luật tạngPàlivới các bộ luật Hán
dịch và đều cho rằng bộ luật này gần giống
với các tạng luậtPàli hơn cả, nhưng nó lại
không được lưu truyền rộng rãi ở Trung
quốc.
Ngoài ra, ngài Phật đà thập còn dịch Di
sa tắc ngũ phần giới bản 1 quyển. [X. Tứ
phần luật hàm chú giới bản sớ Q.1 phần
trên; Cao tăng pháp hiển truyện; Xuất tam
tạng kí tập Q.2, Q.3, Q.15; Khai nguyên
thích giáo lục Q.5, Q.6, Q.9; Tân biên chư
tông giáo tạng tổng lục Q.2; Pháp kinh lục
Q.5].
DI SƠN KINH
.........
Có 1 quyển, ngài Trúc pháp hộ dịch
vào đời Tây Tấn, gọi đủ là Lực sĩ di sơn
kinh, thu vào Đại chính tạng tập 2.
Nội dung kể lại việc đức Phật lúc về già
ở thành Câu di na kiệt hiển bày sức thần
thông ném lên cõi Phạm thiên một tảng đá
mà 500 người chủng tộc Mạt la không dời
nổi. Sau đó, Ngài lại thị hiện sức thần túc,
trí tuệ, ý hành.
Đức Phật tuy có mười lực thù thắng,
nhưng cuối cùng vì sức vô thường nên Ngài
cũng phải xả bỏ sắc thân mà vào Niết bàn.
Kinh này tương đương với kinh thứ ba
trong phẩm 42 của Tăng nhất a hàm, nhưng
nội dung có nhiều chỗ khác nhau.

DI THÊ LA THÀNH
Di thê la, Phạm;Pàli: Mìthilà. Cũng
gọi Di tát la thành, Di hi la thành, Nhĩ si
la thành, Di di thành, Vô di thành. Hán
dịch: Lượng thành, Phân trất thành, Kim
đới thành. Tòa thành cổ ở Trung Ấn độ,
là thủ đô của nước Tì đề ha (Phạm:
Videha), thuộc chủng tộc Bạt kì (Phạm:
Vfji). Nước này có khu rừng Đại thiên
nại là nơi mà ngày xưa đức Phật đã nói về
truyện tích tiền thân của Đại thiên vương.
Cứ theo kinh Di lặc hạ sinh chép, thì nước
này có đại tạng Bát trù (Phạm:Pàịđuka)
là một trong bốn Đại tạng. Từ giữa thế kỉ
XIV đến giữa thế kỉ XVI vùng này do
Vương triều Bà la môn thống trị và theo
nhà khảo cổ học người Anh là ông
Cunningham thì thành Di thê la ở vào
khu vực Janakpur ngày nay.
Tì đề ha còn gọi Vĩ đề ha, Ti đà đề. Hữu
bộ tì nại da dược sự quyển 15 chép, ở đời
quá khứ, khi đức Phật làm vua nước Vĩ đề
ha, tâm Ngài rất từ bi. Kinh Du hành trong
Trường a hàm quyển 2 chép, tương truyền
việc A xà thế nước Ma yết đà đánh dân tộc
Bạt kì nước Vĩ đề ha không thắng, bèn xây
thành Hoa thị để phòng ngự. Lại nữa, mẹ
đẻ của vua A xà thế là người thuộc tộc Vĩ
đề ha cho nên có tên là Vi đề hi (Pàli:
Vedehì). [X. Trung a hàm Q.14 kinh Đại
thiên nại lâm; kinh Phương quảng đại trang
nghiêm Q.1 phẩm Thắng tộc; kinh Lục độ
tập Q.8; kinh Phật mẫu đại khổng tước minh
vương Q.trung, A. Cunningham: Ancient
Geography of India].
DI TRÌ GIÀ THÁP
Di trì già, Phạm:Mfttika.

Cứ theo phẩm Chuyển diệu pháp luân
37 trong kinh Phật bản hạnh tập quyển 33
chép, thì lúc đức Phật mới thành đạo, Ngài
muốn đến vườn Lộc dã gần thành Ba la
nại để hóa độ năm người tiên, liền bay qua
sông Hằng, hướng về Ba la nại, đáp xuống
bên cạnh ao rồng. Chúa rồng ở ao này tên
là Thương khư bèn xây tháp ở chỗ bàn
chân đức Phật đặt xuống, gọi là tháp Di trì
già.
DI SƠN KINH

D
1245
DỊ
..
Phạm:jarà. Sự đổi khác, suy hoại của
sự vật. Là một trong các pháp Tâm bất tương
ứng hành, một trong bốn tướng (sinh, trụ,
dị, diệt) do Hữu bộ của Tiểu thừa thành
lập. [X. luận Câu xá Q.5]. (xt. Tứ Tướng).
DỊ AN TÂM
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Pháp an tâm trái với sự truyền thừa của Tổ
sư. Nghĩa là an tâm khác với kiến giải và
tông chỉ chính thống của tông phái. Cũng
gọi Dị giải, Dị kế, Dị nghĩa, Tà nghĩa, Tà
lưu, Bí sự v.v...
Tịnh độ chân tông của Nhật bản xưa
nay rất trọng sự an tâm, cho nên thường
dùng từ ngữ Dị an tâm để cảnh giác hành
giả. [X. Chân tông an tâm dị tránh kỉ sự; Dị
an tâm sử].
DỊ BỘ
.....
Chỉ các tông phái, học thuyết bất đồng
trong Phật giáo.
Dị bộ tông luân luận thuật kí (Vạn tục
83, 211 hạ) nói: “Dị là khác, bộ là loại, tùy
theo kiến giải, tình chấp bất đồng mà có sự
phân biệt thành bộ loại khác nhau”.
Ngoài ra, dị bộ còn chỉ đối thủ trong
cuộc tranh luận.
DỊ BỘ TÔNG LUÂN LUẬN
Phạm: Samayabhedoparacanasacakra,
1 quyển, do ngài Thế hữu (Phạm:
Vasumitra khoảng thế kỉ I, II, Tây lịch)
người Ấn độ soạn, ngài Huyền trang dịch

vào đời Đường, thu vào Đại chính tạng tập
49, là tác phẩm của Phật giáo Tiểu thừa.
Dị bộ là chỉ các bộ phái khác nhau; Tông
luân là tông chỉ và học thuyết của các bộ
phái bất đồng, giống như bánh xe quay
chuyển không nhất định.
Nội dung lấy giáo nghĩa của Thuyết nhất
thiết hữu bộ làm nền tảng để tường thuật
quá trình phân hóa và các điểm dị đồng về
giáo nghĩa của 20 bộ phái Phật giáo Tiểu
thừa. Đây là bộ sách rất cần thiết cho những
ai muốn nghiên cứu lịch sử của các bộ phái
Phật giáo.
Những bản dịch khác của luận này có
Thập bát bộ luận 1 quyển và Bộ chấp dị
luận 1 quyển đều do ngài Chân đế dịch
(nhưng Thập bát bộ luận có người ngờ là
do Ngài Cưu ma la thập đời Diêu Tần dịch).
Về sách chú thích luận này có Dị bộ
tông luân luận thuật kí 1 quyển của ngài
Khuy cơ. [X. Đại đường nội điển lục Q.4;
Khai nguyên thích giáo lục Q.7, Q.8).
DỊ BỘ TÔNG LUÂN LUẬN THUẬT KÍ
Có 1 quyển, ngài Khuy cơ soạn vào đời
Đường, thu vào Vạn tục tạng tập 83, là sách
chú thích luận Dị bộ tông luân, nói rõ lịch
sử phân chia và giáo nghĩa của 20 bộ phái
Phật giáo Tiểu thừa. Đầu tiên là bài tựa,
trình bày lí do soạn luận và phiên dịch; sau
đó giải thích chính văn, nói rõ nghĩa của
luận Dị bộ tông luân.
Sách chú thích bộ thuật kí này có: Dị
bộ tông luân luận thuật kí mục luận 5 quyển
của Phong sơn Vinh thiên, Di bộ tông luân
luận thuật kí tư kí 2 quyển của Trí sơn Hải
ứng và Dị bộ tông luân luận thuật kí biệt
lục 2 quyển của Phong sơn Ngộ tâm v.v...

DỊ CHẤP
Dị chấp là chấp chặt những hiểu biết
trái với chính lí. Như ngoại đạo chấp trước
thân ta do năm uẩn giả hòa hợp là có thật.
Quán Vô lượng thọ kinh sớ quyển 4
DỊ CHẤP

D
1246
(Đại 37, 271 trung) nói: “Thuận theo giáo
pháp mà tu hành, dứt trừ nghi lầm, không
để tất cả biệt giải, biệt hành, dị học, dị kiến,
dị chấp khuynh đảo khiến phải trở lui”. [X.
Giáo hành tín chứng Q.6 phần cuối].
DỊ CHẤT BẤT THÀNH
Tịnh độ và Uế độ tính chất tuy có khác,
nhưng đều lấy chân như làm bản thể, cho
nên nói dị chất bất thành (khác chất không
thành), là một trong ba bất thành. [X. luận
Thích tịnh độ quần nghi Q.4]. (xt. Tam Bất
Thành).
DỊ DỊ TƯỚNG
Một trong bốn tùy tướng. Đối lại với Dị
tướng. Là pháp khiến cho Dị tướng khởi
tác dụng đổi khác.
Tất cả các pháp hữu vi đều có đủ bốn
tướng sinh, trụ, dị, diệt. Nhưng vì tự thể
của bốn tướng này cũng là pháp hữu vi,
nên cần phải có pháp khác để làm cho chúng
sinh, trụ, dị, diệt, đó tức là bốn pháp sinh
sinh, trụ trụ, dị dị, diệt diệt, cũng gọi là Tùy
tướng, Tiểu tướng. Đối lại, bốn tướng sinh,
trụ, dị, diệt gọi là Bản tướng, Đại tướng. (xt.
Tứ Tướng)
DỊ DỤ
Phạm: vaidharmya-dfwỉànta. Tiếng
dùng trong Nhân minh, đối lại với Đồng
dụ. Cũng gọi Dị phẩm, Dị pháp, Dị pháp
dụ. Một trong hai dụ Nhân minh.
Là thí dụ nêu lên sự vật khác phẩm loại
với Tông (mệnh đề) và Nhân (lí do), đồng
thời, từ đó xác định Đồng dụ có chính xác
hay không. Chẳng hạn như lập luận thức:

Tông: Âm thanh là vô thường.
Nhân: Vì có tính được tạo ra.
Đồng dụ: Những vật có tính được tạo
ra đều vô thường, như cái lọ v.v...
Dị dụ: Những vật thường trụ đều không
có tính được tạo ra, như hư không...
Trong hai thí dụ trên thì Đồng dụ là từ
chính diện trực tiếp suy đoán tông, còn Dị
dụ thì từ phản diện gián tiếp xác định sự
suy đoán của Đồng dụ có đúng hay không.
Bởi thế, Đồng dụ phải cùng một phẩm loại
với Tông và Nhân, Dị dụ phải khác phẩm
loại với Tông và Nhân. Tức là, trong ba
điều kiện của Nhân, Đồng dụ biểu hiện điều
kiện “Đồng phẩm hoàn toàn có cùng tính
chất với Nhân” (Đồng phẩm biến hữu tính),
còn Dị dụ thì biểu hiện điều kiện “Dị phẩm
hoàn toàn khác với tính chất của Nhân”
(Dị phẩm biến vô tính).
Lại nữa, trong Nhân minh, nếu dùng
Dị dụ để lập luận thức thì gọi là Li tác pháp,
nội dung phải theo qui định Tông trước
Nhân sau, nếu Dị dụ không hoàn toàn thì
trở thành Tự dị dụ (dị dụ tựa hồ như đúng
mà sai) sẽ phát sinh năm lỗi gọi là “Dị dụ
ngũ quá”, gồm:
1. Sở lập pháp bất khiển quá.
2. Tăng lập pháp bất khiển quá.
3. Câu bất khiển quá.
4. Bất li quá.
5. Đảo li quá.
[X. Nhân minh luận sớ thụy nguyên kí
Q.3; Nhân minh nhập chính lí luận ngộ
tha môn thiển thích (Trần đại tề)]. (xt. Nhân
Minh, Tự Dị Dụ Ngũ Quá).
DỊ ĐOAN
Đứng về phương diện tôn giáo học mà

nói, thì từ Dị đoan là chỉ cho các tôn giáo
khác với tôn giáo mà mình tin theo. Như
các tín đồ của Thiên chúa giáo gọi sự tin
thờ các tôn giáo khác là dị đoan. Phật giáo
thì gọi các tôn giáo hoặc học thuyết khác là
ngoại đạo, ngoại giáo, ngoại pháp, ngoại học,
dị học. Còn Phật giáo thì gọi mình là nội
DỊ CHẤT BẤT THÀNH

D
1247
đạo, nội giáo, nội pháp, nội học; gọi các
sách của ngoại đạo, là ngoại điển, và kinh
sách Phật thì được gọi là nội điển.
Đối với các thuyết khác của ngoại giáo
cũng gọi là dị giải (hiểu khác), dị kế (chấp
khác), dị nghĩa, biệt giải. Đối với những
người không tin chính pháp Phật giáo mà
còn có tà kiến thì gọi là phỉ báng chính
pháp (nói tắt là báng pháp, phá pháp, đoạn
pháp).
DỊ HÀNH
Dễ làm. Đối lại với Nan hành (khó làm).
Nghĩa là, trong hai pháp tu Nan hành và
Dị hành để đạt đến giai vị không trở lui, thì
Dị hành là pháp tu mau được mà dễ thực
hiện.
Ngài Long thụ cho pháp tu xưng niệm
danh hiệu Phật là không trở lui, mau thành
mà dễ làm, nhưng, tu pháp này, điều kiện
tiên quyết là phải có lòng tin vững mạnh.
Vãng sinh luận chú quyển thượng của
Đàm loan (Đại 40, 826 trung), nói: “Dị
hành đạo, nghĩa là chỉ cần nhân duyên
tin Phật, phát nguyện vãng sinh, nương
nhờ nguyện lực củc Phật, được sinh về
cõi thanh tịnh”.
Tông Tịnh độ Nhật bản cho rằng xưng
niệm danh hiệu Phật với đầy đủ ba tâm
(trực tâm, thâm tâm, hồi hướng phát nguyện
tâm) là Dị hành; Chân tông thì không những
cho niệm danh hiệu Phật là dị hành mà
còn cho niệm danh hiệu với niềm tin sâu
xa vào tha lực hồi hướng của Phật A di đà
cũng là dị hành. [X. luận Thập trụ tì bà sa

Q.5 phẩm Dị hành].
DỊ HÀNH PHẨM
Phẩm thứ 9 trong luận Thập trụ tì bà sa
do ngài Long thụ soạn, ngài Cưu ma la thập
dịch. Phẩm này được rút ra để lưu hành
riêng. Đây là pháp tu dễ thực hành chỉ bày
cho những người cầu quả vị Bất thoái
(không trở lui).
Ngài Đàm loan đời Bắc Ngụy lấy phẩm
này làm tiêu chuẩn để lập giáo phán hai
đạo khó, dễ, chủ trương xưng niệm danh
hiệu chư Phật thì dễ đạt đến quả vị Sơ địa
bất thoái, cho nên đặc biệt đề cao sự cứu
độ của đức Phật A di đà. Nếu nương vào
sức mình mà tu hành thì khó, giống như
người đi bộ; còn tu hành niệm Phật nhờ
vào nguyện lực cứu độ của Ngài thì dễ, giống
như người ngồi thuyền lướt trên mặt nước.
Nội dung trọng yếu của phẩm Dị hành
là: Ý nhớ nghĩ chư Phật, Bồ tát, thân cung
kính lễ bái và miệng niệm danh hiệu của
các Ngài. [X. Xuất tam tạng kí tập Q.4].
DI HÀNH THỦY LỘ
Ví dụ giáo pháp Dị hành dễ tu giống
như đi thuyền trên mặt nước.
Phẩm Dị hành trong luận Thập trụ tì
bà sa quyển 5 (Đại 26, 41 trung) nói: “Phật
pháp có vô lượng môn, như đường đi ở
thế gian có khó có dễ. Đi bộ trên đất thì
khó nhọc, ngồi thuyền lướt trên mặt nước
thì khỏe khoắn. Đạo Bồ tát cũng như thế:
có vị tinh tiến tu hành khó nhọc, có vị
đem lòng tin làm phương tiện thì dễ làm
mà mau đạt đến địa vị Bất thoái chuyển
(không trở lui). (xt. Nan Hành Đạo Dị
Hành Đạo).
DỊ HÀNH THỪA

Phạm:Sahaji-yàna. Phái Mật giáo tả
đạo ở Ấn độ tự xưng là Dị hành thừa (cỗ xe
dễ vận chuyển).
Mật giáo tả đạo xuất hiện vào thế kỉ
thứ VII Tây lịch, nhấn mạnh thuyết Đại
lạc (Phạm:Mahà-sukha-vàda) trong kinh
Thuần mật kim cương đính. Mật giáo tả
DỊ HÀNH THỪA

D
1248
đạo được truyền vào Tây tạng khoảng thế
kỉ thứ VIII và trở thành căn bản của Lạt
ma giáo. Phái này thịnh hành từ thế kỉ X
đến XI, một số kinh điển Mật giáo tả đạo
đã được truyền vào Trung quốc và dịch ra
Hán văn, nhưng không gây được ảnh
hưởng gì về phương diện tư tưởng. (xt. Mật
Tông).
DỊ KHẨU ĐỒNG ÂM
...........
Khác miệng cùng tiếng: Nghĩa là nhiều
người nói một lời trong cùng một lúc.
Kinh Quán phổ hiền bồ tát hạnh pháp
(Đại 9, 389 hạ), nói: “Bấy giờ, ba vị Đại sĩ
(khác miệng cùng tiếng) bạch Phật rằng...”
[X. kinh Đại Phật đỉnh thủ lăng nghiêm
Q.5; kinh Niết bàn (bản Nam) Q.10].
DỊ KIẾN
.....
Thấy hiểu khác. Chỉ cho kiến giải xấu
ác do phiền não sinh khởi.
Luật Tứ phần quyển 32 (Đại 22, 786
hạ) nói: “Chúng sinh nương theo dị kiến
rồi sinh chấp trước, nên không hiểu được
pháp duyên khởi rất sâu xa”.
Đệ tử Phật không nên để tất cả biệt
giải, biệt hành, dị kiến, dị chấp, dị học
làm mê loạn và khuynh đảo đến nỗi thoái
thất.
DỊ LOẠI TRỢ NGHIÊP
Trợ nghiệp khác loại. Đối lại với Đồng
loại trợ nghiệp (Trợ nghiệp cùng loại). Cũng
gọi là Dị loại thiện căn (gốc lành khác loại).
Phát tâm bồ đề làm các việc như: xây

dựng chùa tháp, tạc tượng đúc chuông, bố
thí phóng sinh v.v... là những hạnh nghiệp
phụ giúp cho chính nghiệp niệm Phật vãng
sinh, gọi là Dị loại trợ nghiệp. (xt. Chính
Trợ Nhị Nghiệp).
DỊ LOẠI TRUNG HÀNH
Đi trong các loài khác. Bồ tát phát
nguyện làm lợi ích cho chúng sinh, nên
sau khi giác ngộ, các Ngài không trụ nơi
Niết bàn mà ra vào đường sinh tử, tự nguyện
ở trong sáu ngã để cứu giúp tất cả hữu tình.
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 8 Nam
tuyền Phổ nguyện chương (Đại 51, 257
trung) nói: “Một hôm sư dạy chúng rằng:
Nói như như là đã sớm thay đổi rồi. Thời
nay, sư tăng phải đi lại trong các loài”.
Qui tông nói: “Tuy làm hạnh súc sinh
mà không bị quả báo súc sinh”.
DỊ LOẠI VÔ NGẠI
Khác loài mà không ngăn ngại lẫn nhau.
Đối lại với Đồng loại vô ngại. Nghĩa là chủng
loại tuy bất đồng, nhưng dung nhiếp lẫn
nhau không trở ngại, như nước với đất.
DỊ PHÁP TƯƠNG TỰ QUÁ LOẠI
Tiếng dùng trong Nhân minh. Là lỗi
thứ hai trong 14 lỗi Tự năng phá của Nhân
minh cũ do Mục túc lập.
Trong đối luận Nhân minh, khi người
vấn nạn muốn bác bỏ chủ trương của người
lập luận, bèn dùng Đồng dụ của đối phương
làm Dị dụ của chính mình để công kích
đối phương và gán ép cho họ đã phạm lỗi
Bất định. Nhưng thực ra thì chính người
vấn nạn đã vi phạm lỗi Dị pháp tương tự.
Chẳng hạn như đệ tử Phật lập luận thức:
Tông: Âm thanh là vô thường.
Nhân: Vì do sự nỗ lực không ngừng

phát ra.
Đồng dụ: Phàm những cái do sự nỗ lực
không ngừng phát ra đều vô thường, ví như
cái lọ.
Dị dụ: Phàm những cái thường trụ, đều
DỊ KHẨU ĐỒNG ÂM

D
1249
không do sự nỗ lực phát ra, ví như hư
không.
Người vấn nạn muốn bác bỏ luận thức
trên đây, bèn nói: “Hư không là thường,
chẳng phải do sự nỗ lực phát ra; âm thanh
do sự nỗ lực phát ra, tức là vô thường. Cái
lọ là vô thường, vì có tính chất ngại; âm
thanh không có tính chất ngại nên là
thường trụ. Vả lại, cái lọ là vô thường, mà
đã vô thường thì ắt có tính chất ngại”, thì
có thể nêu ngược lại: “Âm thanh không có
tính chất ngại” nên âm thanh phải là thường
trụ, do đó, bạn đã phạm phải lỗi bất định.
Vì bất định nên cuối cùng dùng Nhân “do
sự nỗ lực” của bạn rồi lấy cái lọ làm Đồng
dụ mà lập Tông “Âm thanh là vô thường”
là đúng, hay dùng Nhân “không chất ngại”
của tôi rồi lấy cái lọ làm Dị dụ mà lập Tông
“Âm thanh là thường trụ” là đúng?
Bởi vì các qui định trong Nhân minh,
Dị phẩm cần phải có đủ “Biến vô tính”
thì mới có thể lập luận ngược lại. Như
người vấn nạn nêu lên Dị phẩm Lọ là có
tính chất ngại để lập luận ngược lại “Âm
thanh là thường trụ”, nhưng “tính chất
ngại” của lọ chỉ có một phần liên quan
với “vô thường” của Tông, mà trong Dị
phẩm cũng có liên quan một phần tâm,
tâm sở, là không có tính chất ngại, là vô
thường, cũng có thể được dùng để chứng
minh quay trở lại là “Âm thanh không
có tính chất ngại, thì âm thanh phải là
vô thường”.
Ở đây, người vấn nạn chỉ dùng “tính

chất ngại của cái lọ” để chứng minh “Âm
thanh là thường trụ”, chứ không dùng “tính
không chất ngại của tâm, tâm sở” để chứng
minh “Âm thanh là vô thường”, do đó đã
thiếu hẳn điều kiện “Dị phẩm biến vô tính”
trong ba điều kiện của Nhân, nên đã làm
cho luận điểm của chính mình không thể
xác lập được. Cho nên, kết quả, cũng không
thể bác bỏ lập luận của đối phương. [X.
luận Nhân minh chính lí môn phần đầu,
Nhân minh luận sớ thụy nguyên kí Q.8;
Nhân minh thập tứ tương tự quá loại lược
thích (Duy hiền)].
DỊ PHẨM
.....
Phạm: asapakwa. Tiếng dùng trong
Nhân minh.
I. Dị phẩm. Đối lại với Đồng phẩm.
Phẩm loại không cùng một tính chất gọi là
Dị phẩm, như Vô thường và Thường trụ.
II. Dị phẩm. Sự vật được chứng minh
không đồng thời tồn tại, như Vô thường
và Hư không. [X. luận Nhân minh nhập
chính lí].
III. Dị phẩm. Phẩm loại không cùng
tính chất với khách từ (hậu trần) của Tông
(mệnh đề).
Luận Nhân minh nhập chính lí (Đại
32, 11 trung), nói: “Dị phẩm nghĩa là ở nơi
đó không có pháp sở lập”. Dị phẩm bao
gồm Tông dị phẩm và Nhân dị phẩm.
Nhưng Dị phẩm trong Nhân minh thông
thường là chỉ cho Tông dị phẩm. Phàm sự
vật không có nghĩa nói trong pháp sở lập
đều thuộc Tông dị phẩm. Như lập Tông
“Âm thanh là vô thường”, thì “vô thường”
là pháp sở lập. Hư không v.v... không có

tính chất vô thường, nên thuộc Tông dị
phẩm. [X. Nhân minh nhập chính lí luận
sớ Q.trung phần cuối; Nhân minh nhập
chính lí luận ngộ tha môn thiển thích (Trần
đại tề)].
DỊ PHẨM BIẾN VÔ TÍNH
..............
Phạm:Vipakawe asattvaô. Tiếng dùng
trong Nhân minh. Là đặc chất (tướng) thứ
ba trong ba đặc chất của Nhân (lí do) trong
tác pháp ba chi Nhân Minh. Đồng nghĩa
với Dị phẩm phi hữu.
Dị phẩm chỉ cho tất cả các pháp ngoại
DỊ PHẨM BIẾN VÔ TÍNH

D
1250
trừ phạm vi khách từ (hậu trần) của Tông
(mệnh đề). Biến vô tính hàm ý là hoàn
toàn không có quan hệ, tức là Nhân hoàn
toàn không dính dáng gì với Tông dị phẩm.
Như vậy thì toàn bộ Tông dị phẩm đều
không có pháp Năng lập, tự nhiên cũng
không xác lập được Nhân để chứng minh
Tông. (xt. Tam Chi Tác Pháp).
DỊ PHẨM HỮU
........
Tiếng dùng trong Nhân minh. Hữu
nghĩa là có toàn bộ. Tức toàn bộ Tông dị
phẩm đều có nghĩa của pháp Năng lập.
Chẳng hạn như luận sư phái Thanh
luận đối với đệ tử Phật lập luận thức:
Tông: Âm thanh là thường trụ.
Nhân: Vì có tính lường được.
Trong luận thức trên “thường trụ” là
“pháp sở lập”, “lường được” là “pháp năng
lập”.
Như vậy, phàm cái gì không có tính
thường trụ (như cái lọ) đều thuộc Tông dị
phẩm. Nhưng, cái lọ hay bất cứ vật gì khác
tuy không có tính thường trụ, song cũng
có thể là đối tượng của tư tưởng, thậm chí
như lông rùa sừng thỏ, chẳng những không
có tính thường trụ, mà thật ra còn là hư ảo,
không tồn tại, nhưng cũng có thể là đối
tượng của tư tưởng, vì thế gọi là Dị phẩm
hữu.
DỊ PHẨM HỮU PHI HỮU
..............
Tiếng dùng trong Nhân minh. Hữu phi
hữu nghĩa là một phần có, một phần không

có. Trong Nhân minh, Tông dị phẩm một
phần có nghĩa của pháp năng lập, một phần
không có, gọi là Dị phẩm hữu phi hữu.
Chẳng hạn như Thắng luận sư đối với
Thanh luận sư lập luận thức:
Tông: Âm thanh do nỗ lực không
ngừng mà phát ra.
Nhân: Vì có tính vô thường.
Trong đó, “nỗ lực không ngừng mà phát
ra” là pháp sở lập, “vô thường” là pháp năng
lập. Trong luận thức này, phàm những cái
không có tính nỗ lực không ngừng mà phát
ra (như hư không, điện v.v...) đều thuộc
Tông dị phẩm. Mà “hư không” chẳng
những không có tính nỗ lực không ngừng
phát ra, lại cũng không có tính vô thường,
cho nên là Dị phẩm phi hữu; “điện” vốn
không có tính nỗ lực không ngừng mà phát
ra, nhưng lại có tính vô thường, cho nên là
Dị phẩm hữu.
Như vậy, cùng trong Tông dị phẩm mà
một phần thì có tính vô thường của pháp
năng lập, một phần thì không có, vì thế gọi
là Dị phẩm hữu phi hữu.
DỊ PHẨM NHẤT PHẦN CHUYỂN ĐỒNG PHẨM
BIẾN CHUYỂN BẤT ĐỊNH
Tiếng dùng trong Nhân minh. Là một
trong sáu lỗi Bất định của Nhân, một trong
33 lỗi của Nhân minh. Gọi tắt là Dị phần,
Đồng toàn bất định quá.
Dị phẩm nhất phần chuyển, Phạm:
Vipakwaikadeza-vftti; Đồng phẩm biến
chuyển, Phạm: Sapakwa-vyàpaka; Bất
định, Phạm:An-aikàntika. Đây là lỗi thiếu
mất tướng thứ ba của Nhân (lí do), tức là
một phần Tông dị phẩm có Nhân và toàn
bộ Tông đồng phẩm có Nhân. Tương đương

với câu thứ ba “Đồng phẩm hữu, Dị phẩm
hữu phi hữu” trong chín câu Nhân.
Chẳng hạn như lập các luận thức:
1. Tông: Âm thanh do sự nỗ lực không
ngừng mà phát ra.
Nhân: Vì có tính vô thường.
Dụ: Như cái lọ, điện, hư không.
Trong đó, cái lọ có tính nỗ lực không
ngừng mà phát ra, là Tông đồng phẩm,
thuộc tính vô thường. Còn điện và hư không
không do sự nỗ lực không ngừng mà phát
DỊ PHẨM HỮU

D
1251
ra, là Tông dị phẩm. Nhưng điện có tính
vô thường, hư không có tính thường trụ.
Như vậy, cái lọ thuộc tính vô thường nên
Tông đồng phẩm hoàn toàn có Nhân. Còn
trong Tông dị phẩm thì điện có tính vô
thường, hư không có tính thường trụ, do
đó, Tông dị phẩm một phần có Nhân, một
phần không Nhân.
2. Tông: A là đàn ông.
Nhân: Vì không sinh con.
Ở đây, tất cả đàn ông là Tông đồng
phẩm, tất cả đàn bà là Tông dị phẩm. Như
vậy, Tông đồng phẩm hoàn toàn có Nhân,
vì tất cả đàn ông đều không sinh con, còn
Tông dị phẩm đàn bà thì có người sinh con
cũng có người không sinh con. Cho nên,
Tông dị phẩm một phần có Nhân, một phần
không Nhân.
Vậy thì, Nhân không sinh con không
thể minh xác A là đàn ông hay đàn bà. Đó
là lỗi bất định Dị phẩm nhất phần chuyển
(Dị phẩm một phần có Nhân), Đồng phẩm
biến chuyển (Đồng phẩm hoàn toàn có
Nhân). [X. luận Nhân minh nhập chính lí;
Nhân minh nhập chính lí luận sớ Q.trung
phần cuối; Nhân minh tam thập tam quá
bản tác pháp soạn giải Q.trung; Nhân minh
nhập chính lí luận ngộ tha môn thiển thích
(Trần đại tề)]. (xt. Nhân Minh).
DỊ PHẨM PHI HỮU
...........
Tiếng dùng trong Nhân minh. Phi hữu
hàm ý là hoàn toàn không có. Trong
Nhân minh, Tông dị phẩm hoàn toàn

không có pháp năng lập, gọi là Dị phẩm
phi hữu.
Chẳng hạn như đệ tử Phật đối với luận
sư phái Thanh sinh lập luận thức:
Tông: Âm thanh là vô thường.
Nhân: Vì có tính được làm ra.
Trong đó, vô thường là pháp sở lập, tính
được làm ra là pháp năng lập. Trong luận
thức này, phàm những cái không có tính
vô thường (như hư không) đều thuộc Tông
dị phẩm. Mà hư không thì thường trụ,
không có tính được làm ra, cho nên Tông
dị phẩm không có pháp năng lập, vì thế
gọi là Dị phẩm phi hữu.
DỊ PHƯƠNG TIÊN
Phương pháp đặc biệt khác thường mà
đức Phật sử dụng để chỉ dạy giác ngộ cho
chúng sinh. Các sư đời sau căn cứ vào
những kinh điển bất đồng mà đưa ra nhiều
giải thích như sau:
1. Kinh Pháp hoa phẩm Phương tiện
(Đại 9, 8 hạ), nói: “Lại dùng dị phương tiện
giúp bày nghĩa đệ nhất”.
Căn cứ vào câu kinh này, Pháp hoa văn
cú quyển 12 giải thích: Nếu dùng chính quán
tròn đầy mầu nhiệm thì tức là phương tiện
thực tướng, còn như dùng bảy pháp quán
phương tiện để giúp bày nghĩa đệ nhất thì
gọi là Dị phương tiện.
2. Kinh Quán vô lượng thọ (Đại 12, 341
hạ) nói: “Phật bảo Vi đề hi: Ngươi là phàm
phu, tâm tưởng yếu kém, chưa được thiên
nhãn, không thể thấy xa, chư Phật Như lai
có dị phương tiện, khiến ngươi được thấy”.
Căn cứ vào văn kinh này, trong Quán
vô lượng thọ kinh sớ, ngài Trí khải cho
rằng, Dị phương tiện tức là 16 pháp quán

nói trong kinh này, chứ không phải dùng
trực quán gọi là phương tiện. [X. Pháp hoa
huyền tán Q.4; Quán kinh sớ Huyền nghĩa
phần; Quán vô lượng thọ kinh nghĩa sớ
Q.thượng (Tuệ viễn đời Tùy); Quán vô
lượng thọ kinh nghĩa sớ Q.trung (Nguyên
chiếu đời Tống)].
DỊ SINH
Phạm:pfthag-jana. Âm Hán: Tất lật
thác khất na.
DỊ SINH

D
1252
Gọi đủ: Bà la tất lật thác khất na
(Phạm: bàlapfthagjana) Hán dịch: Ngu
dị sinh.
Các nhà dịch cũ dịch là phàm phu, các
nhà dịch mới dịch là dị sinh. Phàm phu
sống chết vòng quanh trong sáu đường, chịu
các quả báo khác nhau. Lại nữa, phàm phu
khởi biến dị mà sinh tà kiến tạo ác, cho
nên gọi là Dị sinh.
Cứ theo luận Đại tì bà sa quyển 45 nói,
thì dị sinh nghĩa là khởi lên cái thấy khác
loại, phiền não khác loại, tạo các nghiệp
khác loại, chịu quả báo khác loại, sinh vào
các loài khác nhau.
Thành duy thức luận thuật kí quyển 2
phần đầu thì cho rằng dị có hai nghĩa:
1. Biệt dị, nghĩa là bậc Thánh chỉ sinh
trong cõi người, cõi trời, còn dị sinh thì sinh
khắp cả năm đường.
2. Biến dị, nghĩa là dị sinh biến chuyển
sinh ra tà kiến v.v... Sinh là sinh loại, vì
sinh loại khác với bậc Thánh nên gọi Dị
sinh. [X. Đại nhật kinh sớ Q.1; Huyền ứng
âm nghĩa Q.24, Q.25]. (xt. Phàm Phu, Bà
La Tất Lật Thác Khất Na).
DỊ SINH ĐÊ DƯƠNG TÂM
Tâm phàm phu dê đực. Gọi tắt: Dương
tâm (tâm dê). Trụ tâm thứ 1 trong 10 trụ
tâm.
Dị sinh tức là phàm phu. Dị sinh đê
dương tâm, nghĩa là phàm phu ngu ngơ
không có trí, chỉ nghĩ đến dâm dục và ăn
uống, giống như dê đực. Phàm phu không
phân biệt rõ thiện ác, buông thả theo ba

độc (tham sân si), đắm đuối năm dục, không
tin ác báo địa ngục, ngày đêm làm các việc
xấu xa, không biết hổ thẹn, bất hiếu bất
trung, bất chấp nhân luân, không đếm xỉa
đến năm thường (nhân nghĩa lễ trí tín); hoặc
khởi đoạn kiến, phủ nhận lí nhân quả, hoặc
khởi thường kiến, không tin luân hồi, khi
trút bỏ thân này, ắt rơi vào đường ác. Bởi
thế, tâm phẩm này được phối hợp với ba
đường ác. [X. kinh Đại nhật Q.1 phẩm Trụ
tâm; Đại nhật kinh sớ Q.2; Bí tạng bảo thược
Q.thượng; Thập trụ tâm nghĩa lâm
Q.thượng].
DỊ SINH TÍNH
Phạm:pfthag-janatva. Các nhà dịch
cũ dịch là phàm phu tính.
Phàm phu là chỉ loại hữu tình chúng
sanh trong sáu đường chưa được giác ngộ
giải thoát. Dị sinh tính là bản tính chủng tử
phiền não của kiến hoặc. Về thể tính của
nó, giữa các bộ có nhiều thuyết:
1. Độc tử bộ Tiểu thừa cho rằng, Dị sinh
tính lấy kiến khổ sở đoạn (10 tùy miên)
làm thể tính. Tính này bị trói buộc ở cõi
Dục nên nhiễm ô. Người tu hành khi đến
giai vị Kiến đạo mới đoạn trừ được. Dị sinh
tính này được thu nhiếp vào “Hành uẩn
tương ứng”.
2. Thuyết nhất thiết hữu bộ Tiểu thừa
chủ trương rằng, thể tính của Dị sinh là
tính phi đắc Thánh đạo (không thể đạt được
Thánh đạo), bị ràng buộc trong ba cõi,
không có tính nhiễm ô và khi hành giả
đến giai vị Tu đạo thì đoạn trừ. Tính này
được nhiếp vào Hành uẩn bất tương ứng
và có tự thể riêng.
3. Kinh bộ Tiểu thừa không lập thể tính

riêng, mà cho rằng Dị sinh tính là phần vị
sai biệt nối nhau khi Thánh pháp chưa sinh.
Đây là một loại tính dị sinh “giả lập”, cũng
tức là bộ này không thừa nhận có tính dị
sinh tồn tại thật sự, mà chỉ tạm đặt danh
tướng để thuyết minh.
4. Duy thức Đại thừa cho rằng, đứng
trên phương diện chủng tử phân biệt khởi
lên hai chướng; phiền não và sở tri mà tạm
đặt ra tính dị sinh; còn phàm phu dị sinh
chỉ khi nào có thể đạt đến giai vị Kiến đạo
DỊ SINH ĐÊ DƯƠNG TÂM

D
1253
dứt hẳn hai chướng thì mới có thể gọi là
bậc Thánh. Cũng tức là do phân biệt mà
khởi hai chướng là Dị sinh tính, nếu không
dứt tính này thì không thể là bậc Thánh.
Chính vì thế mà các phiền não lậu hoặc
do bồ tát Sơ địa diệt trừ còn được gọi là “Dị
sinh tính chướng”. [X. Luận Đại tì bà sa
Q.45; luận Câu xá Q.4; luận Thành duy
thức Q.9; Thành duy thức luận thuật kí
Q.3].
DỊ THẾ NGŨ SƯ
...........
Năm bậc thầy khác thời đại. Chỉ cho
năm vị đệ tử Phật lần lượt truyền trì pháp
tạng trong khoảng 100 năm sau Phật nhập
diệt. Đối lại với “Đồng thế ngũ sư” (năm
bậc thầy cùng thời đại) là chỉ cho năm đệ
tử cao túc của ngài Ưu ba cúc đa.
Cứ theo phẩm Phật đệ tử ngũ nhân
truyền trì pháp tạng nhân duyên trong kinh
A dục vương quyển 7 chép, thì sau khi đức
Thế tôn nhập diệt, giáo pháp của Ngài lần
lượt được truyền cho năm vị tổ là các Ngài:
Ma ha ca diếp, A nan, Mạt điền địa, Xá na
bà tư và Ưu ba cúc đa.
Trong kinh Đạt ma đa la thiền quyển
thượng và Tát bà đa bộ kí mục lục ngũ
thập tam tổ cũng có ghi thuyết trên. Ngài
Cát tạng căn cứ vào thuyết “Sau Phật nhập
diệt 100 năm ngài Ưu ba cúc đa ra đời” mà
cho rằng, năm vị tổ sư này mỗi vị truyền trì
pháp tạng đều 20 năm; nhưng thuyết này e
không đúng.
Ngoài ra, cũng còn có thuyết khác về năm

vị tổ sư này. Trong Phó pháp tạng nhân
duyên truyện, quyển 2 không ghi tên ngài
Mạt điền địa mà thay vào đó là ngài Đề đa
ca. Trong bộ Phật đại bạt đà la sư tông tương
thừa thì bỏ bớt ngài Ma ha ca diếp.
Trên đây là thứ tự truyền trì pháp tạng
theo thuyết của Phật giáo Bắc truyền.
Về phía Phật giáo Nam truyền, thì Thiện
kiến luật tì bà sa quyển 2 có nêu tên của
năm vị tổ sư truyền trì tạng luật là:
1. Ưu ba li (Phạm,Pàli: Upàli).
2. Đà tả câu (Pàli: Dàsaka).
3. Tu na câu (Pàli: Sonaka).
4. Tất già bà (Pàli: Siggava)
5. Mục kiền liên tử đế tu (Pàli:
Moggaliputta-Tissa).
Nhưng luật Ma ha tăng kì quyển 33 thì
nêu những 27 vị tổ sư lần lượt truyền trì
tạng luật là các ngài: Ưu ba li, Đà sa ba la,
Thụ đề đà bà, Kì đá, Căn hộ v.v... [X. Tam
luận huyền nghĩa Q.hạ; Xuất tam tạng kí
tập Q.12].
DỊ THỂ MÔN
Môn khác thể. Nghĩa là thể dụng của
một pháp và nhiều pháp có khác nhau. Đối
lại với Đồng thể môn.
Tông Hoa nghiêm nói rằng, tất cả các
pháp mỗi pháp có tướng khác nhau, đều
do nhân duyên bất đồng mà sinh, thể dụng
của các pháp cũng sai biệt chứ không phải
một nghĩa. Đây là nghĩa đợi duyên trong
sáu nghĩa của Nhân, có hai môn tương tức,
tương nhập. (xt. Dị Thể Tương Nhập, Dị
Thể Tương Tức).
DỊ THỂ TRÙNG TỰ
Chữ kép khác thể. Chỉ cho hai chữ khác
loại được chồng xếp lên nhau để hợp thành

chữ phụ âm Tất đàm. Như chữ (kwa) là
do hai chữ (ka) và (wa) khác loại
nhau hợp thành. (xt. Tất Đàm).
DỊ THỂ TƯƠNG NHẬP
Khác thể mà hòa nhập vào nhau. Là
một trong hai môn hiển bày nghĩa “sự sự
viên dung vô ngại” của tông Hoa nghiêm.
Dị thể là đối lại với Đồng thể, Tương nhập
DỊ THỂ TƯƠNG NHẬP

D
1254
đối lại với Tương tức. Dựa theo nghĩa “đợi
duyên” trong sáu nghĩa của “Nhân” mà lập
Dị thể môn.
Muôn vật do nhân duyên sinh có hai
nghĩa: Hữu lực và Vô lực. Tức là các pháp
duyên khởi đều do cái này cái khác nương
vào nhau mà được thành lập, như tập hợp
rường, cột, gạch, ngói... để làm thành ngôi
nhà, thiếu một trong những thứ ấy thì
không được. Nhờ vào mối quan hệ hỗ
tương hữu lực, vô lực mà một với nhiều
dung hợp nhau, vô ngại tự tại. Vì hữu
lực dung nhiếp vô lực, lực dụng thông
suốt, hòa nhập vào nhau. Nếu cái này
cái kia cùng lúc là hữu lực hoặc vô lực,
thì duyên khởi không được thành lập. Hãy
dùng 10 đồng tiền làm ví dụ: Đếm từ 1 đến
10 đồng tiền mỗi số có tự thể khác nhau,
từ 1 đến 10 là đi lên, từ 10 đến 1 là đi
xuống.
Đứng về mặt đếm trở lên mà nói, thì 1
là số gốc, 1 này không phải là số 1 đơn lẻ
mà là số 1 do duyên hợp thành, nên 1 có
thể thành 2, 3 cho đến 10, tức là 2 trong
1, 3 trong 1 cho đến 10 trong 1; nếu không
có số 1 này thì không thể thành 2, 3 cho
đến 10, cho nên số 1 là “hữu lực” có khả
năng dung nhiếp 2, 3 cho đến 10. Chín
môn còn lại cũng thế, mỗi mỗi môn đều có
10, đây là môn tương nhập đếm trở lên.
Đếm trở xuống cũng có 10 môn, tức là
10 dung nhiếp 1, số 10 này là 10 do duyên
thành, nếu không có số 10 này thì không
thành số 1, cho nên số 1 là “vô lực” mà

về 10. Chín số còn lại cũng thế, đây là
môn tương nhập đếm trở xuống. [X. Hoa
nghiêm kinh thám huyền kí Q.1; Hoa
nghiêm ngũ giáo chương Q.4]. (xt. Dị Thể
Tương Tức).
DỊ THỂ TƯƠNG TỨC
Khác thể mà tức là nhau. Một trong hai
môn hiển bày “sự sự viên dung vô ngại”
của tông Hoa nghiêm. Dị thể đối lại với
Đồng thể; Tương tức đối lại với Tương
nhập. Dựa theo nghĩa “đợi duyên” trong
sáu nghĩa của “Nhân” mà lập môn Dị thể.
Đứng về phương diện “thể” mà nói, thì
các pháp duyên khởi đều có hai nghĩa
“không” và “có”, tương tức vô ngại. Vì các
pháp không có tự tính nên là không; các
pháp nương vào nhân duyên mà sinh khởi
tướng có giả, nên là có. Như A và B, khi “A
có”, “B không”, thì A là chủ biểu hiện ở
bên ngoài, B là bạn ẩn kín ở bên trong,
ngược lại cũng thế. Nếu AB đều là “có” thì
sẽ ngăn ngại nhau không tương tức; trái lại,
nếu AB đều là “không” thì cũng không thể
tương tức, đều không thành lập được duyên
khởi.
Hãy dùng 10 đồng tiền làm ví dụ: Đếm
từ 1 lên 10 có 10 môn. Một tức là nghĩa 10,
một này chẳng phải tự tính mà do duyên
thành. Nếu không có 1 thì cũng không có
10, cho nên 1 là có, ngoài ra đều là không,
vì là không nên thành “một, nhiều tương
tức”, 1 này tức 10. Lấy đây làm chuẩn, từ 1
đến 10 đều như thế.
Đếm từ 10 trở xuống 1 cũng có 10 môn.
Một tức là nghĩa 10, 10 này chẳng phải tự
tính mà là 10 do duyên thành, nên là
không, ngoài ra đều là có. Vì là không nên

“nhiều, một tương tức”, 10 này tức là 1. Lấy
đó làm chuẩn từ 10 trở xuống cho đến 1
cũng đều như thế.
Dùng thể của một, nhiều nói trên làm
có, không lẫn cho nhau mà tương tức, vì
thế có thể thành tựu duyên khởi, trái lại,
nếu không tương tức thì không thể thành
một, nhiều. Bởi vì, nếu 1 chẳng phải là 10,
thì cho dù có bao nhiêu cái 1 đi nữa cũng
chỉ là nhiều cái 1 riêng lẻ, chứ không bao
giờ có thể thành 10. Nay, 1 đã là 10, cho
nên biết 1 tức là 10. Nếu 1 chẳng tức là 10,
thì 10 cũng không thành; mà nếu 10 đã
DỊ THỂ TƯƠNG TỨC

D
1255
không thành, thì 1 ắt cũng chẳng thành.
Như vậy, thể của các pháp một, nhiều làm
có không lẫn nhau mà tương tức: Đó là ý
chỉ nhiệm mầu của môn Duyên khởi. [X.
Hoa nghiêm kinh thám huyền kí Q.1; Hoa
nghiêm ngũ giáo chương Q.4].
DỊ THỤC
Phạm:vipàka. Các nhà dịch cũ dịch là
quả báo. Âm Hán: Tì bá ca. Gọi chung quả
báo cảm được do nghiệp thiện, ác đã tạo ở
đời trước; vì quả khi chín (thục) thì tính
chất lại khác (dị) với nhân nên gọi là Dị
thục. Vấn đề này có nhiều cách giải thích.
Cứ theo luận Thành duy thức quyển 2,
thì Dị thục là nhân biến làm quả, tính chất
của quả này khác với tính chất của nhân.
Nhân có thiện có ác, mà quả thì là tính vô
kí không thiện không ác, cho nên từ nhân
chín thành quả thì tính chất của nó đã biến
đổi làm loại khác.
Nhưng, cứ theo Thành duy thức luận
thuật kí quyển 2, thì Dị thục có ba nghĩa:
1. Dị thời thục (chín khác thời), nghĩa
là nhân và quả cách đời mới chín.
2. Biến dị thục (chín đổi khác), nghĩa là
quả do nhân đổi khác mà chín.
3. Dị loại thục (chín khác loại), nghĩa là
quả và nhân khác loại và do nhân chín mà
thành quả.
Trong ba nghĩa nêu trên, Thuyết nhất
thiết hữu bộ chủ trương “Dị loại thục”, Kinh
bộ chủ trương “Biến dị thục”, tông Duy thức
cũng chủ trương “Dị loại thục”.
Thuyết nhất thiết hữu bộ và tông Duy

thức tuy cùng chủ trương nghĩa “Dị loại
thục”, nhưng ý chỉ của hai tông thì không
giống nhau. Thuyết nhất thiết hữu bộ cho
rằng, sức của tính “vô kí” yếu ớt, hệt như
hạt giống đã mục nát, hoàn toàn thiếu mất
nghĩa nhân duyên, cho nên không chiêu
cảm quả dị thục. Vì lẽ này, nên mối quan
hệ giữa Dị thục nhân và Dị thục quả được
phối hợp với “Nhân duyên” trong bốn
duyên.
Còn tông Duy thức thì cho rằng, nhân
của đẳng lưu tập khí đều suốt cả ba tính
thiện, ác, vô kí. Nghĩa là trong quả Dị thục
có bao hàm nhân vô kí, cho nên tuy là
nhân quả đẳng lưu, nhưng cần có sự giúp
đỡ của hạt giống nghiệp (nghiệp chủng tử)
mới có thể dẫn sinh quả báo vô kí. Chính
vì quả báo vô kí và hạt giống nghiệp này
mà gọi là Dị thục, và hạt giống nghiệp này
tức là nhân dị thục, còn quả báo vô kí thì
là quả dị thục. Theo đó, thì nhờ sức giúp
đỡ của “tăng thượng duyên” mà nhân dị
thục (hạt giống nghiệp) thành quả dị thục,
và nhân dị thục này là hạt giống của “Tư
tâm sở” thiện, ác tuơng ứng với thức thứ 6.
Hạt giống Tư tâm sở nói trên đây có hai
công năng:
1. Công năng tự sinh khởi hiện hành.
2. Công năng giúp đỡ các hạt giống vô
kí dị thục khác khiến sinh ra.
Nói theo nghĩa tự sinh khởi hiện hành,
thì hạt giống này là nhân gần, cũng tức là
nhân đẳng lưu, quả đẳng lưu. Còn nói theo
nghĩa giúp đỡ các hạt giống vô kí dị thục
khác, thì hạt giống này là duyên tăng
thượng, cũng tức là nhân dị thục, quả dị
thục.

Ngoài ra, Dị thục nhân là một trong sáu
nhân (Dị thục, Năng tác, Câu hữu, Đồng
loại, Tương ứng, Biến hành), Dị thục quả
là một trong năm quả (Dị thục, Tăng
thượng, Sĩ dụng, Đẳng lưu, Li hệ). Năng
lực sản sinh ra quả dị thục, gọi là “Hữu dị
thục”; ngược lại thì gọi là “Vô dị thục”.
Tông Duy thức chia Dị thục làm hai:
1. Chân dị thục (hoặc gọi tắt: Dị thục),
là quả thể tổng báo của thức thứ 8.
2. Dị thục sinh, từ chân dị thục sinh ra,
như thức A lại da là Chân dị thục, sáu thức
là Dị thục sinh.
DỊ THỤC

D
1256
Ngoài ra, chúng sinh ở những nơi như:
địa ngục, quỉ đói, súc sinh, châu Bắc câu lô,
cõi trời Vô tưởng v.v.., vì không được nghe
pháp tu hành, cho nên thế giới của hạng
chúng sinh này được gọi là Dị thục chướng.
Đây là do nghiệp nhân đời trước của chúng
sinh chiêu cảm quả báo ở đời này mà tái
sinh vào các thế giới ấy, nên gọi là Dị thục
chướng. [X. luận Đại tì bà sa Q.20, Q.25;
luận Câu xá Q.2, Q.6; Câu xá luận quang
kí Q.2; Câu xá luận bảo sớ Q.2; Huyền ứng
âm nghĩa Q.23]. (xt. Quả Báo).
DỊ THỤC CHƯỚNG
Phạm: Vipàkàvaraịa. Chỉ quả báo
của chúng sinh do nghiệp nhân phiền
não ở đời quá khứ mà chiêu cảm các
đường địa ngục, quỉ đói, súc sinh ở đời
này. Cũng gọi Báo chướng, Quả báo
chướng. Là một trong ba chướng, một
trong bốn chướng.
Ngoài ra, cũng có các chúng sinh nhờ
quả báo tốt được sinh vào cõi người, hoặc
châu Bắc câu lô và cõi trời Vô tưởng v.v...
nhưng suốt đời không được nghe Phật pháp
và tu trì, do đó mà chướng ngại Thánh đạo
và thiện căn gia hành, cho nên cũng gọi Dị
thục chướng. [X. luận Đại tì bà sa Q.115;
luận Câu xá Q.17; Câu xá luận quang kí
Q.17; Câu xá luận bảo sớ Q.17; Câu xá luận
tụng sớ Q.17].
DỊ THỤC NHÂN
Phạm:vipàka-hetu. Nhân của quả Dị
thục. Chỉ cho nghiệp nhân thiện, ác có thể
mang lại quả báo khổ, vui. Cũng gọi Báo

nhân. Một trong sáu nhân. Tức là các pháp
thiện, ác hữu lậu chiêu cảm quả vô kí dị
thục.
Theo luận Câu xá quyển 6, chỉ có các
pháp hữu lậu bất thiện và thiện mới là nhân
dị thục, còn “vô kí” thì vì sức yếu ớt như
hạt giống mục nát, nên không chiêu cảm
được Dị thục. Vả lại, pháp Vô lậu do không
có tác dụng ái dục thấm nhuần nên cũng
không mang lại quả dị thục, như hạt giống
tốt mà thiếu nước tưới nên không mọc lên
được.
Luận Câu xá Tiểu thừa, vì không chấp
nhận có nhân, quả vô kí, nên chỉ cho bất
thiện và hữu lậu thiện là “thân nhân
duyên” chiêu cảm quả báo tương lai. Còn
tông Duy thức Đại thừa thì cho quả dị thục
có hàm chứa thân nhân (nhân gần) vô kí,
tức là vì hạt giống nghiệp thiện, ác mà
mang lại quả khổ, vui ở tương lai, nhưng
cho “Nhân” này là “Đồng loại nhân” chứ
không phải “Dị thục nhân”. Nhưng do hạt
giống thiện, ác sinh khởi hiện hành thiện,
ác là “Sơ nhân duyên” (nhân xa), lại từ đó
khiến sinh khởi hạt giống vô kí, nên đối
với hiện hành vô kí mà nói, thì đó tức là
nhân Dị thục, đồng nghĩa với hạt giống
nghiệp, tập khí dị thục, tập khí hữu chi
v.v...[X. luận Đại tì bà sa Q.19, Q.20, Q.21;
luận Câu xá Q.2; luận Thành duy thức
Q.2; Câu xá luận quang kí Q.2, Q.6]. (xt.
Lục Nhân, Hữu Chi Tập Khí, Nghiệp
Chủng Tử).
DỊ THỤC QUẢ
Phạm:vipàka-phala. Quả báo do nhân
Dị thục mang lại. Cũng gọi Báo quả, là một
trong năm quả.

Tông Câu xá cho tính “Vô phú vô kí”
của năm căn (nhãn căn, nhĩ căn, tị căn,
thiệt căn, thân căn), bảy tâm giới (nhãn
thức giới, nhĩ thức giới, tị thức giới, thiệt
thức giới, thân thức giới, ý thức giới, ý căn
không gián đoạn) v.v... là quả Dị thục.
Nhưng theo Duy thức Đại thừa thì quả
thể tổng báo (thức thứ 8) của tất cả hữu
tình gọi là Chân dị thục. Còn biệt báo của
DỊ THỤC CHƯỚNG

D
1257
sáu thức trước do Chân dị thục sinh ra gọi
là Dị thục sinh. Chân dị thục và Dị thục
sinh gọi chung là Dị thục quả. Riêng thức
thứ 7 vì không phải hạt giống dị thục sinh
ra, nên không phải là quả Dị thục. Do đó,
quả Dị thục, tức là chỉ cho thức thứ 8, vì
thức này có khả năng hàm chứa hạt giống
của tất cả các pháp mà thành thục quả
của các căn thức. Như các căn mắt, tai
v.v... do nhân thiện, ác đã gieo ở đời trước
mà mang lại quả khổ, vui đời này. Rồi nhân
thiện, ác gây ở đời này, cũng sẽ chiêu cảm
quả khổ, vui ở đời sau, vì thế gọi là Dị
thục quả. [X. luận Đại tì bà sa Q.19; luận
Câu xá Q.2, Q.6; luận Thành duy thức
Q.2, Q.8; Thành duy thức luận thuật kí
Q.1 phần đầu, Q.2 phần cuối, Q.8 phần
đầu]. (xt. Ngũ Chủng Quả).
DỊ THỤC SINH
Vấn đề này, giữa Đại Thừa, Tiểu thừa
giải thích có khác:
1. Theo luận Câu xá Tiểu thừa: Chỉ cho
quả do nhân Dị thục sinh ra, đồng nghĩa
với “Dị thục quả”.
Luận Câu xá quyển 2 giải thích Dị thục
sinh theo bốn nghĩa:
a. Do nhân dị thục sinh ra, như xe do
bò kéo, gọi là xe bò.
b. Từ lúc tạo nghiệp cho đến kết quả,
luôn luôn biến đổi để thành thục, gọi là Dị
thục. Quả này từ Dị thục sinh ra nên gọi là
Dị thục sinh.
c. Quả khác loại với nhân, nhưng lại do
nhân mà thành thục, nên gọi Dị thục; Dị

thục này tức là nghĩa sinh, nên gọi Dị thục
sinh.
d. Do nhân mà tạm đặt tên quả, nên đã
gọi nhân là nhân Dị thục, thì quả do nhân
này sinh ra tức gọi Dị thục sinh. (xt. Dị
Thục Quả).
2. Theo Duy thức Đại thừa: Quả thể
tổng báo của thức thứ 8 gọi là Dị thục, hoặc
Chân dị thục; quả biệt báo của sáu thức
trước do Chân dị thục sinh ra, gọi là Dị
thục sinh.
Luận Thành duy thức quyển 2 (Đại 31,
7 hạ) nói: “Tập khí dị thục làm duyên tăng
thượng, chiêu cảm thức thứ 8 dắt dẫn sức
nghiệp, vì luôn luôn nối nhau nên gọi Dị
thục. Khi chiêu cảm sáu thức trước thể hiện
nghiệp một cách đầy đủ, từ Dị thục sinh ra,
gọi là Dị thục sinh, chứ không gọi Dị thục,
vì có gián đoạn”. [X. luận Thành duy thức
Q.8; Thành duy thức luận thuật kí Q.2
phần cuối].
DỊ THỤC TẬP KHÍ
Đối lại với “Đẳng lưu tập khí”. Chỉ cho
nghiệp chủng tử (hạt giống nghiệp) có khả
năng chiêu cảm quả Dị thục trong ba cõi;
nghiệp chủng tử này là do nghiệp thiện, ác
hữu lậu của năm thức trước huân tập (hun
ướp) thức thứ 8 mà sinh ra. Tập khí là tên
khác của chủng tử, vì nó có nghĩa huân tập
nên cũng gọi là Tập khí.
Nghiệp chủng tử này tức là hạt giống
của Tư tâm sở thiện, ác tương ứng với thức
thứ sáu, làm tăng thượng duyên chiêu cảm
Dị thục thức thứ 8, mà Dị thục thức thứ 8
lại là quả thể tổng báo của tất cả hữu tình
chúng sinh. Chủng tử này có hai công năng
là tự nó sinh hiện hành và giúp đỡ các

chủng tử vô kí dị thục khác sinh khởi. Trong
đó, chủng tử tự sinh hiện hành gọi là Đẳng
lưu tập khí; còn chủng tử giúp đỡ các chủng
tử dị thục vô kí khác thì gọi là Dị thục tập
khí. Nhưng đây là cùng một thể mà có hai
tác dụng, chứ không phải ngoài Đẳng lưu
tập khí còn có thể riêng biệt.
Cái gọi là giúp đỡ quả vô kí khác sinh
khởi là chỉ cho thức thứ 8 tổng báo và sáu
thức trước biệt báo. Còn thức thứ 7 thì chỉ
là vô kí, cho nên không phải là nhân Dị
DỊ THỤC TẬP KHÍ

D
1258
thục, lại có tính chất che lấp Thánh đạo;
nên cũng chẳng phải là quả Dị thục.
Ngoài ra, tổng quả thức thứ 8, gọi là Dị
thục hoặc Chân dị thục; biệt quả sáu thức
trước gọi là Dị thục sinh. Dị thục và Dị
thục sinh gọi chung là Dị thục quả. [X. luận
Thành duy thức Q.2; Thành duy thức luận
thuật kí Q.2 phần cuối]. (xt. Đẳng Lưu Tập
Khí, Nghiệp Chủng Tử).
DỊ THỤC THỨC
Phạm: vipàka-vijĩàna. Âm Hán: Tì
ba ca tì nhã nam. Tên khác của thức A lại
da. Chủ thể của nhân quả nghiệp báo. Nhà
duy thức cho rằng, thức A lại da do nghiệp
thiện, ác huân tập (hun ướp), lấy chủng
tử nghiệp làm duyên tăng thượng mà chiêu
cảm quả Dị thục, vì thế gọi là Dị thục thức,
là quả tướng của thức A lại da. Sáu thức
trước tuy cũng là quả Dị thục, nhưng chỉ
là biệt báo và có gián đoạn, nên không
phải “Chân dị thục”. Chỉ có quả thể tổng
báo (thức thứ 8) của hữu tình mới là Chân
dị thục, vì nó có đủ ba nghĩa: nghiệp quả,
không gián đoạn và khắp ba cõi, nên gọi
là Dị thục thức.
Nhưng đến sát na cuối cùng trước quả
Phật thì bỏ tên Dị thục, bởi vì thức Dị thục
chỉ tồn tại ở quả vị của nghiệp thiện, ác;
đến lúc thành quả Phật thì nhân, quả dị
thục hoàn toàn không còn nữa.
Ngoài ra, Sơ năng biến trong ba Năng
biến thì thức Dị thục được gọi là “Dị thục
năng biến”. [X. Nhiếp đại thừa luận bản
Q.thượng; luận Thành duy thức Q.2, Q.3,

Q.5, Q.8; Thành duy thức luận thuật kí
Q.2 phần cuối, Q.8 phần đầu]. (xt. Tam
Năng Biến, A Lại Da Thức).
DỊ THỤC VÔ KÍ
Dị thục là tên khác của quả báo. Kí
nghĩa là phán đoán, đoán định. Vô kí có
nghĩa không thể đoán định là thiện, cũng
không thể đoán định là ác, mà là tính phi
thiện phi ác. Dị thục vô kí là một trong Vô
phú vô kí (nghĩa là tính vô kí không nhiễm
không tịnh), là quả báo thân tâm do nghiệp
đời trước chiêu cảm, tính của nó chẳng phải
thiện chẳng phải ác, không chướng ngại
Thánh đạo, không che lấp tâm tính v.v...
(xt. Vô Kí).
DỊ THỪA
.....
Chỉ cho chúng Thanh văn có giới hạnh
siêu việt nghe đức Phật nói kinh Vô lượng
thọ. Kinh Đại A di đà gọi Dị thừa là Ma ha
ba la diễn, kinh Trang nghiêm gọi là Ba la
dã ni chỉ nãng, kinh Bình đẳng giác gọi là
Thị giới tụ, Như lai hội gọi là Trụ bỉ ngạn
v.v...
DỊ TÍNH KHÔNG
........
Tính mê chấp cho vọng là có thật của
phàm phu, thực ra nó không có tự thể
và khác với chân tính. Đây là pháp “Y
tha khởi tính” trong ba tính. Một trong
ba không do tông Duy thức thành lập.
Cũng gọi là Bất như không, Viễn li
không. [X. luận Biện trung biên Q.trung,
luận Trung biên phân biệt Q.thượng; Biện
trung biên luận thuật kí Q.trung]. (xt. Tam
Không).
DỊ TƯỚNG

I. Dị tướng: Một trong 4 tướng, một trong
75 pháp Câu xá, một trong 100 pháp Duy
thức. Dị nghĩa là suy biến, tức là pháp làm
cho tất cả các pháp hữu vi biến đổi suy bại.
Pháp này không phải sắc không phải
tâm mà là thuộc hành uẩn bất tương ứng.
Nhưng luận Câu xá cho nó là pháp thật,
DỊ THỤC THỨC

D
1259
còn luận Duy thức thì cho là pháp phần vị
giả đặt. (xt. Tứ Tướng).
II. Dị tướng: Đối lại với “Nhất tướng”.
Nghĩa là tự tính của tất cả các pháp sai khác
chứ không phải nhất nguyên. Đây là thuyết
của ngoại đạo Tì thế sư. Thuyết “Phi dị”
trong “Bát bất” của Trung luận là để phá
thuyết này. [X. luận Ngoại đạo Tiểu thừa tứ
tông]. (xt. Nhất Tướng, Bát Bất Trung Đạo).
III. Dị tướng: Một trong sáu tướng, đối
lại với “Đồng tướng”. Dị nghĩa là sai biệt
khác nhau, tức tất cả các pháp đều có tướng
trạng khác nhau. Như ngói, gạch, xà, cột
v.v... tướng trạng đều khác, là Dị tướng.
Nhưng ngói, gạch, xà, cột hợp lại làm thành
ngôi nhà, không chống trái nhau, thì đó là
Đồng tướng. (xt. Lục Tướng Viên Dung).
DỊ TƯỚNG XẢO PHƯƠNG TIÊN
Phương tiện sai trái khéo léo, là một
trong sáu thứ phương tiện khéo kéo. Nghĩa
là Bồ tát vì muốn cứu độ chúng sinh một
cách rộng rãi mà hiện tướng giận dữ khiến
những người không thuận theo lời dạy của
các Ngài phải sợ hãi mà bỏ ác theo thiện.
(xt. Lục Chủng Xảo Phương Tiện).
DỊ VÃNG
Dễ dàng sinh về thế giới Cực lạc của
đức Phật A di đà. Nghĩa là nương nhờ vào
sức bản nguuyện của Phật A di đà thì sinh
về thế giới Cực lạc một cách dễ dàng. Đây
nói so sánh sự vãng sinh về phương Tây dễ
hơn sự vãng sinh lên cung trời Đâu suất.
Trong kinh Vô lượng thọ có câu: “Dễ
vãng sinh nhưng không có người”. Ý nói

vãng sinh tuy dễ nhưng ít người tu được
nhân vãng sinh. Những người có được đầy
đủ ba tâm với niềm tin chân thật thì rất
hiếm, nên nói là không có người. [X. Kinh
Vô lượng thọ Q.hạ; Vô lượng thọ kinh
nghĩa sớ Q.hạ (Tuệ viễn); luận Thích tịnh
độ quần nghi Q.4, Vãng sinh yếu tập
Q.trung].
DĨ BIÊN ĐỊA
Phạm:kftàvì-bhùmi. Cũng gọi Sở tác
biện địa, Dĩ tác địa, Dĩ biện địa, là địa vị thứ
7 trong Tam thừa cộng vị theo thuyết của
tông Thiên thai.
Hành giả ba thừa dứt hết Tư hoặc trong
cõi Sắc và cõi Vô sắc, phát khởi trí chân vô
lậu, diệt sạch 72 phẩm Ngũ thượng phần
kết (tham ở cõi Sắc, tham ở cõi Vô sắc, điệu
cử, mạn, vô minh). Công phu dùng trí tuệ
đoạn trừ phiền não đã hoàn tất, cho nên
gọi là Dĩ biện (đã làm xong).
Nhưng ở giai vị này, hành giả tuy đã dứt
hết chính sử (phiền não chủ thể), nhưng
vẫn chưa trừ sạch tập khí. Tương đương
với quả thứ tư trong Tam tạng giáo. Lại giai
vị này là quả cuối cùng của hàng Thanh
văn, cho nên căn cứ vào đó mà đặt tên là
Dĩ biện địa.
Ngoài ra, theo phẩm Phát thú trong kinh
Đại phẩm bát nhã quyển 6 thì Bồ tát Thất
địa không được dính mắc vào 20 pháp và
phải đầy đủ 20 pháp.
Hai mươi pháp không được dính mắc
là:
1. Không được dính mắc vào cái ta.
2. Không được dính mắc vào chúng
sanh.
3. Không được dính mắc vào thọ mệnh.

4. Không dính mắc các con số cho đến
người biết, người thấy.
5. Không dính mắc vào cái thấy dứt mất
hẳn (đoạn kiến).
6. Không dính mắc vào cái thấy thường
còn mãi (thường kiến).
7. Không được tác tướng.
8. Không được tác nhân kiến.
9. Không dính mắc danh sắc.
DĨ BIÊN ĐỊA

D
1260
10. Không dính mắc năm ấm.
11. Không dính mắc 18 giới.
12. Không dính mắc 12 nhập (xứ).
13. Không dính mắc ba cõi.
14. Không dính mắc nơi chỗ.
15. Không nghĩ đến chỗ để trông đợi.
16. Không nghĩ đến nơi để nương tựa.
17. Không dính mắc nương vào Phật
kiến.
18. Không dính mắc nương vào pháp
kiến.
19. Không dính mắc nương vào tăng
kiến.
20. Không dính mắc nương nơi giới kiến.
Hai mươi pháp phải đầy đủ là:
1. Đầy đủ không.
2. Chứng được vô tướng.
3. Biết rõ vô tác.
4. Ba phần trong sạch.
5. Đầy đủ trí từ bi đối với tất cả chúng
sinh.
6. Không nhớ nghĩ tất cả chúng sinh.
7. Quán xét tất cả pháp một cách bình
đẳng.
8. Biết rõ thực tướng của các pháp.
9. Vô minh pháp nhẫn.
10. Trí vô sinh.
11. Tuyên thuyết các pháp một tướng.
12. Phá trừ tướng phân biệt.
13. Chuyển ức niệm.
14. Chuyển kiến.
15. Chuyển phiền não.
16. Định Tuệ ngang nhau.
17. Điều phục ý.

18. Tâm vắng lặng.
19. Trí vô ngại.
20. Không nhiễm ái.
(xt. Thập Địa).
DĨ CHÂM ĐẦU BÁT
Cầm cây kim ném vào bát. Tên công
án trong Thiền tông.
Tổ phó pháp tạng thứ 15 là Ngài Ca na
đề bà trước vốn là ngoại đạo. Một hôm,
ngài từ nước Chấp sư tử đến nước Kiêu tát
la yết kiến ngài Long thụ để cùng nghị luận.
Để thử trí tuệ của Ca na đề bà, ngài Long
thụ sai đệ tử bưng ra một bát nước đầy đặt
trước mặt Đề bà. Thấy thế, ngài Đề bà lẳng
lặng cầm cây kim ném vào trong bát nước.
Ngài Long thụ hết sức khen ngợi trí tuệ của
Đề bà, liền trao cho lí mầu nhiệm chân
thật rốt ráo.
Bát nước đầy tượng trưng trí tuệ mênh
mông của ngài Long thụ, còn việc ngài Đề
bà ném cây kim vào bát nước là biểu thị ý
muốn dò tìm đến đáy nguồn của biển trí
tuệ ấy. [X. Đại đường tây vực kí Q.10; Cảnh
đức truyền đăng lục Q.2; Truyền pháp
chính tông kí Q.3; Tông môn thống yếu
tục tập Q.2].
DĨ HOÀN
Cũng gọi Dĩ lai, Dĩ chí. Hoàn nghĩa là
trở lại. Như nói: Ba nghìn năm trở lại,
tức chỉ cho khoảng thời gian ba nghìn
năm đã qua cho đến hiện giờ. Hoặc nói:
Đẳng giác trở lại là chỉ tất cả giai vị từ
khoảng Đẳng giác trở xuống cho đến
phàm phu.
DĨ HUYẾT TẨY HUYẾT
Lấy máu rửa máu (làm sao sạch được).
Ví dụ mê vọng cám dỗ tâm, từ mê chấp

này rơi vào mê chấp khác, không một mảy
may ích lợi.
Kinh Tạp a hàm quyển 10 (Đại 2, 72
thượng), nói: “Ví như kẻ sĩ phu từ chỗ tối
tăm vào chỗ tăm tối, từ nơi mờ mịt vào nơi
mịt mờ, từ hố phân ra lại rơi vào hố phân,
lấy máu rửa máu, lìa bỏ các việc ác, trở lại
làm các việc ác. Ta nói ví dụ này là chỉ cho
những tỉ khưu phàm ngu”.
DĨ CHÂM ĐẦU BÁT

D
1261
DĨ KÊ VI PHƯỢNG
Trông gà hóa phượng. Tiếng dùng
trong Thiền lâm. Chỉ cho tình cảnh mê
vọng không phân biệt được chính tà. Gà
là loại chim phàm thường, phượng là loài
chim linh quí, cho chim thường là chim
quí thì cũng giống như cho ngói gạch là
châu ngọc.
Thiền lâm dùng từ ngữ này để ví dụ
tình cảnh mê vọng cho tà kiến là chính
kiến, nhận vọng tưởng là tính Phật.
DĨ KIM ĐƯƠNG
Chỉ cho dĩ sinh, kim sinh, đương sinh,
hoặc chỉ dĩ vãng, hiện kim, đương lai. Tức
là ba đời: quá khứ, hiện tại, vị lai.
Lại có thuyết cho những kinh đức
Phật nói trong bốn thời: Hoa nghiêm, A
hàm, Phương đẳng và Bát nhã là những
kinh dĩ thuyết (đã nói), kinh Vô lượng
nghĩa là kim thuyết (đang nói), kinh Niết
bàn là đương thuyết (sẽ nói). (xt. Tam
Thế)
DĨ LI DỤC GIẢ
Người đã lìa ham muốn. Cũng gọi Dĩ
li dục nhân. Chỉ cho người đã thoát lìa
Tu hoặc ở cõi Dục. Thông thường có thể
chia làm hai loại là Dị sinh và Thánh
giả.
1. Dị sinh: Theo thuyết của luận Câu
xá quyển 23, ở giai vị phàm phu tu sáu hạnh
quán hữu lậu, dứt hết phẩm nhiễm thứ 9 ở
cõi Dục, đến giai vị Kiến đạo gọi là Quả
hướng thứ 3 (A na hàm hướng). Đây là
hàng dị sinh đã lìa dục.

2. Thánh giả (bậc Thánh): Theo
thuyết trong luận Câu xá quyển 24, sau
khi vào giai vị Kiến đạo, tiếp tục tu Hữu
lậu đạo, Vô lậu đạo, dứt hết cả chín phẩm
Tu hoặc ở cõi Dục, thành quả Bất hoàn,
không còn phải trở lại thụ sinh ở cõi Dục.
Đây là bậc Thánh đã lìa dục. [X. luận
Đại tì bà sa Q.90; Câu xá luận quang kí
Q.23].
DĨ PHẬT ĐẠO THANH
Chỉ cho hàng đệ tử Thanh văn đã lãnh
ngộ Phật đạo Đại thừa rồi truyền lại cho
đại chúng.
Phẩm Tín giải trong kinh Pháp hoa (Đại
9, 18 thượng) nói: “Chúng ta hôm nay thực
là Thanh văn, đem tiếng nói Phật đạo truyền
cho tất cả đều nghe”.
Chữ chúng ta (ngã đẳng) trong câu
văn dẫn ở trên là chỉ hàng đệ tử Thanh
văn.
DĨ SA THÍ PHẬT
Đem cát cho Phật. Sự tích tiền thân của
vua A dục.
Đời trước, khi vua A dục còn là một
em bé đang vui chơi trên đường, bỗng gặp
đức Phật Thích ca, cậu bé bèn lấy cát giả
làm bánh dâng cúng Phật, Phật dự đoán
rằng đời sau đứa trẻ ấy sẽ làm vua. [X. A
dục vương truyện Q.1; Nghĩa sở lục thiếp
Q.18].
DĨ SINH
Phạm:bhùta. Đối lại với Vị sinh.
I. Dĩ sinh. Chỉ cho sinh tướng vị (tức
sát na sau cùng của thời vị lai) của pháp thể
từ vị lai lưu chuyển đến sát na của vị hiện
tại. [X. luận Câu xá Q.5].
II. Dĩ sinh. Chỉ cho bản hữu. Tức là

thân trung ấm đã thụ sinh vào đời sau. Còn
thân trung ấm đang tìm cầu chỗ thụ sinh
thì gọi là Cầu sinh.
DĨ SINH

D
1262
DĨ TÂM QUÁN ĐÍNH
Một trong ba phép quán đính (rưới nước
lên đỉnh đầu) nói trong kinh Đại nhật. Tức
là phép quán đính dùng tâm của thầy truyền
vào tâm của đệ tử. Cũng gọi là Tâm thụ
quán đính (quán đínhtrao tâm), Bí mật quán
đính, Tâm tưởng quán đính. Đối lại với “Sự
nghiệp quán đính” là phép quán đính thiết
lập đàn tràng ngoài tâm để tu phép quán
đính.
Khi muốn thực hành pháp Dĩ tâm quán
đính này, thầy và đệ tử đều phải là người
thành tựu tam muội da giới. Khi tu pháp,
thầy và đệ tử cùng trụ trong Du già, trực
tiếp kiến lập mạn đồ la nơi tâm bồ đề thanh
tịnh của đệ tử rồi vào đàn tâm này mà thực
hành pháp quán đính. [X. kinh Đại nhật
Q.5; Đại nhật kinh sớ Q.16]. (xt. Quán
Đính).
DĨ TÂM TRUYỀN TÂM
Lìa lời nói văn chữ, dùng tâm truyền
tâm.
Thiền tông không lập văn chữ, không
nhờ vào kinh luận, chỉ có thầy và trò trực
tiếp trao truyền, dùng gương tâm chiếu vào
nhau để truyền yếu chỉ Phật pháp, gọi là Dĩ
tâm truyền tâm.
Đức Thế tôn nói pháp trên núi Linh
thứu, Ngài đưa bông hoa lên dạy chúng,
trong tám vạn người chỉ có tôn giả Ca diếp
hiểu ý của Phật và mỉm cười. Tổ sư Thiền
tông qua các đời đã căn cứ vào tích truyện
này mà định tông phong chẳng lập văn tự
truyền trao đại pháp. Đây cũng là lời truyền

đạt cảnh giới chứng ngộ.
Luận Huyết mạch của Tổ Đạt ma (Vạn
tục 110, 405 thượng), nói: “Ba cõi bời bời
đều về một tâm, Phật trước Phật sau dùng
tâm truyền tâm, chẳng lập văn tự”.
Lục tổ đàn kinh (Đại 48, 349 thượng),
nói: “Ngày xưa, Đại sư Đạt ma mới đến
Trung hoa, mọi người chưa tin Thiền pháp
nên Ngài truyền tấm áo này để làm tín vật,
đời đời truyền nhau; Pháp thì đem tâm
truyền tâm, đều khiến mọi người tự ngộ tự
giải”.
Thiền nguyên chư thuyên tập đô tự
quyển thượng phần 1 của ngài Tông mật
(Đại 48, 400 trung), nói: “Đạt ma nhận được
pháp bên Thiên trúc, rồi đích thân đến
Trung hoa, Ngài thấy người học ở phương
này phần nhiều chưa thấu suốt pháp, chỉ
hiểu theo danh số, làm theo sự tướng. Vì
Ngài muốn mọi người hiểu rằng mặt trăng
chẳng ở nơi ngón tay, pháp là tâm ta, nên
Ngài chỉ dùng tâm truyền tâm chứ không
lập văn tự”.
Đây là đặc sắc của Thiền tông: truyền
riêng ngoài giáo, chẳng lập văn tự, chỉ thẳng
tâm người, thấy tính thành Phật. [X. Truyền
tâm pháp yếu (Hoàng bá); Hiển tông kí (Hà
trạch).
DĨ TỰ BẤT THÀNH BÁT TỰ PHI
....................
Cũng gọi Dĩ tự bất thành bát tự bất thị
(chẳng phải chữ dĩ, cũng chẳng phải chữ
bát). Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Chữ Dĩ chỉ cho chữ “ ” viết trên đầu
lá bùa hộ thân, đó là biến hình của chữ
(i) Tất đàm, nhưng nếu nhìn theo hình
chữ Trung quốc thì nó chẳng phải chữ Dĩ

(..) cũng chẳng phải chữ bát (.. ).
Thiền tông căn cứ vào đó để chỉ ra rằng
bản lai diện mục rất khó diễn tả bằng bất
cứ phương thức nào.
DĨ TỰ ĐIỂM
........
Gọi tắt: Dĩ tự. Chỉ cho phù hiệu “ ”.
Thông thường được dùng trên thẻ đề kinh
hoặc trên đầu lá bùa hộ thân. Đây là biến
DĨ TÂM QUÁN ĐÍNH

D
1263
hình của chữ (i) Tất đàm, có thuyết nói
nó biểu thị chữ thủy ( ) hoặc Tứ thiên
vương ( ).
Tổ đình sự uyển quyển 1 cho biết xưa
nay có ba thuyết:
1. Là chữ Ẩu.., chữ A .
2. Chữ và âm đều không dịch.
3. Là chữ tâm trong Phạm thư.
Phù hiệu giống chữ Dĩ...này tuy đã bắt
đầu xuất hiện
trong Ngữ lục
của Thiền sư
Vân môn và
được thấy trên
thẻ viết đề kinh
bản đời Tống,
nhưng cho đến
nay nguồn gốc
và điển cứ của
nó vẫn chưa được xác định. [X. Tống cao
tăng truyện Q.3 thiên Dịch kinh; Cốc
hưởng tập Q.2; Tu nghiệm cố sự tiện lãm
Q.2].
DĨ TỰ TAM ĐIỂM
...........
Chữ Dĩ ba chấm. Chỉ cho chữ (i)
Tất đàm giống như ba cái chấm, vị trí của
ba chấm này được sắp xếp không phải theo
đường dọc cũng không phải theo đường
ngang mà gồm đủ cả ngang dọc, cho nên
thông thường phần nhiều được dùng làm
thí dụ, cùng nghĩa với từ “Thiên chủ tam
mục” (ba mắt của chúa trời).
Trong kinh Niết bàn, ba chấm này được

ví dụ cho ba đức bí tạng của Như lai, biểu
thị pháp thân, bát nhã và giải thoát đều
tròn đủ.
Phẩm Ai thán của kinh Niết bàn (bản
Nam) (Đại 12, 616 trung) nói: “Những gì
gọi là tạng bí mật? Giống như chữ i, nếu
ba chấm ngang nhau thì không thành
chữ i, dọc xuống cũng không thành, như
ba mắt trên mặt của trời Ma hê thủ la
mới thành chữ i, nếu ba chấm đặt chỗ
khác cũng không thành. Ta cũng như
thế, pháp giải thoát cũng chẳng phải Niết
bàn, thân Như lai cũng chẳng phải Niết
bàn, ma ha bát nhã cũng chẳng phải Niết
bàn. Nay ta an trụ ba pháp như thế là vì
chúng sinh, gọi là vào Niết bàn, như chữ
“i” ở thế gian”.
Ngoài ra cũng có thuyết cho ba chấm
chữ i là dụ chỉ cho ba bồ đề (thực tính,
thực trí, phương tiện), ba tính Phật (chính
nhân, liễu nhân, duyên nhân), ba ngôi báu
(Phật, pháp, tăng), ba đạo (khổ, phiền não,
nghiệp) v.v... [X. Niết bàn kinh sớ (Chương
an) Q.6; Ma ha chỉ quán Q.2].
DĨ TƯƠNG ỨNG
Bàn về thể dụng huân tập chân như,
luận Đại thừa khởi tín chia làm hai môn Dĩ
tương ứng (đã tương ứng) và Vị tương ứng
(chưa tương ứng).
Cứ theo Đại thừa khởi tín luận nghĩa kí
quyển hạ phần đầu, thì Dĩ tương ứng là
hàng Bồ tát Thập địa được trí căn bản tương
ứng với tự thể của chư Phật; khi chứng được
hậu đắc trí thì tương ứng với nghiệp tự tại
của chư Phật. Cho nên sự tu hành của Bồ
tát Thập địa là vì chứng được pháp chân
như mà tu hành, là nương theo pháp lực

tự nhiên mà tu, nên gọi là chân tu. (xt. Vị
Tương Ứng).
DỊCH KINH
.....
Phiên dịch kinh điển. Cũng gọi là Phiên
kinh. Nói theo nghĩa rộng thì không chỉ
giới hạn ở việc dịch tạng kinh, mà phiên
dịch luật, luận cũng đều gọi là Dịch kinh.
Ở Ấn độ, Phật điển (ba tạng Kinh, Luật,
Luận) được lưu truyền bằng nhiều thứ tiếng
địa phương, sau được chỉnh lí thành nguyên
Chấm Chữ Dĩ
DỊCH KINH

D
1264
điển bằng tiếng Phạm (Sanskrit) vàPàli.
Đến khi Phật giáo truyền sang các nước
phương đông thì kinh điển dần dần được
dịch ra tiếng các nước đó. Phật điển Hán
dịch hiện nay có loại được dịch thẳng từ
bản chữ Phạm, cũng có loại được dịch lại
từ tiếng Hồ của vùng Tây vực.
Tại Trung quốc, thời xưa, việc dịch kinh
phần nhiều do triều đình bảo hộ, nhờ có
thiết trí các viện dịch kinh mà sự nghiệp
phiên dịch được hoàn thành. Loại dịch kinh
này gọi là Phụng chiếu dịch (theo mệnh
lệnh của vua mà dịch), cho nên hầu hết
trong các kinh hiện còn đều ghi “Phụng
chiếu dịch” ngay ở trang đầu. Còn những
pháp sư tinh thông ngôn ngữ Phạm, Hán
chuyên việc dịch kinh thì được gọi là Tam
tạng dịch kinh (gọi tắt: Tam tạng), hoặc Tam
tạng pháp sư.
Nhưng dịch kinh là sự nghiệp lớn lao,
xưa nay rất hiếm có trường hợp chỉ một
người mà làm được việc đó, bởi vậy, ngoài
vị Tam tạng dịch kinh ra còn cần rất nhiều
người giúp đỡ, do đó, về sau các chức quan
mới được đặt ra để chuyên lo việc phiên
dịch kinh điển.
Cứ theo Phật tổ thống kỉ quyển 43 chép,
thì các quan phụ trách công việc phiên dịch
trong Dịch trường gồm có chín chức:
1. Dịch chủ: Vị ngồi ở chính giữa tuyên
đọc văn Phạm.
2. Chứng nghĩa: Vị ngồi ở phía tay trái
của Dịch chủ, có nhiệm vụ kiểm tra, nhận
xét xem câu văn Phạm hoặc văn dịch có

đúng không.
3. Chứng văn: Vị ngồi ở mé bên phải
Dịch chủ thẩm tra xem văn Phạm mà vị
Dịch chủ tuyên đọc là đúng hay sai.
4. Thư tự Phạm học tăng: Vị nghe âm
tiếng Phạm rồi viết ra chữ Hán (phiên âm)
một cách đúng như thực.
5. Bút thụ: Vị đem tiếng Phạm phiên
dịch (dịch nghĩa) ra Hán văn.
6. Xuyết văn: Trau chuốt văn tự cho
thành câu.
7. Tham dịch; cũng gọi là Chứng Phạm
ngữ: Vị có nhiệm vụ đối chiếu Hán văn với
Phạm văn xem đúng hay sai.
8. San định: Vị bỏ bớt những câu văn
rườm rà lòng thòng, để làm cho câu văn
ngắn gọn sáng sủa đúng nghĩa.
9. Nhuận văn: Vị ngồi ở phía nam
nhuận sắc văn dịch.
Trong việc dịch kinh, những bản chỉ
dịch một lần gọi là Đơn dịch, Nhất dịch.
Những bản được dịch từ hai lần trở lên gọi
là Trùng dịch (dịch lại), Dị dịch (dịch khác),
Đồng bản dị dịch (cùng bản dịch khác).
Những kinh điển mà tên người dịch
không được rõ (hoặc không được ghi) thì
gọi là Thất dịch kinh (kinh mất tên người
dịch). Những kinh dịch ở đời sau, tên người
dịch thường được ghi rõ ở ngay đầu hoặc ở
cuối quyển kinh, nhưng đời xưa phần nhiều
người dịch kinh không ghi tên mình nên
có khá nhiều kinh Thất dịch. Lại nữa, những
kinh được dịch từ ngài Huyền trang (đời
Đường) trở về sau gọi là Tân dịch (dịch
mới); còn những kinh được dịch từ trước
ngài Huyền trang thì gọi là Cựu dịch (dịch
cũ), hoặc cho những kinh được dịch từ ngài

Cưu ma la thập (đời Diêu Tần) trở về trước
là Cổ dịch (dịch xưa).
Vào thời Đông Tấn, khi ngài Đạo an
dịch kinh đã nêu ra thuyết “Ngũ thất tam
bất dị” (Năm mất ba chẳng dễ). Nghĩa là
khi dịch kinh từ chữ Phạm sang Hán văn
có năm trường hợp dễ làm mất nguyên ý
và ba trường hợp khó dịch.
I. Ngũ thất. Cũng gọi Ngũ thất bản:
Năm trường hợp dễ mất nguyên ý.
1. Do văn pháp khác nhau, văn từ của
nguyên ngữ và Hán ngữ đảo lộn.
2. Văn thể của nguyên điển thì chất
phác, lời ít được trau chuốt, Hán ngữ thì
hay gọt dũa văn từ.
DỊCH KINH

D
1265
3. Nguyên điển thường có những câu
giống nhau được nhắc đi nhắc lại nhiều
lần rất là rườm rà, Hán dịch thì phần nhiều
bỏ bớt những câu trùng lắp ấy.
4. Trong nguyên điển, văn kinh có kèm
theo chú giải, từ ngữ lại rất lộn xộn, thể
văn Hán dịch phần lớn lược bỏ loại chú
giải xen lẫn ấy.
5. Nguyên điển khi nói xong một việc
rồi, đến lúc trình bày việc tiếp theo thì văn
từ thường hay nhắc lại đoạn trước. Hán
dịch thì phần nhiều rút gọn bớt phần trùng
lắp ấy đi.
II. Tam bất dị: Ba trường hợp dịch
không dễ dàng.
1. Thánh điển vốn dựa theo phong tục
và ngôn ngữ đương thời mà được thành
lập, nhưng vật đổi sao dời, thời tục đã khác,
nếu muốn cho văn từ được thích hợp với
đời nay thì việc phiên dịch không phải dễ
dàng.
2. Không tính đến khoảng cách quá xa
giữa Thánh nhân và phàm phu mà lại
muốn pháp âm sâu xa mầu nhiệm của
Thánh nhân đời xưa thích hợp với phong
tục của phàm ngu thời nay thì việc phiên
dịch không dễ dàng.
3. Lúc ngài A nan tụng lại kinh, thời
gian cách đức Phật chưa xa, lại được vô số
Thánh giả sửa chữa ghi chép, từ đó mà có
Thánh giáo lưu truyền, người đời sau nếu
dựa vào cái thấy nông cạn của mình mà
dịch kinh, thì dù có thận trọng muôn phần
cũng khó tránh khỏi sai lầm, thì biết việc

phiên dịch không phải dễ dàng.
Ngoài ra, ngài Huyền trang cũng đề ra
thuyết Ngũ chủng bất phiên (năm thứ
không dịch), đó là:
1. Vì bí mật nên không dịch, như Đà la
ni.
2. Thuật ngữ hàm có nhiều nghĩa nên
không dịch, như Bà già phạm.
3. Tại Trung quốc không có nên không
dịch, như cây diêm phù.
4. Xưa đã dịch rồi nên nay không dịch
(trước đã phiên âm rồi mà mọi người đều
biết), như A nậu đa la tam miệu tam bồ đề.
5. Những tiếng khiến người ta sinh tâm
thiện nên không dịch, như tiếng Bát nhã,
người nghe nó thì sinh lòng tin, nếu dịch
là trí tuệ thì e sinh tâm coi nhẹ, lơ là. Vì
tôn trọng nên không dịch.
Lại nữa, cứ theo Tục cao tăng truyện
quyển 2 và Phiên dịch danh nghĩa tập quyển
1 chép, thì ngài Ngạn tông đời Tùy soạn
luận Biện chính có nêu ra thuyết Bát bị
Thập điều.
A. Bát bị: Tám tư cách mà người dịch
kinh phải có.
1. Phải thành tâm quí mến chính pháp,
chí nguyện làm lợi ích cho người, không
ngại lâu dài.
2. Khi bước vào trường giác ngộ (nơi
dịch kinh), trước hết phải giữ giới đầy đủ,
không nhiễm xấu xa, không bị chê cười.
3. Hiểu rõ ba tạng, thông suốt hai thừa.
4. Dựa theo sử sách, dùng lời chải chuốt,
không để thô lỗ vụng về.
5. Trong lòng bình thản, khí lượng rộng
rãi, không ưa chuyên chấp hẹp hòi.
6. Say mùi đạo nhạt mùi đời, không

thích khoe khoang.
7. Cốt yếu phải biết tiếng Phạm mới có
thể dịch đúng và không rơi vào cái học
khác.
8. Biết qua về ca dao tục ngữ và lối viết
chữ triện chữ lệ, không thể bỏ qua loại văn
này.
B. Thập điều: Mười thể lệ cốt yếu cho
người dịch kinh.
1. Tự thanh......
2. Cú vận .
3. Vấn đáp .
4. Danh nghĩa ......
5. Kinh luận .
6. Ca tụng......
DỊCH KINH

D
1266
7. Chú công......
8. Phẩm đề.....
9. Chuyên nghiệp......
10. Dị bản......
Tống cao tăng truyện quyển 3 của ngài
Tán minh cũng nêu ra sáu lệ cho việc dịch
kinh.
1. Dịch chữ dịch âm, có bốn trường hợp:
a. Dịch chữ không dịch âm.
b. Dịch âm không dịch chữ.
c. Dịch cả âm và chữ.
d. Âm chữ đều không dịch.
2. Về tiếng Hồ, tiếng Phạm: Nói rõ
nguyên điển có Hồ ngữ và thuần Phạm ngữ
Ấn độ, trong thuần Phạm ngữ, theo sự khác
nhau của năm khu vực Thiên trúc, Phạm
ngữ ở mỗi khu vực cũng không giống nhau.
Trong Hồ ngữ thì có Hồ ngữ đọc theo chiều
dọc từ trên xuống (như nước Yết sương na),
có Hồ ngữ đọc theo chiều ngang từ trái qua
phải (như các nước Thổ hóa la, Ca tất thí
v.v...). Ngoài ra, như Cưu tư ngữ thì là ngôn
ngữ vừa Hồ vừa Phạm.
3. Trùng dịch, trực dịch (dịch lại, dịch
thẳng): Dịch thẳng từ chữ Phạm Ấn độ ra
Hán văn thì gọi là Trực dịch, những kinh
đã được dịch một lần ra tiếng Hồ rồi, lại
chuyển dịch ra chữ Hán lần nữa thì gọi là
Trùng dịch.
Ngoài ra, các dịch giả từ Ấn độ đến
Trung quốc, khi đi qua các nước Hồ có
dịch kinh điển, nên trong văn dịch của
họ thường xen lẫn tiếng Hồ thì loại dịch
phẩm này vừa là Trực dịch vừa là Trùng

dịch.
4. Thô ngôn tế ngữ: Trong ngôn ngữ
Ấn độ có lối nói thông thường và văn
chương trong sách vở. Khi đức Phật nói
pháp phần nhiều Ngài dùng lời nói thông
thường. Lời Phật nói đại khái có thể chia
làm hai loại là: Toàn thanh, rõ ràng văn vẻ
(tế ngữ) và Bán thanh, tức là thổ ngữ không
được trong sáng lắm (thô ngữ). Những bản
tiếng Phạm do các ngài Pháp hộ, Bảo vân,
Huyền trang, Nghĩa tịnh dịch thì đều sử
dụng tế ngữ của xứ trung Thiên trúc.
5. Hoa ngôn nhã tục: Hán ngữ được
dịch thành cũng có chỗ thanh nhã, quê
kịch khác nhau.
6. Trực ngữ mật ngữ: Phạm ngữ nói về
tục đế là trực ngữ, nói về chân đế là mật
ngữ. [X. Thủ lăng nghiêm nghĩa sớ chú kinh
Q.1 phần 1; Phật tổ thống kỉ Q.53, Pháp
uyển châu lâm Q.100; Đại tống tăng sử lược
Q.thượng; Xuất tam tạng kí tập Q.6 đến
Q.11].
DỊCH KINH VIÊN
........
Là cơ quan dịch kinh do nhà nước thiết
lập ở chùa Thái bình Hưng quốc tại kinh
đô Khai phong của nhà Bắc Tống. Cũng
gọi Truyền pháp viện. Viện này được thành
lập vào năm Thái bình hưng quốc thứ 5
(980) đời vua Tống Thái tông.
Công việc phiên dịch kinh Phật ở Trung
quốc bắt đầu vào thời Hậu Hán, phần nhiều
được các bậc Đế vương bảo hộ. Năm Đại
nghiệp thứ 2 (606) đời Tùy, Dạng đế đặt
quán Dịch kinh ở vườn Thượng lâm tại
Lạc dương và sai học sĩ phiên dịch là Ngạn
tông ở đó trông coi. Năm Trinh quán 22

(648) đời Đường, vua Thái tông lập viện
Dịch kinh ở phía tây bắc chùa Đại từ ân để
làm Dịch trường cho ngài Huyền trang. Đến
thời Thái tông nhà Tống, ngài Pháp thiên
dịch các kinh Thánh vô lượng thọ, Thất
Phật tán v.v... quan địa phương dâng lên,
vua xem hết sức vui mừng, bèn ra lệnh kiến
thiết viện Dịch kinh rồi mời các ngài Thiên
tức tai, Pháp thiên, Thí hộ v.v... ở đó dịch
kinh. Phật tổ thống kỉ quyển 43 cho biết,
năm Thái bình hưng quốc thứ 8, viện Dịch
kinh được đổi tên là viện Truyền pháp, rồi
lại làm viện Ấn kinh ở mé tây viện Truyền
pháp.
DỊCH KINH VIÊN

D
1267
Viện dịch kinh được tổ chức hoàn bị,
đặt ra chín chức vị gọi là Dịch trường cửu
vị, đó là: Dịch chủ, Chứng nghĩa, Chứng
văn, Thư tự Phạm học tăng, Bút thụ, Xuyết
văn, Tham dịch, San định và Nhuận văn.
Viện này là trung tâm dịch kinh của thời
Bắc Tống, những kinh dịch ở đây đều được
ghi trong Đại trung tường phù pháp bảo
lục, Cảnh hựu tân tu pháp bảo lục, tất cả
hơn 100 bộ.
Công tác dịch kinh ở thời Bắc Tống từ
năm Cảnh hựu trở về sau thiếu tư liệu, chỉ
được biết có các ngài Trí cát tường, Kim
tổng trì, Nhất xứng, Chiêu đức, Tuệ tuân
v.v... dịch kinh ở viện này. [X. Thích thị kê
cổ lược Q.4; Phật tổ lịch đại thông tải Q.18;
Tống hội yếu Đạo thích điều; Truyền pháp
viện bi minh].
DỊCH TĂNG
I. Dịch tăng. Chức vụ của vị tăng làm
việc trong các pháp hội hoặc nghi lễ tống
táng. Cũng gọi Dịch giả. Như 7 vị tăng:
Giảng sư, Độc sư, Chú nguyện sư, Tam lễ
sư, Bái sư, Tán hoa sư, Đường đạt sư trong
các pháp hội ở Nhật bản đều được gọi là
Dịch tăng. Đời sau danh từ Dịch tăng được
dùng để chỉ chung những vị tăng làm các
việc lặt vặt trong chùa viện.
II. Dịch tăng. Chỉ cho Bạn tăng. (xt.
Bạn Tăng).
DỊCH TIỂU DÁC (634-701?)
Vị tổ khai sáng của phái Tu nghiệm đạo
Nhật bản. Người Mao nguyên, quận Nam
cát thành, nước Đại hòa. Cũng gọi Dịch

hành giả, Dịch ưu bà tắc, Thần biến đại bồ
tát (thụy hiệu do Quang cách Thiên hoàng
ban cho). Là nhà chú thuật ở thời đại Nại
lương của Nhật bản. Ông lấy núi Cát thành
ở Đại hòa (huyện Nại lương) làm căn cứ
địa, khai sáng các đạo tràng ở núi Kim phong
tại Cát dã, núi Đại phong, núi Cao dã v.v...
giảng đạo tu hành, lấy tư tưởng điều hòa
thần Phật làm cơ sở lí luận.
Năm Văn Vũ
Thiên hoàng thứ 3
(699), vì tội phỉnh gạt
người đời, ông bị lưu
đày ở tỉnh Y đậu.
Niên hiệu Đại bảo
năm đầu (701) ông
được phóng thích, lúc
đó ông 68 tuổi. Về
sau không biết ông
mất ở đâu.
Phái Tu nghiệm
đạo được sáng lập bắt
đầu từ thời đại Liêm thương, có nhiều truyền
thuyết kì quái về phái này, đặc trưng rõ rệt
của phái tu đạo này là Phật giáo sơn lâm đã
được Mật giáo hóa. Những người theo Dịch
tiểu dác được gọi là Tiền quỉ, Hậu quỉ.
DIÊC HỮU DIÊC KHÔNG MÔN
Một trong bốn môn của bốn giáo do
Thiên thai lập ra. Là pháp môn quán các
pháp nhân duyên sinh diệt cũng có cũng
không để phá trừ phiền não thiên chấp Có,
Không tương đối mà vào pháp môn Đệ nhất
nghĩa đế, tức là pháp môn song chiếu Có
và Không để hiển bày lí Trung đạo. (xt. Tứ
Giáo Tứ Môn).
DIÊM BÀ ĐỘ ĐIỂU

Cũng gọi là Diêm bà điểu. Loại chim
hành hạ tội nhân ở địa ngục Diêm bà độ.
Địa ngục này là một trong 16 địa ngục phụ
thuộc và cũng gọi là địa ngục Diêm bà phả
độ.
Cứ theo kinh Chính pháp niệm xứ
quyển 15 chép, thì trong địa ngục Diêm
Dịch Tiểu Dác
DIÊM BÀ ĐỘ ĐIỂU

D
1268
bà phả độ có chim Diêm bà, mình to như
voi, mỏ nhọn phát ra ngọn lửa, thường
quắp lấy tội nhân bay lên hư không rồi
thả xuống như hòn đá rơi xuống đất, khiến
thân thể họ tan nát. [X. Vãng sinh yếu
tập Q.thượng].
DIÊM HƯƠNG
.....
Mùi muối. Muối chỉ có vị mặn chứ không
có mùi. Mùi muối được dùng để ví dụ những
sự vật chỉ có tên gọi chứ không có thật
chất hoặc hoàn toàn không tồn tại trong
hiện thực. Mùi muối, lông rùa, sừng thỏ
đều cùng một nghĩa và được dùng để chỉ
cho phàm phu vọng chấp thực ngã, thực
pháp.
Luận Thành thực quyển 2 (Đại 32, 256
thượng), nói: “Trong các việc thế gian thì
sừng thỏ, lông rùa, chân rắn, mùi muối,
màu gió v.v... đều không có.”
DIÊM LA NHÂN
........
Ngục tốt chuyên quát mắng tội nhân
trong địa ngục.
Kinh Chính pháp niệm xứ quyển 6 (Đại
17, 29 hạ), nói: “Trong bài kệ với lời lẽ cay
nghiệt, Diêm la nhân mắng nhiếc như sau:
Mê tà kiến ngu si, bị lưới si trói buộc, rơi
vào địa ngục này”. (xt. Ngục Tốt).
DIÊM LA THẬP ĐIÊN
...........
Mười điện Diêm la. Cũng gọi là Thập
điện Diêm la. Tức là 10 ông vua ở cõi u
minh (âm phủ, địa ngục).

Diêm la là vua Diêm la (ma), vốn là thần
Dạ ma (Yama) ở thời đại Phệ đà của Ấn độ,
thông thường được coi là Tử thần hoặc là
Chúa thần trông coi cõi u minh. Về sau, tư
tưởng này trà trộn với Phật giáo và được
truyền vào Trung quốc, rồi kết hợp với tín
ngưỡng Đạo giáo mà sản sinh ra thuyết
Diêm la thập điện.
Tín ngưỡng 10 ông vua cõi u minh
xuất hiện vào khoảng cuối đời Đường
đầu đời Ngũ đại, nhưng về nguồn gốc
của 10 vị vua thì có rất nhiều thuyết
khác nhau.
Cứ theo Thích môn chính thống quyển
4 và Phật tổ thống kỉ quyển 33 chép, thì
Hòa thượng Đạo minh đời Đường, khi
mộng du, thần hồn xuống địa phủ thấy 10
vua ở 10 điện lần lượt xét xử tội nghiệp của
những vong linh người chết. Sau khi tỉnh
dậy sư Đạo minh liền thuật lại, do đó mà
tín ngưỡng này được lưu truyền trong dân
gian.
Nhưng cứ theo Địa tạng bồ tát tượng
linh nghiệm kí chép, thì trong năm Thiên
phúc (936-944) đời Hậu Tấn, có sa môn
Tri hữu, người tây Ấn độ, đến Trung quốc
mang theo bức tranh bồ tát Địa tạng và
kinh Bản nguyện công đức. Trên bức tranh,
ở chính giữa vẽ hình tượng bồ tát Địa tạng,
hai bên tả hữu là hình tượng 10 vị vua cõi
u minh.
Theo truyện này thì tín ngưỡng 10 vua
có lẽ đã từ Ấn độ truyền sang. Nhưng trong
văn viết thì tên của 10 vị vua lại là tên
Trung quốc, hơn nữa hình tượng của các
Địa Tạng Thập Vương
DIÊM HƯƠNG

D
1269
vị cũng mặc áo kiểu Trung quốc đời xưa.
Căn cứ vào đó mà suy thì thuyết cho tín
ngưỡng 10 vua từ Ấn độ truyền sang cũng
không đủ tin.
Ngoài ra, trong kinh Dự tu thập vương
sinh thất được truyền từ cuối đời Đường
trở về sau cũng có chép việc 10 vua xử án.
Còn Phật tổ thống kỉ quyển 45 thì cho
biết, lúc nhỏ, Âu dương tu nhiều bệnh khổ,
có lần ông nằm mộng thấy mình đến chỗ
10 vua cõi u minh và hỏi ra mới biết sự lợi
ích của việc cúng trai và viết kinh ấn tống.
Sau khi tỉnh dậy hết bệnh, ông lại càng
thêm quí kính Phật pháp.
Trong tín ngưỡng dân gian Trung quốc,
tư tưởng địa ngục đã chịu ảnh hưởng của
Phật giáo, đặc biệt là ảnh hưởng của kinh
Địa tạng bồ tát bản nguyện rất sâu, cho
nên bồ tát Địa tạng được xem là chúa tể tối
cao của địa ngục, gọi là U minh giáo chủ,
cai quản Thập điện Diêm la vương.
Thập điện Diêm la vương bao gồm: Nhất
điện Tần quảng vương, Nhị điện Sơ (Sở)
giang vương, Tam diện Tống đế vương, Tứ
điện Ngũ quan vương, Ngũ điện Diêm (Sâm)
la vương, Lục điện Biến (Biện) thành vương,
Thất điện Thái sơn vương, Bát điện Bình
đẳng vương, Cửu điện Đô thị vương, Thập
điện Chuyển luân vương.
Mười vua trên đây đều có quyền hạn
khác nhau, lần lượt xét xử những vong linh
người chết về các tội nghiệp mà họ đã phạm
phải khi còn sống ở dương gian, rồi căn cứ
vào đó mà quyết định các hình phạt.

Tín ngưỡng 10 vua sau khi được truyền
vào Nhật bản cũng khá thịnh hành, các
chùa viện tại Nhật bản hiện nay còn cất
giữ các bức vẽ và điêu khắc của 10 vua,
hình tượng phần nhiều được vẽ hoặc chạm
trổ theo kiểu Trung quốc. Trong đó có nhiều
tác phẩm được xếp vào loại quốc bảo của
Nhật bản. Những bức tranh 10 vua được
tàng trữ ở các chùa Đại đức và Pháp nhiên
tại Nhật bản là do Lục tín trung, nhà vẽ
tượng Phật Trung quốc, vẽ vào đầu đời
Nguyên.
Về thuyết bản địa của 10 vua, cứ theo
kinh Địa tạng bồ tát phát tâm nhân duyên
thập vương nói, thì bản địa của 10 vua đều
do Phật và Bồ tát ứng hóa chuyển biến mà
ra. Như bản địa của Nhất điện Tần quảng
vương là Bất động minh vương, bản địa
của Nhị điện Sơ giang vương là đức Thích
ca Như lai, bản địa của Tam điện đến Thập
điện theo thứ tự là: bồ tát Văn thù, bồ tát
Phổ hiền, bồ tát Địa tạng, bồ tát Di lặc,
Dược sư Như lai, Quan âm bồ tát, A súc
Như lai và Phật A di đà.
Về tên gọi của 10 vua, cứ theo điều
“Thập vương cúng” trong Phật tổ thống kỉ
quyển 33 nói, thì tên gọi của 10 vua có thể
thấy trong sáu bộ kinh điển và truyện kí,
như: Trong kinh Đề vị thấy tên hai vua
Diêm la và Ngũ quan, trong Hoa nghiêm
cảm ứng truyện có vua Bình đẳng, trong
Di kiên chí có hai vua Sơ giang và Tần
quảng, trong Cổ kim dịch kinh đồ kỉ quyển
2 thì thấy tên vua Thái sơn.
Ngoài ra, tên vua Ngũ quan còn được
thấy trong kinh Quán đính quyển 12, kinh
Tịnh độ tam muội và Kinh luật dị tướng

quyển 49... Riêng tên vua Diêm la thì được
thấy nhiều hơn trong các kinh luận.
Lại cứ theo Minh báo kí được dẫn trong
Pháp uyển châu lâm quyển 26, thì vua Thái
sơn vốn tên là Thái sơn phủ quân. Còn
trong Pháp sự tán của ngài Thiện đạo có
nêu tên hai vị thần Ngũ đạo và Thái sơn,
trong đó, thần Ngũ đạo tương đương với
Ngũ đạo chuyển luân vương.
Tóm lại, tín ngưỡng Diêm la thập điện
tuy là sự hỗn hợp giữa tín ngưỡng Phật giáo
và tín ngưỡng dân gian Trung quốc, nhưng
từ xưa đến nay nó đã bắt rễ sâu trong dân
gian, và ngoài đạo lí nhân quả luân hồi,
thiện ác báo ứng của Phật giáo ra, tín ngưỡng
DIÊM LA THẬP ĐIÊN

D
1270
này cũng có công dụng giúp phát huy thêm
việc cảnh tỉnh người đời bỏ ác làm thiện.
[X. Thích thị lục thiếp Q.16]. (xt. Diêm Ma
Vương).
DIÊM LA VƯƠNG NGŨ THIÊN SỨ KINH
Có 1 quyển. Ngài Tuệ giản dịch vào đời
Lưu Tống. Gọi đủ là Phật thuyết Diêm la
vương ngũ thiên sứ kinh. Gọi tắt: Diêm la
kinh, Ngũ thiên sứ kinh, thu vào Đại chính
tạng tập 1.
Nội dung tường thuật việc đức Phật dùng
thiên nhãn xem xét nghiệp thiện, ác do
chúng sinh đã tạo mà biết được giờ chết,
giờ sinh của họ, thậm chí biết họ sinh lên
các cõi trời hay rơi vào địa ngục. Nếu lúc
còn sống ở nhân gian, chúng sinh không
sợ quả báo đời sau mà gây nhiều nghiệp ác,
thì khi chết sẽ sinh vào địa ngục, nơi đây,
Diêm vương sai năm thiên sứ là: Sinh, Lão,
Bệnh, Tử và Trị tội đến xét hỏi tội nhân.
Rồi miêu tả những cực hình đau khổ trong
địa ngục mà chúng sinh phải chịu hàng trăm
nghìn năm.
DIÊM MA GIỚI
.........
Phạm: Yama-loka. Thế giới của vua
Diêm ma, tức là chỗ ở chính của các loài
quỉ. Cũng gọi Diệm ma giới.
Luận Câu xá quyển 11 nói, nước vua
Diêm ma ở phía dưới châu Thiệm bộ (Diêm
phù đề) năm do tuần, mỗi bề đều rộng năm
do tuần.
Kinh Trường a hàm thì nói, Diêm ma
giới ở trong núi Đại kim cương phía nam

Diêm phù đề, có cung vua Diêm la, rộng
sáu nghìn do tuần, thành của cung này có
bảy lớp lan can, bảy lớp lưới giăng, bảy hàng
cây bao chung quanh. [X. kinh Trường a
hàm Q.19 phẩm Địa ngục; luận Đại tì bà sa
Q.172].
DIÊM MA VƯƠNG
Diêm ma, Phạm;Pàli: Yama, cũng gọi
Dạ ma, Diệm ma, Diễm ma, Diêm la.
Diêm ma vương, Phạm: Yama-ràja,
cũng gọi Diêm la vương, Diêm ma vương,
Diễm ma vương, Diêm ma la vương, Diệm
ma la xà, Diêm ma la xã, Diễm ma la xà.
Gọi tắt: Diêm la, Diệm la, Diệm vương, Diêm
vương, Tử vương.
Thủy tổ của thế giới ma quỉ, tổng quản
cõi u minh, chủ thần của địa ngục. Hán
dịch: Song (đôi), Song thế, Gia chỉ, Tĩnh
tức, Bình đẳng v.v...
Song nghĩa là cả hai anh em (gái) đều là
chúa ngục, anh coi việc đàn ông, em coi
việc đàn bà, cho nên cũng gọi Song vương.
Song thế nghĩa là chịu khổ và hưởng vui.
Gia chỉ nghĩa là ngăn chặn không cho tội
nhân tạo nghiệp ác nữa. Tĩnh tức nghĩa là
sau khi tội nhân nghe vua Diêm la chỉ bảo,
biết rõ tội lỗi của mình mà lòng được bình
an thanh thản. Bình đẳng nghĩa là tấm
gương chiếu soi tội lỗi người ta rất bình đẳng,
không thiên vị ai.
Trong rất nhiều tên gọi của Diêm ma
vương, tên “Diêm la vương” được người đời
biết đến rộng rãi và thông dụng hơn cả.
Diêm ma vương vốn là thần Dạ ma
(Phạm:Yama) của thời đại Phệ đà ở Ấn
độ, là con của thần Mặt trời (Phạm:
Vìvasvat) và Sa lang viu (Phạm: Saraịyu),

là vị thần sinh ra cùng một lúc với em gái
của mình là Diêm mĩ (Phạm: Yamì), vì thế
gọi là Song vương.
Lại theo Ba tư cổ kinh A phàm sĩ tháp
chú (Zend Avesta), thì tổ của loài người là
Vìvanhvant bắt đầu nấu rượu cúng thần,
nhờ công đức ấy mà sinh được một con,
tên là Yma (Yima), người con này tức là Dạ
ma. Cứ theo đó thì biết nguồn gốc của vị
thần này đã có rất sớm, nhưng mãi đến sau
DIÊM LA VƯƠNG NGŨ THIÊN SỨ KINH

D
1271
thời đại Phệ đà mới phát triển. Vị thần này
có quan hệ mật thiết với Thủy thiên (Phạm:
Varuịa), Kì đảo chủ (Phạm: Bfhaspati)
và A kì ni (Phạm:Agni).
Trong Lê câu phệ đà cũng có chép
những bài ca tán thán vị thần này và ghi
lại cuộc đối thoại của thần với em gái là
Diêm mĩ, trong đó, Diêm mĩ gọi Dạ ma là
“Người duy nhất phải chết” (Phạm: ekamartya),
hơn nữa, Dạ ma cũng muốn chết,
vì thế tự nguyện bỏ thân mình vào cõi u
minh để mở đường tối tăm cho chúng sinh:
Đó là người chết đầu tiên trong nhân loại
và được gọi là vua của những người chết.
Chỗ ở của Dạ ma trong thời đại này là
nơi xa xôi nhất trên cõi trời, là nơi vui thú
thường nghe âm nhạc. Tại đây có hai con
chó làm sứ giả, thường xuống nhân gian
tìm người chết để dẫn vào cõi u minh.
Nhưng, trong A thát bà phệ đà thì chỗ
ở của Dạ ma đuợc di chuyển xuống hạ giới,
gọi là Dạ ma thành (Phạm: Yama-pura),
nơi đây, Dạ ma chuyên xem xét sổ sách ghi
chép việc làm của những người chết lúc
sinh tiền rồi căn cứ vào đó mà định thưởng
phạt.
Đến Sử thi Mahàbhàrata thì mô tả
tướng mạo của Dạ ma rất đáng sợ, mình
mặc áo màu đỏ tươi như máu, đầu đội vương
miện, ngồi trên lưng trâu, một tay cầm gậy,
tay kia cầm giây. Dạ ma ở thời đại này có
hai tính cách:
1. Tử thần: Cầm đầu nhiều sứ giả đi
cướp mệnh sống của người, bởi thế, đương

thời gọi “chết” là “Đi đến cung Dạ ma”, gọi
“giết” là “Tống vào cung Dạ ma”.
2. Vua của những người chết (Phạm:
Preta-ràja), Pháp vương (Phạm: Dharmaràja),
ở tại phía nam dưới đất, là người điều
khiển thế giới tổ tiên (Phạm:Pitf-loka).
Trong truyền thuyết thần thoại Ấn độ
ở đời sau, Dạ ma bị coi là thần khủng bố
chuyên mang lại khổ đau cho linh hồn
những người chết.
Tư tưởng Dạ ma sau khi được du nhập
Phật giáo, đã chịu ảnh hưởng của các tư
tưởng trình bày ở trên, cho nên Dạ ma một
mặt là Dạ ma thiên ở tầng thứ ba trong sáu
tầng trời cõi Dục, mặt khác là người chi
phối cõi u minh, là vua Diêm la xét xử hành
vi tội lỗi của nhân loại.
Về bộ loại và tính chất của Diêm ma
vương, trong các kinh luận có rất nhiều
thuyết khác nhau, có thể rút gọn làm năm
loại như sau:
1. Địa ngục: Cứ theo phẩm Địa ngục
trong kinh Trường a hàm quyển 19, kinh
Đại lâu thán quyển 2 và luận Du già sư địa
quyển 2 chép, thì trong núi Đại kim cương
ở phía nam Diêm phù đề có cung Diêm la
vương, người làm chủ cung ấy là vua Diêm
la; vị vua này tuy là vua cõi địa ngục, nhưng
ngày đêm ba thời vẫn phải chịu cái khổ lửa
nóng hệt như các tội nhân khác.
2. Ngã quỉ: Cứ theo kinh Chính pháp
niệm xứ quyển 17, luận Đại tì bà sa quyển
172 và luận Câu xá quyển 11 chép, thì Diêm
ma vương là thủ lãnh của loài ác quỉ (hoặc
quỉ đói), hiệu là Diêm ma quỉ vương, ở tại
cõi Diêm ma la (thế giới của quỉ đói).
3. Diêm la vương: kinh Hoa nghiêm

(bản 60 quyển) quyển 11, kinh Kim quang
minh tối thắng vương quyển 6 v.v... nêu
Diêm la vương giới song song với địa ngục,
ngã quỉ, súc sinh, cứ đó suy ra thì Diêm la
vương giới là một cõi riêng, nằm ngoài ba
ác đạo.
Kinh Hoa nghiêm (bản 60 quyển) quyển
11 (Đại 9, 46 Q.thượng), nói: “Như người
bệnh nặng thường bị đau đớn, ân ái trói
buộc trong ngục sinh tử, không bao giờ xa
lìa địa ngục, quỉ đói, súc sinh và chỗ của
vua Diêm la”.
4. Biến hóa: Cứ theo kinh Quán Phật
tam muội hải quyển 5 và luận Nhị thập
duy thức, thì vua Diêm la hóa hiện vào trong
DIÊM MA VƯƠNG

D
1272
địa ngục để dạy bảo tội nhân biết rõ tội
nghiệp của họ, những hình phạt mà họ
phải chịu và tên địa ngục trong đó họ đang
ở.
5. Bồ tát: Cứ theo luận Du già sư địa
quyển 58, thì Bồ tát hóa hiện là chúa địa
ngục để dạy bảo tội nhân. Còn kinh Đại
thừa đại tập Địa tạng thập luân quyển 1 và
kinh Đại phương quảng thập luân quyển 1
thì nói, bồ tát Địa tạng dùng sức thệ nguyện
bền chắc không thể nghĩ bàn hóa hiện làm
Phạm thiên, Tự tại thiên, thân cầm thú,
thân ngục tốt ở địa ngục, thân Diêm la
vương v.v... để cứu độ tất cả chúng sanh.
Về sứ giả (Thiên sứ) của vua Diêm ma,
thì phẩm Địa ngục trong kinh Trường a
hàm quyển 19, kinh Đại lâu thán quyển 2
và kinh Khởi thế quyển 4 chép, vua Diêm
la thường sai ba sứ giả: Lão, Bệnh, Tử đến
nhân gian, chỉ rõ cái khổ vô thường để cảnh
tỉnh người đời chớ làm các việc ác và làm
mọi việc thiện để khỏi rơi vào địa ngục.
Tư tưởng Diêm ma vương sau khi được
Phật giáo truyền vào Trung quốc, lại kết
hợp vớí tín ngưỡng Đạo giáo mà càng thịnh
hành, rồi từ đó sản sinh ra các thuyết Minh
giới thập vương, Diêm la thập điện v.v...
Cứ theo Dự tu thập vương sinh thất và
kinh Địa tạng thập vương chép, thì vua
Diêm la là vua thứ 5 trong 10 vị vua cõi u
minh, bản địa là bồ tát Địa tạng, là Minh
vương cai quản vong nhân vào tuần thứ 5
ở cõi âm.
Cứ theo truyền thuyết, vua Diêm la cai

quản điện thứ 5 ở cõi u minh, tức là Đại địa
ngục khiếu hoán ở đáy biển về phía đông
bắc, dưới tảng đá ốc tiêu và 16 Tiểu địa
ngục tru tâm. Trước khi đến điện thứ 5,
vong hồn phải đến “Vọng hương đài” (đài
trông về làng) để nhìn con cháu ở dương
gian, sau đó mới đến điện thứ 5 để chịu sự
phán xét. Diêm vương ở điện này xét xử
nghiêm khắc, thẳng thắn không thiên vị.
Hơn nữa, 16 Tiểu địa ngục tru tâm, chuyên
moi các tâm bất chính như: tà tâm, độc
tâm, oán tâm, hận tâm, dâm tâm, đố tâm,
tư tâm v.v... cho nên vong hồn rất sợ hãi
khi bị áp giải đến điện thứ 5 này.
Trong Mật giáo, Diêm ma vương được
xếp vào Thiên bộ gọi là Diệm ma thiên, là
một trong các vị trời hộ thế ở tám phương,
một trong các vị thần vương hộ pháp ở
mười phương, một trong 12 vị trời, một
trong 20 vị trời bộ ngoài. [X. kinh Hoa
Nghiêm (80 quyển) Q.10; kinh Quán đính
Q.11, Q.12;kinh Thiết thành nê lê; kinh
Đại nhật Q.1, Q.5; kinh Chính pháp niệm
xứ Q.16; kinh Đại bát nhã ba la mật đa
Q.520; kinh Đại bảo tích Q.75; kinh Tịnh
độ tam muội; luận Lập thế a tì đàm Q.6,
Q.8; luận A tì đạt ma thuận chính lí Q.31;
luận Du già sư địa Q.37, Q.46; Hoa
nghiêm kinh thám huyền kí Q.6; Huyền
ứng âm nghĩa Q.13, Q.21]. (xt. Địa Tạng
Bồ Tát, Diệm Ma Thiên, Diêm La Thập
Điện).
DIÊM MẠN ĐỨC CA MINH VƯƠNG
Diêm mạn đức ca, Phạm: Yamàntaka.
Vị tôn này có khả năng hàng phục Diêm
ma, cởi trói cho chúng sinh. Là một trong
năm vị Đại minh vương, một trong tám Đại

Diêm Ma Vương DIÊM MẠN ĐỨC CA MINH VƯƠNG

D
1273
minh vương của Mật giáo. Cũng gọi Trì
minh kim cương, Thánh diệm mạn đức ca
uy nộ vương, Diệm mạn uy nộ vương, Đại
uy đức minh vương, Hàng diệm ma tôn,
Diêm ma đức ca minh vương, Lục túc tôn.
Trong năm vị Đại minh vương, vị tôn này
ở phương tây, là Giáo lệnh luân thân của
đức A di đà Như lai, tự tính luân thân của
Ngài là bồ tát Văn thù sư lợi. Hình tượng vị
tôn này màu xanh đen, hiện vẻ phẫn nộ,
có sáu đầu sáu tay sáu chân. Mật hiệu là
Đại uy đức kim cương, chủng tử là (hrìh)
hình tam muội da là cây gậy.
Ngoài ra, hình tượng của vị tôn này được
truyền ở Tây tạng thì có ba mặt sáu tay sáu
chân và ngồi trên lưng con trâu trắng lớn.
Lại nữa, Uy đức bố úy kim cương hóa thân
của bồ tát Văn thù là bản tôn của Vô
thượng du già Bảo sinh bộ của Mật tông
Tây tạng. Hình tượng vị tôn này có chín
đầu, 34 tay, 16 chân, lõa thể, ôm minh
phi La lãng nhiễm oa, chân đạp lên con
bò, dưới con bò là một đàn ông đang nằm.
Đây là một trong những bản tôn của phái
Cách lỗ tu. [X. Quảng đại nghi quĩ Q.trung;
Nhân vương đạo tràng quĩ; Văn thù bát tự
quĩ; Diệm mạn đức ca vạn ái như ý pháp;
Bổ đà lạc hải hội quĩ; Đại nhật kinh sớ
Q.6].
DIÊM MẠN ĐỨC CA NGHI QUĨ
Nghi quĩ ghi chép Phật thuyết Đại uy
đức minh vương niệm tụng pháp. Gồm có
4 bản:
1. Thánh diêm mạn đức ca uy nộ vương

lập thành đại thần nghiệm niệm tụng pháp,
1 quyển, ngài Bất không dịch vào đời
Đường.
2. Đại thừa phương quảng mạn thù thất
lợi Bồ tát Hoa nghiêm bản giáo Diêm mạn
đức ca phẫn nộ vương chân ngôn đại uy
đức nghi quĩ phẩm đệ tam thập, 1 quyển,
ngài Bất không dịch vào đời Đường.
3. Đại phương quảng Mạn thù thất lợi
đồng chân Bồ tát Hoa nghiêm bản giáo tán
Diêm mạn đức ca phẫn nộ vương chân ngôn
a tì già rô ca nghi quĩ phẩm đệ tam thập
nhất, 1 quyển, ngài Bất không dịch vào đời
Đường.
4. Diệu cát tường tối thắng căn bản đại
giáo kinh, 3 quyển, ngài Pháp hiền dịch vào
đời Tống.
Bốn bản trên đây đều được đưa vào Đại
chính tạng tập 21. Nội dung tường thuật
việc đức Phật vì lợi ích chúng sinh ở đời
mạt pháp tuyên nói giáo pháp chân ngôn,
ngăn cấm việc làm tai hại của ngụy vương
phản bội và loài hữu tình, làm cho Phật
pháp tồn tại lâu dài ở thế gian.
DIÊM MÂU NA HÀ
...........
Diêm ma na, Phạm: Yamunà. Dịch ý:
Phược hà. Một chi nhánh của sông Hằng
bên Ấn độ, dài khoảng 1385 cây số. Từ xưa
người Ấn độ rất sùng bái con sông này và
coi nó như là Diêm mĩ (Phạm: Yamì), em
gái trời Diêm ma. Thời xưa, kinh đô của
nhiều triều đại đã được thiết lập trên hai bờ
của con sông này nên nó được coi là nơi
trung tâm văn hóa của Ấn độ. Cũng gọi là
Lam mâu ni na hà, Dao phù na hà, Dao vô
na hà, Da mâu na hà. Tức là sông Jumna

ngày nay.
Theo kinh A hàm nói, thì sông này là
một trong năm con sông ở Ấn độ, phát
nguyên từ dãy núi Hi mã lạp sơn, ở độ cao
hơn 3.000 mét, chảy qua mạn tây sông
Hằng, rồi chảy về phía nam đến A lạp cáp
ba (Allahabad, tiếng Phạm xưa gọi là
Prayàga, Bát la da già), thì đổ vào sông
Hằng, Allahabad cũng nhờ đó mà trở thành
Thánh địa của Ấn độ giáo suốt mấy nghìn
năm nay.
Khi ngài Huyền trang đời Đường đến
DIÊM MÂU NA HÀ

D
1274
Ấn độ thì dọc theo hai bờ sông Diêm mâu
na đã có các nước như: Tốt lộc cần na
(Phạm: Zrughna), Mạt thố la (Phạm:
Madhurà), Yết nhã cúc xà (Phạm:
Kanyakubja), Bát la da già (Phạm:
Prayàga) v.v...[X. luật Ma ha tăng kì Q.8;
Thiện kiến luật tì bà sa Q.12; luận Đại trí
độ Q.28; Đại đường tây vực kí Q.4, Q.5].
DIÊM PHÙ ĐÀN KIM
Phạm: jambùnada-suvarịa. Ý nói
loại vàng được sản xuất từ dòng sông Na
đa (nada, đàn) chảy qua rừng cây Diêm
phù (jambù). Loại vàng này có màu vàng
đỏ óng ánh như tia lửa, là loại quí nhất
trong các loại vàng. Cũng gọi Nhiễm bộ
nại đà kim, Thiệm bộ nại đà kim, Diêm
phù na tha kim, Diêm phù na đà kim,
Thắng kim.
Ở khoảng giữa núi Hương túy và núi
Tuyết (Hi mã lạp sơn) có dòng sông chảy
qua rừng cây Diêm phù, vàng được nhặt ra
từ dòng sông này gọi là vàng Diêm phù
đàn.
Trong thần thoại Ấn độ, sông Diêm phù
là một trong bảy chi nhánh của sông Hằng,
sông này vốn không có thật, cho nên Diêm
phù đàn kim và Diêm phù đại thụ vương
có thể đều là những vật tưởng tượng để
phụ họa cho thuyết Tu di bốn châu. Diêm
phù đàn kim thường được nói đến trong
các kinh điển. [X. kinh Quán vô lượng thọ;
kinh Pháp hoa Q.3 phẩm Thụ kí; kinh Khởi
thế nhân bản Q.1; luận Đại trí độ Q.35;
Huyền ứng âm nghĩa Q.22].

DIÊM PHÙ ĐỀ
........
Phạm: Jambu-dvìpa, Pàli: Jambudìpa.
Cũng gọi Diêm phù lợi, Thiệm bộ đề,
Diêm phù đề tì ba. Diêm phù, Phạm: Jambu,
là tên cây; đề, Phạm:Dvìpa, là châu. Dịch
cả Phạm Hán thì gọi là Diêm phù châu,
Thiệm bộ châu, Thiềm phú châu. Gọi tắt:
Diêm phù. Các nhà dịch cũ dịch là Uế châu,
Uế thụ thành, là nước sản xuất nhiều cây
Diêm phù. Còn sản xuất cả vàng Diêm phù
đàn, cho nên cũng gọi Thắng kim châu,
Hảo kim thổ. Châu này là châu ở phương
nam trong bốn đại châu Tu di, cho nên
cũng gọi là Nam diêm phù đề (Phạm:
Dakwiịa-jambu-dvìpa), Nam diêm phù
châu, Nam thiệm bộ châu.
Phẩm Diêm phù đề châu trong Trường
a hàm quyển 18, kinh Đại lâu thán quyển
1, kinh Khởi thế quyển 1 và kinh Khởi
thế nhân bản quyển 1 đều nói, cõi này
phía nam hẹp phía bắc rộng, chu vi 7.000
do tuần, khuôn mặt người cũng giống như
địa hình ở đây. Lại mạn đông ao A nậu
đạt có sông Hằng già (Lăng già) từ miệng
bò sinh ra và theo 500 sông chảy vào biển
Đông. Mạn nam có sông Tần đầu (Tín
độ) từ miệng sư tử sinh ra và theo 500
sông mà chảy vào biển Nam. Phía tây có
sông Bà xoa (Phược sô) từ miệng ngựa sinh
ra và theo 500 sông mà chảy vào biển Tây.
Mạn bắc có sông Tư đà (Tỉ đa) từ miệng
voi sinh ra và theo 500 sông mà chảy vào
Bắc.
Luận Câu xá quyển 11 nói, trong bốn
châu lớn, chỉ châu này có tòa kim cương,
tất cả Bồ tát sắp thành Phật đều ngồi tòa

này.
Theo những điều trình bày trên đây thì
có thể biết Diêm phù đề vốn chỉ riêng Ấn
độ, về sau thì chỉ chung cho thế giới nhân
gian. [X. luận Tạp a tì đàm tâm Q.3; luận
Lập thế a tì đàm Q.1; luận Đại tì bà sa Q.172;
Đại đường tây vực kí Q.1; Huyền ứng âm
nghĩa Q.18].
DIÊM PHÙ THỤ
Diêm phù, Phạm; Pàli: Jumbu. Cũng
DIÊM PHÙ ĐÀN KIM

D
1275
gọi Thiềm phù thụ, Thiệm bộ thụ, Diệm
phù thụ, Nhiễm bộ thụ, Tiềm mô thụ. Gọi
tắt: Diêm phù. Tên khoa học: Eugenia
jambolana.
Thuộc loại cây cao lá rụng. Vốn sinh
sản ở Ấn độ, nở hoa, kết trái vào khoảng
tháng 4 tháng 5, quả màu tía đậm, vị hơi
chua, hột có thể dùng làm thuốc.
Luận Đại trí độ quyển 35 nói, Ấn độ
là nơi cây Diêm phù xanh tốt nên được
gọi là Diêm phù đề. Lại các con sông chảy
qua rừng cây Diêm phù phần nhiều có
hàm chứa vàng cát, cho nên vàng này
được gọi là vàng Diêm
phù đàn.
Ngoài ra, kinh Khởi
thế nhân bản và phẩm
Diêm phù đề trong luận
Lập thế a tì đàm quyển 1,
đều nói có “Diêm phù đại
thụ vương”. Cây này cao
to, lá cây dày kín có thể
ngăn che mưa gió, quả
ngọt ngon không gì sánh
bằng. Có người cho đây
là cây lí tưởng do người Ấn độ tưởng tượng
ra. [X. kinh Khởi thế Q.1; kinh Niết bàn
(bản Nam) Q.9; Thiện kiến luật tì bà sa
Q.17; Thích Ca phương chí Q.thượng; Bích
nham lục tắc 14; Phiên dịch danh nghĩa
tập Q.7].
DIÊM QUAN (? - 842)
.....
Vị tăng đời Đường. Tức là Thiền sư Tề

an ở viện Trấn quốc Hải xương huyện Diêm
quan Hàng châu. Sư vốn người quận Hải
môn, tỉnh Giang tô, họ Lí. Khi sư sinh ra
có ánh sáng chiếu khắp nhà. Sư xuất gia từ
nhỏ, y vào ngài Vân đông ở quận nhà, rồi
theo ngài Nam nhạc Trí nghiêm thụ giới
Cụ túc. Sau, nghe tin thiền sư Mã tổ Đạo
nhất hành hóa ở núi Cung công, sư bèn
đến tham lễ. Vừa thấy sư, ngài Đạo nhất
biết ngay là bậc pháp khí nên kín đáo chỉ
bày chính pháp.
Cuối năm Nguyên hòa (khoảng 820),
sư đến chùa Pháp lạc ở Tiêu sơn Việt châu
(tỉnh Triết giang), ngài Pháp hân thỉnh sư
làm Thủ tọa, hóa đạo rất thịnh. Về sau, sư
trụ trì viện Trấn quốc, Hải xương, năm Hội
xương thứ 2 sư tịch. Vua Tuyên tông ban
thụy hiệu: Ngộ không đại sư. Lư giản cầu
soạn bài minh ghi trên tháp của sư. [X. Tống
cao tăng truyện Q.11; Tổ đường tập Q.15;
Cảnh đức truyền đăng lục Q.7].
DIÊM QUAN TÊ PHIẾN
...........
Chiếc quạt tê ngưu của Diêm quan. Tên
công án trong Thiền tông. Cũng gọi Diêm
quan tê ngưu phiến tử, Diêm quan sách
phiến (Diêm quan đòi quạt). Là công án
ghi lại cuộc vấn đáp giữa ngài Diêm quan
(đệ tử nối pháp của Thiền sư Mã tổ Đạo
nhất đời Đường) và thị giả.
Thung dung lục tắc 25 (Đại 48, 243
trang) chép: “Một hôm Diêm quan gọi thị
giả, bảo: “Hãy đưa cây quạt tê ngưu đến đây
cho ta!” Thị giả thưa: “Quạt rách rồi ạ!”.
Quan nói: “Quạt rách rồi thì trả tê ngưu lại
cho ta!”. Thị giả không đáp được. Tư phúc
vẽ một cái hình tròn rồi viết chữ “ngưu”

trong đó”.
Trong công án này, ngài Diêm quan
mượn cây quạt tê ngưu để nói về việc hướng
thượng của tông môn. Ngài Tư phúc vẽ một
hình vòng tròn trong hư không và lại viết
một chữ ngưu trong đó là ý ngài muốn nói
quạt tê ngưu là chỉ cho thực thể của vũ trụ
chứ không phải một vật thật.
Ngoài ra, Bích nham lục tắc 91 có nêu
ra những lời đáp thay của các ngài Đầu tử,
Thạch sương, Tư phúc, Bảo phúc v.v... sau
câu “Thị giả không đáp được”. [X. Cảnh
đức truyền đăng lục Q.7 Diêm quan Tề an
Cây Diêm Phù
DIÊM QUAN TÊ PHIẾN

D
1276
chương; Ngũ đăng hội nguyên Q.3 Diêm
quan chương].
DIÊM SƠN BẠT ĐỘI HÒA THƯỢNG NGỮ LỤC
Gồm 6 quyển. Ngài Bạt đội Đắc thắng
(1326-1387) thuộc tông Lâm tế Nhật bản
soạn, Minh đạo biên tập, thu vào Đại chính
tạng tập 80. Cũng gọi Diêm sơn hướng nhạc
Bạt đội hòa thượng ngữ lục, Bạt đội thiền
sư ngữ lục, Bạt đội lục, Tuệ quang đại viên
thiền sư ngữ lục, Diêm sơn lục.
Nội dung sách này thu chép những phần
chưa được ghi trong tác phẩm “Diêm sơn
hòa nê hợp thủy tập” như: Niêm hương
Phật sự, Tiểu Phật sự, Bỉnh cự, Yểm thổ
Phật sự, Pháp ngữ. Kệ tụng, Chân tán, Vấn
đáp, Thùy thị, Di giới, Hành lục v.v...
DIÊM TÂM
Tâm muối. Tiếng Tây tạng: Lantshva#
i sems. Là một trong 60 tâm. Tức
chỉ cho cái tâm tráo trở tìm tòi nhớ nghĩ
suy tính so đo, dần dần tăng trưởng đến
vô cùng. Ví dụ tâm người một khi đã khởi
động suy nghĩ thì mỗi lúc càng tăng thêm
suy nghĩ, hệt như tính chất mặn của muối,
hễ vào chỗ có muối thì vị mặn càng tăng
thêm.
Kinh Đại nhật quyển 1 (Đại 18, 3
thượng), nói: “Thế nào là diêm tâm? Nghĩa
là suy nghĩ lại càng tăng thêm sự suy nghĩ”.
Trong Mật tông, lấy sự chuyên tâm an
trụ nơi lí chữ “A” chẳng sinh để đối trị
diêm tâm.
DIÊM THIÊN
Phạm:Yàma. Một trong sáu tầng trời

cõi Dục. Cũng gọi Dạ ma thiên, Diệm ma
thiên. Dịch ý: Diệu thiện thiên, Thiện thời
phận thiên. Tức là tầng trời thứ ba của cõi
Dục. Vua của cõi trời này tên là Mâu tu lâu
đà. [X. kinh Đạo hành bát nhã Q.2; kinh
Chính pháp niệm xứ Q.36; Khả hồng âm
nghĩa Q.1]. (xt. Dạ Ma Thiên).
DIÊM THỦY PHẬT
Cứ theo Tây tạng tân chí chép, thì khi
ngài Đạt lại hoặc các bậc cao tăng tôn quí
thị tịch, liệm xác đặt vào quan tài, dùng
muối lấp lại, nước muối rỉ ra dưới đáy quan
tài, đem trộn với hoàng thổ (đất sét) làm
tượng Phật nhỏ, gọi là Diêm thủy Phật (Phật
nước muối). Loại tượng Phật này rất quí
hiếm, nếu ai có được thì coi đó là của báu
gia truyền.
DIÊM
..
Tên gọi khác của Niết bàn. Cũng gọi
Viêm. Cơ duyên độ sinh đã hết, đức Như
lai liền vào Niết bàn. Cho nên mượn cách
nói củi hết thì lửa tắt mà gọi Niết bàn là
Viêm (ngọn lửa). Cũng gọi kinh Niết bàn
là Viêm kinh, gọi cái “chấm Niết bàn” trong
chữ Tất đàm là Viêm điểm. [X. Nhiếp đại
thừa luận thích Q.10 (bản dịch của ngài
Huyền trang)].
DIÊM KHẨU
.....
I. Diệm khẩu: Tên loài quỉ đói. Cũng
gọi Diện nhiên. Thân thể loài quỉ này ốm o
khô đét, cổ họng nhỏ như kim, miệng khạc
ra lửa. Vì đời trước keo kiệt bỏn xẻn nên bị
quả báo này. Quỉ Diệm khẩu có lần đã hiển
hiện trong lúc ngài A nan nhập định, do
đó đã trở thành là nguồn gốc của nghi thức

“Phóng diệm khẩu” (nghi thức thí thực)
trong Phật giáo. [X. kinh Diệm khẩu ngã
quỉ].
II. Diệm khẩu. Cũng gọi Phóng diệm
khẩu. Là pháp sự Thí thực ngã quỉ (cho quỉ
DIÊM SƠN BẠT ĐỘI HÒA THƯỢNG NGỮ LỤC

D
1277
đói ăn) được cử hành căn cứ theo kinh Cứu
bạt Diệm khẩu ngã quỉ đà la ni. Trong pháp
hội này đối tượng chủ yếu được cho ăn là
những chúng sinh trong đường quỉ đói. Pháp
hội thí thực ngã quỉ là một Phật sự nhằm
cứu độ loài quỉ đói cũng như cầu siêu cho
những người chết.
Thời xưa, lúc ngài A nan đang nhập
định ở trong rừng, bỗng thấy một quỉ đói
(tên là Diệm khẩu) thân hình gầy đét, dáng
mặt xấu xí, đầu bù tóc rối, móng tay nhọn
hoắt và dài, bụng to như núi, cổ nhỏ như
kim, phun lửa trước mặt, ngài A nan sợ hãi
hỏi lí do. Quỉ đói bảo vì đời trước keo kiệt
bủn xỉn, tham lam không biết chán, cho
nên sau khi chết rơi vào đường quỉ đói, biến
thành thân hình thế này và chịu đói khổ
quanh năm. Quỉ đói lại bảo với Ngài A nan
rằng ba ngày sau Ngài sẽ chết và cũng rơi
vào đường quỉ đói như tôi. A nan sợ quá,
vội vàng đến trước đức Phật cầu xin cứu
độ, đức Phật bèn nói kinh Diệm khẩu và
pháp thí thực cho A nan nghe, rồi ngài
bảo: Nếu như ông có thể bố thí thức ăn
uống cho hằng hà sa số quỉ và các tiên nhân,
thì không những chẳng bị rơi vào đường
ấy mà còn kéo dài tuổi thọ, các quỉ thần
thường đến hộ vệ và gặp được việc tốt lành.
Về pháp thí thực ngã quỉ, các kinh ghi
chép có chỗ rõ ràng đầy đủ, có chỗ chỉ ghi
tóm tắt.
Cứ theo kinh Cứu bạt diệm khẩu ngã
quỉ đà la ni chép, thì khi làm phép thí thực,
người cúng dùng một chén nhỏ trong đựng

nước sạch, bỏ vào đó ít hạt cơm hoặc bún,
bánh v.v..., rồi đặt chén trên lòng bàn tay
trái, tay phải kết ấn đặt trên miệng chén,
tụng 7 biến chú, kế tiếp, tụng danh hiệu
của bốn đức Như lai: Đa bảo, Diệu sắc thân,
Quảng bác thân, Li bố úy, sau đó khảy móng
tay bảy lần rồi đổ rải chén thức ăn trên đất
sạch.
Người đời sau căn cứ vào Du già tập yếu
Diệm khẩu thí thực nghi tăng ích khoa nghi
mà chia làm hai phần Kính cúng và Bi thí:
1. Kính cúng chia làm bảy hạng mục:
Thăng tòa, Nhập định, Sái tịnh, Qui y, Đạo
tràng quán, Hiến mạn đồ la và Phổ cúng
dường.
2. Bi thí chia làm sáu hạng mục: Nhập
định, Triệu thỉnh, Hiển thí thực, Diệt
chướng, Mật thí và Hồi hướng.
Khi làm phép thí này, nên làm vào hai
giờ Tuất và Hợi (khoảng 19 giờ đến 23 giờ),
bởi vì qua giờ này thì quỉ thần không thể
ăn được.
Những kinh điển đầu tiên liên quan đến
Diệm khẩu được truyền vào Trung quốc là
kinh Cứu diện nhiên ngã quỉ đà la ni và
chú Cam lộ đà la ni do ngài Thực xoa nan
đà dịch vào đời Đường, cả hai bản đều có
chép thần chú tên là: Biến thực chân ngôn,
Cam lộ chân ngôn, nghĩa là lấy một chén
nước, trì mười biến chú, rồi tung lên hư
không, nước ấy liền biến thành cam lộ.
Về sau có: kinh Cứu bạt diệm khẩu ngã
quỉ đà la ni do ngài Bất không dịch là bản
dịch khác của kinh Cứu diện nhiên ngã
quỉ đà la ni thần chú mà ngài Thực xoa
nan đà đã dịch từ trước. Ngài Bất không
còn dịch: kinh Du già tập yếu cứu A nan đà

la ni diệm khẩu nghi quĩ, Du già tập yếu
Diệm khẩu thí thực khởi giáo a nan đà duyên
do (phân nửa phần trước của kinh Nghi
quĩ, ngài Bất không dịch làm một bản riêng
để lưu hành), Thí chư ngã quỉ ẩm thực cập
thủy pháp.
Trong đó, hành pháp theo thứ tự được
nói trong kinh Du già tập yếu cứu A nan đà
la ni Diệm khẩu nghi quĩ là: Chân ngôn
phá địa ngục, chân ngôn triệu ngã quỉ, chân
ngôn triệu tội, chân ngôn tồi tội, chân ngôn
định nghiệp, chân ngôn sám hối, chân ngôn
thí cam lộ, chân ngôn khai yết hầu, danh
hiệu bảy đức Như lai, chân ngôn phát tâm
bồ đề, chân ngôn tam muội da giới, chân
DIÊM KHẨU

D
1278
ngôn thí thực, chân ngôn nhũ hải, chân
ngôn phổ cúng dường, chân ngôn phụng
tống.
Từ đó về sau, pháp thí thực ngã quỉ trở
thành nghi thức làm hàng ngày của người
tu Mật giáo. Sau đó, vào cuối đời Đường
đầu đời Ngũ đại, xã hội Trung quốc loạn
lạc liên miên, Mật giáo thất truyền, pháp
thí thực cũng theo đó mà mất.
Đến đời Tống, đối với pháp thí thực,
các sư không được hiểu rõ lắm. Trong Kim
viên tập của ngài Tuân thức có các thiên:
Thí thực chính danh, Thí thực pháp, Thí
thực văn, Thí thực quán tưởng v.v... nhưng
đó không phải nghi quĩ của Mật giáo mà
chỉ là chân ngôn lấy trong kinh rồi thêm
vào phương pháp quán tưởng của tông
Thiên thai mà thôi.
Trong thiên Thí thực chính danh có:
Hộc thực, Minh đạo, Thủy lục. Hộc thực
là chỉ cho Diệm khẩu thí thực; Minh đạo là
đại trai Vô già Minh đạo ở đời Đường; cũng
là một hành pháp của Mật giáo; còn Thủy
lục là nghi thức hưng khởi vào đời Tống.
Ba hành pháp kể ở trên lúc bấy giờ thực
hành lẫn lộn, không phân biệt được.
Lại có ngài Tông hiểu soạn bộ Thí thực
thông lãm, trong đó có thiên Thí thực tu
tri, cũng chủ trương thí khoáng dã quỉ thần
(cho quỉ thần ở nơi đồng nội ăn) và Thí quỉ
tử mẫu cứu bạt diệm khẩu ngã quỉ đều là
thí thực. Thiên lợi sinh trong Thích môn
chính thống quyển 4 cũng chủ trương
thuyết này. Xem đó thì biết, đối với pháp

Diệm khẩu thí thực, các sư ở đời Tống có ý
khôi phục, nhưng đã chưa thành.
Ở đời Nguyên, Lạt ma giáo từ Tây tạng
truyền vào Trung quốc, nên Mật giáo cũng
theo đó mà được khôi phục. Trong Kinh
tạng có Du già tập yếu diệm khẩu thí thực
nghi, không rõ người dịch. Nhưng xét theo
cách dùng chữ phiên âm chân ngôn thì
biết sách này được dịch vào đời Nguyên.
Thứ tự hành pháp trong sách này giống
với kinh Du già tập yếu cứu a nan đà la ni
diệm khẩu nghi quĩ. Nhưng trước phần
chân ngôn phá địa ngục còn có thêm các
phần: Tam qui, Đại luân minh vương chú,
Chuyển pháp luân bồ tát chú, Tam thập
ngũ Phật, Phổ hiền hành nguyện kệ, Vận
tâm cúng dường, Tam bảo thí thực và Nhập
quan âm định; và sau chân ngôn phá địa
ngục trong Du già tập yếu cứu a nan đà la
ni diệm khẩu nghi quĩ kinh, sách này còn
thêm: Tôn thắng chân ngôn, Lục thú kệ,
Phát nguyện hồi hướng kệ, Cát tường kệ,
Kim cương tát đỏa bách tự chú, Thập loại
cô hồn văn và Tam qui y tán. Từ đây, pháp
Du già thí thực được khôi phục trở lại.
Vào đời Minh, do sự truyền thừa của
các sư không thống nhất, nên lại rơi vào
tình thế hỗn tạp. Nay được biết, nghi thức
thí thực thời Minh có Du già diệm khẩu thí
thực khoa nghi. Về sau, Thiền sư Thiên cơ
lược bỏ chỗ rườm rà và soạn thành Tu tập
du già tập yếu thí thực đàn nghi mà người
đời gọi là “Thiên cơ diệm khẩu”. Ngài Thiên
thai Linh tháo có soạn chú thích và đặt tên
là Tu tập du già tập yếu thí thực đàn nghi
ứng môn. Trong đó chỉ có phần văn Triệu
thỉnh cô hồn là bất đồng. Ngài Liên trì Châu

hoành hiệu đính lại Thiên cơ diệm khẩu
mà biên thành Tu thiết du già tập yếu thí
thực đàn nghi, cũng gọi là Du già tập yếu
thí thực nghi quĩ và soạn chú giải, đặt tên
là Thí thực bổ chú.
Năm Khang hi 32 (1693) đời Thanh,
ngài Đức cơ ở núi Bảo hoa lại sửa đổi chút
ít bản của ngài Châu hoành, rồi biên thành
sách Du già diệm khẩu thí thực tập yếu, đời
gọi là “Hoa sơn diệm khẩu”.
Đến năm Càn long thứ 6 (1741), ngài
Phúc tụ ở núi Bảo hoa lại nhân đó mà làm
Du già thí thực nghi quán. Ngoài ra, còn có
ngài Tịch tiên soạn Du già diệm khẩu chú
tập toản yếu nghi quĩ. Nghi thức diệm khẩu
DIÊM KHẨU

D
1279
được lưu hành trong các chùa Phật giáo ở
đời Thanh phần nhiều là hai loại “Thiên
cơ” và “Hoa sơn”. [X. Diệm Khẩu (Chu thúc
ca, Trung quốc Phật giáo nhân vật dữ chế
độ].
DIÊM LA VƯƠNG CÚNG HÀNH PHÁP THỨ ĐÊ
Có 1 quyển. Do A mô già (tức ngài Bất
không Tam tạng) soạn. Gọi tắt: Diệm ma
cúng thứ đệ, thu vào Đại chính tạng tập
21.
Nội dung trước hết nói về năm tên khác
nhau của vua Diệm ma, kế đến nêu rõ thứ
tự các pháp tu như: Trì hương thủy, Sái
tịnh, Khuyến thỉnh, Phát nguyện, Triệu
thỉnh, Chư thiên ấn minh, Ngũ Như lai
v.v...
DIÊM MA THIÊN
Phạm:Yama. Một trong 10 vị trời che
chở cho đời ở tám phương, một trong 10
thần hộ pháp ở 10 phương, một trong 12
vị trời, một trong 20 vị trời bộ ngoài.
Mật giáo gọi Diêm ma vương là Diệm
ma thiên và xếp vào bộ Trời. Nhưng hình
tượng của Diệm ma thiên và hình tượng
của Diêm ma vương không giống nhau.
Trong hiện đồ Thai tạng giới mạn đồ la,
Diệm ma thiên ngồi ở phía tây của cửa nam
trong viện Kim cương bộ ngoài, tay phải
làm ấn Thí vô uý, tay trái cầm cờ đầu người,
ngồi dạng trên lưng trâu, chân trái thõng
xuống. Bên phải vị tôn này là thiên nữ Hắc
ám, ngồi phía dưới mé bên ngoài là Thái
sơn phủ quân, mé bên trong là hai sứ giả
quỉ. Vì Diệm ma là chúa của thế giới quỉ,

cho nên ở phía tây của Diệm ma là các quỉ
đói. Chủng tử là: (yaô), hình tam muội
da là cây gậy có đầu người. (Phạm:daịđa).
Pháp tu lấy vị trời này làm bản tôn (vị
tôn chính), gọi là Diệm ma thiên pháp. Tu
pháp này có thể kéo dài tuổi thọ và trừ tai
nạn, nếu tu để cầu phúc cho người đã chết
thì gọi là Minh đạo cúng, hoặc Lạp chúc
cúng, Chỉ chúc
cúng.
Khi tu pháp,
trước hết, đặt Diệm
ma thiên mạn đồ la
vào tòa ngồi, kế đến,
bày các vật cúng, ở
giữa dựng một đuốc
bằng sáp, sau đó,
tụng danh hiệu bản
tôn rồi châm lửa
thắp đuốc. [X. kinh
Đại nhật Q.1 phẩm
Cụ duyên; Đại nhật kinh sớ Q.5; Đại nhật
kinh nghĩa thích Q.4; phẩm Cúng dường
thập nhị thiên uy đức báo ân]. (xt. Diệm
Ma Vương).
DIÊM MA THIÊN MẠN ĐỒ LA
Mạn đồ la lấy Diệm ma thiên làm trung
tâm để kiến lập. Khi tu pháp Diệm ma thiên
cầu siêu cho người chết, hoặc cầu sống lâu
và trừ tai họa thì dùng mạn đồ la này. Về
tranh vẽ có vài loại. Cứ theo Kim cương
đỉnh du già hộ ma nghi quĩ, thì vị chủ tôn
là Diệm ma thiên ngồi trên lưng trâu, tay
phải cầm cây cờ có đầu người, bàn tay trái
ngửa lên, chân phải
thõng xuống, có hai
thiên nữ và hai sứ

giả quỉ theo hầu.
Tranh vẽ trong
Giác thiền sao của
Nhật bản thì chính
giữa là Diệm ma
thiên ngồi xoạc
chân trên mình
trâu, hai bên có hai
bà vợ; mé ngoài
Diệm Ma Thiên
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)
DIÊM MA THIÊN MẠN ĐỒ LA
Diệm Ma Mạn Đồ La

D
1280
Diệm ma thiên là Thành tựu tiên và Già
văn đồ; ở phía trên, chính giữa có Thái
sơn phủ quân mặc triều phục đời Đường,
hai bên trái và phải của Thái sơn phủ quân
là Tì na dạ ca và Noa cát ni. Phía dưới
Diệm ma thiên, chính giữa là thần Ngũ
đại đạo ngồi trên giường, bên trái Ngũ đại
đạo là Tư mệnh, bên phải là Tư lục. [X.
kinh Đại nhật quyển 5 phẩm Bí mật mạn
đồ la; Đại nhật kinh sớ Q.16; A sa phọc
sao Q.154].
DIÊM VÕNG TRANG NGHIÊM
Diệm là ngọn lửa, võng là tấm lưới của
trời Đế thích. Diệm võng trang nghiêm là
ví dụ hào quang của đức Phật chói lọi, rực
rỡ giao thoa lớp lớp vô cùng vô tận hệt
như tấm lưới bằng hạt châu của trời Đế
thích.
DIÊN BẢO TRUYỀN ĐĂNG LỤC
Gồm 41 quyển, bộ sử truyện Thiền tông
do ngài Tăng sư man (1626-1710) thuộc
tông Lâm tế Nhật bản phỏng theo Cảnh
đức truyền đăng lục của Trung quốc, biên
soạn trong hơn 30 năm mới hoàn thành.
Nội dung thu chép về truyện kí, pháp hệ,
pháp ngữ, kệ thơ v.v... của 1247 vị cao tăng
và cư sĩ của Thiền tông Nhật bản. Qua bộ
sách này người ta có thể thấy một cách khái
quát về giáo nghĩa cũng như phong cách
của Thiền tông Nhật bản.
DIÊN CHIỂU (896-973)
.....
Vị tăng tông Lâm tế đời Bắc Tống. Sư
người Hàng châu Triết giang, họ Lưu. Thuở

nhỏ sư khôi ngôi tuấn tú, đọc rất nhiều
sách. Sư y vào luật sư Trí cung ở chùa Khai
nguyên xuống tóc và thụ giới cụ túc, học
Pháp hoa huyền nghĩa, tu tập chỉ quán định
tuệ. Về sau, sư y chỉ và tham học ngài Nam
viện Tuệ ngung sáu năm.
Năm Trường hưng thứ 2 (931) sư đến ở
chùa Phong huyệt tại Nhữ châu, ở đây bảy
năm, đồ chúng về học rất
đông và xây dựng lại chùa
này thành tùng lâm.
Năm Thiên phúc thứ 2
(937) quan châu mục
nghe phong độ của sư rất
kính ngưỡng. Tháng 8
năm Khai bảo thứ 6 đời
vua Tống Thái tổ sư tịch,
thọ 78 tuổi. Sư có soạn
Phong huyệt thiền sư ngữ lục 1 quyển lưu
truyền ở đời. [X. Cảnh đức truyền đăng lục
Q.13; Phật tổ lịch đại thông tải Q.18; Ngũ
đăng hội nguyên Q.11].
DIÊN HÀNH
Là pháp gia hành phương tiện để cho
các hành giả mà căn tính quá trì độn tu
tập. Một trong Tứ độ gia hành của phép
truyền thụ quán đính trong Mật giáo. Nghĩa
là khi tu gia hành, nếu hành giả không thể
nào đọc tụng thuộc lòng thì trước phải kết
nguyện, kế đến, mỗi ngày một lần tu pháp
Phổ môn hoặc pháp cúng dường một vị
tôn, tập luyện tụng thuộc lòng, cho đến
khi tụng thuộc lòng được rồi mới bắt đầu
tu chính hạnh. (xt. Tứ Độ Gia Hành).
DIÊN KINH
Diên cùng nghĩa với chữ tuyến. Phạm:
sùtra (Tu đa la), dịch nghĩa đen là diên (sợi

dây), dịch ý là kinh (thường, sách). Dùng
cả hai để dịch chữsùtra thì là Diên kinh.
Tức là, giống như sợi dây xâu lấy vật để giữ
cho khỏi rơi mất, văn kinh xuyên suốt câu
văn và nghĩa lí, cho nên được ví dụ như sợi
dây.
Diên Chiểu
DIÊM VÕNG TRANG NGHIÊM

D
1281
Pháp hoa huyền nghĩa quyển 6 phần
trên (Đại 33, 753 thượng) nói: “Tu đa la,
đây (Trung quốc) dịch là tuyến kinh”. Đại
nhật kinh sớ quyển 5 (Đại 39, 627 thượng),
nói: “Tu đa la, xưa dịch là Diên kinh”. (xt.
Kinh).
DIÊN LỊCH TĂNG LỤC
Gồm 10 quyển, ngài Tư thác soạn vào
đời Đường. Năm Thiên bình thắng bảo thứ
6 (754) của Nhật bản, ngài Tư thác theo
đại sư Giám chân sang Nhật bản, ngài thu
tập truyện kí của các bậc cao tăng, ngoại
hộ, cư sĩ v.v... của Phật giáo Nhật bản từ
trước kia cho đến năm Diên lịch (782-806)
mà soạn thành bộ lục này, hoàn thành vào
năm Diên lịch thứ 10 (791).
Tương truyền đây là bộ Tăng truyện sớm
nhất của Nhật bản mà hiện nay đã thất lạc.
Nhật bản cao tăng truyện yếu văn sao, Đông
đại tự yếu lục v.v... đều có dẫn dụng sách
này.
DIÊN LỊCH TỰ
Chùa ở núi Tỉ duệ thuộc huyện Tư hạ,
kinh đô (Kyoto) Nhật bản. Cũng gọi Tỉ duệ
sơn tự, Tỉ duệ tự, Tỉ giang tự, Sơn môn, Bắc
lĩnh, Thai lĩnh. Là tổng bản sơn của tông
Thiên thai Nhật bản.
Năm Diên lịch thứ 4 (785) đời Hoàn vũ
Thiên hoàng, ngài Tối trừng dựng một ngôi
am cỏ ở đây. Ba năm sau, ngài sáng lập
Căn bản trung đường thờ tượng đức Phật
Dược sư do ngài tự làm, gọi là Nhất thừa
chính quán viện.
Năm Diên lịch 23, ngài đến Trung quốc

tham học, năm sau trở về Nhật bản, theo
lời phát nguyện của vua, ngài xây cất ở đây
một Đại già lam và sáng lập tông Thiên
thai Pháp hoa của Nhật bản. Năm Hoằng
nhân 13 (822) ngài Tối trừng thị tịch. Cùng
năm này, vua cho kiến lập Đại thừa giới
đàn, năm sau, vua ban cho chùa tấm biển
“Diên lịch tự” và ngài Nghĩa chân nhậm
chức Tọa chủ đời thứ I tông Thiên thai.
Sau lại có các vị cao tăng Viên nhân, Viên
trân v.v... lần lượt ra đời nên tông phong
rất thịnh, các nhà điện được kiến thiết, thời
thịnh nhất có ba tháp và hơn ba nghìn
kiến trúc lớn nhỏ.
Niên hiệu Trinh quán năm đầu (895),
ngài Viên trân lại làm chùa Viên thành như
một viện riêng biệt. Vào hai thời kì Bình
an (794-1192) và Liêm thương (1192-1333)
Phật giáo hưng thịnh đã có rất nhiều vị
tăng có tên tuổi đến chùa này để học tập,
nghiên cứu. Năm Nguyên qui thứ 2 (1571),
Chức điền Tín trường xung đột với tăng
binh của chùa Diên lịch, đốt sạch quả núi,
chúng tăng tử thương rất nhiều. Về sau,
vào thời Phong thần Tú cát (1536-1598),
Đức xuyên Gia khang (1542-1616), các sư
Toàn tông, Thuyên thuấn v.v... xây dựng
lại chùa gần được như cũ.
Về phương diện giáo học, thì ngoài Viên
giáo, Mật giáo, Giới học và Thiền ra, tư tưởng
Tịnh độ cũng rất phát triển ở đây, cho nên
chùa Diên lịch đã trở thành một đạo tràng
của nền Phật giáo tổng hợp, và các vị tổ sư
khai sáng nền Phật giáo mới ở thời kì Liêm
thương phần lớn đều lên núi này tu học.
Căn Bản Trung Đường
DIÊN LỊCH TỰ

D
1282
Trong toàn quả núi chia làm ba tháp:
1. Đông tháp: Lấy Căn bản trung đường
làm trung tâm, trong đó thờ tượng đức Bản
tôn Dược sư Như lai, tượng đứng của Bồ
tát Quan âm nghìn tay, Đại giảng đường
(đã bị thiêu hủy) vốn là nơi cử hành pháp
hội tháng 6 và pháp hội tháng 11 và Giới
đàn viện là giới đàn truyền giới Viên đốn
(giới Đại thừa) sớm nhất.
Ngoài ra, còn có viện Văn thù (cũng gọi
Nhất hạnh tam muội đường), viện Tiền
đường (nơi ở của ngài Viên nhân), viện
Tổng trì, viện Tịnh độ (nơi thờ ngài Tối
trừng), viện Đàn na (nơi ở của ngài Giác
vận), viện Ngũ trí (nơi thờ ngài Viên nhân),
viện Minh vương (bản đường của chùa Vô
động), viện Đại thừa (dấu tích cũ của ngài
Từ viên, nơi tu học của ngài Thân loan).
2. Tây tháp: Lấy Thích ca đường làm
trung tâm, cũng gọi là Chuyển pháp luân
đường, trong đó thờ tượng đức Bản tôn
Thích ca Như lai, tượng các bồ tát Văn thù,
Phổ hiền, Tứ thiên vương v.v... Đại chúng
của Tây tháp đến nơi này để tu các pháp
như: Pháp hoa, Bát tự Văn thù, Bất động
v.v... Pháp hoa đường và Thường hình
đường, chùa Thanh long ở phía bắc Thích
ca đường, do Lương nguyên xây dựng, sau
là nơi tu học của các ngài Pháp nhiên, Chân
thịnh, ngoài ra còn có Lưu li đường, Tướng
luân đường v.v...
3. Hoành xuyên: Lấy Hoành xuyên
trung đường làm trung tâm, cũng gọi là viện
Thủ lăng nghiêm, do ngài Viên nhân sáng

lập, thờ Bản tôn Thanh Quan âm, có Tì sa
môn thiên và Bất động tôn đứng hai bên.
Ngoài ra, còn có Tứ quí giảng đường
(cũng gọi Định tâm phòng) là nơi ở của
ngài Lương nguyên, viện Huệ tâm là nơi
của ngài Nguyên tín, Định quang phòng
là nơi tu học của sư Nhật liên, viện Hoa
tạng là nơi ngài Đạo nguyên xuống tóc,
viện Tư hạ là bản phường của chùa Diên
lịch, Nhật cát thần xã thì tế lễ Sơn vương
Quyền hiện.
Bảo vật của chùa hiện còn là những bộ
sách do Tông tổ tông Thiên thai là ngài
Tối trừng viết chép như: Tương lai mục
lục, Yết ma kim cương mục lục, Thiên thai
Pháp hoa tông niên phần duyên khởi, Lục
tổ Huệ năng truyện, Nhập đường điệp, Sơn
môn tái hưng văn thư v.v... [X. Cửu viện
Phật các sao; Sơn môn đường xá kí; Duệ
nhạc yếu kí; Tam tháp chư tự duyên khởi;
Truyền giáo đại sư hành trạng; Thiên thai
tọa chủ kí Q.1, Q.2; Sơn gia tối lược kí].
DIÊN MÊNH ẤN MINH
Ấn tướng và chân ngôn được trì tụng
trong pháp tu Diên mệnh (cầu sống lâu)
của Mật giáo. Ấn tướng và chân ngôn này
thông thường được sử dụng trong các pháp
tu như: Diên mệnh pháp, Phổ hiền diên
mệnh pháp v.v... Tức là ấn tướng và chân
ngôn của bồ tát Phổ hiền diên mệnh.
Ấn tướng và chân ngôn này có các tên
gọi khác nhau trong những kinh quĩ bất
đồng. Chẳng hạn như trong Kim cương thọ
mệnh đà la ni tụng niệm pháp, nó được gọi
là “Kim cương thọ mệnh bồ tát đà la ni
ấn”, trong Kim cương thọ mệnh đà la ni
kinh pháp nó được gọi là “Kim cương thọ

mệnh gia trì giáp trụ mật ấn”. Trong hai
kinh quĩ trên và trong Du già quĩ đều có
ghi chép rõ ràng cách kết ấn khế như sau:
Hoành Xuyên Trung Đường
DIÊN MÊNH ẤN MINH

D
1283
Hai tay đều nắm lại thành kim cương quyền
(nắm tay kim cương), hai ngón trỏ duỗi ra,
ép sát lại và móc vào nhau đặt lên đỉnh
đầu. Ngón trỏ (ngón gió) bên trái biểu thị
tắt gió sinh diệt của phàm phu; ngón trỏ
bên phải biểu thị gió sinh mệnh kim cương
bất hoại của cảnh giới Phật. Hai ngón trỏ
móc nối vào nhau, ý là gió sinh mệnh phần
đoạn sinh diệt của chúng sinh và gió sinh
mệnh đệ nhất thường trụ của Như lai hòa
hợp vào nhau, biểu thị sự tiến vào cõi “vốn
chẳng sinh”, tức là trong cảnh giới thọ
mệnh kim cương chúng sinh và Phật là
một mà thành tựu công đức kéo dài sự
sống.
Chân ngôn là: Án (oô, qui mệnh) phạ
nhật la (vajra, kim cương) dụ sái (yuwai,
thọ mệnh) sa phạ ha (svàhà, thành tựu).
DIÊN MÊNH ĐỊA TẠNG
...........
Bồ tát Địa tạng thệ nguyện kéo dài sự
sống (diên mệnh) để làm lợi ích cho chúng
sinh.
Cứ theo phẩm Như lai tán thán trong
kinh Địa tạng bồ tát bản nguyện quyển
thượng (Đại 13, 783 trung) chép: “Có người
mới sinh con trai
hoặc con gái trong
bảy ngày hãy sớm
vì đứa con ấy mà
đọc tụng kinh điển
không thể nghĩ
bàn này, rồi niệm
danh hiệu của bồ

tát Địa tạng đủ một
vạn biến, thì đứa bé
trai hay gái mới sinh
ra đó, nếu đời
trước nó có gây tội
lỗi gì thì cũng được thoát khỏi cả, nó sẽ
được yên vui, dễ nuôi và tuổi thọ được lâu
dài. Còn nếu nó nhờ nơi phúc đức mà sinh
ra, thì đời nó càng được yên vui sung sướng
hơn và sống lâu hơn”.
Theo đó có thể biết, bồ tát Địa tạng
lấy diên mệnh lợi sinh làm bản nguyện
chủ yếu ở chỗ che chở và giúp đỡ người
sản phụ và đứa trẻ. Người đời sau mở rộng
ý nghĩa ấy mà cho rằng vịBồ tát này có
năng lực cứu khổ các nạn: đoản mệnh,
chết non và kéo dài tuổi thọ nên Ngài được
gọi là Diên mệnh Địa tạng. Tuy nhiên,
trong các kinh và nghi quĩ không thấy ghi
danh hiệu này. Hiện có kinh Diên mệnh
địa tạng 1 quyển, nhưng có thuyết cho đó
là kinhgiả.
Vị Bồ tát này hiện tướng tỉ khưu, ngồi
bán già trên đài sen, tay phải cầm gậy tích,
tay trái cầm bảo châu. [X. kinh Địa tạng bồ
tát bản nguyện Q.trung, Q.hạ; Tích chiếu
đường cốc hưởng tập Q.2].
DIÊN MÊNH PHÁP
........
Phạm:Jami-tam. Là pháp tu của Mật
giáo lấy kinh Kim cương thọ mệnh đà la ni
làm cơ sở, chủ yếu là cầu sống lâu, tăng
thêm phúc đức, giàu có và sinh được con
thông minh.
Phép tu này có hai loại:
1. Pháp Diên mệnh, là một trong sáu
pháp. Lấy Diên mệnh tôn (tức là Kim cương

tát đỏa hai tay) làm bản tôn (vị tôn chính),
tu theo pháp thông thường.
2. Pháp Phổ hiền diên mệnh, lấy ngài
Phổ hiền diên mệnh 20 tay làm bản tôn,
làm đàn Tứ thiên vương, thắp 49 ngọn đèn.
Pháp này phải lập đàn pháp như trên mới
tu được.
Tư tưởng diên mệnh trong Mật giáo rất
đậm, bởi thế, ngoài pháp Diên mệnh ra,
còn có Như pháp diên mệnh pháp, Phổ
hiền pháp, Diên tam thất tuế (kéo dài tuổi
thọ 21 năm) pháp v.v...
Lại ngoài bồ tát Diên mệnh ra còn có
Diên Mệnh Địa Tạng
DIÊN MÊNH PHÁP

D
1284
các bồ tát Diên mệnh địa tạng, Diên mệnh
Quan âm v.v... [X. Kim cương thọ mệnh đà
la ni niệm tụng pháp, Kim cương thọ mệnh
đà la ni kinh pháp]. (xt. Phổ Hiền Diên
Mệnh Pháp).
DIÊN MÊNH QUAN ÂM
...........
Một trong 33 Quan âm. Tương đương
với hóa thân của bồ tát Quan âm trong
phẩm Phổ môn.
Phẩm Phổ môn kinh Pháp Hoa quyển
7 (Đại 9, 58 thượng), chép:
“Bùa chú và thuốc độc
Muốn hãm hại thân người
Nhờ sức niệm Quan âm
Trở lại nơi người hại”.
Vì ngài tiêu trừ các tai nạn bùa chú và
thuốc độc để kéo dài sự sống cho chúng
sinh, nên gọi là Diên mệnh Quan âm.
Theo điều Đông môn Diên mệnh Quan
âm viện thứ 3 trong Bổ đà lạc hải hội quĩ,
thì hình tượng của đức Quan âm này màu
vàng sậm, hiện tướng từ bi nhu hòa, đầu
đội mũ báu, trong
mũ có hình Phật, có
20 cánh tay biểu thị
sự tiếp dẫn các loài
chúng sinh; các
cánh tay bên trái mỗi
tay cầm một vật như:
châu báu, gươm báu,
bánh xe vàng, cọc
kim cương, mái
chèo, mõ kim

cương, chuông kim
cương, hoa sen, tràng hạt và kết Quyền ấn.
Các tay bên phải mỗi tay cầm một vật như:
cây kích, gươm kim cương, tượng hóa Phật,
kim cương báu, gương báu, dây kim cương,
bạt chiếc la, chày năm chĩa, phạ nhật la và
bắt ấn Vô úy. Hai chân có tướng nghìn
nan hoa bánh xe, an trụ trong nguyệt luân
hoa sen, hào quang rực rỡ. Ngoài ra còn có
trăm nghìn thứ anh lạc, vòng hoa, áo trời
trang nghiêm nơi thân Ngài.
DIÊN MÔN THÁC BÁT
..
Bát, Phạm:Pàtra, Pàli: Patta, một
trong những đồ dùng mà tăng ni thường
mang theo mình, tức là ứng lượng khí (bát
đựng thức ăn).
Thác bát nghĩa là tỉ khưu tay cầm bát đi
xin ăn. Để khiến người tu hành giảm dục
vọng vật chất đến mức thấp nhất và tránh
xa cuộc sống phồn hoa của thế gian, tại Ấn
độ thuở xưa, đức Phật đã đặt ra qui chế
thác bát, quyết định tỉ khưu không được
kinh doanh buôn bán để mưu sinh, cũng
không được súc tích của cải vật tư, mà chỉ
được cầm bát đi xin ăn để nuôi sắc thân và
tuệ mệnh. Đời sau khoáng trương nghĩa ấy
để chỉ chung cho những người đi xin ăn là
thác bát cả. Cho nên, từ ngữ “diên môn
thác bát” là hình dung người đứng chờ ở
trước cửa nhà người ta để xin ăn, chứ không
phải chỉ riêng sự thác bát của các tỉ khưu
mà thôi. (xt. Khất Thực).
DIÊN NIÊN CHUYỂN THỌ
Nhờ sức thiền định, sức công đức của
chính mình, hoặc nhờ sức gia trì của chư
Phật, Bồ tát mà có thể kéo dài tuổi thọ.

Cũng gọi Diên thọ, Tục mệnh, Diên mệnh,
Diên niên. Tư tưởng này thấy trong luận A
tì đạt ma phát trí quyển 12 và luận Câu xá
quyển 3 v.v... cho nên biết nó đã được lưu
hành ở Ấn độ từ rất sớm. Về sau, tư tưởng
này được truyền đến Trung quốc, lại chịu
ảnh hưởng tư tưởng “diên niên ích thọ”
của Đạo giáo, nên mới có những cuốn kinh
giả như: kinh Diên thọ mệnh, kinh Tục
mệnh, kinh Thọ sinh v.v... kế tiếp nhau
xuất hiện để cổ xúy cho tư tưởng diên mệnh.
Diên Mệnh Quan Âm
DIÊN MÊNH QUAN ÂM

D
1285
Trong Quán niệm pháp môn, ngài Thiện
đạo đã nói rõ về sự lợi ích của tăng thượng
duyên hộ niệm ở đời hiện tại, gọi là “Mong
Phật hộ niệm tức đắc diên niên chuyển thọ,
trường mệnh an lạc” (Nhờ Phật thương nhớ
che chở liền được thêm tuổi thọ và sống
yên vui) cũng là chịu ảnh hưởng của tư
tưởng diên mệnh đang thịnh hành ở đương
thời.
Tư tưởng diên mệnh càng ngày càng
phát triển nên đã sinh ra Quan âm diên
mệnh, Địa tạng diên mệnh, Phổ hiền diên
mệnh, Chư Bồ tát diên mệnh v.v... cho đến
trở thành một trong những pháp tu quan
trọng của Mật giáo. [X. kinh Hữu nhiễu Phật
tháp công đức; Quán niệm pháp môn Q.1].
(xt. Diên Mệnh Pháp).
DIÊN PHÁP SƯ CHÚNG
...........
Chúng (mọi người) của Pháp sư Đàm
diên. Đàm diên là vị cao tăng ở thời Nam
Bắc triều và đầu đời Tùy. Sư tinh thông
kinh Niết bàn, các luận, biện tài vô ngại và
nổi tiếng một thời. Vua Vũ nhà Bắc Chu
từng đã tôn sư làm “Quốc thống”.
Đến đời Tùy, vua Văn đế quí chuộng
đức của sư nên ban cho sư phường Quảng
ân để sư hoằng pháp và ra chiếu chỉ gọi
hơn một nghìn người được sư hóa độ là
Diên pháp sư chúng. Năm Khai hoàng
thứ 4 (584), vua cho lệnh đổi phường
Quảng ân làm chùa Diên hưng, đồng thời,
cho đổi tên cửa Đông, cửa Tây của kinh
thành là Diên hưng, Diên bình. [X. Tục

cao tăng truyện Q.8, Q.11] (xt. Đàm
Diên).
DIÊN TAM THẤT TUẾ PHÁP
..............
Pháp kéo dài tuổi thọ 21 năm. Là một
trong những pháp tu Diên mệnh (kéo dài
sự sống) của Mật giáo. Tức là tu theo pháp
Đại đạo tràng Chuẩn đề Quan âm do Tam
tạng Thiện vô úy truyền. Vì pháp tu này
có năng lực kéo dài tuổi thọ được 21 năm
nên gọi là Diên tam thất (3 x 7 = 21) tuế
pháp.
Cứ theo Độc hành quán đính sám hối
đại đạo tràng của ngài Thiện vô úy chép,
nếu có tỉ khưu, tỉ khưu ni, ưu bà tắc, ưu bà
di, đồng nam, đồng nữ v.v... bất luận tội
chướng đời trước nặng hay nhẹ, trong 21
ngày trước khi chết, nếu gặp được pháp này
thì mỗi một lần tu quán đính có thể kéo
dài tuổi thọ thêm được 21 năm. Lại cha mẹ
gặp được pháp này mà vào quán đính thì
con cháu cũng được phúc; còn nếu có thiện
nam, thiện nữ được vào quán đính thì cũng
có thể khiến cho cha mẹ được thêm phúc
thêm thọ.
DIÊN THỌ (904-975)
Vị cao tăng ở cuối đời Đường và đầu đời
Ngũ đại. Là tổ thứ 6 của tông Tịnh độ, tổ
thứ 3 của tông Pháp nhãn.
Ngài người huyện Dư hàng, phủ Lâm
an, tỉnh Chiết giang, họ Vương, tự Trọng
huyền, hiệu Bảo nhất tử.
Lúc đầu ngài làm quan, năm 30 tuổi theo
Thiền sư Thúy nham Lệnh tham xuất gia ở
chùa Long sách. Sau, ngài đến núi Thiên
thai tham học nơi Quốc sư Đức thiều, mới
đầu tập thiền định, ngộ được huyền chỉ. Ít

lâu sau, ngài đến chùa Quốc thanh, nơi đây,
ngài tu phép sám Pháp hoa, buổi sáng phóng
sinh, buổi chiều thí thực quỉ thần, tụng kinh
Pháp hoa và kiêm tu tịnh nghiệp. Sau đó,
ngài đến núi Tuyết đậu ở Minh châu truyền
pháp và khôi phục chùa Linh ẩn ở Hàng
châu.
Năm Kiến long thứ 2 (961), nhận lời
mời của Ngô việt vương Tiền thục, ngài về
đạo tràng Vĩnh minh giáo hóa đại chúng,
cho nên người đời gọi ngài là Vĩnh minh
DIÊN THỌ

D
1286
đại sư. Ngài mở ra con đường Thiền Tịnh
song tu, lấy tâm làm tông. Ngài ở Vĩnh minh
15 năm, mọi người tôn kính và gọi ngài là
Từ thị hạ sinh.
Ngài triệu các vị danh tăng của ba tông
Từ ân, Hiền thủ và Thiên thai cùng nhau
sưu tập nghiên cứu thảo luận về các tác
phẩm nổi tiếng của 200 vị Thánh Hiền Ấn
độ và Trung quốc mà soạn thành bộ Tông
kính lục 100 quyển. Đối với tông chỉ khác
nhau của các tông phái đương thời, ngài
giữ thái độ điều hòa.
Vua nước Cao li được xem bộ Tông kính
lục này, sai sứ đến đính lễ xin làm đệ tử,
đồng thời, phái 36 vị tăng trong nước đến
học pháp nơi Ngài. Do đó, Thiền phong
của tông Pháp
nhãn mới thịnh
hành ở Hải đông.
Năm Khai bảo
thứ 8 ngài thị
tịch, thọ 72 tuổi.
Vua ban cho
Ngài danh hiệu
“Trí giác thiền
sư”. Ngoài bộ
Tông kinh lục,
ngài còn có các
tác phẩm: Vạn
thiện đồng qui tập 6 quyển, Thần thê an
dưỡng phú 1 quyển, Duy tâm quyết 1 quyển
v.v... tất cả gồm hơn 60 bộ. [X. Tống cao
tăng truyện Q.28; Cảnh đức truyền đăng
lục Q.26; Truyền pháp chính tông kí Q.8;

Tông môn thống yếu tục tập Q.20; Phật tổ
thống kỉ Q.26].
DIÊN THỌ DIÊU MÔN ĐÀ LA NI KINH
Có 1 quyển, do ngài Pháp hiền dịch vào
đời Bắc Tống, là kinh thuộc pháp Diên
mệnh của Mật giáo. Gọi tắt: Diên thọ kinh,
thu vào Đại chính tạng tập 20.
Nội dung tường thuật: khi đức Phật ở
đạo tràng Bồ đề, Ngài nhận lời thỉnh của
Bồ tát Kim cương thủ tuyên nói Diên thọ
diệu môn đà la ni, và Kim cương thủ, Đại
phạm thiên vương, Tứ thiên vương v.v...
cũng tùy hỉ tuyên thuyết chân ngôn Diên
thọ.
Các bản dịch khác của kinh này có: kinh
Thiện pháp phương tiện đà la ni (mất tên
người dịch), kinh Kim cương bí mật thiện
môn đà la ni (không rõ dịch giả), kinh Hộ
mệnh pháp môn thần chú (ngài Bồ đề lưu
chi dịch vào đời Đường). Tất cả ba kinh
trên cũng đều được đưa vào Đại tạng tập
20.
DIÊN THỌ ĐƯỜNG
Ngôi nhà trong Thiền lâm dành cho
các vị tăng đau ốm nằm điều trị và tĩnh
dưỡng. Từ ngữ “Diên thọ đường” hàm ý
mong cầu kéo dài tuổi thọ của sắc thân để
tiếp nối tuệ mệnh của pháp thân. Cũng gọi
Diên thọ viện, Diên thọ liêu, Tương tức
liêu, Tỉnh hành đường, Trọng bệnh lư (các),
Niết bàn đường, Vô thường viện (đường).
Trong đó, tên gọi “Tỉnh hành đường” lấy ý
là luôn luôn tỉnh thức quán xét hành khổ
để phát khởi bi trí.
Điều Tương tức tham đường trong Thiền
uyển thanh qui quyển 6 (Vạn tục 111, 456
hạ), nói: “Nếu các vị Khố tư, Tri sự và các

Đầu thủ có bệnh thì bảo Cung quá hành
giả bạch với vị Duy na, xin đưa xuống Diên
thọ đường (có chỗ nói “Tỉnh hành đường”)
để tĩnh dưỡng”.
Người săn sóc các vị tăng đau ốm, trông
nom xếp đặt tất cả công việc hàng ngày
trong Diên thọ đường, gọi là Diên thọ đường
chủ, gọi tắt: Đường chủ. Theo điều Diên
thọ đường chủ tịnh đầu trong Thiền uyển
thanh qui quyển 4, thì cần phải thỉnh người
có lòng rộng lượng, giàu tình thương, đạo
Thiền Sư Diên Thọ
DIÊN THỌ DIÊU MÔN ĐÀ LA NI KINH

D
1287
niệm chu toàn, nhẫn nại chịu khó, biết cách
an úy bệnh tăng v.v... để đảm nhiệm chức
vụ Đường chủ.
Ngoài ra, vị Thiền tăng xây mộ của mình
lúc còn sống thì mộ ấy được gọi là Diên
thọ tháp. [X. Sắc tu bách trượng thanh qui
Q.hạ Đại chúng chương Bệnh tăng niệm
tụng điều, Lưỡng tự chương Liệt chức tạp
vụ điều]. (xt. Niết Bàn Đường).
DIÊN XÚC KIẾP TRÍ
...........
Diên là kéo dài ra, Xúc là rút ngắn lại.
Nghĩa là trí của đức Phật có thể kéo dài
thời gian rất ngắn thành một kiếp hay rút
thời gian dài một kiếp thành thời gian rất
ngắn một cách tự tại. Đây là sức trí phương
tiện của đức Phật.
Pháp hoa huyền nghĩa quyển 7 hạ (Đại
33, 770 thượng), nói: “Nếu cần phải dùng
đến phương tiện thì đức Phật đã có trí Diên
xúc kiếp có thể diễn bảy ngày thành nghĩa
vô lượng kiếp”.
Lại nữa, Xúc còn chỉ cho sức thần
thông của Phật làm cho người ta ở trong
vô lượng kiếp mà cảm thấy thời gian ngắn
như một nháy mắt; còn Diên thì trong
thời gian một nháy mắt mà cảm thấy dài
dằng dặc như vô lượng kiếp. Vì có thể tự
tại kéo dài hay rút ngắn tùy theo ý muốn,
nên gọi là Diên xúc tự tại. [X. Pháp hoa
nghĩa sớ Q.1; Đại thừa tứ luận huyền
nghĩa Q.9].
DIÊN BÍCH CỬU NIÊN
...........

Quay mặt vào vách chín năm. Sự tích
của Tổ Bồ đề đạt ma ngồi xoay mặt vào
vách chín năm. Cũng gọi Đạt ma diện bích
cửu niên, Cửu niên diện bích.
Cứ theo Tổ đình sự uyển quyển 3 chép,
thì lúc ngài Bồ đề đạt ma ở chùa Thiếu lâm
tại Tung sơn, suốt ngày ngồi yên lặng nhìn
vách, như thế trong chín năm, người đời
gọi ngài là Bích quan bà la môn (Bà la môn
xem vách).
Nhưng Lịch đại pháp bảo kỉ thì nói
ngài chỉ ở Tung sơn có 6 năm, nói 9
năm có lẽ là thuyết của Truyền pháp
chính tông kí quyển 5. Sách này chép,
niên hiệu Phổ thông năm đầu (520) đời
Lương, ngài Đạt ma trụ ở Tung sơn, đến
năm Đại thông thứ 2 (528) thì tịch, tất
cả chín năm. Đệ tử Thiền tông đời sau
tự nhiên nêu ra thuyết chín năm, do đó
mới có từ ngữ “Diện Bích Cửu Niên”.
[X. Thích thị yếu lãm Q.hạ; Thung dung
lục tắc 2, tắc 23; Phổ tế thiền sư ngữ
lục Q.thượng].
DIÊN MÔN
Phạm:Mukha. Có ba cách giải thích:
1. Chỉ cho cái mồm.
2. Chỉ cho dung nhan ngay thẳng
(khuôn mặt).
3. Chỉ cho khoảng dưới mũi và trên
miệng.
Kinh Niết bàn (bản Bắc) quyển 1 (Đại
12, 365 hạ) nói: “Từ nơi diện môn phóng
ra các thứ ánh sáng”.
Hoa nghiêm kinh thám huyền kí quyển
3 (Đại 35, 151 trung) nói: “Về diện môn,
các nhà có ba cách giải thích. (...), nay giải
thích theo tiếng Phạm: Mặt, miệng và cửa

(tiếng Phạm đều gọi mukha (mục khư), cho
nên các nhà phiên dịch mới dịch mục khư
là Diện môn”. [X. kinh Hoa nghiêm (80
quyển) Q.1].
DIÊN MỤC LIÊT KHAI
Mặt mắt mở bung ra. Tiếng dùng trong
Thiền lâm.
Diện mục, chỉ cho tâm tính của mình
xưa nay vốn trong sáng. Nghĩa là tâm tính
DIÊN MỤC LIÊT KHAI

D
1288
của mình được mở tỏ, vì đã dứt trừ kiến
hoặc mà được pháp nhãn tịnh.
DIÊN THỤ KHẨU QUYẾT
...........
Đối mặt trao truyền. Gọi tắt: Diện thụ.
Nghĩa là đối mặt trao truyền pháp yếu. Đặc
biệt chỉ lúc thầy trò đối diện nhau, thầy từ
miệng truyền yếu chỉ cho trò.
DIÊN THỤ TƯƠNG THỪA
Cũng gọi Diện thụ tự pháp, Diện thụ chính
truyền. Nghĩa là thầy và trò đối diện khế hợp
nhau, từ đó thầy truyền Phật pháp cho trò.
Thiền tông đặc biệt cho rằng, từ đức Thích
tôn trở về sau, thầy trò trao truyền Phật pháp
cho nhau, cũng hệt như rót nước từ một cái
bình này sang một cái bình khác vậy.
DIÊN TIỀN NHẤT TI
...........
Một sợi tơ trước mặt. Tiếng dùng trong
Thiền lâm. Chỉ một cảnh một vật ở trưóc
mắt. Bích nham lục tắc 19 (Đại 48, 214
hạ), nói: “Một câu trước khi thốt ra, nghìn
Thánh chẳng truyền; một sợi tơ trước mặt,
không lúc nào gián đoạn”.
DIÊN TƯỜNG ĐẢM BẢN
Quay mặt vào tường vác bảng trên vai.
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Người ngồi
quay mặt vào tường thì chỉ thấy một chỗ;
người vác bảng mà đi thì chỉ thấy phía trước
chứ không thấy phía sau lưng. Tùng lâm
dùng từ ngữ này chỉ cho người vì không
biết nên rơi vào thiên kiến.
Thung dung lục tắc 71 (Đại 48, 272
thượng), nói: “Chôn vùi chính mình, uổng

hơi nuốt tiếng, liên lụy đến Tổ tông, quay
mặt vào tường, vác bảng trên vai” (chỉ thấy
một bên).
DIỄN BẢN (1873 - 1958)
.....
Người Vô tích, Giang tô, họ Vưu, tên
Tuyết hành, hiệu Tích âm, Vô tướng sơn
nhân, Bát nhất sơn nhân. Thủa nhỏ sư
nghiên cứu các sách rất sâu rộng, đã từng
cùng với Lí thúc đồng (luật sư Hoằng nhất)
dạy môn Quốc văn ở Đại học Thánh ước
hàn tại Thượng hải, nổi tiếng trong học
giới. Sau nhân nghiên cứu Phật pháp lòng
sinh vui mừng, nên qui y Tam bảo ở chùa
Hổ bào tại Hàng châu, hiệu là Hoằng như
cư sĩ. Không bao lâu, làm chủ biên báo Thế
giới Phật giáo cư sĩ lâm ở Thượng hải và
biên soạn Đàm nhân pháp vị, An sĩ toàn
thư để phát huy giáo nghĩa Đại thừa, sư nổi
tiếng ngang với Vô tích Đinh phúc bảo. Sư
từng đi các nước vùng Đông nam á như:
Thái lan, Việt nam v.v... để hoằng pháp.
Năm Dân quốc 21 (1932), sư đến Tân
gia ba và Mã lai giảng diễn Phật pháp, gặp
pháp sư Đức ngọc ở chùa Pháp nguyên từ
Bắc bình đến, sư bèn lễ ngài Đức ngọc xin
xuống tóc. Sau sư đến Miến điện thụ giới
Cụ túc rồi sang Ấn độ chiêm bái các Phật
tích. Khi trở về Mã lai, sư ẩn tu ở Penang tu
tập theo Mật tông và đề xướng thuyết Hiển
Mật viên tu tri hành hợp nhất. Sư từng làm
trụ trì chùa Tam bảo ở Kim mã luân, Đạo
sư của Tổng hội Phật giáo và Cư sĩ lâm ở
Tân gia ba. Năm dân quốc 47 sư tịch, thọ
86 tuổi.
Sư có các tác phẩm: kinh Phật thuyết
thập nhị đầu đà, kinh Kim quang minh,

Kim cương kinh diệu giải, Bất dạ thành,
Cưu ma la thập tôn giả truyện, Phật pháp
yếu lĩnh, Tuyển chú bất li thế gian tam muội
thành tựu thế gian tam muội v.v...
DIỄN BỒI (1916 - )
Người huyện Giang đô, tỉnh Giang tô,
DIÊN THỤ KHẨU QUYẾT

D
1289
họ Lí, hiệu Đế quán. Năm 12 tuổi, sư y vào
Hòa thượng Thường thiện ở am Phúc điền
tại Lâm trạch, Cao bưu xuất gia. Năm 18
tuổi, sư thụ giới cụ túc ở Viện Phúc thọ tại
Bảo ứng. Lúc đầu, sư đến Quán tông giảng
tự học giáo quán Thiên thai, sau sư đến các
học viện Mân nam, Giác tân, Hán tạng v.v...
học tập và nghiên cứu ý chỉ của hai tông
Tính, Tướng và học Trung quán truyền từ
Tây tạng. Sư đã từng gần gũi các bậc cao
tăng đương thời như: Đế nhàn, Thái hư,
Từ hàng, Ấn thuận v.v... và cũng đã từng
giảng dạy tại các nơi như: Phật học viện
Hoa tây, học viện Liên tông, nhà giảng Đại
giác ở Hạ môn v.v..
Sau khi đại lục đổi chủ (1949), sư di cư
đến Hương cảng, giúp sức vào việc biên tập
và ấn hành bộ Thái hư đại sư toàn thư. Sau
sư ra Đài loan, chuyên soạn thuật, hoằng
pháp và học tiếng Nhật cùng các học thuyết
của các học giả Nhật bản. Sư cũng từng
hoằng pháp tại các nước Thái lan, Việt nam,
Cao miên, Lào, Tân gia ba, Mã lai á, Phi
luật tân, Bắc mĩ v.v...
Các trứ tác và dịch thuật của sư được in
thành Đế quán toàn tập.
DIỄN ĐIÊP NHI PHÁP
Phép tu bí mật của Lạt ma Hồng giáo
Tây tạng lấy tính giao làm pháp môn tu
đạo. Loại hành pháp này đã chịu ảnh hưởng
của phái Tính lực...... trong Ấn độ giáo
rồi phát triển dần mà thành là Vô thượng
du già đại lạc hành pháp, như Mật giáo tả
đạo (Phật giáo Đát đặc la) rất đậm sắc thái

hành dâm.
Hồng giáo Tây tạng không những chỉ
tiếp nhận loại tư tưởng này, mà còn dùng
Phật học để giải thích nó: Lấy “không” của
Bát nhã làm sinh thực khí nữ tính, lấy “có”
của phương tiện làm sinh thực khí nam
tính, do đó trở thành Phật pháp bí mật, tức
là lấy việc giao hợp nam nữ làm bản chất
tột cùng của Vô thượng du già, dựa vào đó
mà thành lập Bản tính kim cương thừa
(Tạng: Sahajìya - Vajrayàna). Cho mãi
đến khi ngài Tông khách ba hô hào cải
cách những hiện tượng hủ bại và sáng lập
phái Cách lỗ (Hoàng giáo) thì mới chặn
đứng được loại tu pháp này. [X. Canh thân
ngoại sử].
DIỄN NHÃ ĐẠT ĐA
...........
Phạm:Yajĩadatta. Cũng gọi Diên nhã
đạt đa, Da nhã đạt đa. Dịch ý là Từ thụ.....,
nghĩa là do tế lễ cầu trời mà xin được (cầu tự).
Cứ theo kinh Đại Phật đính thủ lăng
nghiêm quyển 4 chép, thì trong thành Thất
la, có anh chàng Diễn nhã đạt đa, một hôm,
vào buổi sáng, anh ta lấy gương soi mặt,
nhìn thấy cái đầu, cả lông mày và mắt nữa,
rất khoái, nhưng bỗng nhiên lại giận cái
đầu tại sao không thấy mặt, bèn cho bóng
hiện trong gương là yêu ma, rồi vô cớ phát
điên lên, vứt gương bỏ chạy.
Nội dung câu truyện trên đây, đầu thật
của mình ví dụ chân tính, còn đầu trong
gương là cái bóng giả. Thấy đầu, lông mày
và mắt trong gương mà khoái là ví dụ nhận
cảnh giả làm chân tính rồi cố bám dính
không buông bỏ; giận và trách cái đầu của
mình tại sao không thấy lông mày và mắt,

là ví dụ mê trái chân tính.
Lăng nghiêm kinh văn cú (Vạn tục 20,
285 hạ) nói: “Nên biết, phàm phu ưa thích
cái có giả nên chẳng thấy chân không, Nhị
thừa bị vướng mắc ở một bên không nên
chẳng thấy diệu hữu, Bồ tát thì đắm muôn
hạnh mà không thấy Trung đạo, Biệt giáo
bị kẹt trong Đãn trung nên không thấy pháp
giới... đều là khùng bỏ chạy cả (...). Đó là do
tâm người chứ không phải gì khác, bởi thế
biết vọng vốn không có nguyên nhân”.
Ngoài ra, khi bàn về vấn đề có hay không
DIỄN NHÃ ĐẠT ĐA

D
1290
có cái ta, luận Câu xá quyển 30 lại nêu ra
Thiên thụ (Đề bà đạt đa) và Từ thụ (Diễn
nhã đạt đa) làm ví dụ, bởi vì hai người này
là những cái tên thường thấy ở Ấn độ. [X.
Câu xá luận quang kí Q.30; Thành duy thức
luận thuật kí Q.1 phần đầu; Tông kính lục
Q.5; Đại Phật đính thủ lăng nghiêm toản
chú Q.4].
DIỄN SƯỚNG
.....
Diễn nói thông suốt, đầy đủ. Tức là diễn
nói nghĩa lí rõ ràng. Cũng gọi tuyên dương.
Phẩm Đề bà đạt đa trong kinh Pháp hoa
(Đại 9, 35 trung), nói: “Diễn xướng nghĩa
thực tướng, mở bày pháp Nhất thừa, chỉ
dẫn các chúng sinh, khiến mau thành bồ
đề”.
Những tiếng cùng nghĩa là: diễn
thuyết, diễn đạo, diễn bố v.v... [X. kinh
Tạp a hàm Q.12; kinh Trường a hàm
Q.2; kinh Quán đính Q.12; kinh A di đà;
luận Câu xá Q.1].
DIỄN THUYẾT
.....
Phạm:Nirdeza, Pàli: Niddesa. Nghĩa
là giảng nói lí sâu xa mầu nhiệm của giáo
pháp Như lai trước quần chúng. Thời xưa
dùng những từ ngữ như: Thuyết pháp, đàm
nghĩa, khuyến hóa, xướng đạo, thuyết giáo
v.v...
Từ ngữ này được thấy rải rác trong nhiều
kinh điển, như: “Tuyên xướng diễn thuyết”
trong kinh Vô lượng thọ; “Thụ trì đọc tụng,
vị nhân diễn thuyết” trong kinh Kim cương

đính; “Y ư nhất thực lí, diễn thuyết chư
pháp tướng” trong kinh Hoa nghiêm (80
quyển) quyển 6 v.v...
Ngoài ra, khi trình bày ý kiến cá nhân
liên quan đến một chủ đề nào đó, trước
quần chúng thì cần phải diễn nói, lí luận
rõ ràng, có căn cứ, lời và nghĩa trong sáng
dễ hiểu, khi cần thiết phải dùng tay hoặc
điệu bộ diễn tả để giúp thêm cho lời thuyết
minh, cũng gọi là diễn thuyết, còn gọi diễn
giảng, giảng diễn, giảng thoại...
DIÊP PHÚC
Đồng, sắt đàn mỏng ra gọi là diệp, tức là
lá đồng, lá sắt; phúc nghĩa là cái bụng. Diệp
phúc nghĩa là dùng một tấm lá đồng đánh
đai lấy bụng. Đây là sự tích về một kẻ ngoại
đạo kiêu mạn ở thời đức Phật tại Ấn độ.
Cứ theo luận Đại trí độ quyển 26 chép,
lúc đức Phật còn tại thế, có một ngoại
đạo Ni kiền tử kiêu mạn tên là Tát gia kì,
tự nói trong bụng chứa tất cả trí tuệ, sợ
nó bể, nên dùng một tấm lá đồng đai
quanh bụng. Người này khoe khoang bất
cứ ai bị ông ta hỏi vặn đều toát mồ hôi,
ngay cả voi lớn cho đến cây cối, gạch đá
cũng vậy.
Về sau, ông ta đến luận nghị với đức
Phật, đối với những điều Phật nêu ra để
chất vấn ông không có cách gì trả lời, đến
nỗi toàn thân mồ hôi toát ra đầm đìa chảy
ướt đất. Trái lại, trong lúc vấn đáp, đức Phật
vẫn thung dung thư thái. Ngoại đạo kiêu
mạn thấy thế tâm sinh kính phục, bèn xin
qui y đức Phật. [X. kinh Tạp a hàm Q.5;
Kim quang minh kinh văn cú Q.5].
DIÊP Y BỒ TÁT
Phạm:Parịazavarì, hàm ý là khoác áo

bằng lá sen. Cũng gọi Diệp y quán tự tại bồ
tát, Bị diệp y quan âm, Diệp y quan âm. Là
một trong những hóa thân của bồ tát Quan
âm, ngồi trong viện Quan âm trên mạn đồ
la Thai tạng giới, mật hiệu là Dị hành kim
cương.
Hình tượng của vị tôn này toàn thân
màu da người, tay trái cầm dây, tay phải
cầm gậy, đầu gối bên trái dựng thẳng, ngồi
DIỄN SƯỚNG

D
1291
trên hoa sen đỏ. Nếu lấy bồ tát Diệp y làm
bản tôn, tụng kinh Diệp y quán tự tại bồ tát
có thể tiêu trừ các chứng bệnh tật, gọi là
Diệp y pháp. Nếu dùng pháp tu này để cầu
cho Quốc vương,
Đại thần sống lâu
không bệnh, thì
gọi là Diệp y trấn;
còn dùng để trấn
giữ nhà cửa cho
yên ổn thì gọi là
Trấn trạch pháp.
Cũng có thuyết
nói vị tôn này là
một trong 33 vị
Quan âm. [X.
Thanh long tự
nghi quĩ Q.trung; A sa phọc sao Q.93 Diệp
y trấn].
DIÊT
..
I. Diệt. Phạm:Vyupazama. Gọi tắt của
tịch diệt, hàm ý là Niết bàn. Thoát khỏi
sống chết, tiến vào cảnh giới tịch lặng vô
vi, gọi là Nhập diệt. (xt. Niết Bàn, Tịch Diệt).
II. Diệt. Phạm:Anityatà. Hàm ý là
diệt hết. Cũng gọi Diệt tướng, Vô thường.
Một trong bốn tướng. Nghĩa là tất cả các
pháp hữu vi đều có tính chất hoại diệt trong
khoảng sát na. Cái chết của loài hữu tình
cũng gọi là diệt. (xt. Vô Thường).
III. Diệt. Phạm:Vinaya. Âm Hán: Tì
nại da. Tức là Luật tạng, Tì ni tạng, một
trong ba tạng. Là các điều giới cấm của tỉ

khưu, tỉ khưu ni do đức Phật chế định. (xt.
Tì Nại Da Tạng).
IV. Diệt. Một trong bốn đế. Gọi tắt của
Diệt đế. (xt. Tứ Đế, Diệt Đế).
DIÊT CHỦNG
Chỉ cho người đã diệt hết chủng tử vô
lậu, vĩnh viễn không thể thành Phật. Tức
là hữu tình vô tính trong năm chủng tính
nói trong luận Duy thức, là Xiển đề đoạn
thiện trong hai loại Xiển đề ghi trong kinh
Lăng già.
DIÊT DIÊT TƯỚNG
Pháp khiến cho diệt tướng tịch diệt.
Cùng với ba tướng: Sinh sinh, Trụ trụ, Dị
dị đều là Tùy tướng, Tiểu tướng của bốn
tướng hữu vi (Sinh, Trụ, Dị, Diệt). Đối lại
với Diệt tướng. Tất cả các pháp hữu vi đều
có đủ bốn tướng Sinh, Trụ, Dị, Diệt. Nhưng
vì tự thể của bốn pháp này cũng là pháp
hữu vi, cho nên lại cần phải có pháp khác
để làm cho chúng sinh, trụ, dị, diệt: đó tức
là bốn tướng sinh sinh, trụ trụ, dị dị, diệt
diệt, gọi là Tùy tướng, Tiểu tướng, còn bốn
tướng sinh, trụ, dị, diệt thì gọi là Bản tướng,
Đại tướng. (xt. Tứ Tướng).
DIÊT ĐẾ
Phạm:Nirodha-satya, Pàli: Nirodhasacca.
Gọi đủ: Diệt Thánh đế, Khổ tận
đế, Khổ diệt Thánh đế, Ái diệt khổ diệt
Thánh đế. Một trong bốn (Thánh) đế, là
giáo nghĩa cơ bản của Phật giáo. Diệt nghĩa
là diệt hết, diệt hẳn; Đế nghĩa là xét kĩ
đúng như thật. Tức là, nếu người ta diệt
hết cái gốc (ái dục) của sự khổ, thì có thể
từ trong cảnh khổ đau triền miên thoát ra
mà được tự do. Nếu suy xét cho kĩ để hiểu
thấu giáo nghĩa này một cách đúng như

thật mà không một mảy may lầm lỗi thì
gọi là Diệt đế.
Về Diệt đế, các bộ luận giải thích có
khác nhau:
1. Luận Pháp uẩn túc quyển 6 nói Diệt
đế tức là Niết bàn.
2. Luận Tập dị môn túc quyển 6 cho
rằng Trạch diệt vô vi là Diệt đế.
Diệp Y Bồ Tát
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)
DIÊT ĐẾ

D
1292
3. Luận Đại tì bà sa quyển 77 nêu ra hai
thuyết:
a. Khi diệt hết “Tập” trong bốn đế tức là
Diệt đế, như chủ trương của Thí dụ luận sư
và các Phân biệt luận giả.
b. Diệt hết “Khổ” và “Tập” mới có thể
gọi là Diệt đế, như chủ trương của Đại luận
sư Diệu âm (Phạm:Ghowa) và những người
khác thuộc Thuyết nhất thiết hữu bộ.
4. Luận Tam vô tính quyển thượng lấy
chân như thanh tịnh trong bảy chân như
phối hợp với Diệt đế rồi cho rằng diệt hết
“hoặc” tức là Diệt hay Diệt đế.
5. Phẩm Phân biệt diệt đế trong luận
Tứ đế quyển 3 cho rằng diệt hết “cái..”
(phiền não) là Niết bàn hữu dư, diệt hết
“khổ” là Niết bàn vô dư.
6. Cứ theo phẩm Diệt đế sơ lập giả danh
trong luận Thành thực quyển 4, thì diệt
hết ba tâm: Giả danh tâm, Pháp tâm, Không
tâm tức là Diệt đế.
7. Luận Biện trung biên quyển trung
thì dựa vào “ba tính Duy thức” (tính Biến
kế sở chấp, tính Y tha khởi, tính Viên thành
thực) mà chia làm ba loại Diệt đế. Đó là:
a. Tự tính của Biến kế sở chấp chẳng
sinh, gọi là Tự tính diệt.
b. Hai thủ (Kiến thủ, Giới cấm thủ) do
các loại nhân duyên bên ngoài dấy sinh (Y
tha khởi) nay hai thủ chẳng sinh, gọi là
Nhị thủ diệt.
3. Bản tính của chân như tịch diệt, gọi
là Bản tính diệt. [X. kinh Phân biệt thánh
đế trong Trung a hàm Q.7; kinh Tăng nhất

a hàm Q.17; luận Đại trí độ Q.19; luận Giải
thoát đạo Q.11; luận Duy thức Q.8]. (xt.
Tứ Đế).
DIÊT ĐỘ
Phạm:Nirvàịa, Pàli: Nibbàna. Mệnh
chung chứng quả, diệt chướng hết khổ, tức
là ý Niết bàn, Viên tịch, thiên hóa. Nghĩa là
vĩnh viễn diệt hết Phần đoạn sinh tử và
Biến dịch sinh tử, vượt qua bốn dòng thác:
Dục, Hữu, Kiến, Vô minh mà đạt đến Niết
bàn. (xt. Niết Bàn).
DIÊT HỈ THIỀN PHÁI
Diệt hỉ, Phạm:Vinìtaruci. Cũng gọi Tì
ni đa lưu chi Thiền phái. Là phái Thiền
sớm nhất ở Việt Nam do Thiền sư Tì ni đa
lưu chi (? - 594) sáng lập vào khoảng thế kỉ
thứ VI.
Tì ni đa lưu chi là người nam Thiên
trúc, đến Trường an vào năm Kiến đức thứ
3 (574) đời Vũ đế nhà Bắc Chu đúng vào
lúc Vũ đế đang tiêu diệt đạo Phật. Do đó,
ngài đến huyện Nghiệp tham yết Tam tổ
Thiền tông Tăng xán. Sau đó, ngài đến chùa
Pháp vân ở Giao châu (nay là miền Bắc
Việt nam) hoằng pháp, lấy những tư tưởng
“Chân như Phật tính chẳng sinh chẳng
diệt”, “Chúng sinh cùng một bản tính chân
như” làm giáo nghĩa.
Đệ tử nối pháp, có ngài Pháp hiền (? -
626) là tổ thứ nhất. Ngài người Châu
diên, họ Đỗ, đầu tiên tham học Thiền sư
Quán duyên ở chùa Pháp vân, sau theo
Thiền sư Tì ni đa lưu chi. Sau khi Thiền
sư Lưu chi tịch, ngài Pháp hiền đến huyện
Từ sơn tỉnh Bắc ninh sáng lập chùa
Chúng thiện, lấy kinh Lăng già làm yếu
pháp truyền tâm, theo truyền thuyết ngài

có hơn ba trăm đệ tử. Qua mấy đời truyền
đến Thiền sư Thanh biện (? - 686), ngài
người Giao châu, lúc đầu là đệ tử của
Thiền sư Huệ nghiêm chùa Sùng nghiệp
tỉnh Bắc ninh, lấy kinh Kim cương làm
pháp yếu truyền tâm. Về sau, nổi tiếng
hơn là các Thiền sư Định không (729 -
808), Vạn hạnh (? - 1018), Y sơn (? –
1216) v.v... Bắt đầu từ ngài Định không,
giáo pháp xu hướng gần với Thiền pháp
đốn ngộ của Thiền Nam tông Trung quốc.
DIÊT ĐỘ

D
1293
Từ thiền sư Y sơn trở về sau, Thiền phái
Diệt hỉ dần dần suy đồi.
Về lược truyện của ngài Tì ni đa lưu chi
cũng có các thuyết khác nhau. Cứ theo Đối
chiếu lục do ngài Thông biện soạn thì Thiền
sư Lưu chi vâng lời khuyên của Tổ Tăng
xán đến chùa Chế chỉ tại Quảng châu, trụ
trì khoảng sáu năm, dịch kinh Tượng đầu
tinh xá và kinh Đại thừa phương quảng tổng
trì.
Nhưng, cứ theo Cổ châu pháp vân
Phật bản hạnh ngữ lục chép, thì Thiền
sư Lưu chi đã từ nước Phù nam đến Giao
châu, chứ chưa từng đến Trung quốc.
Lại có thuyết cho rằng, những lời của
ngài Pháp hiền được ghi chép trong Đại
nam thiền uyển truyền đăng tập lục, như:
“Tâm ấn của chư Phật quyết không lừa
dối ai, tròn như thái hư, không thiếu cũng
không dư”, chính là chỉ rõ cho thấy sự
truyền thừa của Thiền sư Lưu chi là Thiền
Đạt ma xưa kia, chứ không phải là hệ
thống của tổ Tăng xán. [X. Lịch đại tam
bảo kỉ Q.12; Hải ngoại Phật giáo sự tình
7 phần 3; Đông á Phật giáo sử (Kim sơn
Chính hảo)].
DIÊT LOẠI TRÍ
Phạm: Nirodhe’ nvaya-jĩàna. Một
trong 16 tâm (tám trí tám nhẫn) do quán
xét bốn đế trong ba cõi mà phát sinh.
Tức là trí vô lậu do duyên theo Diệt đế ở
cõi Sắc và cõi Vô sắc mà được; cũng chính
là trí của Giải thoát đạo soi rõ Diệt đế
trong cõi Sắc và cõi Vô sắc. Trí này giống

như Pháp trí do quán xét Diệt đế ở cõi
Dục mà được nên gọi là Diệt loại trí. (xt.
Kiến Đạo).
DIÊT LOẠI TRÍ NHẪN
Phạm:Nirodhe’ nvaya-jĩàna-kwànti.
Là một trong 16 tâm (tám trí tám nhẫn) do
quán xét bốn đế trong ba cõi mà chứng
được. Tức là trí của Vô gián đạo soi rõ lí
Diệt đế trong cõi Sắc và cõi Vô sắc. (xt.
Kiến Đạo).
DIÊT PHÁP TRÍ
........
Phạm: Nirodhe dharma-jĩànaô. Một
trong 16 tâm (tám trí tám nhẫn) do quán
xét bốn đế trong ba cõi mà phát sinh. Tức
là trí vô lậu duyên Diệt đế ở cõi Dục mà
chứng được. Cũng chính là trí của đạo Giải
thoát soi rõ Diệt đế ở cõi Dục. (xt. Kiến
Đạo).
DIÊT PHÁP TRÍ NHẪN
Phạm: Nirodhe dharma-jĩànakwànti.
Một trong 16 tâm (tám trí tám
nhẫn) do quán xét bốn đế trong ba cõi mà
phát sinh. Cũng chính là trí của đạo Vô
gián soi rõ Diệt đế ở cõi Dục. (xt. Kiến
Đạo).
DIÊT SẤN
Phạm:Nàzanìyaô. Cũng gọi Sấn xuất
(đuổi ra), khu sấn (ruồng đuổi). Gọi tắt: Sấn.
Tên một khoa xử tội trong giới luật, một
trong bảy cách trị phạt các tỉ khưu, hoặc
chỉ sự tước bỏ tăng tịch, nên cũng gọi là
Tuớc tịch.
Tỉ khưu phạm các tội nặng (như bốn
tội: Dâm dục, trộm cướp, giết hại, nói dối)
mà không có tâm ăn năn sám hối, thì diệt
bỏ tăng tịch của người ấy và đuổi ra khỏi

chùa. Tội này tương đương với tội tử hình
của thế gian. [X. Tứ phần luật san phồn bổ
khuyết hành sự sao Q.thượng phần 1, đoạn
4, Q.thượng phần 2, đoạn 2; Thích thị yếu
lãm Q.hạ].
DIÊT SẤN

D
1294
DIÊT TẬN ĐINH
........
Phạm:Nirodha-samàpatti. Cũng gọi
Diệt thụ tưởng định, Diệt tận tam muội. Là
một trong các pháp Tâm bất tương ứng
hành, một trong 75 pháp của luận Câu xá,
một trong 100 pháp của luận Duy thức.
Tức là cảnh giới Thiền định trong đó mọi
hoạt động tâm lí đều bị diệt hết và hành giả
hoàn toàn ở trong trạng thái vô tâm. Diệt
tận định và Vô tưởng định gọi chung là hai
định Vô tâm. Nhưng Vô tưởng định là định
của phàm phu chứng được, còn Diệt tận
định thì Phật và các bậc A la hán Câu giải
thoát do xa lìa định chướng mà chứng được,
tức là các bậc dùng sức thắng giải của hiện
pháp Niết bàn mà tu định này. Bậc Thánh
đã xa lìa các phiền não ở Vô sở hữu xứ,
cảnh giới định của các ngài có thể được ví
với sự tịch lặng của Niết bàn vô dư. Cho
nên nếu muốn có được niềm vui tĩnh lặng
của sự vô tâm thì tu theo định này, có thể
sinh lên tầng trời Hữu đính (Phi tưởng phi
phi tưởng xứ) của cõi Vô sắc.
Về định Diệt tận, các tông phái có nhiều
thuyết khác nhau. Như Thuyết nhất thiết
hữu bộ chủ trương định này có thực thể
riêng biệt, nhưng Kinh lượng bộ và tông
Duy thức thì không cho nó là pháp thực,
mà chỉ ở nơi phần vị không chuyển của
tâm, tâm sở mà giả lập ra định này; tông
Duy thức còn cho rằng trong định này chưa
đoạn diệt thức A lại da; các nhà Phân biệt
luận thì nói, bậc Thánh vào định này, tư

tưởng và cảm thụ của vị ấy đã diệt, nhưng
tế tâm (tâm nhỏ nhiệm) thì vẫn chưa diệt.
Ngoài ra, cứ theo Tông kính lục quyển
55 nêu, thì Diệt tận định và Vô tưởng định
có bốn điểm khác nhau:
1. Người chứng được khác: Diệt tận định
là định xuất thế gian mà Phật và các bậc A
la hán chứng được; còn Vô tướng định thì
là định thế gian do phàm phu và ngoại đạo
chứng được.
2. Kì nguyện khác: Diệt tận định chỉ
cầu công đức xuất thế; còn Vô tưởng định
thì cầu quả vui ở thế gian.
3. Cảm quả và không cảm quả khác:
Diệt tận định là nghiệp vô lậu, không cảm
quả báo sống chết trong ba cõi, còn Vô
tưởng định thì là nghiệp hữu lậu, có thể
cảm quả báo ở cõi trời Vô tưởng.
4. Diệt thức khác: Diệt tận định có
thể diệt trừ thức thứ sáu, diệt luôn cả
phần ô nhiễm của thức thứ bảy, còn Vô
tuởng định thì chỉ diệt trừ được cái thấy
phân biệt của thức thứ sáu, còn các tà
kiến khác thì vẫn chưa diệt hết được. [X.
kinh Trung a hàm Q.58; luận Phẩm loại
túc Q.1; luận Đại tì bà sa Q.152]. (xt. Vô
Tưởng).
DIÊT TẬN ĐỊNH VÔ VI
..............
Phạm:Nirodha-samàpatti-asaôskfta.
Cũng gọi Tưởng thụ diệt vô vi. Một trong
sáu vô vi của tông Duy thức. Khi hành giả
tiến vào cảnh giới Vô sở hữu xứ của định
Vô sắc, thì sáu thức tâm tưởng và hai cảm
thụ khổ, vui đều diệt hết, chỉ còn trạng thái
vô vi, nên gọi là Diệt tận định vô vi. [X.
luận Thành duy thức Q.2; Đại thừa bách

pháp minh môn luận sớ Q.hạ]. (xt. Lục Vô
Vi).
DIÊT TỘI
.....
Cũng gọi Trừ tội. Nhờ vào các việc làm
có tính tôn giáo như: sám hối, quán Phật,
niệm Phật, xưng danh, trì chú v.v... mà tội
chướng được tiêu diệt.
Tội thì có tính tội, gia tội, khinh tội, trọng
tội v.v... Trong giới luật, các tội nhẹ có thể
nhờ pháp yết ma sám hối mà diệt trừ; còn
các tội nặng như tứ trọng, ngũ nghịch (tức
DIÊT TẬN ĐINH

D
1295
là tội Ba la di) thì không cho sám hối.
Nhưng, theo các kinh điển Đại thừa thì
tội nặng cũng có thể dùng pháp sám hối
để diệt trừ. [X. kinh Phật đính tôn thắng
đà la ni; Quán vô lượng thọ kinh nghĩa sớ
(Cát tạng); luận Thích tịnh độ quần nghi
Q.6].
DIÊT TỘI SINH THIÊN
Nhờ hành vi tôn giáo như sám hối, quán
Phật, niệm Phật, tụng kinh, trì chú v.v... có
thể tiêu trừ tội chướng. Còn sinh thiện cũng
gọi tác thiện, là tích cực chứa góp công đức.
Diệt tội, sinh thiện đều có thể vun trồng
gốc lành cho đời sau, cầu mong chứng được
Niết bàn.
Diệt tội có hai cách:
1. Tự lực Thánh đạo môn: Nhờ sức mình
sám hối, tu thiện để tiêu trừ tội nghiệp, như
tông Thiên thai chủ trương sám hối, khuyến
thỉnh, tùy hỉ, hồi hướng và phát nguyện,
gọi là Ngũ hối diệt tội.
2. Tha lực Tịnh độ môn: Nhờ vào sức
của Phật để tiêu trừ tội chướng, như kinh
Quán vô lượng thọ nói rằng, nếu niệm danh
hiệu Phật một tiếng cũng có thể diệt trừ tội
sống chết trong 50 ức kiếp mà sinh về Tịnh
độ.
Còn sinh thiện thì có thể làm bốn
phương thức: tụng kinh, bố thí, viết kinh,
xây dựng chùa tháp v.v... Nhưng các tông
phái thuộc hệ thống Mật giáo thì thường
dùng phép tu Hộ ma để sinh thiện. [X. kinh
Tứ thập nhị chương; kinh Duy ma phẩm
Nhập bất nhị môn; kinh Vô lượng thọ

Q.hạ].
DIÊT TRÁNH
Phạm: Adhikaraịa-zamatha. Phép
chấm dứt sự tranh cãi của tăng ni. Cũng
gọi Chỉ tránh. Một bộ phận trong giới cụ
túc của tỉ khưu, tỉ khưu ni nhận giữ. Vì có
bảy loại nên còn gọi là Thất diệt tránh. (xt.
Thất Diệt Tránh).
DIÊT TRÍ
.....
Phạm: Nirodha-jĩàna. Một trong 10
trí, hoặc một trong 11 trí. Là trí biết rõ
Diệt đế, tức là trí vô lậu do đoạn diệt
Kiến hoặc, Tư hoặc mà có được. (xt. Thập
Trí).
DIÊT TƯỚNG
Một trong bốn tướng hữu vi. Cũng
gọi Diệt tận, Vô thường. Tướng của các
pháp hữu vi hoại diệt trong khoảng sát
na mà rơi vào quá khứ. Cũng là một trong
ba tướng chân như, một trong 75 pháp
Câu xá, một trong 100 pháp Duy thức.
Chân như tịch diệt, không có Phần đoạn
sinh tử và Biến dịch sinh tử, gọi là Diệt
tướng.
Kinh Pháp hoa quyển 3 phẩm Dược thảo
dụ (Đại 9, 19 trung), nói: “Như lai nói pháp,
một tướng một vị: đó là giải thoát tướng, li
tướng, diệt tướng”.
Ngoài ra, cái chết của loài hữu tình
cũng gọi là diệt. Cứ theo luận Thành thực
quyển 7 phẩm Bất tương ứng hành nói,
trong một thời kì sinh, trụ, dị, diệt nối nhau
của loài hữu tình thì sự chết của nó gọi là
diệt. [X. kinh Tăng nhất a hàm Q.12; luận
Đại tì bà sa Q.38; luận Nhập a tì đạt ma
Q.hạ].

DIÊU HƯNG (366 - 416)
.......
Vua nhà Hậu Tần. Người Khương ở Nam
an xích đình (tỉnh Cam túc), tự Tử lược.
Cha là Diêu trường (Trành) phản Phù kiên,
chiếm cứ đất Quan trung xưng đế, đó là
nhà Hậu Tần. Diêu hưng nối ngôi cha, đóng
DIÊU HƯNG

D
1296
đô ở Trường an thống lãnh các châu Ung,
Lương, Tấn, Dự, trị vì 22 năm.
Diêu hưng thông minh từ thuở nhỏ, tin
thờ Phật pháp, thường giảng kinh điển. Ông
rước ngài Cưu ma la thập vào Trường an,
tụ họp mấy vạn vị tăng chuyên dịch kinh
và tu Thiền, nghĩa học ở Quan trung cực
thịnh một thời.
Năm Hoàng sơ 22 ông qua đời, hưởng
dương 51 tuổi. [X. Tấn thư Q.117, Ngụy
thư Q.10].
DIÊU
..
Phạm: Sat, su, maĩju. Dịch âm: Tát,
Tô, Mạn nhũ. Dịch ý: Không thể nghĩ bàn,
không thể so sánh, tuyệt đối. Kinh điển thù
thắng gọi là Diệu điển (đặc biệt chỉ cho kinh
Pháp hoa); pháp không thể nghĩ bàn, không
thể so sánh gọi là Diệu pháp (mĩ danh của
kinh Pháp hoa), đạo lí sâu xa mầu nhiệm
gọi là Diệu lí; cảnh giới bất khả tư nghì gọi
là Diệu cảnh; quả nhờ diệu nhân diệu hạnh
mà chứng được gọi là Diệu quả (quả Phật).
[X. Đại nhật kinh sớ Q.1; Pháp hoa huyền
nghĩa Q.1; Pháp hoa du ý; Pháp hoa huyền
tán Q.1; Phạm ngữ tạp danh; Bí tạng kí
Q.cuối]. (xt. Thập Diệu).
DIÊU ÂM
......
Phạm:Ghowa, Pàli: Ghosa. Cũng gọi
Cù sa, Cụ sa, Cự sa. Một trong bốn vị Đại
luận sư của Thuyết nhất thiết hữu bộ, người
nước Đô hóa la (Phạm: Tukhàra) bắc Ấn
độ, ngài cùng với ngài Bà tu mật (tức Thế

hữu) từng đến A thủ ma ba lãng đa (Phạm:
Azmàparànta) nhận sự cúng dường của
trưởng giả Xà đề (Phạm:Jàti).
Do sự sai khác của tướng mà ngài đề
xướng thuyết ba thời riêng biệt, nổi tiếng
thời bấy giờ. Chính nhờ thuyết này mà
ngài được tôn làm một trong bốn Đại luận
sư của hội Bà sa. Ngài có soạn luận A tì đạt
ma cam lộ 2 quyển, có bản Hán dịch,
nhưng mất tên dịch giả, được thu vào Đại
chính tạng tập 28.
Cứ theo luận Đại tì bà sa quyển 154
chép, thì ngài Diệu âm cho rằng chúng
sinh ở tầng trời Vô tưởng thuộc cõi Sắc
chỉ có hai sát na giữa khoảng kết sinh (sống)
và mệnh chung (chết) là có tác dụng của
tâm niệm, còn ngoài ra đều không có tác
dụng khởi tâm động niệm. Tâm kết sinh
chính là tâm mệnh chung dấy sinh từ đẳng
vô gián duyên và bốn duyên. Do kiến giải
này mà thuyết của ngài bị phê bình là
không hợp với chính lí, bị chê là dị đoan
và ngài bị coi là dị sư của Thuyết nhất
thiết hữu bộ, chứ không phải phái chính
thống của Bà sa. [X. luận Đại tì bà sa Q.1,
Q.77; Câu xá luận quang kí Q.20; Xuất
tam tạng kí tập Q.4; Khai nguyên thích
giáo lục Q.13].
DIÊU ÂM BỒ TÁT
Diệu âm, Phạm: Maĩju-ghowa. Âm
Hán: Mạn thù cù sa bồ tát. Trong phẩm
Diệu âm bồ tát của kinh Pháp hoa có ghi
chép công đức của vị Bồ tát này. Nhưng
trong Mật giáo thì vị Bồ tát này và ngài
Văn thù sư lợi (Phạm:Maĩjuzrì, Hán dịch:
Diệu cát tường) là cùng một tôn vị, biểu
trưng đức nói pháp của ngài Văn thù.

Cứ theo Đại nhật kinh sớ quyển 1 chép,
thì bồ tát Diệu cát tường cũng gọi là Diệu
đức, Diệu âm; bởi vì ngài dùng sức đại từ bi
khai diễn pháp âm vi diệu để cho tất cả
chúng sinh đều được nghe. Trong Hiện đồ
mạn đồ la Thai tạng giới, vị tôn này ngồi ở
vị trí thứ 5 về phía bắc của trung ương viện
Văn thù. Hai bộ nghi quĩ Huyền pháp và
Thanh long gọi ngài là Ngũ kế Văn thù
(Văn thù năm búi tóc), tượng trưng năm trí
của Như lai.
DIÊU

D
1297
Trong hiện đồ mạn đồ la, hình tượng
Ngài là một đồng tử, có ba búi tóc, mình
màu vàng, tay phải cầm hoa sen xanh để ở
trước ngực, tay trái ngửa hướng lên, cầm
quyển kinh bằng lá bối để ngang, ngồi xếp
bằng trên hoa sen đỏ. Chủng tử và hình
tam muội da của Ngài đều giống như chủng
tử và hình tam muội da của bồ tát Văn thù.
(xt. Văn Thù Bồ Tát).
DIÊU ẤN
.....
Diệu ấn là tâm ấn sâu xa mầu nhiệm.
Cũng hình dung cảnh giới tuyệt đối không
thể nghĩ bàn do thân tâm thực chứng, gọi
là Diệu ấn đương phong. Vì cảnh giới này
tự tại vô ngại, như luồng gió thổi nên gọi
“đương phong”. [X. Động thượng cổ triệt
Q.thượng].
DIÊU CAO
.....
Núi Tu di (Phạm:Sumeru), Hán dịch ý
là Diệu cao. Theo vũ trụ quan của Phật
giáo, Tu di là một ngọn núi cao ở trên Kim
luân, chính giữa một tiểu thế giới. (xt. Tu
Di Sơn).
DIÊU CAO THẬP NGHĨA DỤ THẬP TRỤ BỒ
TÁT HẠNH
Mười nghĩa của núi Diệu cao dụ cho
pháp hạnh của Bồ tát Thập trụ.
Diệu cao tức là núi Tu di, núi này do
bốn thứ quí báu cấu tạo thành và cao vượt
lên trên bảy quả núi vàng nên gọi là Diệu
cao.
Cứ theo Hoa nghiêm kinh sớ quyển 17

nói, thì khi đức Như lai nói kinh Hoa
nghiêm, Ngài đã dùng sức thần thông tự tại
bay lên đỉnh núi Diệu cao gia bị Bồ tát Pháp
tuệ và nói về pháp hạnh của hàng Bồ tát
Thập trụ nên có 10 điều ví dụ sau đây:
1. Thể diệu: Núi này do bốn thứ quí báu
tạo thành, thể của nó vi diệu, ví dụ Bồ tát
lấy bốn pháp nghe, nghĩ, tu, hiểu làm diệu
thể.
2. Tướng diệu: Núi này có tám phương,
bốn cấp, tướng rất vi diệu, ví dụ Bồ tát có
đủ bốn đức và tám diệu tướng của bậc
Thánh.
3. Sắc diệu: Núi này phía bắc màu vàng
ròng, phía đông màu bạc, phía nam màu
lưu li, phía tây màu thủy tinh. Tất cả cỏ
cây chim muông, sinh ở phương nào thì
đều giống màu sắc của phương đó, nhưng
chủng loại thì không thay đổi. Ví dụ Bồ
tát có bốn thứ biện tài (nghĩa biện, pháp
biện, từ biện, thuyết biện), chỗ hiểu biết
đều giống nhau, nhưng trí của mình thì
bất biến.
4. Đức diệu: Núi này tám hướng không
bị gió mạnh lay động, ví dụ Bồ tát không bị
tám thứ gió của thói đời lay chuyển.
5. Quyến thuộc diệu: Núi này có bảy
lớp núi vàng bao bọc và bảy biển Hương
thủy chảy vòng quanh giống như quyến
thuộc, ví dụ Bồ tát cũng có bảy chi giới như
bảy núi vàng bao bọc và bảy thức lưu chuyển
như bảy biển chảy quanh.
6. Y trì diệu: Núi này chỉ có các trời và
những người đã được thần thông mới có
thể cư trú, ví dụ chỉ có Bồ tát an trụ nơi cõi
trời đệ nhất nghĩa, chứ loài hữu tình không
thể bay lên được.

7. Tác nghiệp diệu: Núi này không rời
chỗ của nó mà trấn khắp bốn châu, bóng
của núi che khuất mặt trời mặt trăng mà
thành ngày đêm; ví dụ Bồ tát không rời trụ
xứ mà biến hiện khắp 10 phương, ánh sáng
che mặt trời Phật và mặt trăng Bồ tát mà
thành ngày đêm Niết bàn và sinh tử.
8. Sinh quả diệu: Ở núi Diệu cao có cây
Ba lợi chất đa la hay sinh diệu quả làm lợi
ích chư thiên, ví dụ Bồ tát giống như cây
thắng diệu sinh ra giáo, hạnh, quả.
DIÊU CAO THẬP NGHĨA DỤ THẬP TRỤ BỒ TÁT HẠNH

D
1298
9. Vi thủ diệu: Khi thế giới thành lập thì
núi Diệu cao được thành lập trước bốn
châu, ví dụ khi thế giới mới thành thì Bồ
tát ra đời trước để tạo những thứ đồ dùng,
vật thực làm lợi ích chúng sanh.
10. Kiên cố diệu: Khi thế giới hoại diệt
thì núi này hoại sau cùng, ví dụ khi thế giới
hoại thì Bồ tát cũng diệt độ sau cùng, để
còn dạy chúng sinh tu thiền định mà thoát
khỏi ba tai nạn.
DIÊU CÁT TƯỜNG BÌNH ĐẲNG BÍ MẬT TỐI
THƯỢNG QUÁN MÔN ĐẠI GIÁO VƯƠNG KINH
Gồm 5 quyển, ngài Từ hiền dịch vào
đời Tống. Gọi tắt: Diệu cát tường quán
môn kinh, đưa vào Đại chính tạng tập
20. Nội dung kinh này tường thuật việc
đức Phật đang ở trong vườn Hoa lâm tại
nước Xá vệ,bồ tát Di lặc đến thưa hỏi
Phật là ngoài pháp ba thừa sâu xa mầu
nhiệm còn có pháp nào khác không thì
đức Phật trả lời từ khi thành Phật đến
nay tuy Ngài chưa nói pháp nào khác
ngoài ba thừa, nhưng còn có Ma ha tam
muội da bí mật nội pháp, nên người nào
y theo pháp này mà tu hành thì cũng có
thể mau thành Phật đạo.
DIÊU CÁT TƯỜNG DU GIÀ ĐẠI GIÁO KIM
CƯƠNG BỒI LA PHẠ LUÂN QUÁN TƯỞNG
THÀNH TỰU NGHI QUĨ KINH
Có 1 quyển, do ngài Pháp hiền dịch vào
đời Tống, Thành tựu pháp nghi quĩ thuộc
tạp mật kinh trong Mật giáo. Thu vào Đại
chính tạng tập 21. Kinh quĩ này là pháp
Thành tựu mạn đồ la do thần Kim cương

Bồi la phạ tuyên thuyết. Toàn kinh gồm có
sáu phần: Mạn đồ la, Nhất thiết thành tựu,
Quán tưởng, Họa tượng nghi quĩ, Hộ ma
pháp, Quán tưởng thành tựu...
DIÊU CÁT TƯỜNG TỐI THẮNG CĂN BẢN ĐẠI
GIÁO VƯƠNG KINH
Gồm 3 quyển, do ngài Pháp hiền dịch
vào đời Tống. Gọi tắt: Diệu cát tường đại
giáo kinh. Là Đại uy đức pháp nghi quĩ thuộc
tạp mật kinh của Mật giáo, do hóa thân của
bồ tát Diệu cát tường là Đại uy đức minh
vương tuyên thuyết.
DIÊU CHÀNG TƯỚNG TAM MUỘI
Tam muội (chính định) cao hơn hết
nói trong phẩm Diệu âm bồ tát của kinh
Pháp hoa. Tam muội, Phạm: samàdhi,
dịch là chính định, tức là trạng thái tâm
chuyên chú ở một cảnh không vọng
động. Chàng, vốn là lá cờ của viên Đại
tướng dùng để tiêu biểu cho uy quyền;
bởi vậy, Diệu chàng tướng tam muội ví
dụ tam muội cao hơn hết trong các loại
tam muội.
Cứ theo Pháp hoa nghĩa sớ quyển 12
nói thì người được Diệu chàng tướng tam
muội cũng giống như được lá cờ của tướng
quân, tiêu biểu cho quyền uy tối thượng
của vị Đại tướng.
DIÊU CHẤP KIM CƯƠNG
Một trong 19 Chấp kim cương của Mật
giáo. Vị Kim cương này thường mở bày diệu
vị đề hồ cho chúng sinh; bởi vì Ngài trông
coi về diệu đức tối tôn tối thắng của Mạn
đồ la bí mật nên gọi là Diệu chấp kim cương.
Vị Kim cương này có đầy đủ đức lợi mình
và lợi người. [X. Đại nhật kinh sớ Q.1].
DIÊU ĐẠO

.....
Tức là đạo tối thượng, đạo vô thượng.
Thông thường cũng là từ ngữ dùng thay
DIÊU CÁT TƯỜNG BÌNH ĐẲNG BÍ MẬT ....

D
1299
cho những danh từ đạo Phật, giáo pháp
của Phật.
DIÊU GIÁC
.....
Một trong 52 giai vị, một trong 42 giai
vị tu hành của hàng Bồ tát Đại thừa. Chỉ
cho quả Phật rốt ráo giác hạnh viên mãn;
bởi thế Diệu giác cũng là tên khác của quả
Phật. Còn gọi là Diệu giác địa, biểu hiện
cảnh giới lí tưởng cùng tột. Bồ tát ở giai vị
Đẳng giác đoạn trừ một phẩm vô minh cuối
cùng mà được vào giai vị Diệu giác. Ở giai
vị này Bồ tát đã dứt sạch tất cả phiền não,
trí tuệ viên mãn vi diệu, đã giác ngộ lí Niết
bàn.
Khi phân tích sự sai khác giữa giai vị
Diệu giác của Biệt giáo và Viên giáo, Thiên
thai tứ giáo nghi cho rằng, vị Diệu giác của
Biệt giáo hiện báo thân viên mãn, ngồi ở
tòa Đại bảo hoa vương dưới cây bồ đề thất
bảo trong thế giới Liên hoa tạng, vì các Bồ
tát độn căn mà quay bánh xe pháp vô lượng
tứ đế. Còn vị Diệu giác của Viên giáo thì
thành tựu pháp thân thanh tịnh, ở trong
cõi Thường tịch quang, lấy hư không làm
tòa ngồi. [X. kinh Bồ tát anh lạc bản nghiệp
Q.thượng phẩm Hiền thánh học quán; kinh
Đại Phật đính thủ lăng nghiêm Q.8; Tứ giáo
nghi Q.5, Q.6; Pháp hoa huyền nghĩa Q.4
hạ, Q.5 thượng; Đại thừa tứ luận huyền
nghĩa Q.2].
DIÊU GIỚI
Đối với “Thô giới” của Tiểu thừa mà
gọi giới Bồ tát Đại thừa là “Diệu giới”. (xt.

Tiểu Thừa Giới).
DIÊU HẠNH TAM MUỘI
Một trong 108 tam muội. Tam muội này
tương ứng với “tất kính không” mà đạt tới
tướng chẳng hai của các tam muội. Tam
muội là tên khác của thiền định, chính
định.
Luận Đại trí độ quyển 47 (Đại 25, 401
trung), nói: “Diệu hành tam muội là tam
muội tương ứng với tất kính không, thậm
chí chẳng thấy tướng bất nhị, tất cả hí luận
không thể phá được”.
DIÊU HẠNH TAM NHÂN DUYÊN
Cứ theo luận A tì đạt ma đại tì bà sa
quyển 121 nói: muốn thành tựu diệu hạnh
thì phải có ba nhân duyên là thời, xứ và
chúng.
1. Thời nhân duyên: Khi năm việc nhơ
đục xấu ác không tăng, tất cả loài hữu tình
đều có đại uy đức, thích làm các điều thiện.
Ở thời đại ấy không có các việc nhơ đục
xấu ác, con người dù không muốn làm diệu
hạnh cũng tự nhiên mà làm.
2. Xứ nhân duyên: Người sinh nơi trung
quốc (nơi có văn hóa cao), tư chất thông
minh, chí khí nhu hòa, thường tu thiện
nghiệp, không sinh tà kiến, dù người không
thích làm diệu hạnh cũng tự nhiên mà
làm.
3. Bổ đặc già la nhân duyên: Bổ đặc già
la, Phạm:Pudgala, hàm ý là chúng sinh.
Những người diệu hạnh, tính tình hòa nhã,
siêng tu nghiệp lành, giữ gìn luật nghi. Nếu
gần gũi những người diệu hạnh này, thì dù
không ưa những điều thiện cũng cứ tự nhiên
mà làm.
DIÊU HẢO BẢO XA KINH

..............
Có 1 quyển, gọi tắt: Bảo xa kinh, được
đưa vào Đại chính tạng tập 85. Nội dung
khuyên người siêng giữ ba qui y và năm
giới, nói rõ Tam thừa đều có thể được
Niết bàn. Kinh này hiện còn, nhưng phần
đầu đã rách nát, vả lại, cách trình bày rất
DIÊU HẢO BẢO XA KINH

D
1300
lộn xộn, ý chỉ thì không được rõ ràng.
Dựa vào các tư liệu cho thấy thì kinh này
có lẽ đã được ngụy tạo ở cuối thời kì Bắc
Ngụy. Nhưng văn trong kinh có rất nhiều
chỗ nhất trí với kinh Pháp hoa, cho nên
biết giữa kinh này và kinh Pháp hoa có
mối quan hệ khá sâu đậm. [X. kinh Pháp
hoa Q.4 phẩm An lạc hạnh; Xuất tam
tạng kí tập Q.5 Tân tập nghi kinh ngụy
soạn tạp lục; Pháp kinh lục Q.4; Khai
nguyên thích giáo lục Q.18; Chi na Phật
giáo sử nghiên cứu (Trủng bản Thiện
long)].
DIÊU HẢO NHÂN
........
Mĩ danh gọi những hành giả niệm Phật,
như một lời khen tặng. Tịnh độ giáo Nhật
bản gọi Diệu hảo nhân là một trong năm
thứ danh dự.
Kinh Quán vô lượng thọ gọi hành giả
niệm Phật là hoa phân đà lợi trong loài
người. Vì hoa phân đà lợi (Phạm:
Puịđarìka) là một loại hoa sen trắng hiếm
có. Kinh Niết bàn (bản Bắc) quyển 18, quyển
33 đã đem hoa phân đà lợi, hoa đại phân
đà lợi ví dụ với đức Phật.
Phần Tán thiện nghĩa trong Quán kinh
sớ, ngài Thiện đạo của tông Tịnh độ ở đời
Đường đã căn cứ vào các thuyết nói trên
mà cho rằng: Hoa phân đà lợi là hoa đẹp
đẽ, thù thắng, ít nở, hệt như người niệm
Phật là người đẹp đẽ, tốt lành, trên hết,
hiếm có, tuyệt vời trong loài người.
Tịnh độ giáo của Nhật bản theo thuyết

của ngài Thiện đạo mà dùng từ ngữ “Diệu
hảo nhân” để gọi thay cho hành giả niệm
Phật. [X. Tuyển trạch bản nguyện niệm Phật
tập Q.hạ].
DIÊU HẢO NHÂN TRUYÊN
...........
Gồm 2 quyển, do vị sư người Nhật bản
tên là Ngưỡng thệ soạn. Nội dung ghi lại
những lời nói hay, những hành vi đẹp của
những người tu niệm Phật thuộc Tịnh độ
chân tông. Quyển thượng nói về 8 người,
quyển hạ ghi 14 người.
Về sau, ngài Tăng thuần lại soạn Diệu
hảo nhân truyện tục biên 2 quyển đến thiên
thứ 5. Năm Minh trị 32 (1899) ngài Tân
khẩu Huệ chương lại soạn Tân diệu hảo
nhân truyện 2 quyển.
DIÊU HUYỀN ĐỘC CƯỚC
............
Sâu kín mầu nhiệm đứng một mình. Từ
ngữ hình dung sự u huyền vi diệu của Phật
pháp. Nghĩa là Phật pháp rất sâu xa mầu
nhiệm, đứng riêng một mình, dứt tuyệt mọi
quan hệ đối đãi và không có bất cứ cái gì có
thể sánh ngang được.
Bích nham lục tắc 16 (Đại 48, 157
thượng) chép:
“Hương nghiêm nói rằng
Con kêu mẹ mổ
Con ra không vỏ
Con mẹ đều quên
Ứng duyên không lầm
Cùng đạo xướng họa
Huyền diệu một mình”.
DIÊU KIẾN BỒ TÁT
Cũng gọi Tôn tinh vương, Diệu kiến tôn
tinh vương, Bắc thần bồ tát. Là sao Bắc

cực được thần cách hóa, Mật giáo coi sao
này là hơn hết trong các sao, có đủ công
năng giữ gìn đất nước, trừ tai diệt địch, tăng
trưởng phúc thọ v.v...
Pháp tu của vị Bồ tát này gọi là Bắc đẩu
pháp, Diệu kiến pháp, Tôn tinh pháp, có
hiệu lực chữa các bịnh về mắt. Hình tượng
vị tôn này thông thường là hình Bồ tát hoặc
là hình Thiên nữ cỡi rồng trong áng mây,
có hai tay hoặc bốn tay. Trong đó, tượng
DIÊU HẢO NHÂN

D
1301
hai tay là hình Bồ tát, tay trái cầm hoa sen,
trên hoa có bảy sao Bắc đẩu, ngón cái, ngón
trỏ của tay phải búng vào nhau, ngón giữa
hơi co, bàn tay hướng ra ngoài, bắt ấn thuyết
pháp, đầu đội mũ
báu, ngồi xếp
bằng trong đám
mây năm sắc. [X.
kinh Thất Phật
bát Bồ tát sở
thuyết đại đà la
ni thần chú Q.2;
Bắc đẩu thất tinh
hộ ma bí yếu
nghi quĩ]. (xt.
Bắc Đẩu Pháp).
DIÊU KIẾN MẠN ĐỒ LA
Mạn đồ la của Mật giáo hiển bày sự nội
chứng của bồ tát Diệu kiến.
Cách vẽ tranh mạn đồ la: bồ tát Diệu
kiến là vị Trung tôn trong Đại nguyệt luân
(vòng tròn lớn) ở chính giữa, chung quanh
vẽ bảy nguyệt luân nhỏ của bảy sao Bắc
đẩu, đây là viện trong. Bảy sao Bắc đẩu theo
thứ tự phương vị của nguyệt luân là: tây
nam sao Tham lang, chính tây sao Cự văn,
tây bắc sao Lộc tồn, chính bắc sao Văn
khúc, đông bắc sao Liêm trinh, chính đông
sao Vũ khúc, đông nam sao Phá quân... và
phía trước bồ tát Diệu kiến vẽ một bánh xe
báu (bảo luân).
Viện ngoài theo thứ tự phương vị vẽ
tướng quân Giáp dần ở vị Dần phương đông,
tòng thần Đinh mão ở vị Mão, tướng quân

Giáp thìn ở vị Thìn, tướng quân Đinh tị ở
vị Tị phương nam, tướng quân Giáp ngọ ở
vị Ngọ, tòng thần Đinh mùi ở vị Mùi, tướng
quân Giáp thân ở vị Thân phương tây, tướng
quân Đinh dậu ở vị Dậu, tướng quân Giáp
tuất ở vị Tuất, tòng thần Đinh hợi ở vị Hợi
phương bắc, tướng quân Giáp tí ở vị Tí,
tòng thần Đinh sửu ở vị Sửu.
Còn bốn góc ở bốn cửa dùng các sao
làm ranh giới, chỗ trống không ở bốn góc
thì vẽ lọ hoa. [X. kinh Diệu kiến bồ tát thần
chú].
DIÊU PHÁP LIÊN HOA KINH
Phạm: Saddharma-puịđarìka sùtra.
Gồm 7 quyển hoặc 8 quyển, ngài Cưu ma
la thập dịch vào đời Hậu Tần, gọi tắt: Pháp
hoa kinh, Diệu pháp hoa kinh, thu vào Đại
chính tạng tập 9. Là một trong những bộ
kinh chủ yếu của Phật giáo Đại thừa, gồm
28 phẩm.
Diệu pháp hàm ý là giáo pháp nói trong
bộ kinh mầu nhiệm không gì hơn; Liên
hoa kinh ví dụ kinh điển thanh khiết hoàn
mĩ. Cứ theo sự suy đoán thì nguyên điển
kinh này có lẽ đã được thành lập vào
khoảng trước hoặc sau kỉ nguyên Tây lịch.
Chủ ý của kinh này cho rằng, các phái
Phật giáo Tiểu thừa đã quá coi trọng hình
thức mà xa rời ý nghĩa đích thực của giáo
pháp, vì thế, để nắm bắt được cái chân tinh
thần của đức Phật, mới dùng thể tài văn
học, thi ca, thí dụ, tượng trưng v.v... tán
thán đức Phật vĩnh hằng (Phật đã thành từ
lâu xa) và thọ mệnh của Ngài vô hạn; Ngài
DIÊU PHÁP LIÊN HOA KINH
Diệu Kiến Mạn Đồ La
Bồ Tát Diệu Kiến

D
1302
hiện các loại hóa thân, dùng mọi phương
tiện mà nói pháp vi diệu.
Tâm điểm của kinh này là “ba thừa về
một”, tức là đưa ba thừa Thanh văn, Duyên
giác và Bồ tát về một Phật thừa, điều hòa
các loại giáo thuyết của Đại thừa, Tiểu thừa
mà chủ trương hết thảy chúng sinh đều có
thể thành Phật.
Về mặt biểu hiện của bộ kinh tuy có
tính văn học, nhưng chủ ý vẫn khế hợp
với tư tưởng chân thực của giáo pháp đức
Phật. Niên đại thành lập các phẩm tuy có
khác nhau, nhưng nhận xét theo phương
diện chỉnh thể thì vẫn không mất tính
thống nhất hồn nhiên. Đối với tư tưởng sử
và văn học sử Phật giáo, kinh Pháp hoa đã
có một giá trị bất hủ.
Về Hán dịch thì có sáu loại bản dịch,
nhưng hiện còn có ba: kinh Chính pháp
hoa 10 quyển 27 phẩm, do ngài Trúc pháp
hộ dịch năm 286 đời Tây Tấn, kinh Diệu
pháp liên hoa 8 quyển, do ngài Cưu ma la
thập dịch năm 406 đời Diêu Tần, kinh
Thiêm phẩm diệu pháp liên hoa 8 quyển
27 phẩm, do các ngài Xà na quật đa và Đạt
ma cấp đa dịch năm 601 đời Tùy. Trong
các bản dịch trên đây thì Chính pháp hoa
rất tỉ mỉ rõ ràng, Diệu pháp hoa thì ngắn
gọn nhất, nhưng lại được lưu truyền rất
rộng và được tụng đọc nhiều nhất.
Về các bản chú thích kinh này, thì ở
Ấn độ ngài Thế thân là người đầu tiên đã
soạn Diệu pháp liên hoa kinh ưu ba đề xá 2
quyển, do các ngài Bồ đề lưu chi và Đàm

lâm dịch vào đời Hậu Ngụy. Còn ở Trung
quốc thì từ sau ngài Cưu ma la thập, người
ta đã thấy xuất hiện các bản chú thích đầu
tiên là: Pháp hoa kinh sớ 2 quyển do ngài
Trúc đạo sinh soạn vào đời Tống thuộc
Nam triều, kế đến là: Pháp hoa nghĩa kí 8
quyển của ngài Pháp vân ở chùa Quang
trạch; rồi lần lượt đến Pháp hoa tam đại bộ
của ngài Trí khải, Pháp hoa nghĩa sớ 12
quyển và Pháp hoa huyền luận 10 quyển
của ngài Cát tạng, Pháp hoa huyền tán 20
quyển của ngài Khuy cơ v.v... riêng ngài Trí
khải đã căn cứ vào kinh này mà sáng lập
tông Thiên thai.
Đến Nhật bản, sau khi Thái tử Thánh
đức chú giải kinh Pháp hoa thì kinh này
trở thành một trong ba bộ kinh hộ quốc
của Nhật bản, xưa nay rất được kính tín
tôn sùng. Sau khi ngài Tối trừng khai sáng
tông Thiên thai ở Nhật bản, kinh này lại
trở thành trung tâm giáo học của Phật giáo
Nhật bản, là kinh nòng cốt của nền Phật
giáo mới chi phối giới Phật giáo Nhật bản.
Bản tiếng Phạm của kinh này thời gần
đây đã được tìm thấy ở Khách thập cát nhĩ
(Kashgar) thuộc Tân cương và được học
giả người Pháp là Eugène Burnouf dịch ra
Pháp văn và xuất bản vào năm 1852. Về
sau lại có các bản dịch tiếng Anh, tiếng
Nhật (Phạm, Nhật đối chiếu).
Kinh Pháp hoa là bộ kinh được truyền
bá rộng nhất từ xưa đến nay. Các kinh như:
Đại bát nê hoàn, Đại bát niết bàn, Ưu bà
tắc giới, Quán phổ hiền bồ tát hành pháp,
Đại thừa bản sinh tâm địa quán, Đại Phật
đính thủ lăng nghiêm v.v... và các bộ luận
như: Đại trí độ, Trung quán, Cứu kính nhất

thừa bảo tính, Nhiếp đại thừa, Phật tính,
Nhập đại thừa v.v... đều có nêu tên kinh
này và trích dẫn nhiều đoạn văn nghĩa trong
đó.
Trong các kinh sách của Đạo giáo cũng
DIÊU PHÁP LIÊN HOA KINH
Kinh Pháp Hoa bằng tiếng Phạm viết tay

D
1303
thường trộm dùng lời văn và giáo nghĩa
của kinh này, nhưng thêm bớt lộn xộn.
Ngoài ra, trong các bản đào được ở Đôn
hoàng thấy có các phẩm: Đạc lượng thiên
địa thứ 29, Bồ tát Mã minh thứ 30 của kinh
Diệu pháp liên hoa, và đều được thu vào
Đại chính tạng tập 85.
Phong tục sao chép kinh Pháp hoa từ
xưa đã rất thịnh, bản kinh sao chép sớm
nhất mà văn tự có thể khảo xét được là
bản kinh chép vào năm Kiến sơ thứ 7 (411)
đời Tây Lương, tức là sau bản dịch của
ngài Cưu ma la thập sáu năm. [X. Pháp
hoa văn cú Q.8 phần dưới; Lịch đại tam
bảo kỉ Q.8; Xuất tam tạng kí tập Q.4, Q.8;
Khai nguyên thích giáo lục Q.11, Q.14;
Chí nguyên pháp bảo khám đồng tổng lục
Q.2; Duyệt tạng tri tân Q.24]. (xt. Chính
Pháp Hoa Kinh).
DIÊU PHÁP LIÊN HOA KINH ƯU BA ĐỀ XÁ
Phạm: Saddharma-puịđarìka-zastra,
Saddharma-puịđarìka-upadeza, gồm 2
quyển. Bồ tát Thế thân soạn, các ngài Bồ
đề lưu chi và Đàm lâm dịch chung vào đời
Hậu Ngụy. Đây là sách chú thích kinh Pháp
hoa. Cũng gọi Diệu pháp liên hoa kinh luận,
Pháp hoa kinh luận, Pháp hoa luận. Thu
vào Đại chính tạng tập 26. Kinh Pháp hoa
bản tiếng Phạm mà bộ sách này y cứ để
dẫn giải không ăn khớp với bản dịch của
ngài Cưu ma la thập mà lại tương tự như
bản tiếng Phạm ở Népal hiện còn. Cũng
có bản dịch khác của sách này là: Diệu pháp
liên hoa kinh luận ưu ba đề xá 1 quyển, do

các ngài Lặc na ma đề và Tăng lãng dịch
vào thời Nguyên Ngụy. Lời dịch của bản
Nguyên Ngụy này tuy giống với bản của
các ngài Bồ đề lưu chi và Đàm lâm, nhưng
thiếu bài tụng Qui kính và có khác nhau
về câu, chữ, phần nói rộng, phần giản lược.
Hiện nay, trong những bản đào được ở
Đôn hoàng, có bản luận tương tự như bản
của tạng Cao li do ngài Lặc na ma đề dịch.
Về sách chú sớ của luận này thì có: Sớ
3 quyển của ngài Cát tạng đời Tùy, Thuật
kí 2 quyển do các ngài Nghĩa tịch và Nghĩa
nhất soạn chung vào đời Đường. [X. Đại trí
độ luận sớ Q.24; Lịch đại tam bảo kỉ Q.9;
Khai nguyên thích giáo lục Q.6, Q.12; Ngạn
tông lục Q.1; Chí nguyên pháp bảo khám
đồng tổng lục Q.8].
DIÊU PHÁP LIÊN HOA TAM MUỘI BÍ MẬT TAM
MA DA KINH
Có 1 quyển, ngài Bất không dịch vào
đời Đường. Cũng gọi Đại liên hoa tam muội
bí mật tam ma da kinh, Vô chướng ngại
kinh, Liên hoa tam muội kinh, thu vào Vạn
tục tạng tập 3.
Kinh này đứng trên quan điểm của Mật
giáo để giải thuyết kinh Diệu pháp liên hoa.
Toàn kinh được cấu thành bởi những câu
thỉnh vấn của ngài Kim cương tát đỏa và
lời giải đáp của đức Đại nhật Như lai.
Về nội dung thì trước hết nêu hai bài
tụng gồm tám câu khen ngợi bản giác; hai
bài tụng này rất nổi tiếng; được xem như kệ
tùy thân của chư Phật ba đời và là căn cứ
của tất cả chúng sinh thành Phật. Kế đến,
trình bày ý nghĩa trong 28 phẩm kinh Pháp
hoa thì 14 phẩm đầu lấy Văn thù làm bản
tôn, 14 phẩm sau lấy Phổ hiền làm bản

tôn.
Sau đó, trong phẩm Phương tiện bí mật
tam ma da và phẩm Kiến bảo tháp bí mật
tam ma da lại nói rõ phương pháp phối hợp
giữa Thập như thị và Bát diệp cửu tôn, ý chỉ
sâu xa giữa Bảo tháp và chữ (a) căn bản
của kinh Pháp hoa, nguồn gốc của Đề bà đạt
đa, mật chú của Long nữ và cỏ cây thành
Phật, ý nghĩa việc đức Như lai đã thành Phật
từ lâu xa, tâm chân ngôn, trụ xứ và sự lễ bái
của bồ tát Thường bất khinh v.v...
DIÊU PHÁP LIÊN HOA TAM MUỘI BÍ MẬT TAM MA DA
KINH

D
1304
DIÊU PHONG
.....
Tức là núi Tu di. Theo vũ trụ quan của
Phật giáo, Tu di là ngọn núi cao ngất đứng
trên Kim luân ở chính giữa một Tiểu thế
giới. Trong phẩm Pháp giới của kinh Hoa
nghiêm có chép sự tích đồng tử Thiện tài
lên tận đỉnh núi Diệu phong để xin tỉ khưu
Đức vân chỉ dạy về hạnh Bồ tát.
Trong Thiền lâm, từ Diệu phong được
dùng để hình dung cảnh giới tuyệt đối
vượt ngoài tất cả lời nói, suy nghĩ và tình
thức phân biệt, tức chỉ cho nơi chốn của
bản phận an trụ, gọi là Diệu phong cô
đính ............., Diệu phong đính, Cô
phong đính thượng.
Bích nham lục tắc 23 (Đại 48, 164
thượng), chép: “Bảo phúc đưa tay chỉ và
nói: Chỗ này mới là ngọn Diệu phong”. (xt.
Tu Di Sơn).
DIÊU QUAN SÁT TRÍ
Phạm: Pratyavekwanà-jĩàna. Một
trong bốn trí của Hiển giáo, một trong
năm trí của Mật giáo. Tức là trí khéo léo
xem xét các pháp rồi diễn nói một cách
tự tại. Trí này do chuyển thức thứ sáu
mà thành và được phối với Liên hoa bộ
trong năm bộ của Mật giáo. Trí này lấy
Di đà Như lai làm vị tôn chủ. Lại vì trí
này biện biệt rõ tà chính, cho nên, nếu
phối hợp với năm đại, thì phải phối với
Thủy đại. [X. luận Thành duy thức Q.10;
luận Bồ đề tâm; Bí tạng kí]. (xt. Ngũ Trí,
Tứ Trí Tâm Phẩm).

DIÊU QUAN SÁT TRÍ ẤN
Cũng gọi Di đà định ấn. Ấn tướng của
Liên hoa bộ Mật giáo. Hai tay đan ở ngoài,
ngón cái và ngón trỏ của hai tay bấm vào
nhau, đặt ở phía dưới rốn. Là ấn tướng do
đức Phật A di đà kết. [X. Nhân vương hộ
quốc bát nhã ba la mật đa kinh đạo tràng
niệm tụng nghi quĩ
Q.thượng; Thành tựu diệu
pháp liên hoa kinh vương
du già quán trí nghi quĩ].
(xt. Cửu Phẩm Ấn, Định Ấn).
DIÊU QUÁN
.....
Tông Thiên thai lấy “Ba quán viên
dung” của Viên giáo làm Diệu quán, đối lại
với “Ba quán thứ tự” của Biệt giáo.
Trong ba đế Không, Giả, Trung, nếu
quán Không đế tức là ba đế, thì quán hai
đế Giả, Trung mỗi đế cũng đều là ba đế, gọi
là Tức nhất nhi tam (tức một mà ba). Ngược
lại, nếu quán ba đế đều là Không đế, thì
quán ba đế mỗi đế cũng đều là Giả, Trung,
gọi là Tức tam nhi nhất (tức ba mà một).
Như vậy, tức nhất nhi tam, tức tam nhi
nhất dung thông viên diệu không ngăn
trở nhau: đó là Diệu quán. [X. Kim quang
minh kinh văn cú kí Q.3 phần trên; Bí
tạng kí].
DIÊU QUYẾN THUỘC
Chỉ cho thính chúng nhóm họp tại hội
tòa để nghe Pháp thân Như lai của Mật
giáo nói pháp.
Trong Hiển giáo, nếu nói theo Nhân vị
và Quả vị, thì giữa bậc Giáo chủ nói pháp
và thính chúng nghe pháp có khác nhau:
Chỉ có bậc giáo chủ đã đạt đến Quả vị, còn

thính chúng nghe pháp đều thuộc Nhân
vị.
Nhưng trong Mật giáo thì thính chúng
nghe pháp là từ tự thân Pháp thân Như lai
mà sinh ra, là chư tôn quyến thuộc do tự
tính của Như lai thành tựu, gọi là Tự quyến
thuộc, mỗi mỗi quyến thuộc đều chia nhau
DIÊU PHONG
Ấn Trí Diệu Quan Sát

D
1305
nắm giữ đức của Như lai, đều có thể lãnh
hội được pháp môn thuộc cảnh giới của
Phật, cho nên cùng với Giáo chủ thuyết
pháp cùng là chủ bạn và đều thuộc quả vị
trong hội trường Như lai tự tính.
Bởi vậy, nếu đứng trên quan điểm của
Mật giáo mà phân biệt thô diệu, liệt thắng,
thì thính chúng nghe pháp của Hiển giáo
là Thô quyến thuộc, còn thính chúng nghe
pháp của Mật giáo là Diệu quyến thuộc. [X.
Đại nhật kinh sớ Q.1].
DIÊU SẮC THÂN NHƯ LAI
Diệu sắc thân, Phạm:Surùpa, âm Hán:
Tố rô ba. Một trong năm đức Như lai được
thờ cúng khi cử hành pháp Thí ngã quỉ
(cho quỉ đói ăn) trong Mật giáo, Ngài là cùng
thể với Phật A súc phương đông.
Chữ “Sắc” trong Diệu sắc có nghĩa là hiện
tượng, hình, hình thái, chứ không phải sắc
của màu sắc. Bởi vì vị tôn này là thân Đại
mạn đồ la thuộc Kim cương bộ ở phương
đông, bản thệ của ngài là khiến cho các căn
đầy đủ, tướng hảo tròn đầy, cho nên có thể
phá hình tướng xấu xí của quỉ đói.(xt. Ngũ
Như Lai, A Súc Phật).
DIÊU TÂM
Thể tính của tâm sâu xa vi diệu, không
thể nghĩ bàn, không thể biết được, cho nên
gọi là Diệu tâm.
Theo sự phán giáo của tông Thiên thai,
Biệt giáo lấy chân tâm của Như lai làm diệu
tâm, còn Viên giáo thì lấy ngay vọng tâm
của phàm phu làm diệu tâm. [X. kinh Viên
giác; Thiên thai tứ giáo nghi; Ngũ đăng hội

nguyên Q.1].
DIÊU THIÊN CÔNG CHÚA
...........
Ở thời xa xưa, bồ tát Quan âm từng có
lần là công chúa Diệu thiện.
Cứ theo Biên niên thông luận quyển
10 chép, thì khi Luật sư Nam sơn Đạo tuyên
hỏi về nguồn gốc của Quan âm đại sĩ, Thiên
thần đã trả lời rằng: Ở một kiếp quá khứ xa
xưa có vua Trang nghiêm, phu nhân tên là
Bảo ứng, sinh được ba con gái, cô lớn nhất
tên Diệu nhan, cô thứ hai tên Diệu âm và
cô thứ ba tên Diệu thiện, sau Diệu thiện đi
tu và đắc đạo thành bồ tát Quan âm có
nghìn tay nghìn mắt. [X. Thung dung lục
tắc 54].
DIÊU THỦ VÔ ĐA TỬ
Tay khéo không nhiều con. Tiếng dùng
trong Thiền lâm. Diệu thủ nghĩa là thủ đoạn,
phương pháp tuyệt khéo; vô đa tử nghĩa
đen là không nhiều con, ở đây hàm ý chẳng
có gì đặc biệt cả. Ý nói tuy có ngón khéo,
nhưng không có gì đáng kể.
Bích nham lục tắc 71 (Đại 48, 200
thượng), nói: “Xem mưu lược trong trận
rồng rắn, khiến người nhớ mãi Lí tướng
quân. (Diệu thủ vô đa tử, một ngựa một
gươm, nghìn dặm muôn dặm, nghìn người
muôn người)”.
DIÊU TỊNH MINH TÂM
Chỉ cho tâm tự tính thanh tịnh. Diệu
nghĩa là vô thượng, tối thượng; Tịnh nghĩa
là trong sạch; Minh là cảnh giới đã xa lìa
vô minh mà đạt tới triệt ngộ.
DIÊU TRANG NGHIÊM VƯƠNG
Phạm: Zubhavyùha-ràja. Cũng gọi
Nghiêm tịnh vương.

Cứ theo phẩm Trang nghiêm vương bản
sự trong kinh Pháp hoa quyển 7 chép, thì
trong vô lượng vô biên bất khả tư nghị a
tăng kì kiếp quá khứ, có đức Phật hiệu là
DIÊU TRANG NGHIÊM VƯƠNG

D
1306
Vân lôi âm tú vương hoa trí, tên nước là
Quang minh trang nghiêm, kiếp tên là Hỉ
kiến. Trong pháp hội của đức Phật ấy có
một vị vua tên Diệu trang nghiêm, phu
nhân tên là Tịnh đức (Phạm: Vimaladatta,
cũng gọi Li cấu thí); vua có hai người con
tên là Tịnh tạng (Phạm: Vimalagarbha,
cũng gọi Li cấu tạng) và Tịnh nhãn (Phạm:
Vimalanetra, cũng gọi Li cấu nhãn). Cả
hai vương tử đều giỏi về thần thông, tu hạnh
Bồ tát, khuyên vua cha vốn tin Bà la môn
quy y theo Phật. Vua nghe lời và đem nước
giao cho người em rồi xuất gia. Vị vua này
về sau chính là bồ tát Liên hoa đức (Phạm:
Padmazrì), Hoàng hậu là bồ tát Quang
chiếu trang nghiêm tướng, còn hai vương
tử thì chính là bồ tát Dược vương (Phạm:
Bhaiwajya-ràja) và bồ tát Dược thượng
(Phạm: Bhaiwajya-samudgata). [X. kinh
Pháp hoa phẩm Dược vương bản sự; kinh
Quán dược vương dược thượng nhị bồ
tát].
DIÊU TUÊ ĐỒNG NỮ KINH
.................
Có 1 quyển. Là tên khác của kinh Tu
ma đề, do ngài Bồ đề lưu chí dịch vào đời
Đường, thu vào Đại chính tạng tập 12.
Nội dung kinh này nêu 40 việc tu hành
của Bồ tát và nói rõ chỗ thể hội cảnh giới
Bát nhã chân không của Diệu tuệ (cô gái
mới tám tuổi, là con một trưởng giả ở thành
Vương xá). Toàn kinh được kết cấu tương
tự như kinh Duy ma. [X. Lịch đại tam bảo
kỉ Q.5, Q.13; Xuất tam tạng kí tập Q.2; Đại

đường nội điển lục Q.2; Khai nguyên thích
giáo lục Q.2].
DIÊU ỨNG
.....
Chỉ cho sự ứng hiện bất khả tư nghị
của chư Phật và Bồ tát. Ứng hiện cũng
gọi ứng hóa, tức là chư Phật và Bồ tát
tùy theo căn cơ chúng sanh mà hóa hiện
nhiều loại thân tướng uy nghi. Sự hóa
hiện tùy duyên của các Ngài không thể
nghĩ bàn, ở trong một cõi Phật, thân
không lay động mà có thể ứng hiện các
loại thân ở khắp 10 phương, vì thế gọi là
Diệu ứng.
Pháp hoa huyền nghĩa quyển 6 phần
trên (Đại 33, 749 hạ), nói: “Cũng như vừng
trăng giữa hư không, nước trăm sông phẳng
lặng, tùy sông dài ngắn, rộng hẹp, không
trước không sau, mà cùng một lúc đều hiện
bóng khắp nơi: đó là sự diệu ứng chẳng thể
nghĩ bàn. [X. kinh Bồ tát anh lạc bản nghiệp
Q.hạ; Vãng sanh luận chú Q.hạ; Pháp hoa
kinh luận Q.hạ].
DIÊU VÂN TẬP
........
Gồm 24 tập, tác phẩm của ngài Ấn
thuận, Giảng đường Tuệ nhật ở Đài bắc
phổ biến. Tập tác phẩm do chính tác giả
sửa lại và chia làm ba thiên thượng, trung,
hạ.
Thiên thượng là kinh luận giảng kí, gồm
kinh Kim cương, kinh Tâm, luận Trung
quán, luận Nhiếp đại thừa v.v...
Thiên trung là tác phẩm chuyên đề như:
Phật pháp khái luận, Trung quán kim luận
v.v... tất cả sáu tác phẩm.
Thiên hạ là tập văn, gồm Phật tại nhân

gian v.v... tất cả 11 tập.
Tuy nhiên, ngài Ấn thuận còn có những
tác phẩm nổi tiếng như: Nguyên thủy Phật
giáo Thánh điển chi tập thành, Trung quốc
Thiền tông sử, Sơ kì Đại thừa Phật giáo chi
khởi nguyên dữ phát triển v.v... đều chưa
được đưa vào Diệu vân tập.
DIÊU VÂN TỰ TẠI VƯƠNG NHƯ LAI
Tương truyền là tên của bồ tát Long
thụ đã thành Phật ở đời quá khứ. Cũng gọi
DIÊU TUÊ ĐỒNG NỮ KINH

D
1307
Diệu vân Như lai, Diệu vân tướng Như lai,
Diệu vân tướng Phật.
Mục Mã minh Long thụ sư đệ cảm ứng
trong Tam bảo cảm ứng yếu lược lục quyển
hạ của ngài Phi trược đời Liêu (Đại 51, 856
thượng), chép: “Kinh Kim cương chính trí nói:
Mã minh, Long thụ đã thành Phật ở quá khứ,
Mã minh hiệu là Đại quang minh Phật, Long
thụ là Diệu vân tướng Phật. Kinh Đại trang
nghiêm tam muội cũng nói: Mã minh, Long
thụ đã thành Phật ở quá khứ, Mã minh hiệu
là Nhật nguyệt tinh minh Phật, Long thụ là
Diệu vân tự tại vương Như lai v.v...”
Tên của các vị Như lai này thấy rải rác
trong các kinh luận bị ngờ là ngụy tác, được
lưu hành ở cuối đời Đường. [X. Thích ma
ha diễn luận tự; Thích ma ha diễn luận kí
(Thánh pháp); Bồ đề tâm luận kiến văn
Q.1].
DIÊU VIÊN
Mầu nhiệm tròn đầy. Là tướng chân
thực tuyệt đối.
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 3 Bồ
đề đạt ma chương (Đại 51, 219), chép: “Nhà
vua hỏi: “Công đức chân thực là thế nào?”.
Sư đáp: “Tịnh trí diệu viên thể tự rỗng lặng,
công đức như thế đời không cầu được”.
Theo đó, Thiền lâm hình dung những
câu nói cơ duyên viên mãn vi diệu cũng gọi
là Diệu viên xu khẩu (câu nói
then chốt mầu nhiệm tròn đầy). Xu vốn là
cái then cài cửa, ở đây dùng với ý là chủ yếu,
then chốt.
Thung dung lục tắc 3 (Đại 48, 229 trung)

nói:
“Sức anh hùng phá vỡ trùng vây
Diệu viên xu khẩu chuyển cơ mầu”
DIÊU VIÊN ĐƠN PHỨC
Diệu viên đơn kép. Chỉ cho 25 pháp tu
định luân vi diệu của bồ tát Biện âm trong
kinh Viên giác. Ý nói Viên tu vi diệu, Đơn
tu vi diệu, Phức tu vi diệu. Tu ba pháp quán
này phải dứt hết nói năng suy nghĩ cho
nên gọi là diệu. Hai mươi lăm pháp tu định
luân có thể chia ra: Viên tu vi diệu 1 luân,
Phức tu vi diệu 21 luân, Đơn tu vi diệu 3
luân, tổng cộng là 25 định luân. Nếu đem
25 pháp định luân đắp đổi mà tu thì sẽ
được tự tại vô ngại nên gọi là diệu tu. [X.
Hoành trí thiền sư quảng lục Q.8]
DIÊU XA MA THA
Thiền định cao nhất. Diệu nghĩa là tuyệt
đối, không thể nghĩ bàn, không gì so sánh
được. Xa ma tha, Phạm: zamatha, nghĩa là
ngưng chỉ, tĩnh lặng, hay diệt, một trong
bảy tên của Thiền định, là thu nhiếp tâm
không để ngoại cảnh làm lay động, xa lìa
và ngưng chỉ tất cả sự tán loạn khiến cho
tâm tĩnh lặng.
Kinh Thủ lăng nghiêm quyển 1 (Đại 19,
106 hạ), nói: “A nan chí thành cầu xin đức
Thế tôn mở bày phương tiện đầu tiên: Diệu
xa ma tha, Tam ma, Thiền na, nhờ đó, mười
phương Như lai đã tu thành bồ đề”.
DO DỰ BẤT THÀNH QUÁ LOẠI
Tiếng dùng trong Nhân minh. Do dự
bất thành, Phạm: Saôdighàsiddha. Một
trong bốn lỗi bất thành, một trong 10 lỗi
của Nhân, một trong 33 lỗi của Nhân minh.
Cùng với Lưỡng câu bất thành, Tùy nhất
bất thành, Sở y bất thành gọi chung là bốn

lỗi bất thành. Là lỗi vì người lập luận trong
đối luận Nhân minh đã nêu ra Nhân (lí do)
mà lòng còn ngờ vực, do dự, chưa thể xác
định là đúng hay sai.
Luận Nhân minh nhập chính lí (Đại
32, 11 hạ), nói: “Đối với tính chất của sương
mù sinh tâm ngờ vực, lại đoán là khói, rồi
DO DỰ BẤT THÀNH QUÁ LOẠI

D
1308
bảo nơi ấy có lửa, đó là lỗi do dự bất thành”.
Nghĩa là khi người lập luận nhìn ở đàng
xa, thấy chỗ cây cỏ um tùm, mờ mờ như
khói như sương, không phân biệt được. Nếu
lúc ấy người lập luận đưa ra luận thức:
Tông: Ở đằng kia có lửa.
Nhân: Vì có khói.
Thì người vấn nạn liền hỏi: “Có thật là
khói không?” Người lập luận không trả lời
được. Đây là vì luận cứ còn do dự không
xác định được nên đã mắc phải lỗi “bất
thành”.
Mục đích của Nhân minh là giúp người
ta phát khởi chính trí để hiểu rõ chân lí một
cách xác thực hiển nhiên, nay người lập luận
lại dùng Nhân do dự để chứng minh Tông
do dự, thì trí hiểu biết của đối phương cũng
thành do dự bất định: điều này trái với bản ý
của Nhân minh, cho nên là lỗi.
Lỗi này có thể chia làm hai loại: Nếu
Nhân (lí do) được nêu ra bị cả đôi bên (người
lập luận và người vấn nạn) cùng ngờ vực
thì mắc lỗi “Lưỡng câu do dự bất thành”
(đôi bên do dự không thành). Nếu trong
đôi bên chỉ có một bên hoài nghi, thì phạm
lỗi Tùy nhất do dự bất thành (một bên do
dự không thành).
Nhân minh nhập chính lí luận sớ quyển
trung phần cuối lại chia hai loại này thành
sáu loại nhỏ:
1. Lưỡng câu toàn phần do dự bất thành
quá.
2. Lưỡng câu nhất phần do dự bất thành
quá.

3. Tùy tha nhất toàn phần do dự bất
thành quá.
4. Tùy tự nhất toàn phần do dự bất
thành quá.
5. Tùy tha nhất nhất phần do dự bất
thành quá.
6. Tùy tự nhất nhất phần do dự bất
thành quá.
[X. Nhân minh luận sơ minh đăng sao
Q.4 phần cuối; Nhân minh luận sớ thụy
nguyên kí Q.5; Nhân minh nhập chính lí
luận ngộ tha môn thiển thích (Trần đại
tề)]. (xt. Tứ Bất Thành Quá).
DO DỰ TƯƠNG TỰ QUÁ LOẠI
Lỗi do dự tương tự. Lỗi thứ sáu trong 14
lỗi “Tự năng phá” của Nhân minh cũ do
ngài Túc mục đặt ra.
Lỗi này do người vấn nạn cố tình phân
biệt Tông và Nhân của người lập luận thành
những nghĩa khác nhau, rồi cho rằng Nhân
của người lập luận nêu ra là do dự bất định,
không chứng minh được Tông, không thể
lập thành luận thức chính xác, nhưng chính
người vấn nạn lại tự chuốc lấy lỗi.
Chẳng hạn như đệ tử của Phật lập luận
thức:
Tông: Tiếng nói là vô thường.
Nhân: Vì sự nỗ lực không ngừng tạo ra.
Dụ: Như cái bình.
Người vấn nạn bắt bẻ hỏi rằng: “Ông
cho tiếng nói là vô thường do sự nỗ lực
không ngừng tạo ra, nhưng vô thường này
có hai, vậy vô thường ông chủ trương là
chỉ cho sinh khởi vô thường hay hoại diệt
vô thường? Còn Nhân của sự nỗ lực không
ngừng cũng có hai thứ là Sinh và Hiển.
Sinh, pháp này xưa không mà nay có, có

thể thành lập vô thường. Như cái bình là
do sức người làm ra, là nhân sinh khởi,
cuối cùng trở về hoại diệt. Còn Hiển thì
trước kia vốn có, nay được hiển bày, có thể
thành lập thường trụ, ví như đào giếng,
nước vốn có sẵn nay chỉ do công nhân đào
là nước chảy ra, cho nên thường có. Vậy,
Nhân nỗ lực của ông ở đây là chỉ cho sinh
hay chỉ cho hiển? Như thế là Tông do ông
lập trở thành do dự bất định. Ở đây tuy
nêu cả hai nghĩa, nhưng Nhân đã mắc lỗi,
thì làm sao có thể dùng Nhân này để chứng
thành Tiếng nói là vô thường?”.
DO DỰ TƯƠNG TỰ QUÁ LOẠI

D
1309
Trong đối luận Nhân minh trình bày ở
trên, người lập luận đề xuất Tông “Tiếng
nói” là theo nghĩa hoại diệt vô thường, chứ
không phải nói về nghĩa sinh khởi; thế
nhưng người vấn nạn lại vẽ rắn thêm chân
bằng cách nêu ra nghĩa sinh khởi. Còn
Nhân của sự nỗ lực do người lập luận chủ
trương là đối với nghĩa sinh khởi mà lập
nghĩa vô thường, nhưng người vấn nạn lại
chia ra sinh và hiển khác nhau, hòng làm
cho Nhân tranh luận càng rối rắm thêm.
Hơn nữa, người vấn nạn dùng việc đào giếng
mà cho rằng Nhân của hiển là thường trụ,
cũng là lối nói tựa hồ như đúng, nhưng
thực ra là sai; bởi vì nước giếng tuy do người
đào mà chảy ra, nhưng cuối cùng sẽ tiêu
diệt, cũng là vô thường, không thể dựa vào
hiển, ẩn hay không mà chia bậy làm thường
và vô thường. Do đó biết Nhân của sự nỗ
lực mà người lập luận nêu ra, bất luận là
sinh hay hiển đều là vô thường, và hoàn
toàn không mắc lỗi bất định, nhưng người
vấn nạn cố tình bắt bẻ để rồi tự chuốc lấy
lỗi do dự tương tự. Ngoài ra lỗi này tương
đương với “Nghi nan” trong phẩm Đạo lí
nan trong luận Như thực của ngài Thế thân.
[X. Nhân minh chính lí môn luận bản;
Nhân minh luận sớ thụy nguyên kí Q.8;
Nhân minh thập tứ tương tự quá loại thiển
thích]. (xt. Thập Tứ Quá Loại, Nhân
Minh).
DO TUẦN
Phạm, Pàli: yojana. Hán âm: Du xà
na, Du thiện na, Du tuần, Do diên. Dịch

ý: hợp, hòa hợp, ưng, hạn lượng, nhất
trình, dịch v.v... Đơn vị đo đường dài ở
Ấn độ. Tiếng Phạm yojana có nghĩa là
mang ách (cái vạy) do chữ gốc yuj chỉ
quãng đường con bò mang ách (kéo xe)
đi một ngày.
Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 2
chép, thì một do tuần là chỉ cho lộ trình
hành quân một ngày của nhà vua.
Về cách tính do tuần còn có nhiều
thuyết khác nhau.
1. Do tuần được đổi ra tính theo câu lô
xá: Theo quốc tục Ấn độ thì bốn câu lô xá
là một do tuần. Trong kinh điển Phật cũng
có chỗ lấy bốn câu lô xá là một do tuần,
như phẩm Hiện nghệ trong kinh Phương
quảng đại trang nghiêm quyển 4, phẩm
Minh thời phân biệt trong kinh Ma đăng
ca quyển hạ v.v... Nhưng kinh Phật phần
nhiều lấy tám câu lô xá là một do tuần,
như Hữu bộ tì nại da quyển 21, luận Đại tì
bà sa quyển 136, luận Câu xá quyển 12
v.v...
2. Do tuần đổi ra tính theo dặm của
Trung quốc cũng có nhiều thuyết khác
nhau: Theo Đại đường tây vực kí quyển 2
thì ngày xưa một do tuần được tính là 40
dặm, theo quốc tục Ấn độ tính là 30 dặm,
Phật giáo tính 16 dặm; Tuệ uyển ân nghĩa
quyển hạ chép là hơn 16 hoặc 17 dặm.
Còn chú thích trong Hữu bộ bách nhất yết
ma quyển 3 của ngài Nghĩa tịnh nói, theo
quốc tục Ấn độ là 32 dặm, Phật giáo là 12
dặm.
Ngoài ra, theo thuyết của các học giả
cận đại như ông J. Flect đổi do tuần tính
theo cây số ngàn (kilometre) thì một do tuần

xưa bằng 19,5 km; theo quốc tục Ấn độ là
14,6 km, Phật giáo là 7,3 km; nếu theo thuyết
của ông Major Vost thì một do tuần xưa
bằng 22,8 km, quốc tục Ấn độ là 17 km,
Phật giáo là 8,5 km. [X. luật Ma ha tăng kì
Q.9; Phiên Phạm ngữ Q.10; Chú duy ma
cật kinh Q.6; Huyền ứng âm nghĩa Q.2,
Q.3; Tuệ lâm âm nghĩa Q.1, Q.27; J. Flect;
Yojana andli (J.R.A.S. 1906].
DOÃN KHAM (? - 1061)
Vị danh tăng ở đời Tống, người Tiền
DOÃN KHAM

D
1310
đường Chiết giang. Thuở nhỏ sư theo ngài
Tuệ tư xuất gia, thông suốt nội ngoại điển,
sau sư theo ngài Nhân hòa Trạch ngộ học
luận Nam sơn, hiểu thấu nghĩa sâu kín và
trở thành nhà Luật học nổi tiếng. Sư từng
kiến lập đàn giới tại các chùa danh tiếng
như: Chùa Đại chiêu khánh ở Hàng châu,
chùa Khai nguyên ở Tô châu, chùa Tinh
nghiêm ở Tú châu v.v... tuyên dương Luật
tông Nam sơn. Sư chú thích và phát huy
10 tác phẩm Giới luật học của Luật sư Đạo
tuyên (ở núi Chung nam) thành 12 bộ: Hội
chính kí, Phát huy kí, Chính nguyên kí v.v...
vì thế nên người đời gọi sư là Thập bản kí
chủ.
Luận thuyết về Luật học của sư, đối
với các qui định như đi nhiễu Phật bên
trái hay bên phải, khổ áo dài hay ngắn
v.v... Ý kiến của sư có khác với nghĩa
trong Tứ phần luật hành sự sao tư trì kí
do Luật sư Nguyên chiếu ở chùa Linh
chi soạn. Người đương thời gọi sư là Hội
chính tông, và gọi sư Nguyên chiếu là Tư
trì gia.
Sự tịch vào tháng 11 năm Gia hựu thứ
6, không rõ tuổi thọ. Thụy hiệu “Chân ngộ
Trí viên Luật sư”. [X. Phật tổ thống kỉ Q.45;
Thích thị kê cổ lược Q.4; Chiêu khánh tự
chí Q.8].
DOANH DIÊU (1891 - 1973)
.....
Người Kim môn, Phúc kiến, họ Lâm,
pháp hiệu Ngộ tâm.
Năm Dân quốc 18 (1929), sư y vào ngài

Giác tịnh ở chùa Viên giác tại Đài bắc xuất
gia, năm sau sư làm trụ trì. Năm Dân quốc
27 (1938), sư bán hết tài sản riêng, mua đất
làm chùa, đặt tên là Từ thiện đường, năm
Dân quốc 37 (1945) đổi tên là chùa An
quốc. Năm Dân quốc 45 (1956), sư đến chùa
Lăng vân thiền ở núi Quan âm Đài bắc thụ
giới Cụ túc.
Lúc sanh tiền, sư hiện tướng phàm phu
bình thường, thờ ơ với danh lợi, dốc một
lòng tu niệm. Năm Dân quốc 62, sư thị tịch,
thọ 83 tuổi, là vị Nhục thân bồ tát thứ ba ở
Đài loan.
DU GIÀ
Phạm,Pàli: Yoga. Dịch ý: tương ứng.
Loại quán hạnh lấy pháp tu chỉ quán
(Phạm:Zamathavàvipasyanà) làm chủ
yếu, áp dụng phương pháp điều hòa hơi
thở, tập trung tâm niệm ở một điểm để ngầm
tương ứng và hợp nhất với chính lí. Trong
Mật giáo có thuyết Tam mật du già tương
ứng (cũng gọi thuyết Tam mật tương ứng).
Những người tu quán hạnh du già này gọi
là Du già sư. Cảnh giới nương theo Du già
sư mà tu gọi là Du già sư địa. Luận Du già
sư địa có nêu 17 địa từ Ngũ thức thân tương
ứng địa đến Vô dư y địa. Học phái tu trì
theo luận này gọi là Du già phái (trong ngoại
đạo, cũng có phái gọi là Du già ngoại đạo).
Ngoài ra, người tu quán hạnh Du già gọi là
Du kì (Phạm,Pàli: yogin) hàm ý là “người
có Du già”. Tam muội (Phạm, Pàli:
samàdhi), Thiền định (Phạm: dhyàna,
Pàli: jĩàna) là một trong những pháp tu
Du già.
Cứ theo Thành duy thức luận thuật kí
quyển 2 phần đầu nói, thì tương ứng có

năm nghĩa:
1. Tương ứng với cảnh: Không trái với
tự tính của tất cả pháp.
2. Tương ứng với hạnh: Tương ứng với
các hạnh định, tuệ v.v...
3. Tương ứng với lí: Lí hai đế: an lập,
phi an lập.
4. Tương ứng với quả: Có thể chứng
được quả bồ đề cùng tột.
5. Tương ứng với cơ: Đã được quả viên
mãn, cứu sinh lợi vật, cảm ứng theo cơ, tùy
bệnh cho thuốc.
DOANH DIÊU

D
1311
Trong năm nghĩa nói trên, Hiển giáo
phần nhiều theo nghĩa tương ứng với lí,
như Du già của Duy thức du già; Mật giáo
thì thường theo nghĩa tương ứng với hạnh,
như Du già của Tam mật du già. [X. kinh
Giải thâm mật Q.3 phẩm Phân biệt du già;
luận Du già sư địa Q.24; Giải thâm mật kinh
sớ Q.6; Đại nhật kinh sớ Q.3].
DU GIÀ CHẤN LINH
Rung chuông trong khi tu du già. Du
già nghĩa là tương ứng, ý nói tập trung tinh
thần dung hợp với bản tôn (vị tôn chính),
đây là một pháp thực tu của Mật giáo, cũng
gọi là Hành tam mật du già.
Phép tắc tu theo pháp này là phép Tứ
độ gia hạnh, tức là y theo một hành nghi
nhất định là cúng dường lễ bái chư tôn và
thể nghiệm cảnh địa chứng ngộ của các
bản tôn để đạt đến đạo Tức thân thành
Phật. Dùng phép rung chuông trong lúc tu
pháp là để triệu thỉnh Bản tôn thánh chúng
an tọa nơi đạo tràng trước mặt hành giả,
rồi tiếp tục rung chuông tấu nhạc biểu thị ý
hoan hỉ đón rước. Chuông có nhiều loại,
do hình cái chuôi có khác nên tên gọi
không giống nhau như: chuông năm chĩa,
chuông ba chĩa, chuông một chĩa, chuông
chín chĩa.
Phương pháp rung chuông thuộc sự
tướng trong Mật giáo, nên tùy theo mỗi
phái mà có cách tác pháp khác nhau.
Nhưng tựu trung đều bày tỏ ý nghĩa cảnh
giác, cúng dường, hoan hỉ, thuyết pháp,
phụng tống v.v... Theo pháp thế gian thì

rung chuông là bày tỏ ý cúng dường, hoan
hỉ, còn đối với pháp xuất thế gian thì rung
chuông biểu thị âm thanh Phật thuyết
pháp. Vì tiếng chuông có công năng đánh
thức chúng sinh trong cơn mê mộng,
khiến họ tỉnh ngộ mà vào Phật đạo, nên
cũng có nghĩa là cảnh giác. [X. kinh Kim
cương đồng tử trì niệm; kinh Nhiếp chân
thực Q.hạ].
DU GIÀ KINH
Phạm:Yoga-sùtra. Là kinh điển căn
bản của học phái Du già (Phạm: Yoga)
trong sáu phái triết học của Ấn độ. Tương
truyền kinh này do Ba đan xà lê (Phạm:
Pataĩjali) biên soạn vào khoảng năm 150
trước Tây lịch, nhưng bản kinh hiện còn
thì được soạn vào khoảng từ 400 đến 450
Tây lịch, thuộc Ba la nại tư Phạm ngữ tùng
thư số 75 (Benares Sanskrit Series, No. 75),
tất cả có 4 chương 194 kinh. Nội dung
gồm:
I. Tam muội: Do tu tập và xa lìa tham
muốn để khống chế sự hoạt động của năm
tâm: tính lường, điên đảo, phân biệt, ngủ
mê và ghi nhớ mà đạt đến cảnh địa tam
muội (chính định).
II. Tám pháp thực tu:
1. Chế giới (Phạm:Yama): Giữ năm giới
không giết hại, không nói dối, không trộm
cắp, không dâm dục, không có của riêng.
2. Nội chế (Phạm: Niyama): Bao gồm
thanh tịnh, mãn túc, khổ hạnh, tu học, qui
y vị thần tối cao.
3. Tọa pháp (Phạm: Àsana): Ngồi đúng
phép để giữ gìn cho thân thể được yên định,
thoải mái.
4. Điều tức (Phạm:Pràịàyàna): Điều

hòa hơi thở.
5. Chế cảm (Phạm:Pratyàhàra): Xa lìa
cảm quan và đối tượng.
6. Chấp trì (Phạm:Dhàraịa): Định tâm
ở một chỗ.
7. Tĩnh lự (Phạm: Dhyàna): Sau khi
định tâm, tập trung quán niệm.
8. Tam muội (Phạm: Samàdhi): Cảnh
chính định.
III. Nhờ sự tu hành thực tế, có thể
đạt được tri thức, năng lực hơn người, như:
DU GIÀ KINH

D
1312
biết rõ ba đời quá khứ, hiện tại vị lai, biết
tâm người khác và tàng hình v.v...
IV. Nhờ tu hành mà thoát li tự tính
(Phạm:prakfti), được tồn tại độc lập (Phạm:
kaivalya) cho đến hoàn thành sự giải thoát.
[X. Tông giáo thần bí chủ nghĩa (Ngạn bản
Anh phu)].
DU GIÀ LUẬN KÍ
Gồm 24 quyển, do ngài Độn luân soạn
vào đời Đường. Cũng gọi Du già sư địa luận
kí, thu vào Đại chính tạng tập 42.
Nội dung sách này ghi chép những văn
giải thích về luận Du già sư địa của các sư,
chủ yếu là dựa vào bộ Du già sư địa luận
lược toản của ngài Khuy cơ mà chia ra sáu
môn: Sở vi, Sở nhân, Tông yếu, Tạng nhiếp,
Giải đề và Thích văn. Trong năm môn trước
phần nhiều sao chép văn của ngài Khuy
cơ. Trong môn Thích văn thì trước hết nêu
ra lời chú giải của bộ lược toản, kế đến, đề
cập đến thuyết của các ngài Thuận cảnh,
Văn bị, Huyền phạm, Thần thái, Huệ cảnh,
Viên trắc, Nguyên hiểu, Thần khuếch, Tăng
huyền v.v... Nhưng luận Du già sư địa từ
quyển 66 trở xuống thiếu văn giải thích của
bộ lược toản, nên Độn luân thường trích
dẫn thuyết của các ngài Thần thái, Huệ
cảnh chứ ít đưa ra lời thuyết minh của mình.
[X. Tân biên chư tông giáo tạng tổng lục
Q.1, Q.2].
DU GIÀ PHÁI
I. Du già phái. Cũng gọi Du già tông,
Du già hành phái. Giáo phái Phật giáo Đại
thừa ở Ấn độ, lấy học thuyết của luận Du

già sư địa làm tông chỉ, đối lập với phái
Trung quán.
Sơ tổ là luận sư Di lặc ở khoảng thế kỉ
thứ IV, thứ V Tây lịch, lấy việc tuyên giảng
các bộ luận Du già sư địa, Biện trung biên
luận tụng, Đại thừa trang nghiêm v.v... làm
nền tảng để mở tông. Về sau, ngài Vô trước
vâng theo giáo chỉ của luận sư Di lặc mà
soạn các bộ luận Nhiếp đại thừa, Hiển
dương thánh giáo v.v... Ít lâu sau, ngài Thế
thân nối tiếp, soạn Thập địa kinh luận, Duy
thức tam thập tụng luận v.v... để làm sáng
tỏ giáo thuyết Du già. Đệ tử của ngài Thế
thân là Trần na cũng soạn các luận: Quán
sở duyên duyên, Nhập du già v.v... để phát
huy tư tưởng Du già, ngài cũng soạn luận
Nhân minh chính lí môn để qui định thể
thức biện luận Nhân minh. Đồng thời, lại
có hai vị đại luận sư là Thân thắng và Hỏa
biện chú thích tác phẩm Duy thức tam thập
luận tụng của ngài Thế thân. Về sau, còn
có các luận sư: Đức tuệ, An tuệ, Hộ pháp,
Nan đà, Thanh biện, Giới hiền, Tịnh nguyệt,
Thắng hữu, Tối thắng tử, Trí nguyệt, Pháp
tạng, Trí quang, Vô tính, Thân quang, Đức
quang v.v... nối tiếp nhau phát huy ý chỉ
tam tính trung đạo, đề xướng quán hành lí
vạn pháp duy thức để ngộ nhập tính chân
như.
Phái Du già vốn đối lập với Phái Trung
quán từ lâu, hai phái thường chỉ trích luận
điểm của nhau. Nhưng đến đầu thế kỷ thứ
VIII, thì ngài Tịch hộ và đệ tử là Liên hoa
giới dung hợp tư tưởng của phái Trung quán
tự lập (Phạm:Màdhyamika-svàtantrika)
với tư tưởng của phái Du già mà thành lập
phái Du già Trung quán tự lập (Phạm:

Yogàcàra-màdhyamika-svàtantrika). Tư
tưởng của phái này, về Thắng nghĩa đế thì
dùng luận điểm của phái Trung quán tự
lập, còn về Thế tục đế thì y cứ vào lập
trường của phái Du già duy thức. Sau khi
Phật giáo Ấn độ được truyền vào Tây tạng,
nhà canh tân Phật giáo Tây tạng là Tông
khách ba dùng Thậm thâm quán, Quảng
đại hành với ý đồ tông hợp hai phái Bát
nhã trung quán và Du già duy thức. Từ thế
kỉ VIII, IX trở về sau, phái Du già đã bị
DU GIÀ LUẬN KÍ

D
1313
phái Trung quán thu hút, học phái độc lập
không tồn tại nữa.
Tại Trung quốc, kinh Bồ tát địa trì (tức
là Bồ tát địa của luận Du già sư địa) do ngài
Đàm vô sấm dịch vào đời Bắc Lương, kinh
Bồ tát thiện giới do ngài Cầu na bạt ma
dịch vào đời Lưu Tống, và Duy thức nhị
thập luận, Thập địa kinh luận do các ngài
Bồ đề lưu chi, Lặc na ma đề dịch vào đời
Bắc Ngụy v.v... là những kinh luận của phái
Du già được phiên dịch sớm nhất.
Về sau, phái Du già ở Trung quốc dần
dần chia thành tông Địa luận và tông Nhiếp
luận. Tông Địa luận lấy Thập địa kinh luận
làm nòng cốt, còn tông Nhiếp luận thì lấy
luận Nhiếp đại thừa làm chủ đạo. Cả hai
tông tuy cùng lập thuyết “Bát thức duyên
khởi”, nhưng tông Địa luận cho thức A lại
da và Tâm Như lai tạng đều là chân thức,
còn tông Nhiếp luận thì coi thức A lại là
vọng thức nên mới lập riêng thức A ma la
thứ chín: đây là luận điểm bất đồng lớn
nhất giữa hai tông. Mãi đến đời Đường, khi
ngài Huyền trang dịch xong các bộ luận
Du già sư địa, Hiển dương thánh giáo, Biện
trung biên v.v... rồi lại dịch một cách tổng
hợp các bộ luận của 10 vị đại luận sư giải
thích về Duy thức tam thập tụng mà biên
soạn thành bộ luận “Thành duy thức” thì
giáo thuyết của tông Pháp tướng mới được
triển khai mà thịnh hành ở Trung quốc và
Nhật bản. [X. Đại đường tây vực kí Q.9,
Q.10; Nam hải kí qui nội pháp truyện Q.1;
Ấn độ triết học nghiên cứu Q.5 (Vũ tỉnh

Bá thọ)]. (xt. Trung Quán Phái, Không Hữu
Luận Tranh).
II. Du già phái. Một trong sáu phái triết
học của Ấn độ. Thông thường còn được
gọi là Du già ngoại đạo, Tương ứng ngoại
đạo. Phái này cho rằng tu hành theo Du
già có thể đạt đến cảnh giới giải thoát. Triết
học của phái này căn cứ vào học phái Số
luận mà lập luận, chỉ khác nhau ở lập
trường Hữu thần luận chủ trương Thần
ngã (Phạm:Puruwa) là vị thần tối cao.
Tương truyền phái này do Ba đan xà lê
(Phạm:Pataĩjali) sáng lập vào khoảng thế
kỉ V Tây lịch, lấy kinh Du già (Phạm: Yogasùtra)
do Ba đan xà lê soạn làm nòng cốt.
(Có thuyết nói Ba đan xà lê đã biên soạn
kinh này vào khoảng năm 150 trước Tây
lịch).
Phái này cho rằng nguồn gốc của khổ
đau là vô minh, tức là thần ngã bị kết hợp
với tự tính (Phạm: Prakfti); khi vô minh
bị minh tri (Phạm:Viveka, sự sáng suốt)
tiêu diệt, thì thần ngã thoát khỏi sự trói buộc
của vật chất mà tồn tại độc lập, nhờ đó sự
giải thoát đạt đến trạng thái hoàn toàn viên
mãn. Để có được sáng suốt (minh tri), người
ta phải thực hành tám phương pháp nói
trong kinh Du già, đó là: Giữ giới, bồi dưỡng
đạo đức tự ngã, dưỡng thành tư thế ngồi
tốt lành, điều hòa hơi thở, khống chế cảm
quan, tập trung tâm niệm, minh tưởng và
Thiền định. Tu tập tám phương pháp này,
khi nào từ tam muội hữu tưởng mà vào
được trạng thái vô tâm của tam muội vô
tưởng là được giải thoát. Đây là đặc chất
của phái Du già. [X. luận Thập trụ tì bà sa
Q.3; luận Đại tì bà sa Q.81; luận Du già sư

địa Q.28; Ấn độ lục phái triết học cương
yếu (Lí thế kiệt)].
DU GIÀ PHÁP THỦY
Sự truyền thừa giáo pháp Tam mật du
già trong Mật giáo. Thông thường trong Mật
giáo, Du già được gọi là Tam mật du già, bởi
vì Du già của hành giả chân ngôn chung
qui chỉ là tu ba hạnh bí mật: Thân mật,
Ngữ mật và Ý mật.
Phẩm Trụ tâm trong kinh Đại nhật
quyển 1 nói, Thân mật, Ngữ mật, Ý mật
của đức Phật Tì lô giá na lấy tất cả thân
nghiệp, tất cả ngữ nghiệp, tất cả ý nghiệp
DU GIÀ PHÁP THỦY

D
1314
làm ba mật, tức thông thường trong Phật
giáo gọi là ba nghiệp.
Pháp thủy (nước phép) là khi truyền
pháp Quán đính, lấy nước thơm gia trì trong
năm cái bình của Đại đàn rưới lên đỉnh
đầu của người thụ pháp để rửa sạch tâm
của người ấy, rồi sau mới truyền pháp.
Theo đó, sự tham gia nghi thức quán
đính để vào đàn thụ pháp, gọi là “Dục du
già pháp thủy” hoặc “Cấp du già pháp thủy”.
[X. Kim cương đính kinh Du già thập bát
hội chỉ qui; Đại nhật kinh sớ Q.3].
DU GIÀ SƯ ĐỊA LUẬN
Phạm:Yogacàrabhùmi. Bồ tát Di lặc
giảng, ngài Vô trước ghi, gọi tắt: Du già luận,
thu vào Đại chính tạng tập 30. Đây là bộ
luận cơ bản của học phái Du già hành, là
bộ luận quan trọng của tông Pháp tướng
và cũng là bộ luận trọng yếu trong lịch sử
Phật giáo Trung quốc.
Nội dung ghi chép quá trình ngài Vô
trước nghe bồ tát Di lặc từ trời Đâu suất
giáng xuống nhà giảng ở nước A du xà thuộc
Trung thiên trúc nói pháp, trong đó tường
thuật phép quán Du già hành (Phạm:
yogacàra), cho rằng đối tượng khách quan
là hiện tượng do thức A lại da (Phạm:
àlayavijĩàna) - tâm thức căn bản của con
người - giả hiện, cho nênphải xa lìa quan
niệm đối lập có và không, tồn tại và phi tồn
tại, mới có thể ngộ vào trung đạo. Bộ luận
này là một kho báu lớn đối với việc nghiên
cứu tư tưởng của Phật giáo Đại thừa và Tiểu
thừa. Vì luận này giải thích rộng về 17 địa sở

y sở hành của người tu Du già nên cũng gọi
là Thập thất địa luận. Lại nữa, trong 17 địa
thì Bồ tát địa là đặc biệt quantrọng.
Trong các bản Hán dịch của bộ luận
này, bản luận Du già 100 quyển của ngài
Huyền trang dịch là nổi tiếng hơn cả. Toàn
bộ chia làm năm phần:
1. Bản địa phần: Phần chủ thể của luận
này gồm 50 quyển đầu nói rộng về ý nghĩa
17 địa trong cảnh giới Thiền quán của Du
già.
2. Nhiếp quyết trạch phần: Gồm 30
quyển kế tiếp nêu rõ ý nghĩa sâu xa của 17
địa.
3. Nhiếp thích phần: Gồm 2 quyển 81,
82 giải thích nghi tắc của các kinh.
4. Nhiếp dị môn phần: Gồm 2 quyển
83, 84 giải thích rõ sự sai biệt về danh nghĩa
của các pháp được nói trong các kinh.
5. Nhiếp sự phần: Gồm 16 quyển cuối
cùng giải thích rõ về các nghĩa trọng yếu
của ba tạng.
Ngoài bản dịch của ngài Huyền trang,
còn có những bản dịch khác như: Kinh
Bồ tát địa trì 10 quyển, do ngài Đàm vô
sấm dịch vào đời Bắc Lương, kinh Bồ tát
thiện giới 9 quyển, do ngài Cầu na bạt ma
dịch vào đời Lưu Tống, luận Quyết định
tạng 3 quyển, do ngài Chân đế dịch vào
đời Lương. Cả ba bản trên đều là các bản
lược dịch.
Ngoài các bản Hán dịch, còn có bản
dịch Tây tạng.
Về các bản chú sớ thì có: Du già sư địa
luận thích 1 quyển của ngài Tối thắng tử,
Du già sư địa luận lược toản của ngài Khuy
cơ, Du già sư địa luận sớ 10 quyển của

ngài Thần thái, Du già luận kí 24 quyển
của ngài Độn luân v.v... [X. Đại đường nội
điển lục Q.5; Khai nguyên thích giáo lục
Q.8, Q.14; Tân biên chư tông giáo tạng
tổng lục Q.3].
DU GIÀ SƯ ĐỊA LUẬN LƯỢC TOẢN
..
Gồm 16 quyển. Ngài Khuy cơ soạn vào
đời Đường, thu vào Đại chính tạng tập 43.
Cũng gọi Du già sư địa luận lược toản sớ,
Du già luận lược toản, Du già sao. Sách này
chú giải luận Du già sư địa, là sách quan
DU GIÀ SƯ ĐỊA LUẬN

D
1315
trọng của tông Pháp tướng.
Nội dung, trước hết, chép bài kệ Qui
kính thể bảy chữ bảy hàng trong Du già sư
địa luận thích của ngài Tối thắng tử, kế
đến, lập sáu môn: Sở vi, Sở nhân, Tông tự,
Tạng nhiếp, Thích đề, Thích văn v.v...
Bộ chú sớ này là kim chỉ nam cho
việc nghiên cứu luận Du già. Soạn giả
Khuy cơ là vị đệ tử cao túc của ngài
Huyền trang, là Sơ tổ của tông Pháp
tướng.[X. Chí nguyên pháp bảo khám đồng
tổng lục Q.10; Tân biên chư tông giáo tạng
tổng lục Q.2].
DU GIÀ SƯ ĐỊA LUẬN THÍCH
Có 1 quyển. Do các bồ tát Tối thắng tử
soạn, ngài Huyền trang dịch. Cũng gọi Du
già luận thích. Thu vào Đại chính tạng tập
30. Đây là sách chú giải luận Du già sư địa
xưa nhất.
Ngài Tối thắng tử (Phạm: Jinaputra,
âm Hán: Thìn na phất đa la) là người nước
Bát phạt đa bắc Ấn độ, ra đời khoảng 1100
năm sau đức Phật nhập diệt, đệ tử của ngài
Hộ pháp, là một trong 10 vị Đại luận sư
Duy thức.
Bộ sách này giải thích rõ đại cương của
luận Du già. Trước hết, nói về lí do soạn
sách này, sau đó, giải thích về danh nghĩa
Du già sư địa và 17 địa của phần Bản địa.
Toàn bộ chia làm sáu môn: Sở vi, Sở nhân,
Danh nghĩa, Tông yếu, Tạng nhiếp và
Thích văn, là điển tịch quan trọng của tông
Pháp tướng.
DU GIÀ THƯỢNG THỪA

Cũng gọi Du già tối thượng thừa. Tiếng
tôn xưng Chân ngôn mật thừa. Mật giáo
lấy Du già làm tông chỉ, tự cho là tối thượng
trong các giáo khác nên gọi là Du già thượng
thừa.
DU GIÀ TÔNG
Cũng gọi Du già phái.
I. Du già tông. Tại Ấn độ, tông Duy
thức được gọi là tông Du già, là học phái
theo giáo thuyết của luận Du già sư địa.
Trong Phật giáo Đại thừa ở Ấn độ, phái
này đối lại với phái Trung quán, tôn bồ tát
Di lặc làm vị Sơ tổ, ngài Vô trước thừa kế.
Về sau, có các ngài Thế thân, Trần na, Thân
thắng, Hỏa biện, An tuệ, Giới hiền, Trí
quang v.v... nối nhau phát huy ý chỉ Tam
tính trung đạo, đề xướng quán hành lí “Vạn
pháp duy thức” để ngộ nhập tính chân như.
Về sau, khi được truyền vào Trung quốc,
tông này dần dần chia thành ba tông: Địa
luận, Nhiếp luận và Pháp tướng. Trong đó,
tông Pháp tướng thịnh hành hơn cả.
Nam hải kí qui nội pháp truyện quyển 1
của ngài Nghĩa tịnh (Đại 54, 205 hạ) chép:
“Nói về Đại thừa, thì không ngoài hai phái
Trung quán và Du già”. (xt. Du Già Phái).
II. Du già tông. Tên gọi khác của Mật
giáo (tông Chân ngôn). Đôi khi chỉ riêng
cho tông nghĩa của Thai tạng giới (gọi là
tông Đại nhật), để đối lại với tông nghĩa
của Kim cương giới (gọi là tông Kim cương
đính).
DU GIÀ YẾT MA
Phạm:Yogakarman. Tác pháp thụ giới
gọi là yết ma. Du già yết ma chỉ cho tác
pháp thụ giới (làm phép trao giới) nói trong
luận Du già sư địa được các nhà Pháp tướng

ba thừa trao truyền cho nhau.
DU HÀNH
Nghĩa là đi khắp các nơi để tham thiền
nghe pháp, hoặc nói pháp giáo hóa. Cũng
gọi Phi tích, Du phương, Thiền tông gọi là
DU HÀNH

D
1316
Hành cước. Tăng sĩ du hành với mục đích
như trên gọi chung là Tăng hành cước.
Hữu bộ tì nại da Xuất gia sự quyển 3
nói: “Tỉ khưu từ năm hạ (an cư) trở lên đã
biết rõ thế nào là phạm, không phạm, thế
nào là tội nặng, tội nhẹ, lại có thể giữ gìn
Bát lạt để mộc xoa và tuyên giảng thì được
phép du hành trong nhân gian, tùy nơi tham
học. Nhưng, nếu chưa đủ năm hạ, thì dù
có am hiểu Tam tạng đi nữa cũng không
được phép du hành”.
Còn kinh Tăng nhất a hàm quyển 25
thì nói: Người trường kì du hành có năm
điều bất lợi:
1. Không tụng được giáo pháp.
2. Quên mất giáo pháp đã tụng.
3. Ý không định được.
4. Tam muội đã được lại quên mất.
5. Nghe pháp mà không giữ được.
[X. Trung a hàm Q.5 kinh Sư tử hống;
Trường a hàm Q.1 kinh Đại bản; Thích thị
yếu lãm Q.hạ]. (xt. Hành Cước).
DU HÀNH THƯỢNG NHÂN
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Du hành là đi khắp bốn phương để
truyền pháp giáo hóa. Tổ khai sáng Thời
tông của Nhật bản là ngài Nhất biến đi các
nước, niệm Phật giáo hóa, người đương thời
gọi ngài là Du hành thượng nhân.
Về sau, các vị trụ trì Tổng bản sơn (chùa
Trung tâm) của thời Tông cũng bắt chước
ngài Nhất biến và lấy việc du hành làm
tông phong. Bởi vậy, những vị trụ trì ấy
cũng được gọi là Du hành thượng nhân.

DU HÓA
.....
Du phương hành hóa. Nghĩa là đi các
nơi để nói pháp giáo hóa.
Kinh Tăng nhất a hàm quyển 36 (Đại
2, 748 hạ), chép: “Có một thời, đức Phật
ở trong vườn Nại kì gần thành Tì xá li
cùng với 500 vị Đại tỉ khưu lần lần đi du
hóa trong nhân gian”. (xt. Du Hí Thần
Thông).
DU HÍ QUAN ÂM
...........
Một trong 33 vị hóa thân Quan âm, có
thể du hí tự tại, không bị trở ngại, tương
đương với hóa
thân bồ tát Quan
thế âm trong
phẩm Phổ môn
của kinh Pháp
hoa quyển 7 (Đại
9, 57 hạ): “Hoặc bị
người ác đuổi, rơi
xuống núi Kim
cương, nhờ sức
niệm Quan âm,
không mảy may
thương tổn”.
Hình tượng ngài ngồi trên áng mây bay,
tay phải chống đỡ, tay trái đặt trên đầu gối.
DU HÍ TAM MUỘI
...........
Tam muội là tam ma địa, tên khác của
Thiền định, tức là tâm chuyên chú vào một
cảnh.
Du hí tam muội cũng như đùa giỡn một
cách vô tâm, nghĩa là tâm không dính mắc,
không bị lôi kéo, nhậm vận tự như, được

tự tại đối với các pháp. Cũng tức là đạt được
không, vô sở đắc, tiến lui tự do tự tại, không
một mảy may vướng mắc.
Lục tổ đàn kinh phẩm Đốn tiệm (Đại
48, 358 hạ) nói: “Người đã thấy tính thì có
lập cũng được, không lập cũng được, đi lại
tự do, không động không ngại, tùy thời ứng
dụng, tùy hỏi mà đáp, hóa thân khắp nơi,
không lìa tự tính, tức là được tam muội du
hí thần thông tự tại, ấy gọi là thấy tính”.
DU HÀNH THƯỢNG NHÂN
Du Hí Quan Âm

D
1317
DU HÍ THẦN THÔNG
...........
Nghĩa là Phật và Bồ tát dùng sức thần
thông hóa độ chúng sinh mà tự vui. Hí là
tự tại, vô ngại, hàm ý du hóa, du hành.
Luận Đại trí độ quyển 7 (Đại 25, 110
hạ), nói: “Hí là tự tại, như sư tử chơi giỡn
giữa bầy hươu nai một cách tự tại không sợ,
cho nên gọi là hí”.
Chú duy ma cật kinh quyển 5 (Đại
38, 371 thượng), chép: “Thập nói (...) thần
thông tuy lớn, người có thần thông thì
cho là dễ, đối với ta không khó, cũng
như chơi giỡn (hí) vậy” (...) Triệu nói:
“Thần thông du hí giáo hóa người, lấy
đó tự vui”.
Phật và Bồ tát ở trong thần thông đi lại
tự tại, vào ra không ngại, cũng như chơi
giỡn, cho nên gọi là hí”.
Ngoại đạo và Nhị thừa cũng có thần
thông, nhưng còn bị ngăn ngại nên không
gọi là du hí.
Kinh Hoa nghiêm quyển 56 (bản dịch
đời Đường) có nêu 10 thứ du hí của Bồ tát.
Ngoài ra, trong các sách Thiền thường dùng
các từ ngữ du hóa, du hí thần thông, du
hành v.v...
DU KÌ KINH
Phạm: Vajrazekhara-vimàna-sarvayogayogi-
sùtra. Có 1 quyển. Tên tắt của
kinh Kim cương phong lâu các nhất thiết
du già du kì. Cũng gọi Du già du kì kinh.
Do ngài Kim cương trí dịch vào đời
Đường, thu vào Đại chính tạng tập 18.

Một trong năm bộ bí kinh của Mật giáo.
Xưa nay cùng với kinh Lí thú được gọi
chung là bí kinh trong các bộ kinh bí
mật. Có 12 phẩm.
Cứ theo kinh Tô tất địa của Thai tạng
giới nói, thì kinh này là Tô tất địa của Kim
cương giới. Nội dung nói rõ diệu pháp thành
tựu tác nghiệp của tất cả thế gian và xuất
thế gian. [X. Chư quĩ truyền thụ mục lục;
Chí nguyên pháp bảo khám đồng mục lục
Q.6; Đại minh tam tạng thánh giáo mục
lục (bản dịch tiếng Anh)].
DU KÌ QUÁN ĐÍNH
Vốn chỉ sự quán đính (rưới nước thơm
lên đỉnh đầu) của hành giả Du già. Nay
chỉ cho tác pháp quán đính truyền trao
ấn ngôn (khế ấn và chân ngôn) của kinh
Du kì, một việc trọng đại trong pháp Du
già thuộc Kim cương giới (Tối thượng) Mật
giáo.
Pháp tu này căn cứ vào thuyết trong
phẩm Kim cương tát đỏa bồ đề tâm nội tác
nghiệp quán đính tất địa và phẩm Tựa của
kinh Du kì mà thực hành, là pháp rất bí
mật sâu xa, tương đương với tam muội da
thứ 5 trong 5 thứ tam muội da và cũng
giống với Dĩ tâm quán đính nói trong kinh
Đại nhật.
Đứng về phương diện sự tướng của Mật
giáo mà nói, thì các dòng phái có các cách
tác pháp khác nhau, nhưng Thai mật (Mật
giáo của tông Thiên thai) ở Nhât bản đặc
biệt coi trọng cách tác pháp này.
(xt. Quán Đính).
DU KIÊN ĐẠT LA SƠN
Phạm:Yugaôdhara. Một trong bảy núi
vàng. Cũng gọi Do càn đà la sơn, Du kiền

đà la sơn, Thụ cự đà la sơn, Dụ hán đa sơn.
Gọi tắt: Kiền đà sơn. Vì trên đỉnh núi có
hai đường rãnh giống như dấu bánh xe nên
còn được dịch là Trì song.
Núi này được cấu tạo bằng vàng ròng, ở
trong cùng của bảy núi vàng, ở giữa khoảng
núi Tu di và núi Thiết vi, cách núi Tu di
tám vạn do tuần. [X. luận Câu xá Q.11;
DU KÌ QUÁN ĐÍNH

D
1318
Tuệ uyển âm nghĩa Q.thượng]. (xt. Thất
Kim Sơn).
DU LÂM QUẬT
........
Hang đá trên vách núi ở hai bờ sông
Du lâm cách huyện An tây tỉnh Cam túc
75 cây số về phía tây nam, tục gọi là Vạn
Phật hạp (hạp.. : hai bên là núi, ở giữa là
sông), một chi nhánh nghệ thuật hang đá
Mạc cao ở Đôn hoàng. Hiện nay ở đây còn
41 hang đá, rải rác trên hai sườn núi, phía
đông 30 hang, phía tây 11 hang. Niên đại
đục mở những hang này ước vào khoảng
thời Bắc triều, muộn hơn hang đá Mạc cao.
Những hang hiện còn đến nay, phần nhiều
được mở vào thời Ngũ đại và đầu đời Tống,
số này chiếm đến quá nửa.
Về những di vật trong quần thể nghệ
thuật hang đá này thì chủ yếu là những
bức tranh vẽ trên vách, trong đó, đẹp
nhất là hai bức biến tướng Tây phương
tịnh độ và biến tướng Di lặc trong hang
số 25.
DU NA THẾ GIỚI QUỐC
Phạm: Yavana-loka. Danh từ chuyển
lầm từ tiếngPàli: Yona-loka và tiếng Hi
lạp: Ionia. Cũng gọi Dư ni quốc, Dụ ni quốc,
Du nặc quốc, Dạ bà na quốc, Dạ ma na
quốc, Da bàn na quốc. Tên một nước xưa ở
mạn Tây bắc Ấn độ, tức là nước Đại hạ
(Bactria). Vào thế kỷ thứ IV trước Tây lịch,
từ khi đại đế Á lịch sơn (Alexander) đông
chinh về sau, nước này do vị tướng lãnh
của ông tên là Tắc lưu ca tư (Seluckos) quản

trị.
Thiện kiến luật tì bà sa quyển 2 (Đại 24,
685 hạ), nói: “Đại đức Ma ha lặc khí đa đến
nước Du na thế giới giảng kinh Ca la la ma.
Giảng xong trong, nước có bảy vạn ba nghìn
người đạt đạo quả, một nghìn người xuất
gia, nhân đó, ở Du na thế giới Phật pháp
được lưu thông”. [X. kinh Tạp a hàm Q.25;
kinh Trung a hàm Q.37; luận A tì đàm tì
bà sa Q.41].
DU PHƯƠNG TĂNG
Vị tăng vân du bốn phương để tham thiền
cầu đạo. Cũng gọi Hành cước tăng, Du phương
đầu đà, Vân thủy tăng.
Thích thị yếu lãm quyển hạ dẫn luật
Tì nại da chép, đức Thế tôn thường nói
nếu tỉ khưu đã thành tựu năm pháp và đủ
năm lần kết hạ an cư thì được phép rời
chỗ mình nương tựa để du hành trong
nhân gian. [X. Tổ đình sự uyển Q.8]. (xt.
Hành Cước).
DU TĂNG ĐỊA NGỤC
Cứ theo luận Câu xá quyển 11 chép,
thì ở phía dưới châu Nam thiệm bộ có tám
địa ngục nóng rất lớn. Bốn mặt của mỗi địa
ngục có bốn cửa, bên ngoài bốn cửa đều có
bốn địa ngục: Lô ổi tăng (Phạm: Kukùla,
thêm lò nướng), Thi phẩn tăng (Phạm:
Kunapa, thêm xác chết và phân), Phong
nhận tăng (Phạm: Asidhàrà, thêm mũi
nhọn), Liệt hà tăng (Phạm: Kwàra-madi,
thêm sông nóng). Như vậy, tám địa ngục
nóng có 16 địa ngục Du tăng, tổng cộng
128 Du tăng địa ngục.
Vì những chúng sinh có tội bị rơi (đi
chơi = du) vào những địa ngục này thì sự
khổ não tăng lên gấp bội, cho nên gọi là

Du tăng địa ngục.
DU TÂM AN LẠC ĐẠO
Có 1 quyển, do ngài Nguyên hiểu của
Tân la (nay là nước Triều tiên) soạn, thu
vào Đại chính tạng tập 47 và quyển thứ 6
trong Tịnh độ tông toàn thư.
DU LÂM QUẬT

D
1319
Nội dung nói rõ sự yên vui ở Tịnh độ
và nhân duyên vãng sinh. Tất cả chia làm
bảy môn:
1. Trình bày về tôn chỉ lập tông.
2. Xác định sự tồn tại của nước kia (tức
là có cõi Tịnh độ).
3. Nói rõ các chướng nạn vì mang lòng
nghi ngờ.
4. Nói rõ nhân duyên được sinh về Tịnh
độ cực lạc.
5. Nêu ra những phẩm số vãng sinh.
6. Bàn về vãng sinh khó hay dễ.
7. Khởi ngờ vực và trừ hoài nghi.
Sách này xưa nay rất thịnh hành trong
giới người tu Tịnh độ.
DU THẠCH
Một loại hợp kim do đồng và lô cam
thạch luyện thành, có thể dùng để làm
tượng Phật hay các đồ thờ Phật.
Phạm ngữ tạp danh nêu tiếng Phạm của
du thạch làRìti, âm Hán là Lí để.
Phiên dịch danh nghĩa đại tập thì nêu
tiếng Phạm của du thạch làRàcakah.
Tuệ lâm âm nghĩa quyển 81 nói rằng
du thạch là loại bạch kim đứng sau vàng.
Đại đường tây vực kí quyển 5 mục Yết
nhã cúc xà quốc chép, nước Yết nhã cúc xà
có tượng Phật bằng du thạch. Cũng sách
đã dẫn quyển 7 mục Bà la ni tư quốc nói, ở
chùa Lộc dã cách sông Bà la ni hơn 10
dặm về phía đông bắc có tượng Phật bằng
du thạch.
Ngoài ra, Xuất tam tạng kí tập quyển 12
Pháp uyển tạp duyên nguyên thủy tập cũng

ghi (Đại 55, 92 trung): “Nước Lâm ấp dâng
tượng Phật Vô lượng thọ bằng du thạch”.
DỤ
I. Dụ. Phạm:dfwtànỉa#. Dùng thí dụ
để làm cho đạo lí trong tất cả pháp được
sáng tỏ. Trong kinh điển, nhiều chỗ ghi
chép, khi đức Phật nói pháp, Ngài đã khéo
dùng thí dụ làm cho người nghe lãnh hội
được lí sâu xa, chẳng hạn như Tam xa dụ,
Dược thảo dụ trong kinh Pháp hoa và Thiện
họa sư dụ trong kinh Hoa nghiêm. Lại như
lấy cây lay động để nói rõ về gió, đưa ngón
tay chỉ mặt trăng v.v... đều là những thí dụ
nổi tiếng trong kinh điển. A ba đà na (Phạm:
avadàna) trong 12 thể tài của kinh tức là
loại kinh điển dùng thí dụ để mở bày pháp
nghĩa. (xt. Thí Dụ).
II. Dụ. Phạm: udàharaịa hoặc
dfwỉànta#. Tiếng dùng trong Nhân minh.
Là chi thứ 3 trong tác pháp 5 chi của Nhân
minh cũ và chi thứ 3 trong tác pháp 3 chi
của Nhân minh mới.
Dụ là nhờ vào sự so sánh để thuyết
minh Tông (chủ trương, mệnh đề). Trong
luận thức Nhân minh, Dụ được đặt sau
Nhân (lí do), có tác dụng nêu ra một sự lệ
đã biết đễ dẫn chứng cho Tông vốn chưa
được xác định, chưa được thừa nhận. Chẳng
hạn lập luận thức:
Tông: Tiếng nói là vô thường.
Nhân: Vì có tính được tạo ra.
Dụ: Như cái bình.
Trong tác pháp năm chi của Nhân minh
cũ, chi Dụ chỉ tương đương với tác dụng tỉ
loại suy lí của luận lí học (La tập) mà thôi,
còn cần phải nhờ vào sự giúp đỡ của chi
Hợp và chi Kết thì mới có thể chứng minh

luận điểm của Tông, cho nên sức chứng
minh của chi Dụ trong Nhân minh cũ rất
là yếu ớt. Nhưng trong Nhân minh mới,
chi Dụ bao hàm một thứ nguyên lí phổ
biến tương đương với đại tiền đề của luận lí
học, khiến cho loại tỉ suy lí biến thành diễn
dịch suy lí để tăng cường sức chứng minh
của nó; bởi thế, chi Dụ trong Nhân minh
mới đã có đủ tác dụng của đại tiền đề trong
luận lí học.
Trong Nhân sinh mới, chi Dụ và chi
DỤ

D
1320
Nhân đều là một bộ phận của luận cứ lí
do, cho nên, nếu có thể liên kết chặt chẽ
và chính xác tác dụng của hai chi này thì
có thể chứng minh được chủ trương của
chi Tông.
Thông thường chi Dụ có thể chia làm
hai loại:
a. Đồng pháp dụ.
b. Dị pháp dụ.
Tác pháp theo Đồng pháp dụ gọi là
“Hợp tác pháp”, tác pháp theo Dị pháp dụ
gọi là “Li tác pháp”. Còn bản thân chi Dụ
là do hai phần “Dụ thể” và “Dụ y” tạo thành.
Ngoài ra, nếu sử dụng chi Dụ một cách
không chính xác thì sẽ tạo ra 10 lỗi dưới đây:
1. Pháp năng lập không thành. (Trái
với Nhân)
2. Pháp sở lập không thành. (Trái với
Tông)
3. Pháp năng lập, pháp sở lập đều không
thành. (Trái với Nhân và Tông)
4. Không hợp. (Không có lời kết hợp)
5. Đảo hợp. (Kết hợp trái ngược)
6. Pháp sở lập không trái hẳn với Tông.
7. Pháp năng lập không trái hẳn với Nhân.
8. Pháp sở lập, pháp năng lập đều không
trái hẳn với Nhân và Tông.
9. Bất li: Không có lời thì rõ mặt trái.
10. Đảo li: Chỉ lộn ngược.
[X. luận Nhân minh nhập chính lí; Nhân
minh nhập chính lí luận ngộ tha môn thiển
thích (Trần đại tề)]. (xt. Đồng Pháp Dụ].
DỤ DẪN
Phương tiện tùy căn cơ chúng sinh mà

dẫn dắt họ vào đạo.
Phẩm Thí dụ trong kinh Pháp hoa quyển
2 (Đại 9, 13 hạ), nói: “Trưởng giả kia lúc
đầu đem ba cỗ xe dụ dẫn các con, nhưng
sau ông chỉ cho chúng một cỗ xe lớn với
những vật báu rất trang nghiêm và tiện nghi
(an ổn) bậc nhất. Tuy nhiên, ông trưởng
giả ấy không mắc lỗi lừa dối. Như lai cũng
vậy, Ngài không có lỗi hư vọng, lúc đầu
nói ba thừa để dẫn dắt chúng sinh, nhưng
sau chỉ cho pháp Đại thừa nhờ đó họ được
độ thoát”.
Trong Hoa nghiêm ngũ giáo chương
quyển thượng, ngài Pháp tạng đã căn cứ vào
nghĩa này mà cho rằng Tam thừa là Quyền
giáo (giáo pháp lâm thời) dùng để dẫn dụ,
còn Nhất thừa mới là Thực giáo (giáo pháp
chân thực), chỗ quay về của tam thừa.
Ngoài ra, tông Thiên thai lập phán giáo
năm thời, chia một đời giáo hóa của đức
Phật làm năm thời: Hoa nghiêm, Lộc uyển,
Phương đẳng, Bát nhã và Pháp hoa Niết
bàn và cho rằng đặc trưng của bốn thời
giáo hóa trước theo thứ tự là: Tùy căn cơ,
thí dỗ (dụ dẫn), quở trách và gạn lọc. Tông
Thiên thai đặc biệt cho Tiểu thừa giáo trong
thời Lộc uyển là thời dụ dẫn, hàm ý là:
Căn cơ trình độ chúng sinh còn yếu kém
chưa thể lãnh hội giáo pháp trong thời Hoa
nghiêm thứ nhất, nên đức Phật đã dùng
các phương tiện khéo léo mà nói pháp Tiểu
thừa theo đúng căn tính chúng sinh để dẫn
dụ họ vào Đại thừa.
Phẩm Tín giải trong kinh Pháp hoa
quyển 2 (Đại 9, 17 thượng), nói: “Lúc bấy
giờ, vì muốn dụ dỗ con mình nên ông
trưởng giả mới bày phương tiện ngầm sai

hai người nghèo hèn tiều tụy, dùng lời nhỏ
nhẹ nói với người con rằng: “Này, cùng tử!
Ở đây có việc làm và tiền công xứng đáng
(...) ông trưởng giả muốn thuê anh hốt phân
cùng với chúng tôi”.
Đây là thí dụ cho Tiểu thừa là giáo pháp
dẫn dụ.
DỤ ĐẠO LUẬN
Có 1 quyển, ngài Tôn xước soạn vào
đời Tấn, thu vào Đại chính tạng tập 52
Hoằng minh tập quyển 3.
DỤ DẪN

D
1321
Sách này chủ trương Phật, Nho là nhất
trí. Bài tựa nói rõ sự khác nhau giữa Phật
giáo và Nho giáo: Phật giáo thì thoát tục,
còn Nho giáo là đạo của thế tục. Trong
phần chính văn nói thuyết báo ứng của
Nho giáo và thuyết báo ứng của Phật giáo
chỉ khác ở cách trình bày mà thôi. Vả lại,
Phật giáo chủ trương xuất gia là đại hiếu,
trong kinh điển Phật luôn nói đến “hiếu”,
bởi vậy, Phật giáo và đạo hiếu của Nho giáo
hoàn toàn phù hợp.
DỤ NGHI
Có 1 quyển, do ngài Tuệ duệ (355 - 439)
soạn vào đời Đông Tấn, thu vào Xuất tam
tạng kí tập quyển 5 trong Đại chính tạng
tập 55. Nhân vì các vị Đàm lạc v.v... hoài
nghi ba kinh Bát nhã, Pháp hoa và Niết
bàn e có chỗ hư dối, nên ngài Tuệ duệ mới
soạn sách này để bác bỏ ý kiến sai lầm của
họ và nói rõ ba kinh này đúng thực là cơ
sở giáo hóa của đức Phật.
DỤ Y DỤ THỂ
Tiếng dùng trong Nhân minh. Hai bộ
phận cùng cấu thành Dụ trong tác pháp ba
chi của Nhân minh. Chi Dụ trong Nhân
minh cũ chỉ có tác dụng lệ chứng (lấy việc
đã biết để làm chứng cứ cho việc khác),
nên không phân biệt Dụ thể và Dụ y. Đến
Nhân minh mới thì ngài Trần na chia làm
hai phần:
1. Dụ thể: Nêu lên một nguyên lí phổ
biến để phát huy sức chứng minh Tông
(mệnh đề) một cách hữu hiệu, tương đương
với Đại tiền đề của luận lí học.

2. Dụ y: Chỗ nương để thành lập Dụ
thể, bởi vậy, Dụ y là chứng cứ của Dụ thể,
cũng chính là thực lệ (sự lệ thực tại) của
Dụ thể.
Dụ gồm có Đồng dụ và Dị dụ, Dụ thể
của Đồng dụ gọi là Đồng pháp dụ thể hay
Đồng dụ thể; Dụ y của Đồng pháp dụ gọi là
Đồng pháp dụ y hay đơn giản là Đồng dụ
y. Như khi lập luận thức:
Tông: Tiếng nói là vô thường.
Nhân: Vì có tính được làm ra.
Đồng dụ thể: Những vật có tính được
làm ra thì đều là vô thường.
Đồng dụ y: Như cái bình.
Nguyên tắc phổ biến được nêu ra trong
phần Dị dụ, thì gọi là Dị pháp dụ thể, hay
nói đơn giản là Dị dụ thể. Nguyên lí được
nêu ra để làm chứng cứ hoặc thực lệ trong
Dị pháp dụ gọi là Dị pháp dụ y, hay đơn
giản là Dị dụ y. Thí dụ:
Tông: Tiếng nói là vô thường.
Nhân: Vì có tính được làm ra.
Dị dụ thể: Nếu là thường thì không có
tính được làm ra.
Dị dụ y: Như hư không.
[X. luận Nhân minh nhập chính lí;
Nhân minh nhập chính lí luận ngộ tha môn
thiển thích (Trần đại tề)].
DỤC
Phạm: Chanda hoặc rajas. Cũng gọi
Nhạo dục. Tên tâm sở. Là tác dụng tinh
thần mong muốn sự nghiệp được hoàn
thành. Thuyết nhất thiết hữu bộ cho rằng
Dục là tác dụng theo tất cả tâm mà khởi
lên thuộc về đại địa pháp. Tông Duy thức
thì cho rằng tâm đuổi bắt đối tượng là do
tác dụng của tác ý (chú ý) chứ không phải

tác dụng của Dục, cho nên Dục chẳng phải
theo tất cả tâm mà khởi, mà chỉ là tâm sở
Biệt cảnh mong cầu đối tượng mà khởi lên.
Dục có ba tính: Thiện, ác và vô kí (không
thiện không ác). Dục tính thiện là nguồn
gốc phát khởi tâm tinh tiến cần mãn, dục
mang tính ác thì thèm muốn tài vật của
người khác, gọi là tham, là một trong những
phiền não căn bản.
DỤC

D
1322
Dục có nhiều loại: Năm dục, sáu dục,
ba dục v.v...
1. Năm dục: Say đắm năm cảnh: Sắc,
thanh, hương, vị, xúc. Cũng gọi năm dục
đức, năm diệu dục. Hoặc ham muốn của
cải, sắc đẹp, ăn uống, tiếng tăm, ngủ nghỉ,
cũng gọi năm dục.
2. Sáu dục: Say mê sắc đẹp, dung mạo,
uy nghi tư thái, giọng nói quyến rũ, làn da
mịn màng, tướng người xinh đẹp.
3. Ba dục: Ham đắm dung mạo, tư thái,
làn da mịn màng.
Ngoài ra, vì tính tham muốn quá sâu,
khó vượt qua, lại dễ làm cho người ta sa
ngã như cái hố nên còn được gọi là Dục
tiệm (hố dục). Hoặc vì phiền não tham
dục hay nhận chìm người giống như dòng
sông, nên gọi Dục hà (sông dục).
Những tham muốn nung nấu người ví như
kim đâm vào mình, nên gọi là Dục thích
. Những điều vừa nói ở trên là nhấn
mạnh sự tai hại của dục. Lại vì dục làm
nhơ bẩn thân, nhiễu loạn người nên ví dụ
dục là bụi bặm, là ma, là sự trói buộc v.v...
[X. luận Câu xá Q.4; luận Phẩm loại túc
Q.2; luận Đại thừa a tì đạt ma tạp tập Q.1;
luận Thành duy thức Q.5]. (xt. Ngũ Dục,
Lục Dục).
DỤC ÁI
Chỉ cho phiền não trong cõi Dục. Tức là
vọng chấp đối với năm dục. Bồ tát ưa thích
chính pháp gọi là Pháp ái; trái lại, phàm phu
tham đắm năm dục (của cải, sắc đẹp, danh
vọng, ăn uống, ngủ nghỉ) gọi là Dục ái.[X.

kinh Trường a hàm Q.10; kinh Lăng
nghiêm Q.1; luận Tập dị môn túc Q.4]. (xt.
Ái).
DỤC BẢN
.....
Cái bảng nhỏ treo trong nhà tắm.
Trong Thiền lâm, khi vào tắm, người
tắm cần nước nóng hay nước lạnh thì gõ
bảng này, sau khi nghe tiếng bảng, Dục đầu
hành giả .(người trông nom nhà
tắm) sẽ theo ý muốn của người tắm mà thêm
hoặc bớt. Bên cạnh Dục bản có treo một
tấm thẻ nhỏ, trên đó ghi lời chỉ dẫn cách
đánh bảng. Thẻ này gọi là Dục thất tiểu bài
............
Sắc tu bách trượng thanh qui quyển 4
Tri dục điều (Đại 48, 1131 trung), nói:
“Trong nhà tắm treo một bảng nhỏ, bên
cạnh có tấm thẻ ghi: “Đánh vào bảng một
tiếng là thêm nước nóng, đánh hai tiếng là
thêm nước lạnh, ba tiếng thì là thôi”.”
DỤC CÂU
Lưỡi câu tham muốn. Vì muốn cứu độ
chúng sinh, Bồ tát dùng sự tham muốn để
lôi kéo.
Kinh Duy ma quyển trung phẩm Phật
đạo chép, vì cứu độ chúng sinh, Bồ tát bày
ra các phương tiện khéo léo, thị hiện nhiều
loại thân, có khi hiện làm dâm nữ nhử kẻ
hiếu sắc, trước dùng sự tham muốn để kéo
lôi, sau cùng mới đưa họ vào trí của Phật.
DỤC CẦU
Một trong hai thứ mong cầu, tức là mong
cầu được thỏa mãn mọi dục vọng.
Luận Thành thực quyển 10 nêu hai thứ
mong cầu:
1. Mong cầu được thỏa mãn mọi dục

vọng ở đời hiện tại gọi là Dục cầu.
2. Mong cầu các dục vọng cho thân đời
sau gọi là Hữu cầu.
DỤC CHỦ
.....
Người trông coi nhà tắm. Cũng gọi Tri
dục, Dục tư.
DỤC ÁI

D
1323
Chức vụ trông nom về nhà tắm trong
Thiền viện, một trong sáu vị đứng đầu Tây
tự trong Thiền lâm. Đến giờ tắm, Dục chủ
phải treo thẻ khai dục ở trước nhà trai và
sắp đặt trong nhà tắm, xem xét củi, lửa, than
v.v... Dưới quyền có vị Dục đầu hành giả
giúp đỡ. [X. Sắc tu bách trượng thanh qui
Q.4 Tri dục điều; Thiền lâm tượng khí tiên
Chức vị môn].
DỤC CỔ
.....
Trống báo giờ tắm. Trống này do vị Tri
dục, (người trông coi việc tắm gội, cũng gọi
Dục chủ, đánh). Cách đánh trống là lúc
đầu đánh chậm, sau mau dần và cuối cùng
đánh thật mạnh một tiếng rồi dứt.
Theo qui định xưa, khi nghe tiếng
trống, chúng tăng vào tắm trước, kế đến,
Dục đầu hành giả vào tắm, sau cùng mới
đến Trụ trì và Tri khách. Về sau đổi lại
là hồi thứ nhất vị Trụ trì vào tắm, hồi
thứ hai chư tăng vào tắm, hồi thứ ba
các sư chú và những người khác tắm.
[X. Sắc tu bách trượng thanh qui Q.8
Cổ điều].
DỤC CỤ
...
Các vật dùng riêng trong nhà tắm như:
khăn tắm, bình nhỏ đựng nước sạch, quần
tắm (áo tắm), khóa cửa nhà tắm, ghế ngồi
tắm v.v... Khi vào nhà tắm, tay mặt cầm
các dục cụ.
Điều Nhật dụng qui phạm trong Bách
trượng thanh qui quyển 6 (Đại 48, 1146

thượng) nói: “Khi vào nhà tắm, phải cầm
dục cụ bên tay mặt và đi vào qua cửa của
gian dưới”.
Ngoài ra, trước khi vào nhà tắm phải
lấy khăn vải gói các dục cụ lại, khăn này
gọi là Dục phức.., hoặc Dục phục , cũng
thuộc một trong các Dục cụ.
DỤC ĐẦU
.....
Cũng gọi Dục đầu hành giả, một chức
vụ dưới quyền vị Tri dục (Dục chủ), chuyên
trách xử lí các việc trong nhà tắm của Tùng
lâm. [X. Sắc tu bách trượng thanh qui Q.4
Tri dục điều; Thiền lâm tượng khí tiên Chức
vị môn].
DỤC GIỚI
Cõi Dục. Phạm, Pàli: Kàma-dhàtu.
Chỗ ở của loài hữu tình. Cõi Dục, cõi Sắc
và cõi Vô sắc gọi chung là ba cõi (tam giới).
Cõi Dục gồm: Địa ngục, quỉ đói, súc sinh, a
tu la, người và trời Lục dục. Các loài hữu
tình ở thế giới này nặng về thực dục, dâm
dục, thụy miên dục (ham ngủ) nên gọi là
cõi Dục. Cõi Dục bao gồm Hữu tình thế
gian và khí thế gian. Cõi Sắc và cõi Vô sắc
là nơi định tâm (tâm vào Thiền định không
tán động), còn cõi Dục là nơi tán tâm (tâm
bình thường loạn động), vì thế cõi Dục
được gọi là Tán địa. Nhưng, vấn đề cõi
Dục có định hay không thì trong luận Tì
bà sa quyển 10 và Đại thừa nghĩa chương
quyển 11 có ghi nhiều thuyết. Nếu chia ba
cõi làm chín địa (nơi, chốn), thì toàn thể
cõi Dục (gồm năm đường: Địa ngục, quỉ
đói, súc sinh, người, trời) là địa đầu tiên
trong chín địa.
Ngoài ra, về phạm vi và các loài khác

nhau của cõi Dục, trong các kinh luận đều
có ghi, như phẩm Tu đa la của luận Tạp A
tì đàm tâm quyển 8 có liệt kê 20 chỗ: Tám
đại địa ngục, súc sinh, quỉ đói, bốn đại châu
và sáu tầng trời cõi Dục. Phẩm Đao lợi thiên
trong kinh Truờng a hàm quyển 20 chia
làm 12 loại: Địa ngục, quỉ đói, súc sinh,
người, a tu luân, Tứ thiên vương, trời Đao
lợi, trời Diệm ma, trời Đâu suất, trời Hóa tự
tại, trời Tha hóa tự tại và Ma thiên. Luận
DỤC GIỚI

D
1324
Du già sư địa quyển 4 thì nêu 36 chỗ: Tám
địa ngục lớn, bốn châu lớn, bốn châu cỡ
vừa, sáu tầng trời cõi Dục, quỉ đói và phi
thiên. Còn luận Câu xá quyển 11 thì nói
về vị trí, thân hình và tuổi thọ v.v... [X.
kinh Trường a hàm Q.19; kinh Khởi thế
Q.1 đến Q.9; luận Xá lợi phất a tì đàm Q.7;
luận Đại tì bà sa Q.136, Q.137; luận Câu
xá Q.3].
DỤC GIỚI ĐỊNH
Thiền định thuộc cõi Dục. Cũng gọi
Dục định. Về vấn đề cõi Dục có định
hay không, thì có nhiều thuyết. Có thuyết
bảo cõi Dục không có Thiền định, chỉ có
tâm tán động, bởi thế, cái gọi là định cõi
Dục là chỉ cho định Vị chí, tức là ở giai
đoạn trước khi vào Sơ thiền. Có thuyết
cho rằng cõi Dục tuy nhiều tán tâm,
nhưng vẫn có một phần nhỏ định tâm,
và chính lấy phần nhỏ định tâm này làm
định cõi Dục. Vì định tâm ở cõi Dục
không liên tục mà tiêu diệt rất nhanh,
nên cũng gọi là Điện quang định (định
ánh chớp).
Nhưng, luận Thành thực quyển 11 thì
bảo cõi Dục thực sự có thiền định và thiền
định này có thể phát ra trí không động. [X.
luận A tì đàm tì bà sa Q.41; Thất thiếp kiến
văn Q.3 phần cuối].
DỤC GIỚI HÊ
..
Hệ nghĩa là trói buộc, pháp trói buộc ở
cõi Dục gọi là Dục giới hệ. Những pháp trói
buộc đó là 18 giới (sáu căn, sáu trần, sáu

thức). Lại nữa, trong 22 căn, 19 căn trước
là Dục giới hệ; trong 98 tùy miên, có 36
tùy miên là Dục giới hệ. [X. luận Đại tì bà
sa Q.50, Q.52; luận Câu xá Q.2, Q.3; luận
Đại thừa a tì đạt ma tạp tập Q.2]. (xt. Giới
Hệ).
DỤC GIỚI TAM DỤC
Ba món dục ở cõi Dục.
Phiên dịch danh nghĩa tập quyển 3 nêu
ra ba món dục của phàm phu trong cõi Dục,
đó là:
1. Ẩm thực dục: Phàm phu đối với các
thức ăn uống thơm ngon sinh tâm tham
đắm.
2. Thụy miên dục: Tâm phàm phu phần
nhiều mờ tối, ham mê ngủ nghỉ nên không
thể siêng tu đạo nghiệp.
3. Dâm dục: Tất cả nam nữ do tâm
tham nhiễm lẫn nhau, nên làm các việc
dâm dục.
DỤC GIỚI TÁN ĐỊA
Cõi Dục là nơi tán tâm. Hữu tình ở
cõi Sắc và cõi Vô sắc mới có định tâm,
nơi có định tâm gọi là Định địa. Cõi Dục
là nơi tán tâm, vì hữu tình ở cõi Dục
không có định tâm nên gọi là Dục giới
tán địa.[X. Thích thị yếu lãm Q.trung]. (xt.
Dục Giới).
DỤC HẢI
Biển dục. Sự yêu đương ham muốn của
loài người rất mạnh, rất sâu rộng như biển
cả mông mênh khó mà thoát ra được, cho
nên dùng biển làm thí dụ mà gọi là Dục
hải.
Thông thường, sự yêu đương khó vượt
qua, như một dòng thác chảy xiết nên cũng
gọi là Dục lưu (Phạm: Kàma-ogha: Dòng

ái dục). Chúng sinh đều do phiền não bốc
cháy mà phải luân hồi sinh tử, không thể
đạt tới cõi Niết bàn lí tưởng, gọi là biển lớn
phiền não sinh tử. Trong các phiền não, ái
dục mạnh nhất, vì thế gọi ái dục là Dục
hải.
DỤC GIỚI ĐỊNH

D
1325
DỤC HỎA
Lửa dục. Nhiệt tình dâm dục giống như
lửa hay thiêu đốt tâm chúng sinh, hoặc vì
tâmdâm dục bốc cháy như lửa khó dập
tắt, nên gọi là Dục hỏa. Dục .cũng viết
làdục...
Kinh Lăng nghiêm quyển 8 (Đại 19, 143
hạ), nói: “Tất cả các đức Như lai trong 10
phương coi việc hành dâm như lửa dục.
Bồ tát thấy sự dâm dục thì tránh xa như
tránh hố lửa”. [X. Pháp uyển châu lâm
Q.44].
DỤC KIM CƯƠNG
Phạm:Iwỉa-vara. Âm Hán: Y sắt tra phạ
nhật la. Cũng gọi Dục.. kim cương, Tiễn
kim cương, Ý sinh kim cương, Kim cương
tiễn, Nhãn tiễn. Một trong bốn vị Kim cương
của Ngũ tôn ở Trung đài trong hội Lí thú
trên mạn đồ la Kim cương giới Mật giáo,
tức là vị Bồ tát ngồi trên hoa sen trong
vòng tròn (nguyệt luân) ở phía trước Bồ tát
Trung tôn Kim cương tát đỏa. Thân mầu
đỏ, chủng tử là (ma), hình tam muội da
là mũi tên.
Lại nữa, vị tôn này cũng là một trong
năm vị Bồ tát bí mật, hình tượng: Tay trái
cầm cung, tay phải cầm tên, đầu gối bên
phải dựng thẳng
trong tư thế bắn
cung.
Cứ theo Kim
cương đính du già
kim cương tát đỏa
ngũ bí mật tu

hành niệm tụng
nghi quĩ, thì Dục
kim cương tên là
Bát nhã ba la mật,
có khả năng thông
suốt tất cả Phật pháp mà không trệ không
ngại, giống như kim cương hay sinh ra chư
Phật. Vị Bồ tát này cầm cung, tên bằng kim
cương bắn vào tất cả hạt giống hữu lậu trong
thức A lại da để nó trở thành tấm gương trí
tuệ tròn sáng. Cũng chính là vị tôn này
dùng mũi tên dục đại bi bắn vào tâm tham
dục của chúng sinh, khiến chúng ngộ nhập
Bát nhã lí thú thanh tịnh. [X. Lí thú thích
Q.thượng; Đại lạc Kim cương tát đỏa tu hành
thành tựu nghi quĩ; Kim cương giới thất tập
Q.hạ].
DỤC LẬU
Phạm:Kàmàsrava, Pàli: Kàmàsava.
Một trong ba lậu. Cũng gọi Dục hữu lậu.
Dục chỉ cho năm món dục ở cõi Dục; lậu
là tên khác của phiền não. Vì tham dục
mà dấy sinh phiền não gọi là Dục lậu.
Tức là ngoài việc loại trừ năm bộ vô minh
của cõi Dục, còn lại 31 thứ phiền não và
10 triền, tổng cộng là 41 thứ phiền não.
Chúng sinh vì kiến hoặc, tư hoặc ở cõi
Dục mà tạo tác các nghiệp để rồi bị rơi
rớt trong cõi Dục không thể nào thoát ra
được, cho nên gọi là Dục lậu. [X. kinh
Tạp a hàm Q.18; kinh Đại bát Niết bàn
(bản Bắc) Q.22]. (xt. Thập Triền, Tam
Lậu).
DỤC LƯU
Phạm: Kàma-ogha. Là tư hoặc tham
sân si v.v... ở cõi Dục, vì tư hoặc này mà
phải lưu chuyển trong cõi Dục nên gọi là

Dục lưu. Một trong bốn lưu. Cũng gọi Dục
bạo lưu (dòng dục chảy xiết).
Tư hoặc ở cõi Dục là trong bốn đế
của Kiến đạo mỗi đế đều có bốn hoặc:
Tham, sân, mạn, nghi, cộng thành 16
hoặc; Tu đạo có ba hoặc: tham, sân, mạn
cho đến 10 triền: Vô tàm, vô quí, thụy
DỤC LƯU

D
1326
miên, trạo cử, hôn trầm,xan, tật, phẫn,
phú và hối...
Lại nữa, Dục lưu cũng chỉ chung cho
sống chết trong ba cõi, vì mê hoặc nương
theo dục mà có sống chết lưu chuyển. [X.
kinh Tăng nhất a hàm Q.23; luận Câu xá
Q.20]. (xt. Tứ Bạo Lưu).
DỤC NHIỄM
Chỉ các dục làm bẩn chân tính, hoặc
chỉ cho các phiền não tham dục.
Kinh Kim cương bát nhã (Đại 8, 772
hạ) nói: “Bạch Thế tôn! Con là A la hán
đã lìa các dục nhiễm”. [X. kinh Đại phẩm
bát nhã Q.27; kinh Pháp hoa Q.2 phẩm
Thí dụ].
DỤC PHÁP
Chỉ cho ba pháp: Dữ dục, thụ dục,
thuyết dục. Nghĩa là khi cử hành Bố tát,
thuyết giới, thụ giới v.v... các tỉ khưu cùng
ở chung trong khu vực kết giới đều phải
tham dự, nhưng nếu vì một lí do bất khả
kháng nào đó không tham dự được, thì
vị ấy phải bày tỏ lòng mong muốn, tùy hỉ
và tán đồng pháp sự đó, gọi là Dục. Ủy
thác ý muốn ấy cho vị tỉ khưu khác, gọi
là Dữ dục. Nhận sự ủy thác ấy, gọi là
Thụ dục. Đem truyền đạt ý ấy cho chúng
tăng đều biết, gọi là Thuyết dục (nói dục).
[X. luận Thập tụng Q.15; Tát bà đa bộ tì
ni ma đắc lặc già Q.6; Tứ phần luật san
phồn bổ khuyết hành sự sao Q.thượng
đoạn 1].
DỤC PHẬT
Tắm Phật. Cũng gọi Quán Phật .

Nghi thức pháp hội tắm Phật được cử
hành tại các chùa để kỉ niệm ngày đức Thích
tôn đản sinh. Khi đức Phật giáng sinh các
vị trời rưới nước thơm xuống để tắm rửa
thân thể ngài. Căn cứ theo truyền thuyết
này, hằng năm đến ngày Phật đản các chùa
cử hành lễ hội tắm Phật; tượng Phật giáng
sinh được đặt trong một cỗ long đình có
kết hoa, cỏ, rồi dùng nước thơm rưới từ
trên đầu tượng để tắm. Nhân dịp này cũng
cử hành các lễ chúc mừng khác như: Cúng
Phật, cúng tổ, cúng dường chư tăng v.v...
pháp hội này được gọi là Hội quán Phật,
Hội Phật sinh, Dục hóa trai. Lễ Phật đản
do đó cũng gọi là lễ tắm Phật.
Tại Ấn độ và Tây vực thì tượng Phật
đản sinh được đặt trong một cỗ xe rồi rước
đi khắp thành phố. Ở Trung quốc, vào các
đời Đường, Tống pháp hội này cũng rất
thịnh hành. Sau khi truyền đến Nhật bản,
bắt đầu từ năm. Thừa hòa thứ 7 (840), hằng
năm vào ngày 8 tháng 4 lễ tắm Phật được
cử hành trong Hoàng cung, pháp hội tắm
Phật này được gọi là Hoa tế. Về sau, pháp
hội này cũng được lưu hành rộng rãi trong
các chùa viện.
Văn tụng đọc khi tắm Phật gọi là kệ
tắm Phật.
Ngoài ra, theo kinh Bát nê hoàn hậu
quán lạp chép, thì vào ngày Phật đản và
ngày rằm tháng 7 mãn hạ cử hành lễ Quán
Phật (tắm Phật) gọi là Quán lạp . Lại
nữa, theo kinh Thí dụ thì còn có lễ tắm
DỤC NHIỄM

D
1327
Phật vào ngày mùng 8 tháng chạp (ngày
đức Phật thành đạo).
Trong Thiền lâm, vào ngày mùng 8
tháng chạp, ngày đức Phật thành đạo, cũng
làm lễ tắm Phật. Nước nóng dùng để tắm
Phật được pha lẫn với các thứ hương thơm
như: ngưu đầu chiên đàn, tử đàn, hương đa
ma la, hương cam tùng, khung cùng, bạch
đàn, uất kim, long não, trầm hương, xạ
hương, đinh hương v.v... sau đó cho vào
trong bình sạch, rồi từ từ rưới nước từ trên
đỉnh đầu tượng Phật.
Về nguồn gốc của lễ tắm Phật, các chùa
ở Ấn độ mỗi ngày đều có cử hành, là vì khí
hậu ở Ấn độ nóng bức, cần tắm mỗi ngày,
cho nên Nam hải kí qui nội pháp truyện
quyển 4 và Đại tống tăng sử lược quyển
thượng đều nói rằng, lễ tắm Phật vốn không
phải chỉ được cử hành vào ngày Phật giáng
sinh, mà đời sau dần dần trở thành nghi
thức tắm Phật mỗi năm một lần. [X. kinh
Dục Phật công đức; Thích thị yếu lãm
Q.trung; Sắc tu bách trượng thanh qui Q.2
Phật giáng đản điều; Thiền lâm tượng khí
tiên báo đảo môn].
DỤC PHẬT KÊ
Bài kệ đọc lúc tắm Phật. Theo kinh Dục
tượng công đức, trong nghi thức tắm Phật,
khi nước từ trên tượng Phật chảy xuống, vị
Duy ma tuyên sớ xong, cao giọng xướng
bốn câu kệ như sau (Đại 16, 799 trung):
“Nay con tắm gội tượng chư Phật
Thân tịnh trí công đức trang nghiêm
Khiến chúng sinh xa lìa năm trược

Mong chứng được pháp thân Như lai”.
[X. Sắc tu bách trượng thanh qui Q.2
Phật giáng đản điều]. (xt. Dục Phật).
DỤC SINH
I. Dục sinh. Muốn sinh. Gọi đủ là Dục
sinh ngã quốc (muốn sinh trong đất nước
của ta). Dục sinh, Chí tâm (dốc lòng) và
Tín nhạo (tin ưa) là ba pháp an tâm của
môn Tịnh độ. (xt. Tam Tín).
II. Dục sinh. Phạm:Kàmotpatti. Là
cảnh dục lạc mà chư thiên của sáu tầng
trời cõi Dục thụ hưởng, tuy có ba loại khác
nhau, nhưng đều là thụ hưởng dục lạc nên
gọi là Dục sinh.
III. Dục sinh. Chỉ cho ba loại sinh ở
cõi Dục.
Luận A tì đạt ma tập dị môn túc nêu ba
loại dục sinh (Đại 26, 386 thượng): “Có các
hữu tình ưa thích hưởng thụ các cảnh dục
lạc vi diệu hiện tiền, những hữu tình ấy đối
với các cảnh diệu dục hiện tiền như giàu
sang, được tự tại, được hoàn toàn ở cõi
người, được một phần ở cõi trời, đó là dục
sinh bậc nhất; (...) trời Lạc biến hóa là dục
sinh bậc nhì (...), trời Tha hóa tự tại là dục
sinh bậc ba.
DỤC THAM
Phạm,Pàli: Kàma-ràga. Cũng gọi Dục
tham tùy miên. Chỉ cho phiền não tham ở
cõi Dục. Còn phiền não tham ở cõi Sắc và
cõi Vô sắc thì gọi là Hữu tham...... Dục
tham có Dâm dục tham và Cảnh giới tham
khác nhau. Trong đó, tu Bất tịnh quán để
DỤC THAM

D
1328
đối trị dâm dục tham, tu Xả vô lượng trong
bốn vô lượng (tức từ bi hỉ xả) để đối trị
cảnh giới tham.
Ngoài ra, theo luận Câu xá quyển 19,
thì tham dục ở cõi Dục duyên theo năm
cảnh bên ngoài: Sắc, thanh, hương, vị, xúc
mà sinh khởi, nên gọi là Dục tham. [X.
luận Phẩm loại túc Q.3; luận Nhập a tì
đạt ma Q.thượng; luận Đại tì bà sa Q.83].
(xt. Tham).
DỤC THÁNH
.....
Phép tắm rửa tượng Thánh tăng trong
Thiền gia. Các tượng được tôn trí ở chính
giữa nhà Tăng, gọi chung là Thánh tăng.
Nhưng tượng Thánh tăng thờ trong các
chùa viện của Đại thừa và Tiểu thừa có
khác nhau. Các chùa Đại thừa thờ tượng
bồ tát Văn thù, còn các chùa Tiểu thừa thì
thờ tượng ngài Kiều trần như hoặc Tân đầu
lư hoặc Đại ca diếp hoặc Tu bồ đề v.v...[X.
Sắc tubách trượng thanh qui Q.4 Tri dục
điều; Thiền lâm tượng khí tiên báo đảo
môn].
DỤC THẤT
.....
Nhà tắm.Pàli: Nahàna-koỉỉhaka. Là
nơi đại chúng tắm rửa. Cũng gọi Dục đường,
Ôn thất (Pàli: Jantàghara), Thang ốc.
Luật Ngũ phần quyển 26 nói về lí do
làm nhà tắm là: các vị tỉ khưu ăn uống đầy
đủ, nhưng vẫn bị nhiều bệnh, y sĩ Kì vực
(Kì bà) lấy làm lo, bèn bạch đức Phật cho
xây nhà tắm để trừ bệnh cho đại chúng.

Lúc tắm dùng vỏ bồ đào, vỏ ma lâu, bột
đậu v.v... để kì cọ cho sạch.
Trong Thiền lâm có đặt các chức Tri
dục (Dục chủ), Dục đầu v.v... Ở nhà tắm
thì đặt tượng bồ tát Bạt đà bà la (Hiền hộ),
vị Bồ tát này nhờ nhân duyên tắm gội trong
Dục thất mà chứng viên thông.
Theo kinh Tăng nhất a hàm quyển 28,
thì tắm gội trong nhà tắm có năm điều lợi
ích: Trừ phong, khỏi bệnh, sạch bụi bặm
cáu bẩn, thân thể nhẹ nhàng, trắng trẻo
béo tốt.
Ngoài ra, luật Tứ phần quyển 16 và luật
Ma ha tăng kì quyển 34 cũng có nói đến
các điềulợi ích của việc tắm rửa trong nhà
tắm. Trong Tùng lâm, nhà tắm được kể là
một trong bảy nhà già lam (nhà của toàn chùa).
Nhà tăng, nhà tắm và nhà tẩy tịnh (nhà vệ
sinh) gọi là Tam mặc đường (ba
nhà khi vào phải giữ im lặng). [X. Thích thị
yếu lãm Q.trung; Thiền lâm tượng khí tiên
Điện đường môn].
DỤC THẤT HIỀN HỘ BỒ TÁT TƯỢNG
Tượng bồ tát Hiền hộ ở nhà tắm. Cũng
gọi Dục thất bản tôn tượng.
Bồ tát Hiền hộ, Phạm: Bhadra pàla,
âm Hán: Bạt đà bà la. Vị Bồ tát này nhờ
nhân duyên đang tắm trong nhà tắm mà
chứng được viên thông. Theo nhân duyên
này mà các chùa viện ở đời sau thường đặt
tượng của ngài ở nhà tắm. (xt. Hiền Hộ Bồ
Tát).
DỤC THẤT TỊNH CAN
Cây sào sạch ở nơi nhà tắm. Tức là cây
sào (tre) gác ở phía trong nhà tắm để mắc
quần áo sạch.
Thiền lâm tượng khí tiên khí vật môn

chép: “Giáo giới luật nghi nhập ôn thất pháp
nói: Vào trong nhà tắm, áo sạch thì mắc
lên cái sào sạch, áo dơ thì mắc lên cái sào
dùng cho đồ dơ”.
DỤC THIÊN
Chỉ cho các trời cõi Dục. Cũng gọi Lục
dục thiên, gồm có sáu tầng: Trời Tứ thiên
DỤC THÁNH

D
1329
vương, trời Đao lợi, trời Dạ ma, trời Đâu
suất, trời Lạc biến hóa và trời Tha hóa tự
tại. [X. luận Câu xá Q.8]
DỤC THIÊN NGŨ DÂM
Năm cách hành dâm của các trời cõi
Dục:
1. Trời Tứ thiên vương và trời Đao lợi:
Trời Tứ thiên vương ở lưng chừng núi Tu
di, trời Đao lợi ở trên chóp núi Tu di, đều ở
gần với mặt đất, sự hành dâm của hai cõi
trời này cũng giống như loài người.
2. Trời Dạ ma: Đối với cảnh dục biết rõ
thời giờ, nên chỉ cần ôm nhau là thành.
3. Trời Đâu suất: Đối với các cảnh dục
biết dừng đủ, cho nên chỉ cần nắm tay nhau
là thành.
4. Trời Lạc biến hóa lòng dục rất nhẹ,
nên chỉ cười với nhau là đủ.
5. Trời Tha hóa tự tại, dục niệm hết
dần, nên chỉ nhìn nhau là thỏa mãn.
[X. kinh Trường a hàm Q.20; luận Câu
xá Q.11].
DỤC THUYỀN
Cái bồn để tắm. Trước khi đưa vào quan
tài, thi hài người chết được tắm rửa bằng
nước ấm, cái đồ đựng nước tắm lúc ấy gọi
là Dục thuyền, giống như cái bồn để tắm.
Sắc tu bách trượng thanh qui quyển 6
Vong tăng điều (Đại 48, 1147 hạ), nói: “Nếu
vị bệnh tăng nhắm mắt thì vị chủ Diên thọ
đường báo tin ngay cho vị Duy ma biết để
vị này bảo Đường tư hành giả đun nước,
đồng thời, báo tin cho các vị Thủ tọa, Tri
khách, Thị giả, Khố tư và sai người đưa dục

thuyền đến để tắm cho người quá cố”.
DỤC TIỄN
Mũi tên dục. Vì năm dục lạc hay làm hại
người, nên ví dụ như mũi tên mà gọi là Dục
tiễn. Hoặc chỉ cho mũi tên màbồ tát Dục
kim cương cầm nơi tay. Hoặc vì lòng dục
tương ứng với cảnh giống như mũi tên bắn
trúng mục tiêu nên cũng gọi là Dục tiễn.[X.
phẩm Tịnh hạnh trong kinh Hoa nghiêm
(60 quyển); Tuệ lâm âm nghĩa Q.10]. (xt.
Dục Kim Cương).
DỤC TRÌ
.....
Ao tắm: Hồ ao được dành riêng cho
việc tắm gội thân thể.
Tại Ấn độ, ngoài nhà tắm ra, còn đào
ao hồ chứa nước mưa để tắm rửa. Ấn độ là
xứ nhiệt đới, cho nên chỗ nào cũng đào ao
hồ để tắm rửa. [X. Thích thị yếu lãm
Q.trung]
DỤC VONG
.....
Tắm vong. Trước khi đưa vào quan tài,
thi thể người chết được tắm rửa bằng nước
nóng để được sạch sẽ, gọi là Dục vong. Nghi
thức này thường được thực hành trong thiền
lâm mỗi khi có vị tăng lâm bệnh nhập tịch.
(xt. Dục Thuyền).
DỤC Y
Pàli: Udakasàỉikà. Cũng gọi Dục quần,
Nội y, Minh y, Vũ dục y. Là y phục mặc lúc
tắm. Một trong bảy vật dụng tắm.
Theo luật Ngũ phần quyển 26, luật Thập
tụng quyển 18 và luật Ma ha tăng kì quyển
40, thì tỉ khưu, tỉ khưu ni, khi tắm không
được để mình trần mà phải mặc áo tắm,
nếu không sẽ phạm tội Đột cát la gọi là

Dục y pháp.
Nam hải kí qui nội pháp truyện quyển 3
nói, khi tắm phải dùng mảnh vải dày (dục
quần) dài 5 khuỷu tay, rộng năm khuỷu,
quấn quanh mình để tắm.
DỤC Y

D
1330
Còn danh từ Vũ dục y (áo tắm mưa)
là theo y phục của người Ấn độ mặc để
tắm mưa. Sau khi đức Phật chế pháp dục
y thì từ ngữ này vẫn được lưu dụng. [X.
luật Ngũ phần Q.5; Sắc tu bách trượng
thanh qui Q.6 Nhật dụng quĩ phạm điều;
Thiền lâm tượng khí tiên phục chương
môn].
DUÊ SẮT TRI LÂM
Phạm: Yawỉivana. Khu rừng ở phía
ngoài thành Vương xá nước Ma yết đà
trung Ấn độ. Cũng gọi Thân sắt tri lâm,
Già việt lâm, Từ tự lâm. Dịch ý là rừng
gậy.
Đại đường tây vực kí quyển 9 (Đại 51,
920 thượng) nói: “Rừng tre cây cao và
cứng, um tùm che kín núi hang. Nơi này
trước kia có người Bà la môn nghe Phật
Thích ca thân cao một trượng sáu, thường
không tin, nên dùng cây gậy tre dài một
trượng sáu để đo thân Phật. Mỗi lần ông
đo thân Phật lại cao thêm, cứ thế, ông
càng đo thân Phật càng cao thêm mãi;
cuối cùng, không đo được nữa, ông bèn
quăng gậy bỏ đi, cây gậy tre mọc rễ ở đó
thành rừng”.
Trong khu rừng này có tòa tháp lớn do
vua A dục xây dựng. Cũng tại nơi này thuở
xưa đức Phật đã từng vì các trời, người hiện
đại thần thông nói pháp nhiệm mầu trong
suốt bảy ngày.
Hiện nay có khu di tích cổ gần thôn
Kiệt hỉ nhĩ (Jethian) ở mạn đông bắc thị
trấn Gia nhã thuộc Bengal chính là rừng

trúc này. [X. Đại trang nghiêm kinh luận
Q.12; Phật sở hành tán Q.4].
DUÊ SƠN ĐẠI SƯ TRUYÊN
Có 1 quyển. Do vị tăng người Nhật bản
là ngài Nhân trung soạn. Nội dung thuật
lại sự tích hành hóa của vị tổ khai sáng
tông Thiên thai Nhật bản là Đại sư Tối trừng
trong 65 năm tại thế. Sách được ấn hành
vào tháng 8 niên hiệu Vĩnh bảo năm đầu
(1704) đời Đông sơn Thiên hoàng. Bài tựa
do ngài Tú vân ở viện Tây tháp soạn, được
thu vào Tứ đại sư truyện bản năm Minh
hòa thứ 4 (1767).
DUÊ TÔN (1201 - 1290)
Vị tổ Trung hưng của Luật tông Nhật
bản. Ngài người Đại hòa (huyện Nại lương)
họ Nguyên, tự Tư viên. Lúc đầu, ngài học
Mật giáo, sau lấy việc phục hưng Luật học
làm chính, thụ giới ở chùa Tây đại, siêng
năng tinh tiến, được trong triều ngoài nội
tôn kính. Ngài dốc chí dùng giới luật cứu
đời, thường truyền giới cho phi nhân và
những người ăn xin v.v... Ngài đào 1350 cái
ao để phóng sinh.
Năm Chính ứng thứ 3 ngài tịch, thọ 90
tuổi. Sau ngài được Phục chính Thiên hoàng
ban thụy hiệu “Hưng chính bồ tát”.
Ngài để lại các tác phẩm: Phạm võng cổ
tích văn tập 10 quyển, Cảm thân giác chính
kí 3 quyển. [X. Hưng chính bồ tát truyện;
Bản triều cao tăng truyện Q.59; Nguyên
hanh thích thư Q.13].
DUNG BẢN MẠT
........
Dung hợp gốc ngọn. Đối lại với “Phân
chư thừa” .(chia các thừa). Tiếng
dùng trong phán giáo của tông Hoa

nghiêm.
Tông Hoa nghiêm chia giáo pháp một
đời của đức Phật làm hai loại: Tam thừa và
Nhất thừa. Nhất thừa lại chia ra Đồng giáo
và Biệt giáo, lấy ý chỉ chủ yếu của kinh
Pháp hoa là “Hội tam qui nhất” (họp ba về
một), làm Đồng giáo nhất thừa.
Trong Hoa nghiêm ngũ giáo chương
DUÊ SẮT TRI LÂM

D
1331
quyển 1, khi giải thích về Đồng giáo nhất
thừa, ngài Pháp tạng - Tổ thứ 3 của tông
Hoa nghiêm - lại thiết lập hai môn: Phân
chư thừa và Dung bản mạt. Lấy Phân chư
thừa để nói rõ pháp thể của Đồng giáo nhất
thừa và lấy Dung bản mạt để làm sáng tỏ
danh nghĩa của Đồng giáo nhất thừa. Dung
bản mạt tức là danh nghĩa của Đồng giáo
lấy Nhất thừa làm gốc (bản), lấy Tam thừa
làm ngọn (mạt), rồi dung hợp Tam thừa
với Nhất thừa. Sau đó lại mở ra hai môn:
1. Dẫn quyền qui thực môn..........
(môn đưa tạm thời về chân thực),
tức là đưa Tam thừa về Nhất thừa, là môn
hướng thượng, nghĩa là từ Cơ hướng tới Pháp.
2. Lãm thực thành quyền môn
(môn chuyển chân thực thành
tạm thời) tức là chuyển Nhất thừa thành
Tam thừa, là môn hướng hạ, nghĩa là từ
Pháp hướng xuống Cơ.
Đưa Quyền về Thực mà không phá hoại
Quyền, bởi thế, Tam thừa tức là Nhất thừa,
mà không trở ngại Tam thừa. Chuyển Thực
thành Quyền mà không khác với Thực,
cho nên Nhất thừa tức là Tam thừa, nhưng
không ngăn ngại Nhất thừa. Như vậy, Nhất
thừa và Tam thừa dung hợp, thể của chúng
không hai, đây là nghĩa của Đồng giáo.
Sự khác nhau giữa Dung bản mạt của
Đồng giáo nhất thừa và Cai nhiếp môn
của Biệt giáo nhất thừa là ở chỗ: Dung
bản mạt của Đồng giáo nhất thừa thừa
nhận bản mạt của Tam thừa và Nhất thừa
tuy khác nhau, nhưng vẫn dung hợp. Còn

Cai nhiếp môn của Biệt giáo nhất thừa thì
không thừa nhận bản mạt của Tam thừa
và Nhất thừa có khác nhau, mà coi tất cả
pháp Tam thừa xưa nay vốn đều là pháp
Nhất thừa. [X. Hoa nghiêm kinh Khổng
mục chương Q.4; Hoa nghiêm kinh sưu
huyền kí Q.1 phần trên; Hoa nghiêm kinh
thám huyền kí Q.1]. (xt. Đồng Biệt Nhị
Giáo).
DUNG BẢN ỨNG THÂN
...........
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản. Chỉ
cho tướng ứng thân của Phật Thích ca dung
hợp với uy đức của Phật A di đà mà hiện.
Cũng chính là vị giáo chủ của kinh Vô
lượng thọ. Đây là luận đề mà Tịnh độ chân
tông của Nhật bản thường dùng khi bàn
xét về ba bộ kinh: Vô lượng thọ, Quán vô
lượng thọ, A di đà và mối quan hệ giữa ba
thân: Pháp thân, Báo thân, Ứng thân v.v...
DUNG HI (1888 - 1959)
.....
Người huyện Phiên ngung tỉnh Quảng
đông (gốc quê Chiết giang), họ Thang, tự
Tuyết quân, hiệu Cửu chỉ đầu đà.
Sư tốt nghiệp trường Cao đẳng sư phạm
Quảng đông, nổi tiếng về văn chương và
biện luận. Trước khi xuất gia, sư từng giữ
các chức vụ như: Hiệu trưởng trường Tiểu
học Phiên ngung, Giám đốc sở Giáo dục,
Ủy viên hội quĩ tiền tệ Trung ương, Cố
vấn ủy viên hội Chính vụ chính phủ Tây
nam, Quyền Bí thư xử lí thường vụ ngân
hàng tỉnh Quảng đông v.v...
Sư còn tổ chức Hội xem kinh Phật giáo
Quảng châu, Hội nghiên cứu Phật học Lục
nhất, sáng lập Nguỵệt san Viên âm, đồng

thời, sư ra sức tìm hiểu ý nghĩa và luyện tập
Thiền, hết lòng hộ pháp và bảo vệ tài sản
của các chùa viện.
Năm Dân quốc 13 (1924), sư lâm bệnh
nặng. Năm Dân quốc 36, sư qui y làm đệ tử
Hòa thượng Hư vân ở chùa Nam hoa, Việt
châu, được đặt pháp hiệu Khoan quân. Về
sau, sư đến Thuyên loan Trúc lâm Thiền
viện xin y vào pháp sư Dung thu xuất gia,
pháp hiệu Dung hi. Năm sau, sư y vào pháp
sư Kinh khê ở chùa Linh ẩn, núi Đại tự thụ
giới cụ túc. Sau vì Hòa thượng Hư vân viết
thư dạy sư là “Đạo Phật dời về Nam” nên
DUNG HI

D
1332
năm Dân quốc 43 (1954) sư từ Hương cảng
đến Tân gia ba. Sư thường qua lại Tân gia
ba và Cát long pha (Kuala Lumpur) để
hoằng pháp và sáng lập Hội nghiên cứu
Phật học Mã lai á. Năm Dân quốc 48 (1959),
sư tịch ở Cát long pha, thọ 72 tuổi.
Sư có các trứ tác: Phật giáo và Thiền
tông, Cát đằng tập, Vô tướng tụng giảng
thoại, Bách dụ kinh tuyển giảng v.v...
DUNG HỮU THÍCH
........
Tức là thừa nhận nghĩa phụ bên cạnh
nghĩa chính trong khi giải thích kinh luận.
Cũng gọi Dung hữu thuyết.
DUNG SỰ TƯƠNG NHẬP DUY THỨC
Là một trong 10 lớp Duy thức do tông
Thiên thai thành lập. Nghĩa là do bản thể
viên dung vô ngại nên muôn vàn hiện
tượng dung hợp vào nhau (tương nhập)
mà mỗi hiện tượng vẫn giữ thể tính riêng
biệt, rõ ràng phân minh, nhưng không
ngăn ngại lẫn nhau. [X. Hoa nghiêm kinh
thám huyền kí Q.13] (xt. Thập Trùng Duy
Thức).
DUNG TAM THẾ GIAN THẬP THÂN
.................
Cũng gọi Dung tam thế gian thập Phật.
Theo tông Hoa nghiêm, khi bồ tát Viên
giáo dùng trí hiểu biết chân thực quan sát
toàn pháp giới, Bồ tát thấy muôn tượng
muôn vật đều là thân Phật cả. Thân Phật ở
đây được chia làm 10 thứ gọi chung là Dung
tam thế gian thập thân, là một trong hai
loại Thập thân của tông Hoa nghiêm.

Mười thân là:
1. Chúng sinh thân: chỉ cho chúng sinh
trong sáu đường.
2. Quốc độ thân: nơi cư trú của chúng
sinh trong sáu đường.
3. Nghiệp báo thân: nghiệp nhân cảm
quả sinh ra thân chúng sinh hoặc thân quốc
độ.
4. Thanh văn thân: người tu quán bốn
đế cầu Niết bàn.
5. Độc giác thân: người tu quán 12 nhân
duyên cầu Niết bàn.
6. Bồ tát thân: người tu sáu độ cầu chính
giác.
7. Như lai thân: thân Phật tròn đầy tu
hành ở nhân vị.
8. Trí thân: thân Phật có đủ thực trí
năng chứng.
9. Pháp thân: thân Phật có đủ chân lí
sở chứng.
10. Hư không thân: thực thể bao trùm
pháp giới, che khắp chúng sinh.
Ba thân trước trong 10 thân trên đây
thuộc phần nhiễm (nhơ nhớp), thân thứ 4
đến thứ 9 thuộc phần tịnh (trong sạch);
thân Hư không thứ 10 thì lìa các tướng
nhiễm, tịnh, hữu, vô, và là chỗ nương của
hai phần nhiễm, tịnh.
Lại nữa, thân Quốc độ trong 10 thân
tức là Quốc độ (khí) thế gian; thân chúng
sinh thứ nhất và thân thứ 3 đến thứ 6, là
Chúng sinh thế gian; thân thứ 7 đến thứ
10 là Trí chính giác thế gian. Mười thân
này dung nhiếp các pháp của ba thế gian
mà là thể của Tì lô chính giác, nên gọi là
Dung tam thế thập thân.
Ngoài ra, nhờ 10 thân này mà hiểu biết

được cảnh sở tri của giác thể Phật tì lô giá
na, nên cũng gọi là Giải cảnh thập thân.
[X. kinh Hoa nghiêm (bản dịch cũ) Q.27;
thập địa kinh luận Q.10; Hoa nghiêm kinh
Thám huyền kí Q.14; Hoa nghiêm ngũ
giáo chương Q.2; Hoa nghiêm huyền đàm
Q.30].
DUNG THÔNG
.....
Dung hợp thông suốt hoàn toàn không
DUNG HỮU THÍCH

D
1333
trở ngại. Cùng nghĩa với tương tức tương
nhập.
Viên ngộ Phật quả thiền sư ngữ lục
quyển 14 (Đại 47, 775 hạ), nói: “Đức sơn
đánh, Lâm tế hét đều đưa đến triệt ngộ vô
sinh, thấu suốt ngọn nguồn, dung thông tự
tại”. [X. Ma ha chỉ quán Q.7].
DUNG THÔNG NIÊM PHẬT DUYÊN KHỞI
Gồm 2 quyển, do ngài Lương trấn, người
Nhật bản, soạn. Cũng gọi Dung thông
duyên khởi, Dung thông đại niệm Phật
duyên khởi.
Nội dung chủ yếu trình bày tông nghĩa
của tông Dung thông niệm Phật và tiểu sử
của ngài Lương nhẫn, vị tổ khai sáng của
tông này, có phụ thêm tranh vẽ. Sách này
hiện còn hai loại bản:
1. Bản của chùa Thanh lương ở Tha
nga, tương truyền bắt đầu được soạn từ năm
Ứng vĩnh 21 (1414) cho đến 30 năm sau
mới xong, lời văn của Thiên hoàng Hậu
tiểu tùng và các công khanh, tướng quân
như Túc lợi nghĩa trì v.v... còn tranh do
các ông Hạnh quảng, Hạnh tú, Quang quốc,
Tịch tế, Vĩnh xuân v.v... vẽ.
2. Bản của chùa Thiền lâm, tranh do
Thổ tá Quang tín dựa theo bản của chùa
Thanh lương mà vẽ vào năm Khoan chính
thứ 4 (1463), còn lời văn thì do Thiên hoàng
Hậu hoa viên và các Tướng quân soạn. [X.
Nhật bản ấn thư khảo Q.2; Nhật bản quốc
bảo toàn tập tập 32].
DUNG THÔNG NIÊM PHẬT TÔNG
Một trong 13 tông của Phật giáo Nhật

bản. Gọi đủ: Dung thông đại niệm Phật tông,
gọi tắt: Đại niệm Phật tông. Do Đại sư Thánh
ứng Lương nhẫn sáng lập.
Vào năm Vĩnh cửu thứ 5 (1117), ngài
Lương nhẫn đề xướng thuyết niệm Phật:
Thập giới nhất niệm, tự tha dung thông
(Mười cõi một niệm, mình người dung
thông). Nghĩa là công đức niệm Phật của
một người dung thông với tất cả mọi người,
cũng thế, công đức niệm Phật của tất cả
mọi người dung thông với một người. Hơn
nữa, một hạnh niệm Phật thông với muôn
hạnh, muôn hạnh đầy đủ trong một hạnh
niệm Phật, cho nên tất cả công đức đều
viên mãn, được vãng sinh Tịnh độ.
Năm Minh trị thứ 7 (1874), tông này
chính thức công bố tên tông và lấy chùa
Đại niệm Phật ở thành phố Đại phản làm
Tổng bản sơn. [X. Bản triều cao tăng truyện
Q.51].
DUNG THÔNG VIÊN MÔN CHƯƠNG
Có 1 quyển, do ngài Đại thông Dung
quán đời thứ 46 của tông Dung thông niệm
Phật ở Nhật bản soạn, thu vào Đại chính
tạng tập 84.
Nội dung trình bày nhân duyên tổ
Lương nhẫn sáng lập tông Dung thông
niệm Phật, giải thích tên tông và nói rõ tông
nghĩa. Đây là Thánh điển căn bản của tông
này.
DUNG THÔNG VỌNG TƯỞNG
...........
Tức là tưởng ấm, tưởng uẩn, một trong
năm thứ vọng tưởng.
DUNG THÔNG VỌNG TƯỞNG

D
1334
Sắc thân của chúng sinh là thực chất,
suy nghĩ là tình giả, thực và giả khác nhau
xa, nhưng lại hay tương ứng với nhau, là
bởi vọng tưởng dung hợp.
Lại nữa, tâm sinh tưởng giả, hình là
vật thực, tâm và hình khác nhau, nhưng
có thể tương ứng nhau là nhờ tưởng dung
thông. Tâm, cảnh theo nhau không gián
đoạn, đều là vọng tưởng, nên gọi là Dung
thông vọng tưởng. (xt. Ngũ Vọng
Tưởng).
DUNG THỨC
Chỉ cho người thông suốt sự lí.
Thành duy thức luận thuật kí quyển 1
phần đầu (Đại 43, 229 thượng), nói: “Sinh
dung thức ấy, đẹp dấu truyền đăng”. (Bậc
thông suốt sự lí sinh ra đời này là cái dấu
tích tốt đẹp cho sự truyền nối ngọn đèn
chính pháp).
DỤNG
Là tác dụng, công dụng, hoặc là mục
đích, lí do v.v...
Dụng có rất nhiều nghĩa, nhưng có thể
thu gọn vào hai nghĩa sau:
1. Dụng. Phạm: Prayojana. Là mục
đích lí do các sự chỉ dạy. Cùng với Sở
thuyên (Phạm: Abhidheya), Tương thuộc
(Phạm: sambandha) gọi chung là Tam sự
(ba việc), là hiển bày đại cương của Luận
thư. Các nhà chú giải Ấn độ, bắt đầu từ
khoảng thế kỉ VI, VII, đã dùng Tam sự để
biểu thị cương yếu của Luận thư. Trong
đó, Dụng, chỉ cho mục đích hoặc mục tiêu
trứ tác Luận thư; Sở thuyên, chỉ chủ đề

của Luận thư; Tương thuộc thì biểu thị ý
nghĩa của việc soạn thuật Luận thư. Chẳng
hạn như bộ Trung luận chú của ngài
Nguyệt xứng, thì duyên khởi “Bát bất”
trong kệ qui kính là Sở thuyên, hí luận
tịch tĩnh cát tường Niết bàn là Dụng, vì
lòng từ bi cứu độ tất cả chúng sinh mà
ngài Long thụ trứ tác Trung luận là Tương
thuộc.
Ngoài tam sự (Dụng, Sở thuyên, Tương
thuộc) kể ở trên, còn có nhiều trường hợp
thêm Dụng chi dụng (Phạm: Prayojansva
prayojana, dụng của dụng) nữa mà thành
Tứ sự (bốn việc). Nhưng trường hợp dùng
Tứ sự để hiểu rõ đại cương của kinh luận
thì ở vào thời kì tương đối muộn hơn, vì
lúc ấy, phương thức chú thích đã nghiễm
nhiên có đủ phong cách chỉnh lí hoàn bị
và nghiêm túc. Dụng chi dụng là biểu thị
mục dích chân chính của Luận thư, phần
nhiều nói đến mục tiêu có tính chất tôn
giáo của nó.
Ngoài ra, cũng có không ít trường hợp
bàn về Dụng của các thuật ngữ và tư tưởng
v.v... Chẳng hạn như về tính Không thì
cùng nêu Dụng, Tướng (Phạm: Lakwaịa)
và Nghĩa (Phạm:Artha) của nó. Như trong
luận Bát nhã đăng của ngài Thanh biện thì
Dụng của tính không là hí luận tịch diệt,
Tướng của tính không là trí biết rõ chân
như, còn nghĩa cũa tính không thì chỉ cho
tướng chân thực.
2. Dụng. Là tác dụng, công năng. Đối
lại với Thể. Là phạm trù lí luận của hệ thống
triết học Phật giáo có tính chất tổ chức do
các tông Hoa nghiêm, Thiên thai hoàn
thành vào thời đại Tùy, Đường.

Tam luận huyền nghĩa (Đại 45, 7 trung),
nói: “Chẳng chân chẳng tục gọi là Thể
chính; chân đi với tục, gọi là Dụng chính”.
Cũng sách đã dẫn lại nói: Bát nhã và
Phương tiện thực không có trước sau, nay
nói có trước sau là vì lấy Bát nhã làm thể,
lấy Phương tiện làm dụng.
Luận Đại trí độ cũng nói: như lấy vàng
làm thể, làm thành các đồ trang sức đẹp đẽ
là dụng. Cũng như ngài Lục tổ Tuệ năng
nói định và tuệ là cùng một thể tính, chẳng
DUNG THỨC

D
1335
phải hai: Định là thể của tuệ, tuệ là dụng
của định.
Tóm lại, “thể” phần nhiều chỉ cho
thắng nghĩa, bản chất, tuyệt đối, tức là chỉ
cho thế giới tĩnh chỉ, thế giới tuyệt đối;
còn “dụng” thì biểu thị thế tục, tương đối,
tức là thế giới hoạt động, thế giới tương
đối. Tuy nhiên, mối quan hệ giữa thể và
dụng, trên căn bản, là “tức thể tức dụng”,
nghĩa là đứng về phương diện tuyệt đối
mà nói thì thể tức là dụng, dụng tức là
thể, tính chất tức nhất, tương tức này đặc
biệt được nhấn mạnh trong triết học Phật
giáo.
Thêm nữa, “thể” là chỉ cho tự thể của
tất cả pháp hữu vi đều có, còn “dụng” thì
chỉ cái tác dụng mà mỗi một tự thể có đầy
đủ. Do đó, ba tướng sinh, trụ, diệt của pháp
hữu vi cũng đều có thể của tự thể và dụng
của tác dụng của nó. Trung quán luận sớ,
Thập nhị môn luận sớ v.v... bàn về ba tướng
hữu vi rất rõ. Còn luận Đại thừa khởi tín
thì ngoài Thể, Dụng ra, lại thêm “Tướng”
nữa mà thành là “Tam đại” (Thể đại, Dụng
đại, Tướng đại). [X. luận Đại tì bà sa Q.39;
luận Câu xá Q.5].
DỤNG DIÊT
Đối lại với Thể diệt. Chấm dứt tác dụng.
Giáo nghĩa “Tam thế thực hữu” (ba đời
thực có) của luận Câu xá cho rằng khi các
pháp diệt, thể của chúng không diệt, vì thể
là hằng hữu thường còn, chỉ có tác dụng
diệt mất mà thôi. (xt. Thể Diệt).
DỤNG ĐẠI

Một trong ba đại: Thể, Tướng, Dụng.
Đại nghĩa là cùng khắp pháp giới, rộng lón
vô biên.
Cứ theo luận Đại thừa khởi tín, thì Dụng
đại là chỉ cho tác dụng của chân như, tức
là tác dụng to lớn có khả năng sinh ra thiện
nhân thiện quả của tất cả thế gian và xuất
thế gian. Cũng chính là thể tính của tâm
chúng sinh có đầy đủ tất cả công đức, tự
đáy nguồn bên trong ngấm ngầm huân tập
tâm vọng nhiễm, bên ngoài hiện báo thân,
hóa thân để giáo hóa chúng sinh. Nhờ hai
dụng trong, ngoài này, khiến người ta trước
hết tu nhân thiện thế gian được quả thiện
thế gian; rồi sau tu nhân thiện xuất thế gian
mà được diệu quả xuất thế gian.
Luận Đại thừa khởi tín (Đại 32, 575 hạ),
nói: “Ba là Dụng đại, hay sinh thiện nhân
thiện quả của tất cả thế gian và xuất thế
gian”.
Lại cứ theo Đại thừa khởi tín luận
nghĩa sớ quyển thượng phần trên của ngài
Tuệ viễn (chùa Tịnh ảnh, đời Tùy), thì
“dụng” của Dụng đại có hai nghĩa: Nhiễm
dụng và Tịnh dụng; thế gian là nghĩa
nhiễm dụng, xuất thế gian là nghĩa tịnh
dụng.
Ngoài ra, đối với bản thể, tướng trạng
và tác dụng rộng lớn vô hạn của vũ trụ
pháp giới, Mật tông cũng lập thuyết Tam
đại. Trong đó, Dụng đại là chỉ cho tác dụng
của thân mật, ngữ mật và ý mật tương ứng
một cách sâu xa kín nhiệm. [X. luận Thích
ma ha diễn Q.1; Đại thừa khởi tín luận nghĩa
kí Q.thượng; Hoa nghiêm kinh thám huyền
kí Q.1]. (xt. Tam Đại).
DỤNG HUÂN TẬP

Đối lại với “Tự thể tướng huân tập”. Nhờ
sức huân tập (xông ướp) ngoại duyên của
chư Phật, Bồ tát mà thiện căn của chúng
sinh được tăng trưởng.
Cứ theo luận Đại thừa khởi tín nói, thì
trong bốn thứ huân tập: Vô minh, vọng
tâm, vọng cảnh giới và tịnh pháp, thì tịnh
pháp huân tập được chia làm hai loại: Chân
như huân tập và Vọng tâm huân tập. Trong
DỤNG HUÂN TẬP

D
1336
đó, Chân như huân tập lại được chia làm
Tự thể tướng huân tập và Dụng huân tập.
(xt. Tứ Huân Tập)
DỤNG KHÂM
Vị tăng đời Nam Tống. Lúc đầu theo
ngài Nguyên chiếu học Luật ở chùa Linh
chi, giữ gìn kính cẩn, được mọi người quí
mến.
Một hôm, sư nghe lời ngài Nguyên chiếu
dạy chúng tăng: “Sống truyền bá Tì ni, chết
sinh về an dưỡng”, sư liền theo lời dạy ấy
mà nguyện vãng sinh Tịnh độ, một lòng
kiên định, không lui sụt.
Về sau, sư mở đạo tràng, ở viện Thất
bảo tại Tiền đường, mỗi ngày niệm Phật
ba vạn câu. Một hôm, thần thức của sư
đến Tịnh độ, thấy các tướng lạ của Phật
và Bồ tát, mới bảo thị giả, ngày mai ta sẽ
về Tây phương. Rồi sư cho họp chúng
niệm Phật, sáng hôm sau sư ngồi xếp bằng
chắp tay hướng về tây mà tịch, không rõ
tuổi thọ.
Sư để lại các tác phẩm: A di đà kinh sớ
siêu huyền kí 1 quyển, Quán kinh sớ bạch
liên kí 4 quyển. [X. Phật tổ thống kỉ Q.28].
DỤNG TĂNG
Có hai nghĩa:
1. Trong Thiền lâm, khi cử hành pháp
sự nghi thức tống táng, thỉnh các tăng lữ
để hô truyền gọi là Dụng tăng.
2. Trong pháp hội, Dụng tăng chỉ cho
vị tăng phụ trách các việc lặt vặt, thông
thường phần nhiều do các vị tăng không
giữ các chức vụ trọng yếu đảm nhận.

DỤNG THỨC
I. Dụng thức: Một trong chín loại
Hiển thức. Cũng gọi Chính thụ thức.
Luận Hiển thức (do ngài Chân đế dịch)
lấy “Tam giới duy thức” làm nòng cốt mà
lập ra thuyết chín thức, cho rằng trong
ba cõi có hai loại thức: Hiển thức và Phân
biệt thức. Hiển thức là thức gốc, tức là
thức A lại da, dựa vào tác dụng của nó
chuyển làm năm trần (sắc, thanh, hương,
vị, xúc) bốn đại (đất, nước, lửa, gió) mà
chia làm chín loại, trong đó, Dụng thức
là loại thứ ba, tức loại thức chuyển làm
sáu thức: Mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý v.v...
[X. Thành duy thức luận thuật kí Q.1
phần đầu; Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm
chương Q.1 phần cuối]. (xt. Cửu Thức
Nghĩa).
II. Dụng thức: Cùng nghĩa với chuyển
thức. Nghĩa là chuyển biến nghiệp thức căn
bản vô minh thành thức năng kiến, như
“Chuyển thức đắc trí”, “Chuyển thức thành
trí” v.v...
Luận Trung biên phân biệt quyển
thượng (Đại 31, 451 hạ), nói: “Thứ nhất
gọi Duyên thức, thứ hai là Dụng thức, đối
với các cảnh trần, khởi tác dụng nhận lãnh,
phân biệt, lựa chọn mà thành các tâm pháp:
thụ, tưởng, hành. (xt. Chuyển Thức Đắc
Trí).
DŨNG ĐẦU
Vị tăng trông coi các loại thùng, như
thùng chứa nước... trong Thiền lâm.
Chương Huyền sa sư bị trong Cảnh đức
truyền đăng lục quyển 18 (Đại 51, 346
trung), nói: “Vị Dũng đầu tên là Văn xuống
núi. Sư hỏi: “Dũng đầu xuống núi bao giờ

về?” Đáp: “Dăm, ba hôm?” Sư nói: “Lúc về
có gánh theo một thùng không đáy về
không?” Văn không đáp được”.
DŨNG ĐỂ THOÁT
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Nguyên
DỤNG KHÂM

D
1337
nghĩa là cái thùng trút mất đáy. Trong Thiền
lâm, từ ngữ này được dùng để chỉ cho việc
đã đạt đến cảnh giới đại ngộ không còn
mảy may ngờ vực, giống như cái thùng đã
trút mất đáy, mọi vật trong thùng đều rơi
xuống đất, chẳng còn sót lại thứ nào.
Bích nham lục tắc 22 (Đại 48, 162 hạ),
nói: “Sau đến Đức sơn hỏi: “Việc trong tông
thừa kẻ học này có phần gì hay không?”
Đức sơn phang cho một gậy rồi hỏi: “Nói
cái gì? Ta bây giờ giống như cái thùng mất
đáy (Thoát để dũng)”.
DŨNG NIÊM PHẬT
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Phương pháp niệm Phật do sư Không dã
thuộc tông Thiên thai sáng chế vào thời
đại Bình an của Nhật bản. Cũng gọi Không
dã niệm Phật, Không dã dũng.
Dũng nghĩa là nhảy múa. Dũng niệm
Phật là lối niệm Phật hoặc niệm kệ tụng
vừa vỗ tay vừa đánh chiêng trống, cho đến
khi thấm sâu được vị pháp hỉ ngây ngất thì
tự nhiên nhảy múa theo nhịp chiêng trống.
Sau, phương pháp niệm Phật này dần dần
được dân gian hóa, các hội Lục trai niệm
Phật ở Kinh đô (Kyoto), Cát tây niệm Phật
và Bào trai niệm Phật ở Giang hộ v.v... được
người đời gọi là Dũng niệm Phật. [X. Nguyên
hanh thích thư Q.14; Bản triều cao tăng
truyện Q.64].
DŨNG THÂN THẤT THỤ
Thân bay lên cao gấp bảy lần cây đa la.
Cứ theo Đại ban Niết bàn kinh hậu phần
quyển thượng chép, thì đức Thích tôn cất

mình bay lên hư không cao gấp bảy lần
cây đa la, phóng ánh sáng chiếu soi trời
người.
Bài minh trên bia của ngài Tịnh giác
nói: “Mở miệng nói muôn lời, âm thanh
hòa chim suối, bay lên cao gấp bảy lần cây
đa la, ánh sáng chiếu trời người”.
DŨNG TUYỀN
.....
Suối tuôn chảy. Phạm:sùtra (Tu đa la,
kinh) gồm có năm nghĩa, Dũng tuyền là
nghĩa thứ ba. Tức là văn nghĩa Tu đa la
tuôn chảy như dòng suối bất tận. [X. Pháp
hoa huyền nghĩa Q.8]. (xt. Kinh).
DŨNG TUYỀN KỊ NGƯU
Dũng tuyền cỡi trâu. Tên công án trong
Thiền tông.
Sự tích Thiền sư Dũng tuyền Cảnh hân
(đệ tử nối pháp của ngài Thạch sương Khánh
chư) phá trừ cái thấy biết phân biệt của hai
Thiền khách Cương và Đức.
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 16
Dũng tuyền Cảnh hân chương nói: Có hai
Thiền khách là Cương và Đức muốn đến
hỏi đạo nơi sư, giữa đường thấy sư cỡi trâu
mà không biết, liền buột miệng nói (Đại
51, 329 hạ): “Móng trâu và sừng trâu rất rõ
ràng, thế mà người ngồi trên lưng trâu không
biết!” Sư bèn thúc trâu đi thật nhanh.
Sau đó, hai Thiền khách nghỉ lại dưới
gốc cây, nấu trà. Sư quay lại, xuống trâu,
đến gần hỏi:
“Hai vị vừa từ đâu đến?”
Đáp: “Từ đàng kia”.
Sư nói: “Việc đàng kia thế nào?”
Hai Thiền khách nâng tách trà. Sư lại nói:
“Đây là việc bên này, còn việc đàng kia

thế nào?”
Hai Thiền khách không đáp được. Sư
lại nói:
“Đừng bảo kẻ cỡi trâu không biết, nghe!”
DŨNG TUYỀN TỰ
........
Chùa nằm ở chân núi Bạch vân thuộc
DŨNG TUYỀN TỰ

D
1338
Cổ sơn thuộc Phúc châu. Vào cuối đời
Đường, dân ở châu này thường chôn người
chết trong núi rồi làm nhà bên cạnh mộ để
ở, hết tang thì dỡ nhà. Trong núi vốn có
chùa Hoa nghiêm và dòng suối.
Cứ theo truyền thuyết thì vùng này có
một cái đầm, trong đầm có con rồng dữ.
Vào năm Kiến trung thứ 4 (783) đời Đường,
ngài Linh kiệu (kiêu) tụng kinh Hoa nghiêm
để đuổi rồng đi, rồi làm chùa ở đó đặt tên
là chùa Hoa nghiêm. Vào thời pháp nạn
Hội xương chùa bị hoang phế.
Năm Khai bình thứ 2 (908) đời hậu
Lương, Mân vương là Vương thẩm tri xây
dựng lại, đặt tên
là chùa Dũng
tuyền; đệ tử nối
pháp của ngài
Tuyết phong
Nghĩa tồn là
Thiền sư Thần
án trụ trì, mở
rộng thêm điện
đường, tăng
phòng nên chùa
đã trở thành ngôi
tùng lâm. Vua
Chân tông nhà Tống ban bảng hiệu “Dũng
tuyền Thiền viện”; năm Vĩnh lạc thứ 5
(1407) đổi lại là chùa. Các ngài Vĩnh giác
Nguyên hiền, Vi lâm Đạo bái đều đã trụ trì
chùa này.
Hiện nay chùa đã có hơn 1000 năm
lịch sử, là danh lam bậc nhất ở đông nam.

Các tòa kiến trúc trong chùa được bố cục
theo thế núi, giữ được hình thế thiên nhiên,
qui mô to lớn, được xếp vào một trong năm
Thiền viện lớn ở Phúc châu.
Chùa nổi tiếng về tạng kinh và các
tạng bản như: Nam Bắc tạng đời Minh,
Long tạng đời Thanh và 2400 bản gỗ
khắc chữ của Đại phương quảng Phật
hoa nghiêm kinh toản yếu 120 quyển
do ngài Đạo bái soạn vào đầu năm Khang
hi, là kho báu thu góp và tàng trữ các
bản kinh xưa của Phật giáo Trung quốc.
[X. Cổ sơn chí Q.2; Phúc kiến thông chí
Q.264; Đại thanh nhất thống chí]. (xt.
Cổ Sơn)
DŨNG XUẤT
.....
Từ dưới đất vọt lên, phun lên.
Trong các kinh có nhiều chỗ nói về các
sự tích thần diệu có vật báu hoặc Phật, Bồ
tát đột nhiên từ dưới đất hiện lên. Như phẩm
Kiến bảo tháp trong kinh Pháp hoa có ghi
việc tháp Đa bảo từ dưới đất nhô lên, rồi
phẩm Tòng địa dũng xuất cũng nói việc vô
lượng hằng sa Đại bồ tát từ dưới đất vọt
lên.
DUY
Phạm:Màtratà. Âm Hán: Ma đát lạt đa.
I. Duy. Chữ này gồm có ba nghĩa:
1. Giản biệt: Phân biệt pháp này khác
với pháp khác.
2. Quyết định: Quyết định có pháp này.
3. Hiển thắng: Hiển bày sự thù thắng
của pháp này. [X. Đại thừa pháp uyển nghĩa
lâm chương Q.1 phần cuối; Thành duy thức
luận thuật kí Q.1 phần đầu].
DŨNG XUẤT

Điện Đại Hùng Chùa Dũng Tuyền Tháp Xá Lợi Trong Lầu Để Kinh Chùa Dũng Tuyền

D
1339
II. Duy. Học phái Số luận dùng “Duy”
để biểu thị ý nghĩa nguyên tố cực vi.
Luận kim thất thập quyển thượng (Đại
54, 1250 hạ) nói: “Năm duy sinh năm đại,
thanh duy sinh không đại (...) hương duy
sinh địa đại”.
DUY BẠCH
Vị tăng tông Vân môn ở cuối đời Bắc
Tống, người Tĩnh giang (Quế lâm, Quảng
tây), họ Nhiễm, năm sinh năm mất không
rõ. Vua ban thụy là Phật quốc thiền sư, nối
pháp ngài Pháp tú ở chùa Pháp vân tại Biện
kinh. Về sau, sư cũng trụ trì chùa này. Chùa
Pháp vân, chùa Tuệ lâm và chùa Trí hải là
ba tùng lâm lớn của Thiền tông tại Biện
kinh thời bấy giờ. Nhờ ba tùng lâm này mà
tông phong của Thiền tông được phát triển
và thịnh hành.
Thời ấy, sư thường được thỉnh vào
Hoàng cung để giảng pháp thiền, vua Triết
tông và Huy tông rất cung kính.Tháng 8
niên hiệu Kiến trung tĩnh quốc năm đầu
(1101), sư đưa bộ Kiến trung tĩnh quốc
tục đăng lục 30 quyển do sư soạn cho
vua xem, vua viết bài tựa rồi cho đưa vào
tạng.
Lúc tuổi già, sư dời về ở chùa Thiên đồng
tại Minh châu (phía đông huyện Ngân tỉnh
Chiết giang) và tịch ở đó.
Trứ tác: Kiến trung tĩnh quốc tục đăng
lục 30 quyển, Đại tạng kinh cương mục chỉ
yếu lục 8 quyển. [X. Gia thái phổ đăng lục
Q.5; Phật tổ lịch đại thông tải Q.19; Thích
thị kê cổ lược Q.14].

DUY CẢNH VÔ THỨC
Chỉ có cảnh không có thức. Đối lại với
“Duy thức vô cảnh”.
Duy cảnh vô thức là chủ trương thừa
nhận cảnh bên ngoài là có thật.
Luận sư Hộ pháp của Hữu tông chủ
trương thuyết Duy thức vô cảnh (chỉ có
thức không có cảnh), cho rằng tất cả các
pháp đều do tâm biến hiện, chỉ có tâm thức
bên trong chứ không có cảnh giới bên ngoài.
Đối lại, luận sư Thanh biện của Không
tông thuộc phái Trung quán Ấn độ thì cho
rằng ở trong Chân đế thì tâm và cảnh đều
là chân không, ở trong Tục đế thì lập nghĩa
duy cảnh vô thức, tức sắc và tâm thức đều
tồn tại, vì thức bên trong có cảnh có tâm,
tâm phải nương cảnh mà khởi.
Ngoài ra, Duy cảnh vô thức cũng chỉ
cho Thuận thế ngoại đạo (nhà Duy vật luận
của Ấn độ) chủ trương cực vi của bốn đại
đất, nước, lửa, gió là thường còn, là thực
có, ngoài bốn đại cực vi ra không có vật gì
khác.
Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương
quyển 1 (Đại 45, 260 trung), nói: “Ngoại
đạo Thuận thế và luận sư Thanh biện lập
nghĩa Duy cảnh để phân biệt với nghĩa Duy
thức do luận sư Hộ pháp chủ trương”. (xt.
Duy Thức Vô Cảnh).
DUY CẨN
Vị tăng đời Đường ở chùa Tuệ nhật.
Năm Thái hòa thứ 8 (834) đời vua Văn
tông, sư theo A xà lê Pháp nhuận ở viện
Đông tháp chùa Thanh long thụ pháp Thai
tạng của Mật giáo.
Trứ tác của sư: Đại tùy cầu tức đắc đại
đà la ni minh vương sám hối pháp 1

quyển, Đại tì lô giá na kinh a xà lê chân
thực trí phẩm trung a xà lê trụ A tự quán
môn 1 quyển. [X. Quảng đại nghi quĩ bạt
văn; Đại nhật kinh truyền pháp thứ tự
kí].
DUY CHÍNH TRIỂN KHAI LƯỠNG THỦ
Duy chính dang rộng hai tay. Tên công
DUY ĐỘC TỰ MINH LIỄU

D
1340
án trong Thiền tông. Cũng gọi Bách trượng
khai điền (Bách trượng mở ruộng).
Là cơ pháp dùng động tác thay cho lời
nói để dạy chúng tăng của Thiền sư Bách
trượng Duy chính (Hòa thượng Niết bàn) ở
đời Đường.
Chương Bách trượng Niết bàn trong
Ngũ đăng hội nguyên quyển 4 (Vạn tục 138,
64 thượng), nói: “Một hôm, Hòa thượng
Bách trượng Niết bàn nói với chúng tăng
rằng, các ông và ta đi cày ruộng, ta sẽ nói
đại nghĩa cho các ngươi nghe”.
Khi cày ruộng xong, về chùa, chúng
tăng xin sư nói đại nghĩa (nghĩa rốt ráo
cùng tột), sư dang rộng hai tay, chúng
chẳng hiểu gì”. [X. Cảnh đức tuyền đăng
lục Q.6].
DUY ĐỘC TỰ MINH LIỄU
Chỉ một mình biết rõ.
Đại đạo của Phật Tổ chỉ có người tu
hành giác ngộ mới biết rõ, ngoài ra không
ai thấy được.
Phẩm Công đức trong kinh Pháp hoa
quyển 6 (Đại 9, 184 thượng), nói:
“Bồ tát thân trong sạch
Thấy suốt cõi thế gian
Chỉ một mình mình rõ
Người khác không biết được”
DUY HIỀM GIẢN TRẠCH
Chỉ vì phân biệt lựa chọn. Lời nói này
có xuất xứ từ bài Tín tâm minh của ngài
Tăng xán, Tổ thứ ba của Thiền tông.
Trong bài Minh này có câu “Chí đạo vô
nan, duy hiềm giản trạch (Đạo tột bậc không

khó, chỉ vì chúng sinh hay phân biệt lựa
chọn), nghĩa là đại đạo của Phật, Tổ xưa
nay vốn bình đẳng, không cấp bậc, không
sai khác, tự do tự tại, chỉ vì tâm chúng sinh
phân biệt lựa chọn, ưa, ghét nên mới sinh
ra khó, dễ khác nhau. Nếu không lấy, bỏ,
ghét, ưa thì mười phương thông suốt, bốn
hướng lung linh.
DUY HỮU NHẤT THỪA PHÁP VÔ NHỊ DIÊC
VÔ TAM
Chỉ có pháp Nhất thừa, không hai cũng
không ba. Lời nói này có xuất xứ từ phẩm
Phương tiện trong kinh Pháp hoa.
Nguyên văn như sau (Đại 9, 8 thượng):
“Thập phương Phật độ trung
Duy hữu Nhất thừa pháp
Vô nhị diệc vô tam
Trừ Phật phương tiện thuyết
(Trong cõi Phật mười phương
Chỉ có pháp Nhất thừa
Không hai cũng không ba
Trừ Phật phương tiện nói)
Giáo pháp của Phật chỉ có một Phật thừa
nói trong kinh Pháp hoa là chân thực, còn
nói hai thừa (Tiểu thừa, Đại thừa) hoặc ba
thừa (Thanh văn, Duyên giác, Bồ tát) thì
chỉ là nói phương tiện để dìu dắt chúng
sinh.
DUY KHẨU THỰC
Cũng gọi Duy tà thực. Duy chỉ cho bốn
phương. Tỉ khưu học các nghề chú thuật,
bói toán để đoán lành dữ làm kế mưu sinh,
gọi là Duy khẩu thực. Đây là một trong bốn
tà mệnh mà đức Phật cấm các tỉ khưu không
được làm. [X. kinh Tạp a hàm Q.18; Pháp
uyển châu lâm Q.90]. (xt. Tứ Chủng Tà
Mệnh).

DUY KÌ NAN
Phạm:Vighna. Vị tăng thời Tam quốc,
người Thiên trúc, năm sinh năm mất không
rõ. Gia đình theo đạo thờ lửa, sư cũng cho
sự tế lửa là trên hết. Về sau, do chịu ảnh
DUY HIỀM GIẢN TRẠCH

D
1341
hưởng của một vị sa môn nên sư bỏ cái
học của mình mà qui y theo Phật, nghiên
cứu ba tạng; đặc biệt tinh thông bốn bộ A
hàm.
Năm Hoàng vũ thứ 3 (224) thời Tam
quốc Ngô, sư cùng Trúc luật viêm (Trúc
tương viêm) đến Vũ xương dịch kinh Pháp
cú 2 quyển, kinh A sai mạt bồ tát 4 quyển,
nhưng vì các vị không thạo Hán văn nên
kinh các vị dịch có rất nhiều chỗ không rõ
nghĩa.
Vào những năm cuối thời vua Huệ đế
(ở ngôi 290 - 306) nhà Tấn, sa môn Pháp
lập và Pháp cự dịch lại kinh Pháp cú làm
5 quyển. [X. Lương cao tăng truyện Q.1;
Phật tổ thông tải Q.5; Lục học tăng truyện
Q.1].
DUY KÍNH
.....
Vị Tăng thời Ngũ đại. Người huyện Vĩnh
thái tỉnh Phúc kiến, năm sinh năm mất
không rõ. Sau khi xuất gia, sư tham học
ngài Tuyết phong Nghĩa tồn và rồi nối pháp
của ngài. Sau, sư lại đi học hỏi các nơi, ở tại
đạo tràng Bát chu ở Nam nhạc tỉnh Giang
tây, được vua Sở kính trọng, thỉnh sư về ở
Báo từ đông tạng, ban cho sư áo đỏ và hiệu
Bảo văn đại sư.
Khoảng năm Khai bình (907 - 911)
đời Hậu Lương, sư biên tập Tục bảo lâm
truyện 4 quyển, Nam nhạc cao tăng
truyện, và soạn: Kính đăng tụng, Tuyền
phục tụng, Phòng tà luận, Thích tán,
Tượng cốt kệ, Kính hòa thượng giác địa

tụng v.v... [X. Tổ đường tập Q.11; Tống
cao tăng truyện Q.17; Cảnh đức truyền
đăng lục Q.19].
DUY MA
Phạm: Vimalakìrti. Âm Hán: Tì ma la
cật lợi đế. Cũng gọi Tì ma la cật, Duy ma
cật, Vô cấu xưng, Tịnh danh, Diệt cấu minh.
Đệ tử tại gia của đức Phật và là Trưởng giả
ở thành Tì xá li (Phạm:Vaizàlì) trung Ấn
độ. Tuy là tại gia, nhưng cư sĩ Duy ma rất
tinh thông giáo nghĩa của Phật giáo Đại thừa,
chỗ tu chứng của ngài cũng cao xa, nên dù
là đệ tử xuất gia cũng có người không sánh
kịp.
Cứ theo kinh Duy ma chép, có lần cư sĩ
thị hiện bị bệnh và nói: “Vì chúng sinh
bệnh nên tôi bệnh”. Đức Phật sai bồ tát
Văn thù và
các đệ tử
khác đến
thăm ngài,
nhân dịp
ấy, ngài
du ng
những lời
hỏi và đáp
để diễn bày
ý nghĩa sâu
kín của Đại
thừa như:
Không, vô
tướng v.v...
Tại Trung quốc, có rất nhiều những bức
điêu khắc và hội họa miêu tả cuộc vấn đáp
giữa cư sĩ Duy ma và bồ tát Văn thù, như
vào đời Đường có: Tự tháp kí của Đoàn
thành thức, tranh biến tướng Duy ma vẽ

trên vách trong Chính điện của chùa Bồ
tát ở phường Bình khang tại Trường an
v.v...
Còn nhà ở của ngài Duy ma vuông vức
mỗi bề một trượng nên gọi Duy ma phương
trượng, Tịnh danh cư sĩ phương trượng. [X.
Duy ma kinh nghĩa sớ Q.1; Chú duy ma
cật kinh Q.1; Duy ma nghĩa kí Q.1 phần
đầu, Duy ma kinh huyền sớ Q.2; Huyền
ứng âm nghĩa Q.8; Cư sĩ phần đăng lục
Q.thượng].
DUY MA KINH
Tranh Duy Ma Biến Tướng

D
1342
DUY MA KINH
Phạm: Vimalakìrti-nirdeza. Gồm 3
quyển, 14 phẩm, do ngài Cưu ma la thập
dịch vào đời Diêu Tần, đưa vào Đại chính
tạng tập 14. Cũng gọi Duy ma cật sở thuyết
kinh, Duy ma cật kinh. Mục đích kinh này
là nói rõ pháp môn giải thoát bất khả tư nghị
mà ngài Duy ma đã chứng được, cho nên
còn gọi là kinh Bất khả tư nghị giải thoát.
Nhân vật chính trong kinh này là cư sĩ
Duy ma, một trưởng giả ở thành Tì xá li
trung Ấn độ ở thời đại đức Phật. Thuở ấy,
đức Phật đang ở thành Tì xá li, các con của
500 Trưởng giả đến chỗ đức Phật, xin ngài
nói pháp. Lúc đó, cư sĩ Duy ma bị bệnh,
đức Phật sai các vị tỉ khưu và Bồ tát đến
thăm bệnh, nhân dịp này, cư sĩ Duy ma
bàn luận sâu rộng về Phật pháp với Bồ tát
Văn thù và các vị cùng đi, nhân đó mà
thành kinh này.
Kinh Duy ma được đặt trên nền tảng tư
tưởng “không” của Bát nhã, xiển dương đạo
thực tiễn của Bồ tát Đại thừa, nói rõ các
đức mục tôn giáo mà các tín đồ tại gia phải
tu hành. Toàn bộ kinh lấy cư sĩ Duy ma
làm nhân vật trung tâm, xuyên qua phương
thức bàn luận về Phật pháp giữa ngài và
Bồ tát Văn thù để tuyên dương chân lí của
Phật giáo Đại thừa.
Kinh này được thành lập vào khoảng
thế kỉ thứ nhất Tây lịch, sau kinh Bát nhã,
là một trong những kinh điển Đại thừa ở
thời kì đầu. Ở Ấn độ, kinh này rất thịnh
hành và thường được trích dẫn trong các

bộ luận như: Đại trí độ v.v... Tại Trung quốc
kinh này còn được truyền dịch, tụng trì rộng
rãi hơn.
Cứ theo các bản ghi chép về kinh điển
qua các thời đại, thì kinh Duy ma có tất cả
bảy bản Hán dịch, hiện chỉ còn ba bản.
Ngoại trừ bản dịch của ngài Cưu ma la thập
còn có:
1. Kinh Duy ma cật, gồm 2 quyển hoặc
3 quyển, do ngài Chi khiêm dịch ở nước
Ngô vào thời Tam quốc (Ngụy, Thục, Ngô).
Cũng gọi: Kinh Duy ma cật sở thuyết bất
khả tư nghị pháp môn, kinh Phổ nhập đạo
môn, kinh Phật pháp phổ nhập đạo môn,
kinh Phật pháp phổ nhập đạo môn tam
muội, kinh Duy ma. Thu vào Đại chính
tạng tập 14, là bản Hán dịch xưa nhất hiện
còn.
2. Kinh Vô cấu xưng, gồm 6 quyển, do
ngài Huyền trang dịch vào đời Đường. Cũng
gọi kinh Thuyết vô cấu xưng, thu vào Đại
chính tạng tập 14.
Trong ba bản dịch hiện còn, về cách
kết cấu văn kinh và nghĩa lý đại khái giống
nhau, nhưng cũng có một vài chỗ sai khác:
Chẳng hạn như bài kệ tán Phật trong
phẩm thứ nhất, bản dịch của ngài Chi
khiêm là 10 bài tụng, bản của ngài La thập
là 18 bài, bản của ngài Huyền trang là 19
bài rưỡi. Nếu bàn về mức độ phiên dịch
chính xác thì bản của ngài Huyền trang
phải được đặt lên hàng đầu; còn nếu nói
về văn dịch khéo léo, nhuần nhuyễn thì
phải nhường cho bản của ngài La thập,
ngòi bút dịch của ngài rất lưu loát đẹp đẽ,
xưa nay được coi là tác phẩm nghệ thuật
ưu tú trong văn học kinh Phật và được

lưu thông rất rộng rãi.
Kinh này còn có bản dịch Tây tạng được
đưa vào trong kinh tập Phật thuyết bộ của
Đại tạng kinh Tây tạng. Ngoài ra, có bản
dịch tiếng Mãn châu và tiếng Mông cổ dịch
theo bản dịch Tây tạng.
Những bản chú thích trọng yếu của kinh
này có: Duy ma nghĩa kí của ngài Tuệ viễn
(đời Tùy), Duy ma kinh huyền sớ của ngài
Trí khải, Duy ma kinh nghĩa sớ của ngài
Cát tạng, Duy ma kinh huyền luận cũng
của ngài Cát tạng. [X. Trinh nguyên tân
định thích giáo mục lục, Cổ kim dịch kinh
DUY MA KINH HUYỀN SỚ

D
1343
đồ kỉ Q.3; Khai nguyên thích giáo lục Q.4;
Tân biên chư tông giáo tạng tổng lục Q.1].
DUY MA KINH HUYỀN SỚ
Gồm 6 quyển, do ngài Trí khải đời Tùy
soạn, thu vào Đại chính tạng tập 38. Cũng
gọi Duy ma kinh luợc huyền, Duy ma kinh
huyền nghĩa, Tịnh danh huyền nghĩa, Tịnh
danh huyền sớ, Tịnh danh huyền.
Bản sớ này dùng “ngũ trùng huyền
nghĩa”, phương pháp giải thích kinh của
tông Thiên thai, để chú giải ý chỉ sâu kín
của kinh Duy ma theo bản dịch của ngài
Cưu ma la thập, có thể được xem là tác
phẩm khái luận về kinh Duy ma. Toàn sách
viện dẫn rất nhiều kinh luận như: Hoa
nghiêm, Pháp hoa, Niết bàn, Ma ha bát nhã,
Địa trì, Thanh tịnh pháp hành và luận Đại
trí độ, Thập địa kinh luận, Nhiếp đại thừa
v.v... Sách này được soạn tại Kim lăng vào
năm Khai hoàng 15 (595) đời Tùy.
Bộ sớ này và tác phẩm Duy ma kinh
văn sớ cũng do ngài Trí khải soạn được coi
là hai viên ngọc trong các chú sớ kinh Duy
ma của tông Thiên thai. [X. Chư tông
chương sớ Q.1].
DUY MA KINH LƯỢC SỚ
I. Duy ma kinh lược sớ. Gồm 5 quyển,
do ngài Cát tạng (549 - 623) soạn vào đời
Tùy. Cũng gọi Duy ma cật sở thuyết kinh
sớ, Bất khả tư nghị giải thoát kinh sớ, Tịnh
danh kinh lược sớ, Duy ma kinh sớ, thu
vào Vạn tục tạng tập 29.
Ngài Cát tạng còn soạn một bộ sớ nữa
là: Duy ma kinh nghĩa sớ gồm 6 quyển,

cũng gọi Quảng sớ, cho nên, để đối lại, sách
này được gọi là lược sớ. Hai bộ sớ này đều
là sách chú thích kinh Duy ma, nhưng ý
thú khác nhau. Nghĩa sớ thì chú thích
những câu văn trong kinh, còn sách này
(lược sớ) thì giải rõ ý nghĩa bao hàm trong
kinh. Cho nên, nếu muốn biết sự liễu giải
của ngài Cát tạng đối với kinh Duy ma thì
phải tham khảo cả hai bộ sớ này mới thấy
rõ được.
II. Duy ma kinh lược sớ. Gồm 10
quyển, Đại sư Trí khải (538 - 597) giảng
vào đời Tùy, ngài Trạm nhiên (711 - 782)
đời Đường sửa lại. Cũng gọi Duy ma lược
sớ, thu vào Đại chính tạng tập 38. Bộ sớ
này lược bớt bộ Duy ma kinh văn sớ 28
quyển của ngài Trí khải thành 10 quyển,
cả hai bộ đều lưu hành ở cuối đời Đường
và đầu đời Ngũ đại. [X. Tân biên chư tông
giáo tạng tổng lục Q.1]. (xt. Duy Ma Kinh
Sớ).
DUY MA KINH NGHĨA KÍ
Gồm 4 quyển hoặc 8 quyển. Do ngài
Tuệ viễn (523 - 592) soạn vào đời Tùy. Cũng
gọi Duy ma nghĩa kí, Duy ma cật sở thuyết
kinh chú, Duy ma nghĩa sớ, thu vào Đại
chính tạng tập 38.
Sách này giải thích văn nghĩa kinh Duy
ma. Trước hết, nói rõ về hai tạng Thanh
văn và Bồ tát, đồng thời, chỉ ra sự khác
nhau giữa Tiệm giáo và Đốn giáo và phán
kinh Duy ma thuộc Bồ tát tạng Đốn giáo,
kế đến giải thích đề kinh Duy ma, sau hết,
phần còn lại lần lượt giải thích văn nghĩa
của kinh.
Câu văn sách này điêu luyện, giải nghĩa
cao siêu mầu nhiệm, phát huy được ý chỉ

sâu kín của kinh Duy ma. Vì tác giả bộ sách
này thuộc tông Địa luận, nên trong sách
có nhiều chỗ hiển bày đặc sắc của tông này
về thuyết “A lại da chân thức”.
Lại nữa, trong sách, gặp chỗ cần phải
giải thích rõ thêm thì thường thấy xuất hiện
từ ngữ “Nghĩa như biệt chương”. “Biệt
chương” ở đây là chỉ cho Đại thừa nghĩa
chương, vì thế biết sách này được soạn sau
DUY MA KINH NGHĨA SỚ

D
1344
sách Đại thừa nghĩa chương. [X. Tục cao
tăng truyện Q.8; Tân biên chư tông giáo
tạng tổng lục Q.1].
DUY MA KINH NGHĨA SỚ
I. Duy ma kinh nghĩa sớ. Gồm 6 quyển,
do ngài Cát tạng (549 - 623) soạn vào đời
Tùy. Cũng gọi Duy ma kinh sớ, Duy ma
kinh quảng sớ, Tịnh danh kinh quảng sớ,
Duy ma quảng sớ, thu vào Đại chính tạng
tập 38.
Tác giả bộ sớ này đứng trên lập trường
của tông Tam luận để giải thích kinh Duy
ma. Trước hết bàn về “huyền nghĩa”, kế
đến chú thích bản văn trong 14 phẩm của
kinh Duy ma. Phần “huyền nghĩa” có thể
được coi là khái luận về kinh Duy ma,
cũng có thể được xem là lời tựa của sách
này. Sau, phần huyền nghĩa này được lấy
riêng ra mà thành “Duy ma kinh du ý” 1
quyển.
Về phần chú thích, trước hết giải thích
tên phẩm, kế đến nói đại ý của phẩm ấy,
sau cùng lần lượt giải thích văn kinh. Trong
quá trình chú thích, soạn giả thường trích
dẫn lời của các ngài Cưu ma la thập, Tăng
triệu và Hưng hoàng v.v...
II. Duy ma kinh nghĩa sớ. Gồm 5 quyển
(hoặc 3 quyển). Do Thái tử Thánh đức của
Nhật bản soạn, thu vào Đại chính tạng tập
56.
Sách này giải thích rõ văn nghĩa kinh
Duy ma. Trước hết giải thích tên kinh, cho
Duy ma cật là bậc Đại thánh đã lên ngôi vị
chính giác, kế đến chia văn kinh ra làm ba

phần:
1. Tự thuyết: Từ phẩm Phật quốc đến
phẩm Bồ tát.
2. Chính thuyết: Từ phẩm Văn thù sư
lợi vấn tật đến nửa trước của phẩm Kiến a
súc Phật.
3. Lưu thông thuyết: Từ nửa sau của
phẩm Kiến a súc Phật đến phẩm Chúc lụy.
Sách này phần nhiều tham khảo Chú
duy ma cật kinh của ngài Tăng triệu và trích
dẫn lời của Tăng triệu, Đạo sinh v.v...
nhưng cũng có nêu những ý kiến riêng của
tác giả.
Sách này cùng với Pháp hoa sớ, Thắng
man sớ được gọi chung là “Thái tử tam kinh
sớ” (Ba bộ kinh sớ do Thái tử soạn).
DUY MA KINH SỚ
Gồm 28 quyển, do Đại sư Thiên thai
Trí khải soạn vào đời Tùy. Cũng gọi Tịnh
danh quảng sớ, Duy ma kinh đại sớ, Duy
ma kinh văn sớ, Duy ma kinh quảng sớ,
Duy ma sớ, Duy ma la cật kinh văn sớ, thu
vào Vạn tục tạng tập 27, 28.
Sách này chú thích kinh Duy ma theo
bản dịch của ngài Cưu ma la thập. Đáp lời
thỉnh cầu của Tùy Dạng đế, ngài Trí khải
giảng, đệ tử ghi chép đến phẩm Phật đạo
quyển 27, phần còn lại do đệ tử ngài là Quán
đính (561 - 632) thêm vào mà hoàn thành.
Sách này chú thích 14 phẩm của kinh
Duy ma, trước hết, nói rõ về nguyên nhân
của mỗi phẩm và mối quan hệ giữa các
phẩm, kế đến giải thích tường tận về tên
phẩm.
Nội dung bao quát, lập luận chặt chẽ,
đứng trên lập trường tông Thiên thai, giải
thích rõ nghĩa chân thực về nước Phật

thanh tịnh, luận giải rất sâu sắc thấu đáo.
Qua sách này và Duy ma kinh huyền nghĩa,
người ta có thể thấy được quan điểm của
tông Thiên thai đối với kinh Duy ma.
Ngoài ra, ngài Trạm nhiên (711 - 782)
đời Đường, rút bớt sách này thành Duy ma
kinh lược sớ 10 quyển, rồi lại chú thích 10
quyển này mà thành Duy ma kinh sớ kí 3
quyển (hoặc 6 quyển).
Đến đời Tống, ngài Trí viên (976 -
1022) lại chú thích Duy ma kinh lược sớ
DUY MA KINH SỚ

D
1345
10 quyển mà thành là Duy ma kinh lược
sớ thùy dụ kí 10 quyển để phát huy ý chỉ
của tông Thiên thai. (xt. Duy Ma Kinh
Huyền Sớ).
DUY NA
Hai chữ Duy na là từ gồm cả Phạm và
Hán. Duy là cương duy, nghĩa là quản lí
mọi việc. Na là gọi tắt của tiếng Phạmkarmadàna
(âm Hán: yết ma đà na), dịch ý là thụ
sự......nghĩa là đem công việc trong chùa
trao cho một người nào đó chịu trách nhiệm.
Duy na, cũng gọi là Đô duy na, xưa dịch
là Duyệt chúng (làm đẹp lòng mọi người),
Hộ tự (trông nom gìn giữ chùa viện). Tức
là chức vụ trông coi quản lý công việc của
chúng tăng ở trong chùa.
Cứ theo luật Thập tụng quyển 34, thì
thuở xưa đức Phật ở nước Xá vệ, Ngài muốn
mọi việc trong chúng tăng được sắp xếp có
trật tự nên mới đặt chức Duy na.
Tứ phần luật san phồn bổ khuyết hành
sự sao quyển thượng phần 1 (Đại 40, 6
trung) chép: “Theo luận Thập tụng, bấy giờ
trong Tăng phường không có người báo
giờ giấc, đánh kiền chùy, không có người
quét dọn, sửa sang giảng đường, nhà ăn
uống, không có người sắp xếp giường chiếu
và chỉ bảo người nhặt sạch sâu trùng trong
rau, trái và thực phẩm, khi ăn xong không
có người lấy nước, lúc mọi người nói to ồn
ào, không có ai ra hiệu nhắc nhở v.v... vì
thế mà đức Phật đặt ra chức Duy na”.
Căn cứ vào đoạn văn trên đây thì biết,
chức Duy na đã do chính đức Phật chế định.

Từ xưa đến nay, trong các chùa viện lớn
đều có đặt Tam cương: Thượng tọa, Tự chủ
(trụ trì) và Duy na, trong đó, vị Duy na thống
lãnh toàn thể chư tăng trong trụ xứ.
Tại Trung quốc, Luật tông, Thiền tông
v.v... đều lập chức Duy na. Trong Thiền
tông, Duy na là một trong sáu vị Tri sự, là
chức vụ trọng yếu kiểm điểm uy nghi của
chư tăng. Trong các tông phái khác, thì Duy
na là người hướng dẫn trong các cuộc hành
lễ, cầm hiệu lệnh, tuyên sớ, đọc văn hồi
hướng v.v...
Sắc tu bách trượng thanh qui quyển 4
có qui định rõ quyền hạn và trách nhiệm
của chức Duy na (Đại 48, 1132 trung): “Duy
na giữ giềng mối trong chúng tăng, điều hòa
thu nhiếp tất cả, khi có khách tăng đến lưu
trú, kiểm tra xem độ điệp thật hay giả; chúng
có tranh cãi thì phân trần hòa giải; xem xét
thứ tự giới lạp (tuổi hạ), giường chiếu mùng
mền, tất cả việc tăng trong ngoài, lớn nhỏ
đều phải lo liệu. Đọc văn hồi hướng, dùng
thanh âm làm Phật sự, đặc biệt quan tâm
đến các vị tăng đau ốm hoặc qua đời; (...)
nếu có việc khẩn cấp hoặc được nghỉ phép
mà rời khỏi tùng lâm, thì phải mang sổ giới
lạp, sổ nghỉ phép, sổ mà vị Đường tư phải
biết, giao hết cho vị Tri khách nhờ giữ giùm”.
Trong chế độ Tăng quan ở Trung quốc,
chức Duy na bắt đầu được lập ra từ đời
Diêu Tần. Đời Bắc Ngụy cũng đặt Tăng
quan để trông nom các việc trong cả nước
có liên quan đến Phật giáo. Ở trung ương
lập Chiêu huyền tào, lấy Sa môn thống làm
vị tăng quan tối cao và đặt Duy na làm phó
quan. Ở các địa phương thiết lập Tăng tào,
lấy vị Tăng thống làm Trưởng quan, cũng

đặt Duy na làm phó quan. [X. Lương cao
tăng truyện Q.6; Nam hải kí qui nội pháp
truyện Q.4; Thiền lâm tượng khí tiên Chức
vị môn].
DUY NGÃ ĐỘC TÔN
Chỉ có ta là tôn quí hơn hết.
Cứ theo kinh Đại bản trong Trường a
hàm quyển 1 chép, đức Thế tôn sinh ra từ
hông bên phải của mẫu hậu Ma da phu
nhân, sau khi xuống mặt đất, Ngài đi bảy
bước, nhìn khắp bốn phương, giơ một tay
DUY NGHIỄM BẤT VI

D
1346
lên nói (Đại 1, 4 hạ): “Thiên thượng thiên
hạ duy ngã độc tôn” (Trên trời dưới trời,
chỉ có ta là tôn quí).
Thích môn qui kính nghi quyển thượng
nói, vì ở Ấn độ thời bấy giờ có 96 thứ ngoại
đạo đều tự gọi là Đại thánh, là thầy trời và
người, vì muốn khiến tà về chính nên đức
Thế tôn thị hiện tướng đi bảy bước, giơ tay
lên trời, nói: “Duy ngã độc tôn” để biểu thị
trong ba cõi chỉ có Phật là tôn quí, sẽ cứu
độ tất cả trời, người dứt khổ sống chết, khiến
hết thảy chúng sinh đều được yên vui. Còn
các tà đạo khác chẳng phải là chỗ để chúng
sinh nương cậy, vì thế mà nói “Thiên thượng
thiên hạ, duy ngã độc tôn”.
[X. kinh Quá khứ hiện tại nhân quả Q.1;
kinh Phương quảng đại trang nghiêm Q.3;
Hữu bộ tì nại da tạp sự Q.20; Đại đường tây
vực kí Q.6].
DUY NGHIỄM BẤT VI
...........
Duy nghiễm không làm gì. Tên công
án trong Thiền tông.
Ngài Dược sơn Duy nghiễm ở đời
Đường tự nói sự ngồi thiền của sư chẳng
để làm gì cả. Tức sự ngồi thiền của sư đã
siêu việt tư duy phân biệt, đã đạt đến chân
lí tuyệt đối.
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 14 (Đại
51, 311 trung), chép: “Một hôm sư ngồi
thiền, Thạch đầu thấy hỏi: Ông ngồi đây
làm gì? Sư đáp: Chẳng làm gì cả? Thạch
đầu nói: Vậy là ngồi không đấy à? Sư đáp:
Ngồi không cũng là làm. Thạch đầu hỏi:

Ông vừa nói chẳng làm gì cả, vậy là chẳng
làm cái gì? Sư đáp: Nghìn Thánh cũng không
biết!”. [X. Thiền uyển mông cầu Q.hạ; Ngũ
đăng hội nguyên Q.5].
DUY NGUYÊN BIÊT THỜI Ý
Chỉ có nguyện mà không có hành là
biệt thời ý. Đây là luận điểm của các nhà
Nhiếp luận đề ra để phê bình thuyết Hạ hạ
phẩm vãng sinh nói trong kinh Quán vô
lượng thọ. Cũng gọi Duy nguyện vô hành
biệt thời ý.
Biệt thời ý, là Phật đặt phương tiện để
khuyến khích chúng sinh khiến không
biếng nhác, nên khi nói về quả tương lai.
Ngài tạm giấu hạnh nghiệp trong quá trình
tu hành mà bảo có thể được quả. Tức như
kinh Quán vô lượng thọ tuy nói người vãng
sinh Tịnh độ phải đầy đủ cả nguyện và
hành, nhưng cũng nói chỉ có nguyện không
thôi cũng vãng sinh.
Các nhà Nhiếp luận căn cứ vào thuyết
này mà giải thích rằng nguyện chỉ là cái
nhân xa của sự vãng sinh, cho nên phải ở
thời gian khác (biệt thời) trong vị lai mới
được quả vãng sinh. Trái lại trong chương
Biệt thời ý hội thông của Quán kinh huyền
nghĩa phần, ngài Thiện đạo cho rằng sự
niệm Phật nói trong kinh Quán vô lượng
thọ chính là nguyện hành đầy đủ, chứ không
phải biệt thời ý. [X. Nhiếp đại thừa luận
(bản dịch đời Lương) Q.trung]. (xt. Nguyện
Hành).
DUY NHẤT (1202 - 1281)
.....
Vị tăng phái Dương kì tông Lâm tế đời
Tống, người Mặc trì, Tư châu (tỉnh Tứ
xuyên), họ Giả, hiệu là Hoàn khê. Lúc nhỏ,

sư theo học ngài Giác khai ở chùa Phạm
nghiệp cùng thôn, 12 tuổi được Trương
hưởng tuyền ấn khả sau một cuộc vấn đáp.
Năm 20 tuổi sư xuất gia và thụ giới cụ túc ở
chùa Cam lộ tại Thành đô năm 22 tuổi.
Sau đó, sư đi hỏi đạo các nơi, tham yết ngài
Vô chuẩn Sư phạm ở núi Dục vương và
được làm thị giả. Về sau, sư theo ngài Vô
chuẩn Sư phạm đến Kính sơn giữ chức Tri
tạng. Hai năm sau, sư nối pháp thầy làm
Thủ tọa.
DUY NGUYÊN BIÊT THỜI Ý

D
1347
Năm Thuần hựu thứ 6 (1246), sư hoằng
pháp ở chùa Thụy nham tỉnh Chiết giang,
rồi lần lượt giảng pháp tại các chùa Bảo
phong, Huệ lực, Tư thánh, Báo ân quang
hiếu ở tỉnh Giang tây, chùa Sùng thánh ở
tỉnh Phúc kiến và chùa Cảnh đức ở tỉnh
Chiết giang v.v... Sư tịch vào năm Chí
nguyên 18, thọ 80 tuổi.
Trứ tác: Hoàn khê Duy nhất thiền sư
ngữ lục 2 quyển, thu vào Vạn tục tạng tập
122. [X. Tăng tục truyền đăng lục Q.4].
DUY PHẬT DỮ PHẬT TRI KIẾN
Sự thấy biết giữa Phật với Phật. Nghĩa
là Trí của Phật thì chỉ có Phật với Phật
mới biết được, chứ chúng sinh không thể
hiểu được. Đồng nghĩa với câu “Duy Phật
dữ Phật nãi năng cứu tận” (Chỉ có Phật
với Phật mới biết suốt hết được). Có hai
nghĩa:
1. Cảnh giới giác ngộ của Phật chỉ có chư
Phật biết với nhau, còn các Bồ tát ở Nhân vị
(giai vị tu nhân) không thể biết được.
2. Chỉ có quả Phật (Phật đã chứng ngộ
quả Phật) và Nhân Phật (Bồ tát sẽ chứng
quả rốt ráo) mới biết được, còn Nhị thừa
(Thanh văn, Duyên giác) và phàm phu đều
không biết được.
Kinh Diệu pháp liên hoa quyển 1 (Đại
9, 5 hạ), nói: “Pháp hiếm có khó hiểu bậc
nhất mà Phật đã thành tựu được thì chỉ có
Phật với Phật mới biết cùng suốt được thực
tướng của pháp ấy”.
Theo kinh Pháp hoa thì “Duy Phật” là
chỉ cho đức Thích ca Như lai, còn “dữ Phật”

là chỉ cho các đức Phật khác.
Nhưng, theo Đại nhật kinh sớ thì
“Duy Phật” là chỉ cho đức Đại nhật Như
lai (chủ), còn “dữ Phật” thì chỉ cho 19
vị Chấp kim cương trong mạn đồ la
(bạn). Mười chín vị Kim cương cũng là
thân sai biệt của Như lai, chứ không phải
chúng sinh chưa giác ngộ, cho nên nói
là chỉ có Phật với Phật. [X. kinh Vô
lượng nghĩa; Phẩm Phương tiện kinh
Pháp hoa Q.1].
DUY TẮC
.....
I. Duy tắc (751 - 830). Vị thiền tăng
thuộc tông Ngưu đầu ở đời Đường. Cũng
gọi Di tắc. Người Trường an, họ Trường
tôn. Lúc đầu, sư theo ngài Tuệ trung, sau
khi ngộ được ý chỉ sâu kín, sư liền đi về
phương nam, đến núi Thiên thai vào hang
Phật quật mở tinh xá, và làm Sơ tổ của học
phái Phật quật.
Năm Thái hòa thứ 4 (830) đời Đường
sư thị tịch, thọ 80 tuổi. Các trứ tác của sư
gồm: Dung tổ sư văn 3 quyển Tự tập; Bảo
chí thích đề, Nam du Phó đại sĩ tự, Vô sinh
đẳng nghĩa. [X. Tống cao tăng truyện Q.10;
Cảnh đức truyền đăng lục Q.4; Thích thị
nghi niên lục Q.5]
II. Duy tắc (? - 1354). Vị tăng tông
Lâm tế đời Nguyên. Người thôn Vĩnh,
huyện Cát an, tỉnh Giang tây, họ Đàm,
hiệu Thiên như.
Lúc nhỏ sư xuất gia nơi ngài Hòa sơn,
sau du phương đến núi Thiên mục, được
pháp nơi Thiền sư Trung phong Minh bản
và nối pháp ngài.
Niên hiệu Chí chính năm đầu (1341)

đời Thuận đế nhà Nguyên, sư đến ở rừng
Sư tử tại Tô châu. Năm sau, các học trò
hợp lực kiến tạo chùa Bồ đề chính tông,
thỉnh sư thuyết pháp, mở rộng tông phong
Lâm tế. Sư được vua ban áo kim lan và
hiệu “Phật tâm phổ tế văn tuệ đại biện thiền
sư”.
Sư còn nghiên cứu giáo chỉ của ngài
Vĩnh minh tông Thiên thai, hoằng dương
Tịnh độ giáo, viết Tịnh độ hoặc vấn để
phá trừ ngờ vực và sách tiến tu hành Tịnh
độ.
DUY TÂM

D
1348
Sư tịch vào năm Chí chính 14 (1354),
không rõ tuổi thọ.
Sư có các trứ tác: Lăng nghiêm kinh
hội giải 20 quyển, Lăng nghiêm kinh viên
thông sớ 10 quyển, Tịnh độ hoặc vấn,
Thiền tông ngữ lục, Thập phương giới
đồ thuyết. [X. Tục Thích thị kê cổ lược
Q.1; Ngũ đăng hội nguyên tục lược Q.6;
Ngũ đăng nghiêm thống Q.23; Tịnh độ
thánh hiền lục Q.4; Thích thị nghi niên
lục Q.9].
DUY TÂM
Phạm:Citta-màtra. Tất cả sự tồn tại
trong vũ trụ đều do tâm biến hiện, ngoài
tâm không có pháp nào tồn tại. Tâm là
bản thể chân thực duy nhất của vạn hữu.
Hoa nghiêm nhất thừa thập huyền môn
(Đại 45, 518 trung), nói: “Ba cõi hư vọng,
chỉ do tâm tạo”.
Tông Pháp tướng giải thích tâm là thức
A lại da và nói vạn pháp duy thức; tông
Hoa nghiêm thì giải thích là tâm Như lai
tạng tự tính thanh tịnh, hàm ý là chân như
theo duyên sinh ra các pháp.
Trong Thập bất nhị môn chỉ yếu sao
quyển thượng, ngài Tri lễ dùng hai từ “duy
tâm” và “do tâm” để phân biệt thuyết Duyên
khởi của Đại thừa và Tiểu thừa.
Kệ của Bồ tát Như lai lâm trong phẩm
Dạ ma thiên cung Bồ tát thuyết kệ trong
kinh Hoa nghiêm (60 quyển) quyển 10 (Đại
9, 465 hạ), nói:
“Tâm như thợ vẽ giỏi
Vẽ các thân năm ấm

Tất cả trong thế giới
Không pháp nào chẳng tạo
Tâm Phật cũng như vậy
Phật chúng sinh cũng thế
Tâm, Phật và chúng sinh
Cả ba không sai khác”
Ở đây, theo tông Hoa nghiêm, tâm là
năng tạo (người tạo tác). Phật và chúng sinh
là sở tạo (những thứ được tạo ra), người
ngộ Như lai tạng là Phật, người mê Như lai
tạng là chúng sinh. Duyên khởi có dơ có
sạch khác nhau, nhưng tự thể của tâm thì
giống nhau, cho nên tâm, Phật và chúng
sinh không sai khác.
Trái lại, phái Sơn gia trong tông Thiên
thai cho Phật, tâm và chúng sinh cùng là
pháp tam thiên, cho nên không những chỉ
tâm là năng tạo, mà Phật và chúng sinh
cũng là năng tạo. Cũng thế, chẳng phải chỉ
Phật và chúng sinh là sở tạo, mà tâm cũng
là sở tạo.
Còn tông Pháp tướng giải thích nghĩa
này là chỉ có thức không có cảnh, tông
Chân ngôn thì bảo ba mật (thân, ngữ, ý)
của Phật và của chúng sinh là bình đẳng.
[X. Phẩm Thập địa trong kinh Hoa nghiêm
(60 quyển) Q.25; Thập địa kinh luận Q.8;
luận Thành duy thức Q.2; Thành duy thức
luận thuật kí Q.2 phần cuối; Hoa nghiêm
kinh thám huyền kí].(xt. Sơn Gia, Sơn
Ngoại; Duy Thức).
DUY TÂM DO TÂM
Từ ngữ phân biệt thuyết Duyên khởi
giữa Đại thừa và Tiểu thừa.
Theo Thập bất nhị môn chỉ yếu sao
quyển thượng của ngài Tri lễ thì Đại thừa
duy tâm, Tiểu thừa do tâm. Tức thuyết Duyên

khởi của Đại thừa cho rằng muôn tượng la
liệt trong vũ trụ đều không tồn tại ngoài
tâm, nên chủ trương duy tâm biến hiện,
như kinh Hoa nghiêm (bản dịch mới) quyển
19 (Đại 10, 102 trung), nói: “Nên quán tính
pháp giới, tất cả duy tâm tạo”. Thập địa kinh
luận quyển 8 (Đại 26, 169 thượng), nói: “Hết
thảy ba cõi, duy tâm chuyển biến”.
Khi bàn về “duy tâm” này, tông Pháp
tướng và tông Pháp tính giải thích không
giống nhau. Tông pháp tướng cho thức A
DUY TÂM DO TÂM

D
1349
lại da là gốc của duyên khởi, cho nên duy
tâm tức là duy thức, cũng tức là do sự huân
tập, chuyển biến của thức A lại da thứ 8
mà nói muôn pháp duy thức.
Tông Pháp tính thì căn cứ vào bản thể
của nhất tâm chân như mà lập thuyết duyên
khởi, do tính chất bất biến của tâm chân
như mà chủ trương tất cả duy tâm tạo. Tuy
có sự sai khác như thế, nhưng cả hai tông
này đều nói là duy tâm.
Thuyết duyên khởi của Tiểu thừa thì
chủ trương ba đời thực có, pháp thể hằng
có, đối lại với duy tâm mà gọi là do tâm và
cho thể tính của các pháp mỗi thứ đều khác
nhau, nên nương theo sức tạo tác của hoặc
và nghiệp mà chia ra năng tạo và sở tạo.
Chủ trương “do tâm” này chưa làm sáng tỏ
được lí các pháp thu nhiếp về một tâm.
Ngoài ra, các học giả tông Thiên thai y
cứ vào Thập bất nhị môn chỉ yếu sao mà
giải thích Đại thừa duy tâm tương đương
với Biệt giáo và Viên giáo, còn Tiểu thừa
do tâm thì tương đương với Tạng giáo và
Thông giáo.
DUY TÂM DUYÊN KHỞI
Nghĩa là các pháp đều nương vào một
tâm (Như lai tạng) mà sinh khởi. Đồng nghĩa
với “Nhất tâm duyên khởi”. Đây là giáo nghĩa
cơ bản của tông Hoa nghiêm nói rõ ý nghĩa
của các loại duyên khởi, như: Pháp giới
duyên khởi, Như lai tạng duyên khởi v.v...
Duyên khởi, có nghĩa là các yếu tố điều
kiện quan hệ với nhau, nương vào nhau
mà khiến các pháp sinh khởi.

(xt. Duy Tâm, Duy Thức).
DUY TÂM HỒI CHUYỂN THIÊN THÀNH MÔN
.
Một trong 10 huyền môn cũ của tông
Hoa nghiêm. Đây là căn cứ vào tâm mà nói
rõ cái căn bản của duyên khởi, cũng chính
là tất cả các pháp đều nương vào tâm Như
lai tạng tự tính thanh tịnh mà được thành
lập, thiện hay ác đều do tâm chuyển, cho
nên gọi là Duy tâm hồi chuyển (duy tâm
xoay chuyển).
Như dùng sư tử vàng làm ví dụ, thì vàng
là bản thể, sư tử dụ cho hiện tượng, vàng
và sư tử hoặc ẩn hoặc hiện, hoặc một hoặc
nhiều, đều không có tự tính, do tâm xoay
chuyển, nói sự nói lí có thành có lập : đó là
Duy tâm hồi chuyển thiện thành môn
Ngài Pháp tạng cho rằng Duy tâm hồi
chuyển thiện thành môn, mới chỉ biểu thị
lí do các pháp vô ngại, chứ chưa thể biểu
thị tướng vô ngại, cho nên, trong Hoa
nghiêm kinh thám huyền kí quyển 1, ngài
đổi thành Chủ bạn viên minh cụ đức môn.
[X. Hoa nghiêm ngũ giáo chương Q.4;
Hoa nghiêm kinh tùy sớ diễn nghĩa sao
Q.10]. (xt. Thập Huyền Môn).
DUY TÂM TỊNH ĐỘ
Tịnh độ duy tâm biến hiện, tồn tại trong
tâm chúng sinh. Theo lí duy thức thì Tịnh
độ là do tâm Phật cũng như tâm phàm phu
biến hiện ra. Nếu nói về cõi nước do Như
lai biến hiện, thì vì tâm Như lai vô lậu nên
cõi nước cũng vô lậu. Còn nói theo cõi nước
do phàm phu biến hiện, thì vì tâm phàm
phu chưa được vô lậu nên cõi nước là hữu
lậu.
Lại nữa Phật cũng do tâm mình biến

hiện, ngoài tâm không thể thấy Phật. Bởi
vậy, Phật và Tịnh độ chẳng phải là pháp
ngoài tâm, đều duy tâm biến hiện.
Căn cứ vào thuyết trong Ma ha chỉ
quán, tông Thiên thai cho rằng, vọng tâm
khởi lên trong một sát na có đầy đủ ba nghìn
tính tướng của 10 giới, từ Phật giới đến địa
ngục giới, cho nên Tịnh độ chẳng phải tồn
tại ngoài tâm. Nghĩa này khác với lí tướng
phần của Duy thức.
DUY THỨC

D
1350
Thiền tông lấy thuyết “Tâm tịnh Phật
độ tịnh” của kinh Duy ma làm căn cứ, cho
rằng nếu thấy rõ tâm tính thì tức tâm tức
Phật, chỗ sáng suốt của tâm mình tức là
Tịnh độ, gọi là Duy tâm tịnh độ. [X. Lục tổ
đại sư Pháp bảo đàn kinh phẩm Nghi vấn;
luận Thích tịnh độ quần nghi Q.1 (Hoài
cảm);Vãng sinh tịnh độ quyết nghi nguyện
hành nhị môn (Tuân thức); Quán vô lượng
thọ kinh sớ diệu tông sao Q.1 (Trí lễ). Quán
vô lượng thọ kinh nghĩa sớ Q.thượng
(Nguyên chiếu); Vạn thiện đồng quy tập
Q.2; Lạc bang văn loại Q.4]. (xt. Kỉ Tâm Di
Đà).
DUY THỨC
Phạm:Vijĩapti-màtratà. Âm Hán: Tì
nhã để ma đát lạt đa.
Thức là bản thể của tâm, ngoài sự biến
hiện của thức, không có bất cứ vật gì thực
sự tồn tại nên gọi là Duy thức. Nghĩa là các
hiện tượng tâm, vật bên ngoài đều do Kiến
phần (chủ quan) và Tướng phần (khách
quan) của tự thể tám thức biến hiện ra. Vả
lại, những hình dạng tương tự của các đối
tượng nhận thức chỉ là bóng dáng từ trong
tâm ánh hiện ra mà cho là có thật, rồi đến
bản chất của các cảnh vật được xem là đối
tượng nhận thức cũng từ những hạt giống
trong thức A lại da biến sinh ra, cho nên
ngoài duy thức không có thực tại nào khác,
gọi là Duy thức vô cảnh (chỉ có thức không
có đối tượng), hoặc căn cứ theo nghĩa từ
thức biến ra mà gọi là Duy thức sở biến.
Cứ theo luận Thành duy thức quyển 2

thì sự biến hiện của thức có thể được chia
làm hai:
1. Nhân năng biến, cũng gọi Nhân biến,
Sinh biến. Tất cả sự tồn tại (các pháp) đều
từ hạt giống trong thức A lại da biến ra.
2. Quả năng biến, cũng gọi Quả biến,
Duyên biến. Kết quả của Nhân biến là do
sự phân biệt chủ quan, khách quan của tám
thức nhắm vào tác dụng đối tượng.
Quán tâm giác mộng sao quyển hạ chia
làm hai thứ đạo lí để thuyết minh sự biến
hiện của thức:
1. Huân tập đạo lí: Tức là nghĩa sinh
biến, hạt giống là do tác dụng của tự tâm
gieo sâu trong thức.
2. Chuyển biến đạo lí: Tức là nghĩa
duyên biến, do thức biến hiện kiến phần
và tướng phần.
Giáo nghĩa căn bản của tông Pháp tướng
là nói về tướng của Duy thức, cho rằng năm
vị trăm pháp không ngoài thức, đó là Tổng
môn duy thức hoặc Bất li môn duy thức.
Trong năm vị, Tâm vương là tự tướng của
thức, Tâm sở là những hoạt động tâm lí
tương ứng với Tâm vương, Sắc pháp do thức
biến hiện, Bất tương ứng hành pháp là phần
vị giả lập của ba vị trên (Tâm vương, Tâm
sở, Sắc pháp), Vô vi pháp là thực tính của
bốn vị trên (Tâm vương, Tâm sở, Sắc pháp,
Bất tương ứng hành pháp), y cứ vào các lí
do trên đây để hiển bày duy thức, gọi là
Biệt môn duy thức.
Biệt môn duy thức là vì những người
độn căn mà phân biệt Năng, Sở để thuyết
minh nên cũng gọi là Hư vọng duy thức,
Bất tịnh phẩm duy thức, Phương tiện duy
thức.

Bồ tát từ Sơ địa trở lên có thể liễu ngộ lí
duy thức, chứng được trí duy thức không
trần cảnh, chỉ còn lại chân thức, gọi là Chân
thực duy thức, Tịnh phẩm duy thức hoặc
Chính quán duy thức.
Luận Thành duy thức quyển 9, đối với
giáo lý Duy thức, nêu ra chín nạn (Duy thức
cửu nạn) để giải đáp. Đó là: Duy thức sở
nhân nạn, Thế sự quai tông nạn, Thánh
giáo tương vi nạn, Duy thức thành không
nạn, Sắc tuớng phi tâm nạn, Hiện lượng vi
tông nạn, Mộng giác tương vi nạn, Ngoại
thủ tha tâm nạn và Dị cảnh phi duy nạn.
DUY THỨC

D
1351
Ngoài ra, Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm
chương quyển 1 phần cuối chia thuyết Duy
thức trong các kinh luận thành năm loại
Duy thức: Cảnh duy thức, Giáo duy thức,
Lí duy thức, Hành duy thức và Quả duy
thức. Còn về sự tu hành của tông Duy thức
thì có Ngũ trùng duy thức quán (quán năm
lớp duy thức).
Tông Hoa nghiêm cho ba cõi đều do
một tâm tạo tác và nêu ra mười lớp Duy
thức để thuyết minh:
1. Tướng kiến câu tồn duy thức.
2. Nhiếp tướng qui kiến duy thức.
3. Nhiếp số qui vương duy thức.
4. Dĩ mạt qui bản duy thức.
5. Nhiếp tướng qui tính duy thức.
6. Chuyển chân thành sự duy thức.
7. Lí sự câu dung duy thức.
8. Dung sự tương nhập duy thức.
9. Toàn sự tương tức duy thức.
10. Đế võng vô ngại duy thức.
Nếu suy cứu đến cùng tột thì 10 lớp duy
thức trên đây cũng giống như tấm lưới bằng
châu ngọc của cung điện Đế thích (Nhân
đà la võng), trong một bao hàm tất cả, trong
tất cả đều đủ mỗi một, trùng trùng vô tận,
sự sự vô ngại.
Nếu đem 10 lớp duy thức phối hợp với
năm giáo, thì 1, 2, 3 là Thủy giáo, 4, 5, 6, 7
là Chung giáo và Đốn giáo, 8, 9, 10 là Viên
giáo.
Nhưng Hoa nghiêm kinh đại sớ sao
quyển 37 thì xếp Duy thức vào thuyết Tiểu
thừa. [X. Nhiếp đại thừa luận thích (bản

dịch đời Lương) Q.5; Hoa nghiêm kinh
thám huyền kí Q.13; Thành duy thức luận
thuật kí Q.7 phần cuối].
DUY THỨC CỬU NẠN
Chín vấn đề khó giải đáp được đặt ra
cho các nhà Duy thức học.
Luận Thành duy thức quyển 9 đã nêu
ra và giải đáp chín vấn nạn ấy như sau:
1. Duy thức sở nhân nạn. Căn cứ thành
lập Duy thức.
Hỏi: Căn cứ vào giáo lí nào mà lập luận
Duy thức?
Đáp: Căn cứ vào thuyết “Chư pháp duy
thức” trong các kinh luận như: Hoa
nghiêm, Giải thâm mật, Lăng già, Duy ma,
A tì đạt ma v.v... mà lập luận cảnh trong
tâm không lìa thức và dùng bốn tỉ lượng để
luận chứng.
2. Thế sự quai tông nạn. Trái với việc
đời.
Hỏi: Các việc ở đời có nơi chốn thời
gian nhất định, có tác dụng thực sự rõ ràng,
tại sao lại cho là cảnh không thật?
Đáp: Nếu nhất dịnh cho là có cảnh thật
thì tại sao cùng duyên theo một vật mà mình
và người lại thấy khác nhau, cảm nhận cũng
khác nhau?
3. Thánh giáo tương vi nạn. Trái với
giáo pháp của Phật.
Hỏi: Nếu ngoài tâm không có cảnh thật
như sắc v.v... thì tại sao trong kinh Phật lại
nói có 12 xứ như sắc v.v...?
Đáp: Nói có 12 xứ không phải cho rằng
ngoài tâm có sắc thật, mà để biết rõ là ngoài
tâm không có sắc thật.
4. Duy thức thành không nạn. Thức
cũng là không.

Hỏi: Nếu bảo rằng vì muốn chúng
sinh biết rõ các pháp là không mà nói
duy thức, thì thức ấy rốt cuộc cũng phải
là không?
Đáp: Vì phá trừ biến kế sở chấp (vọng
chấp ngoài tâm thật có pháp), nên nói pháp
không, vô ngã, chứ chẳng phải nói cảnh
của trí căn bản, trí hậu đắc và lí sự của Y
tha, Viên thành cũng là không, cho nên
duy thức không mắc lỗi thiên không (chỉ
chấp không).
5. Sắc tướng phi tâm nạn. Sắc (vật chất)
chẳng phải tâm thức.
DUY THỨC CỬU NẠN

D
1352
Hỏi: Sắc có hình, có chất ngại, tại sao
lại bảo sắc là duy thức?
Đáp: Chúng sinh từ vô thủy đến nay
bám dính vào sắc tướng mà bị huân tập
(hun ướp thành thói quen), nương vào sức
huân tập khởi ra hiện hành, rồi vọng phân
biệt mà chấp có cảnh sắc tướng tương tự,
chứ chẳng phải có cảnh thật ngoài tâm.
6. Hiện lượng vi tông nạn. Trái với hiện
lượng (trực giác).
Hỏi: Ngoại cảnh như sắc v.v... là những
đối tượng mà trí hiện lượng duyên theo,
vậy, nếu không có ngoại cảnh thì làm thế
nào mà trí hiện lượng biết được sắc v.v..?
Đáp: Đối tượng (cảnh) mà hiện lượng
của năm thức trước (mắt tai mũi lưỡi thân)
duyên theo chính là tướng phần trong tâm
chứ chẳng phải sắc ngoài tâm. Còn khi phân
biệt cho đó là sắc v.v... ở ngoài tâm thì là
vọng phân biệt của ý thức chứ không phải
hiện lượng.
7. Mộng giác tương vi nạn. Mộng và
tỉnh trái nhau.
Hỏi: Cảnh trong chiêm bao khi tỉnh dậy
biết đó là cảnh giả, còn cảnh khi thức thì
làm thế nào để biết là không thật?
Đáp: Tuy là cảnh chiêm bao nhưng khi
đang còn trong chiêm bao thì không tự biết
đó là cảnh giả, đến khi tỉnh dậy mới biết;
còn cảnh lúc thức cũng thế, khi bất thình
lình đại ngộ mới biết là giả.
8. Ngoại thủ tha tâm nạn. Duyên theo
tâm người khác.
Hỏi: Tâm thức của người khác ở ngoài

tâm mình, vậy khi dùng Tha tâm trí (Tha
tâm thông: Khả năng đọc được ý nghĩ của
người khác) để duyên theo (biết) tâm người
khác thì như thế có phải là duyên cảnh ở
ngoài tâm hay không?
Đáp: Tuy dùng tha tâm trí để duyên theo
tâm thức của người khác, nhưng đó chỉ là
duyên theo bóng dáng của người ấy ở trong
tâm mình, chứ chẳng phải chính mình
duyên theo tâm người ấy, cho nên không
có lỗi duyên theo cảnh ngoài tâm.
9. Dị cảnh phi duy nạn. Cảnh khác
chẳng phải duy thức.
Hỏi: Tuy chẳng phải chính mình duyên
theo, nhưng ngoài tâm mình có cái cảnh
khác của tâm người thì như thế có được gọi
là duy thức hay không?
Đáp: Duy thức chẳng phải là thức của
một người duy nhất, thế giới trong 10
phương có vô lượng phàm thánh, tất cả
các pháp là do duy thức của mỗi vị phàm
thánh này biến hiện. Cái gọi là Duy thức
là để trừ diệt lỗi chấp trước của phàm
tình cho rằng ngoài tâm có pháp thật,
thành lập duy thức sở biến chẳng phải
chủ trương thức sở biến của một người.
(xt. Duy Thức).
DUY THỨC KHAI MÔNG
Gồm 2 quyển, do ngài Vân phong biên
tập vào đời Nguyên, thu vào Vạn tục tạng
tập 98. Tên đầy đủ: Duy thức khai mông
vấn đáp.
Từ cuối đời Đường trở về sau, sự nghiên
cứu Duy thức học bị gián đoạn, cho đến
thời Nguyên, Minh mới bắt đầu lại và có
rất nhiều sách chú thích về Duy thức xuất
hiện, bộ sách này chính đã được hoàn

thành vào thời ấy. Nhưng đây không phải
là sách chú thích, mà là trích ra những điểm
quan trọng trong Duy thức học đặt thành
150 tiêu đề rồi dùng thể vấn đáp để trình
bày yếu chỉ Duy thức.
Bộ sách này là tư liệu quan trọng cho
việc nghiên cứu giáo học Duy thức trong
thời Nguyên, Minh.
DUY THỨC LUẬN
I. Duy thức luận. Tên khác của luận
Thành duy thức, 10 quyển, ngài Hộ pháp
DUY THỨC KHAI MÔNG

D
1353
soạn, ngài Huyền trang dịch vào đời Đường,
thu vào Đại chính tạng tập 31.
Bộ Duy thức tam thập tụng của bồ tát
Thế thân được 10 vị đại luận sư chú giải,
trong đó, ngài Huyền trang lấy chú giải của
ngài Hộ pháp làm chính và lựa chọn những
chú giải của chín luận sư còn lại, tổng hợp
mà biên soạn thành một bộ luận mới này.
(xt. Thành Duy Thức Luận).
II. Duy thức luận. Chỉ cho hai bản
dịch khác của bộ Duy thức nhị thập luận
do bồ tát Thế thân soạn. Đó là :
1. Đại thừa lăng già kinh duy thức luận,
1 quyển, do ngài Bồ đề lưu chi (có thuyết
nói ngài Cù đàm bát nhã lưu chi) dịch vào
thời Bắc Ngụy, thu vào Đại chính tạng tập
31. Cũng gọi Lăng già kinh duy thức luận,
Lăng già duy thức luận, Phá sắc tâm luận,
Duy thức vô cảnh luận, Duy thức vô cảnh
giới luận, Đại thừa duy thức luận.
2. Đại thừa duy thức luận, 1 quyển,
do ngài Chân đế dịch vào đời Trần, thu
vào Đại chính tạng tập 31. Cũng gọi Duy
thức vô cảnh giới luận. Nội dung nói rõ
nghĩa ba cõi duy thức, ngoài tâm không có
cảnh. Ngài Thế thân soạn bộ luận này
nhằm phá các thuyết của ngoại đạo. (xt.
Duy Thức Nhị Thập Luận)
DUY THỨC MẠN ĐỒ LA
Mạn đồ la của các vị Tổ sư tông Pháp
tướng.
Ở chính giữa vẽ bồ tát Di lặc, bên cạnh
là các vị : Vô trước, Thế thân, 10 Đại luận
sư Duy thức: Huyền trang, Khuy cơ, Huệ

chiểu v.v...
DUY THỨC NHỊ THẬP LUẬN
Phạm :Viôzatikà-vijĩapti-màtratàsiddhi#.
Có 1 quyển do bồ tát Thế thân
soạn, ngài Huyền trang dịch vào đời Đường.
Cũng gọi Nhị thập duy thức luận, Tồi phá
tà sơn luận, thu vào Đại chính tạng tập 31.
Luận này dẫn dụng câu “Tam giới duy tâm”
(ba cõi chỉ do tâm) trong kinh Thập địa để
luận chứng cảnh ở ngoài do thức hiển hiện,
nói rõ nghĩa chỉ do thức không có cảnh để
bác bỏ sự thiên chấp của Tiểu thừa và ngoại
đạo. Đây là một trong 11 bộ luận của tông
Pháp tướng, một trong 10 chi luận của Du
già.
Nội dung sách này gồm có 21 bài tụng
thể năm chữ, dựa vào đó mà giải thích ý
nghĩa rõ ràng. Trước hết, nói về yếu chỉ
“Tam giới duy thức”, kế đó, giải thích bốn
vấn nạn do Tiểu thừa và ngoại đạo đặt ra
để thành lập lí Vạn pháp duy thức. Bài tụng
cuối cùng nói về tông nghĩa, dựa theo con
số kệ tụng mà lấy tên là Nhị thập luận.
Ngoài bản dịch của ngài Huyền trang,
luận này còn có hai bản dịch khác nữa, đó
là :
1. Đại thừa duy thức luận 1 quyển, ngài
Chân đế dịch vào đời Trần thuộc Nam triều.
2. Đại thừa lăng già kinh duy thức luận
1 quyển (cũng gọi Phá sắc tâm luận), do
ngài Bồ đề lưu chi dịch vào thời Bắc Ngụy.
Trong ba bản dịch này, bản của ngài
Bồ đề lưu chi văn xuôi nhiều, kệ tụng ít, tất
cả có 23 bài tụng; bản của ngài Chân đế
văn xuôi ít, kệ tụng nhiều, có 24 bài tụng;
bản của ngài Huyền trang văn xuôi, văn kệ
bằng nhau, có 21 bài tụng.

Luận này có rất nhiều sách chú thích.
Ở Ấn độ, bắt đầu là luận sư Cù ba - đệ tử
của bồ tát Thế thân - có hơn 10 nhà chú
thích, trong đó, Thành duy thức bảo sinh
luận 5 quyển của ngài Hộ pháp là quan
trọng hơn cả.
Tại Trung quốc thì có: Nhị thập duy
thức luận thuật kí 2 quyển do ngài Khuy cơ
soạn vào đời Đường; Duy thức nhị thập
luận sớ 2 quyển do ngài Viên trắc người
Tân la soạn. [X. Thành duy thức luận liễu
DUY THỨC NHỊ THẬP LUẬN

D
1354
nghĩa đăng Q.1 phần đầu; Lịch đại tam bảo
kỉ Q.9; Khai nguyên thích giáo lục Q.6 đến
Q.9].
DUY THỨC NHỊ THẬP LUẬN THUẬT KÍ
Gồm 2 quyển, do ngài Khuy cơ (632-
682) soạn vào đời Đường. Cũng gọi là Nhị
thập luận thuật kí, Nhị thập duy thức thuật
kí, Nhị thập duy thức luận thuật kí, Nhị
thập duy thức luận sớ. Thu vào Đại chính
tạng tập 43. Là sách chú thích luận Duy
thức nhị thập của ngài Thế thân (bản dịch
của ngài Huyền trang).
Nội dung sách này, trước hết nói về lí
do soạn luận, kế đến chia làm ba môn để
giải thích rõ nghĩa an lập Đại thừa tam giới
duy thức và giải thích các vấn đề như : Phi
nhất thiết chủng bát hữu tính
........ v.v...
Luận Duy thức nhị thập và luận Thành
duy thức là những bộ sách căn bản của
tông Pháp tướng, bởi thế, Duy thức nhị thập
luận thuật kí và Thành duy thức luận thuật
kí trở thành sách nhập môn cơ bản của
Duy thức học.
DUY THỨC PHÁP THÂN QUÁN
Chỉ cho pháp quán về lí pháp thân, tức
quán Phật với tâm mình là một thể.
Cái gọi là duy thức, hàm ý là ngoài tâm
Như lai tạng ra không có pháp nào khác.
Tâm Như lai tạng tuy bị phiền não trói buộc,
nhưng là nguồn gốc của tất cả các pháp.
Theo đó, có thể nói, đã là duy thức thì pháp
thân của chư Phật và tâm Như lai tạng còn
trong phiền não là cùng một thể, cũng tức

là ngoài duy thức không có pháp thân, cho
nên, có thể quán Phật và tâm tính của mình
là nhất thể.
Trong Quán vô lượng thọ kinh sớ (Định
thiện nghĩa), khi giải thích câu “Tâm này
làm Phật, tâm này là Phật”, ngài Thiện đạo
đã nêu ra những kiến giải khác nhau ở
đương thời, rồi nói (Đại 37, 267 trung) :
“Hoặc có hành giả lấy nghĩa của môn này
làm pháp quán Duy thức pháp thân, hoặc
làm pháp quán Tự tính thanh tịnh Phật tính”.
Pháp quán Tự tính thanh tịnh Phật tính
là quán Phật từ trong tâm tính mình hiển
hiện, còn pháp quán Duy thức pháp thân
thì quán pháp thân của Phật là cùng thể
với pháp thân của mình, cho nên, tên gọi
thì khác mà thể thực thì đồng.
Hai chữ “hành giả” trong đoạn trích ở
trên là ngài Thiện đạo ám chỉ các ngài Tuệ
viễn, Trí khải, Cát tạng v.v...
DUY THỨC TAM THẬP LUẬN TỤNG
Phạm :Triôzikà-vijĩapti-màtratàsiddhi.
Có 1 quyển, ngài Thế thân soạn,
ngài Huyền trang dịch vào đời Đường. Cũng
gọi Duy thức tam thập tụng, Duy thức tam
thập luận, Tam thập duy thức luận, Cao
kiến pháp chàng luận. Thu vào Đại chính
tạng tập 31.
Luận này dùng 30 bài kệ tụng để giải
thích rõ nghĩa Duy thức (24 bài đầu nói rõ
về tướng của Duy thức, một bài kế tiếp nói
về tính Duy thức, năm bài cuối cùng nói về
hành vị của Duy thức).
Sách này là một trong 10 chi luận của
Du già. Lúc lâm chung, ngài Thế thân dùng
30 bài tụng, gồm 100 lời để trình bày chỉ
thú của pháp tướng Đại thừa. Về sau, các vị

luận sư như: ngài Hộ pháp, An tuệ v.v...
đều có chú thích và soạn thêm 2 bài tụng
làm phần tựa, phần lưu thông.
Năm Hiển khánh thứ 4 (659) đời vua
Cao tông nhà Đường, ngài Huyền trang lấy
học thuyết của ngài Hộ pháp làm chính,
rồi tông hợp các chú thích của các vị luận
sư khác mà biên dịch thành bộ luận Thành
duy thức 10 quyển.
DUY THỨC NHỊ THẬP LUẬN THUẬT KÍ

D
1355
Như đã nói ở trên, nội dung luận này
gồm 30 bài kệ tụng giải thích giáo nghĩa
Duy thức. Mỗi bài kệ đều trước hết lập luận
vạn pháp là do duy thức biến hiện, chia
thức năng biến làm ba loại: Dị thục
(thức thứ 8), Tư lượng (thức thứ 7),
Liễu biệt cảnh (6 thức trước), kế
đến nói về lí duy thức, cuối cùng nêu rõ ba
tính duy thức và thứ bậc tu hành.
Về chú sớ có: Luận Thành duy thức 10
quyển; Lược thích 1 quyển (Khuy cơ), Duy
thức tam thập luận ước ý 1 quyển (Minh
dục); Duy thức tam thập luận trực giải 1 quyển
(Trí húc), Duy thức tam thập tụng cẩm hoa
1 quyển (Chân kính), Duy thức tam thập
tụng lược sớ 4 quyển (Viên minh) v.v...
Còn luận Chuyển thức do ngài Chân
đế dịch vào thời Nam triều là bản dịch khác
của sách này. (xt. Luận Thành Duy Thức).
DUY THỨC TAM THẬP TỤNG THÍCH
Phạm: Triôzikà-vijĩapti-bhàwya.
Cũng gọi Tam thập liễu biệt thích, Duy thức
tam thập tụng thích luận, do ngài An tuệ
người Ấn độ soạn, giải thích bộ Duy thức
tam thập luận tụng của ngài Thế thân.
Phần nội dung thì trước hết trình bày lí
do tạo luận, kế đó, nói rõ thứ tự các bài
tụng và ý nghĩa câu văn, đồng thời, viện
dẫn kinh A tì đạt ma, Nhập vô phân biệt
đà la ni (Phạm: Nirvikalpa-pravezadhàraịì)
và các kệ tụng khác để chứng
minh cho thuyết của tác giả.
Bộ sớ này hiện có bản dịch tiếng Pháp
và tiếng Nhật.

DUY THỨC TAM TÍNH QUÁN
Tức là pháp quán ba tính: Biến kế sở
chấp tính, Y tha khởi tính và Viên thành
thực tính của Duy thức. Cũng gọi Tam
tính quán hạnh, Duy thức quán, Duy thức
tâm định.
Để hiển bày thực tính của Duy thức,
luận Thành duy thức quyển 9 căn cứ vào
ba tính mà lập hai thứ tương đối là Chân
vọng và Chân tục, tức: Biến kế là tính duy
thức hư vọng, Y tha là tính duy thức thế
tục, Viên thành là tính duy thức chân thực.
Như Duy thức nhị thập luận thuật kí
quyển thượng giải thích: Tính Biến kế sở
chấp là thức hư vọng; tính Y tha khởi thì
chẳng phải có mà dường như có, là do nhân
duyên sinh, cho nên là thức của nhân
duyên, tức là tướng của thức; tính Viên
thành thực là thức chân thực, tức là tính
của thức. Ba tính của cảnh sở quán thông
với ba tính duy thức, vì thế gọi là Duy thức
tam tính quán.
Tu pháp Duy thức tam tính quán này,
từ cạn đến sâu có năm lớp:
1. Khiển hư tồn thực thức
(bỏ thức hư giả, giữ lại thức chân thực):
Quán hư vọng để trừ bỏ sở chấp, giữ lại cái
thực của hai tính Y tha, Viên thành : Đây
là pháp quán hư thực đối nhau.
2. Xả lạm lưu thuần thức
(Bỏ thức tạp nhạp, giữ lại thức tinh thuần),
tức là pháp quán tâm, cảnh đối nhau.
3. Nhiếp mạt qui bản thức
(đưa thức ngọn về thức gốc), tức là
pháp quán thể, dụng đối nhau.
4. Ẩn liệt hiển thắng thức
(ẩn kín thức kém, hiển bày thức hơn) tức

là pháp quán tâm, tâm sở đối nhau.
5. Khiển tướng chứng tính thức
(bỏ tướng mà chứng tính của thức),
là sự, lí đối nhau, đến đây là tột bậc của
pháp quán Duy thức. (xt. Tam Tính, Ngũ
Trùng Duy Thức).
DUY THỨC TỤC THUYÊN
.
Gồm 10 quyển, do ngài Minh dục soạn
thuật vào đời Minh. Gọi đủ: Thành duy
DUY THỨC TỤC THUYÊN

D
1356
thức luận tục thuyên. Cũng gọi Duy thức luận
tục thuyên, thu vào Vạn tục tạng tập 81.
Ngài Minh dục nhận lời thỉnh cầu của
Vương khẳng đường, giảng giải và chú thích
luận Thành duy thức mà thành bộ sách
này. Tên sách là Tục thuyên hàm ý lời văn
rườm rà thô kịch, kiến giải phàm tục. Về
hình thức trình bày, trước hết là các bài
tựa, bạt của các sư, kế đến là biểu đồ rõ
ràng tỉ mỉ, cuối cùng là giải thích văn luận.
Trong các loại sách chú thích luận
Thành duy thức thì sách này hoàn toàn
không dựa theo loại thuật kí của ngài Từ
ân mà trực tiếp giải thích bản văn.
DUY THỨC VÔ CẢNH
Duy có thức không có cảnh. Muôn pháp
do thức biến hiện, không có cảnh chân
thực ngoài thức.
Duy thức, Phạm:Vijĩapati-màtratà,
âm Hán: Tì nhã để ma đát lạt đa. Vô cảnh,
Phạm:An-artha, cũng gọi Vô ngoại cảnh.
Ý nói duy có thức chứ không có đối tượng
ở ngoài: đây là lí thuyết căn bản của học
phái Duy thức.
Vijĩapti là từvi-jĩà(biết) của tiếng gốc
vijĩapaya mà ra, là thuật ngữ của học phái
Duy thức, chỉ cho sự hiển hiện của thức.
Duy thức nhị thập luận kí cho “duy”
nghĩa là phủ định ngoại cảnh, bởi vậy, danh
từ “duy thức” hàm ý là không có cảnh (vô
cảnh). Bởi vì sự hiển hiện của thức là do sự
huân tập phân biệt trong thức A lại da từ
vô thủy đến nay, do sự huân tập ấy mà
hiển hiện cảnh sở thủ (đối tượng bị nhận

biết) bên ngoài và cái ta năng thủ (người
nhận biết) bên trong. Cho nên, phẩm Cầu
pháp trong Đại thừa trang nghiêm kinh luận
mới nói sự hiển hiện của thức có hai thứ là
năng thủ và sở thủ.
Sở tri tướng phần trong
Nhiếp đại thừa luận bản cho rằng tướng
Y tha khởi là 11 thức, nhưng không ngoài
sự hiển hiện của thức A lại da, đồng thời,
cho rằng không có ngoại cảnh và người
nhận thức ngoại cảnh. Cho nên, các pháp
trong ba cõi đều do duy thức, ngoài thức
không có thực tại. Tức là hết thảy hiện
tượng trong thế giới đều do thức biến hiện,
ngoài thức không có khách quan tồn tại
một cách độc lập.
Luận Thành duy thức quyển 1 nói,
ngoại cảnh theo duyên mà được bày đặt,
chẳng phải là thức, thức nương nhân duyên
mà sinh, chẳng phải là cảnh, tức các pháp
do tình thức của con người bày đặt ra chứ
không phải có thật. Cảnh sở duyên do duy
thức hiển hiện.
Nói theo thứ lớp của pháp quán Duy thức
thì: Trước hết, ở giai vị Noãn, Đính biết rõ
chỉ có thức chứ không có ngoại cảnh; kế
đến, ở giai vị Thế đệ nhất pháp lại hoàn
toàn chấm dứt mọi tác dụng phân biệt của
thức; đến giai vị Kiến đạo thì thông suốt mà
thể hội pháp giới không còn phân biệt.
Nhiếp đại thừa luận bản quyển trung
nêu ra bốn lí do qua đó có thể hiểu rõ lí tất
cả thức là vô cảnh. Bốn lí do ấy là:
1. Thành tựu tương vi thức tướng trí
: Cùng là một vật mà
chỗ thấy của quỉ đói, súc sanh và trời, người
có khác nhau.

2. Thành tựu vô sở duyên thức hiện
khả đắc trí :
Mặc dù không có cảnh sở duyên, nhưng
thức vẫn có thể hiển hiện, như trong quá
khứ, vị lai, chiêm bao, bóng dáng v.v...
3. Thành tựu ưng li công dụng vô điên
đảo trí : Nếu
có cảnh, theo nghĩa năng duyên, thức không
điên đảo, vì không cầu công dụng mà được
trí chân thực.
4. Thành tựu tam chủng thắng trí tùy
chuyển diệu trì :
a. Đối với tất cả pháp, Bồ tát được tâm
DUY THỨC VÔ CẢNH

D
1357
tự tại, được chính định thì tùy theo sức thắng
giải mà các cảnh hiển hiện.
b. Được Xa ma tha, người tu pháp quán
chỉ cần tác ý là các cảnh hiển hiện.
c. Người đã được trí không phân biệt,
khi trí này không hiện tiền thì tất cả các
cảnh đều không hiển hiện.
Ngoài ra, học phái Duy thức chia “Hữu
ngoại cảnh luận ” (Luận thuyết
chủ trương có cảnh bên ngoài) làm ba loại
để phê phán:
1. Chủ trương các cực vi là cảnh: Phái
này cho cực vi là thực thể, bởi thế nó là
nhân sinh ra thức. Nhưng thức không có
hình tướng cực vi, cho nên cực vi chẳng
phải là cảnh.
2. Chủ trương các cực vi hòa hợp là cảnh:
Cực vi tuy có hình tướng hòa hợp, nhưng sự
hòa hợp ấy hoàn toàn không có thực thể,
không thể làm nhân sinh ra thức, do đó
không thể thành lập hòa hợp làm cảnh.
3. Chủ trương các cực vi hòa hợp làm
thực thể và có tướng thô to, có thể làm
cảnh của thức. Nếu hòa hợp có thực thể
thì khi tách rời mỗi bộ phận hòa hợp ấy ra,
nó cũng phải hiện một tướng trạng đồng
nhất, nhưng, như cái bình thì không như
thế, cho nên biết hòa hợp không phải là
thực thể.
Trên đây là bác bỏ chủ trương có ngoại
cảnh để xác lập lí Duy thức vô cảnh. [X.
luận Nhiếp đại thừa; luận Thành duy thức;
luận Biện trung biên; luận Duy thức nhị
thập; Duy thức tam thập luận tụng; Ấn độ

triết học nghiên cứu Q.6 (Vũ tỉnh Bá thọ);
Trung biên phân biệt luận thích sớ dịch
chú (Sơn khẩu ích)].
DUY TIÊM VÔ ĐỐN
Chỉ có tiệm (dần dần) chứ không có
đốn (ngay tức khắc).
Tiệm, trải qua nhiều giai đoạn, theo thứ
lớp dần dần tiến lên. Đốn, lập tức, ngay tức
khắc. Nghĩa là sự tu hành chứng ngộ tuy
có tiệm, đốn khác nhau, nhưng sự đốn ngộ
là do nhiều kiếp huân tập mà hiện phát.
Cho nên, nếu suy tính xa về các đời trước
thì chỉ có tu hành dần dần chứ không có
sự chứng ngộ tức khắc.
Cứ theo Thiền nguyên chư thuyên tập
đô tự quyển hạ phần 1 và phần chú thích
trong đó nói, thì các vị tổ sư căn cứ vào sự
quan hệ giữa tu hành và đắc ngộ mà chia
“ngộ” làm hai loại:
1. Chứng ngộ, tức là nhờ sự tu hành
mà được ngộ. Chẳng hạn:
a. Nhờ công đức tiệm tu mà thình lình
chứng ngộ, giống như đốn cây, chặt dần
từng nhát, một lúc nào đó cây sẽ ngã. Cũng
như đi đến một đô thành ở xa, đi dần dần
từng bước, một ngày nào đó sẽ đến.
b. Nhờ đốn tu mà tiệm ngộ, như người
tập bắn, nhắm thẳng và bắn trúng con chim
là “đốn”, dần dần thành thạo tiến đến gần
con chim là “tiệm”.
c. Do tiệm tu mà tiệm ngộ, như đi lên
một lâu đài chín tầng, chân bước dần dần
lên cao, chỗ thấy cũng dần dần xa hơn.
2. Giải ngộ, tức ngộ trước rồi sau mới
tu. Chẳng hạn như :
a. Trước đốn ngộ rồi mới tiệm tu, như
mặt trời mọc rồi sau sương móc mới tan

dần. Cũng như đứa trẻ mới sinh liền đủ
bốn chi sáu căn, dần dần lớn lên và có chí
khí mạnh mẽ.
b. Đốn ngộ đốn tu của bậc Thượng thượng
căn, những bậc này nhờ có căn tính thù thắng
nên một khi nghe liền ngộ mà được Đại tổng
trì, một niệm chẳng sinh, quá khứ vị lai đều
bặt. Lúc đoạn chướng, giống như chặt một
cuộn chỉ thì muôn sợi chỉ đều dứt. Lúc tu đức
cũng như nhuộm một cuộn chỉ thì muôn sợi
chỉ đều có cùng một mầu sắc.
Sự sai khác giữa đốn và tiệm như đã nói
ở trên đều chỉ nói về đời hiện tại, còn nếu
DUY TIÊM VÔ ĐỐN

D
1358
suy ngược về các đời quá khứ xa xưa, thì
chỉ có tiệm chứ không có đốn, bởi vì sự
chứng ngộ là nhờ đã trải qua nhiều kiếp
huân tập dần dần mà bùng nổ, nên nói là
chỉ có tiệm chứ không có đốn.
DUY TÍN SAO
Có 1 quyển, do ngài Thánh giác (1167-
1235) của Nhật bản soạn, thu vào Đại chính
tạng tập 83. Nội dung trình bày ý nghĩa
trọng yếu của sự niệm Phật cầu vãng sinh.
Sau khi tổ Nguyên không tịch, đối với
giáo nghĩa Tịnh độ có rất nhiều quan điểm
khác nhau, như một niệm vãng sinh, nhiều
niệm vãng sinh v.v.., nên ngài Thánh giác
mới chép lại nghĩa chân thực của Thầy
truyền lại để bài trừ những thiên chấp đó
mà soạn thành sách này, mong có thể dẫn
mọi người vào chính tín.
Về các bản chú thích sách này thì có :
- Duy tín sao văn ý 1 quyển.
- Duy tín sao nghi 1 quyển.
- Duy tín sao chú giải 7 quyển.
DUY TỊNH
.....
Vị Tam tạng dịch kinh ở đời Bắc Tống.
Người Kim lăng (phía nam huyện Giang
ninh tỉnh Giang tô), họ Lí, cháu của Nam
Đường Hậu Chủ (Lí hậu chủ) Lí dục, năm
sinh năm mất không được rõ. Sư xuất gia
năm bảy tuổi, 11 tuổi tụng kinh Pháp hoa.
Vì sự nghiệp tiếp tục phiên dịch kinh
điển, năm Thái bình hưng quốc thứ 8 (983),
sư là một trong 50 đồng tử được triều đình
tuyển chọn để học tiếng Phạm và nghiên

cứu nghĩa lí trong kinh điển bằng tiếng
Phạm. Khi đủ tuổi (20) sư được thụ giới cụ
túc, thông suốt Du già mật giáo, mẫu tự chữ
Phạm, âm nghĩa Thiên trúc, Chân ngôn bí
ấn, nghiên cứu sâu các kinh Duy ma, Bát
nhã tâm và luận Nhân minh đến chỗ tinh
yếu. Sau, sư giữ chức Bút thụ Phạm học và
được vua ban áo đỏ với danh hiệu “Quang
Phạm Đại Sư”.
Năm Đại trung tường phù thứ 2 (1009),
sư lại được ban chức Triều tán đại phu thí
quang lộc khanh
chuyên việc dịch kinh. Rồi từ năm Đại trung
tường phù thứ 3 (1010), đến năm Thiên hi
thứ 2 (1018), sư cùng với các ngài Thí hộ,
Pháp hộ dịch chung được 19 bộ kinh gồm
76 quyển. Từ năm Thiên hi thức 3 đến năm
Cảnh hựu thứ 4 (1037), sư và ngài Pháp hộ
dịch chung được 8 bộ 96 quyển. Năm Thiên
thánh thứ 3 (1025) sư cùng với nhóm các vị
Hạ tủng soạn Tân dịch kinh âm nghĩa 70
quyển. Năm Thiên thánh thứ 5 (1027) sư
cùng với nhóm các vị Huệ phương biên soạn
Thiên thánh thích giáo tổng lục 3 quyển.
Rồi vào năm Cảnh hựu thứ 2 (1035) sư cùng
với ngài Pháp hộ soạn chung Cảnh hựu
thiên trúc tự nguyên 7 quyển v.v...
Căn cứ vào điều Hi ninh ngũ niên thập
nguyệt trong Tham Thiên thai sơn kí của
sư Thành tầm người Nhật mà suy thì có
thể biết sư Duy tịnh tịch trước năm Hi ninh
thứ 5, được truy tặng thụy hiệu là Minh
Giáo Tam Tạng. [X. Phật tổ thống kỉ Q.43,
Q.44, Q.45; Tống hội yếu cảo Q.200; Thích
môn chính thống Q.4; Bổ tục cao tăng
truyện Q.1; Chí nguyên pháp bảo khám
đồng tổng lục Q.1].

DUY UẨN VÔ NGÃ TÂM
Trụ tâm thứ 4 trong 10 Trụ tâm do tông
Chân ngôn lập. Là Trụ tâm của Thanh văn
thừa tu pháp quán bốn đế liễu ngộ chỉ có pháp
năm uẩn chứ không có thực thể nhân ngã.
Theo luận Thập trụ tâm quyển 4 của
ngài Không hải thì đức Phật vì hóa độ hàng
Thanh văn mà tuyên nói lí nhân không
pháp hữu, nhân chỉ cho nhân ngã, pháp là
pháp năm uẩn v.v... Câu “Duy uẩn vô ngã”
DUY TÍN SAO

D
1359
bao hàm tất cả pháp Tiểu thừa. [X. phẩm
Trụ tâm trong kinh Đại nhật Q.1, Đại nhật
kinh sớ Q.2]. (xt. Thập Trụ Tâm).
DUY UY CA NAN ĐẠT (1862-1902)
Phạm : Svàmì Vivekànanda. Dịch ý
: Biện hỉ. Vốn tên là Na luân đặc lạp na
đặc đạt đức (Narendranàth Dutt). Nhà
cải cách tôn giáo, nhà triết học của Ấn
độ cận đại. Ông sinh ở Calcutta thuộc
dòng Sát đế lợi, tốt nghiệp Sở nghiên cứu
văn hóa Tây phương thuộc Đại học
Calcutta.
Năm 1881, ông gặp Ma la khắc lợi tu
na (Ràmakfwịa Paramahaôsa, 1834-
1886) nhà cải cách tôn giáo, mới khẳng định
tín ngưỡng tôn giáo của mình; về sau, ông
kế thừa La ma khắc lợi tu na. Ông có hoài
bão rộng lớn, cho rằng tất cả tôn giáo đều
có lí tột cùng về chân, thiện và chủ trương
các tôn giáo cần hợp lực làm việc với nhau.
Tư tưởng chính của ông là tôn giáo
chẳng phải là đối tượng của tư duy và nhận
biết, mà là siêu việt lí trí và đạo đức, đây là
cụ thể hóa các hiện tượng trong vũ trụ.
Ông lại cho rằng linh hồn của con người
vốn trong sạch không tà bậy, cho nên
mạnh mẽ phủ định quan niệm về tội nghiệp.
Ông thường chê trách xu hướng Âu Mĩ hóa
của các nhà cải cách Ấn độ giáo và cổ vũ
tinh thần dân tộc Ấn độ.
Năm 1893 trong Hội nghị tôn giáo thế
giới ở Chicago tại Hoa kì, ông chủ trương
Tân Ấn độ giáo (Hinduism) lấy chủ nghĩa
bác ái và chủ nghĩa phổ biến làm cơ sở.

Năm 1894, ông giảng diễn nhiều lần về
tôn giáo và học thuật tại Hoa kì, giới trí thức
Mĩ quốc rất trọng nể và ông được mời giảng
dạy tại các Đại học Harvard và Columbia.
Năm 1895, ông thành lập Hiệp hội Phệ
đàn đa ở Nữu ước, tuyên dương lí tưởng Bất
nhị nhất nguyên luận (advaita). Năm 1897
ông trở về Ấn độ thực hiện việc cải cách Ấn
độ giáo và thành lập Hội truyền đạo Ma la
khắc lợi tu na (The Ramakrishna Mission).
Năm 1899 ông sáng lập thư viện ở chân núi
Hi mã lạp sơn để nghiên cứu và tuyên dương
tôn giáo Phệ đàn đa và triết học cổ điển Ấn
độ. Đối với công cuộc cải cách Phệ đàn đa ở
Ấn độ, ông được mệnh danh là người sáng
lập phái Tân phệ đàn đa.
Ông cho rằng bản chất tối cao của thế
giới là Phạm, xã hội vật chất hiện thực chỉ
là đạt đến bậc thềm của Phạm, tuy nhiên,
Phạm và xã hội hiện thực không thể dứt
khoát chia lìa được; thời gian, không gian
và nhân quả đều có tính thực tại khách
quan của chúng.
Về mặt xã hội, ông chủ trương công
nghiệp hóa đất nước, cải thiện đời sống
nhân dân, đề cao quyền lợi phụ nữ, phát
triển văn hóa dân tộc, đả phá sự đối lập
tôn giáo, phân biệt chủng tính, muốn tất cả
lực lượng tinh thần của Ấn độ thống nhất
trên một nền tảng vững chắc, phá bỏ sự
phân chia các tông phái, tín điều, giai cấp
xã hội để thực hiện lí tưởng hòa hợp các
tôn giáo, mở các cơ sở cứu tế nạn dân, phúc
lợi xã hội v.v...
Sau khi ông qua đời, giáo đoàn của ông
vẫn hưng thịnh và tích cực tham gia các
hoạt động từ thiện xã hội như thiết lập y

viện, lập các giáo hội, mở các trường học,
cô nhi viện, dục anh viện, dưỡng lão viện
và các cơ sở cứu tế nạn dân, v.v...
Ông viết rất nhiều, các tác phẩm chủ
yếu thì có: Đông phương và Tây phương,
Ấn độ hiện đại, Triết học Phệ đàn đa, Lí
tính và tôn giáo, Trí du già (Jnana-Yoga),
Vương du già (Raja-Yoga). Nghiệp du già
(Karma-Yoga) v.v...
DUYÊN
..
Phạm:pratyaya, Pàli: paccaya.
DUYÊN

D
1360
I. Duyên. Nói theo nghĩa hẹp, duyên là
nguyên nhân gián tiếp đưa đến kết quả; nói
theo nghĩa rộng, duyên là tên gọi cả hai
nhân và duyên hợp lại. Duyên được chia
làm bốn loại:
1. Nhân duyên: Nhân cũng là duyên,
chỉ cho nguyên nhân ở trong trực tiếp sinh
ra quả báo, nhân này nói theo nghĩa hẹp,
tức tương đương với năm nhân (Câu hữu
nhân, Đồng loại nhân, Tương ứng nhân,
Biến hành nhân, Dị thục nhân) ngoài Năng
tác nhân.
2. Đẳng vô gián duyên: Chỉ cho nguyên
nhân từ một sát na trước dẫn đường cho
một sát na sau trong sự tương tục của tâm
và tâm sở.
3. Sở duyên duyên (duyên duyên): Sở
duyên chỉ cho cảnh ở ngoài, lúc tâm duyên
theo cảnh ngoài thì phải nhờ cảnh ngoài
làm trợ duyên. Theo thuyết của tông Duy
thức thì Sở duyên duyên có thể được chia
làm Sơ duyên và Thân duyên.
4. Tăng thượng duyên: Chỉ chung tất
cả pháp không sinh ra sự chướng ngại đối
với một pháp nào. Giống như Năng tác
nhân trong sáu nhân. Theo thuyết của
tông Tịnh độ thì 48 nguyện của đức Phật
A di đà là Tăng thượng duyên của phàm
phu vãng sinh Tịnh độ. [X. kinh Đại thừa
nhập lăng già Q.2; luận Câu xá Q.7; Đại
thừa nghĩa chương Q.3; Thành duy thức
luận thuật kí Q.2 phần cuối]. (xt. Tứ
Duyên).
II. Duyên. Dùng làm động từ, nghĩa

là phan duyên, duyên lự. Tâm thức con
người duyên theo tất cả cảnh giới, bám
dính vào đó không chịu buông bỏ. Như
thức mắt duyên theo sắc cảnh mà thấy,
cho đến thức thân duyên theo xúc cảnh
mà biết, vì thế tâm thức được gọi là Năng
duyên, còn cảnh giới mà tâm thức duyên
theo thì được gọi là Sở duyên. [X. luận
Đại tì bà sa Q.16; luận Thành duy thức
Q.1].
DUYÊN ẢNH
.....
Chỉ cái bóng dáng trần cảnh bên ngoài
do Kiến phần (một trong bốn phần của tâm
thức) duyên theo trần cảnh mà sinh ra. Đây
là khí phần của Kiến phần duyên lự trần
cảnh bên ngoài, cho nên cũng gọi là Duyên
khí. Lại nữa, vì là sự tướng sở duyên chứ
không phải tâm tính năng duyên, cho nên
gọi là Duyên sự.
Duyên ảnh có hai loại:
1. Khi năm thức trước và ý thức cùng
duyên theo năm trần cảnh bên ngoài (sắc,
thanh, hương, vị, xúc) thì năm trần cảnh
này hiện ra ở trong tâm.
2. Chỉ cho tính biết của năm ý thức sau
và ý thức độc đầu, phân biệt sự thấy, nghe,
hay, biết khi tiếp xúc với sáu trần cảnh bên
ngoài. Tính biết phân biệt sự thấy, nghe,
hay, biết này là do duyên theo trần cảnh
bên ngoài mà sinh ra, cho nên cũng gọi là
duyên ảnh.
Hai loại trên đây tuy có năng duyên và
sở duyên, nhưng đều thuộc về Duyên ảnh.
DUYÊN BIẾN
Đối lại với Sinh biến. Các nhà Duy thức
chia các pháp do các thức biến ra làm hai

loại: Nhân năng biến (sinh biến) và Quả
năng biến (duyên biến). Sự biến của Quả
năng biến là nghĩa biến hiện, chứ không
phải do sinh mà hiện ra. Đây là do Tự thể
phần của các thức biến hiện ra Kiến phần
(năng duyên) và Tướng phần (sở duyên)
mà thành là tác dụng duyên lự, vì thế gọi là
Duyên biến.
Thành duy thức luận thuật kí quyển
3 (Đại 43, 317 thượng), nói : “Duyên gọi
là biến, tức là nghĩa biến hiện, đó là quả
năng biến; vả lại, thức thứ 8 chỉ biến
DUYÊN ẢNH

D
1361
chủng tử và Hữu căn thân, còn các
chuyển thức như thức mắt v.v... thì biến
ra sắc v.v.., trong đây chỉ nói duyên, nên
gọi là biến”.
DUYÊN DĨ SINH
Duyên đã sinh. Quả phần do duyên sinh
ra, tức là pháp duyên sinh. Đối lại với Duyên
khởi. Nói theo nghĩa hẹp thì Duyên khởi là
chỉ cho pháp Nhân, còn Duyên sinh là chỉ
cho pháp Quả, nhưng thực ra thì Duyên
sinh hay Duyên khởi đều là cùng nghĩa.
Đứng về phương diện 12 nhân duyên
mà nói thì Vô minh làm duyên sinh ra
Hành, Hành là duyên dĩ sinh (duyên đã
sinh), lấy Hành làm duyên sinh ra Thức,
cũng là duyên dĩ sinh; cho đến lấy Sinh
làm duyên sinh ra Lão tử nối nhau không
dứt, tất cả đều là duyên dĩ sinh.
Luận Đại tì bà sa quyển 23 chép, Tôn
giả Vọng mãn phân biệt Duyên khởi và
Duyên dĩ sinh làm bốn:
1. Là pháp Duyên khởi chứ không phải
pháp Duyên dĩ sinh, tức là pháp vị lai.
2. Là pháp Duyên dĩ sinh chứ không
phải pháp Duyên khởi, tức là năm uẩn sau
cùng của bậc A la hán ở quá khứ, hiện tại.
3. Vừa là pháp Duyên khởi vừa là pháp
Duyên dĩ sinh, tức là các pháp quá khứ,
hiện tại khác ngoài năm uẩn sau cùng của
bậc A la hán ở quá khứ, hiện tại.
4. Chẳng phải pháp Duyên khởi cũng
chẳng phải pháp Duyên dĩ sinh, tức là pháp
Vô vi. (xt. Duyên Khởi).
DUYÊN GIÁC

.....
Phạm: pratyeka-buddha, Pàli:
pacceka-buddha. Dịch âm : Bát lạt y ca
phật đà, Tất lặc chi để ca phật, Bích chi ca
phật, Bối chi ca phật, Bích chi phật. Cũng
gọi Độc giác, Duyên nhất giác, Nhân duyên
giác. Là một trong hai thừa, một trong ba
thừa.
Chỉ cho người tu hành ngộ đạo một
mình. Tức là bậc Thánh ở đời không có
Phật, không thầy chỉ dạy, một mình ngộ
đạo, ưa sự vắng lặng, không thích thuyết
pháp giáo hóa.
Thanh văn và Duyên giác gọi là Nhị
thừa, nếu cộng thêm Bồ tát nữa thì là Tam
thừa.
Theo các luận Đại tì bà sa, Câu xá và
Du già sư địa thì có hai loại Độc giác là Bộ
hành độc giác. và Lân giác dụ
độc giác .
Theo luận Câu xá quyển 12 thì Bộ hành
độc giác là chỉ cho vị Thanh văn đã chứng
quả Bất hoàn, khi muốn đạt đến quả A la
hán thì không nương nhờ Phật mà tự tu tự
ngộ. Còn Lân giác dụ độc giác thì chỉ cho
những vị tự tu hành một trăm đại kiếp tích
chứa đầy đủ thiện căn công đức mà đạt
được giác ngộ.
Có thuyết cho rằng Bộ hành độc giác
vốn chỉ cho các bậc Thanh văn Tu đà
hoàn, Tư đà hàm, A na hàm và A la hán.
Nhưng có thuyết lại nói các Bộ hành độc
giác trước là dị sinh (phàm phu), từng tu
Thuận quyết trạch phần của Thanh văn,
sau tự ngộ đạo, do đó mà có tên là Độc
thắng. Đây là căn cứ vào thuyết vị tiên tu
khổ hạnh bắt chước cử chỉ của loài khỉ

mà tự chứng ngộ ghi chép trong kinh Bản
sự, tức ý muốn nói rõ Bộ hành độc giác là
dị sinh phàm phu.
Bộ hành độc giác tu hành phần nhiều
sống trong Tăng đoàn, còn Lân giác dụ độc
giác thì thường tu một mình trong rừng núi
không ưa kết bạn, cho nên ví dụ là Lân
giác (sừng con kì lân: vật hiếm thấy).
Cứ theo luận Đại trí độ quyển 18 thì
Bích chi phật có hai loại là Độc giác bích
chi phật và Nhân duyên giác bích chi phật.
1. Độc giác bích chi phật lại có hai hạng:
DUYÊN GIÁC

D
1362
a. Tiểu bích chi ca phật: Vốn là hạng
Hữu học, chứng quả Tu đà hoàn sau bảy
lần thụ sinh, trở lại nhân gian nhằm đời
không có Phật mà tự ngộ thành đạo, tương
đương với hàng Thanh văn đắc quả trong
Bộ hành độc giác.
b. Đại bích chi ca phật: Tức là người ở
trong trăm kiếp tu hành tăng trưởng phúc
tuệ mà thành bậc Thánh có được 31 tướng,
30 tướng, 29 tướng cho đến một tướng,
tương đương với Lân giác dụ độc giác.
2. Nhân duyên giác bích chi phật: Do
quả báo của phúc đức hạnh nguyện đời
trước, nên đời này không cần phải theo
người khác nghe pháp mà tự mình có khả
năng phát ra trí tuệ và chỉ nhờ nhân duyên
nhỏ như thấy hoa bay lá rụng mà giác ngộ.
Bậc này tương đương với dị sinh phàm phu
trong Bộ hành độc giác.
Luận Du già sư địa quyển 34 cũng nêu
rõ ba loại Độc giác: Loại thứ nhất tương
đương với Đại bích chi ca phật, loại thứ hai
tương đương với Nhân duyên giác, loại thứ
ba tương đương với Tiểu bích chi ca phật.
Tứ giáo nghi quyển 3 dẫn văn của luận
Đại trí độ, nói rằng, Độc giác có hai loại lớn
nhỏ, Nhân duyên giác cũng có hai loại lớn
nhỏ. Nhưng thuyết này e không đúng.
Hoa nghiêm hành nguyện phẩm sớ sao
quyển 4 cũng nêu ra ba loại Duyên giác:
1. Duyên giác của Duyên giác, loại này
đồng với Nhân quả câu.
2. Duyên giác của Thanh văn, trong đây,
nhân là chỉ cho Thanh văn, quả chỉ cho

Duyên giác.
3. Duyên giác của Bồ tát, trong đây, nhân
là chỉ cho Bồ tát, quả chỉ Duyên giác.
Đại thừa nghĩa chương quyển 17 nêu
bốn cách phân biệt Thanh văn, Duyên giác:
1. Thanh văn chứ không phải Duyên
giác, tức là hạng Thanh văn.
2. Duyên giác chứ không phải Thanh
văn, tức là hạng Lân dác dụ.
3. Vừa là Thanh văn vừa là Duyên giác,
tức là Bộ hành.
4. Vừa là Duyên giác vừa là Thanh văn,
tức là Nhân duyên giác.
Lại đem so sánh Thanh văn và Duyên
giác thì có năm điểm giống nhau và sáu
điểm khác nhau.
Năm điểm giống nhau:
1. Cùng thấy chân lí, cùng thấy lí sinh
không.
2. Cùng dứt chướng, cùng đoạn phiền
não của bốn trụ.
3. Tu hành giống nhau: cùng tu 37 phẩm
trợ đạo.
4. Được quả giống nhau: Cùng được quả
tận trí và vô sinh trí.
5. Chứng diệt giống nhau: Cùng chứng
Niết bàn hữu dư, vô dư.
Sáu điểm khác nhau:
1. Căn tính khác nhau: Thanh văn căn
tính chậm lụt, Duyên giác căn tính nhạy
bén.
2. Chỗ nương khác nhau: Thanh văn
nương vào thầy, Duyên giác không nương
vào ai.
3. Nhờ duyên khác nhau: Thanh văn
nhờ duyên giáo pháp mà được ngộ đạo,
Duyên giác nhờ duyên sự tướng hiện tiền

mà ngộ đạo.
4. Chỗ quán xét khác nhau: Thanh văn
quán xét bốn chân đế, Duyên giác quán xét
12 nhân duyên.
5. Hướng và quả khác nhau: Thanh văn
có bốn hướng bốn quả, Duyên giác có một
hướng một quả.
6. Sự thông dụng khác nhau: Thanh
văn dùng 2.000 quốc độ làm cảnh giới
chung, Duyên giác dùng 3.000 quốc độ làm
cảnh giới chung.
So sánh giữa Duyên giác và Bồ tát thì
có một điểm giống nhau và 10 điểm khác
nhau. Một điểm giống nhau là đã vào trong
Thánh vị rồi thì không bao giờ trở lui. Còn
DUYÊN GIÁC

D
1363
mười điểm khác nhau:
1. Nhân khác nhau: Phúc thiện đời
trước của Duyên giác nhỏ hẹp còn phúc
thiện của Bồ tát thì rộng lớn.
2. Căn tính khác nhau: Duyên giác căn
tính chậm lụt, Bồ tát căn tính nhạy bén.
3. Tâm lí khác nhau: Duyên giác sợ khổ,
Bồ tát không sợ.
4. Chỗ tỏ ngộ khác nhau: Duyên giác
quán 12 nhân duyên mà tỏ ngộ lí sinh
không, còn Bồ tát quán tất cả pháp mà tỏ
ngộ Nhị không (Nhân không, pháp không).
5. Khởi hạnh khác nhau: Duyên giác tu
hạnh lợi mình, Bồ tát tu hạnh lợi mình và
lợi người.
6. Dứt chướng khác nhau: Duyên giác
dứt phiền não chướng, Bồ tát đoạn phiền
não chướng và sở tri chướng.
7. Được quả khác nhau: Duyên giác
được Tiểu niết bàn, Bồ tát được Đại niết
bàn.
8. Hiện thần thông giáo hóa khác nhau:
Duyên giác chỉ hiện thần thông chứ không
nói pháp, Bồ tát thì vừa hiện thần thông
lại vừa nói pháp.
9. Sự thông dụng khác nhau: Duyên giác
và Thanh văn chỉ có một tâm một tác dụng,
không thể có nhiều tâm nhiều tác dụng;
còn chư Phật và Bồ tát có thể cùng một lúc
hóa hiện tất cả sắc tướng trong 10 phương
thế giới và các loại thân trong năm đường
để độ chúng sinh.
10. Thể nghĩa khác nhau: Thân trí công
đức của Duyên giác đều là vô thường, khổ,

vô ngã, bất tịnh, còn Niết bàn của Bồ tát
thì thường, lạc, ngã, tịnh.
Sự so sánh trên đây là thuyết của Đại
thừa, còn Tiểu thừa thì cho rằng bất luận
là Thanh văn, Duyên giác hay Bồ tát, cuối
cùng đều qui về trạng thái “khôi thân diệt
trí” (thân ra tro trí diệt mất).
Hàng Duyên giác chỉ có hạnh lợi mình
chứ không có tâm lợi người, cho nên không
khởi được tâm đại bi cứu độ chúng sinh, vì
thế khó chứng được quả vị Phật. Nếu so
với Thanh văn thì Duyên giác là hàng lợi
căn, nhưng so với Bồ tát thì Duyên giác lại
là hàng độn căn. Bởi thế, kinh Hoa nghiêm
(bản dịch cũ) quyển 6, gọi Thanh văn là
Tiểu thừa, gọi Bồ tát là Đại thừa, và gọi
Duyên giác là Trung thừa. Còn Đại phẩm
thập địa thì gọi Duyên giác là Chi phật địa
(Bích chi phật) ở trên Dĩ biện địa và dưới
Bồ tát địa, tức là địa thứ 8 trong 10 địa của
Thông giáo. Chính Chi phật địa cũng có
phần trong Thập địa. [X. kinh Tăng nhất a
hàm Q.32, kinh Hiền ngu Q.5; luận Đại tì
bà sa Q.7, Q.180; luận Đại trí độ Q.19, Q.28;
luận Du già sư địa Q.32; luận Bích chi phật
nhân duyên Q.1; Xuất tam tạng kí tập Q.1;
Du già luận lược toản Q.9; Câu xá luận
quang kí Q.23; Tuệ uyển âm nghĩa
Q.thượng; Huyền ứng âm nghĩa Q.3; Phiên
dịch danh nghĩa tập Q.2].
DUYÊN GIÁC THỪA
........
Phạm : pratyekabuddha-yàna. Pháp
môn tu để đạt đến quả Duyên giác, cũng
chính là 12 nhân duyên. Do nghĩa này
mà hàng Duyên giác được gọi là Duyên
giác thừa. Cũng gọi Bích chi phật thừa,

Độc giác thừa, là một trong hai thừa, một
trong ba thừa, một trong năm thừa. Người
quán 12 nhân duyên mà ngộ đạo. (xt. Nhị
Thừa).
DUYÊN HỘI TÔNG
........
Một trong sáu nhà bảy tông của Bát nhã
học thời Ngụy Tấn. Nghĩa duyên hội là do
sư Vu đạo thúy đệ tử của ngài Vu pháp lan
lập ra.
Trung quán luận sớ quyển 2 phần cuối
của ngài Cát tạng (Đại 42, 29 trung), nói:
“Tông thứ bảy, Vu đạo thúy giải thích rõ:
DUYÊN HỘI TÔNG

D
1364
duyên hội hợp nên có, gọi là Thế đế; duyên
tan ra thì không, gọi là Đệ nhất nghĩa đế”.
Tông này chủ trương tất cả các pháp
đều do nhân duyên hội hợp mà có, giống
như ngôi nhà do đất và gỗ hội hợp mà thành,
chỉ có tên giả chứ không có thể thực.
Vu đạo thúy thiên về duyên hội, người
đời sau giải thích chủ trương của sư là Phân
tích không, nhưng vì sách của sư đã thất
lạc, nên không biết rõ tông chỉ của sư. [X.
Trung quán luận sớ kí Q.3 phần cuối; Hán
Ngụy Lưỡng Tấn Nam Bắc triều Phật giáo
sử (Thang tích dư)].
DUYÊN KHỞI
.... .
I. Duyên khởi. Phạm: pratìtyasamutpàda,
Pàli: paticca-samuppàda.
Âm hán: Bát lạt để đế dạ tham mâu bá đầu.
Tất cả các pháp hữu vi đều do nhân
duyên (các điều kiện) hòa hợp mà thành, lí
này gọi là duyên khởi. Tức là bất cứ sự vật
gì trong thế giới hiện tượng đều nương vào
những điều kiện nhân duyên mà sinh khởi,
tồn tại, biến hóa (vô thường) và tiêu diệt.
Đó là pháp tắc mà đức Phật đã chứng ngộ
được. Như 12 chi duyên khởi đã được giải
thích rõ trong các kinh điển A hàm : Vô
minh là duyên của hành, hành là duyên
của thức, cho đến sinh là duyên của lão tử;
“Vì cái này có nên cái kia có, cái này sinh
nên cái kia sinh” để chỉ bày rõ lí sinh tử nối
nhau, đồng thời cũng nêu rõ lí “cái này
không thì cái kia không, cái này diệt thì cái
kia diệt” để đoạn trừ vô minh chứng Niết

bàn. Lí Duyên khởi này là sự chứng ngộ
thành đạo của đức Phật, là nguyên lí cơ
bản của Phật giáo. Đối với luận điểm của
các tôn giáo khác ở Ấn độ chủ trương cái
“ta” (ngã) và các pháp đều có tự tính thực
tại, đức Phật đã bác bỏ hết và tuyên bố rằng,
vạn hữu đều nương vào nhau mà tồn tại,
không có tự tính độc lập. Ngài dùng nguyên
lí duyên khởi để giải thích nguồn gốc của
thế giới, xã hội, nhân sinh và sự sản sinh
của những hiện tượng tinh thần, mà kiến
lập nhân sinh quan và thế giới quan riêng
và là đặc trưng lớn nhất của Phật giáo khác
hẳn với các tư tưởng, triết học và tôn giáo
khác.
Cứ theo luận Đại tì bà sa quyển 24, để
thu nhiếp tất cả mọi căn cơ trình độ, đức
Phật đã lập nhiều pháp duyên khởi: Một
duyên khởi, hai duyên khởi, ba duyên khởi,
bốn duyên khởi cho đến 11 duyên khởi, 12
duyên khởi v.v... Trong đó, một duyên khởi
là chỉ chung tất cả pháp hữu vi; hai duyên
khởi là nhân và quả; ba duyên khởi là ba
đời sai khác, hoặc chỉ cho phiền não, nghiệp
và sự; bốn duyên khởi là vô minh, hành,
sinh, lão tử.
Như đã nói trên đây thì tất cả các pháp
hữu vi do nhân duyên tạo thành đều có
thể gọi là duyên khởi, duyên sinh, duyên
sinh pháp, duyên dĩ sinh pháp. Nhưng theo
luận Câu xá quyển9 và thuyết của Tôn
giả Vọng mãn (Phạm: Pùrịàza) thì hai
pháp duyên khởi và duyên sinh có chỗ
khác nhau: Nếu nói về Nhân thì gọi là
duyên khởi, nếu nói về Quả thì gọi là
duyên sinh.
Đứng về phương diện giáo lí sử mà nhận

xét, thì tất cả các tông phái Phật giáo, bất
luận là ở thời đại nào, xứ sở nào, cũng đều
lấy tư tưởng duyên khởi làm giáo lí căn bản.
Như: Phật giáo nguyên thủy lấy thuyết 12
duyên khởi (12 nhân duyên) của kinh A
hàm làm gốc; Đại chúng bộ, Hóa địa bộ
xếp pháp duyên khởi làm một trong chín
pháp vô vi; Duy thức Đại thừa và luận Du
già sư địa có thuyết A lại da duyên khởi;
kinh Lăng già, kinh Thắng man, luận Đại
thừa khởi tín có thuyết Như lai tạng duyên
khởi (Chân như duyên khởi); tông Hoa
nghiêm có thuyết Pháp giới duyên khởi; Mật
tông có thuyết Lục đại duyên khởi v.v... tất
DUYÊN KHỞI

D
1365
cả đã hình thành sự nhất quán trong lịch
sử tư tưởng Phật giáo.
Thuyết Duyên khởi này cùng với luận
Thực tướng của Trung luận và Thiên thai
đã tạo thành hai hệ thống lớn của giáo học
Phật giáo. [X. kinh Tạp a hàm Q.12; kinh
Đa giới trong Trung a hàm Q.47; luận Đại
tì bà sa Q.23; luận Phẩm loại túc Q.6]. (xt.
Duyên Dĩ Sinh, Duyên Khởi Luận).
II. Duyên khởi. Phạm: Nidàna. Dịch
âm: Ni đà na. Dịch ý là Duyên khởi, Nhân
duyên. Giống như từ ngữ Duyên khởi đã nói
ở trên nhưng được sử dụng trong tình huống
khác: chỉ cho Nhân duyên bộ trong 12 bộ
loại kinh (kinh điển Phật giáo nguyên thủy).
Tức là nói rõ duyên do (lí do, nguyên do)
đức Phật hoặc Tổ sư các đời tùy theo căn cơ
của chúng sinh mà thuyết pháp, hoặc lí do
soạn thuật ba tạng Kinh, Luật, Luận, như
“Duyên khởi nhân phần.............” trong
giáo nghĩa của tông Hoa nghiêm là thuộc
loại này.
Ngoài ra, đời sau cũng gọi nguyên do
sáng lập chùa viện, Phật đường, khắc
tạo tượng Phật, hoặc ghi chép hành trạng
của các bậc đại đức cao tăng là Duyên
khởi.
III. Duyên khởi. Theo thuyết của tông
Hoa nghiêm, nếu đứng trên lập trường
Nhân vị Phật mà nói, thì khi các pháp trong
vũ trụ hiện khởi, gọi là Duyên khởi, hàm ý
là nhân duyên sinh khởi. Nếu đứng trên
lập trường Quả vị Phật mà nói thì gọi là
Tính khởi, là vì quả vị này từ bản tính giác

ngộ sinh ra.
Tông Hoa nghiêm lại kết hợp Duyên
khởi với phán giáo mà chia nó làm bốn
loại:
1. Nghiệp cảm duyên khởi của Tiểu thừa.
2. A lại da duyên khởi của Đại thừa thủy
giáo.
3. Như lai tạng duyên khởi (Chân như
duyên khởi) của Đại thừa chung giáo.
4. Pháp giới duyên khởi của Viên giáo
Hoa nghiêm. (xt. Tứ Chủng Duyên Khởi,
Nhân Phần Quả Phần).
IV. Duyên khởi : Vị cao tăng người Ấn
độ sống vào thế kỉ VI. Ngài đến Triều tiên
vào năm Chân hưng vương thứ 5 (544) và
sáng lập chùa Hoa nghiêm trên núi Trí dị,
người đời tôn xưng ngài là Duyên khởi tổ
sư. Ngoài chùa Hoa nghiêm ra, ngài còn
xây dựng chùa Tuyền ẩn, chùa Yên cốc.
[X. Hoa nghiêm tự sự tích; Đông quốc dư
địa thắng lãm].
DUYÊN KHỞI LUẬN
Là giáo lí giải thích rõ về nguyên do và
các tướng trạng của muôn pháp trong vũ
trụ do nhân duyên sinh khởi. Đối lại với
Thực tướng luận.
Cứ theo truyền thuyết thì ngài Tuệ viễn
đời Tùy đã chia giáo lí của Phật giáo thành
hai hệ thống lớn là Thực tướng luận và
Duyên khởi luận.
Thực tướng luận cũng gọi là Thực thể
luận: Luận thuyết xét thấu thực tướng bản
thể của các pháp và lấy đó làm giáo lí.
Duyên khởi luận: Lấy pháp ấn làm nền
tảng, lấy 12 duyên khởi, bốn thánh đế, tám
chính đạo làm tư tưởng chủ yếu.
Nội dung pháp ấn thường thấy nhất là

ba pháp ấn :
1. Chư hành vô thường: Đứng về
phương diện thời gian mà nhận xét, thì tất
cả hiện tượng (pháp hữu vi) đều sinh diệt
biến hóa từng sát na, cho nên không một
vật gì tồn tại cố định, bất biến.
2. Chư pháp vô ngã: Đứng về phương
diện không gian mà nhận xét, thì các pháp
(gồm cả hữu vi và vô vi) theo nguyên lí
duyên khởi, nương tựa vào nhau mà tồn
tại, trong đó không có thể thực của cái “ta”.
3. Niết bàn tịch tĩnh: Chúng sinh điên
đảo, ngu mê, không thấy được thực tướng
DUYÊN KHỞI LUẬN

D
1366
các pháp, vọng chấp có “ta”, “của ta”, do đó
mà khởi phiền não, tạo nghiệp ác, trôi lăn
không ngừng. Nếu biết rõ là vô ngã thì
không bị mê hoặc, có thể thấy thực tướng,
thấu suốt pháp tính vắng bặt, được tự tại
vô ngại, chứng Niết bàn tịch lặng.
Ngoài ba pháp ấn trên đây, còn thêm
Nhất thiết giai khổ (hết thảy đều khổ) làm
bốn pháp ấn. Hoặc lấy Nhất thiết giai khổ
và Niết bàn tịch tĩnh làm hai pháp ấn.
Nhất thiết giai khổ là kết luận được rút
ra từ sự khảo sát thế giới hiện thực theo
quan điểm lí tưởng. Bởi vì thế giới hiện thực
là thế giới luân hồi của phàm phu, đầy dẫy
các nỗi khổ não và bất mãn, không có bất
cứ niềm hạnh phúc, khoái lạc tuyệt đối nào
có thể cảm được.
Mười hai nhân duyên, cũng gọi là Mười
hai duyên khởi, do 12 chi trước sau nối nhau
trong từng sát na không xen hở mà thành.
Mười hai nhân duyên:
1. Lão tử: Gồm các sự thực thống khổ
như: già, chết, lo buồn, khổ, não mà kiếp
người không ai tránh khỏi, lấy đây làm khởi
điểm cho việc quán xét.
2. Sinh: Là nguồn gốc của già, chết.
3. Hữu: Sự tồn tại, nguồn gốc của sinh,
cụ thể chỉ cho ba hữu: Dục hữu, Sắc hữu,
Vô sắc hữu. Do y báo, chính báo của ba
hữu này mới có sinh.
4. Thủ: Giữ chặt lấy. Vì vọng tâm giữ
chặt lấy nên người ta mới sinh vào cảnh
giới của ba hữu (tức cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô
sắc).

5. Ái: Nguồn gốc của sự bám níu, cũng
là căn nguyên của thế giới hiện thực.
6. Thụ: Những cảm tình do phản ứng
lại sự khêu gợi mà phát sinh.
7. Xúc: Là chỗ nương của cảm tình
(thụ).
8. Lục nhập: Sáu chỗ gồm mắt, tai, mũi,
lưỡi, thân, ý v.v... cũng gọi Lục căn, là những
khí quan cảm giác làm chỗ nương cho Xúc,
cũng chính là những điều kiện duyên khởi
của tất cả tham muốn.
9. Danh sắc: Tâm và thân, là toàn thể
tổ chức của mệnh sống, cũng chính là phức
hợp thể hữu cơ của năm uẩn; lục nhập nhờ
đó mà được thành lập.
10. Thức: Tác dụng nhận thức thống
nhất tâm và thân.
11. Hành: Nghiệp, là những hành vi
tạo tác.
12. Vô minh: Nghĩa đen là không sáng
suốt, không biết. Là ý chí mù quáng làm
căn nguyên cho hành vi từ vô thủy đến
nay.
Mười hai duyên khởi do 12 chi vừa nói
ở trên tạo thành, có Thuận quán (gọi là
Lưu chuyển duyên khởi) và Nghịch quán
(gọi là Hoàn diệt duyên khởi). Thuận quán
bắt đầu từ “khổ” quán xét nguyên nhân của
khổ từ 12 điều kiện cụ thể để tìm cách thoát
li. Nghịch quán thì bắt đầu từ một điều kiện
theo thứ tự ngược trở lên mà thẩm xét đến
chỗ thấu triệt để diệt trừ các nỗi khổ già,
chết, lo, buồn, khổ, não.
Tứ đế gồm bốn chân lí: Khổ, Tập, Diệt,
Đạo, là giáo lí nòng cốt được thành lập từ
tư tưởng ba pháp ấn và 12 nhân duyên trình
bày ở trên.

1. Khổ đế: Ở thế gian thực sự có đầy
dẫy các nỗi thống khổ.
2. Tập đế: Tất cả khổ đau đều có nguyên
nhân.
3. Diệt đế: Với nỗ lực không ngừng, con
người có thể chấm dứt khổ đau.
4. Đạo đế: Phương pháp trừ diệt khổ
đau.
Bát chính đạo là phương pháp tu hành
để diệt khổ mà đạt đến giải thoát, gồm tám
thành phần:
1. Chính kiến: Thấy rõ bốn đế và nhân
quả ba đời là chân lí xác thực duy nhất.
2. Chính tư duy: Luôn suy nghĩ về chân
lí bốn đế.
DUYÊN KHỞI LUẬN

D
1367
3. Chính ngữ: Lời nói trang trọng, chân
thật, thân thiết, nhân từ.
4. Chính nghiệp: Giữ năm giới (không
giết hại, không trộm cướp, không gian dâm,
không nói láo, không uống rượu).
5. Chính mệnh: Mưu sinh bằng nghề
nghiệp chính đáng.
6. Chính tinh tiến: Nỗ lực làm việc
thiện.
7. Chính niệm: Nhớ nghĩ những việc
lợi mình lợi người, không nghĩ những điều
tà bậy làm vẩn đục tâm hồn.
8. Chính định: Tập trung tư tưởng vào
một đối tượng khiến cho tâm trí không loạn
động, nhờ thế đầu óc được sáng suốt, an
tịnh.
Thuyết Duyên khởi nói ở trên là tư
tưởng đặc hữu mà đức Phật đã chứng ngộ,
các tôn giáo, tư tưởng, triết học khác chưa
từng có; hệ thống lí luận về Duyên khởi đã
hoàn chỉnh và đầy đủ từ thời đại Phật giáo
nguyên thủy. Các luận sư đời sau lấy đó
làm giáo lí căn bản và dần dần phát triển
thành các giáo thuyết thuộc hệ thống Duyên
khởi luận như : Nghiệp cảm duyên khởi, A
lại da duyên khởi, Chân như duyên khởi,
Pháp giới duyên khởi, Lục đại duyên khởi
v.v...
1. Nghiệp cảm duyên khởi: Theo luận
Câu xá thì duyên khởi của các pháp là do
sức nghiệp chiêu cảm, tức là do sức nghiệp
thiện hoặc ác mà mang lại quả báo thiện
hoặc ác, quả báo này cũng là nghiệp, cho
nên lại tiếp tục chiêu cảm quả báo, cứ như

thế nhân quả nương nhau quay vòng không
dứt.
2. A lại da duyên khởi: Tông Pháp
tướng lấy các thuyết trong các kinh luận
như : kinh Giải thâm mật, luận Du già sư
địa, luận Thành duy thức v.v... làm nền
tảng, cho rằng : Nghiệp lực là do chủng tử
(hạt giống) được tích chứa trong thức A
lại da của chúng sinh phát ra. Chủng tử
này gặp duyên thì khởi hiện hành, rồi hiện
hành lại huân tập (xông ướp) chủng tử
(gọi là Tân huân chủng tử: hạt giống mới
được ươm), sau đó gặp duyên lại sinh hiện
hành, rồi từ hiện hành lại huân chủng tử,
cứ như thế làm nhân làm quả lẫn nhau
xoay vòng bất tận. Cho nên biết thức A
lại da là nguồn gốc phát sinh tất cả muôn
pháp.
3. Chân như duyên khởi: Thuyết này
căn cứ vào luận Đại thừa khởi tín, cho rằng
A lại da thức của tâm chúng sinh tuy là
nguồn gốc sinh khởi hết thảy hiện tượng
trong vũ trụ, nhưng tìm đến căn nguyên
thì nó là tâm Như lai tạng hàm chứa chân
như. Các pháp vốn là chân như, vì duyên
của vô minh mà khởi động, giống như nước
biển vốn tự phẳng lặng, nhưng vì gió thổi
mà sinh ra muôn nghìn đợt sóng cuồn cuộn
chuyển vần.
4. Pháp giới duyên khởi: Đây là thuyết
của tông Hoa nghiêm lấy kinh Hoa nghiêm
làm nền tảng để thành lập, cho rằng muôn
pháp dung thông lẫn nhau, lấy một pháp
làm thành tất cả pháp, lấy tất cả pháp làm
thành một pháp, chủ bạn đầy đủ, tương
nhập tương tức, cùng tồn tại không trở ngại
nhau và trùng trùng vô tận.

5. Lục đại duyên khởi: Đây là thuyết
của Mật tông, cho rằng hết thảy các pháp
đều do sáu nguyên tố (lục đại) : đất, nước,
lửa, gió, không và thức gặp duyên mà sinh
khởi.
Các kinh luận thuộc hệ thống Duyên
khởi luận thì có: kinh Hoa nghiêm, kinh
Giải thâm mật, kinh Lăng già, kinh Thắng
man và luận Khởi tín, luận Bảo tính, luận
Du già sư địa, luận Duy thức, luận Câu xá
v.v... Còn các kinh luận thuộc hệ thống
Thực tướng luận thì có: kinh Pháp hoa,
kinh Bát nhã, kinh Duy ma, và các luận:
Trung luận, Bách luận, Thập nhị môn luận,
Thành thực luận v.v...
DUYÊN KHỞI LUẬN

D
1368
Về các tông phái thì tông Câu xá, tông
Pháp tướng, tông Địa luận, tông Nhiếp luận,
tông Hoa nghiêm, Mật tông v.v... thuộc hệ
thống Duyên khởi luận; còn tông Tam luận,
tông Thiên thai thì thuộc hệ thống Thực
tướng luận.
Vì Duyên khởi luận lấy các pháp do
nhân duyên sinh khởi làm chủ yếu để tìm
đến nguồn gốc khai triển của các pháp, cho
nên phương hướng nghiên cứu thuộc về
thời gian tính (dọc) và thái độ giải thích thì
có khuynh hướng luận lí tính. Còn Thực
tướng luận thì lấy bản thể thực tướng làm
luận chỉ, cho nên phương hướng nghiên
cứu thuộc về không gian tính (ngang) và
có thái độ nghiêng về chủ nghĩa thực tiễn
của tính trực giác. Đây là hai hệ thống giáo
lí song song tồn tại. Nếu nói theo quan điểm
“Hữu”, “Không” đối nhau thì Duyên khởi
luận thuộc Hữu luận, chủ trương Chân đế
hữu, Tục đế không, là thuyết của môn Biểu
đức, còn Thực tướng luận thì thuộc Không
luận, chủ trương Chân đế không, Tục đế
hữu, là thuyết của môn Già tình.
Duyên khởi luận đã lần lượt phát triển
thành một hệ thống giáo thuyết như đã
trình bày ở trên. Còn Thực tướng luận thì
có:
1. Luận Thành thực chủ trương ba
phương diện: Muôn pháp giả hữu, thực hữu,
chân không và lấy chân không làm nghĩa
rốt ráo bậc nhất.
2. Tông Tam luận dựa vào thuyết của
Trung luận, Bách luận, Thập nhị môn

luận v.v... chủ trương : Các pháp đều
không, bất khả đắc, thuộc Không luận
tuyệt đối.
3. Tông Thiên thai lấy kinh Pháp hoa
làm nền tảng, đề xướng thuyết “Ba đế viên
dung” Tức không, Tức giả, Tức trung, cho
rằng, sự tồn tại nguyên gốc của các pháp
chính là chân như thực tướng và gọi đó là
“không”, nhưng chẳng phải là cái không
theo khái niệm thông thường của người đời,
mà là các pháp y nhiên tồn tại, cho nên
nói: liễu xanh hoa đỏ, tất thảy đều là tướng
mầu nhiệm của thực tướng chân như, đây
là thuyết Trung đạo “Hiện tượng tức thực
tại”.
Tóm lại, điểm then chốt cấu thành giáo
lí của hai giáo hệ lớn Duyên khởi luận và
Thực tướng luận tuy khác nhau, nhưng xét
về nguồn gốc tư tưởng thì vốn chẳng trái
nhau, mà là dung thông như hai mặt của
một bàn tay, trợ giúp và thành tựu lẫn nhau.
Bởi thế, nếu đứng trên lập trường trùng
tân chỉnh hợp mà nhận xét, thì các giáo
thuyết Pháp giới duyên khởi, Lục đại duyên
khởi, Tam đế viên dung v.v... cũng có thể
xem là sự điều hòa toàn diện giữa hai giáo
hệ Duyên khởi và Thực tướng. Đó cũng là
chỉ thú đặc thù của sự phát triển tư tưởng
giáo lí. [X. kinh Tạp a hàm Q.12; luận Đại
tì bà sa Q.24; luận Câu xá Q.9; Đại thừa
nghĩa chương Q.19]. (xt. Nguyên Thủy Phật
Giáo, Duyên Khởi).
DUYÊN KHỞI PHÁP TỤNG
...........
Gọi tắt của Duyên khởi pháp chi kệ tụng.
Cũng gọi Duyên khởi kệ. Tức là văn kệ nói
về Khổ, Tập, Diệt trong bốn đế, là nghĩa

căn bản của Phật giáo. Văn kệ bằng tiếng
Phạm như sau:
Ye dharmà-hetu prabhavàhetuô
tewaô tathàgato hy avadat, tewaô ca
yo nirodho evaô vàdì mahà-zramaịa#.
Văn kệ bằng tiếngPàli:
Ye dhammà hetu-ppabhavà tewaô
hetuô tathàgato àha, tesaĩ ca yo
nirodho evaô vàdì mahàsamaịo.
Bản Hán dịch của bài kệ này trong các
kinh luận có khác nhau, kinh Sơ phần
thuyết quyển hạ (Đại 14, 768 trung), chép:
“Nhược pháp nhân duyên sinh
Pháp diệc nhân duyên diệt
DUYÊN KHỞI PHÁP TỤNG

D
1369
Thị sinh diệt nhân duyên
Phật đại sa môn thuyết”.
(Pháp từ nhân duyên sinh
Cũng theo nhân duyên diệt
Nhân duyên sinh diệt ấy
Phật đại sa môn nói).
Hữu bộ tì nại da Xuất gia sự quyển 2
(Đại 23, 1027 hạ), chép:
“Chư pháp tòng duyên khởi
Như lai thuyết thị nhân
Bỉ pháp nhân duyên tận
Thị đại sa môn thuyết”.
(Các pháp từ duyên sinh
Như lai nói là nhân
Pháp ấy do duyên diệt
Đại sa môn nói thế).
Luận Đại trí độ quyển 11 (Đại 25, 136
hạ), chép:
“Chư pháp nhân duyên sinh
Thị pháp thuyết nhân duyên
Thị pháp nhân duyên tận
Đại sư như thị thuyết”
(Nhân duyên sinh các pháp
Pháp ấy là nhân duyên
Nhân duyên hết pháp diệt
Đại sư nói như vậy)
Cứ theo Luật tạng đại phẩm (Pàli:
Mahà-vagga) I.23 và luật Tứ phần quyển
33, thì bài kệ này do tỉ khưu Mã thắng
(Phạm:Azvajit, Pàli: Assaji) nói cho ngài
Xá lợi phất (khi còn tu theo ngoại đạo) nghe,
nhờ đó, ngài Xá lợi phất chứng được quả
Dự lưu, rồi cùng với ngài Mục kiền liên
(bạn đồng tu) cùng về qui y theo Phật.

Nếu bài kệ tụng này được viết trên tháp,
hoặc để vào trong tháp hay trong tượng
Phật, thì gọi là kệ Pháp thân xá lợi hay kệ
Pháp thân. Ở cuối các kinh bản tiếng Phạm
hiện còn hoặc bản dịch Tây tạng thường
có ghi, rồi ở tòa ngồi hoặc trên hào quang
sau lưng tượng Phật cũng khắc bài kệ này.
[X. Trường trảo Phạm chí duyên trong kinh
Soạn tập bách duyên Q.10; kinh Quá khứ
hiện tại nhân quả Q.14; phẩm Đại đệ tử
xuất gia trong Phật sở hành tán Q.4; phẩm
Bảo chàng phần ma khổ trong kinh Đại
phương đẳng đại tập Q.19; kinh Thánh ca
ni phẫn nộ kim cương đồng tử bồ tát thành
tựu nghi quĩ Q.thượng; luật Ngũ phần Q.16;
luận Đại trí độ Q.18; Đại nhật kinh sớ Q.7;
Quán mộc tôn nghi trong Nam hải kí qui
nội pháp truyện Q.4].
DUYÊN KHỞI QUÁN
.........
Một trong Ngũ đình tâm quán. Cũng gọi
Nhân duyên quán, Duyên sinh duyên khởi
quán, Quán duyên quán. Pháp quán tưởng về
sự liên tiếp nối nhau của 12 duyên khởi để đối
trị sự ngu si phiền não của chúng sinh.
DUYÊN KHỞI TƯƠNG DO
Các hiện tượng nương vào duyên mà
sinh khởi, đan dệt vào nhau, nương nhờ
lẫn nhau, gọi là Duyên khởi tương do. Đối
lại với “Pháp tính dung thông............”.
Tiếng dùng của tông Hoa nghiêm nói rõ
cái lí của sự sự vô ngại. Trái lại, lí pháp tính
viên dung trong các hiện tượng thì gọi là Pháp
tính dung thông, biểu thị nghĩa: lí sự vô ngại.
Đây là hai dụng ngữ căn bản diễn đạt giáo
nghĩa Hoa nghiêm, đặc biệt dụng ngữ Duyên
khởi tương do được coi trọng hơn.

Trong Hoa nghiêm du tâm pháp giới kí,
ngài Pháp tạng đã giải thích rõ phương tiện
vào tam muội Hoa nghiêm, chia môn Duyên
khởi tương do làm Khai thuyết và Hợp
thuyết. Tức là đứng về mặt có sức và không
sức (tức mặt tác dụng) mà bàn về sự dung
thông vô ngại, nói rõ muôn pháp không có
một pháp nào tồn tại riêng lẻ mà thường
nương tựa lẫn nhau để sống còn.
Rồi trong Hoa nghiêm kinh thám huyền
kí quyển 1, ngài Pháp tạng lại nêu 10 nghĩa
của Duyên khởi tương do là:
DUYÊN KHỞI TƯƠNG DO

D
1370
1. Chư duyên tương dị (các duyên khác
nhau): Tất cả các pháp do những nhân
duyên khác nhau tạo thành, nhưng các
duyên không hề hỗn loạn.
2. Hỗ biến tương tư (khắp cả giúp đỡ
lẫn nhau): Các duyên trùm khắp giúp đỡ
lẫn nhau mà thành duyên khởi.
3. Câu tồn vô ngại (cùng tồn tại mà
không ngăn ngại): Sai biệt mà không hỗn
loạn và trùm khắp lẫn nhau, thì cùng tồn
tại mà không ngăn ngại nhau.
4. Dị thể tương nhập (thể khác mà nhập
vào nhau): Các hiện tượng do nhân duyên
sinh, tác dụng lẫn nhau, đan dệt vào nhau.
5. Dị thể tương tức (thể khác mà tức là
nhau): Thể khác mà nhất thể hóa lẫn nhau,
thể tức là nhau mà không trở ngại.
6. Thể dụng song dung (thể và dụng
dung nhau): Thể khác mà tức là nhau, hòa
nhập vào nhau, viên dung vô ngại.
7. Đồng thể tương nhập (đồng thể hòa
nhập vào nhau): Trong một hiện tượng vốn
đầy đủ hết thảy hiện tượng, cũng gồm đủ
tác dụng của tất cả pháp.
8. Đồng thể tương tức (đồng thể tức là
nhau): Đồng thể được nhất thể hóa lẫn
nhau.
9. Câu dung vô ngại (đều dung nhau
không ngại): Cùng thể tức là nhau, hòa vào
nhau, viên dung vô ngại.
10. Đồng dị viên mãn (giống, khác tròn
đủ): Dù đồng thể hay khác thể, hết thảy
vạn hữu đều là pháp mầu nhiệm tương tức
tương nhập chẳng thể nghĩ bàn, tức là sự

sự vô ngại. [X. Hoa nghiêm kinh minh pháp
phẩm nội lập Tam bảo chương Q.hạ; Đại
phương quảng Phật hoa nghiêm kinh sớ
Q.2; Hoa nghiêm kinh sớ sao huyền đàm
Q.6].
DUYÊN KHUYẾT BẤT SINH
Thiếu duyên chẳng sinh. Nghĩa là các
pháp sinh khởi đều do nhân duyên hòa
hợp, nếu thiếu các duyên cần thiết thì pháp
không thể sinh được. Nếu trường hợp thiếu
duyên xảy ra, thì liền được Phi trạch diệt vô
vi.
Câu xá luận tụng sớ quyển 1 giải thích
về Phi trạch diệt (Đại 41, 818 hạ): “Nói
đương sinh, nghĩa là pháp sẽ sinh; pháp sẽ
sinh này nếu gặp đủ duyên thì sinh, thiếu
duyên thì không sinh; trong trường hợp
không sinh thì được Phi trạch diệt”.
DUYÊN LỰ TÂM
Một trong bốn tâm. Cũng gọi Lự tri tâm,
Lự tri duyên lự tâm. Là tâm duyên theo
cảnh giới, nhớ tưởng sự vật. Tức là tám
tâm thức: Mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý, mạt
na và A lại da. [X. Ma ha chỉ quán Q.1;
Thiền nguyên chư thuyên tập đô tự
Q.thượng phần 1]. (xt. Tứ Tâm).
DUYÊN LỰC
.....
Chỉ cho năng lực của trợ duyên. Đối
lại với “Nhân lực.....”. Nhà Phật cho
rằng người kiếp trước có nhân lành tu
tập chính pháp ở đời này lại được nghe
chính pháp nữa thì càng giúp cho nhân
lành ấy nảy nở. Sức giúp đỡ ấy gọi là
Duyên lực.
Kinh Vô lượng thọ quyển hạ (Đại 12,
274 trung), nói: “Nhân lực, duyên lực, ý

lực, nguyện lực, (...) như pháp điều phục
chư chúng sinh lực v.v.., những lực như
thế, tất cả đều đầy đủ”.
DUYÊN NHÂN
.....
Một trong hai nhân. Duyên là trợ duyên.
Chỉ cho tất cả công đức thiện căn làm
duyên giúp đỡ trí tuệ để khiến tính (Phật)
của chính nhân bừng sáng. [X. kinh Đại
DUYÊN KHUYẾT BẤT SINH

D
1371
bát niết bàn (bản Bắc) Q.28; Đại minh tam
tạng pháp số Q.6]. (xt. Nhị Nhân).
DUYÊN NHẬT
Gọi tắt của Hữu duyên nhật (ngày có
duyên). Ngày mà Phật và Bồ tát có duyên
với thế gian gọi là Duyên nhật, như: Ngày
Bồ tát Di lặc giáng sinh (mồng 1 tháng giêng
Âm lịch), ngày bồ tát Quan âm giáng sinh
(ngày 19 tháng 2 Âm lịch), ngày đức Phật
Thích ca giáng sinh (mồng 8 tháng 4 Âm
lịch), ngày bồ tát Địa tạng vương giáng sinh
(29 tháng 7 Âm lịch), ngày đức Phật A di
đà giáng sinh (17 tháng 11 Âm lịch).
Ở Nhật bản thì Duyên nhật là chỉ cho
ngày có nhân duyên đến cửa Phật, hoặc có
nhân duyên với Phật và thần linh để định
ngày tế lễ, cúng dường. Vào ngày này, dân
chúng đến chùa hoặc đền thần để lễ bái.
Duyên nhật thường là mỗi tháng một lần
hoặc mỗi tháng vài lần, cũng gọi là Hương
kì.
Duyên nhật cũng chỉ cho những ngày
lễ hội ở các chùa viện hoặc Đạo quán trong
năm, như: Lễ hội Phật niết bàn, lễ hội
tắm Phật, lễ hội thắp đèn Dược sư, lễ hội
Vu lan bồn, ngày giỗ Tổ khai sơn v.v...
Vào những ngày này, người ta tụ tập rất
đông đảo nhộn nhịp ở các nơi vui chơi và
đường phố. Phong tục này thịnh hành vào
thời Đường, Tống ở Trung quốc, còn ở
Nhật bản thì bắt đầu từ thời đại Liêm
thương.
Lại có thuyết đem phối hợp 30 vị Phật
và Bồ tát với 30 ngày:

Mồng 1: Phật Định quang.
Mồng 2: Phật Nhiên đăng.
Mồng 3: Phật Đa bảo.
Mồng 4: Phật A súc.
Mồng 5: Bồ tát Di lặc.
Mồng 6: Phật Nhị vạn đăng.
Mồng 7: Phật Tam vạn đăng.
Mồng 8: Dược sư Như lai.
Mồng 9: Phật Đại thông trí thắng.
Mồng 10: Phật Nhật nguyệt đăng minh.
Ngày 11: Phật Hoan hỉ.
Ngày 12: Nan thắng Như lai
Ngày 13: Bồ tát Hư không tạng.
Ngày 14: Bồ tát Phổ hiền.
Ngày 15: Phật A di đà
Ngày 16: Bồ tát Đà la ni.
Ngày 17: Bồ tát Long thụ.
Ngày 18: Bồ tát Quán thế âm.
Ngày 19: Bồ tát Nhật quang.
Ngày 20: Bồ tát Nguyệt quang.
Ngày 21: Bồ tát Vô tận ý.
Ngày 22: Bồ tát Thí vô úy.
Ngày 23: Bồ tát Đại thế chí.
Ngày 24: Bồ tát Địa tạng.
Ngày 25: Bồ tát Văn thù sư lợi.
Ngày 26: Bồ tát Dược thượng.
Ngày 27: Lô xá na Như lai.
Ngày 28: Đại nhật Như lai.
Ngày 29: Bồ tát Dược vương.
Ngày 30: Thích ca Như lai.
[X. Tu nghiệm cố sự tiện lãm Q.4; Hí
du tiêu lãm Q.7].
DUYÊN PHƯỢC ĐOẠN
........
Một trong hai đoạn, một trong ba đoạn.
Cũng gọi Sở duyên đoạn, Li phược đoạn.
Tức là cắt đứt sự ràng buộc của sở duyên.

Đối lại với “Tự tính đoạn ”.
Sở duyên phược là bị cảnh phiền não
sở duyên trói buộc không được tự tại, như
tất cả sắc pháp hữu lậu, thiện pháp hữu
lậu, tâm vô kí, tâm sở v.v... Nếu có thể dứt
trừ được tự thể của tất cả pháp này thì tức
là đoạn trừ được sự trói buộc của năng
duyên, nhờ đó cũng có thể tự cởi bỏ được
sở duyên, vì thế gọi là Duyên phược đoạn.
[X. luận Câu xá Q.21; Đại thừa pháp
uyển nghĩa lâm chương Q.3 phần cuối]. (xt.
Nhị Đoạn).
DUYÊN PHƯỢC ĐOẠN

D
1372
DUYÊN QUÁN
.... .
Chỉ cho cảnh sở duyên (khách quan)
và tâm năng quán (chủ quan).
Tam luận huyền nghĩa (Đại 45, 7 hạ),
nói: “Trong, ngoài đều dứt bặt; duyên, quán
đều vắng lặng”.
DUYÊN QUÁN CÂU TỊCH
Cảnh sở duyên và trí năng quán đều
dứt bặt.
Kinh Đại phẩm bát nhã quyển 17 (Đại
8, 349 trung), nói: “Khi thực hành sáu ba la
mật, Bồ tát ma ha tát nên nghĩ: Đường sinh
tử dằng dặc, tính chúng sinh thăm thẳm,
nhưng bờ sinh tử như hư không, tính
chúng sinh cũng như hư không, trong đó,
thực không có sinh tử qua lại, cũng không
có Niết bàn giải thoát. Bồ tát ma ha tát thực
hành như thế thì có thể đầy đủ sáu ba la
mật, gần nhất thiết chủng trí”.
Tam luận huyền nghĩa giải thích (Đại
45, 7 hạ): “Đã không có sinh tử, cũng không
có Niết bàn, thì biết cũng không có chúng
sinh, cũng không có Phật, như vậy há có
kinh và luận ư? Bởi thế, trong, ngoài đều
dứt bặt, duyên, quán đều vắng lặng”.
Vì duyên là cảnh thực tướng (đối tượng
khách quan), quán là trí chính quán (chủ
thể chủ quan), cho nên dùng trí chính quán
vô sở đắc để đối ứng với cảnh thực tướng
bất khả tư nghị thì trong, ngoài đều dứt bặt,
duyên và quán đều vắng lặng; trong trạng
thái đó, tất cả lí luận hoàn toàn chấm dứt.
DUYÊN SINH PHÁP

Phạm : pratìtyasamutpanna-dharma,
Pàli : paỉiccasamuppanna-dhamma. Chỉ
cho pháp do duyên sinh, hoặc nói về nguyên
lí duyên sinh.
Kinh Tạp a hàm quyển 12 (Đại 2, 84
trung), nói: “Thế nào là pháp duyên sinh?
Đó là: Vô minh, hành, thức, danh sắc, lục
nhập, xúc, thụ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử bi
ai khổ não. Dù Phật có ra đời hay chưa ra
đời, pháp này vẫn thường trụ trong pháp
giới. Đức Như lai tự biết được pháp này mà
thành bậc Đẳng chính giác. Rồi Ngài đem
pháp ấy diễn nói, chỉ dạy chúng sinh rằng:
Duyên vô minh mà có hành, cho đến duyên
sinh mà có lão bệnh tử ưu bi khổ não. Tất
cả các pháp này là pháp trụ, pháp không,
pháp như, pháp nhĩ, pháp bất li như, pháp
bất dị như, là những pháp chân thực, không
điên đảo, thuận theo duyên mà sinh khởi
nên gọi là Duyên sinh pháp”.
Luận Câu xá quyển 9 dịch từ ngữ Nhân
duyên pháp trong kinh Tạp a hàm là Duyên
khởi pháp, còn pháp do duyên sinh thì dịch
là Duyên dĩ sinh pháp; và giải thích Nhân
phần của 12 chi là Duyên khởi, giải thích
Quả phần là Duyên dĩ sinh. Luận Du già sư
địa quyển 10 (Đại 30, 325 hạ) cũng nói:
“Chư hành sinh khởi các pháp gọi là Duyên,
pháp ấy đã sinh gọi là Duyên sinh”.
Đứng trên lập trường các pháp không
có tự tính để thuyết minh mối quan hệ giữa
quả và duyên, bài kệ thứ 14 của phẩm Nhân
duyên 13 trong Trung luận quyển 1 (Đại
30, 3 trung), nói:
“Nhược quả tòng duyên sinh,
Thị duyên vô tự tính
Tòng vô tự tính sinh

Hà đắc tòng duyên sinh?
Quả bất tòng duyên sinh
Bất tòng phi duyên sinh
Dĩ quả vô hữu cố
Duyên, phi duyên diệc vô”
(Nếu quả từ duyên sinh,
Duyên ấy không tự tính;
Từ không tự tính sinh
Sao gọi từ duyên sinh?
Quả chẳng từ duyên sinh
DUYÊN QUÁN

D
1373
Không từ phi duyên sinh
Bởi lẽ quả không có,
Duyên phi duyên cũng không).
Duyên khởi là dịch ý từ tiếng Phạm:
pratìtyasamutpàda, dịch cũ là Nhân
duyên. Còn Duyên sinh là dịch ý từ tiếng
Phạm: pratìtyasamutpanna. Ba danh từ
Duyên sinh, Duyên khởi, Nhân duyên
thường được dùng lẫn cho nhau, trường
hợp này rất nhiều. Chẳng hạn như phần
phân biệt tự tính và phân biệt ái, phi ái
trong luận Nhiếp đại thừa luận thích quyển
2, ngài Chân đế đời Lương dịch ái, phi ái là
hai Duyên sinh; còn ngài Huyền trang đời
Đường thì dịch là hai Duyên khởi.
Ngoài ra, luận Duyên sinh 1 quyển do
ngài Đạt ma cấp đa dịch vào đời Tùy là bản
dịch khác của luận Đại thừa duyên sinh 1
quyển do ngài Bất không dịch vào đời
Đường, nội dung giải thích 12 duyên khởi.
[X.kinh Đại sinh nghĩa; kinh Tì bà thi
Phật Q.thượng; kinh Trừ cái chướngbồ tát sở
vấn Q.17; kinh Tín Phật công đức; Hữu bộ tì
nại da phá tăng sự Q.5; luận Xá lợi phất a tì
đàm Q.12; luận Phẩm loại túc Q.6; luận Đại tì
bà sa Q.23; luận Câu xá Q.5, Q.7; luận A tì
đạt ma hiển tông Q.14; luận Thuận chính lí
Q.28; luận A tì đàm tâm Q.1 Hạnh phẩm;
luận Đại thừa a tì đạt ma tập Q.2; luận Đại
thừa a tì đạt ma tạp tập Q.4; luận Du già sư địa
Q.56; Nhân duyên tâm luận tụng].
DUYÊN SƠN TAM ĐẠI TẠNG KINH MỤC LỤC
Gồm 3 quyển, do sư Tùy thiên thuộc
tông Tịnh độ Nhật bản biên soạn, là mục

lục của ba bộ Đại tạng Tống, Nguyên, Cao
li được cất giữ ở chùa Tăng thượng núi Tam
duyên Đông kinh (Tokyo).
Bản mục lục này đối chiếu so sánh
những chỗ dị đồng giữa ba bộ Đại tạng nói
trên để sửa chữa; nếu là các bản dịch khác
của cùng một bộ kinh thì tùy theo chỗ dị
đồng mà chú giải thêm để giúp người đọc
được dễ dàng.
Về tên kinh thì tác giả ghi theo tên trong
các bộ Khai nguyên lục, Trinh nguyên lục,
Đại tạng cương mục, Chí nguyên lục, Pháp
bảo tiêu mục, Duyệt tạng tri tân v.v... và bổ
sung thêm nhận xét của chính tác giả.
Sách này khảo chứng rõ ràng chính xác,
được các học giả dùng theo. Ở đầu quyển
có bài tựa do tác giả soạn vào năm Diên
hưởng thứ 5 (1748). Tác phẩm này được
đưa vào bộ Chiêu hòa pháp bảo tổng mục
lục quyển 2.
DUYÊN THÀNH
.....
Hàm ý do nhân duyên tạo thành. Nghĩa
là các pháp do nhân duyên tạo thành hoàn
toàn không có tự tính.
Hoa nghiêm ngũ giáo chương quyển 4
(Đại 45, 503 hạ), nói: “Cái gọi là một, chẳng
phải tự tính là một, mà do nhân duyên tạo
thành một. (...) Cho đến 10 đều chẳng phải
tự tính là 10, vì do nhân duyên tạo thành
10. Như vậy, trong 10 có một, đó là do
duyên tạo thành không có tính 10. Nếu
không như vậy thì tự tính không có duyên
khởi, không gọi là 10 được. Cho nên tất cả
duyên khởi đều chẳng phải tự tính”.
Tông Hoa nghiêm đã căn cứ vào lí các
duyên tạo thành này mà lập ra thuyết Vô

tận duyên khởi. Nghĩa là trong một có nhiều
nên 10 tức là một, một nhiều dung hợp,
muôn vật giao thoa đan dệt vào nhau mà
không hề ngại trở lẫn nhau: đó là lí sự sự
vô ngại.[X. Hoa nghiêm ngũ giáo chương
phục cổ kí Q.6; Hoa nghiêm ngũ giáo
chương thông lộ kí Q.26]. (xt. Nhân
Duyên).
DUYÊN TRUNG
.....
Chỉ cho cái cảnh (đối tượng) mà tâm
DUYÊN TRUNG

D
1374
duyên theo để chuyên chú. Người mới
học, muốn định tâm ở một cảnh thì nên
chú tâm nơi đầu sống mũi, hoặc ở giữa
hai chân mày hay ở trên trán, đừng để
tâm duyên theo cảnh khác; nếu không
thì một tâm hai cảnh, tâm, cảnh phân
tán, khó có thể định tâm được. [X. luận
Đại trí độ Q.21; Tu tập chỉ quán tọa thiền
pháp yếu].
DUYÊN TU
Một trong hai cách tu. Đối lại với “Chân
tu ”. Người nương theo duyên để tu
tập Thiền quán, gọi là Duyên tu; trái lại,
không nhờ vào duyên mà thuận theo tự
tính để tu, thì tức là không tu mà tu, gọi là
Chân tu.
Trong giai vị tu hành của Biệt giáo
thuộc tông Thiên thai, thì Duyên tu là
phương pháp tu hành của các Bồ tát
chưa đến Sơ địa (Hoan hỉ địa) còn Chân
tu là phương pháp tu hành của các Bồ
tát từ Sơ địa trở lên đến Đẳng giác. [X.
Ma ha chỉ quán Q.6 hạ; Pháp hoa kinh
huyền nghĩa Q.3 hạ]. (xt. Chân Tu
Duyên Tu).
DUYÊT CHÚNG
......
Làm đẹp lòng mọi người. Phạm :
Karma-dàna. Âm Hán: Yết ma đà na.
Cũng gọi Tri sự. Hàm ý xem xét các việc,
làm đẹp lòng mọi người. Là một chức vụ
trong tăng đoàn, có trách nhiệm trông coi
điều hành mọi việc của tùng lâm. [X. Đại
tống tăng sử lược Q.trung]. (xt. Tri Sự, Duy

Na).
DUYÊT TẠNG TRI TÂN
...........
Gồm 48 quyển, do ngài Ngẫu ích Trí
húc (1599-1655) thuộc tông Thiên thai
biên soạn vào cuối đời Minh, thu vào
Đại chính tạng Pháp bảo tổng mục lục
tập 3.
Sách này chia 1773 bộ kinh Phật đã được
đưa vào Đại tạng thành bốn bộ: Kinh, Luật,
Luận, Tạp và giải thích những chỗ trọng
yếu.
1. Tạng kinh: Các kinh Đại thừa được
xếp theo thứ tự năm thời phán giáo của
tông Thiên thai (Hoa nghiêm, Phương
đẳng, Bát nhã, Pháp hoa, Niết bàn) gồm
976 bộ (từ quyển 1 đến quyển 25); kinh
Tiểu thừa gồm 211 bộ (quyển 26 đến
quyển 31).
2. Tạng Luật: Luật Đại thừa gồm 30 bộ
(quyển 32); luật Tiểu thừa 61 bộ (quyển
33) và phụ thêm các thiên: Nghi (còn ngờ),
Tự (tương tự), Tạp (lẫn lộn), Ngụy (kinh
giả).
3. Tạng Luận: Chia ra luận Đại thừa và
luận Tiểu thừa. Luận Đại thừa lại chia: Thích
kinh luận gồm 71 bộ (quyển 34), Tông kinh
luận gồm 117 bộ (quyển 35 đến quyển 37),
Chư luận thích gồm 32 bộ (quyển 38, 39).
Luận Tiểu thừa gồm 47 bộ (quyển 40). Về
tác giả thì chia các vị người Ấn độ và người
Trung quốc.
4. Tạng tạp: Gồm Ngoại đạo và các kinh
bị nghi là kinh giả của Ấn độ... có 48 bộ
(quyển 41) và Sám nghi, Tịnh độ, Thai tông,
Thiền tông, Hiền thủ tông, Từ ân tông, Mật
tông, Luật tông, Toản tập, Truyện kí, Hộ

pháp, Âm nghĩa, Mục lục, Tự tán, Pháp sự,
Ưng thu nhập nghĩa v.v... có 176 bộ (quyển
40 đến 44).
Riêng ở đầu sách có Tổng mục lục 4
quyển.
Kể từ bộ Khai nguyên thích giáo lục do
ngài Trí thăng soạn vào đời Đường đến nay,
Duyệt tạng tri tân là tác phẩm đầu tiên thay
đổi phương pháp phân loại và cách sắp đặt
mục lục kinh Phật. Và Đại tạng kinh của
Nhật bản (được sửa chữa và in rút ngắn lại)
DUYÊN TU

D
1375
ấn hành vào năm Minh trị 13 (1880) cũng
như Tần già tinh xá giáo san Đại tạng kinh
của Trung quốc, trên đại thể, cũng bắt
chước phương pháp phân loại của Duyệt
tạng tri tân.
Ngoài ra, còn có Tiểu duyệt tạng tri
tân 4 quyển là bộ sách rút ngắn và chỉ
biên soạn phần chủ yếu của Duyệt tạng
tri tân.
DƯ CAM TỬ
Phạm: àmala. Tức là cây A ma lặc. Cũng
gọi cây Am ma lạc ca. Quả của nó mới ăn
thì đắng, chát, sau thì ngon ngọt.
Tì nại da tạp sự quyển 1 phần chú thích
về Dư cam tử, nói (Đại 24, 210 trung): “Tiếng
Phạm Am ma lạc ca, Tàu dịch là Dư cam
tử”. [X. Thiện kiến luật tì bà sa Q.1, Q.17;
Huyền ứng âm nghĩa Q.8]. (xt. A Ma Lặc
Thụ).
DƯ KẾT
.....
Kết sử còn sót lại, chỉ cho những phiền
não chưa bị dứt trừ hết.
Đại thừa nghĩa chương quyển 16 (Đại
44, 783 trung), nói: “Nếu trừ được tham
thì các kết sử khác (dư kết) cũng theo
đó mà diệt hết. Nếu trừ được lo thì các
cảm nhận khác (dư thụ) cũng theo đó
mà diệt. Ví như chẻ tre, mắt đầu tiên rất
khó vỡ, nếu mắt đầu tiên bị chẻ vỡ thì
các mắt khác cũng đều vỡ, tham, lo cũng
vậy”.
Ngoài ra, những ý niệm chấp trước còn
sót lại trong tâm, gọi là dư chấp.

DƯ LƯU
......
Chỉ cho các tông phái khác ngoài
tông của mình; hoặc chỉ cho những chi
phái pháp tôn của tông mình. Ngoài ra,
cũng có trường hợp lấy tông mình làm
bản vị mà gọi các tông khác là Dư tông.
[X. Chính pháp nhãn tạng Tọa thiền
châm].
DƯ NIÊM
.....
Niệm khác. Tâm không chuyên chú
vào một đối tượng mà nghĩ đến những
việc khác. Kinh Đại bảo tích quyển 68
(Đại 11, 386 hạ), nói: “Những người
trong hội này không có ý nghĩ nào khác
(dư niệm), chỉ một lòng chiêm ngưỡng
Đại cù đàm, cầu xin diễn bày việc thụ
kí”.
DƯ TẬP
I. Dư tập. Những tập khí (thói quen)
còn sót lại sau khi đã dứt trừ phiền não.
Cũng gọi Tàn tập, Dư khí, Tập khí. Hàng
Nhị thừa không thể đoạn trừ tập khí, chỉ
có Phật mới dứt được.
Kinh Duy ma cật sở thuyết quyển
thượng (Đại 14, 537 thượng), nói: “Vào
sâu lí duyên khởi, đoạn trừ các tà kiến,
dứt hai bên có, không, dư tập cũng hết
sạch”.[X. kinh Hoa Nghiêm (bản dịch mới)
Q.2; luận Đại trí độ Q.2]
II. Dư tập. Phạm:Pilinda- vatsa. Hán
âm: Tất lăng già bà ta. Một trong các vị đệ
tử của đức Phật. Ngài thuộc dòng Bà la
môn ở thành Xá vệ, mới đầu học chú
thuật tàng hình, sau gặp đức Phật, bèn xuất
gia làm đệ tử của Ngài. (xt. Tất Lăng Già

Bà Ta).
DƯ THÚ
Các cõi (đường) khác. Tức chỉ cho cõi
trời và bốn cõi : Địa ngục, quỉ đói, súc sinh,
A tu la v.v... [X. Chính pháp nhãn tạng
xuất gia công đức].
DƯ THÚ

D
1376
DƯ THỪA
.....
Các thừa khác. Giáo pháp của tông mình
gọi là Tông thừa, giáo pháp của các tông
khác gọi là Dư thừa.
Thừa, nghĩa là cái phương tiện ví như
cỗ xe, hoặc con thuyền chuyên chở chúng
sinh từ bến mê sang bờ giác, phương tiện
đó chính là giáo pháp. Như phẩm Phương
tiện trong kinh Pháp hoa quyển 1 lấy Viên
giáo Pháp hoa làm thừa chân thực, còn
các Biệt giáo khác vì là giáo pháp phương
tiện, chưa được trọn đủ, nên gọi là Dư
thừa.
Ngoài ra, đối với các giáo pháp ngoài
giáo pháp Đại thừa cũng gọi là Dư thừa.
[X. luận Câu xá Q.23; Du già sư địa luận
thích; Pháp hoa văn cú Q.4 phần trên].
DƯ UẨN
.....
Uẩn còn lại. Uẩn nghĩa là chứa nhóm,
chỉ cho năm uẩn: Sắc, thụ, tưởng, hành,
thức... Dư uẩn nghĩa là Bồ tát tuy đã trút bỏ
thân năm uẩn phần đoạn sinh tử, nhưng
còn rớt lại thân năm uẩn biến dịch sinh tử.
Hoặc có thuyết gọi thân sau cùng của Nhị
thừa và Bồ tát là Dư uẩn.
DỰ LƯU HƯỚNG
........
Phạm: Srotàpatti - pratipannaka.
Cũng gọi Nghịch lưu hướng. Hàm ý là
Nhân vị hướng tới quả Dự lưu. Đây là giai
vị Kiến đạo của bậc Thánh mới phát được
Thánh trí vô lậu. [X. Trung a hàm Q.30

kinh Phúc điền; luận Thuận chính lí Q.65].
(xt. Tứ Hướng Tứ Quả).
DỰ LƯU QUẢ
........
Phạm: Srotàpanna. Dịch âm: Tu đà
hoàn, Tốt lộ đa a bán na. Dịch mới là
Dự lưu, dịch cũ là Nhập lưu. Còn dịch là
Nghịch lưu. Quả thứ nhất trong bốn quả
Thanh văn, một trong 18 bậc Hữu học.
Chỉ cho quả vị dự vào Thánh đạo vô
lậu.
Hàng Thanh văn dứt hết Kiến hoặc
trong ba cõi mới đạt đến quả vị ngược dòng
sinh tử, gọi là Nghịch lưu quả. Bởi vì chữ
“lưu” (dòng) trong Dự lưu là chỉ cho Thánh
đạo lưu (dòng của đạo Thánh). Dứt hết Kiến
hoặc trong ba cõi mới được tham dự vào
dòng Thánh giả, gọi là Dự lưu quả. Vì đây
là quả đầu tiên của thừa Thanh văn, cho
nên còn gọi là Sơ quả. Người hướng tới quả
này, trong giai đoạn dứt Kiến hoặc của 15
tâm Kiến đạo, gọi là Nghịch lưu hướng, cũng
gọi Dự lưu hướng, tức là Nhân vị của quả
Dự lưu. Dự lưu hướng là giai vị Kiến đạo,
Dự lưu quả là giai vị Tu đạo.
Huyền ứng âm nghĩa quyển 23 nói:
“Dự lưu, tiếng Phạm là Tốt lộ đa a bán
na, Hán dịch là Dự lưu. Tất cả Thánh
đạo gọi là Lưu (dòng chảy), vì hay nối
nhau chảy tới Niết bàn. Mới chứng quả
và dự vào dòng Thánh nên gọi là Dự
lưu. Xưa dịch Tu đà hoàn là lầm. Hoặc
dịch là Nghịch lưu, Nhập lưu, hay Chí
lưu... đều là một”.
Luận Câu xá quyển 23 (Đại 29, 123
thượng), nói: “Dự lưu, nghĩa là các đạo vô
lậu gọi chung là lưu; do vì nhân này mà tới

được Niết bàn”. [X. luận Thành thực Q.1
phẩm Phân biệt hiền thánh; Đại thừa nghĩa
chương Q.17 phần đầu; Đại thừa pháp uyển
nghĩa lâm chương Q.5 phần đầu]. (xt. Tứ
Hướng Tứ Quả).
DỰ NGÔN
.....
Lời nói đoán trước. Nghĩa chính là
thần thánh mượn miệng của một người
đặc biệt được chỉ định để nói lên ý của
DƯ THỪA

D
1377
các Ngài. Cùng nghĩa với chữ “Vu ..”
(cô đồng, cô bóng), tương đương với tiếng
Phạm vipra.
Để thích ứng với xu hướng của lòng
người và vì phương tiện giáo hóa, hoằng
pháp, Phật giáo cũng thường có lời dự đoán
về quá khứ, hiện tại, vị lai, như:
1. Lời dự đoán về tình hình sau khi đức
Phật nhập diệt, giáo pháp của ngài sẽ bị
thay đổi được ghi chép trong các kinh: Kinh
Phật thuyết đương lai biến, kinh Phật thuyết
pháp diệt tận v.v...
2. Lời dự đoán về việc bồ tát Di lặc giáng
sinh được ghi trong: Kinh Di lặc hạ sinh,
kinh Bồ tát xử thai v.v...
3. Lời đoán trước có liên quan đến chính
đức Phật được ghi trong: Kinh Bát nê hoàn,
kinh Đại bát niết bàn, kinh Tứ đồng tử tam
muội v.v...
4. Lời dự đoán về các biến cố xã hội có
liên quan mật thiết với đức Phật được chép
trong: Kinh Lưu li vương v.v...
Ngoài ra, những lời dự đoán về việc
thiện ác báo ứng ở đời sau của mỗi cá nhân
tùy theo sự tạo nghiệp của họ, được gọi là
Thụ kí.[X. Trường a hàm Q.5 kinh Xà ni
sa; luận Thuận chính lí Q.44; luận Thành
thực Q.1 phẩm Thập nhị bộ kinh]. (xt.
Thụ Kí).
DỰ TU
Tu dự bị trước. Cũng gọi Nghịch tu.
Nghĩa là lúc còn sống gắng tu các việc
thiện, chứa góp công đức để cầu mong
sau khi chết được sinh về Tịnh độ, thoát

khỏi ba đường ác, tám nẻo khổ nạn. Pháp
tu này là căn cứ theo kinh Quán đính
quyển 11, kinh Địa tạng bản nguyện quyển
hạ v.v...
Ngoài ra, trong thời gian dự tu, thỉnh
chư tăng để cúng dường trai soạn, gọi là Dự
tu trai.
DỰ TU THẬP VƯƠNG SINH THẤT KINH
Có 1 quyển, do ngài Tạng xuyên soạn
thuật vào đời Đường. Tên đầy đủ là: Diêm
la vương thụ kí tứ chúng nghịch tu sinh
thất vãng sinh Tịnh độ kinh. Gọi tắt: Thập
vương kinh, Thập vương sinh thất kinh,
Dự tu thập vương kinh. Thu vào Đại chính
tạng tập 92 (Đồ tượng tập).
Nội dung trình bày về việc vua Diêm la
được thụ kí thành Phật và về công đức của
việc dự tu Thập vương thất trai.
Trước hết, kinh này cho biết, khi sắp
vào Niết bàn, đức Phật đã thụ kí cho Diêm
la thiên tử thành Phật và lí do tại sao Diêm
la lại ở dưới cõi âm; kế đến, nói về công
đức của việc nhận giữ kinh này và của việc
tu Thập vương thất trai; tiếp đó, trình bày
về việc 10 vị vua từ Tần quảng vương đến
Ngũ đạo chuyển luân vương tra xét tội phúc
của các vong hồn lúc sinh tiền; sau hết,
khuyên người ta tạo công đức tu trai.
Về nguồn gốc của kinh này, có nhiều
thuyết khác nhau: có thuyết cho kinh này
là bản dịch khác của kinh Địa tạng thập
vương, có thuyết cho là tác phẩm do Tạng
xuyên soạn thuật và bảo là kinh giả. Từ
cuối đời Đường trở đi, kinh này được lưu
truyền rất rộng ở Trung quốc, Thích thị
lục thiếp quyển 16 của Nghĩa sở đời Hậu
chu và Thích môn chính thống quyển 4

của Tông giám đời Tống v.v... đều có trích
dẫn kinh này.
Ngoài ra, kinh này cũng được lưu truyền
ở Hàn quốc và Nhật bản. (xt. Địa Tạng Bồ
Tát Phát Tâm Nhân Duyên Thập Vương
Kinh).
DỮ DỤC
Gửi ý kiến. Khi chúng tăng cử hành
Bố tát, Tự tứ hoặc bàn thảo (yết ma) về
DỮ DỤC

D
1378
các việc khác mà có vị tỉ khưu nào vì đau
nặng hay vì một lí do bất khả kháng
không tham dự được, thì vị tỉ khưu ấy
phải đem ý kiến của mình (tán thành hay
phản đối) ủy thác cho vị tỉ khưu khác ra
trình bày trước đại chúng, như thế gọi là
Dữ dục. Vị tỉ khưu nhận sự ủy thác ấy
gọi là Thụ dục ; đem ý kiến được ủy
thác truyền đạt đến chúng tăng gọi là
Thuyết dục .
DỮ ĐOẠT
Phương pháp được sử dụng trong Thiền
gia để hướng dẫn người học. Dữ là cho, tức
là cho người tu hành được phát huy khả
năng lãnh hội của mình một cách tự nhiên,
là ý “phóng hành ” (buông lỏng). Đoạt
là lấy lại, không cho phép, hoặc ngăn chặn
tất cả sự tự do, là ý “bả trụ ” (nắm giữ
lại). Bởi thế, khi hình dung cái phương pháp
khéo léo, buông, bắt tự do mà thầy dùng để
tiếp hóa người học thì gọi là “Dữ đoạt tự
tại”.
Bích nham lục tắc 1 (Đại 48, 140
thượng), nói: “... Đó là việc cơm nước tầm
thường của nạp tăng, nhưng đến lúc dứt
tuyệt các dòng, thì hiện đằng đông ẩn đằng
tây, ngược xuôi tung hoành, buông, bắt (dữ
đoạt) tự tại”.
Ngoài ra, khi bình luận giáo nghĩa, khen
thì lấy dùng, gọi là Dữ, mà chê thì bác bỏ
gọi là Đoạt. [X. Tứ giáo nghi tập chú
Q.thượng].
DỮ LỰC BẤT CHƯỚNG
Cho thêm sức mạnh để khỏi bị chướng

ngại. Một trong những duyên tăng
thượng. Đối lại với “Vô lực bất chướng”.
Nghĩa là giúp thêm sức mạnh để bù vào
chỗ không đủ sức, khiến không bị ngăn
ngại.
DỮ MA
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Nguyên
là tục ngữ ở đời Tống. Cũng gọi Nhẫm ma,
Dị một, Y ma, Trập ma.
Chỉ cái trạng thái sự vật đang được trình
bày và trạng thái sự vật đã được thực hiện,
nghĩa là như vậy, như thế đấy...
Vô môn quan quyển 23 (Đại 48, 295
hạ) nói: “Không nghĩ thiện, không nghĩ ác,
ngay lúc ấy (dữ ma thời), cái gì là bản lai
diện mục của thượng tọa Minh?” [X. Bích
nham lục tắc 5, tắc 42].
DỮ NGUYÊN THỦ
Tay bắt ấn “Dữ nguyện” (ban cho điều
mong cầu). Cách bắt ấn như sau : Bàn tay
phải ngửa lên, năm ngón duỗi
thẳng và hướng xuống, làm như
dáng của báu như ý và nước cam
lộ đang từ lòng bàn tay chảy xuống.
[X. kinh Nhiếp chân thực; Đại
nhật kinh sớ Q.16].
DƯỢC CHÂU NHỊ THÂN
...........
Chỉ cho thân Dược thụ vương và thân
Như ý châu vương do đức Phật hóa hiện.
Dược là cây thuốc có khả năng chữa
khỏi các tật bệnh; châu là ngọc châu như ý
có thể sinh ra các vật quí báu. Bởi thế, đức
Phật hóa hiện làm thân cây thuốc và thân
ngọc châu như ý để diệt trừ các khổ não và
mang lại yên vui cho chúng sinh. [X. Pháp
hoa huyền nghĩa Q.6; Pháp hoa nghĩa sớ

Q.2 (Gia tường); Quan âm huyền nghĩa
Q.thượng].
DƯỢC ĐỒNG TỬ
........
Cậu bé được làm bằng cỏ thuốc.
DỮ ĐOẠT
Ấn Dữ
Nguyên

D
1379
Cứ theo kinh Đại bảo tích quyển 8 chép,
thì Kì vực (Phạm:Jìvaka, một đệ tử của
đức Phật, nổi tiếng về Y học) lấy cỏ thuốc
làm thành hình đứa bé dáng rất xinh đẹp,
dễ thương, có thể đi, đứng, ngồi, nằm, qua
lại xoay vòng v.v... mỗi khi có người bệnh
đến xin chữa, thì Kì vực đem Dược đồng tử
cho họ xem và bảo họ vui chơi múa hát với
nó, thì họ sẽ hết bệnh.
DƯỢC KIỀN ĐỘ
Cũng gọi Y dược pháp. Kiền độ thứ 7
trong 20 kiền độ.
Kiền độ, Phạm: skandha, Pàli:
khandhaka, hàm ý chứa nhóm, tụ tập, tức
là chia loại các pháp rồi biên tập những
pháp cùng loại vào một chỗ, tương đương
với phẩm, tiết.
Dược kiền độ qui định việc ăn uống và
thuốc thang của tỉ khưu có bệnh, như: loại
thực phẩm nào thích hợp, thuốc gì để chữa
trị và phải uống thuốc như thế nào v.v...
[X. luật Tứ phần Q.42, Q.43; Bát tông cương
yếu].
DƯỢC SƠN DUY NGHIỄM (751-834)
...........
Vị tăng đời Đường, thuộc pháp hệ ngài
Thanh nguyên Hành tư. Sư là người Giáng
châu tỉnh Sơn tây, họ Hàn.
Năm 17 tuổi
sư theo ngài Tuệ
chiếu ở Tây sơn
thuộc Triều
dương (Quảng
đông) xuất gia.

Năm Đại lịch thứ
8 (773), sư đến
ngài Hành sơn
Hi tháo thụ giới
Cụ túc. Sư thông
suốt kinh luận,
giữ giới luật rất nghiêm. Sau, sư tham yết
ngài Thạch đầu Hi thiên, lãnh hội ý chỉ
sâu kín. Kế đến, sư lại tham yết ngài Mã tổ
Đạo nhất và ngay sau câu nói của ngài, sư
liền khế ngộ và ở lại thị giả ngài ba năm.
Sau, sư lại trở về với ngài Thạch đầu và nối
pháp của ngài. Không bao lâu, sư đến Dược
sơn thuộc châu Lễ, mở rộng đạo tràng giảng
pháp, bốn chúng tụ hội, tông phong rất thịnh.
Một đêm, sư lên núi đi dạo, bỗng thấy
mây tan trăng sáng, sư cười lớn một tiếng,
vang vọng cả một vùng phía đông Lễ dương
xa hơn 90 dặm, dân sống trong vùng đều
nghe tiếng cười của sư. Nhân đó, Thứ sử
Lãng châu là Lí cao mới tặng sư bài thơ
nguyên văn như sau (Đại 50, 816 trung).
“Tuyển đắc u cư khiếp dã tình
Chung niên vô tống diệc vô nghinh
Hữu thời trực thướng cô phong đính
Nguyệt hạ phi vân tiếu nhất thinh (thanh)”
.........................
Tạm dịch:
Được chỗ u nhàn ở thảnh thơi
Quanh năm không tiễn cũng không mời
Có khi lên thẳng trên đầu núi
Cười vang một tiếng dưới trăng chơi!
Sư tịch vào năm Thái hòa thứ 8 (834)
đời Đường, thọ 84 tuổi. Có thuyết nói sư
tịch vào tháng chạp năm Thái hòa thứ 2,
thọ 70 tuổi. Vua ban thụy hiệu “Hoằng
đạo Đại sư”. [X. Tống cao tăng truyện

Q.17; Tổ đường tập Q.4; Cảnh đức truyền
đăng lục Q.14; Truyền pháp chính tông
kí Q.7; Phật tổ thống kỉ Q.42; Phật tổ
lịch đại thông tải Q.22; Ngũ đăng hội
nguyên Q.5].
DƯỢC SƠN THĂNG TÒA
...........
Dược sơn lên tòa. Tên công án trong
DƯỢC SƠN THĂNG TÒA
Dược Sơn Duy Nghĩa

D
1380
Thiền tông. Công án này nói về việc Thiền
sư Dược sơn Duy nghiễm đời Đường lên
tòa nói pháp dạy chúng tăng.
Thung dung lục tắc 7 (Đại 48, 231
trung), nói: “Đã lâu, Dược sơn không thăng
tòa, nên Viện chủ bạch rằng: “Lâu nay đại
chúng trông mong được dạy bảo, vậy xin
Hòa thượng nói pháp cho họ nghe”. Dược
sơn bảo đánh chuông. Khi chúng tăng vừa
tập họp, Dược sơn lên tòa, im lặng hồi lâu,
rồi xuống tòa về phương trượng! Viện chủ
theo sau thưa hỏi: “Vừa rồi Hòa thượng
hứa nói pháp cho chúng nghe, tại sao Ngài
không dạy một lời?” Dược sơn đáp: “Kinh
đã có kinh sư, luận thì có luận sư, sao còn
trách lão tăng?”
Công án trên thuyết minh Dược sơn
lên tòa nói pháp, tuy chưa dạy nửa lời nhưng
ngay đó đã thị hiện tam muội sống động
“toàn thân nói pháp”. Cho nên sau đó Dược
sơn nói câu: “Kinh thì có kinh sư, luận đã
có luận sư” không ngoài việc biểu thị kinh
do kinh sư nói, luận do luận sư nói, đều chỉ
là một phần của chân lí Phật pháp, không
giống một tí nào với “toàn thân nói pháp”
đã thoát khỏi mọi vướng mắc của ngôn từ :
đó là điểm nòng cốt của công án này.
[X. Cảnh đức truyền đăng lục Q.14].
DƯỢC SƯ ẤN TƯỚNG
Ấn tướng của đức Dược sư Như lai. Để
bàn tay trái ở dưới rốn, rồi để tay phải
chồng lên trên tay trái, đầu hai ngón cái
chạm vào nhau: đó là ấn căn bản của Dược
sư Như lai. Trong ấn này, bốn ngón của

tay trái biểu thị bốn đại của chúng sinh,
bốn ngón của tay phải biểu thị bốn đại
của Phật giới. Tất cả tật bệnh của chúng
sinh đều bởi bốn đại không điều hòa gây
ra, cho nên dùng bốn đại của Phật giới
mà điều hòa bốn đại của chúng sinh giới
để làm bình thuốc, rồi dùng hai ngón tay
cái (tức là hai không) biểu thị nghĩa hòa
nhập thuốc hai không vào tật bệnh của
chúng sinh, cho nên ấn này cũng gọi là
Dược hồ ấn (ấm bình thuốc).
Ngoài ra, ấn này còn được dùng làm
Pháp giới định ấn, quán tưởng Dược hồ
trong lòng bàn tay.
DƯỢC SƯ HỘ MA
....... ....
Cũng gọi là Thất đàn ngự tu pháp, Thất
Phật dược sư pháp. Là pháp tu của Thai mật
Nhật bản lấy bảy đức Phật Dược sư làm bản
tôn cầu tiêu trừ tai nạn, tăng thêm lợi ích.
(xt. Thất Phật Dược Sư Pháp).
DƯỢC SƯ HỐI QUÁ
...........
Cũng gọi là Dược sư sám. Pháp tu lấy
đức Dược sư Như lai làm bản tôn để sám
hối tội chướng.
Hối quá nghĩa là sám hối tội lỗi. Tức là
nghi thức lễ bái sám hối trước đức Phật
những tội lỗi đã do thân, miệng, ý của mình
tạo ra để cầu được phúc lợi. Có nhiều loại
pháp hốiquá nương vào bản tôn khác nhau
để tu, trong đó, pháp tu lấy đức Dược sư
Như lai làm bản tôn, thì gọi là Dược sư hối
quá. Sách Dược sư tam muội hành pháp do
vị tăng đời Minh tên là Thụ đăng soạn chính
đã được căn cứ vào pháp hối quá này.(xt.
Dược Sư Tam Muội Hành Pháp)

DƯỢC SƯ LƯU LI QUANG NHƯ LAI BẢN
NGUYÊN CÔNG ĐỨC KINH
Phạm : Bhagavàn-bhaiwajyaguruvaidùryaprabhasya
pùrvapraịidhànavizewa-
vistara.
Có 1 quyển, do ngài Huyền trang dịch
vào đời Đường. Gọi tắt: Dược sư Như lai
bản nguyện công đức kinh, Dược sư bản
nguyện công đức kinh, Dược sư bản nguyện
DƯỢC SƯ ẤN TƯỚNG

D
1381
kinh, Dược sư kinh. Thu vào Đại chính
tạng tập 14.
Kinh này có năm loại bản Hán dịch (có
thuyết nói bốn loại), xếp theo thứ tự thời
gian được dịch như sau :
1. Bản do ngài Bạch thi lê mật đa la
dịch vào đời Đông Tấn (317- 322).
2. Bản do ngài Tuệ giản dịch vào đời
Lưu Tống (475).
3. Bản do ngài Đạt ma cấp đa dịch vào
đời Tùy (615).
4. Bản do ngài Huyền trang dịch vào
đời Đường (650).
5. Bản do ngài Nghĩa tịnh dịch vào đời
Đường (707).
Trong năm bản dịch trên đây, các bản
1,2,3 nhấn mạnh về phương diện công đức
của Phật Dược sư, gọi là Kinh Dược sư tùy
nguyện. Bản dịch của ngài Nghĩa tịnh gọi
là kinh Dược sư lưu li quang thất Phật bản
nguyện công đức, hoặc kinh Thất Phật dược
sư, trình bày rõ về bản nguyện và đà la ni
của bảy đức Phật Dược sư. Bản dịch của
ngài Huyền trang được lưu hành phổ biến
nhất, lấy tư tưởng lợi ích hiện thế và vãng
sinh Tịnh độ làm đặc chất.
Tại Tây tạng, kinh Dược sư có hai bản
dịch, trong đó, bản tương đương với kinh
Dược sư lưu li quang như lai bản nguyện
công đức đề là: Bcom-ldam #das smangyi
bla vaidùrya#i hod-kyi síon-gyi
smon-lam-gyi khyad-par rgyas-pa.
Còn bản dịch tương đương với bản dịch
của ngài Nghĩa tịnh thì đề là: De-bshingzegs-

pa bdun-gyi síon-gyi smon-lamgyi
khya-par rgyas-pa.
Về sách chú sớ kinh này thì có: Dược
sư bản nguyện kinh nghĩa sớ 3 quyển của
ngài Thực quán, Dược sư bản nguyện kinh
sớ của các ngài Khuy cơ, Tĩnh mại, Thần
thái, Độn luân, Cảnh hưng v.v... của mỗi
vị đều có 1 quyển, Dược sư bản nguyện
kinh cổ tích 2 quyển của Thái hiền v.v...
[X. Khai nguyên thích giáo lục Q.3, Q.7;
Pháp kinh lục Q.1, Q.4; Xuất tam tạng kí
tập Q.5; Tân tập nghi kinh ngụy soạn tạp
lục; Chí nguyên pháp bảo khám đồng tổng
lục Q.2].
DƯỢC SƯ PHẬT
Dược sư, Phạm: Bhaiwajyaguru, âm
Hán: Bệ sát xã lũ rô. Cũng gọi Dược sư
Như lai; Dược sư lưu li quang Như lai, Đại
y vương Phật, Y vương thiện thệ, Thập nhị
nguyện vương. Là vị giáo chủ của thế giới
Tịnh lưu li ở phương Đông. Khi còn tu đạo
Bồ tát ở thời quá khứ, đức Phật Dược sư đã
từng phát 12 nguyện lớn, nguyện diệt trừ
các nỗi khổ do tật bệnh gây nên cho chúng
sinh, khiến họ đầy đủ các căn, cuối cùng
được đạo giải thoát; nhờ thệ nguyện ấy mà
Ngài được thành Phật, trụ ở thế giới Tịnh
lưu li, cõi nước của Ngài đẹp đẽ trang nghiêm
như nước Cực lạc.
Thệ nguyện của đức Phật Dược sư
không thể nghĩ bàn, nếu có người bị bệnh
nặng, hiện tướng tử vong, lúc sắp chết,
họ hàng thân thuộc của người này đêm
ngày dốc lòng cúng dường lễ bái đức Phật
Dược sư, thắp 49 ngọn đèn, làm 49 lá
phan trời năm mầu, tụng 49 biến kinh
Dược sư Như lai bản nguyện công đức,

thì người ấy sẽ được sống lại. Tín ngưỡng
Phật Dược sư đã rất thịnh hành từ xưa
đến nay.
Cứ theo Dược sư lưu li quang vương
thất Phật bản nguyện công đức niệm tụng
nghi quĩ cúng dường pháp, thì hình tượng
của Phật Dược sư là: Tay trái cầm dược khí
(bình thuốc, cũng gọi là ngọc vô giá), tay
phải bắt ấn Tam giới, mặc áo ca sa, ngồi kết
già (ngồi xếp bằng) trên đài hoa sen, dưới
đài có 12 thần tướng. Mười hai thần tướng
này thề nguyền hộ trì pháp môn Dược sư,
mỗi vị cầm đầu 7000 Dược xoa quyến
DƯỢC SƯ PHẬT

D
1382
thuộc, ở các nơi để bảo vệ những chúng
sinh thụ trì danh hiệu Phật Dược sư.
Lại nữa, hình tượng phổ thông được lưu
truyền là hình tượng có tóc xoắn ốc, tay
trái cầm bình thuốc, tay phải bắt ấn Thí vô
úy (hoặc ấn Dữ nguyện), hai bồ tát Nhật
quang, Nguyệt quang đứng hầu hai bên, gọi
chung là Dược sư tam tôn. Hai vị đứng hầu
hai bên này là bậc Thượng thủ trong vô
lượng chúng ở cõi Tịnh độ của Phật Dược
sư, là các bồ tát Nhất sinh bổ xứ. Cũng có
chỗ đặt bồ tát Quan âm và bồ tát Thế chí
đứng hầu hai bên Phật Dược sư.
Ngoài ra, cũng có thuyết lấy tám vị bồ tát:
Văn thù sư lợi, Quan âm, Thế chí, Bảo đàn
hoa, Vô tận ý, Dược vương, Dược thượng, Di
lặc v.v... làm thị giả của đức Phật này.
Theo kinh Dược sư lưu li quang thất
Phật bản nguyện công đức do ngài Nghĩa
tịnh dịch vào đời Đường, thì Phật Dược sư
còn có tên là Thất Phật Dược sư. Tức là
bảy đức Như lai gồm: Thiện xưng danh cát
tường vương Như lai, Bảo nguyệt trí nghiêm
âm tự tại vương Như lai, Kim sắc bảo quang
diệu hạnh thành tựu Như lai, Vô ưu tối
thắng cát tường Như lai, Pháp hải lôi âm
Như lai, Pháp
hải tuệ như ý
thần thông
Như lai và
Dược sư lưu li
quang Như lai.
Trong đó, sáu
vị Như lai

trước là những
phân thân của
đức Dược sư
Như lai.
Pháp Thất
Phật dược sư là một trong bốn pháp lớn
của Thai mật Nhật bản. Nếu các pháp tu
cầu tiêu trừ tai ách lấy Dược sư Như lai
làm bản tôn, thì gọi là Dược sư pháp.
Nghi quĩ của pháp này cũng giống như
pháp Thất Phật dược sư. Hình tam muội
da là bình thuốc. Chân ngôn thì có Đại
chú và Tiểu chú khác nhau; Tiểu chú là:
“Án hô lô hô lô chiến đà lợi ma đằng chỉ
sa ha”.
Ngoài ra, Dược sư Như lai là cùng thể
với các đức Như lai A súc, Đại nhật hoặc
Thích ca. [X. kinh Dược sư như lai bản
nguyện (ngài Đạt ma cấp đa dịch vào đời
Tùy); Dược sư lưu li quang Như lai tiêu tai
trừ nạn niệm tụng nghi quĩ; Dược sư Như
lai quán hành nghi quĩ pháp; Tục cao tăng
truyện Q.30 truyện ngài Chân quán đời
Tùy; Tống cao tăng truyện Q.24 truyện ngài
Nguyên kiểu đời Đường; Xuất tam tạng kí
tập Q.5 Tân tập nghi kinh ngụy soạn tạp
lục; Cổ kim đồ thư tập thành dị điển thứ
91 Phật tượng bộ].
DƯỢC SƯ TAM MUỘI HÀNH PHÁP
Có 1 quyển, do Tăng thụ đăng soạn vào
đời Minh, thu vào Vạn tục tạng tập 129. Là
sám pháp được soạn theo kinh Dược sư
Như lai bản nguyện công đức, nói rõ việc
sám hối theo đúng thệ nguyện của Dược sư
như lai sẽ thoát khổ nạn, được yên vui.
Nội dung gồm:
1. Định danh: Trình bày nguồn gốc của

danh xưng Dược sư tam muội.
2. Khuyến tu: Khuyên bảo tu tập tam
muội này thì những điều mong cầu như
sống lâu, giàu có, quan tước, con trai, con
gái v.v... đều được toại nguyện.
3. Phương pháp: Chỉ bày phương pháp
cúng dường Dược sư Như lai.
4. Thích nghi: Vì thời bấy giờ tư tưởng
vãng sinh Tây phương rất thịnh hành, cho
nên soạn giả phải giải thích sự nghi ngờ để
khẳng định sách này là pháp trọng yếu để
cầu phúc đức, trừ tai ách. Đến đời sau, phàm
các việc cầu qua hoạn nạn được sống lâu,
DƯỢC SƯ TAM MUỘI HÀNH PHÁP
Dược Sư Như Lai

D
1383
phần nhiều đều lễ bái theo pháp sám này,
tức là “Dược sư sám” hiện nay.
DƯỢC SƯ TAM TÔN
...........
Cũng gọi Đông phương tam thánh (Ba
bậc Thánh ở phương Đông). Tức là đức
Dược sư Như lai ở chính giữa, bồ tát Nhật
quang biến chiếu đứng hầu bên trái, bồ tát
Nguyệt quang biến chiếu đứng hầu bên phải.
Kinh Dược sư Như lai bản nguyện (Đại
14, 402 thượng), nói: “Ở trong nước ấy có
hai vị Đại bồ tát: Một là Nhật quang, hai
là Nguyệt quang, là hàng Thượng thủ (đứng
đầu) trong vô lượng vô số các vị Bồ tát,
giữ gìn kho chính pháp của đức Thế tôn
Dược sư lưu li quang Như lai”. (xt. Dược
Sư Phật).
DƯỢC SƯ THẬP NHỊ ĐẠI NGUYÊN
.................
Mười hai thệ nguyện lớn của Phật Dược
sư. Cũng gọi Thập nhị đại nguyện, Thập
nhị thượng nguyện.
Khi còn tu hạnh Bồ tát ở thời quá khứ,
đức Phật Dược sư đã phát 12 thệ nguyện
làm lợi ích chúng sinh là:
1. Tôi nguyện trong đời vị lai, khi được
đạo Bồ đề, ánh sáng từ nơi thân tôi chiếu
soi vô lượng thế giới, dùng 32 tướng và 80
vẻ đẹp trang nghiêm làm cho tất cả hữu
tình cũng đều được như tôi không khác.
2. Nguyện thân tôi như lưu li, trong
ngoài thanh tịnh, sáng hơn mặt trời mặt
trăng, chúng sinh trong những nơi tối tăm
đều được nhờ ánh sáng của tôi soi rọi.

3. Tôi nguyện dùng phương tiện trí tuệ
khiến các hữu tình đều được thụ dụng
không hết.
4. Tôi nguyện khiến những người làm
đạo tà đều được an trụ trong đạo Bồ đề,
những người tu đạo Nhị thừa đều ở yên
trong đạo Đại thừa.
5. Tôi nguyện những người tu phạm
hạnh trong giáo pháp của tôi đều giữ trọn
vẹn tất cả các giới cấm.
6. Tôi nguyện những người không đủ
các căn, bị bệnh phong, điên khùng và
những loại bệnh khác, khi nghe tên tôi thì
các căn được đầy đủ, hết mọi bệnh khổ.
7. Người bị bệnh tật bức bách, không ai
chăm sóc, không nơi nương tựa, được nghe
tên tôi thì các bệnh đều tiêu tan.
8. Nếu có người nữ nguyện bỏ thân nữ,
được nghe tên tôi thì sẽ thành tướng trượng
phu.
9. Khiến chúng sinh đều thoát khỏi lưới
ma, được chính kiến, mau chứng Vô thượng
chính đẳng bồ đề.
10. Nếu bị phép vua trừng trị, thân tâm
bị vô lượng khổ nạn bức bách, những
chúng sinh ấy được nghe tên tôi đều thoát
khỏi tất cả lo khổ.
11. Nếu người vì đói khát mà phải gây
nghiệp ác, được nghe tên tôi thì trước hết
tôi đem cho thức ăn ngon để nuôi thân,
sau đó, ban cho pháp vị khiến được yên
vui vĩnh viễn.
12. Những người nghèo khó không
có quần áo, được nghe tên tôi, tôi sẽ cấp
cho y phục tùy theo sở thích, cho đến
các vật trang nghiêm đều được đầy đủ.
[X. kinh Dược sư Như lai bản nguyện công

đức].
DƯỢC SƯ THẬP NHỊ THẦN TƯỚNG
.................
Mười hai vị tướng thần Dược sư. Cũng
gọi Thập nhị thần vương, Thập nhị thần
tướng, Thập nhị Dược xoa đại tướng, quyến
thuộc của đức Phật Dược sư. Tức là 12 vị
Dược xoa thần tướng ủng hộ và bảo vệ
những người trì tụng kinh Dược sư. Hoặc
có thuyết cho 12 vị thần tướng này là những
phân thân của đức Phật Dược sư. Mỗi vị
thần tướng cầm đầu 7.000 Dược xoa, tổng
DƯỢC SƯ THẬP NHỊ THẦN TƯỚNG

D
1384
cộng là 84.000 vị thần hộ pháp. Mười hai
vị thần tướng Dược sư là :
1. Cung tì la, cũng gọi Kim tì la, nghĩa là
rất sợ. Vị này thân màu vàng, tay cầm chiếc
chày báu, lấy bồ tát Di lặc làm bản địa.
2. Phạt chiết la, cũng gọi Bạt chiết la,
Hòa kì la, nghĩa là kim cương. Thân màu
trắng, cầm gươm báu, lấy bồ tát Đại thế chí
làm bản địa.
3. Mê xí la, cũng gọi Di khư la, nghĩa là
chấp nghiêm. Mình màu vàng, tay cầm gậy
báu hoặc chày một chĩa, lấy Phật A di đà
làm bản địa.
4. An để la, cũng gọi Át nễ la, An nại la,
An đà la, nghĩa là chấp tinh. Thân màu xanh
lá cây, tay cầm chiếc dùi báu hoặc viên ngọc
báu, lấy bồ tát Quan âm làm bản địa.
5. Át nhĩ la, cũng gọi Mạt nhĩ la, Ma ni
la, nghĩa là chấp phong. Thân màu đỏ lợt,
tay cầm cái chĩa hoặc mũi tên báu, lấy bồ
tát Ma lợi chi làm bản địa.
6. San để la, cũng gọi Sa nễ la, Tố lam
la, nghĩa là chỗ ở. Thân màu lam, tay cầm
gươm hoặc tù và báu, lấy bồ tát Hư không
tạng làm bản địa.
7. Nhân đạt la, cũng gọi Nhân đà la,
nghĩa là chấp lực. Thân màu đỏ, tay cầm
cái côn hoặc cái mâu báu, lấy bồ tát Địa
tạng làm bản địa.
8. Ba di la, cũng gọi Bà da la, nghĩa là
chấp ẩm. Thân màu đỏ lợt, tay cầm dùi hoặc
cung tên báu, lấy bồ tát Văn thù làm bản địa.
9. Ma hổ la, cũng gọi Bạc hô la, Ma hưu
la, nghĩa là chấp ngôn. Thân màu trắng, tay

cầm cái rìu báu, lấy Phật Dược sư làm bản địa.
10. Chân đạt la, cũng gọi Chân trì la.
Thân màu vàng, tay cầm giây lụa hoặc cây
gậy báu, lấy bồ tát Phổ hiền làm bản địa.
11. Chiêu độ la, cũng gọi Chu đỗ la,
Chiếu đầu la, nghĩa là chấp động. Thân
màu xanh, cầm cái dùi báu, lấy bồ tát Kim
cương thủ làm bản địa.
12. Tì yết la, cũng gọi Tì già la, nghĩa là
viên tác. Thân màu đỏ, tay cầm bánh xe
báu hoặc chày ba chẽ, lấy Phật Thích ca
mâu ni làm bản địa.
Có thuyết nói 12 vị thần tướng này trong
12 giờ ban ngày, 12 giờ ban đêm, 12 tháng
trong bốn mùa thay phiên nhau giữ gìn ủng
hộ chúng sinh. Nếu phối hợp 12 thần tướng
với 12 địa chi ngược lên thì Cung tì la thuộc
Hợi, Phạt chiết la thuộc Tuất, Chiêu độ la
thuộc Sửu, Tì yết la thuộc Tí v.v...
Quan hệ phối với 12 địa chi, bản địa và
vật cầm tay của 12 vị thần tướng được đồ
biểu như sau:
DƯỢC SƯ THẬP NHỊ THẦN TƯỚNG
12 thần tướng 12 Địa chi Bản địa Vật cầm tay
Tì Yết La Hợi Thần Di Lặc Chày Báu
Phạt Chiết La Tuất Thần Đại Thế Chí Gươm Báu
Mê Xí La Dậu Thần A Di Đà Chày Một Chĩa
An Để La Thân Thần Quan Thế Âm Ngọc Báu
Át Nhĩ La Mùi Thần Ma Lị Chi Mũi Tên
San Để La Ngọ Thần Hư Không Tạng Tù Và
Nhân Đạt La Tị Thần Địa Tạng Cây Mâu
Ba Di La Thìn Thần Văn Thù Cung Tên
Ma Hổ La Mão Thần Dược Sư Rìu Báu
Chân Đạt La Dần Thần Phổ Hiền Gậy Báu
Chiêu Độ La Sửu Thần Kim Cương Thủ Dùi Báu
Tì Yết La Tí Thần Thích Ca Chày Ba Chĩa

D
1385
Vì trong kinh Dược sư không thấy đề
cập đến thuyết phối hợp 12 địa chi với 12
Thần tướng, vả lại, trong Nhất hạnh a xà
lê thuyên tập và kinh Diệu kiến bồ tát thần
chú v.v... cũng không thấy có ghi chép, cho
nên thuyết này đã do ai truyền thì không
được rõ. E rằng con số 12 thần tướng với
con số 12 địa chi phù hợp nhau, hơn nữa,
kinh Đại phương đẳng đại tập quyển 23 có
nêu thuyết 12 con thú, bởi thế đời sau phụ
họa mà đặt ra thuyết này. [X.kinh Dược sư
thất Phật cúng dường nghi quĩ như ý
vương; kinh Dược sư như lai bản nguyện
công đức; Dược sư lưu li quang vương thất
Phật bản nguyện công đức niệm tụng nghi
quĩ cúng dường pháp; kinh Quán đính
Q.12; kinh Đà la ni Q.2; Tịnh lưu li tịnh
độ tiêu].
DƯỢC SƯ TỰ
........
Chùa ở Tây kinh, thị trấn Nại lương
bên Nhật bản. Cũng gọi Tây kinh tự. Đại
bản sơn của tông Pháp tướng Nhật bản,
một trong bảy ngôi chùa có tiếng tại Nam
đô, do Thiên
hoàng Thiên vũ
sáng lập.
Niên hiệu
Thiên diên năm
đầu (973) bị hỏa
hoạn, ngoại trừ
điện Phật, tháp
Đông, tháp Tây,
còn tất cả đều bị

cháy rụi. Sau
được làm lại mấy
lần, nay chỉ có
tháp Đông là
kiến trúc cũ, ngoài ra, điện Phật, nhà Giảng,
nhà Đông viện v.v...đều được xây dựng
vào thời đại Giang hộ. Tháp Đông là ngôi
tháp ba tầng, mỗi tầng đều có một tầng
phụ, trông giống như tháp sáu tầng, là cấu
trúc của thời kì đầu Nại lương còn lại, trên
nóc tháp có chín bánh xe là bộ phận đẹp
nhất.
Trong điện Phật, thờ ba pho tượng
Phật Dược sư (Dược sư tam tôn) đúc bằng
đồng, cũng là kiệt tác của thời kì đầu Nại
lương, tuy đã trải qua nhiều tai biến,
nhưng sắc diện vẫn còn sáng bóng, trông
rất đẹp. Nhà Đông viện thờ tượng bồ tát
Quan âm đứng cũng là tác phẩm cùng
thời gian. Tranh Cát tường thiên là bức
hội họa thời Thiên bình. Ngoài ra còn
có tượng vẽ của Đại sư Từ ân và mấy
pho tượng Phật của thời kì đầu Bình an.
[X. Nhật bản thư kỉ Q.29, Q.30; Dược sư
tự duyên khởi].
DƯỢC TẠNG
.....
Kho chứa thuốc. Ở Ấn độ, thời vua A
dục, có vị tỉ khưu bị bệnh đi tìm thuốc không
được, nhà vua ra lệnh xây dựng kho chứa
thuốc ở bốn cửa thành để phát thuốc cho
tất cả tỉ khưu và dân chúng khi đau ốm.
Tại Trung quốc, Dược tạng được sáng lập
vào thời Đông Tấn. [X. Thiện kiến luật tì
bà sa Q.2].
DƯỢC THẠCH
I. Dược thạch: Dược là dược nhị

(các chất bổ cho người bệnh ăn); Thạch là
Biếm thạch (cái kim bằng đá) dùng
để chữa bệnh. Dược thạch tức là thuốc
thang và các dụng cụ y khoa.
Mục La hán dược thực trong Tổ đình
sự uyển quyển 1 (Vạn tục 113, 8 thượng),
nói : “Thực nên gọi là thạch. Thức ăn được
xem như là vị thuốc để chữa bệnh, cho
nên gọi là dược thạch. Công phạt bệnh gọi
là dược, trừ diệt bệnh gọi là thạch. Thời
xưa dùng cây kim bằng đá chích vào da thịt
DƯỢC THẠCH
Tháp Đông Của Chùa Dược Sư

D
1386
để chữa bệnh”. [X. Huyền ứng âm nghĩa
Q.18].
II. Dược thạch. Cũng gọi Dược thực.
Chỉ cho bữa ăn chiều trong Thiền lâm. Phật
cấm tỉ khưu đã quá giờ ngọ không được ăn,
cho nên các chùa viện Thiền tông gọi sự
ăn uống sau giờ ngọ là dược thạch, cũng
tức là tiếng lóng chỉ cho bữa ăn chiều. Ý
nói ăn để chữa bệnh đói khát.
Mục Du phương tham thỉnh trong Sắc
tu bách trượng thanh qui quyển 5 (Đại 48,
1140 trung) : “Buổi chiều đặc biệt uống nước
nóng, mặc áo đến, trụ trì mời vào (...) uống
nước xong đến trước lò sưởi lễ tạ hai lần,
mỗi lần ba lạy rồi vén áo ngồi xuống dùng
dược thạch” (ý nói ăn cơm chiều).
Ngoài ra, theo truyền thuyết, chư tăng
thời xưa mỗi ngày chỉ dùng hai bữa, cho
nên vào buổi chiều những ngày mùa đông
thường đốt một hòn đá nóng đặt ở nơi
bụng để chống rét và trừ đói. Phương pháp
này được gọi là Vạn linh đơn........ (thuốc
chữa muôn bệnh) có thể trị liệu tất cả các
bệnh dạ dày và ruột, do đó đời sau mới gọi
bữa ăn chiều là Dược thạch. [X. Sắc tu bách
trượng thanh qui Q.2 Đạt ma kị điều, Nhập
chúng nhật dụng điều; Hành trì quĩ phạm
Q.1 Nhật phần hành trì; Hoàng bá thanh
qui; Thiền lâm tượng khí tiên Ẩm đạm môn].
DƯỢC THẢO DỤ
Dụ cỏ thuốc. Một trong bảy thí dụ của
kinh Pháp hoa. Cũng gọi Vân vũ dụ.
Kinh Pháp hoa quyển 3 phẩm Dược thảo
dụ dùng mưa ví dụ cho giáo pháp của đức

Phật, dùng cỏ cây ví dụ cho căn cơ của
chúng sinh, còn dùng cỏ thuốc ví dụ cho
căn tính của hàng Tam thừa. Cỏ thuốc có
ba loại: Cỏ nhỏ, cỏ vừa, cỏ to. Cỏ nhỏ ví
dụ người, trời, cỏ vừa ví dụ Thanh văn,
Duyên giác, cỏ to ví dụ Bồ tát. Cỏ thuốc
tuy có to, nhỏ khác nhau, nhưng nếu được
mây mưa tưới tắm thì cũng tốt tươi um tùm,
có khả năng chữa trị nhiều bệnh. Bởi thế,
cỏ thuốc được dùng để ví dụ với căn khí
của hàng Tam thừa, tuy cao thấp khác nhau,
nhưng nếu được mây lành mưa pháp của
Như lai che mát tưới nhuần, thì có thể trở
thành Đại y vương chữa khắp các bệnh.
Cứ theo kinh Pháp hoa phẩm Dược thảo
dụ, thì ba cỏ, hai cây được dùng để ví dụ
căn cơ của ngũ thừa, nhưng về cỏ to, hai
cây trong Bồ tát thừa thì các tông giải thích
không giống nhau. Tông Thiên thai theo
thuyết trong Pháp hoa văn cú quyển 7, đem
cỏ to ví dụ bồ tát Tạng giáo, cây nhỏ ví dụ
bồ tát Thông giáo, cây to ví dụ bồ tát Biệt
giáo. Tức là dùng ba cỏ, hai cây ví dụ hàng
Ngũ thừa thất phương tiện. (xt. Tam Thảo
Nhị Mộc).
DƯỢC THỤ VƯƠNG
Cũng gọi Dược vương thụ. Cỏ và cây
có thể được dùng làm thuốc chữa bệnh gọi
là dược thảo (cỏ thuốc), dược thụ (cây thuốc).
Trong đó, thuốc hay nhất, tốt nhất gọi là
Dược vương (vua thuốc). Nếu người ta đứng
trước cây thuốc ấy thì thấy rõ tất cả lục
phủ, ngũ tạng của mình.
Kinh Thắng thiên vương bát nhã ba la
mật quyển 3 (Đại 8, 705 thượng), nói : “Vì
chúng sinh mà làm chỗ nương tựa, chữa
các bệnh như Dược thụ vương”. [X. kinh

Nại nữ nhân duyên].
DƯỢC VƯƠNG BỒ TÁT
Dược vương, Phạm: Bhaiwajya-ràja.
Âm Hán: Bệ thệ xả la nhạ. Vị Bồ tát ban
cho thuốc hay chữa bệnh thân, bệnh tâm
cho chúng sinh. Là một trong 25 vị Bồ tát
của Phật A di đà.
Cứ theo kinh Quán dược vương dược
thượng nhị bồ tát nói, thì trong vô lượng
DƯỢC THẢO DỤ

D
1387
vô biên kiếp quá khứ, có đức Phật là Lưu li
quang chiếu Như lai, cõi nước của Ngài tên
là Huyền thắng phan. Sau khi đức Lưu li
quang chiếu Như lai nhập diệt, trong thời
tượng pháp, có tỉ khưu Nhật tạng, thông
minh, nhiều trí, nói pháp Đại thừa vô
thượng thanh tịnh bình đẳng đại tuệ của
Như lai cho đại chúng nghe. Bấy giờ, trong
thính chúng có Trưởng giả Tinh tú quang
nghe pháp Đại thừa bình đẳng đại tuệ, lòng
sinh vui mừng, đem thuốc hay của núi Tuyết
cúng dường tỉ khưu Nhật tạng và chúng
tăng, đồng thời phát nguyện đem công đức
ấy hồi hướng vô thượng bồ đề và nguyện
rằng: “Nếu có chúng sinh nào nghe tên tôi
thì nguyện cho họ diệt trừ được ba thứ bệnh
khổ”.
Lúc ấy, người em của Trưởng giả tên là
Điện quang minh, cũng theo anh đem đề
hồ, thuốc hay cúng dường tỉ khưu Nhật
tạng và chúng tăng, cũng phát tâm đại bồ
đề, nguyện được thành Phật.
Bấy giờ, đại chúng khen ngợi Trưởng
giả Tinh tú quang là Dược vương, Điện
quang minh là Dược thượng: đó là hai vị
bồ tát Dược vương và Dược thượng sau
này.
Cũng theo kinh đã dẫn ở trên, thì hai vị
Bồ tát này tu phạm hạnh đã lâu, đã đầy đủ
các nguyện, trong đời vị lai, bồ tát Dược
vương sẽ thành Phật, hiệu là Tịnh nhãn
Như lai (Phạm: Vimala - netra); Bồ tát
Dược thượng cũng thành Phật, hiệu là Tịnh
tạng Như lai (Phạm: Vimala - garbha).

Lại nữa, kinh Pháp hoa quyển 6 phẩm
Dược vương bồ tát bản sự chép, ở thời quá
khứ vô lượng hằng hà sa kiếp, có Nhật
nguyệt tịnh minh đức Như lai, sống lâu tới
bốn vạn hai nghìn kiếp. Bấy giờ, có một vị
Bồ tát tên là Nhất thiết chúng sinh hỉ kiến
tu tập khổ hạnh, tinh tiến kinh hành, một
lòng cầu Phật quả, trải qua một vạn hai
nghìn năm, chứng được Hiện nhất thiết
sắc thân tam muội. Sau đó, Bồ tát uống các
thứ dầu thơm rồi đốt thân cúng dường Phật
trong một nghìn hai trăm năm. Sau khi
mệnh chung, hóa sinh vào nhà vua Tịnh
đức, nhận sự phó chúc của Nhật nguyệt
tịnh minh đức Như lai. Sau khi đức Như lai
nhập diệt, bồ tát Nhất thiết chúng sinh hỉ
kiến dựng 84.000 ngôi tháp, rồi trong
khoảng 72.000 năm, Bồ tát tự đốt cánh tay
cúng dường những tháp ấy. Bồ tát Nhất
thiết chúng sinh hỉ kiến kia nay chính là
bồ tát Dược vương.
Ngoài ra, theo kinh Pháp hoa quyển 7
phẩm Diệu trang nghiêm vương chép, thì
vô số kiếp quá khứ, có đức Phật Vân lôi âm
tú vương hoa trí nói kinh Pháp hoa. Bấy
giờ có vị vua tên là Diệu trang nghiêm
(Phạm: Zubha-vyùha), phu nhân tên Tịnh
đức (Phạm:Vimala-datta), hai người con
tên Tịnh tạng, Tịnh nhãn. Nhà vua tin pháp
ngoại đạo và
tà kiến rất
nặng. Phu
nhân và hai
con cùng
nhau tìm
cách khiến
vua đến chỗ

đức Phật Tú
vương hoa trí
để nghe kinh
Pháp hoa,
mong cùng được lợi ích. Tịnh tạng, Tịnh
nhãn nay chính là hai vị bồ tát Dược vương
và Dược thượng.
Hình tượng của bồ tát Dược vương
thông thường đầu đội mũ báu, tay trái nắm
lại để ở chỗ cạnh sườn, cánh tay phải co lại
để ở trước ngực, dùng ngón cái, ngón giữa,
ngón vô danh (ngón áp út) cầm cây thuốc.
Hình tam muội da là A ca đà dược, hoặc
hoa sen. Chân ngôn là: “Án (oô) bệ thệ xả
la nhạ da (bhaiwajya - ràjaya, Dược
DƯỢC VƯƠNG BỒ TÁT
Bồ Tát Dược Vương

D
1388
vương) sa ha (svàhà)”, hoặc “Nẵng mạc tam
mạn đa mật đà nam ngật xoa noa diêm
nhận sa ha”. [X. kinh Quán đính Q.12; kinh
Pháp hoa mạn đồ la uy nghi hình sắc pháp;
Pháp hoa kinh văn cú Q.10 phần dưới; Đồ
tượng sao Q.5].
DƯỢC VƯƠNG TẠNG
Kho tàng thuốc hay. Chỉ cho Đà la ni.
Kinh Thiên thủ (Đại 20, 109 trung), nói:
“Người trì tụng đà la ni này, nên biết người
ấy là Dược vương tạng, thường dùng đà la
ni chữa bệnh cho chúng sinh”.
DƯỢC XÍ NI
Phạm:Yakwinì. Hán dịch: Dũng kiện
thần. Là nữ dược xoa, vợ của Câu phệ la;
cũng là sứ giả của Bất động minh vương.
Thân hình vị thần nữ này màu xanh, có
bốn tay, ba mắt, đầu đội đầu lâu, cổ quấn
rắn. Tay trái thứ nhất cầm xoa ba chĩa, tay
thứ hai cầm gậy; trên bàn tay phải thứ nhất
đặt một bánh xe, tay thứ hai cầm dây lụa.
[X. Bất động lập ấn quĩ; Thánh vô động
tôn quyết bí yếu nghĩa].
DƯỢC XOA TRÌ MINH
Phạm: Yakwa - vidyà - dhara#. Một
trong các vị tiên Trì minh, ngồi ở phía đông
của cửa Nam thuộc viện Ngoại kim cương
bộ trong Hiện đồ mạn đồ la Thai tạng giới
Mật giáo, quyến thuộc của trời Tăng trưởng.
Hình tượng của vị tôn này màu da thịt, đầu
đội mũ báu, cau mày, trợn mắt, tay phải
cầm gươm để ở ngang ngực, tay trái nắm
lại, duỗi ngón cái và ngón út đặt ở chỗ thắt
lưng phía trước, ngồi tréo chân trên tòa ngồi

hình tròn.
Dược xoa trì minh có hai sứ giả hầu hai
bên, tên là Dược xoa trì minh nữ. Hình
tượng của hai sứ giả này đều lộ màu thịt,
đầu đội mũ báu. Sứ giả bên trái đứng, hai
tay cầm cây kích; sứ
giả bên phải quì trên
tấm nệm hình tròn,
tay trái nắm lại để
trước ngực, bàn tay
phải co lại, trên bàn
tay dựng cây chày
một chĩa. [X. Đại
nhật kinh sớ Q.6,
Q.11; Lưỡng bộ
mạn đồ la nghĩa kí
Q.3].
DƯƠNG BẠCH Y (1924 - 1986)
Người Đài nam, Đài loan. Tiến sĩ Văn
học Đại học Phật giáo Nhật bản. Tên Hiển
tường, tự Bạch y, bút hiệu Long tuệ, Tuệ
cát tường...
Ông du học Nhật bản rất sớm, theo
ngành kiến trúc ở Đại học Công nghiệp
Chi phố tại Đông kinh. Sau khi tốt nghiệp,
ông trở về Đài loan làm kiến trúc sư cho
binh chủng Không quân, và chủ biên
Nguyệt san Giác sinh trong 10 năm.
Năm Dân quốc 42 (1953), ông lại vào
Đại học Phật giáo Nhật bản chuyên ngành
Phật học. Học xong, ông chuyển sang làm
giáo chức, dạy tại các trường Đại học Đông
phương, Đại học Đài bắc, Đại học Văn hóa,
Đại học Đông hải v.v... Ngoài ra, ông còn
dạy tại các Phật học viện ở Đài loan và
dành nhiều thì giờ viết bài đăng trên các
báo chí Phật giáo.

Sự cống hiến lớn lao của ông là giới
thiệu cái thành quả mới mẻ của các nhà
nghiên cứu Phật học Nhật bản với giới Phật
giáo Đài loan. Phạm vi nghiên cứu của ông
rất rộng, bao quát các lĩnh vực Phật giáo
sử, nghĩa lí, mục lục học v.v... Ông đặc biệt
chú trọng đến phương pháp nghiên cứu
DƯỢC VƯƠNG TẠNG

D
1389
mới, rất có tác dụng mở đường cho công
cuộc nghiên cứu Phật học của Đài loan hiện
đại. Ông từng tham dự các hội nghị về học
thuật Phật giáo và trình bày các đề tài như:
Thiền Mã tổ và Thiền Tân la, Huyền trang
đối Nhật Hàn Phật giáo đích cống hiến dữ
ảnh hưởng (Sự cống hiến và ảnh hưởng
của ngài Huyền trang đối với Phật giáo Nhật
bản và Hàn quốc); Tu tâm quyết đích tiên
ngộ hậu tu luận v.v...
Tác phẩm của ông gồm có: Thế thân
tam tính luận chi nghiên cứu, Long thụ
thất thập không tính luận chi nghiên cứu,
Câu xá Thành thực tông sử quan, Trung
quốc Phật giáo sử lược, Câu xá yếu nghĩa,
Ấn độ Phật giáo khái thuyết, Duy thức yếu
nghĩa (Duy thức độc bản), Viên trắc chi
nghiên cứu v.v...
Ông mất vào tháng 9 năm Dân quốc
75 (1986), thọ 63 tuổi.
DƯƠNG CHI
.....
Phạm:danta - kàwỉha, Pàli: danta -
kaỉỉha hoặc danta - poịa. Dịch âm: Đạn
đá gia sắt sá, Thiền đa ni sắt sáp. Cũng gọi
Xỉ mộc (cây tăm). Tức là thanh gỗ mỏng,
nhỏ dùng để chà răng, nạo lưỡi, một trong
18 vật mà đức Phật cho phép các tỉ khưu
được giữ.
Nam hải kí qui nội pháp truyện quyển 1
Triêu tước xỉ mộc điều (Đại 54, 208 hạ),
nói: “Mỗi ngày vào sáng sớm phải dùng xỉ
mộc chà răng, nạo lưỡi đúng như pháp;
súc miệng sạch sẽ rồi mới làm lễ. (...) Xỉ

mộc, tiếng Phạm: Đạn đá gia sắt sá. Đạn đá,
dịch là xỉ (răng); gia sắt sá là mộc (gỗ). Xỉ
mộc dài nhất là 12 đốt ngón tay, ngắn nhất
không dưới 8 đốt, to bằng ngón tay út, một
đầu thon thon, phải nhấm thật nát một lúc
lâu rồi mới chà răng cho sạch (...) Xỉ mộc
gọi là dương chi (cành dương), thực ra ở
Ấn độ không có cây dương liễu, người dịch
sách dịch tạm thế thôi, chứ xỉ mộc của đức
Phật thường dùng mà tôi đã được thấy tận
mắt ở chùa Na lan đà không phải là dương
chi”.
Theo tục lệ của Ấn độ và các nước Tây
vực, khi mời khách đến, trước hết, tặng xỉ
mộc (tăm xỉa răng) và nước thơm, chúc họ
được mạnh khỏe để bày tỏ lòng ân cần của
mình mời họ, cho nên thỉnh Phật và Bồ
tát cũng dùng dương chi và tịnh thủy gọi là
phép thỉnh Quan âm hoặc phép Dương chi
tịnh thủy. Trong pháp sám Quan âm có
câu: “Nay con dâng dương chi và tịnh thủy
cúng dường, xin đức Đại bi xót thương nạp
thụ”.
Còn Pháp uyển châu lâm thì ghi: Con
Thạch lặc bệnh nặng, Lặc nghe tiếng Phật
đồ trừng là người nước Thiên trúc, sai người
mời đến chữa bệnh cho con, Trừng lấy
cành dương nhúng nước rồi rảy lên người
bệnh, người ấy liền khỏe mạnh.
Lại nữa, Tì ni nhật dụng thiết yếu chép,
có bốn loại cây dương có thể dùng để xỉa
răng, đó là: Dương trắng, dương xanh, dương
đỏ, dương vàng. Tuy nhiên, không phải chỉ
có dương liễu mới có thể dùng làm xỉ mộc
(tăm xỉa răng) mà tất cả các cây đều dùng
được.
Cứ theo luật

Ngũ phần quyển
26 nói, thì ngoại
trừ sáu loại cây:
Cây sơn, cây có
chất độc, Xá di,
cây ma đầu, cây
bồ đề v.v... còn
tất cả cây đều có
thể dùng để
nhấm. Cách nhấm như thế nào đã được
trình bày rõ ràng trong Căn bản tát bà đa
bộ luật nhiếp quyển 10.
Ngoài ra, cứ theo Đại đường tây vực kí
quyển 5 và Cao tăng pháp hiển truyện Sa
DƯƠNG CHI
Dương Chi

D
1390
kì thái quốc điều ghi chép, thì khi đức Phật
đến nước Kiêu tát la giáo hóa, Ngài từng
nhấm dương chi, nhấm xong, Phật cắm
cành dương xuống đất, nó liền mọc rễ. [X.
luật Tứ phần Q.53; Hữu bộ tì nại da tạp sự
Q.13; Đại nhật kinh sớ Q.5].
DƯƠNG CUNG
Phạm:Mewa. Dịch âm: Mê sa. Một trong
12 cung. Cũng gọi Bạch dương cung, Trì
dương thần chủ. Tức là vị trí của thái dương
ở cung Hoàng đạo trong tháng 3, tương
đương với tiết Xuân phân.
Cung vị này ở phía tây của viện thứ 2
trên Bắc đẩu mạn đồ la, ở phía đông của
viện ngoài trên Hiện đồ mạn đồ la Thai
tạng giới và Thai tạng mạn đồ la tranh cũ.
Hình tượng của cung này là con dê nằm
phục xuống; hoặc là hình Thiên nữ, tay
trái bắt ấn Thí vô úy, tay phải nắm lại để
trước ngực, ngón trỏ dựng thẳng, ngồi trên
tòa hình tròn, trước tòa ngồi có con dê.
Chủng tử là (ma). Chân ngôn là : Qui
mệnh mê sa (mewa, dê) bà đa duệ (pataye,
chủ) sa phạ hạ (svàhà). Hoặc là “Án mê sa
sa phạ hạ”.
DƯƠNG HUYỄN CHI
Người Bắc bình (Mãn thành, Hà bắc)
thời Nguyên Ngụy. Trong Sử thông và Độc
thư chí của Triều công vũ viết lầm là Dương
huyễn chi . Ông từng giữ chức Thái
thú Thành đô. Sau cuộc binh biến khoảng
năm Vĩnh hi (532 - 534), Dương huyễn chi
đến kinh đô cũ của nhà Bắc Ngụy là thành
Lạc dương, tận mắt thấy các ngôi chùa lớn

bị đổ nát, hoang phế, ông rất mủi lòng, do
đó, ông viết Lạc dương già lam kí 1 quyển,
ghi lại những ngôi chùa trong và ngoài thành
Lạc dương, nói rõ về nhân duyên làm chùa,
và mô tả sự kết cấu của các kiến trúc. Văn
ông diễm lệ, thể biền ngẫu rất hay.
DƯƠNG KÌ PHƯƠNG HỘI (996 - 1049)
Tổ khai sáng Thiền phái Dương kì
thuộc tông Lâm tế đời Bắc Tống. Đệ tử
nối pháp của Thiền sư Thạch sương Sở
viên, đời thứ 11 pháp hệ Nam nhạc Hoài
nhượng, pháp tôn đời thứ 8 pháp hệ Lâm
tế Nghĩa huyền.
Sư là người Nghi xuân thuộc Viên châu
(Giang tây), họ Lãnh, pháp danh Phương
hội. Lúc đầu, sư theo ngài Sở viên giữ chức
Giám viện; sau, sư ở núi Cửu phong tại Quân
châu, không bao lâu, sư đến núi Dương kì
thuộc Viên châu trụ trì Thiền viện Phổ
thông, phát huy Thiền phong.
Năm Khánh lịch thứ 6 (1046) đời vua
Nhân Tông nhà Tống, sư trụ trì chùa Hải
hội ở núi Vân cái thuộc Đàm châu. Niên
hiệu Hoàng hựu năm đầu (1049) sư tịch,
thọ 54 tuổi. Có thuyết nói sư tịch năm
Khánh lịch thứ 6 hoặc Hoàng hựu thứ 2,
thọ 58 tuổi. Có
Ngữ lục 1 quyển
lưu truyền ở đời.
Sư có các đệ
tử nối pháp như:
Bạch vân Thủ
đoan, Bảo ninh
Nhân dũng v.v...
gồm 13 người.
Dòng Thiền của
sư phồn thịnh,

sau phát triển
thành một phái
gọi là phái Dương kì, sánh ngang với phái
Hoàng long của sư Tuệ nam (người đồng
môn), cùng với năm nhà Lâm tế, Qui
ngưỡng, Tào động, Vân môn, Pháp nhãn...
gọi chung là Ngũ gia thất tông (năm nhà
bảy tông). [X. Kiến trung tĩnh quốc tục đăng
lục Q.7; Phật tổ lịch đại thông tải Q.18;
DƯƠNG CUNG

D
1391
Chỉ nguyệt lục Q.25; Ngũ đăng hội nguyên
Q.19].
DƯƠNG KÌ PHƯƠNG HỘI HÒA THƯỢNG NGỮ
LỤC
Có 1 quyển. Do Nhân dũng ở chùa Bảo
ninh và Thủ đoan ở núi Bạch vân đời Tống
biên chép, thu vào Đại chính tạng tập 47.
Tác phẩm thu chép các ngữ yếu, kệ tụng
v.v... của Thiền sư Phương hội, tổ khai sáng
phái Thiền Dương kì.
Nội dung chia làm năm thiên, theo thứ
tự là: Dương châu Dương kì sơn Phổ thông
thiền viện Hội hòa thượng ngữ lục, Đàm
châu Vân cái sơn Hải hội tự ngữ lục, Đàm
châu Đạo ngô Chân thiền sư ngữ lục, Khám
biện, Kệ tụng v.v... Sách này có lẽ đã được
rút ra từ quyển 19 của Cổ tôn túc ngữ lục.
Ngoài ra, còn có: Dương kì Phương hội
hòa thượng hậu lục (1 quyển, cũng được
thu vào Đại chính tạng tập 47), nội dung
gồm: Đàm châu Hưng hóa thiền tự nhập
viện khai đường, Thướng đường v.v...
khoảng 30 hạng mục, Khám biện 7 mục và
Tự thuật chân tán, e rằng cũng được rút
riêng ra từ sách Tục cổ tôn túc ngữ yếu do
Sư minh biên tập vào đời Tống.
DƯƠNG KÌ TÔNG
........
Một trong Ngũ gia thất tông (Năm nhà
bảy tông trong Thiền tông). Cũng gọi
Dương kì phái. Thiền sư Dương kì Phương
hội (996 - 1049) là tổ khai sáng của tông
này. Phương hội là đệ tử của Thiền sư
Thạch sơn Sở viên, trụ trì Thiền viện Phổ

thông ở núi Dương kì thuộc Viên châu (tỉnh
Giang tây), nêu cao tông phong, tiếp dẫn
người học, môn đình phồn thịnh, phát triển
thành một phái, đứng ngang hàng với phái
Hoàng long của sư Tuệ nam (đồng môn
với Phương hội).
Sư Phương hội có 13 người đệ tử, trội
hơn cả là Bạch vân Thủ đoan và Bảo ninh
Nhân dũng. Dưới Nhân dũng có Thọ thánh
Sở văn, Thượng phương Nhật ích; dưới Thủ
đoan có Ngũ tổ Pháp diễn. Đệ tử Pháp diễn
có nhiều vị tuấn tú, nổi bật nhất là: Phật
nhãn Thanh viễn, Thái bình Tuệ cần,
Thiên mục tề, Viên ngộ Khắc cần, Ngũ tổ
Biểu bạch, Vân đính Tài lương v.v...
Thanh viễn truyền đến đời thứ 3 là
Mông am Nguyên thông, vị tăng Nhật bản
tên Tuấn nhận đến học Mông am, sau đó
khi về nước, mở ra Thiền phái Dương kì tại
Nhật. Trong 24 dòng Thiền của Nhật bản,
có 20 dòng bắt nguồn từ pháp hệ Dương
kì.
Khắc cần biên soạn Bích nham lục
vang danh ở đời, trong số 75 người đệ tử
nối pháp Khắc cần thì Đại tuệ Tông cảo
và Hổ khâu Thiệu long là nổi tiếng nhất.
Tông cảo đề xướng Khán thoại thiền, sánh
ngang với Mặc chiếu thiền của tông Tào
động. Trong hơn 90 đệ tử nối pháp của
Tông cảo thì môn đình Chuyết am Đức
quang là thịnh nhất, dưới Đức quang có
hai vị anh kiệt là: Diệu phong Chi thiện
và Bắc giản Cư giản. Vị tăng người Nhật
đến học Đức quang và được ấn khả, trở
về nước, đã nêu cao ngọn cờ của tông Đạt
ma tại Nhật bản.
Cư giản truyền đến đời thứ 2 là Mai ốc

Niệm thường, Niệm thường soạn Phật tổ
lịch đại thông tải; một đệ tử khác của Cư
giản là Đông dương Đức huy thì tuân mệnh
vua soạn Thiền lâm thanh qui.
Từ đời Tống trở về sau, môn đồ phái
này hầu như bao trùm toàn bộ đạo tràng
của tông Lâm tế. Tông phong của phái
Dương kì ứng dụng các phương pháp như
nêu ra cổ tắc của người xưa, dựng phất trần,
giơ nắm tay, đánh, hét, khám biện công án
v.v... làm cơ yếu ngộ nhập. [X. Gia thái phổ
đăng lục Q.4, Q.8, Q.14 - 17; Ngũ đăng hội
DƯƠNG KÌ TÔNG

D
1392
nguyên Q.19, Q.20; Tục truyền đăng lục
Q.13 - 15, Q.25 - 34].
DƯƠNG LIỄU QUAN ÂM
...........
Một trong 33 Quan âm. Cũng gọi Dược
vương Quan âm. Vị tôn này tay trái bắt ấn
Thí vô úy, tay phải cầm cành dương liễu.
Người tu pháp Dương liễu chi dược (thuốc
cành dương liễu) có
thể tiêu trừ mọi
chứng bệnh.
Ngoài ra, trong
40 tay của Thiên
thủ Quan âm
(Quân âm nghìn
tay), có một tay cầm
cành dương liễu.
[X. Thiên thủ thiên
nhãn Quan thế âm
bồ tát đại bi tâm đà
la ni; kinh Thiên quang nhãn quán tự tại
bồ tát bí mật pháp].
DƯƠNG MAO TRẦN
Bụi lông dê. Phạm: avi - rajas. Chỉ
mảy bụi nhỏ bằng cái đầu nhọn của lông
con dê. Cực vi trần là đơn vị nhỏ nhất
cấu thành tất cả sắc pháp (vật chất). Bảy
cực vi trần hợp lại thành một vi trần, bảy
vi trần là một kim trần, bảy kim trần là
một thủy trần, bảy thủy trần là một thố
mao trần (mảy bụi nhỏ bằng đầu lông con
thỏ) và bảy thố mao trần là một dương
mao trần.[X. luận Câu xá Q.12]. (xt. Sắc
Lượng, Cực Vi, Trần).

DƯƠNG ỨC (974 - 1020)
Người Phố thành (Kiến âu, Phúc kiến)
đời Bắc Tống, tự Đại niên. Lúc còn trẻ đã
nổi tiếng về văn chương, vua Thái tông từng
triệu đến để thử tài và khen là thần đồng.
Thời vua Chân tông, ông làm quan đến
các chức: Hàn lâm học sĩ, Thị lang, Tu soạn
v.v... Ông rất thanh liêm, chính trực, không
sợ quyền thế.
Lúc đầu, ông không biết Phật pháp, nhờ
học sĩ Lí duy miễn đem sự tướng của tông
môn khuyến khích, ông mới sinh tâm tin
sâu. Sau, ông đến Nhữ châu học Thiền sư
Quảng tuệ và đắc pháp. Ông hết lòng hộ
trì Phật pháp, sĩ phu học Phật thời bấy giờ
suy tôn ông làm lãnh tụ. Ông vâng lệnh
vua biên soạn mục lục Đại tạng, kiểm xét
lại Cảnh đức truyền đăng và giữ chức nhuận
văn ở viện Dịch kinh.
Năm Thiên hi thứ 4 ông lâm bệnh, viết
kệ để lại cho Lí tuân húc rồi qua đời, hưởng
dương 47 tuổi, thụy hiệu là “Văn”. Ông để
lại Văn tập lưu hành ở đời. [X. Ngũ đăng
hội nguyên Q.12; Cư sĩ truyện Q.20; Tống
sử Q.305].
DƯƠNG VĂN HỘI (1837 - 1911)
Người Thạch đại, An huy, tự Nhân
sơn. Ông là nhân vật then chốt trong
công cuộc phục hưng Phật giáo Trung
quốc ở cuối đời Thanh. Tính ông hào
hiệp, thích đọc sách, thờ ơ với danh lợi,
ghét bỏ khoa cử, không muốn làm quan.
Khi quân Thái bình nổi lên, ông lánh
nạn đến Hàng châu, tình cờ được đọc
luận Đại thừa khởi tín ở thư viện, ông
bèn chuyên tâm học Phật.
Ông từng đi châu Âu hai lần, ở nước

Anh, ông làm quen với các cư sĩ Đạt ma ba
la (Dharmapàla) người Tích lan và Nam
điều Văn hùng học giả Phật giáo Nhật bản,
hẹn ước cùng nhau hợp sức khôi phục và
hoằng dương chính pháp.
Sau khi về nước, vào năm Đồng trị thứ 5
(1866), ông xuất tiền của thiết lập cơ sở khắc
kinh ở Kim lăng, dự định khắc in hơn 3.000
DƯƠNG LIỄU QUAN ÂM
Quan Âm Dương Liễu

D
1393
quyển kinh Đại, Tiểu thừa, nhưng mới xuất
bản được hơn 2.000 quyển thì ông qua đời.
Khi Nhật bản biên tập và ấn hành tạng
kinh chữ...(vạn) ông đã tặng vài trăm loại
kinh sách Phật giáo.
Năm Quang tự 33 (1907), ông xây dựng
tinh xá Kì hoàn trong khu vực nhà khắc
kinh làm nơi học tập, rồi tự mình soạn sách
giáo khoa, chiêu tập học viên học kinh
Phật, Phạm văn, Anh văn v.v... để bồi
dưỡng lớp hậu tiến. Ông còn lập Hội
Nghiên Cứu Phật Học, giảng kinh định kì.
Những vị cao tăng như Nguyệt hà, Đế nhàn,
Mạn thù v.v... đều đến giúp ông. Lại như
Âu dương tiệm, Mai quang hi, Lí chứng
cương v.v... đều là học trò của ông. Ông
còn hợp lực với Lí đề ma thái người Anh
dịch kinh luận sang Anh văn để giúp các
nhân sĩ Âu tây học Phật. Rồi lại chọn họa
sĩ vẽ tranh chính báo y báo trang nghiêm ở
thế giới Cực lạc phương Tây để hoằng
dương Tịnh độ giáo. Những bức tranh vẽ
ấy hiện nay vẫn còn lưu hành.
Về giáo nghĩa, ông đặc biệt tôn sùng
luận Đại thừa khởi tín, còn về phương diện
hành trì thì ông quí trọng Tịnh độ. Ông
từng biện luận với người Nhật về cái sai trái
của Tịnh độ chân tông, phê bình, công kích
những lỗi lầm của hạng Thiền sư ám chứng
và đề xướng Pháp tướng duy thức để cứu
vãn thời tệ.
Ông qua đời vào mùa thu năm Tuyên
thống thứ 3 (1911), thọ 75 tuổi. Các trứ tác
của ông gồm có 12 loại, được đưa vào

“Dương nhân sơn cư sĩ di thư”. [X. Trung
quốc Phật giáo sử Q.4 (Tưởng duy kiều);
Dương nhân sơn dữ hiện đại Trung quốc
Phật giáo (Hoa cương Phật học học báo kì
thứ 2)].
DƯỠNG HÒA TỬ
........
Cũng gọi Hòa dương tử, Hòa dưỡng tử.
Tức là cái như ý, dụng cụ để gãi ngứa, hình
dáng giống như đám mây hoặc như bàn
tay, có cán để cầm.
Trong Thiền lâm, khi pháp sư thuyết
pháp hoặc trong các pháp hội thì cầm
dưỡng hòa tử, trên cán đôi khi có ghi đoạn
văn chúc từ. Ngoài ra, dưỡng hòa tử còn
được ví dụ như pháp môn phương tiện
mà thầy dùng để giúp người học giải quyết
các vấn đề nghi nan. [X. Tổ đường tập
Q.4 Thạch đầu Hi thiên chương; Thiền
lâm tượng khí tiên Khí vật môn]. (xt. Như
Ý).
DƯỠNG NHÂN
.....
Phạm: upabfôhaịa. Những nguyên
nhân nuôi lớn mọi vật. Tức là bốn nguyên
tố đất, nước, lửa, gió, có khả năng trưởng
dưỡng hết thảy muôn vật. Dưỡng nhân là
một trong năm nhân.
Luận A tì đạt ma thuận chính lí quyển
20 (Đại 29, 452 hạ), nói: “Gọi là dưỡng
nhân, vì nó có thể làm tăng trưởng, như
nước thấm nhuần cây cối khiến chúng
xanh tốt, gió có năng lực dẫn phát, làm
cho cây cối lớn mạnh”. [X. luận Du già sư
địa Q.54; luận Đại tì bà sa Q.131]. (xt. Ngũ
Nhân).
DƯỠNG NHÂN
