Từ điển — tra cứu lẻ
Phật Quang Đại Tự Điển (HT Thích Quảng Độ dịch)
Nguồn: kho Dân tộc KING — Giảng Sư (văn bản trích từ PDF)

A I. A. Chữ (a, âm ngắn) của mẫu tự Tất đàm (chữ cái của tiếng Phạm). Là một trong mười hai nguyên âm của mẫu tự Tất đàm, một trong bốn mươi hai hoặc năm mươi chữ cái. Âm Hán: a, an, át, am, hạt, á, ác. Là chữ A chuyển hóa lần thứ nhất trong năm lần chuyển hóa, bởi thế cũng gọi là chữ A chuyển lần đầu, hoặc chữ A không chuyển (còn nguyên gốc). Từ xưa, việc học tập, nghiên cứu về nghĩa mẫu tự Tất đàm, đã rất phổ biến tại Ấn độ. Trong Phật giáo, các kinh, luận, sớ thuộc Hiển giáo, Mật giáo cũng đều vận dụng một cách rộng rãi, nhất là Mật giáo, khi nói đến Chân ngôn đà la ni (thần chú) thì đặc biệt coi trọng sự giải thích về tự nghĩa Tất đàm. A là chữ đầu tiên trong năm mươi chữ cái Tất đàm, đó là vì người ta khi mở miệng nói thành tiếng thì trong đó đã có tiếng chữ A rồi, nếu bỏ tiếng A thì không có tất cả lời có thể nói. Vì vậy, Mật giáo cho chữ A là mẹ của hết thẩy tiếng nói. Các chữ Tất đàm, khi mới chuyển bút viết, phải chấm một dấu “.”, chấm này gọi là “chấm chữ A”, dùng để biểu thị “A” là mẹ của tất cả các chữ. Theo đó, suy rộng nghĩa chữ A, mà bảo hết thẩy giáo pháp trong hoặc ngoài Mật giáo đều do chữ A sinh ra. Đại nhật kinh sớ còn đi xa hơn, cho chữ A là “gốc của hết thảy các pháp”. Kinh Đại nhật quyển 2, quyển 6 cũng lần lượt khen là “Vua chân ngôn” và “Tâm của hết thảy chân ngôn”. Nếu nói theo nghĩa gốc, thì chữ A hàm ý phủ định “không”, “chẳng”, “chẳng phải” v.v... như kinh Đại phương đẳng đại tập quyển 10 phẩm Hải hội bồ tát, kinh Văn thù sư lợi vấn quyển thượng v.v... bảo chữ A nghĩa là: không thường; kinh Đại ban Niết bàn (bản Bắc) quyển 8 nêu ra các nghĩa: không phá hoại, không chuyển động. Kinh Đại bảo tích quyển 65 phẩm Khẩn na la thụ kí nêu các nghĩa: không làm, không biên giới, không phân biệt, không tự tính, chẳng thể nghĩ bàn, v.v... Kinh Thủ hộ quốc giới chủ đà la ni quyển 9 thì nêu ra bảy nghĩa: tâm bồ đề, pháp môn, không hai, pháp giới, pháp tính, tự tại, pháp thân gọi là bảy nghĩa chữ A. Cũng kinh Thủ hộ quốc giới chủ đà la ni quyển 2 còn nêu rất nhiều nghĩa nữa, như: không lại, không qua, không đi, không đứng, không bản tính, không gốc rễ, không cùng, không hết, v.v...… Lại khi giải thích chữ A trong bốn mươi hai chữ cái, kinh Đại phẩm bát nhã quyển 5 phẩm Quảng thừa, giải là “hết thảy pháp lúc đầu chẳng sinh”. Cách giải thích này rất thường thấy trong các kinh luận Đại thừa, Tiểu Thừa, Hiển giáo, Mật giáo, nhất là Mật giáo lại cho nghĩa này là

nghĩa căn bản chủ yếu của giáo tướng, sự tướng. Vì thế “chữ A vốn không sinh” (Phạm: akàraàdyanutpàdah) đã thành là thuật ngữ quen dùng và thấy rải rác trong các kinh điển của Mật giáo. Đại nhật kinh sớ quyển 7, dựa vào nghĩa “cũng không cũng giả cũng trung” nói trong luận Trung quán và nghĩa “một tâm ba trí” trong luận Đại trí độ, rồi theo ba nghĩa “có, không, chẳng sinh” mà giải thích lý “chữ A vốn không sinh”. Kinh Đại nhật quyển 1 phẩm Cụ duyên và Đại nhật kinh sớ quyển 14 thì cho chữ A là tâm Bồ đề thanh tịnh lúc đầu vốn chẳng sinh, rồi bảo nếu biết rõ nghĩa chân chính của chữ A, thì cũng có thể biết rõ tâm mình một cách như thực. Bởi vì ý chỉ sâu xa của bộ kinh Đại nhật là ở chỗ nghiên cứu đến cùng tận cái tướng của tâm bồ đề. Cho nên, nếu nói một cách đại cương, thì cũng có thể bảo toàn bộ bộ kinh Đại nhật chỉ nhằm giải thích rõ nghĩa tướng của chữ A. Ngoài ra, mục đích của pháp môn “Tự nội chứng” (bộ kinh Đại nhật) do đức Đại nhật Như lai tuyên giảng trong Thai tạng giới là nhằm nêu rõ li “chữ A vốn chẳng sinh”. Cho nên, có thể nói Lý pháp thân của Đại nhật Như lai ở Thai tạng giới lấy chữ A này làm chủng tử. Đây chính là cái ý được nói rõ trong Đại nhật kinh sớ quyển 7 (Đại 39, 651 hạ): “Bởi thế, đức Tì lô giá na chỉ dùng một chữ A này làm chân ngôn”. Nhưng, cũng Đại nhật kinh sớ quyển 7 lại cho chữ A là chủng tử của tâm bồ đề, bảo những người trì tụng chữ A đều có tâm bồ đề, và nhờ đó mong đạt đến bồ đề cao tột. Đứng về phương diện chủng tử của chư tôn trong Mật giáo mà nói, thông thường các tôn vị đều có chủng tử và chân ngôn tượng trưng sự dẫn sinh và nhiếp trì trí Phật. Nhưng một bộ phận trong các tôn vị không có chủng tử riêng của mỗi vị mà lấy chữ A thay vào, đây gọi là chủng tử chân ngôn chung. Trong Mạn đồ la của Kim cương giới và Thai tạng giới, chữ A là chủng tử của Thai tạng giới. Trong ba thân: Pháp thân, Báo thân và Ứng thân, chữ A là chủng tử của Pháp thân. Trong ba bộ: Phật bộ, Liên hoa bộ và Kim cương bộ, chữ A là chủng tử của Phật bộ. Trong thứ tự năm chuyển: Nhân, Hành, Chứng, Nhập, Phương tiện, chữ A là chủng tử của Nhân. Trong sáu nguyên tố Đất, Nước, Lửa, Gió, Không, Thức, chữ A là chủng tử của nguyên tố Đất. Trong các phép quán của Mật giáo, phép quán lấy hình viết, âm đọc và ý nghĩa của chữ A làm đối tượng quán tưởng, thì gọi là pháp quán chữ A, là phép quán trọng yếu nhất của người tu hành chân ngôn. [X. kinh Đại nhật Q.3, phẩm Tất địa xuất hiện; kinh Thủ hộ Q.9 phẩm Đà la ni

công đức; kinh Du già kim cương đính phẩm Thích tự mẫu; luận Đại trí độ Q.48, Q.89; Đại nhật kinh sớ Q.10, Q.12]. (xt. A Tự Ngũ Chuyển, A Tự Bản Bất Sinh, A Tự Quán). II. A. Chữ (à, âm dài) của mẫu tự Tất đàm, một trong mười hai nguyên âm, một trong năm mươi chữ cái tiếng Phạm. Cũng đọc là á. Đây là chữÀ chuyển hóa lần thứ hai trong năm lần chuyển hóa, tức là chữÀ không có chấm thêm một chấm (gọi là chấm tu hành). Đem năm lần chuyển hóa phối với năm vị Phật, thì chữÀ biểu thị Tam ma địa của đức Bảo sinh Như lai ở phương nam, tượng trưng đức tu hành. Cho nên, trong năm lần chuyển hóa, chữÀ này thuộc về ngôi tu hành, đây là thuyết Đông nhân phát tâm. Nếu đem phối với bốn phương, thì chữÀ biểu thị cửa tu hành ở phương nam, là nghĩa hết thảy pháp vắng lặng (Phạm:àraịya), bởi thế, nhà Tất đàm phần nhiều gọi chữÀ là “chữÀ vắng lặng”. Ngoài ra, chữÀ này còn có các nghĩa như: xa lìa ta, lợi mình lợi người, Không tam muội, Thánh giả, ít muốn, biết đủ, trong sạch, răn dạy v.v... [X. kinh Kim cương đính phẩm Thích tự mẫu; Đại nhật kinh sớ Q.10, Q.14]. A ÂU Phạm:Au. Cũng gọi a ưu, a ủ. A nghĩa là không; U (âu) nghĩa là có. Ở đầu các kinh điển của ngoại đạo, đều có viết hai chữ này. Trái lại, Phật giáo thì dùng hai chữ “Như thị” để mở đầu. Pháp hoa văn cú quyển 1 thượng (Đại 34,3 thượng): “Đối trị phá trừ hai chữ a âu bất như bất thị của ngoại đạo”. [X. Bách luận sớ Q.thượng phần dưới; Hoa nghiêm sớ sao Q.1 phần trên; Viên giác đại sao Q.4 phần trên]. A BA ĐÀ NA Phạm:Avadàna,Pàli: Apadàna. Gọi tắt là bà đà. Dịch ý là thí dụ, xuất diệu, giải ngữ. Những kinh điển do đức Phật nói, theo nội dung và hình thức khác nhau, chia làm mười hai thể tài, gọi là mười hai bộ kinh. A ba đà na là một trong mười hai thể tài kinh đó. Trong các kinh điển, các kinh dùng hình thức thí dụ hoặc ngụ ngôn để giải thích rõ phần nghĩa sâu xa mầu nhiệm, thì gọi là A ba đà na. (xt. Thập Nhị Bộ Kinh, Thí Dụ). A BA LA LA LONG TUY   TUYỀ ỀN A ba la la, Phạm:Apalàla. Dòng suối nơi rồng chúa A ba la la ở. Cũng gọi A ba la lợi long tuyền. Dịch ý: suối rồng không có lúa, suối rồng không lưu lại, suối rồng không chảy. Về vị trí của con suối này, các kinh luận ghi chép không giống nhau, có những thuyết cho ở nước Ma yết đà, nước Kế tân, nước Kiện đà la, nước Na kiệt la hạt ở bắc Ấn độ v.v...

Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 3, mục nước Ô trượng na chép, thì con suối này là nguồn của sông Tô bà phạt tốt đổ (Phạm:Subhavastu). Truyền thuyết nói: suối này có rồng, ở thời đức Phật Ca diếp ba, rồng này sinh trong cõi người, tên là Căng kì, thông thạo chú thuật, ngăn cấm các rồng dữ, không cho làm mưa bão. Người trong nước nhờ đó được mùa, có thừa lương thực, nên đem thóc đến biếu để tạ ơn rồng. Nhưng lâu ngày chày tháng, có người trễ nải, Căng kì tức giận, hóa sinh làm rồng dữ, phá hại lúa mạ mùa màng. Vì thương xót nhân dân nước ấy gặp tai nạn, đức Phật Thích ca bèn giáng thần đến đó để hóa độ rồng dữ. Vua rồng sợ hãi, xin qui y Phật, nghe Ngài nói pháp, lắng tâm, tin hiểu. Sông Tô bà phạt tốt đổ nói ở trên tức là con sông Swat, một chi nhánh ở thượng du sông Ấn độ (Indus) hiện nay. [X. kinh Phật bản hạnh Q.1; luận Đại trí độ Q.3; Giải thuyết tây vực kí]. A BA LA NHNHĨĨ ĐA Phạm : Aparàjità. Dịch ý là không thể hơn. Một trong bốn chị em Thiên nữ, quyến thuộc của bồ tát Văn thù, ngồi ở phía dưới A nhĩ đa, bên trái Đồng mẫu lô thuộc viện Văn thù trong Thai tạng giới mạn đồ la Mật giáo. Hình tượng Thiên nữ này là thân trẻ con, màu da trắng, tay trái nắm lại, chống vào cạnh sườn, tay phải cầm gậy một chẽ, xoay mặt về phía trái, ngồi tréo chân. Nhưng trong mạn đồ la kinh Lí thú, thì Tôn vị này được bày ở phía tây của Đồng mẫu lô, hình tượng cũng khác. Chủng tử là (a), hình Tam muội da là cây gậy, mật hiệu là Kim Cương, hiển bày ba la mật thanh tịnh [X. Lí thú thích Q.hạ; Lưỡng bộ mạn đồ la nghĩa kí Q.3; Thai tạng giới thất tập Q.trung]. A BA LAN ĐA CA QU    QUỐỐC A ba lan đa ca, Phạm: Aparàntaka. Cũng gọi là A ba lan đa, A ban la đắc ca. Tên một nước xưa ở phía tây Ấn độ. Một trong chín vị tăng do vua A dục phái đi các nơi để truyền đạo, thì tôn giả Đàm vô đức đã đến nước này giáo hóa. Đất này hiện nay nằm trong lãnh thổ của nước A phú hãn (Afghanistan). Cứ theo Thiện kiến luật tì ba sa quyển 2 chép, thì ngài Đàm vô đức đã giảng kinh Hỏa tụ dụ ở nước này, có ba vạn người được mắt trời, một nghìn người xuất gia làm tăng và một nghìn người xuất gia làm ni. [X. Giải thuyết tây vực kí]. A BA MẠT LỢI CA Phạm:Apà-màrga. Còn gọi là A bà ma la nga, A bà mạt lị. Dịch ý làngưu tất. Một loại cỏ thuốc mọc ngoài đồng. Tên khoa học là

Achyzanthes bidentata. Cứ theo kinh Thiên thủ thiên nhãn Quan thế âm bồ tát trị bệnh hợp dược chép, nếu đàn bà có thai, mà thai nhi bị chết trong bụng, hãy lấy một lượng lớn cỏ này, hòa với hai lít nước nấu lên, vắt bỏ bã đi, lấy nước mà uống sẽ hết đau đớn. [X. kinh Bất không quyên sách đà la ni; kinh Thiên thủ thiên nhãn Quan thế âm bồ tát quảng đại viên mãn vô ngại đại bi tâm đà la ni; Chỉ quất dịch thổ tập Q.3]. A BAN ĐỀ QU    ỐC QUỐ A ban đề, Phạm: Avanti. Một trong mười sáu nước lớn ở Ấn độ cổ đại, nằm về mạn bắc dẫy núi Tần xà da (Phạm:Vindhya) miền tây Ấn độ, phía tây nước Kiều thưởng di, phía nam nước Mạt thố la, thủ đô là Ô xà diễn na (Phạm:Ujjayanì). Cũng gọi A bàn đà quốc, A bà đề quốc, A hòa đề quốc. Khi đức Phật còn tại thế, vua nước này là Phạ gia âu đạt (Pàli:Pajjota) từng đã đánh nhau với vua Ưu điền nước Kiều thưởng di. [X. Trung a hàm Q.55 kinh Trì trai; Trường a hàm Q.5 kinh Xà ni sa; luật Ngũ phần Q.21; luận Đại tì bà sa Q.124] (xt. Thập Lục Đại Quốc). A BÀNG LA SÁT Tên của ngục tốt ở địa ngục. Cũng gọi A phòng la sát. Gọi tắt: Bàng, A bàng. Theo kinh Ngũ khổ chương cú, thì hình tượng của A bàng là đầu trâu tay người, hai chân có móng trâu, sức mạnh có thể dời núi, tay cầm xoa sắt, mỗi xoa có ba mũi nhọn, có thể xiên vài trăm vạn người có tội ném vào trong vạc dầu. [X. kinh Hiền ngu Q.13; kinh Thiết thành nê lê]. A BỐ SA LA TƯ Phạm: Apsaras. Tên một vị Thần nữ của Bà la môn giáo Ấn độ. Theo La ma diễn na và sách Vãng thế, thì A bố sa la tư là do thần trời và a tu la A Ba Mạt Lợi Ca khuấy động trong biển sữa mà sinh ra, là vợ của Càn thát bà, sống ở bờ sông, thường thổi sáo, nhảy múa, ca hát, chơi giỡn dưới gốc cây si hoặc cây bồ đề; hay làm mê loạn lòng người và thích đánh bạc. Theo người ta nói, vị thần này có khả năng giúp người đánh bạc gặp vận đỏ. A BỔN ĐỒ QU  QUỐỐC A bổn đồ, Phạm: Avanda. Một nước xưa nằm về phía tây Ấn độ. Và nay là vùng Duy ca lạp (Vichala) thuộc trung bộ tiểu bang Tín độ. Theo Đại đường tây vực kí quyển 11, thì chu vi nước này rộng hai nghìn bốn đến năm trăm dặm. Thủ đô chu vi hơn hai mươi dặm. Trong khu rừng trúc ở mạn đông bắc thủ đô là nơi đức Phật đã từng cho phép các vị tỉ khưu mang giầy. Nhân dân nước này tính tình chất phác, không chuộng học vấn, nhưng đều giữ tâm thuần tín đối với Tam bảo. Có hơn hai mươi ngôi chùa, với hai nghìn vị Tăng, phần nhiều học pháp của phái Chính

lượng bộ của Tiểu thừa. [X. Đại từ ân tự Tam tạng pháp sư truyện Q.4; Giải thuyết tây vực kí; A. Cunningham: The Ancient Geography of India; S. Julien: Mémoires sur les Contrées Occidentales, Vol.II]. A CA NI TRA THI  THIÊÊN Phạm: Akaniwỉha-deva, Pàli: Akaniỉỉha-deva. Là một trong mười tám từng trời cõi Sắc, một trong năm trời Tịnh cư. Cũng gọi A ca nị tra thiên, A ca ni sư tra thiên. Dịch ý là Nhất cứu kính thiên, Nhất thiện thiên. Cõi trời ở chỗ cao nhất của các từng trời Thiền thứ tư, cũng là tầng trời cao nhất trong mười tám tầng trời cõi Sắc và là cõi trời cùng tột của các cõi trời có hình thể. Vì thế cũng gọi là Chất ngại cứu kính thiên (trời cao tột còn chất ngại), Sắc cứu kính thiên (trời cao tột còn có sắc). Bên trên cõi trời này là các từng trời của cõi Vô sắc, ở đây chỉ có tâm thức chứ không có hình thể. [X. kinh Trường a hàm Q.20; luận Thuận chính lí Q.21; Tuệ uyển âm nghĩa Q.thượng; Tuệ lâm âm nghĩa Q.20]. CHẤ A CH  ẤT ĐẠ ĐẠT T TẢN Phạm: Ajitasena. Dịch ý là Vô năng thắng tướng (ông tướng không ai hơn được), người bắc Ấn độ. Theo truyền thuyết, khoảng năm Khai nguyên đời Đường, ngài ở nước An tây (Cưu tư) dịch xong các bộ kinh như: Đại uy lực ô xu sắt ma minh vương 3 quyển, Uế tích kim cương thuyết thần thông đại mãn đà la ni pháp thuật linh yếu môn 1 quyển, kinh Uế tích kim cương bách biến pháp 1 quyển. Trinh nguyên tân định thích giáo mục lục quyển 14, sau khi đã liệt kê 3 bộ kinh trên đây, có ghi (Đại 55,878 trung): “Năm Khai nguyên 20, nhân dịp ngài Tam tạng Pháp nguyệt vào triều cống, ngài có mang ba bộ kinh ghi ở trên vào Kinh đô, không kịp đưa vào Khai nguyên mục lục, nhà vua bèn cho phép biên vào Trinh nguyên tân định thích giáo mục lục”. Cứ đó suy ra, thì ngài A chất đạt tản hình như chưa hề đến Trung quốc, mà chỉ ở An tây dịch kinh thôi. Nhưng phần ghi chú về bùa chú trong kinh Uế tích kim cương cấm bách biến pháp rất là quái gở lạ lùng, xưa nay bị cho là kinh giả, thì lời trong Trinh nguyên lục cũng khó khiến người ta tin được. [X. Tục khai nguyên lục, Q.thượng; Đại minh tam tạng thánh giáo mục lục (bản dịch tiếng Anh)]. A CH CHÂ ÂU ĐÀ Tức là ngài Ma ha Mục kiền liên. Cứ theo kinh Thái tử Tu đại noa chép, thì thuở xưa ngài Mục kiền liên là đạo nhân A châu đà, gặp Thái tử Tu đại noa (tức là tiền thân của đức Thích tôn khi còn ở địa vị tu nhân) ở núi Đàn đặc, có phát nguyện, khi Thái tử được đạo Bồ đề cao tột, thì sẽ làm đệ tử thần thông bậc nhất của Ngài. (xt. Mục Kiền Liên).

CHIÊ
A CHI   ÊN ĐA TH THẠ ẠCH QUQUẬẬT
A chiên đa, Phạm:Ajantà, là quần thể
chùa viện hang đá được phát hiện ở phía
tây Ấn độ và mạn đông bắc Áo lan ca (Pàli:
Aurangàbàd) và gò Nhân đức á lí (Pàli:
Inhyàdri) thuộc thôn A chiên đa, lớn nhỏ
gồm hai mươi chín hang, trong số này có
hai mươi bảy hang được nhận rõ, gồm bốn
viện tháp (Phạm:caitya, các hang 9, 10,
19, 26) và hai mươi ba viện tăng (Phạm:
vihàra).
Viện tháp là nơi chư tăng hội họp lễ bái.
Về cách cấu trúc thìthiên tỉnh (giếng trời,
tức là trần nhà) là hình vòm cung, rường
làm bằng gỗ, chỗ lối vào do hai cây cột chia
làm ba khoảng, phía trên trổ cửa sổ hình
móng ngựa, bên trong có vài chục cây cột gỗ
dọc theo mặt vách, mỗi cột cách nhau chừng
một mét. Trong viện có tháp Phật, chính
giữa có khắc tượng đức Thích tôn.
Viện tăng là nơi chư Tăng nghỉ ngơi.
Về cách cấu trúc, chỗ cửa vào có khoảng
trống hình vuông, bốn mặt đục mở rất nhiều
phòng tăng nhỏ. Trên các đầu cột, lan can,
các bức vách, ngoài việc điêu khắc tượng
Phật, còn chạm
trổ hình người
và các động vật,
trông rất đẹp.
Những hang
động này không
phải được hoàn
thành trong
cùng một thời
đại mà những
hang sớm nhất
có thể đã được xoi đục vào thế kỉ thứ II
đến thế kỷ thứ I trước Tây lịch (các hang 9,

10), còn đại đa số là sản phẩm của thế kỉ
thứ V đến thứ VII Tây lịch, tập trung ở các
hang 1, 2, 16, 17.
Nội dung lấy tranh vẽ về truyện Phật, tranh
vẽ sự tích bản sinh (sự tích tiền thân của Phật)
làm chính. Trên vách, thiên tỉnh (vòm nóc),
rường cột, thì dùng chất thuốc nước với kĩ
thuật đặc biệt vẽ thành các bức tranh.
Các bức bích họa ở Ấn độ được giữ gìn
đến nay, không chỉ riêng ở A chiên đa,
nhưng nếu bàn về qui mô rộng lớn, nét
bút tinh xảo, bảo tồn hoàn chỉnh, thì bích
họa ở các nơi khác không thể sánh kịp.
Mặt vách dưới mái hiên, thiên tỉnh, chỗ
nào cũng có vẽ tranh. Trong các hang, các
tranh vẽ ở bốn hang 1, 2, 16, 17 tương đối
tróc ít. Quần thể
hang đá này được
biết đến sớm
nhất trong Đại
đường tây vực kí
quyển 11 của
ngài Huyền
trang. Ngài
Huyền trang du
học ở Ấn độ, vào
năm Trinh quán
12 (638), ngài
đến nước Ma ha
Quần Thể Hang Đá ở Ajanta (Ấn Độ) thích sá thuộc
Tranh vẽ vòm nóc trong hang
thứ hai tại Ajanta (Ấn Độ)
Tranh Đức Phật hàng ma thành
đạo ở hang 22 tại Ajanta
A CHIÊN ĐA THẠCH QUẬT

A
9
nam Ấn độ, có trình bày một cách khái
quát về toàn bộ quần thể hang đá này.
Năm 1879, một vài sĩ quan của sư đoàn
Madras đã tìm thấy hang đá ở A chiên đa.
Năm 1828, các ông Gresley, Ralph và bác
sĩ J. Bird đi sâu vào việc nghiên cứu học
thuật một cách tỉ
mỉ. Ông Ralph có
đăng một bài phát
biểu về các bích
họa trên những
hang động này
trên tờ tạp chí của
Á tế á học hội.
Năm 1839, ông
Black cũng ấn
hành cuốn
“Rockcut Temples
in India” (Những
chùa hang ở Ấn
độ), khiến các học giả trên thế giới chú ý.
Năm 1896, sau khi ông Griaffiths xuất bản
cuốn “The Paintings in the Buddhist Cave
temples of Ajanta” (Tranh vẽ trong chùa
hang động của Phật giáo ở A chiên đa), thì
địa vị của A chiên đa về phương diện Phật
giáo sử và mĩ thuật sử lại càng được xác lập.
[X. Giải thuyết tây vực kí; Ấn độ Phật tích
thực tả giải thuyết].
A CHIẾT LA
Phạm:Àcàra. Dịch ý làSở hành. Vị A
la hán, người miền tây Ấn độ. Để đền đáp
công ơn dưỡng dục của thân mẫu, Ngài
thường xây dựng các chùa thờ Phật để hồi
hướng công đức cho mẹ Ngài.

Cứ theo điều Ma ha thích sá quốc trong
Đại đường tây vực kí quyển 11 thì miền
đông nước này có dẫy núi lớn, nhiều ngọn
núi trùng điệp quanh co cao chót vót, trong
đó có một ngôi già lam (chùa) do A la hán
A chiết la xây dựng, nhiều tầng gác, cao
hơn trăm thước. Trong chùa có pho tượng
Phật bằng đá cao hơn 70 thước. Thời xưa,
bồ tát Trần na đã từng ở chùa này.
Cứ đó mà suy thì có thể biết: Ngài A
chiết la phải có trước bồ tát Trần na.
[X. Đại đường tây vực kí Q.10 Án đạt la
quốc điều, Q.11 Phạt lạp tì quốc điều; Giải
thuyết tây vực kí].
A DA ĐÁT NA
Phạm:Àyatana. Cũng gọi a dã đát na.
Dịch ý là xứ (chỗ), nhập xứ (chỗ vào). Xứ,
nghĩa là chỗ sinh ra; là chỗ nương, chỗ
duyên theo của sáu căn và sáu cảnh để sinh
ra tâm, tâm sở. Cũng tức là mười hai xứ.
Câu xá luận quang kí quyển 1 phần cuối
(Đại 41,28 thượng) nói: “A da đát na, dịch
cũ là nhập, dịch mới là xứ. Dịch nhập thì
không đúng. Nếu dịch nhập thì tiếng Phạm
phải là bát la phệ xá. Các kinh dịch cũ cũng
có kinh dịch là xứ, như Không vô biên xứ và
A luyện nhã xứ, đều giống với chữ xứ ở đây”.
A DA HẠ HÀM
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Vốn chỉ
xương hàm dưới của cha. Đứa con ngu dại
khi tìm hài cốt của người cha chết nơi chiến
trường, nhận lầm mảnh xương tàn của con
lừa là xương hàm dưới của cha mình, rồi
kính cẩn mang về. Mẩu truyện cổ này sau
được dùng làm lời mắng chửi người ngu
dại, không phân biệt được thật, giả. Thung
dung lục tắc 38 (Đại 48,52 trung) chép: “Lấy
giặc làm con, nhận đứa ở làm chồng. Sao

lại coi cái gáo vỡ là đầu lâu của tiên tổ? Cái
cầu yên lừa đâu phải là xương hàm dưới
của cha mình?”. “Cầu yên lừa,...... ” (lư
yên kiều), yên kiều, vốn chỉ cái yên ngựa.
Hình dáng cái yên ngựa giống như cây cầu,
vì thế gọi là yên kiều. “Cầu yên lừa”, tức chỉ
cái xương con lừa hình dáng như cái yên
Cửa vào hang 19 tại Ajanta
A DA HẠ HÀM

A
10
ngựa. Đứa con ngu si không phân biệt được
xương thú vật, cho nên mới lầm xương lừa
là di cốt của cha mình.
A DA MỤC KHƯ QUỐC
A da mục khư, Phạm: Ayomukhì. Một
nước xưa ở Trung Ấn độ. Đại đường tây
vực kí quyển 5 nói, cả nước chu vi hai nghìn
bốn trăm dặm, thủ đô ở gần sông Hằng,
rộng hơn hai mươi dặm. Nhân dân hiền
lành, phong tục chất phác. Có năm ngôi
chùa với hơn một nghìn vị tăng, tu học
giáo pháp Chính lượng bộ của Tiểu thừa.
Còn có hơn mười ngôi đền thờ trời, đạo
khác ở lẫn lộn. Về phía đông nam của thủ
đô không xa, bên bờ sông Hằng, có ngôi
tháp do vua A dục xây dựng, cao hơn hai
trăm thước, khi xưa có lần đức Phật đã nói
pháp ở đây trong ba tháng, bên cạnh tháp
còn lại dấu vết chỗ ngồi và đi dạo của bốn
đức Phật thời quá khứ. Cứ theo truyền
thuyết, ngày xưa luận sư Phật đà đà sa (Pàli:
Buddhadasa, Giác sứ) soạn luận Đại tì bà
sa của Thuyết nhất thiết hữu bộ ở nước
này. Ngài Vô trước theo bồ tát Di lặc học
các luận Du già sư địa, Đại thừa trang
nghiêm, Trung biên phân biệt v.v... trong
rừng Đại am một la về phía tây nam thủ đô
nước này. Ngài Thế thân được ngài Vô
Trước khuyến hóa qui y Đại thừa và soạn
hơn một trăm bộ luận Đại thừa cũng ở nước
này. Vị trí nước này tương đương với vùng
Baiswara ở tiểu bang Oudh về mạn nam
sông Hằng hiện nay. [X. Đại từ ân tự Tam
tạng pháp sư truyện Q.2; T. Watters: On Yuan
Chwang; S. N. Majumdar: Cunningham’s Ancient

Geography of India].
A DẬT ĐA
Phạm:Ajita. Một trong những vị đệ tử
của đức Phật. Cũng gọi là A thị đa, A di đá.
Dịch ý: Vô thắng, Vô năng thắng (không
ai hơn được) hoặc Vô tam độc (không có
ba độc tham sân si). Ngài lập chí trong
tương lai sẽ thành Chuyển luân thánh
vương tên là Nhương khư (Phạm: Zaôkha,
Loa). Xưa nay thường cho A dật đa tức là
Di lặc, nhưng tựa hồ còn có một người khác
nữa. Trong bài kệ Tựa phẩm Bỉ ngạn đạo
(Pàràyana-vagga) của Kinh tập (Suttanipàta)
trong Đại tạng kinhPàli nêu tên
của hai vị A thị đa và Đế tu di lặc
(Tissametteyya) tức hoàn toàn cho đó là một
người khác. Hơn nữa, phẩm ấy còn nêu cả
hai kinh: A thị đa vấn kinh (Ajitamàịavapucchà)
và Đế tu di lặc vấn kinh
(Tissametteyyamàịavapucchà). Lại kinh
Thuyết bản trong Trung a hàm quyển 13
và kinh Hiền ngu quyển 12 chép: Tôn giả
A di đá, trong vị lai lâu xa, khi con người
sống tám vạn tuổi, nguyện thành Chuyển
luân thánh vương tên là Loa. Tôn giả Di
lặc, cũng trong vị lai lâu xa, khi người sống
tám vạn tuổi,nguyện thành Phật, hiệu là Di
lặc Như lai. Luận Đại tì bà sa quyển 178
cũng chép: tỉ khưu A thị đa đối với các cái
có, khởi tâm ưa thích, khởi tâm thắng giải,
khởi tâm mến mộ, khởi tâm hy vọng, khởi
tâm tìm cầu, cho nên bị đức Phật quở trách.
Còn bồ tát Từ thị, đối với các cái có, không
khởi tâm ưa thích cho đến tìm cầu; đối với
các việc lợi lạc hữu tình, thì khởi từ tâm ưa
thích cho đến tìm cầu; thế nên được đức
Phật khen ngợi. Những kinh luận kể trên
nói A dật đa và Di lặc là hai người, cùng là

đệ tử của Phật ở thời đại Ngài và được Ngài
giáo hóa. [X. kinh Trung a hàm Q.5; kinh
A la hán cụ đức; Huyền ứng âm nghĩa Q.25;
Tuệ uyển âm nghĩa Q.thượng; Tuệ lâm âm
nghĩa Q.22].
A DI
I. A di. Phạm:Àrya,Pàli:Arya hoặc
A DA MỤC KHƯ QUỐC

A
11
Ariya. Dịch âm: a lê da, gọi tắt lầm làa di.
Dịch ý: Tôn giả, Thánh giả. Là tiếng gọi
một cách tôn kính những bậc thông hiểu
chân lí.
II. A di. Tên khác của A tư đà (Phạm:
Asita), vị tiên ở nước Ca tì la vệ trung Ấn
độ. Khi đức Thích tôn giáng sinh, tiên A tư
đà được mời đến xem tướng cho Ngài và
đoán trước là Ngài sẽ thành Phật.
Theo kinh Phật bản hạnh tập quyển 7
đến quyển 10, thì vị tiên này có đủ năm
thần thông, thường ra vào nơi các trời hội
họp trên cõi trời Ba mươi ba (Đao lợi thiên),
không nơi nào là không được tự tại. [X.
kinh Phương quảng đại trang nghiêm; kinh
Đại ban Niết bàn (bản Bắc) Q.27; luận Đại
trí độ Q.29; truyện Cao tăng Pháp hiển].
(xt. A Tư Đà).
A DI ĐÀ CHÚ
..
Là chân ngôn của đức Phật A di đà.
Cũng gọi A di đà đại tâm chú, Thập cam lộ
chú, Bạt nhất thiết nghiệp chướng căn bản
đắc sinh tịnh độ thần chú, Vô lượng thọ
Như lai căn bản đà la ni. Đà la ni căn bản
biểu tỏ nội chứng, bản thệ, công đức của
Vô lượng thọ Như lai, có đủ các công đức
hiện đời này được yên ổn, tội chướng tiêu
diệt, (sau khi chết) được sinh về cõi Tịnh
độ an dưỡng cực lạc. Bài chú được đọc tụng
phổ thông hơn cả là Đà la ni căn bản của
đức Vô lượng thọ Như lai trong Vô lượng
thọ Như lai tu quán hành cúng dường nghi
quĩ do ngài Bất không đời Đường dịch.
Ngoài ra, Bạt nhất thiết nghiệp chướng

căn bản đắc sinh tịnh độ thần chú, do ngài
Cầu na bạt đà la đời Lưu Tống dịch, Phật
thuyết A di đà Phật căn bản bí mật thần
chú kinh, do ngài Bồ đề lưu chi đời Bắc
Ngụy dịch, Đà la ni tập kinh do ngài A địa
cù đa đời Đường dịch, A di đà Phật thuyết
chú, mất tên người dịch, Phật thuyết cam
lộ đà la ni kinh, do ngài Thực xoa nan đà
đời Đường dịch v.v... tất cả các kinh trên
đây đều có ghi chép bài chú này, duy câu
văn có hơi khác nhau. [X. A di đà kinh Bất
tư nghị thần lực truyện].
A DI ĐÀ CỔ ÂM THANH VƯƠNG
ĐÀ LA NI KINH
.. ..
Kinh, 1 quyển. Không rõ người dịch.
Gọi tắt: Cổ âm thanh vương kinh, Cổ âm
thanh kinh, thu vào Đại chính tạng tập
12. Nội dung tường thuật việc đức Phật ở
thành Chiêm ba nói về thế giới Cực lạc
bên phương Tây và công đức trang nghiêm
của đức Phật A di đà cho các vị tỉ khưu
nghe. Ngài nói, tên nước của Phật A di đà
là Thanh thái, cha là Nguyệt thượng, mẹ
là Thù thắng Diệu nhan, con là Nguyệt
minh, đệ tử thị giả là Vô cấu xưng, đệ tử
trí tuệ là Hiền quang. Sau hết, Ngài dạy:
thụ trì đọc tụng Đại đà la ni cổ âm thanh
vương, sáu giờ chuyên niệm suốt ngày đêm,
chỉ trong mười ngày, nhất định được thấy
đức Phật A di đà.
Nhờ có nói về cha mẹ của Phật A di đà
mà bộ kinh này nổi tiếng. [X. Đà la ni tạp
tập Q.4; Lịch đại tam bảo kỉ Q.13; Khai
nguyên thích giáo lục Q.6].
A DI ĐÀ ĐƯỜNG
Nhà thờ tôn tượng A di đà Như lai.
Gọi tắt: Di đà đường. Ở Trung quốc, bắt

đầu từ ngài Tuệ viễn đời Đông Tấn, tại Lư
sơn, ngài thờ tượng Di đà trong tịnh xá
đài Bát nhã, tu tam muội Niệm Phật. Về
sau, các ngài Thiện đạo, Thừa viễn, Pháp
chiếu v.v... đời Đường kiến lập đạo tràng
Ban chu, từ đời Tống về sau thịnh hành
đạo tràng kết xã niệm Phật, đều gọi A di
đà đường. Bên Nhật bản thì bắt đầu từ
thời Nại lương, chùa Pháp luân ở Kinh
A DI ĐÀ ĐƯỜNG

A
12
đô, chùa Pháp hoa ở Nại lương v.v... đều
có Di đà đường.
A DI ĐÀ HỘ MA
Một trong những phép tu của Mật giáo.
Là phép bí mật lấy Phật A di đà làm vị tôn
chính, làm phép hộ ma trước tôn tượng
Ngài để cầu diệt tội sinh trí, sinh về Tịnh
độ, hoặc tu để cầu phúc cõi âm cho người
đã khuất. (xt. Hộ Ma).
A DI ĐÀ KINH
I. A di đà kinh, Phạm:Aparimitàyussùtra,
2 quyển. Cũng gọi A di đà tam da
tam phật tát lâu phật đàn quá độ nhân đạo
kinh, Đại a di đà kinh. Do ngài Chi khiêm
đời Ngô (222-280) dịch, thu vào Đại chính
tạng tập 12. Kinh này là bản dịch khác của
kinh Vô lượng thọ, và là một bộ kinh được
thành lập sớm nhất trong các bản dịch kinh
Vô lượng thọ. [X. Lịch đại tam bảo kỉ Q.5;
Khai nguyên thích giáo lục Q.2] (xt. Đại A
Di Đà Kinh).
II. A di đà kinh. Phạm:Sukhàvatyamftavyùha.
Dịch âm: Tốc ca ngõa đê a di lí đát
vĩ dụ ha, 1 quyển. Cũng gọi Nhất thiết chư
Phật sở hộ niệm kinh, Tiểu vô lượng thọ
kinh, Tiểu kinh, Tứ chỉ kinh, thu vào Đại
chính tạng tập 12. Một trong ba bộ kinh
Tịnh độ. Kinh này vốn được biên soạn ở
miền bắc Ấn độ, vào lúc mà tín ngưỡng
Phật A di đà đang thịnh hành, sau khi kinh
Đại vô lượng thọ đã được thành lập, tức
vào khoảng thế kỉ thứ nhất. Kinh này đã
được ngài Cưu ma la thập (Phạm:
Kumàrajìva, 344-414) dịch ra Hán văn vào
năm Hoằng thủy thứ 4 (404) đời Diêu Tần.

Sau bản của ngài Cưu ma la thập, có hai
bản dịch khác nữa:
1. Kinh Tiểu vô lượng thọ, 1 quyển,
do ngài Cầu na bạt đà la dịch vào đầu
năm Hiếu kiến (454-456) đời Hiếu Vũ đế
nhà Lưu Tống. Bản dịch này đã bị thất
lạc từ lâu, hiện chỉ còn văn chú và văn lợi
ích.
2. Kinh Xưng tán tịnh độ Phật nhiếp
thụ, 1 quyển, do ngài Huyền trang dịch
vào niên hiệu Vĩnh huy năm đầu (650) đời
vua Cao tông nhà Đường, cũng được thu
vào Đại chính tạng tập 12. Bản dịch của
ngài La thập, văn dịch ngắn gọn, trong sáng
và trôi chảy, nên được rất nhiều người đọc
tụng. Nội dung kinh này trình bày sự trong
sạch đẹp đẽ ở Tịnh độ phương tây của Phật
A di đà, chư Phật chân thành khen ngợi
chúng sinh sinh về Tịnh độ, chư Phật ở
sáu phương ấn chứng, và trì danh niệm Phật
v.v... làm cho tín ngưỡng Tịnh độ được xác
nhận rõ ràng và dễ dãi. Có rất nhiều bản
chú sớ về kinh này, trọng yếu hơn cả thì
có: A di đà kinh nghĩa kí 1 quyển của ngài
Trí khải, A di đà kinh pháp sự tán 2 quyển
của ngài Thiện đạo, A di đà kinh sớ, 1 quyển
của ngài Tuệ tịnh, A di đà kinh sớ 1 quyển
và A di đà kinh thông tán sớ 3 quyển của
ngài Khuy cơ, A di đà kinh sớ 1 quyển của
ngài Nguyên hiểu v.v...
Thời gần đây, nhân việc Đại học Oxford
san hành kinh Di đà bản tiếng Phạm,
Nhật bản bèn dấy lên phong trào nghiên
cứu kinh này rất là sôi nổi. Như Đằng ba
Nhất như soạn kinh A di đà văn Phạm
được dịch ra bốn thứ tiếng Nhật, Anh,
Trung hoa, Triều tiên; Địch nguyên Vân
lai soạnba bộ kinh Tịnh độ Phạm, Tạng,

Nhật, Anh đối chiếu, và Mộc thôn Tú
hùng soạn The Smaller Sukhàvatìvyùha,
Description of Sukhàvatì; The
Land of Bliss, collaterating Sanskrit,
Tibetant, Chinese texts with commentarial
foot-notes. [X. Xuất tam tạng kí tập Q.2;
Khai nguyên thích giáo lục Q.4, Q.5, Q.8;
Chí nguyên pháp bảo khám đồng tổng lục
Q.3].
A DI ĐÀ HỘ MA

A
13
A DI ĐÀ KINH NGHĨA SỚ
I. A di đà kinh nghĩa sớ, 1 quyển. Ngài
Cô sơn Trí viên đời Tống soạn. Cũng gọi
Phật thuyết A di đà kinh sớ tinh tự,thu vào
Đại chính tạng tập 37. Là sách chú thích
kinh A di đà do ngài Cưu ma la thập dịch.
Trước khi giải thích phần chính văn, soạn
giả lập ra năm lớp nghĩa sâu kín:
1. Lấy hai đức Phật đã chứng quả ở hai
cõi là đức Thế tôn ở Ta bà và đức Di đà ở
Tịnh độ làm tên kinh.
2. Lấy thực tướng phương đẳng làm thể
của kinh.
3. Lấy tín, nguyện, tịnh nghiệp làm tông
chỉ của kinh.
4. Lấy bỏ khổ được vui làm dụng.
5. Lấy sinh tô phương đẳng Đại thừa làm
giáo. Toàn văn chia làm ba phần: Tựa, Chính
tông, Lưu thông, rồi lần lượt theo thứ lớp
mà giải thích chương cú.
II. A di đà kinh nghĩa sớ, 1 quyển. Ngài
Linh chi Nguyên chiếu đời Tống soạn,thu
vào Đại chính tạng tập 37. Cũng là sách chú
thích bản dịch kinh A di đà của ngài Cưu
ma la thập. Trước phần chính văn, soạn giả
lập ra bốn môn: giáo, lí, hành, quả.
1. Giáo, chia làm hai thứ: Giáo hưng, Giáo
tướng. Giáo hưng, trình bày ý nghĩa đức Như
lai ra đời, mục đích là khiến chúng sinh chán
nỗi khổ Ta bà, hâm mộ Tịnh độ cực lạc,
chấp trì danh hiệu mà được vãng sinh. Giáo
tướng, nói rõ giáo môn Tịnh độ là pháp Đại
thừa viên đốn thành Phật.
2. Lí, là thể của giáo. Nói về nghĩa chung,
Đại thừa là lí được giải thích rõ ràng (lí sở

thuyên). Nói về nghĩa riêng, lấy công đức y
báo, chính báo trang nghiêm không thể nghĩ
bàn của đức Phật A di đà tu nhân cảm quả
làm lí sở thuyên.
3. Hành, là tông chỉ của giáo. Nói theo
nghĩa chung, thì chỉ cho sáu độ muôn hạnh;
nói theo nghĩa riêng, thì chỉ cho tịnh nghiệp.
Kinh này chuyên nêu rõ pháp trì danh, đó
chính là tông chỉ của kinh.
4. Quả, là dụng của giáo. Quả gần, được
thân pháp tính, ở Tịnh độ Đồng cư. Quả
xa, được A nậu bồ đề không trở lui, chứng
pháp thân trong sạch, ở cõi Pháp tính, rốt
ráo thành Phật.
A DI ĐÀ KINH SỚ
I. A di đà kinh sớ, 1 quyển. Ngài Khuy
cơ đời Đường soạn, thu vào Đại chính tạng
tập 37. Là sách chú thích kinh A di đà do
ngài Cưu ma la thập dịch. Chia làm bảy
môn:
1. Giải rõ thân Phật A di đà gồm báo
thân và hóa thân. Bồ tát Thập địa thấy thân
thụ dụng của Phật; Bồ tát dưới Thập địa và
phàm phu chỉ thấy thân ứng hóa.
2. Về cõi Phật, giải rõ bốn loại: cõi Pháp
tính, cõi Tự thụ dụng, cõi Tha thụ dụng,
cõi Biến hóa.
3. Giải rõ nghĩa không trở lui.
4. Giải rõ tâm khen ngợi nghiêng hẳn
về một bên, trích dẫn lời trong kinh Tùy
nguyện vãng sinh, nếu nói trong mười
phương đều có Tịnh độ, thì tâm chúng sinh
sẽ lơ là, không vội vã; nếu chỉ nêu rõ một
cảnh Tịnh độ, thì tâm chúng sinh ân cần
thiên trọng, vì thế nên chỉ khen ngợi Tịnh
độ phương tây.
5. Nói sơ lược về thể tính: Tịnh độ lấy
trí duy thức của Phật và Bồ tát làm thể.

6. Trình bày bộ loại nhiều ít, nêu rõ tông
thú.
7. Phân tích, giải thích nghĩa văn chính
trong kinh.
II. A di đà kinh sớ, 1 quyển. Sa môn
Nguyên hiểu người nước Tân la (Triều tiên
ngày nay) soạn, thu vào Đại chính tạng tập
37. Cũng là sách chú thích kinh A di đà
bản dịch của ngài Cưu ma la thập. Trước
A DI ĐÀ KINH SỚ

A
14
hết, soạn giả trình bày đại ý, bảo kinh này
mang ý nghĩa lớn lao của việc đức Phật ra
đời, là cửa chính yếu để vào đạo của bốn
chúng tỉ khưu, tỉ khưu ni, ưu bà tắc, uu bà
di, ... tai nghe tên kinh liền vào một thừa,
không còn trở lui; miệng niệm danh hiệu
Phật thì ra khỏi ba cõi, không quay lại nữa.
Thứ đến, giải thích tông chỉ của kinh, bảo
kinh này lấy vượt qua ba cõi và hai thứ
trong sạch làm tông chỉ, khiến cho chúng
sinh, đối với đạo vô thượng, không còn trở
lui. Sau cùng, giải thích văn kinh, lấy nhiều
thiện căn phúc đức nhân duyên phát tâm
bồ đề trong phần Chính tông làm hạnh tu
chính yếu, và lấy việc trì niệm tên hiệu Phật
từ một đến bảy ngày làm hạnh tu phụ trợ,
nhờ đó mà được vãng sinh.
A DI ĐÀ KINH SỚ SAO
Sớ sao, 4 quyển. Ngài Châu hoành đời
Minh soạn, thu vào Vạn tục tạng tập 33.
Nội dung sách này là chú giải kinh A di đà
do ngài Cưu ma la thập dịch, rồi phỏng
theo tác phẩm Hoa nghiêm kinh sớ diễn
nghĩa sao của ngài Trừng quán, soạn giả lại
tự làm lời sao để giải thích thêm.
Bản sớ sao này chia làm ba môn:
1. Thông tự đại ý, trong phần tựa chung,
giải thích đại ý của bộ kinh.
2. Khai chương thích văn, mở ra từng
chương để giải thích văn kinh.
3. Kết thích chú ý, kết thúc giải thích ý
nghĩa chú Vãng sinh.
Trong đây, riêng phần giải thích văn
kinh lại có mười môn: Giáo khởi sở nhân,
Tạng giáo đẳng nhiếp, Nghĩa lí thâm quảng,

Sở bị giai phẩm, Năng thuyên thể tính, Tông
thú chỉ qui, Bộ loại sai biệt, Dịch thích tụng
trì, Tổng thích danh đề, Biệt giải văn nghĩa.
Ngài Châu hoành dựa vào ý chỉ chủ yếu
của kinh Hoa nghiêm mà suy diễn cái lí
trong văn kinh, rồi phán định rằng, kinh
A di đà thuộc về Đốn giáo, thông cả Chung
giáo và Viên giáo. Lại mỗi môn đều xứng lí
giải thích, phát huy ý nghĩa sâu xa của kinh,
và bảo phải đầy đủ cả tín, nguyện, hành.
Sau hết, nêu ra thần chú Đắc sinh Tịnh
độ, bản dịch của ngài Cầu na bạt đà la đời
Lưu Tống, khuyên người trì tụng. [X. Phật
điển sớ sao mục lục Q.hạ; Tịnh độ chân
tông giáo điển chí Q.3].
A DI ĐÀ MẠN ĐÀ LA
Mạn đà la lấy Phật A di đà làm tôn vị
chính để kiến lập. Cũng gọi A di đà mạn
đồ la. Gồm có: Lí thú mạn đà la kiến lập
theo hình thức Kim cương giới, Cửu phẩm
mạn đồ la và Bát mạn đồ la kiến lập theo
hình thức Thai tạng giới.
1. Lí thú mạn đà la: chính giữa vẽ Phật
A di đà, trước, sau và hai bên đều vẽ bốn vị
Bồ tát: Kim cương pháp, Kim cương lợi, Kim
cương nhân và Kim cương ngữ. Bên trong
và ngoài bốn góc đều đặt bốn Nội, Ngoại
cúng dường, bốn cửa Đông, Nam, Tây, Bắc
đều vẽ hình Thiên nữ biểu thị tham muốn,
hình rắn biểu thị tức giận, đầu lợn (heo)
biểu thị ngu dại, và hoa sen biểu thị Niết
bàn.
Mạn Đồ La Tám Đại Bồ Tát
A DI ĐÀ KINH SỚ SAO

A
15
2. Cửu phẩm mạn đà la: trên đài hoa
sen nở ở viện Trung đài bát diệp là Phật A
di đà thượng phẩm thượng sinh, chung
quanh đặt tám phẩm A di đà, bốn góc viện
trong có bốn bồ tát Kim cương pháp, Kim
cương lợi, Kim cương nhân, Kim cương ngữ.
Viện thứ hai có mười hai vị Quang Phật,
bốn Nhiếp bồ tát, bốn Ngoại cúng dường;
viện thứ ba có hai mươi bốn vị Bồ tát.
3. Bát mạn đà la: cũng gọi Bát đại bồ
tát mạn đồ la. Chính giữa vẽ Phật A di đà,
chung quanh đặt tám vị đại bồ tát Quán tự
tại, Từ thị, Hư không tạng, Phổ hiền, Kim
cương thủ, Văn thù, Trừ cái chướng và Địa
tạng, bên ngoài là bốn Nhiếp, tám Cúng.
Ngoài ra, còn có Cửu tự mạn đà la là tổng
hợp của Cửu phẩm mạn đà la và Bát mạn
đà la. [X. Bát nhã ba la mật đa lí thú thích
Q.hạ; kinh Bát đại bồ tát mạn đà la (Bất
không); kinh Bát đại bồ tát mạn đồ la
(Thiện vô úy); Vô lượng thọ nghi quĩ].
A DI ĐÀ NGŨ PHẬT
Cũng gọi A di đà ngũ tôn mạn đồ la.
Chỉ đức Phật A di đà và bốn vị bồ tát Quan
âm, Thế chí, Địa tạng, Long thụ đứng hầu
hai bên; hoặc chỉ bức tranh vẽ lấy Phật A
di đà làm vị tôn ngồi ở giữa và đặt bốn vị
Bồ tát nói ở trên đứng
hầu hai bên. Trong
kinh điển chưa thấy
xuất xứ của bức tranh
này.
Cứ theo A di đà
quyển trong Giác
thiền sao do vị tăng

Nhật bản là Giác
thiền soạn, thì người
ở vùng Tinh châu đời
Đường đều niệm Phật A di đà, đến lúc sắp
chết, năm vị Thánh này sẽ hiện ở trước
mặt để tiếp dẫn. Tuy nhiên, thuyết này cũng
không biết chắc đã căn cứ vào đâu.
Lại theoTham thiên thai Ngũ đài sơn
kíquyển 1 của vị tăng Nhật bản khác là
Thành tầm (1011-
1081) ghi chép, thì
trong Kim đường
(nhà vàng) của Thiền
viện Hộ thánh do vua
ban hiệu ở núi Thiên
thai, có tượng Phật A
di đà cao một trượng
sáu thước và tượng
bốn vị Bồ tát đứng
hầu hai bên.
Hiện nay còn tượng A di đà ngũ tôn
bằng đá có khắc dòng chữ: Đường Nghi
phụng tam niên (Năm Nghi phụng thứ 3
đời Đường) và tượng A di đà ngũ tôn bằng
đồng lá. Trong hai tượng này, hai vị tỉ khưu
và hai vị Bồ tát đều đứng hầu hai bên. Vị tỉ
khưu bên trái dáng
mặt già nua xấu xí,
vị tỉ khưu bên phải
dáng mặt trẻ trung
đẹp đẽ. Cứ đó mà
suy, thì tượng hai vị
tỉ khưu này đã
được làm phỏng
theo tượng Tam
tôn thời Đông
Ngụy năm Thiên
bình thứ 4 (537) và niên hiệu Vũ định năm

đầu (543). Phổ thông cho rằng, tượng hai
vị tỉ khưu này là do ngài Xá lợi phất và A
nan chuyển hóa mà thành.
A DI ĐÀ NGŨ THẬP BỒ TÁT TƯỢNG
Cũng gọi Ngũ thông mạn đồ la. Là một
trong những bức tranh Tịnh độ biến tướng,
lấy Phật A di đà làm trung tâm mà vẽ tượng
Phật và năm mươi vị Bồ tát. Cứ theo Tập
thần châu Tam bảo cảm thông lục quyển
A Di Đà Ngũ Tôn
Tượng Phật Vô Lượng Thọ
của Tây Tạng
Phật A Di Đà
(Thai tạng Giới Mạn Đồ La)
A DI ĐÀ NGŨ THẬP BỒ TÁT TƯỢNG

A
16
trung của ngài Đạo tuyên đời Đường chép,
thì xưa kia, bồ tát Ngũ thông ở chùa Kê đầu
ma bên Thiên trúc, đến thế giới Cực lạc,
xin đức Phật A di đà ban cho tượng của
Ngài, khiến chúng sinh cõi Ta bà nguyện
sinh về Tịnh độ, nhờ vào hình tượng của
Phật mà đạt được điều ước nguyện. Đức
Phật bằng lòng. Khi Bồ tát trở về, thì tượng
Phật đã đến rồi, đó là trên các lá cây có
hình tượng Phật và năm mươi vị Bồ tát đều
ngồi trên hoa sen. Bồ tát bèn lấy những lá
ấy đem về vẽ ra, truyền bá khắp gần xa.
Trong năm Vĩnh bình (58-75), Minh
đế nhà Hán, nhân nằm mộng thấy Phật,
mới sai sứ đi cầu pháp, đón được ngài Ca
diếp ma đằng v.v... về Lạc dương. Sau đó,
cháu của ngài Ma đằng xuất gia làm sa môn,
đem tượng Phật và năm mươi vị Bồ tát ấy
đến Trung quốc truyền bá. Chưa bao lâu,
lại mang tượng trở về Ấn độ.
Vì bức tranh này không được lưu truyền
rộng lắm, thêm vào đó, từ thời Ngụy Tấn
đến nay đã quá lâu, lại trải qua tai nạn diệt
pháp, nên kinh tượng cũng do đó mà bị
mai một. Đến đầu đời Tùy, sa môn Minh
hiến được ngài Đạo trường ở Cao tề biếu
một bức tranh này, nói rõ nguồn gốc và sự
trao truyền, từ đó, bức tranh được vẽ lại và
lưu hành khắp trong nước. Người thợ vẽ
lúc bấy giờ là Tào trọng đạt ở bắc Tề chuyên
vẽ bức tranh này. Các nhân sĩ đời Đường
phần nhiều cũng truyền vẽ tượng này để
làm tôn vị chính. Lại tranh A di đà Tịnh
độ biến tướng được lưu truyền ở đời sau tuy
nhiều, nhưng phổ thông đều cho Ngũ thông

mạn đồ la này là xưa nhất.A di đà quyển
trong Giác thiền sao do vị tăng người Nhật
là Giác thiền soạn, có chép kiểu tranh vẽ
năm mươi hai thân tượng của Phật A di đà,
nhưng đó có phải là mạn đồ la từ đời Đường
truyền lại không, thì không có cách nào
biết chắc được. [X. Pháp uyển châu lâm
Q.15; Đồ tượng sao Q.2].
A DI ĐÀ NHỊ HIẾP THỊ
Cũng gọi A di đà nhị giáp thị. Chỉ cho
hai vị bồ tát Quan âm, Thế chí đứng hầu
hai bên đức Phật A di đà. Kinh Quán vô
lượng thọ (Đại 12, 342 hạ) nói: “Đức Phật
vô lượng thọ đứng giữa hư không, hai vị
Đại sĩ Quan thế âm, Đại thế chí, đứng hầu
hai bên”. (xt. A Di Đà Tam Tôn).
A DI ĐÀ PHÁP
Là phép tu bí mật của Mật giáo, lấy A di
đà Như lai làm tôn vị chính, tu để cầu diệt
tội sinh thiện, sinh về Tịnh độ, hoặc để
cầu phúc cõi âm cho người đã khuất. Trước
hết, lập mạn đồ la, kế đến, bày các tôn vị
chung quanh tôn vị chính, rồi theo thứ tự
tu hành ba mật (thân, ngữ, ý) tương ứng.
[X. Vô lượng thọ Như lai tu quán hành
cúng dường nghi quĩ].
A DI ĐÀ PHẬT
Phạm: Amita-buddha. Tạng: Dpag-tumed,
Dpag-yas. Vị giáo chủ của thế giới Cực
lạc ở phương tây. Cũng gọi A di đa Phật, A
nhị đá Phật, A nhị đả Phật. Gọi tắt: Di đà.
Amita, dịch ý: Vô lượng. Ngoài ra, còn có
tên Phạm:Amitàbha, dịch
âm: A di đa bà, A di đả bà,
dịch ý: Vô lượng quang.
Về lí do tại sao gọi là
Phật A di đà, cứ theo kinh
A di đà do ngài Cưu ma la

thập dịch, thì đức Phật này
có vô lượng ánh sáng và
tuổi thọ vô lượng, cho nên
gọi là Phật A di đà. Nhưng
theo kinh A di đà bản tiếng
Phạm và kinh Xưng tán
tịnh độ Phật nhiếp thụ, thì Phật A Di Đà
A DI ĐÀ NHỊ HIẾP THỊ

A
17
đức Phật này tuổi thọ vô số, ánh sáng nhiệm
mầu vô biên, cho nên gọi là Phật Vô lượng
thọ, Phật Vô lượng quang. Một đức Phật
mà có hai tên gọi nghĩa không giống nhau,
trường hợp các đức Phật khác chưa thấy
như thế. Trong các kinh điển ở thời kì đầu,
như kinh Ban chu tam muội, kinh Đại A di
đà, kinh Duy ma cật v.v... cũng chỉ có danh
hiệu A di đà, cho nên suy ra có thể biết, tên
hiệu Vô lượng thọ, Vô lượng quang là do
đời sau đã dựa theo nghĩa gốc của những
danh từ ấy mà đặt ra.
Lại theo kinh Bình đẳng giác, Hậu xuất
A di đà Phật kệ, kinh Xưng tán tịnh độ
Phật nhiếp thụ v.v..., thì tên hiệu của Phật
A di đà là Vô lượng thanh tịnh, thế giới
của Ngài ở gọi là thế giới Thanh tịnh, thế
giới Cực lạc.
Về bản duyên thành đạo của Phật A di
đà, cứ theo kinh Vô lượng thọ quyển thượng,
trong kiếp quá khứ lâu xa, khi đức Phật
Thế tự tại vương ở đời, có một quốc vương
phát tâm đạo vô thượng, bỏ ngôi vua xuất
gia, tên là tỉ khưu Pháp tạng, tu hành ở nơi
đức Phật Thế tự tại vương, biết rõ Tịnh độ
của chư Phật, trải qua năm kiếp tư duy, rồi
phát bốn mươi tám nguyện thù thắng. Từ
đó về sau, Ngài không ngừng chứa góp công
đức, cách nay mười kiếp, nguyện hành tròn
đầy, thành Phật A di đà, cách thế giới Ta
bà này mười vạn ức cõi Phật về phía tây,
nhờ phúc báo cảm được Tịnh độ. Đến nay,
Ngài vẫn còn đang nói pháp ở cõi ấy; Ngài
là giáo chủ của môn Tịnh độ, tiếp dẫn những
người niệm Phật sinh về Tịnh độ phương

tây, vì thế còn gọi là Phật Tiếp dẫn. Tượng
A di đà tam tôn, thông thường có bồ tát
Quan thế âm và bồ tát Đại thế chí đứng
hầu hai bên. Phật A di đà cùng với hai vị
Bồ tát này gọi làTây phương tam thánh
(ba bậc Thánh phương tây). Trong những
kinh luận Đại thừa hiện còn, có tới hơn
hai trăm bộ nói về đức Phật A di đà và các
việc ở Tịnh độ cực lạc của Ngài, như vậy
đủ biết tín ngưỡng Di đà và giáo nghĩa tịnh
độ đã đi sâu vào lòng người đến mức độ
nào rồi.
Cứ theo kinh Ban chu tam muội quyển
thượng, thì đức Phật A di đà có ba mươi hai
tướng, ánh sáng chói lọi, đẹp đẽ không gì
sánh kịp. Còn theo kinh Quán vô lượng
thọ, thì thân của Phật Vô lượng thọ rực rỡ
như trăm nghìn ức màu vàng Diêm phù
đàn của cõi trời Dạ ma, và cao sáu mươi
vạn ức na do tha hằng hà sa do tuần. Sợi
lông trắng ở khoảng giữa hai đầu chân mày
quấn tròn về bên phải; tướng lông trắng to
rộng gấp năm lần núi Tu di. Mắt Ngài trong
sáng rõ ràng và rộng lớn gấp bốn lần đại
dương. Thân Ngài có tám vạn bốn nghìn
tướng, trong mỗi tướng có tám vạn bốn
nghìn nét đẹp, trong mỗi nét đẹp có tám
vạn bốn nghìn ánh sáng, soi khắp các thế
giới trong mười phương, thu lấy chúng sinh
niệm Phật.
Ở Tây tạng, đức Phật A di đà được xem
như hai Phật: Vô lượng quang, Vô lượng
thọ. Nếu cầu trí tuệ thì qui y Phật Vô lượng
quang, nếu cầu phúc lạc và sống lâu, thì
qui y Phật Vô lượng thọ.
Trong Mật giáo, Phật A di đà được tượng
trưng cho trí Diệu quan sát của pháp thân
Đại nhật Như lai, gọi là Cam lộ vương.

Trong mạn đồ la Kim cương giới, gọi là A
di đà Như lai thân Thụ dụng trí tuệ, ngồi
chính giữa nguyệt luân (vòng mặt trăng) ở
phía tây. Thân Ngài màu vàng ròng, kết ấn
Tam ma địa, chủng tử là (hrì#), mật hiệu
là Thanh tịnh kim cương, hình Tam muội
da là hoa sen. Trong mạn đồ la Thai tạng
giới, gọi là Vô lượng thọ Như lai, ngồi ở mé
tây của viện Trung đài bát diệp. Thân Ngài
màu vàng lợt hay vàng ròng, mắt nhắm,
mình mặc áo mỏng, ngồi kết già trên hoa
sen báu, bắt ấn nhập định. Chủng tử là
(saô), mật hiệu là Thanh tịnh kim cương,
A DI ĐÀ PHẬT

A
18
hình Tam muội da là hoa sen mới nở. [X.
kinh Lại tra hòa la sở vấn đức quang; kinh
Quyết định tổng trì; kinh Hiền kiếp Q.1,
Q.3; kinh Tế chư phương đẳng học; kinh
Đại pháp cự đà la ni Q.17; Vô lượng thọ
kinh ưu ba đề xá; luận Thập trụ tì bà sa Q.5
phẩm Dị hành; Vãng sinh luận chú; Quán
kinh sớ (Thiện đạo)].
A DI ĐÀ PHẬT THUYẾT LÂM
Sách, 7 quyển. Do vị tăng người Nhật là
Thiện tính Kế thành biên soạn vào năm
Minh hòa thứ 7 (1770). Biên giả đã trích lục
hơn hai trăm bộ kinh luận trong Đại tạng
nói về đức Phật A di đà và Tịnh dộ của Ngài
mà soạn thành sách này. Trong thư mục
các kinh luận mà biên giả đã dẫn, thì Mật
giáo bộ chiếm đa số, Luận bộ có hơn mười
bộ, các bộ Hoa nghiêm, Phương đẳng, Pháp
hoa, Niết bàn v.v... cũng khá nhiều, tới
khoảng bảy mươi bộ. Mục đích của tác phẩm
này là thu chép những lời trong các kinh
nói về đức Phật A di đà và về thế giới Cực
lạc của Ngài, để chứng minh điển cứ“Chư
kinh sở tán đa tại Di đà” (các kinh phần
nhiều khen ngợi đức PhậtA di đà).
A DI ĐÀ TAM THẬP THẤT HIÊU
Chỉ ba mươi bảy đức hiệu của Phật A di
đà. Dựa theo Tán A di đà kệ của ngài Đàm
loan, trong sách Tịnh độ hòa tán của mình,
ngài Thân loan - vị tăng của Tịnh độ chân
tông Nhật bản - đã nêu ra ba mươi bảy đức
hiệu: Vô lượng quang, Chân thực minh,
Vô biên quang, Bình đẳng giác, Vô ngại
quang, Nan tư nghị, Vô đối quang, Tất kinh
y, Quang viêm vương, Đại ứng cúng, Thanh

tịnh quang, Hoan hỉ quang, Đại an uý, Trí
tuệ quang, Bất đoạn quang, Nan tư quang,
Vô xứng quang, Siêu nhật nguyệt quang,
Vô đẳng đẳng, Quảng đại hội, Đại tâm hải,
Vô thượng tôn, Bình đẳng lực, Đại tâm lực,
Vô xưng Phật, Bà già bà, Giảng đường,
Thanh tịnh đại nhiếp thụ, Bất khả tư nghị
tôn, Đạo tràng thụ, Chân vô lượng, Thanh
tịnh lạc, Bản nguyện công đức tụ, Thanh
tịnh huân, Công đức tạng, Vô cực tôn, Na
mô bất khả tư nghị quang.
A DI ĐÀ TAM TÔN
Cũng gọi Tây phương tam thánh. Chỉ
đức Phật A di đà và hai vị đại Bồ tát đứng
hầu hai bên Ngài. Đức Phật A di đà đứng
giữa, bên trái là bồ tát Quan thế âm, bên
phải là bồ tát Đại thế chí. Kiểu tượng Di đà
tam tôn bắt nguồn ở Ấn độ. Bức tranh vẽ
trên vách của hang thứ 9 trong những hang
đá ở A chiên đa là di phẩm của tượng Tam
tôn được giữ gìn. Tượng A di đà tam tôn
sớm nhất tại Trung quốc là tượng Tam tôn
được khắc vào niên hiệu Nguyên tượng năm
đầu (538) đời Đông Ngụy. Ở Nhật bản thì
bức tranh vẽ trên vách trong Kim đường
chùa Pháp long và Quất phu nhân niệm trì
Phật là nổi tiếng hơn cả.
Hình tướng phổ thông này đều làm
theo phép quán thứ tám trong kinh Quán
vô lượng thọ. Kinh
nói, quán tưởng hai
bên Phật A di đà có
hoa sen lớn, bồ tát
Quán thế âm ngồi
trên tòa sen bên trái;
bồ tát Đại thế chí ngồi
trên tòa sen bên phải.
Kinh Bất không

quyên sách thần biến
chân ngôn quyển 5
cũng nói như thế. Bởi
vì bồ tát Quan thế âm tượng trưng cho “Bi”
(tình thương), biểu tỏ nghĩa dưới hóa độ
chúng sinh, cho nên đặt ở bên trái. Còn bồ
tát Đại thế chí thì tượng trưng cho “Trí”
Tượng A Di Đà Tam Tôn
A DI ĐÀ PHẬT THUYẾT LÂM

A
19
(trí tuệ), biểu tỏ nghĩa trên cầu bồ đề, vì thế
đặt ở bên phải.
Ngoài ra, kinh Quán tự tại bồ tát tam
thế tối thắng tâm minh vương thì nói, bên
trái Phật A di đà là Quán tự tại, bên phải là
Kim cương thủ.
A DI ĐÀ TỊNH ĐỘ BIẾN
Tranh vẽ biểu hiện cảnh Tịnh độ cực
lạc của đức Phật A di đà. Cũng gọi Tây
phương tịnh độ biến, Tây phương biến
tướng, Tịnh độ mạn đà la, Cực lạc biến
mạn đồ la. Ở Trung quốc, người đầu tiên
vẽ tranh này là ngài Thiện đạo đời Đường.
Quán niệm pháp môn của ngài Thiện đạo
nói, nếu có người y theo kinh Quán vô lượng
thọ v.v..., vẽ cảnh Tịnh độ trang nghiêm,
rồi ngày đêm quán tưởng đất báu, niệm niệm
không rời, thì có thể trừ diệt tội sống chết
trong tám mươi ức kiếp. Kim ngân nê họa
Tịnh độ biến tướng tán của Lí bạch nói,
Tần phu nhân ở quận Phùng dực, dùng
kim nhũ vẽ Tịnh độ biến tướng phương
tây để cầu siêu cho chồng là Vi công, quan
Thứ sử Hồ châu. Cứ theo Lịch đại danh
họa kí của Trương ngạn viễn đời Đường
chép, thì trên vách phía tây của Đại Phật
điện trong chùa An quốc, có Tây phương
biến do Ngô đạo tử vẽ; trong Tiểu Phật điện
chùa Vân hoa, có Tịnh độ biến do Triệu
vũ thụy vẽ. Đến đời Tống, Liên xã niệm
Phật và tranh vẽ Tịnh độ biến khá thịnh
hành. Pháp nhiên thượng nhân truyện kí
quyển 2 của Nhật bản chép, vào đời Tống,
Tuấn-thừa-phòng-trùng-nguyên đến Trung
quốc, thỉnh được Quán kinh mạn đồ la về

Nhật bản. Lại gần đây, mấy loại tranh A di
đà tịnh độ biến đã được tìm thấy ở Đôn
hoàng. Ở Nhật bản, từ thời Bạch phụng
(673-685) về sau, dần dần mới có họa phẩm
Tịnh độ biến, như bức tranh vẽ trên vách
hiện còn ở chùa Pháp long, nhưng kiểu
tranh đơn giản, chỉ có hình Di đà tam tôn,
các trời và cảnh người vãng sinh trong ao
báu. Còn bức tranh Tịnh độ biến ở viện A
di đà, cứ theo A di đà viện bảo vật trướng
chép, thì trong Bảo điện đặt hai bậc trên
dưới, thờ Di đà
tam tôn, mười vị
bồ tát Âm
thanh, hai vị La
hán. Lại trong
những bức
tranh Tịnh độ
biến hiện còn,
thì Đương ma
mạn đồ la là bức
tranh rõ ràng tỉ
mỉ và hoàn bị
hơn cả. [X.
Vãng sinh tây
phương tịnh độ
thụy ứng san
truyện; Tây phương yếu quyết thích nghi
thông qui; Quán kinh cửu phẩm đồ hậu tự
(Nguyên chiếu); Bạch thị văn tập Q.70,
Q.71; Dậu dương tạp trở tục tập Q.5 Thường
lạc phường Triệu cảnh công tự điều; Diên
lịch tự tọa chủ Viên trân truyện; Lạc bang
văn loại Q.2, Q.3; Thập di vãng sinh truyện
Q.hạ].
A DU CA THỤ
A du ca, Phạm:Azoka. Cũng gọi a thúc
ca thụ, a thư già thụ. Dịch ý là câykhông

lo. Tên khoa học: Jonesia asoka Roxb.
Loài thực vật thuộc họ đậu, sinh sản ở núi
Tuyết, Tích lan, bán đảo Mã lai v.v... Thân
cây thẳng tắp, lá giống lá cây hòe, lá mọc
từng đôi tựa như cánh chim, dài khoảng
chín đến mười hai phân tây, hoa nở độ sáu
đến mười phân, màu đỏ tươi, dễ coi, quả
hình bầu dục, dài độ hơn hai mươi phân.
Trong văn học Ấn độ, cây này thường được
Tranh Tây Phương Tịnh Độ trong
hang 172 ở Đôn Hoàng
(Trung Quốc)
A DU CA THỤ

A
20
coi là điềm lành. Theo truyền thuyết, Thái
tử Tất đạt đa đã sinh ra dưới gốc cây a du ca
trong vườn Lam tì
ni, vì mẹ con đều
bình an,nên cây này
được gọi là cây
không lo. Thông
thường người ta hay
lầm, cho cây Tất lợi
xoa (Phạm: vfkwa,
cây bồ đề) là cây a
du ca. [X. kinh Niết
bàn (bản Bắc) Q.32;
Tuệ lâm âm nghĩa
Q.hạ].
A DU ĐÀ QUỐC
Phạm:Ayodhyà,Pàli:Ayojjhà. Một
nước xưa ở trung Ấn độ, là một trong
những nơi trung tâm văn minh của Ấn độ
cổ đại. Cũng gọi A tì đà quốc, A tì xà quốc,
A du xà quốc, A dụ đà quốc, A nghinh xà
quốc. Dịch ý là nước khó thắng, nước không
ganh đua, nước không hơn được, nước
không thể đánh.
Đại đường tây vực kí quyển 5 chép, nước
này chu vi hơn năm nghìn dặm, thủ đô
rộng hơn hai mươi dặm, thóc lúa dồi dào,
hoa quả xanh tốt, hơn trăm ngôi chùa với
ba nghìn vị tăng, học tập cả Đại thừa, Tiểu
thừa, có mười ngôi đền thờ trời, các đạo
khác rất ít. Nước này từng là nơi nhiều vị
đại đức Phật giáo cư trú, như ngài Thất lợi
la đa đã làm luận Tì bà sa của phái Kinh bộ
ở một ngôi chùa cách thủ đô nước này vài
dặm về mạn tây bắc. Ngài Vô trước ở trong

rừng Đại am một la cách thủ đô nước này
năm, sáu dặm về phia tây nam, nghe luận
Du già sư địa, Đại trang nghiêm kinh luận,
luận Trung biên phân biệt v.v... của bồ tát
Di lặc. Ngài Thế thân cũng ở nước này,
nghe theo ngài Vô trước mà trở về với Đại
thừa, rồi soạn hơn một trăm bộ luận Đại
thừa.
Về tiếng gốc, trong giới học giả cận đại,
cũng có người chủ trương nước A du đà là
Ayuda. Về thủ đô nước này, nhà khảo cổ
học người Anh là A. Cunningham suy đoán
là ởKakùpun, cách Cawnpore hiện nay
hơn ba mươi cây số về mạn tây bắc. Còn
nhà học giả Ấn độ học người Anh là ông
V. A. Smith thì cho là ở Aphui, cách
Fatehpur hiện nay độ năm mươi cây số về
phía đông nam. [X. kinh Tạp a hàm Q.10;
kinh Thủy mạt sở phiêu; kinh Chúng hứa
ma ha đế Q.1; kinh Đại bảo tích Q.118; Bà
tẩu bàn đậu pháp sư truyện; Huyền ứng âm
nghĩa Q.5; S. N. Majumdar: Cunningham’s
Ancient Geography of India; T. Watters:
On Yuan Chwang; T.W. Rhys Davids: Buddhist
India].
A DỤC VƯƠNG
Phạm:Azoka,Pàli:Asoka. Cũng gọi
A du ca, A du già, A thứ già, A thú khả, A
thúc. Dịch ý: Vô ưu vương (vua không lo).
Còn có tên Thiên ái hỉ kiến vương (Phạm:
Devànaôpriya priyadrasì, trời thương
yêu thấy thì mừng). Là vua đời thứ ba của
triều đại Khổng tước nước Ma yết đà trung
Ấn độ. Vua ra đời khoảng thế kỉ thứ III
trước Tây lịch, thống nhất Ấn độ, là nhà
bảo hộ Phật giáo mạnh mẽ nhất. Ông nội
vua là đại vương Chiên đà la cấp đa (Phạm:
Candragupta), người sáng lập triều đại

Khổng tước; thân phụ là vua Tân đầu sa la
(Phạm:Bindusàra), thân mẫu là A dục vi
đạt na (Phạm:Azokàvadàna) con gái của
một nhà Bà la môn ở thành Thiệm ba.
Lúc còn nhỏ, A dục rất cuồng bạo,
không được vua cha yêu mến. Gặp khi nước
Đức xoa thi la (Phạm:Takwazìla) làm phản,
vua cha sai ông đi dẹp loạn, cốt ý cho chết
ngoài chiến trận. Nhưng không ngờ A dục
Cây A Du Ca
A DU ĐÀ QUỐC

A
21
lại đánh tan quân phản loạn và quyền uy
lừng lẫy. Sau khi vua cha mất, ông giết hết
anh em rồi lên làm vua. Có chỗ nói, A dục
giết chết chín mươi chín người anh em; sau
khi lên ngôi vẫn rất bạo ác, tàn sát đại thần,
phụ nữ, làm thêm nhà ngục, giết hại trăm
họ vô tội, bởi thế gọi là Chiên đà A dục
vương (Phạm:Caịđàzoka - vua A dục bạo
ác). Ấn độ Phật giáo sử của Đa la na tha gọi
ông là Ái dục A dục (Phạm: Kàmàzokavua
A dục tham muốn). Nhưng trong các
chương 4, 5, 6 của Pháp sắc khắc trên vách
núi lớn, chương 7 trong Pháp sắc khắc trên
cột đá và Pháp sắc của Hoàng hậu v.v...
đều chép rằng, trong thời gian vua A dục
cai trị, vẫn còn có anh em chị em. Bởi thế,
truyền thuyết cho vua A dục đã giết hết
anh em có thể đã do đời sau nói phóng đại.
Vua lấy thành Hoa thị làm thủ đô, phạm
vi cai trị bao quát toàn bộ bắc Ấn độ, một
nửa Đại hạ, phía nam đến Án đạt la, phía
đông đến bờ biển, ngang dọc vài nghìn dặm.
Vua lại thi hành chính sách hợp lòng dân,
yêu chuộng chân lí, giàu tinh thần bác ái,
thực là từ khi Ấn độ có lịch sử, vua A dục
là nhà thống trị có thành tích lớn lao mà
trước ông chưa ai có được.
Về năm tháng và nhân duyên vua qui y
Phật, có nhiều thuyết khác nhau. Truyện
A dục vương quyển 1 nói, nhân thấy đạo
hạnh của tỉ khưu Hải (Phạm: Samudra)
mà vua qui y Phật. Chương 6 trong Đảo sử
và Thiện kiến luật tì bà sa quyển 1 thì nói,
do sự cảm hóa của ngài Ni cù đà (Pàli:
Nigrodha) mà vua qui y Phật. Chương 6

trong Ấn độ Phật giáo sử của Da la na tha
bảo, do sự tích kì lạ của vị đệ tử của A la
hán Da xá (Phạm:Yaza) mà vua qui y Phật.
Theo Pháp sắc khắc trên vách núi nhỏ ghi,
sau khi qui y Phật, hơn hai năm rưỡi, tuy đã
là ưu bà tắc, nhưng vua chưa dốc lòng tin
Phật, sau hơn một năm, vua mới gần gũi
chư tăng và nhiệt tâm tu đạo.
Khảo sát chung những đoạn ghi chép
trên đây với câu “Quán đính lên ngôi hơn
mười năm thì đến với tam bồ đề” trong
chương 8 của Pháp sắc khắc trên vách núi
lớn, thì biết vua đã trở thành ưu bà tắc vào
khoảng năm thứ bảy kể từ sau khi lên ngôi.
Nhưng chương 6 trong Đảo sử thì chép,
sau khi lên ngôi được ba năm thì vua qui y
Phật.
Lại theo chương 13 trong Pháp sắc khắc
trên vách núi lớn chép, sau khi lên ngôi
được tám năm, thì vua chinh phục Yết lăng
già (Phạm:Kalinga), thấy cảnh giết chóc
thảm thương, vua rất xúc động, do vậy mà
niềm tin Phật giáo lại càng kiên cố. Từ đó,
vua quyết không dùng sức mạnh quân sự
để mưu tìm con đường thống nhất nữa, và,
với niềm tin“sự thắng lợi nhờ chính pháp
mà đạt được là sự thắng lợi trên hết”
(chương 13 trong Pháp sắc khắc trên vách
núi lớn), vua dốc sức vào việc truyền bá
Phật pháp. Do đó, phần nửa đời sau của
vua được gọi là Đạt ma A dục vương (Phạm:
Dharmàzoka- vua A dục chính pháp).
Theo truyền thuyết, vua cho xây dựng
tám vạn bốn nghìn ngôi chùa và tám vạn
bốn nghìn tháp Phật khắp trong nước. Việc
này đều được ghi chép trong chương 6 của
Đảo sử, trong Thiện kiến luật tì bà sa quyển
1, trong kinh Tạp a hàm quyển 23, trong

truyện A dục vương quyển 1, v.v... Nhưng
trong các Pháp sắc của vua thì không thấy
ghi việc này.
Lại Thiện kiến luật tì bà sa quyển 2 cho
biết, vua lên ngôi được mười bảy năm thì
mở đại hội kết tập kinh điển lần thứ ba ở
thành Hoa thị, thỉnh ngài Mục kiền liên tử
đế tu (Pàli: Moggaliputta-tissa) làm
Thượng tọa, có một nghìn vị Trưởng lão
tham dự, qua chín tháng mới hoàn thành.
Kế đó, vua phái các vị có tên sau đây đi các
nơi để truyền đạo:
- Mạt xiển đề (Pàli:Majjhantika) đến
A DỤC VƯƠNG

A
22
nước Kế tân (Pàli:Kasmìra) và nước Kiện
đà la (Pàli:Gandhàra).
- Ma ha đề bà (Pàli:Mahàdeva) đến
nước Ma hê sa mạn đà la (Pàli:
Mahisakamaịđala).
- Lặc khí đa (Pàli: Rakkhita) đến nước
Bà na bà tư (Pàli:Vanavàsi).
- Đàm vô đức (Pàli: Yonaka-dham
marakkhita) đến nước A ba lan đa ca
(Pàli:Aparantaka).
- Ma ha đàm vô đức (Pàli:Mahàdham
marakkhita) đến nước Ma ha lặc đà (Pàli:
Mahàraỉỉha).
- Ma ha lặc khí đa (Pàli:
Mahàrakkhita) đến nước Du na thế giới
(Pàli: Yonaka-loka).
- Mạt thị ma (Pàli: Majjhima) đến nước
Tuyết sơn biên (Pàli: Himavantapadesa).
- Tu na ca (Pàli: Sonaka) và Uất đa la
(Pàli: Uttara) đến nước Kim địa (Pàli:
Suvaịịabhùmi).
- Ma hi đà (Pàli: Mahinda), Uất đế dạ
(Pàli: Uttiya), Tham bà lâu (Pàli:
Sambala) và Bạt đà (Pàli: Bhaddasàla)
đến nước Sư tử (Pàli: Tambapaịịidìpa).
Lại chương 7 trong Đảo sử có chép, Ca
tha bạt thâu (Pàli: Kathàvatthu) trong tạng
luậnPàli đã được kết tập vào thời bấy giờ.
Nhưng trong các Pháp sắc của vua không
thấy ghi chép việc này. Tuy nhiên, các
chương 3, 5 và 13 trong Pháp sắc khắc trên
vách núi lớn có ghi: mỗi năm năm, vua mở
hội nghị các quan lại thuộc ngành Tư pháp
và thuế vụ để răn dạy về pháp, thụ lập pháp
và đặt thêm các Đại pháp quan (Pàli:

dhamma-mahàmàta). Khu vực truyền bá
chính pháp xa đến Tự lợi á (Syria), Ai cập,
Mã kì đốn (Macedonia),Tắc lợi ni (Cyrene)
v.v... Còn về truyền thuyết kết tập lần thứ
ba, thì truyện A dục vương do phương Bắc
truyền hoàn toàn không đề cập gì đến. Luận
Đại trí độ quyển 2 tuy có nói (Đại 25,70
thượng): “Vua A du ca mở đại hội Ban xà
vu sắt, các vị đại luận sư nghị luận khác
nhau, vì thế có tên là Biệt bộ”. Tuy vậy,
đây cũng không thể cho là ý kết tập. Do
đó, có thể nói, truyền thuyết về cuộc kết
tập kinh điển lần thứ ba này, sự thật thế
nào chưa được rõ.
Về những kinh điển được lưu truyền
đương thời vua A dục, thì trong Pháp sắc
khắc trên vách núi nhỏ ở Gia nhĩ các đạt
bái la đặc (Calcutta-Bairàt) có ghi bảy thứ:
1. Tì nại da tối thắng pháp thuyết
(Phạm: Vinaya-samukase).
2. Thánh chủng kinh
(Phạm:Aliya-vasàịì).
3. Đương lai bố uý kinh
(Phạm:Anàgata-bhyàni).
4. Mâu ni kệ
(Phạm: Muni-gàthà).
5. Tịch mặc hành kinh
(Phạm:Moneya-sùte).
6. Ưu ba đế sa môn kinh
(Phạm:Upatisa-pasine).
7. Thuyết la hầu la kinh
(Phạm:Làghulovada).
Mấy thứ kinh trên đây, tương đương với:
- Đại phẩm trong tạng Luật,
- Tăng chi bộ kinh,
- Kinh tập, một bộ phận trong Trung
bộ kinh thuộc Đại tạngPàli.
Lại Thiện kiến luật tì bà sa quyển 2 thì

nêu ra các kinh mà những vị sư truyền đạo
do vua A dục phái đi đã giảng nói tại các
nơi gồm có tám thứ sau đây:
1. Kinh Độc thí dụ
(Pàli:Asivisopama-suttanta)
2. Kinh Thiên sứ (Pàli: Devadùtasutta)
3. Kinh Vô thủy
(Pàli: Anamataggapariyàya-kathà)
4. Kinh Hỏa tụ thí (Pàli: Aggikkhandho-
pama-suttantakathà)
5. Kinh Ma ha na la đà ca diếp bản sinh
(Pàli: Mahànàradakassapa-jàtaka)
A DỤC VƯƠNG

A
23
6. Kinh Ca la la ma (Pàli: Kàlakàràmasuttanta)
7. Kinh Sơ chuyển pháp luân (Pàli:
Dhammacakkapavattana-suttanta)
8. Kinh Phạm võng (Pàli: Brahmajàlasuttanta)
Chương 8 trong Đảo sử cũng nêu các
kinh mà các nhà truyền đạo đã thuyết giảng,
gồm có năm bộ:
1. Anamataggiya
2. Aggikkhandhopama-suttakathà
3.Nàradakassapa-jàtakakathà
4.Kàlakaràma-suttantakathà
5. Dhammacakkappavattana.
Tất cả các kinh nêu trên, có thể nói,
đều là những kinh điển được lưu truyền ờ
đương thời vua A dục. Còn theo các chương
1 đến 4 và 11 trong Pháp sắc khắc trên
vách núi lớn, các chương 5, 7 trong Pháp
sắc khắc trên cột đá ghi chép, thì sau khi
lên ngôi, vua đã ban hành hai mươi sáu lần
đặc xá. Ngoài ra, vua còn cấm sát sinh, làm
việc bố thí, trồng cây hai bên đường, đào
giếng v.v...
Lại trên cột đá hiện còn ở trong vườn
Lâm tì ni - nơi đức Phật đản sinh - có khắc
câu: “Sau khi quán đính lên ngôi được hai
mươi năm thì đến nơi này”. Pháp sắc khắc
trên cột đá ở Ni cát lợi ngõa (Pàli: Nigliva),
có chép việc vua tham bái tháp Phật Câu
na hàm mâu ni (Pàli: Konàgamana) và
sửa chữa tháp này. Cuối đời, vua A dục có
vẻ rất buồn thảm. Theo truyện A dục vương
quyển 3 chép, thì Vương hậu Đế sa la xoa
(Phạm:Tassàrakkhà) muốn tư thông với
Vương tử Câu na la (Phạm: Kunàla), nhưng
bị cự tuyệt, do đó, bà ta sai người móc mắt

Vương tử. Vua nổi giận đốt sống Đế sa la
xoa, rồi đem tất cả của báu cúng dường hết,
đến nỗi không còn một vật gì để cúng. Cuối
cùng, vua lấy một nửa quả am ma la (Phạm:
àmalaka) cúng dường chùa Kê tước (Phạm:
Kurkuỉa).
Về niên đại vua ra đời, xưa nay có nhiều
thuyết khác nhau. Chương 13 trong Pháp
sắc khắc trên vách núi lớn nói: các vua của
năm Vương quốc thuộc Hi lạp ở ngôi cùng
số năm là 261 trước Tây lịch, hoặc khoảng
14 hay 15 năm, từ năm 272 đến năm 258
trước Tây lịch. Như vậy, ta có thể suy đoán
là vua lên ngôi vào khoảng năm 270 trước
Tây lịch.
Về số năm từ khi đức Phật nhập diệt
đến khi vua A dục ra đời, thì kinh Tạp a
hàm Bắc truyền quyển 23, kinh Hiền ngu
quyển 3 phẩm A du ca thí thổ, kinh Tăng
già la sát sở tập quyển hạ, kinh Tạp thí dụ
quyển thượng, Đại trang nghiêm kinh luận
quyển 10 và luận Đại trí độ quyển 2 v.v...
ghi là vua ra đời sau đức Phật nhập diệt
một trăm năm; luận Dị bộ tông luân thì
chép sau Phật nhập diệt hơn một trăm năm;
luận Thập bát bộ và luận Bộ chấp dị, thì
bảo một trăm mười sáu năm. Lại chương 6
trong Đảo sử và Thiện kiến luật tì bà sa
quyển 2 chép, sau đức Phật nhập diệt hai
trăm mười tám năm thì vua lên ngôi, còn
đức Phật nhập diệt khoảng một trăm năm
thì có vua Ca la a dục (Phạm: Kàlàzoka)
đang ở ngôi. Vu điền huyền kí (Li#i-yulluị-
bstan-pa) văn Tây tạng chép, sau đức
Phật nhập diệt hai trăm ba mươi tư năm có
vua Đạt ma a dục. Còn chương 5 trong
Đảo sử thì cho biết, thời gian vua A dục cai
trị là ba mươi bảy năm. [X. Đại trang nghiêm

kinh luận Q.3, Q.4, Q.10; Soạn tập bách
duyên kinh Q.10; A dục vương truyện; A
dục vương kinh; A dục vương tức hoại mục
nhân duyên kinh; Phó pháp tạng nhân duyên
truyện Q.3; Đạiđườngtây vực kí Q.8, A dục
vương sự tích; Ấn độ tông giáo sử khảo; Ấn
độ triết học nghiên cứu Q.2, Q.4].
A DỤC VƯƠNG KHẮC VĂN
Cũng gọi A dục vương pháp sắc. Chỉ
A DỤC VƯƠNG KHẮC VĂN

A
24
các bài văn răn dạy, mang nội dung Phật
pháp, do vua A dục thuộc triều đại Khổng
tước ở Ấn độ đời xưa, ra lệnh khắc ở các
vách núi và trên các cột đá. Những bài văn
này được khắc vào khoảng năm 250 trước
Tây lịch. Văn tự dùng để khắc là một thứ
tiếng địa phương (thổ âm) gần với tiếng
Phạm và tiếngPàli. Hiện nay người ta đã
phát hiện được năm loại: bảy chỗ vách núi
lớn, bảy chỗ vách núi nhỏ, mười cột đá, bài
minh khắc trong hang đá và trên bản đá.
Chỉ trong các pháp sắc khắc trên vách núi
nhỏ là có tên vua A dục, ngoài ra, các loại
khác đều dùng tên Vua Thiên ái hỉ kiến
(Phạm: Devànaôpiya piyadrazi, Pàli:
Devànaôpiya piyadassin). Loại văn khắc
pháp sắc này có phạm vi rất rộng, hầu như
rải rác khắp Ấn độ. Cao tăng Pháp hiển
truyện và Đại đường tây vực kí đã nhiều
lần đề cập đến những cột đá này, về sau bị
mai một, nên người đời không còn ai biết
đến nữa. Mãi đến năm 1356, vua Hồi giáo
là Fìroz Shàl mới phát hiện hai cột đá:
một ở nơi cách Dehli hơn một trăm sáu
mươi cây số và một ở chỗ khác cách Dehli
hơn sáu mươi cây số, tất cả được dời về
Dehli. Đến cách nay một trăm năm về
trước, hai cột đá này được Thượng úy Hoare
thuộc công ty đông Ấn độ của người Anh
chú ý, rồi từ đó các cột khác được lục tục
tìm thấy ở Ấn độ, Népal, A phú hãn v.v...
Sau nhờ Prinsep khổ công nghiên cứu, đến
năm 1837 mới xác nhận được đó là văn
khắc của vua A dục. Việc nghiên cứu lịch
sử Ấn độ và lịch sử Phật giáo từ đó tỏa ra

nhiều màu sắc mới lạ. Những văn khắc của
vua A dục hoàn toàn ăn khớp với Đại sử,
Đảo sử lưu truyền ở Tích lan, nhờ đó có
thể biết được lĩnh vực chính trị và công
việc truyền giáo của vua A dục. Đồng thời,
nó phản ánh quan điểm đối với chính trị,
đạo đức, Phật giáo và chế độ quản lí hành
chính của vua A dục. Những bài minh khắc
trên vách núi lớn đều khắc trên tảng đá to
hoặc trên gò đá, trong đó có chỗ khuyết
lược, đều có mười bốn chương cáo văn,
nhưng cũng có chỗ khắc riêng hai chương
để thay thế. Văn tự dùng để khắc là chữ
thể xưa Khư lô sắt
để (Phạm:Kharowỉhì)
hoặc tiếng
Phạm cổ (Phạm:
Brahmè). Khảo xét
phần ghi chép, có
thể biết những văn
khắc này được
khắc vào khoảng từ
mười hai đến mười
bốn năm sau khi vua A dục lên ngôi. Nói
một cách khái quát, đại ý của những văn
khắc này là cấm chỉ sát sinh, xây dựng các
bệnh viện, viện dưỡng lão, đào giếng, sửa
lại và định chế độ hội nghị, phát thuốc và
khuyến khích trồng cây thuốc. Cứ năm năm
một lần, vua mở đại hội Vô già, quan dân
đều tham dự, hoằng pháp lợi sinh, bảo đảm
sự hưng thịnh của Phật pháp và hạnh phúc
yên vui của nhân dân; tôn trọng tự do tín
ngưỡng, khéo léo hòa giải sự xích mích giữa
các tín đồ của các tôn giáo khác nhau; cấm
chỉ các nghi lễ giả dối trái đạo đức, phải đề
cao những nghi thức hợp với chính pháp,
vì phúc lạc ở đời sau, phải thoát ly tội nghiệp

đời trước. Cáo văn này bày tỏ niềm hối hận
sâu xa của vua A dục về nỗi bi thảm do
cuộc chinh phục nước Yết lăng ca mang
lại. Chính vì đó mà vua qui y Phật giáo và
hết lòng hoằng dương chính pháp, tin rằng
chỉ có chinh phục bằng chính pháp là sự
chinh phục hơn hết. Nhưng mục đích chủ
yếu của vua là truyền bá Phật giáo cho người
Hi lạp.
Những cáo văn khắc trên vách núi nhỏ
có một chương hoặc hai chương, có giống
nhau, khác nhau, nhưng hoàn toàn khác
với mười bốn chương nói ở trên. Đại ý các
Pháp Sắc của Vua A Dục
khắc trên đá
A DỤC VƯƠNG KHẮC VĂN

A
25
văn khắc là: đối với bên ngoài thì mở rộng
khu vực truyền bá đại pháp, đối với bên
trong thì phải nêu cao sự hiếu thuận chân
thực. Ngoài ra, còn có một chương riêng
dạy bảo chư tăng nước Ma yết đà phải giữ
gìn và tiếp nối đại pháp cho lâu dài.
Trong mười cột đá, thì trên sáu cột khắc
sáu chương cáo văn giống nhau. Bốn cột
còn lại, mỗi cột khắc một chương văn khác
nhau, và trên đầu cột của bốn cột đá này
có tấm đá tròn hình cái chuông, trên để
tượng sư tử, chung quanh riềm chạm trổ
hoa sen, ngỗng v.v... về chiều cao, cột nhỏ
cao chừng tám mét, cột lớn cao tới hơn
mười mét.
Khảo xét những văn khắc, có thể biết
vua A dục đã làm những văn khắc này vào
khoảng hai mươi sáu năm đến hai mươi
chín năm sau khi lên ngôi. Nội dung cấm
chỉ giết hại, các quan phải lấy nhân từ làm
chính để làm cho đạo thưởng phạt không
lầm; khuyên dân chúng dùng chính nghĩa
để xa lìa nghiệp ác; vua đối đãi với thần
dân không phân biệt chủng tộc, giai cấp,
tín ngưỡng, mà chỉ nhìn họ bằng đôi mắt
thương yêu như một.
Còn những chương
văn khác thì khắc ghi
nhân duyên Vương
phi bố thí rừng cây
v.v... hoặc ghi việc
vua tham bái các Phật
tích và dựng cột đá.
Những văn khắc
trong hang đá, đều

ghi sự tích bố thí
hang động. Ở gò Phạ
lạp phạ nhĩ
(Baràbar), cách Bồ
đề già da (Phạm: Buddha-gaya) hơn hai
mươi cây số về mạn bắc, có bốn hang đá,
trong đó, ba hang có văn khắc ghi chép
việc bố thí hang động. Bản đá mới tìm thấy
gần đây vốn là đá vách của một nhà nông
ở gần Orissa.
Trong các loại văn khắc trên đây, đặc
biệt đáng chú ý là điều 13 trong văn khắc
trên vách núi, nội dung nói về việc vua A
dục giao thiệp với nước ngoài. Nhân vật xuất
hiện trong văn là ông vua Hi lạp vào khoảng
năm 260 đến 258 trước Tây lịch, nhờ đó có
thể suy đoán mà biết niên đại vua A dục ra
đời và khu vực truyền bá Phật giáo. [X. Ấn
độ tông giáo sử khảo; Phật điển kết tập; A
dục vương sự tích; É. Senart: Inscriptions de
Piyadasi; E. Hultsch: Corpus Inscriptionum
Indicarum; V. A. Smith: Asoka].
A DỤC VƯƠNG SƠN
Núi nằm về phía đông huyện Ngân tỉnh
Triết giang Trung quốc. Gọi tắt là núi Dục
vương, xưa gọi là núi Mậu. Vào năm Thái
khang thứ 2 (281, có thuyết cho là năm
thứ 3, hoặc niên hiệu Thái thủy năm đầu)
thời Vũ đế nhà Tây Tấn, ngài Tuệ đạt (tên
tục là Lưu tát ha), đến núi Mậu thuộc huyện
Mậu, ngài thấy một ngôi tháp cổ, và cho đó
là một trong số tám vạn bốn nghìn tháp do
vua A dục xây dựng, ngài liền cất tịnh xá để
thờ tháp này, và đổi núi Mậu là núi A dục
vương. Tịnh xá của ngài Tuệ đạt, về sau
được mở rộng thêm thành chùa A dục
vương, là sơn môn thứ năm trong năm sơn
môn của Thiền tông Trung quốc.

Đến đời Tống, chùa A dục vương là đạo
tràng của tông Lâm tế. Các Thiền sư Tông
cảo, Đức quang, Sư phạm v.v... đã lần lượt
đến truyền giáo ở đây, qua một thời hưng
thịnh. [X.. Phật tổ thống kỉ Q.36, Q.45,
Q.47, Q.53; Pháp uyển châu lâm Q.38; Dục
vương tự chí] (xt. A Dục Vương Tự).
A DỤC VƯƠNG THẠCH TRỤ
Cột đá hình tròn do vua A dục thuộc
Đầu cột trên cột đá
của Vua A Dục
A DỤC VƯƠNG THẠCH TRỤ

A
26
triều vua Khổng tước của Ấn độ xây dựng
ở lưu vực sông Hằng vào thế kỉ thứ III
trước Tây lịch, để khắc pháp sắc (Phạm:
dharma-dipi, Pàli: dhamma-lipi). Đến
nay người ta đã phát hiện mười cột. Trong
số này, có sáu cột cao từ mười đến mười ba
mét không đều nhau. Các pháp sắc được
khắc gồm có sáu chương chung một nội
dung: tôn trọng Phật pháp, khuyên làm việc
lành, dứt bỏ điều ác, cấm chỉ giết hại, nhân
từ bình đẳng, tạo phúc lợi cho mọi người...
Ngoài ra, trên các cột đá đều có ghi chép sự
tích vua A dục. Bốn cột còn lại cao khoảng
bảy mét rưỡi, nội
dung pháp sắc trên
bốn cột này không
giống nhau, đại khái
là cấm phá hòa hợp
tăng, và ghi việc vua
A dục đi chiêm bái
các Phật tích. Trên
đầu cột đá có chạm
hình các loài thú,
chẳng hạn như tượng
sư tử. Tuy đã lâu đời,
nhưng đến nay, những hình tượng ấy vẫn
còn có thể phân biệt được rõ ràng. Và niên
đại của Ấn độ xưa khắc trên các cột đá rất
được giới học thuật coi trọng. (xt. A Dục
Vương Khắc Văn).
A DỤC VƯƠNG THÁP
Các tháp do vua A dục xây dựng. Sau
khi qui y Phật, vua A dục làm rất nhiều
Phật sự, đến đâu cũng xây dựng chùa tháp
thờ xá lợi Phật và cúng dường chư tăng.

Theo Thiện kiến luật tì bà sa quyển 1 chép,
lúc bấy giờ có tám vạn bốn nghìn nước
dưới quyền thống trị của vua A dục, nhà
vua ra lệnh cho các nước ấy xây dựng tám
vạn bốn nghìn chùa lớn và tám vạn bốn
nghìn ngôi tháp báu.
Truyện A dục vương quyển 1 và kinh
A dục vương quyển 1 chép, vua A dục nhờ
tỉ khưu Hải mà biết việc Phật nói trước,
liền đến thành Vương xá, lấy bốn thăng xá
lợi do vua A xà thế chôn, và lấy hết xá lợi
chôn ở sáu chỗ khác, rồi làm tám vạn bốn
nghìn cái hộp báu, mỗi hộp đựng một viên
xá lợi, lại làm tám vạn bốn nghìn cái lọ
báu, tám vạn bốn nghìn cái nắp báu, tám
vạn bốn nghìn xếp lụa, xây tám vạn bốn
nghìn ngôi tháp báu. Truyện Cao tăng Pháp
hiển và Đại đường tây vực kí... cũng đều có
nói việc vua A dục xây tám vạn bốn nghìn
ngôi tháp. Kinh Tạp thí dụ quyển thượng
thì chép, để cầu hết bệnh, vua A dục đã
xây một nghìn hai trăm ngôi chùa và mỗi
ngày cúng dường hai mươi nghìn vị tăng,
khiến cho ngoại đạo ghen ghét, toan phá
hoại Phật pháp. Các kinh điển nêu trên tuy
nói một nghìn hai trăm hoặc tám vạn bốn
nghìn chùa tháp, con số ấy chưa hẳn tin
được; nhưng vì lòng nhiệt thành truyền giáo
và bảo hộ chính pháp, mà vua A dục đã
xây dựng rất nhiều chùa tháp, thì đó là việc
có thật. Rất tiếc, vì đã lâu đời, nên những
chùa tháp ấy hầu hết đã bị mai một. Ngôi
tháp cổ ở Sanchi bên Ấn độ có lẽ là một
trong những chùa tháp do vua A dục dựng,
nhưng điều này cũng chưa thể xác dịnh
được. Khi các ngài Pháp hiển, Huyền trang
đến Ấn độ, đã thấy rất nhiều tháp do vua
A dục xây. Điều này được ghi trong Đại

đường tây vực kí và Cao tăng Pháp hiển
truyện. Lại xưa nay cũng có truyền thuyết
rằng, tháp của vua A dục còn được lưu giữ
ở Trung quốc và Nhật bản. Quảng hoằng
minh tập quyển 13 nêu ra mười bảy ngôi
tháp ở huyện Mậu, và cho đó là số tháp
trong tám vạn bốn nghìn ngôi tháp của vua
A dục làm. Còn Pháp uyển châu lâm quyển
38 nói, ở huyện Mậu có hai mươi mốt ngôi
tháp, và cho tất cả đều do vua A dục xây.
Ngoài ra, Đường đại hòa thượng đông
Cột đá do vua A dục dựng
A DỤC VƯƠNG THÁP

A
27
chinh truyện của ngài Nguyên khai cũng
ghi chép giống như thế. Nhưng, lãnh thổ
của vua A dục chưa bao giờ được mở rộng
đến Trung quốc, do đó, những ngôi tháp
do nhà vua xây còn được giữ lại ở Trung
quốc là điều không thể có. Lại Nguyên hanh
thích thư quyển 11 của Nhật bản nói, chùa
Tháp đá ở quận Sinh gần Giang phố, là
một trong tám vạn bốn nghìn tháp xá lợi
do vua A dục xây cất. Nhưng đây e là tháp
do vua Ngô việt Tiền hoằng thục làm rồi
sau bị truyền lầm. Phật tổ thống kỉ quyển
43 chép, khoảng niên hiệu Kiến long năm
đầu (960) đời Tống, vua Ngô việt Tiền hoằng
thục ngưỡng mộ việc vua A dục xây tháp,
bèn dùng vàng bạc và thép tốt làm tám
vạn bốn nghìn tháp nhỏ, bên trong để kinh
Bảo kiếp ấn tâm chú, rồi đem thờ khắp
trong nước; khoảng mười năm công việc
mới được hoàn thành. Bấy giờ, có vị sư
người Nhật là Nhật diên đến Trung quốc,
đưa được vài cái trong số tháp ấy về Nhật
bản, nên đời sau có người tin lầm là tháp
do vua A dục làm.
A DỤC VƯƠNG TRUYÊN
Sách truyện gồm 7 quyển, do ngài An
pháp khâm đời Tây Tấn dịch, thu vào Đại
chính tạng tập 50. Sách này ghi lại sự tích
của vua A dục và nhân duyên của các tôn
giả Ma ha ca diếp, Ưu ba cúc đa v.v... Có
tất cả mười một phẩm:
1. Bản thí thổ duyên.
2. A dục vương bản duyên truyện.
3. A thứ già vương đệ bản duyên.
4. Câu na la bản duyên.

5. Bán am la quả nhân duyên.
6. Ưu ba cúc đa nhân duyên.
7. Ma ha Ca diếp Niết bàn nhân duyên.
8. Ma điền đề nhân duyên.
9. Thương na hòa tu nhân duyên.
10. Ưu ba cúc đa nhân duyên.
11. A dục vương hiện báo nhân duyên.
Bản dịch khác của tập truyện này là:
kinh A dục vương 10 quyển (cũng được
thu vào Đại chính tạng tập 50), do ngài
Tăng già bà la dịch vào đời Lương, gồm có
8 phẩm:
1. Sinh nhân duyên.
2. Kiến Ưu ba cấp đa nhân duyên.
3. Cúng dường bồ đề thụ nhân duyên.
4. Cưu na la nhân duyên.
5. Bán am ma lặc thí tăng nhân duyên.
6. Phật kí Ưu ba cấp đa nhân duyên.
7. Phật đệ tử ngũ nhân truyền thụ pháp
tạng nhân duyên.
8. Ưu ba cấp đa đệ tử nhân duyên.
Trong đây, bốn phẩm 1, 2, 5, 10 trong
truyện A dục vương là cùng bản với chương
26 đến chương 29 trong bản tiếng Phạm
Divyàvadàna (do E. B. Cowell, R. A. Neil
v.v... xuất bản vào năm 1886 Tây lịch) và
quyển 23, 25 trong kinh Tạp a hàm. Phẩm
Cưu ma na nhân duyên tương đương với
bản dịch Tây tạng Ku-na-la#i rtogs-pabrjod-
pa. Ngoài ra, học giả người Pháp E.
Burnouf dịch bộ phận ghi chép truyện vua
A dục trongDivyàvadàna ra tiếng Pháp
vào năm 1845 Tây lịch, và in chung trong
tác phẩm Ấn độ Phật giáo sử tự luận (Introduction
à l’histoire du Bouddhisme
indien) của ông. Còn L. Feer thì dịch A
dục vương truyền thuyết bản Tây tạng ra
tiếng Pháp, đề là Légende du roi Azoka

(A dục vương truyền thuyết), ấn hành ở
Paris năm 1865.
Lại ngoàiDivyàvadàna nói ở trên, còn
có bản tiếng Phạm nữa là Azokavadàna,
được R. Mitra (người Anh) dịch đại ý trong
tác phẩm Nepalese Buddhist Literature (văn
học Phật giáo Népal) của ông vào năm 1882.
[X. Xuất tam tạng kí tập Q.2; Khai nguyên
thích giáo lục Q.2, Q.6; Phật giáo sử địa
khảo luận (Ấn thuận, Diệu vân tập hạ biên
9 đệ tam)].
A DỤC VƯƠNG TRUYÊN

A
28
A DỤC VƯƠNG TỰ
I. A dục vương tự. Tên Phạm:
Azokàràma. Tức chùa Kê viên ở thành
Ba tra li tử nước Ma yết đà trung Ấn độ. Vì
chùa này do vua A dục xây dựng, nên Phật
giáo Nam truyền gọi là chùa vua A dục. [X.
Đảo sử chương 7].
II. A dục vương tự.Chùa ở trên núi A
dục vương, phía đông huyện Ngân, thuộc
tỉnh Triết giang bên Trung quốc. Pháp uyển
châu lâm quyển 38 chép, năm Thái khang
thứ 2 (281, có thuyết nói năm thứ 3, hoặc
niên hiệu Thái thủy năm đầu), đời Vũ đế
nhà Tây Tấn, có người xứ Li thạch thuộc
Tinh châu, tên là Lưu tát ha, trong lúc mơ
màng thấy một vị tăng người Ấn độ bảo tội
mình nặng, sẽ đọa vào địa ngục, phải đến
Cối kê lễ tháp A dục vương, để sám hối các
tội. Sau khi tỉnh dậy ông liền xuất gia, đổi
tên là Tuệ đạt. Rồi đến Cối kê ở huyện
Mậu tìm tháp, nhưng tìm khắp nơi mà
không thấy, nên rất phiền muộn buồn bã.
Một đêm, bỗng nghe từ đưới đất có tiếng
chuông vọng lên. Ba ngày sau thì có tháp
báu và xá lợi xuất hiện. Tháp này không
phải vàng ngọc đồng sắt, cũng không phải
đất đá; mang màu đen tía, chạm trổ khác
thường, bốn mặt khắc bốn cảnh: cảnh
Vương tử Tát đỏa, cảnh cho mắt, cảnh bỏ
não, cảnh cứu chim câu v.v... Trên tháp
không có lộ bàn (vật hình tròn giống như
cái mâm đặt trên nóc tháp), bên trong treo
chuông. Tuệ đạt liền cất tịnh xá ở chỗ ấy
để cúng dường tháp và dốc lòng lễ bái sám
hối. Đó là nguồn gốc của điện xá lợi trên

núi A dục vương.
Niên hiệu Nghĩa hi năm đầu (405), vua
An đế nhà Đông Tấn ra sắc chỉ làm tháp,
đình và Thiền đường, thỉnh chư tăng trụ
trì gìn giữ. Niên hiệu Nguyên gia thứ 2 (425)
đời Lưu Tống, ngài Đạo hựu vâng mệnh
vua sửa sang chùa này và xây thêm ba tầng
tháp. Năm Phổ thông thứ 3 (522), vua Vũ
nhà Lương xuống lệnh xây cất điện nhà,
phòng xá, hành lang, ban biển hiệuA Dục
Vương Tự. Về sau, chùa này đều được các
vua Giản văn đế, Trần tuyên đế, Đường
trung tông, Đường tuyên tông, Đường ý tông
và Thế tông nhà Hậu Chu kính ngưỡng.
Chùa này vốn là viện của Luật tông,
nhưng từ khi vua Chân tông nhà Tống ban
hiệuQuảng Lợi Thiền Tự thì trở thành
Thiền viện của mười phương. Thời vua
Anh tông, ngài Đại giác Hoài liễn trụ trì
chùa này, phát huy tông phong. Sau, các
Thiền sư Tông cảo, Giới thầm, Đức quang,
Sư phạm v.v... lần lượt đến đây truyền pháp,
nên đạo tràng Lâm tế hưng thịnh một thời.
Năm Hồng vũ 15 (1382) đời Minh, chùa
Điện Thiên Vương Chùa A Dục Vương ở Triết Giang
Điện Xá Lợi Chùa A Dục Vương ở Triết Giang
A DỤC VƯƠNG TỰ

A
29
này được sửa lại và đổi tên làDục Vương
Thiền Tự, là sơn môn thứ năm trong năm
sơn môn của Thiền tông Trung quốc. Hiện
nay, còn điện Xá lợi, điện Thiên vương,
Đại hùng bảo điện, v.v... Điện xá lợi có khắc
bia gác Thần khuê, bài minh suối Diệu hỉ,
và bia ruộng thường trụ chùa A dục vương
khắc vào đời Đường...
Ngoài ra, ở Qua châu, Thanh châu,
huyện Bồ phản tỉnh Hà đông, Tinh châu
v.v... cũng có chùa A dục vương. [X.
Lương cao tăng truyện Q.13; Pháp uyển
châu lâm Q.31; Thích thị kê cổ lược Q.4;
Cổ kim đồ thư tập thành chức phương
điển 979].
A DUY LA ĐỀ THẾ GIỚI
A duy la đề, Phạm: Abhirati. Tên cõi
Tịnh độ của đức Phật A súc. Cũng gọi A tỉ
la đề thế giới. Dịch ý là thế giới hoan hỉ, thế
giới diệu lạc, thế giới diệu hỉ. Thế giới ở
phương đông. A duy, có nghĩa không sánh
được, thù thắng. La đề, có nghĩa là mừng
vui. Cứ theo kinh A súc Phật quốc quyển
thượng phẩm Phát ý thụ tuệ và phẩm Thiện
khoái chép, thì cách đây một nghìn cõi Phật
về phía đông, có thế giới tên là A tỉ la đề,
đức Phật ở cõi ấy hiệu là Đại mục Như lai
vô sở trước đẳng chính giác, đang nói pháp
cho các Bồ tát. Bấy giờ có bồ tát A súc
được đức Đại mục Như lai thụ kí sau này sẽ
thành Phật, thế giới tên là A tỉ la đề. Người
ở thế giới này đều làm việc lành, mặt đất
bằng phẳng, cây mọc um tùm, không cây
nào cao, không cây nào thấp, không có gò
đống, hang hốc, cũng không có sỏi đá, núi

lở. Người ở cõi Phật này, đều không có vẻ
hung ác, cũng không ai xấu xí. [X. kinh Đại
bảo tích quyển 19 phẩm Phật sái công đức
trang nghiêm; kinh Bi hoa Q.4; kinh Duy
ma Q.hạ phẩm Kiến a súc Phật]. (xt. A Súc
Phật).
A ĐÀ NA THỨC
Cũng gọi Đà na thức. A đà na, Phạm:
Àdàna, các nhà dịch mới dịch ý là chấp,
chấp trì, chấp ngã, và cho nó là tên khác
của thức thứ tám. Các nhà dịch cũ thì dịch
là vô giải, và cho đó là tên khác của thức
thứ bảy.
1. Tên khác của thức thứ tám. Vì thức
này là thức gốc giữ gìn cảm quan, thân thể,
không để hư nát. Hơn nữa, thức này nắm
giữ hạt giống của các pháp, không để mất
mát. Lại vì nó nắm giữ chính nó, làm cho
sự kết sinh nối nhau liên tục, bởi thế gọi là
Chấp trì thức (thức nắm giữ). Các nhà dịch
mới của tông Pháp tướng, như ngài Huyền
trang, Khuy cơ v.v... cho thức A đà na là
cái thế lực nắm giữ nghiệp thiện ác và thân
thể hữu tình, không để hư hoại, vì thế cho
nó là tên khác của thức A lại da thứ tám.
2. Là tên khác của thức Mạt na thứ
bảy. Vì thức A đà na nắm giữ hạt giống và
thân thể hữu tình, còn thức Mạt na thì
thường tương ứng với bốn phiền não căn
bản ngã là: si, ngã kiến, ngã mạn, ngã ái,
đồng thời, thường lấy kiến phần của thức
A lại da thứ tám làmta, của ta mà chấp
chặt lấy. Ý nghĩa mà thức A đà na và thức
Mạt na biểu thị thực ra là giống nhau, cho
nên các nhà dịch cũ thuộc các tông Địa
luận, Nhiếp luận, Thiên thai v.v... mới cho
thức A đà na là tên khác của thức Mạt na
thứ bảy nắm giữ thức A lại da làm tự ngã.

Thức này còn được dịch là vô minh
thức, nghiệp thức, chuyển thức, hiện thức,
trí thức, tương tục thức, vọng thức, chấp
thức, phiền não thức, nhiễm ô thức v.v...
[X. kinh Giải thâm mật Q.1 phẩm Tâm ý
thức tướng; Nhiếp đại thừa luận bản
Q.thượng; luận Thành duy thức Q.3; Đại
thừa nghĩa chương Q.3; Pháp hoa huyền
nghĩa Q.5].
A ĐÀ NA THỨC

A
30
A ĐẠO
Vị tăng đời Đông Tấn. Năm sinh năm
mất và quê quán đều không rõ. Có thuyết
nói ngài là người Thiên trúc, cũng có thuyết
bảo là người Cao cú li. Phong nghi của ngài
khác thường, đặc biệt thần biến rất lạ lùng,
trong khi ngài giảng kinh thường có mưa
hoa. Năm Ninh khang thứ 2 (374) đời Đông
Tấn, ngài đến nước Cao cú li, năm sau, vua
Tiểu thú lâm cất chùa Y phất lan mời ngài
ở. Phật giáo Triều tiên được truyền bá rộng,
bắt đầu từ đó. Những sự tích khác về ngài
không được rõ. [X. Tam quốc di sự Q.3;
Hải đông cao tăng truyện Q.thượng].
A ĐẶC MAN
Phạm:Àtman. Thuật ngữ triết học Ấn
độ và là thuật ngữ đặc biệt của triết học
Upanisad và pháiVedànta, dùng để biểu
thị“tự ngã”, “thần ngã”. Thuật ngữ này
do động từ“van”(hô hấp) trong tiếng Phạm
chuyển thành. Vì cho hô hấp là nguồn gốc
của mạng sống, nên tiến bước nữa lấy tự
ngã (àtman) làm trung tâm thống nhiếp cá
nhân. Tự ngã này, người phàm ai cũng có
đủ và cùng một tính chất vớiPhạm (Brahman)
là nguyên lí của vũ trụ, do đó nảy
sinh tư tưởng “Phạm Ngã Nhất Như”. Tư
tưởng này có ảnh hưởng rất lớn đối với Bà
la môn giáo cũng như với các nhà tư tưởng
tự do. Đối với phái Tăng khư da, tự ngã này
là một nguyên lí tinh thần thuần túy, gọi là
puruwa, khác với tự nhiên và phái này dựa
vào đó mà thành lập Nhị nguyên luận.
Trong Phật giáo, nhằm đối lại với tự ngã
nên chủ trương Vô ngã(Phạm: anàtman;

Pàli: anattà). Luận vô ngã này được xây
dựng trên nền tảng của đạo lí: các pháp
duyên sinh vô thường. Hết thảy sự vật đều
không có thực thể tồn tại một cách cố định,
mà luôn luôn thay đổi. Có thể nói, tất cả
những cái tồn tại đều thuộc về nhân duyên
sinh nhân duyên diệt (quan hệ nương vào
nhau, liên quan với nhau), vì thế nên gọi là
vô ngã. Nhưng vì chúng sinh chấp ngã, ngã
sở, mê mất chân lí, nên phải chịu sống chết
vòng quanh. Bởi vậy, đức Thế tôn nêu cao
đạo lí vô ngã, khiến chúng sinh hiểu rõ vô
ngã, mới có thể giải tỏa mê lầm, phá tan
chấp trước, trừ bỏ chướng ngại để được giải
thoát. Bồ tát chứng được vô ngã, có thể
dùng“tam luân thể không, ”
mà thực hành sáu độ muôn hạnh một cách
tự tại không ngại.
A ĐỀ MỤC ĐA CA HOA
A đề mục đa ca, Phạm: Atimuktaka.
Cũng gọi A đề mục đắc ca hoa. Dịch ý là
long thỉ hoa, cự đằng. Tên khoa học:
Gaertncra racemosa.
Thông thường được
xếp vào loại cây leo.
Hoa nở màu trắng
hoặc màu đỏ, rất
thơm, hạt có thể được
ép lấy tinh chất để làm
dầu thơm. Phiên dịch
danh nghĩa tập quyển 8 bảo loại thực vật
này còn được gọi làcự đằng tử,tức là vừng
(mè), dịch cũ dịch làthiện tư di hoa. [X.
Tuệ lâm âm nghĩa Q.27].
A ĐỀ PHẬT ĐÀ
Phạm: Àdi-buddha, tên Tây tạng:
Chos-ki da-po#i sas-rgyas. Dịch ý là
Bản sơ giác giả, Đệ nhất giác giả(bậc giác

ngộ đầu tiên, bậc giác ngộ bậc nhất).
Bản Phật bản sơ do Mật giáo Tây tạng
phụng thờ. Phái cũ của Mật giáo Tây tạng
cho vị Phật này là Phổ hiền (Phạm:
Samantabhadra, Tạng: Kun-tu-bza-
Hoa A Đề Mục Đa Ca
A ĐẠO

A
31
po=pháp thân chí thiện) do đức Phật Tì lô
giá na hóa sinh, cũng tức là pháp thân Phổ
hiền (Phạm: Dharmakàya-samantabhadra)
để tăng thêm lòng sùng kính.
Phái mới thì cho vị Phật này là thân cùng
một thể không hai củaBạt chiết ra đà la
(Phạm:Vajradhara, Kim cương trì) và Bạt
chiết ra tát đóa (Phạm:Vajrasattva, Kim
cương tát đóa).
Kim cương trì có các tên gọi khác là:
Tối thắng Phật, Tối thượng thắng giả, Nhất
thiết bí mật chủ, Chư như lai đô thống, Vô
thủy vô chung giả v.v... Kim cương tát đóa
cũng có những tên khác là: Tối thượng trí,
Thượng thủ, Ngũ thiền na phật thống lãnh
v.v... A đề phật đà là bậc có đủ ba đức Đại
giác, Vô thượng, Đại tự tại; không đầu không
cuối, không giới hạn, không biên tế, có thể
biến khắp mười phương, hết thảy muôn vật
đều do A đề phật đà tạo ra, nương vào năng
lực của Ngài mà hiển hiện. Ngài có đủ năm
thể, năm trí, năm kiến. Ngài tạo ra hết thảy
Phật, thống lãnh Ngũ thiền na phật. Tịnh
độ của Ngài là trời Sắc cứu kính (#og-min).
[X. Phật thuyết tối thượng căn bản đại lạc
kim cương bất không tam muội đại giáo
vương kinh Q.7; E. Schlagintweit: The Buddhism
in Tibet; L. A. Waddell: The Buddhism
of Tibet, or Lamaism].
A ĐỀ SA (982-1054?)
Phạm:Atiza, tên Tây tạng:Phul-byu.
Cũng gọi A để giáp, A để sa, A thông sa.
Tổ khai sáng phái Ca đương (Phạm: Bka#-
gdam-pa) của Phật giáo Tây tạng, người
nước Tát hạ (Zahora) đông Ấn độ, con thứ

của vua Thiện tường (Tạng:Dge-a#i-dpa),
vốn tên là Nguyệt tạng. Hai mươi chín tuổi,
ngài theo Luật sư Giới hộ (Phạm:
Zìlarakwita) xuất gia. Sau khi xuất gia, ngài
học rộng các kinh điển của Đại chúng bộ,
Thượng tọa bộ, Chính lượng bộ, Nhất thiết
hữu bộ và Mật giáo. Pháp danh ngài là Cát
tường nhiên đăng trí (Phạm:
Dìpakarazrìjĩàna, cũng gọi Nhiên đăng
cát tường trí). Ngài từng tham học các đại
sư Mạt để nhã na bồ đề(Phạm:Matijĩàna
bodhi), Trí tường hữu, Pháp hộ (Phạm:
Dhar-marakwita), A phạ đô để ba (Phạm:
Avadhùtipa), Bảo sinh tịch tĩnh (Phạm:
Ratnakaràsantipa), Tiểu cô tát lê, Nhật tỉ
khô cử (Tạng: Rigs-pa#i khu-byug). Sau,
ngài đến chùa Siêu giới (Phạm:
Vikramazìla) ở nước Ma yết đà giảng dạy
về Đại tất địa và các học thuyết Đại thừa.
Năm 1083 Tây lịch, nhận lời mời của
vua Tây tạng là A lí trí quang và Bồ đề
quang, ngài rời Ma yết đà đi Tây tạng. Bấy
giờ, tín đồ Phật giáo Tây tạng đều tu theo tà
pháp, không trọng đức hạnh, ngài bèn soạn
sách, lập thuyết nhằm khôi phục nền Phật
giáo Ấn độ chân chính, chấn hưng giới luật,
thống nhất Phật giáo Tây tạng, sáng lập phái
Ca đương, đi giáo hóa khắp xứ Tây tạng,
cứu vãn phong tục đồi trụy, đặt ra phép tắc
mới, bộ mặt
Phật giáo Tây
tạng nhờ đó
thay đổi hoàn
toàn. Trong
thời gian ấy
ngài phiên dịch
kinh điển và
soạn thuật,

hình thành
cuộc phục
hưng Phật giáo
Tây tạng trước kia chưa từng có. Về sau,
ngài nhập tịch ở chùa Nhiếp đường (Phạm:
Sĩi-tha) phía tây nam Lạp tát (Lhasa), thọ
73 tuổi.
Những kinh điển do ngài dịch gồm có:
luận Nhị vạn quang minh, Nhiếp Đại thừa
luận thích, luận Phân biệt nhiên, Thừa bảo
tính luận thích. Ngài soạn thuật hơn ba mươi
A Đề Sa
A ĐỀ SA

A
32
bộ, như: luận Bồ đề đạo đăng, kinh Thập
bất thiện nghiệp đạo, Hành tập đăng, luận
Nhập nhị đế, Trung quán giáo thụ, Vô cấu
bảo thư hàn...tất cả hơn 30 bộ. Trong số
này, luận Bồ đề đạo đăng là trọng yếu hơn
cả. Tác phẩm này đã được sư Pháp tôn
dịch ra Hán văn và xuất bản vào năm
1978.
Về phương diện tu hành, Ngài cực lực
đề xướng gồm tu giữ giới, Thiền định và
quán pháp. Ngài còn lập giáo phán “Tam
sĩ giáo” (Tạng: skyed-bus gum-gyi lamgyi
rim-pa), chủ trương tu tập theo thứ tự
phù hợp với ba căn thượng, trung, hạ. Ngoài
ra, ngài đặc biệt tôn sùng tín ngưỡng hóa
thân Văn thù. Trong việc dạy học, truyền
đạo, vì ngài đặc biệt coi trọng“nghiệp quả”,
nên người đời còn tôn xưng ngài là“Nghiệp
quả luận sư”.
Ngài suốt đời giáo hóa, đệ tử học pháp
rất đông, những người nổi tiếng hơn cả thì
có: Khố đốn (Tạng:Khu-ses-rab brtsonhgrub),
Nặc khố (Tạng: Rnog bloldanses-
rab), Lạc mẫu đông (Tạng:
Hbrom-ston) v.v... Trong tư tưởng Phật
giáo, ngài một mực phản đối việc trước nay
lấy luận Trung quán của bồ tát Long thụ
làm trào lưu chủ yếu của tư tưởng đương
thời, mà cổ xúy tư tưởng Du già của bồ tát
Di lặc.
Giáo nghĩa của Phật giáo Tây tạng vốn
rất đơn điệu, sau khi được tư tưởng mới này
khích thích, thì ngoài phái Ca đương đã
sẵn có, còn chia ra phái Tát ca (Tạng:
Saskya-pa) và phái Ca nhĩ cư (Tạng: Bka#-

bagyud-pa).
Trong các đệ tử, sư Lạc mẫu đông kế
thừa thuyết của ngài, mở rộng giáo thuyết
của phái Ca đương, có ảnh hưởng rất lớn
đối với các phái Phật giáo Tây tạng phát
triển sau này. Ngài Tông khách ba khai sáng
phái Ngạch nhĩ đức (Tạng: Dge-lugs-pa)
lấy giáo nghĩa do ngài A đề sa đề xướng
làm trung tâm, vì thế nên phái Ngạch nhĩ
đức còn được gọi là phái Ca đương mới. [X.
Đa la na tha Ấn độ Phật giáo sử; Lạt ma
giáo sử lược (Trần thiên âu); Biên cương
chính giáo chi nghiên cứu (Hoàng phấn
sinh); Tây tạng Phật giáo sử (Thánh
nghiêm); Tây tạng Phật giáo đích Ca đương
phái (Hiện đại Phật giáo học thuật tùng san
75); Tây tạng Phật giáo (Trúc tùng đơn
truyện)].
A ĐỂ LI TIÊN
A để li, Phạm:Atri. Cũng gọi A điệt lí,
A để lệ. Dịch ý là người tham ăn. Tên một
vị tiên ở Ấn độ thời xa xưa, hoặc là một
trong chín người con của Phạm thiên, một
trong bảy ngôi sao trong chòm sao Bắc đẩu.
Những ghi chép về vị tiên này, thấy rải rác
trong các kệ tụng của Hỏa thiên, Đế thích
thiên, A thấp bà nị (Phạm: Azvinì) và Tì
thủ đề bà (Phạm:Vizvadeva) trong kinh
điển Phệ đà. Bí tạng kí và Chư thuyết bất
đồng kí quyển 10 nói, vị tiên này là quyến
thuộc của Hỏa thiên. Trong Hiện đồ mạn
đồ la không có tượng của vị tiên này, chỉ
có Bí tạng kí thì nói vị tiên này tay trái cầm
bình nước, tay phải úp vào mình. [X. Thai
tạng giới thất tập Q.trung; A sa phọc sao
Q.125].
A ĐỊA CÙ ĐA
Phạm:Atikùỉa. Dịch ý là Vô cực cao.

Vị tăng dịch kinh ở đời Đường. Người trung
Ấn độ, năm sinh năm mất không rõ. Năm
Vĩnh huy thứ 3 (652) đời vua Cao tông
nhà Đường, ngài vào kinh đô Trường an,
được vua mời ở chùa Từ ân. Đáp lời thỉnh
cầu của sa môn Ngạn tông, Lí thế tích, tăng
tục gồm hai mươi tám người, ngài lập đàn
Đà la ni phổ tập hội ở viện Phù đồ, chùa
Tuệ nhật. Sa môn Huyền khải v.v... thỉnh
A ĐỂ LI TIÊN

A
33
ngài dịch điển tích của pháp hội, thành là
Toát yếu sao dịch tập 12 quyển, tức là kinh
Đà la ni tập hiện nay. [X. Khai nguyên thích
giáo lục Q.8; Tống cao tăng truyện Q.2;
Lục học tăng truyện Q.2; Đại minh tam
tạng thánh giáo mục lục].
A ĐIỂM BÀ SÍ LA QUỐC
A điểm bà sí la, Phạm: Àtyanabakhela,
Auduôbaỉira. Một nước xưa ở tây Ấn độ.
Thủ đô là Cát tệ thấp phạt la (Phạm:
Khajisvara). Theo Đại đường tây vực kí
quyển 11, nước này chu vi hơn năm nghìn
dặm, kề sông Tín độ, gần biển, phong tục
chất phác, sùng kính Tam bảo, có hơn tám
mươi ngôi chùa, hơn năm nghìn vị tăng,
phần nhiều học pháp của Chính lượng bộ
Tiểu thừa. Thủa xưa, đã nhiều lần đức Phật
đến nước này giáo hóa. [X. A. Cunningham:
The Ancient Geography of India; S. Beal:
Buddhist Records of the Western World,
Vol.II].
A ĐIÊN ĐỂ CA
Phạm:Àtyantika. Dịch ý là rốt ráo. Là
một trong các loài hữu tình vô tính, nghĩa
là rốt ráo không có tính thành Phật. Là tên
gọi khác của Nhất xiển đề. Thành duy thức
luận chưởng trung xu yếu quyển thượng
phần đầu (Đại 43, 610 hạ) nói: “A điên để
ca, hàm ý rốt ráo, nghĩa là rốt ráo không có
tính Niết bàn”.
A điển để ca có lẽ là tiếng dịch âm lầm
củaaitthaôtvika là chữ cùng loại với tiếng
Phạmicchantika (nhất xiển đề). [X. Đại
trang nghiêm luận kinh Q.1; Huyền ứng
âm nghĩa Q.23] (xt. Nhất Xiển Đề).

A ĐỒ BÀN ĐA
Phạm: Alaka, Alakamanda. Pàli:
Àơakamandà.Bài tựa kinh Di lan đà vương
vấn (Pàli: Milindapaĩhà, Hán dịch: Na
tiên tỉ khưu kinh) ca ngợi sự phồn vinh của
thủ đô nước Hi lạp là Sa ca la như sau:
“Thức ăn uống ngon lành, các loại thực
phẩm phong phú, như ở châu Bắc câu lô,
lúa gạo đầy đủ, hệt như đô thành A đồ bàn
đa trên cõi trời”.A đồ bàn đa là đô thành
của thầnTài bảo (Phạm:Kuvela, thần thoại
Phật giáo gọi là Tì sa môn, Phạm:
Vaizvaraịa, Pàli: Vessavaịa, dịch âm:
Tì sa môn, Bệ sa môn, Bệ thất la bại nang,
dịch ý là Đa văn - Nghe nhiều, Phổ văn -
Nghe khắp) trong thần thoại của Ấn độ xưa.
Kinh Đại bát niết bàn (Pàli: Mahàparinibbàna-
suttanta) trong Trường bộ kinh
16 khen ngợi thành Câu thi na ra (Pàli:
Kusinàrà) như sau: “A nan! Câu thi na ra
này là kinh đô của vua Đại thiện kiến, tên là
Câu xá bà đề (Pàli: Kusàvàtì (...). A nan!
Cũng như thành A đồ bàn đa của các người
trời, phồn vinh giàu có, nhân dân đông đúc,
dân chúng đến họp, thức ăn dồi dào”. [X.
Kinh Đại thiện kiến vương (Pàli: Mahàsudassana-
suttanta); kinh A tra nẵng chi
(Pàli: Àỉànàỉiya-suttanta); kinh Khởi thế
Q.2].
A GIÁ NHẤT NGHỄ
Chỉ dáng mạo của Bất động minh vương,
mắt trái nhắm, mắt phải mở liếc nhìn. Tên
Phạm của Bất động minh vương là Acala,
dịch âm A giá la, gọi tắt là A giá. Nhất nghễ:
một mắt liếc nhìn,có nghĩa là mắt trái của
Minh vương bị chột.
Bất động minh vương nhắm mắt trái là
biểu thị sự mê mờ của thế giới sống chết;

mắt phải liếc nhìn, biểu thị dứt trừ một hoặc
(phiền não) trong căn bản vô minh, hay
biểu thị soi rọi nhơ sạch không hai, tà chính
như một, hay biểu thị hết thảy chúng sinh
đều hòa vào một lí chữ A. Bí tạng bảo thược
A GIÁ NHẤT NGHỄ

A
34
quyển 1 (Đại 77, 363 thượng) nói: “A giá
nhất nghễ, gió nghiệp thọ không lay động”.
[X. kinh Đại nhật phẩm Cụ duyên]. (xt. Bất
Động Minh Vương).
A GIÀ ĐÀ DƯỢC
A già đà, Phạm:Agada. Cũng gọi A yết
đà, A kiệt đà. Nguyên ý là mạnh khỏe, sống
mãi không chết, không đau ốm, trừ bỏ hết,
vô giá, sau được dùng để gọi tên thuốc, đặc
biệt chỉ thuốc giải độc. Thuốc a già đà cũng
gọi là thuốc không chết, thuốc tiên. Thuốc
này rất hay, có giá trị vô lượng, uống vào
có thể trừ khử hết mọi bệnh. Phương pháp
bào chế thuốc này được ghi rõ trong kinh
Đà la ni tập quyển 8. [X. kinh Bất không
quyên sách thần biến chân ngôn Q.18 phẩm
Liên hoa đính a già đà; Tuệ uyển âm nghĩa
Q.thượng; Tuệ lâm âm nghĩa Q.25].
A GIÀ SẮC
Cũng gọi A ca sắc. A già, Phạm: agha.
Bao hàm hai nghĩa trái nhau.
1. Nghĩa tích tập, rất chướng ngại. Chỉ
sự tích tập những vật chất (sắc pháp) có
hình tướng và thô tạp, một mặt chúng bị
các thứ vật chất khác làm chướng ngại, mặt
khác chúng cũng lại gây chướng ngại cho
các thứ vật chất khác. Theo nghĩa này, thì
sắc của“hư không giới” lấy sáng, tối làm
thể tính, phải tiếp cận với sắc a già vốn có
tính chướng ngại, thì mới có thể cấu thành
ý nghĩa vật chất tồn tại được. Bởi vì, nếu
đứng về mặt trạng thái tồn tại của vật chất
mà nói, thì trong thế gian tuyệt không có
một vật gì tồn tại một cách đơn độc cả,
như một cái cây, một trái núi, cho đến nhỏ

như một hạt bụi, nếu không tiếp cận hư
không, mà chỉ gần sát các vật chất khác,
thì cây, núi, bụi lại có thêm các vật chất
khác gần sát, chứ không còn là trạng thái
cây, núi, bụi như trước nữa. Duy chỉ tiếp
cận hư không, mới có thể giữ lại và hiển
hiện rõ cái trạng thái vật chất nguyên gốc.
Cây, núi, bụi nói trên tức làsắc a già có đủ
tính chướng ngại, còn sắc hư không giới
thì gần sát với sắc a già, vì thế gọi là sắc gần
với sắc a già (Phạm:agha-sàmantaka).
2. Nghĩa không ngại, nghĩa này trái lại
với nghĩa trên, chỉ cho sắc hư không giới
không có hình tướng và rất nhỏ nhiệm,
không bị bất cứ thứ vật chất nào làm trở
ngại, cũng không cấu thành chướng ngại
đối với bất cứ thứ vật chất nào khác. Sắc
hư không giới này thế tất phải gần gũi với
các vật chất khác có tính chướng ngại, cho
nên gọi là Lân a già sắc, nghĩa là sắc a già
gần sát vật chất có tính chướng ngại. [X.
luận Câu xá Q.1; Câu xá thích luận Q.1;
Câu xá luận quang kí Q.1; Câu xá luận bảo
sớ Q.1 hạ; Huyền ứng âm nghĩa Q.24].
A HÀM
Phạm,Pàli: Àgama. Cũng gọi A cấp
ma, A già ma, A hàm mộ, A hàm. Dịch ý là
Pháp qui, Pháp bản, Pháp tạng, Giáo pháp,
Giáo phần, Chủng chủng thuyết, Vô tỉ pháp,
Truyền giáo, Tịnh giáo, Thú vô, Giáo,
Truyền, Qui, Lai, Tạng.
Gần đây, các học giả lại giải thích nghĩa
A hàm là Lai trước, Thú qui, Tri thức,
Thánh ngôn, Thánh huấn tập, Kinh điển
v.v... Tức chỉ cho những giáo thuyết được
truyền thừa, hoặc các Thánh điểndo những
giáo thuyết tập thành. A hàm thông thường
chỉ bốn bộ A hàm hoặc năm bộ A hàm

Thánh điển của Phật giáo nguyên thủy.
Các bộ luận giải thích về A hàm gồm
có: luận Du già sư địa quyển 85, Dị bộ tông
luân luận thuật kí, Thành duy thức luận
thuật kí quyển 4 phần đầu, Câu xá luận
quang kí quyển 28, Huyền ứng âm nghĩa
quyển 23, quyển 25, Du già luận kí quyển 6
A GIÀ ĐÀ DƯỢC

A
35
thượng, Tuệ lâm âm nghĩa quyển 18, quyển
26, quyển 51, Hi lân âm nghĩa quyển 8, Viên
giác kinh đại sớ sao quyển 4 phần trên, v.v...
Những luận nêu trên đều giải thích A hàm
làgiáo pháp được truyền thừa.
Thiện kiến luật tì bà sa quyển 2 thì cho
A hàm là nghĩa dung chứa, tụ tập. Nhưng
đây có thể là chỉ cho tiếngPàli nikàya có
nghĩa tập hội hoặc toản tập, chứ không phải
giải thíchàgama. Pháp hoa luận sớ quyển
trung có nêu ra thuyết của ngài Đạo an đời
Đông Tấn, giải rằng: A hàm là thú vô, vì
tất cả pháp đều qui về phápKhông rốt ráo.
Trong bài Tựa kinh A hàm, ngài Tăng triệu
giải thích A hàm là pháp qui. Có thể nói,
tất cả sự giải thích trên đây đều không đúng
với ý chính của chữ A hàm.
Bởi vì A hàm là giáo pháp được truyền
thừa, sau khi đức Phật nhập diệt mới lần
lượt được kết tập, thành nội dung của tạng
Tu đa la (Phạm: Sùtrànta-piỉaka, tạng
kinh) trong ba tạng, chia làm bốn A hàm
hoặc năm A hàm. Trong đây, bốn A hàm
tức là: Trung a hàm, Trường a hàm, Tăng
nhất a hàm, Tạp a hàm (hoặc Tương ứng)
mà kinh Bát nê hoàn quyển hạ, Hữu bộ tì
nại da tạp sự quyển 39, luận Đại trí độ quyển
2, luận Du già sư địa quyển 85, Soạn tập
tam tạng và Tạp tạng truyện v.v... đã đề
cập đến.
Kinh Tăng nhất a hàm quyển 1 phẩm
Tựa, kinh Đại bát niết bàn, bản Bắc, quyển
13, kinh Đại thừa đại tập địa tạng thập luận
quyển 2 v.v... cũng có ghi tên của bốn A
hàm.

Về năm A hàm, thì Thiện kiến luật tì
bà sa quyển 1, Đại a la hán nan đề mật đa
la sở thuyết pháp trụ kí v.v... ghi là: Trường
a hàm, Trung a hàm, Tăng thuật đa (Tương
ứng), Ương quật đa la (Tăng nhất) và Khuất
đà ca (Tạp loại). Luật Ngũ phần quyển 30,
luật Ma ha tăng kì quyển 32, luật Tứ phần
quyển 54, luận Phân biệt công đức quyển 1
trung, v.v... gọi Khuất đà ca a hàm trong
năm A hàm là Tạp tạng. Năm A hàm này
tương đương với năm bộ kinh (paĩcanikàya)
trong kinh Phật bằng tiếngPàli.
Theo Tì nại da tiểu phẩm (Vinaya
cùơavagga), Nhất thiết thiện kiến
(Samanta-pàsàdikà I) và bài Tựa của
Trường bộ kinh chú (Sumaígala-vilàsinì),
thì năm bộ kinh là: Dìgha-nikàya,
Majjhima-nikàya, Saô-yutta-nikàya,
Aíguttara-nikàya và Khuddaka-nikàya,
tương đương với năm bộ A hàm: Trường,
Trung, Tương ứng, Tăng chi và Tiểu bộ
kinh hiện nay.
Về sự truyền thừa A hàm, thì bài tựa
Trường bộ kinh chú cho biết: sau đại hội
kết tập lần thứ nhất, Trường bộ kinh do hệ
thống A nan, Trung bộ kinh do hệ thống
Xá lợi phất, Tương ứng bộ do hệ thống Đại
ca diếp, Tăng chi bộ do hệ thống A na luật
lần lượt truyền thừa.
Theo luận Dị bộ tông luân, luận Câu
xá quyển 29, Nhiếp đại thừa luận thích
quyển 2 của ngài Vô tính, luận Thành duy
thức quyển 3 v.v... thì A hàm do các bộ phái
truyền thừa tựa hồ không giống nhau. Theo
Pháp hoa kinh huyền tán quyển 1 phần đầu
của ngài Khuy cơ, Đại thừa pháp uyển nghĩa
lâm chương quyển 4 phần cuối, Hoa nghiêm
kinh sớ sao huyền đàm quyển 8 của ngài

Trừng quán, thì bốn bộ A hàm và luật Ma
ha tăng kì đều do Đại chúng bộ truyền. Còn
Câu xá luận kê cổ quyển thượng của ngài
Pháp chàng, thì cho Trung a hàm và Tạp a
hàm là do Tát bà đa bộ truyền, Tăng nhất a
hàm do Đại chúng bộ truyền, Trường a hàm
do Hóa địa bộ truyền, Biệt dịch tạp a hàm
do Ẩm quang bộ truyền. Nhưng thuyết này
cũng chưa chắc đã đúng. Tóm lại, A hàm là
do các bộ phái đều tự truyền thừa riêng,
nhưng sau khi kinh điển Đại thừa phát đạt,
so với A hàm, mới cho A hàm là tên gọi
khác của kinh điển Tiểu thừa.
A HÀM

A
36
Lại theo luận Đại trí độ quyển 33, quyển
49, quyển 100, thì tên gọi A hàm cũng chung
cho cả Đại thừa, cho nên trong kinh Đại
ban nê hoàn quyển 6 mới có từ ngữ
“Phương đẳng a hàm”. Phương đẳng a hàm
tức là chỉ kinh điển Đại thừa. [X. Du già
luận kí Q.22 thượng; Huyền ứng âm nghĩa
Q.24; Hi lân âm nghĩa Q.8; Phiên phạm
ngữ Q.1; Xuất tam tạng kí tập Q.9; Dị bộ
tông luân luận thuật kí phát nhẫn
Q.thượng; Nguyên thủy Phật giáo thánh
điển chi tập thành đệ nhị chương đệ tam
tiết, đệ tứ tiết, đệ thất chương (Ấn thuận)].
(xt. A Hàm Kinh).
A HÀM BỘ
Tên gọi chung những kinh điển Tiểu
thừa được thu vào Đại tạng kinh. A hàm
bộ nguyên là tên gọi chung các giáo pháp
do đức Phật nói. Về sau, Phật giáo Đại thừa
dấy lên khoảng trước hoặc sau kỉ nguyên
Tây lịch, thì kinh điển Đại thừa cũng được
thành lập. Từ đó, đối lại với kinh điển Đại
thừa, hễ kinh nào có tên là A hàm đều
được xem là kinh điển Tiểu thừa, A hàm
bộ do đó trở thành tên khác của kinh điển
Tiểu thừa.
Về nội dung của A hàm bộ, cách gọi
của Phật giáo Nam, Bắc truyền có khác
nhau: Phật giáo Bắc truyền gọi chung bốn
A hàm Trường, Trung, Tạp, Tăng nhất là
A hàm bộ; Phật giáo Nam truyền, ngoài bốn
A hàm, gọi Tạp bộ là Khuất đà ca (Pàli:
Khuddaka) a hàm, đó là năm A hàm. Khai
nguyên thích giáo lục quyển 13 nêu ra, kinh
Tiểu thừa kép, đơn và hợp dịch gồm 153

bộ, 394 quyển. Mục lục Đại tạng đời Minh
nêu, A hàm bộ Tiểu thừa có 137 bộ.
A HÀM KINH
A hàm, Phạm,Pàli: Àgama. Cũng gọi
A cấp ma, A già ma, A hàm mộ, A hàm.
Dịch ý là Pháp bản, Tịnh giáo, Qui, Pháp
qui, Pháp tạng, Tạng, Giáo pháp, Truyền
giáo, Thú vô, Giáo, Truyền, Lai. A hàm,
chỉ cho giáo pháp được truyền thừa, hoặc
là Thánh điển truyền thừa giáo pháp của
đức Phật. Có khi nó cùng nghĩa với “Pháp”
(Phạm: dharma). Gọi A hàm là “kinh A
hàm” là do thói quen xưa nay của người
Trung quốc.
Ở thời đại Phật giáo nguyên thủy, các
vị đệ tử Phật và tín đồ, thường dùng thể
thơ hoặc những đoạn văn xuôi ngắn gọn,
hoặc dùng phương thức truyền miệng lẫn
nhau, để ghi nhớ và truyền thừa những
giáo pháp đã được nghe đức Phật nói. Nói
cách khác, cái căn cứ ghi nhớ của những
người truyền thừa ấy, chính là giáo thuyết
khái quát của đức Phật. Lại vì các đệ tử
Phật tiếp thu không giống nhau, nên mới
có những tư tưởng khác nhau. Bởi thế,
đến khi giáo đoàn được thành lập, thì giáo
thuyết của đức Phật phải được chỉnh lí và
thống nhất như thế nào, đã trở thành một
việc tất yếu. Kết quả, giáo thuyết của đức
Phật dần dần được đầy đủ hoàn bị, rồi
cũng dần dần phát triển thành một hình
thức văn học nhất định và, cuối cùng, trở
thành Thánh điển. Đó là nguyên do từ
đâu có kinh A hàm.
Kinh A hàm được thành lập vào thời
nào? Vấn đề này phải lần theo thứ tự của
các kì kết tập kinh điển mà bàn, thì mới rõ
được:

1. Sau khi đức Phật nhập diệt, vào mùa
hạ (an cư) đầu tiên, năm trăm vị A la hán
họp tập ở hang đá Thất diệp, phía ngoài
thành Vương xá. Ngài Đại ca diếp được
suy tôn làm Thượng thủ, cử hành kết tập
lần thứ nhất, do ngài A nan tụng lại Pháp
(Kinh), ngài Ưu ba li tụng lại Luật. Đây là
lần kết tập nổi tiếng trong lịch sử và
thường được gọi là“Ngũ bách kết tập”
A HÀM BỘ

A
37
(nghĩa là lần kết tập có năm trăm vị A la
hán tham dự).
2. Sau đức Phật nhập diệt khoảng một
trăm năm, bảy trăm vị tỉ khưu hội họp tại
thành Tì xá li, ngài Da xá được bầu làm
Thượng thủ, cử hành kết tập lần thứ hai.
Lần kết tập này chủ yếu là tụng lại tạng Luật.
Đây cũng là lần kết tập trứ danh và thường
được gọi là“Thất bách kết tập” (cuộc kết
tập có bảy trăm vị tỉ khưu tham dự).
3. Sau đức Phật nhập diệt khoảng hai
trăm ba mươi sáu năm, tức vào thời vua A
dục, ở thành Hoa thị, dưới sự chủ tọa của
ngài Mục kiền liên tử đế tu, cuộc kết tập
lần thứ ba đã được tổ chức và, đến đây, ba
tạng giáo pháp mới được hoàn thành.
4. Sau Phật nhập diệt bốn trăm năm, ở
nước Ca thấp di la, dưới sự hộ trì của vua
Ca nị sắc ca, Hiếp tôn giả và ngài Thế hữu
được suy tôn làm Thượng thủ, cử hành kết
tập lần thứ tư. Lần kết tập này chủ yếu là
làm Luận để giải thích ba tạng.
Tóm lại, kinh A hàm được tụng lại trong
lúc kết tập lần thứ nhất, từ lần kết tập thứ
hai về sau, tức khoảng thế kỉ thứ III trước
Tây lịch, là thời kì kinh A hàm chính thức
được thành lập.
Về hình thức văn học của kinh A hàm,
thì chia làm hai loại: chín thể tài, mười hai
thể tài. Chín thể tài gồm có: Kinh, Trùng
tụng, Kí thuyết, Kệ tụng, Cảm hứng kệ, Như
thị ngữ (Bản sự), Bản sinh, Phương quảng,
Vị tằng hữu pháp. Mười hai thể tài gồm
chín loại trên đây, cộng thêm Nhân duyên,
Thí dụ, Luận nghị, thì thành mười hai thể

tài.
Chín thể tài được thành lập sớm hơn
mười hai thể tài, nhưng về bộ loại văn học
của Thánh điển Phật giáo, thì lấy mười hai
thể tài làm luận cứ nhất định.
Sau đức Phật nhập diệt một trăm năm,
giáo đoàn thống nhất của Phật giáo nguyên
thủy, bị phân hóa thành Thượng tọa bộ và
Đại chúng bộ. Về sau lại chia nhỏ ra thành
hai mươi bộ phái Tiểu thừa và mỗi bộ phái
đều có kinh tạng truyền thừa riêng của mình.
Theo những tư liệu hiện nay cho thấy, lúc
bấy giờ, ít ra cũng còn tồn tại các kinh điển
do Thượng tọa bộ phương Nam, Hữu bộ,
Hóa địa bộ, Pháp tạng bộ, Đại chúng bộ,
Ẩm quang bộ và Kinh lượng bộ truyền.
Nhưng cho đến ngày nay,chỉ có kinh điển
của Thượng tọa bộ phương Nam là được
bảo tồn một cách toàn vẹn, gồm có năm
bộ, viết bằng tiếngPàli, đó là: Trường bộ,
Trung bộ, Tương ứng bộ, Tăng chi bộ và
Tiểu bộ (tức Khuất đà ca a hàm), đây là
năm bộ Nam truyền, cũng gọi là năm A
hàm nam truyền.
Về phương diện Bắc truyền, thì những
kinh điển rời rạc lẻ tẻ của các bộ phái được
gom lại mà làm thành bốn A hàm: Trường
a hàm, Trung a hàm, Tăng nhất a hàm và
Tạp a hàm, viết bằng tiếng Phạm, đây là
bốn bộ A hàm Bắc truyền. Trong đó,
Trường bộ, Trung bộ của Nam truyền tương
đương với Trường a hàm, Trung a hàm của
Bắc truyền, Tương ứng bộ tương đương với
Tạp a hàm, Tăng chi bộ tương đương với
Tăng nhất a hàm.
Ngoài ra, vì năm bộ Nam truyền viết
bằng vănPàli, gần với tiếng nói hằng ngày
ở thời đức Phật hơn, nên thông thường

người ta cho Nam truyền giàu sắc thái
nguyên thủy hơn Bắc truyền. Và cũng vì
thế nên các học giả cận đại, muốn khảo
chứng các tư liệu nguyên thủy, phần nhiều
thích dùng Thánh điển văn Pàliđể đối
chiếu nghiên cứu.
Về phương diện truyền thống, các học
giả Phật giáo Trung quốc, nhất là các học
giả Phật giáo Đại thừa, thường cho kinh A
hàm là kinh điển Tiểu thừa. Bởi vậy, về
mặt giáo lí sử, ở Trung quốc, Nhật bản, các
kinh A hàm trước nay vẫn không được coi
trọng. Mãi đến thời cận đại các nước châu
A HÀM KINH

A
38
Âu mới để tâm nghiên cứu, từ năm 1820
dần dần mới coi trọng và xác nhận: Kinh
A hàm không phải chỉ là kinh điển Tiểu
thừa, mà còn là kinh điển của Phật giáo
nguyên thủy. Nội dung của nó bao hàm cả
thế giới quan, nhân sinh quan và phương
pháp thực tiễn của đức Phật, có nhiều ý
nghĩa và giá trị quan trọng.
Trong bốn A hàm Bắc truyền, thì:
1. Kinh Trường a hàm, gồm 22 quyển,
chia làm bốn phần ba mươi kinh. Các kinh
trong phần thứ nhất nói về đức Phật, phần
thứ hai là kinh điển nói về giáo lí và sự tu
hành, phần thứ ba là những lời luận nạn
của ngoại đạo, phần thứ tư bàn về sự sinh
diệt thành bại của thế giới.
2. Kinh Trung a hàm gồm 60 quyển,
có 222 kinh, đại ý nói rõ bốn đế, mười hai
nhân duyên, ví dụ, những lời nói và việc
làm của đức Phật và các vị đệ tử.
3. Kinh Tăng nhất a hàm gồm 51
quyển, là kinh gom góp các loại pháp số.
Vì kinh này gom thu các pháp số từ một
pháp đến mười một pháp, cho nên gọi là
Tăng nhất (thêm một).
4. Kinh Tạp a hàm gồm 50 quyển, do
góp nhặt các kinh ngắn và lẫn lộn nhiều
thứ mà thành, cho nên gọi là Tạp a hàm.
Năm A hàm Nam truyền và bốn A hàm
Bắc truyền, nội dung chưa hẳn đã hoàn
toàn giống nhau, mà đôi khi cũng có chỗ
hơi khác nhau. A hàm Nam truyền có
thuyết năm phần, A hàm Bắc truyền thì có
hai thuyết bốn phần và năm phần.
Đồ biểu đối chiếu các thuyết như sau:

I. Thuyết năm Nikàya
* Luật nhất thiết thiện kiến vănPàli:
1. Dìgha nikàya.
2. Majjhima nikàya.
3. Saôyutta nikàya.
4. Aíguttara nikàya.
5. Khuddaka nikàya.
II. Thuyết năm A hàm.
* Thiện kiến luật tì bà sa quyển 1:
1. Trường a hàm.
2. Trung a hàm.
3. Tăng thuật đa a hàm.
4. Ương quật đa la a hàm.
5. Khuất đà ca a hàm.
III. Thuyết bốn A hàm năm bộ.
* Luật ngũ phần quyển 30, Luật ma ha
tăng kì quyển 32, Luật tứ phần quyển 54:
1. Trường a hàm.
2. Trung a hàm.
3. Tạp a hàm.
4. Tăng nhất a hàm.
5. Tạp tạng.
IV. Thuyết năm A cấp ma.
* Pháp trụ kí:
1. Trường a cấp ma.
2. Trung a cấp ma.
4. Tương ứng a cấp ma.
3. Tăng nhất a cấp ma.
5. Tạp loại a cấp ma.
V. Thuyết bốn A hàm.
* Hữu bộ tì nại da tạp sự quyển 39:
2. Trường.
3. Trung.
1. Tương.
4. Tăng.
* Tăng nhất a hàm tự phẩm:
3. Trường.
2. Trung.

4. Tạp.
1. Tăng.
* Du già sư địa luận quyển 85:
3. Trường.
2. Trung.
1. Tạp.
A HÀM KINH

A
39
4. Tăng.
* Tuyển tập tam tạng và tạp tạng truyền:
3. Trường.
2. Trung.
4. Tạp.
1. Tăng.
* Kinh Ban nê hoàn:
2. Trường.
1. Trung.
4. Tạp.
3. Tăng.
Bốn kinh A hàm Hán dịch cùng một
bản tiếng Phạm mà dịch khác, và các kinh
Biệt sinh được biểu liệt như sau:
I. Bản Hán dịch đề tên là “Tạp a
hàm” và các bản dịch của các bộ phận
khác được trích lục (kinh Biệt sinh).
1. Kinh Tạp a hàm 50 quyển, Cầu na
bạt đà la đời Lưu Tống dịch.
2. Kinh Biệt sinh Tạp a hàm, 16 hay 20
quyển, đời Hậu Tần, mất tên người dịch.
3. Kinh Tạp a hàm 1 quyển, đời Ngô,
mất tên người dịch.
4. Kinh Phật thuyết thất xứ tam quán 1
quyển (Tạp a hàm quyển 2 và quyển 34),
An thế cao đời Hậu Hán dịch.
5. Kinh Ngũ uẩn giai không 1 quyển (Tạp
a hàm quyển 2) Nghĩa tịnh đời Đường dịch.
6. Kinh Phật thuyết thánh pháp ấn 1
quyển (Tạp a hàm quyển 3) Trúc pháp hộ
đời Tây Tấn dịch.
7. Kinh Phật thuyết pháp ấn 1 quyển
(Tạp a hàm quyển 3) Thí hộ đời Bắc Tống
dịch.
8. Kinh Ngũ ấm thí dụ 1 quyển (Tạp A

Hàm quyển 10) An thế cao đời Hậu Hán
dịch.
9. Kinh Phật thuyết thủy mạt sở phiêu 1
quyển (Tạp a hàm quyển 10) Trúc đàm vô
lan đời Đông Tấn dịch.
10. Kinh Phật thuyết bất tự thủ ý 1 quyển
(Tạp a hàm quyển 11) Chi khiêm đời Ngô
dịch.
11. Kinh Phật thuyết mãn nguyện tử 1
quyển (Tạp a hàm quyển 13) đời Đông Tấn,
mất tên người dịch.
12. Kinh Phật thuyết chuyển pháp luân
1 quyển (Tạp a hàm quyển 15) An thế cao
đời Hậu Hán dịch.
13. Kinh Tam chuyển pháp luân 1 quyển
(Tạp a hàm quyển 15) Nghĩa tịnh đời Đường
dịch.
14. Kinh Phật thuyết tương ứng tương
khả 1 quyển (Tạp a hàm quyển 16) Pháp
cự đời Tây Tấn dịch.
15. Kinh Luân vương thất bảo 1 quyển
(Tạp a hàm quyển 27) Thí hộ đời Bắc Tống
dịch.
16. Kinh Phật thuyết bát chính đạo 1
quyển (Tạp a hàm quyển 28) An thế cao
đời Hậu Hán dịch.
17. Kinh Nan đề thích 1 quyển (Tạp a
hàm quyển 30) Pháp cự đời Tây Tấn dịch.
18. Kinh Phật thuyết mã hữu tam tướng
1 quyển (Tạp a hàm quyển 33) Chi diệu
đời Hậu Hán dịch.
19. Kinh Phật thuyết mã hữu bát thái
thí nhân 1 quyển (Tạp a hàm quyển 33)
Chi diệu đời Hậu Hán dịch.
20. Kinh Phật thuyết giới đức hương 1
quyển (Tạp a hàm quyển 38) Trúc đàm vô
lan đời Đông Tấn dịch.
21. Kinh Phật thuyết giới hương 1 quyển

(Tạp a hàm quyển 38) Pháp hiền đời Bắc
Tống dịch.
22. Kinh Ương quật ma 1 quyển (Tạp a
hàm quyển 38) Trúc pháp hộ đời Tây Tấn
dịch.
23. Kinh Ương quật kế 1 quyển (Tạp a
hàm quyển 38) Pháp cự đời Tây Tấn dịch.
24. Kinh Ương quật ma la 4 quyển (Tạp
a hàm quyển 38) Cầu na bạt đà la đời Lưu
Tống dịch.
A HÀM KINH

A
40
25. Kinh Nguyệt dụ 1 quyển (Tạp a hàm
quyển 41) Thí hộ đời Bắc Tống dịch.
26. Kinh Phạm chí kế thủy tịnh 1 quyển
(Tạp a hàm quyển 44) đời Đông Tấn, mất
tên người dịch.
27. Kinh Đại tam ma nhạ 1 quyển (Tạp
a hàm quyển 44) Pháp thiên đời Bắc Tống
dịch.
28. Kinh Thụ tân tuế 1 quyển (Tạp a
hàm quyển 45) Trúc pháp hộ đời Tây Tấn
dịch.
29. Kinh Tân tuế 1 quyển (Tạp a hàm
quyển 45) Trúc đàm vô lan đời Đông Tấn
dịch.
30. Kinh Giải hạ 1 quyển (Tạp a hàm
quyển 45) Pháp hiền đời Bắc Tống dịch.
31. Kinh Ba tư nặc vương thái hậu băng
trần thổ bộn thân 1 quyển (Tạp a hàm
quyển 46) Pháp cự đời Tây Tấn dịch.
32. Kinh Phóng ngưu 1 quyển (Tạp a
hàm quyển 47) Cưu ma la thập đời Hậu
Tần dịch.
II. Trung a hàm
* Cùng một bản tiếng Phạm nhưng có
hai bản Hán dịch khác nhau:
1. Kinh Trung a hàm 59 quyển, Đàm
ma nan đề đời Phù Tần dịch (đã mất).
2. Kinh Trung a hàm 60 quyển, Tăng
già đề bà đời Đông Tấn dịch (hiện còn).
* Biệt Sinh kinh, có sáu mươi sáu:
1. Kinh Phật thuyết thất tri 1 quyển
(kinh Thiện pháp) Chi khiêm đời Ngô dịch.
2. Kinh Phật thuyết viên sinh thụ 1
quyển (kinh Trú độ thụ) Thí hộ đời Bắc
Tống dịch.

3. Kinh Phật thuyết hàm thủy dụ 1
quyển (kinh Thủy dụ), mất tên người dịch.
4. Kinh Phật thuyết tát bát đa tô li du
nại dã 1 quyển (kinh Thất nhật) Pháp hiền
đời Bắc Tống dịch.
5. Kinh Phật thuyết nhất thiết lưu nhiếp
thủ nhân (kinh Lậu tận) An thế cao đời
Hậu Hán dịch.
6. Kinh Phật thuyết tứ đế (kinh Phân
biệt thánh đế) An thế cao đời Hậu Hán
dịch.
7. Kinh Phật thuyết hằng thủy (kinh
Chiêm ba) Pháp cự đời Tây Tấn dịch.
8. Kinh Pháp hải 1 quyển (kinh Chiêm
ba) Pháp cự đời Tây Tấn dịch.
9. Kinh Phật thuyết hải bát đức 1 quyển
(kinh Chiêm ba) Cưu ma la thập đời Hậu
Tần dịch.
10. Kinh Phật thuyết bản tướng y trí 1
quyển (kinh Bản tế) An thế cao đời Hậu
Hán dịch.
11. Kinh Phật thuyết duyên bản trí 1
quyển (kinh Bản tế), mất tên người dịch.
12. Kinh Phật thuyết luân vương thất
bảo 1 quyển (kinh Thất bảo) Thí hộ đời
Bắc Tống dịch.
13. Kinh Phật thuyết đỉnh sinh vương
cố sự 1 quyển (kinh Tứ châu) Đàm vô sấm
đời Bắc Lương dịch.
14. Kinh Phật thuyết văn đà kiệt vương
1 quyển (kinh Tứ châu) Pháp cự đời Tây
Tấn dịch.
15. Kinh Phật thuyết Tần bà sa la vương
1 quyển (kinh Tần bà sa la vương nghinh
Phật) Pháp hiền đời Bắc Tống dịch.
16. Kinh Phật thuyết thiết thành nê lê
1 quyển (kinh Thiên sứ) Trúc đàm vô lan
đời Đông Tấn dịch.

17. Kinh Phật thuyết diêm la vương ngũ
thiên sứ giả 1 quyển (kinh Thiên sứ) Tuệ
giản đời Lưu Tống dịch.
18. Kinh Phật thuyết cổ lai thế thời 1
quyển (kinh Thuyết bản), mất tên người
dịch.
19. Kinh Đại chính cú vương 1 quyển
(kinh Bì tứ) Pháp hiền đời Bắc Tống dịch.
20. Kinh Phật thuyết a na luật bát niệm
1 quyển (kinh Bát niệm) Chi diệu đời Hậu
Hán dịch.
A HÀM KINH

A
41
21. Kinh Phật thuyết li thụy 1 quyển
(kinh Trưởng lão thượng tôn thụy miên)
Trúc pháp hộ đời Tây Tấn dịch.
22. Kinh Phật thuyết thị pháp phi pháp
1 quyển (kinh Chân nhân) An thế cao đời
Hậu Hán dịch.
23. Kinh Phật thuyết cầu dục 1 quyển
(kinh Uế phẩm) Pháp cự đời Tây Tấn dịch.
24. Kinh Phật thuyết thụ tuế 1 quyển
(kinh Tỉ khưu thỉnh) Trúc pháp hộ đời Tây
Tấn dịch.
25. Kinh Phật thuyết phạm chí kế thủy
tịnh 1 quyển (kinh Thủy tịnh phạm chí),
mất tên người dịch.
26. Kinh Phật thuyết đại sinh nghĩa 1
quyển (kinh Đại nhân) Thí hộ đời Bắc Tống
dịch.
27. Kinh Phật thuyết khổ ấm 1 quyển
(kinh Khổ ấm), mất tên người dịch.
28. Kinh Phật thuyết khổ ấm nhân sự 1
quyển (kinh Khổ ấm) Pháp cự đời Tây Tấn
dịch.
29. Kinh Phật thuyết thích ma nam bản
tứ tử 1 quyển (kinh Khổ ấm) Chi khiêm
đời ngô dịch.
30. Kinh Phật thuyết lạc tưởng 1 quyển
(kinh Tưởng) Trúc pháp hộ đời Hậu Hán
dịch.
31. Kinh Phật thuyết lậu phân bá 1
quyển (kinh Đạt phạm hạnh) An thế cao
đời Hậu Hán dịch.
32. Kinh Phật thuyết a nậu phong 1
quyển (kinh A nô ba) Trúc đàm vô lan đời
Đông Tấn dịch.
33. Kinh Phật thuyết chư pháp bản 1

quyển (kinh Chư pháp bản) Chi khiêm đời
Ngô dịch.
34. Kinh Phật thuyết cù đàm di kí 1
quyển (kinh Cù đàm di) Tuệ giản đời Lưu
Tống dịch.
35. Kinh Phật thuyết chiêm ba tỉ khưu
1 quyển (kinh Chiêm ba) Pháp cự đời Tây
Tấn dịch.
36. Kinh Phật thuyết phục dâm 1 quyển
(kinh Hành dục) Pháp cự đời Tây Tấn dịch.
37. Kinh Phật thuyết ma nhiễu loạn 1
quyển (kinh Hàng ma), mất tên người dịch.
38. Kinh Tệ ma thí mục liên 1 quyển
(kinh Hàng ma) Chi khiêm đời Ngô dịch.
39. Kinh Phật thuyết lại tra hòa la 1
quyển (kinh Lại tra hòa la) Chi khiêm đời
Ngô dịch.
40. Kinh Phật thuyết hộ quốc 1 quyển
(kinh Lại tra hòa la) Pháp hiền đời Bắc Tống
dịch.
41. Kinh Phật thuyết đế thích sở vấn 1
quyển (kinh Thích vấn) Pháp hiền đời Bắc
Tống dịch.
42. Kinh Phật thuyết số 1 quyển (kinh
Toán số mục kiền liên) Pháp cự đời Tây
Tấn dịch.
43. Kinh Phạm chí át ba la diên vấn
chủng tôn (kinh A nhiếp hòa) Trúc đàm
vô lan đời đông tấn dịch.
44. Kinh Phật thuyết tu đạt 1 quyển
(kinh Tu đạt đá) Cầu na tì địa đời Tiêu Tề
dịch.
45. Kinh Phật thuyết trưởng giả thí bảo
1 quyển (kinh Tu đạt đá) Pháp thiên đời
Bắc Tống dịch.
46. Kinh Phật thuyết tam qui ngũ giới từ
tâm yếm li công đức 1 quyển (kinh Tu đạt
đá), mất tên người dịch.

47. Kinh Phật vị hoàng trúc viên lão bà
la môn thuyết học 1 quyển (kinh Hoàng lư
viên), mất tên người dịch.
48. Kinh Phạm ma du 1 quyển (kinh
Phạm ma) Chi khiêm đời Ngô dịch.
49. Kinh Phật thuyết tôn thượng 1 quyển
(kinh Thích trung thiền thất tôn) Trúc pháp
hộ đời Tây Tấn dịch.
50. Kinh Phật thuyết đâu điều (kinh Anh
vũ), mất tên người dịch.
51. Kinh Phật thuyết anh vũ 1 quyển
(kinh Anh vũ) Cầu na bạt đà la đời Lưu
Tống dịch.
A HÀM KINH

A
42
52. Kinh Phật vị thủ ca trưởng giả thuyết
nghiệp báo sai biệt 1 quyển (kinh Anh vũ)
Cù đàm pháp trí đời Tùy dịch.
53. Kinh Phân biệt thiện ác nghiệp báo
ứng 2 quyển (kinh Anh vũ) Thiên tức tai
đời Bắc Tống dịch.
54. Kinh Phật thuyết ý 1 quyển (Tâm
kinh) Trúc pháp hộ đời Tây Tấn dịch.
55. Kinh Phật thuyết ứng pháp 1 quyển
(kinh Thụ pháp) Trúc pháp hộ đời Tây Tấn
dịch.
56. Kinh Phật thuyết phân biệt bố thí 1
quyển (kinh Cù đàm di) Thí hộ đời Bắc Tống
dịch.
57. Kinh Phật thuyết tức tránh nhân
duyên 1 quyển (kinh Chu na) Thí hộ đời
Bắc Tống dịch.
58. Kinh Phật thuyết nê lê 1 quyển (kinh
Si tuệ địa) Trúc đàm vô lan đời Đông Tấn
dịch.
59. Kinh Phật thuyết trai (phụ Phật
thuyết trai kinh khoa chú) 1 quyển (kinh
Trì trai) Chi khiêm đời Ngô dịch.
60. Kinh Phật thuyết ưu bà di đọa xá ca
1 quyển (kinh Trì trai), mất tên người dịch.
61.KinhPhâ tthuyê tba tquantrai1quyê n
(kinhTrìtrai)Thưcư kinhthanhđơ iLưuTô n
g
dịch.
62.KinhPhâ tthuyê ttìmatu c1quyê n
(kinhTìmanatu)Câ unaba tđa lađơ iLưu
Tô ngdịch.
63.KinhPhâ tthuyê tba lamôntư mê nh
chunga iniê mbâ tli1quyê n(kinhA isinh)
Anthê caođơ iHâ uHa ndịch.

64.KinhPhâ tthuyê tthâ pchicưsĩba t
tha nhnhân1quyê n(kinhBa ttha nh)An
thê caođơ iHâ uHa ndịch.
65.KinhPhâ tthuyê tta kiê n1quyê n
(Kiê nkinh),mâ ttênngươ idịch.
66.KinhPhâ tthuyê ttiê ndu 1quyê n
(kinhTiê ndu ),mâ ttênngươ idịch.
*Phânloa inô idungkinhTrungaha m
(Tăng triệu): gồm 5 tụng 18 phẩm 22 kinh
60 quyển.
1. Tụng đầu... năm phẩm rưỡu... sáu
mươi tư kinh... 12 quyển.
2. Tiểu thổ thành tụng... bốn phẩm rưỡi...
ba mươi lăm kinh... 16 quyển.
3. Niệm tụng... một phẩm rưỡi... năm
mươi hai kinh... 9 quyển.
4. Phân biệt tụng... hai phẩm, hai nửa
phẩm... ba mươi lăm kinh... 11 quyển.
5. Tụng cuối... ba phẩm rưỡi... ba mươi
sáu kinh... 12 quyển.
III. Trường a hàm - kinh Biệt sinh:
1. Kinh Thất Phật 1 quyển (Phần đầu
của kinh Đại bản duyên) Pháp thiên đời Bắc
Tống dịch.
2. Kinh Tì bà thi Phật 2 quyển (phần
sau của kinh Đại bản duyên) Pháp thiên
đời Bắc Tống dịch.
3. Kinh Phật ban nê hoàn 2 quyển (kinh
Du hành) Bạch pháp tổ đời Tây Tấn dịch.
4. Kinh Đại ban niết bàn 3 quyển (kinh
Du hành) Pháp hiển đời Đông Tấn dịch.
5. Kinh Ban nê hoàn 2 quyển (kinh Du
hành) đời Đông Tấn, mất tên người dịch.
6. Kinh Đại kiên cố bà la môn duyên
khởi 2 quyển (kinh Điển tôn) Thi hộ đời
Bắc Tống dịch.
7. Kinh Nhân tiên 1 quyển (kinh Xà ni
sa) Pháp hiền đời Bắc Tống dịch.

8. Kinh Bạch y kim chàng nhị bà la môn
duyên khởi 2 quyển (kinh Tiểu duyên) Thí
hộ đời Bắc Tống dịch.
9. Kinh Ni câu đà phạm chí 2 quyển
(kinh Tán đà na) Thí hộ đời Bắc Tống
dịch.
10. Kinh Đại tập pháp môn 2 quyển (kinh
Chúng tập) Thí hộ đời Bắc Tống dịch.
11. Kinh Trường a hàm thập báo pháp
(kinh Thập thượng) An thế cao đời Hậu
Hán dịch.
12. Kinh Nhân bản dục sinh 1 quyển (kinh
A HÀM KINH

A
43
Đại duyên phương tiện) An thế cao đời Hậu
Hán dịch.
13. Kinh Thi ca la việt lục phương lễ 1
quyển (kinh Thiện sinh) An thế cao đời
Hậu Hán dịch.
14. Kinh Tín Phật công đức 1 quyển
(kinh Tự hoan hỉ) Pháp hiền đời Bắc Tống
dịch.
15. Kinh Đại tam ma nhạ 1 quyển (kinh
Đại hội) Pháp thiên đời Bắc Tống dịch.
16. Kinh Phật khai giải phạm chí a bạt 1
quyển (kinh A ma trú) Chi khiêm đời Ngô
dịch.
17. Kinh Phạm võng lục thập nhị kiến 1
quyển (kinh Phạm động) Chi khiêm đời Ngô
dịch.
18. Kinh Tịch chí quả 1 quyển (kinh Sa
môn quả) Trúc đàm vô lan đời Đông Tấn
dịch.
19. Kinh Đại lâu thán 6 quyển (kinh
Thế kí) Pháp cự, Pháp lập đời Tây Tấn dịch.
20. Kinh Khởi thế (kinh Thế kí) Xà na
quật đa đời Tùy dịch.
21. Kinh Khởi thế nhân bản 10 quyển
(kinh Thế kí) Đạt ma cấp đa đời Tùy dịch.
IV. Tăng nhất a hàm - kinh Biệt sinh:
1. Kinh A la hán cụ đức 1 quyển (phẩm
đệ tứ Đệ tử, phẩm đệ ngũ Tỉ khưu ni, phẩm
đệ lục thanh tín sĩ, phẩm đệ thất thanh tín
nữ, là cùng bản tiếngPhạm) Pháp hiền đời
Bắc Tống dịch.
2. Kinh Tứ nhân xuất hiện thế gian 1
quyển (cùng bản tiếng Phạm với phẩm Tứ
ý đoạn) Cầu na bạt đà la đời Lưu Tống
dịch.

3. Kinh Ba tư nặc vương thái hậu băng
trần thổ bộn thân 1 quyển (cùng bản tiếng
Phạm với phẩm Tứ ý đoạn) Pháp cự đời
Tây Tấn dịch.
4. Kinh Tu ma đề nữ 1 quyển (cùng
bản phẩm Tu đà) Chi khiêm đời Ngô dịch.
5. Kinh Cấp cô trưởng giả nữ đắc độ
nhân duyên 1 quyển (cùng bản phẩm Tu
đà) Thí hộ đời Bắc Tống dịch.
6. Kinh Tam ma kiệt 1 quyển (cùng bản
phẩm Tu đà) Trúc luật viêm đời Ngô dịch.
7. Kinh Bà la môn tị tử 1 quyển (cùng
bản phẩm Tăng thượng) An thế cao đời Hậu
Hán dịch.
8. Kinh Thực thí hoạch ngũ phúc báo 1
quyển (cùng bản phẩm Thiện tụ) đời Đông
Tấn, mất tên người dịch.
9. Kinh Tần tì sa la vương nghệ Phật
cúng dường 1 quyển (cùng bản phẩm Đẳng
kiến) Pháp cự đời Tây Tấn dịch.
10. Kinh Trưởng giả tử lục quá xuất gia
1 quyển (cùng bản phẩm Tà tụ) Tuệ giản
đời Lưu Tống dịch.
11. Kinh Ương quật ma 1 quyển (cùng
bản phẩm Lực) Trúc pháp hộ đời Tây Tấn
dịch.
12. Kinh Ương quất kế 1 quyển (cùng
bản phẩm Lực) Pháp cự đời Tây Tấn dịch.
13. Kinh Lực sĩ di sơn 1 quyển (cùng
bản phẩm Bát nạn) Trúc pháp hộ đời Tây
Tấn dịch.
14. Kinh Tứ vị tằng hữu pháp (cùng bản
phẩm Bát nạn) Trúc pháp hộ đời Tây Tấn
dịch.
15. Kinh Xá lợi phất ma ha mục liên du
tứ cù 1 quyển (cùng bản phẩm Mã vương)
Khang mạnh tường đời Hậu Hán dịch.
16. Kinh Thất phật phụ mẫu tính tự 1

quyển (cùng bản phẩm Thập bất thiện) đời
Tào Ngụy, mất tên người dịch.
17. Kinh Phóng ngưu 1 quyển (cùng bản
phẩm Phóng ngưu) Cưu ma la thập đời Hậu
Tần dịch.
18. Kinh Duyên khởi 1 quyển (cùng bản
phẩm Phóng ngưu) Huyền trang đời Đường
dịch.
19. Kinh Thập nhất tưởng tư niệm Như
lai 1 quyển (cùng bản phẩm Lễ tam bảo)
Cầu na bạt đà la đời Lưu Tống dịch.
20. Kinh Tứ nê lê 1 quyển (cùng bản
A HÀM KINH

A
44
phẩm lễ Tam bảo) Trúc đàm vô lan đời
Đông Tấn dịch.
21. Kinh A na bân khâu hóa thất tử 1
quyển (cùng bản phẩm Phi thường) An thế
cao đời Hậu Hán dịch.
22. Kinh Ngọc da nữ 1 quyển (cùng bản
phẩm Phi thường) đời Tây Tấn, mất tên
người dịch.
23. Kinh Ngọc da 1 quyển (cùng bản
phẩm Phi thường) Trúc đàm vô lan đời
Đông Tấn dịch.
24. Kinh A sắc đạt 1 quyển (cùng bản
phẩm Phi thường) Cầu na bạt đà la đời Lưu
Tống dịch.
25. Kinh Đại ái đạo ban niết bàn 1 quyển
(cùng bản phẩm Đại ái đạo ban niết bàn)
Tuệ giản đời Lưu Tống dịch.
26. Kinh Phật mẫu ban nê hoàn 1 quyển
(cùng bản Đại ái đạo ban niết bàn) Bạch
pháp tổ đời Tây Tấn dịch.
27. Kinh Xá vệ quốc vương thập mộng
1 quyển (cùng bản phẩm Đại ái đạo ban
niết bàn) đời Tây Tấn, mất tên người dịch.
28. Kinh Quốc vương bất lê tiên nê thập
mộng 1 quyển (cùng bản phẩm Đại ái đạo
ban niết bàn) Trúc đàm vô lan đời Đông
Tấn dịch.
[X. kinh Ban nê hoàn Q.hạ; Xuất tam
tạng kí tập Q.9; Huyền ứng âm nghĩa Q.23;
Nguyên thủy Phật giáo thánh điển chi tập
thành (Ấn thuận)]. (xt. A Hàm, Kết Tập).
A HÀM THỜI
Còn gọi là Lộc uyển thời. Là thời thứ
hai trong năm thời phán giáo của tông Thiên
thai. Chỉ cho thời gian sau khi đức Phật

thành đạo hai mươi mốt ngày, trước hết
đức Phật đến vườn Lộc dã, sau Ngài đi khắp
mười sáu nước lớn, đối với những người
căn cơ nhỏ bé, tuyên thuyết giáo pháp Tiểu
thừa, trong mười hai năm. Vì trong khoảng
thời gian đó, các kinh được thuyết giảng là
kinh A hàm, cho nên mới gọi là thời A
hàm; lại vì nơi đầu tiên mà đức Phật thuyết
pháp trong thời kỳ này là ở vườn Lộc dã,
cho nên cũng gọi làthời Lộc uyển.
A HIÊU
Dụng ngữ của Phật giáo Nhật bản. Tịnh
độ tông và Thời tông ở Nhật bản, đối với
các vị tăng lữ quá cố, ngoài pháp húy ra,
còn tặng thêm A hiệu. Nói đủ là A di đà
Phật hiệu, A di đà Phật danh. Tức ngoài
tên chữ của vị tăng lữ ra, lại còn thêm chữ
“A” được nói tắt từ A di đà Phật, gọi là A
hiệu. Khởi đầu từ Tuấn thừa phòng Trùng
nguyên (1121 - 1206) ở chùa Đông đại, Nhật
bản, sau khi nghe ngài Pháp nhiên nói pháp,
Trùng nguyên phát nguyện, lúc chết rồi,
nếu đến cung vua Diêm ma, khi bị hỏi tên
thì nói Phật hiệu A di đà Phật. Do đó, bài vị
của Trùng nguyên được viết là “Đại khuyến
tiến thượng nhân na mô a di đà Phật”. Về
sau, na mô A di đà Phật còn được gọi là
Không a di đà, Pháp a di đà, rồi chẳng bao
lâu, lại nói tắt là Không a, Pháp a, tông tịnh
độ và thời tông cũng noi theo cách gọi tắt
ấy. [X. Hắc cốc thượng nhân truyện; Pháp
nhiên thượng nhân hành trạng họa đồ Q.14].
A HÔ
Phạm:Ahù. Dịch ý: lạ thay! Là từ khen
ngợi. [X. Phiên dịch danh nghĩa tập Q.5].
A HÔ ĐỊA NGỤC
Là một địa ngục nhỏ trong mười tiểu
địa ngục phụ thuộc vào địa ngục A tị. Còn

gọi là A phù địa ngục. Địa ngục A tị cũng
gọi là địa ngục Vô gián, là địa ngục thứ
tám trong tám địa ngục lớn, những chúng
sinh rơi vào địa ngục này thì phải chịu
khổ liên miên, không có lúc nào gián đoạn.
A HÀM THỜI

A
45
Cứ theo kinh Khởi thế nhân bản quyển 4
phẩm Địa ngục chép, thì địa ngục A tì chi
(A tị), ngoài mười sáu địa ngục nhỏ phụ
thuộc vây quanh ra, còn có mười tiểu địa
ngục nữa, trong đó, ngục thứ ba là địa ngục
A hô. Chúng sinh trong địa ngục này, khi
bị khổ não bức thiết quá thì kêu: “A hô!
A hô!” một cách rất đau đớn, vì thế gọi là
địa ngục A hô. Chúng sinh ở địa ngục này
và chúng sinh ở các địa ngục nhỏ khác,
đều phải chịu những nỗi khổ triền miên,
không thể tả được, và số năm chịu khổ
thì dài dằng dặc mà trong kinh dùng thí
dụ là “hết hai mươi hộc hạt vừng (mè)”,
đồng thời, còn gấp bội con số ấy để miêu
tả quả báo sống lâu mà chịu khổ của các
chúng sinh trong địa ngục A hô và chín
địa ngục nhỏ khác. [X. luận Du già sư địa
Q.4; luận A tì đạt ma tạng hiển tông Q.12;
Chư kinh yếu tập Q.18; Pháp uyển châu
lâm Q.7].
A HÔ HẰNG HÀ SƠN
Phạm, Pàli: Ahogagà. Còn gọi là A
phu sơn, A hu hằng hà sơn, A hưu hà sơn.
Là ngọn núi mà ngài Tam phù đà thương
na hòa tu (Phạm:Sambhùta Sàịavàsi) cư
trú trong thời kết tập kinh điển lần thứ hai.
Đương lúc “Mười điều phi pháp” dấy lên,
ngài Da xá (Pàli: Yasa Kàkaịđaputta)
lên trên núi thăm ngài Tam phù đà, rồi hai
người cùng phát khởi cuộc vận động chống
lại “mười điều phi pháp”. Trong luật Ngũ
phần có nói “Tam phù đà ở trên núi A
phù”. Cứ theo Nhất thiết thiện kiến (Pàli:
Samantapàsàdikà) bảnPàli chép, thì ngài

Mục kiền liên tử đế tu (Pàli: Moggaliputta
Tissa) đã từng ở núi này và vua A dục cho
người lên đón ngài về thủ đô Hoa thị thành
(Phạm:Pàtaliputra). Lại trong Thiện kiến
luật tì bà sa quyển 2 cũng từng đề cập đến
núi A hưu hà.
A HỒNG
Chữ Tất đàm (a hùô). A là mẹ của
tất cả chữ trong Phạm ngữ, là thể của hết
thảy tiếng, là tiếng mở miệng đầu tiên. Hồng
là tiếng ngậm miệng, tức là ý chung cục.
Lại vì chữ A có nghĩa “vốn chẳng sinh”,
chữ Hồng có nghĩa “hủy phá”, cho nên,
Mật giáo phần nhiều dùng chữ A để biểu
thị lí thể phát sinh của vạn hữu, và chữ
Hồng biểu thị trí đức qui thú của vạn pháp;
hợp cả hai chữ lại thì đầy đủ cái lí rất sâu xa
vi diệu. Trong Mật giáo, hai chữ này cũng
biểu thị cái đức của Lí pháp thân và Trí
pháp thân trong Mạn đồ la thuộc hai bộ
Kim cương, Thai tạng. Ngoài ra, còn nhiều
ý nghĩa tương đối quan trọng:
1. A là chủng tử của Đại nhật Như lai,
Hồng là chủng tử của Kim cương tát đỏa.
2. A là chủng tử của kinh Đại nhật,
Hồng là chủng tử của kinh Kim cương đính.
3. Hai chữ A, Hồng là hơi thở ra thở
vào, biểu thị hết thảy chúng sinh đều có đủ
tính đức tự chứng (A) và hóa tha (Hồng).
4. A là nghĩa tâm bồ đề, Hồng là nghĩa
Niết bàn, vì thế, cùng một lúc, nói AHồng
tức biểu thị tâm bồ đề và Niết bàn.
5. Dùng hoa sen thí dụ chữ A, biểu thị
quả Tất địa, dùng nước thí dụ chữ Hồng,
biểu thị nhân tu hành khiến cho chữ A thành
tựu. [X. kinh Đại nhật Q.3 phẩm Thành tựu
tất địa; Đại nhật kinh sớ Q.7, Q.10; Đại nhật
kinh nghĩa thích Q.5].

A KHẮC BA - AKBAR, JALAØL UD-DÌN
MUHAMMAD (1542 - 1605)
Là Hoàng đế đời thứ 3 của đế quốc Ấn
độ Mông ngột nhi (Magul) vào thế kỉ thứ
XVI. Ông chú tâm dốc sức vào việc mở
rộng biên cương, thống nhất Ấn độ, đồng
thời, chinh phục đại bộ phận lãnh thổ A
A KHẮC BA - AKBAR, JALAØL UD-DÌN MUHAMMAD

A
46
phú hãn, hoàn thành đế quốc Mông ngột
nhi. A khắc ba, đối với các tôn giáo, thi
hành chính sách rộng lượng, dung hợp và
tiếp nhận tất cả các tôn giáo vốn kì thị lẫn
nhau, như: Ấn độ giáo, Kì na giáo, Y tư lan
giáo, Thiên giáo, Cơ đốc giáo v.v... và hết
sức bảo hộ, tưởng thưởng văn học và nghệ
thuật.
A KÌ ĐA SÍ XÁ KHÂM BÀ LA
......
Phạm: Ajitakezakambala, Pàli:
Ajitakesakambala. Là một trong sáu phái
ngoại đạo của Ấn độ đời xưa, một trong
mười thầy ngoại đạo. Còn gọi là A thị đa kê
xá cam bạt la, A chi la sí xá cam bà la, A di
đà sí xá hân bà la, A phù đà sí xá kim phi la,
Kê xá kim pha lê. Gọi tắt là A kì đa. Dịch ý
làVô thắng phát hạt .(có tóc
màu vàng sẫm không ai hơn). Là một phái
rất có thế lực trong Bà la môn giáo ở trung
Ấn độ vào thời đại đức Phật. Cứ theo kinh
Đại ban niết bàn (bản Bắc) quyển 19,
Trường a hàm quyển 17 kinh Sa môn quả,
Trường bộ vănPàli kinh Sa môn chép, thì
học thuyết của phái ngoại đạo này chủ
trương cả tâm lẫn vật đều tiêu diệt hết,
không nhận có thiện ác họa phúc, nhân
duyên quả báo, quá khứ vị lai v.v... mà chỉ
chủ trương tận hưởng các thú vui ở đời
hiện tại, tức cũng như Đoạn diệt luận, Duy
vật luận, Cảm giác luận, Khoái lạc thuyết
trong phái ngoại đạo Thuận thế. Song, lại
cứ theo Duy ma kinh lược sớ quyển 4, Chú
duy ma kinh quyển 3, Hi lân âm nghĩa quyển
9 v.v... nói, thì phái này là một trong các

phái ngoại đạo khổ hạnh, chủ trương đời
này chịu khổ là cái nhân của sự sung sướng
ở đời sau, cho nên mặc áo rách, xõa tóc,
phơi mình ngoài nắng, làm mọi thứ khổ
hạnh. [X. kinh Tạp a hàm Q.35; kinh Tịch
chí quả; Phiên dịch danh nghĩa tập Q.5;
Tuệ lâm âm nghĩa Q.26].
A KÌ NI
Phạm:Agni.
I. A kì ni. Hỏa thần trong Bà la môn
giáo của Ấn độ. Còn gọi là A nga na, Ác kì
ni. Dịch ý là lửa. Cứ theo Lê câu phệ đà
chép, thì nguồn gốc hoặc hình thức tồn tại
của thần lửa có ba loại, tức trong ba cõi, ở
cõi trời là thái dương, ở cõi không là ánh
chớp, ở cõi đất là lửa tế lễ. Đây là mầm
mống của tư tưởng về ba thần trong Ấn
Độ giáo là Phạm thiên, Tì thấp nô và Thấp
bà. Trong Lê câu phệ đà, đặc biệt các bài ca
tán tụng thần lửa đã chiếm một phần trong
toàn bộ năm phần của các bài ca tán, chỉ
đứng sau Nhân đà la. Khi tế tự, thần lửa có
khả năng đưa các phẩm vật cúng tế đi phân
phát cho các thần, vì thế, thần lửa được coi
là sứ giả giữa các thần và người. Trừ loài
người và cầm thú ra, thần lửa cũng tồn tại
khắp trong các thực vật và trong nước;
ngoài sự tế lễ theo phép tắc nhất định, thần
lửa còn được cúng tế vào những dịp sinh
nhật, sang nhà mới và kết hôn. Toàn thân
màu hồng, phát ra ánh sáng như mặt trời,
sắc mặt mầu sữa, không đầu không chân,
hoặc ba đầu bảy lưỡi, có mặt khắp mười
phương, mắt vàng, nghìn mắt v.v... Trong
các thần, mối quan hệ giữa loài người và
Thần lửa A Kì Ni
A KÌ ĐA SÍ XÁ KHÂM BÀ LA

A
47
thần lửa gần gũi nhất, có khả năng phá trừ
bóng tối, đốt hết những vật nhơ bẩn, hàng
ma trừ quái, cũng được coi là “người tiêu
diệt loài La sát (ác ma)”. Ngoài ra, có thể
ban ân cho những người sùng bái và giải
cứu nguy nan.
II. A kì ni. Tức là nước A kì ni, một
nước xưa ở vùng Tây vực. Cũng gọi là Ô kì
quốc, Yên kì quốc. Phía đông giáp Cao
xương, phía tây giáp Cưu tư. Nay tức là vùng
đất Khách lạt sa nhĩ (Karashahr), về phía
đông bắc con đường ở nam núi Thiên sơn
thuộc Tân cương. (xt. A Kì Ni Quốc).
A KÌ NI QUỐC
A kì ni, Phạm Agni, hoặc Akni. Tên
một nước xưa ở vùng Tây vực. Còn gọi là
Ô kì quốc, Ô di quốc, Yên kì quốc, Anh di
quốc. Đông giáp Cao xương, tây giáp Cưu
tư, lấy Khách lạt sa nhĩ (Karashahr) ở phía
đông bắc con đường nam núi Thiên sơn
thuộc Tân cương hiện nay làm trung tâm.
Đại đường tây vực kí quyển 1 chép, nước A
kì ni chiều đông tây dài hơn sáu trăm dặm,
chiều nam bắc rộng hơn bốn trăm dặm, đô
thành chu vi sáu, bảy dặm, có núi bao chung
quanh, đường sá hiểm trở, dễ phòng thủ,
các dòng suối chảy giao nhau, dẫn nước
vào ruộng, sản xuất các thực vật như lúa
nước, lúa mì, táo, nho, lê v.v... Khí hậu ôn
hòa, phong tục thuần phác, văn tự dùng
chữ Ấn độ. Người trong nước khỏe mạnh
nhưng ít mưu lược, luật pháp không nghiêm
túc. Có hơn mười ngôi chùa, tăng chúng
hơn hai nghìn người, học tập giáo nghĩa
Tiểu thừa của Thuyết nhất thiết hữu bộ,

kinh giáo luật nghi, đại khái đều theo Ấn
độ. Vì tên nước A kì ni là do từ các tên Yên
kì, Ô kì, hàm ý là lửa, nên ngài Huyền trang
mới theo tiếng Phạm agni (lửa) mà dịch
âm là A kì ni. [X. Cao tăng Pháp hiển truyện;
Phiên dịch danh nghĩa tập Q.7; Tuệ lâm
âm nghĩa Q.82; Hán thư tây vực truyện thứ
66 phần dưới; Hậu hán thư tây vực truyện
thứ 78; S. Beal: Buddhist Records of The
Western World, Vol.I; T. Watters: On
Yuan Chwang, Vol.I].
A LA CA HOA
A la ca, Phạm: Arka. Còn gọi là A ca
hoa, Át-ca hoa. Dịch ý là hoa trắng. Sinh
sản ở Ấn độ, lá to, người Ấn độ phần nhiều
lấy lá cây này để dùng vào việc tế tự. Tên
thường là màdàr, tên khoa học là
Calotropis gigantea, hoặc asclepias
gigantea. [X. luận Du già sư địa Q.44; Tuệ
lâm âm nghĩa Q.45; Phiên dịch danh nghĩa
tập Q.8].
A L A HÁN
Phạm: Arhat, Pàli: Arahant. Là một
trong bốn quả Thanh văn, một trong mười
hiệu của Như lai. Còn gọi là A lư hán , A la
ha, A ra ha, A lê ha, Át ra hạt đế, gọi tắt là
La hán, Ra ha. Dịch ý lá Ứng, ứng cúng,
ứng chân, sát tặc, bất sinh, vô sinh, vô học,
chân nhân. Chỉ bậc Thánh đã dứt hết hai
hoặc Kiến, Tư trong ba cõi, chứng được
tận trí, xứng đáng nhận lãnh sự cúng dường
của người đời. Quả này chung cả Đại thừa
và Tiểu thừa, song thông thường đều giải
thích theo nghĩa hẹp, mà chuyên chỉ quả
vị cao nhất chứng được trong Phật giáo Tiểu
thừa. Nếu nói theo nghĩa rộng, thì chỉ riêng
cho quả tối cao trong cả Phật giáo Đại thừa
và Tiểu thừa.

Cứ theo luận Thành duy thức quyển 3
chép, thì A la hán là quả vị vô học thông
cả ba thừa, cho nên là tên gọi khác của đức
Phật, cũng tức là một trong mười hiệu của
Như lai. Còn cứ theo luận Câu xá quyển
24, thì A la hán là một trong bốn quả
Thanh văn (Tứ sa môn quả), là quả cao
A L A HÁN

A
48
nhất của Tiểu thừa. Có thể được chia làm
hai loại:
1. A la hán hướng, chỉ những người vẫn
còn ở giai đoạn tu hành mà xu hướng tới
quả vị A la hán.
2. A la hán quả, chỉ các bậc Thánh đã
đoạn trừ hết thảy mọi phiền não, được tận
trí và nhận lãnh sự cúng dường của người
đời. Những người đã chứng được quả vị này,
thì bốn trí dung thông vô ngại và không
còn pháp nào phải học nữa, vì thế gọi là
Vô học, Vô học quả, Vô học vị; nếu lại
hoàn thành tám Thánh đạo từ vô học
chính kiến đến vô học chính định, và mười
pháp vô lậu vô học giải thoát, vô học chính
trí v.v.. thì gọi là Thập vô học chi. (Mười
chi vô học).
Về nghĩa của từ A la hán, cứ theo luận
Đại trí độ quyển 3, Đại thừa nghĩa chương
quyển 37 phần đầu, Phiên dịch danh nghĩa
tập quyển 1, quyển 2, nêu ra ba nghĩa là sát
tặc (giết giặc), bất sinh, ứng cúng, gọi là ba
nghĩa A la hán, từ xưa đến nay, thuyết này
thường thấy nhất. Tức là:
1.Sát tặc (giết giặc): giặc, chỉ các hoặc
Kiến và Tư. A la hán có khả năng đoạn trừ
các hoặc Kiến, Tư trong ba cõi; cho nên
gọi là giết giặc.
2.Bất sinh, tức vô sinh. A la hán chứng
vào Niết bàn, không còn chịu sinh lại trong
ba cõi nữa, cho nên gọi là bất sinh.
3. Ứng cúng, A la hán đã được lậu tận,
dứt trừ tất cả phiền não, xứng đáng lãnh
nhận sự cúng dường của người và trời, cho
nên gọi là Ứng cúng. Phạmarhan là chủ

từ số ít của chữ Phạmarhat (A la hán),
dịch ý là nhận sự cúng dường, nhận sự tôn
kính, vì thế, trong ba nghĩa kể trên, nghĩa
ứng cúng tương đối thích hợp hơn cả. Ngoài
ra, trong Đại thừa nghĩa chương quyển 20
phần cuối, ngài Tuệ viễn dùng bốn nghĩa
ứng hóa hết thảy chúng sinh, dứt hết các
hoặc, để giải thích A la hán. Lại Thiện kiến
luật tì bà sa quyển 4 thì nêu ra giải nghĩa về
năm loại A la hán, như bẻ nát nan hoa
bánh xe ba cõi, xa lìa tất cả nghiệp ác, không
che giấu v.v...
Lại nói về chủng loại A la hán, thì A la
hán trong bốn quả Thanh văn, tùy sự khác
nhau về căn tính bén nhạy hay chậm lụt,
mà có thể chia làm sáu loại. Cứ theo luận
Tạp a tì đàm tâm quyển 5, luận Câu xá
quyển 25, thì đó là:
1.Thoái pháp A la hán, cũng gọi Thoái
tướng A la hán, chỉ những người mới chỉ
gặp một chút ác duyên đã dễ dàng đánh
mất quả vị đã chứng được.
2.Tư pháp A la hán, cũng gọi Tử tướng
A la hán, chỉ những người vì lo sợ sẽ mất
quả vị mà nghĩ đến việc tự sát.
3.Hộ pháp A la hán, cũng gọi Thủ
tướng A la hán, chỉ những người có khả
năng giữ gìn mà không để mất quả vị.
4.An trụ pháp A la hán, cũng gọi là
Trụ tướng A la hán, chỉ những người không
lui cũng không tiến, mà ở yên nơi quả vị.
5.Kham đạt pháp A la hán, cũng gọi
là Khả tiến tướng A la hán, chỉ những người
có khả năng tiến tới nhanh chóng mà đạt
đến pháp bất động.
6.Bất động pháp A la hán, cũng gọi là
Bất hoại tướng A la hán, chỉ những người
vĩnh viễn không đánh mất pháp đã chứng

được.
Trong sáu loại A la hán được tường thuật
ở trên, năm loại trước là những người độn
căn, cho nên được Thời giải thoát hoặc Thời
ái tâm giải thoát, còn loại sau cùng là thuộc
những người lợi căn, cho nên được Bất thời
giải thoát hoặc Bất động tâm giải thoát. Nói
cách rõ ràng hơn, nếu gặp được nhân duyên
tốt mà vào định giải thoát thì gọi làThời
giải thoát, còn bất cứ lúc nào cũng có thể
vào định, mà không cần phải đợi chờ một
nhân duyên đặc biệt nào mới được giải thoát,
thì gọi làBất thời giải thoát. Lại những
A L A HÁN

A
49
người tự mình khéo giữ gìn quả A la hán
đã chứng được và giải thoát mọi phiền não,
thì gọi làThời ái tâm giải thoát, còn những
người đã giải thoát rồi không bị phiền não
quấy rối trở lại, làm mất quả vị, thì gọi là
Bất động tâm giải thoát. Ngoài ra, Bất động
pháp A la hán, vì sự hình thành lợi căn,
nên lại chia làm hai loại, đó là:
1. Những người bẩm sinh là bất động
chủng tính, gọi là Bất thoái pháp A la hán,
Bất thoái tướng A la hán.
2. Những người nhờ tu hành tinh tiến
mà đạt đến pháp bất động, gọi là Bất động
pháp A la hán. Hai loại này cộng với năm
loại thuật ở trên thành là bảy loại A la hán.
Nếu lại thêm Duyên giác và Phật nữa, thì
gọi chung là chín loại A la hán, hoặc gọi là
chín Vô học. Lại nữa, kinh Trung A hàm
quyển 30, luận Thành thật quyển 1, đem
Tuệ giải thoát, Câu giải thoát thay cho Duyên
giác và Phật mà thành chín Vô học. Trong
đó, A la hán dùng sức trí tuệ để giải thoát
phiền não, thì gọi là Tuệ giải thoát A la
hán. Nếu A la hán đã được định Diệt tận,
mà cả hai phương diện tâm và tuệ đều được
giải thoát, thì gọi là Câu giải thoát A la hán.
Hai loại này, nếu lại thêm Vô nghi giải thoát
A la hán (những người trong Câu giải thoát
thông suốt tất cả văn nghĩa mà được bốn
vô ngại giải), thì thành là ba loại A la hán.
[X. kinh Phật bản hạnh tập Q.34, Q.42;
kinh Niết bàn (bản Bắc) Q.18; kinh Di lặc
thượng sinh; luận Đại thừa a tì đạt ma tập
Q.14; luận Cam lộ vị Q.thượng; luận Đại tì
ba sa Q.94; Pháp hoa nghĩa sớ Q.1; Đại

nhật kinh sớ Q.1; Phiên phạm ngữ Q.1;
Huyền ứng âm nghĩa Q.8]. (xt. Cửu Vô Học,
Lục Chủng Tính, Tứ Hướng Tứ Quả).
A LA HÁN HƯỚNG
Là hướng thứ tư trong bốn Hướng. Tức
là “Nhân vị, ” (giai vị tu nhân) hướng
tới quả A la hán. Những người đã được “quả
A na hàm” thứ ba, sau khi dứt trừ Kiến
hoặc trong ba cõi và chín phẩm Tư hoặc ở
Dục giới, lại khởi gia hành (chuẩn bị) diệt
trừ các hoặc ở Sắc giới và Vô sắc giới, quãng
thời gian này gọi là A la hán hướng. Do
đoạn trừ chín phẩm hoặc Hữu đính và diệt
hết các hoặc Kiến, Tư trong ba cõi mà chứng
vào quả A la hán.
Lại quả A la hán là quả thứ tư trong
bốn quả, đối với đạo giải thoát, đã sinh tận
trí, bốn trí viên dung vô ngại và không còn
pháp nào phải học, lên đến cực vị, cho nên
gọi là Vô học. Trong bốn hướng bốn quả,
quả này là quả cao nhất của Thanh văn
thừa, còn bốn hướng ba quả kia thì gọi là
Hữu học. [X. luận Câu xá Q.24; luận Đại tì
bà sa Q.28]. (xt. Tứ Hướng Tứ Quả).
A LA HÁN TRƯỞNG LÃO
Là vị Tăng người Miến điện ở thế kỉ thứ
XI. Về quốc tịch của ngài, có nhiều thuyết
bất nhất. Có thuyết cho là người Tích lan,
có thuyết cho là người Ti mậu, thuộc miền
xuôi Miến điện. Ngài vốn ở Vương quốc
Trực thông (Thaton) Miến điện, làm việc
biên chép và sửa lại ba tạng kinh vănPàli.
Sau Ngài đến Bồ cam truyền bá Phật giáo
Thượng tọa bộ, được quốc vương A nô luật
đà (? - 1077) tôn làm quốc sư. Ngài vâng
chiếu chỉ tổ chức các học giả đem ba tạng
kinhPàli dịch ra tiếng Miến điện, lại giúp
vua A nô luật đà thành lập Tăng đoàn Phật

giáo và xây dựng chùa tháp trên khắp nước.
A LA RA CA LAM
Phạm:Àràđa-Kàlàma, Pàli: Àơàrakàlàma.
Người tiên ngoại đạo đầu tiên mà
đức Phật đến hỏi đạo sau khi dời khỏi cung
vua, là người ở thành Tì xá li (cũng có thuyết
nói là người ở ngoại ô thành Vương xá)
A LA RA CA LAM

A
50
thuộc Ấn độ xưa. Còn gọi là A ra noa ca la
ma, A lam ca lam, A la la, A lam, La ca
lam, Ca la ma, Ca lan, Già lam, A lan. Dịch
ý là tự dối, lười biếng. Cùng với Uất đà la
ma tử nổi tiếng ở đời. Là học giả phái Số
luận, rất nổi danh trong phái Lục sư ngoại
đạo đương thời. Ông muốn chặt đứt gốc rễ
của sự sống chết mà xuất gia giữ giới, tu hành
nhún nhường nhẫn nhục, ngồi thiền định
ở nơi vắng vẻ. Vì đức Phật không thỏa mãn
với học thuyết của ông, nên Ngài ở vài tháng
rồi từ biệt, và đến hỏi đạo nơi Uất đà la ma
tử. Khi đức Phật thành đạo, chuyển pháp
luân, Ngài định đến giáo hóa cho A la ra ca
lam trước nhất, nhưng ông đã qua đời rồi.
Về giáo nghĩa của Ca lam, trong các kinh
Phật, phần nhiều bảo ông ấy cho cõi Vô sở
hữu (Vô sở hữu xứ) là Niết bàn rốt ráo. Suy
đó thì biết, tư tưởng Niết bàn là tư trào phổ
thông tại Ấn độ đương thời. Lại Phật giáo
Nguyên thủy chia các giai đoạn tu Thiền
làm chín đoạn, thì trong kinh Quá khứ hiện
tại nhân quả quyển 3, Ca lam nêu lên thuyết
tám đoạn là: Tứ thiền, Không xứ, Thức xứ,
Vô sở hữu xứ, Phi tưởng phi phi tưởng xứ,
sau lại thêm Diệt tận định mà thành chín
đoạn. [X. Trung a hàm Q.56 kinh La ma;
kinh Chúng hứa ma ha đế Q.6; kinh Lục độ
tập Q.7; kinh Xuất diệu Q.7; kinh Phương
quảng đại trang nghiêm Q.7 phẩm Tần bà sa
la vương khuyến thụ tục lợi; kinh Phật ban
nê hoàn Q.hạ; kinh Niết bàn (bản Bắc) Q.27].
A LA TÌ QUỐC
A la tì, Phạm:Aơàvì, Pàli: Àơavì. Tên
một nước xưa ở Ấn độ, gần sông Hằng.

Còn gọi là A la bề quốc, A đồ tì quốc, A la
bà già quốc, A la bề già la quốc. Dịch ý là
rừng, đồng nội, đồng không, là nơi chim
muông ở. Kinh Trưởng lão kệ (Theragàthà)
Nam truyền vănPàli, bài kệ thứ
1263 có đề cập đến chùa A ca la ngõa
(Aggàlav-chetiya), là ngôi chùa nổi tiếng
ở nước A la tì. Cứ theo chú thích của bài
kệ trên nói, thì vị trí nước A la tì nằm dọc
theo bờ sông Hằng, cách nước Ba la nại tư
(Phạm:Vàraịasì) ngược dòng sông Hằng,
mười hai do tuần, và về phía nam thành
Xá vệ ba mươi do tuần.
Cứ theo Tương ứng bộ 13 kinh 33 văn
Pàli tường thuật, thì Trưởng giả Ha đa a la
bà (Hatthaka Àơavak) từng là công dân
nước này. Lại cứ theo kinh A la hán cụ đức
chép, thì Trưởng giả Hạ tất đa ca (Ha đa a
la bà) và A tra phạ ca cùng ở nước A la ti.
Cứ theo Tăng chi bộ 8 kinh 23 văn Pàli
chép, thì khi đức Phật ở chùa A ca la ngõa,
trưởng giả Hạ tất ca tán dương đức Thế
Tôn có đủ tám pháp chưa từng có. Cứ theo
luận Đại trí độ quyển 27 chép, thì nước A
la tì khí hậu lạnh lẽo, lại nhiều cỏ tật lê,
khi đức Phật ngồi, nằm không lấy thế làm
khó chịu. Thầy của Bà kì xá (Pàli: Vagìsa)
là Ni cù đà kiếp ba (Pàli: Nigrodha Kappa)
qua đời tại chùa A ca la ngõa, Bà kì xá bèn
hỏi đức Phật về nơi đi đến của thầy mình
sau khi chết, việc này được chép trong kinh
Trưởng lão kệ nói trên.
Ngoài ra, giới cấm đào đất thứ 10, giới
cấm chặt cây thứ 11 trong chín mươi hai
Ba dật đề, chính đã được chế định tại nước
này. Lí do: các tỉ khưu ở chùa A ca la ngõa,
để cất nhà cửa, bèn tự mình đào đất, và sai
người đào đất, chặt cây đến nỗi bị chê trách.

Các sự tích về nước A la tì cũng còn được
thấy trong kinh Trưởng lão ni kệ (Pàli:
Therì-gàthà, Tăng chi bộ 8 kinh 24, Tương
ứng bộ 10 kinh 12, kinh Tạp a hàm quyển
45, kinh Biệt dịch tạp a hàm quyển 13, luật
Ngũ phần, luật Thập tụng, luật Ma ha tăng
kì, và Hữu bộ tì nại da v.v...
A LẠI DA THỨC
A lại da, Phạm:Àlaya. Là một trong
A LA TÌ QUỐC

A
51
tám thức (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý, mạtna,
a lại da), một trong chín thức (tám thức
và thức A ma la) Còn gọi là A la da thức, A
lê da thức, A lạt da thức. Gọi tắt là Lại da,
Lê da. Các nhà dịch cũ gọi là Vô một thức
, các nhà dịch mới gọi là Tàng thức.
Hoặc gọi là Đệ bát thức, Bản thức, Trạch
thức. Vô một thức hàm ý là nắm giữ các
pháp mà không mê mất tâm tính; vì nó là
gốc rễ của các pháp, cho nên gọi là Bản thức,
vì nó là tác dụng mạnh nhất trong các thức,
cho nên cũng gọi là Thức chủ. Thức này là
gốc của vũ trụ vạn hữu, ngậm chứa muôn
vật khiến cho không bị mất mát, cho nên
gọi là Tàng thức. Lại vì nó là hạt giống có
khả năng ngậm chứa và sinh trưởng muôn
vật, cho nên cũng gọi là Chủng tử thức (thức
hạt giống).
Ngoài ra, A lại da cũng được gọi là Sơ
sát na thức, Sơ năng biến, Đệ nhất thức. Vì
ở sát na đầu tiên khi muôn vật trong vũ trụ
sinh thành, thì duy chỉ có thức thứ tám
này mà thôi, cho nên gọi là Sơ sát na thức.
Mà thức này cũng là tâm thức hay biến
hiện ra các cảnh, cho nên cũng gọi là Sơ
năng biến. Từ gốc đến ngọn, nó được kể là
thứ nhất, cho nên gọi Đệ nhất thức. Do ở
nơi thức A lại da mới có thể biến hiện ra
muôn vật, vì thế, các nhà Duy thức học
chủ trương hết thảy vạn hữu đều bắt nguồn
từ thức A lại da, đây cũng là một thứ Duy
tâm luận. Còn như thức A lại da là chân
thức trong sạch hay là vọng thức nhơ bẩn,
thì đây là một vấn đề lớn đã được bàn đến
rất nhiều trong giới Phật học.

Cứ theo luận Nhiếp đại thừa quyển
thượng phần đầu trích dẫn thuyết trong kinh
Tăng nhất a hàm, và luận Câu xá quyển 16
trích dẫn thuyết trong Khế kinh (hoặc chỉ
kinh Tạp a hàm), thì có thể thấy manh nha
tư tưởng A lại da đã bắt nguồn từ thời đại
Phật giáo nguyên thủy. Cứ theo luận
Chuyển thức, luận Nhiếp đại thừa quyển
thượng phần đầu, kinh Phật bản hạnh tập
quyển 33, luận Câu xá quyển 16, luận Đại
tì bà sa quyển 145 v.v... nói, thì các sư của
thời đại Bộ phái Phật giáo đều dựa vào
thuyết Ái dục duyên khởi mà giải thích A
lại da là ái trước, tham ái, hoặc là ái, lạc,
hân, hỉ v.v... Nhưng đến thời đại Phật giáo
Đại thừa, thì lần lượt có ngài Mã minh viết
luận Đại thừa khởi tín để bàn và giải thích
nghĩa của thức A lại da, rồi đến các ngài Di
lặc, Vô trước, Thế thân cũng đều làm luận
để phát huy thuyết Duy thức duyên khởi,
chủ trương hết thảy muôn vật đều bắt
nguồn từ thức A lại da, mà thành lập hệ
thống tư tưởng của triết học Duy thức. Trong
đó, ngài Vô trước dựa vào kinh A tì đạt ma
đại thừa, kinh Giải thâm mật để giải thích
và cho rằng thức căn bản thứ tám (thức A
lại da) là quả thể tổng báo của hữu tình,
đồng thời, trong tác phẩm Hiển dương
thánh giáo luận quyển 17, ngài Vô trước
đã nêu ra tám lí do để biện chứng cho sự
tồn tại của thức A lại da.
Lại trong Nhiếp đại thừa luận quyển
thượng phần đầu, ngài Vô trước chia thức
A lại da làm ba loại là Tự tướng, Nhân tướng
và Quả tướng, và cho hai cảnh giới mê,
ngộ đều do những hạt giống được ươm
(huân tập) trong thức A lại da phát sinh,
đây tức là thuyết“Chủng tử huân tập”,

cũng tức là thuyết chủ trương thức A lại da
là chân vọng hỗn hợp. Lại tác phẩm Duy
thức tam thập tụng của ngài Thế thân, đến
thời đại Duy thức chia dòng, có hai mươi
tám nhà chú thích, mà trội hơn cả thì có
các bản chú thích của mười vị đại luận sư
Hộ pháp, An tuệ v.v... Ngài Huyền trang
lấy bản chú thích của ngài Hộ pháp làm
chính, rồi hỗn hợp thuyết của các luận sư
khác mà biên dịch nên bộ luận Thành duy
thức 10 quyển, đối với tư tưởng Duy thức ở
Trung quốc, Hàn quốc và Nhật bản, đã có
ảnh hưởng rất sâu xa.
A LẠI DA THỨC

A
52
Cứ theo luận Thành duy thức quyển 2,
thì thức A lại da có đủ ba nghĩa là Năng
tàng, Sở tàng và Chấp tàng.
1.Năng tàng, nghĩa là, trong tự thể thức
thứ tám ngậm chứa các hạt giống của hết
thảy muôn pháp.
2.Sở tàng, nói theo nghĩa hiện hành
ươm hạt giống, thì thức này cũng tức là
chỗ để cho bảy chuyển thức ươm hạt giống
của muôn pháp.
3.Chấp tàng, nghĩa là, thức thứ tám
thường bị thức mạt na thứ bảy chấp bậy
làm thực ngã, thực pháp, vì thế cũng gọi là
Ngã ái chấp tàng.
Ngoài ra, sư Khuy cơ dựa theo những
điều được trình bày trong luận Thành duy
thức, rồi trong Thành duy thức luận thuật
kí quyển 2 phần cuối từ ba tướng Tự tướng,
Nhân tướng và Quả tướng mà đề xuất ba vị
thức thể của A lại da, đó là:
1.Ngã ái chấp tàng hiện hành vị, chỉ
tự tướng của thức thứ tám. Vì từ vô thủy
đến nay, thức thứ tám thường bị thức thứ
bảy chấp làm ngã, cho nên gọi là Ngã ái
chấp tàng vị. Từ phàm phu, đến các Bồ tát
dưới Thất địa, hoặc các bậc Thánh hữu học
trong Nhị thừa, đều thuộc vị này.
2.Thiện ác nghiệp quả vị, chỉ quả tướng
của thức thứ tám. Vì từ vô thủy đến nay,
do nghiệp thiện ác của thức thứ tám mà
đưa đến quả dị thục, cho nên gọi là Thiện
ác nghiệp quả vị. Vị này suốt đến tâm kim
cương của hàng Bồ tát Thập địa hoặc các
bậc Thánh vô học của Nhị thừa.
3. Tương tục chấp trì vị, chỉ Nhân

tướng của thức thứ tám. Vị này thông đến
Phật quả và suốt đến vị lai vô tận. Vì thức
thứ tám nắm giữ hạt giống sắc, tâm của
muôn pháp, khiến năm căn không dứt mất,
cho nên gọi là Tương tục chấp trì vị. Nương
vào đó mà từ phàm phu đến Phật mới thực
hiện được cuộc chuyển mê khai ngộ, nó là
nơi nương tựa của chúng sinh, vì thế, thức
A lại da còn được gọi làSở tri y .
Tư tưởng Duy thức của ngài Hộ pháp được
học trò là luận sư Giới hiền truyền cho ngài
Huyền trang, nhờ đó mà thịnh hành ở
Trung quốc.
Tại Trung quốc, các tông phái đối với
thức A lại da cũng có nhiều thuyết khác
nhau, chẳng hạn như:
1.Tông Địa luận, lấy Thập địa kinh
luận của ngài Thế thân làm căn cứ chủ
yếu. Chủ trương thức A lại da là thức chân
thường thanh tịnh, cũng như Phật tính Như
lai tạng.
2.Tông Nhiếp luận, lấy luận Nhiếp đại
thừa của ngài Vô trước làm căn cứ chủ yếu
(bản dịch của ngài Chân đế). Chủ trương
Như lai tạng duyên khởi cho thức A lại da
là pháp vô thường hữu lậu, là nguồn gốc
của hết thảy phiền não, đồng thời, ngoài
tám thức trước ra, lại thêm thức A ma la
nữa thành thức thứ chín, và cho tám thức
trước là hư vọng, thức thứ chín là chân
thực. Tuy nhiên, ngài Chân đế cũng tham
chước luận Đại thừa khởi tín, mà cho thức
A lại da là thức vôkí vô minh tùy miên
., là thức chân vọng lẫn
lộn, cho thức thứ tám có đủ nghĩa tính hiểu
biết là chân, có đủ nghĩa quả báo là vọng,
cho nên tư tưởng của ngài Chân đế là dung
hợp cả hai thuyết chân vọng mà thành.

3.Tông Pháp tướng duy thức, lấy luận
Thành duy thức làm căn cứ chủ yếu. Ngài
Huyền trang là đại biểu cho các nhà dịch
Duy thức mới, bác thuyết Như lai tạng duyên
khởi, chủ trương A lại da duyên khởi, đồng
thời, lập ra năm loại chủng tính, bảo nhân,
pháp đều không. Loại luận thuyết mới này,
không những khiến cho tư tưởng Duy thức
tại Trung quốc phát sinh một chuyển biến
lớn, mà cũng còn ảnh hưởng đến cả tư
tưởng Duy thức tại Nhật bản nữa. [X. kinh
Nhập lăng già Q.2, Q.7; luận Quyết định
tạng Q.thượng; Pháp hoa huyền nghĩa Q.5
A LẠI DA THỨC

A
53
phần dưới; Trung quán luận sớ Q.7 phần
đầu. Đại thừa nghĩa chương Q.3 phần cuối;
Hoa nghiêm khổng mục chương Q.1; Duy
thức liễu nghĩa đăng Q.4 phần đầu]. (xt.
Lại Da Tam Tướng, Lại Da Tứ Phần).
A LAM BÀ
Phạm:Aratilambha. Dịch ý là thuốc
nước, là một loại cỏ thuốc. Nói đủ là A la
để lam bà, nói tắt là Lam bà. Sinh sản trên
núi Hương và núi Tuyết tại Ấn độ. Thông
thường, người ta dùng nước cốt của loại cỏ
này thoa lên mình, thì có thể hết lo, được
mừng, vì thế còn được dịch là đắc hỉ (được
mừng). [X. kinh Tân hoa nghiêm Q.78; Tuệ
uyển âm nghĩa Q.hạ; Chỉ quật dịch thổ tập
Q.2]
A LAN NHÃ
Phạm: Araịya, Pàli: Araĩĩa. Còn gọi
là A luyện như, A luyện nhã, A lan na, A
la nhưỡng, A lan noa. Nói tắt là Lan nhã,
Luyện nhã. Dịch là núi rừng, đồng hoang.
Chỉ những nơi yên tĩnh vắng vẻ, thích hợp
với những người xuất gia tu hành để cư trú.
Còn dịch là nơi xa lìa, nơi vắng lặng, nơi
rất thong thả, nơi không tranh giành. Tức
là nơi vắng vẻ cách xa làng mạc một câu lư
xá, thích hợp cho người tu hành. Chỗ ấy,
hoặc người ở nơi ấy thì gọi là A lan nhã ca
(Phạm: Àraịyaka).
Cứ theo Tuệ uyển âm nghĩa quyển
thượng chép, thì A lan nhã có ba loại:
1. Đạt ma a lan nhã (Phạm: Dharma
araịya), là đạo tràng cầu Bồ đề.
2. Ma đăng già a lan nhã (Phạm:
Màtaga-araịya), là nơi tha ma hoặc là

nơi cách xa làng mạc một câu lư xá, tức
một quãng xa mà tiếng bò kêu không nghe
thấy.
3. Đàn đà già a lan nhã (Phạm:
Daịđaka-araịya), tức nơi bãi cát xa xôi
không thấy khói của người ta đun nấu. Đến
đời sau, tất cả chùa chiền tinh xá đều gọi là
A lan nhã, phần nhiều cách xa nơi phồn
hoa đô hội, là những chỗ yên tĩnh tiện cho
người xuất gia tu hành, và người tại gia ra
vào lễ bái. Ngoài ra, các tỉ khưu tu hành mà
thường xuyên ở nơi A lan nhã, thì gọi là A
lan nhã hạnh, là một trong mười hai hạnh
đầu đà. [X. luận Đại tì bà sa Q.136; Hữu bộ
tì nại da Q.24; Tát bà đa tì ni tì bà sa Q.5;
Đại nhật kinh sớ Q.3; Câu xá luận quang
kí Q.13; Đại thừa nghĩa chương Q.15;
Huyền ứng âm nghĩa Q.23].
A LẬT TRA
Pàli: Ariỉỉha. Người ở thế kỉ thứ III
trước Tây lịch. Còn gọi là A lật xoa. Là
cháu ngoại của vua Tích lan Thiên ái đế tu
(Pàli: Devà-naôpiya Tissa, ở ngôi khoảng
từ 250 trước Tây lịch - 210 trước Tây lịch).
Từng đi sứ Ấn độ để đón rước em gái của
ngài Ma hi đà là Tăng già mật đa (Pàli:
Saghamittà), sau khi về nước, xuất gia
làm tăng, theo học giáo pháp với ngài Ma
hi đà, nghiên cứu giới luật. Ngài Ma hi đà
tuyển chọn làm lãnh tụ Tăng đoàn và được
trao phó tạng luật. [X. Thiện kiến luật tì bà
sa Q.3, Q.4].
A LÊ DA
..
Phạm:Arya, Pàli: Arya hoặcàriya.
Còn gọi là A lí dạ, A li da, A li dã, A lê a, A
lược, A di. Dịch ý là Thánh giả, xuất khổ
giả (người ra khỏi khổ), Hiền giả, Đại đức,

Viễn ác (xa điều ác). Là tiếng tôn xưng
các bậc hiền nhân thông hiểu đạo lí. Ngài
Xứng hữu .(Phạm:Yazomitra), trong
Câu xá thích luận bằng văn Phạm, từng đề
xuất những tiếng tôn xưng như:
Àryàjĩàtakauịđinya (Thánh A nhã kiều
A LÊ DA

A
54
trần như),Àrya-Mahàkàzyapa (Thánh Ma
ha ca diếp). Ngài Sư tử hiền (Phạm:
Haribhadra), trong Bát thiên tụng bát nhã
thích luận văn Phạm, cũng ghi các tiếng
tôn xưng như: Àrya-Nàgàrjuna (Thánh
Long thụ) vàÀryàsaga(Thánh Vô trước).
Lại các kinh điển Phật giáo, cũng có từ
ngữ này được đặt trước tên kinh, như kinh
“Thánh bát thiên tụng bát nhã ba la mật
đa nhất bách bát danh chân thực viên nghĩa
đà la ni” do ngài Thí hộ......đời Tống
dịch; loại tên kinh này cũng được thấy rải
rác trong các kinh tiếng Phạm và Đại tạng
kinh bản dịch Tây tạng. Ngoài ra, thức A
lại da (Phạm:àlaya) cũng được các nhà dịch
cũ (Chân đế đời Trần dịch) gọi tắt là A lê
da. [X. Tứ phần luật sớ sức tông nghĩa kí
Q.10 phần đầu; Nhân vương hộ quốc bát
nhã ba la mật đa kinh sớ Q.3; Đại nhật
kinh nghĩa thích diễn mật sao Q.6; Như lai
đại tạng kinh tổng mục lục; Huyền ứng âm
nghĩa Q.1; Tuệ lâm âm nghĩa Q.42].
A LÊ DA PHẠT MA
Phạm: Àrya Varman. Vị tăng người
nước Ca tất thí. Sinh vào khoảng thế kỉ
thứ VII. Dịch ý: Thánh trụ, Thánh khải.
Luận sư của Tát bà đa bộ, từng soạn chương
sớ của luận Tì bà sa. Thời gian ngài Huyền
trang Tây du, có nhận lời mời của vua Khinh
nghệ la nước Ca tất thí đến dự các buổi
thuyết pháp tại một ngôi chùa Đại thừa và
gặp luận sư Thánh trụ. Luận sư tuy là bậc
Thượng thủ của Tát bà đa bộ, nhưng học
thức của ngài không gồm cả hai thừa mà
chỉ thiên trọng một lí. [X. Đại từ ân tự tam

tạng pháp sư truyện Q.2].
A LÊ DA TƯ NA
Phạm: Àrya-sena.Vị tăng người nước
Phạm diễn na ở Ấnđộ. Sinh vào khoảng
thế kỉ thứ VII. Dịch ý: Thánh quân. Sư thuộc
Ma ha tăng kì bộ, thông Pháp tướng học.
Khi ngài Huyền trang Tây du đến nước Phạm
diễn na, sư cùng với sư A lê da đà sa (Phạm:
Àrya-dàsa, dịch ý là Thánh sứ) cùng đón
tiếp ngài Huyền trang. [X. Đại từ ân tựtam
tạng pháp sư truyện Q.2].
A LÊ NGHI
Phạm:Àligita. Dịch ý là ôm, tức hàm
ý trai gái ôm nhau. Hoa nghiêm kinh thám
huyền kí quyển 19 (Đại 35, 471 thượng):
“A lê nghi, Hán dịch là ôm cầm đụng chạm,
là tướng nhiếp thụ”.
A LÊ THỤ CHI
A lê, Phạm:Arjaka, dịch ý là lan. Tên
cây có mùi thơm. Kinh Pháp hoa quyển 7,
phẩm Đà la ni (Đại 9, 59 trung): “Nếu không
theo chú của ta, mà quấy rối người nói pháp,
thì đầu sẽ vỡ làm bảy phần như cành cây
A lê”. Trong đây, A lê thụ chi tương đương
vớimaĩjarì (mạn chiết lị) trong kinh Pháp
hoa bản tiếng Phạm, còn kinh Chính pháp
hoa quyển 10, trong phẩm Tổng trì dịch là
Hoa thái. Nhưng, chú thích bên cạnh trong
kinh Đại khổng tước chú vương quyển
thượng do ngài Nghĩa tịnh dịch (Đại 19,
462 trung) thì
nói: “Tiếng
Phạm là Át đỗ
ca mạn chiết lị,
Át đỗ ca là lan
hương; mạn
chiết lị là rễ cây
sen. Các nhà

dịch cũ bảo là
cành cây a lê,
không những
không thạo âm gốc mà cũng không hiểu sự
thực, cho nên cứ lầm lẫn mãi. Song, nghe
Cành cây A Lê
A LÊ DA PHẠT MA

A
55
bên phương Tây không có cây A lê”. Lại
trong kinh Phật mẫu đại khổng tước minh
vương quyển thượng, ngài Bất không cũng
dịch là rễ cây lan hương. Bởi vì chữarjaka
trong tiếng Phạm có thể chỉ nhiều loại thực
vật như: sitaparịasa varvarìbheda,
sàmànyatulasìv.v... cho nên dễ sinh các
ý khác nhau. [X. kinh Khổng tước vương
chú Q.thượng; Tuệ lâm âm nghĩa Q.35].
A LI DA BẠT MA
Phạm: Àrya-varman. Vị tăng người
Tân la (nay là Triều tiên). Năm sinh năm
mất không rõ. Khoảng năm Trinh quán
(627 - 649) đời Đường, vì mục đích cầu
pháp và chiêm bái các Phật tích, sư đến
trung Ấn độ và nghỉ tại chùa Na lan đà.
Học rộng luật luận và sao chép các kinh.
Tuy muốn về nước nhưng không được như
nguyện. Sau, sư tịch ở chùa Na lan đà, thọ
hơn bảy mươi tuổi. [X. Đại đường tây vực
cầu pháp cao tăng truyện Q.thượng; Hải
đông cao tăng truyện Q.2].
A LỊ NI QUỐC
A lị ni, Phạm: Arni hoặcAhreng. Nằm
về phía bắc A phú hãn ngày nay, một nước
cổ xưa ở lưu vực sông Áo khắc tát tư (Oxus).
Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 12
chép, thì nước này là đất cũ của nước Đổ
hóa la (Tokhara), trên hai bờ sông Phọc
xu, chu vi hơn ba trăm dặm, đô thành rộng
mười bốn, mười lăm dặm. [X. Đại từ ân tự
tam tạng pháp sư truyện Q.5; Giải thuyết
tây vực kí; T. Watters: On Yoan Chwang
Vol.II].
A LÔ NA

Phạm:Aruịa. Còn gọi là A lưu na, a
lâu na. Dịch ý: ngày, gần sáng, mờ mờ sáng.
I. A lô na. Là hình dung từ tả "màu đỏ
lợit". Vì khi mặt trời mọc thì phía đông hừng
đỏ, nên gọi là màu đỏ lợt, như hoa sen đỏ
lợt gọi là hoa a lô na, hương đỏ lợt gọi là
hương a lâu na. [X.
Tứ phần luật khai
tông kí Q.3, phần
cuối; Tuệ lâm âm
nghĩa Q.thượng].
II. A lô na. Tên
thực vật. Tại Ấn độ,
có bốn loại thực vật
cùng có tên là a lô na:
1. Tên khoa học:
Rubia manjith, có
thể làm dược phẩm,
vỏ cây có thể dùng làm thuốc nhuộm.
2. Tên khoa học: Convolvulusturpethum,
có thể dùng làm thuốc.
3. Tên loài cỏ, nửa đỏ nửa đen, hạt nó
to bằng hạt đậu, rất đẹp.
4. Tên khoa học: Colocynth. [X. Tuệ
lâm âm nghĩa Q.thượng, Q.hạ; Phiên dịch
danh nghĩa tập Q.8].
A LỘC LỘC ĐỊA
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Còn gọi
là Chuyển lộc lộc địa, A là trợ từ, lộc lộc là
tiếng bánh xe chạy mau; địa là vĩ ngữ trợ
từ. Tức là sự vật trong trạng thái tiến hành
một mạch chứ không ngưng trệ; hình dung
cảnh giới tự do vô ngại, xoay chuyển tự tại.
Ngoài ra, hình dung tài biện bác lưu loát
cũng gọi là A lộc lộc địa. Bích nham lục,
tắc 53 (Đại 48, 188 thượng): "Ta thình lình
khóc, như nay đang khóc. Thấy ông ta sau
khi ngộ a lộc lộc địa, chẳng ở lưới lồng, tự

nhiên lung linh" (lời ngài Bách trượng).
A MA
Phạm:Ambà.Pàli: Ammà.Dịch ý là
Hoa A Lô Na
A MA

A
56
mẹ, người con gái lành. Phiên dịch danh
nghĩa tập Q.2 (Đại 54, 1082 trung): "A ma,
Hán dịch là nữ mẫu". Lại cứ theo Thiện
kiến luật tì bà sa quyển 6 chép, thì a ma ý là
"mẹ". Ở Nhật bản thì do từ A ma được
chuyển dụng mà gọi Tỉ khưu ni là A ma ni.
[X. Tứ phần luật san phồn bổ khuyết hành
sự sao Q.2; Chính tượng mạt hòa tán].
A MA ĐỀ QUAN ÂM
Là một trong ba mươi ba hóa thân Quan
âm. Còn gọi là A mạ đề Quan âm, A ma
đài Quan âm, Am ma đài Quan âm. Dịch ý
là Vô úy quan âm,
Khoan quảng
quan âm. Tức Vô
úy quán tự tại Bồ
tát. Hình tượng là
ba đầu, bốn cánh
tay, cỡi sư tử trắng
quay mặt về phía
trái, đầu đội mũ
báu, trang điểm
bằng hoa sen
trắng, hai tay trước
cầm nhạc cụ đầu con phượng, trong bàn
tay trái trên đặt con cá ma kiệt, tay phải
trên cầm con chim cát tường màu trắng,
chân trái co lại gác lên đầu sư tử, chân phải
thõng xuống, khắp mình phát ra ánh sáng,
mà dáng mạo thì hiền lành. Chủng tử là
(a) hoặc (sa). [X. Quán tự tại bồ tát a mạ
đài pháp; A ma đề quan âm nghi quĩ; Đồ
tượng sao Q.7]. (xt. Tam Thập Tam Quan
Âm).
A MA LA BÀ ĐỀ

Phạm:Amaràvatì. Còn gọi là A mã lạp
ngõa. Đô thành của nước Đà na yết trách
ca (Phạm:Dhànyakaỉaka) cổ xưa ở Ấn Độ.
Nằm ở miền hạ du sôngKistna (tên xưa là
Kfwịa) phía nam Ấn độ. Từ triều đại Huân
ca vương đến nay, Am ma la bà đề là trung
tâm văn hóa và mĩ thuật của Phật giáo. Tại
đây, năm 1797, Chuẩn tướng Mackenjie đã
phát hiện một ngôi tháp lớn.
Cứ theo truyền thuyết thì ngôi tháp được
dựng vào khoảng thế kỉ thứ II, hoặc cho là
được xây cất từ thời đại vua A dục (khoảng
thế kỉ thứ III trước Tây lịch). Là một trong
ba ngôi tháp Phật cỡ lớn tại Ấn độ cổ đại.
Hình tháp là hình bát úp, nhưng phần
nhiều đã hư nát, nay chỉ còn nền tháp và
lan can bằng đá bao chung quanh. Lan can
có hai lớp trong và ngoài, làm bằng những
tảng đá nhẵn, cao độ bốn mét, hai mặt trong
ngoài đều có chạm trổ, các hình được chạm
trổ là tiền thân của đức Phật (Bản sinh đàm),
rồng rắn cây cối, xem thế đủ biết đương
thời, sự sùng bái rồng rắn cây cối cũng thịnh
hành. Cũng có thuyết cho rằng ngôi tháp
này tức là dấu vết nền cũ còn sót lại của
ngôi chùa A phạt la thế la được ghi chép
trong Đại đường tây vực kí quyển 10. Ngoài
ra, theo mĩ thuật chạm trổ hình tượng nổi
của đức Phật được phát hiện, người ta có
thể biết, suốt một giải từ Kiền đà la ở phía
tây bắc Ấn độ, đến Ma thâu la ở trung Ấn
độ, đều đã chịu ảnh hưởng của mĩ thuật Hi
lạp.
Những tượng Phật và chùa tháp được
tìm thấy ở thành này, về cách tạo hình,
cũng tương tự như tượng Phật và chùa tháp
được phát
hiện tại Tích

lan, Thái lan
và Nam
dương. Giới
học thuật gọi
các loại hình
này là hình A
ma la bà đề.
Lại ngoài
tượng Phật và
Quan Âm A Ma Đề
Tranh khắc nổi trên Tháp đá đào được
ở Amalabàđề (Ấn Độ)
A MA ĐỀ QUAN ÂM

A
57
chùa tháp ra, người ta còn đào thấy rất nhiều
kinh Phật. [X. Giải thuyết tây vực kí; Phật
giáo chi mĩ thuật cập lịch sử].
A MA LA PHỔ LA PHÁI
Pàli:Amarapura nikàya. Là một trong
ba phái lớn của Phật giáo Tích lan hiện
nay, thuộc Phật giáo Thượng tọa bộ. Phái
này được sáng lập tại thành A ma la phổ la
thuộc Miến điện từ khoảng năm 1799 đến
năm 1818, chỉ cho phép những người trong
ba chủng tính: Ca la bà (dân chài), Đỗ la
bà (những người đi lấy quế) và Tát la già
ma (người nấu rượu), thuộc tộc Tăng già la,
được thụ giới. Phái này lại chia thành các
hệ phái như: phái Châu la càn đinh (Pàli:
Cullaganthi nikàya), phái Mục la vượng
tát (Pàli: Mùlavaôsa nikàya), phái Tát
đạt ma vượng tát (Pàli: Saddhammavaôsa
nikàya) v.v... Lãnh tụ của các phái được
gọi là Đại đạo sư, Phó đạo sư. Các tỉ khưu
thông thường xuất gia trọn đời, chùa chiền
tập trung ở vùng đồng bằng phía tây và
phía nam Tích lan; chùa có nhiều ruộng
và kinh doanh thương nghiệp.
A MA LA THỨC
Phạm:Amala-vijĩàna. Tức là thức thứ
chín. Còn gọi là A mạt la thức, Am ma la
thức, Án ma la thức. Dịch ý là Vô cấu
thức (thức không cáu bẩn), Thanh tịnh
thức, Như lai thức. Thức này do tông
Nhiếp luận thuộc hệ Chân đế lập ra. Tâm
người ta xưa nay vốn tự thanh tịnh, xa lìa
mọi mê hoặc, vì thế, tông Nhiếp luận cho
giai vị chuyển thức A lại da mê hoặc trở
về sự giác ngộ thanh tịnh, tức là A ma la

thức.
Cứ theo luận Tam vô tính quyển thượng
chép, thì duy chỉ có thức A ma la là không
điên đảo, không biến dị, cho nên gọi là Như
như. Luận chuyển thức thì bảo thực tính
tức là thức A ma la. Lại cứ theo luận Thập
bát không chép, thì thức A ma la chính là
tâm tự tính thanh tịnh, chỉ vì khách trần
làm bẩn mà nói là bất tịnh. Cứ theo kinh
Kim cương tam muội chép thì hết thảy tình
thức của chúng sinh đều chuyển vào Am
ma la. Còn về thể tính của thức A ma la,
thì Giải thâm mật kinh sớ quyển 3 của ngài
Viên trắc và Tứ phần luật sớ sức tông nghĩa
kí quyển 3 phần đầu, nói là ngài Chân đế
lấy chân như và chân như trí làm thể tính
của thức A ma la. Nhưng, trong Nhiếp luận
chương (trích dẫn Hoa nghiêm khổng mục
chương phát ngộ kí quyển 15), ngài Đạo cơ
ở chùa Phúc thành đời Đường, đã bác chủ
trương của ngài Chân đế, và bảo thức A
ma la chỉ lấy lí pháp như như làm thể tính.
Trong Duy thức học, ngoài sáu thức ra,
còn có thức Mạt na và thức A lại da, gọi
chung là tám thức. Tông Nhiếp luận, ngoài
tám thức còn lập riêng thức thứ chín là
thức A ma la. Tông Địa luận, tông Thiên
thai cũng có người thu dụng thuyết này.
Còn hệ thống Huyền trang thì cho thức
thứ tám đã bao hàm phương diện thanh
tịnh rồi, cho nên không cần lập riêng thức
thứ chín nữa. Lại kinh Lăng già quyển 1,
bản dịch đời Tống, bảo chân thức tức là
thức thứ chín. [X. kinh Đại Phật đính thủ
lăng nghiêm Q.4; kinh Nhập lăng già Q.2;
Đại thừa huyền luận Q.5; luận Nhiếp đại
thừa Q.trung, bản dịch đời Lương; Thành
duy thức luận thuật kí Q.1 phần đầu; Đại

thừa pháp uyển nghĩa lâm chương Q.1;
Pháp hoa kinh huyền nghĩa Q.5 phần dưới].
(xt. Cửu Thức Nghĩa).
A MA LA TỪ ĐIỂN
Phạm: Amara-koza. Nguyên ý là kho
chữ A ma la, tên gọi chung của bộ từ điển
tiếng Phạm:Nàmaligànuzàsana(nghiên
A MA LA TỪ ĐIỂN

A
58
cứu về danh và tính), do Amara-siôha(ở
khoảng từ 550 đến 750), người Ấn độ, soạn.
Còn gọi là Đức lê khảm để (Phạm:
Trikàịđi). Tất cả do ba bộ cấu thành, nội
dung như sau: Bộ thứ nhất thu tập các ngữ
vựng liên quan đến sự phân loại về thần,
cõi trời, sao, thời gian, tư duy, cảm tình, âm
nhạc, ngôn ngữ, vũ điệu, cõi đất, địa ngục
v.v... Bộ thứ hai thu tập các ngữ vựng về
nước, bể, cá, thực vật, đo lường, đường sá,
đô thị, núi, rau cỏ, trai gái, trang sức phẩm,
bốn họ, bệnh tật, tôn giáo, chiến tranh,
nông nghiệp, thương nghiệp v.v... Bộ thứ
ba thu tập các tiếng về tên người, tên vật,
tiếng đồng nghĩa, tiếng đồng âm khác nghĩa
và pháp tắc có liên quan đến tính chất của
ngôn ngữ. Toàn thiên dùng vận văn điệu
Anuwỉubh, tất cả có một vạn ba nghìn lời.
Các loại tự và các chữ đồng âm khác nghĩa
trong tiếng Phạm hiện còn, khiến cho bộ
từ điển, không những là xưa nhất, hoàn bị
nhất, mà cũng còn là kiệt tác trong loại
sách này, đến nay vẫn được coi là bộ từ
điển có uy tín về văn pháp tiếng Phạm. Về
các chú thích của sách này, cứ theo truyền
thuyết, có năm mươi bộ, trong đó, trọng
yếu hơn cả thì có:Kwirasvàmin, thế kỉ XI,
Mahezvara và Subhùti (-candra),
Sarvànanda, thế kỉ XII, Ràyamukuỉa, thế
kỉ XV. Lại trong Đại tạng kinh Đan châu
nhĩ của Tây tạng, cũng có bộ từ điển này
và có bản dịch tiếng Tây tạng của các sách
chú thích. [X. A. A. Macdonell: History of
Sancrit Literature; India's past - A survey of
her Literature, Religions, Languages and Antiquities;

M. Winternitz: Geschichte der
indischen Literatur, Bd.III ].
A MA LẶC THỤ
A ma lặc, Phạm: Àmala, àmlikà,
àmlìkà, amlaphala,Pàli:àmalaka. Còn
gọi là A mạt la, A ma la, Am ma la, Am ma
lạc ca. Thông thường dịch là "Dư cam tử".
Tên khoa học: Tamarindus indica, cây quả
thuộc loại đậu, cành lá giống cây hợp hoan,
là thực vật nhiệt đới, sinh sản ở Ấn độ, Mã
lai và Phi châu. Quảgiống quả đậu, dài độ
hơn mười phân tây,
có vị chua, gọi là quả
a ma lặc, có thể dùng
làm thức ăn, cũng có
thể dùng làm thuốc.
Thông thường người
ta dễ lầm lẫn cây Am
malặc với cây Am một
la (Phạm:Àmra).[X.
kinh Đại lâu thán Q.1
phẩm Diêm phù lợi;
Thiện kiến luật tì bà sa Q.1; Đại đường tây
vực kí Q.2; Huyền ứng âm nghĩa Q.8].
A MẬT LẬT ĐA
Phạm: Amfta, Pàli:Amata. Còn gọi
A nhĩ lí đa, Á mật lí đạt, A một lật đổ. Dịch
ý là rượu thần. Từ này thường thấy trong
Lê câu phệ đà, nguyên ý là chỉ sự "đạt đến
địa vị bất tử", "bất diệt", thông thường đều
dịch là bất tử hoặc cam lộ. Trong kinh Phật,
từ này được dùng để thí dụ loại thuốc màu
nhiệm bất tử do chư thiên dùng, hoặc biểu
thị diệu vị và diệu pháp của Phật pháp. [X.
Chú duy ma cật kinh Q.7] (xt. Cam Lộ).
A NA BA NA
Phạm:Ànàpàna. Có nghĩa hơi thở ra
thở vào. Còn gọi An na ban na, A na a

ba na, gọi tắt làAn ban.Àna, nguyên ý là
lùa đến, được chuyển dụng để chỉ hơi thở
vào,apàna, nguyên ý là lùa đi, được chuyển
dụng để chỉ hơi thở ra.A na ba na, tức là
sổ tức quán, phép quán đếm hơi thở vào,
hơi thở ra để định tâm. Câu Xá quyển 22
(Đại 29, 118 thượng): "A na nghĩa là giữ
Cây A Ma Lặc
A MA LẶC THỤ

A
59
hơi thở vào, có nghĩa đưa gió ở bên ngoài
vào mình; a ba na nghĩa là giữ hơi thở ra, là
nghĩa đưa gió ở bên trong ra khỏi mình".
[X. kinh Tạp a hàm Q.29; kinh Đại an ban
thủ ý Q.thượng; Đại thừa nghĩa chương
Q.12; Tuệ lâm âm nghĩa Q.26]. (xt. Sổ Tức
Quán).
A NA HÀM
Phạm: Anàgàmin. Các nhà dịch cũ
phiên là A na già di, A na già mê. Gọi tắt là
Na hàm. Dịch ý là Bất hoàn, Bất lai, Bất lai
tướng. Là bậc Thánh quả thứ ba trong bốn
quả Thanh văn. Bậc này đã dứt hết chín
phẩm hoặc ở Dục giới, không còn trở lại
thụ sinh ở Dục giới nữa. Các bậc Thánh
trong giai vị này, nếu đã dứt hết toàn bộ
chín phẩm hoặc, thì gọi là A na hàm quả,
nếu mới đoạn trừ được bảy phẩm hay tám
phẩm, thì gọi là A na hàm hướng; nếu đoạn
trừ được bảy, tám phẩm, còn một, hai phẩm
nữa, thì cần phải đối trị để trở thành căn
vô lậu, lại phải một lần nữa thụ sinh ở Dục
giới, gọi là Nhất gián (Phạm:Ekavìcika).
Lại quả A na hàm còn có năm loại Bất
hoàn, bảy loại Bất hoàn và chín loại Bất
hoàn khác nhau. [X. Trung a hàm Q.3 kinh
Già lam; luận Đại trí độ Q.32; Đại thừa nghĩa
chương Q.11; Tuệ lâm âm nghĩa Q.thượng].
(xt. Ngũ Chủng Bất Hoàn).
A NA LUẬT
Phạm: Aniruddha, Pàli: Anuruddha.
Còn gọi là A ni lư đà, A nâu lâu đà, A nan
luật, A lâu đà. Dịch ý là vô diệt, như ý, vô
chướng, vô tham, người theo nghĩa thuận,
không tranh có không. Một trong mười vị

đệ tử lớn của đức Phật. Là em họ của Phật,
giòng họ Thích, người thành Ca tì la vệ
thuộc Ấn độ cổ đại. Về thân thế của ngài,
kinh Khởi thế quyển 10, luật Ngũ phần
quyển 15, kinh Chúng hứa ma ha đế quyển
2, bảo ngài là con vua Hộc phạn, còn kinh
Phật bản hạnh tập quyển 11, luận Đại trí
độ quyển 3, thì nói ngài là con vua Cam lộ
phạn. Sau khi thành đạo, đức Phật trở về
cố hương, và chính vào thời kì ấy, các ngài
A na luật, A nan, Nan đà và Ưu ba li đã
xuất gia làm đệ tử Phật. Sau khi xuất gia, A
na luật hăng hái tu đạo, có thể gọi là bậc
mô phạm. Trong khi nghe đức Phật nói
pháp, A na luật thường hay ngủ gật, bị Phật
quở trách, bèn thề không ngủ, đến nỗi đau
mắt rồi mất ánh sáng. Nhưng nhờ sự tu
hành càng ngày càng tiến, con mắt tâm dần
dần khơi mở, và
cuối cùng, ngài đã
trở thành thiên
nhãn đệ nhất
trong hàng ngũ đệ
tử Phật, có khả
năng thấy suốt
trên trời, dưới đất
và chúng sinh
trong sáu đường.
[X. Trung a hàm
Q.18 kinh Bát
niệm; Trường a hàm Q.4 kinh Du hành;
kinh Phật bản hạnh tập Q.5; kinh Phật ngũ
bách đệ tử tự thuyết bản khởi phẩm A na
luật, luận Đại trí độ Q.11].
A NAN
Pàli, Phạm:Ànanda. Là một trong mười
vị đệ tử lớn của đức Phật. Nói đủ là A nan
đà. Dịch ý là hoan hỉ, khánh hỉ, vô nhiễm.

Em họ của Phật, sau khi xuất gia, thường ở
bên cạnh Phật hơn hai mươi năm, kí ức rất
tốt, đối với lời Phật nói pháp, có thể ghi
nhớ rõ ràng, cho nên được gọi là Đa văn
đệ nhất. Ngài A nan dung mạo đẹp đẽ, mặt
như trăng tròn, mắt như hoa sen xanh, thân
hình sáng rỡ như gương, vì thế, tuy đã xuất
A Na Luật
A NAN

A
60
gia, nhưng thường bị phụ nữ cám dỗ, tuy
nhiên, nhờ chí khí kiên cố, cuối cùng, A
nan đã bảo toàn được Phạm hạnh.
Khi đức Phật còn sinh tiền, ngài A nan
vẫn chưa khai ngộ, khi Phật nhập diệt, buồn
rầu mà khóc; sau nhờ tôn giả Ma ha ca
diếp dạy bảo, cố sức dụng công mới khai
ngộ. Trong đại hội kết tập kinh điển lần
đầu tiên, ngài A nan được chọn là người
thuật lại kinh, đối với sự nghiệp truyền trì
kinh pháp, tôn giả A nan đã có công lao rất
lớn. Lúc đầu, di mẫu của Phật là bà Ma ha
ba xà ba đề muốn xuất gia, A nan liền sắp
đặt lo liệu, cuối cùng được đức Phật cho phép,
đối với sự thành lập giáo đoàn tỉ khưu ni,
ngài A nan cũng có công tích rất lớn.
Lại cứ theo Phó pháp tạng nhân duyên
truyện quyển 2 chép, thì đức Phật truyền
pháp cho tôn giả Ma ha ca diếp, Ma ha ca
diếp truyền pháp cho ngài A nan, như vậy,
A nan là tổ thứ hai trong Phó pháp tạng.
Sau đức Phật nhập diệt khoảng từ hai mươi
đến hai mươi lăm
năm, ngài A nan
thị tịch tại miền
trung du sông
Hằng, trước khi
nhập tịch, ngài
đem pháp phó
chúc cho ngài
Thương na hòa
tu. [X. kinh Tạp
a hàm Q.44;
Trung a hàm
Q.33 kinh Thị giả; kinh Tăng nhất a hàm

Q.4 phẩm Đệ tử; kinh A nan đồng học;
kinh Phật bản hạnh tập Q.11; luật Ngũ phần
Q.3, Q.29; luận Đại trí độ Q.3; Đại đường
tây vực kí Q.6, Q.7].
A NAN CỤ BÁT PHÁP
Cứ theo kinh Niết bàn (bản Bắc) quyển
40 chép, thì đức Phật nói với bồ tát Văn
thù sư lợi là ngài A nan có đủ tám pháp, có
thể giữ mười hai bộ kinh (mười hai phần
giáo), cho nên gọi A nan là Đa văn tạng.
Tám pháp ấy là:
1.Tín căn kiên cố, tín tức là tín thuận,
căn tức là năng sinh. Nghĩa là, A nan nghe
Như lai nói mười hai bộ kinh, tin chịu vững
chắc, do lòng tin ấy mà hết thảy công đức
thiện pháp có thể sinh trưởng.
2.Kì tâm chất trực, chất, là nghĩa chất
phác. Tức là, A nan sau khi nghe mười hai bộ
kinh, thì tâm ngay thẳng thường nương nơi
chính pháp, mãi mãi xa lìa mọi kiến giải hư dối
quanh co.
3.Thân vô bệnh khổ, nghĩa là A nan
đã nhiều kiếp tu hành, những việc thiện
làm lợi cho người không thể tính được, vì
thế thân không có bệnh khổ.
4.Thường cần tinh tiến, không lẫn lộn
là tinh, không xen hở là tiến. Nghĩa là A
nan sau khi nghe mười hai bộ kinh, một
lòng thụ trì, tu tập đúng như pháp mà không
biếng nhác.
5.Cụ túc niệm tâm, nghĩa là, sau khi
nghe mười hai bộ kinh, A nan thường
tâm niệm tư duy, ghi nhớ không để quên
mất.
6.Tâm vô kiêu mạn, nghĩa là, sau khi
nghe mười hai bộ kinh, A nan đều có thể
ghi nhớ mà lòng không buông thả, cũng
không kiêu căng đối với đại chúng.

7.Thành tựu định ý, nghĩa là, sau khi
nghe mười hai bộ kinh, A nan có thể dựa
vào pháp ấy mà tu nhiếp tâm mình để thành
tựu Thiền định.
8.Tòng văn sinh trí, nghĩa là, sau khi
nghe mười hai bộ kinh, A nan hiểu vô lượng
nghĩa khiến trí tuệ càng thêm sáng và
không một điều gì mà không thấu suốt.
Ngoài ra, vì ngài A nan là vị đệ tử thường
theo hầu bên cạnh đức Phật, lại có đầy đủ
tám pháp, cho nên đời sau, trong các Tùng
Tôn Giả A Nan Đà
A NAN CỤ BÁT PHÁP

A
61
lâm, những người đảm nhiệm chức vụ thị
giả, tất phải đầy đủ đức hạnh.
A NAN ĐÀ BỔ LA QUỐC
Phạm: Anandapura hoặc Ànandapura.
Là một nước xưa ở miền tây Ấn độ. Cứ
theo Đại đường tây vực kí quyển 11 chép,
thì nước này chu vi hơn hai nghìn dặm,
đô thành rộng hơn hai mươi dặm, dân số
đông đúc, nhà cửa giàu có, hơn mười ngôi
chùa, độ một nghìn tăng chúng, phần
nhiềuhọc giáo nghĩa của Chính lượng bộ
Tiểu thừa. Có vài mươi ngôi đền thờ trời,
ngoại đạo ở lẫn lộn. Cứ theo sự khảo chứng
của nhà khảo cổ học người Anh là A.
Cunningham, thì vị trí nước này nằm ở
khoảng giữa cửa hai con sông Sa ba mã đề
(Sabarmati) đến sông Ba na tư (Banas)
hiện nay. Học giả T. Watters cũng đồng
ý với thuyết này. [X. S. Beal: Buddhist
Records of the Western World, Vol.II;
S. Julien: Mémoires sur les Contrées
Occidentales].
A NAN ĐÀ THÁP TỰ
A nan đà, Phạm: Ànanda. Chùa tháp
ở Bồ cam (Pagan) thuộc Miến điện, do vua
Bồ cam là Khang sắt đạt (Kyanzittha) xây
dựng vào năm 1090. Là ngôi chùa lớn vào
bậc nhất trên toàn cõi Miến điện, trên vách
phía ngoài của ngôi tháp, có tất cả một nghìn
năm trăm bức bích họa, những sự tích được
miêu tả đều lấy tư liệu từ kinh Bản sinh,
các bức họa đều được thuyết minh bằng
tiếngPàlivà Mạnh văn. Trong tháp đặt
tám mươi tòa Phật khám suốt các lối đi,
tượng Phật toàn khắc bằng đá. Cạnh hành

lang phía tây, có pho tượng Phật rất lớn,
trước mặt đức Phật, có tượng của quốc sư
A la hán và của vua Khang sắt đạt, cũng
bằng đá, đang quì. Toàn diện tích của chùa
và tháp là sáu trăm bốn mươi mẫu tây, tháp
cao hơn năm mươi mét, cứ theo sự khảo
chứng của các nhà khảo cổ học, thì ngôi
tháp này được kiến thiết theo mô hình hang
đá Phật giáo ở Áo lập sa (Orissa) thuộc Ấn
độ.
A NAN HỮU TAM NHÂN
Còn gọi là A nan tam danh. Nghĩa là,
ngài A nan là một trong mười đệ tử lớn của
đức Phật, về danh xưng, trong các kinh
điển, có ba loại.
1. Cứ theo Pháp hoa văn cú quyển 1
phần trên chép:
a. A nan đà (Phạm:Ànanda), dịch là
Hoan hỉ, thụ trì tạng Tiểu thừa.
b. A nan bạt đà (Phạm:Ànandabhadra),
còn gọi là A nan đà bạt đà la, dịch là Hoan
hỉ hiền, thụ trì Tạp tạng.
c. A nan sa già (Phạm:Ànandasàgara),
dịch là Hoan hỉ hải, thụ trì Phật tạng. Pháp
hoa văn cú còn dẫn kinh A hàm, nêu thêm
danh xưng "Điển tạng A nan" mà nói là có
bốn loại A nan.
2. Hoa nghiêm huyền đàm quyển 8, dẫn
kinh Tập pháp, nêu ra ba loại: A nan, A
nan bạt đà và A nan ca la.
3. Hoa nghiêm kinh thám huyền kí
quyển 2 thì dẫn kinh A xà thế vương sám
hối, cũng nêu ba loại: A Chùa Tháp A Nan Đà nan đà, A nan bạt
A NAN HỮU TAM NHÂN

A
62
đà và A nan sa già, lần lượt thụ trì ba thừa
Hạ, Trung, Thượng.
Ngoài ra, cứ theo Phiên dịch danh nghĩa
tập quyển 1 thiên Thập đại đệ tử chép, thì
A nan có khả năng thụ trì ba loại pháp
tạng khác nhau, tùy theo công đức mà được
xưng hô, cho nên mới có ba tên. Tức là:
1. A nan, dịch là Khánh hỉ, vì có thể truyền
trì tạng Thanh văn mà có tên này.
2. A nan bạt đà, dịch là Hỉ hiền, vì có
thể truyền trì tạng Duyên giác mà được tên
này.
3. A nan ca la, dịch là Hỉ hải, vì có thể
truyền trì tạng Bồ tát mà được tên này. Lại
cứ theo sự giải thích trong kinh Viên giác
lược sớ, thì A nan có khả năng thụ trì,
truyền bá pháp tạng lớn, nhỏ của một đời
đức Phật, người đời theo pháp được truyền
mà tán thán cái đức của ngài, nên có thuyết
A nan tam danh (A nan có ba tên), chứ
không phải A nan có ba người, bốn người
khác nhau.
A NAN VẤN SỰ PHẬT CÁT HUNG KINH
Kinh 1 quyển. Gọi tắt là A nan vấn sự
Phật kinh, A nan vấn sự kinh. Ngài An thế
cao đời Hậu Hán dịch, thu vào Đại chính
tạng tập 14. Nội dung trình bày những người
tin Phật, nếu có thể y theo lời dạy của minh
sư, tinh tiến giữ giới, sớm hôm cung kính,
thì mọi việc được hòa hài, gọi là cát (lành);
trái lại thì mọi việc không hòa hài, gọi là
hung (dữ). Nội dung kinh này trong bản
Cao li và ba bản Tống, Nguyên, Minh đều
nhất trí, duy câu văn thì có khác. [X. Lịch
đại tam bảo kỉ Q.4; Đại đường nội điển lục

Q.1].
A NẶC ĐỨC - ARNOLD, EDWIN
(1832 - 1904)
Một nhà thơ người Anh, học tại các Đại
học Luân đôn và Oxford. Từng là Hiệu
trưởng của trường Phạm ngữ ở Ba na
(Poona) Ấn độ. Ông dùng thi ca để giới
thiệu sinh hoạt và tư tưởng Đông phương,
đồng thời, phiên dịch các thơ và truyện cổ
trong tiếng Phạm. Nổi tiếng nhất là thi
phẩm trường thiên không vần "Ánh Sáng
Châu Á" (The Light of Asia, 1879), ca tụng
cuộc đời của đức Thích ca và trình bày giáo
lí Phật giáo. Ngoài ra, ông còn có các tác
phẩm khác như: Ấn độ điền viên thi (Indian
Idylls, Thơ ruộng vườn Ấn độ), Tín
ngưỡng đích trân châu (The Pearls of the
Faith, những viên ngọc tín ngưỡng), Tái
phỏng Ấn độ (India Revisited 1886, thăm
lại Ấn độ) v.v... [X. Earl Miner: The Japanese
Tradition in British and American Literature,
1958].
A NÂU LA ĐÀ BỔ LA
Phạm,Pàli: Anuràdhapura. Còn gọi
là A nâu la quốc thành, A nâu la đà quốc.
Hoặc phiên là A nỗ lạp đạt phổ lạp. Cố đô
của Tích lan, đồng thời, là Thánh địa Phật
giáo. Nằm ở giữa tỉnh Trung bắc (North
Central Province) hiện nay, và cách Kandy
về phía bắc khoảng một trăm bốn mươi
cây số. Cứ theo Đại sử (Pàli: Mahàvaôsa)
10 chép, thì khoảng năm 543 trước Tây
lịch, vua Tì xá da (Pàli: Vijaya) bắt đầu
lập vương quốc. Trải qua thời gian, truyền
đến đời vua Bán đồ ca bà da (Pàli:
Paịđukàbhaya, 377 tr. T.L - 307 tr. T.L)
mới xây thành ở đây, mở các cửa thành,
lập các công viên, thì lúc đó bề ngoài mới

có vẻ là một Thủ phủ. Thế kỉ thứ III trước
Tây lịch, vua Thiên ái đế tu (Pàli:
Devànaôpiyatissa, 247 tr. T.L - 207 tr.
T.L) lên ngôi và mở mang Phật giáo. Nhân
con của hoàng đế A dục là Ma hi đà (Pàli:
Mahinda) lần đầu tiên đến núi Mi sa ca
(Pàli: Missaka-pabbata, nay gọi là
A NAN VẤN SỰ PHẬT CÁT HUNG KINH

A
63
Mihintale) ở phía đông thành, nói pháp
cho vua và quần thần nghe, nhà vua liền
qui y Tam bảo: đó là đầu mối của nền Phật
giáo hưng long tại Tích lan. Lại theo nguyện
lực của Vương hậu A nâu la (Pàli: Anulà),
nhà vua sai sứ đến thành Hoa thị (Pàli:
Pupphapura), tại Ấn độ, mời em gái của
Ma hi đà là Tăng già mật đa tỉ khưu ni (Pàli:
Saghamittà) sang Tích lan giáo hóa.
Nhân dịp này, Tăng già mật đa mang tặng
vua cây Bồ đề, nhà vua bèn tự tay đem
trồng trong rừng Đại mi già (Pàli:
Mahàmegha-vana), đồng thời, sáng lập
chùa Đại tự (Mahà vihàra) ở đây, nơi này
bèn trở thành trung tâm của Phật giáo
Thượng tọa bộ. Về sau, các triều vua đều
sùng tín Phật pháp, lần lượt xây dựng các
chùa, tháp gần vương thành để cúng dường
chúng tăng và xá lợi.
Từ khi Phật giáo mới du nhập cho đến
cuối thế kỉ thứ VIII Tây lịch, thành này
vẫn là Thủ phủ của Tích lan. Đến thế kỉ
thứ IX, vì người Tháp mễ nhĩ (Tamil) xâm
nhập, kinh đô phải dời đến Ba la na lỗ
ngõa (Polonnaruwa). Từ đó, thành cổ A
nâu la đà bổ la mỗi ngày một hoang vu.
Đầu thế kỉ XV, vì người Âu xâm nhập, nên
kinh đô lại được dời đến Kandy. Mãi đến
năm 1872 A nâu la đà bổ la mới trở thành
tỉnh lị của tỉnh Trung bắc. Trải qua các đời
vua, tại A nâu la đà bổ la, một số lớn các
chùa tháp đã được xây dựng và tu bổ, hiện
nay còn lại có vườn tháp (Pàli:
Thùpàràma), chùa núi Vô úy (Pàli:
Abhayagiri), chùa Lăng già (Pàli:

Lakàràma), tháp Phồn tiêu (Pàli:
Mirisaveti Dagoba), tháp Vu phần (Pàli:
Ruwanweli Dagoba), điện Đồng, cây Đại
bồ đề v.v... gọi là Bát Thánh xứ (tám nơi
Thánh). Ngoài ra, còn có các di tích chùa
Đại tự, mộ Ma hi đà, v.v... [X. Thiện kiến
luật tì bà sa Q.2, Q.3; Đại đường tây vực kí
Q.11; G. E. Mitton: The Lost Cities of
Ceylon; W. Geiger: Mahàvaôsa]. (xt. Tích
Lan Phật Giáo).
A NẬU ĐA LA TAM MIÊU TAM BỒ ĐỀ
Phạm: Anuttara samyak - saôbodhi,
Pàli: Anuttara - sammàsambodhi. Nói
tắt là A nậu tam bồ đề, A nậu bồ đề. Dịch
ý: vô thượng chính đẳng chính giác, vô
thượng chính chân đạo, vô thượng chính
biến tri. "A nậu đa la" dịch ý là "vô thượng",
"tam miệu tam bồ đề", dịch ý là "chính biến
tri". Là trí tuệ giác ngộ của đức Phật, hàm ý
là bình đẳng, viên mãn. Vì cái đạo mà Ngài
ngộ được là rất cao, cho nên gọi là vô
thượng; vì đạo ấy chu biến, bao quát hết
thảy, cho nên gọi là chính biến tri. Toàn
bộ nội dung tu hành của Bồ tát Đại thừa là
để thành tựu loại giác ngộ này. Bồ tát phát
A nậu đa la tam miệu tam bồ đề tâm, thì
dịch là "Vô thượng chính chân đạo ý".
Còn tiếng Phạm: Anuttara-samyaksaôbudha,
dịch âm là A nậu đa la tam
miệu tam phật đà, ý là chỉ người đã hoàn
thành A nậu đa la tam miệu tam bồ đề,
cho nên thông thường dịch là "vô thượng
chính đẳng chính giác giả". Đây là tiếng
tôn xưng đức Phật, tức là bậc vô thượng
chính đẳng chính giác. Cũng có thể bỏ bớt
A nậu đa la mà chỉ nói Tam miệu tam Phật
đà, hoặc Tam da tam Phật, Tam da tam
Phật đà v.v... [X. luận Đại trí độ Q.2, Q.85;

Nền của Chùa Vô Úy Sơn (Tích Lan) A NẬU ĐA LA TAM MIÊU TAM BỒ ĐỀ

A
64
Vãng sinh luận chú Q.hạ; Pháp hoa kinh
văn cú Q.2 phần trên; Pháp hoa kinh huyền
tán Q.2 phần đầu; Tuệ uyển âm nghĩa Q.26,
Q.27]. (xt. Chính Biến Tri, Chính Giác).
A NẬU ĐẠT LONG VƯƠNG
A nậu đạt, Phạm: Anavatapta, Pàli:
Anotatta. Là một trong tám Long vương
lớn, trú ở hồ A nậu đạt, thoát khỏi được ba
cái tai nạn, trong các long vương hình ngựa,
đức của long vương này là hơn hết. Cứ
theo kinh Trường a hàm quyển 18 chép,
thì trừ long vương A nậu đạt ra, còn tất cả
các long vương ở cõi Diêm phù đề đều có
ba tai nạn như sau:
1. Các rồng đều bị gió nóng, cát nóng
bám vào mình, đốt cháy da thịt và xương
tủy, rất là khổ não.
2. Trong các cung điện của rồng, khi
cuồng phong thổi tới, thì tất cả quần áo quí
báu mặc trên mình đều bay hết mà thân
rồng tự hiện, rất là khổ não.
3. Trong cung điện, khi các rồng đang
vui chơi, thì chim đại kim sí thường bay
vào cung quấy nhiễu, cho nên các rồng
thường sợ hãi, buồn rầu. Rồng A nậu đạt
không bị các tai họa trên. [X. kinh Khởi
thế Q.1; kinh Hoa nghiêm (bản dịch cũ)
Q.2; luận Đại trí độ Q.7; Đại đường tây vực
kí Q.1; Tuệ uyển âm nghĩa Q.hạ]. (xt. A
Nậu Đạt Trì).
A NẬU ĐẠT TRÌ
..
A nậu đạt, Phạm: Anavatapta, Pàli:
Anotatta. Tương truyền là nơi phát nguyên
của bốn con sông lớn ở Diêm phù đề. Còn

gọi là A nậu đại tuyền, A na đạt trì, A na bà
đáp đa trì, A na bà đạp trì, nói tắt là A nậu.
Dịch ý là hồ mát mẻ, hồ không nhiệt não.
Cứ theo luận Đại tì bà sa quyển 15 và luận
Câu xá quyển 11 chép, thì hồ này nằm về
phía bắc núi Đại tuyết, phía nam núi Hương
túy (Phạm: Gandhamàdana, nay là núi
Kailana), gọi là hồ không nhiệt não, chu vi
tám trăm dặm, bờ hồ được trang hoàng bằng
bốn thứ báu là vàng, bạc, lưu li và pha lê,
hồ đầy cát vàng, sóng gợn trong suốt như
gương, có rồng chúa ở, tên là A nậu đạt,
nước hồ trong và mát. Phía đông hồ có cửa
sông Hằng (Phạm: Gagà), phía nam là
sông Tín độ (Phạm: Sindhu), phía tây là
sông Phọc sô (Phạm: Vakwa), phía bắc là
sông Sí đa (Phạm:Zìta). [X. kinh Trường a
hàm Q.18; kinh Khởi thế Q.1; kinh Đại lâu
thán Q.1; Thiện kiến luật tì bà sa Q.1, Q.2;
luận Đại trí độ Q.3, Q.7; Đại đường tây vực
kí Q.1; Tuệ lâm âm nghĩa Q.1, Q.25, Q.27;
Phiên dịch danh nghĩa tập Q.7]. (xt. Tứ Hà).
A NẬU QUAN ÂM
Là một trong ba mươi ba hóa thân Quan
âm. Tượng Ngài ngồi trên núi đá cao dốc
trong dáng nhìn
xuống bể. Kinh
Pháp hoa quyển 7
phẩm Phổ môn
(Đại 9, 57 hạ):
"Hoặc trôi giạt biển
lớn, rồng, cá, các
quỉ nạn, nhớ đến
sức Quan âm, sóng
nước không thể
chìm". Bởi vì biển
lớn, rồng, cá có
nhân duyên với hồ A nậu đạt, cho nên gọi

là A nậu.
A NGHÊ LA TIÊN
A nghệ la, Phạm: Agiras. Người tiên
tại Ấn độ cổ đại. Còn gọi là Ương kì la tiên,
Ương kiệt la tư tiên, Ương kì lạt tứ tiên,
Ứng nghi la sa tiên. Dịch ý là thân hãn
Quan Âm A Nậu
A NẬU ĐẠT LONG VƯƠNG

A
65
dịch tiên (tiên mình mồ hôi). Là một trong
bảy tiên lớn, một trong mười tiên lớn, một
trong mười Bát la xà bát để (Phạm:
Prajàpati). Không từ bào thai sinh ra, mà
theo nước mồ hôi sinh ra, cho nên có tên
là Thân hãn dịch. Trung a hàm quyển 38
kinh Anh vũ, quyển 40 kinh Đầu na, luận
Đại tì bà sa quyển 40, đều có nói đến tên
của vị tiên này. Trong Mật giáo, vị tiên này
là một trong quyến thuộc của Hỏa thiên,
đặt ở phía nam trên Thai tạng giới mạn đồ
la Kim cương bộ ngoài. Hình tượng là tay
phải dựng thẳng mà bàn tay hơi nghiêng,
ngón tay trỏ, ngón
giữa và ngón vô danh
co lại, còn ngón út hơi
co và đặt trước ngực,
khủyu tay đặt lên đầu
gối bên phải. Tay trái
để buông trên cạnh
đùi, với dáng nắm tay
cầm hoa sen, trên hoa
đặt một cái lọ. Mặt
quay về bên phải, đầu
gối bên phải dựng thẳng, hai chân tréo nhau.
[X. kinh Đại khổng tước chú vương Q.hạ;
Đại nhật kinh sớ Q.16; Chư thuyết bất đồng
kí Q.9; Thai tạng giới thất tập Q.hạ].
A NGỤY
Là một loại dược phẩm. Còn gọi là A
ngu, A ngụy dược. Là loài thực vật "hưng
cừ" (Phạm:Higu), sinh sản ở Ấn độ và Y
lãng (Iraq), nếu chặt thân cây hoặc cành
thì chỗ chặt sẽ chảy nhựa, chờ sau khi nhựa
khô, lấy dùng làm thuốc, thuốc ấy tức là

thuốc A ngụy, có thể sát trùng, trừ mùi hôi
thối, nhưng đối với người thì vô hại, giống
như chất băng phiến (long não) ngày nay.
[X. Chính tông tán Q.2 Bảo ninh nhân
dũng chương; Huyền ứng âm nghĩa Q.19;
Tuệ lâm âm nghĩa Q.68]. (xt. Hưng Cừ).
A NHĨ CHÂN NA (? - 721)
Phạm: Maịicinta, hoặc Ratnacinta.
Dịch ý là Bảo tư duy, nhà dịch kinh ở đời
Đường. Sư thuộc dòng Sát đế lợi nước Ca
thấp di la bắc Ấn độ, xuất gia từ nhỏ, tu tập
thiền yếu, sau khi thụ giới cụ túc thì chuyên
học luật phẩm, trí tuệ của sư vượt bực, kiêm
học cả đời lẫn đạo, đặc biệt sở trường chú
thuật và lập chí ở việc hóa đạo. Năm Trường
thọ thứ 2 (693) sư đến Lạc dương, vâng
mệnh nhà vua ở chùa Thiên cung. Sau đó
không lâu, sư ở các chùa Thiên cung, Phật
thụ kí và Phúc quang dịch kinh Bất không
quyên sách đà la ni bảy bộ chín quyển. Niên
hiệu Thiên sách vạn tuế năm đầu (695), sư
tham gia công việc biên soạn Vũ chu san
định chúng kinh mục lục. Về sau, sư không
dịch kinh nữa, chỉ chuyên cần lễ tụng, tu
mọi phúc nghiệp, ngoài áo bát ra, ai cho gì
ăn nấy. Sau cất chùa Thiên trúc trên núi
Long môn, cùng ở với học trò. Năm Khai
nguyên thứ chín thì sư tịch, thọ trên một
trăm tuổi. [X. Khai nguyên thích giáo lục
Q.9; Tống cao tăng truyện Q.3].
A NHĨ ĐA
Phạm:Ajità. Dịch ý là Vô thắng. Là
một trong bốn chị em Nữ thiên, quyến
thuộc của bồ tát
Văn thù. Được
đặt ở phía trái
của Đồng mẫu
lư, phía trên A

ba la nhĩ đa,
trong viện Văn
thù, trên mạn
đồ laThai tạng
giới, Mật giáo.
Chủng tử là
(a), hình tam
Tiên A Nghệ La
(Thai Tạng Giới Mạn Đồ La)
A Nhĩ Đa
A NHĨ ĐA

A
66
muội da là gậy (bổng), mật hiệu là Kim
cương. Thân sắc trắng, hình đồng tử, nắm
tay trái chống vào cạnh sườn, tay phải cầm
gậy một chẽ, mặt quay phía trái, ngồi tréo
chân. Còn trong Lí thú kinh mạn đồ la, thì
vị tôn này nắm tay trái đặt ở rốn, tay phải
cầm hoa sen, ngồi xếp bằng trên lá sen. [X.
Lí thú thích Q.hạ; Lí thú kinh bí chú; Chư
thuyết bất đồng kí Q.5; Thai tạng giới thất
tập Q.trung].
A NÔ BA THÔN
Phạm:Anupriyà, Pàli: Anupiyà. Còn
gọi là A nâu di thổ, A nô di, A nâu, A nậu
phong. Nằm dọc theo bờ sông A nô ma
(Pàli: Anomà), là thôn làng của chủng tộc
A nô lạp. Sau khi cởi bỏ đồ trang phục trên
bờ sông A nô ma, đức Thích tôn đến rừng
cây Nại (Pàli: Amba-vana), thôn A nô ba
ở lại bảy ngày rồi mới đến thành Vương xá
(Pàli: Ràjagaha). Cứ theo Pháp cú kinh
chú (Pàli: Dhammapada aỉỉhakathà)
quyển 1 chép, thì sau khi đức Thích tôn
thành đạo, đã về nước Ca tì la vệ, nhưng
chưa bao lâu, lại dời đến ở rừng cây Nại, tại
đây, bảy người đã theo Phật xuất gia, đó là;
Bạt đề (Pàli: Bhaddiya), A nâu lâu đà (Pàli:
Anurudha), A nan đà (Pàli: Ànanda), Bà
cữu (Pàli: Bhagu), Kim tì la (Pàli:
Kimbila), Đề bà đạt đa (Pàli: Devadatta)
và Ưu ba li (Pàli: Upàli). [X. luật Ngũ phần
Q.3, luật Tứ phần Q.4].
A NÔ LUẬT ĐÀ (? - 1077)
Còn gọi là A na luật đà. Là vua nước
Miến điện vào thế kỉ thứ XI. Năm 1044,
thống nhất Miến điện, lập nên Vương triều

Bồ cam, tôn một vị trưởng lão A la hán
thuộc Thượng tọa bộ Phật giáo làm quốc
sư. Từng sai sứ sang Tích lan thỉnh kinh,
tổ chức các vị tăng học giả xem xét so sánh
rồi dịch ra tiếng Miến điện. Xác lập Thượng
tọa bộ Phật giáo làm quốc giáo, kiến tạo
chùa tháp tại các nơi trên toàn quốc và
thành lập giáo đoàn. Năm 1070, nhận lời
thỉnh cầu của vua Tích lan là Tì xá da bà
ha đệ nhất (Vija-yabàhu I), nhà vua phái
chư tăng sang Tích lan để giúp việc tổ chức
lại Tăng đoàn.
A NÔ MA HÀ
Phạm: Anavamà, Pàli: Anomà. Cứ
theo Kinh tập chú (Pàli: Suttanipàta
aỉỉhakathà) chép, thì Thái tử Tất đạt đa
(tức đức Thích ca lúc chưa thành đạo), khi
cởi bỏ tất cả đồ trang sức trên mình tại bờ
sông này, thì có một vị Phạm thiên (Pàli:
Ghaỉikàra) dâng tám vật của tỉ khưu. Từ
con sông này đến thành Vương xá cách xa
ba mươi do tuần, đức Thích tôn đi hết bảy
ngày mới đến thành ấy. Cứ theo kinh Bản
sinh (Phạm, Pàli: Jàtaka) chép, thì nước
Ca tì la vệ cách con sông này ba mươi do
tuần, mà Thái tử Tất đạt đa chỉ đi trong
một đêm, sau khi dời cung vua, đã đến bờ
sông này (vì đi ngựa, còn đến thành Vương
xá là đi bộ).
A PHAN
Vị tỉ khưu ni đời Đông Hán. Người Lạc
dương. Là vị ni xuất gia thụ ba qui y sớm
nhất tại Trung quốc. Các sự tích khác về ni
không được rõ. Cứ theo Đại tống tăng sử
lược quyển thượng Đông hạ xuất gia điều
chép, thì vua Minh đế nhà Hán (ở ngôi 58
- 75), cho phép Dương thành hầu, Lưu tuấn
xuất gia và cho đàn bà Lạc dương A phan

xuất gia, tăng, ni bắt đầu có từ đó.
A PHẠT LA THẾ LA TĂNG GIÀ LAM
Phạm: Avarazaila saghàràma. Dịch
A NÔ BA THÔN

A
67
ý là Tây sơn chúng viên. Chùa ở nước
Đà na yết trách ca thuộc nam Ấn độ.
Đại đường tây vực kí quyển 10 chép, ở
trên núi phía tây đô thành của nước Đà
na yết trách ca, có chùa A phạt la thế la,
do tiên vương nước Đà na yết trách ca
sáng lập để cúng dường đức Phật. Trong
một nghìn năm sau đức Phật nhập diệt,
mỗi năm đều có một nghìn vị tăng phàm
phu cùng về an cư tại chùa này, đến ngày
tán hạ thì cùng chứng La hán, rồi dùng
sức thần thông lướt trên hư không mà
đi. Một nghìn năm sau, phàm Thánh cùng
ở. Lại sau hơn một trăm năm, không có
tăng lữ nữa. Về vị trí đích thực của ngôi
chùa này, có rất nhiều thuyết khác nhau.
R. Sewell cho đó là di chỉ của gò Tạc
nham ở trên núi phía tây thị trấn
Bezwada, bắc ngạn sông Kistna; J.
Fergusson thì cho đó là tháp A ma la bà
đề (Phạm: Amaravati), cách Bezwada hai
mươi bảy cây số về phía tây, nam ngạn
sông Kistna; Cao tang câu cát thì cho đó
phải là ngôi cổ thành Đà la ni khoa đạt
(Dharanikota) ở phía tây tháp A ma la
bà đề. Tây sơn trụ bộ được nói đến trong
luận Dị bộ tôn luân, đã lấy ngôi chùa
này làm căn cứ địa. [X. Đại từ ân tự tam
tạng pháp sư truyện Q.4; Thích ca
phương chí Q.hạ; Giải thuyết tây vực kí;
Đông nam Ấn độ chư quốc đích nghiên
cứu].
A PHỌC LA HA KHƯ
Là dịch âm của năm chữ Tất đàm: (a)
(va) (ra) (ha) (kha). Còn gọi là a

phọc la hạ ca. Trong Mật giáo, năm chữ
trên đây tức là chủng tử của năm yếu tố
đất, nước, lửa, gió, không. Đại nhật kinh sớ
Q.1 (Đại 39, 586 trung): "Chữ a là đất, chữ
phọc là nước, chữ la là lửa, chữ hạ là gió,
chữ khư là không".
A PHỌC LÔ CHỈ ĐÊ THẤP PHẠT RA
Phạm:Avalokitezvara. Còn gọi là A
bà lô cát đê xá bà la. Dịch ý là Quán tự tại,
Quán thế âm. Nói tắt là Quán âm. Xem xét
những người đời niệm danh hiệu của Ngài
để cứu giúp, nên gọi là Quán thế âm. [X.
Pháp hoa kinh huyền tán Q.6; Huyền ứng
âm nghĩa Q.5]. (xt. Quán Thế Âm Bồ Tát).
A SA ĐỒ NGUYÊT
A Sa đồ, Phạm:Awàđha, Pàli: Àsàơhà.
Còn gọi là Ngạch sa đồ nguyệt, A sa xá
nguyệt, A sa xá ma tẩy nguyệt. Là tháng
thứ tư trong mười hai tháng theo lịch pháp
Ấn độ. Tương đương với ngày mười sáu
tháng tư đến ngày rằm tháng năm Âm lịch.
[X. Đại đường tây vực kí Q.2]. (xt. Lịch).
A SA MA
Phạm:Asama. Là đức hiệu của Phật.
Còn gọi là A sa mạ. Dịch ý là Vô đẳng
(không ngang bằng), chỉ đức Phật. Vì quả
vị của Phật không một chúng sinh nào có
thể sánh bằng. (xt. A Sa Ma Sa Ma).
A SA MA SA MA
Phạm: Asamasama. Là đức hiệu của
Phật. Dịch ý là Vô đẳng đẳng. Đức Phật đã
sạch hết mọi phiền não và thần lực rộng
lớn, không một chúng sinh nào khác có thể
sánh cùng, cho nên gọi là vô đẳng. Quả vị
của Phật và Phật bằng đẳng, cho nên gọi là
vô đẳng đẳng. [X. luận Đại trí độ Q.2; Thập
địa kinh luận Q.2; luận Du già sư địa Q.82].
A SA PHẠ

Tức là các chữ Tất đàm (a) (wa) (va). A SA PHẠ

A
68
Còngọi là A sa phọc. Ba chữ awa phạ là
hiệu chung của ba bộ, cho nên dùng để
phối trí với ba bộ. Tức chữ a là chủng tử
của Phật bộ, chữwa là chủng tử của Liên
hoa bộ, chữ phạ là chủng tử của Kim cương
bộ, dùng ba chữ này để thống nhiếp tất cả
chân ngôn của Thai tạng giới. Đại nhật kinh
sớ quyển 5 (Đại 39, 622 thượng): "Vào cửa
chữ A, hết thảy các pháp chẳng sinh, là
nghĩa Pháp thân, vào cửa chữWa, hết thảy
các pháp không nhiễm trước, là nghĩa hoa
sen, vào cửa chữ Phạ, hết thảy các pháp lìa
lời nói, là nghĩa kim cương. Như trong phẩm
Tự luân sau đây, dùng ba chữ này thống
nhiếp trăm minh (thần chú), ý ở đó vậy".
A SA PHỌC SAO
Gồm hai trăm hai mươi tám quyển. Do
vị tăng thuộc tông Thiên thai Nhật bản là
Thừa trừng biên soạn, thu vào Đại nhật
bản Phật giáo toàn thư quyển 35 đến quyển
41, và Đại chính tạng tập 49 Đồ tượng bộ
thứ 9. Là tập đại thành về giáo tướng và sự
tướng của các dòng Thai mật, có thể sánh
ngang với Giác thiền sao của Đông mật.
Bởi vì chữ A là chủng tử của Phật bộ, chữ
Wa là chủng tử của Liên hoa bộ, chữ Phạ là
chủng tử của Kim cương bộ, ba chữ này tức
là tượng trưng cho toàn bộ sự tướng của
toàn bộ sách.
A SA PHỌC SAO MINH TƯỢNG
ĐẲNG LƯỢC TRUYÊN
.............
Gồm ba quyển. Do vị tăng Nhật bản
thuộc tông Thiên thai là Thừa trừng soạn,
thu vào Đại nhật bản Phật giáo toàn thư

quyển 41. Nội dung lược thuật sự tích của
các bậc cao tăng tại ba nước Ấn độ, Trung
quốc và Nhật bản. Quyển thượng gồm mười
tám vị cao tăng Ấn độ bắt đầu từ đức Thế
tôn đến các ngài Ca diếp, A nan, Xá lợi
phất, Mục kiền liên, Ưu ba cúc đa, Thiên
thân, Mã minh, Long thụ, Long trí, Thanh
biện, Hộ pháp, Trúc pháp hộ, La thập, Đạt
ma, Thiện vô úy, Kim cương trí và Bất
không, rồi đến mười tám vị cao tăng Trung
quốc là các sư Huệ tư, Tuệ viễn, Trí khải,
Chương an, Huyền trang, Đạo tuyên, Thiện
đạo, Nhất hạnh, Nghĩa lâm, Huyền siêu,
Huệ quả, Thuận hiểu, Đạo thúy, Hành mãn,
Nghĩa tháo, Pháp nhuận, Nghĩa chân và
Pháp toàn. Hai quyển Trung và Hạ thu chép
ba mươi sáu vị cao tăng Nhật bản. Các thư
mục được dẫn dụng trong bộ sách này phần
nhiều đã mất mát, tuy nhiên, bộ sách vẫn
có giá trị rất cao về sử liệu của Phật giáo.
A SÚC NHƯ LAI NIÊM TỤNG
CÚNG DƯỜNG PHÁP
Có một quyển. Do ngài Bất không đời
Đường dịch. Còn gọi là A súc cúng dường
pháp, A súc Như lai niệm tụng pháp, A súc
niệm tụng nghi quĩ, A súc quĩ, thu vào Đại
chính tạng tập 19. Tức là pháp khuyến thỉnh
cúng dường A súc Như lai. Nội dung chỉ
bày người hành giả, trước hết, vào tinh xá
của Bản tôn, quay mặt phía đông, quì gối
chắp tay, sám hối, tùy hỉ, khuyến thỉnh,
hồi hướng, phát nguyện. Sau đó, đến trước
tượng của Bản tôn, ngồi kết già hoặc bán
già, tụng các chân ngôn một cách rõ ràng
để cầu cho hết thảy chúng sinh được yên
vui và mau chứng Vô thượng bồ đề tất địa.
[X. Trinh nguyên tân định thích giáo mục
lục Q.15].

A SÚC PHẬT
Phạm: Akwobhya buddha. Tạng:
Sas- rgyas-mi-#krugs pa. Là tên đức
Phật hiện tại ở phương đông. Gọi tắt là A
súc. Còn gọi là A súc bệ Phật, A sô tì da
Phật, Á khất sô tì dã Phật. Dịch ý là Bất
A SA PHỌC SAO

A
69
động Phật, Vô động Phật, hoặc là Vô nộ
Phật, Vô sân huệ Phật. Cứ theo kinh A
súc phật quốc quyển thượng phẩm Phát ý
thụ tuệ và phẩm Thiện khoái chép, thì ở
quá khứ, cách đây một nghìn cõi Phật về
phương đông, có thế giới A tì la đề (Phạm:
Abhirati), trong đó, có đức Đại mục Như
lai xuất hiện, Ngài vì các Bồ tát mà nói
pháp tu hành sáu độ cao tột. Lúc bấy giờ,
có một vị Bồ tát, sau khi nghe pháp, phát
tâm đạo vô thượng chính chân, nguyện
dứt sân hận, đoạn dâm dục, cho đến thành
đại chính giác, Đại mục Như lai vui mừng
và ban hiệu là A súc. Bồ tát A súc liền
thành Phật trong thế giới A tì la đề ở
phương đông, và hiện nay vẫn đang thuyết
pháp ở cõi đó. Lại cứ theo kinh Pháp hoa
quyển 3 phẩm Hóa thành dụ chép, thì
đức Phật Đại thông trí thắng, khi chưa xuất
gia, có mười sáu vương tử, sau đều xuất gia
làmsa di, người con thứ nhất tên là Trí
tích, tức là A súc, thành Phật tại nước
Hoan hỉ ở phương đông. Kinh Bi hoa
quyển 4 chép, Phật A di đà ở đời quá khứ
là vua Vô tránh niệm, có một nghìn người
con, người
con thứ chín
là Mật tô, tức
A súc, thành
Phật tại
phương đông,
tên nước là
Diệu lạc.
Mật giáo
lấy đức Phật

này làm một
trong năm vị
Phật ở Kim cương giới, tượng trưng cho Đại
viên kính trí. Ngài được tôn trí ở giữa nguyệt
luân chính đông, trong năm luân giải thoát,
phía trước là Kim cương tát đỏa, phía phải
là Kim cương vương bồ tát, phía trái là Kim
cương ái bồ tát, phía sau là Kim cương hỉ
bồ tát. Hình tượng màu vàng ròng, tay trái
nắm lại đặt ở trước rốn, tay phải thõng
xuống chạm đất, tức là A súc xúc địa ấn
(Ấn A súc chạm đất). Mật hiệu là Bất động
kim cương. Chủng tử là (Hùô). Hình
tam muội da là chày năm chẽ. Chân ngôn
là "Án á khất sô tì dã hồng". [X. kinh Đại
bảo tích hội bất động Như lai; kinh Đạo
hành bát nhã Q.6, Q.9; kinh Thủ lăng
nghiêm tam muội Q.thượng; kinh Duy ma
Q.hạ; Tịnh độ dữ Thiền (Ấn thuận, Diệu
vân tập hạ biên 4)].
A SÚC PHẬT QUỐC KINH
Phạm: Akwobhya - tathàgatasya -
vyùha. Gồm hai quyển. Do ngài Chi lâu ca
sấm đời Hậu Hán dịch. Gọi tắt là A súc
kinh, thu vào Đại chính tạng tập 11. Nội
dung trình bày việc bồ tát A súc, lúc còn ở
Nhân địa..... đời quá khứ, tại pháp hội
của Đại mục Như lai, được nghe pháp lục
độ vô cực, bèn lập thệ nguyện lớn, tu hạnh
không tức giận, không dâm dục, trải qua
nhiều kiếp tu hành, sau thành đạo dưới cây
thất bảo, nay ở thế giới Diệu hỉ phương đông.
Đồng thời, khuyên những ai muốn sinh về
cõi Tịnh độ phương đông thì phải tu hành
sáu độ và phát nguyện.
Bộ kinh này có ba bản dịch, bản dịch
đầu là A súc Phật quốc kinh. Bản thứ
hai do ngài Chi đạo căn đời Đông Tấn

dịch, đề là A súc Phật sát chư bồ tát học
thành phẩm kinh (2 quyển, khuyết bản).
Bản thứ ba do ngài Bồ đề lưu chi đời
Đường dịch từ Đại bảo tích kinh Bất động
Như lai hội 2 quyển. Kinh này là kinh
xưa nhất trong các kinh Tịnh độ hiện
còn, cùng với kinh Đại bát nhã, kinh Duy
ma, có quan hệ mật thiết hoặc là tiên
khu của kinh Đại A di đà. [X. Xuất tam
tạng kí tập Q.2; Khai nguyên thích giáo
lục Q.1, Q.3, Q.9].
Phật A Súc
(Kim Cương Giới Mạn Đồ La)
A SÚC PHẬT QUỐC KINH

A
70
A SƯ
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Tiếng
xưng hô đối với các vị hòa thượng thân
thiết trong Thiền lâm. A là tiếng bắt đầu,
sư chỉ sư gia (nhà thầy). Lâm tế lục thị
chúng (Đại 47, 499 hạ): "Hậu sinh tiểu a
sư không hiểu, bèn tin sự tinh quái của
con cáo già này".
A TĂNG KÌ
Phạm:Asaôkhya. Là một trong những
số mục của Ấn độ, hàm ý là số vô lượng,
hoặc là số cực lớn. Còn gọi là A tăng già, A
tăng xí da, A tăng, Tăng kì. Dịch ý là không
thể tính đếm, hoặc là vô lượng số, vô ương
số. Cứ gọi một A tăng kì thì có một nghìn
vạn vạn vạn vạn vạn vạn vạn vạn triệu
(vạn vạn là ức, vạn ức là triệu), trong sáu
mươi loại đơn vị số mục của Ấn độ, A tăng
kì là số thứ 52. Cứ theo luận Đại tì bà sa
quyển 177 chép, thì có ba loại A tăng xí da,
tức là:
1. Kiếp a tăng xí da, lấy đại kiếp làm
một, tích chứa đến Lạc xoa câu chi, dần dà
cho đến quá số Bà yết la.
2. Sinh a tăng xí da, chỉ mỗi mỗi kiếp
trải vô số đời.
3. Diệu hành a tăng xí da, trong mỗi
mỗi kiếp tu vô số diệu hạnh. Do ba loại a
tăng xí da ấy mà chứng Vô thượng giác. [X.
kinh Hoa nghiêm (bản dịch mới) Q.45
phẩm A tăng kì; luận Câu xá Q.12 phẩm
Phân biệt thế gian; luận Đại trí độ Q.4]. (xt.
Ngũ Thập Nhị Số).
A THÁT BÀ PHÊ ĐÀ
Phạm: Atharva-veda. Một trong các

tập chính của sách Phệ đà. Là tập đồng cốt
và chú thuật. Có bảy trăm ba mươi mốt bài
ca tán, trong đó, khoảng một phần sáu đã
thấy xuất hiện trong kinh Lê câu phệ đà.
Chủ yếu là đồng cốt và chú thuật cầu phúc
trừ tai, nhưng cũng bao hàm một ít tư tưởng
triết học và khoa học. "A thát bà" (Phạm:
Atharva) có thể là tên chữ của gia tộc Bà la
môn trao truyền loại Phệ đà này. Thông
thường, người ta cho niên đại hoàn thành
sách này, so với các tập chính khác của
Phệ đà, có muộn hơn. (xt. Phệ Đà).
A THẤP BA
Phạm:Azvinau. Dịch ý là song mã đồng
. Là con sinh đôi do Nhật thiên
(Phạm:Sùrya) và Thiên nữ hóa ra ngựa
cái A thấp tì ni (Phạm:Azvinì) sinh ra. Cứ
theo Phật sở hành tán quyển 2 phẩm Nhập
khổ hạnh lâm chép, thì khi đức Thích tôn
sắp vào chỗ người tiên, các Phạm chí thấy
hình tưóng của Ngài đẹp đẽ trang nghiêm,
tám Bà tẩu thiên, hai Ba thấp ba, cho đến
Nhật nguyệt thiên tử đều ngạc nhiên và
vui mừng. Trong thần thoại Ấn độ, Ba thấp
ba là ánh sáng rạng đông được nhân cách
hóa, hoặc cưỡi ngựa, hoặc ngồi trên lưng
chim, ngồi xe sắc vàng, là tiền khu của thần
Lê minh (Phạm: Uwas).
Anh em Ba thấp ba tuổi trẻ đẹp trai, thông
minh linh lợi, đầu đội mũ hoa sen, mỗi ngày,
lúc mờ mờ sáng, cưỡi ngựa lướt qua thiên
không. Hình tượng của cả hai, có khi là một
đôi ngựa con, đứng song song bằng vai nhau,
đầu là hai ngôi sao sáng rực. Có thể cứu khổ
cứu nạn, đặc biệt trị bệnh giỏi; khiến người
mù lấy lại được ánh sáng, người tàn tật được
lành lặn trở lại. Cũng có khả năng khiến
người đắm thuyền được cứu sống, đàn bà

sinh con, con gái lỡ thì lấy được chồng v.v...
Trong Lê câu phệ đà, có hơn năm mươi bài
thơ ca tụng Ba thấp ba [X. The Buddha -
Carita of Azvaghosha (S.B.F., Vol. XLIX;
V. Fausbôll: Indian Mythology].
A SƯ

A
71
A THẤP BA QUỐC
Phạm: Azmakà, azvakà, Pàli:
Assakà. Còn gọi là Phả tháp ba quốc, A
nhiếp cụ quốc, A thấp ma già quốc. Là một
trong mười sáu nước lớn tại Ấn độ thời đức
Phật, là một phần của nước Án đạt la
(Phạm: Andhara) thuộc nam Ấn độ. Nằm
dọc theo bờ sông Cù đà (Phạm:Godàvarì,
Pàli: Godhàvarì), đô thành là Bổ đát lạc
ca (Phạm:Potalaka, Potala, Pàli: Potali,
Potana). Nước này được cai trị bởi vua Phạm
dự (Phạm:Brahmadatta), là một trong bảy
vì vua được nói đến trong kinh Đại điển
tôn (Mahàgovinda-suttanta) trong Trường
bộ 19 văn Pàli Nam truyền. Trong kinh
Bản sinh (Pàli: Jàtaka) 5, đem so sánh
mối quan hệ giữa nước Ba thấp ba và nước
A bàn đề với mối quan hệ giữa nước Ươnggià
và nước Ma yết đà, suy đó thì biết, Ba
thấp ba phụ thuộc nước A bàn đề.
Lại theo Kinh tập chú (Pàli:
Suttanipàta Aỉỉhakathànói, thì nhà bác
học Bà la môn tên là Ba-bà-lê (Pàli: Bàvarì)
đã xuất thân từ nước này, đang ở tại rừng
Ca tỉ đạt (Pàli: Kapiỉỉavana), nghe thanh
danh của đức Thế tôn, bèn sai muời sáu
người đệ tử hàng đầu đến cầu pháp đức
Thế tôn. Sau khi đến nơi, họ liền đặt các
câu hỏi và đều được đức Thế tôn giải đáp;
nội dung cuộc vấn đáp ấy tức là kinh Tập
chương 5, phẩm Bỉ ngạn đạo (Pàli:
Pàràyana - vagga). Sau họ đều trở thành
đệ tử của đức Thế tôn. [X. Trung a hàm
Q.55 kinh Trì trai; Trường a hàm Q.5 kinh
Xà ni sa; luật Tứ phần Q.39; luật Ngũ phần

Q.21].
A THẤP PHỌC DỮU XÀ
Phạm:Azvayuja, Pàli: Assayuja. Là
tháng thứ bảy trong mười hai tháng theo
lịch pháp Ấn độ. Còn gọi là A thấp phạ dụ
nhã mạ tẩy, Ba thấp bà dữu xà. Tương đương
từ ngày mười sáutháng bảy đến ngày rằm
tháng tám Âm lịch. [X. kinh Thập nhị
nhân duyên tường thụy; Đại đường tây vực
kí Q.2; Phiên dịch danh nghĩa tập Q.2].
(xt. Lịch).
A THẾ DA
Phạm:Àzaya. Dịch ý là ưa. Còn gọi là
A xa dã. Chỉ ý niệm ưa thích tham dục.
Luận Hiển dương thánh giáo quyển 3 nêu
ra tham a thế da, sân a thế da, si a thế da và
đẳng phần a thế da. Còn luận Câu xá quyển
14 thì lập thiện a thế da và bất thiện a thế
da. Ngoài ra, cũng có chỗ A thế da được
dịch là hạt giống. [X. Câu xá luận quang kí
Q.14; Huyền ứng âm nghĩa Q.23].
A THỊ ĐA
Phạm:Ajita. Còn gọi A dật đa. Là tôn
giả thứ mười lăm trong mười sáu vị La hán
nhận giáo sắc của Phật, ở thế gian mãi mãi
để cứu độ chúng sinh, cùng với một nghìn
năm trăm vị La hán quyến thuộc cùng ở
trên núi Linh thứu, là các bậc Thánh hộ trì
chính pháp và làm lợi ích cho hữu tình.
Hình tượng của ngài được vẽ tả không giống
nhau. Cứ theo bức vẽ của Thiền nguyệt đại
sư Quán hưu đời
Đường, thì hai tay ôm
đầu gối, miệng mở và
nhìn lên, hàm răng để
lộ và đã gãy một vài
chiếc. Tây tạng truyền
thì A thị đa là tôn giả

thứ hai trong mười sáu
vị La hán, ở trên núi
Ưu thi la. [X. Đại A la
hán Nan đề mật đa la sở thuyết pháp trụ kí;
Đại minh tam tạng pháp số Q.45; La hán
A Thị Đa
A THỊ ĐA

A
72
đồ tán tập; E. Pander: Das Pantheon des
Tschangtscha Hutuktu]. (xt. Thập Lục La
Hán).
A THỊ ĐA PHẠT ĐỂ HÀ
......
A thị đa phạt để, Phạm:Ajitavatì. Dịch
ý là Vô thắng. Con sông ở nước Câu thi na
yết la thuộc trung Ấn độ. Còn gọi là A thị
đa bạt để hà, A nhĩ đa phạ để hà. Nói tắt là
Bạt đề hà. Đức Thế tôn nhập Niết bàn bên
tây ngạn con sông này, vì thế nó được nổi
tiếng.
Sông này cũng có người phiên là A lị
la bạt đề hà. Đại đường tây vực kí chú
quyển 6 (Đại 51, 903 trung): "Các nhà dịch
cũ phiên A lị la bạt đề hà là sai, trong
sách nói Thi lại noa phạt để hà, dịch là
sông có vàng". Tên dịch A lị la bạt để hà
có xuất xứ từ kinh Niết bàn (bản Bắc) quyển
1, nhưng trong kinh Niết bàn (bản Nam)
quyển 1, thì lại dịch là A di la bạt đề hà.
Lại luật Tứ phần quyển 36 thì gọi là A di
la bà đề hà, luật Ngũ phần quyển 7, quyển
8, thì gọi là A di la hà. Thiện kiến luật tì
bà sa quyển 7 gọi là A dần la ba đế dạ
giang, Hữu bộ tì nại da quyển 40, gọi là A
thị la bạt-để hà. Đây có thể là tên dịch âm
trong tiếngPàli Aciravatì. Ngoài ra, Thi
lại noa phạt để hà còn được gọi là Hinh
liên nhiên bát để hà, Hi liên nhã bà để
hà, Hi liên thiền hà, Hê liên khê thủy,
tương đương với tên Pàli Hiraĩĩavatì,
tên PhạmHiraịyavatì, hàm nghĩa là "có
vàng". Tóm lại, ngài Huyền trang coi ba
tênAjitavatì,Hiraịyavatì vàAciravatì

cùng là một con sông.
Về vị trí của con sông này, thì T.
Watters cho là sông Can-đạt-khắc
(Gandak) ngày nay; R. Bahàdur thì cho
sông Tiểu lạp phổ đề (Little Rapti) ngày
nay tức là sông A di la bạt đề ngày xưa, và
cho sông Can đạt khắc là sông Thi lại
noa phạt để ngày xưa. [X. Cao tăng Pháp
hiển truyện; Phiên dịch danh nghĩa tập
Q.7; Giải thuyết tây vực kí; Ấn độ Phật
tích thực tả giải thuyết; T. Watters: On
Yuan Chwang, Vol.II].
A THỈ TỐNG NIÊU
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Như đi
đại tiện gọi là a thỉ, đi tiểu tiện gọi là tống
niệu. Lâm tế Tuệ chiếu thiền sư ngữ lục
(Đại 47, 498 thượng): "A thỉ tống niệu (đi
ngoài, đi giải), mặc áo ăn cơm, nhọc mệt
thì nằm, kẻ ngu cười ta, người trí mới biết".
Từ ngữ này được dùng trong Thiền lâm để
biểu thị sự sinh hoạt hàng ngày, không một
việc gì không là việc Phật, không một hạnh
gì không là hạnh Phật. Lâm gian lục quyển
thượng thì chép (Vạn tục 148, 301 thượng):
"Từ Minh quở rằng: Mặc áo ăn cơm chẳng
là rốt ráo, đi đại, đi tiểu (a thỉ tống niệu)
chẳng là rốt ráo".
A THỜI PHỌC CA PHÁI
A thời phọc ca, Phạm: Àjìvika, hoặc
Àjìvaka. Dịch ý là "người được sinh sống
mà tu hành". Còn gọi là A thời bà ca phái,
A dần bà ca phái. Là một trong những học
phái tự do tư tưởng tại Ấn độ xưa, vào thời
kì Phật giáo hưng khởi, địa vị của phái này
trọng yếu ngang với phái Thuận thế ngoại
đạo (Phạm:Lokàyata, dịch âm là Lộ già da
đà). Đứng trên lập trường của Phật giáo mà
nhận xét, thì đây là một phái tà mệnh, tà

mệnh ngoại đạo. Đại biểu cho phái này là
Mạt già Lê câu xá lê tử (Phạm: Maskarì
Gozàlìputra), là một trong sáu phái ngoại
đạo. Vào thời đại đức Phật, phái này cùng
thịnh hành ở đời, song song với Phật giáo
và Kì na giáo. Phái này chủ trương Vô nhân
luận , Tự nhiên luận, cho rằng sự
khổ vui của con người trong thế gian chẳng
A THỊ ĐA PHẠT ĐỂ HÀ

A
73
có nguyên nhân gì cả, chỉ là sự kết hợp tự
nhiên, khi kết hợp thì là "được", mà khi
phân tán thì là "mất", đồng thời, thừa nhận
có đất, nước, lửa, gió, hư không và linh
hồn. Tư tưởng của phái này nay chỉ còn lờ
mờ bàng bạc, đứt nối vụn vặt; nếu từ bối
cảnh tư tưởng của Mạt già lê câu xá lê tử
mà suy đoán, thì chủ trương của phái này
là một loại Túc mệnh luận...... phủ
định nhân quả.
A THUẬN NA THỤ
A thuận na, Phạm:Arjuna. Còn gọi là
Ngạch thuận na. Tên khoa học là
Dentaptera arjuna. Là loại kiều mộc sinh
sản ở Ấn độ, da
cây láng bóng,
mảnh lá to và
sinh cặp đôi;
rộng khoảng ba
phân tây, dài độ
mười sáu đến
hai mươi phân
tây, quả dài và
hình vuông,
không ăn được.
Tương truyền là bồ tát Long thụ đã sinh ra
ở dưới gốc cây này. [X. Long thụ bồ tát
truyện; Trung quán luận sớ Q.1 phần đầu;
Thập nhị môn luận Tông trí nghĩa kí
Q.thượng].
A THUẬT ĐẠT
.....
Phạm: Asuddharta. Dịch ý là Vô sầu ưu
(không lo sầu), Vô úy đức (đức không sợ).
Là con gái của vua A xà thế, nước Ma yết

đà, ở thời đại Phật. Lên mười hai tuổi đã có
khả năng bàn luận đạo lớn. Cứ theo kinh
A thuật đạt bồ tát chép, thì người con gái
này năm mười hai tuổi, tướng mạo đẹp đẽ,
nhan sắc bậc nhất, có thể luận bàn đạo
lớn, mạnh dạn như thần, cúng dường vô
ương số Phật.
A THÙY
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Hàm ý là
"ai?". Chữ A là tiếng đầu tiên, âm là "ốc",
cách xưng hô đối với những người thân
thiết, phần nhiều bắt đầu bằng tiếng "A".
Đời Ngụy Tấn trở về sau, phong tục này
càng thịnh hành, hoặc đặt nó trên tên người,
hoặc đặt trước tên chữ, hoặc đặt trước họ,
như trong Tam quốc chí chép Ngô quốc
Lữ mông, gọi là: "A mông nước Ngô", cho
đến người đời gọi trẻ con thường gọi A mỗ,
vì thế "A thùy" hàm ý là "ai?", "ai đó?".
Trong Thiền lâm, từ này thường được
chuyển dụng để chỉ Phật tính, như "Tha
thị a thùy?" (Người ấy là ai?), "A thùy thoại
đoạn chỉ?" (Ai nói chuyện dứt giấy?), đều là
những tiếng trên cửa miệng khi tham cứu
các công án. Bởi vì, sự tham cứu về tính
Phật mà ai ai cũng vốn có, là một việc lớn
của Thiền môn. Đối với mệnh đề "Tha thị
a thùy?" (Người ấy là ai?), đặc biệt dùng nghi
vấn từ "A thùy" (ai?) để gọi thay Phật tính,
đồng thời, lấy đó làm đối tượng tham cứu,
khiến người học hiểu rằng, chủ từ "Người
ấy" trong mệnh đề "Người ấy là ai?", chẳng
phải tìm cầu ở bên ngoài mà được, cũng
chẳng phải chấp trước trong nội tâm mà có
thể tìm được. Như Thiền tông vô môn quan,
tắc 45 (Đại 48, 298 hạ): "Thích ca, Di lặc
cũng là đầy tớ của người ấy, thử nói người
ấy là ai?" (Lời của Đông sơn Diễn tổ sư).

A THUYẾT THA THỤ
A thuyết tha, Phạm:azvattha. Còn gọi
là At thuyết tha thụ, Ba thấp ba tha thụ.
Dịch ý là Cát tường thụ (cây tốt lành), Vô
tội thụ (cây vô tội). Tên khoa học là Ficus
religiosa. Là tên gọi khác của cây Tất ba la
Cây A Thuận Na
A THUYẾT THA THỤ

A
74
(Phạm: Pippala). Đức Phật Thích ca mâu
ni đã thành chính giác dưới gốc cây A thuyết
tha, vì thế còn gọi là cây Bồđề. Hoa nghiêm
kinh thám huyền kí quyển 20 (Đại 35, 482
thượng): "Cây Athuyếttha, Hán dịch là
cây vô tội. Nghĩa là đi quanh cây này ba
vòng có thể diệt được tội chướng, đó là
cây Bồđề". Vì đức Phật Thích ca mâu ni
ngồi dưới gốc cây này mà thành đạo, cho
nên, không những chỉ tín đồ Phật giáo
tôn sùng, mà từ xưa cả Ấn độ cũng coi là
cây Thần, dùng để làm các đồ cúng dường,
hoặc khi cúng lửa thì dùng làm cây hộ
ma. [X. Phật sở hành tán Q.3; Tô tất địa
yết la cúng dường pháp; Hữu bộ tì-nại-da
dược sự Q.1; Cao tăng Pháp hiển truyện]
(xt. Bồ Đề Thụ).
A THUYẾT THỊ
Phạm:Azvajit, Pàli: Assaji. Là một
trong năm vị tỉ khưu. Còn gọi là Ba thấp
bà thị đa, A thấp phọc phạt đa, Ba thấp bà,
A tì. Dịch ý là Mã thắng, Mã tinh......
Được kính xưng là "Tôn giả Chính nguyện".
Nghi dung đoan chính, đi đứng nghiêm
trang, được người đương thời kính trọng.
Một hôm, ngài gặp Xá lợi phất, vì thấy uy
nghi khác thường, Xá lợi phất mới hỏi thầy
của A thuyết thị là ai, nhân đó, A thuyết
thị liền nói về đạo lí nhân duyên sinh diệt
mà đức Phật đã dạy. Nghe rồi, Xá lợi phất
bèn quay về theo Phật, sau chứng được Pháp
nhãn tịnh. [X. kinh Tăng nhất a hàm Q.3;
kinh Phật bản hạnh tập Q.25, Q.34, Q.48;
luận Đại trí độ Q.18].
A TÌ ĐÀM BÁT KIỀN ĐỘ LUẬN

Gồm ba mươi quyển. Do ngài Ca chiên
diên tử trước tác, các ngài Tăng già đề bà và
Trúc phật niệm cùng dịch vào năm Kiến
nguyên thứ 19 (383) đời Phù Tần, thu vào
Đại chính tạng tập 26. Sách này là bản dịch
khác của bộ A tì đạt ma phát trí luận. Kiền
độ, dịch ý là tụ, có nghĩa là chứa nhóm. Vì
các thiên, chương trong bộ luận này cộng
có tám tụ, cho nên gọi là Bát kiền độ luận.
(xt. A Tì Đạt Ma Phát Trí Luận).
A TÌ ĐÀM MÔN
Có nghĩa là các bộ luận Phát trí và
Lục túc là cửa đi thông vào Niếtbàn, cho
nên gọi là Atìđàm môn. Tương đối với
"Cônlặc môn" và "Không môn". Luận Đại
trí độ quyển 18 (Đại 25, 192 hạ): "A tì
đàm môn, hoặc Phật tự nói nghĩa các pháp,
hoặc Phật tự nói tên các pháp, rồi các đệ
tử thu tập lại mà giải thích nghĩa lí". Nương
vào Atìđàm môn mà thành lập tông, gọi
là Atìđàm tông. [X. luận Đại trí độ Q.2].
(xt. Côn Lặc Môn).
A TÌ ĐÀM SƯ
Phạm:Àbhidhàrmika, hoặc Àbhidharmika.
Dịch ý là Luận sư. Chỉ người
thông suốt Luận tạng, hoặc giỏi nghị luận.
Đức Thế tôn cũng thường được xưng là
luận sư. Xưa nay lấy các ngài Pháp cứu,
Diệu âm, Thế hữu và Giác thiên gọi chung
làBàsa hội tứ đại luận sư (bốn vị luận
sư lớn của hội Bàsa). Phật giáo Đại thừa
lấy các ngài Mã-minh, Long thụ, Đề bà và
Đồng thụ gọi chung là Tứ nhật luận sư
(bốn vị luận sư mặt trời); lại lấy mười sư
Hộ pháp, Đức tuệ v.v... gọi chung làDuy
thức thập đại luận sư(mười luận sư lớn
của Duy thức học). Lại cứ theo Phiên dịch
danh nghĩa tập quyển 2 chép, thì Tứ nhật

luận sư thêm Thắng thụ luận sư nữa, gọi
là Ngũ luận sư. [X. luận Đạitìbàsa Q.105;
luận Thành duy thức thuật kí Q.2; Đại
đường tây vực kí Q.4, Q.12]. (xt. Ngũ Luận
Sư).
A THUYẾT THỊ

A
75
A TÌ ĐÀM TÂM LUẬN
Phạm: Abhidharmahfdaya - zàstra.
Gồm bốn quyển. Gọi tắt là Tâm luận.
Do ngài Pháp thắng trước tác, các ngài
Tănggiàđềbà và Tuệ viễn đời Đông
Tấn cùng dịch,thu vào Đại chính tạng
tập 28. Thuyết nhất thiết hữu bộ lấy luận
Phát trí, luận Lục túc làm cơ sở, rồi biên
tập luận Đại tìbàsa mà xác định rõ lập
trường của Thuyết nhất thiết hữu bộ.
Vì luận Đại tìbàsa quá to lớn nên, năm
520, ngài Pháp thắng đem tóm tắt bằng
hai trăm năm mươi bài kệ mà thành luận
này, là một trong các bộ luận trọng yếu
của Thuyết nhất thiết hữu bộ. Luận này
giải thích các khái niệm cơ bản của Phật
giáo Tiểu thừa, như: hữu lậu, vô lậu, sắc
pháp, mười tám giới, mười hai nhân
duyên, ba mươi bảy đạo phẩm. Nội dung
chia làm mười phẩm, tức Giới phẩm,
Hành phẩm, Nghiệp phẩm, Sử phẩm,
Hiền thánh phẩm, Trí phẩm, Định
phẩm, Khế kinh phẩm, Tạp phẩm và
Luận phẩm. Tại Ấn độ, sự nghiên cứu
và học tập bộ luận này, đã từng thịnh
hành một thời, và có mấy bộ luận giải
thích về nó. Vào năm Thái nguyên thứ
9 (384) đời Hiếu vũ đế nhà Đông Tấn,
ngài Tăng già đềbà đem dịch ra Hán
văn, đến năm thứ 16, ngài Tuệ viễn
chỉnh lí thành bốn quyển. Các bản dịch
khác thì có A tìđàm tâm luận kinh, 6
quyển, do các ngài Naliênđềdaxá và
Pháp trí cùng dịch vào đời Bắc Tề; Tạp
a tì đàm tâm luận 11 quyển, do ngài

Tănggiàbạtma dịch vào đời Lưu Tống,
đều thu vào Đại chính tạng tập 28. [X.
Tam luận huyền nghĩa; Xuất tam tạng
kí tập Q.2; Pháp kinh lục Q.5; Khai
nguyên thích giáo lục Q.3; Chí nguyên
pháp bảo khám đồng tổng lục Q.9].
A TÌ ĐÀM TÌ BÀ SA LUẬN
Gồm sáu mươi quyển. Do các ngài Phù
đà bạt ma và Đạo thái đời Bắc Lương cùng
dịch, thu vào Đại chính tạng tập 28. Là
bản dịch khác của luận A tì đạt ma đại tì bà
sa. Cứ theo bài tựa của ngài Đạo đĩnh nói,
thì luận này nhằm chú thích tám Kiền độ,
lúc đầu dịch thành một trăm quyển, nhưng
vì Thái vũ đế nhà Bắc Ngụy đánh phá Bắc
Lương, nên kinh sách bị thiêu hủy cả, về
sau rơi rớt chỉ còn thu nhặt lại được có sáu
mươi quyển. Trong sáu mươi quyển, chỉ chú
thích có ba Kiền độ Tạp, Sử, Trí, còn năm
Kiền độ kia đều bị mất. Đời sau gọi luận
này là Bà sa cũ. Còn bản dịch mới là A tì
đạt ma đại tì bà sa luận, hai trăm quyển, do
ngài Huyền trang dịch. (xt. A Tì Đạt Ma
Đại Tì Bà Sa Luận).
A TÌ ĐẠT MA
Phạm: Abhidharma, Pàli: Abhidhamma.
Là một trong ba tạng. Còn gọi là
A tì đàm, A tị đạt ma, Tì đàm. Dịch ý là Đối
pháp, Đại pháp, Vô tỉ pháp, Hướng pháp,
Thắng pháp, Luận. Cùng với Kinh (Phạm:
Sùtra), Luật (Phạm:Vinaya) gọi chung là
ba tạng (nói chung về Thánh điển của Phật
giáo), cho nên cũng gọi là A tì đạt ma tạng,
A tì đàm tạng, Đối pháp tạng hoặc Luận
tạng v.v... A tì đạt ma vốn chỉ sự nghiên
cứu giáo pháp. Nếu nghiên cứu tạng Luật,
thì gọi là A tị nại da. Về sau, nói rộng đến
cả việc tường thuật, luận cứu hai tạng Kinh

và Luật đều cũng gọi là A tì đạt ma. Nó
được thành lập vào khoảng trước sau Tây
lịch, lúc đầu, chỉ đơn giản qui nạp một số
danh từ Phật giáo, sau dần dần trở thành
hình thức giải thích. Mãi đến thời đại Phật
giáo bộ phái, thì các phái có thế lực, đều
thành lập A tì đạt ma riêng của mình, từ
A TÌ ĐẠT MA

A
76
đó, giáo học theo hình thức triết học thâm
thúy phồn tạp bắt đầu khai triển.
Luận Câu xá quyển 1 chép, A tì đạt ma
thắng nghĩa là dùng trí tuệ đối quán lí bốn
đế, là trí tuệ đối hướng Niết bàn tối cao, có
đủ ý nghĩa tuệ, vô lậu. A tì đạt ma hiện
còn, chủ yếu có hai loại là Thượng tọa bộ
(vănPàli) và Thuyết nhất thiết hữu bộ (lấy
Hán dịch làm chủ), nhất là loại sau đã phôi
thai ra Phật giáo Đại thừa, nên lại càng có
một ý nghĩa đặc biệt. Hoa nghiêm kinh thám
huyền kí quyển 1, nêu lên bảy nghĩa của A
tì đạt ma:
1. Đối pháp (đối hướng, đối quán)
2. Sổ pháp
3. Phục pháp
4. Thông pháp
5. Vô tỉ pháp
6. Đại pháp
7.Thích pháp
[X. Thiện kiến luật tì bà sa Q.1; luận
Đại tì bà sa Q.1; luận Phân biệt công đức
Q.1; Câu xá luận sớ Q.1 (Thần thái); Đại
thừa nghĩa chương Q.1].
A TÌ ĐẠT MA CÂU XÁ LUẬN
Phạm: Abhidharmakoza-zàstra. Gọi
tắt là Câu xá luận. Dịch ý là Đối pháp tạng
luận, Thông minh luận. Là tập đại thành
giáo lí của Phật giáo bộ phái, là sách cương
yếu của luận Đại tì bà sa. Bồ tát Thế thân
(Phạm: Vasubandhu) trước tác vào năm
450 Tây lịch. Hán dịch có hai bản, một do
ngài Chân đế dịch vào năm Thiên gia thứ
4 (563) đời Trần là A tì đạt ma câu xá thích
luận 22 quyển, đời gọi là Câu xá cũ; một do

ngài Huyền trang dịch vào năm Vĩnh huy
thứ 2 (651) đời Đường, 30 quyển, là giáo
pháp chủ yếu trước nay của tông Pháp
tướng, đời gọi là Câu xá mới. Cả hai bản
đều được thu vào Đại chính tạng tập 29.
Bộ luận này được nghiên cứu rộng rãi
cả ở Ấn dộ, Trung quốc, Tây tạng và Nhật
bản, những sách chú thích ưu tú cũng rất
nhiều. Đối với việc lí giải Phật giáo Bộ phái
và nền tảng của Phật giáo Đại thừa, luận
Câu xá có một giá
trị rất lớn. Ngài
Thế thân tuy một
mặt lấy giáo học
của Thuyết nhất
thiết hữu bộ làm
tiêu chuẩn,
nhưng, mặt khác,
cũng lấy thái độ
phê phán để giới
thiệu học thuyết
của Kinh lượng
bộ và Đại chúng
bộ, đứng trên lập
trường“lí trường
vi tông” mà viết luận Câu xá. Lại các kinh
điển Đại thừa và các luận thư Đại thừa lấy
giáo học của Hữu bộ làm cơ sở, hoặc để
bác xích Hữu bộ mà viết ra, cũng chiếm đa
số. Vì lẽ luận Câu xá là kết quả của thái độ
phê phán, đem giáo học phồn tạp của Hữu
bộ chỉnh lí mà thành, cho nên nó được
các học giả của cả Đại thừa và Tiểu thừa
trân trọng. Giáo lí của bộ luận này, phần
nhiều được trích ra từ luận Đại tì bà sa và,
theo truyền thuyết, thể hệ và phương pháp
chỉnh lí giáo lí trong luận này đã chịu ảnh
hưởng của luận Tạp a tì đàm tâm của ngài

Pháp cứu.
Luận Câu xá căn bản là phản ánh cái
học thuyết chủ yếu của Hữu bộ về thế giới,
nhân sinh và tu hành mà hiện đang lưu
hành tại Ca thấp di la vào thời bấy giờ,
đồng thời, hấp thu nhiều quan điểm của
Kinh lượng bộ. Nội dung được cấu thành
bởi tám phẩm Giới, Căn, Thế gian, Nghiệp,
Tùy miên, Hiền Thánh, Trí và Định, ngoài
ra, lại phụ thêm phẩm Phá ngã mà thành
chín phẩm. Trong đó:
Bản Tiếng Phạm của
Luận Câu Xá
A TÌ ĐẠT MA CÂU XÁ LUẬN

A
77
1.Giới phẩm
2.Căn phẩm, thuyết minh thế giới hiện
thực (vật chất và tinh thần giới), thành lập
yếu tố “Pháp”, đồng thời, thuyết minh các
danh tướng hữu vi, vô vi, năm uẩn, mười
hai xứ, mười tám giới, hai mươi hai căn, sáu
nhân bốn duyên v.v...
3.Thế gian phẩm, thuyết minh thế giới
sinh vật (hữu tình) từ địa ngục cho đến các
cõi trời, và thế giới vật lí (khí thế giới), đồng
thời, giới thiệu vũ trụ quan và địa lí thuyết
của Ấn độ, ngoài ra, còn giải thuyết mười
hai duyên khởi, thuyết minh tướng trạng
luân hồi, đó tức là Nghiệp cảm duyên khởi
luận.
4.Nghiệp phẩm, thuyết minh nguyên
nhân của luân hồi, và chia nhỏ các chủng
loại nghiệp.
5.Tùy miên phẩm, tường thuật phiền
não, phân loại thành sáu đại phiền não,
mười tùy miên, tám mươi tám sử, một trăm
lẻ tám phiền não, đồng thời, giới thiệu quá
khứ, vị lai, hiện tại, ba đời thực có để mà
bác bỏ. Ba phẩm Thế gian, Tùy miên và
Nghiệp là chỉ bày rõ cái thế giới mê vọng
(hữu lậu).
6.Phẩm Hiền thánh, thì chia các giai
vị ngộ nhập làm vị phàm phu là Tam hiền,
Tứ thiện căn, Thánh vị là Tứ song bát bối,
rồi thuyết minh phép quán để ngộ nhập,
tức là Tứ đế thập lục hiện quán.
7.Trí phẩm, thuyết minh mười trí là
thế tục trí, pháp trí và loại trí v.v... là trí tuệ
đạt được khai ngộ, đồng thời, thuyết minh
mười tám pháp bất cộng.

8.Định phẩm, ngoài sự thuyết minh
Thiền định căn bản đưa đến Thánh trí,
còn thuyết minh các Thiền định khác, như
Tứ thiền, Tứ vô sắc định, Tam giải thoát
môn và Tứ vô lượng tâm v.v...
9.Phá ngã phẩm, thì đứng trên lập
trường vô ngã để bác bỏ cái “phi tức phi li
uẩn ngã” của Độc tử bộ và cái ngã của
Thắng luận, rồi trình bày rõ đạo lí vô ngã.
Như trên đã nói, luận Câu xá đem giáo
lí bao la phồn tạp của Tì bà sa chỉnh lí
thành tám phẩm một cách tuyệt kĩ, thể hệ
nghiêm chỉnh, luận chỉ rõ ràng, đứng đầu
các luận, là sách cương yếu của giáo học
Hữu bộ. Các học giả xưa nay, khi bàn về
tông chỉ của luận Câu xá, thì có người bảo
nó thuộc Hữu bộ, có người cho trong hai
mươi bộ, Câu xá chỉ lấy đạo lí làm tông chỉ,
có người bảo nó là tông khác của Kinh bộ,
lại có người cho là vâng theo Hữu bộ v.v...
ý kiến rất khác nhau.
Tại Trung quốc, sau khi luận Câu xá
được dịch ra thì lấy nó thay cho tông Tì
đàm. Luận Câu xá được truyền đến Nhật
bản vào thời đại Nại lương và thành lập
tông Câu xá, và cái truyền thống lấy luận
Câu xá làm nền tảng cho sự nghiên cứu
học tập vẫn còn kéo dài đến ngày nay. Phật
giáo Ấn độ và Tây tạng cũng nghiên cứu
luận này một cách rộng rãi. Nguyên bản
tiếng Phạm đã được phát hiện ở Tây tạng,
nhưng chỉ ấn hành kệ tụng mà thôi. (V.V.
Gokhale: The Text of the Abhidharmakozakàrikà
of Vasubandhu, 1946), luận
Câu xá gốc thì được xuất bản tại Ba đặc na
(Patna) Ấn độ (P. Pradhan: Abhidharmakoza-
bhàwya of Vasubandhu, 1967). Kệ
tụng và luận Câu xá đều có bản dịch Tây

tạng, đó là: Chos-mon-pa#i mdsod-kyi
tshig le#ur byas-pa (Abhidharmakozakàrikà,
bản Bắc kinh 115, pp. 115 - 127)
và Chos-mon-pa#i mdsos-kyi bzad-pa
(Abhidharmakoza-bàwya, bản Bắc kinh
115, pp. 127 - 283).
Cứ theo truyền thuyết, tại Ấn độ đã từng
có các ngài Đức tuệ, Thế hữu, An tuệ, Trần
na, Xứng hữu, Tăng mãn (Phạm: Pùrnavardhana),
Tịch thiên (Phạm:
Zamathadeva) v.v... chú thích Câu xá,
nhưng hiện nay chỉ còn bản của ngài Xứng
hữu. Còn có U. Wogihara: Sphuỉàrthà
A TÌ ĐẠT MA CÂU XÁ LUẬN

A
78
Abhidharmakozavyàkhyà, 1 - 7 (Tokyo,
1932 - 1936), bản chú thích này cũng có
bản dịch Tây tạng và rất được coi trọng.
Tức là: Chos-monpa#i mdsod-kyi
hgrel-bzad (Abhid-harmakozatikà, bản
Bắc kinh 116, pp. 43 - 117). Ngoài bản chú
thích này ra, Tây tạng vẫn còn giữ được
các bản chú thích của các ngài Tăng mãn,
Tịch thiên và Trần na.
Hán dịch thì có: Câu xá luận thực nghĩa
sớ của Antuệ, năm quyển nhưng thiếu
sót, bản Đônhoàng có sách này (thu vào
Đại chính tạng tập 29), Chú sớcâu xá của
Chân đế mười sáu quyển, Nghĩa sớ 53
quyển đã thất lạc. Các chú thích bản dịch
của ngài Huyền trang thì có: Câu xá luận
kí ba mươi quyển của Phổ quang và Câu
xá luận sớ ba mươi quyển của Pháp bảo,
trước nay được coi là sách chỉ nam cho
việc nghiên cứu luận Câu xá. Câu xá luận
tụng sớ ba mươi quyển của sư Viên huy
cũng được coi trọng, bảnsớ này bỏ bớt
các phần tranh luận, giải thích giáo lí của
Hữu bộ một cách rõ ràng và đơn giản, vì
thế dễ hiểu. Năm gần đây, người Nhật tên
là Húc nhã soạn bộ Quán đạocâuxá luận
cũng thường dẫn dụng sách của Viên huy.
Pháp tuyên soạn Câu xá luận giảng nghĩa,
giúp ích rất nhiều cho người mới học.
Trung quốc thì có bộ Câu xá luận tụng
giảng kí của Diễn bồi. [X. Đại đường tây
vực kí Q.4; Lịch đại tam bảo kỉ Q.9; Khai
nguyên thích giáo lục Q.7, Q.8; A tìđạt
ma luận đích nghiên cứu (Mộc thôn thái
hiền), Tiểu thừa Phật giáo tư tưởng luận

(Mộc thôn thái hiền viết, Diễn bồi dịch);
Câu xá luận đích nguyên điển giải minh
(Sơn khẩu ích, Chu kiều nhất tai); Th.
Stcherbasky: The Central Conception of
Buddhism and the Meaning of the word
“Dharma”, London 1923; O. Rosenberg:
Die Probleme der buddhistischen
Philosophie, Heidelberg, 1924].
A TÌ ĐẠT MA ĐẠI THỪA KINH
Tây tạng: Chos-mon-pa theg-pachen-
po#i mdo. Còn gọi là A tì đạt ma
kinh (Phạm:Abhidharma-sùtra), Đại thừa
a tì đạt ma. Bản gốc tiếng Phạm, bản dịch
Tây tạng và bản Hán dịch của kinh này
đều không còn, chỉ còn được viện dẫn hoặc
trích thuật trong sách luận của phái Du già.
Các Phật điển đã từng dẫn dụng kinh này
thì có Duy thức tam thập tụng thích (Phạm:
Triôzikà-bhàwya) bằng tiếng Phạm của
ngài An tuệ, dẫn dụng một chỗ, Trung biên
phân biệt luận sớ (Phạm:Madhyàntavibhàgaỉikà)
dẫn dụng hai chỗ. Hán dịch thì có
Nhiếp đại thừa luận bản dẫn dụng tám chỗ,
Đại thừa a tì đạt ma tập luận quyển 7, Đại
thừa a tì đạt ma tạp tập luận quyển 16,
Nhiếp đại thừa luận thích quyển 1 của ngài
Vô tính, Duy thức nhị thập tụng thuật kí
v.v..., mỗi bộ đều viện dẫn một chỗ, lại
trong kinh Vô tận ý được dẫn ở luận
Quảng thích bồ đề tâm, cũng thấy có tên
A tì đạt ma kinh.
Sự quan hệ giữa bộ kinh này và luận
Nhiếp đại thừa, cứ dựa vào đoạn kinh văn
mở đầu và kết thúc trong Nhiếp đại thừa
luận bản thì biết, ngài Vô trước viết luận
Nhiếp đại thừa là để thông suốt nghĩa lí mà
giải thích tóm tắt kinh này trong phẩm
Nhiếp đại thừa, nhưng, ngài Chân đế đời

Trần, dịch luận Nhiếp đại thừa bảo (Đại
31, 113 trung): “Luận Nhiếp đại thừa tức là
giáo lí của A tì đạt ma và Đại thừa tu đa la”.
Từ đó suy ra thì biết, A tì đạt ma đại thừa
không phải là một bộ kinh đặc biệt nào.
Tuy nhiên, thông thường người ta cho rằng,
Nhiếp đại thừa luận bản là căn cứ vào Thập
thắng tướng được trình bày trong kinh A tì
đạt ma đại thừa để bàn một cách khái quát
về yếu nghĩa chung của Đại thừa. [X. Hán
dịch tứ bản đối chiếu Nhiếp đại thừa luận
A TÌ ĐẠT MA ĐẠI THỪA KINH

A 79 (Tá tá mộc nguyệt tiều); Nhiếp đại thừa luận nghiên cứu (Vũ tỉnh bá thọ); Căn bản trung dữ không (Cung bản chính tôn)]. ĐẠT A TÌ ĐẠ   T MA ĐẠĐẠII TÌ BÀ SA LU LUẬẬN Phạm: Abhidharmamahàvibhàwàzàstra. Gồm hai trăm quyển. Gọi tắt là Đại tì bà sa luận, Bà sa luận, Bà sa. Do ngài Huyền trang dịch, thu vào Đại chính tạng tập 27. Luận này là sách chú thích luận A tì đạt ma phát trí của ngài Ca đa diễn ni tử, nói rõ pháp nghĩa, liệt kê đủ các thuyết khác nhau được biên tập xong tại Ca thấp di la (Phạm:Kazmìra, nay làKashmir) bắc Ấn độ, vào khoảng từ năm 100 đến 150 sau Tây lịch, là tập đại thành của giáo lí Phật giáo bộ phái. Tương truyền, vua Ca nị sắc ca, thuộc Vương triều Quí sương, cùng với Hiếp tôn giả, triệu thỉnh năm trăm vị La hán để biên tập, trải qua mười hai năm mới hoàn thành, đây tức là cuộc kết tập kinh điển lần thứ tư. Nội dung của bộ luận này là thu tập các bản chú thích của các luận sư giải thích về luận Phát trí, một Thánh điển căn bản của Thuyết nhất thiết hữu bộ, và, cũng hệt như Phát trí, chia làm tám uẩn (tám chương) là: Tạp, Kết, Trí, Nghiệp, Đại chủng, Căn, Định và Kiến. Tổng kết chủ trương lí luận của Thuyết nhất thiết hữu bộ một cách có hệ thống, đồng thời, đối với các quan điểm của Đại chúng bộ, Pháp tạng bộ, Hóa địa bộ, Ẩm quang bộ, Độc tử bộ, Phân biệt thuyết bộ, cho đến các quan điểm của Số luận, Thắng Luận, Thuận thế luận và Kì na giáo v.v... đều có phê phán và bác xích. Vấn đề trung tâm là tư tưởng Tam thế thực hữu và Pháp thể hằng hữu. Nhờ biên tập xong luận Bà sa mà giáo nghĩa của Phật giáo Bộ phái được tuyên dương rộng rãi, và đối với Phật giáo Đại thừa, cũng có ảnh hưởng rất lớn. Bản dịch khác là A tì đàm tì bà sa luận, gồm sáu mươi quyển, tương đương với bộ phận từ quyển thứ một trăm mười một trở về trước trong bản dịch của ngài Huyền trang, do các ngài Phù đà bạt ma và Đạo thái đời Bắc Lương cùng dịch, người ta gọi là Bà sa cũ, thu vào Đại chính tạng tập 28. Cả hai bộ luận này đều là những tư liệu rất quí báu

cho việc nghiên cứu Phật giáo Bộ phái. [X.
luận Đại trí độ Q.2; luận Câu xá quang kí
Q.2; Đại đường tây vực kí Q.2, Q.3; Xuất
tam tạng kí tập Q.10; Đại đường nội điển
lục Q.5].
A TÌ ĐẠT MA ĐĂNG LUẬN
Phạm: Abidharmadìpa with
Vibhàwàprab-hàvftti, do Sàôkftyàyana
tìm được bản viết tay tại Tây tạng vào năm
1937 Tây lịch, đến năm 1959, P. Jaini hiệu
đính và xuất bản. Nội dung được cấu thành
bởi hai bộ phận:Abhidharmadìpa văn vần
(Phạm:Kàrikà), và bộ phận chú thích
Vibhàwàprabhàvftti văn xuôi, đây là một
bộ luận Tiểu thừa. Tác giả tự nhận mình là
ngọn đèn (Phạm:Dìpakàra), và gọi Thế
thân là nhà biên soạn tạng Luận (Phạm:
Kozakàra).
Sách này lấy việc phản đối và phê phán
“luận Câu xá” làm luận điểm căn bản, đồng
thời, theo lập trường của Thuyết nhất thiết
hữu bộ. Quan điểm của sách này cũng giống
như quan điểm trong luận Thuận chính lí
và luận Hiển tôn của ngài Chúng hiền
(Phạm: Saôghabhadra), tức lấy sự phê
bình luận Câu xá làm tôn chỉ. Nội dung
chủ yếu là tường thuật năm uẩn, mười hai
xứ, mười tám giới. Phê phán Thế thân về
vấn đề hữu lậu pháp tùy tăng (Phạm:
Anuzerate). Đồng thời, theo truyền thống
Tì bà sa sư, chủ trương thuyết Căn kiến.
Ngoài ra, về hạng mục “hữu đối” thì cũng
tương đồng với A tì đàm tâm luận kinh và
A TÌ ĐẠT MA ĐĂNG LUẬN

A
80
Câu xá luận, có dẫn dụng một bài tụng của
ngài Đồng thụ (Phạm:Kumàralàta), đó là
điểm khiến người ta chú ý.
A TÌ ĐẠT MA GIÁO NGHĨA CƯƠNG YẾU
...
Pàli: Abhidhammatthasagaha. Còn
gọi là Nhiếp a tì đạt ma nghĩa luận. Là tác
phẩm ưu tú nhất trong giáo lí cương yếu
của Phật giáoPàli. Cứ theo sự suy đoán,
thì tác phẩm này được soạn vào khoảng
năm 1100 Tây lịch, do một học giả người
Tích lan là A na luật (Pàli: Anuruddha).
Bộ sách được chia làm chín phẩm, tức
là:
1. Nhiếp tâm phân biệt
2. Nhiếp tâm sở phân biệt
3. Nhiếp tạp phân biệt
4. Nhiếp lộ phân biệt
5. Nhiếp li lộ phân biệt
6. Nhiếp sắc phân biệt
7. Nhiếp tập phân biệt
8 Nhiếp duyên phân biệt
9. Nhiếp nghiệp xứ phân biệt
Sách này thâu tóm giáo học A tì đạt
ma của Phân biệt thuyết bộ và trình bày
một cách gọn gàng sáng sủa. Tác giả của bộ
sách đã kế thừa luận Nhập a tì đạt-ma của
các ngài Phật âm (Pàli: Buddhaghosa, sinh
vào giữa thế kỉ thứ V) và Phật thụ (Pàli:
Buddhadatta, người hậu tiến cùng thời đại
với Phật âm), đồng thời, những bộ phận
giáo lí nào chưa được đề cập đến trong các
sách luận trở về trước, thì thêm vào và xếp
đặt một cách mới mẻ, vì thế, bộ sách này là
sách cương yếu rất tốt cho những người

mới học.
A TÌ ĐẠT MA GIỚI THÂN TÚC LUẬN
Phạm: Abhidharma-dhàtu-kàyapàda.
Gồm ba quyển. Do ngài Thế hữu
viết và ngài Huyền trang đời Đường dịch
vào năm Long sóc thứ 3 (663). Còn gọi là
Thuyết nhất thiết hữu bộ giới thân túc luận.
Gọi tắt là Giới thân túc luận, thu vào Đại
chính tạng tập 26. Là một trong sáu túc
luận A tì đạt ma. Luận này chia làm hai
phẩm, đó là:
1.Bản sự phẩm, trình bày mười đại địa
pháp, mười đại phiền não địa pháp, mười
tiểu phiền não địa pháp, năm phiền não,
năm kiến, năm xúc, năm căn, năm pháp,
sáu thức thân, sáu thụ thân, sáu tưởng thân,
sáu tư thân, sáu ái thân v.v...
2.Phân biệt phẩm, tóm tắt chia làm
mười sáu môn, mở rộng lập tám mươi tám
môn, phân biệt tâm sở và năm thụ, sáu thức,
vô tàm vô quí tương ứng hay bất tương ứng,
và uẩn, xứ, giới cùng với tâm sở tương ứng
hay bất tương ứng.
Ngoài ra, về tác giả của bộ luận này,
còn có nhiều thuyết khác, Câu xá thích luận
bằng tiếng Phạm của ngài Xứng hữu và
truyền thuyết Tây tạng, đều chép là do ngài
Phú lâu na (Phạm:Pùruịa) trước tác. [X.
luận Câu xá quang kí Q.1; Cổ kim dịch
kinh đồ kỉ Q.4; Khai nguyên thích giáo lục
Q.8; Chí nguyên pháp bảo khám đồng tổng
lục Q.9].
A TÌ ĐẠT MA LỤC TÚC LUẬN
Phạm: Waỉ-pàda-zàstra. Tức chỉ
chung sáu bộ luận làm điểm tựa cho Căn
bản thuyết nhất thiết hữu bộ. Còn gọi là
Lục phần A tì đàm. Đó là: A tì đạt ma tập
dị môn túc luận, A tì đạt ma pháp uẩn túc

luận, Thi thiết túc luận, A tì đạt ma thức
thân túc luận, A tì đạt ma phẩm loại túc
luận, A tì đạt ma giới thân túc luận. Về các
tác giả của sáu bộ luận trên đây cũng có
thuyết khác nhau. Theo ngài Huyền trang,
bốn bộ trước là do các tôn giả Xá lợi tử, Đại
mục kiền liên, Đại ca đa diễn na (chưa được
truyền dịch) và Đề bà thiết ma làm, còn hai
A TÌ ĐẠT MA GIÁO NGHĨA CƯƠNG YẾU

A
81
bộ sau là do tôn giả Phiệt tô mật đa la (Thế
hữu) viết. Lại ba luận trước được soạn lúc
Phật còn tại thế, ba luận sau được soạn sau
Phật nhập diệt. [X. luận Đại trí độ Q.2; luận
Câu xá quang kí Q.1; Xuất tam tạng kí tập
Q.10; The Jewelry of Scripture by Bu-ston
(Jahrbuch des Instituts für Buddhismuskunde,
Vol.II].
A TÌ ĐẠT MA PHÁP UẨN TÚC LUẬN
Phạm: Abhidharma-dharmaskandha-
pàda.Ngài Đại mục kiềnliên
trứ tác, ngài Huyền trang đời Đường dịch.
Còn gọi là Thuyết nhất thiết hữu bộ pháp
uẩn túc luận. Gọi tắt là Pháp uẩn túc luận,
thu vào Đại chính tạng tập 26. Là một
trong sáu túc luận Atìđạtma. Luận này
là tác phẩm đem các pháp tích tụ quí báu
phổ thí cho quần sinh, cho nên được đặt
tên như vậy. Toàn bộ chia làm hai mươi
mốt phẩm, tức là: Học xứ phẩm, Dự lưu
phẩm, Chứng tịnh phẩm, Sa môn quả
phẩm, Thông hành phẩm, Thánh chủng
phẩm, Chính thắng phẩm, Thần túc
phẩm, Niệm trụ phẩm, Thánh đế phẩm,
Tĩnh lự phẩm, Vô lượng phẩm, Vô sắc
phẩm, Tu định phẩm, Giác chi phẩm, Tạp
sự phẩm, Căn phẩm, Xứ phẩm, Uẩn phẩm,
Đa giới phẩm và Duyên khởi phẩm. Trong
bài Bạt của mình, ngài Tĩnh mại đã khen
luận này (Đại 26, 513 hạ): “Bộ luận này
là then chốt của Atìđạtma, là nguồn lớn
của Nhất thiết hữu bộ vậy”. Nếu đem so
sánh với bảy bộ luận trong tạng LuậnPàli,
thì nội dung luận này với nội dung luận
Tì băng già (Pàli: Vibhaga, Phân biệt

luận) rất là giống nhau. Ngoài ra, về tác
giả của luận này cũng có thuyết khác nhau,
Câu xá thích luận, bằng tiếng Phạm, của
Xứng hữu và truyền thuyết Tây tạng đều
cho là do ngài Xálợiphất trước tác. [X.
luận Câu xá quang kí Q.1; Đại đường nội
điển lục Q.5; Khai nguyên thích giáo lục
Q.8].
A TÌ ĐẠT MA PHÁT TRÍ LUẬN
Phạm:Abhidharma-jĩàna-prasthàna.
Gồm hai mươi quyển, Tôn giả Ca đa diễn
ni tử viết sau Phật nhập diệt ba trăm năm,
ngài Huyền trang đời Đường dịch. Còn gọi
là Thuyết nhất thiết hữu bộ phát trí luận.
Gọi tắt là Phát trí luận, thu vào Đại chính
tạng tập 26. Bộ luận này cùng với sáu luận
Tập dị môn túc v.v... gọi chung là bảy luận,
lại vì nghĩa môn của sáu luận ít, cho nên
dùng chân (túc) làm thí dụ gọi là Túc luận
(luận chân); còn luận Phát trí văn nghĩa
đầy đủ cho nên dùng mình (thân) làm thí
dụ gọi là Thân luận (luận mình). Bảy luận
này là những luận căn bản của Thuyết nhất
thiết hữu bộ tông.
Luận này lấy học thuyết của Thuyết nhất
thiết hữu bộ làm nội dung cơ bản, rồi bàn
đến các vấn đề được tranh luận giữa các bộ
phái Phật giáo đương thời. Tất cả có tám
uẩn (chương), chia làm bốn mươi bốn phẩm,
đó là:
1.Tạp uẩn, thuyết minh các pháp bốn
thiện căn, bốn Thánh quả, hữu dư Niết bàn,
vô dư Niết bàn v.v... Chương này có tám
phẩm là: Thế đệ nhất pháp nạp tức, Trí
nạp tức, Bổ đặc già la nạp tức, Ái nạp tức,
Vô tàm nạp tức, Tướng nạp tức, Vô nghĩa
nạp tức và Tư nạp tức.
2.Kết uẩn, thuyết minh các loại kết sử

như: ba kết, năm cái v.v...; gồm bốn phẩm:
Bất thiện nạp tức, Nhất hạnh nạp tức, Hữu
tình nạp tức và Thập môn nạp tức.
3.Trí uẩn, thuyết minh bậc Thánh dứt
trừ hoặc chướng mà được trí vô lậu; có năm
phẩm là Giác chi nạp tức, Ngũ chủng nạp
tức, Tha tâm trí nạp tức, Tu trí nạp tức,
Thất thánh nạp tức.
4.Nghiệp uẩn, thuyết minh các hành
A TÌ ĐẠT MA PHÁT TRÍ LUẬN

A
82
vi thiện ác do ba nghiệp thân, khẩu, ý phát
động; có năm phẩm là Ác hành nạp tức,
Tà ngữ nạp tức, Hại sinh nạp tức, Biểu vô
biểu nạp tức và Tự nghiệp nạp tức.
5.Đại chủng uẩn, đứng về phương diện
ba đời thuyết minh các sắc pháp thiện ác
do bốn đại chủng tạo nên; có bốn phẩm là
Đại tạo nạp tức, Duyên nạp tức, Cụ kiến
nạp tức và Chấp thụ nạp tức.
6.Căn uẩn, đứng về phương diện bốn
quả và ba đời thuyết minh các sắc pháp sáu
căn, năm căn v.v... Có bảy phẩm là Căn
nạp tức, Hữu nạp tức, Xúc nạp tức, Đẳng
tâm nạp tức, Nhất tâm nạp tức, Ngữ nạp
tức và Nhân duyên nạp tức.
7.Định uẩn, thuyết minh định của chư
thiên trong ba cõi và định của Nhị thừa tu
hành có nhiều thứ khác nhau. Có năm
phẩm là Đắc nạp tức, Duyên nạp tức, Nhiếp
nạp tức, Bất hoàn nạp tức và Nhất hạnh
nạp tức.
8.Kiến uẩn, thuyết minh hai kiến đoạn,
thường của phàm phu ngoại đạo và sáu mươi
hai thứ kiến giải khác nhau. Có sáu phẩm
là Niệm trụ nạp tức, Tam hữu nạp tức,
Tưởng nạp tức, Trí nạp tức, Kiến nạp tức
và Già tha nạp tức.
Luận này còn có bản dịch khác gọi là A
tì đàm bát kiền độ luận, hoặc là Ca chiên
diên A tì đàm, A tì đàm kinh bát kiền độ,
do Tăng già đề bà và Trúc phật niệm cùng
dịch vào năm Kiến nguyên 19 (338), đời
Phù Tần, gồm ba mươi quyển, và thu vào
Đại chính tạng tập 26. [X. luận Đại tì bà sa
Q.1, luận Đại trí độ Q.2, luận Câu xá Q.1,

luận Câu xá quang kí Q.1, Đại đường nội
điển lục Q.3; Khai nguyên thích giáo lục
Q.3, Q.8].
A TÌ ĐẠT MA PHẨM LOẠI TÚC LUẬN
Phạm: Abhidharma-prakaraịa-pàda.
Gồm mười tám quyền. Do ngài Thế hữu
sáng tác, ngài Huyền trang đời Đường dịch.
Còn gọi là Thuyết nhất thiết hữu bộ phẩm
loại túc luận. Gọi tắt là Phẩm loại túc luận,
thu vào Đại chính tạng tập 26. Là một
trong sáu túc luận A tì đạt ma. Nhân vì
năm pháp, năm uẩn, mười hai xứ, mười tám
giới v.v... quá nhiều và chủng loại không
đồng nhau, nên luận này bèn tùy từng phẩm
loại mà điều hợp nghĩa lí, thu nhiếp tất cả
pháp, trọn vẹn đầy đủ mà không hỗn loạn.
Nội dung chia làm tám phẩm là: Biện ngũ
sự phẩm, Biện chư trí phẩm, Biện chư xứ
phẩm, Biện thất sự phẩm, Biện tùy miên
phẩm, Biện nhiếp đẳng phẩm, Biện thiên
vấn phẩm và Biện quyết trạch phẩm. Những
bản dịch khác của bộ luận này còn có:
- Chúng sự phận a tì đàm luận (mười
hai quyển tám phẩm, cũng thu vào Đại
chính tạng tập 26), do Cầu na bạt đà la và
Bồ đề da xá đời Lưu Tống cùng dịch.
- Ngũ sự tì bà sa luận, tôn giả Pháp cứu
soạn, Huyền trang dịch.
- Tát bà đa tông ngũ sự luận, Pháp
thành dịch. [X. luận Đại trí độ Q.2; luận
Câu xá quang kí Q.1; Đại đường nội điển
lục Q.5; Khai nguyên thích giáo lục Q.5,
Q.8; Chí nguyên pháp bảo khám đồng tổng
lục Q.9].
A TÌ ĐẠT MA TẠNG
Phạm: Abhidharma-piỉaka. Còn gọi
là Luận tạng, Đối pháp tạng. Tạng thứ ba
trong ba tạng. Gọi chung tất cả các bộ luận.

Trong các kinh điển Hán dịch, thuộc về
Luận tạng thì có các bộ luận Tiểu thừa,
như: Lục túc luận, Phát trí luận, Đại tì bà sa
luận, và các luận Đại thừa, như: Đại trí độ
luận, Thập trụ tì bà sa luận, Thập địa kinh
luận, Du già sư địa luận, Thành duy thức
luận, Nhiếp đại thừa luận, Trung luận, Bách
luận, Thập nhị môn luận v.v... Trong ba
tạngPàli, thuộc Luận tạng thì có bảy bộ
A TÌ ĐẠT MA PHẨM LOẠI TÚC LUẬN

A
83
luận thư, tương đương với Lục túc luận của
Hữu bộ và thêm Luận sự (Pàli: Kathà -
vatthu). Trong tạng kinh Tây tạng, kinh
điển thuộc Luận tạng được thu vào trong
kinh Bát nhã. Ngoài ra, tông thú của tạng
A tì đạt ma gọi là Đối pháp tông. [X. luận
Câu xá Q.30]. (xt. Tam Tạng).
A TÌ ĐẠT MA TẠNG HIỂN TÔN LUẬN
Phạm: Abhidharma-koza-samayapradìpikà.
Gồm bốn mươi quyển. Do ngài
Chúng hiền soạn, ngài Huyền trang đời
Đường dịch. Còn gọi là Hiển tôn luận, thu
vào Đại chính tạng tập 29. Trước đó, ngài
Chúng hiền đã trứ tác luận Thuận chính lí
để phá luận Câu xá của ngài Thế thân,
nhưng sau vì văn luận Thuận chính lí quá
rộng lớn, khó nắm bắt, nên ngài lại tóm tắt
thành luận này, chuyên chú chỉ rõ nghĩa
chính, chia làm chín phẩm, tức là: Tự phẩm,
Biện bản sự phẩm, Biện sai biệt phẩm, Biện
duyên khởi phẩm, Biện nghiệp phẩm, Biện
tùy miên phẩm, Biện Hiềnthánh phẩm, Biện
trí phẩm, và Biện chính phẩm. Ngoài phẩm
tựa trình bày về lí do làm luận ra, còn chỗ
cốt yếu của tám phẩm kia đều giống với luận
Thuận chính lí. Luận này và luận Thuận
chính lí là những tư liệu tham khảo không
thể thiếu đối với các học giả nghiên cứu luận
Câu xá. [X. Đại đường nội điển lục Q.9; Khai
nguyên thích giáo lục, Q.8; Chí nguyên pháp
bảo khám đồng tổng lục Q.9]. (xt. ATìĐạt
Ma Thuận Chính Lí Luận).
A TÌ ĐẠT MA TẠP TẬP LUẬN THUẬT KÍ
Gồm mười quyển. Sư Khuy cơ (632-682)
đời Đường soạn. Còn gọi là Đại thừa a tì

đạt ma tạp tập luận thuật kí, Tạp tập luận
thuật kí, Đối pháp luận sớ, Đối pháp sao,
thu vào Vạn tục tạng tập 74. Là sách chú
thích bản dịch Đại thừa a tì đạt ma tạp tập
luận của ngài Huyền trang. Sư Khuy cơ đã
dùng lời văn sáng, gọn, dựa vào truyền
thống A tì đạt ma mà luận thuật giáo nghĩa
Duy thức. Nội dung chia làm hai phần lớn
là Bản sự và Quyết trạch, rồi lần lượt trình
bày sáu môn là: Giáo khởi sở nhân, Luận
hưng sở vi, Chương thể tính, Hiển tông
chỉ, Thích đề mục và Giải bản văn. Nhưng
ở quyển cuối trong Vạn tục tạng có ghi thêm
rằng, luận này từ quyển 5 trở đi, lời văn đã
thấy rườm rà, e không phải lời văn của người
chú thích.
A TÌ ĐẠT MA TẬP DỊ MÔN TÚC LUẬN
Phạm: Abhidharma - saôgìti -
paryàya - pàda. Gồm hai mươi quyển. Ngài
Xá lợi phất trước tác, ngài Huyền trang đời
Đường dịch. Còn gọi là Thuyết nhất thiết
hữu bộ tập dị môn túc luận. Gọi tắt là Tập
dị môn túc luận, thu vào Đại chính tạng
tập 26. Là một trong sáu Túc luận A tì đạt
ma. Để dự phòng sự tranh cãi sau khi Phật
nhập diệt, cho nên ngài Xá lợi phất đã soạn
luận này, và chia làm mười hai phẩm, Duyên
khởi phẩm thứ nhất, chỉ bày rõ nguyên do
Xá lợi phất thay Phật để kết tập pháp luật.
Từ Nhất pháp phẩm thứ hai đến Thập pháp
phẩm thứ mười một, chỉ bày rõ pháp môn
một pháp cho đến mười pháp. Khuyến
thỉnh phẩm thứ mười hai, chỉ bày rõ sự ấn
khả của Phật. Luận này thường dẫn Pháp
uẩn túc luận, vì thế hẳn đã được viết sau
Pháp uẩn túc luận. Toàn bộ luận có một
vạn hai nghìn bài tụng, hiện nay còn lưu
truyền tám nghìn bài. Ngoài ra, về tác giả

của bộ luận này cũng có nhiều thuyết, Câu
xá luận thích bản tiếng Phạm của ngài Xứng
hữu và truyền thuyết Tây tạng đều cho là
tác phẩm của ngài Chấp đại tạng (Phạm:
Mahàkauwỉhila). [X. luận Câu xá quang kí
Q.1; Đại đường nội điển lục Q.5; Khai
nguyên thích giáo lục Q.8].
A TÌ ĐẠT MA TẬP DỊ MÔN TÚC LUẬN

A
84
A TÌ ĐẠT MA THUẬN CHÍNH LÍ LUẬN
Phạm: Abhidharma - nyàyànusàra.
Gồm tám mươi quyển. Ngài Chúng hiền
soạn, ngài Huyền trang đời Đường dịch, thu
vào Đại chính tạng tập 29. Còn gọi là Tùy
thực luận, Câu xá bạc luận. Gọi tắt là Thuận
chính lí luận, Chính lí luận. Tất cả có hai
vạn năm nghìn bài tụng tám mươi vạn lời.
Chia làm tám phẩm:
1.Biện bản sự phẩm: nói rõ ba loại
uẩn, xứ, giới bao hàm hết thảy pháp.
2.Biện sai biệt phẩm: nói rõ sự sai biệt
của hai mươi hai căn, bài bác sự cố chấp về
vô nhân....., nhất nhân ......, bất bình
đẳng nhân ............
3.Biện duyên khởi phẩm: nói rõ ba
cõi, năm ngả, bảy thức trụ, chín chỗ ở của
hữu tình, bốn loài, trung hữu....., mười
hai nhân duyên và tướng thế gian của hữu
tình phi tình.
4.Biện nghiệp phẩm: biện thuyết các
nghiệp.
5.Biện tùy duyên phẩm, thuyết minh
phiền não.
6.Biện hiền thánh phẩm: trình bày
hành quả của Hiền Thánh.
7.Biện trí phẩm: thuyết minh đoạn đạo.
8.Biện định phẩm: nói về các Thiền
định. Luận này đứng trên lập trường của
Hữu bộ mà đả phá luận Câu xá của ngài
Thế thân, là sách tuyên dương tông nghĩa
của Hữu bộ, là trước tác không thể thiếu
trong việc nghiên cứu luận Câu xá. [X. Đại
đường tây vực kí Q.4; Đại đường nội điển
lục Q.9; Khai nguyên thích giáo lục Q.8;

Chí nguyên pháp bảo khám đồng tổng lục.
Q.9].
A TÌ ĐẠT MA THỨC THÂN TÚC LUẬN
Phạm: Abhidharma-vijĩàna-kàyapàda.
Gồm mười sáu quyển. Ngài Đề bà
thiết ma (Phạm: Devazarman, dịch ý là
Thiên tịch, Hiền tịch) trước tác, ngài Huyền
trang đời Đường dịch. Còn gọi là Thuyết
nhất thiết hữu bộ thức thân túc luận. Gọi
tắt là Thức thân túc luận, thu vào Đại chính
tạng tập 26. Là một trong sáuTúc luận A tì
đạt ma. Luận này thuyết minh thức tâm và
nhục thân ứng nhau đầy đủ, nên phải tu
hành đúng như pháp. Có bảy nghìn bài
tụng, chia làm sáu phẩm, tức là: Mục kiền
liên uẩn, Bổ đặc già la uẩn, Nhân duyên
uẩn, Sở duyên duyên uẩn, Tạp uẩn, Thành
tựu uẩn. Phẩm đầu luận phá thuyết quá khứ
vô thể hiện tại hữu thể của Mục kiền liên,
kiến lập giáo nghĩa của Thuyết nhất thiết
hữu bộ, phẩm thứ hai, luận phá thuyết hữu
ngã của các nhà chủ trương Bổ đặc già la,
phẩm thứ ba trở đi, trình bày giáo nghĩa,
nêu rõ thuyết Ngã không pháp hữu. [X. Đại
đường nội điển lục Q.5; Khai nguyên thích
giáo lục Q.8; Chí nguyên pháp bảo khám
đồng tổng lục Q.9].
A TÌ LA HỒNG KHIẾM
Phạm: A vi ra hùô khaô. Chữ Tất
đàm: . Chân ngôn của Đại nhật
Như lai Thai tạng giới Mật giáo, tượng trưng
sự nội chứng của Đại nhật Như lai. Đọc đủ
là “Án a tì la hồng khiếm sa bà ha”. Vì chân
ngôn chứa nhóm chủng tử của năm chữ
này, cho nên còn gọi là Ngũ tự minh (chú
năm chữ). Trong Mật giáo, năm chữ này
còn tượng trưng cho năm nguyên tố: đất,
nước, lửa, gió, không v.v... là những yếu tố

sinh thành tất cả vũ trụ, vì thế đem năm
chữ này phối với năm đại. Tức chữ A phối
với địa đại, chữ Ti phối với thủy đại, chữ La
phối với hỏa đại, chữ Hồng phối với phong
đại, và chữ Khiếm phối với không đại. Vì
chân ngôn này bao hàm hết thảy vạn tượng,
cho nên, nếu người tu hành niệm “Án, a tì
A TÌ ĐẠT MA THUẬN CHÍNH LÍ LUẬN

A
85
la hồng khiếm sa bà ha”, thì có thể thành
tựu tất cả pháp. Cái đặc sắc của chân ngôn
này là bắt đầu ở chữ Án (qui mệnh) mà
chung kết ở sa bà ha (svàhà, thành tựu);
bởi thế, trong Mật giáo coi đó là thần chú
chung của chư Phật, là tổng ấn của Tát
đỏa. [X. kinh Đại nhật Q.3 phẩm Tất địa
xuất hiện, kinh Đại nhật sớ Q.11; Bí tạng
kí].
A TÌ TAM PHẬT ĐÀ
Phạm,Pàli: abhhisambuddha. Còn gọi
là A duy tam Phật, A tì tam Phật. Dịch ý là
hiện đẳng giác, chỉ người đã thành tựu chính
giác. [X. kinh Phóng quang bát nhã Q.2;
Huyền ứng âm nghĩa Q.3].
A TỊ ĐÀ YẾT LẠT NÔ TĂNG GIÀ LAM
Phạm: Avidhakarịa-saôghàràma.
Dịch ý là Chùa không xỏ vòng tai. Chùa ở
phía đông nước Ba la ni tư (Phạm:
Vàràịasì) thuộc trung Ấn độ, cách thủ phủ
(nay làGhàzìpur) nước Chiến chủ (Phạm,
Pàli: Yudhapati) hơn sáu mươi cây số về
phía đông. Cứ theo Đại đường tây vực kí
quyển 7 nói, thì ngôi chùa này không được
rộng lắm, nhưng chạm trổ rất tinh vi mĩ
thuật, cây cối hoa lá và hồ nước trong giao
hòa nhau, đình đài lầu gác thiết kế rất thứ
lớp, tăng chúng đi đứng nghiêm túc, uy nghi
tề chỉnh.
Về nguyên do tên ngôi chùa từ đâu mà
ra, thì cứ theo truyền thuyết, có hai, ba sa
môn hiếu học, người nước Đổ hóa la ở phía
bắc Đại tuyết sơn, cùng phát nguyện đến
Ấn độ đi chiêm bái các nơi Phật tích, vì bị
coi là người biên địa hèn hạ nên bị khinh

miệt, không được phép ngủ nghỉ trong chùa,
đói khát rét mướt đến nỗi thân hình tiều
tụy. Một hôm, nhà vua tuần du qua đó,
thấy họ chưa xỏ tai, không đeo vòng, quần
áo rách rưới, thân hình nhơ bẩn, nhà vua
lấy làm lạ bèn hỏi nguyên do, khi biết được
rồi thì sinhh lòng thương xót, vua mới cho
xây cất ngôi chùa tại nơi đó, rồi ra lệnh
ngôi chùa này chỉ dành riêng cho các tăng
không xuyên tai ở và cấm chỉ các tăng xỏ
tai không được ở. Đó là nguyên do sáng lập
và đặt tên ngôi chùa. [X. Giải thuyết tây
vực kí; S. Beal: Buddhist Records of The
Western World, Vol.II]
A TỊ ĐỊA NGỤC
......
Là một trong tám địa ngục nóng, A tị,
tiếng Phạm làAvìci. Còn gọi là A tì địa
ngục, A tị chỉ địa ngục. Dịch ý là Vô gián
địa ngục. Kinh Quán Phật tam muội hải
quyển 5 phẩm Quán Phật tâm (Đại 15, 668
trung): “Vì sao gọi là địa ngục A tị? - A là
không, Tị là ngăn che; A là không, Tị là
cứu; A là không gián cách, Tị là không động
đậy; A là rất nóng bức, Tị là rất buồn bã; A
là không thoải mái, Tị là không dừng trụ.
Không thoải mái, không dừng trụ, gọi là
địa ngục A tị. A là lửa bốc, Tị là nóng cháy.
Lửa mạnh đốt tâm, gọi là địa ngục A tị”.
Phẩm Quán Phật tâm còn nói, địa ngục
này nằm ở tầng dưới cùng của các địa ngục,
có bảy lớp thành sắt, bảy tầng lưới sắt, bảy
lớp nội thành có rừng gươm. Ở dưới có
mười tám ngăn, chung quanh bảy lớp đều
là rừng dao. Có mười tám ngục tốt, A tị có
bốn cửa ra vào, trên các ngưỡng cửa có
tám mươi cái chõ, nước đồng sôi phun lên,
từ cửa chảy tràn vào. Những chúng sinh

giết cha hại mẹ, sỉ nhục sáu thân, sau khi
chết phải rơi vào địa ngục này.
Các chúng sinh chịu khổ ở địa ngục
Ati đều không thể kham nổi những cực
hình như bị rang, rán (chiên), vì đau đớn
quá mà kêu gào, cho nên, nơi đây còn
được gọi là Atị hoán địa ngục (địa ngục
kêu gào). Lại vì lửa mạnh đốt người nên
A TỊ ĐỊA NGỤC

A
86
gọi là A tị tiêu nhiệt địa ngục (địa ngục
nóng đốt). Lại vì địa ngục A tị rộng mông
mênh, không một sức phàm nào có thể
thoát ra được, nó kiên cố cũng như một
thành trì lớn, cho nên cũng gọi là A tị
đại thành [X. kinh Trường a hàm Q.19
phẩm Địa ngục; kinh Đại lâu thán Q.2
phẩm Nêlê; kinh Khởi thế Q.4 phẩm Địa
ngục; luận Câu xá Q.11; Phiên dịch danh
nghĩa tập Q.2]. (xt. Vô Gián Địa ngục).
A TỊ KHIẾU HOÁN
Hình dung cái trạng thái cực khổ của
chúng sinh trong địa ngục A tị. Những
chúng sinh lúc sống làm ác, sau khi chết
phải rơi vào địa ngục A tị (Phạm: avìci,
vô gián) hoặc địa ngục Khiếu hoán, chịu
các cực hình đau đớn quá mà phải kêu
gào. Trong hai địa ngục khiếu hoán và A
tị, thì đặc biệt chúng sinh ở địa ngục A tị
phải chịu các nỗi khổ mãnh liệt hơn, vì
địa ngục A tị là một trong tám địa ngục
lớn, nằm ở tầng dưới cùng của các địa
ngục, là nơi mà các chúng sinh đại nghịch
đại ác sau khi chết phải đọa vào, chúng
sinh chịu khổ cực kì đau đớn nên kêu
gào thảm thiết, vì thế gọi là A tị khiếu
hoán.
A TÔNG
Là hai chữ bí mật và trọng yếu trong
Mật giáo, được dùng để biểu thị Thai tạng
giới và Kim cương giới. Chữ (a) là chủng
tử Lí pháp thân của đức Đại nhật Như
lai ở Thai tạng giới; chữ (vaô = tông)
là chủng tử Trí pháp thân của Đại nhật
Như lai ở Kim cương giới. Bởi thế, hai

chữ này được dùng làm chủng tử lí và trí
của Thai tạng bộ, Kim cương bộ và có
thể đại biểu cho hai bộ lớn này của Mật
giáo.
A TRA LI QUỐC
A tra li, Phạm:Aỉali hoặcAtàri. Tên
một nước xưa ở nam Ấn độ. Nằm vào miền
thượng du sông Sa ba mã đề (Sabarmati) và
miền trung du sông Mạc hà (Maki) về phía
tây. Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 11
chép, thì nước này rộng hơn sáu nghìn dặm,
dân cư đông đúc. Trồng nhiều hồ tiêu và
cây huân lục hương. Dân chúng phần nhiều
không tin Phật, có hơn mười ngôi đền thờ
trời và ngoại đạo. Văn tự ngôn ngữ, nghi
thức phép tắc, đại bộ phận đều giống như
nước Ma lạp bà. [X. Đại từ ân tự tam tạng
pháp sư truyện Q.4; Giải thuyết tây vực kí].
A TRA NẴNG ĐÊ
Pàli: Àỉànaỉà. Còn gọi là A tra na kiếm,
A tra phiệt để, A noa vãn đa, A ni bàn đa.
Dịch ý là đông người nhóm họp. Là một
trong các cung điện của Tì sa môn thiên.
[X. Trường bộ kinh 32, kinh A tra nẵng
đê].
A TU LA
Phạm:Asura, gọi tắt là Tu la. Là một
trong sáu đường, một trong tám bộ chúng,
một trong mười
giới. Còn gọi là A
tác la, A tô la, A tố
la, A tố lạc, A tu
luân. Dịch ý là Phi
thiên, Phi đồng
loại, Bất đoan
chính. Các nhà
dịch cũ dịch là Bất
tửu, Bất ẩm tửu, có

thể là dịch lầm. A
tu la là một trong
các thần xưa nhất A Tu La
A TỊ KHIẾU HOÁN

A
87
tại Ấn độ, thuộc loại quỉ thần chiến đấu,
thường bị coi là ác thần và liên tục tranh
đấu với Đế thích thiên (thần Nhân đà la)
đến nỗi đã xuất hiện các từ Tu la tràng, Tu
la chiến.
Cứ theo kinh Tăng nhất A hàm quyển
3 phẩm A tu luân chép, thì thân hình thần
A tu la chu vi tám vạn bốn nghìn do tuần,
miệng rộng một nghìn do tuần. Ngoài ra,
kinh Trường a hàm quyển 20 phẩm A tu
luân, kinh Đại lâu thán quyển 2 phẩm A tu
luân, kinh Khởi thế nhân bản quyển 5 v.v...
đều có chép tường tận về chỗ ở và sự tích
của thần này. Về nghiệp nhân của A tu la,
các kinh phần nhiều nêu ra ba loại là tức
giận, kiêu căng và nghi kị. Còn kinh Phật
vị thủ ca trưởng giả thuyết nghiệp báo sai
biệt, thì liệt kê mười loại sinh nhân
của A tu la:
1. Thân làm chút ác,
2. Miệng nói chút ác,
3. Ý nghĩ chút ác,
4. Khởi tâm kiêu mạn,
5. Khởi tâm ngã mạn,
6. Khởi tâm tăng thượng mạn,
7. Khởi tâm đại mạn,
8. Khởi tà tâm mạn,
9. Khởi tâm mạn mạn,
10. Quay về các thiện căn.
Ngoài ra, cây đàn mà A tu la cầm, đặc
biệt gọi là đàn A tu la. Khi A tu la muốn
nghe một nhạc khúc nào thì cây đàn tự
nhiên đánh ra. Như thế thì A tu la cũng có
nhiều phúc đức.
Về hình tượng của A tu la cũng có nhiều

thuyết, có thuyết bảo chín đầu nghìn mắt,
miệng khạc ra lửa, chín trăm chín mươi
chín tay, sáu chân, thân hình to gấp bốn
lần núi Tu di, có thuyết lại nói một nghìn
đầu hai nghìn tay, một vạn đầu hai vạn tay,
ba đầu sáu tay, cũng có thuyết bảo ba mặt
mầu xanh thẫm, dáng phẫn nộ và khỏa
hình, sáu cánh tay. [X. kinh Trường a hàm
Q.10, Q.21; luận Đại trí độ Q.10, Q.11,
Q.30; Phật địa kinh luận Q.6; Quan âm
kinh nghĩa sớ kí Q.4; Pháp hoa kinh văn
cú Q.2; Tuệ uyển âm nghĩa Q.thượng; Phiên
dịch danh nghĩa tập Q.2].
A TU LA CẦM
Chỉ cây đàn của A tu la. Khi A tu la
muốn nghe nhạc, không cần phải đánh đàn,
mà đàn có thể tự phát ra khúc nhạc theo ý
muốn, đó là nhờ nhân phúc đức của A tu
la mà được như thế. Luận Đại trí độ lấy đó
để thí dụ với Pháp thân Bồ tát, tâm không
phân biệt, cứ tự nhiên ứng với căn cơ của
chúng sinh mà nói pháp giáo hóa. [X. luận
Đại trí độ Q.17; Pháp hoa huyền nghĩa Q.6].
A TU LA ĐẠO
Gọi tắt là Tu la đạo. Là một trong sáu
đạo. Phần nhiều do ba nhân tức giận, kiêu
căng và nghi kị mà thụ sinh, là nơi sinh
của loài đại lực thần, thường ôm lòng tức
giận và thích đánh nhau. Ngoài ra còn chỉ
thế giới của A tu la, trạng thái sinh tồn của
A tu la. (xt. Lục Đạo, A Tu La).
A TU LA THUYẾT NGŨ NIÊM XỨ TAM THẬP
BÁT PHẨM
Cứ theo Chỉ quán phụ hành truyền
hoằng quyết quyển 2 phần 2 chép, theo
truyền thuyết, A tu la ghen ghét Phật nói
pháp, Phật vì chư thiên nói bốn niệm xứ
thì A tu la nói năm niệm xứ; Phật nói ba

mươi bảy phẩm đạo, thì A tu la nói ba mươi
tám phẩm; thường bị tâm tà khúc ngăn che,
nghi kỵ sợ hãi mà nhiễu hại chính pháp.
A TU LA TỨ SINH
Quả báo của A tu la cũng rất tốt, gần
A TU LA TỨ SINH

A
88
bằng các trời, nhưng không giống các trời,
vì thế gọi A tu la (hàm ý không phải trời).
Cứ theo kinh Lăng nghiêm quyển 4 chép,
vì sức nghiệp dắt dẫn, A tu la phải sinh
trong bốn loài: loài đẻ bọc, loài đẻ trứng,
loài sinh ở nơi ẩm ướt, và loài hoá sinh.
1.Loài đẻ trứng, nghĩa là, nếu ở trong
đường quỉ, nhờ sức giữ gìn pháp, dùng thần
thông vào hư không, loại A tu la này từ
trong trứng sinh ra, thuộc thế giới quỉ.
2.Loài đẻ bọc, nghĩa là nếu ở trong cõi
trời mà hết phúc đức, phải rơi xuống, thì
chỗ ở của loài này gần mặt trời mặt trăng,
loài A tu la này từ trong bọc (thai) sinh ra,
thuộc cõi người.
3.Loài sinh ở nơi ẩm ướt, nghĩa là loài
A tu la hèn kém hơn, khởi tâm biển cả mà
chìm ở trong nước, buổi sáng chơi giỡn nơi
hư không, buổi chiều về ngủ dưới nước. Vì
từ nơi ẩm ướt mà có, nên loài A tu la này
thuộc về cõi súc sinh.
4.Loài hóa sinh, nghĩa là loài A tu la
nắm giữ thế giới, có thế lực lớn, không sợ
một ai, dám tranh quyền với trời Phạm
vương, trời Đế thích, vua Bốn trời. Loài A
tu la này vì biến hóa mà có, nên thuộc về
cõi trời. (xt. A Tu La).
A TU LA VƯƠNG
Vua trong đường A tu la. Trong các kinh
điển nêu ra nhiều tên vua A tu la, trong đó,
kinh Pháp hoa phẩm tựa, kể bốn tên vua
đại A tu la là: Bà trĩ, Khư la khiên đà, Tì ma
chất đa la và La hầu, mỗi vua đều có trăm
nghìn quyến thuộc. Kinh Khởi thế nhân
bản quyển 5 cũng kể bốn vua đại A tu la,

đồng thời nói cả chỗ ở. A tu la vương Tì
ma chất đa la ở dưới bể lớn, một nghìn do
tuần về phía đông núi Tu di, đất nước rộng
tám vạn do tuần, có bảy lớp thành vách,
vương thành gọi là Thiết ma bà đế, nơi hội
họp ở trung ương gọi là Thất đầu; A tu la
vương Dũng dược ở dưới bể lớn, một nghìn
do tuần về phía nam núi Tu di, đất nước
rộng tám vạn do tuần. A tu la vương Xa bà
la ở dưới bể lớn, một nghìn do tuần về phía
tây núi Tu di; A tu la vương La hầu la ở
dưới bể lớn, một nghìn do tuần về phía bắc
núi Tu di, cung điện đẹp đẽ cũng như cung
điện của Tì ma chất đa la. Kinh chính pháp
niệm xứ quyển 18 đến quyển 21, cũng lại
tường thuật về nơi ở của bốn đại A tu la
vương, cung điện, vườn rừng, người hầu,
thể nữ, nghiệp nhân và thọ mệnh. Các A
tu la vương được liệt kê trong kinh Hoa
nghiêm (bản dịch mới) quyển 1, thì có La
hầu, Tì ma chất đa la, Xảo ảo thuật, Đại
quyến thuộc, Đại lực, Biến chiếu, Kiên cố
hạnh diệu trang nghiêm, Quảng đại nhân
tuệ, Xuất hiện thắng đức và Diệu hảo âm
thanh v.v... [X. kinh Tạp a hàm Q.40; kinh
Trường a hàm Q.20 phẩm A tu luân; kinh
Đại lâu thán Q.5; kinh Phật vị thủ ca trưởng
giả thuyết nghiệp báo sai biệt; luận Đại tì bà
sa Q.172; luận Đại trí độ Q.30]. (xt. A Tu
La).
A TƯ ĐÀ
I. A tư đà. Phạm:Asita. Cũng gọi A tư
đa, A tư đá, A tư tra, A tư hoặc A di. Là vị
tiên ở nước Ca tì la vệ, thuộc trung Ấn độ.
Khi đức Thích tôn giáng sinh, ông tiên này
đến xem tướng cho Ngài và đoán là Ngài
sẽ thành Phật. Cứ theo kinh Phật bản hạnh
tập quyển 7 đến quyển 10 chép, thì tiên A

tư đà đủ năm thần thông, thường ra vào tự
do nơi hội họp tại tầng trời Ba mươi ba,
từng ở rừng Tăng trưởng, nam Ấn độ, quan
sát điềm lành thác thai của Bồ tát, sau nghe
Thái tử giáng sinh, bèn cùng với người hầu
là Na la đà (Phạm:Nàlaka) đến cung vua
Tịnh phạn để xem tướng Thái tử, thấy có
tướng tốt của bậc đại trượng phu, bèn đoán
trước, nếu Thái tử xuất gia, tất sẽ thành
A TU LA VƯƠNG

A
89
chính giác, được đạo bồ đề, chuyển vô
thượng tối diệu pháp luân. Lại tự than mình
đã già, không còn sống để đợi kịp ngày Thái
tử thành đạo để được giáo hóa, do đó buồn
rầu mà khóc, sau bảo người hầu Na la đà
xuất gia để chờ ngày Thái tử thành đạo. [X.
Phật sở hành tán Q.1; kinh Thụy ứng bản
khởi Q.thượng; kinh Tu hành bản khởi
Q.thượng].
II. A tư đà. Là người tiên ở đời quá
khứ đã nói kinh Pháp hoa cho Phật nghe.
Ở nhân vị đời quá khứ, khi Phật làm
vua, đi bốn phương cầu pháp, không hề
biếng nhác, được người tiên này nói kinh
Pháp hoa cho nghe. Kinh Pháp hoa quyển
4 phẩm Đề bà đạt đa (Đại 9, 34 hạ): “Người
nào vì tôi mà nói Đại thừa thì tôi sẽ trọn
đời cung cấp mọi thứ và chịu sự sai khiến.
Khi ấy có người tiên đến nói với vua rằng:
Tôi có Đại thừa gọi là kinh Diệu pháp liên
hoa, nếu không trái ý tôi thì tôi sẽ nói".
Người tiên nói trên đây, tức là A tư đà và là
tiền thân của Đề bà đạt đa. [X. Pháp hoa
kinh huyền tán Q.9 phần đầu].
A TƯ YẾT LỊ PHÁI
Pàli: Asgiri-nikàya. Còn gọi là A tư
sơn phái. Là một trong các giáo phái chủ
yếu thuộc phái Tiên la của Phật giáo Tích
lan, hệ thống Thượng tọa bộ. Phái này được
hình thành vào giữa thế kỉ XIX, tổng bộ
đặt tại chùa A tư yết lị ở Kandy, các tỉ-khưu
lệ thuộc phái Phạt na bà tư (Pàli:
Vanavàsin), chủng tộc Tăng già la và họ
Cù duy già mỗ, chủ yếu tu Thiền định.
Chuyên quản trị các Phật học viện và các

cơ cấu nghiên cứu thuộc phái mình, đồng
thời, cùng chung với phái Ma nhĩ phạt đa,
trông coi chùa Răng Phật ở Kandy. Lãnh
tụ tối cao gọi là Ma ha na da ca (Pàli:
mahànàyaka, đại đạo sư) và A nỗ na da ca
(Pàli: anunàyaka, phó đạo sư) do hội Tăng
già tuyển chọn, giữ chức trọn đời. Phái này
có rất nhiều ruộng đất và tá điền, đối với
chính trị cũng có ảnh hưởng lớn.
A TỰ BẢN BẤT SINH
Phạm:Akàra-àdyanutpàda#. Mật giáo
bảo chữ “A” là căn bản của tất cả ngôn ngữ
văn tự, bao hàm nhiều ý nghĩa, như nghĩa
bất sinh, nghĩa không, nghĩa có v.v... trong
đó, đặc biệt coi trọng các nghĩa bất sinh,
vốn, đầu tiên, cho rằng hết thảy muôn vật
xưa nay vốn đã tồn tại, và hiện rõ cái mặt
mày thật của chúng; nếu đứng trên lập
trường của Mật giáo mà nhận xét, thì đó
tức là sự tự nội chứng của Đại nhật Như
lai. Vì thế, kinh Đại nhật sớ quyển 2, quyển
6, quyển 7, khi giải thích chữ A, bảo rằng,
chữ A là thể tính của các pháp, là nguồn
gốc sinh ra muôn pháp, nếu hành giả thể
nhận được cái lí chữ A vốn chẳng sinh, thì
có thể biết rõ được nguồn gốc của tâm mình
một cách như thực, mà được nhất thiết trí
của Như lai, tự thân mình cùng với Đại
nhật Như lai chẳng phải là hai.
Còn nghĩa bắt đầu, vốn là từ nơi chữ
Phạm Àdi mà ra; rồi nghĩa bất sinh thì từ
nơi chữ Phạm Anutpàda mà ra. Về mặt
văn pháp, chữ “A” được dùng làm chữ phủ
định, cho nên có những ý “không”, “chẳng
phải”, “chẳng”. Chẳng hạn như A di đà Phật
dịch là Vô lượng thọ (tuổi thọ không có
lượng), Vô lượng quang (ánh sáng không
có lượng); A na hàm dịch là Bất hoàn

(chẳng trở lại), Bất lai (chẳng lại) v.v... [X.
kinh Đại nhật Q.2 phẩm Cụ duyên; kinh
Du già kim cương đính phẩm Thích tự mẫu;
kinh Thủ hộ quốc giới Q.2 phẩm Đà la ni;
luận Đại trí độ Q.48]. (xt. A).
A TỰ BỐ TÂM
Còn gọi là Tâm bố tâm, Tâm tác tâm.
A TỰ BỐ TÂM

A
90
Nói tắt là Tâm tâm. Chỉ chữ “A” được Mật
giáo tôn là “Tâm của hết thảy chân ngôn”,
bày dãi ra trong tâm của người tu hành.
(a) là chữ thứ nhất trong năm mươi chữ cái
Tất đàm, Mật giáo coi nó là mẹ đẻ ra mọi
tiếng, là mẹ của các chữ, đồng thời, bảo hết
thảy các giáo pháp đều do chữ A sinh ra,
cho nên kinh Đại nhật gọi là “Vua chân
ngôn”, “Tâm của hết thảy chân ngôn”. Lại
trong Mật giáo, chữ A có rất nhiều ý nghĩa
trọng đại, trong đó, căn bản nhất, có tính
đại biểu đầy đủ nhất, là nghĩa “vốn chẳng
sinh”, đại khái cho rằng, chữ A là nguồn
gốc của muôn pháp, là thể tính ban đầu
của các pháp, nhưng tự thể của nó vốn
chẳng sinh và là lí thể của thực tướng các
pháp. Đây là một trong những giáo lí cơ
bản của Mật giáo, là cái mà tất cả chân ngôn
hành giả phải thâm nhập thể ngộ, trong
mọi lúc đi đứng ngồi nằm, hành giả đều
phải bày dãi chữ A ra trong tâm mình, và
luôn luôn thầm nghĩ đến nghĩa vốn chẳng
sinh. (xt. A, A Tự Bản Bất Sinh).
A TỰ NGŨ CHUYỂN
Là từ được Mật giáo dùng để biểu thị
năm giai vị mà tâm bồ đề, y theo đó lần
lượt chuyển lên. Gọi tắt là Ngũ chuyển.
Chữ (a) là một trong mười hai nguyên
âm của mẫu tự Tất đàm, trong Mật giáo,
chiếu theo năm lần chuyển hóa trên âm
vận Tất đàm mà phối với năm đức là phát
tâm, tu hành, chứng bồ đề, nhập Niết bàn
và phương tiện cứu kính (phương tiện),
dùng để biểu thị tâm bồ đề của người tu
Mật giáo, dần dần theo thứ tự chuyển lên

các giai đoạn tu hành cao hơn, gọi là A tự
ngũ chuyển.
Đại nhật kinh sớ quyển 14 (Đại 39, 722
hạ, 723 trung) nói: “A đây có năm thứ: a,à
(dài),aô,a#,àh (dài). (...) Một chữ A sinh
bốn chữ, tức A là tâm bồ đề,À (dài) là
hành, Ám là thành bồ đề, Á là đại tịch
Niết bàn, Á (dài) là phương tiện”.
Kinh Đại nhật quyển 1 phẩm Trụ tâm,
lấy chữ A làm thể của tâm bồ đề sẵn có và
vốn thanh tịnh, đồng thời, dùng nghĩa này
phối hợp với sự chuyển hóa của âm đọc
chữ A, và đem thứ tự mở tỏ tâm bồ đề của
người tu hành Mật giáo chia làm năm giai
đoạn. Tức là:
1. A (âm ngắn), biểu thị sự phát tâm bồ
đề, gọi là phát tâm. Trong đó lại chia làm
hai thứ:
a.Bản hữu bồ-đề tâm, nghĩa là trong
tâm của hết thảy chúng sinh đều vốn có đủ
trí tuệ bản giác mầu nhiệm, xưa nay vốn tự
nhiên như thế.
b.Tu sinh bồ đề tâm, nghĩa là cái tâm do
sức huân tập của bản giác mà trở về gốc cũ.
2.À (âm dài), biểu thị cái diệu hạnh tu
trì tam mật lục độ, gọi là tu hành.
3. Am, biểu thị sự tu hành tròn đầy, đạt
được quả đức tự chứng, gọi là chứng bồ đề.
4. Á (âm ngắn), biểu thị nhờ quả đức
tròn đầy mà chứng nhập lí bất sinh bất diệt,
gọi là nhập Niết bàn.
5. Á (âm dài), biểu thị muôn đức đã đầy
đủ sự tự chứng và hóa tha, tùy duyên tế độ,
đạt đến vị ba bình đẳng, gọi là phương tiện
cứu kính.
Năm chuyển trên đây, có thể nói, đã
bao hàm đại ý của cả bộ kinh Đại nhật, vì
đại ý của bộ kinh Đại nhật không ngoài ba

tiếng Nhân, Căn, Cứu kính. Trước nay
phần nhiều đem ba tiếng phối hợp với năm
chuyển, tức phát tâm là “Nhân”, ba mục
giữa là “Căn”, phương tiện sau cùng là “Cứu
kính”, nghĩa này được nhất trí. Ngoài ra, có
nghĩa cho phát tâm là “Nhân”, tu hành là
“Căn”, còn ba mục kia là tâm vào “quả
Phật”, đây là nghĩa thuộc Phật quả cứu kính,
đây cũng còn có thuyết khác. Lại trong ba
tiếng, nếu đứng về phương diện ngôi vị phát
tâm là “Nhân” mà nói, thì có hai nghĩa Đông
A TỰ NGŨ CHUYỂN

A
91
nhân phát tâm và Trung nhân phát tâm,
xưa nay cho thuyết Đông nhân phát tâm là
do ngài Thiện vô úy truyền, thuyết Trung
nhân phát tâm là do ngài Bất không truyền.
Đông nhân phát tâm tức đem đông phương
phối với phát tâm ở trên, nam phương phối
với tu hành ở trên, tây phương phối với
chứng bồ đề ở trên, bắc phương phối với
nhập Niết bàn ở trên, trung ương phối với
cứu kính ở trên; nói về phương hướng tu
hành thì đây là xu hướng “từ nhân hướng
tới quả”, thuộc về thuyết “Thủy giác thượng
chuyển môn” (pháp môn chuyển từ thủy
giác lên). Trung nhân phát tâm thì lấy chữ
A (âm ngắn) ở chính giữa phối với phát
tâm, chữ A (âm dài) ở phương đông phối
với tu hành, chữ Am ở phương nam phối
với chứng bồ đề, chữ Á (âm ngắn) ở phương
tây phối với nhập Niết bàn, chữ Á(âm dài)
ở phương bắc phối với phương tiện; đây là
xu hướng “từ quả tới nhân”, thuộc thuyết
“Bản giác hạ chuyển môn (pháp môn
chuyển từ bản giác xuống)”. Sự sai khác giữa
hai thuyết, được đồ biểu như sau:
Đông nhân phát tâm - Trung nhân phát
tâm
(a) Phát tâm - Đông A súc - Trung
Đại nhật
(à) Tu hành - Nam Bảo sinh - Đông
A súc
(aô) Bồ đề - Tây Di đà - Nam Bảo
sinh
(a#) Niết bàn - Bắc Thích ca - Tây Di
đà
(à#) Phương tiện cứu kính - Trung

Đại nhật - Bắc Thích ca (hoặc Bất không
thành tựu)
Thuyết Đông nhân phát tâm của Thiện
vô úy lấy nghĩa “Thủy giác tu sinh” trong
kinh Đại nhật làm căn bản, còn thuyết
Trung nhân phát tâm của Bất không thì
lấy nghĩa “Bản giác bản hữu” trong kinh
Kim cương đính làm y cứ. Song, căn cơ có
đốn (phát tâm liền được), tiệm (tu hành
chứng từng phần một) khác nhau, cho nên,
trong thuyết của Thiện vô úy cũng có nghĩa
Trung nhân, mà thuyết của Bất không cũng
chẳng phải chỉ hàm nghĩa “hạ chuyển
môn”, mà lấy sự hiển bày cái ý chỉ “phát
tâm liền được” làm nghĩa chính. [X. kinh
Đại nhật Q.1 phẩm Cụ duyên; kinh Đại
nhật sớ Q.20; Tú diệu quĩ (Bất không); Bí
tạng kí tư bản sao Q.4].
A TỰ QUÁN
Tức quán tưởng chữ (a) Tất đàm, là
phép quán đưa đến sự chứng ngộ cái lí các
pháp vốn chẳng sinh và mở tỏ tâm mình
là tâm bồ đề vốn có sẵn Phật tính; là phép
quán tưởng trọng yếu nhất và cũng đủ tính
đại biểu nhất trong Mật giáo. Còn gọi là A
tự nguyệt luân quán, Tịnh bồ đề tâm quán,
Nhất thể tốc tật lực tam muội. Mật giáo
đem hết thảy vũ trụ, nhân sinh qui vào
chữ “A”, cho chữ “A” là căn bản của hết
thày pháp, lí của chữ “A” là xiển minh tự
thể của muôn sự muôn vật trong vũ trụ
xưa nay vốn chẳng sinh, A tự quán là một
loại phương pháp minh tưởng nhằm quán
xét lí ấy.
Nội dung tu quán của A tự quán có thể
được chia làm ba bộ phận, mà ba bộ phận
này là pháp đồng thời đầy đủ trong một
tâm. Nhưng,

đối với
những người
mới học, khi
tu quán, khó
có thể đi
thẳng vào
chỗ sâu xa của ba bộ phận cùng một lúc,
cho nên, phương tiện, có thể quán riêng
từng bộ phận một.
1.Quán thanh (tiếng), tức tay kết định
ấn, rồi trong mỗi một hơi thở ra, thở vào,
A Tự Quán
A TỰ QUÁN

A
92
niệm tiếng “A”, đem tiếng ấy vào tâm, hơi
thở nào cũng thế, liên tục.
2.Quán tự(chữ), tức quán hình chữ
của chữ A, niệm niệm nối liền, không để
niệm khác xen lẫn, khiến vọng niệm mỗi
ngày mỗi bớt, vô minh giảm dần.
3.Quán thực tướng, quán tưởng đối
tượng là chữ A, hoa sen, vừng trăng, nhằm
thể ngộ cái lí muôn vật trong vũ trụ “xưa
nay vốn tự nhiên như thế”, tức là cái lí vốn
chẳng sinh. Vì thế, khi thực hành tu quán
thì trong tâm quán tưởng một đóa hoa sen
và một vừng trăng, trong vừng trăng lại có
một chữ “A”, rồi quán tưởng chữ “A” trong
vừng trăng hoặc trên hoa sen. Khi tĩnh tọa,
thở ra thở vào đều đều và niệm chữ A, nhờ
tiếng và chữ mà chứng ngộ lí chữ A vốn
chẳng sinh.
Mật giáo cho rằng, nếu người tu hành
tu phép quán này một cách thuần thục, thì
có thể thành tựu được vô lượng phúc trí,
tâm sen của chính tâm hành giả tự nhiên
mở tỏ, và cùng với sự nội chứng của Đại
nhật Như lai khế hợp. Qua phép quán này,
người ta có thể hiểu được cái nguyên lí thống
nhất của Mật giáo. Thực tiễn của phép quán
tuy dễ, nhưng vì cái ý thú của nó rất sâu xa,
nên nếu không quán tưởng một cách triệt
để thì khó mà thể ngộ được cái ý đích thực
của nó, vì thế, thường khi tu phép quán
này, phải có bậc thầy cao siêu truyền mới
được. [X. kinh Đại nhật Q.3 phẩm Thành
tựu tất địa, phẩm Tất địa xuất hiện; Đại nhật
kinh sớ Q.10, Q.11, Q.12; A tự quán].
A VĨ XẢ PHÁP

........
A vĩ xả, Phạm:Àveza, có nghĩa là vào
khắp, còn gọi là A tỉ xả, A tì xả, A vĩ xà.
Một trong những chân ngôn bí pháp. Là
phương thuật thỉnh các Thiên thần giáng
lâm, nhập vào thân đồng nam đồng nữ để
hỏi các việc lành dữ, họa phúc và nên hư.
Đây không phải là Phật pháp chính thống
mà là một trong các tà pháp. [X. kinh Dukì
Q.hạ; Tốc tật lập nghiệm ma hê thủ la
thiên thuyết a vĩ xà pháp].
A XA LÍ NHỊ GIÀ LAM
A xa lí nhị, Phạm: Àizcarya hoặc
Àzalini. Tên ngôi chùa ở nước Cưu tư. Còn
gọi là A già li nhị già lam. Dịch ý là Kì đặc
chúng viên. Ngày xưa, vua nước Cưu tư có
người em hết sức trung thành, để biểu dương
thành tích tốt đẹp của em, nhà vua bèn xây
ngôi chùa này truyền cho đời sau. Cứ theo
Đại đường tây vực kí quyển 1 chép, thì nhà,
sân rộng rãi, tượng Phật cực đẹp. Tăng chúng
nghiêm túc tinh cần và đều là các bậc thạc
đức tài cao học rộng, quốc vương, đại thần,
thứ dân và các nhà hào phú đều làm việc
tứ sự cúng dường, càng lâu càng quí kính.
[X. Đại từ ân tự tam tạng pháp sư truyện
Q.2; Chỉ quất dịch thổ tập Q.2].
A XÁ LÊ
Phạm:Àcàrya,Pàli: Àcariya, Tây tạng:
slob-dpon. Còn gọi là A xá lê, A chỉ lị, A
già lị da. Nói tắt là Xà lê. Dịch ý là Quĩ
phạm sư, Chính hạnh, Duyệt chúng, Ưng
khả hành, Ứng cúng dường, Giáo thụ, Trí
hiền, Truyền thụ. Hàm ý là dạy bảo học
trò, khiến hành vi được ngay thẳng hợp
nghi, mà bản thân mình cũng phải là người
thầy khuôn mẫu đối với học trò, vì thế,
còn gọi là Đạo sư.

Tại Ấn độ cổ xưa, A xà lê vốn là người
thầy trong Bà la môn giáo dạy dỗ học trò
về các qui củ và lễ nghi tế tự được ghi trong
kinh Phệ đà, danh từ này về sau được Phật
giáo thu dụng, vả lại, lúc Phật còn tại thế,
danh từ này cũng đã được sử dụng một cách
phổ biến. Cứ theo luật Ngũ phần quyển
16, luật Tứ phần san phồn bổ khuyết hành
A VĨ XẢ PHÁP

A
93
sự sao quyển thượng chép, thì A xà lê có
năm loại:
1. Xuất gia a xà lê, khi thụ giới, là thầy
trao mười giới, vì thế còn gọi là Thập giới a
xà lê.
2. Thụ giới a xà lê, khi thụ giới Cụ túc,
là thầy Yết ma, vì thế còn gọi là Yết ma a
xà lê.
3. Giáo thụ a xà lê, là thầy dạy bảo uy
nghi, vì thế cũng gọi là Uy nghi a xà lê.
4. Thụ kinh a xà lê, là thầy chỉ dạy ý
nghĩa và phép đọc tụng kinh điển.
5. Y chỉ a xà lê, là thầy cùng ở với các tỉ
khưu, chỉ bảo các tỉ khưu về bốn uy nghi
đi, đứng, ngồi, nằm; hoặc là thầy mà tỉ-khưu
chỉ nương nhờ theo học trong một đêm,
cũng có thể gọi là Y chỉ a xà lê. Năm loại a
xà lê trên đây, nếu thêm Thế phát a xà lê (a
xà lê cạo tóc) vào nữa, thì thành là sáu loại
A xà lê. Ở Tây vực còn có một loại nữa gọi
là Quân trì (Phạm: Kuịđikà, thủy bình,
hiền bình) a xà lê, tức là thầy quán đính
(rưới nước lên chỏm đầu).
Khi thụ giới Cụ túc, phải có mười vị là
tam sư, thất chứng sư. Tam sư là Hòa thượng
y chỉ để được giới, Yết ma a xà lê và Giáo
thụ a xà lê. Phép thụ giới của Tiểu thừa
phải có mặt đủ ba sư; nhưng phép thụ giới
của Đại thừa, theo kinh Quán phổ hiền,
được hướng vào tượng của đức Thế tôn,
các bồ tát Văn thù và Di lặc để thay thế ba
sư. Như Đại thừa viên đốn giới, lấy đức Thế
tôn làm giới hòa thượng, bồ tát Văn thù
làm Yết ma a xà lê và bồ tát Di lặc làm
Giáo thụ a xà lê. Ngoài ra, cứ theo luận Đại

trí độ quyển 13 chép, thì chúng tại gia muốn
xuất gia làm Sa di, Sa di ni, tất phải có giới
hòa thượng và a xà lê, và thí dụ các vị là
cha mẹ xuất gia. Trong Thiền tông, thụ giới
Sa di phải có Giới sư, Tác Phạm xà lê (thầy
tụng Phạm bái) và Dẫn thỉnh xà lê (thầy
chỉ bảo cách đi, đứng) tham gia.
Trong Mật giáo, đối với những người đã
thông suốt Mạn đồ la và hết thảy các vị
Tôn, chân ngôn, thủ ấn, quán hành tất địa,
truyền pháp quán đính v.v... thì đều được
gọi là A xà lê, cũng có khi gọi Phật, Bồ tát
là A xà lê. Cứ theo kinh Đại nhật quyển 1
phẩm Cụ duyên chép, thì A xà lê phải có
đầy đủ mười ba đức dưới đây:
1. Phát bồ đề tâm,
2. Diệu tuệ từ bi,
3. Hòa đồng với chúng sinh,
4. Khéo léo tu hành Bát nhã ba la mật
đa.
5. Thông suốt ba thừa,
6. Hiểu rõ thực nghĩa chân ngôn,
7. Biết tâm chúng sinh,
8. Tin chư Phật Bồ tát,
9. Được truyền thụ quán đính, hiểu thấu
các bức vẽ Mạn đồ la,
10. Điều hòa tính tình, xa lìa chấp ngã,
11. Tu hành chân ngôn được quyết
định,
12. Nghiên cứu và luyện tập Du già,
13. Trụ nơi tâm bồ đề vững mạnh.
Vì A xà lê có những đức tính như thế,
nên những ai tôn trọng cúng dường sẽ được
phúc báo rất lớn, cũng như người nông phu,
nếu chịu khó cày cấy sẽ thu hoạch lớn, vì
thế, cũng gọi a xà lê làA xà lê điền, và
được liệt làm một trong tám phúc điền
(ruộng phúc).

Lại trong Mật giáo, thông thường người
ta quen gọi a xà lê là Thượng sư, Kim cương
thượng sư. Như đã nói ở trên, A xà lê có
thể kham việc quán đính thụ pháp thì còn
được gọi là Đại a xà lê. Tuy nhiên, cứ theo
các kinh quĩ của Mật giáo chép, thì thông
thường a xà lê cũng có thể chia làm hai loại
là:Học pháp quán đính a xà lê và Truyền
pháp quán đính a xà lê, hai loại đều có
nhiều điểm khác nhau. [X. kinh Đại nhật
phẩm bí mật mạn đồ la; kinh Bí mật đại
giáo vương Q.7; kinh Đại nhật sớ Q.6, Q.15;
luật Tứ phần Q.34; Tứ phần luật khai tông
A XÁ LÊ

A
94
kí Q.7; Tứ phần luật san bổ tùy cơ yết ma
Q.thượng; Nam hải kí qui nội pháp truyện
Q.3; Huyền ứng âm nghĩa Q.15, Q.21; Tuệ
uyển âm nghĩa Q.thượng].
A XÀ LÊ QUÁN ĐÍNH
Là một trong những nghi thức trọng
yếu của Mật giáo. Còn gọi là Truyền giáo
quán đính, Truyền pháp quán đính, Phó
pháp quán đính. Tức là nghi thức quán đính
tuyển chọn học trò có khả năng đảm nhiệm
ngôi vị thầy, thiết lập Mạn đồ la đặc biệt,
dẫn vào tung hoa, truyền thụ phép rất mực
bí mật của hai bộ Kim cương và Thai tạng,
khiến được ngôi vị thầy A xà lê. (xt. Truyền
Pháp Quán Đính).
A XÀ LÊ SỞ TRUYỀN MẠN ĐỒ LA
..
Tức là Mạn đồ la do Tam tạng Thiện
vô úy của Mật tông đời Đường truyền. Là
một trong Thai tạng Mạn đồ la của Mật
giáo. A xà lê, tức chỉ Tam tạng Thiện vô
úy. Cứ theo Đại nhật kinh sớ quyển 6 chép,
thì Mạn đồ la này là ngoài Mạn đồ la được
nói trong các phẩm Cụ duyên và Bí mật
của kinh Đại nhật. Bởi vì, phẩm Cụ duyên
kinh Đại nhật chỉ nêu đại cương, nói qua
vài chục vị Tôn đứng đầu mà thôi, còn
Mạn đồ la này thì căn cứ vào phẩm Cụ
duyên và các phẩm khác mà nói về các vị
Tôn, đồng thời, lại thâu tóm chư tôn Bồ
tát, Thiên thần ngoài kinh Đại nhật mà
thành.
Mạn đồ la này không vẽ đủ các hình
tượng một cách cụ thể, mà chỉ liệt kê tên
của các vị Tôn, và mầu thân hình của các

ngài đều dùng các hình vuông, tròn và tam
giác để biểu thị, tức hình vuông đại biểu
màu vàng, hình tròn đại biểu màu trắng và
hình tam giác đại biểu màu đỏ. Vị trí hình
vẽ được hiển bày là phương trên (đông),
phương phải (bắc), phương trái (nam),
phương dưới (tây), tức là viện ba lớp suốt
bốn phương, trên dưới và phải trái. Trong
đó, lấy đức Thích ca mâu ni làm Phật sinh
thân, và các tạp loại trong ba cõi sáu đường
cùng được bày ở lớp thứ ba, khác với Mạn
đồ la Thai tạng cũ. Trong Mạn đồ la Thai
tạng cũ, lấy đức Thích ca mâu ni làm pháp
thân biến hóa, được bày ở lớp thứ hai; Văn
thù, Địa tạng được bày ở lớp thứ ba. Lại
nữa, con số chư tôn được bày trong Mạn
đồ la này là bốn trăm tám mươi tư vị, nếu
thêm các quyến thuộc sứ giả nữa, thì thành
hơn bảy trăm vị, trong khi phẩm Cụ duyên
chỉ nói sơ có tám mươi tám vị Tôn, như
thế đủ biết, giữa hai Mạn đồ la nhiều ít có
khác nhau. (xt. Thai Tạng Giới Mạn Đồ
La).
A XÀ THẾ VƯƠNG
A xà thế, Phạm:Ajàtazàtru,Pàli:
Ajàtassattu. Là con vua Tần-bà-sa-la
(Phạm:Bimbisàra) nước Ma yết đà thuộc
trung Ấn độ vào thời Phật. Gọi tắt là Xà
thế vương. Còn gọi là A xà đa sa đâu lâu
vương, A xã đa thiết đốt lộ vương, A xà đa
thiết đốt lộ vương. Dịch ý là Vị sinh oán
vương, Pháp nghịch vương. Mẹ tên là Vi
đề hi, cho nên còn gọi là A xà thế Vi đề hi
Tranh vẽ nhà ngục nơi Vua Tần Bà Sa La bị giam
A XÀ LÊ QUÁN ĐÍNH

A
95
tử. Sau giết cha chiếm ngôi, bành trướng bá
quyền tại trung Ấn độ. Khi còn ở trong
bụng mẹ, thầy bói đoán là đứa con ấy sau
khi sinh sẽ giết cha, vua cha nghe thầy bói
nói rất sợ hãi, cho nên, khi sinh ra, nhà
vua bèn ném A xà thế từ trên lầu xuống
đất, nhưng chỉ gãy ngón tay chứ không chết,
vì thế còn gọi là Bà la lưu chi (Phạm:
Balaruci, có nghĩa là gãy ngón tay), đồng
thời, vì chưa sinh ra đã kết oán, nên gọi là
Vị sinh oán .
Lớn lên, ông được lập làm Thái tử, nhân
nghe lời xúi dục của Đề bà đạt đa, bắt vua
cha hạ ngục và giam cho đến chết. Sau khi
lên ngôi, thôn tính các nước nhỏ lân cận,
uy danh vang lừng bốn phương, đặt nền
tảng cho việc thống nhất Ấn độ. Sau vì tội
giết cha nên khắp mình ông ghẻ lở, đến
trước Phật xin sám hối, liền khỏi bệnh và
qui y đức Phật. Sau khi đức Phật nhập diệt,
A xà thế là vị đại hộ pháp của giáo đoàn
Phật giáo. Khi ngài Ma ha ca diếp kết tập
kinh điển ở hang Thất diệp, A xà thế là vị
đại thí chủ, cung cấp tất cả mọi vật cần
dùng.
Về niên đại A xà thế lên ngôi, cứ theo
Thiện kiến luật tì bà sa quyển 2 chép, thì
nhà vua lên ngôi tám năm trước khi đức
Phật nhập diệt, cầm quyền được ba mươi
hai năm. Ngoài ra, cứ theo kinh Tạp a hàm
quyển 46, kinh Xuất diệu quyển 22 chép,
nhà vua cùng với Ba tư nặc vương nước
Ca thi đã đánh nhau mấy lần, sau nhờ Phật
giáo mới được hòa giải. Các sự tích khác
của nhà vua, sau cuộc kết tập tại hang Thất

diệp, không thấy ghi lại trong các kinh điển.
[X. kinh Trường a hàm Q.2, Q.17; kinh
Tăng nhất a hàm Q.12; kinh Đại ban Niết
bàn (bản Bắc) Q.19, Q.20; kinh Quán vô
lượng thọ; kinh A xà thế vương; Hữu bộ Tì
nại da tạp sự Q.38; luật Ngũ phần Q.3; Đại
đường tây vực kí Q.9; Tuệ lâm âm nghĩa
Q.25].
A XIỂN ĐỂ-CA
Phạm:An-icchantika. Còn gọi là a xiển
đề. Dịch ý là bất nhạo dục (không ưa
muốn), vô dục (không muốn), tùy ý tác (làm
theo ý). Là hữu tình vô tính trong năm tính
do tông Pháp tướng thành lập. Tức có nghĩa
là không thích vào Niết-bàn. Huyền ứng
âm nghĩa quyển 23, nói: “A xiển để ca, Hán
dịch là vô dục, nghĩa là không ưa thích
Niết bàn. Cũng gọi là Xiển để kha, Hán
dịch là đa tham, nghĩa là ham thích sinh
tử, không cầu thoát li, vì thế không tin ưa
chính pháp. Các nhà dịch cũ phiên âm là
A xiển đề, dịch nghĩa là tùy ý tác (làm theo
ý thích)”. Có người bảo tiếng Phạm
icchantika (nhất xiển đề) là phiên âm sai
từ tiếng đồng loạiaitthaôtvika. [X. Thành
duy thức luận chưởng trung khu yếu
Q.thượng phần đầu]. (xt. Nhất Xiển Đề).
A XOA LA THIẾP
Gồm có năm thếp. Do vị tăng người
Nhật là Tông uyên sưu tập. A xoa la, tiếng
Phạm:Akwara, dịch ý là chữ. Nội dung thu
chép các dấu tích chữ Tất đàm của các nhà
còn được cất giữ tại các núi có danh tiếng
của các nước và tại những chùa gần Kinh
đô (Kyoto) Nhật bản. Trong đó, có những
lá bối xưa còn được cất giữ tại chùa Pháp
long và chùa Cao quí, có chữ viết tay của
các tam tạng Thiện vô úy, Bất không, Bát

nhã đát la, của các Tông sư Mật giáo đời
Đường, như Thuận hiểu, Huệ quả, Pháp
toàn, và bút tích của các danh gia Nhật bản,
như Thành nguyên, Tịnh bảo, Minh huệ
v.v... Sách được xuất bản lần đầu vào năm
Thiên bảo (Nhật bản) thứ 8 (1827) tại chùa
Tây lai thuộc Y thế tân nơi Tông uyên trụ
trì, bản gỗ hiện còn được giữ ở chùa Tây
lai.
A XOA LA THIẾP

A
96
A YẾT LA
Phạm:Àgàra. Dịch ý là cảnh (giới). Chỉ
chỗ nương tựa của tác dụng tâm thức, cũng
tức là đối tượng dẫn khởi tâm, thức, cảm
giác hoặc tư duy; tai đối với tiếng, mắt đối
với sắc, tiếng và sắc là cảnh của tai và mắt.
Thành duy thức luận liễu nghĩa đăng quyển
5 (Đại 43, 753 trung), nói: “Chất đa ế ca a
yết la đa, Hán dịch là tâm nhất cảnh tính,
(...) a yết la, nghĩa là cảnh”.
Á
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
I. Á. Tiếng dùng đối với kẻ học giả, khi
muốn diễn tả một điều gì đó mà mình tâm
đắc, nhưng dùng hết lời mà vẫn không diễn
tả được, hoặc là biểu thị chân lí Phật pháp
khó có thể dùng ngôn ngữ mà diễn đạt được.
Lâm tế lục khám biện (Đại 47, 504 thượng),
nói: “Sư hỏi Hạnh sơn: Thế nào là trâu
trắng ở chỗ đất trống? Sơn trả lời: Hồng
hồng. Sư nói: Á na!”.
II. Á.Biểu thị tiếng cười, tiếng chim
kêu. Còn nói là á á. Bích nham lục, tắc 14
(Đại 48, 154 hạ), nói: “Dưới cây Diêm phù
cười ha ha, đêm qua rồng đen bẻ gãy sừng.
(Chẳng ngăn rồng đen bẻ gãy, có ai thấy
không? Lại có ai chứng minh không? Á!)”
Á DƯƠNG NGOẠI ĐẠO
Một loại ngoại đạo ở Ấn độ. Ngoại đạo
này cho rằng, trong các pháp môn tu hành,
pháp môn không nói, như con dê câm, là
ưu việt hơn cả. Tứ phần luật hành sự sao
quyển hạ, phần 3 (Đại 40, 133 trung), nói:
“Tăng kì nhận sự lễ lạy của người, không
được lặng thinh như con dê câm”. Hành

sự sao tư trì kí quyển hạ phần 3 (Đại 40,
397 trung), nói: “Có kẻ ngoại đạo á dương
(dê câm) tu pháp môn không nói, đời có
kẻ cho tu pháp môn ấy là hạnh cao nhất,
nên bỏ ngay pháp môn ấy của ngoại đạo”.
Á DƯƠNG TĂNG
Tăng dê câm. Phạm: Eđamùkasaôgha.
Chỉ tăng ngu si. Là một trong bốn
loại tăng. Á dương (dê câm), thí dụ người
chí ngu. Cứ theo luận Đại trí độ quyển 3
chép, thì Á dương tăng tuy không phá giới,
nhưng ngây dại không có trí, không có sức
hăng hái tiến tới, không phân biệt được xấu
tốt, không biết khinh trọng, không biết có
tội hay không tội, nếu có việc tăng, hai người
cãi nhau, không có khả năng quyết đoán,
lặng thinh không nói. Ví như con dê trắng,
dù có bị giết cũng không thể kêu thành
tiếng, vì thế gọi là Á dương tăng. Lại Căn
bản tát bà đa bộ luật nhiếp quyển 7, thì bảo
á dương tăng là người không có khả năng
hiểu ba tạng. (xt. Tứ Chủng Tăng).
Á LỊCH SƠN ĐẠI (ALEXANDER THE GREAT;
356tr. T.L - 323 tr. T.L)
......
Là quốc vương của Macedonia thuộc
miền bắc Hi lạp vào thế kỉ thứ tư trước Tây
lịch. Giết cha chiếm ngôi. Vào khoảng năm
334 đến 331 trước Tây lịch, ông liên tiếp
chinh phục Tiểu á tế
á, Syria, Ai cập và Ba
tư. Năm 326 trước
Tây lịch (năm thứ 43
đời Chu hiển vương),
ông vượt sông Ấn độ
để đánh nước Ấn,
vua nước Tháp khắc
tây lạp (Taxila) ra xin

hàng. Họ Á lại đánh
bại nước Phổ lỗ
(Purus), rồi thúc quân
tiến tới phía đông, Alexander The Great
A YẾT LA

A
97
thẳng đến đông bộ Tỉ a tư (Beas), tới đây,
quân binh không chịu tiến thêm nữa, nhà
vua bèn quay về tây. Năm 323 trước Tây
lịch, về đến thành Ba tỉ luân (Babylon)
chưa được bao lâu thì chết.
Họ Á vốn muốn dung hợp văn minh và
dân tộc đông tây, tạo dựng một thời đại Hi
lạp hóa, nhưng vì mất sớm, nên cái kế hoạch
định sáp nhập tỉnh Bàng già phổ (Punjab)
vào bản đồ Đế quốc nửa chừng bị bỏ dở.
Sau khi Álịchsơn chết, đế quốc bị các bộ
hạ chia cắt, chính quyền đã được thiết lập ở
Ấn độ liền tiêu diệt, trong các thư tịch của
Ấn độ cổ đại, không thấy có một chữ nào
nói đến việc họ Á chinh phục Ấn độ.
Á PHÁP
Chỉ phương pháp tu hành cấm khẩu, là
phương pháp tu hành của ngoại đạo. Nếu
đệ tử của Phật mà tu hành pháp ấy thì cũng
đồng như ngoại đạo, bị luật pháp Tiểu thừa
cấm chỉ. Tứ phần luật yết ma sớ tế duyên
kí quyển 21 (Vạn tục 64, 492 hạ), nói: “Thập
tụng chép: nếu thụ Á pháp thâu lan thì
đồng như ngoại đạo, (...) trong Tăng kì
không được thụ pháp cấm khẩu, nếu cần
có chút việc phương tiện, thì chỉ được cấm
khẩu đến nửa tháng, sau đó, đến giờ bố tát,
phải nói năng, thăm hỏi, hỏi việc, đáp việc,
chú nguyện v.v... Xong bố tát rồi, tiếp tục
nói năng. Nếu kiêu mạn giận tức mà không
nói, là người phạm luật. Nếu để chiết phục
sự kiêu mạn của người trẻ tuổi, thì cho phép
được mười lăm ngày không cùng nói năng
với người đó, nhưng đến ngày bố tát thì lại
được nói”. Song, Đại thừa thì không cấm.

[X. luật Thập tụng Q.23; luật Tứ phần Q.37;
luật Ngũ phần Q.19].
Á TUẾ
Tức đông chí. Hàm ý là sắp đến năm
mới. Lúc đầu, khoảng đời NgụyTấn, từ ngày
ấy trở đi,triều đình bắt đầu cử hành các nghi
thức lớn để mừng năm mới sắp đến. Về sau,
trong Thiền lâm, vào ngày ấy cũng cử hành
các pháp hội lớn; chuẩn bị cho thời bỉnh
phất (thời thuyết pháp của vị trụ trì), tổng
kiểm sát các việc trong chùa và sửa soạn trai
nghi cúng dường đại chúng, gọi là Đông trai.
[X. Thiền uyển thanh qui quyển 3 giám viện;
Tùng lâm hiệu định thanh qui tổng yếu quyển
hạ tứ tiết thổ địa đường niệm tụng].
Á TỬ ĐẮC MỘNG
Người câm được mộng. Tiếng dùng trong
Thiền lâm. Nguyên là người câm không thể
kể lại những điều mình thấy trong mộng
cho người khác nghe được; trong Thiền lâm,
từ này được chuyển dụng để thí dụ người
học đạo không thể dùng lời nói để diễn tả
cái cảnh giới mà chính mình đã thể ngộ
cho người khác biết. Cứ theo Vô môn quan
chép, thì Vô môn nói rằng (Đại 48, 293
thượng): “Hãy tham cứu chữ Vô đi, ngày
đêm không dời, đừng hiểu là hư vô, đừng
hiểu là hữu vô. Cũng giống như nuốt viên
sắt nóng, khạc cũng không khạc ra được.
Tẩy cho sạch hết những cái hiểu biết sai
lệch trước kia, lâu lâu thuần phục, tự nhiên
trong ngoài đả thành nhất phiến (tự nhiên
chủ thể và đối tượng hợp làm một). Như
người câm được mộng, chỉ tự mình biết”.
Đoạn văn trên đây biểu thị đem tâm truyền
tâm, lời nói chẳng kịp, ý nghĩ chẳng tới,
quyết không phải việc có liên quan đến môi
mép của kẻ khác. Đồng nghĩa với các câu

nói như: người câm ăn hoàng liên, người
câm ăn mướp đắng, lạnh nóng tự biết v.v...
Á tử, còn nói là Á hán (gã câm).
ÁC
..
I. Ác. Phạm,Pàli: Pàpa. Là một trong
ÁC

A
98
ba tính. Đối lại với “thiện”, “vô kí”, và đồng
nghĩa với “bất thiện” (Phạm:Akuzala, Pàli:
Akusala). Tức các pháp bất thiện và các
việc làm với ý nghĩ xấu, có khả năng đưa
đến quả khổ. Tính chất của nó bao quát sự
trái lí, trái phép, tổn hại mình và người,
tương ứng với các phiền não tham, sân, làm
chướng ngại Thánh đạo. Luận Câu xá
quyển 16 (Đại 29, 84 trung), nói: “Vì cái đó
có thể dẫn đến quả phi ái (không ưa thích),
bị người thông minh ghét bỏ, làm điều đó
tức là ác, cho nên gọi là ác hành”.
Thiện (Pàli: Puĩĩha), tức việc làm thiện
đưa đến cảnh giới thiện, trái lại, ác thì phá
hoại tất cả phẩm cách nhân luân trật tự,
tâm ý và hành vi. Cứ theo Kinh tập (Pàli:
Suttanipàta) kệ 407 nói, đức Thế tôn xuất
gia là để tránh xa những ác nghiệp do thân
tạo tác, vứt bỏ những ác hành do khẩu tạo
tác mà sống cuộc đời thanh tịnh, cho nên,
ác nghiệp, ác hành thật có quan hệ mật
thiết với đời sống nhân loại. Ngoài các ác
hành do thân, khẩu tạo tác ra, đời sau lại
thêm các ác nghiệp do ý thức tạo tác, mà
thành mười loại ác nghiệp “thân ba, miệng
bốn, ý ba”. Kinh Kim quang minh tối thắng
vương phẩm Mộng kiến kim cổ sám
hối (Đại 16, 412 trung), nói: “Thân ba miệng
bốn thứ, ý nghiệp cũng có ba, trói buộc các
hữu tình, từ xưa luôn tiếp nối, do ba loại
hành ấy, tạo thành mười ác nghiệp”.
Mười ác nghiệp là giết hại, trộm cướp,
gian dâm, nói dối, nói hai lưỡi, nói lời ác,
nói thêu dệt, tham muốn, giận tức, tà kiến,
thường được đề cập song song với năm tội

nghịch là: hại mẹ, hại cha, hại A la hán,
phá tăng, ác tâm làm cho thân Phật chảy
máu. Kinh Vô lượng thọ có sớm hơn kinh
Kim quang minh, cho nên chỉ nói có năm
điều ác là giết hại, trộm cướp, gian dâm, nói
dối và uống rượu, đây tức là nguồn gốc của
năm giới. Phật giáo cho các hành vi phá
hoại trật tự nhân luân là ác nghiệp và nói
như thế đã lâu lắm rồi, cho nên, đó là tư
tưởng nhất quán từ Phật giáo Nguyên thủy
cho đến Phật giáo Đại thừa. [X. kinh Bồ tát
anh lạc bản nghiệp Q.hạ; luận Đại tì bà sa
Q.112; luận Câu xá Q.14, Q.16; Pháp giới
thứ đệ sơ môn Q.thượng; Đại thừa nghĩa
chương Q.7]. (xt. Thiện, Bất Thiện).
II. Ác. Chữ (a#) Tất đàm, hoặc gọi
là chấm Niết bàn. Một trong 12 nguyên âm
của mẫu tự Tất đàm, một trong 50 chữ cái.
Là chữ A chuyển biến lần thứ tư trong năm
lần chuyển biến, tức thêm hai cái “.” vào
bên cạnh chữ A không chuyển (chữ A gốc).
Đại nhật kinh sớ quyển 14 (Đại 39, 724
thượng), nói: “Nếu thêm hai cái chấm vào
bên cạnh chữ A thì tức là tâm bồ đề đã trừ
sạch các chướng mà được Niết bàn”.
Theo nghĩa Đông nhân phát tâm của
ngài Thiện vô úy (637-735), trong năm lần
chuyển biến của chữ A phối với năm đức
Phật, thì chữ A này tương đương với đức
Thích ca Như lai ở phương bắc. Chữ này
là chủng tử của bồ tát Trừ cái chướng. Đại
nhật kinh sớ quyển 10 giải thích chữ này
theo hai nghĩa trừ bỏ, hàng phục. Ngoài ra,
theo kinh Phương quảng đại trang nghiêm
quyển 4, thì chữ này có các nghĩa: diệt mất
(Phạm:Astaô-gamana), diệt mất hết, xa
lìa v.v... [X. kinh Đại bát Niết bàn (bản Bắc)
Q.8; kinh Đại nhật Q.5 phẩm Bố tự; kinh

Văn thù sư lợi vấn Q.thượng phẩm Tự mẫu;
Du già kim cương đính kinh phẩm Thích
tự mẫu; Lí thú thích Q.thượng; Đại nhật
kinh sớ Q.20; Tất đàm tạng Q.5, Q.6]. (xt.
A Tự Ngũ Chuyển).
ÁC CƠ
Ác, là nghĩa tổn hại; Cơ, chỉ căn cơ. Tức
là những căn cơ của các hành vi trái lí gây
tổn hại. Trong Ngu thốc sao quyển thượng,
Tị tổ của Tịnh độ chân tông Nhật bản là
ngài Thân loan, đã nêu ra bảy loại ác cơ:
ÁC CƠ

A
99
1. Mười điều ác, tức giết hại, trộm cướp,
gian dâm, nói dối, nói thêu dệt, nói lời ác,
nói hai lưỡi, tham muốn, giận tức, ngu si.
2. Bốn tội nặng, tức tăng chúng phạm
bốn giới cấm nặng: giết hại, trộm cướp, dâm
dục, nói dối.
3. Phá kiến, tức phá hoại lí chính đạo.
4. Phá giới, tức phá hủy giới cấm.
5. Năm tội nghịch, tức giết cha, giết mẹ,
giết A la hán, phá hòa hợp tăng, làm cho
thân Phật chảy máu.
6. Báng pháp, tức chê bai chính pháp.
7. Xiển đề, tức không có lòng tin và dứt
hết thiện căn. Người ác cơ trên đây, trong
khoảng một niệm, nếu được nghe và tin
vào bản nguyện của Phật A di đà mà niệm
danh hiệu của Ngài, thì cũng được Ngài cứu
vớt. Giáo nghĩa của Mật tông cũng nói đến
công năng cứu giúp kẻ ác cơ; cứ theo kinh
Đà la ni tập chép, nếu có người phạm bốn
tội nặng, năm tội nghịch, có thể trì được
pháp này, đọc tụng một biến Đà la ni, thì
liền tiêu diệt hết các tội nặng căn bản. Lại
cứ theo kinh Nhiếp chân thực quyển thượng
phẩm Kim cương giới đại đạo tràng chép,
người tạo nhiều ác nghiệp, gây nhân đọa
địa ngục, tất cả các pháp khác đều không
thể cứu được, duy chỉ có Kim cương giới
Đại mạn đồ la vô thượng pháp môn mới có
thể cứu hộ được.
ÁC ĐẠO
.....
Đối lại với Thiện đạo. Cùng nghĩa với
“Ác thú”. Đạo, có nghĩa là thông suốt. Tức
người lúc sống gây các nghiệp ác, sau khi

chết phải đi suốt tới những nơi khổ sở. Gọi
chung những nơi của y thân và khí thế
giới, chủ yếu là chỉ địa ngục. Trong sáu đạo
(ngả, đường), thông thường gọi địa ngục,
quỉ đói và súc sinh là ba ác đạo, a tu la, cõi
người và cõi trời là ba thiện đạo. Ngoài ra,
bốn ác đạo là chỉ cho địa ngục, quỉ đói, súc
sinh và A tu la. Năm ác đạo thì chỉ cho địa
ngục, quỉ đói, súc sinh, cõi người, cõi trời.
[X. kinh Vô lượng thọ Q.hạ; kinh Quán vô
lượng thọ; kinh A di đà; Đại thừa nghĩa
chương Q.8 phần cuối]. (xt. Ác Thú).
ÁC ĐẠO CHƯỚNG
Là một trong năm chướng. Chỉ sự sinh
vào ngả ác là ngăn trở việc tu hành đạo
Phật. Ác đạo, chỉ ba đường ác súc sinh, ngã
quỉ, địa ngục, sinh vào những nơi ấy thì
khó mà được nghe Phật pháp, vì thế là sự
trở ngại cho việc nghe pháp tu đạo. [X. luận
Đại trí độ Q.38]. (xt. Ngũ Chướng).
ÁC GIÁC
.....
Tư tưởng xấu ác. Có tám loại khác nhau.
Đại thừa nghĩa chương quyển 5 phần cuối,
nói: “Lòng tà suy tưởng gọi là giác, trái với
chính lí nên gọi là ác; ác và giác khác nhau,
chia làm tám loại”. Chỉ quán quyển 5 phần
bốn, nói: “Tám ác giác, không thể vào được”.
ÁC HÀNH
Tức hành vi bất lương. Cũng là tên gọi
khác của phiền não. Phật giáo đối với tất cả
nghiệp bất thiện của thân, ngữ, ý, theo thứ
tự gọi là thân ác hành, ngữ ác hành, ý ác
hành. Trong tất cả ác hành, tội phá tăng là
nặng nhất. [X. luận Câu xá Q.16; Thập địa
luận nghĩa kí Q.4 phần đầu]. (xt. Ác).
ÁC HÊ XẾ ĐÁT LA QUỐC
..

Ác hê xế đát la, Phạm: Ahi-cchattra.
Dịch ý là Xà cái, Xà triệt. Là tên một nước
xưa thuộc trung Ấn độ. Còn gọi là A hỉ xế
đa la quốc, A lam xa đa la quốc. Cứ theo
Đại đường tây vực kí quyển 4 chép, thì nước
Ác hê xế đát la rộng hơn ba nghìn dặm, đô
ÁC HÊ XẾ ĐÁT LA QUỐC

A
100
thành rộng một trăm bảy mươi tám dặm,
địa thế hiểm trở, trồng nhiều lúa mạch và
có nhiều rừng suối. Trong nước, dân chúng
thuần phác, mến đạo chăm học, có hơn
mười ngôi chùa, tăng chúng hơn nghìn
người, học tập giáo pháp của Chính lượng
bộ Tiểu thừa, có hơn ba trăm người theo
đạo khác, thờ trời Đại tự tại, là ngoại đạo
Đồ khôi (lấy tro bôi lên mình). Cứ theo sử
thi cổ đại của Ấn độ là Đại tự sự thi (Phạm:
Mahàbhàrata, dịch âm làMa ha bà la đa)
chép, thì tên của nước này là Ban xà la
(Pàli: Paĩcàla), nền cũ ở gần sông La ma
hằng-ca (Ràmagagà), một nhánh của sông
Hằng, nằm về phía tây Ba lôi lị (Bayeli)
khoảng hai mươi chín cây số, hiện còn ba
mươi hai ngôi tháp. [X. kinh Phật mẫu đại
khổng tước minh vương Q.trung; luận Đại
trí độ Q.3; Phiên phạm ngữ Q.8].
ÁC KHẨU
.....
Một trong mười điều ác. Các nhà dịch
mới dịch là Thô ác ngữ. Tức thốt ra những
lời cục cằn thô lỗ, mắng nhiếc người khác.
Cứ theo Đại thừa nghĩa chương quyển 7
chép, thì lời nói thô bỉ được coi là xấu ác,
lời xấu ác từ miệng thốt ra, nên gọi là ác
khẩu. Pháp giới thứ đệ sơ môn quyển thượng
(Đại 46, 669 hạ), nói: “Dùng lời nói ác nói
với người, khiến người buồn bực, gọi là ác
khẩu”. Ngoài ra, kinh Pháp hoa quyển 6
phẩm Thường bất khinh bồ tát chép: nếu
dùng ác khẩu chửi mắng chê bai, thì người
ấy sẽ bị tội báo lớn. [X. kinh Vô lượng thọ
Q.hạ; luận Câu xá Q.16].

ÁC KHÍ
Cái khí tức bực bứt rứt không lộ ra ngoài,
cố kết trong lòng. Kinh Đại vô lượng thọ
quyển hạ nói: mang lòng độc hại ác khí sâu
kín, là hàm ý trên. Ngoài ra, trong Thiền
lâm, để đạt mục đích khiến người khác giác
ngộ, dùng những lời nói với thái độ ác liệt,
gọi là ác khí tức; “khí tức ” là chỉ lời nói.
[X. Đại tuệ phổ giác thiền sư thư Q.hạ].
ÁC KIẾN
.....
I. Ác kiến. Phạm:mithyà - dfwỉi. Còn
gọi là Bất chính kiến. Nói tắt là Kiến. Là
một trong trăm pháp do tông Pháp tướng
lập ra, thuộc một trong sáu phiền não. Chỉ
cái thấy biết quanh co xấu ác, cũng tức là
cái thấy biết trái với chân lí Phật giáo. Cứ
theo luận Thành duy thức quyển 6 chép,
ác kiến lấy sự hiểu biết nhơ nhuốm làm
tính, có khả năng ngăn trở cái thấy biết tốt
lành, kẻ có ác kiến chịu nhiều khổ não.
Kiến tùy miên (Phạm: Dfwty-anuzaya)
trong sáu Tùy miên được nói trong luận
Câu xá,Kiến trược trong năm trược, đều
tương đồng với ác kiến. Dựa theo sự sai biệt
về hành tướng, Ác kiến được chia làm năm
kiến là: Tát ca gia kiến, Biên chấp kiến, Tà
kiến, Kiến thủ kiến, Giới cấm thủ kiến, cũng
gọi là năm ác kiến; trong chín Kết, ba kiến
trước là Kiến kết (Phạm:Dfzỉisaôyojana),
hai kiến sau là Thủ kết (Phạm:Paràmarzasaôyojana).
[X. luận Câu xá Q.19; luận
Hiển dương Thánh giáo Q.1; luận Đại thừa
a tì đạt ma tạp tập Q.1]. (xt. Ngũ Kiến).
II. Ác kiến. Trong tông Tịnh độ, ác
kiến, đặc biệt chỉ cho lòng ngờ vực về năng
lực của chính mình. Trong Quán kinh sớ
tán thiện nghĩa, ngài Thiện đạo nêu ra thí

dụ hai dòng sông Tham và Sân, bảo rằng,
người ác kiến hiểu khác, làm khác, đem sự
hiểu biết bậy bạ của mình, làm rối loạn lòng
tin của những người nguyện sinh về Tịnh
độ phương tây. Trong Ngu thốc sao quyển
hạ, ngài Thân loan của Nhật bản nói, người
ác kiến là chỉ cho người kiêu ngạo, lười biếng,
tà kiến, ngờ vực. (xt. Phát Khiển Chiêu
Hoán).
ÁC KHẨU

A
101
ÁC LẠI DÃ CAN TÂM
Ác lại, chỉ chứng bệnh ghê tởm; dã can,
tức cáo đồng. Cả hai thứ này đều có mùi hôi
hám khó chịu, thí dụ cái tâm hiểm ác. Ma
ha chỉ quán quyển 2 phần dưới (Đại 46, 17
trung), chép: “Đại luận nói: Thà khởi tâm ác
lại dã can, chứ không sinh ý Thanh văn,
Bích chi phật”. Ngoài ra, kinh Tátgiànikiện
quyển 9 có câu “Thân cáo đồng ghẻ lở cũng
không thể có được (chứ đừng nói chi đến
thân người)”. Nói về người không giữ giới.
ÁC LINH
.....
Chỉ sự u linh tà ác. Tức mang lòng oán
hận làm một thứ u linh ở thế gian. Còn gọi
là Tử linh, Oán linh, Quái vật. Sự u linh
mang lòng oán hận, hiện ra hình tướng
phần nhiều là khủng bố, nhiễu loạn lòng
người, thậm chí khiến người ta phải chết.
Nếu nhờ vào uy lực của Phật Thánh thì có
thể xua tan được ác linh, cho nên cái phong
khí gia trì cầu đảo, xuất gia tu hành, đọc
tụng kinh văn, do đó mà thịnh hành. Tư
tưởng này bắt nguồn từ thời kỳ Ngụy Tấn.
ÁC LỘ
.....
Pàli: Asubha. Chỉ thứ nước lỏng (tân
dịch) nhơ nhớp từ trong thân thể tiết ra.
Như mủ, máu, nước phẩn, nước tiểu v.v...
Ác, là nghĩa chán ghét; lộ, tức tân dịch. Cứ
theo kinh Tâm địa quán chép, tự thấy thân
mình có ba mươi sáu vật ác lộ bất tịnh. Lại
kinh Vô lượng thọ quyển hạ bảo: sống, già,
bệnh, chết đều khổ, lại thêm ác lộ bất tịnh,
vì thế chẳng có gì đáng ưa cả.

ÁC LUẬT NGHI
Luật nghi xấu ác. Đối lại với Thiện luật
nghi. Còn gọi là Bất luật nghi, Ác giới. Tức
là Vô biểu sắc của những người vì cuộc
sống hoặc ham nhiều lời lãi mà tự phát thệ
làm nghề đồ tể, tạo nghiệp giết hại. Cứ theo
luận Câu xá quyển 14 chép, ác luật nghi bị
kẻ trí chán ghét, cho nên gọi là ác hành; có
khả năng trở ngại giới luật thanh tịnh, cho
nên gọi là ác giới, không cấm các cái ác xấu
của thân, ngữ, cho nên gọi là bất luật nghi.
Kinh Đại ban Niết bàn (bản Bắc) quyển 27
nói: có mười sáu loại ác luật nghi. Đó là:
1. Vì cầu lợi mà nuôi dê mẹ dê con,
nuôi cho béo rồi đem bán.
2. Vì cầu lợi mà mua dê, giết lấy thịt
bán.
3. Vì cầu lợi mà nuôi lợn (heo), nuôi
béo rồi bán.
4. Vì cầu lợi mà mua lợn giết lấy thịt
bán.
5. Vì cầu lợi mà nuôi bò con, nuôi béo
rồi bán.
6. Vì cầu lợi mà mua bò, giết lấy thịt
bán.
7. Vì cầu lợi mà nuôi gà con, nuôi béo
rồi bán.
8. Vì cầu lợi mà mua gà, giết lấy thịt
bán.
9. Câu cá,
10. Săn bắn,
11. Cướp giật,
12. Giết người,
13. Giăng lưới bắt chim,
14. Nói hai lưỡi,
15. Làm cai tù,
16. Chú long..... (dùng chú thuật
quấn rắn vào mình, làm trò vui cho người

ta xem, để kiếm sống). Lại kinh Đại phương
tiện Phật báo ân quyển 6, có nêu lên mười
hai ác luật nghi là: đồ tể, sát nhân, nuôi lợn
(heo), nuôi gà, bắt cá, săn bắn, lưới chim,
bắt rắn, chú long, cai tù, làm giặc.
Về việc được và bỏ ác luật nghi, theo ý
luận Câu xá quyển 14, quyển 15, thì nếu
ÁC LUẬT NGHI

A
102
an trú nơi luật nghi, vì thắng phiền não mà
làm các nghiệp bất thiện giết hại, thì do đó
liền phát bất thiện vô biểu; nếu an trú nơi
bất luật nghi, do thuần tịnh tín mà làm các
thắng thiện nghiệp như lễ Phật, thì do đó
cũng phát các thiện vô biểu. Lại do làm và
thề cũng có thể được ác luật nghi; “làm”
tức sinh trong nhà bất luật nghi, khi làm
các việc sát sinh, liền phát được ác giới; “thề”,
tức không sinh trong nhà bất luật nghi,
nhưng vì cuộc sống mà thề sát sinh để nuôi
thân, do đó phát được ác giới. Bỏ giới thì có
ba duyên, tức do đã chết (thân sở y đã chết
thì ác giới năng y cũng theo đó mà bỏ), do
được giới (hai giới thiện ác không thể cùng
khởi song song, khi được biệt giải thoát giới
hoặc tĩnh lự luật nghi, thì sức mạnh tăng
lên, vì thế có thể bỏ ác giới), do sinh hai
hình (tức con trai sinh làm hình gái, con
gái sinh làm hình trai). Ngoài ra, kinh Đại
phương tiện Phật báo ân quyển 6 chép, khi
chết đã hết ái dục, khi thụ luật nghi giới,
khi thụ ba qui y, trong ba trường hợp đó bỏ
ác luật nghi giới. [X. luận Du già sư địa Q.9;
luận Thuận chính lí Q.36; Tứ phần luật
san phồn bổ khuyết hành sự sao quyển
trung phần một; Câu xá luận quang kí
Q.14].
ÁC MA
.....
Phạm:Màra. Dịch âm là Ma-la. Chỉ loại
ác thần, ác quỉ hay phá hoại tâm chí cầu
đạo, ngăn trở việc thiện và phá hoại thân
mệnh của mình và người. Tức cũng gọi
chung những người ác, việc ác, thần ác quấy

phá người tu hành. Các kinh điển Nam,
Bắc truyền, nhất là kinh A hàm, miêu tả
rất tường tận và sinh động các việc ác ma
quấy nhiễu thân tâm của đức Phật và các
đệ tử. Như kinh Tạp a hàm quyển 39, đức
Phật dùng kệ tụng thuyết minh cảnh giới
“ma” (Đại 2, 290 thượng): “Sắc, thụ, tưởng,
hành, thức, phi ngã và ngã sở; nếu biết nghĩa
chân thực, không đắm những thứ đó. Tâm
không đắm trước pháp, vượt thoát sắc trói
buộc, biết rõ tất cả chốn, không trú cảnh
giới ma”. Ác ma tương ứng (Pàli:
Màrasaôyutta) trong kinh Tương ứng bộ
Nam truyền, cũng có ghi chép tương tự, và
căn cứ theo các điều được trình bày trong
đó, cũng cóthể khảo sát tính cách của ác
ma. Có lần, ngài Lađà hỏi đức Phật: “Thế
nào là ác ma?”. Đức Phật trả lời: “Sắc (có
hình) là ma, thụ (cảm giác) là ma, tưởng (biểu
tượng) là ma, hành (sức cấu tưởng của ý chí)
là ma, thức (tác dụng phán đoán) là ma”. Mà
phàm những cái tưởng tượng, thấy, nghe
v.v... đều là nguồn gốc của sự “chấp trước”,
cho nên đều có thể được coi là ma.
Đức Phật thành đạo chưa được bao lâu,
đang ngồi yên lặng tư duy dưới gốc cây bồđề,
lúc ấy ác ma Ba tuần liền đến trước mặt
quấy nhiễu, nó nói với đức Phật (Đại 2, 286
hạ): “Cù đàm nếu tự biết, đạo Niết bàn an
ẩn, vui một mình là tốt, tại sao cưỡng hóa
người?”. Bài kệ tụng này, trong Ác ma tương
ứng của Tương ứng bộ là: “Người đã liễu
ngộ đạo bất tử yên ổn, một mình người
thực hành là được rồi, tại sao còn giáo hóa
cho người khác, độ cho người khác?”.
Ác ma tương ứng còn chép, một ngày
nọ, đức Phật vào làng khất thực không được,
mang bát trở về, Ác ma thấy thế bèn nói:

“Lần sau nếu đi xin, Đại sư chắc chắn sẽ có
ăn”. Đức Phật ngâm thơ, đáp: “Tuy không
có ăn, nhưng ta vẫn vui, như trời Quang
âm, nhờ vui mà sống”. Có người bảo đây là
đức Phật đối với thực dục, biểu hiện hai
mặt tâm cảnh. Bài kệ trên đây, kinh Tạp a
hàm quyển 3 (Đại 2, 288 thượng) chép là:
“Dù cho chẳng được gì, ta yên vui mà sống,
như trời Quang âm kia, thường ăn bằng
thú vui. Dù cho chẳng được gì, yên vui mà
tự sống; thường ăn bằng niềm vui, không
tùy thuộc cái thân”.
ÁC MA

A
103
Ác ma tương ứng lại chép, có lần ác ma
nói: “Người có con nhờ con mà mừng, người
có bò nhờ bò mà mừng, nhân người ta có
cái nhờ cậy mới được vui mừng, nếu không
có cái nhờ cậy, thì làm sao được vui mừng?”.
Đức Phật nghe vậy liền nói: “Có con vì
con mà lo, có bò vì bò mà lo; vì người ta có
cái nhờ cậy nên lo, nếu không có cái nhờ
cậy thì không lo”. Hai quan điểm đối với
thân tình và của cải “có cái nhờ cậy thì
mừng”, “có cái nhờ cậy thì lo” hoàn toàn
trái ngược nhau kể ở trên, bao nhiêu học
giả giải thích là trong tâm đức Phật đã nảy
sinh hai lớp tâm cảnh.
Ngoài kinh điển A hàm ra, trong các
kinh luận khác như kinh Phổ diệu quyển
6 phẩm Hàng ma, kinh Phật bản hạnh
tập quyển 25, kinh Đại phẩm bát nhã
quyển 13 phẩm Ma sự, kinh Đại Phật đính
thủ lăng nghiêm quyển 6, kinh Phương
quảng đại trang nghiêm quyển 7 phẩm
Vãng niliên hà, quyển 9 phẩm Hàng ma;
luận Đại tìbàsa quyển 44, quyển 197, luận
Đại trí độ quyển 56, quyển 58 v.v... đều có
chép nhiều về sự tích danh tướng và lời
nói của ác ma (hoặc ma Ba tuần) nhiễu
hại đức Phật hoặc những người tu hành,
và phá hoại các thiện pháp. (xt. Ba Tuần,
Ma).
ÁC NGHIÊP
.....
Đối lại với Thiện nghiệp. Tức là những
hành vi trái lí do thân, khẩu, ý tạo nên.
Chỉ những việc làm xấu, lời nói xấu và ý
nghĩ xấu của thân, miệng, ý, có khả năng

dẫn đến quả khổ trong hiện tại và vị lai.
Thông thường chỉ sự tạo nghiệp ngũ nghịch,
thập ác. Kinh Hoa nghiêm (40 quyển) quyển
40 (Đại 10, 847 thượng), nói: “Xưa kia tôi
gây bao nghiệp ác, đều bởi vô thủy tham
sân si”. [X. kinh Lục ba la mật Q.5; Câu xá
luận quang kí Q.13]. (xt. Thiện Nghiệp).
ÁC NHÂN
......
Tức là người bất thiện. Chỉ người làm
ác qua thân, khẩu, ý, đặc biệt chỉ người phủ
nhận, không tin chính lí Phật giáo. Kinh
Pháp hoa quyển 1 phẩm Phương tiện nói,
kẻ ác trong đời vị lai, tuy nghe Phật nói
pháp Nhất thừa, nhưng mê hoặc mà không
chịu tin, phá pháp rơi vào ác đạo. Trong
sách Quán niệm pháp môn, ngài Thiện đạo
nêu lên năm loại người có tính ác, đó là:
1. Chê thật làm giả,
2. Chê chính làm tà,
3. Chê phải làm trái,
4. Chê thực làm dối,
5. Chê thiện làm ác.
Kinh Phạm võng quyển hạ, Bồ tát giới
nghĩa sớ quyển hạ, đối với người ác, chỉ
trích rất nghiêm khắc, bảo những kẻ không
thụ giới Bồ tát đều là người ác, gọi là súc
sinh, vô tâm như gỗ đá. Tịnh độ giáo Nhật
bản, đối với hạng người ác này, có thuyết
cứu tế, như Tịnh độ chân tông đặc biệt gọi
kẻ ác là“Ác nhân chính cơ”, chủ trương
ác nhân là căn cơ chính được cứu, cho ác
nhân là đối tượng hóa độ của Phật A di đà.
[X. kinh Vô lượng thọ Q.hạ; Phạm võng
kinh Bồ tát giới bản sớ Q.6].
ÁC NHÂN ÁC QUẢ
...........
Gọi chung ác nhân, ác quả. Chỉ cái căn

nguyên có thể đưa đến quả ác và quả khổ
do hành vi ác sản sinh. Đối lại với Thiện
nhân thiện quả. Cứ theo kinh Bồ tát anh
lạc bản nghiệp phẩm Phật mẫu chép, thì
quả báo thiện ác rất là bất đồng, tất cả điều
thiện, cảm thụ quả Phật, còn vô minh thì
chịu quả hữu vi sinh diệt, do đó, quả thiện
từ nhân thiện mà sinh, quả ác do nhân ác
mà có. Mối quan hệ nhân quả giữa hai cái
ác nhân ác quả và thiện nhân thiện quả, là
ÁC NHÂN ÁC QUẢ

A
104
quan hệ đồng loại nhân, đẳng lưu quả. Kinh
sách Phật giải thích về thiện nhân thiện
quả và ác nhân ác quả thì rất nhiều, như
Đại trang nghiêm luận kinh quyển 15, nêu
lên tám mươi chín loại sự duyên, kinh Phân
biệt thiện ác báo ứng, thiên Thụ báo trong
Pháp uyển châu lâm quyển 69, quyển 70,
cũng nói rất rộng về nghiệp báo thiện ác.
Việc làm thiện thành nhân mà sinh ra quả
thiện, việc làm ác thành nhân mà sinh ra
quả ác, tin sâu ở đạo lí nhân quả ấy là điều
kiện tất yếu để đi vào Phật pháp. (xt. Đẳng
Lưu Quả).
ÁC NHÂN CHÍNH CƠ
Là tư tưởng do ngài Thân loan, tị tổ
của Tịnh độ chân tông Nhật bản, đề xướng,
dụng ngữ biểu hiện lòng từ bi vô hạn của
Phật A di đà. Trong Thán dị sao, Thân
loan từng nói, bản ý của Phật Adiđà là
độ người vãng sinh, bất luận là thiện hay
ác, đều nên cứu độ; đặc biệt là người ác,
lại càng nên cứu, khiến họ vãng sinh, đó
gọi là “ác nhân chính cơ”. Bởi vì, đối với
việc vãng sinh của những kẻ phạm tội Ngũ
nghịch, Thập ác, Tịnh độ chân tông có
đề xuất thuyết Từ bi, Trí tuệ hai môn, bảo
rằng, trong môn Trí tuệ, Phật Diđà soi xét
phải trái thiện ác, tiếp dẫn thiện cơ mà
răn dạy ác hành, ác tính; nhưng trong môn
Từ bi thì lấy người ác mong được cứu độ
làm đối cơ chủ yếu. Đây là cái cốt tủy của
việc niệm Phật mà ngài Thân loan đã đề
xướng.
ÁC NIÊM TƯ DUY CHƯỚNG
Là một trong ba chướng tu định. Chỉ

người tu hành khi tu Thiền định, vì đắm
chìm mê tối nên niệm ác vụt khởi, bèn phá
giới cấm, nghĩ đến làm các việc bất thiện
Thập ác, Ngũ nghịch v.v... Vì một niệm
như thế, làm trở ngại các Thiền định, khiến
cho tâm hành giả không thể mở tỏ được
[X. Thiên thai tứ giáo nghi tập giải tiêu chỉ
sao Q.hạ; Đại tạng pháp số Q.9]. (xt. Tam
Chướng).
ÁC QUỈ LỤC TẶC
Tức là sáu giặc ác quỉ. Sáu giặc, chỉ sáu
cảnh sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp; sáu
cảnh này hay làm cho người ta bị mê hoặc,
ngăn che mắt trí tuệ của người ta, cũng như
giặc, lại thí dụ như quỉ. [X. Chú Bát nhã ba
la mật đa tâm kinh của Tịnh giác].
ÁC SÁT LA
........
Phạm:Akwara. Còn gọi là Á sát ra, A
sát ra, La sát la, Ác sát na, A khất sử la.
Dịch là chữ. Cũng hàm ý âm tiết, vần, lời.
Tức chỉ văn tự, do nghĩa bất biến của nó
mà lấy làm nghĩa không chuyển đổi. Thành
duy thức luận thuật kí quyển 2 phần cuối
(Đại 43, 69 thượng), nói: “Ác sát na là chữ,
nghĩa không chuyển đổi”. Câu xá luận
quang kí quyển 5 (Đại 41, 108 hạ), nói:
“Phạm Ác sát la, Hán dịch là chữ, là nghĩa
không lưu chuyển, tức không lưu chuyển
đổi dời theo phương hướng”. Cứ theo
Huyền ứng âm nghĩa quyển 2 chép, thì chữ
là văn tự nói chung, tiếng Phạm là Ác sát
la, dịch là vô lưu chuyển, vô tận; chữ nhờ
mực được viết trên giấy có thể là bất diệt,
sự bất diệt ấy được dùng để ví dụ với sự
thường trụ, gồm có bốn mươi bảy chữ, là
gốc của tất cả chữ. Lại cứ theo Đại nhật
kinh sớ quyển 17 chép, thì “chữ” trong tiếng

Phạm có hai âm là ác sát la và li tỉ bề, âm
trước là chữ căn bản, tức chữ gốc, như hai
âm đầu tiên của chữ A, âm sau thì là chữ
tăng gia. [X. Đại nhật kinh sớ Q.14; Đại
nhật kinh sớ nghĩa thích Q.11; Tuệ lâm
âm nghĩa Q.25; Phạm ngữ tạp danh].
ÁC NHÂN CHÍNH CƠ

A
105
ÁC TÁC
......
I. Ác tác. Phạm:Kaukftya. Là một
trong các tâm sở (tác dụng phụ thuộc tâm).
Đồng nghĩa với “hối”. Là một trong bảy mươi
lăm pháp do Thuyết nhất thiết hữu bộ lập
ra, thuộc Bất định địa pháp, cũng là một
trong bốn Bất định của tông Pháp tướng.
Ác, tức chán ghét; tác, tức việc được làm.
Nghĩa là chán ghét cái việc đã được thực
hiện, tâm hối tiếc sau khi việc ác đã được
làm. Luận Câu xá quyển 4, đối với từ “ác
tác”, có nêu ra ba cách giải thích. Một là,
việc duyên với ác được thực hiện mà hối
tiếc, gọi là Ác tác, tức đứng về mặt hối tiếc
năng duyên mà đặt tên cảnh sở duyên. Hai
là, sự hối tiếc lấy ác tác làm chỗ nương tựa
mà sinh, cho nên đứng về mặt hối tiếc năng
y mà đặt tên sở y. Ba là, sự hối tiếc là quả
của sự làm ác, cho nên đứng về mặt quả
hối tiếc mà đặt tên nhân. Trong ba cách
giải thích trên đây, chữ “ác” của ác tác, đều
được đọc là “Ố”, nghĩa của nó đều là hối
tiếc việc đã làm. Nhưng, tính của ác tác
không phải chỉ là bất thiện, mà bất luận
thiện hay bất thiện, phàm việc đã được thực
hiện một cách không hợp tình hợp lí, thì
đều gọi là ác tác. Lại luận Đại tì bà sa quyển
37, có nêu lên bốn câu ác tác:
1. Hối tiếc ác nghiệp đã làm,
2. Hối tiếc thiện nghiệp đã làm,
3. Hối tiếc thiện nghiệp đã làm chưa
đủ,
4. Hối tiếc ác nghiệp đã làm chưa đủ.
Bốn câu trên là nói về nghiệp đã làm.

Luận Câu xá quyển 4 thì đối với việc chưa
làm mà hối tiếc cũng gọi là ác tác, chẳng
hạn như hối tiếc “Tại sao mình lại không
làm việc ấy” cũng là ác tác.
Thuyết nhất thiết hữu bộ cho rằng, hối
tiếc đã không làm nghiệp thiện là thiện ác
tác, hối tiếc đã không làm nghiệp bất thiện
là bất thiện ác tác, chủ trương ác tác chỉ
hạn ở thiện và bất thiện, chứ không thông
vô kí. Nhưng, cứ theo luận Câu xá quyển 4
chép, thì trong các nhà thuộc các bộ khác,
cũng có người nói ác tác thông cả vô kí.
Thành duy thức luận thuật kí quyển 7 phần
đầu, cũng cho ác tác thông cả ba tính thiện,
bất thiện và vô kí. Lại các nhà Duy thức gọi
ác tác là “hối” và giải thích nó cũng khác
với luận Câu xá. Luận Thành duy thức
quyển 7, thuyết minh “hối” tức là hiềm ghét
cái nghiệp được làm, lấy hối tiếc làm tính,
chướng ngại xa ma tha làm nghiệp, vả lại,
“ác tác” là đứng trên phương diện quả mà
giả lập tên nhân, còn “hối” thì ngay từ đương
thể của nó mà đặt tên nó. Ngoài ra, cứ theo
ý của Thành duy thức luận thuật kí quyển
7, thì “ác” của ác tác đọc là “ố”, là ý hiềm
ghét. [X. luận A tì đạt ma thuận chính lí
Q.11; luận Du gia sư địa Q.11; luận Hiển
dương thánh giáo Q.1; luận Đại thừa a tì
đạt ma tạp tập Q.7; Câu xá luận quang kí
Q.4; Bách pháp vấn đáp sao Q.1].
II. Ác tác. Tức là Đột cát la (Phạm:
Duwkfta) trong giới luật. Chỉ việc làm ác
nhỏ nhiệm của thân thể, có khi cũng bao
quát cả việc làm ác nhỏ nhiệm của miệng
lưỡi. [X. Thiện kiến luật tì bà sa Q.9] (xt.
Đột Cát La).
ÁC THẾ
.....

Tức đời vẩn đục, xấu ác. Thời nay, phiền
não và tà kiến bốc cháy, tuổi thọ của người
ta ngắn ngủi, khổ nhiều mà vui ít. Cứ theo
kinh Pháp hoa quyển 1 phẩm Phương tiện
chép, thì trong đời xấu ác, có năm thứ vẩn
đục là kiếp trọc, kiến trọc, phiền não trọc,
chúng sinh trọc và mệnh trọc. Thời kì này,
chúng sinh nhơ nhớp tội nặng, thành tựu
các nghiệp bất thiện, cho nên chư Phật dùng
sức phương tiện, tùy cơ giáo hóa, đem pháp
một Phật thừa chia ra nói ba Thừa. Kinh A
ÁC THẾ

A
106
di đà (Đại 12, 348 thượng), nói: “Phật Thích
ca mâu ni đã làm một việc rất khó, hiếm
có, đó là ở cõi Sa bà, trong đời năm trọc ác
là kiếp trọc, kiến trọc, phiền não trọc,
chúng sinh trọc và mệnh trọc, mà được
đạo Vô thượng chính đẳng chính giác”.
Bởi vì, trong thời Chính pháp, chúng sinh
ít phiền não, ai ai cũng tự làm mười điều
thiện và thọ mệnh lâu dài; trái lại, trong
thời mạt pháp, là thời mà thế giới xấu xa,
con người xấu xa, quan niệm xấu xa, tâm lí
xấu xa, hành vi xấu xa, lòng bất tín bừng
cháy, đặc biệt gọi là ác thế, hay là ác thời.
[X. An lạc tập Q.thượng; Quán kinh sớ
tán thiện nghĩa].
ÁC THÚ
Phạm:Durgati, Pàli: Duggati. Cũng
gọi là Ác đạo. Đối lại với “Thiện thú”. Thú,
có nghĩa đi tới. Tức do ác nghiệp dắt dẫn
mà đi tới chỗ phải đến. Cứ theo luận Câu
xá quyển 8 chép, thì thể của năm thú là vô
phú vô kí, lại năm thú nhiếp vào số hữu
tình; nghĩa là do nghiệp thiện ác chiêu cảm
quả thể dị thục vô kí, gọi là thú, vì thế,
Thuyết nhất thiết hữu bộ chủ trương “Thú"
chẳng thông với thiện, nhiễm và khí thế
giới.
Thông thường gọi địa ngục, ngã quỉ và
súc sinh là ba ác thú, cũng gọi là ba đường,
ba ngả ác, là những nơi thuần túy vì ác
nghiệp mà phải đi tới; trong đó, y theo tức
giận đi đến địa ngục, y theo tham muốn đi
đến ngã quỉ, y theo ngu si đi đến súc sinh.
Đối lại với ba ác thú, ba cõi A tu la, người,
Trời gọi là ba thiện thú, là những nơi mà

những người làm nghiệp thiện đi đến. Ba
ác thú, nếu thêm A tu la thì là bốn ác thú.
Ba ác thú, nếu thêm người, trời thì là năm
ác thú, cũng gọi là năm ác đạo, năm thú;
trong đó, A tu la bao quát ba nơi là ngã quỉ,
súc sinh và trời, hoặc nhiếp cả địa ngục.
Năm ác thú lại thêm A tu la thì gọi là sáu
đạo, cũng gọi là sáu ngả. Loài người cũng
có thể sinh diệt vòng quanh trong sáu ngả.
Sáu ngả này, nếu đem thí dụ cuộc sống hiện
thực của con người, thì nóng giận tức là địa
ngục, tham muốn tức là ngã quỉ, ngu si tức
là súc sinh, đấu tranh tức là A tu la, còn
vui sướng thì có thể phân biệt là người và
trời. Cái nguyện vọng lớn nhất trong một
đời của người Ấn độ xưa, là không muốn
phải sinh lại vào cõi người, vì thế, coi nhân
đạo và thiên đạo đều là ác thú. Nhưng,
nghĩa ác thú này, sau khi du nhập Phật
giáo, thì ác thú chuyên chỉ cho ba đạo địa
ngục, ngã quỉ và súc sinh, còn trời, người
là hai thiện đạo. Ngoài ra, trong bốn mươi
tám nguyện của Phật Adiđà, nguyện thứ
nhất là nguyện không có ba ác thú, nguyện
thứ hai là nguyện không trở lại ác thú lần
nữa, hai nguyện này đều là nguyện đại bi,
nhổ hết gốc khổ. [X. kinh Vô lượng thọ
Q.hạ; luận Atìđạtma pháp uẩn túc Q.9;
luận Đại tìbàsa Q.172; luận Câu xá quang
kí Q.8; luận Câu xá bảo sớ Q.8; Huyền ứng
âm nghĩa Q.4; Tuệ lâm âm nghĩa Q.48;
Tuyển trạch bản nguyện niệm Phật tập
Q.thượng].
ÁC THỦ KHÔNG
Phạm:Dur-gfhìta zùnyatà. Còn gọi là
Tịch thủ không (chấp chặt cái không một
cách hẹp hòi). Có nghĩa là giữ chặt cái ác
không (cái không sai lầm, không thông

suốt). Đối lại với “Thiện thủ không”. Tức
là phủ nhận đạo lí nhân quả, chẳng biết lí
duyên sinh vô tính mà hiểu lầm nghĩa
không, cố chấp cái ý kiến đoạn không. Cứ
theo luận Thành duy thức quyển 7 chép,
thì phủ định hai đế chân, tục là ác thủ
không, chư Phật bảo là những kẻ ấy không
thể cứu được. Lại cứ theo luận Đại trí độ
quyển 1 chép, thì trong Phật pháp có
ÁC THÚ

A
107
Phương quảng đạo nhân, chủ trương hết
thảy pháp chẳng sinh chẳng diệt, không có
một pháp nào; chủ trương ấy không phù
hợp thực nghĩa, chẳng biết cái lí vô tính
tức không, đó là ác thủ không. [X. kinh Bồ
tát địa trì Q.2; luận Du già sư địa Q.36; Dugià
luận kí Q.9; Hoa nghiêm kinh thám
huyền kí Q.10; Hoa nghiêm ngũ giáo
chương Q.4].
ÁC TRI THỨC
Phạm:Pàpa-mitra (bạn xấu). Đối lại
với Thiện tri thức. Còn gọi là Ác hữu, Ác
sư, Ác sư hữu. Tức là kẻ ác đức nói các
pháp ác, pháp tà khiến người ta bị hãm vào
đường ma. Kinh Pháp hoa quyển 2 phẩm
Thí dụ chép, đối với những người đã xa lìa
ác tri thức mà gần gũi bạn tốt thì mới có
thể nói pháp cho nghe. Lại cứ theo kinh
Đại ban Niết bàn (bản Bắc) quyển 20 chép,
thì Bồ tát ma ha tát đối với voi dữ tâm không
sợ hãi, mà với ác tri thức thì tâm sinh sợ
hãi. Trường a hàm quyển 11 kinh Thiện
sinh, nêu lên sáu loại bạn ác, đó là: nói
những lời dối trá, thích những chỗ vắng vẻ
kín đáo, dụ dỗ người nhà người khác, bàn
mưu tính kế lấy của người khác, mưu đồ lợi
riêng, thích vạch lỗi lầm của người khác.
Còn nêu lên bốn việc gần bạn xấu, tức bạn
lúc uống rượu, bạn lúc đánh bạc, bạn lúc
dâm dật, bạn lúc múa hát. Ngoài ra, ngài
Thân loan của Nhật bản, trong Ngu thốc
sao quyển hạ, giải thích về bạn xấu được
nói trong Nhị hà thí dụ trong Tán thiện
nghĩa của Quán kinh sớ của ngài Thiện
đạo, bảo rằng, bạn xấu là những người giả

dối độc hại, tức chỉ những người có cái
học khác, cái thấy khác, cái hiểu khác và
việc làm khác, khiến phương hại đến tông
chỉ của môn Vãng sinh Tịnh độ. [X. kinh
Duy ma cật Q.thượng; kinh Thi ca la việt
lục phương lễ].
ÁC VÔ QUÁ
.........
Còn gọi là Ác vô ngại. Tức một loại tà
kiến chấp trước cho rằng làm ác không phải
tội. Chẳng hạn như người “ác thủ không”,
quán tất cả đều là không mà phủ định đạo
lí nhân quả, không sợ tội lỗi. Lại đối với
thuyết “Ác nhân chính cơ” do Tịnh độ
chân tông của Nhật bản đề xướng mà nói,
thì từ ngữ Ác vô quá dùng để chê bai thuyết
cho rằng người ta chỉ cần nhờ vào bản
nguyện của Phật Di đà mà được vãng sinh,
chứ tự mình không cần phải ngăn ngừa
việc tạo ác. [X. Tuyển trạch truyền hoằng
quyết nghi sao Q.4; Tịnh độ tông yếu tập
Q.4]. (xt. Ác Nhân Chính Cơ).
ÁC XOA TỤ
........
Ác xoa, Phạm:Awka, cũng gọi là ô rô
nại la -xoa(Phạm:Rudràkwa). Dịch ý là
Diên quán châu, Kim cương tử. Tên cây,
cũng là tên quả cây. Tên khoa học:
Eleocarpus ganitrus. Cứ một chùm ba quả
và sau khi rụng xuống đất thì phần nhiều
chụm lại một chỗ, cho nên gọi là Ác xoa
tụ, dùng để thí dụhoặc, nghiệp, khổliên
quan chặt chẽ với
nhau. Ngoài ra,
trong các kinh
luận thường dẫn ra
để thí dụ số nhiều.
Luận Du già sư địa

quyển 96 (Đại 30,
846 hạ), nói: “Ví
như chùm ác xoa
ở thế gian, trong
Tụ này có nhiều
phẩm loại”. Luận
Thành duy thức
quyển 2 (Đại 31, 8 thượng), nói: “Hết thảy
hữu tình, từ vô thủy đến nay, có rất nhiều
Chùm quả ác xoa
ÁC XOA TỤ

A
108
loài, như quả ác xoa, tự nhiên như thế”.
Quả ác xoa màu đỏ tươi, người Ấn độ phần
nhiều lấy làm thuốc nhuộm hoặc để ép dầu,
hột nó có thể dùng làm tràng hạt. [X. kinh
Đại Phật đính thủ lăng nghiêm Q.1; luận
Du già sư địa Q.51, Q.56; Du già luận kí
Q.13; Thành duy thức luận thuật kí Q.2
phần cuối; Thành duy thức luận diễn bí
Q.2 phần cuối; Huyền ứng âm nghĩa Q.22;
Tuệ lâm âm nghĩa Q.35; Phiên dịch danh
nghĩa tập Q.3].
ÁC XÚC
.....
Có nghĩa là thức ăn uống do tay người
khác đã sờ mó vào nên không được sạch
sẽ. Giới luật cho thức ăn đã bị người khác
sờ mó vào là vật bất tịnh, cho nên cấm,
không được ăn. [X. Tứ phần luật san phồn
bổ khuyết hành sự sao Q.hạ; Tứ phần luật
hành sự sao tư trì kí Q.hạ phần 2 tiết 2].
ÁI
..
I. Ái . Phạm:Tfwịà,towayati, priya,
là dịch ý của chữ piya trongPàli. Còn gọi
là Ái chi. Là một trong mười hai nhân
duyên. Ý là tham luyến chấp trước tất cả sự
vật. Trước nay, Cơ đốc giáo được xem là
tôn giáo bác ái, trong Phật giáo thì lấy “từ
bi” làm trung tâm mà không trực tiếp nói
đến chữ “ái”. Trong kinh điển Tăng chi bộ,
đức Phật thường dạy về chữ ái, bảo: “Yêu
có thể sinh yêu, mà cũng có thể sinh ghét;
ghét có thể sinh yêu, cũng có thể sinh ghét”.
Cho nên, Phật giáo nói yêu, nói ghét, cũng
giống như lòng bàn tay và mu bàn tay, là

hai mặt của một thể, thương yêu càng sâu
thì oán ghét có thể càng lớn.
Trong bài kệ 212 của kinh Pháp cú Nam
truyền, có nói: “Từ yêu sinh lo buồn, từ yêu
sinh sợ hãi; lìa yêu không lo buồn, làm gì
có sợ hãi?”. Kế đó, cũng trong bài kệ ấy, lại
từ “yêu” chuyển biến mà lần lượt đưa ra
bốn thứ: thân ái (Pàli: Pema), dục lạc (Pàli:
Rati), ái dục (Pàli: Kàma) và khát ái (Pàli:
Taịhà). Cái gọi là ái là nói đến tình yêu có
quan hệ thân tộc huyết thống đối với mình;
còn cái gọi là thân ái là nói về tình bạn đối
với người khác; dục lạc là tình yêu đối với
một nhân vật đặc biệt nào đó; ái dục chuyên
chỉ tình yêu được kiến lập trong quan hệ
về tính; còn khát ái là chỉ tình yêu vì quá
say đắm đến nỗi thành si tình. Năm giai
đoạn trên đây đều thuộc tình yêu của loài
người, bản chất của nó đều lấy tự ái làm
tiền đề, do tự ái xuất phát đưa đến tính ái,
lại sâu đậm nữa thì lấy tự ái làm chủ mà
hình thành tình ái biến thái cho đến khát
ái, trong đó, tầng thứ dần dần sâu thêm mà
không thay đổi hình thái nữa. Khát ái là
bản thể ái tình của con người, do thứ tình
ái ấy mà sinh ra khổ não, lại do khổ não
mà sinh bi (Phạm,Pàli: Karuịà). Nguyên
ý của chữ bi là đau đớn. Con người không
những chỉ cảm thụ sự đau đớn của chính
mình mà cũng có thể cảm thụ sự khổ não
của người khác, nếu với những người khổ
não, đều lấy tình bạn thân thiết mà đãi ngộ,
thì có thể gọi là từ (Phạm:Maitreya), mà
từ là do bạn (Phạm:Mitra) diễn biến mà
có, ý bao hàm tình bạn sâu xa, cho nên từ
bi là danh từ thay cho ái. Từ bi đến rứt
mực, tột bực thì thành“vô duyên đại từ”,
hàm ý là tình yêu vô điều kiện, không đòi

hỏi một cái gì, miễn khiến người khác có
hạnh phúc là được, đây có thể gọi là đại ái,
là biểu hiện cao nhất của thái độ đãi người
trong Phật giáo. [X. luận Tạp a tì đàm tâm
Q.8; luận Du già sư địa Q.93; Thành duy
thức luận thuật kí Q.8].
II. Ái. Phạm: Anunaya-saôyojana.
Tên gọi tắt Ái kết. Là một trong chín kết.
Còn gọi là Tùy thuận kết. Tức chỉ phiền
não tham, đắm say cảnh. Luận Đại tì bà sa
quyển 50 (Đại 27, 258 thượng), nói: “Thế
ÁC XÚC

A
109
nào là ái kết? Nghĩa là Tam giới tham.
Nhưng, Tam giới tham, trong chín kết, lập
chung làm ái kết, trong bảy Tùy miên, lập
hai tùy miên, tức Dục giới tham, gọi là Dục
tham tùy miên; Sắc, Vô sắc tham, gọi là
Hữu tham tùy miên. Trong các kinh khác,
lập làm Tam ái, tức Dục ái, Sắc ái, Vô sắc
ái”. Đây là gọi chung cái tham trong ba cõi
là Ái kết. Lại luận Tập dị môn túc quyển 4,
bảo Dục ái, Sắc ái, Vô sắc ái, trong các dục,
ham mê đắm đuối, chấp chứa phòng hộ,
gọi là Dục ái; trong các sắc, ham mê đắm
đuối, chấp chứa phòng hộ, gọi là Sắc ái;
trong vô sắc, ham mê đắm đuối, chấp chứa
phòng hộ, gọi là Vô sắc ái. Cũng nói Dục
ái, Hữu ái, Vô hữu ái, trong cõi Dục ham
mê đắm đuối, chấp chứa phòng hộ, gọi là
dục ái (Phạm:Kàma - tfwịà); trong cõi
Sắc, Vô sắc, ham mê đắm đuối, chấp chứa
phòng hộ, gọi là hữu ái (Phạm:Bbhava -
tfwịà); người thích Vô hữu, ở trong vô hữu
tham mê đắm đuối, chấp chứa phòng hộ,
gọi là Vô hữu ái. (Phạm:Vibhava - tfwịà).
Ngoài ra, kinh Thắng man chương Nhất
thừa, nói về năm trụ địa hoặc, cũng nêu
lên ba danh xưng là Dục ái trụ địa, Sắc ái
trụ địa và Hữu ái trụ địa. Kinh Đại ban Niết
bàn (bản Bắc) quyển 13, bảo Tập đế trong
bốn đế là ái và có hai loại, ba loại, bốn loại,
năm loại khác nhau, nhưng đều lấy tham
gọi là ái. [X. luận Đại tì bà sa Q.48, Q.49,
Q.56, Q.173; luận Thành thực Q.9 phẩm
Tham tướng; luận Nhập a tì đạt ma
Q.thượng; luận Câu xá Q.21].
III. Ái. Phạm:Preman hoặcpriya. Tức

có nghĩa là không đem tâm nhiễm ô mà tin
ưa Pháp hoặc kính yêu sư trưởng. Luận Đại
tì bà sa quyển 29, bảo ái có hai thứ, nhiễm
ô là tham, không nhiễm ô là tín. Luận Câu
xá quyển 4 (Đại 29, 21 thượng), nói: “Ái là
ưa thích, thể tức là tín; nhưng ái có hai thứ,
một là có nhiễm ô, hai là không nhiễm ô.
Có nhiễm là tham, như yêu vợ con, không
nhiễm là tin, như yêu sư trưởng”. Đây nói
rõ ái không nhiễm ô, thể của nó là tín. [X.
kinh Đại ban Niết bàn (bản Bắc) Q.16; luận
Thuận chính lí Q.11; luận Thành duy thức
Q.6].
IV.Ái. Chữ (ai) Tất đàm. Cũng gọi là
Ế. Một trong mười hai nguyên âm của mẫu
tự Tất đàm, một trong năm mươi chữ cái.
Kinh Phương quảng đại trang nghiêm quyển
4 (Đại 3, 560 thượng), nói: “Khi xướng chữ
ái, phát ra tiếng uy nghi thù thắng”. Tiếng
uy nghi thù thắng dẫn trên đây, Phạm:
Airyàpatha-zreyàn-sabda, tức trong đó
có âm “ai”. Ngoài ra, kinh Du già kim cương
đính phẩm Thích tự mẫu, bảo rằng, chữ ái
đây có các nghĩa thù thắng, như tự tại, tự
tướng, Thánh đạo v.v... [X. kinh Đại ban
Niết bàn (bản Bắc) Q.8; kinh Đại nhật Q.5
phẩm Bố tự; Tất đàm tạng Q.5].
ÁI BIÊT LI KHỔ
Phạm:Priya-viprayoga-du#kha,Pàli:
Piya-vippayoga-dukkha. Tức là nỗi khổ
cảm thấy khi mình phải rời bỏ cái cảnh mà
mình ưa thích, hoặc phải xa lìa người mà
mình thương yêu. Là một trong tám cái khổ.
Còn gọi là Ân ái biệt khổ, Ái tương biệt li
khổ. Cứ theo Trung a-hàm quyển 7 kinh
Phân biệt thánh đế, và luận Đại tì bà sa
quyển 78 chép, thì sáu căn, sáu đại yêu quí,
khi lìa bỏ thân thể thì sinh khổ, gọi là ái

biệt li khổ. Ngoài ra, kinh Ngũ vương cho
là phải xa lìa anh em, vợ con mà sinh khổ,
thì gọi là ái biệt li khổ. Đại thừa nghĩa
chương quyển 3 phần đầu thì ghi nhận cả
hai thuyết kể trên mà nói (Đại 44, 513
thượng): “Ái biệt li khổ là thế nào? Có hai
thứ: một là trong, hai là ngoài. Trong là
chính thân mình, ngoài là họ hàng thân
thích và các vật cần cho sự sống”. [X. kinh
Tăng nhất a hàm Q.17; kinh Tứ đế; kinh
Chính pháp niệm xứ Q.57]. (xt. Tứ Khổ).
ÁI BIÊT LI KHỔ

A
110
ÁI CÁT CHI QUỈ
...... ...
Cũng gọi là Ái cát quỉ. Là khởi thi quỉ,
tức loài quỉ chịu sự khống chế của thần
chú mà giết người. Cái pháp thuật sử dụng
thần chú để sai khởi thi quỉ giết người thì
gọi là Tì đà la, vì thế, loại khởi thi quỉ này
còn được gọi là quỉ Tì đà la. [X. luật Thập
tụng Q.2; Huyền ứng âm nghĩa Q.21; Tuệ
lâm âm nghĩa Q.54]. (xt. Tì Đà La Quỉ).
ÁI DỤC
Phạm,Pàli:Kàma. Tức sự tham ái. Đồng
nghĩa với ái trước, ái nhiễm, ái chấp. Người
Ấn độ cổ đại cho là đời người có ba mục
đích lớn, đó làpháp (Phạm:Dharma),lợi
(Phạm:Artha), vàái, tức chỉ sự hiểu biết
chân lí, tích trữ của cải và hưởng thụ tình ái.
Về vấn đề ái dục thì có Ái dục kinh (Phạm:
Kàma-sùtra), kinh này được xem là sách
chỉ nam về tính ái có tiếng trên thế giới, nhân
sĩ thượng lưu cũng nhờ sách chỉ nam này
mà có được sự chỉ dẫn về sinh hoạt tính ái.
Giáo đoàn Phật giáo nguyên thủy lấy
tăng lữ (tỉ khưu) làm chủ yếu, mà tính dục
là một loại bản năng của con người chỉ đứng
sau thực dục, vì vậy, trong giáo đoàn phải
chế định những giới luật nghiêm khắc, lấy
việc siêu thoát ái dục làm đức mục tu hành
trọng yếu của tăng lữ. Đến thời kì Phật giáo
Đại thừa hưng khởi, vì có tín chúng tại gia
tham dự giáo đoàn, thành ra việc cấm chỉ
ái dục là việc không làm được, mà đối với
tín chúng tại gia chỉ có thể phương tiện
hạn chế thôi.
Cái gọi là phiền não tức bồ đề, là nhờ ái

dục hoặc các bản năng khác hay khiến cho
tâm trí con người lay động, trong hoàn cảnh
thường xuyên bị quấy nhiễu như thế, mà
vẫn tiến tu để chứng ngộ cảnh giới liễu sinh
thoát tử.
ÁI GIẢ
.... .
Là tên gọi khác của Tư hoặc. Tư hoặc
lấy Ái làm chủ, mà ái thì từ mê tình sinh
khởi, thể của nó hư giả, vì thế gọi là Ái giả.
ÁI HÀ
.....
Sông yêu. Còn nói là Tình thiên dục
hải (tình trời dục biển). Ái dục làm người
chìm đắm nên dùng sông để thí dụ. Ngoài
ra, tâm tham ái, nắm chặt vật mà không
rời, cũng như nước thấm vào vật, nên cũng
dùng nước sông để ví dụ ái dục. Kinh Hoa
nghiêm (80 quyển) quyển 26 có câu: “Theo
dòng sống chết, vào sông yêu lớn”. Kinh
Lăng nghiêm cũng nói: “Sông yêu cạn khô,
khiến người giải thoát”.
ÁI HÀNH KIẾN HÀNH
Ái hành, Phạm: Tfwịà-carita; Kiến
hành, Phạm:Dfwỉi-carita.
I. Ái hành kiến hành. Hành vi của
người ta, căn cứ theo tính cách, có thể chia
làm hai loại:
1. Y theo lời chỉ dạy của người khác mà
hành động, gọi là ái hành.
2. Không thích nghe theo ý kiến người
khác, mà chỉ theo ý riêng mình để hành
động, gọi là Kiến hành. Cứ theo luận Câu
xá quyển 17, thì người ái hành ý muốn xấu
(Phạm:Àzaya, dịch âm a thế gia) rất là nông
nổi, không dứt mất thiện căn; người Kiến
hành thì ý thích xấu xa cực sâu bền, cho
nên có khả năng dứt mất thiện căn. Lại

luận Đại tì bà sa quyển 109 thì bảo, người
Kiến hành từ không mà vào chính tính li
sinh, người ái hành từ vô nguyện mà vào
chính tính li sinh. [X. kinh Đại ban Niết
bàn (bản Bắc) Q.15; luận Đại trí độ Q.21;
luận Câu xá quang kí Q.16].
ÁI CÁT CHI QUỈ

A
111
II. Ái hành kiến hành. Kiến hành và
ái hành là hai loại phiền não. “Hành” là
gọi chung các pháp hữu vi. Trong đó, kiến
hành là năm kiến (bao hàm thân kiến...),
nói rộng là sáu mươi hai kiến hay chín mươi
lăm kiến. Nói theo nghĩa rộng thì kiến hoặc
và kiến hành cũng có thể thông dụng, hai
nghĩa tham dục (tu hoặc) và ái hành cũng
tương thông. Nói cách thông thường thì
kiến hành là phiền não thuộc phương diện
lí trí, ái hành là phiền não thuộc phương
diện tình ý. [X. luận Câu-xá Q.6; Câu xá
thích luận Q.5; Câu xá quang kí Q.6].
ÁI HOẶC
.....
Là hoặc ái dục. Hoặc, có nghĩa là mê
mờ đối với chân lí. Nếu không trừ dứt ái
hoặc này thì không thể thấy được chân lí.
Kim quang minh kinh văn cú quyển 3 (Đại
39, 60 thượng), nói: “Bát nhân kiến địa..
........ , còn có ái hoặc”.
ÁI KẾT
.....
Là một trong chín kết. Nói tắt là kết.
Cũng gọi là tùy thuận kết. Kết, là nghĩa trói
buộc. Vì tham ái trói buộc con người nên
gọi là kết. Vì chúng sinh tham ái mà tạo
các nghiệp bất thiện: giết hại, trộm cướp,
dâm dục, nói dối v.v..., do đó dẫn đến cái
khổ sống chết trong đời sau, trôi lăn trong
ba cõi, không thoát ra được, cho nên gọi là
ái kết. Kinh Đại tập quyển 3 (Đại 13, 17
thượng), nói: “Nhân duyên phiền não chịu
nghiệp quả, nhân duyên các kiến thêm ái
kết”.

ÁI KIẾN
.....
Còn gọi là Kiến trước nhị pháp, Ái kiến
nhị hành. Nói chung ái và kiến. Tức là các
phiền não đối sự, đối lí mà sinh khởi. Nói
một cách phân tích, thì ái là phiền não thuộc
phương diện tình cảm, do cố chấp sự sự
vật vật, nên dễ ngăn trở đạo. Còn kiến là
chỉ sự cố chấp cái lí luận sai lệch mà dẫn
đến cái thấy biết lầm lẫn, đồng thời, làm
chướng ngại sự ngộ đạo, là phiền não thuộc
phương diện lí trí. [X. kinh Đại ban Niết
bàn (bản Bắc) Q.15; Duy ma kinh sớ am la
kí Q.30].
ÁI KIẾN ĐẠI BI
...........
Chỉ tâm đại bi chưa lìa ái kiến. Tức
chưa chứng được lí thực tướng, còn nhận
có hai tướng năng ái, sở ái mà khởi tâm
đại bi. Trong Chú Duy macật kinh quyển
5, có nêu lên sự giải thích của các nhà,
ngài Cưu ma la thập bảo (Đại 38, 378
thượng): “Chưa thâm nhập được thực
tướng, thấy có chúng sinh, tâm sinh ái
trước, do đó sinh thương, gọi là ái kiến đại
bi. Ái kiến đại bi hư vọng bất tịnh, hay
khiến người ta sinh tưởng chán nản, vì
thế nên xa lìa”. Sư Tăng triệu cũng nói
(Đại 38, 378 thượng): “Nếu người biết tự
điều trị, thì trước quán bệnh của mình và
bệnh của chúng sinh, cái nhân duyên
thành bệnh là giả dối không thực, nên
dùng tâm ấy mà sinh bi; nếu người quán
chưa thuần, thấy chúng sinh vì yêu mà
khởi bi, thì là ái kiến bi. Cái bi ấy tuy tốt,
nhưng là cảnh ái kiến có tâm lẫn lộn, chưa
hẳn khỏi lụy, vì thế nên bỏ”. Sư Đạo sinh
thì bảo (Đại 38, 378 trung): “Khi quán như

trên mà khởi đại bi, nếu trong quán có
tâm niệm yêu thương, lại thấy chúng sinh
mà muốn cứu giúp, thì là ái kiến đại bi”.
[X. Duy ma kinh nghĩa kí Q.3 phần đầu;
Duyma kinh nghĩa sớ (Cát tạng) Q.4].
ÁI KIM CƯƠNG
Phạm:Ràgavajra. Là một trong mười
ÁI KIM CƯƠNG

A
112
bảy vị Tôn thuộc Kim cương giới mạn đồ
la Lí thú hội trong Mật giáo. Còn gọi là Ái
phọc kim cương, Ái lạc kim cương, Bi mẫn
kim cương. Được đặt trong Nguyệt luân
liên hoa ở phía sau Kim cương tát đỏa,
trên Kim cương giới mạn đồ la Lí thú hội.
Hình tượng mầu xanh, tay cầm cờ ma kiệt.
Cứ theo Lí thú kinh bí quyết sao quyển 3
chép, thìbồtát Bi mẫn kim cương, vì lòng
thương xót, nên dùng giây ái niệm buộc
hết chúng sinh,
cuối cùng, đến bồ
đề cũng không
buông bỏ. Cũng
như loài cá ma
kiệt lớn, bất cứ vật
gì, khi đã vào
miệng nó rồi thì
không tài nào
thoát ra được, bởi
vậy, Bồtát cầm cờ
makiệt là biểu
hiện cái thân trí bình đẳng, buộc chặt
hoặc buông bỏ đều là huyễn cả. [X. Kim
cương đính thắng sơ dugià kinh trung lược
xuấtđại lạc kim cương tátđỏa niệm tụng
nghi].
ÁI KÍNH PHỤ MẪU DỤ
Đem lòng yêu kính của người con hiếu
đối với cha mẹ để thí dụ tâm từ bi của Bồ
tát. Kinh Đại vô lượng thọ phần tựa (Đại
12, 266 trung), nói: “Hãy đem pháp không
cầu xin mà bố thí cho mọi người, cũng như
người con hiếu thảo yêu kính cha mẹ”. Bởi
vì, lòng từ bi của Bồ tát không bỏ hết thảy

chúng sinh, giống như người con hiếu yêu
kính cha mẹ. Lại lòng từ bi của Bồ tát không
đợi được cầu xin mới thương yêu và hộ trì
chúng sinh, cũng như người con hiếu,
không đợi được sai bảo mới yêu kính cha
mẹ và hết lòng hiếu dưỡng.
ÁI LẠC
Có nghĩa là tin yêu ưa muốn. Tức hàm
ý tin ưa các pháp lành thế gian và xuất thế
gian, thuộc tin yêu không nhiễm ô. Luận
Câu xá quyển 4 bảo, yêu là ưa thích, thể
của nó tức là tin. Luận Thành duy thức
quyển 6 bảo, tin lấy ưa thích làm tướng.
Luận Tịnh độ thì nói, người tin ưa pháp vị
của Phật, tức là tin ưa pháp vị Tịnh độ.
ÁI LẠC KIM CƯƠNG NỮ
...
Phạm:Ràga-vajriịì. Là một trong mười
bảy vị Tôn trong Kim cương giới mạn đồ la
Lí thú hội. Cũng gọi là Ái kim cương nữ. Là
vợ của Ái kim cương. Được đặt trong Nguyệt
luân, bên trái Kim cương tátđỏa. Hình tượng
màu vàng, tay cầm cây đàn. Cứ theo Lí thú
thích yếu lược bí quyết tập quyển 3 chép, thì
Bồtát này dùng thiên nhãn tràn đầy đại bi,
thấy suốt hết chúng sinh giới đều có đủ tự
tính thanh tịnh của Như Lai tạng tính, không
khác gì với cảnh
giới của chư Phật
Bồtát, bởi thế,
khởi lòng thương
đại tham đại ái
mạnh mẽ để an úy
và làm lợi ích cho
hết thảy chúng
sinh. [X. Kim
cương đính thắng
sơ du già kinh

trung lược xuất
đại lạc kim cương tát đỏa niệm tụng nghi;
Kim cương đính thắng sơ dugiàphổ hiền bồ
tát niệm tụng pháp].
ÁI LUẬN KIẾN LUẬN
Đối với tất cả sự vật, chỉ thiên trọng
Ái Kim Cương
(Kim Cương Giới Mạn Đồ La)
Ái Lạc Kim Cương Nữ
(Kim Cương Giới Mạn Đồ La)
ÁI KÍNH PHỤ MẪU DỤ

A
113
mặt tình cảm mà bàn luận một cách cứng
nhắc, thì gọi là Ái luận; ngược lại, cứ khư
khư bám chặt phương diện lí luận tri thức,
thì gọi là Kiến luận. Cả hai mặt trên đây
đều trái với chân lí, là ngôn luận làm chướng
ngại việc tu đạo, vì thế, thông thường, đều
bị coi là hí luận (bàn hão). Về vấn đề này,
sư Cát tạng đã từng nói: “Các phần tử trí
thức và chúng xuất gia dễ sinh kiến luận,
còn những người trí thức phổ thông và
chúng tại gia thì lại dễ khởi ái luận”. [X.
kinh Đại ban Niết bàn (bản Bắc) Q.15; Duy
ma kinh sớ am la kí Q.30].
ÁI LƯU
.....
Tức là phiền não tham ái. Tham ái hay
khiến lòng người mờ tối chìm đắm, ví như
dòng nước chảy xiết, nên gọi là ái lưu. Ái
tức tham ái, có khả năng khiến các hữu
tình phiền não trôi giạt trong bể khổ sống
chết. Phiền não này là gốc của mọi phiền
não, cho nên ái cũng là tên gọi chung của
phiền não. Kinh Tâm địa quán quyển 1 (Đại
3, 295 thượng), nói: “Thiện thệ thường là
thuyền diệu pháp, hay dứt dòng ái sang bờ
kia”. [X. kinh Thắng man chương Nhất
thừa].
ÁI NGẬP ĐÔI ĐẦU KIẾN TRƯỢNG LỤC
KIM THÂN
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Ái, là bụi
bặm; ngập, là nơi bụi bậm tích tụ; đôi đầu,
hình dung một đống (bụi) nổi cao; trượng
lục kim thân, nghĩa là mình vàng cao một
trượng sáu thước (chỉ cho thân đức Phật).
Ý nói: ở trong đống bụi bặm thấy được Phật,

là biểu thị tính bình đẳng tuyệt đối của Phật
và chúng sinh, xóa hết cái nhìn có tính nhị
nguyên đối đãi: Phật và chúng sinh, trong
sạch và nhơ nhớp.
Bích nham lục tắc 39 (Đại 48, 177 trang)
nói: “Có vị tăng hỏi Vân môn: Thế nào là
pháp thân thanh tịnh? (Ái ngập đôi đầu
kiến trượng lục kim thân, ban ban bác bác
thị thập mạ? = Trong đống bụi bặm thấy
mình vàng trượng sáu loang lổ lốm đốm là
cái gì?). Vân môn nói: “Lan can bằng cây
hoa thược dược”.”
ÁI NHẠO
... Hàm ý là tin ưa các pháp lành thế gian
và xuất thế gian. Thuộc về sự ưa thích không
nhiễm ô. Luận Câu xá quyển 4 nói, ái là ưa
thích (ái nhạo), thể của nó là tin. Luận Tịnh
độ cũng nói: người ưa thích mùi vị Phật
pháp tức là ưa thích pháp vị Tịnh độ.
ÁI NHIỄM
.....
Do tham đắm đối với mọi sự vật rồi sinh
tâm ô nhiễm chấp trước, gọi là ái nhiễm.
Đồng nghĩa với “dục ái”. Là tên gọi khác
của phiền não. Cái gọi là “nhiễm” (nhơ
nhuốm) là gọi chung cái tâm bám chặt mọi
sự vật trong thế gian. Luận Đại trí độ quyển
1 (Đại 25, 63 hạ), nói: “Vì pháp mình là ái
nhiễm, hủy hại pháp người khác”.
ÁI NHIỄM MẠN ĐỒ LA
Tức Mạn đồ la lấy Ái nhiễm minh vương
làm tôn vị chính. Cũng gọi là Ái nhiễm
vương mạn đồ la. Chủng loại không giống
nhau: có loại mười bảy vị tôn tạo thành, có
loại ba mươi bảy vị tôn cấu thành. Mạn đồ
la mười bảy vị tôn tạo thành thì ở phía trước,
phía phải, phía sau, phía trái của tôn vị
chính, bày bốn Kim cương là: Ý sinh (dục),

Kế lí chỉ la (xúc), Ái lạc (ái) và Ý khí (mạn),
ở bốn góc bên góc tây bắc, bày bốn nữ Kim
cương Ý sinh, v.v..., bốn cửa đông nam tây
bắc bày bốn Bồ tát Sắc (câu, cái móc), Thanh
(tác, sợi dây lớn), Hương (tỏa, cái vòng), Vị
ÁI NHIỄM MẠN ĐỒ LA

A
114
(linh, chuông nhỏ); tại bốn góc bên của
góc tây bắc viện ngoài, bày bốn Bồ tát Thời
xuân (hương), Thời vũ (hoa), Thời thu (đèn)
và Thời đông (hương bột), tổng cộng mười
bảy vị tôn. Chư tôn yếu sao quyển 5 có
chép bức vẽ này. Ngoài ra, kinh Du kì quyển
thượng phẩm Ái nhiễm vương, cho biết có
mạn đồ la trực tiếp lấy ba mươi bảy vị tôn
quyến thuộc của Đại nhật Như Lai làm
quyến thuộc của Ái nhiễm minh vương.
[X. Kim cương vương bồ tát bí mật niệm
tụng nghi quĩ; Biệt hành Q.4; Khê lam thập
diệp tập Q.21].
ÁI NHIỄM MINH VƯƠNG
Phạm:Ràgaràja. Dịch âm là La nga la
xà. Nói tắt là Ái nhiễm vương. Trong các vị
tôn của Mật giáo, minh vương này ở trong
Tam muội đại ái dục, đại tham nhiễm. Vị
tôn này là do các bồ tát Kim cương tát đỏa,
hoặc Kim cương ái, Kim cương vương biến
hiện. Các Bồ tát ấy, vì thương xót chúng
sinh, đáp lại bi nguyện của các kiếp trước
mà vào môn gia trì. Bản tôn (bản thân, bản
địa) của các Ngài là Đại nhật Như Lai hoặc
là Kim cương tát đỏa. Bề ngoài hiện dáng
phẫn nộ bạo ác, nhưng phần nội chứng thì
lấy sự yêu kính khiến
chúng sinh được giải
thoát. Ngài có ba
mắt, sáu cánh tay, tay
cầm nhiều loại binh
khí. Ngoài ra, hình
tượng của vị tôn này,
phần nhiều là một
thân hai mặt, một

mặt là nam, mặt kia
là nữ, là biểu thị cái
ý vừa mạnh bạo vừa
nhu hòa; tức bên
trong giấu kín cung trăng của tự giác bản
bất sinh, bề ngoài thì hiện rõ vòng mặt
trời của Ái nhiễm minh vương, không
ngoài sự biểu hiện cụ thể một Phật nhiều
thân và cái phương tiện hòa ánh sáng vào
bụi trần để lợi vật. Thông thường, cầu tiêu
tai, cầu phúc thì tu pháp Ái nhiễm minh
vương. [X. kinh Du kì Q.thượng phẩm Ái
nhiễm vương; Kim cương bồ tát bí mật
niệm tụng nghi quĩ]. (xt. Ái Nhiễm Minh
Vương Pháp).
ÁI NHIỄM MINH VƯƠNG PHÁP
Là phép tu trong Mật giáo lấy Ái nhiễm
minh vương làm tôn vị chính. Nói tắt là
Ái nhiễm vương pháp hoặc Ái nhiễm pháp.
Phép tu này có hai loại: “Lập ba mươi bảy
vị tôn” và “Lập mười bảy vị tôn”, loại sau là
y vào Kim cương vương bồ tát niệm tụng
nghi quĩ mà tu, còn loại trứơc thì y vào
kinh Du kì mà tu. Pháp này lấy kính yêu
làm gốc, vì thế là phép tu khi cầu phúc, cầu
tiêu tai. Khi tu pháp này, bày tôn vị chính
màu đỏ trên đàn màu đỏ, y phục của hành
giả, lư hương, đàn, tất cả đều nên dùng màu
đỏ làm chính, tương ứng với lòng kính ái.
Đồng thời, kết căn bản nhiễm ấn và đọc
chú. “Án (om) ma ha la nga (mahàràga,
đại ái nhiễm) phạ nhật lộ sắt ni sái
(vajrowịìwa, kim cương đính) phạ nhật la
tát đỏa phạ (vajrasattva, kim cương hữu
tình), nhược (ja#, cái móc) hồng (hùô, dẫn
vào) tông (ban, buộc, trói) cốc (ho#, vui
mừng), kết ngoại ngũ cổ ấn, lại đọc nhất tự
tâm “hồng (hhùô) trích (ỉa) chỉ (ki) hồng

(hùô) nhược (jja#)” (Ý là nghiệp nhân
không thể được, kiêu mạn không thể được,
tác nghiệp không thể được, liễu nghĩa không
thể được, thiên biến không thể được).
Nhưng, trong năm loại tương ứng ấn minh,
có thể tùy theo pháp mà thay đổi. [X. kinh
Du kì Q.thượng phẩm Ái nhiễm vương; Bạc
thảo tử khẩu quyết Q.15 Ái nhiễm vương
pháp (Lại du); Yếu tôn đạo tràng quán
Ái Nhiễm Minh Vương
ÁI NHIỄM MINH VƯƠNG

A
115
Q.thượng; Biệt hành Q.4; Chư tôn yếu sao
Q.5].
ÁI PHÁP LẠC PHÁP HỈ PHÁP CHI TÂM
Tức là tâm yêu pháp, tâm ưa pháp, tâm
vui pháp. Là lời tán thán công đức các Bồ
tát Tịnh độ, có xuất xứ từ kinh Đại vô lượng
thọ quyển hạ. Trong Đại vô lượng thọ kinh
nghĩa sớ, ngài Tịnh ảnh nói, khi bắt đầu
cầu pháp thì tâm mừng, gọi là hỉ pháp, lúc
đang nghe pháp cảm thấy mùi vị như cam
lộ, tâm sinh ưa thích, gọi là lạc pháp, cuối
cùng khi được pháp, tâm sinh yêu đắm, gọi
là ái pháp. Trong Vô lượng thọ kinh thuật
văn tán, ngài Cảnh hưng đứng về phương
diện ba tuệ văn, tư, tu mà bảo rằng, ưa thích
văn tuệ, gọi là ái pháp; đắm mùi tư tuệ, gọi
là lạc pháp; nhuần thấm tu tuệ, gọi là hỉ
pháp.
ÁI QUYÊN
.....
Ái, chỉ tham ái, ân ái, ái dục. Quyên, chỉ
tấm lưới, sự trói buộc. Còn gọi là Ái hệ.
Nghĩa là kẻ ngu si mắc vào lưới tham ái
cũng như bị trói buộc, không được tự tại.
Kinh Chính pháp niệm xứ quyển 7 (Đại
17, 41 thượng), nói: “Đã bị lưới ái lừa gạt,
làm tất cả nghiệp bất thiện”. Ngoài ra, ái
dục là phiền não căn bản, do đó mà phát
sinh các phiền não khác, vì thế gọi là ái
căn; mến tiếc bám chặt tình ân ái mà khó
lìa bỏ được, gọi là ái chấp. Lại ân ái hay làm
hại việc tu đạo, nó như thuốc độc, cho nên
gọi là ái độc.
ÁI THẦN
.....

Phạm:Kàma. Thần coi việc tình ái. Do
từ Cama (kàma, ái dục) trong Lê câu phệ
đà mà diễn hóa thành tên thần. Cứ theo
Đế đề lị gia Phạm thư chép, thì Ái thần là
con của Đạt ma (Phạm: Dharma) và Xá la
đà (Phạm:Zradhà). Còn Ha lị thế hệ thì
ghi là con của Cát tường thiên nữ; cũng có
thuyết cho là con của Phạm thiên. Hình
tượng thần này, tay cầm tên làm bằng hoa
và cung làm bằng cây lúa, lưng đeo ống
đựng cung tên, cưỡi chim anh vũ, được miêu
tả giống như Khâu tỉ đặc trong thần thoại
Tây phương. Vào thời đại Lê câu phệ đà,
“nguyên động lực sáng tạo vũ trụ” được
người ta ca tụng, do đó đã xuất hiện những
bài ca tán, sau đó thì chuyển thành sự suy
tư về nguyên lí triết học tính ái và sức sinh
sản. Đến sau thời Tự sự thi xuất hiện, Ái
thần được thông tục hóa mà trở thành đối
tượng trong văn học cổ điển Ấn độ được
đại chúng tôn sùng và ca tụng hết mức,
đồng thời, văn nghệ Ấn độ nhân đó mà
phong phú, có tính cách thần bí và chú
trọng việc miêu tả các quan năng. Có rất
nhiều truyền thuyết về tên gọi khác và các
truyện phụ về ái thần.
ÁI TRƯỚC
Phạm, Pàli: Ràga. Ái, tức ân ái, thân
ái; trước, tức dính chặt, dính nhuốm. Tình
dính mắc cảnh ân ái mà khó chia lìa được.
Trong ba độc, nó là phiền não tham dục.
Trong kinh Đại bảo tích quyển 917, có câu
(Đại 11, 546 thượng): “Như con ruồi, thấy
đồ nôn ọe ra thì sinh tâm ái trước”. [X. kinh
Hoa nghiêm (60 quyển) Q.25].
AM
..
Là nhà ở của người xuất gia cách xa làng

mạc. Là căn nhà nhỏ khiêm nhường làm
bằng tre nứa và lợp cỏ hoặc lá mà thành.
Cũng gọi là thảo am, bồng am, am thất,
mao am, thiền am, lư lam. Tăng tục phần
nhiều ở am để tu hành. Cứ theo Thích thị
yếu lãm quyển thượng chép, thì Đào diễm,
AM

A
116
Đào tiềm và Tiêu quang đã từng ở am. Đời
sau cũng đặc biệt gọi chỗ ở của tỉ khưu ni là
am, am tự. Tuy nhiên, từ “am tự” vốn chỉ
cả chùa tăng hoặc ni, chứ không phải chỉ
riêng là chỗ ở của ni. [X. Luật ngũ phần
Q.1; Hữu bộ tì nại da Q.48; Hữu bộ tì nại
da tạp sự Q.34].
AM BÀ LA BÀ LỢI
Tên Phạm: Àmrapàlì, Pàli: Ambapàlì.
Còn gọi là Am bà bà lợi, A phạm hòa lợi,
A phạm bà la, Am một la nữ, Am la nữ.
Dịch là Nại nữ. Cứ theo kinh Nại nữ kì bà
chép, người con gái này là do cây nại (tức
cây xoài) sinh ra, vì thế gọi là Nại nữ. Là vợ
vua Tần bà sa la nước Ma yết đà, là mẹ của
lương y Kì bà. Bà từng đã dâng cúng đức
Phật vườn Am-một-la. [X. kinh Xuất diệu
Q.3; luật Tứ phần Q.39].
AM BÀ LA THÔN
Phạm: Àmra-gràma, Pàli: Ambagàma.
Cũng gọi là Am mãn tụ lạc. Thôn
này có rất nhiều cây am bà la (cây xoài)
nên đặt tên như thế. Từ đây đi đến thành
Phệ xá li (Phạm:Vaizàlì) phải mất ba ngày
hành trình. Đức Thế tôn, trong năm nhập
diệt, đã từ Phệ xá li qua thôn Kiện đà (Pàli:
Bhanda gàma), thôn Thụ thủ (Pàli:
Hatthi-gàma) rồi đến đây. [X. kinh Du
hành trong Trường a hàm Q.2 đến Q.4;
kinh Phật ban nê hoàn Q.thượng; kinh Đại
ban Niết bàn Q.thượng; Căn bản thuyết
nhất thiết hữu bộ tì-nại-da tạp sự Q.36].
AM BÀ LA THỤ LÂM
Phạm: Àmrayawỉikà, Pàli: Ambalaỉỉhikà.
Cứ theo kinh Phạm võng (Pàli:

Brahmajàla-sutta) chép, rừng cây này nằm
ở giữa khoảng thành Vương xá (Pàli:
Ràjagaha) và Na lan đà (Phạm:Nàlandà).
Lại theo ngài Phật âm (Pàli: Buddhaghosa)
trong Pháp tụ luận chú (Pàli: Atthasàlinì)
nói, từ trong rừng này nước chảy ra trong
vắt, cây cối xanh um thành bóng rợp mát,
lối vào trồng cây am bà la (cây xoài), chung
quanh có thành lũy bao bọc. Kinh Giáo
giới la hầu la am bà bách lâm (Pàli:
Ambalaỉỉhika-Rahùlovàda-suttanta)
trong kinh Trung bộ 6.1 chép, đức Thế tôn
ở trong vườn rừng này, đích thân dạy bảo
con Ngài là La hầu la. Kinh Đại ban Niết
bàn (Pàli: Mahàpa-rinibbàna-suttanta)
trong kinh Trường bộ 6.1 thì chép, trong
năm nhập diệt, đức Thế Tôn ở vườn này,
sau khi dạy dỗ các tỉ khưu rồi mới đi Na
lan đà. [X. kinh Phật ban Nê hoàn
Q.thựơng].
AM CHỦ
.....
Là người sáng lập chùa am. Vốn chung
cho cả tăng và tục. Như Cảnh đức truyền
đăng lục quyển 12 liệt kê những người nối
pháp của ngài Lâm tế, có am chủ Đồng
phong, am chủ Sam dương, am chủ Hổ khê,
am chủ Phúc bồn v.v... Các am chủ thời
cận đại thì phần nhiều chỉ cho các sư ni.
AM CHỦ BẤT CỐ
...........
Am chủ chẳng thèm ngó ai. Là tên gọi
công án trong Thiền tông. Am chủ, chỉ
Tường am chủ, một Thiền tăng đời Tống ở
ngọn núi Liên hoa, là pháp tự của ngài Đạo
thâm ở Phụng tiên. Gần ngày thị tịch, Tường
am chủ vác gậy lên vai, chẳng thèm ngó ai,
nhằm nói cái ý chỉ vượt nghìn vạn ngọn

núi mà đi thẳng vào thế giới Niết bàn. Ngũ
đăng hội nguyên quyển 15 (Vạn tục 138,
292 thượng), nói: “Thiên thai Liên hoa
phong Tường am chủ (...) trong ngày thị
tịch, dơ gậy lên bảo chúng: “Người xưa đến
AM BÀ LA BÀ LỢI

A
117
đây tại sao không chịu ở?” Chúng không
trả lời. Sư bèn nói: “Vì không có sức đi con
đường khác?” Lại nói: “Rốt cục là thế nào”?
Sư đặt gậy ngang vai nói: “Vác ngang cây
gậy chẳng ngó ai, nhắm thẳng vào nghìn
muôn ngọn núi mà đi”. Nói xong thì tịch”.
AM CHỦ KHÊ THÂM THƯỢC BÍNH TRƯỜNG
Nước khe sâu cán phễu dài. Tên công
án trong Thiền tông. Tức công án của một
am chủ và thiền sư Tuyết phong Nghĩa tồn
đời Đường, mượn cái cán phễu để ví dụ sự
sâu xa của Phật pháp. Bên rìa núi Tuyết
phong (còn gọi là Tượng cốt phong, nằm
về phía tây huyện Hầu quan tỉnh Phúc kiến),
có một vị tăng dựng am để ở, đã nhiều năm
mà không cạo đầu, tự làm lấy cái phễu gỗ
có cán rồi ra khe suối múc nước uống. Lúc
đó có vị tăng hỏi: “Ý tổ sư từ bên Ấn độ
đến là thế nào?”. Am chủ đáp: “Nước khe
sâu, cán phễu dài”. Vị tăng về, đem chuyện
kể lại với ngài Tuyết phong. Tuyết phong
rất kì quái và muốn khám nghiệm. Một hôm,
Tuyết phong và thị giả cầm dao cạo đầu
đến thăm Am chủ, vừa thấy liền bảo: “Hễ
nói được thì không cạo đầu ông”. Am chủ
lặng thinh, chỉ lấy nước gội đầu và Tuyết
phong cầm dao cạo đầu cho ông. Trong
công án này, Am chủ nói: “Khe nước sâu,
cán phễu dài” là mượn chiều sâu của khe
nước và chiều dài của cán phễu mà biểu thị
sự sâu thẳm của Phật pháp và sự thâm nhập
mà chính mình đã thể hội được. Ngài Tuyết
phong vẫn còn ngờ cái cảnh giới mà Am
chủ nói đã đúng chưa, nên lại càng ra công
chứng nghiệm. [X. Chiêm bình tam bách

tắc bất năng ngữ Q.trung tắc 83].
AM LA LÂM
Rừng Am la. Phạm: Àmràỉaka - vana.
Pàli: Ambàơa - vana. Là khu rừng ở Ấn
độ xưa. Cây am la là một loại cây mà quả
có gai, và trong rừng có rất nhiều loại cây
này nên đặt tên như thế. Cứ theo Pháp cú
kinh chú (Pàli: Dhammapada
aỉỉhakathà) kể, thì cách thành Xá vệ (Pàli:
Sàvatthì) ba mươi do tuần, có thành Ma
sư sơn (Pàli: Macchikàsaịđa), trong đó,
có trưởng giả Chất đa (Pàli: Citta) nghe
Ma ha nam (Pàli: Mahànàma), một trong
năm tỉ khưu, nói pháp mà được quả Dự
lưu, vì thế cúng dường rừng am la làm tinh
xá. Trong rừng này, trưởng giả Chất đa cùng
với tỉ khưu Lê sư đạt đa (Pàli: Isidatta)
hỏi đáp, đàm luận với tỉ-khưu Ca ma (Pàli:
Kàmabhù), đối đáp với tỉ-khưu Cù đạt đa
(Pàli: Godatta) và vấn đáp với Ni kiền tử
(Pàli: Nigaịỉha Nàtaputta). Tỉ khưu Tu
đạt ma (Pàli: Sudhamma) thường ở vườn
rừng này, Các tôn giả Xá lợi phất (Pàli:
Sàriputta) và Mục kiền liên (Pàli:
Moggalàna) cũng đã từng đến rừng này.
[X. kinh Trưởng lão kệ, kệ 406; Tương ứng
bộ kinh 41].
AM MỘT LA THỤ
Cây xoài. Am một la, Phạm: Àmra,
amra, amlaphala, amarapuwpa,
amarapuwpaka, Pàli: Amba. Còn gọi là
am ma la thụ, am bà la thụ, am la thụ. Dịch
ý là Nại thụ (cây xoài). Tên khoa học là
Mangifera indica, thông thường gọi là
Mango. Thiện kiến luật tì bà sa có nói đến
quả am la tức là chỉ quả của cây này. Cây
am la được trồng tại nhiều nơi ở Ấn độ,
đặc biệt ở vùng Bombay, quả rất đẹp. Cây

này hoa nhiều mà kết quả rất ít. Hình quả
giống quả lê nhưng hơi quăm, hình lá giống
lá liễu, dài hơn một thước (Tàu), rộng
khoảng ba ngón tay. Mùa đông ra hoa nhỏ,
đến tháng năm, tháng sáu thì quả chín.
Nhưng cây này có rất nhiều loại, có loại
quả xanh quả chín đều là màu lục, có loại
AM MỘT LA THỤ

A
118
khi chín thì vàng, vàng da cam, có loại chưa
chín thì vàng, chín rồi thì lục v.v... Mùi vị
cũng có ngon, có dở; dở thì vị chua mà
nhiều xơ, ngon thì ít
xơ mà vị ngọt. Trong
tiếng Phạm tên cây
am một la tương tự
với rất nhiều thực
vật khác, cho nên
thường hay lẫn lộn.
[X. kinh Nại nữ kì
vực nhân duyên;
kinh Đại ban Niết
bàn (bản Bắc) Q.12
Q.26; kinh Đại bát
nhã ba la mật đa
Q.356, Q.460; luận Thuận chính lí Q.33;
Đại đường tây vực kí Q.4; Phiên dịch danh
nghĩa tập Q.8; Huyền ứng âm nghĩa Q.8].
(xt. A Ma Lặc Thụ).
AM MỘT LA VIÊN
Vườn Am một la. Am một la, Phạm:
Àmra, hàm ý là vườn Ammộtla nữ. Còn
gọi là Ambàla viên, Ambàlê viên, Am
la vệ lâm, Am la thụ viên, Am một la
lâm. Hoặc cũng gọi là Nạithị viên, Cam
lê viên, Nại viên. Nằm ở vùng phụ cận
thành Phệxáli (Phạm:Vaizàlì) trung Ấn
Độ do Ammộtla nữ dâng cúng đức Phật,
bởi thế vườn được gọi theo tên của người
này. Đức Phật đã nói kinh Duy ma tại
đây. [X. kinh Xuất diệu Q.3; Duy ma kinh
sớ Q.1 (Gia tường); Huyền ứng âm nghĩa
Q.21].
AM TRUNG BẤT TỬ NHÂN

..............
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Tỉ dụ ai ai
cũng vốn có đủ Phật tính. Am, chỉ nhục
thể, bất tử nhân (người không chết), thí dụ
Phật tính. Cảnh đức truyền đăng lục quyển
30 (Đại 50, 461 hạ), nói: “Muốn biết người
không chết trong am, há lìa túi da mà nay
đang che lấp?”.
ÁM
Chữ (aô) Tất đàm. Một trong 12
nguyên âm của mẫu tự Tất đàm, một trong
50 chữ cái. Là chữ A chuyển biến lần thứ
ba trong năm lần chuyển biến, tức là thêm
cái chấm (.) bồ đề ở phía trên chữ (a).
Trong năm lần chuyển biến phối với năm
vị Phật, thì chữ Ám tương đương với Tam
ma địa của Vô lượng thọ Như lai ở phương
tây, đây là theo nghĩa “Đông nhân phát
tâm”.
Kinh Phương quảng đại trang nghiêm
quyển 4 (Đại 3, 560 thượng) nói: “Khi xướng
chữ Ám thì phát ra tiếng tất cả vật đều
không có cái ta và của ta”. Tức là từ ngữ
amogha-utpatti trong bản tiếng Phạm.
Phẩm Thích tự mẫu trong kinh Du già kim
cương đính quyển thượng cho chữ này là
nghĩa biên tế (ngằn mé). [X. kinh Niết bàn
(bản Bắc) Q.8; kinh Văn thù sư lợi vấn
Q.thượng phẩm Tự mẫu; Đại nhật kinh sớ
Q.13, Q.14, Q.20]. (xt. Đông Nhân Phát
Tâm).
ÁM CHỨNG THIỀN SƯ
Cũng gọi Manh thiền giả (Thiền sư mù
mờ), Ám thiền tỉ khưu. Lời nhạo báng, giễu
cợt Thiền gia của các tông phái Phật giáo
không phải là Thiền tông, nhất là chỉ những
người một mực chấp trước Thiền định,
không chịu nghiên cứu giáo pháp; trí hiểu

biết thì mù mờ, nhưng lại tự kiêu tự đại, ra
vẻ ta đây là Thiền sư! Thiền gia thì thường
châm biếm những nhà nghiên cứu giáo lí
như Thiên thai, Pháp tướng, Hoa nghiêm
v.v... là “Văn tự Pháp sư”, ý nói họ chỉ câu
nề lời nói văn chữ trong kinh luận, chỉ thấy
Cây Am Một La
AM MỘT LA VIÊN

A
119
một cách hời hợt nông cạn, chứ không biết
đi sâu vào ngộ nhập giải thoát. Để đáp lại,
các nhà nghiên cứu Giáo môn gọi mỉa
những vị ám thiền là “Ám chứng thiền sư”
hoặc “Ám chứng manh ngộ” (chứng ngộ
một cách mù mờ). [X. Ma ha chỉ quán Q.5
thượng].
ÁM CHƯỚNG
Sự tối tăm, mờ mịt ngăn che các pháp.
Kinh Đại tập quyển 11 (Đại 13, 68 hạ), nói:
“Trong tất cả các pháp đều có ám chướng;
diệt trừ ám chướng là bồ đề”. [X. kinh Hoa
nghiêm (80 quyển) Q.15].
ÁM ĐÀ GIÀ TẦN ĐÀ THÔN
Phạm,Pàli: Andhakavinda- Cũng gọi
A na già tần đà thôn. Cứ theo Nam truyền
luật tạng đại phẩm chép, thì có lần đức Thế
tôn tạm trú ở nước Ba la nại, sau Ngài dời
về ở thôn Ám đà già tần đà, rồi từ đấy Ngài
lại đi đến thành Vương xá. Căn cứ vào đó
có thể đoán biết là thôn này nằm giữa nước
Ba la nại (Pàli: Baraịàsì) và thành Vương
xá (Pàli: Ràjagaha). Sách đã dẫn còn chép:
Ngài Ca diếp (Pàli: Mahàkassapa) có lần
từ thôn này đi đến thành Vương xá bố tát,
lúc Ngài qua sông, nước chảy xiết, suýt nữa
bị nước cuốn đi, ba tấm áo ướt hết, vì sự
kiện này nên đức Phật chế định giới không
được để mất áo.
Đức Thế tôn thường đến thôn Ám đà
già tần đà nói pháp cho các vị tỉ khưu nghe.
Cứ theo Nam truyền Tăng chi bộ kinh 5,
114 chép, thì đức Thế tôn sai ngài A nan
răn dạy các vị tỉ khưu mới vào phải giữ giới
và dạy năm pháp giữ gìn năm căn.

Cứ theo lời chú thích trong kinh Thiên
cung sự (Pàli: Vimàna-vatthu) của Phật
giáo Nam truyền, thì có lần đức Thế tôn bị
cảm ở đây, sai ngài A nan cầm bát đi xin
cháo. Lại có vị ưu bà tắc ở thôn này xây cất
điện Hương (Pàli: gandhakuỉì) để cúng
dường đức Phật. [X. luật Tứ phần Q.35;
luật Thập tụng Q.26; luật Ngũ phần Q.22].
ÁM ĐỘN
Nghĩa là căn tính ngu tối chậm lụt. Cứ
theo kinh Pháp hoa phẩm thí dụ nói, người
chê bai kinh Pháp hoa sẽ bị các tội báo,
trong đó, nếu được sinh làm người, thì các
căn ám độn (ngu tối chậm lụt), mù điếc,
lưng gù, hễ nói điều gì không ai tin nhận.
ÁM ĐỘN CHƯỚNG
Một trong mười chướng nặng. Cũng gọi
Trì độn chướng, Ám tướng ư văn tư tu đẳng
chư pháp văn chướng. Một trong 10 chướng
nặng. Hàng Bồ tát trong 10 địa: Hoan hỉ
địa, Li cấu địa v.v... tu 10 hạnh thù thắng,
mỗi hạnh dứt trừ một chướng nặng, 10 hạnh
đoạn hết 10 chướng.
Ám độn chướng là nạn chướng phát
sinh cùng lúc với Sở tri chướng, khiến cho
quên mất các pháp Văn, Tư, Tu. Trong đó,
nếu dính mắc năm dục, thì nó che lấp định
tu tuệ gọi là Dục tham ngu; nó che lấp tổng
trì và văn, tư tuệ, thì gọi là Viên mãn văn
trì đà la ni ngu. Khi vào Phát quang địa thì
dứt trừ chướng này và chứng được Thắng
lưu chân như. (xt. Thập Trọng Chướng).
ÁM KHỨ MINH LAI
Bóng tối đi, ánh sáng lại. Cũng gọi Minh
lai ám khứ. Thí dụ này thường được dùng
để hiển bày sự dứt hoặc chứng lí. Tiểu thừa
chủ trương trước phải dứt hoặc rồi sau mới
chứng Trạch diệt, giống như đuổi cướp rồi

mới khoá cửa. Bởi thế dứt hoặc chứng lí là
hai sát na trước sau, là thứ tự bóng tối đi,
ánh sáng lại.
ÁM KHỨ MINH LAI

A
120
Nhưng Đại thừa thì chủ trương ngay khi
chân trí phát sinh là hạt giống phiền não bị
dứt trừ, hệt như ánh sáng sinh thì bóng tối
diệt liền. Cho nên không phải bóng tối đi
ánh sáng lại, mà là ánh sáng lại, bóng tối
đi: đó là chỗ khác nhau giữa Đại thừa và
Tiểu thừa.
Luận Thành duy thức quyển 9 (Đại 31,
52 trung), nói: “Khi hai Kiến đạo chân thực
hiện ở trước, thì hai chướng kia ắt không
thành tựu; như ánh sáng và bóng tối nhất
định không có mặt cùng một lúc, cũng
như hai đầu cân bên này cao thì bên kia
thấp”. [X. Hoa nghiêm kinh thám huyền
kí Q.10].
ÁM LÂM
Phạm, Pàli: Andha-vana. Khu rừng
gần tinh xá Kì viên ở nước Xá vệ, trung
Ấn độ đời xưa. Cũng gọi An đà lâm, An
hòa lâm, Đắc nhãn lâm, Khai nhãn lâm,
Trú an viên. Cứ theo Đại đường tây vực
kí quyển 6 chép, thì trong rừng này có
dấu chân của đức Như lai đi dạo, chỗ các
bậc Thánh tăng tu Thiền định và giải
thích lí do tại sao khu rừng này được gọi
là Đắc nhãn lâm (rừng được mắt). Chuyện
kể: khi đức Phật còn tại thế, có năm trăm
tên cướp bị vua Thắng quân bắt, vua ra
lệnh móc hai mắt rồi bỏ chúng vào rừng
sâu. Bấy giờ, đức Phật đang ở tịnh xá Thệ
đa, nghe tiếng kêu thương của bọn cướp,
Ngài khởi từ tâm làm cho cơn gió mát
dịu thoảng qua, đưa thuốc từ núi Tuyết
đến phủ đầy mắt họ, chưa bao lâu bọn
cướp đều được sáng mắt trở lại. Họ đến

trước Phật vui mừng đính lễ, ném gậy rồi
đi, những cây gậy ấy sau mọc thành rừng.
[X. kinh Tạp a hàm Q.45; Trung a hàm
Q.2 kinh Thất nhật; luật Thập tụng Q.6;
luận Đại tì bà sa Q.82; Cao tăng Pháp
hiển truyện].
ÁM MẬT LÍ ĐẾ QUÂN ĐỒ LỢI MINH VƯƠNG
Ám mật lí đế quân đồ lợi, Phạm:Amfta
kuịđalì. Tức là minh vương Quân đồ lợi.
Một trong năm vị Minh vương lớn của Mật
giáo. Cũng gọi Cam lộ quân đồ lợi minh
vương. Dịch ý: Minh vương bình cam lộ.
Hoặc gọi Cát lí minh vương, Đại tiếu minh
vương, Cam lộ tôn, Quân đồ lợi bồ tát, Quân
đồ lợi dạ xoa. Dạ xoa có nghĩa là bạo ác, mà
tất cả tướng phẫn nộ của vị Minh vương
này đều hiện vẻ bạo ác, vì thế gọi Ngài là
dạ xoa.
Trong mạn đồ la Kim cương giới, vị tôn
này là Giáo lệnh luân thân của Phật Bảo
sinh, hiện thân phẫn nộ, ngồi ở góc tây
nam của hội Hàng tam thế. Hình tượng
của vị tôn này là một mặt ba mắt tám tay,
tay cầm vũ khí, sau lưng những ngọn lửa
bốc lên ngùn ngụt, dùng rắn quấn quanh
mình thay cho chuỗi anh lạc. Trong viện
Tô tất địa của mạn đồ la Thai tạng giới, vị
tôn này là Kim cương quân đồ lợi, mật hiệu:
Cam lộ kim cương, là sứ giả của Phật bộ,
hình tượng mầu
vàng, bắt ấn để ở
trước ngực, ngồi
trên hoa sen đỏ.
Trong viện Quan
âm, Ngài là Liên
hoa quân đồ lợi,
mật hiệu: Hàng
phụckim cương, là

sứ giả của Liên hoa
bộ, hình tượng
mầu xanh, tay trái
cầm hoa sen cúp,
mặc áo trời. Trong viện Kim cương thủ, Ngài
cũng là Kim cương quân đồ lợi, mật hiệu:
Cam lộ quân đồ lợi, là sứ giả của Kim cương
bộ. Hình tượng mầu vàng, hai tay bắt ấn ba
chẽ, hai cỗ tay sắp lại để ở trước ngực.
Ám Mật Lí Đế Quân Đồ Lợi
Minh Vương
ÁM LÂM

A
121
Xưa nay thường cho nghĩa kuịđalì
(quân đồ lợi) là nước trí cam lộ từ bình quí
báu rót ra, rửa sạch phiền não và chuyển
thức thứ bảy tương ứng với ngã si, ngã mạn
thành trí tính bình đẳng; cho nên trong
các nghi quĩ phần nhiều gọi vị tôn này là
Cam lộ quân đồ lợi. Lại cho quân đồ lợi là
biểu thị tăng ích, kinh ái. Nhưng, thực ra
kuịđalì có nghĩa là quấn quanh, còn các
nghĩa như “bình quí báu” nói ở trên chỉ là
do người đời sau thêm thắt mà thôi. Lại
nữa, cứ theo khảo chứng, quân đồ lợi bắt
nguồn từ sự sùng bái Thước khất để (Phạm:
zakti, tính lực). [X. kinh Đà la ni tập Q.8;
kinh Tô tất địa yết la Q.thượng; Cam lộ
quân đồ lợi bồ tát cúng dường niệm tụng
thành tựu nghi quĩ].
ÁM NGHÊ TẬP
.....
Tác phẩm, 18 quyển, được soạn và ấn
hành năm nào không rõ. Sách này thu chép
những niên đại Văn an, Bảo đức, Văn minh
v.v... của Nhật bản và bàn luận về giáo
nghĩa tông Thiên thai. Nội dung chia làm
sáu thiên: Kế Phật bộ, Ngũ thời bộ, Giáo
tướng bộ, Bồ tát bộ, Nhị thừa bộ và Tạp
bộ. Mỗi bộ 3 quyển.
ÁM TÂM
Tâm mờ tối. Một trong 60 tâm nói trong
kinh Đại nhật. Nghĩa là đối với pháp chân
thực mà sinh tâm ngờ vực, giống như Si
tâm (tâm ngu si), Nghi tâm (tâm ngờ vực)
trong 60 tâm. Si tâm và ám tâm tuy cùng
thuộc về phiền não si, nhưng si tâm thì gặp
pháp thảy đều tin nhận, còn ám tâm thì

sinh nghi ngờ.
Lại, si tâm và ám tâm tuy đều là tâm
ngờ vực, nhưng nghi tâm thì vì tiểu trí mà
ngờ pháp, bản chất của nó là nghi ngờ;
còn ám tâm thì vì tâm mê muội mà ngờ
pháp, bản chất của nó là tối tăm. [X. kinh
Đại nhật phẩm Trụ tâm; Đại nhật kinh sớ
Q.11].
ÁM THẤT HỐT MINH
Nhà tối chợt sáng. Nghĩa là lúc trong
nhà đang tối, thắp đèn lên thì lập tức ánh
sáng tỏa khắp nhà và bóng tối tan biến hết.
Ví dụ phiền não nghiệp chướng, khi đèn
trí tuệ soi rọi thì không thể tồn tại.
Kinh Như lai bí mật tạng quyển hạ (Đại
17, 845 thượng), chép: “Phật nói (...) Này
Ca diếp! Nếu trong nhà tối khi thắp đèn
sáng, thì bóng tối ấy há có thể nói rằng: tôi
ở đây đã trăm nghìn năm rồi, nay nhất định
tôi không đi đâu, có được không?”
Ca diếp bạch Phật: “Không ạ, bạch Thế
tôn! Khi thắp đèn lên thì bóng tối ấy đã đi
rồi”.
Phật bảo: “Đúng thế, này Ca diếp! Dù
tạo nghiệp chướng trong trăm nghìn muôn
kiếp, nhưng nếu tin lời Như lai, hiểu rõ
được duyên pháp (...) Nên biết các phiền
não yếu ớt, khi đèn trí tuệ soi rọi, thì không
thể tồn tại”.[X. kinh Đại tập Q.1; Ma ha chỉ
quán Q.1 phần dưới].
ÁM THẤT NIÊM PHẬT
Nghĩa là vào nhà tối lớn tiếng niệm Phật.
Hành giả đặc biệt chọn căn phòng tối, niệm
Phật thật lớn tiếng, hoàn toàn cắt đứt với
những cái thấy nghe ở bên ngoài, xa lìa
vọng tưởng để thành tựu tam muội niệm
Phật.
Luận Thích tịnh độ quần nghi quyển 7

(Đại 47, 76 trung), nói: “Xét trong thánh
điển thì phương pháp “ám thất niệm Phật”
tuy không phải là giáo lí niệm Phật tột bậc,
nhưng nếu người ta tu hành ở trong căn
nhà tối, dứt bặt mọi sự thấy nghe, thì tâm
dễ buông bỏ các duyên; phương pháp này
ÁM THẤT NIÊM PHẬT

A
122
giúp những người mới tu tập dễ tập chú
tưởng để thành tựu tam muội.” (xt. Niệm
Phật).
ÁM THIỀN
Nghĩa là thiền mờ tối đối với giáo lí. Cũng
gọi Ám chứng thiền, Manh thiền (thiền mù).
Lời chế giễu những Thiền tăng chỉ chấp
trước thiền định, không biết gì về giáo tướng,
văn nghĩa.
ẢM HẮC ĐẬU TẬP
Sách, 9 quyển. Cư sĩ Tâm viên soạn
vào đời Thanh, cư sĩ Hỏa liên ấn hành
vào năm Càn long 59 (1794) đời Thanh,
thu vào Vạn tục tạng tập 145. Nội dung
ghi chép quê quán và lược truyện của 140
vị tăng và cư sĩ trong Thiền lâm từ ngài
Ứng am Đàm hoa đời Tống trở xuống
ghi trong Chỉ nguyệt lục và Chư gia đăng
sử, cho đến ngài Lữu khê Hành sâm ..
đời Thanh. Sau phần cơ duyên
pháp ngữ của các vị sư, đều có thêm Niêm
đề bình xướng (đưa ra các công án và
giải thích ý nghĩa) để dẫn dắt người học
vào thẳng con đường Phật pháp chân
chính.
AN BAN THỦ Ý KINH
Gồm 2 quyển. Cũng gọi An ban kinh,
Đại an ban thủ ý kinh, Đại an ban kinh,
ngài An thế cao dịch vào đời Hậu Hán, thu
vào Đại chính tạng tập 15.
An ban (Phạm:Ànàpàna), gọi đủ là
An na ban na, tức là theo dõi hơi thở ra
thở vào. Tiếng Phạm àna (an na) nghĩa
là hít hơi vào,apàna (ban na) nghĩa là
thở ra. Kinh này trình bày phương pháp

đếm hơi thở (đếm nhẩm hơi thở ra thở
vào, chú ý theo dõi hơi thở) lúc ngồi
thiền để thu nhiếp tâm khỏi tán loạn.
Tuy đề là “kinh”, nhưng cứ xem hình
thức và thể tài thì thuộc về “luận”. Nội
dung giống như nội dung của phẩm Sổ
tức trong kinh Tu hành đạo địa quyển
5, và Sổ tức quán trong luận Đại tì bà sa
quyển 26.
Ngoài ra, ngài An thế cao còn dịch kinh
An ban thủ ý 1 quyển, gọi là kinh Tiểu an
ban. [X. Xuất tam tạng kí tập Q.2, Q.6;
Duyệt tạng tri tân Q.30; Pháp kinh lục Q.3;
Ngạn tông lục Q.1] (xt. Đại An Ban Thủ Ý
Kinh).
AN BỒI KHẮC - AMBEDKAR, BHIMRAO RAMJI
(1893 - 1956)
Là nhà tôn giáo, nhà chính trị của
Ấn độ hiện đại. Ông sinh tại bang Mã
cáplạpthịđặclạp, xuất thân từ giai cấp
thấp nhất trong chế độ giai cấp của Ấn
độ, tức thuộc giai cấp tiện dân không ai
dám tiếp xúc (untouchable). Ông từng du
học Mỹ quốc tại Colombia University,
nghiên cứu kinh tế học, xã hội học, sau
làm giáo sư, luật sư, nổi bật trong giới
chính trị Ấn độ, hô hào thủ tiêu chế độ
giai cấp bất bình đẳng, chủ trương giải
phóng giai cấp hạ tầng. Sau khi Ấn độ
được độc lập, ông là chủ tịch của Ủy ban
khởi thảo bản Hiến pháp mới, làm Bộ
trưởng Tư pháp đầu tiên, đồng thời, là
chủ tịch “Liên minh chủng tính”, hết sức
đề cao tinh thần bình đẳng của Phật giáo.
Từng phát khởi “Tiện dân cải tín Phật
giáo vận động” trên khắp nơi tại Ấn độ,
hô hào tiện dân tin theo Phật giáo, khiến
vô số người thuộc giai cấp thấp nhất bỏ

Ấn độ giáo mà tin theo Phật giáo, là cuộc
vận động phục hưng Phật giáo mạnh mẽ
nhất tại Ấnđộ hiện đại, bởi thế, người ta
gọi ông là “người cha lành của giai cấp
hạ tầng”, và tôn kính như thần. Ông có
ÁM THIỀN

A
123
các tác phẩm: Đức Phật và Phật pháp,
Vấn đề tiền tệ (roupie) v.v...
AN CỐC BẠCH VÂN
.....
Vị tăng người Nhật bản thuộc tông
Tào động. Bạch vân là tên Thiền, còn gọi
là Tổ nhạc. Xuống tóc từ lúc còn nhỏ,
khi mười ba tuổi sư đã trở thành tân học
tăng của tông Tào động. Học khoa Sư
phạm giáo dục và đã từng là giáo chức.
Mười lăm tuổi mới tập ngồi Thiền, bốn
mươi tuổi mới chính thức trở thành vị tăng
trong chùa, sau được ngài Nguyên điền đại
vân ấn khả, và nối pháp thầy. Phương
pháp dạy đạo của sư kiêm cả Thiền pháp
tâm yếu “chỉ cần chăm chú Thiền định”
của Thiền sư Đạo nguyên thuộc tông Tào
động, và pháp yếu “công án và ngồi Thiền”
của tông Lâm tế. Ngoài hoạt động cử hành
“tiếp tâm” hằng ngày tại Nhật bản, sư còn
đi các nước Mỹ, Anh, Pháp, Đức để giảng
diễn Thiền học, dắt dẫn người Âu, Mỹ. Sư
xuất bản sách chú thích Công án tập gồm
các công án trong Vô môn quan, Bích
nham lục, Thung dung lục, Truyền quang
lục và Động sơn ngũ vị. [X. Thiền môn
tam trụ].
AN CỐT
.....
Sau khi hỏa thiêu, thu nhặt xương cốt
còn lại để thờ. Cũng gọi là An vị. Pháp
sự khi cử hành lễ an cốt, gọi là An cốt
Phật sự, hoặc gọi là An cốt phúng kinh.
Sắc tu bách trượng thanh qui quyển 3
mục Thiên hóa (Đại 48, 1129 thượng),

nói: “Học trò, người làng, pháp quyến,
thu nhặt xương cốt sau khi hóa, thụ trai
xong, đánh chuông tập chúng tại nhà
Tăng, nghi lễ đầy đủ, rước cốt về nhà
nghỉ để thờ, cử hành an cốt Phật sự, bày
tượng cúng dường tụng kinh”. [X. Thiền
lâm tượng khí tiên Tang tiến môn].
AN CƯ
......
Phạm: Vàrwika hoặc varwa, Pàli:
Vassa. Dịch ý là vũ kì (thời kì mưa). Là
một trong các chế độ tu hành. Còn gọi là
Hạ an cư, Vũ an cư, Tọa hạ, Hạ tọa, Kết
hạ, Tọa lạp, Nhất hạ cửu tuần, Cửu tuần
cấm túc, Kết chế an cư, Kết chế. Thời kì
mưa ở Ấn độ kéo dài suốt ba tháng mùa
hạ. Trong ba tháng này, người xuất gia không
được đi ra ngoài mà phải tập trung ở yên
một chỗ, dốc sức tu hành, gọi là An cư.
Trong thời kì mưa nhiều, đi ra ngoài, sợ
dẫm đạp lên các loại côn trùng và mầm non
của cây cỏ trên mặt đất, khiến người đời chê
cười, vì thế phải ở yên một chỗ để tu hành,
tránh không ra ngoài. Tứ phần luật san bổ
tùy cơ yết ma sớ quyển 4, giải thích nghĩa
chữ an cư như sau: thu nhiếp thân tâm yên
tĩnh là an, thời kì phải ở lại là cư.
Chế độ an cư trước tiên do Bà la môn
giáo tại Ấn độ cổ đại thực hành, về sau
được Phật giáo thu dụng. Trong Trường a
hàm quyển 2 kinh Du hành, kinh Phật bản
hạnh tập quyển 39, có ghi chép sự tích đức
Phật và các đệ tử an cư tu hành. Kinh Tăng
già la sát sở tập quyển hạ, thì liệt kê tên các
nơi mà đức Phật đã ngồi hạ trong khoảng
bốn mươi lăm năm. Về địa điểm mà đức
Phật, sau khi thành đạo, và các đệ tử đã cử
hành an cư lần đầu tiên, thì các kinh điển

nói khác nhau, tuy nhiên, thông thường
phần nhiều lấy vườn Lộc dã làm nơi an cư
lần đầu tiên. Lại theo Thiện kiến luật tì bà
sa quyển 3 chép, con trai của vua A dục là
Ma hi đà và các tỉ khưu ở Tích lan (nay là
Sri Lanka) đã ngồi hạ ba tháng tại Ca na ca
thất (Pàli: Kaịỉaka) trên núi Chi đế da
(Pàli: Cetiyagiri). Đến nay, Tích lan và
các nước Phật giáo phương nam vẫn chiếu
theo luật đã qui định mà cử hành an cư.
AN CƯ

A
124
Cứ theo luật Thập tụng quyển 24, thì
năm chúng xuất gia là tỉ khưu, tỉ khưu ni,
thức xoa ma ni, sa di, sa di ni phải cử hành
an cư, còn hai chúng tại gia ưu bà sắc và ưu
bà di thì không được an cư. Lại trong năm
chúng xuất gia thì tỉ khưu và sa di cùng ở
một chỗ an cư tu hành, tỉ khưu ni và sa di
ni, thức xoa ma ni cùng ở một chỗ an cư tu
hành. Trong Luật tạng đại phẩm nhập vũ
an cư kiền độ (Pàli: Vassupanàyika -
kkhandhaka) văn Pàli qui định, nếu tỉ
khưu không an cư thì sẽ mắc tội ác tác (Pàli:
dukkaỉa, đột cát la).
Về địa điểm an cư, thì luật Tứ phần
quyển 37 An cư kiền độ, nêu lên các chỗ
như: dưới gốc cây, nhà nhỏ, hang núi, hốc
cây, trên thuyền, làng mạc v.v..., hoặc nương
nơi những người chăn bò, người ép dầu,
người đốn gỗ để an cư. Luật Ngũ phần
quyển 19 An cư pháp, thì cấm chỉ không
được an cư ở những nơi không có sự cứu
hộ, như: giữa bãi tha ma, chỗ không cây
cối, nhà lợp bằng da thú (còn có lông), chỗ
đất trống v.v... Lại trước khi an cư, phải sửa
sang phòng xá, đồng thời, phân phối phòng
xá và các vật cần dùng cho đại chúng một
cách đồng đều. Còn về ngày giờ phân phối,
thì luật Ma ha tăng kì quyển 27 Sàng nhục
pháp điều, nói: nếu nơi an cư tương đối gần
thì có thể phân phối vào ngày mười lăm
tháng tư; nếu nơi an cư tương đối xa, hoặc
số người an cư quá đông mà phải chia bớt
đến nơi khác để an cư thì có thể phân phối
sớm hơn vào ngày mười ba tháng tư. Lại
trước khi vào an cư, phải đối trước người

mình nương tựa (vị tỉ khưu có đức hạnh)
để bày tỏ ý kết chế an cư, gọi là đối thủ an
cư; không có người nương tựa, thì trong
tâm tự nói ý kết chế an cư để vào an cư, gọi
là tâm niệm an cư.
Trong thời gian an cư, cấm chỉ không
được ra ngoài đi chơi, nếu người nào không
tuân qui định ấy thì mắc tội ác tác. Tuy
nhiên, cứ theo luật Tứ phần quyển 37, thì
nếu người nào có thể trở về ngay trong ngày
thì được phép ra ngoài; hoặc có việc đặc
biệt cần thiết, được Tăng đoàn thừa nhận,
thì có thể được phép ra ngoài trong vòng
bảy ngày, mười lăm ngày, phương pháp này
gọi là Thất nhật pháp, Thụ nhật pháp. Ngoài
ra, nếu người nào vi phạm qui định này mà
ra ngoài, thì đắc tội ác tác, gọi là phá an cư,
phá hạ, sẽ mất tư cách tiếp nhận các vật
cúng dường an cư được phân phối. Nhưng,
nếu vì các chướng nạn như: chạy tránh ác
thú, rắn độc, hỏa hoạn, nước dâng, vua bắt,
giặc đuổi, trúng thực, nữ nhân, thân tộc
v.v..., hoặc vì sự hóa giải việc phá tăng mà
rời khỏi nơi an cư, thì không phải tội.
Về thời gian an cư, thông thường phần
nhiều lấy một hạ chín tuần (tức ba tháng)
làm kì hạn. Tứ phần luật san phồn bổ
khuyết hành sự sao quyển thượng phần 4,
lấy ngày 16 tháng 4 là ngày đầu an cư, ngày
15 tháng 7 là ngày cuối cùng, ngày hôm
sau là ngày Tự tứ; luật Ma ha tăng kì quyển
27, thì lấy ngày 15 tháng 7 làm ngày Tự tứ;
Đại đường tây vực kí quyển 2, quyển 8, thì
ghi thời kì an cư là từ ngày 16 tháng 5 đến
ngày 15 tháng 8. Về chủng loại an cư thì
có hai thuyết, một thuyết là tiền an cư, hậu
an cư, tiền an cư bắt đầu vào ngày 16 tháng
5, hậu an cư bắt đầu vào ngày 16 tháng 6.

Thuyết thứ hai là tiền an cư, trung an cư và
hậu an cư, tiền an cư bắt đầu vào ngày 16
tháng 4, trung an cư bắt đầu vào ngày 17
tháng 4 đến ngày 15 tháng 5, hậu an cư bắt
đầu vào ngày 16 tháng 5. Ngoài ra, Đại thừa
pháp uyển nghĩa lâm chương quyển 2 phần
đầu, dẫn dụng thuyết trong kinh Niết bàn,
đem chia một ngày kết chế làm năm phần,
rồi theo thứ tự, tường thuật hành chỉ của
đức Phật trong một ngày, sáng dậy Ngài mặc
áo, ra ngoài khất thực hành hóa, cho đến
việc nói pháp cho chúng tỉ khưu, chư thiên
và các thiện thần.
AN CƯ

A
125
Ngày đầu an cư gọi là kết hạ, ngày kết
thúc viên mãn gọi là giải hạ, quá hạ, hạ
kính, hạ mãn, hạ giải, an cư kính. Thời kì
giữa kết hạ và giải hạ, gọi là bán hạ. Cứ
theo luật Tứ phần quyển 43 Ca hi na y
kiền độ chép, khi kết thúc an cư phải làm
bốn việc là: tự tứ, giải giới, kết giới và thụ
công đức y. Tức sau khi an cư đã viên mãn,
đại chúng phải tự xét những hành vi của
mình trong thời gian an cư, nếu có tội thì
tự giải bày để cùng nhau sám hối, gọi là tự
tứ; ngày tự tứ gọi là tự tứ nhật, Phật hoan hỉ
nhật. Lại khi kết thúc an cư, phải giải trừ
cái phạm vi đã được kết giới mà trong thời
gian an cư không được ra khỏi, gọi là giải
giới. Lại sau khi an cư đã viên mãn, các tỉ
khưu, tỉ khưu ni được thêm một tuổi hạ gọi
là Pháp lạp. Pháp lạp cũng gọi là hạ lạp, là
tiêu chuẩn qui định thứ bậc lớn, nhỏ của
người xuất gia.
Thông thường phần nhiều cử hành an
cư vào mùa hạ, nhưng cũng có kết chế an
cư vào mùa đông, gọi là Đông an cư. Tại
Trung quốc, Nhật bản và các địa phương
Tây vực đều có chế độ Đông an cư. Cứ
theo Đại đường tây vực kí quyển 1 Yết sương
na quốc chép, thì ngày 16 tháng 12 là ngày
đầu của Đông an cư, ngày 15 tháng 3 năm
sau là ngày cuối cùng.
Tại Trung quốc, chế độ an cư bắt đầu
được thực hành vào thời đại Diêu Tần, vào
thời ấy, các luật Thập tụng và Quảng luật
đã được truyền dịch và nói rất tường tận về
tác pháp an cư, chư tăng Trung quốc bèn
theo đó mà làm lễ kết hạ. Ngoài ra, như

Xuất tam tạng kí tập quyển 3 Tân lập luật
lai hán địa tứ bộ tự lục, Quảng hoằng minh
tập quyển 24, cũng có ghi sự tích chư tăng
Trung quốc kết hạ an cư. Chế độ an cư ở
Trung quốc tuy thừa kế Ấn độ, nhưng vì
phong thổ và dân tình có khác, cho nên
chưa hẳn hoàn toàn noi theo tác pháp Ấn
độ, mà cũng có chỗ biến thông. Như Đại
tống tăng sử lược quyển hạ Tứ hạ lạp điều
chép, từ giữa đời Đường đến đời Ngũ đại,
có việc không y theo hành nghi an cư mà
ban thêm tuổi hạ. Ngoài ra, tại Trung quốc
cũng có thuyết tùy ý tùy chỗ mà cử hành
an cư, tức thừa nhận việc tu hành tùy nơi
chỗ mà làm, chứ không giới hạn ở thời kì
an cư, cho nên, những việc làm trong năm,
không coi ba tháng hạ an cư là việc tất yếu.
Như trong Bách trượng thanh qui nguyệt
phân tu tri chương, ghi chép các việc làm
mỗi tháng mà không thấy có mục an cư.
Ngoài ra, cứ theo Thích thị yếu lãm quyển
hạ Giải hạ điều chép, vào ngày tự tứ, các tỉ
khưu Ấn độ phải lấy cỏ (tức cỏ cát tường)
làm tòa ngồi cho chúng tăng, tự mình cũng
ngồi trên cỏ mà làm tự tứ. Tập tục này khi
được truyền đến Trung quốc thì có chỗ thay
đổi; như chúng tăng ở các địa phương Giang
nam dưới đời Tống, vào ngày giải hạ, lấy cỏ
tặng cho đàn việt (thí chủ).
Tại Nhật bản, chế độ an cư cũng đã
được thực hành từ lâu, khoảng đồng thời
với hội tắm Phật, hội Vu lan bồn từ Trung
quốc truyền vào. Trong thời gian an cư
cũng có các thời giảng kinh, gọi là Hạ kinh.
Vào thời đại Bình an, trong an cư, ngoài
việc giảng kinh, còn tổ chức viết kinh, gọi
là Hạ thư. Lại vào ngày giải hạ, thu góp
các Hạ thư đem nạp cho các chùa, gọi là

Thư nạp, Hạ giải nạp. Lại trong thời gian
an cư ở ẩn trong các chùa, gọi là Hạ lung;
ngôi nhà ở ẩn gọi là Hạ đường; trong an
cư, tu niệm Phật gọi là Hạ niệm Phật; tăng
kết hạ an cư gọi là Hạ tăng; trong thời
gian an cư, tránh những thực vật bất tịnh,
gọi là Hạ đoạn.
An cư tại Nhật bản phần nhiều là chế
độ “nhị kì tịnh hành” (cùng làm hai kì một
lúc), về mặt hình thức, xưa nay đã thay đổi
không ít, nhưng cho đến nay vẫn còn được
cử hành một cách trọng thể. Trong đó, đặc
biệt coi trọng việc làm an cư của Thiền tông,
AN CƯ

A
126
tức hằng năm, từ ngày 15 tháng 4 đến ngày
15 tháng 7 là thời kì Hạ an cư, từ ngày 15
tháng 10 đến ngày 15 tháng 1 năm sau là
thời kì Đông an cư. [X. Trung a hàm Q.19
kinh Thỉnh thỉnh; kinh Nguyệt đăng tam
muội Q.5; kinh Chính pháp niệm; luật Tứ
phần Q.58; Nam hải kí qui nội pháp truyện
Q.1, Q.2; Cảnh đức truyền đăng lục Q.17
Tào sơn bản tịch thiền sư chương phần
dưới; Gia thái phổ đăng lục Q.14 Tuyết đình
nguyên tịnh thiền sư chương phần dưới;
Thiền uyển thanh qui Q.2; luận Hưng thiền
hộ quốc Q.hạ]. (xt. Tự Tứ).
AN CƯ KIỀN ĐỘ
Pàli: Vassupanàyika - kkhandhaka.
Là một trong hai mươi kiền độ. Chỉ các
loại chế giới liên quan đến việc an cư. Như
tư cách của những người tham dự, việc phân
phối phòng xá, ngọa cụ, tiền an cư, hậu an
cư, nơi chỗ an cư, trong nhà, ra ngoài v.v...
những qui định về các việc trên đây, gọi là
An cư kiền độ. (xt. Nhị Thập Kiền Độ).
AN DANH
.....
Tức trong Thiền lâm, khi đặt pháp danh
cho những người mới thụ giới hoặc mới qui
y, gọi là An danh. Còn gọi là Thủ danh.
Tuy nhiên, an danh không hẳn chỉ hạn ở
lúc thụ giới hoặc qui y, Thiền tông ngữ lục
ghi chép nhiều sư đã vượt quá việc “an danh”
mà hiển bày những công án đặc thù về cơ
pháp của mình. Như Liên đăng hội yếu
quyển 19 chép việc Thiền sư Mã tổ Đạo
nhất đời Đường đặt tên cho Thiền sư Đơn
hà, câu truyện này đã trở thành sự tích trứ

danh trong Thiền lâm (Vạn tục 136, 371
thượng): “Sư lại đến yết kiến Mã tổ, chưa
tham lễ mà đã vào nhà Tăng, rồi trèo lên
cổ Thánh tăng mà ngồi; đại chúng kinh
ngạc, đi báo Mã đại sư. Đại sư vào nhà,
thấy thế bèn cười, nói: “Con ta thiên nhiên”.
Sư nhảy xuống làm lễ, nói: “Cảm tạ thầy đã
đặt tên cho!”. Nhân đó, lấy tên là Thiên
nhiên”. [X. Thiền lâm tượng khí tiên Xưng
hô môn].
AN DƯỠNG
......
Là tên gọi khác của thế giới Cực lạc
phương tây. Như gọi nước An dưỡng, Tịnh
độ an dưỡng, Thế giới an dưỡng v.v... Sống
trong Tịnh độ Cực lạc này, có thể yên tâm,
nuôi thân, nên gọi an dưỡng. Kinh Chính
pháp hoa quyển 9 (Đại 9, 126 hạ), nói: “Sinh
nước An dưỡng, thấy Phật Vô lượng thọ”.
Kinh Văn thù sư lợi Phật độ nghiêm tịnh
quyển thượng (Đại 11, 895 hạ), nói: “Đất
nước nghiêm tịnh, cũng như nước An
dưỡng ở phương tây”. Ngoài ra, từ “an
dưỡng” còn là từ dịch khác của “an lạc”, cả
hai đều là tên gọi khác của thế giới Cực
lạc. Theo đó, vị giáo chủ ở nước An dưỡng,
tức là Phật Di đà, gọi là An dưỡng Giáo
chủ. [X. kinh Vô lượng thọ Q.hạ; kinh Duy
ma cật Q.hạ]. (xt. Cực Lạc Thế Giới).
AN DƯỠNG SAO
.........
Gồm bảy quyển. Không rõ tên người
soạn, thu vào Đại chính tạng tập 84. Sách
này do sự thu tập ghi chép các luận đề trong
những kinh luận chương sớ có liên quan
đến cõi An dưỡng tịnh độ và những người
được vãng sinh mà cấu thành. Nội dung
gồm tám mươi sáu hạng mục, dưới mỗi hạng

mục, đều có viện dẫn các câu văn trong
nhiều kinh luận chương sớ, nếu là lời của
soạn giả tự nói, thì nêu chữ “tư vân” (theo ý
riêng) để phân biệt. Sách này dẫn dụng hoặc
có liên quan đến rất nhiều kinh sách khác,
như ba bộ kinh Tịnh độ và các bản dịch
khác nhau của ba bộ ấy, kinh Đại phẩm,
kinh Đại thừa đồng tính, kinh Tâm địa
AN CƯ KIỀN ĐỘ

A
127
quán, Vô lượng thọ kinh sớ của Chân đế,
luận Thập nghi của Trí khải, Vãng sinh
luận chú của Đàm loan, An lạc tập của
Đạo xước v.v... Trong đó, bao hàm nhiều
cuốn sách cổ rất quí báu đã thất lạc. Bản
viết tay của bộ sách này được tàng trữ tại
chùa Đông đại bên Nhật bản vào cuối thời
kì Bình an.
AN DƯỠNG TỨC TỊCH QUANG
An dưỡng, là tên gọi khác của thế giới
Cực lạc; Tịch quang, tức Thường tịch quang
độ, là thế giới của Phật ở. Trong bốn loại
quốc độ (tứ độ) do tông Thiên thai lập ra,
thế giới An dưỡng là cõi thấp nhất, và Tịch
quang là cõi cao nhất. Tuy nhiên, đứng về
phương diện đạo lí viên dung mà nói, thì
bốn cõi không hai không khác, vì thế, trong
bốn cõi, cõi An dưỡng thấp nhất cũng tức
là cõi Tịch quang cao nhất, đây gọi là “An
dưỡng tức Tịch quang”, đồng nghĩa với câu
“Sa bà tức Tịch quang”. Pháp hoa văn cú kí
quyển 9 phần dưới (Đại 34, 333 hạ), nói:
“Há lìa Già da mà tìm cầu Thường tịch riêng?
Chẳng phải ngoài Tịch quang mà có Sa-bà
riêng”. Lại Chỉ quán nghĩa lệ quyển thượng
(Đại 46, 450 trung), nói: “Không biết thân
và độ đều ở một tâm, nên biết tâm thể tức
Thường tịch quang, Tịch quang các cõi
không hai không khác”. (xt. An Dưỡng,
Thường Tịch Quang Độ).
AN ĐÀ HỘI
Phạm:Antarvàsa, Pàli: Antarvàsaka.
Là một trong ba áo. Còn gọi là An đát bà
sa, An đa bà sa, An đà la bạt tát, An đa hội,
An đà y, An đa vệ. Dịch ý là áo trong, áo

lót, áo mặc làm việc, áo mặc khi ngủ. Áo
này được may thành bởi năm nẹp vải, vì
thế còn gọi là áo năm nẹp. Áo này mặc sát
vào mình, nên còn gọi là áo dưới, thông
thường mặc khi làm việc, khi ngủ, là áo nhỏ
nhất trong ba áo. Phép may áo này là một
nẹp vải dài một nẹp vải ngắn (nhất trường
nhất đoản) khâu vào làm một, tất cả có năm
nẹp, dùng vải gai thô hoại sắc để may.
Về kích thước của áo An đà hội, các
kinh luận nói khác nhau; cứ theo Hữu bộ
bách nhất yết ma quyển 10, thì có hai loại:
1. Dọc hai khuỷu tay, ngang năm khuỷu
tay,
2. Dọc hai khuỷu tay, ngang bốn khuỷu
tay. Áo này còn gọi là áo giữ gìn, kích thước
nhỏ nhất cũng phải che được ba chỗ, tức
phần trên che bụng và rốn, dưới che hai
đầu gối.
Vũ tắc thiên đời
Đường, muốn các vị
tăng trong Thiền lâm,
khi đi đường hoặc làm
việc được tiện lợi, đem
thu nhỏ áo này lại rồi
dâng cúng các Thiền
tăng, từ đó áo này được
mặc trên áo pháp, gọi là
lạc tử, quải lạc. [X. luật
Thập tụng Q.5; Hữu bộ
tì-nại-da Q.17; luật Tứ
phần Q.40; Đại thừa nghĩa chương Q.15;
Huyền ứng âm nghĩa Q.14; Tuệ lâm âm
nghĩa Q.59; Thích thị yếu lãm Q.thượng;
Phiên dịch danh nghĩa tập Q.7] (xt. Tam Y,
Quải Lạc).
AN ĐÀ LA XÁ BÀ LA QUỐC
Tên một đảo quốc nhỏ ngày xưa ở phía

bắc Sumatra. Còn gọi là Khỏa quốc, Khỏa
nhân quốc. Cứ theo luận Đại trí độ quyển
25 chép, thì nước này là một biên quốc.
Nay là quần đảo Ni cổ ba (Nicobar), thuộc
địa của Ấn độ, theo truyền thuyết, nước
này thường được gọi là Khỏa nhân quốc
(nước của những người ở truồng). Cũng có
Áo An Đà Hội
AN ĐÀ LA XÁ BÀ LA QUỐC

A
128
thuyết bảo nước này là hòn đảo nhỏ ở phía
bắc quần đảo Ni cổ ba. Theo Tây vực cầu
pháp cao tăng truyện quyển hạ, thì nước
này trồng rất nhiều dừa, cau, chuối, mây,
tre, rừng rậm xanh um. Cũng sách trên còn
nói, đàn ông nước này đều ở truồng, đàn
bà thì dùng lá che thân, vì thế nên biết lí
do tại sao gọi là Khỏa nhân quốc (nước của
những người ở truồng).
AN ĐÁT LA PHỌC QUỐC
An đát la phọc, Phạm:Antar-àb. Cũng
gọi là An đát la phọc bà (Phạm:Antarava).
Tên một nước xưa ở tây bắc Ấn độ, đất cũ
của nước Đổ hóa la. Nằm về phía tây bắc
Ấn độ, chân núi phía bắc núi Hưng đô khố
thập (Hindu Kush), tức nay là vùng phụ
cậnAnderab. Cứ theo Đại đường tây vực
kí quyển 12 chép, thì người nước này có
tính hung bạo, ít tin Phật pháp, chỉ có ba
ngôi chùa và một cây tháp (do vua A dục
xây). Tăng đồ vài chục người, đều học tập
giáo pháp của Đại chúng bộ. Ngài Huyền
trang đến Ấn độ cầu pháp, trên đường trở
về, từ nước Ca tất thí đường đất gập ghềnh,
đi về phía bắc, xuyên qua nước Anđátla
phọc rồi quay đến nước Hoạt (tức nay là
Kunduz, nằm trong nội địa A phúhãn). [X.
Đại từ ân tựtam tạng pháp sư truyện Q.5;
Đường thưtây vực liệt truyện thứ 146 phần
dưới; T. Watters: On Yuan Chwang, Vol.
II].
AN ĐỊNH
.....
Đã rời khỏi định ở cõi Dục, bắt đầu hiện
các Thiền chi của định cõi Sắc, như Tầm,

Từ, Hỉ, Lạc, thì tâm ở trong cảnh giới ngưng
chỉ, gọi là An định. Tương đương với Căn
bản định của Hữu bộ. Giải thoát đạo luận
quyển 2 (Đại 32, 407 trung), nói: “Lại nữa,
định có hai thứ: định ngoài, và an định.
Các định phần đầu (định cõi Dục), gọi là
định ngoài, định có tính không gián đoạn
(định cõi Sắc) gọi là an định”. (xt. Căn Bản
Định).
AN ĐƠN
Bất cứ vị tăng du phương (đi tham học)
nào khi đến chùa đều có thể xin tạm trú
(quải đơn). Nếu tạm trú đã lâu, biết rõ hạnh
kiểm của vị ấy có thể ở chung, thì đưa vào
Thiền đường: như thế gọi là An đơn. Từ
đó về sau, vị tăng ấy chính thức trở thành
vị thanh chúng (chúng thanh tịnh) của tùng
lâm.
Pháp an đơn trong tùng lâm, mỗi năm
chia làm hai kì: mùa xuân, mùa đông. Mùa
xuân từ ngày 16 tháng 7 đến ngày 15 tháng
giêng năm sau thì kết thúc. Được tiến cử
vào Thiền đường vào đầu tháng giêng hay
tháng 7, gọi là Đại tiến đường.
AN HẠ XỨ
........
Chỉ nơi nghỉ ngơi. Tức là nơi nghỉ của
khách khứa hoặc vị trụ trì mới nhậm chức.
Lại nơi nghỉ tạm được đặt ngoài cổng chùa
trong dịp trai tăng, cũng gọi là An hạ xứ.
Theo Sắc tu bách trượng thanh qui quyển
2 chương Trụ trì mục Thí chủ thỉnh thăng
tọa trai tăng (Đại 48, 1123 thượng), thì: “Thí
chủ đến cửa, tri khách tiếp, đưa lên phương
trượng, mời trà nước, rồi dẫn đến an hạ xứ.
Nếu là quan quí đại thí chủ, thì đánh
chuông tập chúng, ra cửa đón tiếp, đưa
thẳng đến an hạ xứ”. [X. Thích thị tư giám

Q.1; Thiền lâm tượng khí tiên Điện đường
môn].
AN HUYỀN
.....
Nhà dịch kinh đời Hán. Người nước
An tức. Không rõ năm sinh năm mất.
AN ĐÁT LA PHỌC QUỐC

A
129
Ông đến Lạc dương vào năm cuối đời
Linh đế nhà Đông Hán, vì có công nên
được trao chức Kị đô úy, bởi thế, người
đời gọi ông là “Đô úy Huyền”. Đọc tụng
khắp các kinh, coi việc hoằng pháp là
bổn phận của mình, sau dần dần hiểu
chữ Hán thì thường cùng với các sa môn
giảng bàn đạo nghĩa. Năm Quang hòa thứ
4 (181), ông cùng với Nghiêm phật điều
cùng dịch kinh Pháp kính 2 quyển, kinh
Ahàm khẩu giải thập nhị nhân duyên 1
quyển, đều lột hết được những ý chỉ sâu
xa vi diệu, người bấy giờ đều bảo đời sau
khó có ai thừa kế được. [X. Xuất tam tạng
kí tập Q.2, Q.13; Lương cao tăng truyện
Q.1; Lịch đại Tam bảo kỉ Q.4; Khai nguyên
thích giáo lục Q.1].
AN LẠC
Yên vui. Là tên khác của thế giới Cực
lạc phương tây, như gọi An lạc quốc,
An lạc tịnh độ, An lạc thế giới... Cứ theo
kinh Vô lượng thọ quyển thượng chép,
nước ấy không có ba đường khổ nạn,
chỉ có vui sướng tự nhiên, cho nên gọi
là nước yên vui. Ngoài ra, hai chữ “an
lạc”, nếu dùng cho thân tâm, thì chỉ cho
ý thân yên, tâm vui. Theo sự giải thích
trong Pháp hoa văn cú quyển 8 phần
dưới, thì thân không bị ách nạn là yên,
tâm không lo buồn là vui. (xt. Cực Lạc
Thế Giới).
AN LẠC ĐƯỜNG
Nhà nghỉ ngơi của các vị tăng già yếu
trong Thiền lâm. Tương tự như nhà dưỡng
lão thu nhận và chữa trị những người đau

ốm. Thiền lâm tượng khí tiên điện đường
môn chép: “Thiền lâm bảo huấn âm nghĩa
nói: ‘Nhà dưỡng lão là nơi an úy những
người già cả đau ốm. Trong các Tùng lâm
xưa, các vị tăng già cả được đưa vào nhà an
lạc, những vị đau ốm đưa vào nhà dưỡng
lão’”.
AN LẠC HÀNH
Tức chỉ pháp an trú thân tâm của Bồ
tát khi giảng diễn kinh Pháp hoa trong đời
mạt pháp xấu ác. Cứ theo kinh Pháp hoa
quyển 4 phẩm An lạc hành chép, thì có
bốn thứ An lạc hành: Thân an lạc hành,
Khẩu an lạc hành, Ý an lạc hành, Thệ
nguyện an lạc hành, gọi là Tứ an lạc hành.
Cũng tức là các Bồ tát phải xa lìa những tội
lỗi của ba nghiệp thân, khẩu, ý, đồng thời
phát nguyện dạy bảo chúng sinh, hóa độ
chúng sinh, là những hành vi yên vui làm
lợi mình lợi người.
Cứ theo Pháp hoa kinh an lạc hành
nghĩa của ngài Tuệ tư chép, thì đối với tất
cả pháp, tâm không lay động, gọi là an,
không bị phiền não năm ấm trói buộc, gọi
là lạc; thân tâm yên vui mà làm lợi mình
lợi người, gọi là hành. Cũng sách đã dẫn
còn chia an lạc hành làm hai thứ là hữu
tướng, vô tướng:
1.Hữu tướng hành, là pháp tu bên
ngoài, như dốc lòng đọc tụng văn tự của
kinh Pháp hoa, gọi là Văn tự hữu tướng
hành.
2.Vô tướng hành, là phép tu bên trong,
như tu chỉ quán để thấu suốt trong tất cả
các pháp, tâm tướng vắng bặt, rốt ráo chẳng
sinh, cũng tức là chẳng lấy “an lạc hành”
này làm phép tu, mà cứ trong trạng thái tự
nhiên nhi nhiên, vô hành vô hóa mà lợi

mình lợi người.
Ngoài ra, Pháp hoa văn cú quyển 8 phần
dưới, cũng nêu lên ba giải thích để giải nghĩa
của an lạc hành. Đó là:
1.Y sự thích, tức giải thích theo sự vật;
nghĩa là thân không ách nạn là an, tâm
không lo buồn là lạc, dựa vào đó (thân yên
AN LẠC HÀNH

A
130
tâm vui), có thể thực hiện được những việc
làm lợi mình lợi người.
2.Phụ văn thích, là phụ thêm ba phép
tắc trong phẩm Khuyến trì để giải thích;
tức lấy mặc áo Như lai (hành chỉ hành)
làm pháp thân yên, vào nhà Như lai (hành
từ bi hành) làm tâm vui giải thoát, ngồi tòa
Như lai (hành quán hành) làm Bát nhã
hạnh. Ngoài ra, còn phụ thêm riêng vào
văn của phẩm An lạc hành để giải thích;
tức an trú ngôi nhẫn nhục là thân yên,
không bị phiền não, bạo lực làm khốn là
tâm vui, quán thực tướng của các pháp là
hành tiến.
3.Pháp môn thích, tức đem pháp môn
tu hành để giải thích; nghĩa là không duyên
theo pháp thiên hẳn một bên sinh tử hoặc
Niết bàn, mà an trú bất động là an; không
chấp thủ cái dụng rộng lớn của Thiền định
và không nhận năm ấm là lạc; dưới cái trạng
thái không nhận, không làm mà tu trung
đạo, là hành. (xt. Tứ An Lạc Hành).
AN LẠC TẬP
Gồm hai quyển. Do ngài Đạo xước (562
- 645) đời Đường soạn, thu vào Đại chính
tạng tập 47. Cứ theo luận Tịnh độ của ngài
Ca tài nói, thì ngài Đạo xước tin theo Tịnh
độ giáo vào năm Đại nghiệp thứ 5 (608) đời
Tùy, lúc đó đã bốn mươi tám tuổi; như vậy,
bộ sách này có thể đã được viết vào khoảng
từ năm 609 đến năm 645 Tây lịch. Về mục
đích của bộ sách, có nhiều thuyết khác nhau,
có thuyết bảo sách này là từ trong toàn bộ
giáo nghĩa Phật giáo mà rút tỉa ra những
nghĩa chủ yếu của Tịnh độ giáo, chứ không

liên quan đến bộ kinh điển đặc biệt nào; có
thuyết bảo sách này là trình bày ý nghĩa
chủ yếu của ba bộ kinh Tịnh độ, là sách
khuyên người vãng sinh; cũng có thuyết
bảo là giải thích yếu nghĩa của kinh “Quán
vô lượng thọ”, nhằm tuyên dương thực
nghĩa của việc vãng sinh Tịnh độ. Nội dung
bộ sách do mười hai môn lớn cấu thành.
Trong sách, giáo pháp một đời của đức Phật
được chia làm hai môn Thánh đạo và Tịnh
độ, và cho môn Tịnh độ thích hợp với
chúng sinh độn căn ở đời mạt pháp, cho
nên đề xướng pháp môn niệm Phật, khuyên
người ta niệm Phật cầu vãng sinh thế giới
Cực lạc. Đời sau, Nhật bản chia Phật giáo
thành Thánh đạo môn và Tịnh độ môn,
chính đã bắt nguồn từ sách này.
Thời đại ngài Đạo xước đang chứng kiến
sự kiện Vũ đế nhà Bắc chu bài Phật, tư
tưởng mạt pháp trong Phật giáo Trung quốc
lúc đó rất là phổ biến, vấn đề tồn tại của
Phật giáo đang bị đe dọa thật sự. Lúc bấy
giờ lại có các nhà thuộc tông Tam luận
cho thuyết Vãng sinh Tịnh độ là kiến chấp
hữu tướng, các nhà chú thích luận Nhiếp
đại thừa thì cho niệm Phật là “biệt thời ý”
rồi phần nhiều bài bác pháp môn Tịnh độ,
bởi thế, trong sách này, ngài Đạo xước cũng
đã biện luận rất nhiều về ý kiến đó.
Sách này còn căn cứ vào thuyết năm
cái năm trăm năm nói trong kinh Đại tập
mà chủ trương Phật giáo Trung quốc lúc
bấy giờ đang ở vào năm trăm năm thứ tư,
chúng sinh cần phải nương tựa vào pháp
môn niệm Phật mới có thể được cứu vớt,
do đó mới cực lực đề xướng pháp môn niệm
Phật, tư tưởng này, sau được học trò của
ngài là sư Thiện đạo tập đại thành. Tư tưởng

này, sau khi được truyền vào Nhật bản, ở
thời đại Liêm thương, đã trở thành cốt tủy
trong Tịnh độ giáo của các sư Pháp nhiên
và Thân loan.
AN LÃO
1. Là liêu phòng của những vị tăng già
cả hoặc những vị “nhập thất” ở, trong phạm
vi Thiền viện. Những người ở liêu phòng,
nếu đã bảy tám mươi tuổi thì hoàn toàn
AN LẠC TẬP

A
131
được miễn trừ mọi công việc hàng ngày,
thức ăn uống được cung cấp đầy đủ.
2. Chỉ nơi ở của các vị tăng tuổi già mà
thân thể suy yếu.
3. Những người tuy đã già nhưng phát
tâm đạo tu hành trong nhà Tăng cũng gọi
là An lão. (xt. An Lạc Đường).
AN LẪM (507 - 583)
Vị tăng thời Nam triều, người Lợi thành
Giang âm (huyện Giang âm tỉnh Giang tô),
họ Tần. Lúc nhỏ thông minh ham học, hiếu
hạnh có tiếng. Hai mươi lăm tuổi xuất gia,
sau đến nước Ngụy theo học kinh luận với
Dung công ở chùa Quang dung, Tư châu,
đồng thời, theo Quang công nghe giảng
thuyết Thập địa tại chùa Thiếu lâm núi Tung
sơn, và thụ yếu chỉ Thiền pháp, hiểu rõ lí
huyền. Sư ở nước Ngụy mười hai năm, tuyên
giảng luật Tứ phần và các kinh luận Đại
thừa nhiều lần, người theo học càng ngày
càng nhiều. Niên hiệu Thái thanh năm đầu
(547) đời Lương, sư và môn nhân đến Dương
đô, Vũ đế tôn kính tiếp đón, mời ở chùa
Thiện an, tại đây sư tuyên giảng kinh Hoa
nghiêm, nêu cao tông chỉ. Nhà Lương mất,
nhà Trần lên, vào niên hiệu Vĩnh định năm
đầu (557), sư vâng mệnh vua vào nội điện
giảng giới luật, mở trường thuyết pháp tại
chùa Kì xà, diễn giảng không ngừng. Sau vâng
mệnh Văn đế, đến giảng kinh Đại tập ở điện
Chiêu đức. Vào thời Tuyên đế, sư cũng thuyết
pháp tạivườn Hoa lâm. Sư từng lập giáo tướng
sáu tông để phân định Thánh giáo một đời
của đức Phật. Niên hiệu Chí đức đời Trần, sư
thị tịch, thọ bảy mươi bảy tuổi. [X. Pháp hoa

kinh huyền nghĩa Q.10 phần trên; Thỉnh
quan âm kinh sớ; Tụccao tăng truyện Q.7].
AN LẬP
Tức là bày đặt các nghĩa sai biệt. Cũng
tức là dùng lời nói, danh tướng để phân
biệt các sự vật khác nhau. Trái lại thì là phi
an lập. Phi an lập là vượt lên trên sự sai
biệt tương đối, không dùng lời nói và danh
tướng để bày tỏ. Duy thức nhị thập luận
thuật kí quyển thượng có nêu lên bốn nghĩa
an lập, tức là:
1.An trí, là đối với sự lí đã tồn tại, thành
lập cái căn cứ tồn tại của sự lí ấy, cũng gọi
là kiến lập, thành lập.
2.Thi thiết, là dùng đạo lí rộng rãi đặt
bày cái lí thú của giáo pháp.
3.Khai diễn, đối với thuyết cũ đã nói
rồi, thì nói thêm cho rộng ra.
4.Khả kiến, là đối với cảnh giới thuộc
pháp tính đã dứt mọi đường nói năng tư lự,
thì đem giáo lí tương xứng và dùng lời nói
có thể thông suốt cảnh giới ấy để miêu tả.
Cũng sách đã dẫn, bảo luận sư Trần na gọi
chung “Năng lập”, “Năng phá” đều là an
lập; tức hay lập thuyết Đại thừa Duy thức
của tông mình, hay phá luận chấp trước
hữu cảnh của tông người, cho nên gọi là
An lập.
Lại theo luận Đại tì bà sa quyển 121, thì
an lập quả, nghĩa là dựa vào phong luân
mà an lập thủy luân, lại dựa vào thủy luân
mà an lập kim luân, rồi cứ như thế mà an
lập đại địa cho đến an lập tất cả hữu tình,
vô tình; cũng tức là cái kết quả được an lập
trên một cơ sở nào đó, gọi là An lập quả. Ở
đây, an lập là nghĩa an trí, kiến lập, tương
đương với nghĩa “thành lập” trong Duy thức
nhị thập luận thuật kí.

Ngoài ra, đối với bản chất của chân như
(lí chân đế), đặt bày những lời nói danh
tướng khác nhau để giải thích, gọi là An
lập đế; còn lìa tất cả lời nói, danh tướng, do
lập trường siêu việt tuyệt đối mà thể ngộ lí
chân như, thì gọi là Phi an lập đế. Luận
Thành duy thức quyển 9 nói, trong Tướng
kiến đạo, nếu quán Phi an lập đế, thì có ba
phẩm tâm, mà nếu duyên theo An lập đế,
AN LẬP

A
132
thì có mười sáu tâm. Lại Đại thừa pháp uyển
nghĩa lâm chương quyển 2 phần cuối, bảo
bốn loại Thế tục đế thuộc về An lập đế,
mà trong bốn loại Thắng nghĩa đế thì ba
loại trước cũng thuộc An lập đế, chỉ có loại
sau cùng là “Thắng nghĩa thắng nghĩa đế”
thuộc Phi an lập đế mà thôi. [X. kinh Vô
lượng thọ Q.thượng; luận Câu xá Q.11; luận
Thành duy thức Q.8; Thành duy thức luận
thuật kí Q.9 phần cuối; Thắng man bảo
quật Q.thượng phần cuối].
AN LẬP VÔ LƯỢNG THỪA
Thừa, hàm ý là pháp môn. Tức tùy theo
căn tính và dục vọng của chúng sinh, dùng
nhiều đạo phương tiện mà lập thành vô
lượng pháp môn. Trong Mật giáo, các vị
tôn thuộc Thai tạng mạn đồ la hiển bày vô
lượng thừa này, các vị tôn trong các thừa
tuy nhiều, nhưng đều từ vô tận trang
nghiêm tạng của Đại nhật Như lai mà ra,
vả lại, bất luận từ pháp môn nào mà vào,
cũng đều hội tụ về một. Đại nhật kinh sớ
quyển 1 (Đại 39, 585 thượng), nói: “Làm
thế nào mà sau khi được trí tuệ này rồi, có
thể vì vô lượng chúng sinh, tùy theo các
ngả, tùy theo mọi tính dục, dùng các đạo
phương tiện mà tuyên thuyết nhất thiết trí
trí một cách rộng rãi đều khắp? Đó là các
đạo an lập vô lượng thừa, thị hiện vô lượng
thân, cùng nói ngôn ngữ của chúng sinh,
trụ nơi uy nghi của chúng sinh”. [X. kinh
Đại nhật Q.1 phẩm Trụ tâm].
AN LÊNH THỦ NI
..............
Một ni sư vào thời đại Hậu Triệu. Năm

sinh năm mất không rõ. Người Đông hoàn
(Sơn đông), họ Từ. Lúc nhỏ thông minh
hiếu học, tính tình đạm bạc, sau là đệ tử
của ngài Phật đồ trừng. Y vào Ni sư Tịnh
kiểm ở chùa Trúc lâm thụ giới, sau trú trì
chùa Kiến bảo, được Hoàng đế Thạch hổ
nhà Hậu Triệu tôn sùng. [X. Tỉ khưu ni
truyện Q.1].
AN NHẪN
Chỉ sự yên tâm chịu đựng. Là một trong
sáu Ba la mật, một trong mười Ba la mật.
Tức là tâm có thể yên lặng không lay
chuyển, chịu đựng được những nỗi vinh
nhục não hại cả trong tâm ngoài thân, để
thành tựu đạo nghiệp. [X. Ma ha chỉ quán
Q.7 phần 4: Đại minh tam tạng pháp số
Q.37]. (xt. Thập Ba La Mật, Nhẫn).
AN NHIÊN
.....
Vị tăng thuộc tông Thiên thai Nhật bản.
Người Cận giang (huyện Tư hạ). Còn gọi là
Ngũ đại viện đại đức, Ngũ đại viện A xà lê,
Bí mật đại sư, A giác đại sư. Lúc nhỏ theo
ngài Viên nhân xuất gia, chăm học kinh
luận chương sớ. Mười chín tuổi, thụ Đại
giới Bồ tát. Sau khi Viên nhân tịch, sư thờ
ngài Biến chiêu làm thầy, thụ pháp Thai
tạng, đến đây, đã thâm nhập lí huyền diệu
của Thiên
thai hiển và
mật. Sư thiết
lập giáo
tướng năm
thời, năm
giáo, tuyên
dương giáo
chỉ Sơn gia,
đồng thời,

cũng xiển
minh nghĩa lí
sâu xa của Nhất đại Viên giáo, là người tập
đại thành Thai mật của Nhật bản. Cứ theo
A sa phọc sao quyển 195 chép, thì An nhiên
đã muốn đến Trung quốc cầu pháp, nhưng
chưa toại nguyện. Tuy vậy, trong tác phẩm
AN LẬP VÔ LƯỢNG THỪA
Ngài An Nhiên

A
133
Thai tạng giới đối thụ kí quyển 1, có ghi
việc An nhiên có đến Trung quốc. Sư đã
từng ở Ngũ đại viện trên núi Tỉ duệ làm
việc trước tác, bởi thế mới có các xưng hô
Ngũ đại viện đại đức v.v... Tác phẩm của sư
rất nhiều, gồm hơn trăm bộ, như Tất đàm
tạng 8 quyển, Bát gia kí lục 2 quyển, Đại
nhật kinh cúng dường trì tụng bất động 7
quyển v.v...
AN ỔN
.....
Còn gọi là An ẩn. Tức là ý yên vui, bình
an vô sự. Nếu đạt đến chỗ không bị bất cứ
phiền não nào quấy rối, thân yên tâm ổn,
cũng như cảnh Niết bàn vắng lặng vô vi,
năm ác trược không dính dấp, thì cũng gọi
là an ổn. Ngoài ra, thiện nghiệp cũng gọi là
an ổn nghiệp, và đạo lợi mình lợi người
cũng gọi là an ổn đạo. Hữu bộ tì nại da tạp
sự quyển 36 (Đại 24, 387 thượng), nói: “Nghĩ
như thế rồi liền vào thắng định; những nỗi
khổ phải chịu đều trừ diệt như đã nghĩ, an
ổn mà trú tâm”. [X. kinh Vô lượng thọ
Q.thượng; kinh Pháp hoa Q.1, Q.2; luận
Câu xá Q.15; Pháp hoa văn cú Q.14].
AN PHÁP HIỀN
........
Nhà dịch kinh ở đời Tào Ngụy. Người
nước An tức. Nghệ nghiệp tinh thâm, trí
tuệ cao minh, du lịch bốn nước, trong năm
Hoàng sơ (220 - 226) đời Văn đế nhà Ngụy,
ngài ở Lạc dương theo việc phiên dịch. Dịch
được kinh La ma già 3 quyển, kinh Đại ban
Niết bàn 2 quyển, gồm hai bộ năm quyển,
rất tiếc nay đều đã thất lạc. Năm sinh năm

mất không rõ. [X. Khai nguyên thích giáo
lục Q.1].
AN PHÁP KHÂM
Nhà dịch kinh đời Tây Tấn. Người nước
An tức. Năm sinh năm mất không rõ. Rộng
thông các kinh, những chỗ sâu kín đều suốt,
từ năm Thái khang thứ 2 (281) đời Vũ đế
đến năm Quang chiếu năm đầu (306) đời
Huệ đế, sư ở Lạc dương dịch được các kinh
sau đây: kinh Đạo thần túc vô cực biến hóa
4 quyển, A dục vương truyện 7 quyển, kinh
Văn thù sư lợi hiện bảo tạng 2 quyển, gồm
năm bộ mười sáu quyển. [X. Đại đường nội
điển lục Q.2; Khai nguyên thích giáo lục
Q.2].
AN TÂM
Tức do sự thể nghiệm được đạo lí và
hiểu rõ được giáo pháp, mà tâm an trú ở
một chỗ, đồng thời, đạt đến cảnh giới yên
định bất động. Cứ theo Tục cao tăng
truyện quyển 16 truyện Bồđềđạtma chép,
thì ngưng lặng nhìn vách, không mình
không người, phàm Thánh như một, đó
là an tâm. Đây có lẽ là nguồn gốc của
thuyết an tâm.
Tông Thiên thai cũng nói đến pháp
an tâm, theo Ma ha chỉ quán quyển 5
phần trên, thì khéo dùng Chỉ quán mà an
trú pháp tính, gọi là an tâm khéo léo, có
thể chia làm hai thứ là tự mình làm và
dạy người làm; lại tùy theo căn cơ chúng
sinh có lợi độn khác nhau, mà có thể mở
rộng làm sáu mươi bốn thứ an tâm. Theo
ngài Trạm nhiên trong Chỉ quán đại ý, thì
bất luận là người lợi hay độn, đều dùng
Chỉ quán mà an trú nơi lí thể của pháp
tính, gọi là Tổng minh an tâm; còn thuận
theo căn cơ lợi độn mà đặt ra sáu mươi

bốn phương pháp an tâm, gọi là Biệt minh
an tâm. Tóm lại, chấm dứt sự tán loạn
của tâm, quán chiếu tự tính thanh tịnh,
đưa tâm an trú nơi lí thể pháp tính, gọi là
an tâm.
Lại ngài Thiện đạo đời Đường cũng đưa
ra thuyết an tâm; theo ngài Thiện đạo trong
AN TÂM

A
134
Vãng sinh lễ tán, thì an tâm là điều kiện tất
yếu để vãng sinh Tịnh độ. An tâm ở đây
tức là chỉ ba tâm chí thành tâm, thâm tâm
và hồi hướng phát nguyện tâm nói trong
kinh Quán vô lượng thọ, nếu đủ ba tâm
này thì có thể vãng sinh Tịnh độ. [X. Bát
chu tán (Thiện đạo); Chỉ quán phụ hành
truyền hoằng quyết Q.5 phần 4; Vãng sinh
luận chú Q.hạ; Tông kính lục Q.44].
AN TÂM KHỞI HÀNH TÁC NGHIÊP
Nói tắt là Tâm hành nghiệp. Là tiếng
dùng trong môn Tịnh độ bao quát tâm,
hành và tu tướng. Có xuất xứ từ Vãng sinh
lễ tán (Đại 47, 438 hạ) của ngài Thiện đạo:
“Nay muốn khuyên người ta vãng sinh, thì
nên biết, nếu làm được an tâm, khởi hành,
tác nghiệp thì nhất định sẽ được vãng sinh
sang nước ấy (Cực lạc)”.
1.An tâm, chỉ chí thành tâm, thâm tâm,
hồi hướng phát nguyện tâm nói trong kinh
Quán vô lượng thọ, hoặc chỉ chí tâm, tín
nhạo, dục sinh, ba tâm nói trong kinh Vô
lượng thọ, hoặc chỉ nhất tâm trong kinh A
di đà.
2.Khởi hành, tức do đã an tâm mà phát
khởi tu hành ba nghiệp thân, khẩu, ý, như
tu năm niệm môn là lễ bái, tán thán, phát
nguyện, quán sát, hồi hướng, và tu năm
chính hành là tụng đọc, quán sát, lễ bái,
xưng danh và tán thán cúng dường.
3.Tác nghiệp, là nghĩa tạo tác, chỉ việc
xúc tiến tu hành các pháp môn ba tâm,
năm niệm, cũng tức là siêng năng chăm
chỉ làm bốn pháp tu, là cung kính tu, vô dư
tu, vô gián tu và trường thời tu. Bởi vì an

tâm là chính nhân của sự vãng sinh Tịnh
độ, nên đã do an tâm mà khởi hành rồi, lại
thêm trường thời vô gián (tức tu liên tục, tu
lâu dài, không ngừng nghỉ, không gián đoạn)
nữa, thì chắc chắn sẽ được vãng sinh thế
giới Cực lạc.
AN TÂM LẬP MÊNH
Còn gọi là An thân lập mệnh. Hàm ý
là an lập thân mệnh. Cũng tức là làm đạo
cho hết việc người, đồng thời, tùy thuận
mệnh trời mà an trú tâm mình, không bị
tất cả ngoại vật lay động. Còn “lập mệnh”
vốn là tiếng dùng của nhà Nho, như trong
sách Luận ngữ thiên Vi chính, nói: “Ba
mươi tuổi lập mệnh, bốn mươi tuổi hết ngờ,
năm mươi tuổi biết được mệnh trời”. Lại
sách Mạnh tử thiên Tận tâm cũng nói:
“Chết non, sống lâu chẳng khác, tu thân
để chờ, vì vậy lập mệnh”. Những câu nói
trên đây hàm cái ý tu thân dưỡng tính, cứ
theo lòng trời mà làm, không để cho ngoại
vật lay động, sai khiến. Sau được Phật giáo
chuyển dụng, hàm ý là tự mình yên tâm
(an trú bất động). Thiên mục minh bản
thiền sư tạp lục quyển trung (Vạn tục 122,
382 hạ), nói: “Khi bốn đại tan rã thì an
thân lập mệnh vào đâu?” [X. Kim cương
kinh khẩu quyết; Thiên mục minh bản thiền
sư tạp lục Q.thượng; Thiên mục trung
phong hòa thượng quảng lục Q.5 phần
trên].
AN THẾ CAO
........
Là vị tăng dịch kinh thời kì đầu của Phật
giáo Trung quốc. Người nước An tức, tên
là Thanh, tự là Thế cao, nhưng dùng An
thế cao làm tên gọi. Là con vua của một
Vương quốc xưa (An tức) thuộc địa phương

Ba tư (nay là Iran) ở tây bắc Ấn độ, lấy nơi
xuất thân làm họ. Gọi là An, vì thế mới có
các danh xưng An hầu, An thế cao. Lúc
nhỏ, ngài nổi tiếng có hiếu, thật thà hiền
lành, nghe nhiều học rộng. Sau khi cha
mất, ngài bỏ ngôi vua qui y cửa Phật, hiểu
rộng kinh tạng, đặc biệt tinh thông A tì
đàm học và Thiền. Năm Kiến hòa thứ 2
AN TÂM KHỞI HÀNH TÁC NGHIÊP

A
135
(148), đời Hoàn đế nhà Đông Hán, ngài đi
qua các nước Tây vực mà đến Lạc dương,
theo việc phiên dịch; đến năm Kiến minh
thứ 3 (170) đời Linh đế là hơn hai mươi
năm; trong thời gian đó, ngài lần lượt phiên
dịch các kinh: kinh An ban thủ ý, kinh
Ấm trì nhập, A tì đàm ngũ pháp, Tứ đế,
Thập nhị nhân duyên, Chuyển pháp luân,
Bát chính đạo, Thiền hành pháp tưởng,
kinh Tu hành đạo địa v.v... tất cả khoảng
ba mươi tư bộ, bốn mươi quyển (có thuyết
nói ba mươi lăm bộ, bốn mươi mốt quyển),
số kinh này được ghi trong Xuất tam tạng
kí tập quyển 2, tuy nhiên, còn có nhiều
thuyết khác. Các kinh do ngài dịch, nghĩa
lí rõ ràng, văn từ sáng sủa, đẹp nhưng không
cầu kì, chất phác mà không quê kịch, chủ
yếu truyền bá A tì đàm học và Thiền định
lí luận của Thuyết nhất thiết hữu bộ thuộc
Phật giáo Tiểu thừa. Sự truyền bá Phật học
tại Trung quốc ở thời kì đầu, chính đã do
An thế cao đặt nền tảng, vả lại ngài là người
đầu tiên đem Thiền quán vào Trung quốc.
[X. Bài tựa kinh An ban thủ ý; Xuất tam
tạng kí tập Q.2, Q.6, Q.13; Lương cao tăng
truyện Q.1; Lịch đại Tam bảo kỉ Q.4; Đại
đường nội điển lục Q.1; Khai nguyên thích
giáo lục Q.1].
AN THIỀN
.....
Hàm ý là an trú nơi tọa thiền. Đồng
nghĩa với “An tâm pháp môn”, “An lạc pháp
môn”. Nếu an trú nơi tọa thiền mà tâm được
bình tĩnh, thì gọi là An thiền tĩnh lự. Cảnh
đức truyền đăng lục quyển 28 Đại châu tuệ

hải chương (Đại 51, 441 trung), nói: “Nhổ
cái gốc sâu của sự sinh tử, được tam muội
hiện trước mắt; nếu không an thiền tĩnh lự
thì tới đâu cũng thấy mờ mịt”.
Tổ sư ngồi thiền tu hành mà thành cái
chứng tích thạch sàng (giường đá), được gọi
là An thiền thạch, Tọa thiền thạch, đây
bắt nguồn từ nguyên do đức Thế tôn ngày
xưa ngồi trên phiến đá dưới gốc cây bồ đề
mà thành đạo.
Ngoài ra, ngồi thiền không bị hoàn cảnh
chi phối, nhất tâm tự do vô ngại, không cứ
phải ở những nơi vắng vẻ giữa núi rừng,
bên dòng suối, thì gọi là An thiền bất tu
sơn thủy(an thiền không cần núi và sông).
Bích nham lục Tắc thứ 43 (Đại 48, 180
thượng), nói: “An thiền không cần phải gần
núi hoặc sông, hễ diệt được tâm đầu là lửa
tự mát mẻ”.
AN THIÊN NA
........
Phạm:Aĩjana. Còn gọi là An thiền na,
An xà na. Một thuyết cho là tên thuốc mắt,
màu đen. Thuyết khác lại cho là một loại
thực vật, lá nó có thể hòa với thuốc mắt
mà dùng. Cứ theo nói, dùng nó thoa lên
mí mắt, mắt sẽ trở nên đen, người khác
không có cách nào nhận ra được. Ngày nay,
người Ấn độ thường dùng thuốc ấy thoa
lên mí mắt của trẻ con, vì họ tin nó có hiệu
lực làm cho mắt khỏe, đồng thời, cho rằng
mắt đen sẽ khiến người ta yêu thích. Ngoài
ra, rừng An thiền ở vùng phụ cận thành
Sa chỉ đa thuộc trung Ấn độ, là nơi ngày
xưa đức Phật đã nói pháp, vì nơi này có
nhiều cây an thiền na (an thiện na) xanh
tốt mà được đặt tên như thế. [X. kinh Đại
ban Niết bàn (bản Bắc) Q.38; kinh Đại nhật

Q.3; Du già sư địa luận lược toản Q.15; Tuệ
uyển âm nghĩa Q.hạ].
AN TỌA
.....
Tức an vị tượng Phật. Bất luận tượng
mới hay tượng cũ, phàm khi rước tượng
lên tòa để thờ, phải thỉnh các sư làm lễ
tụng kinh để an vị, nghi thức ấy gọi là An
tọa Phật sự. Lại tượng Phật mới, chưa khai
quang điểm nhãn, thì nhân dịp làm lễ an
AN TỌA

A
136
vị có thể cử hành luôn, vì lễ an vị có đủ cả
hai ý nghĩa; tuy nhiên, nếu cử hành lễ khai
quang điểm nhãn cùng một lúc với lễ an
vị, thì phải thỉnh hai vị sư, mỗi vị làm một
việc riêng. [X. Thiền lâm tượng khí tiên
Thùy thuyết môn].
AN TRẠCH ĐÀ LA NI CHÚ KINH
Có một quyển. Mất tên người dịch, thu
vào Đại chính tạng tập 19. Nội dung kinh
này tường thuật khi đức Phật ở trong vườn
Cấp cô độc, rừng cây Kì đà, hai bồ tát Đại
quang và Vô lượng quang, vâng mệnh của
Tối thắng đăng vương Như lai, từ nước
Chúng hoa đến thế giới Sa bà, trao chú An
trạch đà la ni, bảo chú này có nhiều lợi ích.
Đức Phật bảo ngài A nan phải thụ trì cúng
dường kinh chú này. Lại bản dịch khác
cùng bản với kinh này, thì còn gồm các
kinh như: kinh Trì cú thần chú, kinh Đà
lân ni bát, kinh Đông phương tối thắng
đăng vương đà la ni, kinh Đông phương tối
thắng đăng vương Như lai, kinh Thánh tối
thượng đăng minh Như lai đà la ni v.v...
AN TRẠCH THẦN CHÚ KINH
..............
Có một quyển. Mất tên người dịch. Được
dịch vào khoảng những năm cuối đời Đông
hán. Còn gọi là An trạch chú, An trạch
pháp, thu vào Đại chính tạng tập 21. Kinh
này tường thuật khi đức Phật ở nước Xá vệ,
vườn Cấp cô độc, rừng cây Kì đà, có người
con của trưởng giả Li xa, đưa họ hàng gồm
năm mươi tám người đến chỗ đức Phật để
xin pháp làm yên nhà cửa, đức Phật bèn
suất các đệ tử đến nhà tuyên thuyết pháp

môn vi diệu, khiến con trưởng giả xa lìa sợ
hãi, thân tâm yên vui, đồng thời, triệu tập
các thần giữ nhà, dặn không được vọng
động, nếu không sẽ bị Đại lực quỉ thần gia
hại. Đức Phật lại dặn dò đại chúng, trong
năm trăm năm sau khi Ngài vào Niết bàn,
nếu gặp yêu quái quấy nhiễu, làm hại chúng
sinh, thì một lòng nghĩ đến Tam bảo, trai
giới trong sạch, thụ trì Tam qui, Ngũ giới,
Thập thiện, Bát quan trai giới, đồng thời,
sớm tối sáu thời lễ bái sám hối, siêng năng
tinh tiến tụng niệm kinh này.
Trong Xuất tam tạng kí tập quyển 4,
kinh này được để vào mục “Thất dịch tạp
kinh lục” (mục ghi các kinh mất tên người
dịch), trong Chúng kinh mục lục quyển 4,
ngài Pháp kinh bảo kinh này là kinh giả,
nhưng Khai nguyên thích giáo lục quyển
18 thì lại cho là kinh thật.
AN TRẤN PHÁP
Còn gọi là An trấn quốc gia bất động
pháp, Quốc trấn pháp, Trấn trạch pháp.
Là pháp tu trong Mật giáo. Pháp này là pháp
cầu bình an khi nhà mới được làm xong;
hoặc là pháp bí mật cầu cho quốc gia được
thanh bình vững chắc. Về phương pháp
tu, cứ theo Thánh vô động tôn an trấn quốc
gia pháp chép, thì trước hết, đặt một hình
tượng của Bất động minh vương bốn cánh
tay trên trấn đàn và quyến thuộc mười hai
Thiên, kế đó, quán chủng tử chữ Hồng,
hình Tam muội da Trấn luân (bánh xe ba
chạc), sau hết, tụng Trấn trạch chú. Ngoài
ra, còn phải vẽ Thập nhị thiên mạn đồ la
(chính giữa là Bất động minh vương), treo
trên đàn tràng, sau khi tán đàn, cuộn bức
tranh lại để vào ống tre bịt kín, rồi để lên
xà ngang chính giữa nhà. [X. A sa phọc sao

quyển 124 An trấn chính trấn tác pháp].
AN TUÊ (457 - 555)
.....
Phạm:Sthiramati. Dịch âm là Tất sỉ la
mạt để. Người nước La la (nước Phạt lạp tì)
thuộc nam Ấn độ. Một học giả lớn của Phật
giáo Đại thừa nam Ấn độ, khoảng một
AN TRẠCH ĐÀ LA NI CHÚ KINH

A
137
nghìn một trăm năm sau đức Phật nhập
diệt. Sư tinh thông Duy thức và Nhân minh
học, rất giỏi luận nghĩa, là một trong mười
luận sư lớn của Duy thức học. Sư sống đồng
thời với ngài Hộ pháp, nhưng có nhiều điểm
chủ trương khác với Hộ pháp. Về phương
diện tác dụng tâm thức, sư chỉ thừa nhận
Tự chứng phần là thực có, còn cho Kiến
phần, Tướng phần tình thì có mà lí thì
không, vì thế, người ta gọi sư là Nhất phần
gia; ngài Hộ pháp thì lập bốn phần là Kiến
phần, Tướng phần, Tự chứng phần và
Chứng tự chứng phần, cho nên, được người
ta gọi là Tứ phần gia. Đối với quan điểm dị
đồng về tác dụng tâm thức giữa An tuệ và
Hộ pháp, từ xưa, đã có bài kệ biểu thị như
sau: “Hai chướng tương ứng bảy chuyển
trước; Hai chấp tương ứng duy sáu, bảy; Năm
tám không chấp tông Hộ pháp. Sở tri pháp
chấp năm, sáu, tám; Ngã chấp tương ứng
duy sáu, bảy; Phiền não tương ứng bảy
chuyển trước; Năm, tám pháp chấp tông
An tuệ”. Giải rõ nghĩa như sau: Theo ngài
Hộ pháp, thì phiền não chướng và sở tri
chướng tương ứng với bảy chuyển thức trước
(tức mắt tai mũi lưỡi thân ý và mạt na), ngã
chấp và pháp chấp chỉ tương ứng với thức
thứ 6 và thức thứ 7, còn thức thứ 5 (thân
thức) và thức thứ 8 (A lại da thức) thì không
chấp; đó là quan điểm của Hộ pháp. Theo
ngài An tuệ, thì sở tri chướng và pháp chấp
tương ứng với các thức thứ 5, thứ 6 và thứ
8, ngã chấp chỉ tương ứng với thức thứ 6
và thức thứ 7, phiền não chướng tương ứng
với bảy chuyển thức trước, pháp chấp tương

ứng với thức thứ 5 và thứ 8; đó là quan
điểm của An tuệ.
Đồ biểu như sau:
Năm thức trước chấp ngã năm thức trước
Hộ Thức thứ sáu chấp pháp Thức thứ sáu An
Pháp Thức thứ bảy chướng sở tri Thức thứ bảy Tuệ
Thức thứ tám chướng phiền não Thức thứ tám
An tuệ tôn sùng giáo nghĩa của ngài Thế
thân, thừa kế học thuyết của ngài, từng viết
Thích luận giải thích Duy thức tam thập
tụng của Thế thân, tức là bộ “Duy thức
tam thập tụng thích luận”; bản tiếng Phạm
của sách này đến nay vẫn còn, được phát
hiện tại Ni bạc nhĩ (Népal), nó cũng được
dịch ra tiếng Pháp và tiếng Nhật. Những
tác phẩm khác của An tuệ, còn có luận Đại
thừa a tì đạt ma tạp tập 16 quyển, luận Đại
thừa quảng ngũ uẩn 1 quyển, Đại thừa trung
quán thích luận 9
quyển, Câu xá
thực nghĩa sớ 5
quyển v.v... Trong
đó, Câu xá thực
nghĩa sớ mới được
tìm thấy tại Đôn
hoàng thời gần
đây, thu vào Đại
chính tạng tập 29.
[X. Thành duy
thức luận thuật kí
Q.1 phần đầu; Giải
thâm mật kinh sớ Q.3; Thành duy thức
luận liễu nghĩa đăng Q.1 phần cuối; Thành
duy thức luận chưởng trung khu yếu Q.1
phần đầu; Nam hải kí qui nội pháp truyện
Q.4]. (xt. Tứ Phần).
AN TUÊ BỒ TÁT
An tuệ, Phạm: Sthirabodhi#. Trong

phẩm Cụ duyên, phẩm Bí mật mạn đồ la
Hư không tạng viện của kinh Đại nhật, đều
có ghi vị tôn này. Còn gọi là An trú tuệ bồ
tát. Trong mạn đồ la do A xá lê truyền, vị
tôn này được gọi là Pháp tuệ Bồ tát. Vị tôn
này an trú nơi tuệ quả đức, làm lợi ích
chúng sinh khiến không sợ hãi. Chủng tử
là (hùô), biểu thị nghĩa an trú. Cứ theo
kinh Đại nhật phẩm Bí mật mạn đồ la chép,
thì hình Tam muội da của vị này là hoa
Ngài An Tuệ
AN TUÊ BỒ TÁT

A
138
sen kim cương ở trong phong luân. Ấn khế
là ấn hoa sen xanh, tức các ngón tay giữa,
ngón vô danh và ngón út khóa vào nhau
làm thành nắm tay, hai ngón tay trỏ đứng
thẳng, đầu ngón không chạm nhau, và hai
ngón cái cũng để thẳng lên. Chân ngôn là:
Nam ma (namo, kính lễ), tam man đa
(samanta, khắp cả) bột đà nam
(budhànàô, chư Phật) nhương mỗ ôn bà
phọc (jĩànodbhava, trí sinh) sa ha (svàhà,
thành tựu). [X. kinh Đại nhật phẩm Chân
ngôn tạng, phẩm Mật ấn; Đại nhật kinh sớ
Q.16]
AN TỨC HƯƠNG
.........
Phạm:Guggula. Dịch âm là cầu cầu la,
quật cụ la, cầu la, cục quật la. Còn gọi là
Càn đà la thụ hương. Là một loại hương
liệu, tức là nhựa của cây an tức hương. Cây
này thuộc loại cây cao, lá rụng, phần nhiều
sinh sản ở Ấn độ, Tô môn đáp lạp (Sumatra),
Tiên la (Thái lan) và Ba tư; cây cao hơn
trượng, lá hình bầu dục, láng bóng, hoa
bên ngoài trắng, bên trong mầu hạt dẻ, da
cây mầu tro, nhựa có thể dùng làm thuốc
hoặc làm hương đốt. Nhưng, thông thường
người ta lấy cây an tức, nghiền thành bột,
trộn lẫn với keo,
rồi xe thành
hương nén mà
thắp. Hương liệu
này đầu tiên được
các lái buôn người
nước An tức du
nhập Trung quốc,

vì thế gọi là An
tức hương.
Ngoài ra, sách
Dậu dương tạp trở
quảng động thực
mộc thiên nói: “Cây an tức hương từ nước
Ba tư, người Ba tư gọi là cây trừ tà. Cao ba
trượng, vỏ màu vàng thẫm, lá có bốn góc,
mùa đông không rụng, tháng hai nở hoa,
hoa màu vàng, hơi biếc bên trong, không
có quả. Cứa da cây thì nhựa chảy ra như
mạch nha, g ọi là an tức hương. Tháng sáu
tháng bảy thì nhựa cứng lại, lấy để đốt,
thông được với thần minh, tiêu trừ điều
xấu ác”. [X. luận Du già sư địa Q.44; Du-già
lược toản Q.11; Huyền ứng âm nghĩa Q.4;
Phiên dịch danh nghĩa tập Q.3].
AN TỨC QUỐC
Một Vương quốc xưa, nằm ở địa phương
Ba tư (nay là Iran). Lịch sử Tây phương gọi
là Parthia. Đãn can (Damghan) ngày nay
tức là vương đô của An tức xưa. Do vua A
nhĩ tát khắc tư (Arsakes) xây dựng vào
khoảng năm 250 trước Tây lịch, vì thế
vương triều ấy được gọi là vương triều A
nhĩ tát khắc tư. “An tức” là dịch âm, trong
sách sử Trung quốc phần nhiều dùng tên
dịch này. Khi vương triều A nhĩ tát khắc-tư
cực thịnh, từ bờ sông Ấn Độ đến Mỹ tố bất
đạt mễ á (Mesopotamia) đều thuộc lãnh thổ
của vương triều này. Sau đánh nhau với đế
quốc cổ La mã, lại thêm nội loạn thành
suy yếu, cuối cùng, vào năm 226 Tây lịch,
bị vương triều Tát san của đế quốc Ba tư
tiêu diệt.
Nước An tức là con đường trọng yếu
trong việc giao thông mậu dịch giữa đông
và tây, trao đổi hàng tơ lụa với Trung quốc

rất mạnh. Cứ theo Sử kí đại uyển liệt truyện
thứ 63 chép, thì năm Nguyên thú thứ 4
(119 B-C) đời Vũ đế nhà Tây hán, Trương
kiển phụng mệnh đi sứ Tây vực, khi viên
Phó sứ vào nước An tức, được nhà vua đón
tiếp, trong sách còn kể đến phong thổ và
dân tình nước An tức. Lại Tiền hán thư tây
vực truyện thứ 78, Ngụy thư liệt truyện thứ
90 v.v... cũng đều có ghi chép về tình hình
nước này.
Cây an tức hương
AN TỨC HƯƠNG

A
139
Còn đứng về phương diện quan hệ giữa
nước An tức và Phật giáo mà nói, thì vào
thời Hoàn đế nhà Đông Hán, có ngài An
thế cao đến Lạc dương làm việc phiên dịch
kinh điển, cứ theo truyền thuyết thì ngài là
con vua nước An tức, sau xuất gia làm tăng.
Về sau, thời Linh đế có An huyền, thời
Tào Ngụy có Đàm vô đế, thời Tây Tấn có
An pháp khâm v.v... cũng nối nhau đến
Trung quốc phiên dịch kinh điển. Các kinh
do họ dịch phần nhiều là kinh điển Tiểu
thừa, dịch rộng cả ba tạng kinh, luật, luận,
xem thế đủ biết, khoảng thời đại Tam quốc
nhà Đông Hán, Phật giáo ở nước An tức
đã rất thịnh hành. [X. kinh Đại bảo tích
Q.10; kinh Bồ tát thiện giới Q.2; Xuất tam
tạng kí tập Q.14; Lương cao tăng truyện
Q.1; Khai nguyên thích giáo lục Q.1, Q.2;
Chu thư liệt truyện thứ 42; Bắc sử liệt truyện
thứ 85].
AN TƯỜNG
Tức là dáng yên ổn thoải mái. Cũng chỉ
trạng thái yên tĩnh. An, là ý thong thả; tường
là ý biết rõ. Kinh Pháp hoa quyển 1 phẩm
Phương tiện (Đại 9, 5 trung), nói: “Lúc bấy
giờ, đức Thế tôn từ tam muội An tường
đứng dậy”. Ngoài ra, khi nhờ an thiền nhập
định mà vào được cảnh giới tịch lặng, an
ổn, cũng gọi là An tường tam muội. [X. kinh
Vô lượng thọ Q.thượng].
AN TƯỢNG TAM MUỘI NGHI QUĨ KINH
Có một quyển. Do ngài Thí hộ dịch vào
năm Thái bình hưng quốc thứ 5 (980) đời
Tống. Cũng gọi là Nhất thiết Như lai an
tượng tam muội nghi quĩ kinh, thu vào Đại

chính tạng tập 21. Kinh này tường thuật
các việc đắp vẽ chạm trổ hình tượng Phật,
Bồ tát và trình bày các chi tiết rõ ràng về
phép khai nhãn, cúng dường v.v...
AN VỊ
Tức sau khi tang lễ kết thúc, thu nhặt
linh cốt để chôn cất, đồng thời, an trí linh
vị. Còn gọi là an cốt. Tụng kinh lúc làm
Phật sự an vị, gọi là An vị phúng kinh, thông
thường phần nhiều tụng chú Đại bi tâm đà
la ni để cúng dường. Lại tụng văn hồi hướng
khi làm lễ an vị, thì gọi là An vị phúng
kinh hồi hướng văn; nếu là hồi hướng các
bậc tôn túc thì đọc: “Nay con phúng tụng
Đại bi tâm đà la ni, được công đức gì, xin
hồi hướng đại Hòa thượng tên là... cầu xin
an vị đến nơi chân vị”. Nếu là hồi hướng
cho đàn việt tín đồ, thì đọc: “Nay đem công
đức phúng kinh hồi hướng mỗ giáp (tên
thiện nam tín nữ) cầu mong an vị đến nơi
báo địa trang nghiêm”. [X. Tào động tông
hành trì quĩ phạm Q.2 Tang nghi pháp].
AN XÀ NA LÂM
Phạm,Pàli: Aĩjana-vana. Còn gọi là
An thiện lâm, An thiền lâm. Là khu rừng
ở gần thành Sa chỉ đa (Pàli: Sàketa) tại
trung Ấn độ. Còn thành Sa-chỉ-đa thì nằm
giữa khoảng nước Kiều thiểm tì
(Pàli:Kosambì) và thành Xá vệ (Pàli:
Sàvatthì). Trong rừng An xà na có vườn
Lộc dã (Mfgadàva), nơi đức Phật thường
ở và nói pháp. (xt. Lộc Dã Uyển).
ÁN
Chữ (oô) Tất đàm, là lời cầu nguyện
đứng đầu các câu văn thần chú, hàm ý là
thần thánh. Trong kinh Veda, chữ Án vốn
nghĩa là bằng lòng, ưng ý, lại được dùng
trong thánh âm (Phạm: Praịava) phát ra

đầu tiên trong các câu chú và văn cầu
nguyện. Đến Áo nghĩa thư phụ thêm nghĩa
bí mật mà thành là đối tượng quán tưởng,
ÁN

A
140
lại tiến thêm bước nữa, Án trở thành Phạm,
thế giới, nương theo sự tu hành quán tưởng
chân thực này thì đạt được pháp Đệ nhất
nghĩa đế (Phạm).
Bí tạng kí phần cuối liệt kê năm nghĩa
của chữ Án là: Đính lễ, cúng dường, ba
thân, thức tỉnh và nhiếp phục; nhưng
thường thì chỉ dùng ba nghĩa trước.
Chữ Án này do ba chữ (a) (u)
(ma) hợp thành. A có các nghĩa: tâm bồ đề,
các pháp môn, không hai, các pháp quả,
tính, tự tại, cũng có nghĩa là pháp tâm. U
nghĩa là báo thân; Ma nghĩa là hóa thân.
Hợp ba chữ này lại thành chữ Án, bao hàm
vô lượng nghĩa, vì thế nó đứng đầu, như
Đại nhật chân ngôn: “Án ti la hồng khiếm
sa bà ha”, Lục tự minh chú của Lạt ma giáo
Tây tạng: “Án ma ni bát di hồng” v.v.. đều
dùng hình thức này. Nếu tu hành quán
tưởng chữ Án này, thì ba thân hiển hiện
gia trì ủng hộ hành giả, nhờ công đức ấy
mà hành giả đạt thành vô thượng chính
đẳng giác. Vì chữ Án do ba chữ (a, u, ma)
hợp thành, nên trong tư tưởng Ấn độ đời
xưa, chữ Án biểu thị ba tính nam, nữ, trung,
hoặc biểu thị ba thời quá khứ, hiện tại, vị
lai; lại phối với ba Phệ đà (Veda), hoặc phối
với ba trạng thái tỉnh, mộng, ngủ say; hoặc
phối với ba loại: lửa, gió, mặt trời; hoặc phối
với thức ăn, nước uống, mặt trăng; hoặc
phối với trời, hư không, đất. Về sau, trong
Ấn độ giáo, chữ Án lại được so sánh với ba
vị thần: Tì thấp nô (Phạm: Viwịu), Thấp
bà (Phạm:Ziva), Phạm (Phạm:Bràhman),
cũng tức là ba vị thần cùng một bản thề

(Phạm:Trimuti) trông coi việc hộ trì, phá
hoại và sáng tạo. [X. kinh Thủ hộ quốc giới
Q.9; Bí tạng kí sao Q.9].
ÁN A HỒNG
I. Án, A, Hồng. Tức là ba chữ (án:
oô), (a) (hồng:hùô) là ba chủng tử
trong Mật giáo được dùng để đặt ở ba chỗ
trên tượng Phật. Kinh An tượng tam muội
nghi quĩ thuyết minh về chạm khắc, nặn
đắp hoặc cúng dường tượng chư Phật Bồ
tát, nên lưu ý một điều: trong khi làm việc,
phải quán tưởng thân chân thực của Như
lai, các tướng đầy đủ, đặt chữ Án trên đỉnh
đầu, đặt chữ A ở miệng và đặt chữ Hồng
trước ngực.
II. Án, A, Hồng. Trong phép tu của
Mật giáo, hành giả dùng hơi thở bình
thường, lúc hít vào, dừng lại, thở ra thì niệm
ba chữ Án, A, Hồng. Ba chữ này là âm chữ
rất linh nghiệm, nếu niệm tụng liên tục theo
hơi thở, cho đến khi không niệm cũng tự
niệm, niệm hay chẳng niệm rõ ràng không
sai khác, không gián đoạn, tức là “Kim cương
niệm tụng”. Nương theo Kim cương tụng
niệm này, hành giả có thể hợp nhất với
bản tôn (vị tôn chính), khế nhập lí thể pháp
tính.
Lại nữa, ba chữ Án, A, Hồng thay cho
bản tôn, bản tôn lúc nào cũng ở trong hơi
thở của ta, ta ở trong pháp thân của bản
tôn mà vào chân lí Đệ nhất nghĩa đế.
ÁN ĐẠT LA PHÁI
Pàli: Andhakà. Danh xưng của Bộ phái
Phật giáo. Căn cứ địa của phái này là khu
vực Án đạt la (Phạm: Andhra, Pàli:
Andha) thuộc nam Ấn độ. Còn gọi là Án
đà la. Theo ngài Phật âm (Phạm:
Budhaghowa) trong Luận sự chú (Pàli:

Kathà-vatthuppakaraịa - aỉỉhakathà)
thì phái Án đạt la gồm có bốn bộ là Đông
sơn trụ bộ (Pàli: Pubbaseliyà), Tây sơn
trụ bộ (Pàli: Aparaseliya), Vương sơn trụ
bộ (Pàli: Ràjagiriyà) và Nghĩa thành bộ
(Pàli: Siddhathikà), đều là những bộ phái
xuất hiện ở đời sau. Thời ngài Phật âm trở
về trước, danh từ “Án đạt la” không được
sử dụng, tuy nhiên, trong các sách có liên
ÁN A HỒNG

A
141
quan đến bộ phái, đối với bốn bộ phái thuộc
Án đạt la, thì Đảo sử (Pàli: Dìpavaôsa V)
nói, trong hai trăm năm kể từ khi đức Phật
nhập diệt, sau khi giáo đoàn nguyên thủy
đã chia thành mười bảy bộ phái rồi, thì từ
trong sáu bộ sản sinh bốn bộ nữa là: Vương
sơn trụ bộ, Nghĩa thành bộ, Đông sơn trụ
bộ và Tây sơn trụ bộ (Nam truyền Đại thống
sử Mahàvaôsa V cũng nói thế). Ngài
Thanh biện (Phạm: Bhavya), trong thuyết
thứ hai của Dị bộ tông tinh thích (tiếng
Tây tạng: Sde-pa tha-dad-par byed-pa
dan rnam-par-bzad-pa), cũng từ trong
tám bộ của Đại chúng bộ nêu lên bốn bộ là
Đông sơn trụ bộ (Tạng:Zar-gyi ri-bo-pa),
Tây sơn trụ bộ (Tạng:Nub-gyi ri-bo-pa),
Vương sơn trụ bộ (Tạng: Rgyal-po ri-bopa),
và Nghĩa thành bộ (Tạng: Don-grubpa).
Cứ theo luận Dị bộ tông luân của Thế
hữu chép, thì sau Phật nhập diệt đúng hai
trăm năm, trong Đại chúng bộ có Đại thiên
ở núi Chế đa, tranh luận với chư tăng Đại
chúng bộ về năm việc (Ngũ sự), dẫn đến
xích mích mà chia thành Chế đa sơn bộ,
Tây sơn trụ bộ và Bắc sơn trụ bộ (tương
đương với Đông sơn trụ bộ trong Đảo sử).
Về vấn đề này, trong chú thích luận sự 2-1
đến 5, Phật âm bảo “Dư sở dụ” là chủ trương
của Đông sơn trụ bộ và Tây sơn trụ bộ, “vô
tri, do dự, tha linh nhập” là chủ trương của
Đông sơn trụ bộ, “Đạo nhân thanh cố khởi”
là chủ trương chung của Đông sơn trụ bộ,
đại khái vẫn hợp. Thế hữu chưa nói đến
Vương sơn trụ bộ và Nghĩa thành bộ, mà
hai bộ này chỉ thấy ghi trong Đảo sử, cứ đó

mà suy thì biết hai bộ này về sau mới từ
Tây sơn trụ bộ và Đông sơn trụ bộ phân
hóa ra, Đảo sử còn nói đến một bộ nữa là
Hậu vương sơn trụ bộ (Pàli: Apara -
ràjagirikà, Đại thống sử gọi là Kim cương
bộVàjiriyà) từ Vương sơn trụ bộ thuộc
sáu bộ Đại chúng phân hóa ra ở thời kì
phân phái sau. [X. Kết tập phân phái sử
khảo, Tiểu thừa Phật giáo tư tưởng luận;
Ấn độ Phật giáo cố hữu danh từ từ điển; N.
Dutt: Aspects of Mahàyàna Buddhism; J.
Thomas: The History of Buddhist Thought;
G.DMalalasekera: Dictionary ofPàli proper
Names].
ÁN ĐẠT LA VƯƠNG TRIỀU
Án đạt la, Phạm:Andhra. Còn gọi là
Án đà la vương triều. Là Vương triều thống
lãnh miền nam Ấn độ sau khi vua A dục
băng hà. Từ năm 232 sau Tây lịch, trải ba
mươi đời, gồm bốn trăm năm mươi năm.
Theo truyền thuyết, Vương triều này là
chủng tộc Nhã lợi an (Aryan) lai dân địa
phương. Trước ngày độc lập thống nhất,
có ba mươi đô thị, vô số làng mạc, mười
vạn bộ binh, hai nghìn kị binh, một vạn
thớt voi, vũ lực rất mạnh. Vì vua đời thứ
nhất là Thi ma ca (Phạm: Simuka), họ là
Sa đa bà ha (Phạm:Sàtavàhana), cũng tức
là tên gọi dòng Vương thất. Cuối thế kỉ thứ
nhất Tây lịch, Án đạt la bị hai bộ tộc thuộc
dòng Thích ca xâm lược, đến năm 106, vua
Kiều đạt di phổ đặc la tất đạt tạp nhĩ ni
(Phạm:Gautamìputra zàtakarịi) lên ngôi
mới chấn hưng thế nước. Về sau, vận nước
lại dần dần suy đồi, cho đến năm 225 Tây
lịch thì diệt vong. Năm 200 Tây lịch, Vương
triều Án đạt la bảo hộ việc xây dựng di tích
Phật giáo nổi tiếng là tháp A ma la bà đề

(Phạm:Amaràvatì) và đục mở các chùa
viện hang động ở A chiên đà (Phạm:
Ajantà) thời kì đầu, lại vào thời vua Da kì
na xá lợi (Phạm: G. Yajĩazri), đem dâng
cúng hang núi Hắc phong cho nhà Đại thừa
Phật giáo lừng danh là ngài Long thụ
(Phạm:Nàgàfjuna). Bởi thế, Vương triều
này, đối với Đại thừa Phật giáo, đã có những
cống hiến cực lớn. Cứ theo Đại đường tây
vực kí quyển 10 chép, thì đô thành nước
Án đạt la là Bình kì la, phong tục mạnh
ÁN ĐẠT LA VƯƠNG TRIỀU

A
142
mẽ dữ tợn, toàn quốc có hơn hai mươi ngôi
chùa, Tăng đồ hơn ba nghìn người. Về phía
nam không xa, có một ngôi tốt đổ ba (tháp)
do vua Vô ưu (A dục) xây, đánh dấu một
trong những nơi đức Phật đã đến nói pháp.
Chỗ cách đô thành về mạn tây nam hơn
hai mươi dặm, có một quả núi trơ trọi, trên
chóp núi có tháp đá là nơi thuở xưa ngài
Trần na làm luận Nhân minh. Tây vực kí
còn nói, về phía đông nam Án đạt la là nước
Đà na yết trách ca, mà cũng được gọi là nước
Đại án đạt la. [X. Nam hải kí qui nội pháp
truyện Q.4; Giải thuyết tây vực kí; Đông nam
Ấn độ chư quốc đích nghiên cứu.]
ÁN ĐẦU
Tức là cái bàn nhỏ. Trong phòng liêu
của chúng tăng tại các chùa viện thuộc
Thiền tông, có đặt bàn để tăng chúng ngồi
đọc kinh luận. Thiền tăng, khi “phóng
tham” (nghỉ ngơi sau khi tham thiền), đại
chúng trở về phòng liêu, ngồi vào bàn đối
diện nhau để uống trà. Trên mặt bàn, không
được bày tượng Phật hoặc Bồ tát để tránh
sự vô lễ. [X. Vĩnh bình nguyên thiền sư
thanh qui Q.thượng, Q.hạ].
ÁN HẮC ĐẬU
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Thiền lâm
dùng từ ngữ này để ngụ ý trách người chỉ
dựa vào văn chữ của kinh để lí giải ý nghĩa
trên bề mặt, mà bỏ qua ý nghĩa đích thực
chứa đựng bên trong.
Hắc đậu (đậu đen), chỉ cho văn chữ.
Án, cũng gọi ảm, yểm, yêm, nghĩa là dùng
tay bốc đậu đen ăn, hoặc ngậm trong miệng.
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 12 (Đại

51, 290 hạ), nói: “Nhân lúc giữa hạ, sư lên
núi Hoàng bá, thấy Hòa thượng đang xem
kinh. Sư bảo: Tôi sẽ nói người này vốn chỉ
là lão hòa thượng án hắc đậu”.
ÁN HÔ LÔ HÔ LÔ
Gọi đủ: Án hô lô hô lô chiến đà lợi ma
đăng kì sa bà ha. Bài chú ngắn trong chân
ngôn của đức Dược sư Như lai. Trong đó,
án (oô) nghĩa là đính lễ; hô lô hô lô (huru
huru) nghĩa là nhanh chóng; chiến đà lợi
(caịđari) nghĩa là tướng bạo ác; ma đăng
kì (mataígì) nghĩa là voi chúa; sa bà ha
(svàhà) nghĩa là thành tựu. Là chân ngôn
được tụng khi lễ Dược sư Như lai để cầu
phúc tiêu tai. [X. Dược sư Như lai quán hạnh
nghi quĩ pháp; Chư tôn chân ngôn cú nghĩa
sao Q.thượng].
ÁN MA NI BÁT DI HỒNG
Phạm: Oô mani padme hùô. Cũng
gọi Án ma ni bát một minh hồng, Án ma
ni bát đầu mê hồng. Có nghĩa là: “Qui y
châu ma ni trên hoa sen”. Tín đồ Phật giáo
Tây tạng khi cầu vị lai được sinh về thế giới
Cực lạc thì đọc sáu chữ thần chú này trước
bồ tát Liên hoa thủ (Phạm:Padma-pàịi).
Vì họ tin rằng vị Bồ tát này ở trên đài sen
bên thế giới Cực lạc (Tạng: bde-ba-can)
cứu độ người cầu nguyện, khiến họ ra khỏi
đường sống chết, nên bất luận tăng ni hay
Phật tử tại gia đều đọc thần chú này. Phong
tục này rất thịnh hành ở Tây tạng.
Cứ theo truyền thuyết Tây tạng từ xưa
đến giờ, thì vào khoảng thế kỉ thứ IV, có
vua Giáp đà đóa lật tư nhan tán (Tạng:
Tho-tho-ri-gĩan-btsan) từng được bốn
thứ quí báu từ trên trời ban xuống. Một
trong bốn thứ ấy là sáu chữ thần chú. Còn
Ma ni già bộ bà (Tạng: Maịi bka# #bum)

trong kinh Quan âm của Tây tạng thì dùng
thơ khen ngợi công đức sáu chữ thần chú
này, bảo đó là nguồn gốc của trí tuệ, giải
thoát, cứu tế và khoái lạc. Tức là, nếu người
nào đọc chữ Án (oô) trong sáu chữ một
ÁN ĐẦU

A
143
lần, thì nhờ công đức ấy, sau khi chết, có
thể dứt đường trôi lăn ở cõi trời. Đọc chữ
Ma (ma) có thể ra khỏi vòng luân hồi trong
đường A tu la nơi loài ác quỉ ở . Đọc chữ
Ni (ịi) thoát được tai ách thụ sinh trở lại
trong cõi người. Đọc chữ Bát (pad), khiến
người ta tránh được hoạn nạn luân hồi
trong đường súc sinh. Đọc chữ Di (me) có
thể thoát khỏi khổ não chìm đắm trong
loài quỉ đói. Đọc chữ Hồng (hùô), sau
khi chết, không phải chịu khổ đọa địa
ngục.
Lại nữa, vẽ chữ Án mầu trắng biểu thị
cõi trời, chữ Ma mầu xanh biểu thị đường
A tu la, chữ Ni mầu vàng biểu thị cõi người,
chữ Bát mầu xanh lá cây biểu thị đường
súc sinh, chữ Di mầu hồng biểu thị đường
quỉ đói, chữ Hồng mầu đen biểu thị địa ngục.
Không những miệng đọc thần chú này mới
được công đức, mà đeo bên mình, hoặc cầm
ở tay, hay cất trong nhà, cũng được nhân
giải thoát sống chết.
Người Tây tạng phần nhiều viết sáu chữ
thần chú này vào miếng vải dài cất trong
ống đựng kinh, gọi là pháp luân; thông
thường dùng tay tự xoay, hoặc nhờ sức quạt
gió hay xe nước làm cho nó quay, gọi là
chuyển pháp luân (quay bánh xe pháp), và
cho công đức chuyển pháp luân được thoát
khỏi khổ luân hồi sinh tử. Bánh xe pháp
lớn nhất viết được mười ức (1.000.000) thần
chú. Trong nước Tây tạng nguời ta thấy cờ
xí bay phất phới trước cửa mọi nhà, đó tức
là sáu chữ thần chú này, những tấm bia
dựng bên lề đường cũng như thế. Do đó,

người ta có thể thấy lòng tôn sùng và tin
tưởng của phật tử Tây tạng đối với sáu chữ
thần chú này như thế nào. [X. Kinh Đại
trang nghiêm bảo vương Q.4; E.
Schlagintweit: Buddhism in Tibet].
ÁN QUA NHỊ ĐẾ
..
Từ dùng của ngài Cát tạng, tông Tam
luận, để bình giải thuyết Nhị đế. Như nhận
trái dưa vào trong nước, nhấc tay ra thì dưa
nổi lên, dùng để thí dụ Thế đế, ấn xuống
thì quả dưa chìm, thí dụ Chân đế “thể giả
tức không”. Tục đế hiển lộ dễ thấy, Chân
đế thì không hiển bày, chẳng phải người
thường có thể biết được, vì thế dùng “án
qua” (ấn dưa) làm thí dụ. [X. Nhị đế nghĩa
Q.hạ]. (xt. Nhị Đế).
ÁN TỰ ẤN
Ấn này là phù hiệu của Mật giáo dùng
để biểu thị sự nói pháp thức tỉnh chúng
sinh. Cũng gọi Tịnh hạnh giả cát tường ấn,
Tịnh hạnh cát tường ấn, Cát tường ấn.
Hình tướng ấn là: ngửa bàn tay trái lên và
để hơi nghiêng, co ngón trỏ, các ngón còn
lại đều duỗi thẳng ra.
Cứ theo Đại nhật kinh sớ quyển 20
và Diễn áo sao quyển 14, thì khi hành
giả tịnh hạnh kết ấn này rồi, nếu muốn
nói, thì trước tiên phải xướng ra tiếng chữ
Án, vì thế gọi ấn này là Án tự ấn. Đại
nhật kinh sớ quyển 5 có chép: tay thứ
hai bên trái của thần Phạm thiên bốn mặt
bốn tay, kết ấn này. [X. Nhiếp đại nghi
quĩ Q.trung].
Án Ma Ni Bát Di Hồng
ÁN TỰ ẤN

A
144
ÁN TỰ QUÁN
Phép quán của Mật giáo dùng để quán
tưởng nghĩa chữ (oô, án). Theo kinh
Thủ hộ quốc giới quyển 9 thì chữ “Án” là
chỉ cho tất cả pháp môn, là chân thân của
đức Phật Tì lô giá na, mẹ của hết thảy đà la
ni v.v.., tất cả Như lai đều từ chữ Án này
sinh ra. Ba đời chư Phật đều nhờ nơi phép
quán này mà được Bồ đề. Đức Thích ca tu
khổ hạnh ròng rã sáu năm cũng không
thành Phật, đến khi được Hóa Phật ở giữa
hư không chỉ dạy, quán tưởng vầng trăng
trong sáng trên đầu mũi, tu quán chữ Án
trong vầng trăng, nhờ thế, lúc sao Mai mọc
mới thành Phật.
ÁN VỊ SÀNG TRƯỚNG
Nghĩa là, trong phòng liêu của chúng
tăng, giường của mỗi người đều có giăng
màn (mùng) để ngủ. Vị, còn gọi là Bị vị, tức
là trong phòng liêu của mỗi người đều có
chiếu ngồi. Sàng trướng, tức là màn muỗi
được chúng tăng dùng trong nhà Tăng.
Thiền uyển thanh qui quyển 3 Duy na (Vạn
tục 111, 446 hạ), nói: “Người quản lí nhà
Tăng, phải trông nom cửa ngõ, cửa sổ, sắp
đặt phòng xá, chuẩn bị chiếu, giường, màn
và các đồ lặt vặt thường dùng”.
ÁN VỊ TIẾP
Đối lại với “Thắng tiến tiếp”. Án, có
nghĩa là dừng lại, tức dừng lại ở giai vị cũ để
được Hậu giáo tiếp vào. Trong giáo nghĩa
Thiên thai, khi những người thuộc hai giáo
Thông, Biệt còn chờ được tiếp vào Hậu
giáo, thì vẫn chưa vào được giai vị chân
thực của Hậu giáo, mà còn dừng lại ở giai vị

Tiền giáo, như giai vị Thập hồi hướng của
Biệt giáo, giai vị Thập tín của Viên giáo. Vì
giai vị này mới chỉ biết được lí Trung đạo,
nhưng chưa diệt hết vô minh để có thể
tiến vào giai vị chứng chân. [X. Pháp hoa
huyền nghĩa thích tiêm Q.4; Thiên thai tứ
giáo nghi tập chú Q.hạ]. (xt. Bị Tiếp).
ANH ĐỒNG TÂM
Là tâm thứ tám trong tám loại tâm được
nói trong phẩm Trụ tâm kinh Đại nhật
quyển 1. Tám loại tâm, là tám giai vị của
thiện tâm tương tục chuyển chứng lần lượt
được thuần thục. Người chứng tâm này được
vào cõi Trời Tự tại có thể ban cho tất cả
thú vui rất mực, nếu chúng sinh kiền thành
cúng dường thì có thể thỏa mãn những điều
mong cầu; nếu nghe câu nói ấy mà qui y tin
chịu, thì ở trong dòng sinh tử trôi giạt, được
nơi nương tựa không sợ, đây là tâm tối
thượng của thế gian, gọi là anh đồng tâm
(tâm trẻ con) [X. Đại nhật kinh sớ Q.2]. (xt.
Bát Tâm).
ANH ĐỒNG VÔ ÚY TÂM
Tâm thứ ba trong mười trụ tâm. Tổ
Không hải của tông Chân ngôn Nhật bản,
dựa theo kinh Đại nhật, luận Bồ đề tâm
mà sáng lập thuyết mười trụ tâm, trong đó,
Anh đồng vô úy tâm là ngoại đạo phàm
phu, nhờ giữ giới tu thiện mà được trụ tâm
sinh Thiên. Tức chỉ tâm Thiên thừa. Vì
quả báo sinh lên các cõi Trời, tuy sáng rỡ
che cả mặt trăng mặt trời, phúc báo hơn cả
Luân vương, nhưng so với các bậc đại
Thánh, thì là yếu kém dại khờ cũng như
trẻ con, nên gọi là Anh đồng; xa lìa khổ
nạn trong ba đường, nên gọi là vô úy (không
sợ). Ngài Không hải, trong Bí tạng bảo thược
quyển thượng (Đại 77, 364 hạ), nói: “Anh

đồng vô úy tâm là tâm ngoại đạo chán cõi
người, phàm phu, thích cõi trời. (...) Thoát
được phần nhỏ của những nạn ách và trói
ÁN TỰ QUÁN

A
145
buộc, nên gọi vô úy, chưa được cái vui Niếtbàn,
nên gọi anh đồng”. [X. Đại nhật kinh
sớ Q.2; luận Thập trụ tâm Q.3]. (xt. Thập
Trụ Tâm).
ANH LẠC
Phạm:Muktàhàra, hàra hoặckeyùra.
Phiên âm là cát do la, chỉ do la. Là vật trang
điểm được tết bằng hoa hoặc châu ngọc.
Có thể đội trên đầu, đeo ở cổ, ở ngực hoặc
tay, chân v.v... Thông thường, tất cả Vương
công quí nhân tại Ấn độ đều đeo và đội cả.
Lại cứ theo các kinh điển chép, thì ở Tịnh
độ hay Bắc câu lư châu, đều thấy trên cây
có các vòng anh lạc rủ xuống. Kinh Pháp
hoa phẩm Phổ môn (Đại 9, 57 trung), nói:
“Cởi chuỗi anh lạc châu báu đeo ở cổ, giá
trị trăm nghìn lạng vàng để cúng dường”.
[X. kinh Vô lượng thọ Q.hạ; kinh Khởi thế
Q.1 phẩm Uất-đan-việt châu; Tuệ lâm âm
nghĩa Q.78].
ANH LẠC CHÚC
Chỉ loại cháo nấu với rau tập tàng tạp
nhạp. Vì rau tập tàng ngọn, cuống lằng
nhằng, giống như chuỗi anh lạc, nên gọi là
cháo anh lạc.
ANH LẠC YẾT MA
Yết ma, có nghĩa làm phép thụ giới. Chỉ
tác pháp thụ giới, được nói rõ ràng trong
phẩm Đại chúng thụ học của kinh Anh
lạc. Là tướng tông của Phạm võng giới tông,
được các nhà Nhất thừa của Thiên thai tuân
theo.
ANH NHI HÀNH
Là một trong năm hạnh tu của Bồ tát
được liệt kê trong kinh Niết bàn. Phần nhiều

do tông Thiên thai ứng dụng. Cứ theo Đại
thừa nghĩa chương quyển 12 chép, thì Anh
nhi hạnh có hai nghĩa lợi mình và lợi người.
Đứng về phương diện lợi mình mà giải
thích, thì Bồ tát làm việc mà không phân
biệt, cũng như con trẻ làm việc, cho nên
gọi là Anh nhi hạnh; còn đứng về phương
diện lợi người mà giải thích, thì đối với các
thừa người, trời, Thanh văn, Duyên giác,
Bồ tát thương xót họ cũng như thương con
trẻ, nên phát khởi tâm đại bi mà hóa độ họ,
cho nên gọi là Anh nhi hạnh.
Ngoài ra, kinh Niết bàn (bản Nam)
quyển 18, liệt kê “Anh nhi ngũ tướng” (năm
tướng của con trẻ):
1.Bất năng khởi(không dậy được), Như
lai rốt ráo không khởi các pháp tướng.
2.Bất năng trụ(không đứng được), Như
lai không chấp trước tất cả pháp.
3.Bất năng lai (không đến được), thân
Như lai không lay động.
4.Bất năng khứ(không đi được), Như
lai đã đến đại ban Niết bàn.
5.Bất năng ngữ(không nói được), Như
lai tuy vì hết thảy chúng sinh mà diễn nói
các pháp, nhưng thực ra thì không có gì để
nói cả. [X. Kinh Niết bàn (bản Bắc) Q.11,
Q.20; Pháp hoa huyền nghĩa Q.4 phần dưới;
Bảo kính tam muội]. (xt. Ngũ Hành).
ANH VŨ HIẾU DƯỠNG
...........
Chỉ đức Phật khi còn ở nhân địa .....
(giai vị tu nhân) là chim anh vũ có hiếu.
Cứ theo kinh Tạp bảo tạng quyển 1 chép,
thì ngày xưa, trong núi Tuyết có một con
chim anh vũ, cha mẹ nó bị mù, không đi
kiếm ăn được. Lúc bấy giờ, có một người
nông dân nhân từ, phát nguyện đem thóc

lúc trồng được bố thí chúng sinh, chim
anh vũ hàng ngày cứ đến ruộng của người
nông dân ấy lấy thóc đem về nuôi cha
mẹ. Cha mẹ mù của chim anh vũ xưa tức
ANH VŨ HIẾU DƯỠNG

A
146
là tiền thân của vua Tịnh phạn và hoàng
hậu Magia, còn chim anh vũ tức là thân
đời trước của đức Phật. [X. Nghĩa sở lục
thiếp Q.23].
ANH VŨ KINH
........
Có một quyển. Còn gọi là Phật thuyết
Anh vũ kinh. Do ngài Cầu na bạt đà la đời
Lưu tống dịch, thu vào Đại chính tạng tập
1. Ngày xưa ở Ấn độ, trong thành Xá vệ có
người tên là Anh vũ ma lao đâu la tử, đức
Phật thường đến xin ăn nhà người ấy và vì
họ mà nói kinh này. Nội dung nói rõ về
nhân quả, như thân người có cao có thấp,
tốt xấu, trong đục, khỏe mạnh, ốm đau, đẹp
xấu, sang hèn, có tài năng không tài năng,
nghèo giàu, khôn dại v.v...
Kinh này có các bản Hán dịch khác nhau,
như:
1. Trung a hàm quyển 44 kinh Anh vũ.
2. Kinh Phân biệt thiện ác báo ứng, do
ngài Thiên tức tai dịch.
3. Kinh Đâu điều, mất tên người dịch.
4. Kinh Phật vị thủ ca trưởng giả thuyết
nghiệp báo sai biệt, do ngài Pháp trí dịch.
5. Kinh Tịnh ý ưu bà tắc sở vấn, do ngài
Thí hộ dịch. [X. Lịch đại Tam bảo kỉ Q.10;
Đại đường nội điển lục Q.4; Cổ kim dịch
kinh đồ kỉ Q.3; Khai nguyên thích giáo lục
Q.5; Trinh nguyên tân định thích giáo mục
lục Q.7].
ANH VŨ THIỀN
........
Từ dùng trong Thiền lâm. Cũng như
nói Khẩu đầu Thiền (Thiền cửa miệng).

Hình dung Thiền chỉ được nói bàn chứ
không được hành trì một cách thực tiễn.
Tức nói những người tự mình chẳng thân
chứng, mà chỉ cóp nhặt những câu nói
của người xưa, như chim anh vũ học nói
vậy.
ANH VŨ THỈNH PHẬT
Sự tích Anh vũ tử vương ở nước Ma
kiệt đề thỉnh Phật vào rừng ngồi yên nói
pháp, sau được sinh lên cõi trời. Cứ theo
kinh Soạn tập bách duyên quyển 6 Anh vũ
tử vương thỉnh Phật duyên chép, thì trong
các đàn chim ở nước Ma kiệt đề, có Anh
vũ tử vương, thỉnh Phật vào rừng ngồi yên
nói pháp, đồng thời, suốt đêm không ngủ,
cứ bay liệng vòng quanh đức Phật, khiến
cho sư tử, hổ lang và giặc cướp không não
hại đức Phật; ngày hôm sau, đức Phật đến
thành Vương xá, Anh vũ tử vương bay phía
trước dẫn đường, đồng thời, báo cho vua
Tần bà sa la thiết trai cúng dường và ra
ngoài thành đón rước. Nhờ công đức ấy,
Anh vũ tử vương bèn mệnh chung trong
đêm hôm đó và được sinh lên cõi trời Đao
lợi. [X. Nghĩa sở lục thiếp Q.23].
ANH VŨ THUYẾT PHÁP
...........
Nghĩa là chim anh vũ tuyên thuyết Phật
pháp để hóa đạo chúng sinh, như trong
kinh Chính pháp niệm chép việc chim anh
vũ ở cung trời Dạ ma nói pháp hóa đạo các
trời. Lại kinh A di đà (Đại 12, 347 thượng),
nói: “Tại nước Cực lạc, thường có các loài
chim màu sắc kì diệu, như chim hạc trắng,
chim sẻ, anh vũ, xá lợi, ca lăng tần già, chim
cộng mệnh, các loài chim ấy (...) diễn nói
các pháp năm căn, năm lực, bảy phần bồ
đề, tám phần Thánh đạo v.v...”. [X. Nghĩa

sở lục thiếp Q.23].
ẢNH
..
Có ba nghĩa:
1. Màu tối lờ mờ do che ánh sáng mặt
trời mà có, là một trong mười hai hiển sắc.
Luận Câu xá quyển 1 (Đại 29, 2 hạ), nói:
ANH VŨ KINH

A
147
“Che ánh mặt trời mà có, trong đó, các sắc
khác có thể được nhìn thấy, gọi là ảnh
(bóng)”.
2. Thí dụ các sự vật do nhân duyên sinh.
Nghĩa là bóng từ thực thể mà sinh nhưng
không có thực tính. Kinh Duy ma phẩm
Phương tiện (Đại 14, 539 trung), nói: “Thân
này như bóng, từ nghiệp duyên hiện”. Kinh
Vô lượng thọ quyển hạ (Đại 12, 273
thượng), nói: “Biết các pháp như điện, như
bóng, rốt ráo đạo Bồ tát”. Lại kinh Kim
cương bảo tất cả pháp hữu vi như chiêm
bao, như trò dối, như bọt nước, như bóng.
3. Thí dụ vật không lìa nhau. Các kinh
luận thường đem nghiệp nhân và quả báo
của khổ vui, thiện ác, nhân nào quả ấy,
không rời nhau, mà ví dụ như “bóng theo
hình”. Kinh Pháp cú quyển thượng (Đại 4,
562 thượng), nói: “Phúc lạc tự đến, như
bóng theo hình”. [X. kinh Bồ tát xử thai
Q.7].
ẢNH ĐƯỜNG
Chỉ tòa nhà, trong đó, đặt ảnh tượng
của các tổ sáng lập các tông phái hoặc của
các bậc cao tăng. Cũng gọi là Tổ đường, Tổ
điện, Đại sư đường, Khai sơn đường. Là nơi
ngày xưa người dân Trung quốc phụng thờ
di tượng của tiền nhân, sau Phật giáo mượn
hai chữ ấy để chỉ ngôi điện đường an trí di
tượng của các Tổ sư. Cứ theo Tống cao
tăng truyện quyển 25 chép, thì tại Trường
an có ảnh đường của đại sư Thiện đạo đời
Đường. Ở Nhật bản, thờ cúng tượng của
chư Phật, Bồ tát, chư thần, tổ sư, tiên đức,
gọi là ảnh cúng. Pháp hội của tông Chân

ngôn cũng gọi là ảnh cúng.
ẢNH HƯỚNG
.....
Chi sự ứng hiện của Phật, Bồ tát. Còn
gọi là Ảnh hưởng. Chư Phật Bồ tát, vì giúp
đỡ đức Phật giáo hóa mà thị hiện một cách
tự do tự tại, như bóng theo hình, như vang
đáp tiếng, để tùy cơ cứu độ chúng sinh. Ảnh,
hàm ý là từ nơi bản thể mà ứng hiện một
lúc nào đó. [X. Pháp hoa văn cú Q.2 hạ].
ẢNH HƯỚNG CHÚNG
........
Cũng gọi là Ảnh hưởng chúng. Là một
trong bốn chúng. Chư Phật Bồ tát, vì giúp
đỡ đức Như lai trong việc giáo hóa, ẩn quả
viên cực của các Ngài, mà chỉ thị hiện ở
trong chúng nghe pháp, tức điều được gọi
là Thích ca Pháp vương như hình, như tiếng,
chư Bồ tát như bóng, như vang; chẳng hạn
như các bồ tát Văn thù, Phổ hiền đều thuộc
loại này. Pháp hoa văn cú quyển 2 phần
dưới (Đại 34, 26 hạ), nói: “Chư Phật quá
khứ, Pháp thân Bồ tát, ẩn quả cao tột, giúp
đỡ Pháp vương, như các vì sao vây quanh
mặt trăng, tuy không làm gì, nhưng lợi ích
rất lớn, đây gọi là Ảnh hưởng chúng”. Pháp
hoa văn cú kí quyển 2 phần dưới (Đại 34,
190 trung), nói: “Thứ đến giải thích chúng
Ảnh hưởng, tức có nghĩa là hình và tiếng
của vị hóa chủ phải có bóng, vang giúp đỡ
thì mới phát khởi được việc cảm hóa, như
vang đáp tiếng, bóng theo hình.
ẢNH LƯỢC HỖ HIỂN
Nói tắt là Ảnh lược. Khi thuyết minh
hai sự kiện có liên quan với nhau, sự kiện
phía này lược bớt đi là do phía kia hiển bảy
ra, sự kiện phía kia lược bớt đi là do phía
này thuyết minh rõ, cứ như thế bổ sung

cho nhau mà thành phương thức thuyết
minh hoàn toàn, thế gọi là Ảnh lược hỗ
hiển. Chẳng hạn, trong kinh Duy ma phẩm
Đệ tử, có một câu: “Đoạn phiền não, nhập
Niết bàn”, sau “đoạn phiền não” là “đắc bồ
đề” được lược bớt đi (đoạn phiền não đắc
bồ đề), và trước “nhập Niết bàn” là “li sinh
ẢNH LƯỢC HỖ HIỂN

A
148
tử” được bỏ bớt đi (li sinh tử nhập Niết bàn).
Tức giữa bồ đề tương đối với phiền não,
giữa sinh tử tương đối với Niết bàn, dùng
phương thức Ảnh lược hỗ hiển để thuyết
minh. [X. luận Thành duy thức Q.6; luận
Câu xá quang kí Q.1; luận Thành duy thức
thuật kí Q.6 phần cuối].
ẢNH TƯỢNG
.....
1. Tương đối với “bản chất”. Thí dụ đặt
tên để hiển bày cái tướng phần biểu hiện ở
trong tâm (ảnh tượng của những sự vật bên
ngoài chiếu hiện trong tâm). Ghép liền với
tướng phần mà gọi là Ảnh tượng tướng
phần. (xt. Bản Chất).
2. Chỉ hình tượng của các Tổ sư được
chạm trổ, đắp nặn hoặc vẽ. Cũng gọi là
Ảnh, Chân ảnh, Tả ảnh. Cứ theo Cao tăng
Pháp hiển truyện chép, thì phía nam thành
Na kiệt, có núi Thạch thất rộng lớn, từ đó
lại đi về phía tây nam thì có ảnh của đức
Phật còn lại. Người Ấn độ phần nhiều đắp
vẽ tượng Phật và Bồ tát, chứ ít ai đắp vẽ
tượng người xuất gia. Nhưng, tại Trung quốc
và Nhật bản, phong tục đắp vẽ tượng các
Tổ sư tiên đức thì rất thịnh, nếu được tạc
hoặc vẽ lúc còn sống thì gọi là “thọ tượng”.
Ngoài ra, Thiền tông có cái gọi là “Đính
tướng”, tức là tượng bán thân.
ÁO
Chữ Tất đàm (au). Là một trong mười
hai nguyên âm của tự mẫu Tất đàm, một
trong năm mươi chữ cái. Kinh Phương
quảng đại trang nghiêm quyển 4 (Đại 3, 560
thượng), nói: “Khi xướng chữ áo, đều ra

tiếng hóa sinh”. Kinh Văn thù sư lợi vấn
phẩm Tự mẫu (Đại 14, 498 thượng), nói:
“Xướng chữ áo, ra các tiếng hóa sinh”. Vì
chữaupapàduka bắt đầu bằng chữ au, bèn
dùng nghĩa hóa sinh để giải thích nghĩa chữ
áo. Kinh Đại ban Niết bàn quyển 8 (Đại 12,
413 trung), nói: “Áo, có nghĩa là Đại thừa,
là nghĩa cứu kính trong mười bốn âm. Kinh
điển Đại thừa cũng lại như thế, trong các
kinh luận là rốt ráo nhất, bởi thế gọi là áo”.
Theo đó, chữ áo là chữ sau cùng trong mẫu
tự, là nghĩa rốt ráo, cho nên dùng nó để thí
dụ kinh điển Đại thừa là rốt ráo nhất. [X.
kinh Đại phương đẳng đại tập Q.10; kinh
Du già kim cương đính phẩm Tự mẫu; Tất
đàm tự kí]
ÁO ĐĂNG BÁCH CÁCH - OLDENBERG,
HERMANN (1854 - 1920)
..
Nhà học giả Ấn độ học và Phật giáo
học người Đức. Sinh tại Hán bảo (Hamburg),
từng theo học tại hai Đại học Kha
đinh căn (Gottingen) và Bách lâm (Berlin).
Năm 1889, ông vào Đại học Cơ nhĩ (Kiel).
Năm 1908 trở đi, giữ chức giáo thụ tại Đại
học Kha đinh căn, dạy tiếng Phạm, tiếng
Pàli và Phật học, là nhà tiên phong đương
thời nghiên cứu Lê câu-phệ đà (Phạm:
Rigveda), cùng với Đại vệ tư (Rhys Davids),
nhà chuyên nghiên cứu Thánh điển Pàli,
gọi chung là “song bích,. ” (hai viên
ngọc bích). Năm 1879, ông hiệu đính và
ấn hành tạng Luật. Năm 1883, ông lại hiệu
đính toàn bộ văn hiến của tạng Luật và
xuất bản. Về sau, lại hiệu đính và ấn hành
Trưởng lão kệ, Trưởng lão ni kệ (Pàli:
Thera, anhTheri-gàthà) và tư liệu trọng
yếu về lịch sử Phật giáo Tích lan là Đảo sử

(Pàli: Dìpavaôsa), có phụ thêm bản dịch
tiếng Anh. Ngoài ra, ông còn soạn Die
Lehre der Upanishaden und die Anfange
des Buddhismus (1915), là tác phẩm nổi
tiếng về tư tưởng sử, luận chứng nguồn gốc
tư tưởng Phật giáo từ trong Áo nghĩa thư.
Ngoài ra, họ Áo còn viết tác phẩm Buddha,
Sein Leben, Seine Lehre, Seine
Gemeinde (1881), trong đó, ông trình bày
ẢNH TƯỢNG

A
149
về sự sinh hoạt, về giáo lí và giáo đoàn của
đức Phật, rồi xác nhận Phật là nhân vật
lịch sử, thực sự tồn tại. [X. Âu mễ đích Phật
giáo; Journal of thePàliText Society, 1920].
ÁO ĐĂNG BẢO - OL’DENBURG SERGEI
FYODOROVICH (1863 - 1934)
Là nhà học giả Phật giáo người Nga. Ông
nghiên cứu kinh điển tiếng Phạm của Phật
giáo rất sớm, năm 1884, ông đã kiểm tra rồi
ấn hành Hiền kiếp thí dụ (Phạm:
Bhadrakalpàvadàna, Nhân duyên đàm
tập của Phật giáo) và nhờ đó mà người ta
biết tiếng ông. Từ năm 1897 trở đi, ông lo
việc xuất bản bộ văn khố Phật giáo
(Bibliotheca Buddhica), năm 1903, tự tay
chế tác rồi xuất bản tập Tam bách đồ tượng
(tức tập đồ tượng Lạt ma giáo do Chương
gia hô đồ khắc đồ biên tập) làm thành sách
thứ 5 của văn khố này. Từ năm 1907, ông
theo lệnh của viện Học sĩ Đế quốc, đến
khảo sát các nơi Khố xa thuộc tỉnh Tân
cương và động Thiên phật ở Đôn hoàng
thuộc tỉnh Cam túc của Trung quốc, năm
1914, ấn hành sách báo cáo của ông, nhan
đề Russkaja Turkestanskaja Ekspedicija
1909 - 1910 (Thám hiểm vùng đất Liên xô
và Thổ nhĩ kì năm 1909 - 1910). Các học
trò của ông là Hoắc nhĩ tư thản (StaèlHolstein),
Sử triệt ba tư thản (Stcherbatsky) cũng
đều nổi tiếng ở đời [X. Âu mễ đích Phật
giáo; Zeitschrift der deutschen
Morgenl@ndischenGesellschaft, 1934).
ÁO NGHĨA THƯ
Phạm: Upaniwad. Dịch âm là Ưu ba ni
sa độ. Là sách triết học của cổ Ấn độ. Sách

ghi giáo nghĩa bí truyền giữa thầy và trò,
cho nên gọi là Áo nghĩa thư. Sách viết bằng
chữ Phạm, ghi chép và tường thuật những
tư tưởng nguyên gốc của triết học Ấn độ.
Tôn giáo Ấn độ bắt đầu bằng những bài ca
tán tụng của Phệ đà, về sau sách bằng chữ
Phạm được viết ra, mục đích là thuyết minh
phép dùng các bài ca tán và các nghi thức
khác, trong đó, có một chương gọi là A lan
nhã ca (Phạm:Àraịyaka), để thuyết minh
chương này mà Áo nghĩa thư được biên
tập. Thuyết A lan nhã ca sâu kín nhỏ nhiệm,
lấy nghĩa do những người trốn đời ở trong
rừng rậm đọc tụng mà gọi là Sâm lâm thư
.(sách rừng rậm), đặc biệt trọng
phương diện hình thức và thần học, mà
Áo nghĩa thư thì trái lại, thuộc thuần chính
triết học. Áo nghĩa thư lấy việc giải thích rõ
ý nghĩa chung cực của Phệ đà làm mục đích,
kế tục tư tưởng triết học ở thời kì cuối Phệ
đà và phát huy ý kiến mới, về phương diện
này, nó còn được gọi là Phệ đàn đa (Phạm:
Vedànta). Nguyên ý có thể là bộ phận cuối
cùng của Phệ đà, sự phát triển sau này đặc
biệt được coi trọng, trở thành là nguồn gốc
của các phái triết học đời sau. Các bản
truyền đến nay có tới hơn hai trăm loại,
nhưng chủ yếu có mươi loại, gọi chung là
Cổ đại Áo nghĩa thư (Áo nghĩa thư đời xưa),
được hoàn thành khoảng từ tám trăm năm
đến sáu trăm năm trước Tây lịch. Từ đó
đến mấy thế kỉ sau, các tác phẩm vẫn tiếp
tục tăng thêm, gọi là Tân Áo nghĩa thư.
Xem thể văn,có thể chia làm ba loại: tản
văn xưa, tản văn và tản văn mới. Từ xưa
được coi là văn học Thiên khải
(Phạm:Zruti), là uyên nguyên của tư tưởng
chính thống Bà la môn Ấn độ, cũng là

sách căn cứ cốt cán của tư tưởng triết học,
tôn giáo đời sau. Các thiên trong sách
không phải do cùng một tác giả trình bày
một tư tưởng thống nhất, hoặc một hình
thức nhất định, mà trải qua bao tháng năm
lâu dài mới hoàn thành việc biên tập, bởi
thế, những tư tưởng mới cũ lẫn lộn, vả
lại, thiếu hẳn tính thống nhất và chủ thể
trung tâm. Những người thực sự biên soạn
ÁO NGHĨA THƯ

A
150
sách này, chắc chắn là những người Bà la
môn qua nhiều thế hệ. Ngoài ra, cũng có
thể nói, sự xuất hiện của Áo nghĩa thư
tượng trưng cho sự phản động lại chủ
nghĩa tế tự vạn năng của Phệ đà, đồng
thời, cũng tạo thành thời cơ thích hợp cho
Phật giáo hưng khởi.
Tư tưởng cốt tủy trong toàn bộ sách Áo
nghĩa thư cho rằng, bản thể của đại vũ trụ
“Phạm” và bản thể cá nhân “Ngã” là nhất
thể, là nguyên lí căn bản của vũ trụ vạn
hữu, đây tức là tư tưởng “Phạm Ngã đồng
nhất, ”, cũng là triết học Nhất
nguyên của quan niệm luận. Thuận theo
nguyên lí căn bản này, sự phát sinh của
muôn sự muôn vật tất phải có một trật tự
nhất định. Sự sống của con người là do
“nghiệp” mà đi lại trong đường luân hồi,
đem hành vi của con người, lấy yêu cầu
đạo đức quả báo thiện ác làm nền tảng, mà
triển khai tư tưởng luân hồi tái sinh. Nếu
bằng Thiền định và khổ hạnh mà nhận
thức được chân lí “Phạm Ngã đồng nhất”,
thì có thể giải thoát sự trói buộc của sinh tử
luân hồi mà đạt đến thế giới Phạm (Phạm:
Brahma-loka) đó là mục đích cao nhất
của con người.
Tư tưởng quan
niệm luận này
nhằm giải thích
tất cả hiện tượng
giới đều hư dối,
duy chỉ có Phạm
là thực tại độc
nhất, đồng thời,

lấy Phạm, Ngã
đại biểu hai
phương diện
Tâm, Vật mà
sinh thành muôn vật trong vũ trụ. Từ trong
tư tưởng này của triết học Ấn độ cổ đại,
dần dần đã sản sinh ra các hệ phái Hữu
thần luận. Qua thời kì sau của Áo nghĩa
thư, tư tưởng triết học ấy lại còn triển khai
phức tạp hơn nữa, do đó, các phái triết học
Ấn độ càng sản sinh thêm nhiều chi phái
nữa. Sách này có rất nhiều bản dịch, xưa
nhất là bản dịch tiếng Ba tư, về sau, lần
lượt có các bản dịch Lạp đinh (Latin), Đức,
Anh, Trung, Nhật v.v... [X. Deussen:
Allgemeine Gestchichte der Philosophie; H.
Oldenberg: Die Lehre der Upanishaden und
die Anf@nge des Buddhismus].
ÁO NHÃ TÂN ĐÔ CẤU TU - SRI AUROBINDO
GHOSE (1872 - 1950)
Còn dịch là Áo la tân đa cao sĩ. Nhà
triết học Ấn độ, nhà thơ, nhà cải cách Ấn
độ giáo. Ông sinh trong gia đình Bà la môn
ở Mạnh gia lạp (Bengal). Bảy tuổi sang Anh
du học, năm 1893 tất nghiệp tại Đại học
Kiến kiều (Cambridge) rồi trở về nước. Đầu
thế kỉ XX, ông tham gia cuộc vận động dân
tộc Ấn độ, giữ việc biên tập báo “Kính lễ
Tổ quốc”, là một lãnh tụ trong phái cấp
tiến thuộc đảng Quốc đại. Năm 1910, ông
mở thư viện Áo nhã tân đô, sau lập phái
hệ triết học Chỉnh thể bất nhị luận (Pùrịa
advaita), cho rằng vũ trụ là do hiện tượng
giới (thế giới hiện thực) và siêu việt giới (thế
giới bản thể) tổ chức thành, hiện tượng giới
bao gồm sự tồn tại của vật chất, sinh mệnh
và tâm; còn siêu việt giới là sự tồn tại của
tinh thần siêu việt tâm. Thế giới siêu việt là

do thế giới hiện tượng diễn hóa ra, từ vật
chất tiến hóa đến sinh mệnh, lại tiến nữa
mà tiến hóa đến tâm, đến siêu tâm. Cả cuộc
đời ông dồn hết sức lực vào việc điều hòa
giữa khoa học và tôn giáo, giữa chủ nghĩa
duy vật và duy tâm, giữa văn hóa tư tưởng
đông và tây v.v..., cố sức đem cuộc vận động
chính trị ở Ấn độ xây dựng trên nền tảng
tôn giáo, lấy lí tưởng Ấn độ giáo làm lí tưởng
cho cuộc vận động giải phóng dân tộc. Trước
tác hơn trăm loại, trọng yếu thì có: Thần
Áo nghĩa thư viết
trên lá bối
ÁO NHÃ TÂN ĐÔ CẤU TU

A
151
thánh sinh hoạt (The Life Divine), Du già
chi tông hợp, Ấn độ văn hóa chi cơ sở, Tối
hậu chi thi thiên v.v...
ÁO NHĨ CAO ĐẶC - HENRY STELL OLCOTT
(1832 - 1907)
Ông sinh tại Tân trạch tây châu quất
thành (Orange, New Jersey), nước Mĩ, khi
còn theo học tại Đại học Kha luân tỉ á (Colombia)
đã tin theo Phật giáo. Năm 1875,
ông thành lập học hội Linh trí, khuyên
người cải tín theo Phật giáo. Sau khi xuất
ngũ, ông lại vào Đại học học luật, rồi cùng
với vợ là Ba lạp ngõa tư-cơ (H.P. Blavatsky),
quốc tịch Nga, sang Ấn độ tham học, sáng
lập Chi hội của học hội Linh trí tại Ấn độ,
đề xướng việc nghiên cứu các tôn giáo, so
sánh và lựa chọn những điều hay nhất để
tin theo. Năm 1880, cả hai vợ chồng đến
Tích lan, thấy sự suy đồi của Phật giáo Tích
lan và bị Cơ đốc giáo bách hại, ông mới
thành lập Phật giáo Linh trí học hội (Buddhist
Theosophical Society) để xúc tiến tinh
thần hòa bình hữu nghị giữa các tôn giáo
trên thế giới, bênh vực những tôn giáo bị
áp bách, rồi liên hợp các vị lãnh đạo bốn
chúng tại địa phương, khuyến hóa thành
lập được hơn bốn trăm trường học Phật
giáo. Như học viện A nan đà (Ananda College),
học viện Pháp vương (Dharmaraja
College), học viện Ma hi đà (Mahinda College)
v.v... đều được thành lập vào thời gian
này, đồng thời, dùng phương pháp giáo dục
cận đại để dạy Phật pháp và khoa học, lôi
cuốn nhiều học giả Tây phương đến Tích
lan, đặt kế hoạch phát triển nền giáo dục

quốc gia và giáo dục Phật giáo Tích lan.
Ngoài ra, ông còn khuyến hóa ấn hành tạp
chí “Phật giáo đồ” (The Buddhist) bằng tiếng
Anh. Lá cờ Phật giáo thế giới hiện nay cũng
chính do ông thiết kế. Ông so sánh Phật
pháp với giáo nghĩa của các tôn giáo khác,
và nhận rằng Phật giáo có những đặc điểm
không trái với khoa học, đồng thời, cũng
có nhiều chỗ mà khoa học chưa bì kịp.
ÁO TÌ CA
Phạm: Aupayika. Có các nghĩa: cho
phép, bằng lòng, nên, phải, tốt. Tức là tiếng
dùng để xin thầy cho phép khi tác pháp
thụ giới hoặc trình bày một việc gì (bạch
sự). Căn bản Thuyết nhất thiết hữu bộ bách
nhất yết ma quyển 1 (Đại 24, 456 thượng),
nói: “Trước tiên dạy người cầu xuất gia lễ
kính xong rồi, quì chăp tay trước mặt thầy,
nói như sau: ‘A già lợi da thương chứng
cho, con tên là..., bắt đầu từ hôm nay cho
đến trọn đời, xin qui y đức Phật lưỡng túc
tôn, xin qui y Pháp li dục tôn, xin qui y
Tăng chúng trung tôn’. Nói như thế ba lần,
thầy bảo: ‘Áo tì ca’. Trò nói: ‘Sa độ’”. Như
vậy, tiếng Áo tì ca và Sa độ (Phạm:Sàdhu,
lành thay!), là những tiếng “được”, “vâng”
bắt buộc phải dùng trong tác pháp trì giới,
nếu không sẽ mắc tội vượt pháp. [X. Hữu
bộ tì nại da Q.31; Tuệ lâm âm nghĩa Q.61].
ÁO VIÊN
Tiếng dùng trong kiến trúc Phật giáo
Nhật bản. Tại Nhật bản, các nơi đền Thần,
chùa Phật, ngoài những điện chính, nhà
chính ra, còn có nhà thờ vị Tổ khai sơn
(người sáng lập chùa, đền) gọi là Áo viện,
phần nhiều được dựng ở những nơi sâu
kín và hang núi.
ÁP DU LUÂN TỘI

...
Tội dùng bánh xe ép dầu. Người buôn
bán dầu dùng bánh xe ép hạt vừng (mè) để
lấy dầu, giết hại các vi sinh vật ở vừng, tội
rất nặng. Theo kinh Thập luân quyển 4,
người làm nghề ép dầu, hàng ngày ép dầu,
ÁP DU LUÂN TỘI

A
152
giết vô số vi sinh vật ở trong những hạt
vừng, nếu cứ tiếp tục năm này qua năm
khác, thì tội cũng không thể tính được, hệt
như những hạt vừng không thể đếm được.
Trong kinh so sánh tội của người làm nghề
ép dầu với tội của những người bán dâm,
bán rượu, đồ tể v.v... để cho biết nặng nhẹ.
ÁP LƯƠNG VI TIÊN
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Cũng gọi
Yếm lương vi tiện. Nghĩa là cưỡng bức người
dân lương thiện trở thành dân ti tiện, hoặc
mua hay cướp con cái của dân bình thường
làm tôi tớ. Thiền lâm dùng từ ngữ này
chuyển ý để chỉ việc cưỡng ép người tốt
lành trở thành người xấu xa, cũng ví như
ông thầy đã chẳng làm cho chân tính vốn
có của người học phát sinh tác dụng, mà lại
khiến cho họ tu hành hạnh tạp nhạp của
phàm phu.
Vô môn quan tắc 6 (Đại 48, 193 hạ), nói:
“Cù đàm mặt vàng, coi bên cạnh như không
có ai, cưỡng ép người lương thiện thành người
xấu xa (áp lương vi tiện); treo đầu dê, bán
thịt chó, hãy nói xem còn có bao nhiêu việc
lạ khác nữa.” [X. Động sơn lục].
ÁP SA DU
........
Ép cát lấy dầu. Nghĩa là dùng sức ép cát,
nhưng cát không thể ra dầu, ví cho việc
không bao giờ có. Kinh Niết bàn (bản Bắc)
quyển 25 (Đại 12, 515 trung), nói: “Tâm
cũng như thế, vốn không có tướng tham,
tuy tạo các duyên, nhưng tham không do
đâu phát sinh (...) Ví như ép cát không thể
được dầu. Tâm cũng như thế, dù có ép tâm,

cũng không thể được tham”.
ÁP TANG
Trong Thiền lâm, người đi ở cuối hàng
người dự lễ tống táng, để giữ cho đám tang
khỏi lộn xộn, mất trật tự, gọi là Áp tang.
Thông thường là Đô tự (Duy-na, người trông
nom tổng quát các việc trong chùa) đảm
nhiệm việc này. Sắc tu bách trượng thanh
qui quyển 3 Thiên hóa điều (Đại 48, 1128
hạ), nói: “Vị trưởng ban lễ tang điều khiển
mọi người, đi theo hàng tư, chia nhau tung
bông tuyết liễu hai bên, đi song song và
bước thật đều, không được kề vai nói
chuyện, đều tỏ lòng thương cảm. Áp tang,
tang tư (người lo việc tang), duy na, tri khách
(người coi việc tiếp khách) và thị giả của
Thánh tăng thì phân phối vật bố thí cho
chư tăng sau khi đám tang hoàn tất.
ÁP TỌA VĂN
Vào thời đại Đường, Tống, phương thức
thông tục được dùng khi nói pháp cho mọi
người, trước khi tuyên giảng kinh Phật, thì
đọc vài câu văn vần bảy chữ, gọi là Áp tọa
văn. Hai chữ “áp tọa” có ý là trấn áp bốn
tòa, cho nên văn áp tọa có cái công dụng
đưa vào đề chính và thu nhiếp tâm thần.
Như đoạn cuối của văn áp tọa kinh Duy
ma (Đại 85, 1297 trung), nói: “Chẳng như
nghe kinh cầu giải thoát, học Phật tu hành
được hay chăng? người được cung kính và
chắp tay, danh mục kinh đề sẽ xướng ra”.
Câu cuối trong áp tọa văn nào cũng có ba
chữ “xướng tương lai” (sẽ xướng ra). Loại
áp tọa văn được thu vào Đại chính tạng tập
85, bao quát Duy ma kinh áp tọa văn, Ôn
thất kinh giảng xướng áp tọa văn v.v...
ÁT BỘ ĐÀM
Phạm: Arbuda, Pàli: Abbuda. Cũng

gọi A bộ đàm, A phù đà, Át phù đà. Hán
dịch: pháo, thũng vật.
I. Át bộ dàm. Là một trong năm giai
đoạn ở trong bào thai. Sau khi đầu thai,
ÁP LƯƠNG VI TIÊN

A
153
đến tuần lễ thứ hai, dáng thai nhi đông lại
như cái nốt phỏng trên da cho nên gọi là
pháo hoặc là thủy bào (bọt nước). [X. kinh
Tạp a hàm Q.49; kinh Tăng nhất a hàm
Q.30; kinh Đại ban niết bàn (bản Bắc) Q.38;
Hữu bộ tì nại da tạp sư Q.11; luận Câu xá
Q.9; Huyền ứng âm nghĩa Q.22; Phiên dịch
danh nghĩa tập Q.17; Tuệ lâm âm nghĩa
Q.14, Q.26].
II. Át bộ đàm. Là một trong tám địa
ngục lạnh. Vì chúng sinh rơi vào địa ngục
này thân hình phỏng phồng lên giống như
bọt nước, nên mới có tên là Át bộ đàm.
Nếu người bị đọa vào địa ngục lạnh này thì
thân hình co giúm lại, những mụt phổng
lên, gió độc thổi đến làm cho da nứt lông
rụng, gân thịt rã rời, xương vỡ tủy chảy ra.
Chịu nỗi khổ ấy xong, xương lại lành trở
lại và lại chịu khổ như trước, không một
chút ngừng nghỉ. Những chúng sinh gây
các tội như sau: Khinh rẻ chư Phật hoặc
những đệ tử Phật không giữ giới; hoặc làm
rồng dữ nổi giận căm phẫn, làm mưa đá to
lạnh buốt hại người, hoặc trộm cướp củi
lửa của người đang bị lạnh cóng v.v..sau
khi chết sẽ rơi vào địa ngục này để chịu
khổ báo. [X. kinh Đại lâu thán Q.2; kinh
Khởi thế nhân bản Q.4; luận Câu xá Q.11;
luận Đại trí độ Q.16; Phiên phạm ngữ Q.8;
Phiên dịch danh nghĩa tập Q.7; Vãng sinh
yếu tập Q.thượng]. (xt. Bát Hàn Địa Ngục).
ÁT GIÀ
Phạm:Argha, Pàli: Aggha. Cũng gọi A
già, Át ca, Át la già. Dịch ý: công đức, nước
công đức, nước. Còn gọi nước át già, nước

thơm át già, nước hoa thơm. Chỉ cho nước
công đức, nước thơm đặt cúng trước đức Phật,
hoặc cái bình đựng nước công đức. Đại nhật
kinh sớ quyển 10 nói rằng nước át già tức là
nước hoa thơm. Đại nhật kinh cúng dường
thứ đệ pháp sớ chép: dâng cúng nước thơm
át già sẽ chứng được bình đẳng tính trí, ở
vào ngôi vua Pháp của ba cõi.
Tiếng phạmargha là từ gốc tiếngarh
(có giá trị) mà ra, ý nói là vật có giá trị, về
sau chuyển sang ý là vật dâng cúng thần
linh hoặc người cao quí, rồi lại mở rộng ra
với ý là nước cúng dường. Lại theo Tuệ
lâm nghĩa quyển 10 thì át già là đồ đựng
nước thơm. Hi lân âm nghĩa quyển 5 thì
bảo át già là gọi chung những cái chén đựng
nước thơm. Chú thích trong Phật tổ thống
kỉ quyển 43 thì cho rằng phàm là đồ cúng
dường đều gọi là át già, hoặc còn chỉ đồ
đựng nước tắm. Những nghĩa ghi trên đây
cho Át già là đồ cúng dường đều là kết quả
của sự chuyển dịch sai lầm.
Ngoài ra, kinh Nhiếp chân thực quyển
hạ dịch chữargha là tròn đầy, không nhơ
đục, hoặc xa hơn nữa là đạo bồ đề.
Từ xưa, ở Ấn độ, khi có yến tiệc, trước
hết phải chuẩn bị nước cho khách rửa ráy.
Tập tục này đặc biệt được Mật giáo dùng
làm một trong sáu thứ cúng dường. Kinh
Đại nhật phẩm Cụ duyên nói, át già, hương
hoa, tràng hoa, hương đốt, thức ăn, đèn
sáng, là sáu thứ cúng dường. Kim cương
đính kinh nhất tự đính luân vương du già
nhất thiết thời xứ niệm tụng thành Phật
nghi quĩ đem phối sáu thứ cúng dường với
sáu đường: át già được phối với đường súc
sinh, hoặc đem át già phối với bố thí ba la
mật trong sáu ba la mật.

Theo phép tu của Mật giáo, át già cúng
dường phải được thực hiện hai lần:
1.Tiền cúng dường: trước khi tu quán
“Nhập ngã ngã nhập” (Người vào Ta Ta
vào Người) hoặc trước chính niệm tụng,
cúng dường át già ở bên phải hỏa xá (nhà
lửa: một thứ lò hương).
2.Hậu cúng dường: sau khi gia trì ở
nơi bản tôn hoặc tán niệm tụng, cúng dường
át già ở bên trái hỏa xá.
Lần cúng dường trước là lần cúng dường
ÁT GIÀ

A
154
nước cho bản tôn từ bản địa mới đến, cũng
như đem nước cho khách rửa chân mới từ
phương xa đến. Lần cúng dường sau cũng
giống như đưa nước cho khách súc miệng
sau bữa yến tiệc đã xong.
Về đồ vật át già có nhiều chủng loại,
như:
1.Thùng át già: đồ chứa hình cái thùng
từ đó múc lấy át già, về chất liệu và hình
dáng cũng như kích thước của thùng đều
không nhất định, thường thì nó được làm
bằng gỗ hoặc kim khí, đường kính khoảng
từ 15 đến 30 phân tây. Khi truyền phép
Quán đính, Kim cương giới và Thai tạng
giới mỗi giới dùng một thùng riêng.
2.Giếng át già: giếng chuyên chứa át
già dùng để cúng dường. Thùng át già đựng
át già múc từ giếng át già lên. Át già lúc nào
cũng phải được giữ cho trong sạch, không
được dùng nước tạp khác, cho nên các chùa
viện lớn phần nhiều đào giếng át già riêng.
3.Đồ đựng át già: chiếc bát nhỏ, một
trong sáu thứ đồ đựng. Vốn chỉ cái bát đựng
át già cúng dường Phật, sau được mở rộng
mà gọi chung các đồ đựng cúng dường.
Trong Mật giáo, khi tu pháp, chiếc bát này
được đặt ở giữa đàn, ở hai bên hỏa xá mỗi
bên để ba cái. Nguyên gốc
là một bộ bốn cái, nhưng
sau biến thành một bộ sáu
cái.
4.Gác át già: là giá để
thùng và các đồ đựng át
già khác, cũng dùng để để
hoa. Gác át già thường

được làm ở bên cạnh
giếng át già, nóc gác hơi
dốc để dễ thoát nước khi trời mưa.
5.Chén át già: đồ đựng nước cúng
dường Phật hình cái chén. Có thứ bằng
kim khí, có thứ bằng gốm. Nước lấy từ thùng
át già để cúng dường không được rót ngay
vào đồ đựng át già, mà phải rót vào chén át
già trước, sau đó mới lại ruôn sang đồ át già.
Để tiện cho việc thay đổi át già trong khi tu
pháp, được rót nước vào chén át già trước
và để ở gần chỗ hành giả ngồi. [X. kinh Đại
nhật Q.3 phẩm Thế gian thành tựu, Q.7
phẩm Chân ngôn sự nghiệp; kinh Tô tất
địa yết la Q.hạ phẩm Phụng thỉnh; Thành
tựu diệu pháp liên hoa kinh vương du già
quán trí nghi quĩ; Đại nhật kinh sớ Q.8;
Phật tổ thống kỉ Q.43; Phiên dịch danh
nghĩa tập Q.7; Hiển mật uy nghi tiện lãm
tục biên Q.hạ]. (xt. Át Già Khí).
ÁT GIÀ HOA
Chỉ cho hoa cúng Phật đựng trong át
già, thường dùng hoa tươi hoặc lá thơm tùy
theo mùa. Thành tựu diệu pháp liên hoa
kinh Vương du già quán trí nghi quĩ (Đại
19, 596 thượng), nói: “Tại hai bên ở bốn
cửa đàn đều đặt hai đồ đựng át già chứa đầy
nước thơm, bên trong thả hoa uất kim và
các thứ hoa khác nổi lên, rất thơm ngát và
tinh khiết”.
ÁT GIÀ KHÍ
Vốn chỉ cái đồ đựng át già, sau chuyển
sang chỉ chung các đồ dùng cúng Phật. Cũng
gọi Át ca khí. Phật tổ thống kỉ quyển 43
(Đại 49, 398 trung), nói: “A già (át già), đây
dịch là khí (đồ dùng); phàm đồ dùng cúng
dường đều gọi là a già”.
Đối với Mật giáo, át già là một trong

sáu thứ đồ dùng, tức đồ đựng át già là một
trong sáu thứ cúng dường. Đồ cúng dường
này do chén át già và đài át già hợp thành.
Chén át già giống hình cái bát, còn đài át
già là cái đế để đặt chén lên trên. Trong
chén chứa đầy át già, hoa tươi và cỏ thơm,
khiến cho nước trong chén rất thơm tho
tinh khiết.
Cứ theo kinh Tô tất địa yết la quyển hạ
Thùng Át Già
ÁT GIÀ HOA

A
155
phẩm Phụng thỉnh chép, đồ át già tùy theo
phép tu mà có chất liệu khác nhau: hoặc
làm bằng vàng, bạc, đồng, đá, gỗ v.v..hay
làm bằng lá sen. Ngày nay, Mật tông phần
nhiều dùng
đồng hoặc
vàng để chế
tạo. [X. kinh
Nhuy hi da
Q.trung phẩm
Ma ha mạn đồ
la; kinh Thập
nhất diện Quán tự tại bồ tát tâm mật ngôn
niệm tụng nghi quĩ; Thành tựu diệu pháp
liên hoa kinh vương du già quán trí nghi
quĩ].
ÁT GIÀ QUÁN ĐÍNH
Một trong những nghi thức tác pháp
của Mật giáo. Tức là lấy nước thơm át già
rưới lên đỉnh đầu của người tu hành đạo
Phật để chứng minh công đức của người
ấy. Đồng nghĩa với các nhóm từ “Cam lộ
quán đính”, “Hương thủy quán đính”. [X.
Kim cương đính nghĩa quyết Q.thượng].
ÁT GIÀ THỦY GIA TRÌ
Nước át già dùng để gia trì. Một trong
những phép tu của Mật giáo. Tức là phép
múc nước hoa trong giếng át già vào lúc giờ
Dần (ba giờ đến năm giờ sáng) của ngày Tam
ma da giới để làm nước át già. Cũng gọi là Át
già cấp tác pháp (phép múc nước át già). Sở
dĩ múc lấy nước lúc giờ Dần là vì vào giờ này
nước trong giếng chưa sinh vi trùng, nước
rất trong sạch. Khi truyền pháp Quán đính
phải dùng nước át già lấy vào giờ này.

ÁT NỄ LA THẦN
......
Át nễ la, Phạm:Anila. Một trong 12 vị
thần tướng Dược sư, một trong mười sáu vị
thiện thần thủ hộ Bát nhã. Cũng gọi An
nễ la thần, A nễ rô thần. Hán dịch: Chấp
phong thần (thần cầm gió), Truyền tống
thần (thần truyền đưa).
Cứ theo Dược sư lưu li quang vương
thất Phật bản nguyện công đức kinh niệm
tụng nghi quĩ cúng dường pháp (Đại 19, 47
trung), nói: “Đại tướng Dược xoa Át nễ la,
thân ngài mầu đỏ, tay cầm xoa báu, cầm
đầu bảy ức chúng Dược xoa, thề nguyền
giữ gìn giáo pháp của Như lai”.
Về hình tượng của vị thần này, sách
Tịnh lưu li Tịnh độ
phiêu nói: thân ngài
phát ra lửa đỏ, cỡi
trên mình rắn, tay
phải cầm búa Chiến
đồ, tay trái nắm lại,
ngón trỏ duổi thẳng.
Còn Tu Dược sư
nghi quĩ bố đàn
pháp thì nói: thân
ngài mầu đỏ, tay
cầm cây xoa ba chĩa.
[X. kinh Quán đính
Q.12; kinh Dược sư
lưu li Quang Như lai
bản nguyện công
đức; Phật tượng đồ vậng Q.4]. (xt. Dược Sư
Thập Nhị Thần Tướng).
ÁT THẤP PHƯỢC YẾT NOA SƠN
Át thấp phược yết noa, Phạm:
Azvakarịa, Pàli:Assakaịịa. Một trong
chín núi, một trong bảy núi vàng. Cũng gọi

A sa can na sơn, A ba ni sơn. Hán dịch:
Mã nhĩ sơn (núi tai ngựa), vì ngọn núi này
giống như tai ngựa nên đặt tên như thế.
Kinh Khởi thế quyển 10 gọi là Mã phiến
đầu sơn; kinh Trường a hàm quyển 18 thì
gọi là Mã thực sơn. Cũng có chỗ dịch là
Át Già Khí
Thần Át Nễ La
ÁT THẤP PHƯỢC YẾT NOA SƠN

A
156
Mã bán đầu sơn (núi nửa đầu ngựa). Núi
này bao quanh núi Tô đạt lê xá na, cao
2.500 do tuần. [X. Huyền ứng âm nghĩa
Q.24]. (xt. Thất Kim Sơn, Cửu Sơn Bát Hải).
ĂNG CO NGHÊ THUẬT
Ăng co, còn gọi là Ngô ca. Nằm ở miền
bắc nước Cao miên, cách thị trấn Tiên lạp
(Siemreap) năm cây số về mạn bắc, là đô
thành của Vương triều Ăng co từ năm 802
đến năm 1432 Tây lịch, xây cất đã trải mấy
trăm năm, gồm hơn sáu trăm tòa kiến trúc,
toàn bằng đá vĩ đại và những hình chạm
nổi trên đá rất là tinh xảo, đời sau đặc biệt
gọi là “nghệ thuật Ăng co”. Thế kỉ XV, người
Thái công hãm Ăng co, thả cửa cướp bóc
phá phách, Vương triều bèn dời đô về Bách
nang bôn (Phnom-penh) ở phía nam, Ăng
co bị bỏ hoang và những kiến trúc to lớn
tráng lệ dần dần đã bị rừng rậm nhiệt đới
xâm lấn. Đến thế kỉ XIX, nhờ bản dịch của
cuốn sách “Chân lạp phong thổ kí” được
công bố, và nhờ sự tìm tòi khảo sát của hai
nhà học giả người Pháp là Hanh lợi mạc
hợp (Henri Mouhot) và Bá hi hòa (Pelliot)
cổ tích Ăng co mới tái hiện ở đời.
Quần thể kiến trúc Ăng co gồm hơn
sáu trăm tòa, trừ bộ phận đã thành những
cái gò hoang phế ra, còn phần lớn đều được
bảo tồn hoàn hảo, tiêu biểu là các tòa La lô
áo tư (Roluos), cung điện Ba khẳng
(Bakheng), đền thần Ban đài tư lợi (Banteay
Seri), Phi mễ a nạp tạp (Phimeanakas, hàm
ý là cung điện trong hư không), đền Ba
phổ ngang (Baphuon), chùa Ăng co
(Angkor Wat hoặc Angkor-Vat), thành

Ăng co (Angkor Thom), chùa Ba nhung
(Bayon), chùa Tháp phổ long (Ta Prohm),
chùa Phổ lạp khảm (Prah Khan), chùa Na
già ban (Neak Pean, còn gọi là chùa Phan
Long), trong đó, thành Ăng co và chùa Ăng
co là những kiến trúc tráng lệ và tinh xảo
nhất, khiến người xem phải ngây ngất,
choáng ngợp.
Chùa Ăngco, còn gọi là TiểuĂngco,
thông thường người ta quen gọi là Hang
Ăngco (hang Ngô ca), là kiến trúc lớn
nhất trong quần thể Ăngco, nằm về mặt
nam thành Ăngco, được xây cất vào thời
vua Tôlợigiabạtma đệ nhị (Suryavarman
II, 1113 - 1150), bốn chung quanh có hào
nước bao bọc, dài năm cây số sáu. Toàn
bộ kiến trúc đều là những khối đá chồng
xếp lên nhau mà thành. Chính giữa là một
tòa đài cao ba tầng, diện tích nền đài rộng
hơn bốn vạn mét vuông, trên nhà có năm
tòa tháp nhọn nối liền thành một tổ, làm
thành bốn hình vuông, tòa cao nhất là
sáu mươi lăm mét, thềm đài ba tầng đều
xếp đá và có hành lang đi xung quanh,
trên vách hành lang đầy các bức chạm
nổi, mỗi lối hành lang dài hơn hai trăm
mét. Cửa tây là cửa chính, trước cửa có
cầu đá lớn, hai bên chạm rồng chín đầu
bằng đá làm lan can. Phía ngoài nền chùa
có hai lớp tường đá bao bọc, cửa lầu phối
trí tráng lệ. Qui mô toàn ngôi chùa cấu
tạo rất là to lớn, tỉ lệ cân xứng, tỉ mỉ trang
nghiêm, chùa tháp, nóc nhà, hành lang,
cửa sổ, tường vách, cột điện, thềm đá, bất
luận chỗ nào, đều được chạm trổ một cách
khéo léo, trang sức đẹp đẽ, Nóc Hành Lang của Chùa Ăng Co đã đạt
đến cực
ĂNG CO NGHÊ THUẬT

A
157
điểm của nghệ thuật kiến trúc. Chủ đề
chạm trổ thì có hai Sử thi lớn của Ấn độ
là Mahabàlađa và Lamadana, tranh vẽ
địa ngục biến tướng, tranh vẽ Tì thấpnô
và ác ma hoặc Thiên thần giao chiến, cùng
với các đề tài sinh hoạt của nhà vua và
nhân dân thời bấy giờ, nhân vật rất sinh
động, hình tượng cực chân thật, trên dưới
phối trí đẹp đẽ tuyệt vời. Chùa này nguyên
là điện thờ thần Tìthấpnô, sau trở thành
lăng tẩm của vua Tôlợidabạtma đệ nhị.
Năm 1970, Cộng sản Cao miên chiếm cứ,
chùa Ăngco bèn bị lửa chiến tranh phá
hoại.
Thành Ăng co, còn gọi là Đại Ăng co,
do vua Xà da bạt ma đời thứ 7 (Jayavarman
VII, 1181 - 1219) xây dựng để kỉ niệm chiến
thắng nước Chiêm thành, bốn chung
quanh dài đến mười hai cây số, tường vây
bằng đá đỏ, cao bảy mét, hào ngoài rộng
một trăm mét, trên hào có cây cầu đá to
lớn, hai bên đều chạm một con rắn chín
đầu cực lớn, mỗi con rắn có năm mươi tư
người bằng đá to khỏe nắm bắt kéo lại, trông
cực kì đẹp mắt. Có năm tòa cửa thành, cửa
cao hai mươi mét, ở trên cửa có ba tòa tháp
đều bằng đá, bốn mặt tháp đều chạm trổ
hình tượng bồ tát Quán thế âm với vẻ mặt
hiền từ. Hai bên cửa thành, đặt một tổ ba
con voi bằng đá to cao, chính giữa thành
tức là chùa Ba nhung được tạo thành bởi
năm mươi tòa tháp đá. (xt. Ngô Ca, Phù
Nam Quốc).
ÂM CHẤT LỤC
...

Có một quyển. Viên liễu phàm (thế kỉ
XVI) đời Minh soạn. Còn gọi là Liễu phàm
Tứ huấn. Là tác phẩm đại biểu nói về đạo
đức dân gian ở Trung quốc. Có lần, Viên
liễu phàm đến hỏi đạo nơi Thiền sư Vân
cốc, nhờ đó, liễu ngộ thuyết “lập mệnh”,
biết rõ chân lí của hành vi thiện ác và nhân
quả báo ứng mà soạn ra sách này, cho rằng
âm chất là sự chi phối của trời đối với loài
người, nhưng dựa vào hành vi thiện ác của
con người có thể quyết định được họa phúc.
Nội dung, trước hết, bàn về lí “khiêm hư
lợi trung”, kế đó, trình bày những trường
hợp “tích thiện dư khánh”, đồng thời, liệt
kê mười sáu đức mục lớn của việc làm điều
thiện. Ở cuối quyển chép “biết lỗi hay sửa
đổi, là điều thiện lớn”, và nêu lên ba cách
sửa đổi lỗi lầm. Tư tưởng trong sách này
chịu ảnh hưởng nhiều của thuyết “tăng thọ
ích toán” hình thành vào thời đại Nam Bắc
triều, và là tư tưởng Nho, Đạo, Phật ba giáo
nhất thể dung hợp. Quan niệm Phật giáo
về nhân quả báo ứng thấy rải rắc khắp cuốn
sách, đã thành chuẩn tắc của hành vi đạo
đức trong dân chúng.
ÂM DƯƠNG ĐẠO
........
Phương thuật Nhật bản. Cái học vấn
và phương thuật lấy thuyết âm dương ngũ
hành của Trung quốc làm nền tảng mà
nghiên cứu thiên văn, lịch số, bói toán, địa
lí v.v... mục đích là tránh họa cầu phúc, do
các tăng lữ Triều tiên truyền vào Nhật bản
ở đầu thế kỉ thứ X. Nơi làm việc, gọi là Âm
dương liêu, người làm phương thuật, gọi là
Âm dương sư, người thông suốt hết các
Tương Quán Thế Âm Bằng Đá ở Ăng Co
ÂM DƯƠNG ĐẠO

A
158
thuật, gọi là Âm dương gia. Còn có các
chuyên gia, như âm dương bác sĩ, lịch số
bác sĩ, thiên văn bác sĩ, lậu khắc (thời khắc
tính theo đồng hồ nước) bác sĩ v.v... Đạo
âm dương là tính xem sự vận hành tương
đương của mặt trời, mặt trăng, mười can,
mười hai chi, để suy xét lẽ tương sinh tương
khắc, mà biện rõ lành dữ họa phúc của tất
cả sự vật, vì thế, trên mọi mặt, năm tháng,
ngày giờ, phương hướng, một mình, một
việc đều đặt ra nhiều sự kiêng cữ rất là phức
tạp, cho đến các loại hành động trong nhân
gian, đều có định chế cả. Về mặt hành sự
của đạo âm dương, Phật giáo cũng thu dụng
một vài điểm nào đó.
ÂM HƯỞNG NHẪN
Phạm: Ghowànugama - dharma -
kwànti. Là một trong ba phép nhẫn. Còn
gọi là Tùy thuận âm hưởng nhẫn, Tùy thuận
âm thanh nhẫn. Có ba nghĩa:
1. Nghĩa là thuận theo tiếng nói pháp
của Phật Bồ tát mà biết được đạo lí các pháp,
an trú nơi pháp.
2. Nghĩa là những người vãng sinh sang
thế giới Cực lạc, nghe âm thanh của rừng
cây bảy báu mà tỏ ngộ cái lí không mà như
có, chẳng phải có mà có. Ngài Tuệ viễn,
trong Vô lượng thọ kinh nghĩa sớ quyển
hạ (Đại 37, 106 thượng), nói: “Tìm tiếng
hiểu tỏ, biết tiếng như vang, gọi là Âm hưởng
nhẫn”.
3. Nghĩa là nghe pháp chân thực mà
không kinh, không sợ, không hãi, tin hiểu
thụ trì, ưa thích thuận vào, tu tập an trú.
[X. kinh Hoa nghiêm (bản 60 quyển)

Q.28;kinh Vô lượng thọ Q.thượng; kinh
Nguyệt đăng tam muội Q.2; Vô lượng thọ
kinh liên nghĩa thuật văn tán Q.trung;
Vô lượng thọ kinh hội sớ Q.5; Vô lượng
thọ kinh kí Q.thượng]. (xt. Tam Pháp
Nhẫn).
ÂM NGHĨA
.....
Là sách giải thích về hình thái, cách phát
âm và ý nghĩa của văn tự. Tại Trung quốc,
từ rất sớm, đã có sách âm nghĩa phổ thông
về sách sử, sách kinh, chẳng hạn, trong kinh
Phật, có Thập tứ âm huấn tự của ngài Tuệ
duệ đời LưuTống, Nhất thiết kinh âm của
ngài Đạo tuệ đời BắcTề, nhưng hai sách
này đều đã mất. Đến đời Đường, có Nhất
thiết kinh âm nghĩa hai mươi lăm quyển của
ngài Huyền ứng, Hoa nghiêm kinh (bản dịch
mới) âm nghĩa hai quyển của ngài Tuệ uyển,
Nhất thiết kinh âm nghĩa trăm quyển của
ngài Tuệ lâm, Tục nhất thiết kinh âm nghĩa
mười quyển của ngài Hi lân v.v... Cách sắp
xếp ngữ vựng trong các bộ sách nêu trên
đều y theo thuận tự của nguyên bản. Cho
đến đời BắcTống, trong Thiệu hưng trùng
điêu đại tạng âm ba quyển của ngài Xử quan
thì sắp xếp theo bộ thủ chữ Hán, là một loại
sách âm nghĩa theo thể tài Tự điển. Loại
sách âm nghĩa do người Nhật bản soạn thuật,
thì đại khái lấy Vạn diệp giả danh và Hòa
huấn (thứ tự cách đọc tiếng Nhật) để biên
tập và sắp đặt mà thành, chẳng hạn như Đại
bátnhã kinh âm nghĩa (nay chỉ còn quyển
trung); chú thích Hán văn tường tế hơn thì
có Pháp hoa kinh thích văn3 quyển của Trọng
toán, và Tịnh độ tam bộ kinh âm nghĩa tập4
quyển của Tín thụy. Còn có hình thức sử
dụng Âm huấn (thứ tự cách đọc tiếng Nhật)

và Phiến giả danh, chẳng hạn như Pháp hoa
kinh âm nghĩa 2 quyển của Tâm không. [X.
Xuất tam tạng kí tập Q.15 Đạo an truyện;
Khai nguyên thích giáo lục Q.8; Tống cao
tăng truyện Q.25; Trung quốc Phật giáo sử
tịch (Trần Viên) Q.3, Q.4].
ÂM THANH PHẬT SỰ
Cái lọt vào nhĩ căn (lỗ tai), gọi là âm
ÂM HƯỞNG NHẪN

A
159
thanh. Sự nghiệp tế độ chúng sinh của đức
Phật, hoặc dùng ánh sáng, hoặc dùng thân
Phật, hoặc dùng lương thực, đồ mặc, đồ
nằm, ngồi v.v... gọi chung là Phật sự. Ở
trong thế giới Sa bà, không y vào các
phương pháp khác, mà chỉ dùng âm thanh
nói pháp, gọi là Âm thanh Phật sự. [X. kinh
Duy ma phẩm Hương tích Phật; Kim quang
minh huyền nghĩa Q.2].
ẤM TRÌ NHẬP KINH
...
Gồm hai quyển. An thế cao đời Đông
Hán dịch,thu vào Đại chính tạng tập 15.
Mục đích kinh này là nói rõ các pháp tướng
năm ấm (sắc, thụ, tưởng, hành, thức) và
mười hai nhập (nhãn nhĩ tị thiệt thân tâm,
sắc thanh hương vịxúc pháp... trong sáu
ngoài sáu), đồng thời, nói tỉ mỉ các pháp
trong kinh Tam thập thất phẩm (bốn ý
chỉ, bốn ý đoạn, bốn thần túc, năm căn,
năm lực, bảy giác ý, tám thứ đạo hạnh của
Hiền giả). Lại tiến bước nữa mà nói rõ cái
phương pháp do Đạo đế mà thông suốt
giải thoát.
Vào thời đại Tam quốc, tư tưởng giới
Phật giáo Trung quốc chia làm hai hệ thống
lớn. Một là hệ thống Thiền học Tiểu thừa
của An thế cao, hai là hệ thống Bát-nhã
học Đại thừa của Chi lâu ca sấm. Những
kinh điển trọng yếu của hệ thống An thế
cao tức là kinh Ấm trì nhập, kinh An ban
thủ ý. Cho nên, kinh Ấm trì nhập đứng
trên lập trường Phật giáo Tiểu thừa mà giải
thích, luận bàn các pháp số và đạo giải
thoát. Ngoài ra, “Ấm trì nhập kinh chú” là

một tư liệu trọng yếu của sự nghiên cứu về
tư tưởng Phật giáo và ngôn ngữ dịch kinh
Phật ở Trung quốc vào thế kỉ thứ III. Cứ
khảo chứng bản chú này, thì chắc nó đã
được viết từ trước đời Tây Tấn, và tác giả
phải là người thuộc hệ thống An thế cao,
An huyền, Khang tăng hội, Nghiêm phật
điều và Hàn lâm Nam dương, Bì nghiệp
Dĩnh châu, Trần tuệ Cối kê.
ẤM VỌNG NHẤT NIÊM
...........
Là cảnh thể của Quán môn thuộc tông
Thiên thai. Chỉ cái vọng tâm trong một sát
na mà người phàm phu khởi lên hàng ngày.
Còn gọi là Giới nhĩ vọng tâm. Ấm vọng, là
tiếng dịch mới của chữ uẩn, tức tâm này là
thức uẩn trong năm uẩn, là tâm mê vọng;
nhất niệm, là tâm của một sát na, cái tâm
niệm rất là vi tế. Chỉ tâm vô kí của thức
thứ sáu. Ý chỉ tông Thiên thai bảo trong
cái tâm một sát na hiện tiền, có đầy đủ ba
nghìn các pháp, hàm chứa lí mầu nhiệm
của ba đế viên dung, vì thế, nó được trở
thành cái cảnh (đối tượng) để quán xét. Các
pháp khác tuy không phải không có đủ lí
mầu nhiệm ấy, nhưng vì người sơ tâm khó
có thể trực tiếp lấy pháp thể viên dung vi
diệu làm cảnh sở quán, nên không lựa chọn
trong chúng sinh giới hoặc Phật giới, mà
lấy ngay cái tâm một niệm hiện tiền của
chính mình làm đối tượng để quán xét, vì
nó gần gũi và dễ tu hơn. [X. Ma ha chỉ
quán Q.5 phần trên; Tứ niệm xứ Q.4; Thập
bất nhị môn chỉ yếu sao Q.thượng].
ẨM QUANG
I. Ẩm quang. Phạm: Kàzyapa (phiên
âm là Ca diệp ba, nói tắt là Ca diệp), dịch ý
là Ẩm quang, Phật và các đệ tử của Phật

đều có vị lấy danh từ này làm tên gọi. (xt.
Ca Diếp).
II. Ẩm quang(1718 - 1804), là Tổ của
tông Chân ngôn chính pháp luật Nhật bản.
Người Đại phản (Osaka). Thường gọi là Từ
vân tôn giả, hiệu Cát thành sơn nhân, Bách
bất tri đồng tử. Sau khi xuất gia, sư đến học
tại Kinh đô Kyoto, Nại lương (Nara). Học
rất rộng, phàm Hiển, Mật, Tất đàm, Thiền,
ẨM QUANG

A
160
Luật, Thần đạo v.v... đều ra sức tu học. Lấy
Chính pháp của đức Phật khi còn tại thế
làm bản nguyện mà đề xướng Chính pháp
luật. Sau rời đến ở chùa Cao quí, núi Cát
thành (phủ Đại phản) tỉnh Hà nội, và lấy
ngôi chùa ấy làm núi chính của Chính pháp
luật. Trước tác gồm có: Phương phục đồ
nghi, Nam hải kí qui truyện dốc lãm sao,
Thập thiện
pháp ngữ, Từ
vân tôn giả
toàn tập, 19
quyển. Ngoài
ra, còn có
Phạm học tân
lương một
nghìn quyển,
là một bộ đại
trước tác có
liên quan đến
Tất đàm học.
Niên hiệu Văn
hóa năm đầu sư tịch, hưởng thọ tám mươi
bảy tuổi. Người đời cũng tôn sư làm vị tổ
khai sáng của Vân truyền Thần đạo. [X.
Từ vân tôn giả lược truyện; Tục Nhật bản
cao tăng truyện Q.1].
ẨM QUANG BỘ
Phạm: Kàzyapìya. Dịch âm là Ca diếp
di bộ, Ca diếp duy bộ. Còn gọi là Ẩm quang
đệ tử bộ, Thiện tuế bộ. Là một trong hai
mươi bộ Tiểu thừa, cũng là một trong năm
bộ luật. Khoảng ba trăm năm sau Phật nhập
diệt, từ trong Thuyết nhất thiết hữu bộ mà
phân hóa ra. Tổ của bộ phái này là ngài Ca

diếp ba, thuộc dòng Ẩm quang tiên nhân
đời thượng cổ, nên lấy Ẩm quang làm họ.
Cứ theo truyền thuyết, đời thượng cổ có
người tiên, thân hình có ánh sáng vàng,
hay uống hút các ánh sáng khác không cho
hiện lại, bởi thế gọi là Ẩm quang tiên nhân
(người tiên uống ánh sáng). Giáo nghĩa của
bộ phái này tương tự giáo nghĩa của Hữu
bộ và Pháp tạng bộ, chủ trương tất cả các
hành đều diệt trong khoảng sát na. Nghĩa
là phiền não chưa diệt, nghiệp quả chưa
chín, thì tức quá khứ có thực thể; nếu phiền
não đã diệt, hoặc nghiệp quả đã chín, thì
thực thể quá khứ tức không. Luật của bộ
phái này là kinh Giải thoát giới, nhưng
quảng luật của luật này chưa được truyền
đến Trung quốc [X. kinh Xá lợi-phất vấn;
Dị bộ tông luân luận thuật kí Q.thượng;
Xuất tam tạng kí tập Q.3]. (xt. Thượng Tọa
Bộ).
ẨM THỰC
......
Thức uống vật ăn. Hữu tình ở Dục giới
phải nhờ ăn uống để nuôi thân. Tức là
lấy ba pháp hương, vị, xúc làm thể, ăn
vào miệng, bụng mà có thể nuôi lớn các
căn. Phật địa kinh luận quyển 1 (Đại 26,
295 thượng), nói: “Hay nuôi giữ thân,
không khiến hoại dứt, tăng trưởng pháp
lành, nên gọi là ăn”. Các thức ăn uống thì
có năm loại đạm thực (ăn nhai) là: cơm,
đậu mạch, miến, thịt, bánh, và năm loại
tước thực (ăn nhấm) là củ, cây, lá, hoa và
quả. Phật chế giờ ngọ trong ngày là chính
giờ pháp thực. Luật Ma ha tăng kì bảo,
mặt trời xế qua giờ ngọ bằng một sợi tóc,
một chớp mắt, tức là phi thời. Lại cứ theo
luận Ma đắc lặc già chép, nếu giờ được

ăn, thì mỗi miếng đều phải tưởng niệm,
phàm khi ăn, hạn cứ ba thìa (muỗng) là
một miếng; thìa thứ nhất tưởng niệm
“nguyện dứt tất cả điều ác”, thìa thứ hai
tưởng niệm “nguyện tu tất cả điều thiện”,
thìa thứ ba “nguyện hồi hướng cho tất cả
chúng sinh những căn lành đã tu được và
tất cả đều thành Phật”. [X. kinh Phạm ma
nan quốc vương; Nam hải kí qui nội pháp
truyện Q.1].
Ẩm Quang
ẨM QUANG BỘ

A
161
ẨM TỬU GIỚI
Phạm: Madya-pàna-virati. Là một
trong năm giới, một trong bốn mươi tám
giới nhẹ trong kinh Phạm võng. Rượu là
gốc của sự mê loạn, gây nên tội ác, cho
nên, Đại thừa, Tiểu thừa, bảy chúng tăng,
tục đều bị cấm. Theo luật Tứ phần quyển
16 chép, khi đức Phật ở nước Chiđà, Sa
giàđà đến một gia đình ở Câudiệmdi ăn
uống, chủ nhà đem rượu đen dâng cúng,
ăn uống xong trở về, trên đường về, lảo
đảo nôn ọe. Đức Phật biết chuyện, bèn
chế giới cấm tỉ khưu uống rượu, nếu
không tuân thì phạm tội Badậtđề. Phật
lại nhân đó, nói uống rượu có mười lỗi,
tức sắc diện xấu xí, đi lảo đảo, mắt lờ đờ,
hay cáu giận, tốn tiền của, sinh bệnh tật,
thích cãi nhau, người chê cười, trí tuệ kém,
khi chết rơi vào ba ngả ác, gọi là Ẩm tửu
thập quá.
Trường a hàm quyển 11 kinh A nâu di,
cũng nêu lên sáu thứ lỗi của sự uống rượu,
tức mất của, sinh bệnh, tranh cãi, mang
tiếng xấu, hay tức giận, trí tuệ giảm dần.
Luận Đại trí độ quyển 13, còn nói chi tiết
hơn mà nêu lên những ba mươi lăm thứ
lỗi về uống rượu. Lại kinh Đại phương tiện
Phật báo ân quyển 6 bảo, uống rượu dễ
phạm các tội ác khác. Ngày xưa có một Ưu
bà tắc, vì uống rượu mà gian dâm với vợ
người ta, ăn cắp và giết gà người ta, rồi lại
chối (nói dối) là không làm. Vì uống rượu
làm loạn tính nên một lúc phạm cả năm
giới. Luận Câu xá quyển 14 (Đại 29, 77
trung), nói: “Những kẻ uống rượu, tâm

thường dông dỡ, không giữ được các luật
nghi khác, vì thế, để giữ các luật nghi khác
mà xa lìa sự uống rượu”. [X. Phạm võng bồ
tát giới bản sớ Q.3; Câu xá luận quang kí
Q.14; Đại thừa nghĩa chương Q.7; Đại minh
tam tạng pháp số Q.43].
ÂN
..
Hết thảy sự vật đều nhờ mối quan hệ
hỗ tương (nhân duyên) mà sống còn, ơn
tức là từ đó. Ơn trong Phật giáo có thể chia
làm hai phương diện tích cực và tiêu cực.
Ơn về mặt tích cực, tức là trong lòng luôn
nghĩ đến ơn, đây là yếu tố căn bản của sự
tu hành Phật đạo. Chẳng hạn như kinh
Đại thừa bản sinh tâm địa quán có nêu lên
bốn ơn, là ơn cha mẹ, ơn quốc vương, ơn
chúng sinh, ơn Tam bảo, đó là những ơn
mà người ta phải luôn luôn nhớ nghĩ tới;
trong đó, đặc biệt nói công đức hiếu dưỡng
cha mẹ ngang hàng với cúng dường Phật.
Ngoài ra, cái ân đức của Như lai đã đem sức
đại nguyện cứu độ chúng sinh cũng cần
phải ghi nhớ, cảm tạ. Còn ơn về mặt tiêu
cực, chẳng hạn thương yêu con cái, ân ái
giữa vợ chồng, thường làm trở ngại việc tu
hành Phật đạo, nên cần phải cắt đứt. Pháp
uyển châu lâm quyển 22 chép, tăng lữ khi
xuất gia được độ, có bài kệ (Đại 53, 448
trung) rằng: “Trôi lăn trong ba cõi, ân ái
không ra được; bỏ ân vào vô vi, là chân
thực báo ân”.
Trung quốc và Nhật bản đều coi trọng
tư tưởng ơn, nhưng Phật giáo Ấn độ thì lại
không nhấn mạnh lắm, như luận “Nhân
thi thiết” (Pàli: Puggala-paĩĩatti) bảo,
trong thế gian có hai hạng người được coi
trọng và khen ngợi, đó là người ban ơn và

người biết ơn, cảm ơn. “Người biết ơn” (tri
ân giả) là dịch thẳng từ nguyên ngữPàli
Katĩĩù,là người hay cảm biết ơn huệ của
người khác. Chữ ân trong chữ Hán, được
cấu thành bởi chữ (nhân) và chữ (tâm), ý
chữ ân và ý nguyên ngữ, có thể nói, không
hẹn mà gặp, cho nên, có thể bảo rằng bất
cứ việc gì, nguyên nhân nào, phàm đã cấu
thành cái trạng thái ngày nay, đều phải ghi
nhớ luôn ở trong lòng và suy nghĩ cho sâu.
ÂN

A
162
[X. kinh Tăng nhất a hàm Q.11]. (xt. Tứ
Ân).
ÂN ÁI
.....
Tình yêu gắn bó giữa cha con, anh em,
vợ chồng gọi là ân ái. Người đời chìm đắm
trong yêu đương, do đó bị ái ân trói buộc,
không gỡ ra được; bởi thế, có thể nói, thế
gian là cái ngục ái ân giam hãm con người.
Phật giáo chủ trương người đời nên bỏ ân
ái mà vào Phật đạo, vào Phật đạo mới có
thể báo ân chân chính. Vì thế, Pháp uyển
châu lâm quyển 22 (Đại 53, 448 trung), nói:
“Trôi lăn trong ba cõi, ân ái không thoát
được; bỏ ân vào vô vi, là báo ân chân thực”.
[X. Chư kinh yếu tập Q.4]. (xt. Ân).
ÂN ÁI HÀ
.........
Giữa cha con, vợ chồng, sợi dây ân ái
trói buộc rất chắc, rất sâu, cũng như sông
biển, khó vượt qua, khó lường tới. [X. Luận
Đại trí độ Q.1].
ÂN ÁI NGỤC
........
Thế giới Sa-bà cũng như ngục tù, ai ai
cũng bị ái ân gông cùm, không được tự tại
giải thoát. [X. kinh Trường a hàm Q.1]. (xt.
Ân Ái).
ÂN ÁI NÔ
........
Phàm kẻ đắm say ân ái, bị ân ái sai khiến
như đứa nô lệ, cũng vì thế mà phải vòng quanh
trong ba cõi, sống chết trôi giạt. [X. kinh
Trường ahàm Q.10; kinh Phổ hiền quán].
ÂN ĐIỀN

Là một trong ba thứ ruộng phúc, cũng
là một trong tám thứ ruộng phúc. Đối với
những người có ân đức với mình, như cha
mẹ, sư trưởng, hòa thượng, A xà lê, hay
biết ơn, cảm ơn, báo ơn, thì có thể sinh ra
phúc đức, cũng như ruộng nương có khả
năng bồi bổ nuôi lớn các loại mễ cốc, cho
nên gọi là ân điền.
ÂN ĐỘ
Tức hàm ý là xuất gia được độ. Ân,
nguyên là chi sự cảm biết chỗ tốt và thiện ý
mà người khác dành cho mình. Trong Hán
văn, chữ.. (ân) là do chữ ...(nhân) và
chữ .(tâm) hợp thành, đại khái bảo trong
tâm phải luôn luôn ghi nhớ tất cả nguyên
nhân đã hình thành cái trạng thái hôm nay.
Sự định nghĩa này rất phù hợp với tư tưởng
báo ân trong Phật giáo, như kinh Đại thừa
bản sinh tâm địa quán đã chỉ bày, người tu
hành Phật đạo phải thường xuyên nghĩ nhớ
bốn ơn, là ơn cha mẹ, ơn quốc vương, ơn
chúng sinh và ơn Tam bảo. Cho nên, lấy
một việc xuất gia mà nói, nếu biết rõ nhân
duyên ngày nay xuất gia được độ, tất phải
từ tất cả sự duyên hình thành, mà trong
đó, đặc biệt có sức đại nguyện của Phật, thì
cũng phải thầm cảm cái ơn được độ ấy, do
đó, ân độ cũng là cách nói khác của xuất
gia đắc độ vậy. [X. Đông lâm thiện pháp
đường kí (Trương vô tận)]. (xt. Ân).
ÂN ĐỨC
.....
Là một trong ba thứ đức tướng của Phật.
Như lai vận dụng Đại thừa nguyện lực mà
cứu độ chúng sinh, vì thế có ân đức lớn đối
với chúng sinh. [X. kinh Đại nhật Q.6; kinh
Đại thừa bản sinh tâm địa quán Q.8]. (xt.
Tam Đức).

ÂN HẢI Bể rộng bốn ơn. Bốn ơn là ơn cha mẹ, ÂN ÁI

A
163
ơn quốc vương, ơn chúng sinh, ơn Tam
bảo. [X. Tính linh tập Q.7]. (xt. Tứ Ân).
ÂN VIÊN ĐỨC
Là một trong ba thứ viên đức. Có nghĩa
công đức làm lợi người của Như lai tròn
đầy. Tức là, Như lai có đủ công đức khiến
chúng sinh vĩnh viễn thoát khỏi ba ngả ác,
hoặc ra khỏi sống chết trong nẻo thiện mà
đặt chúng sinh trong ngả thiện hoặc trong
ba Thừa. [X. luận Câu xá Q.27].
ẤN CHỈ
.....
1. Thiền lâm dùng mẩu giấy nhỏ in hiệu
chùa màu đỏ, gọi là Ấn chỉ. [X. Thiền lâm
tượng khí tiên loại 23 Bạ khoán môn].
2. Nói chung in và giấy.
3. Chi cho giấy đã in chữ. Tiếng dùng
làm thí dụ. Bởi vì một thiên văn chương có
chia ra thứ tự, trước sau, nhưng khi được in
lên giấy, thì đồng thời hiển hiện toàn nghĩa
của một văn, chứ không phân biệt thứ tự,
trước sau, đây gọi là ấn chỉ đồng thời. Hoa
nghiêm ngũ giáo chương quyển 1, dùng “ấn
chỉ đồng thời” này để thí dụ đức Phật nói
pháp, tuy có chia thứ tự, trước sau, nhưng
lí thì không trái nhau, đồng thời hiển hiện
toàn nghĩa chân lí, mà không phân biệt
thứ tự, trước sau.
ẤN CHÍNH (1617 - 1694)
......
Vị tăng tông Lâm tế đời Thanh. Người
Nhạc trì Tứ xuyên, họ Khương. Húy Đạo
chính, hiệu Liên nguyệt. Sư từng lấy dao tự
cắt tóc, đầu tiên, nghe giảng kinh Lăng
nghiêm, luận Duy thức, sau lập chí tu Thiền,

sư bèn lên núi Vạn phong tham vấn các
ngài Phá sơn Hải minh, Tượng nhai Tính
đĩnh. Sau ngồi thiền ở núi Dạ lang, nhà
Hoài bạch sáu năm. Năm Thuận trị 15
(1658), sư lên ở chùa Đông ấn, núi Cửu
thanh, phủ Tuân nghĩa (Quí châu); về sau,
lần lượt ở các chùa Giác lâm, Bảo luân, Độ
đạt, Bảo thọ (các chùa trên đây đều ở Tứ
xuyên), Long hưng, Cảnh đức (ở tỉnh Hồ
bắc) v.v... Năm Khang hi 33 sư tịch, thọ
bảy mươi tám tuổi. Có Liên nguyệt thiền sư
ngữ lục sáu quyển, Ngọc tuyền liên nguyệt
chính Thiền sư ngữ lục hai quyển lưu hành
ở đời. [X. Ngũ đăng toàn thư Q.70; Tân tục
cao tăng truyện tập 4, Q.56].
ẤN CHÚ
.....
Còn gọi là Ấn minh, Ấn ngôn, Khế
minh. Gọi chung ấn tướng và đà la ni. Tức
tay kết khế ấn của chư Phật Bồ tát, miệng
tụng chân ngôn đà la ni. Ấn, là thân mật
của chư tôn; Chú, tên gọi khác của đà la ni,
là ngữ mật của chư tôn, cả hai có quan hệ
mật thiết với nhau. Người tu hành nếu kết
ấn tụng chú thì có thể được công đức rộng
lớn. Lại trao ấn minh cho mà truyền quán
đính, thì gọi là Ấn minh quán đính, như
Quán đính ấn tín, Đại hắc quán đính ấn
tín, Thánh thiên quán đính ấn tín v.v... được
nói trong kinh Lí thú, đều thuộc Ấn minh
quán đính. [X. Vô lượng thọ Như lai quán
hành cúng dường nghi quĩ; kinh Đà la ni
tập Q.1]. (xt. Ấn Tướng, Đà La Ni).
ẤN ĐỊNH
.....
Hàm ý là ấn khả quyết định. Tức có
nghĩa là thầy đã thấy suốt tâm địa của học
trò, chứng minh và thừa nhận cái cảnh giới

giác ngộ viên mãn mà trò đã đạt được.
ẤN ĐỘ
Phạm: Indu. Nằm về phía nam Hi mã
lạp sơn, một đại bán đảo nhô ra về phía
nam từ giữa đại lục Á tế á. Còn gọi là Thân
ẤN ĐỘ

A
164
độc, Thiên trúc, Thiên đốc, Thân đốc, Càn
đốc, Hiền đậu, Hi độ, Ấn đệ á, Ấn đặc già
la, Mật thê đề xá, Bà la môn quốc, Mộc tư,
A li gia đề xá, Nhân đà la bà đà na.
Về tên gọi của Ấn độ, có nhiều thuyết
khác nhau. Đầu tiên, trong Sử kí đại uyển
liệt truyện thứ 63, người ta đã thấy tên
“Thân độc”. Về sau, Hậu hán thư tây vực
truyện thứ 78, nêu ra tên “Thiên trúc”.
Trong kinh Phật, từ đời Ngụy Tấn trở đi,
phần nhiều dùng tên gọi “Thiên trúc”. Đến
đời Đường trở về sau, thì lấy “Ấn độ” làm
tên chính. Ngoài ra, cứ theo Đại đường tây
vực kí quyển 2, Đại từ ân tự tam tạng pháp
sư truyện quyển 2, thì “Ấn độ” được dịch ý
là “Nguyệt”. Còn một thuyết khác cho rằng,
tên Ấn độ là từ chữ Phạm Tín độ hà
(Sindhu, sông Tín độ) mà ra, về sau, nhân
người Ba tư và người Hi lạp truyền sai đi
mà thành là Ấn độ.
Đất nước Ấn độ có thể chia làm ba khu
địa hình: bắc Ấn độ, cao nguyên Đức can
(Deccan) và nam Ấn độ. Vào thời Trung
cổ, Ấn độ được chia thành năm khu, là
Đông, Tây, Nam, Bắc và Trung gọi là năm
Thiên trúc, năm Ấn độ, nói tắt là năm
Thiên, năm Trúc, năm Ấn. Nội địa có ba
con sông lớn là sông Ấn độ (Indus), sông
Hằng (Ganges), sông Bá lạp mã phổ đặc
lạp (Brahmaputra), ngoài sa mạc Ấn độ ở
phía tây ra, đất đai trong toàn cõi có thể
được coi là phì nhiêu. Lưu vực sông Hằng
là nơi nóng nhất trên toàn cõi Ấn độ, về
mùa nóng, nhiệt độ thường lên tới 49oC.,
còn lưu vực sông Bá lạp mã phổ đặc lạp

thì là nơi có lượng mưa nhiều nhất thế
giới.
Nền văn minh Ấn độ đã phát sinh từ
lưu vực sông Ấn độ, vào khoảng 2500 năm
trước Tây lịch (có thuyết bảo 3.000 năm
đến 2.000 năm trước Tây lịch), gọi là Ấn
độ hà văn hóa, thời ấy đã phát triển hệ
thống đưa nước vào ruộng, hệ thống đường
sá, nhà tắm công cộng, lầu gác bằng gạch
và các thiết bị vệ sinh, là những yếu tố rất
giống với quan niệm thiết kế đô thị hiện
đại. Vào năm 1921 đến 1922 Tây lịch, các
nhà khảo cổ đã đào được, tại khu vực này,
hai tòa đô thị cổ là Mạc hãn tá đạt la
(Mohenjo daro) và Cáp lạp ba (Harappà)
tức là những di tích thuộc thời kì văn minh
này. Hơn 2.000 năm trước Tây lịch, dân
tộc Nhã lợi an (Aryan) đã vượt qua dãy núi
Khố thập sơn (Hindu Kush) mà đi vào địa
phương Ngũ hà (Phạm:Paĩjàb) ở thượng
du sông Ấn độ, trong đó, một phần dân
tộc ấy lại từ lưu vực sông Ấn độ lần tới lưu
vực sông Hằng, chinh phục thổ dân địa
phương, dần dần tổ chức thành xã hội, hình
thành nền văn hóa giai cấp phân biệt chủng
tộc. Về loại truyền thống Ấn độ xa xưa này,
trong kinh điển Phật ghi chép rất nhiều.
Ngoài ra, trong hai kiệt tác Sử thi lớn là Ma
ha bà la đa (Phạm: Mahàbhàrata) và La
ma da na (Phạm: Ràmàyaịa) của Ấn độ,
cũng nêu ra nhiều tên nước xa xưa của Ấn
độ. Đến thời đại đức Phật thì có mười sáu
nước lớn đồng thời tồn tại, như Trường a
hàm quyển 5 kinh Xà ni sa, Trung a hàm
quyển 55 kinh Trì trai, luận Đại tì bà sa
quyển 24 v.v... đều nói rõ tên của mỗi nước.
Ngoài ra, về các kinh điển và các tác phẩm
văn học bằng chữ Phạm của Ấn độ, thì cứ

xem trong văn hiến hiện còn cũng có thể
biết, như Lê câu phệ đà, được thành lập
vào khoảng 1200 năm trước Tây lịch, là
tập ca tán xưa nhất thế giới. Về sau, Sa ma
phệ đà, Dạ nhu phệ đà, A lan bà phệ đà,
Phạm thư, Sâm lâm thư, Áo nghĩa thư v.v...
lần lượt được hoàn thành. Thổ dân Đạt la
tì đồ (Dravidians) cố hữu tại Ấn độ là dòng
giống người Phi châu da đen lai người Mông
cổ, về sau lại lai người Nhã lợi an mà thành
dân tộc Ấn độ ngày nay. Ý thức giai cấp
của người Nhã lợi an rất mạnh, họ chia xã
hội làm bốn giai cấp, đó là:
ẤN ĐỘ

A
165
1. Bà la môn (Phạm: Bràhamaịa, tế
tư).
2. Sát đế lợi (Phạm: Kwatriya, vương
tộc).
3. Phệ xá (Phạm: Vaizya, thương gia,
nông dân).
4. Thủ đà la (Phạm:Zùdra, nô lệ).
Chế độ giai cấp này gọi là Chủng tính
chế độ, Tứ tính. Ngoài ra, còn một hạng
tiện dân không thuộc chế độ chủng tính.
Tôn giáo của người Nhã lợi an vốn sùng
bái linh hồn tồn tại trong thiên nhiên, và
tin linh hồn có sức thống trị, sau dần dần
biến thành tín ngưỡng sùng bái nhiều thần,
gọi chung là Bà la môn giáo.
Khoảng năm, sáu trăm năm trước Tây
lịch, Bà la môn giáo ngày càng suy vi, đức
Thích ca mâu ni sáng lập Phật giáo để cách
tân những cái hủ bại của Bà la môn giáo,
đồng thời, đả phá chế độ giai cấp mà tổ
chức thành giáo đoàn, Kì na giáo cũng góp
sức trong cuộc cách tân này. Cùng lúc, còn
có các phái Xà y na, Du già hưng khởi, làm
cho việc cách tân trở thành một hiện tượng
sôi động. Bấy giờ, ở miền trung Ấn độ,
Vương triều Tây tô nạp gia (Phạm:
Zaizunàga) bột khởi, đến khi vua A xà thế,
con vua Tần bà sa la, làm vua nước Ma yết
đà thì trở thành bá quyền miền trung du
sông Hằng. Phật giáo lúc bấy giờ được vua
A xà thế ủng hộ, nên rất thịnh hành tại
Ấn độ vào thời ấy. Sau Vương triều Tây tô
nạp gia, Vương triều Nan đà (Nanda) kế
tiếp nổi lên.
Năm 327 (có thuyết nói 326) trước Tây

lịch, quốc vương Hi lạp mã kì đốn là Á lịch
sơn đại đế xâm nhập Ấn độ, chiếm lãnh
khu vực ven sông Ấn độ. Nhân lúc tao
loạn, Chiên đà la cấp đa (Phạm:
Candragupta), ông vua trẻ tuổi dòng Nan
đà, quật khởi, bình định miền bắc Ấn độ,
lấy thành Hoa thị (Phạm: Pàỉaliputra) của
nước Ma yết đà làm thủ đô, thành lập Vương
triều Khổng tước (Phạm: Maurya), mở ra
sự giao thông với Hi lạp và dung hợp hai
nền văn minh Ấn độ - Hi-lạp mà sản sinh
cái gọi là “Hi lạp - Ấn độ thức nghệ thuật”
(nghệ thuật theo hình thức Hi lạp - Ấn
độ). Đến khi cháu đích tôn của Chiên đà la
cấp đa là vua A dục lên ngôi, thi hành
chính sách bảo hộ Phật giáo, lại phái các
đoàn truyền giáo đến các nước truyền pháp,
hình thành một thời đại Phật giáo hưng
thịnh. Các triều đại về sau nối nhau hưng
khởi là: Vương triều Quí sương (Phạm:
Kuwàôa), Vương triều Huân ca (Phạm:
Zuga), Vương triều Khang ngõa (Phạm:
Kaịva) và Vương triều Tát cáp (Phạm:Sàh).
Khoảng 300 năm sau Tây lịch, Vương
triều Cấp đa (Phạm:Gupta) hưng khởi, về
các phương diện văn học, nghệ thuật, kiến
trúc, khoa học v.v... đều có các thành quả
sáng chói, là thời đại hoàng kim trong lịch
sử văn hóa Ấn độ. Về mặt quân sự thì đã
đánh nước Đại nguyệt chi ở phía bắc Ấn
độ, lại từng chống sự xâm lược của người
Ap thát, một chi khác của Hung nô, dẫn
đến thế nước hao tổn, có nguy cơ suy bại.
Tuy nhiên, vào thế kỉ thứ VI, vua Siêu nhật
(Phạm: Vikramàditya) đánh đuổi được
người Áp thát, thì văn hóa, vũ công lại một
thời được trung hưng. Vào thời kì cuối của
Vương triều Cấp đa, các nước nhỏ mọc lên

như nấm, trong đó, mạnh hơn cả, có Vương
triều Phạt đàn na (Phạm: Vardhana), còn
gọi là Vương triều Giới nhật. Năm 606, vua
Giới nhật (Phạm:Zìlàditya) lên ngôi. Nhà
vua một đời hùng mạnh, ra sức thi hành
chính sách bảo hộ Phật giáo. Khi ngài Huyền
trang tây du Ấn độ, chính là gặp lúc nhà
vua này đang trị vì. Sau Vương triều Cấp
đa, là các Vương triều Tạp lỗ ca (Phạm:
Chàlukya), Khách sa li (Phạm:Kesari) nối
nhau hưng khởi.
Ở nam Ấn độ, khoảng 220 năm trước
Tây lịch, có Vương triều Án đạt la (Phạm:
ẤN ĐỘ

A
166
Andhrabhftya) quật khởi, cho đến hơn
300 năm sau Tây lịch, thanh thế của Vương
triều này vẫn cường thịnh. Vào thời kỳ này,
Bà la môn giáo dần dần phục hưng và hình
thành cái thế đối đầu với Phật giáo, nhưng
ở phương diện khác, thì giữa hai tôn giáo
lại tiếp thu những đặc chất của nhau. Đứng
về mặt phục sinh của Bà la môn giáo mà
nói, thì thời kỳ này, lọc bỏ cái cũ, bồi bổ cái
mới, tức đã gieo mầm cho sự bột hưng của
tân Bà la môn giáo (tức là Ấn độ giáo); và
trong Phật giáo thì tư tưởng Đại thừa cũng
đã manh nha để rồi sản sinh nhiều giáo
nghĩa sâu xa kì đặc. Về sau, do sự diệt vong
của Vương triều Khổng tước tại trung Ấn
độ, mà trung tâm của Phật giáo đã dần dần
di chuyển lên miền bắc Ấn độ. Mãi đến
800 năm sau Tây lịch, thì Phật giáo và Ấn
độ giáo đã thay nhau hưng thịnh, hễ đạo
này lên thì đạo kia xuống, về sau, thế lực
của Ấn độ giáo càng ngày càng mạnh, đến
mức có thể áp đảo toàn diện, thì Phật giáo
dần dần cũng rơi vào tình trạng gần như
tuyệt diệt, ngay trên mảnh đất đã sản sinh
ra mình.
Đồng thời với sự suy thoái của Vương
triều Khổng tước, Diêm cao trân, người Đại
nguyệt chi, xâm nhập bắc Ấn độ lập nên
nước Kiện đà la và Vương triều Quí sương,
cháu đích tôn là vua Ca nị sắc ca mở rộng
bờ cõi, làm cho uy thế thịnh cực một thời,
lại thi hành chính sách bảo hộ Phật giáo,
cùng với vua A dục, trong lịch sử Phật giáo
Ấn độ, là hai vị Đế vương đại hộ pháp.
Nhà vua đã mở đại hội kết tập ở nước Ca

thấp di la, thỉnh tôn giả Thế hữu làm chủ
tọa, biên tập luận Đại tì bà sa. Ngoài ra, tại
Mạnh gia lạp (Bengal), phía đông Ấn độ,
khoảng năm 660 Tây lịch, Cù ba la (Phạm:
Gopàla), kiến lập Vương triều Ba la (Phạm:
Pàla), giữ được thế ổn định tại đông Ấn độ
đến bốn, năm trăm năm, các vua đời nào
cũng sùng tín Phật giáo (Mật giáo Đại thừa),
đặc biệt là Đạt ma ba la (Phạm:
Dharmapàla) đời thứ tư, hết lòng hộ trì
Phật pháp, và xây dựng nhiều chùa viện
lớn, như chùa Âu đan đa phú lê (Phạm:
Uddaịđapura), chùa Siêu giới (Phạm:
Vikramazìla) v.v... thành những trung tâm
tín ngưỡng và nghiên cứu, đối với sự phát
triển Mật giáo, có ảnh hưởng rất lớn.
Năm 1001 Tây lịch, vua Hồi giáo là Mã
mục đức (Mahmud) xâm nhập Ấn độ. Tính
đến năm 1516, đế quốc Mông ngột nhi
(Mogul) được thành lập hơn năm trăm năm,
là thời đại Hồi giáo trong lịch sử Ấn độ;
thời kỳ này, Hồi giáo hủy hoại các chùa
viện, Thánh tích của Phật giáo và Ấn độ
giáo, tàn sát tăng ni, đến nỗi Phật giáo hoàn
toàn tuyệt tích tại Ấn độ. Đế quốc Mông
ngột nhi do cháu đời thứ 6 của Thiết mộc
nhi, là Bạt ba (Babar, 1483-1530) dựng lên,
cũng tin theo Hồi giáo. Cháu nội của Bạt
ba là A khắc bái đại đế (Akbar), là ông vua
vĩ đại nhất của đế quốc Mông ngột nhi,
thời gian ông ta cai trị, lãnh thổ được mở
rộng, và áp dụng chính sách khoan dung
đối với các tôn giáo khác. Nhưng đến thế
kỉ XVII thì đế quốc dần dà suy vi.
Mặt khác, sau khi địa lí được phát hiện
mạnh, thì Ấn độ đã trở thành nơi tranh
giành hơn thua giữa các thế lực thực dân
nước ngoài, như Anh, Pháp, Hà lan, Bồ

đào nha v.v... Năm 1600, công ty Đông Ấn
độ của nước Anh được thành lập, dần dần
nắm được quyền khống chế. Năm 1757,
Khắc lai vũ (Robert Clive) xuất quân đánh
bại quân đội của các chư hầu Ấn độ chống
đối và công ty Đông Ấn độ trở thành thế
lực lãnh đạo Ấn độ một cách tuyệt đối.
Năm 1858, chính phủ nước Anh tiếp quản
công ty Đông Ấn độ và trực tiếp cai trị Ấn
độ. Trước đó, các địa phương Ấn độ đã bắt
đầu nhen nhúm cuộc vận động giành độc
lập, qua hai cuộc thế giới đại chiến mới do
Cam địa (Gandhi, 1869-1948) lãnh đạo cuộc
ẤN ĐỘ

A
167
“Vận động bất hợp tác” mà hình thành
phong trào quần chúng rất mạnh và đến
tháng 8 năm 1947 thì giành được độc lập.
Cùng năm ấy, vấn đề xung đột kịch liệt
giữa Ấn giáo và Hồi giáo, cũng được hai
bên Anh quốc và Ấn độ đồng ý giải quyết
bằng cách thành lập nước Hồi giáo Ba cơ
tư thản (Pakistan). Mặc dầu Ấn độ đã chia
làm hai nước rồi, nhưng những sự kiện đưa
đến đổ máu giữa Ấn, Hồi vẫn còn đó, có
khi lại tăng thêm. Hơn nữa, sau khi lập
quốc, Ba cơ tư thản lại phát sinh nội chiến
liên miên, thường thường có hàng trăm
ngàn nạn dân từ đông Ba cơ tư thản tràn
vào Ấn độ. Đến tháng 12 năm 1971, nhờ
sự giúp đỡ của Ấn độ, đông Ba cơ tư thản
đánh tan quân tây Ba cơ tư thản, rồi tuyên
bố độc lập và đổi tên nước là Mạnh gia lạp
(Bangladesh). Ngoài ra, tháng 5 năm 1975,
nước Xích kim, nằm về phía đông bắc Ấn
độ, cũng sáp nhập vào Ấn độ mà thành là
tiểu bang cuối cùng (tiểu bang thứ 22) trong
chính phủ nước Cộng hòa liên bang Ấn
độ.
Tại Ấn độ ngày nay, số tín đồ Ấn độ
giáo đông nhất, kế đó là tín đồ Hồi giáo, kì
dư, tín đồ Phật giáo, Cơ đốc giáo, Kì na giáo
và Tích khắc giáo thì thuộc thành phần
thiểu số, trong đó, tín đồ Phật giáo có độ
hơn một triệu người. Gần đây, giai cấp tiện
dân ùn ùn theo Phật giáo, sự kiện ấy đã trở
thành vấn đề trong xã hội Ấn độ. Các phái
Ấn độ giáo coi Phật giáo như một chi phái
của họ, và coi đức Phật là vị thần của Ấn
độ giáo. Trong các tác phẩm hội họa, điêu

khắc cổ đại còn được bảo tồn tại Ấn độ
cho đến ngày nay, những di tích của Phật
giáo được coi là kho báu. Từ sau ngày Ấn
độ được độc lập, phần nhiều lấy tư tưởng
Phật giáo làm gương cho lí tưởng chính trị,
hơn nữa, lá quốc kì Ấn độ có in hình bánh
xe Pháp luân của Phật giáo, đồng thời, năm
giới của Phật giáo được suy tiến thành chính
sách năm nguyên tắc hòa bình. Do đó, tính
trọng yếu của Phật giáo tại Ấn độ sẽ được
đánh giá lại.
Dân số Ấn độ hiện nay khoảng hơn
sáu trăm triệu người chiếm mười lăm phần
trăm dân số toàn thế giới, chỉ đứng sau Cộng
hòa nhân dân Trung quốc. Quá nhiều
chủng tộc, hiện được gọi là “Nhân chủng
bác vật quán” của thế giới; ngôn ngữ phức
tạp, có tới một trăm tám mươi thứ (thông
dụng nhất có mười bốn thứ), một vấn đề
trở ngại lớn trong sự phát triển của Ấn độ.
Ấn độ ngày nay tuy đã có vũ khí hạt nhân,
nhưng đứng về mặt toàn quốc mà nói, thì
vẫn còn là một nước nghèo nàn lạc hậu.
Khoáng sản tuy phong phú nhưng phần
lớn chưa được khai thác đúng mức để có
thể lợi dụng. Dân số toàn quốc tăng nhanh,
con số người mù chữ cao và cái hố ngăn
cách giữa người nghèo và người giàu càng
thêm sâu rộng. Tình hình vệ sinh rất tồi,
dân chúng phần nhiều suy dinh dưỡng, các
thiết bị y tế thiếu thốn và số tử vong rất
cao. Tuy chính phủ đã tích cực đặt các kế
hoạch kinh tế dài hạn năm năm, nhưng
kết quả chậm chạp các thứ kiến thiết phần
nhiều trông vào sự giúp đỡ hoặc vay mượn
của nước khác. Mức sinh hoạt của quốc
dân xuống thấp, tính mức đến năm 1980,
lợi tức bình quân cả năm, mỗi người dân

được khoảng tám mươi Mĩ kim (trong khi
lợi tức bình quân cả năm tại Đài loan (năm
1977) mỗi người dân được một nghìn một
trăm tám mươi hai Mĩ kim, và tại nước Mĩ,
mỗi người được bảy nghìn sáu trăm tám
mươi tư Mĩ kim), nỗi nghèo khó của người
dân Ấn độ như thế nào, cứ xem đó đủ biết.
Ngoài ra, sự phân chia tôn giáo, giai cấp,
chủng tộc, vẫn y nguyên là vấn đề nghiêm
trọng của xã hội. [X. Phật tổ thống kỉ Q.32;
Đường thư tây vực liệt truyện thứ 146 phần
trên; Cổ kim đồ thư tập thành biên duệ
điển thứ 58; Tuệ lâm âm nghĩa Q.10; Hi
ẤN ĐỘ

A
168
lân âm nghĩa Q.2, Q.3, Q.8; V. A. Smith:
Early History of India; S. Robert: Indian
Chronography; J. Dowson: A Classical Dictionary
of Hindu Mythology].
ẤN ĐỘ CỔ VĂN MINH
Chỉ nền văn minh phát sinh tại lưu vực
sông Ấn độ, phía tây bắc Ấn, khoảng 3.000
năm trước Tây lịch, và tồn tại được độ năm
trăm năm. Qua sự nghiên cứu các di chỉ
của hai thành phố cũ Mạc hãn tá đạt la
(Mohenjo-daro) và Cáp lạp ba (Harappa,
hiện nay thuộc Pakistan), người ta có thể
biết nền văn minh ấy thuộc thời đại đồ đồng.
Mạc hãn tá đạt la nằm ở tỉnh Tín độ, miền
hạ du sông Tín độ, diện tích khoảng mười
sáu cây số vuông. Di chỉ này chia làm ba bộ
phận trên, giữa, dưới, trên có ba tầng (thời
kì sau), giữa có ba tầng (thời kì giữa), dưới
chỉ có một tầng (thời kì đầu), tất cả bảy
tầng, từ bảy tầng này, có thể ước định tầng
trên và tầng dưới cách nhau độ năm trăm
năm. Cách di chỉ này về hướng đông bắc
khoảng sáu trăm năm mươi cây số là cổ
thành Cáp lạp ba, qua những vật đào được
ở đây, người ta biết thành này cũng một
thời đại với Mạc hãn tá đạt la, là di tích văn
hóa do cùng một dân tộc sáng lập, và so
với Mạc hãn tá đạt la, đô thị này có quy mô
rộng lớn hơn. Đường sá tại hai nơi này đều
có trật tự rành mạch, có điều lí hẳn hoi,
mang hình thái những đô thị có kế hoạch,
là những kiến trúc đặc thù trong lịch sử
kiến trúc của thế giới. Ngoài nhà ở ra, có
các kiến thiết công cộng như nhà tắm, chợ,
kho tàng v.v... đều đầy đủ; thực phẩm chính

của thị dân là mì và gạo. Qua các tượng nữ
thần được đắp nặn còn sót lại, người ta biết
được là tín ngưỡng sùng bái ngẫu tượng thần
mẹ của vùng Tây á, Trung á đang thịnh
hành ở thời bấy giờ. Ngoài ra cũng có phong
tục sùng bái cây cối, động vật và các hiện
tượng thiên nhiên. Lại tuy có đào được các
di tích mồ mả, nhưng không rõ được phép
tắc và nghi thức chôn cất người chết như
thế nào. Hình thái chính trị và kiểu cách
cung vua cũng không được rõ.
Ngoài ra, trong lưu vực sông Ấn độ,
người ta còn phát hiện được những di tích
thuộc nền văn hóa cổ đại, trong đó có các
đồ dùng ở cả hai thời kì đồ đồng và đồ đá,
tại các nơi như Chiên phù đạt la (Chanhudaro),
A mẫu lợi (Amri) và Tập phu táp
(Jhukar) v.v..., những di tích này cũng giống
như những di tích thuộc nền văn minh
thái cổ ở Mĩ tốt bất đạt mễ á (Mesopotamia)
và ở Ai cập. Đứng về phương diện tính độc
lập văn hóa của dân tộc Ấn độ mà nói, thì
tuy không thể bảo văn hóa Ấn độ đã bắt
chước văn hóa Mesopotamia, nhưng qua
các di tích văn hóa còn sót lại, người ta có
thể suy định rằng giữa Ấn độ và các nước
văn minh phương Tây đã có quan hệ mậu
dịch.
Văn minh cổ Ấn độ tất nhiên đã chẳng
phải do người Nhã lợi an sáng lập, nhưng,
giữa nền văn minh Phệ đà tương đối có
sớm với những người thuộc dân tộc Đạt la
tì đồ (Dravidians) vốn đã định cư tại Ấn độ
từ trước khi người Nhã lợi an đến, có liên
quan gì không, thì điều đó người ta cũng
không thể biết được; mà qua sự nghiên cứu
và giám định các di hài, cũng khó mà biết
được một cách chính xác. Qua các vật được

phát hiện, người ta chỉ biết rằng, tôn giáo ở
đời sau, không thuộc hệ Nhã lợi an, thì đã
từng chịu ảnh hưởng của dân tộc Đạt la tì
đồ mà thôi. Đến như văn tự của họ còn sót
lại, người hiện đại cũng không có cách nào
đọc và hiểu được hoàn toàn.
Hai thành thị Mạc hãn tá đạt la và Cáp
lạp ba đã bị phá hủy bởi nạn lụt hoặc do
người Nhã lợi an hủy diệt. Giả thuyết sau
được các học giả gần đây đồng ý nhiều hơn.
Lịch sử nhân loại phát triển nhanh chóng
ẤN ĐỘ CỔ VĂN MINH

A
169
trong một thời gian ngắn, khiến người ta
chóa mắt; cũng có khi chỉ trong nháy mắt
đã tan biến, khiến người ta than thở! Phàm
những hiện tượng như thế, đều có thể được
coi là lịch sử văn minh chung của nhân
loại, như những Kim tự tháp, đã khiến người
ta nuối tiếc vô hạn. [X. Sir John Marshah:
Mohenjo-daro the Indus Civilization, 3
vols., 1931; E. Mackay: The Indus Civilization,
1935; Wheeler: The Indus Civilization,
1959].
ẤN ĐỘ ĐÍCH PHÁT HIÊN (THE
DISCOVERY OF INDIA)
Do nhà chính trị và là Thủ tướng đầu
tiên của Ấn độ, Ni hách lỗ (Pandit Jawaharlal
Nehru, 1889 - 1964) soạn, được ấn hành
năm 1946. Vì tham gia cuộc vận động
chống người Anh giành độc lập mà Nehru
đã nhiều lần đi tù; bộ sách này được viết
trong tù, trình bày quan niệm của ông về
lịch sử Ấn độ và chủ trương vận động giành
độc lập. Nội dung bao gồm: sự sinh hoạt
trong tù, hồi kí về gia tộc, nói tổng quát về
nền văn minh thái cổ của sông Ấn độ, đến
lịch sử văn hóa sáng chói dưới triều đại
Mông ngột nhi, và tường thuật chi tiết về
sự thống trị của nước Anh, sự hứng khởi
của cuộc vận động dân tộc Ấn độ, sự chống
lại chủ nghĩa đế quốc Anh, hai cuộc đại
chiến và tình huống nước Ấn độ v.v... trọng
tâm là chính trị, kinh tế, phương diện xã
hội và cuộc vận động bất hợp tác do Cam
địa lãnh đạo. Qua sự phân tích và đánh giá
bình tĩnh của tác giả về tinh thần cơ bản,
quan niệm đạo đức và di sản văn hóa của

Ấn độ, người ta có thể thấy chân tướng
của Ấn độ.
ẤN ĐỘ GIÁO (HINDUISM)
Thông thường chỉ Tân Bà la môn giáo.
Tức là Bà la môn giáo chính thống từ xưa
đến nay tại Ấn độ, tiếp thu các giáo nghĩa
của Phật giáo, Kì na giáo và các tín ngưỡng
dân gian phức tạp mà phát triển thành một
thứ tôn giáo. Thay vì là một tôn giáo có hệ
thống rõ ràng chính xác, Bà la môn giáo là
thứ tôn giáo xã hội, hoặc có tính xã hội, do
sự phát triển lịch sử giáo nghĩa, nghi thức,
chế độ, phong tục tập quán, mà gây thành.
Bà la môn giáo có thể được chia thành hai
thời kì hoặc ba thời kì, cũng có người đem
giai đoạn phát triển ở thời kì cuối cùng, đặc
biệt gọi là Ấn độ giáo. Ấn độ giáo phát sinh
khoảng thế kỉ thứ IV trước Tây lịch, mãi
bốn thế kỉ sau mới dần dần hưng thịnh, tín
đồ thuộc giai cấp thượng tầng tăng nhanh.
Nói theo nghĩa hẹp, thì Ấn độ giáo là sự
phục hưng của Bà la môn giáo sau một thời
suy vi do sự hưng thịnh của Phật giáo.
Do sự xuất hiện đông đảo các nhà triết
học và luận sư thuộc giai cấp Bà la môn
mà Phật giáo bị rơi vào tình thế suy yếu; và
về mặt chính trị, do sự kiên quyết của dân
tộc Lạp cát phổ đặc (Ràjput) ở phía tây
bắc, duy trì chế độ giai cấp, cũng khiến cho
thế lực của tín đồ Phật giáo phải suy thoái.
Ngoài ra, do việc lấy sự dung hợp đồng hóa
với tôn giáo dân gian, và sự biên soạn các
kinh điển mới làm trung tâm, và, ngoài sự
Đền thờ của Ấn Độ Giáo
ẤN ĐỘ GIÁO

A
170
kế thừa truyền thống ra, Bà la môn giáo đã
dùng bộ mặt và tư thái cực mới ấy mà sản
sinh ra một Ấn độ giáo hiện đại. Đến
khoảng 800 năm Tây lịch, Ấn độ giáo, một
mặt kế thừa quyền uy của Thánh kinh Phệ
đà, mặt khác, lại chịu ảnh hưởng sâu đậm
của Áo nghĩa thư và các học phái Phệ đàn
đa, đồng thời, có nhiều điểm chủ trương
tương đồng với hai tác phẩm dân tộc lớn là
Đại tự sự thi Mahaøbhaørata (dịch âm là Ma
ha bà la đa), Raømaøyaịa (dịch âm La ma
da na) và với các loại khác, như chủng tộc
Tì thấp nô (Phạm: Harivaôsa), Bạc già
phạm ca (Phạm: Bhagavadgìtà), Phú lan
na (Phạm: Puràịa), Tân áo nghĩa thư
(Phạm:New-Upaniwad), Đán đặc la (Phạm:
Tantra) và A cấp ma (Phạm:Àgama) v.v...
Đứng về phương diện thần cách mà nói,
thì từ nơi thần thoại Phệ đà mà phát triển
thành thần thoại Phú lan na (thần thoại
Ấn độ theo nghĩa hẹp), rồi từ nơi kết hợp
hai thần Tì thấp nô và Thấp bà với Phạm
(Phạm:Brahman) làm một nguyên lí thực
tại đồng nhất, tối cao, mà xác lập giáo lí
“Tam thần nhất thể”, đó là đặc điểm của
Bà la môn giáo. Trong đó, sự sùng bái Cát
lật sắt noa (Phạm:Kfwịa, hóa thân của Tì
thấp nô), La ma (Ràma), phản ánh rõ tín
ngưỡng trong dân chúng. Các tông phái
chủ yếu thì có phái Tì thấp noa, phái Thấp
bà, phái Tính lực (Phạm:Zaøkta), phái Thiệu
lạp (Phạm:Saura), phái Nga na phạ để da
(Phạm: Gànapatya), phái Tư ma lỗ đạt
(Phạm:Smàrta), ngoài ra, còn có nhiều chi
phái khác xuất hiện. Khoảng từ thế kỉ XII

đến thế kỉ XVIII, có các tông phái cách
tân, chẳng hạn như phái Khách tỉ nhĩ và
các phái cùng hệ thống: Tích khắc giáo,
phái Đạt đỗ (Dàdù) v.v... trỗi dậy.
Thế kỉ XIX, đế quốc Mông ngột nhi
diệt vong, rồi tiếp đến sự xâm nhập của
người Anh, do sự hoạt động của Cơ đốc
giáo và ảnh hưởng tư tưởng tôn giáo cận
đại ở Âu châu mà xúc thành cuộc vận
động canh tân tôn giáo, vì thế mới nảy
sinh các hiệp hội, như hội Phạm giáo
(Bràhma-Samàj) và Nhãlợian hiệp hội
(Àrya-Samàj) bắt đầu hoạt động; ngoài
ra, còn có nhiều phái vận động tôn giáo
và các hội truyền đạo tương tự. Giáo phái
Lamakhắclợituna (Phạm: Ràmakfwịa
Paramahaôsa), Thần trí giáo hội v.v...
cũng mở mang hoạt động.
Hệ thống tư tưởng của Ấn độ giáo là
nghiên cứu cho rõ cái tướng nhất thể giữa
bản chất vũ trụ “Phạm” và bản chất cá nhân
“Ngã”, cái tướng tương quan giữa tinh thần
giới và vật chất giới, cái tướng tư biện giữa
trí tuệ (minh) và vô minh, cái tướng thực
tiễn của tín ái, cho đến việc tìm hiểu về
nghiệp, luân hồi, giải thoát, kiến lập các
loại học thuyết v.v...; các tông phái đời sau
đều căn cứ vào những điểm kể trên mà sản
sinh các phái dưới đây:
- Phái Thương yết la (Phạm: Zaíkara)
với thuyết Tuyệt đối bất nhị luận (Nhất
nguyên luận bất nhị).
- Phái Ba sử tạp lạp (Phạm: Bhàskara)
với thuyết Nhất nguyên luận nhị nguyên.
- Phái La ma noa già (Phạm: Ràmanuja)
với Chế hạn bất nhị thuyết.
- Phái Ninh ba nhĩ ca (Phạm:
ẤN ĐỘ GIÁO

Ba vị thần của Ấn Độ Giáo Từ trái sang: Phạm Thiên, Tì Thấp Nô, Thấp Bà

A
171
Nimbàrka) với Nhất nguyên nhị nguyên
luận (thuyết bất nhất bất dị).
- Phái Bà nhĩ la ba (Phạm: Vallabha)
với Thuần túy nhất nguyên luận.
- Phái Ma đà bà (Phạm: Madhva) với
Nhị nguyên luận (Thực tại luận đa nguyên).
- Phái Tì thấp nô sử ngõa mẫn (Phạm:
Viwnusvàmin) với Nhị nguyên luận v.v...
Đầu thế kỉ XX, Áo nhã tân đô cấu tu
(Aurobindo Ghosh) đề xướng Chỉnh thể
bất nhị luận, dùng quan điểm hiện đại để
giải thích triết học Phệ đàn đa, có ảnh hưởng
rất lớn đối với giới trí thức Ấn độ. Ngày
nay, lấy Liên bang Ấn độ làm trung tâm,
tín đồ Ấn độ giáo có khoảng ba ức triệu
người, sau đại chiến thế giới lần thứ hai,
Ấn độ bị chia cắt và mối tranh chấp giữa
Ấn độ giáo và Y tư lan giáo (Hồi giáo), cho
đến nay, vẫn chưa dứt. [X. Sir Monier
Monier - Williams: Bràhmanism and Hinduism,
or religious thought and life in India,
1891; L. D. Barnett: Hinduism, 1906;
René Guénon: Introduction générale à
l’étude des doctrines hindoues, 1921; Sir C.
Eliot: Hindnism and Buddhism, a historical
sketch, 3 vols., 1921]. (xt. Bà La Môn
Giáo).
ẤN ĐỘ HÀ (INDUS)
Tên Phạm:Sindhu (Tín độ). Là con sông
lớn của Ấn độ. Bắt nguồn từ cao nguyên
Tây tạng, chảy qua giữa khoảng hai dãy núi
Hi mã lạp sơn và Khách lạp côn lôn, rồi
chảy về hướng tây nam xuyên qua Hi mã
lạp sơn, hữu ngạn chảy vào sông Khách bá
nhĩ, tả ngạn là chỗ gặp nhau của các nhánh

sông ở địa phương Bàng già phổ (Phạm:
Puĩjàb, Ngũ hà), rồi chảy qua Ba cơ tư
thản (Pakistan) mà vào biển A lạp bá (Arab).
Địa phương Ngũ hà là cứ điểm của nền
văn minh cổ Ấn độ; văn hóa Phật giáo thì
thịnh hành tại lưu vực Khách bá nhĩ, Kiện
đà la ở phía bắc Bàng già phổ. (xt. Ấn Độ
Cổ Văn Minh).
ẤN ĐỘ HỌC (INDOLOGIE)
Sự nghiên cứu tổng hợp về văn học,
nghệ thuật, lịch sử, triết học, ngôn ngữ, khảo
cổ học và tôn giáo v.v... trong nền văn hóa
Ấn độ, thì gọi chung là Ấn độ học. Cùng
với “Hán học” cũng là một bộ môn của
Đông phương học. Các nước Tây Âu tìm
hiểu văn hóa Ấn độ, có thể truy đến thời
đại cổ Hi lạp. Về sau, cũng có các nhà truyền
giáo, vì mục đích truyền giáo mà phương
tiện nghiên cứu văn hóa Ấn độ. Nhưng,
phải đợi đến sau thế kỉ thứ XVIII thì người
ta mới nghiên cứu văn hóa Ấn độ với một
thái độ khách quan và có hệ thống. Bấy
giờ, để củng cố quyền thống trị thực dân
địa, người Anh bèn đặt kế hoạch nghiên
cứu văn hóa Ấn độ. Từ đó về sau, các nhà
triết học, khảo cổ học, ngôn ngữ học, lịch
sử học v.v... của các nước cũng không ngừng
theo đuổi việc nghiên cứu Ấn độ học và
thành tích cũng khá rõ rệt.
Về phương diện nghiên cứu ngôn ngữ
học và Phật học, tại các nước Anh, Pháp,
Đức, Nga, Ấn độ, Hà lan, Đan mạch, Mỹ
và Nhật v.v... đã xuất hiện rất nhiều học
giả trứ danh về tiếng Phạm, tiếngPàli, và
phát triển thành một môn ngôn ngữ học tỉ
giảo đặc thù, và nhờ đó lại tiến đến nghiên
cứu Phật giáo. Cuối thế kỉ XVIII, các học
giả nước Anh, như Hà cát lâm (B.H.

Hodgson), Chung sĩ (Jones, William), Kha
nhĩ bá lỗ khắc (Colebrooke, Henry Thomas)
v.v... đầu tiên phiên dịch nguyên điển
tiếng Phạm ra tiếng Anh và xuất bản. Hà
cát lâm sưu tập rất nhiều kinh điển Phật
bằng tiếng Phạm, đồng thời, nghiên cứu,
phiên dịch, đưa đến việc nghiên cứu Phật
giáo thịnh hành tại các nước Tây Âu.
Chung sĩ sáng lập hiệp hội Á tế á tại Gia
ẤN ĐỘ HỌC

A
172
nhĩ các đáp (Calcutta), đồng thời, năm 1878,
trong khi diễn giảng, đã nêu ra nhiều chỗ
giống nhau giữa tiếng Phạm, tiếng Hi lạp
và tiếng Lạp đinh (Latin), do đó, tạo thành
phong trào nghiên cứu tiếng Phạm tại các
nước Anh, Pháp, Đức và các nước khác ở
Âu châu. Kha nhĩ bá lỗ khắc cũng trứ tác
Luận trường (Miscellaneous Essays) ba
quyển. Đại vệ tư (Rhys Davids) thành lập
Hiệp hội Thánh điểnPàli tại Luân đôn, ấn
hành ba tạngPàli bằng chữ La mã và xuất
bản từ điểnPàli -Anh. Ngoài ra, cũng phiên
dịch ba tạngPàli ra các tiếng Anh, Pháp,
Đức, Nga để ấn hành.
Giáo sư Đại học Bách lâm (Berlin) người
Đức là Vi-bá (Weber, Albrecht Friedrich)
biên tập “Ấn độ nghiên cứu” (Indische
Studien) mười tám quyển, là tiên khu trong
việc nghiên cứu Kì na giáo. Cách lạp tư
nạp phổ (Helmuth von Glasenapp) và Tô
bá lâm (Walther Schubring) kế tục mở rộng
sự nghiên cứu. Nhà học giả người Đức quốc
tịch Anh là Mục lặc (Muller, Friedrich Max)
chú thích nguyên điển Lê câu phệ đà, đã
khai sáng ra môn tôn giáo tỉ giảo học; đồng
thời, trông nom việc biên dịch các Thánh
điển Đông phương (Sacred Books of the
East) gồm năm mươi mốt quyển. Nhà học
giả nghiên cứu Phật học trứ danh là Áo
đăng bách cách (Oldenberg Hermann),
chỉnh lí và xuất bản một lượng lớn kinh
điểnPàli, rồi cùng với Hách liệt bá nam
đặc (Hillenbrandt, Alfred) đẩy mạnh việc
nghiên cứu Phệ đà.
Nhà ngữ học người Pháp là Bá-nặc-phu

(Burnouf, Eugène) đã có những cống hiến
rất lớn cho việc nghiên cứu nguyên điển
Phật giáo bằng tiếng Phạm, ông đã viết “Ấn
độ Phật giáo sử tự thuyết” (Introduction à
l’histoire du Buddlisme Indien), và cộng tác
với học giả người Đức là Lạp lâm (Lassen,
Christian) cùng viết “ Pàli ngữ luận” (Essai
sur lePàli); ngoài ra, ông còn cộng tác với
Bá đặc ninh cách (Bohtlingk, Otto Von)
hoàn thành bộ đại từ điển tiếng Phạm. Nhà
học giả Phật giáo là Tư nạp nhĩ (Senart,
Émile Charles Marie) tinh thông tiếng
Phạm, tiếngPàli, đã hiệu đính và xuất bản
“Đại sự” (Mahàvastu) ba quyển, trứ tác
“Phật-đà truyện luận” (Essai sur la légende
bu Buddha), và các luận văn khác, đồng
thời, ông đã giúp công rất nhiều vào việc
nghiên cứu những văn bia của vua A dục.
Lai duy (Lévi, Sylvain) dốc sức nghiên cứu
kinh sách Phật qua các bản dịch chữ Hán,
chữ Tây tạng, rồi so sánh đối chiếu với
nguyên điển tiếng Phạm, lại cùng với Cao
nam thuận thứ-lang người Nhật, xem xét
sửa chữa bộ từ điển Phật giáo “Pháp bảo
nghĩa lâm” (Hobogirin), ông còn có nhiều
tác phẩm nữa. Đồ cát (Guiseppe Tucci) viết
“Ấn độ và Tây tạng” (Indo - Tibetica IV) là
tác phẩm trọng yếu trong việc nghiên cứu
tranh tượng vẽ của Đại thừa.
Nhà học giả Phật giáo người Nga là Tư
triệt ba tư cơ (Theodor Stcherbatsky) tinh
thông tiếng Phạm, tiếng Tây tạng và hơn
mười thứ ngôn ngữ Âu châu, đặc biệt tinh
thông Nhân minh Phật giáo, có viết “Khái
niệm về Niết bàn Phật giáo” (The Conception
of Buddhist Nirvana), “Phật giáo luận
lí” (Buddhist Logic) v.v... Ngoài ra, sự nghiên
cứu Phật giáo Ấn độ không chỉ giới hạn ở

ngôn ngữ Ấn độ, mà gồm cả kinh điển Phật
trong các bản Hán dịch và Tạng dịch nữa.
Nhà học giả Ấn độ là Cần đức lạp đạt tư
(Sarat Chandra Das) có soạn bộ từ điển Tạng
- Anh (A Tibetan - English Dictionary). Ngoài
ra, còn có Bađạtlạp (R.G. Bhandarkar), Tát
tưđạtlập (HaraprasàdaSàstrì) cũng tinh
thông Ấn độ học. Tại Hà lan, có học giả
Phật giáo tiếng Phạm là Khắc-ân (Hendrik
Kern), Đan mạch có Hào tư bối nhĩ (Michael
Viggo Fausbôll), nước Mĩ thì có Tuệ đặc ni
(William Collins Whitney), Hoắc kim tư
(Edward Washburn Hopkins). Phía Nhật
ẤN ĐỘ HỌC

A
173
bản thì có Nam điều văn-hùng soạn “Đại
minh tam tạng thánh giáo mục lục”, Cao
nam thuận thứ lang viết “Phật giáo triết học
tinh nghĩa (The Essentials of Buddhist Philosophy).
Ngoài ra, còn có Cung bản chính
tôn, Vũ tỉnh bá thọ, Trung thôn nguyên
v.v... đều hết sức đẩy mạnh việc nghiên cứu
Ấn độ học và Phật học. Vào cuối thế kỉ
XIX, các học giả Nga, Anh, Pháp, Đức, Thụy
điển và Nhật bản v.v... ùn ùn đi trước trong
việc thám hiểm miền trung Á tế á, đã khai
thác những lãnh vực mới của Ấn độ học.
Như Áo đăng bảo (Ol’denburg) người Nga,
Sử thản nhân (M. A. Stein), Lỗ đạo phu
hoắc nặc nhĩ (Rudolf Hoernle) người Anh,
Cát luân duy đức (Albert Grunwede), Lục
khố khắc (Von Le Coq) người Đức, Bá hi
hòa (Paul Pelliot) người Pháp, Đại cốc quang
thụy người Nhật, Hách định (Sven Hedin)
người Thụy điển v.v... đều đã sưu tập một
lượng lớn những nguyên điển hoặc bản sao
của kinh sách Phật viết bằng các thứ tiếng
Phạm, Vu điền (Khotanese), Duy ngô nhi
(Uigur), Tây tạng và Hán v.v... Hiện nay,
phần lớn các bản sao đã được thu góp để
bảo tồn tại các thư viện và bác vật quán
của các nước. Nhà học giả người Đức là Âu
phúc thụy (Theodor Aufrecht) đã căn cứ
vào các bản sao tiếng Phạm thu góp tại các
nơi mà soạn “Phạm ngữ sao bản văn hiến
mục lục” (Catalogue of Sanskrit Manuscripts).
Về mặt nghiên cứu triết học Ấn độ, thì
học giả Ấn độ học là Đỗ ý thánh (Deussen,
Paul) có trứ tác “Ấn độ triết học khái luận”
(Outline of Indian Philosophy). Học giả

người Đức là Kha nhĩ tỉ (Richard Von
Garbe) đi khá sâu vào việc nghiên cứu Phệ
đà, sáu phái triết học chính thống của Ấn
độ, Phật giáo, và có các tác phẩm “Triết
học số luận” (DieSàkhya Philosophie),
“Số luận và Du-dà” (Sàkhya und Yoga)
v.v... Về mặt văn học Ấn độ thì có Tân phi
(Theodor Benfey) và Hạ đặc (Johannes
Herte) nổi tiếng. Học giả người Áo địa lợi
là Ôn đặc nhĩ ni tư (Moriz Winternitz, có
viết “Ấn độ văn học sử” (History of India
Literature), là tư liệu nghiên cứu trọng yếu.
Về mặt lịch sử Ấn độ, thì Lôi phổ sân
(Edward James Rappson) biên soạn “Kiếm
kiều Ấn độ sử” (History of Cambridge India)
sáu quyển. Uy khắc nã cách (Wilhelme
Wackernagel), Bá-lặc (Georg Buhler), cùng
chung xuất bản Grundriss Indo- Arischen
Philologie und Altertumskunde ba mươi
tám quyển, đều là những tác phẩm trọng
yếu. Còn về phương diện Bi minh học, Mĩ
thuật, Khảo cổ học Ấn độ thì có các học
giả Phổ lâm tây phổ (James Prinsep), Cáp
khâm (J. Hackin), Mã hứa nhĩ (John
Marshall) v.v... được nổi tiếng.
Về phương diện tùng thư của Ấn độ
học trước nay, có Ấn độ văn khố
(Bibliotheca Indica), Phật giáo văn khố
(Bibliotheca - Buddhica) và Trivandrum
Sanskrit Series, Chowkhambà Skt. S.,
Bombay Skt. and Prakrit S., Gaekward’s Oriental
S., Anandasra Skt. Series, Harvard Oriental
Series, Oriental Translation Fund,
Mànikacandra Digambara Jaina
Granthamàlà, Sanàtana - Jaina -
Granthamàlàv.v...
Sự nghiên cứu về Ấn độ tuy đã trải qua
thời gian một thế kỉ và đã có thành quả

vượt trội, nhưng vẫn còn có nhiều chỗ chưa
được khai thác. Lại trong Ấn độ học, sau
thế chiến hai, trung tâm nghiên cứu Phật
học, đã dần dần di chuyển từ Âu châu sang
các nước Ấn độ, Tích lan, Nhật bản và
thành tích cũng sáng sủa. Như Đại học
Vishwa – Bhàràti ở Thánh ni khẳng đăng
(Sàntinikétan) do Thái qua nhĩ (Tagore)
thành lập tại Ấn độ, thường gọi là Đại học
Quốc tế, sau đổi là Đại học Quốc lập, có
môn Phạm Hán đối chiếu nghiên cứu. Đại
học quốc lập Đức lí (Delhi) thì thiết lập hệ
ẤN ĐỘ HỌC

A
174
Phật học. Chính phủ tỉnh Tỉ cáp (Bihar)
xây dựng viện Phật họcPàli, đồng thời,
đào tìm các di tích Phật giáo, như Ấn độ
khảo cổ cục ở tỉnh Án đà la (Andhra) đã
đào thấy thành Long-thụ (Phạm:
Nagarjunakonda). Hệ Cổ sử tại Đại học
A lạp cáp ba, đã tìm đào được di chỉ Kiều
thướng di (Kausàmbi). Tích lan cũng cố
sức trùng hưng Phật giáo. Năm 1891, Đạt
ma ba la (Phạm: Dharmapàlà) sáng lập
hội Ma ha bồ đề (Maha - Bodhi Society), và
mở chi hội tại các nơi trên thế giới. Viện
trưởng viện Đại học Văn học của Tích lan
là Ma lạp lạp tư lai già (G. P. Malalasekera)
lãnh việc chủ biên và in lại Kinh tạngPàli.
Từ một trăm năm trở lại đây, Nhật bản cũng
đứng vào hàng các nước trùng hưng Phật
giáo quốc tế. Ngoài hơn hai mươi đại học
Phật giáo chuyên môn, như các Đại học
Lập chính, Câu trạch, Đại cốc, Phật giáo,
Long cốc v.v... ra, các Đại học công, tư lập
khác cũng có dạy môn Phật học, như Đại
học Kinh đô có khoa nghiên cứu tôn giáo,
Đại học Đông kinh, có khoa triết học Ấn
độ, cũng từ truyền thống Phật học mà dần
dần mở rộng đến các khoa môn khác của
Ấn độ học. Rồi đến các nước Miến điện,
Thái lan, Cao miên và Việt nam, cũng tận
lực phát huy Phật học và Ấn độ học nói
chung.
ẤN ĐỘ PHẬT GIÁO
Tình huống Phật giáo Ấn độ từ đức Phật
diễn tiến đến Bộ phái Phật giáo, Đại thừa
Trung quán, Du già phái, sẽ được tường
thuật một cách đại khái như sau:

I. Nguyên thủy Phật giáo. Đức Phật
Cù đàm giáng sinh tại thành Ca tì la vệ
(Phạm:Kapilavastu,Pàli:Kapilavatthu,
tức nay là biên giới nước Népal) vào năm
463 trước Tây lịch, từ ba mươi tuổi ngài
ngộ đạo đến năm 383 trước Tây lịch ngài
nhập diệt, trong thời gian đó, những điều
Phật dạy bảo các đệ tử, sau khi Ngài nhập
diệt, được các đệ tử kết tập lại; Phật giáo ở
thời kì này gọi là “Nguyên thủy Phật giáo”
hoặc “Căn bản Phật giáo”.
Đức Phật nói pháp, lúc đầu các đệ tử
chỉ đọc tụng thuộc lòng rồi truyền miệng
cho nhau, về sau mới dùng chữPàli để ghi
chép, những kinh (Pàli:Sutta) cổ xưa nhất
là Yếu số kinh tập (Pàli:Sutta-nipàta),
kinh Pháp cú (Pàli:Dhamma-pada), kinh
Như thị ngữ (Pàli:Iti-vuttaka), kinh Vô
vấn tự thuyết (Pàli: Udàna) v.v..., các kinh
và luật (Pàli:Vinaya) kể trên đây đều được
thừa nhận là do chính đức Phật nói, còn
vấn đề có những lời bàn luận của các đệ tử
lẫn lộn trong đó hay không, thì không có
cách nào phân biệt và quyết định được, cho
nên nhất khái gọi là “Nguyên thủy Phật
giáo”.
Lập trường tư tưởng của Phật giáo
nguyên thủy, là trong sinh hoạt hiện thực,
nhận thức được cái “khổ”, hiểu rõ căn
nguyên của khổ là sự vô thường biến thiên,
chủ trương trong tất cả sự vật tồn tại, không
có một chủ tể đích thực tồn tại, mà kiến
lập quan điểm “Vô ngã”. Thế giới hiện tượng
vô ngã là do “duyên khởi” mà sinh, “mười
hai nhân duyên” là đạo lí thuyết minh về
duyên khởi, tổng quát những điều nói trên
đây mà có giáo thuyết “Tứ đế bát chính
đạo”. Ngoài ra, còn có ba học giới định tuệ,

bốn vô lượng tâm từ bi hỉ xả và các giáo
nghĩa bốn thần túc, năm phần Pháp thân,
năm căn, năm lực, bảy giác chi v.v... Lấy tỉ
khưu, tỉ khưu ni xuất gia làm trung tâm, lại
thêm thiện nan tín nữ tại gia mà cấu thành
Tăng già (Phạm, Pàli:Saôgha), các giới
luật đều có chế định. Giáo đoàn không thừa
nhận chế độ giai cấp, tệ đoan của xã hội
Ấn độ thời bấy giờ, dù tỉ-khưu xuất thân từ
giai cấp tiện dân, nhưng nếu xuất gia thụ
giới trước và giới lạp (tuổi hạ) cao, thì vẫn
ẤN ĐỘ PHẬT GIÁO

A
175
ngồi trên những tỉ khưu thuộc dòng dõi đế
vương nhưng xuất gia thụ giới sau và giới lạp
kém. Ngoài ra, Giáo đoàn cũng thường giải
thích cho các cư sĩ tại gia về các pháp bố thí,
về năm giới và thuyết sinh lên các cõi trời.
II. Bộ phái Phật giáo. Khoảng một trăm
năm sau khi đức Phật nhập diệt, tức năm
283 trước Tây lịch trở đi, Giáo đoàn Phật
giáo chia thành hai bộ phái là Đại chúng
bộ cách tân và Thượng tọa bộ bảo thủ. Cứ
theo tư liệu của Phật giáo Bắc truyền ghi
chép, thì nguyên nhân đưa đến sự phân
hóa là do Đại thiên (Phạm:Mahàdeva) đề
xướng thuyết mới về năm việc; còn cứ theo
các tư liệu của Phật giáo Nam truyền, như
Đảo sử (Pàli:Dìpavaôsa), Đại vương thống
sử (Pàli:Mahàvaôsa) ghi chép, thì nguyên
nhân là do các tỉ khưu thuộc chủng tộc
Bạt kì (Pàli:Vajjiputtaka) nêu lên thuyết
mới về mười việc mà đưa đến chia rẽ. Đại
thiên là tỉ khưu xuất thân từ nước Ma thâu
la (Phạm:Mathurà), tuyên dương Phật giáo
tại thành Hoa thị (Phạm:Pàỉaliputra). Đại
thiên đề xướng thuyết mới về năm việc tại
chùa Kê viên (Phạm: Kukkuỉàràma), bị
phái Trưởng lão bảo thủ lên án là vọng
ngữ. Tăng đoàn do đó mà chia làm hai phái.
Cái gọi là năm việc mới tức là:
1. Dư sở dụ (người khác làm bẩn quần
áo), A la hán vẫn không chống chế được
sự cám dỗ của Thiên ma mà tình cờ có
hiện tượng mộng di.
2. Vô tri (vô minh), A la hán còn có
“Bất nhiễm ô vô tri”.
3. Do dự (ngờ), bậc Thánh chứng quả

thứ tư, đối với Phật pháp vẫn còn có chỗ
ngờ vực, chứ chưa hoàn toàn triệt ngộ .
4. Tha linh nhập (do người khác độ),
bất cứ vị A la hán nào, khi chứng quả, cũng
phải do người khác (như Phật chẳng hạn)
thức tỉnh, ấn chứng mới có thể ngộ nhập
Thánh đạo một cách chân chính.
5. Đạo nhân thanh cố khởi (Thánh đạo
nhờ lời nói mà hiển bày), người tu hành
nếu tu tập Thánh đạo xuất thế thì phải chí
thành xướng niệm tiếng “Khổ thay!” mới
có thể khiến Thánh đạo hiện khởi.
Còn phía các tỉ khưu Bạt kì đề xướng
mười việc là:
1. Dác diêm tịnh, được phép chứa muối
trong ống tre hoặc nứa.
2. Nhị chỉ tịnh, nếu ăn chưa no, thì ánh
mặt trời đã xế trong vòng hai ngón tay sau
giờ ngọ, vẫn được phép ăn thêm.
3. Tha tụ lạc tịnh, tức đã ăn ở một nơi
rồi, nhưng đến làng khác vẫn được ăn nữa.
4. Trụ xứ tịnh, các tỉ khưu ở trong cùng
một giáo khu, nhưng ở đâu làm lễ Bố tát ở
đấy chứ không cần tập trung vào một chỗ.
5. Tán đồng tịnh, khi bàn bạc để quyết
định một việc gì, nếu đã được các tỉ khưu
đồng ý, thì tuy tổng số người hiện diện
không đủ, vẫn được cử hành yết ma.
6. Sở tập tịnh, có thể thuận theo tập
quán thường ngày của Hòa thượng a xà lê.
7. Sinh hòa hợp tịnh, sữa chưa bị khuấy
đều làm mất váng thì được uống.
8. Ẩm xà lâu nghĩ tịnh, nước quả dừa
(tức xà lâu nghĩ) chưa bốc men hoặc mới
hơi chua chua thì được uống.
9. Vô duyên tọa cụ tịnh, may tọa cụ
không cần viền mép, lớn nhỏ tùy ý.
10. Kim ngân tịnh, được phép nhận

vàng bạc.
Khi thuyết mới về mười việc trên đây
được đề xướng rồi, tỉ khưu Da xá được sự
tán trợ của Trưởng lão Li bà đa (Phạm, Pàli:
Revata), bèn triệu tập đại hội tại thành Tì
xá li, nhất trí quyết nghị thuyết mới này là
bất hợp pháp, bởi thế gọi là “Thập sự phi
pháp,............”. Đại hội lần này, đồng
thời, cũng là Đại hội kết tập Luật điển, có
bảy trăm vị tỉ khưu tham dự, cho nên gọi là
“Thất bách kết tập,...........”.
Còn cái gọi là thuyết “Đại thiên ngũ sự,
” thì có thể là một vị Đại thiên
ẤN ĐỘ PHẬT GIÁO

A
176
trùng tên nào đó ở đời sau đã từ Đại chúng
bộ chia thành một phái độc lập, rồi phụ
họa và mở rộng tư tưởng của Đại thiên mà
thành thuyết “Ngũ sự”, vì thế, khi bàn về
nguyên nhân đưa đến sự chia rẽ trong căn
bản Phật giáo, thì thuyết “Thập sự phi pháp”
có vẻ hợp lí hơn. Dĩ nhiên, sự chia rẽ chẳng
phải chỉ nảy sinh ngay lúc bấy giờ, mà về
sau phát triển dần dần mới hình thành.
Đối với phái Trưởng lão bảo thủ thì thuyết
mới “Thập sự” mà các tỉ khưu có tư tưởng
tiền tiến chủ trương, không thể chấp nhận
được, do đó, mới có thuyết “Thập sự phi
pháp”, tạo thành bức tường ngăn cách rõ
rệt giữa phái bảo thủ và phái canh tân trong
Giáo đoàn. Khoảng từ năm 280 đến 230
trước Tây lịch, những tỉ khưu thuộc phái
canh tân đã thành lập một hệ phái riêng,
có thể nói, sự phân hóa đã bắt đầu từ đó.
Vì những người gia nhập phái này đông
hơn, nên còn gọi là Đại chúng bộ (Phạm,
Pàli: Mahàsaôghika); để đối lại, phái các
Trưởng lão Thượng tọa bảo thủ bèn gọi là
Thượng tọa bộ (Pàli: Theravàda).
1. Thượng tọa bộ. Phái này thừa nhận
rằng A la hán tức là Phật, và chủ trương
“nhờ tu hành mà chứng được quả A la hán
như Phật không khác”. Ba trăm năm sau
Phật nhập diệt, tức vào khoảng từ 180 đến
80 năm trước Tây lịch, phái này lại chia
thành hai bộ phái là Thượng tọa bộ gốc và
Thuyết nhất thiết hữu bộ (gọi tắt là Hữu
bộ). Thượng tọa bộ gốc rời đến núi Hi mã
lạp nhã, nên gọi là Tuyết sơn bộ (Phạm:
Haimavata, Pàli: Hemavatika). Thuyết

nhất thiết hữu bộ lấy Ca thấp di la làm căn
cứ địa, phát triển thành một thế lực mới.
Từ Hữu bộ chia ra Độc tử bộ, rồi từ Độc tử
bộ lại chia ra bốn bộ nữa là Pháp thượng,
Hiền trụ, Chính lượng và Mật lâm sơn trụ.
Kế đó, cũng trong ba trăm năm sau Phật
nhập diệt, lại từ Hữu bộ chia ra Hóa địa bộ,
rồi từ Hóa địa bộ lại chia ra Pháp tạng bộ;
cho đến cuối ba trăm năm sau Phật nhập
diệt, từ Hữu bộ lại chia ra Ẩm quang bộ
(Thiện tuế bộ); bốn trăm năm sau Phật nhập
diệt lại từ Hữu bộ chia ra Kinh lượng bộ
(Thuyết chuyển bộ). Do đó, Hữu bộ gốc
được gọi là Căn bản thuyết nhất thiết hữu
bộ và, như thế, Thượng tọa bộ trước sau đã
chia thành mười một bộ phái.
Khác với Thượng tọa bộ gốc coi trọng
Kinh và Luật, đặc trưng của Thuyết nhất
thiết hữu bộ là coi trọng Luận bộ. Bộ này
đã từng biên tập các bộ luận vĩ đại, như
luận Đại tì bà sa, luận Phát trí, luận Lục túc
v.v..., chủ trương ngã không pháp hữu, tam
thế thực hữu, pháp thể hằng hữu, nhấn
mạnh hết thảy sự vật tồn tại đều là thực tại,
bởi thế mới được gọi là “Thuyết nhất thiết
hữu bộ”.
2. Đại chúng bộ. Bộ phái này thừa nhận
và sùng bái đức Phật như một người có nhân
cách siêu việt, cho rằng nhục thân của Phật
khác với người thường, người thường dù có
tu hành mà chứng được quả A la hán chăng
nữa, nhưng ở đời này không có cách nào
sánh ngang với Phật được. Hai trăm năm
sau Phật nhập diệt, Đại chúng bộ lại chia
thành ba bộ nữa là Nhất thuyết, Thuyết
xuất thế và Kê dận. Về sau lại chia ra hai
bộ nữa là Đa văn, Thuyết giả. Kế tiếp, lại
chia thành ba bộ Chế đa sơn, Tây sơn trụ

và Bắc sơn trụ, cộng trước sau thành chín
bộ phái. Cái phong khí canh tân của Đại
chúng bộ rất thịnh, do lòng sùng kính đức
Phật rất sâu, nên đã manh nha tư tưởng
Đại thừa Phật giáo và mở rộng phạm vi thế
lực.
III. Bồ tát đoàn. Sau Tây lịch kỉ nguyên,
Phật giáo Đại thừa xuất hiện và tồn tại song
song với Phật giáo Bộ phái. Trước đó, đã có
các tập đoàn do tín chúng tại gia tổ chức
thành, cũng tức là Bồ tát đoàn. Bồ tát đoàn
đã bắt đầu từ thời vua A dục tại thế (268
B.C. - 232 B.C.), tức lấy tháp Phật (Phạm:
ẤN ĐỘ PHẬT GIÁO

A
177
stùpa, tháp thờ di cốt của Phật) làm trung
tâm đoàn kết mà lập thành, do lễ bái tháp
Phật mà nảy sinh niềm tin kiên định đối
với đức Phật, được pháp lạc tôn giáo sâu xa.
Đối lại với Tăng già của các tỉ khưu, các
nhóm tín chúng tại gia này tự xưng là Bồ
tát đoàn (Phạm: bodhisattva – gaịa).
“Đoàn” nguyên là tổ chức của các thương
nhân, vì trong Bồ-tát đoàn gồm đa số là
các nhà công thương nghiệp đô thị, cho
nên dùng chữ “đoàn” để đặt tên. Đoàn thể
tín ngưỡng tháp Phật ấy về sau phát triển
thành giáo đoàn của Phật giáo Đại thừa.
IV. Đại thừa Phật giáo. Bồ-tát đoàn
tín ngưỡng tháp Phật, ngoài việc lễ bái tháp
Phật ra, lại tiến thêm bước nữa mà biên tập
kinh điển riêng của mình. Trước hết, vào
khoảng Tây lịch kỉ nguyên, hoàn thành
kinh Bát nhã, kế đến, kinh Pháp hoa, kinh
Duy ma, kinh Hoa nghiêm, kinh Vô lượng
thọ v.v... lần lượt do Bồ tát đoàn biên tập
thành. Cái tinh thần đoàn kết đại đồng này
trở thành tinh thần căn bản của Phật giáo
Đại thừa. Lập trường tư tưởng của Phật giáo
Đại thừa là “không” (Phạm:sùnyatà). Cái
gọi là “không” nguyên là chỉ “không có gì”
hoặc “trạng thái không có gì”, tức cho rằng
trong thế giới hiện tượng này, không có bất
cứ vật gì có thể nắm bắt được, vì thế, không
có một vật gì có thể bảo là tồn tại đích
thực. Cho nên, trong Bát nhã tâm kinh
nói “sắc tức là không, không tức là sắc”,
chính là lí ấy. Sắc (Phạm:rùpa), tức chỉ vật
chất hữu hình, hàm ý là tất cả hiện tượng
tồn tại. Trong kinh Pháp hoa, ngoài thuyết

chủ trương “Một Phật thừa” ra, còn nêu
lên tư tưởng “Hai thừa thành Phật”. Hai
thừa là Thanh văn, Duyên giác, tức chỉ các
tỉ khưu trong Giáo đoàn truyền thống. Hai
thừa thành Phật, đại khái nói các tỉ khưu
trong Giáo đoàn đều nên qui y đạo Bồ tát.
Kinh Pháp hoa còn chủ trương “Phật
thực đã thành từ lâu xa rồi” (tức chỉ thọ
mệnh của Phật là vô lượng, Ngài đã tồn tại
từ trước kia, lâu xa lắm rồi). Kinh Vô lượng
thọ thì nói “Đức Phật sống lâu vô lượng”.
Cả hai đều thuyết minh như nhau về căn
bản của sự tồn tại, bắt nguồn từ sinh mệnh
vĩnh viễn bất diệt, tức gọi là Phật. Cái không
trong kinh Bát nhã thì nói theo lập trường
triết học, còn cái không nói ở đây thì lại
được nhận xét theo quan điểm tôn giáo.
Kinh Duy ma dùng kết cấu hí kịch để nhấn
mạnh tinh thần vĩ đại của Bồ tát, hơn lập
trường tỉ khưu xa. Kinh Hoa nghiêm thì
nêu lên thế giới quan “Một tức hết thảy,
hết thảy tức một”. Trong đó, dù nói cách
nào đi nữa cũng đều dùng danh từ Đại thừa
mà khoáng trương nhân sinh quan và vũ
trụ quan, đó là căn cứ lập luận của Hoa
nghiêm. Ở thời kì sau của Phật giáo Đại
thừa, đã có rất nhiều đại luận sư ra đời, và
nhiều bộ luận lớn đã xuất hiện, phương
diện mĩ thuật, kiến trúc cũng chịu nhiều
ảnh hưởng. Không bao lâu, các bộ luận ấy
được truyền đến Tây vực, Trung quốc, Nhật
bản và sản sinh nền văn hóa đặc thù của
Phật giáo Đại thừa. Thời kì sau của Phật
giáo Đại thừa, vì chịu ảnh hưởng tính cách
mật giáo của Ấn độ giáo và tín ngưỡng dân
gian Ấn độ một cách mạnh mẽ, nên Phật
giáo Đại thừa đã lộ rõ nét Mật giáo hóa,
đến nỗi đi dần đến tình trạng suy đồi, rồi

tiếp sau sự xâm nhập của Hồi giáo thì Phật
giáo cũng theo đó mà diệt vong.
1.Trung quán phái. Phật giáo Đại thừa
ở thời kì giữa chia thành hai phái lớn là
phái Trung quán (Phạm: Màdhyamika) và
phái Du già. Phái Trung quán lấy “Trung
luận” của ngài Long thụ làm căn bản để
tuyên dương Bát nhã không quán. Lập
trường tư tưởng của Trung luận là giác ngộ
hết thảy sự tồn tại đều bắt nguồn từ tính
duyên khởi (quan hệ hỗ tương y tồn), chẳng
chủ trương “không”, cũng chẳng chủ trương
“có”, mà chủ trương chính quán chân
ẤN ĐỘ PHẬT GIÁO

A
178
không trung đạo. Học trò của Long thụ là
Đề bà (Phạm: Àryadeva) viết “Bách luận”
để bác xích ngoại đạo và giáo nghĩa Tiểu
thừa, La hầu la bạt đà la (Phạm:
Ràhulabhadra) thì chú thích ý nghĩa “Bát
bất” trong Trung luận. Đầu thời đại Vương
triều Cấp đa thì có “Trung luận bản tụng”,
chú thích do Phạm chí Thanh mục soạn,
và “Bách luận bản tụng”, chú thích của Bàtẩu
khai sĩ. Về sau, từ thế kỉ thứ IV đến thế
kỉ thứ V, xuất hiện hệ thống của Phật hộ
(Phạm:Buddhapàlita), gọi là Cụ duyên
phái (Phạm:Pràsagika), hệ thống Thanh
biện (Phạm:Bhàvaviveka), gọi là Y tự khởi
phái (Phạm: Svàtantrika). Đó là hai hệ
phái lớn từ phái Trung quán mà chia ra.
Hai người này đều là học trò của ngài Tăng
hộ (Phạm:Saôgharakwita), ngoài ra còn
nghiên cứu học tập cái học của ngài Long
thụ. Phật hộ chủ trương các pháp duyên
khởi tất kính là không, Thanh biện thì chủ
trương, nếu nhận xét từ phương diện Tục
đế, thì các pháp duyên khởi đều không có
tự tính, nhưng nếu đứng về phương diện
Chân đế mà nhận xét, thì hết thảy pháp
đều có bản tính tồn tại thường trụ. Khoảng
thế kỉ thứ VII, trong hệ phái thuộc phái
Cụ duyên của Phật hộ, có luận sư Nguyệt
xứng (Phạm:Candrakìrti) xuất hiện, viết
“Trung luận chú”, làm cho giáo nghĩa Trung
luận thêm thịnh.
2. Du già phái. Lấy ngài Di lặc (Phạm:
Maitreya, khoảng 270 - 350) làm vị thủy
tổ của học phái. Tương truyền luận Du già
sư địa (Phạm:Yogàcàra-bhùmi), Đại thừa

trang nghiêm kinh luận tụng, Biện trung
biên luận tụng, Hiện quán trang nghiêm
luận v.v... là do Di lặc soạn. Lấy tư tưởng
“không” trong kinh Bát nhã làm gốc, lấy
Du già hành (sự tu hành điều hòa hơi thở,
thu nhiếp tâm khiến tương ứng với chính
lí) làm nền tảng mà kiến lập thuyết Duy
thức (hết thảy sự tồn tại đều do tâm thức
biến hiện, chủ trương chỉ có thức là thực
tại), một mặt do chủ trương “tự tính thanh
tịnh” mà có tư tưởng “Như Lai tạng duyên
khởi”. Ngài Vô trước (Phạm: Asaga,
khoảng 310 - 390) là tổ thứ hai của phái
này, viết Hiển dương thánh giáo luận tụng,
luận Nhiếp đại thừa (Phạm: Mahàyànasaôgraha)
và luận Đại thừa a tì đạt ma tập
(Phạm: Mahàyànàbhidharmasamuccaya)
v.v... mà xác lập phái Du già. Em Vô trước
là Thế thân (Phạm:Vasubandbu) viết Duy
thức tam thập luận tụng (Phạm:Triôzikàkàrikà),
Duy thức nhị thập luận tụng
(Phạm:Viôzatikà-kàrikà), Nhiếp đại thừa
luận thích v.v... tuyên dương thuyết Du già
duy thức. Tư tưởng hệ Thế thân chia làm
hai hệ thống lớn là Trần na (Phạm:
Dignàga) và Đức tuệ (Phạm: Guịamati),
Trần na cũng là nhà tập đại thành của luận
lí học Ấn độ.
Đến giữa thế kỉ thứ VII, Phật giáo cấp
tốc Ấn độ giáo hóa mà sản sinh Mật giáo.
Vì khoảng thế kỉ VII, người A lạp bá
(Arab) thành lập nước Hồi giáo ở biên giới
Ấn độ, áp bách người Ấn độ. Trước tình
hình ấy, các vua chúa và nhân dân Ấn
độ, do ý thức chống đối mà quay về tôn
giáo dân tộc là Ấn độ giáo. Trong cái bối
cảnh chính trị như vậy, Phật giáo cho rằng
thỏa hiệp với Ấn độ giáo là phương pháp

tốt nhất để bảo tồn bản thân Phật giáo,
bèn dần dần dung hợp với Ấn độ giáo mà
đi đến Mật giáo hóa Phật giáo. Đến cuối
thế kỉ XII, tín đồ Hồi giáo tràn đến cứ địa
trung tâm của Phật giáo (tức là một dải đất
ở phía nam tiểu bang Bihar) thì Phật giáo
đã hoàn toàn dung hợp vào Ấn độ giáo.
Đồng thời, quân đội Hồi giáo xâm nhập
luôn, triệt để phá hủy các chùa viện Phật
giáo, tăng đồ hầu hết chạy trốn ra nước
ngoài, đến đây, Phật giáo tại Ấn độ coi
như đã tuyệt tích. (xt. Phật Giáo, Phật Giáo
Giáo Lí).
ẤN ĐỘ PHẬT GIÁO

A
179
ẤN ĐỘ PHẬT GIÁO MĨ THUẬT
Khi đức Thế tôn còn tại thế, vua Ưu
điền đã dùng gỗ chiên đàn để tạc tượng
Phật, nhưng đây chỉ nghe truyền thế thôi.
Còn hiện nay đã tìm đào được bình đựng
Xá lợi ở Nibạcnhĩ (Népal), trên có ghi
dòng họ Thích ca phụng thờ, là mĩ thuật
phẩm có nhiều giá trị, nhưng những di
phẩm mĩ thuật Phật giáo nổi tiếng và xưa
nhất thì phải kể đến những cột đá trên
đầu cột có chạm các con thú do vua A
dục kiến tạo vào thế kỉ thứ ba trước Tây
lịch.
Những di vật thế kỉ thứ nhất sau Tây
lịch đến thời đại các Vương triều Huân ca,
Án đạt la thì có tháp hoặc lan can của tháp.
Sơn kì (Sànchì), Ba hách đặc (Bharhut,
Bharrhut), Bồ đề già gia (Buddhagayà), thời
đại này, cây bồ đề, bánh xe pháp, lốt chân,
tháp v.v... đều là biểu trưng của Phật, nhưng
chưa trực tiếp biểu hiện hình tượng của Phật.
Ngoài các biểu trưng kể trên ra, đề tài phần
nhiều là sự tích bản sinh (tiền thân) của
đức Phật và Phật truyện. Thế kỉ thứ hai
(tức thời đại vua Ca nị sắc ca), biểu hiện mĩ
thuật Phật giáo Kiện đà la (Candhàra), (còn
gọi là mĩ thuật Hi lạp Phật giáo) vùng tây
bắc Ấn độ bột phát, phần nhiều lấy tượng
Phật, Bồ tát và tranh vẽ truyện Phật làm đề
tài, độ cao của bộ phận bát úp trên ngọn
tháp cũng tăng thêm. Về sau không lâu, tại
Mạt nâu la (Phạm: Mathurà) ở trung Ấn
độ, và A ma la bà đề (Phạm:Amaràvatì) ở
nam Ấn độ, mĩ thuật điêu khắc tượng Phật
cũng thịnh hành, tây Ấn độ thì có các hang

viện ở Na tây khắc (Nàsik), Ca lợi (Kàrle)
v.v... Từ thế kỉ thứ tư đến nửa trước của
thế kỉ thứ bảy, thời đại lấy Vương triều Cấp
đa (Phạm:Gupta) làm trung tâm, những di
vật ở thời kì này gồm có điện Phật ở Bồ đề
già da và tháp Đạt mật khắc (Dhamekh) ở
vườn Lộc dã (Phạm: Mfgadàva), di tích
tịnh xá Kì viên (Phạm,Pàli:Jeta-vana), di
tích tịnh xá Na lan đà (Phạm: Nàlanda).
Ngoài các tượng chạm trổ của Phật ra, chỉ
thấy di phẩm tượng của bồ tát Quan âm, Di
lặc, Kim cương thủ, kĩ thuật gần hoàn toàn,
hình thức cũng dần dần ổn định. Hang
viện thì có các hang ở A chiên đa (Ajantà,
khai sáng trước Tây lịch), Y la lạp (Ellora),
Ba cách hách (Bàgh), Cam hách thụy
(Kàịheri) v.v..., trong đó, một bộ phận
tranh vẽ trên vách vẫn còn. Mĩ thuật thời
kì này đối với nghệ thuật Trung quốc đời
Đường và mĩ thuật Trảo oa (Java) đều có
ảnh hưởng. Từ thế kỉ thứ tám đến đầu thế
kỉ thứ mười, thời đại lấy Vương triều Ba la
làm trung tâm, thì mĩ thuật Mật giáo hưng
khởi, có di tích Na lan đà và các tượng Quan
âm nghìn mắt nghìn tay, Văn thù, Đa la
của Mật giáo, ngoài ra, các kinh sách chuyên
môn như kinh Tạo tượng lượng độ, Tạo
tượng pháp v.v... cũng xuất hiện. Về sau,
Phật giáo bị hoại diệt, mĩ thuật Phật giáo
cũng theo đó mà suy vong. [X. Hugo
Munsterberg: Art of India and Southeast
Asia, 1970; Owen C. Kail: Buddhist Cave
Temples of India, 1975; David L.
Snellgrove: The Image of the Buddha,
1978].
Cột Đá và Kiến Trúc của
Vua A Dục
ẤN ĐỘ PHẬT GIÁO MĨ THUẬT

A
180
ẤN ĐỘ PHẬT GIÁO NGHI CHẾ
Sau khi đức Phật thành đạo, nói pháp
lần đầu tiên tại vườn Lộc dã độ cho năm vị
tỉ khưu Kiều trần như, đó là dấu hiệu báo
trước sự hình thành Tăng đoàn Phật giáo.
Trong Tăng đoàn, đức Phật đã định ra
phương thức sinh hoạt lí tưởng cho các tỉ
khưu, tức lấy “Tứ y pháp” làm chuẩn tắc
sinh hoạt:
1. Thường hành khất thực, mỗi ngày,
trước giờ ngọ, đi xin ăn một lần để nuôi
thân.
2. Trước phẩn tảo y, mặc áo may bằng
những mảnh vải bị vứt bỏ nhặt được tại
các nơi nghĩa địa, rừng xác và đống rác.
3. Y thụ hạ tọa, ngồi dựa gốc cây.
4. Dụng trần khí dược, trần khí dược,
chỉ thuốc được chế bằng các vật đã bài tiết,
hoặc chỉ các dược liệu người ta đã vứt bỏ,
làm thuốc dùng mỗi khi tỉ khưu đau ốm. Tỉ
khưu Phật giáo tu hành theo bốn pháp trên,
khiến cuộc sinh hoạt yên vui, không tham
ái, không chấp trước.
Nhận xét qua Tứ y pháp, thì biết sự phân
phối kinh tế trong Tăng đoàn lúc bấy giờ,
căn bản lấy sự bình đẳng cùng có lợi, cùng
được cùng chia làm nguyên tắc, cái gọi là
“lợi hòa đồng quân”, tức là trong Tăng đoàn
không phân biệt trên dưới, cao thấp, mà
nhất loạt bình đẳng, chia lợi đồng đều. Về
sau, sau khi đức Phật độ cho Da du già đồng
tử, người cha của đồng tử bèn thỉnh Phật
cúng dường và dâng y, đức Phật nhận lời,
lại tiếp nhận sự cúng dường Trúc viên của
vua Tần bà sa la, cho phép cư sĩ xây dựng

nhà giảng, phòng tăng, dâng ruộng đất và
vườn v.v..., bởi thế, sự sinh hoạt của Tăng
đoàn lúc đầu đi xin ăn, nay diễn biến thành
nhận lời thỉnh mời, nhận sự cúng dường,
và từ việc mặc áo phẩn tảo diễn thành sự
“nhận áo”, v.v...
Về những qui định sinh hoạt đoàn thể
trong Tăng già, trong Kiền độ có nói tường
tận, tức sau khi đức Phật nhập Niết bàn,
các vị Trưởng lão trong Giáo đoàn đem
những nghi thức tác pháp về các việc thụ
giới, bố tát, an cư trong Tăng đoàn và các
qui định trong sự sinh hoạt hàng ngày mà
phân loại, chỉnh lí. Trong đó, có ba thứ
nghi thức tương đối trọng yếu là:
1.Tiến cụ tác pháp, là nghi thức qui
định xuất gia thụ giới pháp Cụ túc.
2.Bố tát nghi thức, Bố tát là vào những
ngày cố định, các tỉ khưu sống chung phải
tập họp ở một nơi, hoặc họp tập ở nhà Bố
tát (Phạm:uposathàgàra), lễ thỉnh vị tỉ
khưu tinh thông luật pháp, tụng niệm toàn
bộ Ba la đề mộc xoa (nếu trong hoàn cảnh
gặp nạn thì chỉ tụng một bộ phận cũng
được), để phản tỉnh hoặc có lỗi thì sám hối
trước chúng tăng, khiến các tỉ khưu đều có
thể ở trong tịnh giới, nuôi lớn pháp lành,
tăng thêm công đức.
3.An cư, ở Ấn độ, hàng năm vào mùa
hạ, trời mưa suốt ba tháng, trong ba tháng
ấy, tỉ khưu xuất gia, không được đi ra ngoài
mà phải tập trung ở một nơi dốc sức tu
hành, gọi là an cư. Sở dĩ như thế, là vì mùa
mưa nếu đi ra ngoài sẽ dẫm đạp lên các loại
côn trùng, những mầm non của cây cỏ mà
bị người đời chê cười, cho nên, trong thời
gian an cư, chế định các nghi thức Bố tát,
Tự tứ và Ca hi na y v.v... Ngoài ra, để phòng

ngừa những hành vi xấu ác có thể xảy ra
trong Tăng đoàn, để duy trì trật tự và sự
phát triển của Tăng đoàn khiến Phật pháp
trường tồn, mà đức Phật đã chế giới, đặt luật.
Về chế độ giới luật trong Tăng đoàn, đã được
chép rõ trong tạng Luật, song vì các bộ phái
bất đồng nên luật cũng có năm bộ khác nhau,
duy tinh thần cơ bản thì không ngoài mười
nghĩa, gọi là “Kết giới thập nghĩa”. Cứ theo
Căn bản thuyết nhất thiết hữu bộ tì nại da
quyển 1 chép, thì mười nghĩa ấy là:
ẤN ĐỘ PHẬT GIÁO NGHI CHẾ

A
181
1. Nhiếp thủ trong tăng,
2. Khiến tăng vui mừng,
3. Khiến tăng ở vui,
4. Hàng phục phá giới,
5. Người biết hổ thẹn được yên,
6. Không tin thì khiến tin,
7. Tin rồi thì thêm lớn,
8. Dứt hữu lậu hiện tại,
9. Dứt hữu lậu vị lai,
10. Khiến Phạm hạnh lâu dài.
Lại giới luật tùy theo các đối tượng thụ
trì khác nhau mà chia thành: giới tỉ khưu,
giới tỉ khưu ni, mười giới sa di, sa di ni, sáu
pháp giới thức xoa ma na, giới ưu bà tắc, ưu
bà di tại gia (Tam qui, Ngũ giới, Bát quan
trai giới), giới Bồ tát v.v... [X. luật Tứ phần
Q.1, Q.32, Q.41; luật Ngũ phần Q.1; luật
Ma ha tăng kì Q.1; luật Thập tụng Q.39;
Căn bản thuyết nhất thiết hữu bộ mục đắc
ca Q.7, Q.9]. (xt. Bố Tát, An Cư, Phật Giáo
Giáo Chế, Giới, Thụ Giới).
ẤN ĐỘ TẠNG CHÍ
Do Bình điền đốc dận, người Nhật bản
soạn. Sách này vốn dự định biên thành hai
mưoi lăm đến ba mươi quyển nhưng vẫn
chưa hoàn thành. Nay chỉ còn quyển một
đến quyển tám và ba quyển hai mươi mốt,
hai mươi hai, hai mươi ba, cộng là mười
một quyển. Nội dung bộ sách là khảo
chứng và tường thuật về phong tục Ấn độ,
giáo lí và lịch sử Phật giáo. Trong đó, ba
quyển đầu đề là “Ấn độ quốc tục phẩm”,
lấy Đại đường tây vực kí làm cơ sở, rồi tham
khảo các kinh luận, tường thuật đại cương
bốn Phệ đà, và các giáo nghĩa chủ yếu của

chín mươi lăm thứ ngoại đạo. Quyển bốn
đến quyển tám đề là “Đại thiên thế giới
phẩm”, dựa vào thuyết trong kinh Thế kí
và các kinh Trường a hàm mà trình bày
về thế giới quan Phật giáo, chủ yếu tường
thuật bốn châu Tu di. Ba quyển hai mốt,
hai hai và hăm ba đề là “Ấn độ thông
phẩm”, căn cứ theo luận Dị bộ tông luân,
Đại đường tây vực kí mà trình bày cái xu
thế của Phật giáo vào thời đại bộ phái.
Ngoài các tiết mục kể trên đây, bộ sách
cũng nói đến Phật giáo từ Trung quốc
truyền vào Nhật bản, và nguyên do chia
thành các tông phái.
Sách này được soạn vào khoảng năm
Văn chính thứ 9 (1826), quyển đầu có Vũ
lân tẩu chùa Vĩnh bình, Giác nham chùa
Trấn đức, viết bài tựa bằng chữ Hán vào
năm Thiên bảo 11 (1840). Môn nhân của
Đốc dận là Thỉ dã huyền đạo có sao chép
một số tiết mục trong sách này, gọi là Ấn
độ tạng chí lược tiền tập 2 quyển và xuất
bản năm Minh trị 21 (1888).
ẤN ĐỘ TRIẾT HỌC
Ấn độ gọi triết học là “kiến giải” (Phạm:
Darzana), đặc sắc của nó là không chịu sự
giới hạn của khoa học tự nhiên, lấy việc
tìm tòi chân lí căn bản của hết thảy muôn
vật phổ biến làm chủ, và mang sắc thái tôn
giáo rất đậm đà. Trong lịch sử triết học Ấn
độ cũng có các nhà Duy vật luận, Hoài nghi
luận, nhưng chỉ hạn trong một thời kì, và
cũng không có sắc thái truyền thống. Các
phái triết học Ấn độ, trừ Duy vật luận ra,
các phái đều chủ trương thoát khỏi sự đau
khổ của kiếp người mà tiến đến một loại
thế giới vĩnh viễn, phổ biến, cũng tức là
một loại tôn giáo thực tiễn.

Người Nhã lợi an đã xâm nhập Ấn độ
vào khoảng thế kỉ XIII trước Tây lịch, đến
thế kỉ X trước Tây lịch thì thành lập tôn
giáo thời đại Lê câu phệ đà (Phạm:Fg-veda),
ở thời kì này, họ đã định cư sinh hoạt tập
thể, tin thờ các thần tự nhiên, thần anh
hùng và thần luật pháp duy trì trật tự xã
hội. Ngoài ra, các pháp tắc căn bản như
thiên tắc (Phạm: fta), cấm chế (Phạm:
ẤN ĐỘ TRIẾT HỌC

A
182
vrata), đạt ma (Phạm: dharman, tức sau
này làdharma) v.v... cũng theo đó mà sản
sinh. Song, vào thời đại Lê câu phệ đà, những
tư tưởng và hoạt động đối với tự nhiên, luân
lí, tế tự, đều vẫn chưa được qui hoạch và
phân loại, quan niệm thần hoặc nguyên lí
triết học, cũng đều chưa thành thục.
Đến khoảng một nghìn năm trước Tây
lịch, người Nhã lợi an dần dần đi về phía
đông, chiếm cứ các vùng đất phì nhiêu nhất
ở khoảng giữa hai con sông Da mâu na
(Phạm: Yamunà) và sông Hằng. Sau khi
chiến tranh chấm dứt, sinh hoạt và văn
hóa của họ đã tiến vào thời đại Phạm thư
(Phạm:Bràhmaịa). Họ bắt những dân tộc
bị chinh phục làm nô lệ (Phạm:sùdra, Thủ
đà la), họ tự nhận là “Tư tế” ở địa vị cao
nhất, cũng tức là Bà la môn (Phạm:
Bràhman). Đồng thời với chế độ giai cấp
được đặt định, Thánh điển Phệ đà cũng
được tiến hành biên tập, đây là thời đại Bà
la môn tối thượng, tế tự vạn năng. Thời kì
này, vì tư tưởng đa thần chưa thỏa mãn
được yêu cầu thời đại, nên mới có sự tìm tòi
một vị thần tối cao thống nhất, do đó, xuất
hiện thần sáng tạo (tạo vật chủ, Phạm:
Prajàpati) cao nhất, rồi dần dần phát triển
mà sản sinh một thứ nguyên lí căn bản
Phạm (Phạm: Brahman), Ngã (Phạm:
àtman, a đặc mạn), hoặc là học thuyết lấy
“vô” làm đầu hết thảy.
Kế đến thời đại Sâm lâm thư (Phạm:
Àraịyaka), thời đại Áo nghĩa thư (Phạm:
Upaniwad). Thời đại Áo nghĩa thư chuyên
môn tìm tòi bản chất vũ trụ Phạm và bản

chất cá nhân Ngã, là thời kì triết học Áo
nghĩa thư được thành lập.
Thế kỉ thứ sáu trước Tây lịch là thời kì
chuyển biến trong triết học Ấn độ. Vương
quốc Ma yết đà nằm về phía đông và các
nước kế cận bột hưng, trung tâm văn hóa
cũng theo đó mà dần dần chuyển di về đông,
những đô thị mới được thiết lập, tư tưởng
mới chịu ảnh hưởng của các nhà tự do tư
tưởng cũng trỗi dậy. Cái đặc sắc của thời
này là ở chỗ phản đối chủ nghĩa triết học
bản chất Phạm - Ngã, và khuynh hướng
cảm giác luận, duy vật luận cũng rất mạnh,
thậm chí bao hàm sắc thái hoài nghi, yếm
thế và hư vô. Cái gọi là “Lục sư ngoại đạo”
tức đại biểu cho tư tưởng này:
1.A kì đa, chủ trương bốn nguyên tố
đất, nước, lửa, gió, cho rằng con người đều
do bốn nguyên tố này cấu tạo thành, khi
thân thể rữa nát thì bốn nguyên tố ấy cũng
tiêu diệt theo. Đây là Duy vật luận cảm giác,
là tiền khu của phái Thuận thế.
2.Tán nhã di, phủ định nhận thức
khách quan có tính chất chính xác tuyệt
đối, mà đề xướng Bất khả tri luận.
3.Mạt già lê, đại biểu phái Tà mệnh
ngoại đạo, thừa nhận có mười hai thứ yếu
tố cấu tạo thành sinh tồn là linh hồn, đất,
nước, lửa, gió, hư không, được, mất, khổ,
vui, sống, chết, và coi đó là thực thể. Vô
nhân luận, phủ định luân hồi theo nghiệp.
4.Bà phù đà, thừa nhận có bảy thứ yếu
tố là đất, nước, lửa, gió, khổ, vui và mệnh
ngã.
5.Bất lan ca diếp, chủ trương đạo đức
thiện ác không mang lại quả báo thiện ác,
thành lập Vô đạo đức luận.
6.Ni kiền đà nhã đề tử, tức là Phạt đà

ma na (Phạm:Vardhamàna), giáo tổ của
Kì na giáo, biệt danh là Ma ha tì la (Phạm:
Mahàvira, dịch ý là đại hùng), là người cùng
thời đại với đức Phật, đã sửa đổi giáo nghĩa
Ba tư (Pasa) khoảng hai nghìn ba trăm năm
trước mà lập thành năm thệ nguyện lớn
là: không giết hại, không nói dối, không
trộm cướp, không tà dâm, không mưu cầu
bất cứ vật gì. Thế giới quan của Kì na giáo
dựa vào năm thứ hữu tụ (Phạm:astikàya)
là: điều kiện vận động (Phạm: dharma),
điều kiện chỉ tĩnh (Phạm: adharma), hư
không (Phạm:àkàza), mệnh ngã (Phạm:
ẤN ĐỘ TRIẾT HỌC

A
183
jìva) và tố tài (Phạm:pudgala) để lí luận
suy diễn.
Giáo tổ Phật giáo là đức Thích ca mâu
ni cũng xuất hiện vào thời kì này, cái đặc
sắc của Ngài là không theo phương thức
suy luận hình nhi thượng học và bản chất
chủ nghĩa, mà từ ngay trong hiện thực tìm
ra con đường (dharma, pháp) giải quyết. Kì
na giáo và Phật giáo thời ấy dần dần phát
triển thành hai tôn giáo lớn, nhất là Phật
giáo, được sự hỗ trợ của vua A dục (ở ngôi
khoảng từ 268 B.C. - 232 B.C.), bèn nhanh
chóng truyền rộng đến các nước ở phương
đông.
Thời đại Vương triều Khổng tước
(khoảng 317 B.C. - 180 B.C.), Phật giáo
chia thành hai bộ phái là Thượng tọa bộ
bảo thủ và Đại chúng bộ cách tân, về sau
còn phát triển thành nhiều bộ phái nữa.
Từ khoảng thế kỉ thứ I trước Tây lịch
đến thế kỉ thứ II sau Tây lịch, Phật giáo Đại
thừa hưng khởi, nhiều kinh điển Đại thừa
cũng được thành lập vào thời kì này. Đến
đây, Phật giáo trở về trước được gọi là Phật
giáo Nguyên thủy và Phật giáo Tiểu thừa.
Cái gọi là Phật giáo Đại thừa hưng khởi, là
do dân chúng khai triển một thứ vận động
cải cách tôn giáo, nhấn mạnh tinh thần lợi
tha và thực tiễn của hạnh Bồ tát. Các học
phái ở thời kì này thì có phái Trung quán
và phái Du già (phái Duy thức) và thế lực
của cả hai tương đối đều lớn. Thế giới quan
của phái Trung quán lấy tư tưởng “Không”
làm cơ sở, phái Du già thì lập thuyết “thực
hữu”, chủ ý tư tưởng của phái này là nhắm

tới một phương thức khảo sát phân tích
hiện thực.
Khoảng thế kỉ thứ VII trở đi, Mật giáo
trong Phật giáo đã chịu ảnh hưởng của Ấn
độ giáo mà được thịnh hành, nhưng đồng
thời, cũng đã phơi bày cái khuynh hướng
trụy lạc. Đến thời kì đầu thế kỉ XIII, do tín
đồ Hồi giáo chinh phục, Phật giáo bị tiêu
diệt ở Ấn độ. Còn các giáo khác, như Kì na
giáo, trong vòng một thế kỉ, đã chia thành
phái “Không y” và phái “Bạch y”, về sau có
rất nhiều ảnh hưởng đối với văn hóa Ấn
độ, mãi đến thời gần đây mới suy vi. Tín đồ
phái này phần nhiều là các thương gia.
Trong hệ thống chính thống của Bà la môn
thì có sáu phái triết học:
1.Số luận học phái, thủy tổ là Ca tì la
(350 B.C. - 250 B.C.), thành lập hai nguyên
lí lớn là tinh thần thuần túy và nguyên chất
căn bản.
2.Du già phái, thuyết hình thượng học
của phái này và phái Số luận đại trí tương
đồng, duy phái Du già chủ trương có thần
tối cao; về phương diện thực tiễn, phái này
nhấn mạnh tinh thần thống nhất.
3.Di mạn sai học phái, đứng trên lập
trường triết học mà nghiên cứu ý nghĩa và
sự thực hành các nghi lễ tế tự được qui
định trong Thánh điển Phệ đà. Phái này
do Kì mễ ni (khoảng 200 B.C. - 100 B.C.)
xác lập.
4.Thắng luận học phái, thủy tổ là Yết
na đà (khoảng 150 B.C. - 50 B.C.), xiển
minh hết thảy hiện tượng, xác lập sáu
nguyên lí thực thể, tính chất, vận động,
phổ biến, đặc thù và nội thuộc.
5.Ni dạ da (chính lí) học phái, thủy tổ
là Kiều đạt ma (khoảng 50 - 150), còn gọi

là Túc mục. Quan điểm của phái này về hình
thượng học với Thắng luận học phái, đại trí
tương đồng, nhưng nghiêng về phương diện
nghiên cứu luận lí học nhiều hơn.
6.Phệ đàn-đa học phái, thủy tổ là Bạt
đa la diễn na (khoảng 100 B.C. - 1 B.C.),
trong Thánh điển Phệ đà, đặc biệt lấy bộ
phận Áo nghĩa thư làm căn bản mà tập đại
thành triết học “Phạm - Ngã”.
Tư tưởng hệ Bà la môn (Bà la môn giáo)
kết hợp với tín ngưỡng dân gian mà thành
Ấn độ giáo. Thần chủ yếu là Tì thấp nô và
Thấp bà, những người lấy Tì thấp nô làm
ẤN ĐỘ TRIẾT HỌC

A
184
thần tối cao thì gọi là Tì thấp nô phái, thế
lực hai phái này đều rất lớn. Đại tự sự thi
“Ma ha bà la đa” là truyền thừa của tín
ngưỡng Ấn độ giáo, từ xưa đến nay, hầu
hết người Ấn độ đều thích ngâm tụng, trong
đó, phần các bài ca Bạc già phạm, được
người Ấn tôn kính như kinh Thánh. Đứng
về mặt toàn thể văn hóa sử Ấn độ mà nói,
thì trào lưu tư tưởng hệ từ Bà la môn giáo
đến Ấn độ giáo là lịch sử tư tưởng chính
thống của Ấn độ.
Do sự phát triển của triết học Phệ đàn
đa mà xuất hiện các luồng tư tưởng như
Bất nhị nhất nguyên luận của Thương yết
la (Phạm: Zaịkara, khoảng 700 - 750),
thuyết Chế hạn bất nhị của La ma noa già
(Phạm:Ràmànuja, khoảng 1016 - 1091),
và thuyết Bất nhất bất dị của Ninh ba nhĩ
ca (thế kỉ XIV).
Các nhà tư tưởng Ấn độ cận đại biểu
hiện đặc trưng của tư tưởng Ấn độ cận đại
thì có La ma nan đà (Ràmànanda, cuối
thế kỉ XIV đến đầu thế kỉ XV, là nhà tu
hành thuộc phái La ma noa già), phủ định
chế độ Chủng tính (caste), Khách tỉ nhĩ
(Kabìr, 1440 - 1518), phủ nhận sự phân
biệt tôn giáo, nhấn mạnh ý nghĩa sinh hoạt
thế tục, Bà nhĩ la ba (Vallabha, 1473? -
1531), xác lập nhất nguyên luận thuần túy.
Về sau còn có Na na khắc (Nànak, 1469 -
1538), dần dần khẳng định hiện thực, lập
nên giáo đoàn thế tục, chủ trương tăng lữ
được phép kết hôn, và được phép liên hiệp
với đoàn thể thương nghiệp, kết hợp lợi ích
thương nghiệp với công đức tín ngưỡng. Na

na khắc lại kết hợp Ấn độ giáo và Y tư lan
giáo mà sáng lập ra Khắc tích giáo (Sikhism).
Do sự kích thích của tư tưởng Tây
phương, Ấn độ dần dần sản sinh các cuộc
vận động cải cách xã hội, ở thời kì tiên
phong, có Lam mỗ hán la y (Ràm Mohan
Roy, 1772 - 1833) lập Phạm giáo hội
(Bràhma-Samàj) vào năm 1828, chủ
trương sùng bái Phạm duy nhất, phủ nhận
sự kì thị chủng tính giai cấp, cho quả phụ
được phép tái giá, vận động Tổng đốc nước
Anh cấm chỉ tập tục đốt sống quả phụ.
Trong các cuộc vận động cải cách ở thế kỉ
XIX, thì Nhã lợi an hiệp hội (Àrya –Samàj)
do Đái nhã nam đạt sa la tư bà địa
(Dayànanda Sarasvatì, 1824 - 1883) sáng
lập vào năm 1875 có thế lực mạnh nhất.
Người tiếp theo đã phát triển các tôn giáo
Ấn độ thành sinh hoạt có tính quốc tế là
Duy uy tạp nan đạt (Vivekànanda, 1863 -
1902), ông đã sáng lập La ma khắc lợi tu
na truyền đạo hội (The Ràmakfwịa Mission),
La ma khắc lợi tu na (Phạm:
Ràmkfwịa, 1834 - 1886) rất giầu linh cảm
thần bí, và chịu ảnh hưởng rất sâu của chủ
nghĩa lí tính cận đại, chủ trương các tôn
giáo nhất trí bình đẳng. Các tổ chức tương
tự khác nữa là Ấn độ phục vụ giáo đoàn,
Thần trí giáo hội v.v... Ngoài ra, do có cuộc
vận động phục hưng Phật giáo mà hội Ma
ha bồ đề (The Mahàbodhi Society) được
thành lập, cùng kết hợp với cuộc vận động
hủy bỏ chế độ chủng tính. Về sau, tư tưởng
của cha đẻ nền độc lập Ấn độ là Cam địa
(Gandhi, 1869 - 1948), của Thái qua nhĩ
(Tagore, 1861 - 1941), của Áo nhã tân đô
cấu tu (Aurobindo Ghosh, 1872 - 1950) và
của La đạt khắc lợi tu nam (Radhakrishnan,

1888 - 1975) v.v... ảnh hưởng đến đời sau
rất lớn.
ẤN HOẠI VĂN THÀNH
Chỉ con dấu bằng sáp in lên đất bùn,
con dấu thì nát mất, nhưng vết nó còn đó.
Trong các kinh luận phần nhiều dùng từ
ngữ này để thí dụ sự sống chết nối nhau
không dứt. Tức dùng con dấu nát mất để
thí dụ cái chết, vết còn lại thí dụ cái sống,
hiển bày nghĩa sống chết đồng thời. Cũng
là thí dụ cái lí tương tục tuần hoàn của mười
ẤN HOẠI VĂN THÀNH

A
185
hai nhân duyên. Thí dụ sự luân hồi của thế
giới hữu tinh, các uẩn hiện tại tuy đã diệt,
nhưng lại sinh các uẩn “Trung hữu”; đây
không có nghĩa là các uẩn hiện tại biến
thành các uẩn Trung hữu, cũng không phải
các uẩn Trung hữu tự nhiên sinh, mà là do
các uẩn hiện tại hoại diệt nên mới có các
uẩn Trung hữu, cũng như con dấu nát mất
mà thành vết còn lại. Lại tông Tịnh độ dùng
nó để thí dụ niệm Phật vãng sinh, tức con
dấu nát thí dụ sự hoại diệt của sắc thân, vết
còn lại thí dụ vãng sinh Tịnh độ. [X. kinh
Đại ban Niết bàn (bản Bắc) Q.29; luận Đại
trí độ Q.12; Ma ha chỉ quán Q.9 phần dưới;
An lạc tập Q.thượng].
ẤN KINH VIÊN
........
Viện in kinh. Nằm về mé tây chùa Thái
bình hưng quốc huyện Khai phong tỉnh
Hà nam. Năm Thái bình hưng quốc thứ 7
(982) đời Tống thái tông, các ngài Thiên
tức tai, Pháp thiên, Thí hộ ở Viện dịch kinh
của chùa Thái bình hưng quốc làm việc
phiên dịch kinh điển. Năm sau, viện in kinh
được xây dựng bên cạnh viện dịch kinh,
những kinh mới được dịch xong, đưa ngay
xuống viện khắc in để tránh việc sao chép
cho đỡ tốn công. [X. Đại tống tăng sử lược
Q.thượng; Phật tổ thống kỉ Q.43; Tống sử
bản kỉ Q.4, Q.7, Q.10]. (xt. Thái Bình Hưng
Quốc Tự).
ẤN KHẢ
.....
Sự ấn chứng nhận cho là được. Hàm ý
khi học trò thành tựu sự tu hành, được

thầy ấn chứng thừa nhận cái cảnh giới mà
học trò đã ngộ được là đúng. Từ ngữ này
thường thấy trong kinh Duy ma. Thiền tông,
Mật giáo thường cũng dùng nó, chẳng hạn
như “ấn khả quán đính”, “ấn khả gia hành”
trong pháp tu của Mật giáo. Ấn khả quán
đính có nghĩa là sự cho phép làm lễ quán
đính của thầy A xà lê; còn gọi là Hứa khả
quán đính. Ấn khả gia hành có nghĩa là
nhận cho được tu hành các pháp chuẩn bị
trước lễ quán đính. Thông thường, sau khi
tu Tứ độ gia hành, một nghìn ngày hộ ma
xong, thì cử hành Ấn khả quán đính. Ngoài
ra, trong Luận ngữ hoàng khản nghĩa sớ
cũng có câu “Giai bị Khổng tử ấn khả dã”
(đều được Khổng tử nhận cho là được).
ẤN LOÁT THUẬT
Kĩ thuật in phát khởi ở Trung quốc,
nguyên nhân là đáp ứng nhu cầu của tín
đồ Phật giáo mà phát triển thuật ấn loát
trong phạm vi văn hóa. Cứ theo các di vật
in ấn còn lại mà suy luận, thì bản khắc cổ
nhất là vào thời nhà Tùy, nhưng niên đại
không rõ. Về Nhật bản, thì Bách vạn tháp
đà la ni được khắc xong vào năm Thần hộ
cảnh vân thứ 4 (770) là ấn loát phẩm sớm
nhất của Nhật bản. Về phương diện Trung
quốc, thì “Kim cương bát nhã kinh” được
hoàn thành vào năm Hàm thông thứ 9
(968) đời Đường, là ấn loát phẩm sớm nhất,
cũng là ấn loát phẩm bản kinh khắc cổ
nhất hiện còn trên thế giới; ở ngay tờ đầu
của cuốn kinh có vẽ bản đồ “Kì thụ Cấp cô
độc viên”, hiện tàng trữ tại Đại Anh bác
vật quán của nước Anh, kĩ thuật khắc chữ
Bách Vạn Tháp Đà La Ni của
Nhật Bản in năm 770
ẤN LOÁT THUẬT

A
186
của người thợ rất tiến bộ, người đời ai cũng
khen ngợi.
Nhưng, sự ấn loát đại bộ kinh điển Phật
một cách có tổ chức thì phải đợi đến sau
thế kỉ thứ X, phát đạt nhất, là tỉnh Tứ xuyên.
Đại tạng kinh Phật giáo, được in lần đầu
tiên vào cuối thế kỉ XI, cũng in tại Tứ xuyên,
sau mới phân phối đi các chùa viện lớn ở
các nơi, các kinh điển in vào thời kì này
đều là kinh điển Hán văn. Đại tạng kinh
ấn hành vào các đời Tống, Nguyên, Minh
đều là các bản in khắc trên bản gỗ, từ tạng
Tần già vào đầu năm Dân quốc mới bắt
đầu dùng chữ rời bằng chì để in. Lại thời kì
nhà Nguyên thống trị Trung quốc, cũng có
bản in kinh Phật bằng văn Hồi hột và văn
Tây hạ, lí do là vì lãnh thổ triều Nguyên
bao gồm cả đất Hồi hột, Tây hạ, vả lại cũng
cùng là Nhung tộc (giống mọi rợ) với nhau,
nên nhà Nguyên đã vì họ mà in ấn kinh
sách Phật bằng văn Hồi hột và văn Tây hạ.
Thời bấy giờ, những người phụ trách công
việc in ấn là người Hán, bị kì thị bởi chính
sách chủng tộc của triều Nguyên, công việc
ấn loát toàn được tiến hành tại Hàng châu.
Ngoài ra, như Triều tiên và Việt nam cũng
có khắc in kinh điển Phật. Lại trong các
văn vật được tìm đào thấy, cũng có số ít ấn
loát phẩm bằng tiếng Ấn độ cổ đại, song
thuật ấn loát của Trung quốc chưa thấy
lưu hành tại Ấn độ, mãi đến cuối thế kỉ
XIX, Ấn độ mới bắt đầu in kinh điển Phật
bằng chữ rời chì trong thể chữ Thiên thành
(Phạm:devanàgarì)
Từ cuối thế kỉ IX đến thế kỉ X, số lượng

lớn kinh điển Phật in ở Trung quốc, được
phân phối đi các nơi trên toàn quốc, đến
các miền Trung á, trong đó, chỉ có số ít
may còn đến ngày nay. Các kinh điển in
được tìm đào thấy ở Trung á hiện nay, cho
thấy hình thức thời kì đầu đều là bản cuốn
lại, như kinh Kim cương bát nhã nói ở trên
là một bản
cuốn. Từ
khoảng thế kỉ
XI, mới thấy
các bản xếp và
đóng thành
quyển được
dùng. Các
kinh Phật
bằng văn Hán,
văn Hồi hột và
văn Tây hạ,
đều là bản xếp,
bản đóng, nhưng bản cuốn thì chỉ có trong
văn Hán, và số lượng cũng rất ít.
Tại Nhật bản, vào thời đại Bình an, các
chùa ở Nam đô đều có ấn hành kinh Pháp
hoa, luận Thành duy thức. Vào thời Liêm
thương, hệ thống san hành kinh Phật ấy
được gọi là “Xuân nhật bản”, về sau, có
“Cao dã bản” do chùa viện ở núi Cao dã ấn
hành, còn có “Tịnh độ giáo bản” lấy Kinh
đô làm trung tâm. Đến thời đại Thất đinh
lấy Liêm thương làm cứ điểm, rồi từ đó phổ
cập các nơi, và đến cuối thời kì Thất đinh
thì phát triển thành xuất bản thương mãi.
Sự in ấn bằng bản chữ rời đến đầu thời kì
Giang hộ mới hưng thịnh, tức vào năm
1637, Thiên hải tạng được ấn hành bằng
bản chữ rời, từ đó về sau, Đại tạng kinh
Nhật bản phần nhiều cũng ấn hành bằng

chữ rời. Ngoài ra, có các bức tranh tượng
Kinh Kim Cương Bát Nhã Đời
Đường Trung Quốc In Năm 968
Tạng Tần Già
ẤN LOÁT THUẬT

A
187
vẽ được khắc in, là tranh Phật truyền vào
từ đời Đường, từ cuối thời Bình an đến thời
Liêm thương được lưu hành rộng rãi, khổ
lớn như Lưỡng giới mạn đồ la, tượng Niết
bàn, khổ nhỏ thì như tranh tượng ban cho
các chùa viện, hộ phù v.v..., tranh Phật in
bản gỗ. Sau thời Minh trị, thuật ấn loát bằng
chữ rời chì của phương Tây thịnh hành,
bản gỗ bèn suy đồi nhanh chóng mà thay
thế bằng chữ rời chì. (xt. Hoạt Tự Bản).
ẤN MẪU
......
Ấn mẹ, tức là ấn căn bản mà Mật giáo
dùng làm nền tảng cho tất cả các ấn. Có
hai loại là mười hai kiểu chắp tay, sáu kiểu
nắm tay. Chắp tay, biểu thị cho hoa sen
chưa nở, nắm tay, biểu thị mặt trăng. Nếu
dùng chắp tay làm ấn căn bản (ấn mẫu),
thì thông thường, phần nhiều đứng về phía
chúng sinh và Bản hữu môn để mà thuyết
minh ý nghĩa của nó; còn nếu lấy nắm tay
làm ấn căn bản, thì phần nhiều đứng về
phía Như Lai và Tu sinh môn để mà giải
thích ý nghĩa của nó. [X. kinh Đại nhật
phẩm Mật ấn; Đại nhật kinh sớ Q.13]. (xt.
Thập Nhị Hợp Chưởng, Lục Chủng Quyền
Ân).
ẤN NI PHẬT GIÁO - PHẬT GIÁO INDONESIA
Phật giáo tại Indonesia là tôn giáo rất
xưa, nhưng cũng là tôn giáo mới phát. Đầu
thế kỉ thứ V Tây lịch, trên đảo Trảo oa
(Java) đã có một số ít tín đồ Phật giáo, khi
ngài Pháp hiển ghé thăm đảo này (414),
thấy Bà la môn giáo thịnh hành, mà Phật
giáo thì vẫn còn ở giai đoạn khởi thủy. Hơn

hai mươi năm sau, có vị tỉ khưu tên là Cầu
la phất văn (Phạm: Gunavarman) đến đây
hoằng pháp, dịch kinh, Phật giáo mới chính
thức được truyền nhập, rồi lần lượt có hoàng
thái hậu, quốc vương và nhân dân qui y.
Đến thế kỉ thứ VII, Phật giáo đã truyền vào
Tô môn đáp lạp (Sumatra), vua xứ Ba lân
bàng (Palembang) lúc đó là Tô gia gia
(Zrìvijaya). Năm Hàm hanh thứ 2 (671)
đời Đường cao tông, từ Quảng châu, ngài
Nghĩa tịnh vượt biển đi về phương Nam,
lúc qua Palembang, ngài đã khen ngợi nền
giáo dục Phật giáo tại đó hưng thịnh, có thể
sánh ngang với chùa Na lan đà ở Ấn độ,
việc này thấy ghi trong bài tựa của Nam hải
kí qui nội pháp truyện. Sau đó, Nghĩa tịnh
lại đến Thất lợi phật thệ (nay là đông bộ
Tô môn đáp lạp) nghỉ lại sáu tháng để học
tập ngôn ngữ. Sau, ngài đến Ấn độ lưu học
mười một năm, tới năm Thùy củng thứ 3
(687) đời Vũ hậu, lại theo đường biển về
nước và ghé qua Thất lợi phật thệ lần thứ
hai, lưu lại đó hai năm; trong thời gian này,
ngài dịch Tạp kinh luận, viết Nam hải kí
qui nội pháp truyện, Đại đường tây vực cầu
pháp cao tăng truyện, là người Trung quốc
đầu tiên dịch thuật tại Ấn ni.
Trong khoảng bốn trăm năm, từ thế kỉ
VII đến thế kỉ X, là thời kì cường thịnh của
Phật giáo Ấn ni. Trong thế kỉ VII, Đạt ma
phổ la (Phạm:Dharmapàla), đã dạy tại Đại
học Na lan đà ba mươi năm, nay từ nước
Khang cư đến Tô môn đáp lạp hoằng pháp.
Cũng trong thế kỉ VII, Vương quốc Thất
lợi phật thệ hưng khởi, trên dưới toàn quốc
đều thành kính tin theo Phật giáo. Cứ theo
Cước chú của người dịch trong Căn bản
thuyết nhất thiết hữu bộ bách nhất yết ma

quyển 5 chép, thì nước ấy có hơn một nghìn
Tăng chúng, đều lấy học vấn làm việc
chính, và phần nhiều hành pháp “thác bát”
(đi khất thực), phép tắc của sa môn ở đây
đại để cũng giống như ở trung Ấn độ. Từ
giữa thế kỉ VIII về sau, trong khoảng một
trăm năm, các kiến trúc Phật giáo trứ danh
nối nhau hoàn thành, như Bà la phù đồ
(Borobudur), được xây dựng vào thế kỉ IX,
dưới triều vua Tái lãng độ lạp tư, là Thánh
ẤN NI PHẬT GIÁO

A
188
địa lộng lẫy nhất, to lớn nhất của Phật giáo
Đại thừa trên toàn cầu hiện nay. Ngoài ra,
các kiến trúc Phật giáo khác, như Mạn đạt
đặc (Mendut), Tạp lạp sâm (Kalasan), Tát
lũy (Sari) v.v... cũng đều nổi tiếng trong
nước, tình hình hưng thịnh của Phật giáo
có thể coi đó mà biết được. Thời ấy, Phật
giáo nhờ sự tán trợ của vua Thế lăng đạt la
mà được tuyên dương, nhà vua còn xây
nhiều chùa viện tại hai nơi Nã lăng đà và
Lạp ca phả đôn. Đồng thời, Mật giáo cũng
du nhập.
Ở thế kỉ này, Phật giáo cư sĩ lâm đã được
thiết lập một cách rộng khắp, năm 1953,
tổ chức Cư sĩ lâm đầu tiên được thành lập
ở Nhật nhạ, nay trên toàn quốc có khoảng
hơn bốn mươi tổ chức như thế. Năm 1957,
hội Phật học Ấn ni tại Tam bảo lũng, hội
Phật học Tô đảo tại Miên lan thị cũng nối
nhau được thành lập, năm 1958, Tổng hội
Phật giáo Bồ đề Ấn ni mở đại hội lần thứ
nhất tại chùa Phật đà già gia. Tháng 10 năm
1984, các tông phái lớn của Phật giáo Ấn
ni, cùng góp sức sáng lập “Đại học Phật
giáo Ấn ni” tại Tô ma đáp lạp, đơn xin phép
đã được Chính phủ Ấn ni phê chuẩn, là
Đại học Phật giáo duy nhất tại Ấn ni. [X.
Ấn ni chi Phật giáo (Tuệ hải)].
ẤN PHÁP QUÁN ĐÍNH
Còn gọi là Bí ấn quán đính, Thủ ấn
quán đính, Li tác nghiệp quán đính. Là một
trong ba loại quán đính được nói trong
phẩm Bí mật mạn đồ la, kinh Đại nhật
quyển 5. Chỉ cho loại quán đính chưa làm
đầy đủ mọi tác pháp mà chỉ mới sắm sửa

một ít cúng vật cúng dường Tam bảo, nhưng
thầy A xà lê đã trao truyền pháp ấn chân
ngôn cho đệ tử. Ấn, chỉ ấn khế truyền phép
quán đính; Pháp, chỉ các nghi tắc quán đính
phải tuân theo. Bởi vì, đối với các đệ tử đã
đầy đủ căn cơ mới được truyền pháp quán
đính, nhưng đệ tử chưa đầy đủ các điều
kiện màsự nghiệp quán đính đòi hỏi, thầy
A xà lê vẫn đặc biệt cho phép cử hành
Ấn pháp quán đính. Lại vì sợ các đệ tử
sinh tâm biếng nhác chán nản, nên đối
với những người đã đầy đủ khả năng căn
cơ, thì phải truyền pháp Sự nghiệp quán
đính, chứ không cử hành Ấn pháp quán
đính. [X. Đại nhật kinh sớ Q.15; Đại nhật
kinh sớ sao Q.3; Đại nhật kinh kiến văn
kí Q.7].
ẤN PHẬT TÁC PHÁP
Tức dùng hương, đất sét, gỗ mà tạo
thành hình Phật rồi thắp hương xông. Ấn
Phật tác pháp là cách thức tạo hình tượng
Phật, như dùng đất hoặc gỗ để đắp hay
chạm thành tượng Phật khoảng độ chín
phân Tây, rồi đốt hương xông, nhờ đó mà
diệt tội, hoặc đem công đức tôn Phật tượng
này hồi hướng cho chúng sinh. Thứ tự hành
lễ là: trước hết lạy ba lạy, tụng chú Như lai,
kế đến, đặt tượng Phật xông hương giữa hư
không, rồi chắp tay, đọc bài kệ: “Nay con
dâng hương cúng Như lai, tướng hảo đầy
đủ phóng ánh sáng, đầy khắp hư không
thế giới hải, cũng như mặt trời không
chướng ngại. Nhờ sức công đức ấn Phật
này, lợi ích vô biên hữu tình hải, cùng sinh
Cực lạc chứng diệu quả, thường là duyên
giải thoát chúng sinh”. Cuối cùng, kết thúc,
tụng Phật nhãn ấn ngôn, Đại nhật ấn ngôn.
Câu “Nay con dâng hương cúng Như lai”

trong bài kệ trên, có thể tùy trường hợp mà
thay đổi, chẳng hạn khi cúng dường các
Bồ tát hoặc chư tôn khác, thì có thể đổi là
“Nay con dâng hương cúng Bồ tát” v.v...
Ngoài ra, nếu dùng gỗ mà chạm trổ thành
hình Ngũ luân tháp bà, chứ không làm
thành hình Phật, thì gọi là Ấn tháp tác pháp.
[X. Tác pháp tập; Chân ngôn tu hành tụng
Q.2].
ẤN PHÁP QUÁN ĐÍNH

A
189
ẤN QUANG
I. Ấn quang. Ánh sáng phát ra từ tâm
ấn của Phật. Đại nhật kinh sớ quyển 6 (Đại
39, 647 thượng), nói: “Con mắt tâm hoa
sen gặp ánh sáng phát ra từ tâm Bồ đề của
Phật”.
II. Ấn quang. (1862 - 1940), là vị cao
Tăng thuộc tông Tịnh độ của Trung quốc
hiện đại, tổ thứ 13 của tông Tịnh độ. Người
huyện Cáp dương tỉnh Thiểm tây, họ Triệu.
Tên là Thánh lượng, tự Ấn quang. Biệt hiệu
Thường tàm quí tăng. Lúc nhỏ học Nho,
thích đọc sách Trình, Chu. Đã từng bài báng
Phật, sau mắt bị mờ bèn sực tỉnh, trở lại
học tập nghiên cứu kinh Phật, lòng chí
thành được cảm thông, mắt dần dần sáng
ra và, cuối cùng, khỏi hẳn. Năm hai mươi
mốt tuổi, đến Nam ngũ đài núi Chung nam,
qui y và xuất gia theo Trưởng lão Đạo thuần
tại động hoa sen. Năm Quang tự thứ 8
(1882), đến trú trì chùa Liên hoa ở Trúc
khê thuộc tỉnh Hồ bắc. Sau không lâu, thụ
giới Cụ túc tại
chùa Song khê
ở Hưng An
tỉnh Thiểm tây.
Năm hai mươi
sáu tuổi, đến
Đạo tràng Tịnh
độ ở chùa Tư
phúc núi Hồng
loa niệm Phật,
tự đặt hiệu là “Kế
Lư sơn hành
giả” (Kế tiếp những người tu hành Lư sơn)

để nói rõ chí của mình. Về sau, đến ở chùa
Pháp vũ, núi Phổ đà tỉnh Triết giang hơn
hai mươi năm, sớm tối chuyên xem Đại tạng
và niệm Phật, không muốn ai biết đến. Đã
đóng cửa hai lần, buông hết sắc tướng. Dân
quốc năm đầu (1912), gửi bài in trên Phật
học tùng báo, kí tên là “Thường tàm quí
tăng” (Vị Tăng thường hổ thẹn), tiếng đồn
khắp nơi. Năm Dân quốc thứ 7, vì việc
khuyến hóa để in sách “An sĩ toàn thư”
nên thường đến Thượng Hải và trú tại
chùa Thái bình, các nơi đến cúng dường
và hỏi đạo rất đông, sư đều hoan hỉ nhiếp
thụ.
Sư suốt đời hoằng dương Tịnh độ, sư
thực hành ba nguyên tắc lớn một cách rất
kiên trì là: “Không đảm trách việc trú trì,
không thu nhận học trò, không lên tòa
giảng lớn”; sư rất nhạt nhẽo với danh lợi,
khắc khổ kiệm phác, luôn chỉ bày cho người
ta con đường tu trì chính thực. Năm bảy
mươi tuổi, ở chùa Báo ân Ngô huyện đóng
cửa, lúc đầu không tiếp ai, sau mới khai thị
đại chúng. Đã từng thu góp và sửa chữa các
sách “Chí thư” về bốn ngọn núi lừng danh
Phổ đà, Thanh lương, Nga mi và Cửu hoa.
Lại xây dựng chùa Linh nham sơn tại Ngô
huyện, do Hòa thượng Chân đạt chủ sự, là
Đạo tràng Tịnh độ đứng vào bậc nhất tại
Trung quốc. Năm Dân quốc 29, sư thị tịch
ở chùa Linh nham sơn, thọ bảy mươi chín
tuổi. Sau khi trà tì (tức là thiêu), thu được
hoa Xá lợi năm sắc và nhiều ngọc xá lợi. Sư
trọn đời giữ gìn tiết tháo trong sạch, quả
quyết, học và hành đều đủ, cảm hóa rất
rộng, được coi là bậc tôn túc Tịnh độ bậc
nhất từ năm Dân quốc đến nay. Các sách
in có Ấn quang đại sư văn sao và Ấn quang

đại sư toàn tập lưu hành ở đời.
ẤN THUẬN (1906 - ?)
......
Người huyện Hải ninh tỉnh Triết giang,
họ Trương. Lúc bé học Thi, Thư, kiêm
nghiên cứu Trung y. Lại thích học Đạo gia
và tìm hiểu các tôn giáo phương Tây. Năm
hai mươi tuổi, tình cờ đọc Trang tử, thấy
trong bài tựa của Phùng mộng trinh có câu:
“Song mà, nhìn kĩ, văn của Trang tử có
Ấn Quang
ẤN THUẬN

A
190
phải là mở đường cho Phật pháp chăng?”
bèn nảy sinh cái hứng thú tìm hiểu Phật
pháp. Năm hai mươi ba tuổi, thân mẫu chợt
nhuốm bệnh rồi mất, lòng rất chấn động.
Chưa bao lâu, ông chú mất, rồi tiếp đến
thân phụ cũng bệnh mà mất theo, bèn cảm
sự vô thường của kiếp người và nảy cái chí
xuất gia. Năm hai mươi lăm tuổi, xuất gia
theo Hòa thượng Thanh niệm ở am Phúc
tuyền, núi Phổ đà, pháp danh là Ấn thuận,
hiệu là Thịnh chính. Lễ trưởng lão Dực
sơn làm nghĩa sư, thụ giới Cụ túc tại chùa
Thiên đồng. Đã từng theo học tại Phật học
viện Nam mân, Phật học viện Vũ xương,
tham vấn Hòa thượng Hư vân, luật sư Từ
hàng và gần gũi Đại sư Thái hư. Thường
qua lại các nơi Phổ đà, Hạ môn và Vũ xương
giảng kinh. Năm Dân quốc 25 (1936), ở tại
núi Phổ đà Phật đỉnh đọc Đại tạng. Sau du
lịch các nơi Tây hồ ở Hàng châu, Dương
châu, gặp đại sư Thái hư và, vâng mệnh
của Đại sư, trước đến Phật học viện Vũ
xương, kế đến viện Hán Tạng giáo lí, rồi
vào Tứ xuyên làm các Phật sự, lúc đó ba
mươi ba tuổi. Từ đấy, thường bàn luận về
pháp nghĩa với pháp sư Pháp tôn.
Năm bốn mươi hai tuổi, chủ biên “Thái
hư đại sư toàn thư” ở chùa Tuyết đậu. Năm
bốn mươi tư tuổi, rời Hạ đến Hương cảng,
nhận chức Hội trưởng Hội liên hiệp Phật
giáo Hương cảng, và Hội trưởng phân hội
Cảng - Áo của hội Phật giáo thế giới hữu
nghị, tại Hương cảng cho ấn hành “Phật
pháp khái luận”. Năm bốn mươi bảy tuổi,
nhận lời mời của cư sĩ Lí tử khoan và quyết

nghị của hội Phật giáo Trung quốc cử làm
đại biểu đi dự Đại hội đại biểu của hội Phật
giáo thế giới hữu nghị lần thứ hai họp tại
Nhật bản, sư bèn đến Đài loan. Về sau,
nhận chức Đạo sư của chùa Thiện đạo ở
Đài bắc và Trưởng ban biên tập Tạp chí
Hải triều âm. Năm bốn mươi tám tuổi, dựng
tinh xá Phúc nghiêm theo kiểu tinh xá ở
Hương cảng trên bờ hồ Tân trúc thanh
thảo và định cư tại Đài loan.
Năm bốn mươi chín tuổi, theo đề nghị
của pháp sư Tính nguyện, sang Phi luật tân
hoằng pháp. Năm năm mươi mốt tuổi, nhận
chức trú trì chùa Thiện đạo, và chỉ năm
sau đã rời chùa đi. Về sau, đã nhiều lần ra
nước ngoài hoằng pháp. Lại kiến thiết Phật
học viện dành cho nữ chúng tại Tân trúc,
và sáng lập giảng đường Tuệ nhật ở Đài
bắc. Mùa đông năm Dân quốc 53, dựng
Diệu vân lan nhã tại Gia nghĩa, đến tháng
5 năm ấy thì đóng cửa tĩnh tu tại đây. Một
năm sau, đáp lời mời của Học viện văn hóa
Trung quốc (tiền thân của Đại học văn hóa),
nhận chức giáo thụ khoa Triết học. Năm
sáu mươi tám tuổi, do tác phẩm “Trung quốc
Thiền tông sử” của sư mà sư được viện Đại
học Đại chính của Nhật bản trao tặng văn
bằng Tiến sĩ văn học. Trong giới Phật giáo
theo sư tu học, có
các pháp sư
Thường giác,
Diễn bồi, Tục
minh, Nhân tuấn
v.v... Đối với việc
học Phật, sư
không chịu ảnh
hưởng của quan
niệm tông phái

Phật giáo truyền
thống nào, mà
đứng về phương
diện toàn thể Phật
giáo để học hỏi, nghiên cứu, rồi giải thích
và phê phán một cách khách quan. Đồng
thời, trực tiếp từ các kinh luận của Phật
giáo Nguyên thủy, như A hàm, Tì đàm, và
các kinh luận thuộc ba hệ “Không”, “Hữu”,
“Chân thường” của Ấn độ mà tìm ra tinh
nghĩa của lời Phật dạy và của các đại sư đời
sau. Đặc biệt đối với cái học Trung quán
của ngài Long thụ, sư đã tìm tòi một cách
Ấn Thuận
ẤN THUẬN

A
191
thấu đáo sâu xa, có thể nói, từ đời Tống
đến nay, đối với sự nghiên cứu Trung quán,
sư đã có cống hiến rất lớn. Ngoài ra, về
Phật giáo Nguyên thủy, Phật giáo Bộ phái,
lịch sử Thiền tông Trung quốc, sư cũng
nghiên cứu một cách tinh thâm. Riêng đối
Phật giáo Đại thừa ở Ấn độ, sư chia thành
ba hệ lớn là: Tính không duy danh, Hư
vọng duy thức, Chân thường duy tâm, có
cái lí thú lớn và khác với các thuyết cũ.
Sự trước tác của sư rất phong phú, có
các tác phẩm như: Trung quán kim luận,
Duy thức học thám nguyên, Tính không
học thám nguyên, Nguyên thủy Phật giáo
thánh điển chi tập thành, Thuyết nhất
thiết hữu bộ vi chủ đích luận thư dữ luận
sư chi nghiên cứu, Trung quốc Thiền tông
sử, Sơ kì Đại thừa Phật giáo chi khởi
nguyên dữ khai triển, Như lai tạng chi
nghiên cứu, Tạp a hàm kinh luận hội biên
v.v... Đại bộ phận trước thuật và các ghi
chép những buổi thuyết pháp của sư được
gom vào thành “Diệu vân tập” (24 tập)
lưu hành ở đời.
ẤN THUẬN ĐỊNH
........
Ở vị Nhẫn trong bốn vị Thiện căn,
nhà Duy thức phát trí như thực phẩm dưới,
quán cảnh sở thủ là không vô, rồi nắm
giữ lại; từ sự nắm giữ ấy mà quán cái thức
năng thủ, cũng hệt như cảnh là không
vô, mà thuận vui nhận chịu, cái định nắm
giữ trước, thuận vui sau như thế, gọi là
Ấn thuận định. Thứ tự tu hành định ấy
như sau: trước hết, phát trí như thực ở hạ

nhẫn, quán cảnh sở thủ là không vô mà
nắm giữ lấy; thứ đến, ở trung nhẫn, quán
thức năng thủ là không vô mà nhận chịu;
cuối cùng, ở thượng nhẫn thì nắm giữ cái
không vô của năng thủ. [X. luận Thành
duy thức Q.9]. (xt. Gia Hành Vị, Tứ Như
Thực Trí, Thiện Căn Vị).
ẤN TIỀN KHÔI KHUẾCH
Ấn, chỉ chữ in, việc in; Ấn tiền, là cảnh
giới vượt ra ngoài sự diễn tả giảng giải của
lời nói chữ nghĩa; Khôi khuếch, dáng rộng
lớn. Tức là tự tính xưa nay vốn có. Thung
dung lục Tắc 44 (Đại 48, 255 hạ), nói: “Dưới
khung cửi lằng nhằng, tự có kim vàng chỉ
ngọc (khó lừa con mắt hoàn toàn); ấn tiền
khôi khuếch, nguyên không có chữ chim
văn trùng (Tự nghĩa bính nhiên, chữ nghĩa
sáng ngời)”.
ẤN TÍN
.....
I. Ấn tín. Trong Thiền lâm, chỉ vật làm
tin thầy dùng để trao pháp cho học trò.
II. Ấn tín. Trong Mật giáo, chỉ sách Ấn
khả khi thầy A xà lê dặn dò trao pháp môn
cho học trò. Ấn, hàm ý thừa nhận là được;
Tín, hàm ý phù hợp. Nói theo nghĩa rộng,
ấn tín là Pháp cụ mà A xà lê trao phó dặn
dò, thông thường chỉ văn thư ghi chép ấn
minh (ấn khế và chân ngôn) để trao phó
pháp. Có nhiều loại ấn tín, nhưng tương
đối phổ biến thì có ba: Ấn minh ghi chép
pháp được trao phó, Huyết mạch và Thiệu
văn. Ấn minh, tức bí ấn và chân ngôn;
Huyết mạch, tức hệ thống pháp môn một
mạch được truyền thừa; Thiệu văn, chỉ sự
tường thuật cái duyên do được truyền thừa,
là văn bản nói rõ cái ý thú của pháp được
trao phó. [X. Kinh Văn thù sư lợi bảo tạng

đà la ni].
ẤN TÔNG (627 - 713)
.....
Vị tăng đời Đường. Người Ngô quận
(Ngô huyện tỉnh Giang tô). Niên hiệu Hàm
hanh năm đầu (670), đến Kinh sư, vua
mời ở chùa Đại kính ái, sư từ tạ không
nhận, đến Kì xuân tham yết đại sư Hoằng
ẤN TÔNG

A
192
nhẫn. Sau ở chùa Pháp tính Quảng châu,
tuyên giảng kinh Niếtbàn, gặp Lục tổ đại
sư Tuệ năng mới ngộ được lí huyền, và
thờ Tuệ năng làm thầy truyền pháp. Sư
sưu tập những lời nói của các bậc hiền đạt
bốn phương từ đời Lương đến đời Đường
mà viết thành “Tâm yếu tập” lưu hành ở
đời. Năm Tiên thiên thứ 2, tháng 2, sư thị
tịch tại chùa Diệu hỉ, núi Cối kê, thọ tám
mươi bảy tuổi. [X. Cảnh đức truyền đăng
lục Q.5]. (xt. Pháp Tính Tự).
ẤN TƯỚNG
Phạm: Mudrà, Pàli: Muddà. Dịch âm
là Mẫunạila, Mẫuđàla, Mâuđàla, Mục
đàla. Còn gọi là Thủ ấn, Khế ấn, Ấn khế,
Mật ấn, Ấn. Tức Mật giáo dùng để nêu tỏ
Tam muội nội chứng và bản thệ ngoại
tướng của các Tôn Phật, Bồtát và Thiên
bộ trong hải hội Mạn đồ la. Cũng chỉ thủ
ấn mà những người tu hành kết, mong
tương ứng với bản thệ của chư tôn để
thành tựu
cảnh giới
của Tam
mâ t.
Ngoài ra,
các vật
mà chư
tôn cầm
trong tay
cũng gọi
là Ấn
tướng.
Ấn, hàm
nghĩa là

tin; tức
quyết định cho là được, quyết định không
thay đổi, là nghĩa tiêu biểu. Hiển giáo phần
nhiều dùng với nghĩa ấn chương, nại ấn,
ấn khả, Mật giáo thì phần nhiều dùng với
nghĩa tiêu biểu, tượng trưng công đức nội
chứng bản thệ của chư tôn. Lại ấn trong
Mật giáo, nói theo nghĩa rộng, thì bốn
Mạn đồ la là: Đạimạn đồ la, Tammuội
da mạn đồ la, Pháp mạn đồ la, Yết ma
mạn đồ la, đều gọi là ấn cả; đó là vì bốn
mạn đồ la đều là tiêu biểu của pháp giới.
Nói theo nghĩa hẹp, thì trong bốn Mạn
đồ la, chỉ cho Tam muộida mạn đồ la,
chỉ cho Thân mật trong ba mật, tức thân
Tammuộida của chư tôn. Và trong các
kinh điển Mật giáo thông thường, từ ngữ
Ấn khế hoặc Ấn tướng phần nhiều chỉ
cách dùng theo nghĩa hẹp. Chúng sinh
phàm phu chưa dứt phiền não, nếu thân
trì mật ấn của bản tôn, hai mật miệng và
ý cũng tương ứng với bản tôn, thì nhờ
sức gia trì của ba mật tương ứng mà cùng
hòa nhập với bản tôn, được thành tựu
Tấtđịa. Cho nên, ý nghĩa ấn, nói theo
Mật giáo, là chỉ cho thân mật trong ba
mật thân, khẩu, ý.
Trước thời Mật giáo, các khế ấn thường
được dùng tại Ấn độ, thì có “Thí vô úy
ấn”, hình tướng tay phải mở ra, lòng bàn
tay hướng ra ngoài, dơ lên bên cạnh vai;
“Chuyển pháp luân ấn”, đặt hai tay ở cạnh
ngực, lòng bàn tay phải, lòng bàn tay trái
ngược nhau, các ngón tay trái hơi chạm
vào nhau; “Xúc địa ấn”, tướng ngồi, tay
phải rủ xuống đất, còn gọi là Hàng ma ấn,
Phá ma ấn, là tướng ấn lúc đức Phật thành
đạo; “Thiền định ấn”, cả hai tay duỗi thẳng

năm ngón, bàn taytrái đặt ở dưới bàn tay
phải, biểu lộ tướng tư duy thầm tưởng, còn
gọi là “Pháp giới định tướng”; “Thí nguyện
ấn”, tay phải duỗi thẳng, lòng bàn tay
hướng ra ngoài, còn gọi là Dữ nguyên ấn,
Thí dữ ấn.
Khế ấn của Mật giáo rất nhiều, thông
thường lấy sáu kiểu nắm tay và mười hai
kiểu chắp tay làm ấn cơ bản (ấn mẫu). Lại
trong các pháp tu phổ thông, phần nhiều
lấy mười tám khế ấn làm ấn tướng cơ bản
1. Ấn Hàng Ma 2. Ấn Thí Vô Úy
3. Ấn Thiền Định 4. Ấn Dữ Nguyện
ẤN TƯỚNG

A
193
khi tu phép quán. Về các loại ấn tướng,
cứ theo kinh Đại nhật quyển 6 phẩm Bản
tôn tam muội, Đại nhật kinh sớ quyển 20
chép, thì ấn tướng có thể chia làm hai loại
là Hữu tướng (có hình) và Vô tướng (vô
hình):
1. Hữu tướng, tức lựa chọn trong các
tướng mà trụ ở một tướng; lại có thể chia
làm hai thứ:
a. Thủ ấn , tức là ấn của chư tôn
kết trì, như là Trí quyền ấn của Đại nhật
Nhưlai ở Kim cương giới, Pháp giới định
ấn của Đại nhật Nhưlai ở Thai tạng giới.
b. Khế ấn....., tức là các khí vật chư
tôn cầm trên tay, cũng tức là các hình Tam
muộida gậy, dao, hoa sen tiêu biểu bản
thệ của chư tôn, như hoa sen của Quan
âm, kiếm sắc của Văn thù.
2. Vô tướng, tức không thiên ở một
tướng mà đầy đủ tất cả tướng, cũng tức giơ
tay, đưa chân đều là cảnh giới của mật ấn.
Ấn tướng vô tướng này phù hợp với thực
nghĩa của ấn tướng, là ấn sâu kín trong
sâu kín. Về sự phân biệt giữa Thủ ấn và
Khế ấn, nói một cách thiển lược là, ấn kết
trên tay gọi là Thủ ấn; ấn tướng vẽ theo
các kiểu gọi là Khế ấn; nói một cách sâu
xa thì Thủ ấn chỉ ấn tướng do chư tôn
hoặc người tu hành kết trên tay; còn Khế
ấn là chỉ hình tam muộida của chư tôn
lấy tammuộida mạn đồ la trong bốn Mạn
đồ la làm ấn.
Lại trong Mật giáo, đối với hai tay kết
ấn và mười ngón tay, có cách gọi đặc biệt,
thông thường gọi hai tay là Nhị vũ

(hai cánh), Nhật nguyệt chưởng
(bàn tay mặt trời, mặt trăng), Nhị chưởng
......(hai bàn tay); gọi mười ngón tay là
Thập độ .(mười ba la mật), Thập luân
.(mười bánh xe), Thập liên .....
(mười cánh sen), Thập pháp giới, Thập
chân như, Thập phong ......(mười ngọn
núi). Đồng thời, phối hai tay với Kim cương
giới và Thai tạng giới, hoặc phối với định
và tuệ, lí và trí; phối năm ngón với năm
uẩn, năm Phật đính, năm căn, năm chữ,
năm đại v.v...; mười ngón phối với mười
độ.
Năm ngón phối với năm đại là căn cứ
theo thuyết trong kinh Đại nhật quyển 4
phẩm Mật ấn. Còn thứ tự mười ngón phối
với mười độ thì có hai thuyết, một thuyết
có xuất xứ từ các kinh luận do các ngài
Kim cương trí và Thiện vô úy dịch, còn
thuyết kia thì có xuất xứ từ các kinh luận
do ngài Bất không dịch.
Ấn tướng có khả năng tiêu biểu sự nội
chứng và bản thệ của chư tôn, vì thế, một
ngón tay co duỗi kết ấn có khả năng làm
chấn động pháp giới, phàm Thánh cùng
hội họp. Mười ngón đại biểu mười pháp
giới, là tổng thể của mạn đồ la, cho nên
khi mười ngón tay co duỗi li hợp có thể
kết thành bất cứ ấn nào. Phàm phu chúng
sinh tuy chưa dứt trừ phiền não, nhưng
cái lực dụng của sự kết ấn tướng cũng
ngang với sức của bậc Thánh, có thể sai
khiến các hiền thánh và chư thiên quỉ
thần. Lại nhờ công lực của mật ấn, có thể
sai sử Minh vương thiên thần hộ pháp đến
bên cạnh người tu hành để hộ vệ, đồng
thời, thành tựu những điều sở nguyện. Vì
công dụng của ấn tướng quá lớn, nên khi

kết ấn phải cung kính thận trọng, người
tu hành, trước khi kết ấn, phải xin thầy
trao truyền dạy bảo, nếu không thì chẳng
những mất công dụng của ấn tướng mà
còn phạm trọng tội “vượt tam muộida”.
Ngoài ra, khi kết ấn tu hành, để đề phòng
quỉ thần ác ma quấy rối, không nên kết
ấn giữa nơi trống trải, mà phải lấy ca sa,
khăn sạch, vạt áo hoặc tay áo che đi. Lại
ấn tướng nguyên là động tác của thân thể
trong uy nghi hành sự, chẳng hạn như ấn
thuyết pháp thì giơ tay kết ấn để giúp cho
sự thuyết minh, còn định ấn thì đặt hai
ẤN TƯỚNG

A
194
tay trên hai chân kết già để giúp cho tâm
an định.
Lúc đầu, ấn tướng không có qui tắc
cố định, sau khi Mật giáo hưng khởi, thu
dụng cách hành sự của Ấn độ giáo, mới
có thuyết ấn tướng, rồi tiến thêm bước
nữa mà giải thích rõ ý nghĩa và lợi ích
của ấn tướng. Do thời gian thành lập các
loại phép tắc về ấn tướng có trước, sau
khác nhau, và sự truyền thừa tại Ấn độ,
Népal và Trung quốc có bất đồng, nên
đã sản sinh nhiều thứ sai dị. Lại ấn căn
bản của chư tôn trong mạn đồ la thuộc
hai bộ Kim cương và Thai tạng trong Mật
giáo cũng bất nhất, và ấn tướng kết theo
nghi thức của các phép tu cũng sai khác,
đến nỗi khiến cho các loại ấn tướng trở
thành phồn tạp khó nhận. Hiện nay, các
ấn tướng của Phật Bồtát được thông dụng
và tương đối trọng yếu thì có: Trí quyền
ấn của Đại nhật Như lai ở Kim cương
giới, Pháp giới định ấn của Đại nhật Như
lai ở Thai tạng giới, Lực đoan định ấn
của PhậtAdiđà (còn gọi là Diđà định
ấn), An úy ấn của Lai nghinh Phật, Thí
vô úy ấn, Dữ nguyện ấn, Cát tường ấn
và Hợp chưởng ấn v.v... Ngoài ra, cùng
một tôn vị Phật Bồtát mà ấn tướng của
Hiển giáo và ấn tướng của Mật giáo có
khi cũng khác nhau. [X. kinh Đà la ni
tập Q.1; kinh Lược xuất niệm tụng Q.1;
kinh Tôtấtđịayếtla; Asúc Như lai niệm
tụng cúng dường pháp; Tì samôn thiên
vương quĩ; Liên hoa bộ tâm quĩ; Đại nhật
kinh sớ Q.13, Q.14]. (xt. Thủ Ấn).

ẨN CHƯƠNG
Đối lại với “Hiển thuyết”. Là từ ngữ do
Tịnh độ chân tông của Nhật bản dùng để
giải thích kinh Quán vô lượng thọ. Tức làm
cho rõ nghĩa chân thực nằm ẩn dấu trong
các câu văn của kinh. Đây thuyết minh rõ
nghĩa chân thực của bản nguyện Di đà là
tha lực niệm Phật.
ẨN HIỂN TỨ CÚ
Đối lại với “Tồn hoại tứ cú”. Trong
Ngũ giáo chương quyển 1, tổ thứ ba của
tông Hoa nghiêm là ngài Pháp tạng, chia
Biệt giáo nhất thừa cai nhiếp môn làm
hai môn Bất dị và Bất nhất, rồi Bất dị
môn lại được chia thành hai hạng mục
là Tam tức nhất, Nhất tức tam. Trong
“Tam tức nhất” lại phân biệt làm bốn câu
để bàn sự còn mất của ba thừa, gọi là
Tồn hoại tứ cú; trong “Nhất tức tam”
cũng phân biệt bốn câu để bàn sự ẩn hiển
của Nhất thừa, gọi là Ẩn hiển tứ cú.
Nhưng, về bốn câu Nhất thừa ẩn hiển,
ngài Pháp tạng chưa trực tiếp nêu tỏ câu
văn, mà chỉ dựa vào bốn câu tồn hoại để
suy luận.
Dùng bốn câu tồn hoại mà suy luận đến
bốn câu ẩn hiển là thế này:
1. Vì tức ba nên chẳng đợi ẩn,
2. Vì tức ba nên không ngại hiển,
3. Vì tức ba nên không gì mà chẳng ẩn,
4. Vì tức ba nên không gì có thể hiển.
Trong hai câu đầu, vì một tức là ba,
nên tướng Nhất thừa y nhiên rõ ràng;
trong hai câu sau, vì một tức là ba, nên
tướng Nhất thừa ẩn mất không hiển. Lại
vì hai nghĩa đầu nên giáo nghĩa ba thừa
có chỗ sở y; vì hai nghĩa sau nên quyền
giáo giả lập mới được thành tựu. Tuy có

bốn câu, nhưng đều chỉ có ba thừa chứ
không có Nhất thừa, đó là Bất dị môn
“Nhất tức tam” vậy. (xt. Tồn Hoại Tứ
Cú).
ẨN HÌNH PHÁP
...
Là phép tự dấu cất thân hình của mình
đi, tức là thuật ẩn thân tàng hình. Cứ
ẨN CHƯƠNG

A
195
theo Long thụ Bồtát truyện chép, thì khi
ngài Long thụ chưa xuất gia, từng đã học
phép tàng hình, vào cung nhà vua lấn
lướt xâm phạm các thị nữ; phương pháp
làm phép này là, dùng bảy mươi thứ dược
liệu nghiền ra mà chế thành thuốc viên
xanh, rồi mài với nước thoa lên mí mắt
là có thể tàng hình tức khắc. Đây có thể
là một loại chú thuật Ấn độ đã tương
truyền từ xưa chăng?
Mật giáo dùng phép Ma lợi chi thiên
làm phép ẩn hình. Ma lợi chi thiên có sức
thần thông lớn, chuyên dùng để ẩn thân.
Mật giáo hành giả lấy vị Trời này làm vị
tôn chính của phép tu, gọi là Ma lợi chi
thiên pháp. Khi tu phép này, kết ấn Ma lợi
chi thiên ẩn mình, tụng trì chân ngôn, nhờ
sức gia trì, có thể khiến cho tất cả thiên ma
ác quỉ ngoại đạo đều không tìm được hình
thể của hành giả.
Ấn Ma lợi chi thiên ẩn hình vừa nói ở
trên, cứ theo kinh Ma lợi chi thiên chép,
thì ấn tướng là: tay trái nắm lại, ngón cái
hơi bấm vào móng ngón trỏ làm thành hình
cái vòng, còn ba ngón kia thì nắm chặt lại,
đồng thời, quán tưởng thân mình chui vào
cái lỗ ấn ấy; bàn tay phải đặt lên lỗ ấn, vừa
xoa vừa xoay về bên phải. Hành giả quán
tưởng ấn này là thân của trời Ma lợi chi, và
hành giả sẽ ẩn nấp trong tâm của trời Ma
lợi chi.
Lại cứ theo kinh Đại ma lí chi bồ tát
quyển 3 chép, thì lấy đất đen và mắt con
chim kiêu (giống như loài cú vọ) chế thành
thuốc viên, ngậm trong miệng, dốc lòng

tụng trì chân ngôn Ma lí chi bồ tát, cũng
có thể nhờ sức gia trì mà tàng hình. [X.
kinh Mạt lợi chi đề bà hoa man; Nhất tự
đính luân vương du già quán hành nghi
quĩ; Ma lợi chi bồ tát lược niệm tụng pháp;
kinh Ma lợi chi thiên đà la ni chú; Ma lợi
chi thiên nhất ấn pháp; Tuệ lâm âm nghĩa
Q.42].
ẨN MẬT
Đức Như lai nói pháp có hai ý hiển
chương (rõ ràng) và ẩn mật (kín đáo). Từ
ngữ “Hiển chương ẩn mật” là một mục do
Tịnh độ chân tông Nhật bản dùng để giải
thích kinh Quán vô lượng thọ. Hiển chương
., là hiển bày ra lời nói, văn chữ phân
minh rõ ràng; còn ẩn mật là cái ý
chính của người nói được dấu kín trong
câu văn. Nói rõ là phương tiện, ý kín là
chân thực. Đây có khác với chủ trương cho
liễu nghĩa giáo là chân thực, bất liễu nghĩa
giáo là phương tiện. [X. Diễn mật sao Q.2;
Giáo hành chứng văn hoại Q.6 phần đầu].
ẨN MỘT NHƯ LAI TẠNG
Là một trong mười loại Như lai tạng.
Còn gọi là Ẩn phú Như lai tạng. Tức pháp
thân Như lai bị phiền não che lấp khiến ẩn
mất. (xt. Thập Chủng Như Lai Tạng).
ẨN MỘT TƯỚNG
Là một trong năm loại tướng của Báo
thân Phật. Tức ý là Phật sống lâu vô tận,
nhưng tạm thời ẩn khuất mà không hiện
hình. (xt. Báo Thân Ngũ Chủng Tướng).
ẨN NHẠC TỰ
Là ngôi chùa trên núi Thạch thành, nằm
khoảng giữa Thặng huyện và Thiệu hưng
thuộc tỉnh Triết giang. Ngọn núi trùng điệp
lởm chởm, cây cối um tùm, những phiến
đá đứng thẳng như tường vách, nối nhau

đến vài trăm trượng. Chùa do sa môn Bạch
tăng quang sáng lập vào niên hiệu Vĩnh
hòa năm đầu (345 - 356), đời Đông Tấn.
Trong năm Thiên giám (502 - 519), Tăng
hộ, Tăng thục, tạc một pho tượng Phật bằng
ẨN NHẠC TỰ

A
196
đá cao mười trượng đặt ở phía bắc chùa,
vua Vũ đế nghe tin, bèn sai Tăng hựu đến
giúp sức, trải hơn mười năm mới xong, là
tượng Phật bằng đá lớn nhất vùng Giang
nam.
ẨN NIÊM PHẬT
Tiếng dùng của Phật giáoNhật bản.Là
một pháp môn bí mật “Dị an tâm” (an tâm
khác lạ) của Tịnh độ chân tông. Nghi thức
khi truyền giáo là phải vào trong kho thóc,
buồng để men rượu, rồi mới làm phép bí
mật, cho nên gọi là Ẩn niệm Phật (niệm
Phật kín). Thông thường còn gọi là Thồ
tàng bí sự, Kiện tỏa pháp môn, Ngự tàng
pháp môn, Nội chứng giảng, Dạ trung pháp
môn, Ngự tiêu tử giảng v.v...
Nguồn gốc của pháp môn này không
được rõ, có thể là bắt đầu từ cuối thời đại
Bình an, rồi đến thời tổ sư của tông Tân
nghĩa chân ngôn là Giác tông mới thịnh
hành. Lúc đầu, dùng chân ngôn niệm
Phật, niệm cầu “Tức thân thành Phật”.
Tư tưởng của Ẩn niệm Phật dựa vào các
thư tịch, như Đại nhật kinh khai đề của
Không hải, Bátnhã tâm kinh bí kiện, Vô
lượng thọ Như lai cúng dường tác pháp
thứ đệ, Ngũ luân cửu tự minh bí mật thích
của Giác tông v.v... Về mặt thực tiễn thì
lấy Nhất kì đại yếu bí mật tập, Hiếu dưỡng
tập làm cơ sở. Về sau, thu dụng giáo nghĩa
Nhất niệm tức đắc vãng sinh, Hiện sinh
bất thoái nhập chính định tụ của Chân
tông. Vào năm Bảo lịch thứ 4 (1754) và
trong năm Nguyên lục (1688- 1704), bị
Giang hộ mạc phủ (bộ tư lệnh quân đội)

đàn áp, đã có nhiều người tử đạo, nhưng
vẫn còn hơn bốn vạn tín đồ. Thế lực
của phái này đến nay vẫn mạnh, con số
tín đồ có đến vài chục vạn. Địa bàn hoạt
động thì lấy Đảm trạch ở phía nam huyện
Nham thủ, Hòa hạ, Tì quán, Tây bàn tỉnh,
làm trung tâm. Có rất nhiều phái khác
nhau, nhưng đều lấy Thân loan, Thị tín
phường, Liên như, Kiện ốc v.v... làm tông
tổ mà lập phái. Tóm lại, những người tu
hành theo pháp môn bí mật này, khi hành
đạo hoặc hội họp, đều giữ kín, không cho
ai biết, vì thế đưa đến tình trạng người
ngoài nhòm ngó, nghi ngờ và hiểu lầm,
mà cái lí do bị nhà cầm quyền đàn áp
cũng là ở đó.
ẨN PHONG
Vị tăng đời Đường. Năm sinh năm mất
không rõ. Học trò của ngài Nam nhạc.
Người huyện Thiệu vũ, tỉnh Phúc kiến, họ
Đặng. Đời gọi là Đặng ẩn phong. Đầu tiên,
sư tham yết ngài Mã tổ Đạo nhất, không
lãnh hội được ý chỉ sâu xa, bèn đến theo
học Thạch đầu Hi thiên, sau lại nhờ một
câu nói của Mã tổ Đạo nhất mà khai ngộ,
và trở thành người nối pháp của Mã tổ.
Sau giao du với Nam tuyền, Qui sơn nhiều
lần, mùa đông ở Hành nhạc, mùa hạ đến
Thanh lương. Khoảng năm Nguyên hòa
(806 - 820), sư muốn lên núi Ngũ đài, phát
xuất từ Hoài tây, giữa đường bị cản trở vì
loạn quân Ngô nguyên tế và quân triều đình
đang đánh nhau, sư bèn phóng gậy tích
lên không trung rồi cất mình bay qua, binh
tướng của hai phe thấy thế liền ngưng
chiến. Sư đã hiện bày thần thông khác lạ,
sợ sẽ trở thành sự mê hoặc người đời, bèn
vào núi Ngũ đài, đứng ngược mà tịch trước

cửa động Kim cương. [X. Tổ đường tập
Q.15; Tống cao tăng truyện Q.21; Cảnh
đức truyền đăng lục Q.8 Đặng ẩn phong
chương].
ẨN PHONG ĐẢO HÓA
Tên công án trong Thiền tông. Sự tích
Thiền sư Ẩn phong đứng ngược mà thị
ẨN NIÊM PHẬT

A
197
tịch. Cứ theo Cảnh đức truyền đăng lục
quyển 8 Đặng ẩn phong chương chép, thì
sư Ẩn phong lúc sắp thị tịch, trước hỏi
chúng tăng rằng (Đại 51, 259 hạ): “Các
người khi hóa, ngồi mà hóa, nằm mà hóa,
ta đã từng thấy, nhưng có ai đứng mà hóa
không?” Chúng tăng trả lời: “Dạ có”. Sư
hỏi: “Vậy có ai đứng ngược mà hóa không?”
Chúng tăng trả lời: “Chưa từng thấy”. Sư
bèn đứng ngược mà hóa, nhưng y phục
vẫn thuận chiều trên thân thể. Lúc đó,
chúng tăng bảo nhau hỏa thiêu nhưng
thân thể vẫn y nhiên bất động, xa gần
chiêm ngưỡng, ai cũng kinh lạ và tán thán
không ngớt. Sư có người em gái làm ni,
khi nghe tin, đến nơi phục xuống bên cạnh,
nói: “Sư huynh! Lúc trước đã chẳng tuân
theo pháp luật, nay chết rồi mà còn mê
hoặc người ta!”. Nói xong, đưa tay đẩy một
cái, sư liền ngã xuống, chúng tăng đem
hỏa thiêu, thu xá lợi nhập tháp. Sư Ẩn
phong đứng ngược mà chết, sự kiện ấy tuy
là biểu hiện tự do vô ngại đối với sự sống
chết, nhưng đối với người đời thì đó là
một phép lạ thần kì, nên được người em
nói một câu “chuyển ngữ” mới đánh tan
được quan niệm thần kì ấy.
ẨN PHONG PHI TÍCH
Khoảng năm Nguyên hòa (806 - 820)
đời Đường, Thiền sư Ẩn phong muốn lên
núi Ngũ đài, giữa đường gặp quân triều đình
và quân giặc đánh nhau, để trừ tai nạn cho
cả hai bên, sư liền phóng gậy tích lên hư
không rồi cất mình bay qua, quân, tướng
hai phe ngẩng xem, đều cho là đúng với

giấc mơ đã báo hôm trước, rồi hòa giải
không đánh nhau nữa. Sự tích này hiển
bày sức thần thông và lòng từ bi của Ẩn
phong. [X. Cảnh đức truyền đăng lục Q.8
Đặng ẩn phong chương; Thiền uyển mông
cầu Q.thượng].
ẨN PHONG THÔI XA
Tên công án trong Thiền tông. Cứ
theo Thiền uyển mông cầu quyển trung
chép, thì một ngày nọ, Thiền sư Ẩn
phong đẩy xe, gặp ngài Mã tổ đang ngồi
giữa đường duỗi thẳng hai chân. Sư nói
(Vạn tục 148, 120 hạ): “Xin thầy co chân
lại”. Mã tổ nói: “Đã duỗi rồi, không co”.
Sư nói: “Đã tiến thì không lùi!”. Nói xong
bèn đẩy xe qua, khiến chân Mã tổ bị
thương tích. Về tới Pháp đường, Mã tổ
tay cầm búa, nói: “Gọi kẻ đã làm chân
lão tăng bị thương ra đây!”. Ẩn phong
đến ngay, đứng trước Mã tổ giơ cổ ra, Mã
tổ liền vứt cái búa xuống. Công án trên
đây cho thấy cái cơ mưu hóa đạo học trò
của Mã tổ, và cái phong cách cầu đạo
không tiếc thân mệnh của Ẩn phong. [X.
Ngũ đăng hội nguyên Q.3; Quang minh
tạng Q.trung; Cát đằng tập Q.hạ].
ẨN PHÚ THỤ KÍ
Là một trong bốn loại thụ kí. Đối với
những người tu hành tinh tiến thì, cố nhiên,
phải thụ kí trước cho thành Phật, nhưng
lại e những người được thụ kí như thế sẽ
sinh tâm tăng thượng mạn hoặc sinh lười
biếng, còn nếu không thụ kí hứa trước thì
lại e mọi người sinh tâm nghi ngờ cái công
lao tu hành của mình. Để tránh tình trạng
ấy, đức Phật bèn dùng sức uy thần không
để người được thụ kí biết là mình đã được
thụ kí, mà chỉ cho người khác biết là người

ấy đã được thụ kí, như thế gọi là Ẩn phú
thụ kí. (xt. Tứ Chủng Thụ Kí).
ẨN PHÚ THUYẾT
Dấu kín lí thực mà nói, phương tiện mà
nói. Kinh Đại pháp cổ quyển thượng (Đại
ẨN PHÚ THUYẾT

A
198
9, 291 thượng), nói: “Nói ẩn phú có nghĩa
là nói Như lai rốt ráo đã vào Niết bàn, nhưng
thực thì Như lai thường trú không diệt”.
ẨN SỞ TÁC PHÁP
Là phép tu của những hành giả Mật
giáo khi vào nhà xí (nhà cầu) hoặc vào tất
cả nơi bất tịnh. Còn gọi là Ẩn sở pháp.
Tức quán chữ “Lãm” ở trên đỉnh đầu, quán
chữ “Hồng” ở hai bên hông tả hữu, đồng
thời, quán tưởng chữ lãm, chữ hồng đều
có ánh lửa bao chung quanh. Tay trái nắm
tay kim cương, tay phải nắm tay hoa sen,
gia trì năm chỗ là trán, vai trái, vai phải,
ngực và cổ họng, miệng tụng chân ngôn
Ô khu sa ma minh vương. Vì minh vương
Ô khu sa ma dùng tâm đại bi thanh tịnh
sâu xa, vào chỗ nhơ nhớp để cứu hộ chúng
sinh, ánh uy quang của Minh vương cũng
như lửa mạnh, có khả năng đốt cháy tiêu
trừ phiền não vọng kiến và tâm phân biệt
nhơ sạch sinh diệt. Lại chân ngôn của vị
Tôn này có nhiều thứ, khi tu phép “Ẩn sở
tác” thì miệng tụng chú ngắn cũng được,
đó là: “Án củ rô đà nẵng hồng nhược”.
[X. kinh Đại uy lực Ô khu sắc ma minh
vương Q.hạ ; Tuệ lâm âm nghĩa Q.36].
ÂU BÁ MỄ LẶC - EVGEMI EVGENIEWICH
OBERMILLER (1901 - 1935)
Nhà học giả Phật giáo nước Nga. Ra
đời tại Liệtninhcáchlặc (Leningrad) năm
1901. Trí nhớ rất mạnh, có tài âm nhạc,
khi vào học trường công, đã thông thạo
ba thứ tiếng Anh, Pháp, Đức, lập chí trở
thành nhà âm nhạc. Năm 1918, đến thời
kì vào Đại học thì gặp nạn, bèn đổi

phương châm, theo Sử triệtbatưcơ (Th.
Stcherbasky) học tập Ấn độ học và tiếng
Phạm tại Đại học Liệtninhcáchlặc, không
bao lâu đã đọc được toàn bộ kinh điển.
Đồng thời, nghiên cứu thi ca, học luận lí,
lại học thêm tiếng Tây tạng, tiếng Mông
cổ, theo việc biên soạn văn khố Phật giáo
(Biblio theca Buddhica). Đến năm 1927
mới công bố “Chính lí nhất trích” với chú
thích và sách dẫn (index) Phạm - Tạng
(Sanskrit and Tibetan Index Verborum to
Nyàyabindu, Nyàyabindu tìkà), rồi từ
đó trở đi, tiếp tục xuất bản rất nhiều tác
phẩm. Ngoài tác phẩm kể trên, còn có:
Abhisamayàlaôkàra, Sanskrit Text and
Tibetan translation, jointly edited with Prof.
Th. Stcherbatsky, Bibl. Bud., 1929 (luận
Hiện quán trang nghiêm, nguyên bản tiếng
Phạm và bản dịch Tây tạng hiệu đính xuất
bản); Bu-ston’s History of Buddhism, 2
vols., Heidelberg, 1931 - 1932 (Lịch sử Phật
giáo của Bố đốn, bản dịch tiếng Anh) v.v...
Ông mất năm 1935. [X. Th. Stcherbatsky:
Obituary Notice, Dr. E. E. Obermiller, Indian
Historical Quarterly, Vol.XII, 1936;
Z. D. M. G., 1935].
ÂU DƯƠNG TIÊM (1871-1943)
Người huyện Nghi hoàng tỉnh Giang
tây. Tự là Kính vô, Tiệm ngô. Lúc nhỏ
chịu khó học, xem khắp bách gia chư tử.
Khi chiến tranh Trung Nhật bùng nổ vào
năm Giáp ngọ, nhận thấy cái học tạp nhạp
chẳng giúp ích gì cho đất nước, bèn chuyên
trị học nghĩa lí, hòng dùng nó để vãn cứu
thời tệ. Năm ba mươi tư tuổi đến Nam kinh
hầu Dương nhân sơn, được nghe về ý chỉ
của pháp giới Hoa nghiêm bèn tin theo
Phật giáo, vào tinh xá Kì hoàn, để hết tâm

vào kinh luận, dốc sức học Phật. Năm ba
mươi sáu tuổi, thân mẫu nhuốm bệnh chết.
Tự nói người học Phật khác với các người
khác, mỗi lần bị phẫn lại càng phải học.
Từng lưu học Nhật bản, sau khi về nước,
nhận chức giáo viên của trường Sư phạm
tại Lưỡng quảng. Sau lại đến Nam kinh
ẨN SỞ TÁC PHÁP

A
199
theo Dương nhân sơn, khi họ Dương mất,
đem cơ sở khắc kinh tại Kim lăng giao phó
cho ông. Dân quốc năm đầu (1912), cùng
với Lí chứng cương đề xướng lập hội Phật
giáo, chủ trương tôn giáo tách rời chính
trị, sa thải các tăng lữ tầm thường, rất tiếc
là việc làm và ước nguyện trái nhau, chưa
thành công được.
Ông đối với Phật học, đầu tiên đọc Đại
thừa khởi tín, Hoa nghiêm, Lăng nghiêm.
Đến bốn mươi tuổi, chuyển sang khảo cứu
Pháp tướng duy thức, Dugiàsưđịa, rồi lại
từ luận Đại trí độ đến Bátnhã, Niếtbàn;
lâu sau chỉ còn chuyên Pháp tướng Duy
thức, bỏ Hoa nghiêm, cho luận Đại thừa
khởi tín, kinh Lăng nghiêm đều là kinh
sách giả. Đồng thời, hội thông Nho Phật,
san hành Trung dung truyện, Khổng học
tạp chí, Tứ thư độc v.v... đều phát hiện
được cái mà những người trước chưa phát
hiện được, giới Phật học tôn là “Phật học
đại sư”.
Năm Dân quốc 11, sáng lập tại Nam
kinh “China nội học viện”, giảng “Duy thức
quyết trạch đàm”, những người như Lữ
trừng, Thang dụng đồng, Vương ân dương,
Hoàng sám hoa, Hùng thập lực v.v... đều
đã đến học Âu dương tiệm; các học giả
trứ danh như Lương khải siêu, Lương thấu
minh, Chương thái viêm, cũng đã từng đến
gặp. Nhà thơ và nhà triết học Ấn độ Thái
qua nhĩ (Tagore) khi sang thăm Trung
quốc, đặc biệt đã đến diện kiến, đàm luận
một đêm, kinh ngạc mãi không thôi.
Khoảng năm Dân quốc 14, thiết lập Đại

học Pháp tướng chuyên khoa, nhưng vì
thời cuộc phải bỏ dở. Lại biên soạn Tạng
yếu ba tập, Phương tiện học Phật. Trong
thời gian kháng chiến, rời Nội học viện
đến Giang tân tỉnh Tứ xuyên, vẫn dạy học,
khắc kinh không nghỉ. Tháng 2 năm Dân
quốc 32, ông mất tại Thục viện vì bệnh
viêm phổi, hưởng thọ bảy mươi ba tuổi.
Môn nhân thu góp những văn phẩm của
ông gồm hơn ba mươi quyển, đóng chung
thành một tập gọi là “Kính vô nội ngoại
học” lưu hành ở đời. Sau khi chính phủ
Dân quốcdời ra Đài loan, tập ấy chưa thấy
lưu thông. Công ty xuất bản Tân văn
phong ở Đài loan đã tìm được một bộ phận
lớn của sách ấy, xuất bản “Âu dương đại
sư di tập” bốn tập, hơn ba nghìn hạng mục,
nổi tiếng thì có: Duy thức quyết trạch đàm,
Đối không hữu chư tông điển tịch chi tự
luận, Dugiàsưđịa luận tự và China nội
học viện viên huấn thích, đều bao hàm
trong bốn tập đó.
Âu dương tiệm coi trọng Phật giáo tại
gia, chê bai Phật giáo xuất gia; Dân quốc
năm thứ 7, công bố “China nội viện giản
chương tổng cương đệ nhất điều”, nói:
“Tông chỉ của Nội viện là xiển dương Phật
giáo, đào tạo nhân tài hoằng pháp làm lợi
cho đời, chứ không đào tạo những kẻ sĩ
xuất gia tự lợi”. Thái hư đại sư, người cùng
xuất thân từ cửa Dương nhân sơn, bèn
soạn “Quan ư Chi na nội học viện văn
kiện chi trích nghi” để bác bỏ, do đó đã
mở màn cuộc tranh luận về pháp nghĩa
giữa Thái hư và Nội viện; đồng thời, đại
sư Thái hư tiếp tục soạn Phật pháp tổng
quyết trạch đàm, Kính cư sĩ học thuyết
chất nghi (Chất vấn những điểm quái lạ

trong học thuyết của cư sĩ Kính), Luận
pháp tướng tất tông Duy thức, Tái luận
Pháp tướng tất tông Duy thức v.v... để biện
luận và chất vấn.
ÂU DƯƠNG TU (1007 - 1072)
Nhà văn học, nhà sử học đời Bắc Tống.
Người huyện Lư lăng Cát châu (huyện
Cát an tỉnh Giang tây). Tự là Vĩnh thúc,
hiệu Túy ông, Lục nhất cư sĩ. Thụy hiệu
là Văn trung. Là một trong Bát đại gia
đời Đường - Tống. Năm Thiên thánh thứ
ÂU DƯƠNG TU

A
200
8, đậu Tiến sĩ, nhậm chức Thứ sử nhiều
nơi. Lúc bốn mươi tám tuổi, nhà vua triệu
hồi làm Hàn lâm học sĩ. Năm Gia hựu
thứ 5 (1060), giữ chức Khu mật phó sứ.
Năm sau, nhậm Tham tri chính sự. Năm
Hi ninh thứ 4 (1071) bị bãi chức, năm
sau thì mất, thọ sáu mươi sáu tuổi. Ông
có viết Bản luận, cực lực bài bác tư tưởng
Phật và Lão; hơn nữa, khi biên soạn Tân
Đường thư và Tân Ngũ đại sử, ông cắt
bỏ hết những sự kiện có liên quan đến
Phật giáo gồm hơn hai trăm điều. Tuy
nhiên, đến cuối đời, lại quay về làm tín
đồ Phật giáo.
ÂU DƯƠNG VÔ ÚY
Người Giang tây, tên là Chí, pháp hiệu
Vô úy. Tuổi còn thơ đã sớm du học miền
đông bắc, tốt nghiệp tại Đại học Phùng dung
ở Thẩm dương. Trước sau hai lần sang Tây
tạng cầu pháp, thụ giới tỉ khưu ở chùa Biệt
bạng. Dân quốc năm 41 (1952), sau khi
nhận học vị “Lạp nhiên ba cách hỉ bổ”, trở
về Đài loan. Từng nhận chức Quốc sử quán
soạn tu, đồng thời, dạy tại Đại học Chính
trị, hệ Biên chính, Biên chính nghiên cứu
sở, Đại quốc văn nghiên cứu sở v.v... chủ
yếu dạy các chương trình Tây tạng ngữ văn,
Lịch sử văn hóa và Phật học nghiên cứu.
Là nhà học giả về Tây tạng trứ danh trong
nước. Những người học tập nghiên cứu văn
Tây tạng tại Đài loan, đa số là học trò của
sư.
ÂU ĐAN ĐA PHÚ LÊ TỰ
Phạm: Udaịđapura, hoặc
Uddaịđapura, Udantapura, Daịđapura.

Cứ theo Tây tạng truyền là Otántapùri.
Nền chùa ở gần tiểu bang Tỉ cápnhĩ
(Bìhàr) tại Ấn độ. Do vua Cabala (Phạm:
Gopìla), vua mở nước của triều đại Bala,
xây dựng vào giữa thế kỉ thứ VIII Tây lịch,
cùng với chùa Nalanđà, chùa Siêu giới
(Phạm:Vikramasìla)kế cận, đều là trung
tâm của Kim cương thừa (Phạm: Vajrayàna).
Cứ theo Tây tạng truyền , thì otanta
hàm ý là “cao vót” (#sur-byed), tức có một
giáo đồ dùng phép Y chú mà được vàng,
rồi dùng số vàng ấy xây một ngôi chùa
“cao vót“ trên một cái gò .
Sau khi ngôi chùa này được xây dựng
chưa bao lâu, thì ngài Tịch hộ ở chùa Na
lanđà vào đất Tây tạng hoằng pháp, bèn
phỏng theo chùa ấy mà kiến tạo chùa Tang
diên (Tạng: Bsam-yes) ở Tây tạng. Vua
Ma-hỉ-ba-la (Phạm: Mahìpàla , khoảng
978 - 1030) đã từng thỉnh năm trăm tỉ khưu
đến ở chùa này. Về sau, trong thời vua
Lạtmabala (Phạm: Ràmapàla, khoảng
1084 - 1130) trị vì , tương truyền trong
chùa có đến hơn một nghìn tỉ khưu cư
ngụ. Đến cuối thế kỉ XII, người Hồi giáo
là Mục hãn mặc đức tạp nhĩ kì
(Muhammad Khaljì) phá hủy ngôi chùa,
giết chết tăng chúng trong chùa, cướp đốt
kinh sách, nhân đó ngôi chùa bị phế tuyệt.
[X. Schiefner:Tàranàtha’s Geschichte des
Buddhismus in Indien; H. H. Dodwell: The
Cambrige Shorter History of India].
ÂU HÒA CÂU XÁ LA
Phạm:Upàya-kauzalya, Pàli: Upàyakusala.
Một trong mười balamật. Còn
gọi là Ủhòacâuxála, Âubacâuxála,
Ưubàkiềuxála, Ôbadã. Dịch ý là
phương tiện khéo léo, phương tiện thắng

trí, thiện xảo phương tiện, thiện quyền
phương tiện, diệu (khéo). Tức Bồtát vì
hóa độ chúng sinh mà dùng các phương
tiện khéo léo thị hiện các tướng để hoàn
thành sự nghiệp. Pháp hoa nghĩa sớ
quyển 3 (Đại 34, 482 trung), nói: “Tiếng
nước ngoài gọi là Âuhòacâuxála; Âu
ÂU DƯƠNG VÔ ÚY

A
201
hòa là phương tiện, câuxála là thắng trí,
nghĩa là phương tiện thắng trí”. [X. kinh
Đạo hành bátnhã Q.3; kinh Phóng quang
bátnhã Q.16; Hoa nghiêm kinh sớ diễn
nghĩa sao Q.14; Khả hồng âm nghĩa Q.1
đoạn 1].
ÂU KHA SA QUỐC
Âukhasa, Phạm:Okas. Tức là đất nước
của đức Phật Đồtìlada. Dịch ý là nước
Minh khai tịch .(nước ánh sáng
mở rộng). Chú thích bên cạnh trong kinh
Axàthế vương quyển thượng (Đại 15, 393
thượng), nói: “Âukhasa là tiếng Thiên
trúc, tiếng Hán gọi là Minh khai tịch”.
ÂU MĨ PHẬT GIÁO
Phật giáo Âu Mĩ bước đầu mới chỉ
nghiên cứu về văn hiến Phật giáo, nước
Pháp nghiên cứu Đại thừa và Khảo cổ
học; nước Đức, nước Anh nghiên cứu và
phiên dịch văn hiến Phật giáo bằng tiếng
Pàli và nghiên cứu khảo cổ học là chính
yếu. Những trứ tác tương đối có tính đại
biểu là:Pàli ngữ luận (Essai dePàli, 1826)
do Lạp lâm (C. Lassen) và Bá nhĩnặc
phu (E. Burnouf) cùng viết, giới thiệu
ngôn ngữ, văn học, tôn giáo Ni bánhĩ
(Népal)và Tây tạng (Notices of the Language,
Literature and Religion of Nepal
and Tibet, 1826) của Hà cátlâm (B. H.
Hodgson), Ấn độ Phật giáo sử tự thuyết
(Introduction à l’histoire de Bouddhisme
Indien, 1845) của Bá nhĩnặcphu, bản
dịch Pháp văn của kinh Pháp hoa bằng
tiếng Phạm (Lotus de la Bonne Loi) cũng
do Bá nhĩ nặc phu xuất bản năm 1852

v.v..., tất cả các trước tác trên đã đặt nền
tảng cho việc nghiên cứu Phật giáo sau
này. Đến khi Đông phương Thánh thư
(Sacred Books of the East) do Mạch khắc
tưmụclặc (Max müller) biên tập ra đời,
thì các kinh bằng tiếngPàlivà kinh điển
Phật giáo Đại thừalần lượt được phiên
dịch, khiến cho giá trị và ý nghĩa triết
học của học thuật Phật giáo được coi
trọng. Trong đó, có ảnh hưởng tương đối
lớn đối với Âu châu là: Thi phẩm tán
Phật “Áchâu chi quang” (Light of Asia,
ánh sáng Á châu) của A nặcđức (Edwin
Arnold) và các hoạt động của hội Linh
trí học hội (The Buddhist Theosophical
Society) do Áonhĩcaođặc (Olcott) lãnh
đạo. Đến năm 1906, nước Anh thành lập
Anh quốc Phật giáo hiệp hội (The Buddhist
Society of England), hai năm sau lại
đổi là Đại Anh Phật giáo hiệp hội (The
Buddhist Society of Great Britain and England)
do Đại vệtư (Rhys Davids) làm
hội trưởng, đồng thời, ấn hành “Phật giáo
bình luận” (Buddhist Review), hết sức mở
rộng Phật giáo. Năm 1925, Hồng phithụy
tư (Christmas Humpheys) kế thừa công
việc của hội, và ấn hành “Anh quốc Phật
giáo” (Buddhist in England). Năm 1943,
hội Phật giáo Luân đôn (Buddhist Society,
London) phát hành tạp chí “Trung
đạo” (The Middle Way) và vẫn tiếp tục
xuất bản đến ngày nay. Nước Pháp, với
sự giúp sức của nữ sĩ Luântibốilợi (Constant
Lounsbery), người Mĩ, và của đại sư
Thái hư, đã thành lập hội Phật giáo hữu
nghị Ba lê vào năm 1929, đến năm 1939
thì ấn hành “Tư tưởng Phật giáo” (La
pensée Bouddhique), ba tháng ra một kì.

Ngoài ra, các nước khác cũng phát hành
nhiều loại sách về Phật giáo.
Sau thế chiến 2, các trứ tác và sự diễn
giảng củaThiền sư Linhmộcđạichuyết
(Suzuki), người Nhật bản, đã đưa đến cho
các nhân sĩ Âu - Mĩ cái hứng thú sâu đậm
đối với Thiền học. Nước Mĩ, do chịu ảnh
hưởng của các học giả Âu châu, cũng bắt
đầu nghiên cứu ngôn ngữ học trong kinh
ÂU MĨ PHẬT GIÁO

A
202
điển Phật giáo. Lại khi tiếp xúc với tư tưởng
Đông phương thì tư tưởng giới nước Mĩ
cũng rất coi trọng và năm 1939, một hội
nghị của các nhà triết học Đông - Tây đã
được tổ chức tại Hạ uy di, đồng thời, các
hoạt động lấy tín ngưỡng Phật giáo (chủ
yếu là Tịnh độ chân tông) của những di
dân Nhật bản làm trung tâm cũng được
mở rộng. Còn Phật giáo đồ Trung quốc
hoằng pháp tại nước Mĩ thì có Ứng kim
ngọc đường sáng lập Mĩ đông Phật giáo
tổng hội ở Nữu ước (New York), cư sĩ
Trầm gia trinh sáng lập Viện nghiên cứu
tôn giáo thế giới và chùa Đại giác, pháp
sư Độ luân (Tuyên hóa) sáng lập chùa
Kim sơn ở Cựu kim sơn (San Francisco)
và Đại học Pháp giới, đại sư Tinh vân
núi Phật quang sáng lập chùa Tây lai ở
Lạc sam cơ (Los Angeles) và hội Xúc tiến
Phật giáo Quốc tế, pháp sư Thánh nghiêm
sáng lập Trung tâm Thiền ở Nữu ước
v.v... Nói một cách đại khái, Phật giáo
Đại thừa hệ tiếng Hán đang có xu thế
nảy nở và phát triển tại nước Mĩ. [X. Âu
mễ chi Phật giáo (Độ biên hải húc)]. (xt.
Mĩ Quốc Phật Giáo).
ÂU MĨ PHẬT GIÁO

B
205
BA CÁCH HÁCH
Phạm: Bàgh. Là quần thể hang đá của
Phật giáo Đại thừa đào được vào khoảng
thế kỉ VII Tây lịch, ở sườn núi mặt nam
núi Văn để da (Vindhya), ven sông Na ba
đạt (Narmada) ở mạn tây nam thị trấn Ấn
đa nhĩ (Indore) tại Ấn độ. Nguyên có chín
hang, nhưng hiện nay chỉ còn lại hang thứ
hai đến thứ sáu. Sự cấu tạo của hang đá
này có liên quan mật thiết với hang đá A
chiên đa (Phạm:Ajantà), hang này chỉ có
nhà Tăng chứ không có chùa, tháp. Hang
hình vuông, rộng, trừ cửa vào, chung quanh
có những phòng tăng nhỏ, chính giữa đặt
một bàn thờ nhỏ. Những bức vẽ trên vách
trông rất đẹp, nhưng phần nhiều đã bị tróc
mất, tuy nhiên, những bức còn lại có thể
được coi là nghệ thuật Phật giáo đẹp ngang
hàng với các bức bích họa ở hang đá A
chiên đa. [X. J. Burgess: Notes on the
Bauddha Rock-temples of Ajantà, 1879;
Fergusson: History of Indian and Eastern
Architecture, 1910, vol. I; Ấn độ Nam hải
chi Phật giáo mĩ thuật (Cao điền tu)].
BA DẬT ĐỀ
..........
Phạm: pàyattika, Pàli: pàcittiya hoặc
pàcittika. Là một trong những giới Cụ túc
mà tỉ khưu và tỉ khưu ni phải giữ. Còn gọi
là Bái dật đề, Ba la dật ni kha, Ba dật đề già,
Ba chất để ca. Dịch ý là đọa (rơi), linh đọa
(làm cho rơi), hay đốt nóng, phải đối trị,
phải sám hối. Một trong năm thiên, một
trong sáu tụ, một trong bảy tụ. Là một thứ
tội nhẹ, có nghĩa là khi phạm các điều lỗi,

nếu chịu sám hối thì có thể diệt được tội,
nếu không sám hối thì sẽ rơi vào ngả ác.
Có hai thứ là Xả đọa (Phạm: nai#sargikapràyazcittika)
và Đơn đọa (Phạm:zuddhapràyazcittika),
tội đọa phải bỏ của cải mà
sám hối, gọi là Xả đọa; tội đọa chỉ cần đối
trước người khác mà sám hối cũng có thể
được thanh tịnh, gọi là Đơn đọa. Cứ theo
kinh Tì ni mẫu quyển 7 chép, thì vì phạm
B
Một phần bích họa trong hang đá
(Tấu nhạc và khiêu vũ)

B
206
tội nhỏ nhẹ, không phải là tội dứt hết gốc
lành, gây ít thương tổn, nên gọi là Ba dật
đề. Lại theo Tứ phần luật hàm chú giới bản
sớ quyển 1 phần dưới, thì người phạm tội
này sẽ rơi vào địa ngục đốt nấu, cho nên
gọi là đọa tội; lại phải dùng công dụng để
đối trị, nên gọi là Ưng đối trị hoặc Ưng
công dụng.
Về việc Ba dật đề phối với bảy tụ thì có
nhiều thuyết khác nhau, như luật Tứ phần
quyển 17, đem hợp Xả đọa và Đơn đọa
làm một tụ và đặt vào hàng thứ ba. Tứ phần
luật san phồn bổ khuyết hành sự sao quyển
trung đoạn một, và Bát tông cương yếu
quyển thượng cũng hợp làm một, nhưng
đặt vào hàng thứ tư. Kinh Tì ni mẫu quyển
3 thì chia làm hai tụ và đặt Xả đọa ở hàng
thứ ba, Đơn đọa hàng thứ tư. Luật nhị thập
nhị minh liễu luận, Tứ phần luật sớ quyển
2 phần đầu, cũng chia làm hai tụ và đặt
vào hàng thứ tư, thứ năm. Lại Tứ phần
luật san bổ tùy cơ yết ma sớ quyển 4 chép,
phép sám hối tội Xả đọa là phải đối trước
Tăng chúng, còn tội Đơn đọa thì chỉ cần
đối chứng cũng có thể diệt tội. [X. kinh Đại
ban Niết bàn (bản Bắc) Q.4, Q.7; Hữu bộ tì
nại da Q.25; Mục liên vấn giới luật trung
ngũ bách khinh trọng sự ngũ thiên sự phẩm;
Căn bản tát bà đa bộ luật nhiếp Q.8; Tứ
phần luật sớ Q.4 phần đầu; Tứ phần luật
hành sự sao tư trì kí Q.trung đoạn 1 phần
trên; Tứ phần luật hàm chú giới bản sớ
Q.3 phần trên].
BA DI LA THẦN
...........

Là một trong mười hai thần tướng trong
kinh Dược sư. Còn gọi là Bà di la thần, Ba
dị la thần, Bạt y la thần, Ba da la thần.
Dịch ý là thần giữ việc uống. Cầm đầu bảy
ức chúng Dạ xoa, giữ gìn Phật pháp, là thủ
lãnh các vua thần Dạ xoa. Về hình tượng
của thần này, có nhiều thuyết khác nhau;
cứ theo Dược sư
lưu li quang
vương thất Phật
bản nguyện
công đức kinh
niệm tụng nghi
quĩ cúng dường
pháp chép, thì
thân hình mầu
đỏ lợt, tay cầm
chiếc dùi nhọn.
[X. kinh Quán
đính Q.12; kinh
Dược sư Như lai
bản nguyện].
BA ĐAN XÀ LÊ
Phạm:Pataĩjali. Là nhà học giả văn
pháp (grammar) Ấn độ ở thế kỉ thứ II trước
Tây lịch. Còn gọi là Bàn đạt xà lí, Bát đầu
xã la. Ông viết cuốn sách Ma ha ba hạ
(Phạm: Mahàbhàwya), chú giải sách Khải
đề a á na (Phạm: Kàtyàyana) rất tường
tận, và từng bổ chính văn điển Ba nhĩ ni
(Phạm: Pàịini), xác lập khuôn phép văn
phạm của tiếng Phạm Ba nhĩ ni cho được
hoàn bị, lại phê phán đính chính văn điển
và, trong phần thuyết minh, có nói nhiều
đến cách sinh hoạt xã hội của thời bấy giờ,
cho nên nó là tư liệu quí báu cho việc nghiên
cứu lịch sử Ấn độ. Không biết Ba đan xà lê
cùng với nhà triết học phái Du già đã viết

cuốn kinh Du già (Phạm: Yogasùtra) là
một người hay khác, thì điều đó không có
cách nào biết được. Nội dung kinh Du già
bao hàm triết học, giới luật và phương pháp
tĩnh tọa, lấy việc chỉ dẫn người học nhận
biết “thần tính” làm chủ yếu; tác giả kinh
Du già cũng gọi là Ba đan xà lê, nhưng sự
tích của ông, về mặt sử thực, không thấy
được truyền, và kinh Du già được viết vào
thời đại nào, cũng có nhiều thuyết phân
Thần Ba Di La
BA DI LA THẦN

B
207
vân, người ta chỉ có thể phỏng đoán là ông
đã sống ở khoảng 400 năm trước Tây lịch
đến 400 năm sau Tây lịch.
BA ĐẾ
Phạm: pati. Còn gọi là Bát để, Ba để.
Tức chỉ người chồng, chủ, vua, người chi
phối. Cứ theo kinh Khởi thế quyển 10 chép,
thì chúng sinh trong kiếp sơ, vì nếm nhiều
mùi đất, ăn đất, cây cỏ, lúa gạo, nên dần
dần sinh ngã mạn, hình sắc, da thịt và mỡ
tủy, hình dáng nam nữ căn, tâm ái dục cũng
theo đó mà sinh khởi, do đó, có các chúng
sinh đến chỗ vắng vẻ làm việc ái dục bất
tịnh, người khác trông thấy chê cười, các
chúng sinh ấy liền sinh xấu hổ, rơi vào trong
các ác pháp, những nam chúng sinh được
gọi là “Ba đế”. Ba đế hàm ý là “đọa” (rơi),
nhưng ở thời nhà Tùy (thời đại kinh Khởi
thế được phiên dịch), “đọa” lại hàm ý là
người chồng, là chủ nhân. [X. Phiên dịch
danh nghĩa tập Q.2]. (xt. Bà Lê Da).
BA HÁCH ĐẶC (BHARHUT)
Là nơi di tích Phật giáo nằm về phía tây
nam A lạp cáp ba (Allahabad) cách hai trăm
cây số. Tức di
tích của
Vương triều
Huân ca
(Zuíga) từ
năm 180 đến
năm 172
trước Tây
lịch. Do nhà
học giả người
Anh là Sir

Alexander
Cunningham,
(1814 - 1893)
phát hiện vào
năm 1873 Tây lịch. Lúc đó, tháp (Phạm:
stùpa) tuy đã đổ nát, nhưng một bộ phận
lan can và cửa tháp phía đông vẫn còn sót
lại. Năm 1874 lại đào thêm được nhiều di
vật, trong đó, cột và lan can đều có chạm
trổ, nội dung toàn là sự tích Phật giáo, như
các bức chạm Phật nói pháp, tiền thân của
Phật, lịch sử của Phật v.v... đây là chủ đề
sớm nhất lấy sự tích Phật giáo biểu hiện
thành mĩ thuật. Trong các bức chạm trổ ấy
vẫn chưa trực tiếp diễn tả pháp của Phật,
mà chỉ dùng bánh xe pháp, tòa ngồi, lốt
chân để tượng trưng đức Phật.
BA KIÊT SĨ
BURGESS JAMES (1832 - 1917)
Nhà học giả người Anh nghiên cứu Ấn
độ cổ đại. Lúc đầu học kiến trúc, năm 1855,
ông vượt biển qua Ấn độ, nhận dạy tại các
trường Đại học Calcutta và Đại học
Bombay, điều tra nghiên cứu Ấn độ khảo
cổ học, thu tập nhiều tư liệu, và đã công bố
kết quả của sự nghiên cứu nhiều lần. Ông
từng là hội trưởng hội điều tra khảo cổ học
tây Ấn độ (1873), Tổng thư kí hội điều tra
khảo cổ học toàn Ấn độ (1886) và đại biểu
cho các quan hệ về Đông phương học. Ông
đã ấn hành Ấn độ khắc minh tập
(Epigraphia Indica, 1889 - 1894), chuyên
nghiên cứu văn bia, tiền cổ. Ông đã có các
trứ tác, như Indian Antiquary, 1872 - 1884;
Archeaological Survey of Western India, 5
vols. 1875 - 1883; The Ancient Temples
and Sculpture of India, 1897 - 1910 v.v...,
đối với sự nghiên cứu về khảo cổ học và

lịch sử Ấn độ cổ đại, Ba-kiệt-sĩ đã có những
công tích không bao giờ quên được.
BA LA DI
........
Phạm,Pàli: pàràjika. Là một trong
những giới Cụ túc mà Một phần lan can ở Ba hách đặc tỉ khưu, tỉ khưu ni
BA LA DI

B
208
phải giữ. Là giới căn bản cực ác trong giới
luật. Còn gọi là Ba la xà dĩ ca, Ba la thị ca.
Dịch ý là tha thắng, cực ác; trọng cấm, đọa,
đọa bất như, đoạn đầu, vô dư, khí. Là tội
gốc trong giới luật. Cũng gọi là Biên tội. Là
một trong năm thiên, một trong sáu tụ, một
trong bảy tụ. Người tu hành nếu phạm giới
này thì:
1. Mất tư cách tỉ khưu, tỉ khưu ni, không
có phần trong đạo quả.
2. Bị giáo đoàn trục xuất, không được ở
chung với tăng.
3. Sau khi chết rơi vào địa ngục.
Tội này cũng giống như tội hình bị chặt
đầu, không sống lại được, vĩnh viễn bị đuổi
ra ngoài cửa Phật, nên gọi là cực ác. Lại tội
này hay phá giới thể của sa môn, khiến người
ấy rơi xuống, bọn ma chắc thắng thế, nên
gọi là tha thắng; pháp lành gọi là mình,
pháp ác gọi là người, vì pháp ác thắng pháp
lành, nên phạm tội này gọi là tha thắng tội.
Bốn Ba la di của tỉ khưu là chỉ bốn tội: giết
hại, trộm cướp, dâm dục, nói dối; tỉ khưu ni
thì ngoài bốn tội trên đây còn thêm bốn tội
nữa là: vuốt ve, tám việc thành tội nặng,
che dấu tội nặng cho tỉ khưu ni khác, về
hùa với tỉ khưu đã bị xử tội mà ni đoàn can
gián ba lần không nghe, tất cả tám Ba la di.
Bốn tội Ba la di của tỉ khưu giới và tám tội
Ba la di của tỉ khưu ni giới, gọi chung là
bốn nặng tám nặng.
Trong giới Đại thừa, tội Ba la di của Bồ
tát khác với Tiểu thừa, hơn nữa, trong các
kinh luận nói cũng có chỗ bất đồng. Như
kinh Bồ tát anh lạc bản nghiệp lấy mười

tội: giết hại, trộm cướp, dâm dục, nói dối,
bán rượu, nói xấu bốn chúng, khen mình
chê người, keo kiệt bỏn sẻn, nóng giận
không chịu hối cải, chê bai Tam bảo, lập
thành mười tội Ba la di. Kinh Đại nhật
quyển 6 phẩm Thụ phương tiện học xứ,
lấy bốn pháp: chê bai các pháp, lìa bỏ tâm
bồ đề, keo kiệt, não hại chúng sinh, làm
bốn tội căn bản. Đại nhật kinh sớ quyển
17 thì, ngoài bốn pháp kể trên ra, thêm sáu
giới nữa là: không chê tất cả kinh pháp ba
thừa, đối với tất cả pháp không sinh tâm
keo kiệt, không được tà kiến, đối trước người
phát tâm lớn khuyên họ phát tâm không
để họ trở lui, đối trước người Tiểu thừa,
nếu chưa xét kĩ căn cơ thì không được nói
pháp lớn và các việc làm bố thí v.v... mà
gọi chung là mười trọng giới của Bồ tát. [X.
luật Thập tụng Q.1; luật Ma ha tăng kì Q.2;
Hữu bộ tì nại da Q.1; luật Ngũ phần Q.17,
Q.23; Thiện kiến luật tì bà sa Q.7]. (xt. Thập
Giới, Tứ Trọng Bát Trọng , Chế Tài, Luật).
BA LA ĐẠI TẾ
Là lễ tiết hàng năm trọng yếu nhất của
Phật giáo tại Bhutan. Ba la (Paro) là đô thị
lớn thứ hai tại Bhutan, là cung mùa hạ của
nhà vua, nằm trong hang núi, trong đó có
ngôi chùa Đan tông khách thiền đã có bốn
trăm năm lịch sử, là trung tâm tôn giáo trên
toàn quốc. Hằng năm đến tháng tư, cử hành
đại lễ bốn ngày liên tiếp kỉ niệm Liên hoa
sinh (Phạm: Padma Saôbhàva), một
nhân vật truyền kì trong lịch sử Phật giáo
Bhutan. Ngài Liên hoa sinh nguyên là người
nước Ô trượng na ở Ấn độ, giữa thế kỷ thứ
VIII, Ngài đến Tây tạng truyền pháp, hai
lần lưu lại Bhutan, đem Phật giáo hòa làm
một với tín ngưỡng địa phương, khai sáng

ra phái Hồng giáo, dùng thần chú Đà là ni
dẹp trừ tai nạn và ma quái, có thần thông
lớn, được nhân dân ở Tây tạng và Bhutan
xem như là hóa thân của bồ tát Quán thế
âm vậy.
Mỗi lần đến tiết Ba la, Lạt ma đem treo
“thản tạp” lên tường chùa để nhân dân các
địa phương đến lễ bái. “Thản tạp” là hình
tượng của Ngài Liên hoa sinh được thêu
trên bức gấm lớn, rộng sáu trăm mét vuông,
là nghệ thuật phẩm Phật giáo dệt bằng gấm
BA LA ĐẠI TẾ

B
209
to nhất thế giới, đã có ba trăm năm lịch sử,
ngoài hình tượng Liên hoa sinh ra, còn vẽ
các hình tượng trưng cho vận may và sự
tốt lành. Khi tín đồ đi qua Thản tạp, đưa
trán chạm vào Thản tạp để tỏ lòng tôn
sùng. Trong thời gian lễ mừng, có các tiết
mục như khoa đàn, cầu nguyện, tụng kinh
lễ bái, do vị Lạt ma chủ trì. Mãi đến sáng
ngày sau chót, Thản tạp mới được thu quấn
xuống và kết thúc lễ mừng. (xt. Bất Đan
Phật Giáo).
BA LA ĐỀ ĐÊ XÁ NI
Phạm: pratidezanìya, Pàli:
pàtidesanìya. Là một trong những giới
Cụ túc của tỉ khưu và tỉ khưu ni. Còn gọi
là Balađểđềxáni, Bađêđềxáni, Bátlạt
đểđềxána. Hoặc gọi tắt là Đềxáni. Dịch
ý là đối tha thuyết, hướng bỉ hối, các đối
ưng thuyết, hối quá pháp, khả ha pháp.
Là một trong năm thiên, một trong sáu tụ,
một trong bảy tụ. Khi tỉ khưu phạm giới
này, phải hướng vào vị tỉ khưu thanh tịnh
khác để giải bày sám hối, là một thứ tội
nhẹ.
Giới này, giữa tỉ khưu và tỉ khưu ni có
khác, đều liên quan đến việc ăn uống, tỉ
khưu có bốn giới gọi là bốn Đề xá ni, đó
là:
1. Tòng phi thân ni thụ thực giới
(Phạm: bhikwuịìpiịđakagrahaịa), cũng
gọi là Tại tục gia tòng phi thân ni thủ thực
giới, Tòng phi thân ni thụ thực học xứ, Tại
bạch y xá tự thủ tòng phi thân lí ni thụ
thực giới. Có nghĩa là tỉ khưu không ốm
đau, vào trong làng xóm, nhận thức ăn từ

nơi tay tỉ khưu ni không phải là họ hàng
thân thuộc hay người đồng hương.
2. Thụ ni chỉ thụ thực giới (Phạm:
paíktivaiwamyavàdànivàritabhukti), còn
gọi là Tại tục gia thiên tâm thụ thực giới,
Thực ni chỉ thụ thực giới,Tại bạch y gia
thực ni thiên tâm chỉ thụ thực giới, Thụ bật
sô ni chỉ thụ thực học xứ. Có nghĩa là, khi
tỉ khưu ăn cơm ở nhà tại gia, có tỉ khưu ni
không theo thứ tự mời thức ăn, mà lại đặc
biệt trao thức ăn ngon cho một tỉ khưu nào
đó.
3. Học gia quá thụ thực giới (Phạm:
kulazikwàbhaígapravftti), còn gọi là Học
gia quá thụ giới, Học gia thụ thực học xứ,
Vi chế học gia thụ thực giới. Có nghĩa là, tỉ
khưu vào nhà bậc Thánh Hữu học, không
được tự nhận thức ăn một cách bừa bãi,
khiến vị ấy cúng dường quá mức đến phải
thiếu hụt.
4. Lan-nhã thụ thực giới (Phạm:
vanavicayagata), còn gọi là Khủng bố lan
nhã thụ thực giới, Hữu nạn lan nhã thụ
thực giới, Lan nhã an tọa thụ thực giới, A
lan nhã trụ xứ ngoại thụ thực học xứ. Có
nghĩa là, tỉ khưu đến nhà tại gia nhận thức
ăn, nhưng sợ đến giữa đường gặp tai nạn,
bèn bảo người đàn việt (thí chủ) đưa thức
ăn đến chỗ mình ở, tình hình này cũng bị
Phật cấm chỉ.
Ngoài ra, cứ theo Tứ phần tỉ khưu ni
giới bản, Ngũ phần tỉ khưu ni giới bản,
Ma-ha tăng kì tỉ khưu ni giới bản chép, thì
tám giới của tỉ khưu ni, không cho phép
một tỉ khưu ni không đau ốm được xin
tám thứ thực vật sau đây: bơ, dầu, mật,
sữa, mật hắc thạch, phómát, cá, thịt.
Nhưng về các loại thực vật được ghi trong

Hữu bộ bậtsôni tìnạida quyển 20, Thập
tụng tỉ khưu ni balađềmộcxoa giới bản,
có hơi khác nhau. Tuy nhiên, theo các
Giới bản nói, thì người phạm các giới trên
đây, nếu hướng vào một vị tỉ khưu thanh
tịnh mà sám hối thì cũng được diệt tội. [X.
kinh Tìnimẫu Q.7; kinh Giải thoát giới;
luật Thập tụng Q.19, Q.47; luật Ma ha
tăngkì Q.40; Tứ phần luật san phồn bổ
khuyết hành sự sao Q.trung phần 1]. (xt.
Ngũ Thiên, Lục Tụ).
BA LA ĐỀ ĐÊ XÁ NI

B
210
BA LA ĐỀ MỘC XOA
Phạm: pràtimokwa hoặc pratimokwa,
Pàli: pàỉimokkha hoặcpàtimokkha. Chỉ
các giới luật mà bảy chúng phải giữ gìn để
phòng ngừa các tội lỗi do bảy chi thân khẩu
gây ra, để xa lìa các phiền não hoặc nghiệp
mà được giải thoát. Còn gọi là Ba la đề tì
mộc xoa, Ban la để mộc xoa, Bát lạt để
mộc xoa. Dịch ý là Tùy thuận giải thoát, Xứ
xứ giải thoát, Biệt biệt giải thoát, Biệt giải
thoát, Tối thắng, Vô đẳng học. Giới này để
giữ gìn các căn, nuôi lớn các pháp lành, là
cửa đầu tiên (Phạm: pramukha, Pàli:
pamukha) trong các pháp lành, cho nên
gọi là Ba la đề mộc xoa. Nếu giữ giới thì có
thể dứt bỏ được sự trói buộc của hoặc nghiệp,
được trí tuệ vô lậu thanh tịnh, là bậc nhất
trong các cái học của thế gian, vì thế nên
gọi là Vô đẳng học. Như Thiện kiến luật tì
bà sa quyển 7 (Đại 24, 719 thượng), nói:
“Trong các ánh sáng, ánh sáng mặt trời là
chúa, trong các núi, núi Tu di là vua, trong
tất cả cái học của thế gian, Ba la đề mộc
xoa là đầu (...) vì thế mà Phật chế Vô đẳng
học”. Lại giới luật có khả năng thuận theo
cái quả của hai loại giải thoát hữu vi, vô vi,
cho nên cũng gọi là Tùy thuận giải thoát.
Giới này bao gồm tám loại là: Ba la di,
Tăng tàn, Bất định, Xả đọa, Đơn đọa, Ba la
đề đề xá ni, Chúng học và Diệt tránh pháp.
Ngoài ra, Giới bản, do thu tập các điểu mục
giới pháp mà cấu thành, được các tỉ khưu
sử dụng trong ngày Bố tát sám hối mỗi nửa
tháng, nếu có người phạm giới thì vào ngày
ấy, phải đối trước vị tỉ khưu Thượng tọa

tụng các giới điều và chúng tăng để giải
bày sám hối. [X. kinh Đại ban Niết bàn
Q.hạ; kinh Tì bà thi Phật Q.hạ; kinh Phạm
võng Q.hạ; luật Ngũ phần Q.18; Thiện
kiến luật tì bà sa Q.18]. (xt. Biệt Giải Thoát
Luật Nghi).
BA LA MẬT
.........
Phạm: pàramità, Pàli: pàramì hoặc
pàramità. Tức là từ bờ sống chết cõi mê
bên này mà đến bờ Niết bàn giải thoát bên
kia. Còn gọi là Ba la mật đa, Ba la nhĩ đa.
Dịch ý là Đáo bỉ ngạn, Độ vô cực, Độ, Sự
cứu kính. Thông thường, nói về sự tu hành
của Bồ tát, đại hạnh của Bồ tát có khả năng
hoàn thành tất cả mọi việc lợi mình lợi
người một cách mĩ mãn rốt ráo, cho nên
gọi là Sự cứu kính. Làm theo hạnh lớn ấy
mà có thể từ bờ sống chết bên này đến
được bờ Niết bàn bên kia, cho nên gọi là
Đáo bỉ ngạn. Hạnh lớn ấy có khả năng cứu
giúp mọi loài một cách bao la vô hạn, cho
nên gọi là Độ vô cực.
Tiếng Phạmpàramità, có các nghĩa:
đến bờ bên kia, trọn vẹn, đầy đủ; tiếngPàli
pàramì, thì có các nghĩa: tối thượng, chung
cực. Đối với Ba la mật, các nhà phiên dịch,
giải thích, mỗi nhà có cách nói riêng. Cứ
theo kinh Di lặc bồ tát sở vấn chép, thì Ba
la mật thông cả nghĩa đã đến và sẽ đến, tức
là Phật đã đến bờ bên kia, còn Bồ tát thì sẽ
đến bờ bên kia. Cứ theo Nhiếp đại thừa
luận thích quyển 9 (bản dịch đời Lương)
chép, thì Đáo bỉ ngạn có ba nghĩa khác
nhau:
1. Tùy chỗ tu hành mà đạt đến vô dư
rốt ráo.
2. Vào chân như, vì chân như là cùng

tột, cũng như các dòng sông đổ vào biển cả
là chung cực.
3. Được quả vô đẳng, không quả nào
khác hơn được quả này, bởi vì các pháp mà
Bồ tát tu hành, cái lí mà Bồ tát thâm nhập
và cái quả mà Bồ tát chứng đắc, đều là rốt
ráo, tròn đầy.
Lại cứ theo kinh Giải thâm mật quyển 4
chép, thì Ba la mật đa có năm nhân duyên,
tức là không nhiễm trước, không luyến tiếc,
BA LA ĐỀ MỘC XOA

B
211
không tội lỗi, không phân biệt và không
quay trở lại. Cứ theo kinh Kim quang minh
tối thắng vương quyển 4 chép, thì Ba la
mật có mười bảy nghĩa, như tu tập thắng
lợi, không dính dấp điều gì, không cố chấp
thiên kiến, không hệ lụy v.v... Cứ theo kinh
Đại bảo tích quyển 53 chép, thì Ba la mật
có mười hai nghĩa, chẳng hạn như biết được
tất cả các pháp lành vi diệu có khả năng
đến bờ bên kia, trong các pháp môn sai
biệt của tạng Bồ tát, an trụ nơi chính nghĩa
v.v...
Còn về thuyết bờ bên này, bờ bên kia
thì giữa các sư cũng có những ý kiến khác
nhau. Cứ theo Đại thừa nghĩa chương quyển
12 mục Lục ba la mật chép, thì :
1. Sống chết là bờ bên này, Niết bàn rốt
ráo là bờ bên kia.
2. Sống chết Niết bàn có hình tướng là
bờ bên này, bình đẳng không hình tướng
là bờ bên kia.
Cứ theo Đại phẩm kinh du ý chép, thì:
1. Tiểu thừa là bờ này, Đại thừa là bờ
kia.
2. Ma là bờ này, Phật là bờ kia.
3. Thế gian là bờ này, Niết bàn là bờ
kia. Còn Thành luận sư thì bảo hữu tướng
là bờ này, vô tướng là bờ kia; sống chết là
bờ này, Niết bàn là bờ kia; phiền não (hoặc)
là bờ này, chủng trí là bờ kia.
Theo các kinh luận thì có sáu Ba la mật,
mười Ba la mật và bốn Ba la mật khác nhau.
1. Sáu ba la mật, còn gọi là sáu độ, là
thuyết của các bộ kinh Bátnhã; chi sáu hạnh
tu mà Bồ tát Đại thừa phải thực hiện. Đó là:

a. Bố thí ba la mật, còn gọi là Đàn na
(Phạm, Pàli: dàna) ba la mật, Đàn na ba
la mật, có nghĩa là bố thí hết cả, không sẻn
tiếc vật gì.
b. Trì giới ba la mật, còn gọi là Thi la
(Phạm:zìla) ba la mật, có nghĩa là giữ gìn
giới luật của giáo đoàn một cách trọn vẹn.
c. Nhẫn nhục ba la mật, còn gọi là Sằn
đề (Phạm: kwànti) ba la mật, hàm ý là triệt
để nhịn nhục.
d. Tinh tiến ba la mật, còn gọi là Tì lê
da (Phạm: vìrya) ba la mật, hàm ý là cố
gắng hết mức.
e. Thiền định ba la mật, còn gọi là Thiền
na (Phạm: dhyàna) ba la mật, có nghĩa là
hoàn toàn để tâm vào một cảnh.
f. Trí tuệ ba la mật, còn gọi là Bát nhã
(Phạm: prajĩà) ba la mật, Tuệ ba la mật,
Minh độ, Minh độ vô cực, có nghĩa là trí
tuệ tròn đầy, là trí tuệ không phân biệt,
siêu việt lí tính của con người. Y vào Bát
nhã ba la mật thì có thể làm việc bố thí mà
hoàn thành Bố thí ba la mật, cho đến tu
Thiền định mà hoàn thành Thiền định ba
la mật, vì thế, Bát nhã ba la mật là gốc của
năm ba la mật kia và được mệnh danh là
mẹ của chư Phật.
2. Mười ba la mật, còn gọi là mười độ,
mười thắng hạnh, là thuyết trong kinh Kim
quang minh tối thắng vương phẩm Tối tịnh
địa đà la ni. Thêm bốn Ba la mật dưới đây
vào sáu Ba la mật kể trên thì thành mười
Ba la mật,đó là:
a. Phương tiện ba la mật, còn gọi là Âu
ba da (Phạm: upàya) ba la mật, chỉ các
phương pháp khéo léo cứu giúp chúng sinh.
b. Nguyện ba la mật, còn gọi là Bát la ni
đà na (Phạm: praịidhàna) ba la mật, có

nghĩa là thệ nguyện cứu giúp chúng sinh
sau khi đã được trí tuệ (tức bồ-đề).
c. Lực ba la mật, còn gọi là Ba la (Phạm:
bala) ba la mật, nghĩa là cái năng lực có
thể phán đoán điều mình tu hành một cách
hoàn toàn chính xác.
d. Trí ba la mật, còn gọi là Nhã na
(Phạm: jĩàna) ba la mật, có nghĩa là thụ
hưởng niềm vui Bồ đề, đồng thời, chỉ dạy
chúng sinh được trí tuệ siêu việt.
3. Bốn ba la mật, là thuyết trong các
chương Điên đảo, Chân thực của kinh
Thắng man. Tức là:
BA LA MẬT

B
212
a. Thường ba la mật, nghĩa là Ba la mật
triệt để vĩnh viễn.
b. Lạc ba la mật, nghĩa là Ba la mật triệt
để an ổn.
c. Ngã ba la mật, nghĩa là Ba la mật có
tính chủ thể triệt để.
d. Tịnh ba la mật, nghĩa là Ba la mật
triệt để thanh tịnh.
Bốn ba la mật trên đây tức là bốn đặc
chất (bốn đức) thù thắng của Niết bàn.
4. Mật giáo, trong Kim cương giới mạn
đồ la lấy Đại nhật Như lai làm trung tâm,
gọi bốn Bồ tát đặt ở bốn phương đông nam
tây bắc là bốn Ba la mật, tức Đông phương
Kim cương ba la mật, Nam phương Bảo ba
la mật, Tây phương Pháp ba la mật, Bắc
phương Nghiệp ba la mật.
Ngoài ra, trong các kinh điển tiếngPàli
Nam truyền, như Sở hành tạng (Pàli:
Cariyàpiỉaka), Phật chủng tính (Pàli:
Buddhavaôsa), Pháp cú kinh chú (Pàli:
Dhammapadaỉỉhakathà) v.v..., cũng lập
mười ba la mật là: Bố thí ba la mật, Trì giới
(Pàli: sìla) ba la mật, Xuất li (Pàli:
nekkhamma) ba la mật, Bát nhã (Pàli:
paĩĩa) ba la mật, Tinh tiến (Pàli: viriya)
ba la mật, Nhẫn nhục (Pàli: khanti) ba la
mật, Chân đế (Pàli: sacca) ba la mật, Quyết
ý(Pàli: adhiỉỉhàna) ba la mật, Từ (Pàli:
mettà) ba la mật và Xả(Pàli: upekkhà)
ba la mật. [X. kinh Bồ tát nội tập lục ba la
mật; kinh Quán phổ hiền Bồ tát hành pháp;
kinh Hoa nghiêm phẩm Li thế gian; luận
Đại trí độ Q.53; luận Câu xá Q.18; luận Du
già sư địa Q.49; Đại tuệ độ kinh tông yếu;

Nhân vương hộ quốc bát nhã kinh sớ Q.1
(Trí khải); Nhân vương hộ quốc bát nhã ba
la mật đa kinh sớ Q.thượng (Lương bí); Bát
nhã ba la mật đa kinh tán].
BA LA NẠI QUỐC
Ba-la-nại, Phạm: Vàràịasì hoặc
Vàraịasì, Varàịasì, Varaịasì, Pàli:
Bàràịasì. Là một vương quốc cổ tại trung
Ấn độ. Còn gọi là Ba la nại quốc, Ba la ni
tư quốc, Ba la nại tả quốc. Các nhà dịch cũ
phiên là Già thi quốc (Phạm: Kàzi). Đời
gần đây gọi là Bái na lạp tư (Benares), tức
nay là Ngõa lạp na tây (Varanasi). Cứ theo
Đại đường tây vực kí quyển 7 chép, thì đô
thành nước này gần sông Hằng về phía
tây, dài chừng mười tám, mười chín dặm,
rộng năm, sáu dặm. Dân cư đông đúc, tính
người hòa nhã cẩn trọng, đa số tin ngoại
đạo, ít người kính Phật pháp, tăng đồ phần
nhiều học pháp nghĩa của Chính lượng bộ
Tiểu thừa. Ở mạn đông bắc đô thành là
sông Bà la nê (Phạm: Varaịà), phía tây
sông có tháp vua A dục, cách sông hơn
mười dặm về phía đông bắc có nền cũ, nơi
thụ kí cho bồ tát Di lặc và bồ tát Hộ minh,
phía tây bắc thành là vườn Lộc dã, nơi đức
Phật nói pháp lần đầu tiên sau khi thành
đạo độ cho năm vị tỉ khưu, từ đó về sau,
Phật thường đến đây giáo hóa chúng sinh,
đây là một trong sáu nơi thuyết pháp lớn,
nay trong thành có đến cả nghìn ngôi đền
thờ của Ấn độ giáo, nổi tiếng nhất trong số
đó là đền vàng.
Xưa kia, tại đất này học thuật hưng thịnh,
cùng với Đánxoathủyla (Phạm: Takwasilà)
ở bắc Ấn độ đều là đất trung tâm của Bà la
môn giáo học, khi ngài Huyền trang du lịch
đến đây thì phái Thấpbà thịnh hành. Sau

cuộc xâm lăng của Hồi giáo vào năm 1194
Tây lịch, Phật giáo cơ hồ tuyệt tích. Ngày
nay, thành Ba lanại không những chỉ là
Thánh địa của Ấn độ giáo, mà cũng còn là
Thánh địa của Phật giáo và Kìna giáo nữa.
Sản phẩm nổi tiếng của nước này ngày xưa
là vải bông, và áo Balanại (Phạm: bàràịa)
trứ danh đã được sản xuất tại đây. [X. kinh
Tạp a hàm Q.23; kinh Phật bản hạnh tập
Q.33; Thiện kiến luật tìbàsa Q.6; luận Đại
trí độ Q.3; Tuệ lâm âm nghĩa Q.10].
BA LA NẠI QUỐC

B
213
BA LA PHẢ CA LA MẬT ĐA LA (565-633)
Phạm: Prabhàkaramitra. Người nước
Ma yết đà thuộc trung Ấn độ. Còn gọi là
Ba la phả mật đa la, Ba phả mật đa la. Hoặc
gọi tắt là Ba-phả. Dịch ý là Minh tri thức,
Minh hữu, Quang trí. Sư thuộc giòng Sát
đế lợi, mười tuổi xuất gia, học kinh Đại thừa.
Sau khi thụ giới Cụ túc, sư học tập tạng
Luật, tu tập định nghiệp, sau nam du đến
chùa Na lan đà, nghe luận sư Giới hiền
giảng luận Thập thất địa, còn đọc các luận
Tiểu thừa. Sư giới hạnh tinh cần, tài trí minh
mẫn, được mọi người kính trọng. Sau, vào
niên hiệu Trinh quán năm đầu (627) đời
Đường thái tông, sư mang kinh Phạm đến
Trường an, ở chùa Đại hưng thiện. Tháng
3 năm Trinh quán thứ 3, sư cùng với Tuệ
thừa, Tuệ trách, Pháp lâm, Huyền mô, gồm
mười chín vị thạc đức, chuyên việc dịch
kinh. Số kinh luận dịch được gồm có: kinh
Bảo tinh đà la ni 10 quyển, luận Bát nhã
đăng 15 quyển, Đại thừa trang nghiêm kinh
luận 13 quyển. Năm Trinh quán thứ 7 sư
thị tịch tại chùa Thắng quang, hưởng thọ
sáu mươi chín tuổi. [X. Tục cao tăng truyện
Q.3; Đại đường nội điển lục Q.5; Khai
nguyên thích giáo lục Q.8].
BA LA SA ĐÊ GIÀ
Phạm: Pràsàdika-sùtra. Còn gọi là Bà
la sa đề già, Ba la sa đề già tu đố lộ. Dịch ý
là Thanh tịnh kinh. Cứ theo luật Thập tụng
quyển 24 chép, thì nếu có Thức xoa ma ni,
Ưu bà tắc, Ưu bà di và Sa di ni hiểu nhiều
biết nhiều, nếu muốn học, muốn tụng các
kinh lớn như kinh Ba la sa đề già (thời Tấn

dịch là Thanh tịnh kinh), cho đến Tát kì
đà xá tu đố lộ (thời Tấn dịch là Kiến kinh)
v.v... mà xin được các đại đức tỉ khưu chỉ
bảo, thì được phép xa Tăng đoàn bảy đêm
để chuyên tâm tập tụng kinh văn.
BA LA TÁI HÍ
Ba-la-tái, Phạm:prasena, dịch ý là binh.
Là loại trò chơi bắt chước quân lính đánh
nhau. Cũng gọi là Tượng mã đấu, Song lục.
Sự vật dị danh lục Ngoạn hí chương Song
lục điều chép: “Song lục có xuất xứ từ Thiên
trúc, kinh Niết bàn gọi là Ba la tái hí”. Tổ
chức binh đội Ấn độ xưa có Tượng binh,
Mã binh, Xa binh và Bộ binh, trò chơi này
bắt chước bốn binh chủng đánh nhau,
tương tự như trò chơi cờ tướng ở Trung
quốc. [X. kinh Phạm võng Q.hạ; kinh Đại
ban Niết bàn (bản Bắc) Q.11; Phạm võng
kinh Bồ tát giới bản sớ Q.6 (Pháp tạng); Bồ
tát giới kinh sớ chú Q.8 (Dữ hàm)].
BA LA VƯƠNG TRIỀU
Ba la, Phạm: Pàla. Triều vua được kiến
lập tại Mạnh gia lạp (Bengal) vào giữa thế
kỉ VIII đến cuối thế kỉ XII Tây lịch. Người
sáng lập là Cù ba la (Phạm: Gopàla), trong
thời loạn, thống nhất được Mạnh gia lạp
mà lập nên Vương triều Bala. Các vua của
Vương triều này đều tin theo Phật giáo, thời
kì này, Mật giáo đặc biệt hưng thịnh, chủ
yếu lấy địa
phương Tỉ cáp
nhĩ (Bihàr) làm
trung tâm, tức
lúc đó lấy các
khu vực nước
Ma yết dà và
Mạnh gia lạp
làm trung tâm

để phát triển, tức
khu vực trung và
hạ lưu sông
Hằng. Nơi trung
tâm giáo học Tượng Phật kiểu Ba La
BA LA VƯƠNG TRIỀU

B
214
Phật giáo thời ấy là chùa Na lan đà và Phật
đà già da. Lại thời đại Vương triều này có
phái Ma yết đà (thời kì trước Vương triều
Ba la), và cái gọi là phái Ba la (thời kì Vương
triều Ba la hưng thịnh trở về sau), đã sản
sinh các tượng Phật điêu khắc đặc thù. Ngoài
ra, đồ tượng học về tượng Phật cũng được
xác lập vào thời kì này. Đầu thế kỉ XIII,
Vương triều Ba la diệt vong, Phật giáo cũng
theo đó mà tiêu hoại.
BA LA XA THỤ
Balaxa, Phạm: Palàza. Dịch ý là Xích
hoa thụ (cây hoa đỏ). Là cây thiêng liêng
của Bà la môn giáo Ấn độ. Thân cây có
thể chế làm các đồ thờ thần, nhựa cây
mầu đỏ lợt, có thể chế thuốc uống hoặc
làm thuốc nhuộm, lá to mầu xanh; và hoa
balaxa cũng gọi là xích sắc hoa (hoa màu
đỏ). Cứ theo Niết bàn kinh sớ quyển 1
chép, khi mặt trời chưa mọc thì hoa nó
mầu đen, sau khi mặt trời mọc thì chuyển
thành mầu đỏ, sau khi mặt trời lặn lại biến
thành mầu vàng. Cũng có người bảo cây
Balaxa tức là cây Tạp natạp (Phạm:
Kanaka), tên khoa học là Mesua ferrea
hoặc Butea frondosa. Lại cứ theo Huyền
ứng âm nghĩa quyển 25 chép, thì cây Ba
laxa cũng tức là cây Chânthúcca, nhưng
theo kinh Đại ban Niết bàn (bản Bắc)
quyển 9 nói, thì hai loại này khác nhau.
[X. Huyền ứng âm nghĩa Q.23, Q.24]. (xt.
Chân Thúc Ca Thụ).
BA LĂNG TAM CHUYỂN NGỮ
Là tên công án trong Thiền tông. Còn
gọi là Balăng tam cú. Chỉ ba câu nói mà

Thiền sư Hạo giám ở Ba lăng Nhạc châu
sử dụng để chỉ dạy học trò khiến họ
chuyển mê khai ngộ. Tức ba câu: “Chén
bạc đựng đầy tuyết”. “Cành san hô chống
đỡ mặt trăng”, “Gà lạnh nhảy lên khung
cửi, vịt lạnh lội xuống nước”. Nhân thiên
nhãn mục quyển 2 (Đại 48, 313 thượng),
nói: “Có vị tăng hỏi Ba lăng: “Thế nào là
tông Đề-bà?” Lăng đáp: “Trong chén bạc
đựng đầy tuyết”. Hỏi: “Thế nào là kiếm
xuy mao?” Lăng đáp: “Cành san hô chống
đỡ mặt trăng”. Hỏi: “Tổ ý, giáo ý, giống
nhau hay khác nhau?” Lăng trả lời: “Gà
lạnh nhảy lên khung cửi, vịt lạnh lội
xuống nước”. Khi Văn yển ở núi Vân môn
nghe được ba câu nói ấy, cảm thấy quá
hợp ý mình, bèn nói (Đại 48, 313 thượng):
“Ngày kia khi giỗ (kị) lão tăng, chỉ cần đưa
ba câu chuyển ngữ ấy cúng dường lão tăng
là đủ!”.
BA LĂNG XUY MAO KIẾM
Tên công án trong Thiền tông. Còn gọi
là Xuy mao kiếm. Là một trong ba chuyển
ngữ của ngài Hạo giám ở Ba lăng. Bích nham
lục Tắc 100 (Đại 48, 223 trung), nói: “Vị
tăng hỏi Ba lăng: “Thế nào là xuy mao
kiếm?” Lăng đáp: “Cành san hô chống đỡ
mặt trăng”. Xuy mao kiếm, chi lưỡi gươm
sắc bén, sợi lông, sợi tóc đặt trên lưỡi gươm
ấy thì chỉ cần thổi một cái rất nhẹ cũng có
thể đứt làm hai đọan. Đứng về phương diện
tâm tính mà nói, thì đó là dụ chi cái tác
dụng của gươm trí bát nhã, lưỡi sắc bén
sáng loáng của nó có thể chiếu phá muôn
tượng, cắt đứt càn khôn. Câu trả lời của Ba
lăng hàm ý là, khi đã rửa sạch hết vô minh
vọng niệm, thì tâm tính sáng rực, cũng như
các cành san hô mỗi mỗi phản chiếu ánh

trăng lồng lộng, tám mặt lung linh, hiển
thị sức vận dụng tự như của ánh sáng và
cảnh cùng mất cùng thu, ngụ ý là sự sự vật
vật đều là xuy mao kiếm. Còn ý ngoài lời
nói thì muốn nhắc người ta phải nhận cho
ra cái tự tính bát nhã mà ai ai cũng sẵn có,
ai ai cũng đầy đủ vậy.
BA LA XA THỤ

B
215
BA LÍ DẠ ĐÁT LA QUỐC
Ba lí dạ đát la, Phạm: Pàriyàtra,
Pàripàtra, Pàryàtra. Tên một nước xưa
tại trung Ấn độ. Nằm về phía tây bắc nước
Mạt nâu la. Cứ theo Đại đường tây vực kí
quyển 4 chép, thì nước này chu vi hơn ba
nghìn dặm, đô thành rộng mười bảy, mười
tám dặm, trồng lúa, ngô, khí hậu nóng bức,
phong tục cứng cỏi, không chuộng văn học,
nghệ thuật, tin theo ngoại đạo. Có tám ngôi
chùa, nhưng đã hư hại nhiều, tăng đồ rất ít,
học tập Tiểu thừa. Có mươi ngôi đền thờ
trời, ngoại đạo hơn nghìn người.
BA LÍ ĐẢO (BALI ISLAND)
Còn gọi là Bà lị, Bà lí. Nằm về phía
đông đảo Trảo oa (Java), trong eo biển Ba
li. Trên đảo có rất nhiều đền chùa, cho
nên gọi là Thiên tự đảo (The Island of the
Thousand Temples, Đảo nghìn chùa). Là
hòn đảo duy nhất trong quần đảo Ấn độ ni
tây á (Indonesia) còn vẫn giữ được kiểu xã
hội Ấn độ. Tôn giáo có tính địa phương
(tôn giáo nguyên thủy), Phật giáo (được
truyền vào từ trước thế kỉ IX), phái Thấp
bà thuộc Ấn độ giáo (được truyền vào
khoảng thế kỉ XV), được dung hợp với nhau
mà hình thành nền văn hóa kiểu mẫu Ấn
độ, vì thế, tôn giáo, kiến trúc, văn học và
chế độ hồn nhiên là một thể, giữ lại sắc
thái Ấn độ rất sâu đậm. [X. Đại đường tây
vực cầu pháp cao tăng truyện; Tùy thư Nam
man truyện; Goris: Bali, Religion and customs
in Bali, Batavia, 1939; N. Sastri: South
- Indian Influences in the Far East, Madras,
1949].

BA LỊ CHẤT ĐA THỤ
Ba lị chất đa, Phạm: pàrijàtahoặc
pàrijàtaka, pàriyàtraka, Pàli: pàricchattaka.
Là tên cây
trên cung trời
Đao lợi. Còn gọi
là Ba li da đát la
câu đà la thụ, Ba
lị da đa thụ, Ba
lị chất đa la thụ,
Bà lị xà đa ca
thụ, Bà nghi
chất cấu thụ, Bà
lị da đát la câu
đà la thụ, Bà lị
da đát la câu tì
đà la thụ. Dịch
ý là Viên sinh
thụ, Trú độ thụ, Hương biến thụ. Vì nó là
vua trong các cây nên còn gọi là Thiên thụ
vương. Thuộc loài đậu, tên khoa học là
Erythrina indica, lá dáng như lông chim,
cánh hoa dài và mầu đỏ thẫm, hình giống
san hô, nên có tên là cây san hô (coral
tree). Cây này ở góc đông bắc thành Thiện
kiến trên cung trời Đao lợi, nằm ở khoảng
giữa vườn tạp loạn và vườn hoan hỉ, chu vi
bảy do tuần, cao một trăm do tuần, cành lá
trải ra bốn phía tới năm mươi do tuần, thân
cây cành lá hoa quả đều toát ra mùi thơm,
lan tỏa khắp cung trời Đao lợi, vì thế gọi là
Hương biến thụ. Cây này có thần tên là
Mạn đà, thường ca hát để tự vui, thành ra
Đền chùa trên đảo Ba Li
Cây Ba lị chất đa
BA LỊ CHẤT ĐA THỤ

B
216
cây ấy là nơi vui chơi của cõi trời Ba mươi
ba. [X. kinh Trường a hàm Q.20 phẩm Đao
lợi thiên; kinh Đại lâu thán Q.1; kinh Khởi
thế nhân bản Q.7; kinh Pháp hoa Q.6 phẩm
pháp sư công đức; luận Câu-xá Q.11; Tuệ
lâm nhất thiết kinh âm nghĩa Q.25].
BA LỊ LUẬT TẠNG
Pàli: Vinaya-piỉaka. Là tạng Luật do
Phân biệt Thượng tọa bộ của Tích lan
truyền, được viết bằng tiếngPàli, là một
trong ba tạngPàli. Những qui tắc liên quan
đến giới luật do đức Phật chế định được
thuật lại trong kì kết tập kinh điển lần thứ
nhất, gọi là Luật (Pàli: vinaya). Sau , Giáo
đoàn Phật giáo nguyên thủy phát triển, đem
chỉnh lí thêm mà thành là tạng Luật. “Tạng”,
hàm ý là chứa đựng, là tổ chức “luật”, dùng
tổ chức ấy để biểu thị nội dung của luật.
Sau khi đức Phật nhập diệt khoảng một
trăm năm, Giáo đoàn Nguyên thủy chia
thành hai bộ Thượng tọa và Đại chúng,
thì luậtPàli thuộc về Thượng tọa bộ(Pàli:
Theravàda), bộ này còn gọi là Phân biệt
thuyết bộ (Pàli: Vibhajjavàdin). Vào thời
đại vua A dục, thế kỉ thứ III trước Tây
lịch, Thái tử Ma hi đà (Pàli: Mahinda),
mang luật này truyền đến Tích lan. Trong
Phật giáo bộ phái, tuy các phái đều có
truyền trì tạng Luật riêng, nhưng trong các
tạng luật hiện còn đến ngày nay, thì luật
Pàlitương đối còn giữ được hình thức cổ
xưa hơn cả.
Nội dung của tạng LuậtPàli được chia
làm ba bộ phận là:
- Kinh phân biệt (Pàli: Suttavibhaíga).

-Kiền độ (Pàli: Khandhaka).
- Phụ lục (Pàli: Parivàra).
Kinh phân biệt là trọng tâm của tạng
Luật, thuyết minh giới bản (tạng Luật gọi
văn giới luật là “kinh”, kinh thu chép các
giới điều là “Giới kinh”); những lí do thành
lập các giới điều, sự giải thích các câu văn
và những thực lệ vận dụng văn chữ, thì có
hai loại là Đại phân biệt (Pàli: Mahàvibhaíga)
và Tỉ khưu ni phân biệt (Pàli:
Bhikkhunì-vibhaíga); loại trước nói về
227 (luật Tứ phần có 250) giới tỉ khưu, loại
sau thì nói về 311 giới tỉ khưu ni.
Bộ phận Kiền độ nêu rõ các qui định
về việc xử lí những vấn đề trong Tăng-già,
chia làm Đại phẩm (Pàli: Mahàvagga) và
Tiểu phẩm(Pàli: Cullavagga); Đại phẩm
gồm mười Kiền độ, Tiểu phẩm có mười hai
Kiền độ.
Bộ phận Phụ lục thứ ba thì thuyết minh
bổ sung cho hai bộ phận trên, lại liệt kê
những điều cương yếu của hai bộ phận trên,
và phân loại, trích yếu những sự kiện có
liên quan đến tạng Luật, tổng cộng có mười
chín chương.
Kinh phân biệt là Kiền độ trong tạng
LuậtPàli, tương đương với luật Ngũ phần,
luật Tứ phần và luật Thập tụng trong Hán
dịch, trong đó, tuy có các chi tiết khác nhau,
nhưng phần đại cương thì vẫn nhất trí. Còn
phần Phụ lục trong tạng LuậtPàli, nếu so
với Tì ni tăng nhất trong luật Tứ phần
quyển 55 trở xuống, Tăng nhất pháp trong
luật Thập tụng quyển 40 trở đi, Ưu ba li
vấn pháp v.v... thì hai tổ chức khác nhau
rất lớn. Thông thường, các học giả cho rằng,
người biên soạn bộ phận Phụ lục, Đế phạ
(Pàli: Dìpa), có thể là một tỉ khưu người

Tích lan, và niên đại biên soạn cũng mãi
về sau này. LuậtPàli hiện thịnh hành tại
các nước Tích lan, Miến điện, Thái lan,
Cao miên; trước nay có rất nhiều sách chú
thích, nổi tiếng nhất trong số đó là Thiện
kiến luật tì bà sa của Phật âm. Tạng Luật
Pàlihiện nay, ngoài nguyên bản tiếngPàli
ra, còn có các bản dịch bằng tiếng Anh,
tiếng Nhật, tiếng Đức (bộ phận) và tiếng
Ấn độ, song cho đến nay, vẫn chưa có bản
dịch tiếng Tây tạng và tiếng Hán [X. B. C.
BA LỊ LUẬT TẠNG

B
217
Law: A History ofPàli Literature; S. Dutt:
Early Buddhist Monachism].
BA LỊ NGỮ
Pàli: pàli-bhàsà. Là ngôn ngữ được
dùng trong các Thánh điển và chú sớ của
Phật giáo phương nam. Thuộc ngữ hệ Ấn -
Âu, một thứ tiếng địa phương (Phạm:
Pràkrit) thời kì đầu trong ngôn ngữ Á lợi
an - Ấn độ.Ba lị là dịch âm của chữ pàli
hoặcpàơi, paơi, dịch ý là tuyến (giây, chỉ),
qui phạm (khuôn, thước) chuyển dụng
thành ý Thánh điển. Trong luận Thanh
tịnh đạo văn Pàli (Visuddhimagga), ở
phần chú thích(Pàli: aỉỉhakathà), gọi căn
bản Thánh điển làPàli. Thời cận đại mới
gọi ngôn ngữ được dùng trong ba tạng và
sách chú thích tại Tích lan làPàli ngữ.
Tổng số chữ cái gồm có bốn mươi (có thuyết
nói là ba mươi chín), có tám mẫu âm(a, à,
i, ì, u, ù, e, o), ba mươi hai phụ âm (k,
kh, g, gh, í, c, ch, j, jh, ĩ, ỉ, ỉh, đ, đh,
ị, t, th, d, dh, n, p, ph, b, bh, m, y, r,
l, v, s, h, lê. có thuyết cho là ba mươi mốt),
còn có riêng một chấm không (ô). Cách
phát âm và văn pháp Pàli đơn giản hơn
tiếng Phạm, cách viết cũng không nhất định,
là vi viết theo cách viết của các nước phương
nam; nhờ có ba tạng tiếngPàli mà Thánh
điển của Phật giáo nguyên thủy được lưu
truyền. Bộ phận chủ yếu trong tiếngPàli
được hình thành ở khoảng thế kỉ thứ III
trước Tây lịch. Có thuyết cho nơi phát sinh
ra tiếngPàli là nước Ma yết đà (Phạm:
Magadha) và nước Ô xà diễn na (Phạm:
Ujjayanì), nhiều thuyết phân vân, hoặc có

thuyết cho là ngôn ngữ Thánh điển mà,
sau đức Thế tôn nhập diệt, Giáo đoàn Phật
giáo sử dụng khi dần dần truyền bá giáo
pháp về phía tây. Nhà học giả người Đức là
Cái cách nhĩ (W. Geiger) cho rằng, tiếng
Pàli có bốn giai đoạn phát triển, tức ngôn
ngữ của các bài kệ tụng trong các kinh, ngôn
ngữ văn xuôi trong kinh điển, ngôn ngữ
văn xuôi mới của các sách vở ngoài tạng,
và ngôn ngữ thơ mới. Năm 1833 Tây lịch,
Ngô-lung (E. Upham) đã dịch Đại thống sử
(Pàli: Mahàvaôsa) được viết bằng thổ ngữ
Tích lan ra tiếng Anh, đồng thời, ấn hành
tác phẩm của ông, nhan đề “Tích lan Thần
Thánh đích cập lịch sử đích tác phẩm” (The
sacred and historical works of Ceylon,
Những trứ tác lịch sử và tôn giáo của Tích
lan), đã mở ra một phong trào nghiên cứu
tiếngPàli. Năm 1855, Hào tư bối nhĩ (V.
Fausbôll) hiệu đính và xuất bản kinh Pháp
cú (Pàli: Dhammapada) là ấn phẩm tiên
khu của Thánh điểnPàli. Về sau, các học
giả Âu châu, Tích lan, Nhật bản làm các
việc hiệu đính, phiên dịch nguyên điển cũng
nhiều. Các sách về văn pháp thì có: Ba li
văn pháp trích yếu (Compendious Pàli
Grammar, 1824) của Khố la (B. Clough),
Xúc tiến khẳng đặc châu chi Pàli ngữ
(Beitrage Zur Kentnis der Pàli- Sprache,
1867 - 1868) của Mục lặc (Fr.Mþller),Pàli
ngữ văn điển của Lập hoa tuấn đạo,Pàli
ngữ văn pháp của Thuỷ dã hoằng nguyên,
Độc tậpPàli ngữ văn pháp của Trường tỉnh
chân cầm v.v... Về phần Tự điển thì có:
Kinh Pháp cú bằng tiếng Pali (bản viết tay)
BA LỊ NGỮ

B
218
Pàli ngữ tự điển của Cơ lỗ đạt tư (R. C.
Childers: Dictionary of thePàliLanguage,
1875),Pàli - Anh văn từ điển (Pàli- English
Dictionary, 1921 - 1925) của Đại-vệtư
(Rhys Davids) và Sử-đại-đức (W. Stede),
Pàli ngữ từ điển của Thủy dã hoằng nguyên
v.v... [X. Âu mễ đích Phật giáo; Căn bản
Phật điển đích nghiên cứu].
BA LỊ PHẬT GIÁO
Chi Phật giáo Nam truyền. Vua A dục ở
Ấn độ, sai các nhà truyền đạo đi các nước
để hoằng truyền chính pháp, đầu tiên, hoằng
dương Phân biệt Thượng tọa bộ tại Tích
lan, rồi về sau, lần lượt truyền đến các nước
Miến điện, Xiêm la, Trảo-oa và các bán đảo
phía đông nam, trong hệ thống Phật giáo,
gọi là Phật giáo phương nam. Hệ thống này
dùng tiếngPàli làm ngữ văn truyền trì ba
tạng, cho nên còn được gọi là Phật giáo
Pàli. (xt. Nam Truyền Phật Giáo).
BA LI THÁNH ĐIỂN HIÊP HỘI
(The Pàli Text Society, viết tắt là P.T.S.)
Được thành lập vào năm 1881, là cơ
quan chuyên môn ấn hành xuất bản kinh
điểnPàli của Phật giáo nam truyền và các
trứ tác nghiên cứu có liên hệ. Do nhà học
giả Phật giáo người Anh là Đại vệ tư (T. W.
Rhys Davids, 1843 - 1922) sáng lập tại Luân
đôn, mục đích chủ yếu là hiệu đính xuất
bản nguyên điểnPàli và các bản dịch ba
tạngPàli ra tiếng Anh. Ngoài ông Đại vệ
tư phụ trách làm chủ sự ra, kế tiếp thay
ông, có bà Đại vệ tư (Mrs. Rhys Davids,
1922 - 1942), Bác sĩ La tư (W. H. D. Rose,
1942 - 1950), Bác sĩ Sử đại đức (William

Stede, 1950 - 1958), Nữ sĩ Hà na (I. B.
Horner, 1959) v.v... Hơn một trăm năm
qua, thành quả xuất bản ba tạngPàli và
các nguyên điển ngoài tạng, cùng với các
bản dịch Anh văn rất là rực rỡ. Hiệp hội
được các học giả Đông Tây duy trì và các
nơi giúp tài chính, như vua Thái lan là Lạp
ma đệ ngũ (Rama V), các doanh nghiệp
Tam tỉnh, Bản tùng của Nhật bản đã giúp
kinh phí to lớn.
Các trứ tác do Hiệp hội ấn hành cực
phong phú, như:
1.Pàli Thánh điển hiệp hội học báo
(Journal of thePàliText Society, 1882).
2. Ba la đề mộc xoa (Pàli: Pàtimokkha).
3. Đại phẩm (Pàli: Mahàvagga).
4. Tiểu phẩm (Pàli: Cullavagga), ba bộ
sách trên đây do Đại vệ tư và nhà học giả
người Đức là Áo đăng bách cách (H.
Oldenberg, 1854 - 1920) cùng dịch.
5. Di lan đà vấn kinh (Pàli:
Milindapaĩha, 1894), do Đại vệ tư dịch.
6. Phật giáo (Buddhism, 1896), do Đại
vệ tư trước tác.
7. Trường bộ Ni kha da (Pàli:
Dìghanikàya, 1899), quyển 1, do Đạivệtư
dịch.
8. Pháp tụ luận (Pàli: Dhammasaígani,
1909) do bà Đạivệtư dịch.
9.Pàli - Anh văn từ điển (Pàli - English
Dictionary, 1925), do Đại vệ tư và Sử
đại đức soạn chung.
10. Ngũ bộ Ni kha da, năm 1930 in trọn
bộ, về sau tiếp tục xuất bản các chú thích.
(Pàli: Aỉỉhakathà).
11. Luật tạng toàn quyển (1952), do Hà
na dịch.
12.Pàli tam tạng sách dẫn (Pàli: Pàli

Tipìỉakaô Concordance. 1956).
13.Pàli ngữ chuyên hữu danh từ từ điển
(Dictionary of Pàli Proper Names, 1960)
bản in ảnh.
BA MÊ LA XUYÊN
...........
Phạm:Pamìra. Vùng đất nằm giữa dãy
núi Thông lĩnh, tương đương với nơi mà
BA LỊ PHẬT GIÁO

B
219
các nhà địa lí học ngày nay cho là thuộc
cao nguyên Pamir. Đại đường tây vực kí
quyển 12 ghi rằng, vùng đất ấy chiều đông
tây dài, chiều nam bắc hẹp, nằm kẹt giữa
hai dãy núi tuyết, cho nên khí hậu cực lạnh,
hoàn toàn hoang vắng, tuyệt không có dấu
vết của loài người. Cũng trong quyển 12
sách đã dẫn, mục Thương di quốc (Đại 51,
941 trung), nói: “Trong Ba mê la xuyên, có
ao rồng lớn (...) nằm kẹt giữa dãy đại Thông
lĩnh trong châu Thiệm bộ, địa thế cao nhất
(...). Phía tây ao có dòng sông lớn chảy về
tây đến biên giới phía đông đế quốc Đạt ma
tất thiết, rồi hòa vào sông Phọc sô mà tiếp
tục chảy về tây, cho nên từ đây về phía
hữu, nước đều chảy về tây. Phía đông ao
cũng có dòng sông lớn, chảy theo hướng
đông bắc đến biên giới phía tây nước Khư
sa, rồi hòa vào sông Sí đa mà chảy về đông,
cho nên từ đây về phía tả, nước đều chảy
về đông”. Sự tường thuật trên đây là nói về
cao nguyên Pamir nhỏ ở phía nam, thế
nhưng, vì phạm vi hơi rộng, nên không
được phù hợp lắm với địa hình ngày nay.
Ao rồng lớn lúc ấy là chi hồ Tái lợi khố
nhĩ (Sirikul) ngày nay. [X. Đại từ ân tự Tam
tạng pháp sư truyện Q.5].
BA NA SA THỤ
Ba na sa, Phạm,Pàli: Panasa. Còn gọi
là Bà na sa thụ, Nẵng già kết thụ, A tát
thỏa thụ, Đao sinh quả, Ưu đàm bát thụ.
Thuộc họ nhà dâu, có hai loại:
1. Jack-fruit tree, tên khoa học là
Artocarpus integrifolia, Li. Cây cao, có thể
cao tới chín đến mười một mét, lá dài cuống,

hình tròn và xanh luôn, quả cũng dài cuống
và tròn, to, khi chín trông đẹp và ngọt, người
Ấn độ thường lấy làm thức ăn, gỗ có thể
đóng đồ dùng, lõi cây có thể chế làm thuốc
nhuộm. Trung quốc gọi là cây Ba la mật
(Phạm:phalasa, dịch ý là quả to).
2. Bread-fruit tree, tên khoa học là
Artocarpus incisa. Quả to bằng đầu đứa trẻ
(quả mít),
xanh có thể
kho làm
thức ăn với
cơm, chín
ăn thì ngọt;
cây có thể
dùng đóng
thuyền độc
mộc, vỏ cây
có thể được
biến chế làm
nguyên liệu
dệt vải. Phần
nhiều sản sinh ở Ấn độ, Tích lan và các
đảo Nam dương. [X. Thiện kiến luật tì bà
sa Q.14; Đại đường tây vực kí Bôn na phạt
đàn na quốc; Tăng quảng bản thảo cương
mục Q.31].
BA NHÃ (562 - 613)
.....
Vị tăng đời Tùy. Người nước Cao cú li.
Là một trong ba mươi hai người theo học
ngài Trí khải ở núi Thiên thai mà đắc pháp.
Đến Trung quốc vào đời Trần thuộc Nam
triều, đầu tiên nghe các bậc đại đức giảng
học tại Kim lăng. Niên hiệu Khai hoàng
năm đầu, sư đi du học khắp bốn phương.
Năm Khai hoàng 16 (596), sư vào núi Thiên
thai theo ngài Trí khải học phép Thiền,

lên chóp núi Hoa phong, ngày đêm tinh
cần, đạm bạc khổ hạnh, suốt mười sáu năm
không ra khỏi núi. Năm Đại nghiệp thứ 9,
thình lình sư đến chùa Quốc thanh, lễ Phật,
từ biệt chúng, rồi nghiễm nhiên ngồi mà
hóa, thọ năm mươi hai tuổi.
BA NHĨ NI
..........
Phạm: Pàịini. Còn gọi là Ba nhị ni, Ba
Cây Ba na sa
BA NHĨ NI

B
220
ni nhĩ, Ba ni ni. Là nhà văn pháp trứ danh
của Ấn độ xưa. Người Sa la đổ la (Phạm:
Zalàtura) nước Kiện đà la, sinh từ thế kỉ
IV đến thế kỉ III trước Tây lịch. Cứ theo
Đại đường tây vực kí quyển 2 mục Kiện đà
la quốc chép, thì Ba nhĩ ni sinh ra đã biết
rộng hiểu nhiều, thương đời khinh bạc,
muốn tiêu trừ cái phù phiếm, lọc bỏ cái
phiền hà, nên lập chí trứ thuật, bèn được
Tự tại thiên dạy bảo cho, từ đó, suy nghĩ
tìm tòi, thu nhặt tất cả các lời mà viết thành
Tự thư. (sách chữ). Sách này cùng
suốt xưa nay, tóm thâu văn tự, nhà vua thấy
sách quí lạ, ra lệnh cho toàn quốc phải
truyền bá học tập, nếu ai đọc thông suốt
thì thưởng vàng bạc, vì thế, lúc bấy giờ,
thầy trò đều trao truyền cho nhau, khiến
cho bộ sách cực thịnh hành.
Tương truyền sách này tức là văn điển
của luận Tì già la (Phạm: Vyàkaraịa) gồm
một nghìn bài tụng ba vạn hai nghìn lời,
nguyên bản cuốn sách vốn không có tiêu
đề, thông thường người ta gọi là Âm thanh
giáo (Phạm: Zabdànuzàsana), hoặc là Bát
chương thiên (Phạm: Awỉàdhyàyì), làm
phương tiện tụng đọc và lấy phép tắc đơn
thuần hóa và sự biểu hiện giản dị làm mục
đích. Nội dung sách dùng lời nói dễ dàng
làm yếu tố phân giải, thuyết minh ngôn ngữ
được hình thành như thế nào, trong trường
hợp nào phải thêm những lời nói khác mới
phát huy được công năng, đồng thời, đối
với văn từ biến hóa trong văn chương, nêu
ra những qui tắc nhất định, xác lập khuôn
phép xưa nhất trong tiếng Phạm cổ điển, là

sách tập đại thành ngữ pháp trong văn
chương, là sách văn pháp rất có uy tín từ
xưa đến nay tại Ấn độ, phàm các nhà văn
học sử dụng ngữ pháp đều không vượt qua
qui tắc này, vì thế cho đến nay, nó vẫn là
bộ sách ngữ pháp văn chương được Ấn độ
cộng đồng sử dụng. Ngôn ngữ mà Ba nhĩ
ni sáng chế đã chẳng phải là tiếng Phạm
Phệ đà, cũng chẳng phải là tiếng Phạm cổ
điển về sau, mà là tiếng Phạm thuộc thời kì
khoảng giữa, và tiếng Phạm này cũng lại
không giống với các phương ngôn khác.
[X. Đại từ ân tự Tam tạng pháp sư truyện
Q.3; Du già sư địa luận lược toản Q.6; Nam
hải kí qui nội pháp truyện Q.4].
BA THẤP PHẠT NA ĐÀ
Phạm: Pàrzvanàtha. Tương truyền là
tổ thứ 23 của Kì na giáo. Cưới công chúa
Ba la bà ba để (Phạm: Pra-bhàbatì) nước
A du đà làm vợ. Tương truyền khi ba mươi
tuổi ông làm thầy tu khổ hạnh và sau tám
mươi ba ngày tu luyện thì thành đạo, đề ra
bốn giới không giết hại, không nói dối,
không trộm cắp, không giữ của riêng; Đại
hùng (tên vị giáo chủ của Kì na giáo) lại
thêm không gian dâm mà thành ra năm
giới.
BA THÍCH TƯ QUỐC
Ba thích tư, Phạm:Pàrasya. Còn gọi là
Ba tư quốc, Ba la tất quốc. Là một nước
lớn ở miền Tây á tế á, tương đương với Ba
tư (Iraq) sau này. Cứ theo Đại đường tây
vực kí quyển 11 chép, thì nước này chu vi
vài vạn dặm, Thủ đô là Tô thích tát thảng
na, rất nhiều đền thờ trời, là những nơi tôn
thờ của tín đồ ngoại đạo Đề na bạt. Có vài,
ba ngôi chùa, tăng đồ vài trăm, học giáo
pháp của Thuyết nhất thiết hữu bộ Tiểu

thừa. Trong chùa còn giữ bình bát của đức
Phật Thích Ca mâu ni. Nước này được sáng
lập vào khoảng giữa thế kỉ VI trước Tây
lịch, đã từng trải qua sự thống trị của đế
quốc Á lịch sơn đại, đế quốc La mã và đế
quốc Thành cát tư hãn, lại chịu ảnh hưởng
học thuật tôn giáo Ấn độ và văn hóa Trung
quốc (Hán, Đường), nên văn hóa phát đạt
khác thường, Ma ni giáo, Cảnh giáo, Thiên
BA THẤP PHẠT NA ĐÀ

B
221
giáo cũng từ đây truyền sang đông mà vào
Trung quốc. Ngoài ra, cứ theo Khai nguyên
thích giáo lục quyển 6 mục Bồ đề lưu chi
dịch kinh chép, thì ngài Bồ đề đạt ma đã
từng đến Lạc dương, nhìn thấy ngôi đại tháp
ở chùa Vĩnh ninh mà phát kinh ngạc và
trầm trồ khen ngợi không ngớt, chính là
người nước này.
BA TỊ
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Cũng gọi
là Bả tị, Ba tí, Bả tí. Ba, tức cầm, nắm; tị, chi
mũi bò. Tức xỏ dây thừng qua mũi bò để
dắt điều khiển. Sau chuyển thành nghĩa
cái chỗ có thể nắm giữ được, như nói cái
giữ lấy làm gốc (căn cứ), nắm lấy cán, chuôi.
Bích nham lục Tắc 3 (Đại 48, 142 hạ), nói:
“Chỉ như Mã đại sư nói như thế thì ý nằm
ở chỗ nào? Có kẻ nói: “Điểm bình vị tán
nhất trản lai”. Có căn cứ gì? (hữu thậm mạ
ba tị?) Đến đây phải hiểu thế nào mới bình
ổn?” [X. Bích nham tập Phổ chiếu tự].
BA TRA LI THỤ
Ba tra li, Phạm: pàỉali. Cũng gọi là Bà
tra la thụ, Ba la la thụ, Ba la lợi thụ, Ba la
thụ. Dịch ý là cây lá kép, cây hoa kép, cây
vông. Tên
khoa học là
Bignonia
sauveolens.
Giống loại
cây thu, thân
cây cao, mùa
xuân hoa nở
mầu đỏ tía,
mùi rất thơm.

Đại đường
tây vực kí
quyển 8, bảo
rằng, lúc bắt
đầu xây thành Ba tra li tử, Thủ đô của nước
Ma yết đà, loại cây này được gọi là cây nữ tế
thụ [X. kinh Tăng nhất a hàm Q.45; kinh
Đại ban Niết bàn (bản Bắc) Q.9; kinh Đại
bảo tích Q.37].
BA TRA LI TỬ THÀNH
Ba tra li tử, Phạm: Pàỉaliputra, Pàli:
Pàỉaliputta. Là Thủ đô của nước Ma yết
đà thuộc trung Ấn độ.Pàỉali, dịch âm là
Ba tra li; putra, dịch ý là tử (con). Còn gọi
là Ba la lợi phất thành, Ba tra la thành, Ba
lân thành. Dịch ý là Hoa thị thành. Nằm
về nam ngạn sông Hằng. Thành này do
vua A xà thế xây dựng. [X. luận Đại trí độ
Q.3; Đại đường tây vực kí Q.8; Huyền ứng
âm nghĩa Q.25]. (xt. Hoa Thị Thành).
BA TRỤ (1918 - ? )
Người Vạn huyện tỉnh Tứ xuyên. Ham
học Phật từ nhỏ, năm Dân quốc 27 (1938),
ông sang Đại học Quốc tế tại Ấn độ để
nghiên cứu văn hóa và ngữ văn Ấn độ.
Sau khi đậu văn bằng Thạc sĩ, ông lại
chuyển đến học tại Đại học Bombay. Năm
Dân quốc 37, ông làm luận án Tiến sĩ bằng
tiếng Anh với đề tài “So sánh đối chiếu Ba
la đề mộc xoa giữa Phạm, Pàli, Hán, Tạng
văn”, và đậu Tiến sĩ tại Đại học ấy. Trong
thời gian nghiên cứu tại Ấn độ, ông cũng
đã dạy học tại các Đại học Quốc tế và Đại
học A lạp cáp ba (Allahabad). Năm Dân
quốc 43, ông nhận chức giáo thụ tại Đại
học Tích lan. Sau khi đã dạy mười bốn năm,
ông sang nước Mĩ và nhận dạy tại Đại học
Ái hà hoa (Iowa), chuyên giảng các môn

văn hóa Á châu, tôn giáo, triết học và Phật
học v.v... Ngoài việc giảng dạy ra, thi thoảng
ông lại đi du khảo tại các nước trên thế
giới. Từng đến Luân đôn, Ba lê để nghiên
cứu các bản viết tìm được Cây Ba tra li ở Đôn hoàng.
BA TRỤ

B
222
Ông trứ tác rất nhiều, ngoài luận án Tiến sĩ
ra, còn có: Nghiên cứu so sánh kinh Đại
Niết bàn và bản Hán dịch, Đôn hoàng vận
văn tập, và bản dịch Nam truyền Đại ban
Niết bàn kinh. Các bài viết của ông đã được
công bố trong Đại Anh bách khoa toàn
thư, Tích lan Phật giáo đại từ điển, Hoa
học nguyệt san và Phật quang học báo v.v...
Đã mấy lần ông tham dự các Đại hội về
Đông phương học có tính cách quốc tế. Là
nhà học Phật nổi tiếng của Trung quốc ở
hải ngoại.
BA TUẦN
.....
Phạm: Pàpìyas hoặc Pàpman, Pàli:
Pàpiyahoặc Pàpimant. Còn gọi là Ba tỉ
chuyên, Ba chuyên, Ba bệ, Ba tỉ, Bá tì. Trong
các kinh điển cũng thường gọi “Ma ba tuần”
(Phạm: Màra-pàpman). Dịch ý là ác giả,
ác vật, ác trung ác, ác ái. Chi loài ác ma dứt
mất sự sống và gốc lành của con người.
Tên ma chúa ở thời đức Phật Thích ca còn
tại thế. Cứ theo kinh Thái tử thụy ứng bản
khởi quyển thượng chép, thì Ba tuần tức là
chủ cõi trời thứ sáu ở Dục giới. Luận Đại trí
độ quyển 56 bảo, ma tên là “Tự tại thiên
vương”. Ma vương này thường theo dõi Phật
và các đệ tử, mưu đồ quấy nhiễu; mà tội trái
nghịch Phật và nhiễu loạn tăng là tội lớn
nhất trong các tội, cho nên ma này còn
được mệnh danh là “cực ác”.
Lại có người bảo Ba tuần là từ dịch sai
của chữ Phạm pàpìyàn, vốn dịch âm là ba
ti dạ, ba ti diện, ba tuần du, ba tuần. Đại
thừa pháp uyển nghĩa lâm chương quyển 6

của ngài Khuy cơ (Đại 45, 348 trung), nói:
“Tiếng Phạm là Ma la, Hán dịch là nhiễu
loạn chướng ngại, phá hoại; nhiễu loạn thân
tâm, chướng ngại thiện pháp, phá hoại việc
tốt. (...). Lại nói Ba ti dạ, Hán dịch là kẻ ác,
tên riêng của Thiên ma, nói Ba tuần là nói
sai; ác giả là thành tựu ác pháp, hoài bão ác
ý”. Lại cứ theo Tuệ lâm nhất thiết kinh âm
nghĩa quyển 10 (Đại 54, 369 thượng) thì
nói:“Chữ Tuần.. gốc từ chữ mục , âm
“huyện”, viết lầm từ chữ nhật làm chữ
tuần.., nay xét trong bản chữ Phạm thì
không có âm tuần, chỉ vì viết lầm rồi
truyền lầm đã từ lâu”. Có nghĩa là từ ngữ
Ba tuần đã bị viết sai và truyền lầm đã từ
lâu đời. [X. kinh Tạp a hàm Q.39; Trung a
hàm Q.30 kinh Hàng ma; Trường a hàm
Q.2 kinh Du hành; kinh Phương quảng
đại trang nghiêm Q.7, Q.9]. (xt. Ác Ma,
Ma).
BA TƯ NẶC VƯƠNG
Ba tư nặc, Phạm: Prasenajit, Pàli:
Pasenadi. Còn gọi là Bát la tê na thị đa
vương, Bát la tẩy nẵng dụ na vương. Dịch
ý là Thắng quân vương, Thắng quang
vương, Hòa duyệt vương, Nguyệt quang
vương, Quang minh vương. Là vua nước
Kiều tát la (Phạm: Kauzàla) thuộc trung
Ấn độ, cùng thời đại với đức Thế tôn. Vua
ở thành Xá vệ (Phạm: Zràvastì), là nhà
ngoại hộ lớn của giáo đoàn đức Thế tôn,
kiêm lãnh nước Ca thi (Phạm: Kàzi), là
một đại cường quốc ngang hàng với nước
Ma yết đà.
Cứ theo kinh Tăng nhất a hàm quyển
26 chép, thì đức Như lai thành đạo chưa
bao lâu, vua Ba tư nặc lên ngôi, muốn cưới
con gái giòng họ Thích làm vợ, Ma ha nam

(Phạm: Mahànà-ma), thuộc giòng Thích
ca, bèn chọn một người tì nữ gả cho, nhà
vua lập làm đệ nhất phu nhân, sinh người
con đặt tên là Tì lưu lặc (Phạm: Viđùđabha).
Nhà vua lúc đầu bạo ác, không tin, sau
khi qui y Phật, nhờ Phật giáo hóa luôn, nên
dốc lòng tin Phật pháp, từng cùng với phu
nhân Ma lợi ca (Phạm: Mallikà, tức Mạt
lợi phu nhân) vấn đáp, và rút ra được kết
BA TUẦN

B
223
luận là “người ta ai ai cũng tự yêu mình
hơn cả”. Về sau, thỉnh ý đức Thế tôn chỉ
giáo và cuộc đối thoại của Ngài, cho đến
nay, vẫn còn được biết đến ở đời. Kinh Tăng
nhất a hàm quyển 26 chép, sau khi nhà
vua mệnh chung, Tì lưu lặc lên làm vua.
Nhưng Hữu bộ tì nại da tạp sự quyển 8 và
Tây tạng Phật truyện thì lại chép khác, bảo
rằng, nhà vua bị thái tử Tì lưu-lặc cướp ngôi,
phải chạy trốn và chết đói giữa đường. [X.
kinh Tạp a hàm Q.42, Q.46; Trung a hàm
Q.60 kinh Ái sinh; Trường a hàm Q.6 kinh
Tiểu duyên; kinh Tăng nhất a hàm Q.18,
Q.28, Q.43; kinh Xuất diệu Q.8; luật Tứ
phần Q.15, Q.16; Hữu bộ tì nại da tạp sự
Q.7, Q.26].
BÀ
..
Chữ Tất đàm (bha). Là một trong
năm mươi chữ cái, một trong bốn mươi hai
chữ cái Tất đàm. Nghĩa tóm tắt như sau:
1. Về tướng chữ nông cạn thì giải nghĩa
là “Hữu”...(có), về nghĩa chữ sâu kín thì
giải nghĩa là “Hữu bất khả đắc”.... .....
(có chẳng thể được). Kinh Đại nhật quyển
2 và kinh Phương quảng đại trang nghiêm
quyển 4 bảo, nghĩa “hữu”(có) là giải thích
từ chữ Phạmbhava (phiên âm bà phạ).
2. Kinh Đại phẩm bát nhã quyển 5 và
luận Đại trí độ quyển 48, giải nghĩa là “phá
hoại”, là giải thích từ chữ Phạm bhaíga
(phiên âm bà già)
3. Kinh Niết bàn (bản Bắc) quyển 8 giải
nghĩa là “gánh vác”, là chuyển thích từ nghĩa
chữ Phạm bharam.

4. Kinh Hoa nghiêm (bản dịch mới)
quyển 76, giải thích là “cung điện”, là theo
nghĩa của chữ Phạm bhavana.
5. Kinh Đại nhật quyển 6 và kinh Thủ
hộ quốc giới chủ đà la ni quyển 3, giải nghĩa
là “tu tập, quán tập, quán tưởng”, là giải
thích từ chữ Phạm bhàvanà(phiên âm bà
phạ na). [X. kinh Quang tán bát nhã Q.7
Quán phẩm; Đại nhật kinh sớ Q.7]. (xt. Tất
Đàm).
BÀ BÀ HÒA HÒA
...........
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Nguyên ý
là bắt chước trạng thái ú ớ của tiếng trẻ
con; chuyển dụng để thí dụ lời nói việc làm
của Như lai không thiên vị. Tiếng dùng để
thí dụ như Anh nhi hành được chép trong
kinh Niết bàn (bản Nam) quyển 18. Thụy
châu Động sơn Lương giới thiền sư ngữ lục
(Đại 47, 526 thượng), nói: “Như trẻ con mới
sinh, năm tướng đầy đủ, chẳng đi, chẳng
lại, chẳng đứng, chẳng ngồi, ú a ú ớ (bà bà
hòa hòa), câu được câu chăng, cuối cùng
chẳng được cái gì, vì nói chưa rõ”. (xt. Anh
Nhi Hành).
BÀ ĐA HA DI THI
..............
Dịch ý là vô căn. Tức là không có năm
căn mắt, tai, mũi, lưỡi và thân. Luận Thích
ma ha diễn quyển 10 (Đại 32, 664 hạ), nói:
“Một lòng chuyên nhất, không phân biệt
nên làm hay không nên làm, như người bà
đa ha di thi”.
BÀ ĐÁ
I - Bà đá. Chi phong đại (gió) mất thăng
bằng trong bốn đại không điều hòa. Thân
thể người ta do bốn đại (bốn yếu tố lớn)
đất, nước, lửa, gió cấu thành, một khi bốn

đại mất điều hòa , không quân bình thì sinh
ra bệnh tật. Nam hải kí qui nội pháp truyện
quyển 3 mục Tiến dược phương pháp, dẫn
lời trong kinh Y phương, bảo rằng, bốn đại
mất quân bình là:
1. Lũ rô,
2. Tiếp bả,
3. Tất đá,
BÀ ĐÁ

B
224
4. Bà đá.
Bà đá tức là phong đại không điều hòa,
mất quân bình, hơi thở gấp, muốn nghẹt,
khiến người khó chịu. [X. kinh Kim quang
minh Q.3; Pháp uyển châu lâm Q.95]. (xt.
Tứ Đại Bệnh Tướng).
II - Bà đá. Tên Trưởng giả. Cứ theo
kinh A dục Vương quyển 7 chép, thì tôn
giả A nan lúc sắp vào Niết bàn, có dặn
ngài Xá na bà tư rằng, đức Phật đã nói sau
khi Ngài nhập diệt một trăm năm, nên xây
ngôi chùa trên núi Ưu lưu mạn đà (núi
Đại đề hồ) tại nước Ma thâu la, và những
người đàn việt ủng hộ việc xây chùa sẽ là
hai người con của vị Trưởng lão nước ấy
tên là Na đá và Bà đá. Bà-tư y theo lời dặn
bảo của tôn giả A nan, liền đến nói cho
hai người biết, Na đá và Bà đá bèn hộ trì
việc xây chùa, khi dựng xong, đặt tên chùa
là Na đá bà đá.
BÀ ĐẠT
.....
Phạm: vadana. Trong Thanh minh
học, Bà đạt chi nghĩa tiếng nhiều lời.
Nhân minh nhập chính lí luận sớ quyển
thượng (Đại 44, 94 thượng), nói: “Y theo
Thanh minh, một lời gọi là Bà đạtnam,
hai lời gọi là Bàđạtnê, nhiều lời gọi là
Bàđạt”.
BÀ ĐẠT LA BÁT ĐÀ
.........
Phạm: Bhàdrapada. Tên của tháng 6
theo lịch Ấn độ. Còn gọi là Bà đạt la bạt
đà, Bạt đà la bạt đà, Bạt nại la bà na, Bà nại
la bà nại, Bà nại la bà nại ma tẩy. Dịch ý là

hiền tích, mạnh thu. Tương đương từ ngày
16 tháng 6 đến ngày 15 tháng 7 theo Âm
lịch Trung quốc. [X. kinh Thập nhị duyên
sinh tường thụy Q.thượng; kinh Tú diệu
Q.thượng; Đại đường tây vực kí Q.2]. (xt.
Lịch).
BÀ ĐỀ
.....
I - Bà đề. Phạm: Bhadrika, Pàli:
Bhaddiya. Còn gọi là Bạt đề lê ca, Bạt đà
la, Bạt đề. Dịch ý là Tiểu hiền, Hiền thiện,
Nhân hiền, Hữu hiền. Gọi tắt là Hiền. Một
trong năm vị tỉ khưu. Sau khi đức Thế tôn
xuất gia, cùng với nhóm các ông Kiều trần
như, Bà đề vâng mệnh vua Tịnh phạn, đi
hầu hạ đức Thế tôn, cùng tu khổ hạnh.
Sau đức Thế tôn thành đạo, khi chuyển
pháp luân lần đầu tiên tại vườn Lộc dã, Bà
đề là một trong các đệ tử lớn được đạo. Về
chủng tính của Bà đề thì có nhiều thuyết
khác nhau, kinh Phương quảng đại trang
nghiêm quyển 6, bảo sư là hậu duệ của vị
Đại thần trong thành Ca tì la. Trung a hàm
quyển 8 kinh Thị giả, luật Tứ phần quyển
4, nói sư là con vua Bạt đề giòng họ Thích.
Luận Đại tì bà sa quyển 182, Đại đường tây
vực kí quyển 7, trong mục Bà la nê tư quốc,
bảo sư thuộc một họ với đức Thế tôn. (xt.
Bạt Đề).
II - Bà đề. Phạm: vana. Còn gọi là Bà
na, Phọc ni. Dịch ý là lâm (rừng). [X. Hoa
nghiêm kinh thám huyền kí Q.19; Phạm
ngữ tạp danh].
BÀ GIÀ
Phạm: bhaíga. Dịch ý là phá, diệt. Còn
gọi là Bà nga, Bạc già. Luận Đại trí độ quyển
48 (Đại 25, 408 hạ), nói: “Bà già, Hán dịch
là phá”. Lại Phạm ngữ tạp danh cũng nói:

“Bà nga, hàm ý là phá”. [X. Đại nhật kinh
sớ Q.1].
BÀ GIÀ BÀ
Phạm: bhagavat.
I - Bà già bà. Một trong các hiệu chung
của chư Phật. Cũng gọi là Bạc già phạm,
BÀ ĐẠT

B
225
Bà già phạm, Bà già bạn, Bạc a phạm, Bà
nga phạ đế, Bà nga phạ để, Bạc già bạt đế.
Dịch ý là có đức, có công đức lớn, có thanh
danh, giúp mọi người, khéo phân biệt, hay
phá, Thế tôn. Tức hàm ý là bậc có đầy đủ
mọi đức, được người đời tôn trọng cung kính.
Cũng tức là tôn xưng đức Phật.
Về ngữ nghĩa của Bà già bà, thì trong
các kinh luận, như luận Đại trí độ quyển 2,
Phật địa kinh luận quyển 1, luận Pháp uẩn
túc quyển 2 phẩm Chứng tịnh v.v... đều có
dẫn dụng hoặc giải nghĩa. Lại cứ theo Phật
địa kinh luận quyển 1, Huyền ứng âm nghĩa
quyển 3 chép, thì Bà già bà (Bạc già phạm)
bao nhiếp mọi đức, bởi thế mà được đặt ở
đầu các kinh. Đây tức chi chữ “Phật”, dịch
từ Bà già bà, trong “Như thị ngã văn, nhất
thời Phật tại...” đặt ở đầu các kinh. Như thế
đủ biết từ ngữ Bà già bà được người ta biết
rất rộng rãi. Ngoài ra, Bà già bà vốn không
có nghĩa “Thế tôn”, tiếng “Thế tôn” thông
thường ai ai cũng hiểu một cách dễ dàng,
bởi vậy, từ xưa tới nay, các nhà phiên dịch
phần nhiều đều cho đó là dịch ý từ tiếng
Bà già bà.
Lại cứ theo Phật địa kinh luận quyển 1
chép, thì Bạc già phạm có sáu nghĩa, đó là:
1. Nghĩa tự tại,
2. Nghĩa xí thịnh,
3. Nghĩa đoan nghiêm,
4. Nghĩa danh xưng,
5. Nghĩa cát tường,
6. Nghĩa tôn quí.
Lại kinh Niết bàn (bản Bắc) quyển 18
thì bảo Bà già bà có bảy nghĩa, tức là:

1. Hay phá phiền não,
2. Hay thành tựu các pháp lành,
3. Khéo hiểu các pháp nghĩa,
4. Có công đức lớn, không ai hơn được,
5. Có thanh danh lớn, truyền khắp
mười phương,
6. Có thể thực hiện những việc huệ thí
lớn,
7. Trong vô lượng a tăng kì kiếp không
phải chịu nữ căn, bỏ hết sạch các phiền
não xấu ác. Ngoài ra, thông thường, người
Ấn độ cũng dùng từ ngữ Bà già bà để tôn
xưng Thần tiên, quí nhân, trong trường hợp
ấy, Bà già bà có đủ sáu nghĩa: tự tại, chính
nghĩa, li dục, cát tường, danh xưng, giải thoát
v.v... (xt. Thế Tôn).
II - Bà già bà. Một trong ba mươi bảy
hiệu của đức Phật A di đà. Trong Tán A di
đà Phật kệ có câu: “Ngã đính lễ Bà già bà”,
tức lấy hiệu chung của chư Phật mà đặt
tên, vì Bồ tát trong mười phương cung kính
tán thán công đức rộng lớn vô biên của
Phật A di đà, nên mới dùng Bà già bà là từ
có đầy đủ ý vị của công đức lớn để ca tụng
Phật A di đà. [X. kinh Tăng nhất a hàm
Q.14; Bách luận Q.thượng; luận Du già sư
địa Q.38; Đại thừa nghĩa chương Q.20 phần
cuối; Dị bộ tôn luân luận thuật kí; Phiên
Phạm ngữ Q.1].
BÀ GIÀ TIÊN
Bà già, Phạm:Bhàrgava. Còn gọi là Bạt
già bà tiên, Bà già bà tiên, Bạt già tiên. Dịch
ý là Ngõa sư, Vô bất đạt. Là người tiên trong
rừng Khổ hạnh thuộc nước Tì xá li. Nhờ
có Thái tử Thích ca, sau khi vượt thành
xuất gia, đến rừng này hỏi đạo nơi ông một
đêm mà ông tiên này nổi tiếng. Tuy nhiên,
học thuyết của ông này không được rõ.

Theo kinh Quá khứ hiện tại nhân quả
quyển 2 tường thuật, thì ông tiên này và
đồng bạn đều tu khổ hạnh để cầu sinh lên
trời, mình che cỏ, vỏ cây, ăn hoa quả, hoặc
tự nhịn đói, thờ nước lửa, lạy mặt trời mặt
trăng, có người chỉ đứng một chân, nằm
trên bùn đất, chông gai v.v... Thái tử xem
phép tu khổ hạnh ấy, biết chỉ có thể đạt
được quả báo sinh lên cõi trời, rồi cùng đàm
đạo với tiên Bạt già và các tiên khác, biết
đó không phải là đạo giải thoát chân chính,
BÀ GIÀ TIÊN

B
226
Thái tử bèn từ biệt mấy ông mà đến nơi
tiên A la la (có thuyết nói khi Thái tử đến
Tì xá li thì giữa đường gặp ông tiên này). [X.
kinh Phật bản hạnh tập Q.20 phẩm Quán
chư dị đạo; luận Đại trí độ Q.1].
BÀ HA
.....
Phạm: vàha. Dịch ý là cái vựa để lúa.
Tức đồ dùng có thể chứa được hai mươi
khư lê. Khư lê, tức một hộc, tương đương
với mười đấu. Lại có từ “bà ha ma”, bà ha
là tên đồ dùng; còn ma.., chi cho hồ ma
......(vừng, mè). Phiên dịch danh nghĩa
tập quyển 3 (Đại 54, 1107 thượng), nói: “Câu
xá bảo thọ lượng của Át bộ đà như một Bà
ha vừng (mè), cứ mỗi trăm năm bỏ ra một
hạt, khi nào hết vừng thì thọ lượng cũng
hết. Hán dịch là một vựa, hai mươi hộc
vừng, cứ một trăm năm lấy ra một hạt, bao
giờ vừng hết thì thọ lượng của Át bộ mới
hết”. [X. Câu xá luận quang kí Q.11; Huyền
ứng âm nghĩa Q.24].
BÀ HÒA
.....
Chi sự phát tiếng (oa oa) của trẻ con.
Kinh Niết bàn (bản Bắc) quyển 20 (Đại 12,
485 trung), nói: “Cái gọi là bà hòa, hòa là
hữu vi, bà là vô vi, ấy là trẻ con”. (xt. Đa Đá
Bà Hòa).
BÀ KÌ XÁ
Pàli: Vaígìsa. Là một trong các đệ tử
của Phật. Còn gọi là Bà kì sa, Bằng kì xá.
Là nhà thơ nổi tiếng nhất trong hàng ngũ
đệ tử Phật, thường xuất khẩu thành thơ để
tán thán đức Phật và các vị đệ tử Thượng

tọa. Ngoài ra, ngài còn giỏi lời lẽ biện luận,
không bị vấp váp. Từng làm “Yếm li kệ” để
tự khích lệ; đến khi chứng được lậu tận
minh thì làm thơ tán thán tam minh (Túc
mệnh minh, Thiên nhãn minh, Lậu tận
minh). Về sau, khi bệnh nặng, ngài ngâm
“Vô thượng kệ” mà ban Niết bàn. Kinh Tăng
nhất a hàm quyển 3 (Đại 2, 557 trung), nói:
“Tôi là tỉ khưu thứ nhất trong hàng Thanh
văn, (...) hay làm thơ tán thán đức Như lai,
đó là tỉ khưu Bằng kì xá; lời lẽ biện luận
không vấp váp, cũng là tỉ khưu Bằng kì
xá”.
BÀ LA
.... .
I - Bà la. Phạm: vihàrapàla. Nói đủ là
Tì-ha-la-ba-la. Dịch ý là thứ đệ, hộ tự (hộ
chùa), là gọi riêng chức Duy-na. Tức là chức
vụ trông nom sắp đặt thứ tự tăng chúng
trong Thiền lâm. Đại đường tây vực cầu
pháp cao tăng truyện quyển thượng, có ghi
chế độ chùa tại chùa Na lan đà như sau
(Đại 51, 5 hạ): “Nếu đến phiên trực thì trông
nom cửa chùa và hòa Tăng bạch việc, gọi
là Tì ha la ba la, dịch là hộ tự”. [X. Tứ phần
luật san phồn bổ khuyết hành sự sao Q.hạ
đoạn 2]. (xt. Duy Na).
II - Bà la. Phạm: Bàla. Dịch ý là trẻ
con mới sinh, ngu. Đây là dịch đúng, còn
có người dịch là “lông”, là do lầm lẫn với
chữ PhạmVàla (phạ la), có nghĩa là lông,
mà dịch sai. [ X. Duy thức xu yếu Q.thượng
phần đầu]. (xt. Phàm Phu).
III - Bà la. Phạm Bàlàha . Gọi đủ là
Bà la ha, ý là ngựa mây. Tên vua ngựa. Chỉ
ngựa quí báu của Luân vương. Ngựa này có
khả năng đi trong hư không một cách
nhanh chóng, không trở ngại, vì thế gọi là

ngựa mây. [X. Hoa nghiêm kinh thám huyền
kí Q.8; Huyền ứng âm nghĩa Q.12 ].
BÀ LA A ĐIÊT ĐA VƯƠNG
Bà la a điệt đa, Phạm: Bàlàditya, dịch
là Tân nhật, Ảo nhật. Còn gọi là Bà la dật
để dã vương. Cứ theo Đại đường tây vực kí
BÀ HA

B
227
quyển 9 chép, thì ông này là vua nước Ma
yết đà ở Ấn độ, thâm tín Phật pháp, xây
dựng rất nhiều chùa tháp, từng can gián
bạo chúa nước Trách ca và chiết phục bạo
chúa này, sau xuất gia làm sa môn. Nhưng
cứ theo Bà tẩu bàn đậu pháp sư truyện chép,
thì ông này là vua cai trị nước A du xà vào
thời đại ngài Thế thân (còn gọi là Thiên
thân), khi còn là Thái tử đã thụ giới nơi
Thế thân, bà mẹ cũng xuất gia làm đệ tử
Thế thân. Sau khi lên ngôi, rước Thế thân
về ở nước Aduxà để cúng dường. Về cuộc
đời của ông vua này, theo Sửmậttư (V. A.
Smith) cho rằng, vua Tân nhật chính là
vua Sa mẫu đà la cấp đa (Phạm Samudragupta)
thuộc giòng vua Cấp đa (Phạm
Gupta), lúc ông tại vị, gồm hợp cả nước
Aduxà và Mayếtđà, vì thế gọi là Aduxà
quốc vương, Mayếtđà quốc vương, Thất
laphạttấtđể quốc vương [X. Thích Ca
phương chí Q.hạ; Chỉ quất dịch thổ tập
Q.19; M. A. Stein: Kalhana’s Chronicle of
the Kings of Kazmìr; V. A. Smith: The
Early History of India]. (xt. Tân Nhật
Vương).
BÀ LA BÀ XOA
...........
Phạm: bàlabhakwa.Một loại quỉ đói.
Dịch ý là thực tiểu nhi (ăn trẻ con). Cứ
theo kinh Chính pháp niệm xứ quyển 16
nói, thì tất cả quỉ đói đều vì kiếp trước hay
sinh ác tâm, ghen ghét, phá hoại, thân,
khẩu, ý tạo các nghiệp độc ác, nên phải
sinh vào đường quỉ đói, bị nghiệp ác dắt
dẫn, chịu tất cả khổ não, không thoát khỏi

được sống chết. Những món mà loài quỉ
đói này ăn, cũng là các chúng sinh đã gây
nghiệp giết hại mà sinh vào cõi người. Lại
quỉ đói có ba mươi sáu loại, loại thứ hai
mươi bốn tức là Bàlabàxoa, là quỉ đói ăn
thịt trẻ con. [X. kinh Chính pháp niệm xứ
Q.27].
BÀ LA ĐỌA BẠT XÀ
Phạm: Bharadvàja
I - Bà la đọa bạt xà. Chi cõi trời Bà la
đọa bạt xà. Một trong tám mươi cõi trời.
Dịch ý là Trùng ngữ thiên. Là một trong
tám mươi cõi trời tướng đẹp mà Bồ tát, vì
hóa độ chúng sinh, tu hành. Cứ theo kinh
Đại ban Niết bàn (bản Bắc) quyển 24 chép,
thì Bồ tát ma ha tát tu trì vô lượng phúc
đức, sau khi thành tựu đầy đủ ba mươi hai
tướng, lại tu tám mươi thứ vẻ đẹp. Đó là vì
ở thế gian có những người phụng thờ tám
mươi thứ thần, tức là mười hai vị Nhật thần,
mười hai vị Đại thiên, Bà la đọa bạt xà thiên,
Công đức thiên v.v..., vì độ những loại
chúng sinh ấy mà Bồ tát tu tướng đẹp của
tám mươi trời để trang nghiêm thân mình.
Bồ tát ma ha tát, nhờ sự tu thân thanh tịnh
ấy mà khiến chúng sinh đã tin, đã thấy lại
càng tăng thêm kính tín, mà phát tâm A
nậu đa la tam miệu tam bồ đề.
II - Bà la đọa bạt xà. Chi Bà la đọa,
một vị tăng Bà la môn. Cứ theo kinh Trường
a hàm quyển 6 chép, thì khi đức Phật trú
tại giảng đường Lộc mẫu, trong vườn
Thanh tín lâm ở nước Xá vệ, có hai người
Bà la môn, vì lòng tin vững chắc, đến nơi
Phật cầu xin xuất gia tu đạo. Hai người Bà
la môn ấy tức là Bà tất tra và Bà la đọa
vậy.
BÀ LA LƯU CHI

Phạm: Balaruci. Còn gọi là Bàlưuchi.
Là tên gọi riêng của vua A xà thế. Dịch ý
là Chiết chỉ (bẻ gãy ngón tay), Vô chỉ
(không có ngón tay). Khi vua A xà thế
mới sinh, thầy tướng đoán sẽ hung ác, vua
cha bèn sai người ném từ trên lầu xuống
mà không chết, chỉ gãy một ngón tay, vì
vậy mà có tên riêng là Bà la lưu chi. [X.
BÀ LA LƯU CHI

B
228
Pháp hoa văn cú Q.hạ phần dưới]. (xt. A
xà thế Vương).
BÀ LA MÔN
Phạm: bràhmaịa. Còn gọi là Bà la ha
ma nô, Bà la hấp mạt nô, Một la hám ma.
Dịch ý là Tịnh hạnh, Phạm hạnh, Phạm
chí, Thừa tập. Là tăng lữ ở địa vị cao nhất
trong bốn giai cấp ở Ấn độ, giai cấp học giả.
Là giai cấp lũng đoạn tất cả tri thức ở Ấn
độ xưa, tự nhận là giai cấp hơn hết trong xã
hội Ấn độ. Trường a hàm quyển 6 kinh
Tiểu duyên, quyển 15 kinh Chủng đức, Tuệ
lâm âm nghĩa quyển 29, đều chép là giai
cấp này từ miệng Phạm thiên sinh ra, hình
tướng đẹp đẽ, trong sạch cao thượng, lấy
việc học tập kinh Phệ đà và trông nom việc
tế tự làm nghề nghiệp. Theo qui định của
Ma nô pháp điển, Bà la môn trong bốn
chủng tính có sáu pháp, là học tập kinh
Phệ đà, dạy kinh Phệ đà, tế lễ cho mình, tế
lễ cho người khác, bố thí, nhận của bố thí.
Trong bốn chủng tính, trừ chủng tính Thủ
đà la thấp nhất ra, còn ba chủng tính kia
đều được tụng kinh Phệ đà, tự tế lễ cho
mình, nhưng làm thầy tế lễ cho người khác,
dạy Phệ đà cho người khác và nhận của bố
thí, thì chỉ có Bà la môn được quyền làm
mà thôi.
Một đời của người Bà la môn chia làm
bốn thời kì:
1. Thời kì Phạm hạnh (Phạm:
brahma-càrin), tám tuổi đi theo thầy, sau
đó, trong mười hai năm, học kinh Phệ đà,
tập các nghi thức tế lễ.
2.Gia trụ(Phạm: gfha-stha), là thời

kì về nhà lấy vợ sinh con, thờ tổ tiên, lo
việc đời.
3. Thời kì thê lâm (Phạm: vànaprastha),
lúc tuổi già, giao gia sản lại cho
con và vào rừng tu khổ hạnh, chuyên tâm
tư duy, sống cuộc đời tôn giáo.
4.Thời kì độn thế(Phạm: saônyàsin),
dứt sự ham đắm thế tục, mặc áo thô, mang
bình nước, chu du khắp nơi.
Những hành pháp của Bà la môn trong
thời kì độn thế (trốn đời), về sau được Phật
giáo thu dụng rất nhiều, như du hành, khất
thực, ở yên trong mùa mưa (hạ an cư) v.v...,
bằng chứng là những người Bà la môn trong
thời kì này được gọi là tỉ khưu (Phạm:
bhikwu), sa môn (sramaịa), người du
phương (parivràjaka). Kinh Tạp a hàm
quyển 17, quyển 19, Trung a hàm quyển
48 kinh Mã-ấp, kinh Tăng nhất a hàm
quyển 47, lại cho sa môn và Bà la môn là
đồng nghĩa.
Trường a hàm quyển 16 kinh Tam
minh, có liệt kê những người Bà la môn
tụng trì kinh Phệ đà, là: A tra ma, Bà ma,
Bà ma đề bà, Bà bà tất, Tì bà thẩm, Y ni la
tư, Xà bà đề già, Ca diếp, A lâu na, Cù đàm
ma, Thủ chi, Bà la tổn đà v.v... Luận Du
già sư địa quyển 29, lại chia Bà la môn thành
ba loại:
1. Người sinh vào nhà Bà la môn chủng,
gọi là Chủng tính Bà la môn.
2. Người giả xưng Bà la môn, gọi là Danh
tưởng Bà la môn.
3. Người trừ bỏ các pháp ác mà làm các
điều thiện, gọi là Chính hành Bà la môn.
[X. kinh Tạp a hàm Q.4; Trường a hàm
Q.5 kinh Điển tôn; kinh Tăng nhất a hàm
Q.11, Q.46; Kim cương châm luận; luận

Thành thật Q.7 phẩm Tam nghiệp; luận
Đại tì bà sa Q.77; Huyền ứng âm nghĩa
Q.18]. (xt. Tứ Tính, Phạm Chí).
BÀ LA MÔN GIÁO (BRAHMANISM)
Là tôn giáo Ấn độ cổ đại lấy giai cấp Bà
la môn làm trung tâm mà phát triển. Là
giáo phái bắt nguồn từ tín ngưỡng Phệ đà
xưa, hình thành vào khoảng thế kỉ XII trước
Tây lịch, tôn sùng Phệ đà, tin đa thần, tuân
BÀ LA MÔN

B
229
thủ chế độ Tứ tính, chủ trương Bà la môn
là cao nhất, coi trọng việc tế lễ, kì vọng
được sinh lên Niết bàn trên cõi trời, giáo
phái này sau diễn tiến thành Ấn độ giáo.
Người Nhã-lợi-an (Aryan) từ miền Trung á
xâm nhập Ấn độ, định cư tại các địa phương
Ngũ hà thuộc miền thượng du sông Ấn độ,
bấy giờ phần lớn là những người sùng bái
các thần tự nhiên, tin rằng nhờ ân huệ của
nhiều thần mà có thể được hạnh phúc, rồi
những lời ca tụng các thần được biên tập
thành Lê-câu-Phệ đà (Phạm: Fgveda). Các
thần nói trong Lê-câu-Phệ đà được chia làm
ba cõi (tam giới) Trời, Hư không và Đất, Athát-
bà-Phệ đà thì lập riêng một cõi gọi là
Quang giới (cõi ánh sáng) ở trên ba cõi,
mỗi cõi có mười một tầng trời, mà thành là
ba mươi ba tầng trời. Do đó, trời trong Bà
la môn giáo cũng như trong Phật giáo,
không những là chỉ cho thần trời, mà cũng
chi thần hư không và thần đất nữa.
I. Các thần cõi trời tương đối trứ danh
thì có:
1. Đặc-vưu-tư (Phạm:Dyaus), là thần
có hình thái nguyên thủy nhất trong dân
tộc Nhãlợian, đã xuất hiện từ thời đại các
dân tộc Ấn - Âu sống chung, là ánh sáng
được thần cách hóa. Đối với mẹ đất mà
nói thì vị thần này được gọi là cha trời.
Hình tượng của thần này là dáng con bò
mộng, cùng với đám mây trút mưa xuống
cũng được gọi là bò mộng, có quan hệ.
2. Bà lâu na (Phạm:Varuịa), là thần
mạnh nhất trong thần giới Phệ đà, có nguồn
gốc rất sớm, là thần tư pháp đầy uy quyền,

cũng là thần cách hóa của trời, vì thế, lấy
trời làm tòa ngồi, lấy thần lửa làm mặt, lấy
nữ thần thái dương làm mắt, lấy thần gió
làm hơi thở; thần này là đại vương của vũ
trụ, là người bảo hộ các qui luật (Phạm:
fta). Tư tưởng Chuyển luân vương trong
Phật giáo tức đã được diễn hóa từ đặc tính
của vị thần này.
3. Mật đặc la (Phạm: Mitra), đại biểu
cho ân huệ của Thái dương, nữ thần Tô
lợi da (Phạm: Sùrya), đại biểu cho sự thị
hiện cụ thể của Thái dương, Sa du đặc lợi
(Phạm: Savitf), đại biểu sinh hoạt của Thái
dương, Bố hàm (Phạm:Pùwan), đại biểu
sự dưỡng dục của Thái dương, Tì tu nô bà
(Phạm: Vaiw-ịava), đại biểu sự mọc đằng
đông, lên giữa trời và lặn đằng tây của Thái
dương.
4. Ô xá(Phạm: Uwas), là nữ thần đại
biểu lúc mờ mờ sáng, là con gái của thần
trời (cha) Đặc vưu tư, là em gái của thần
đêm Lạp thoát li (Phạm: Ràtri), là mẹ của
thần ngày Tô lợi da. Tuổi tuy đã già, nhưng
ngày ngày trẻ lại, mãi như con gái, là nữ
thần đẹp nhất trong Phệ đà.
5. A tu vân (Phạm: Azvin), là thần
đường biển và thần y dược, cứu vớt loài
người một cách phổ biến, nếu người nào bị
trôi dạt vào nơi biển cả đen tối thì lập tức
có thuyền lớn đến cứu. Lại hay cho người
mù được mắt, người gãy chân được chân,
người góa vợ được vợ, người góa chồng được
chồng.
II. Các thần nổi tiếng trong cõi hư
không thì có:
1. Nhân đà la (Phạm: Indra), là
thần hùng mạnh nhất trong cõi thần
Phệ đà, là thần cách hóa của sấm sét,

thần này xé hông của mẹ là thần mây
bò mộng (Phạm: Gfwỉi) mà sinh ra, vừa
sinh ra đã hùng dũng, chấn động trời
đất, trong tay thường cầm chày kim cương
làm vũ khí, vì thế nên còn gọi là Kim
cương thủ.
2. La đặc la (Phạm: Rudra), thần cách
hóa của sơn lam, chướng khí và điện lực,
3. Mã nhĩ thù(Phạm: Muruts), lấy La
đặc la làm cha, bò khỏe (thần mây) làm
mẹ, thông thường hoạt động tập thể, hai
mươi mốt hoặc một trăm tám mươi, thực ra
là thần cách hóa của cuồng phong.
BÀ LA MÔN GIÁO

B
230
4. Oa vưu (Phạm: Vàyu), là thần đại
biểu cho gió cuốn.
5. Ba nhĩ cường da (Phạm: Parjanya),
là thần đại biểu cho mưa rào.
III. Các thần nổi tiếng ở cõi đất thì có:
1. A kì ni (Phạm: Agni), là thần cách
hóa của lửa.
2. Bột lợi cáp tư phạ đế (Phạm:
Bfhaspati), là thần tế-đàn.
3. Tô ma (Phạm: Soma), là thần rượu,
về sau diễn biến thành thần mặt trăng,
trong Lê câu phệ đà có truyền thuyết thần
Tô ma kết hôn với nữ thần Thái dương
Tô lợi da.
4. Tát la tư phạt để (Phạm: Sarasvatì),
nguyên là nữ thần sông ngòi, hay trừ sự
nhơ bẩn cho loài người, cho người ta được
giàu có, mạnh mẽ và con cháu. Về sau lại
được coi là thần của ngôn ngữ, rồi lại phát
triển mà thành vợ của Phạm thiên, Thiên
nữ Cát tường, Biện tài thiên v.v...
Ngoài các thần trong ba cõi, còn có thần
cách hóa của động vật, như thần ngựa, thần
dê hoang, thần lợn (heo) hoang, thần chim,
thần rắn v.v...; thần cách hóa thực vật, như
Chúa rừng rậm, nữ thần toàn thể rừng rậm.
Lại có thần ma A tu la (Phạm: Asura), La
sát (Phạm: Rakwas), Tất xá già (Phạm:
Pizàca). Ngoài ra, kinh điển Phệ đà cho
loài người đều là con cháu của thần, thần
tổ chia thành hai cõi là cõi sống và cõi chết;
thần tổ cõi sống là Ma nu (Phạm: Manu),
những người chết đầu tiên là hai người anh
Da ma (Phạm: Yama) và em gái Da di
(Phạm: Yamì), thành là thần tổ của cõi

chết, cùng với Ma nu đều do con gái của
thần Biến chiếu Tì bà tư phạt đặc (Phạm:
Vivasvat) và thần Công xảo, là Sa lang
vưu (Phạm: Saraịyu) sinh ra, Ma nu tức
là ông tổ đầu tiên của loài người.
Cứ theo Nguyên nhân ca trong Lê câu
phệ đà chép, thì chủng tính Bà la môn là
từ đầu Nguyên nhân Phạm mà sinh ra,
chủng tính Sát đế lợi từ vai sinh ra, chủng
tính Phệ xá từ bắp vế sinh ra, chủng tính
Thủ đà la từ bàn chân sinh ra, bốn chủng
tính này tức là bốn giai cấp lớn: tế sư, vũ sĩ,
công thương và nô lệ, và mỗi giai cấp đều
đời đời cha truyền con nối. Ở thời đại thần
quyền, người trông coi việc tế thần là nhiều
quyền lực nhất, dù có là giai cấp vũ sĩ cũng
phải tuân theo sự chỉ đạo của thầy tế, đến
nỗi người ta tin rằng những kẻ tiên tri tiên
giác đều xuất thân từ giai cấp tế sư, rồi dần
dần sản sinh quan niệm giai cấp tế sư là
quyền uy tối thượng, do đó đã hình thành
cái cơ sở giáo chế của Bà la môn giáo. Qui
định của Bà la môn giáo là lấy giai cấp Bà
la môn làm trung tâm mà thiết lập ba giai
cấp kia, xác định chế độ Tứ tính, qui định
địa vị và nghĩa vụ của mỗi tính. Trong Tứ
tính, giai cấp Bà la môn được coi như thần
thánh ưu việt, có đặc quyền chỉ dạy, trao
truyền kinh Phệ đà, và coi các nghi lễ tế tự
của họ có thể chi phối vũ trụ vạn tượng.
Do đó, Dạ nhu phệ đà (Phạm: Yajurveda)
và các loại Phạm thư (Phạm: Bràhmaịa)
lại được biên thành để giải thích nghĩa tế tự
và xác lập ba cương lĩnh lớn của Bà la môn
giáo:
1. Chủ nghĩa Phệ đà thiên khải, tức cho
các điều được ghi chép tường thuật trong
bốn Phệ đà là do Đại Phạm thiên mở bày

ra.
2. Chủ nghĩa Bà la môn tối thượng, tức
là chủng tính Bà la môn là giai cấp cao
nhất, không ai hơn.
3. Chủ nghĩa tế tự vạn năng.
Những Thánh điển kinh thư (Sùtra)
của Bà la môn giáo được thành lập từ
khoảng thế kỉ VI đến thế kỉ II trước Tây
lịch, có ba loại liên quan đến Phệ đà:
1. Pháp kinh (Phạm: Dharma Sùtra),
trong đó, ghi chép các qui định về nghĩa vụ
xã hội của bốn tính khác nhau và những
qui định sinh hoạt hàng ngày.
BÀ LA MÔN GIÁO

B
231
2. Thiên khải kinh (Phạm: Zrauta
Sùtra), sách đại tế nói rõ các việc mà tế
quan trông coi.
3. Gia đình kinh (Phạm: Gfhya), nói
rõ các nghi thức trong gia đình do người
gia trưởng thực hành.
Đây là chế độ tôn giáo của Bà la môn
giáo trong sinh hoạt thực tế, mà sinh hoạt
thực tế lấy việc tế lễ làm trọng tâm, mỗi
ngày có khóa lễ tế vào giờ nhất định, mỗi
tháng có lễ tế đầu tháng và hết tháng, mỗi
năm có lệ làm niên tế và nhiều tế lễ bất
thường, rồi lại vài năm một lần đại tế.
Những nghi thức tế tự, đại thể chia làm
ba loại:
1. Gia đình tế, bao gồm các việc thụ
thai, sinh nở, đặt tên, dứt sữa, đi chơi, búi
tóc, cạo tóc, nhập học, về nhà, kết hôn,
tang táng.
2. Cúng dường tế, bao gồm tế đầu tháng,
tế cuối tháng, tế lửa, tế tổ tiên, tế lúa mới, tế
tháng tư, tế cúng thú.
3. Tô ma tế, ngoài gia đình tế và Cúng
dường tế ra, các đại tế khác đều thuộc loại
này, như tế khi vua lên ngôi, tế đàn lửa, tế
người.
Đời xưa dùng người làm vật hy sinh để
tế, tế ngựa khi nhà vua mưu việc thôn tính
các nước nhỏ lân cận. Người chủ tế trong
Gia đình tế là gia trưởng; Cúng dường tế và
Tô-ma tế đều là Thiên khải tế, cho nên
người chủ tế phải là tế quan chuyên môn.
Xem thế đủ biết, ngoài những người giai
cấp Bà la môn ra, không có chức tư tế có
quyền lợi nào, cho nên phàm có việc tế tự

đều phải mời giai cấp Bà la môn làm lễ.
Để đề cao Phiếm thần luận của Đa thần
giáo, đồng thời với tín ngưỡng các thần trong
Lê câu vệ đà, lại nhận định một thần tối
thượng của phiếm thần luận trên các thần
và lấy đó làm nguyên lí thống nhất mà
thuyết minh vũ trụ vạn hữu. Lúc đầu lấy
Sinh chủ (Phạm: Prajàpati) làm thần tối
thượng, kế đó lấy Phạm thiên (Phạm: Brahman)
thay thế, đến thời đại Áo nghĩa thư
(Phạm: Upaniwad) lại lấy “Ngã” (Phạm:
àtman) làm nguyên lí sinh thành của vũ
trụ, sau lại chủ trương luân hồi chuyển sinh,
dùng phép thờ lửa để mong được sinh cõi
trời. Trong các kinh điển Phật, như Trường
a hàm quyển 13 kinh A ma trú, quyển 16
kinh Kiên cố, kinh Tạp a hàm quyển 4,
quyển 44, kinh Ma đăng già quyển thượng
phẩm Thị chân thực v.v... đều có ghi chép
về tín ngưỡng và các pháp tu hành của tín
đồ Bà la môn giáo thời bấy giờ.
Cứ theo kinh Trường a hàm quyển 6
chép, thì giai cấp Bà la môn tự cho chủng
tính Bà la môn là nhất, còn ba chủng tính
kia là thấp kém, chủng tính Bà la môn là
trong trắng, ba chủng tính kia đều đen bẩn;
giống Bà la môn từ Phạm thiên mà ra, sinh
từ miệng Phạm thiên, trong hiện pháp được
thanh tịnh, sau cũng thanh tịnh. Lại như
kinh Trường a hàm quyển 15 chép, giai cấp
Bà la môn có đủ năm pháp thành tựu:
1. Bảy đời trở lại, cha mẹ chân chính,
không bị người khác khinh rẻ.
2. Đọc tụng thông suốt các loại sách
của các học phái bất đồng, giỏi phân biệt,
hiểu thấu chỗ sâu kín của các sách đời, biết
hết tướng pháp của các đại nhân, thấy rõ
các lễ nghi tế tự lành dữ.

3. Dung nhan đoan chính.
4. Giữ giới đầy đủ.
5. Trí tuệ siêu việt.
Bởi thế, pháp điển Ma nô (Phạm:
Mànava-dharma-zàstra) qui định chỉ có
giòng Bà la môn mới có thể làm thầy tế, có
thể dạy Thánh điển Phệ đà cho người khác,
có thể nhận sự bố thí cơm áo từ người khác,
đồng thời, có đặc quyền cưới một người con
gái của bốn giai cấp làm vợ và nàng hầu.
Còn con trai của giai cấp này, đem chia
một đời làm bốn thời kì, mỗi thời kì đều có
một nghĩa vụ nhất định.
BÀ-LA-MÔN GIÁO

B
232
Lại nữa, cứ theo luận Thành thật quyển
7 phẩm Tam nghiệp chép, theo quan điểm
của Bà la môn giáo, trong thế gian có bốn
hạng người, mỗi hạng đều có các phép tắc
khác nhau:
1. Bà la môn có sáu pháp: tự làm đền
thờ trời, làm thầy tế tế trời, tự đọc Phệ đà,
dạy người khác đọc Phệ đà, bố thí, nhận sự
bố thí.
2. Sát đế lợi có bốn pháp: tự làm đền
thờ trời, nhưng không được làm thầy tế
trời, nhận Phệ đà từ người khác chứ không
được truyền trao Phệ đà cho người khác,
bố thí chứ không được nhận sự bố thí, bảo
hộ nhân dân.
3. Phệ xácó ba pháp: tự làm đền thờ
trời mà không được làm thầy tế tế trời, tự
đọc Phệ đà nhưng không được dạy người
khác, tự bố thí chứ không được nhận sự bố
thí.
4. Thủ đà la có một pháp: là người cung
cấp các thứ nhu yếu cho ba chủng tính
trên. Do chế độ giai cấp của Bà la môn giáo
bất bình đẳng, mà cái số mục lấy vợ nuôi
nàng hầu, cũng có đẳng cấp khác nhau.
Khoảng trước sau thời đại đức Phật, vì
các học thuyết chống Bà la môn bột phát,
nên giới Bà la môn bèn biên tập các loại
kinh sách để qui định nội dung tế tự, như
Thiên khải kinh, Pháp kinh và Gia đình
kinh đã tường thuật ở trên, đều đã được
hoàn thành vào thời kì này, đồng thời,
nghiêm khắc nhấn mạnh sự sai khác giữa
các đẳng cấp trong chế độ bốn chủng tính.
Về sau, do sự biến thiên của thời đại, dần

dần tư tưởng triết học phân hóa mà đưa
đến sự xuất hiện các học phái Số luận, Du
già, Thanh luận (Di mạn tha, Phệ đàn đa),
trong đó, phái Di mạn tha, Phệ đàn đa thừa
kế Phiếm thần luận, đề xướng Phệ đà là
“tuyệt đối thường trụ”, thuộc Bà la môn
chính thống. Đồng thời với tư tưởng này,
các tín ngưỡng sùng bái thần nhân cách
Phạm thiên, Tì sắt nô (Na la diên thiên) và
Thấp bà cũng hưng khởi. Về sau, sự sùng
bái hai thần Tì sắt nô và Thấp bà dần dần
thịnh đạt mà hình thành học thuyết “Tam
thần đẳng vị” (tức cùng một thể mà chia
làm ba), rồi sau lại phân hóa thành phái Tì
sắt nô lấy Tì sắt nô làm thần tối thượng và
phái Thấp bà lấy Thấp bà làm thần cao
nhất.
Thông thường, người ta gọi Bà la môn
giáo nguyên thủy là Bà la môn giáo cũ, hoặc
chỉ gọi là Bà la môn giáo; còn gọi hai phái
Tì sắt nô và Thấp bà là Bà la môn giáo
mới; hoặc là Ấn độ giáo (Hinduism). Thời
đại ngài Long thụ, Bà la môn giáo mới đã
được xác lập. Cứ theo Trung luận quyển 1
chép, thì có thuyết chủ trương vạn vật do
trời Đại tự tại (tức Thấp bà) sinh ra, hoặc
có người chủ trương do trời Vi nữu (tức Tì
sắt nô) sinh. Bách luận quyển thượng của
ngài Đề bà, trong phẩm Xả tội phúc, cũng
nói đến trời Vi nữu, trời Ma hê thủ la (đại
tự tại), Ca tì la, Ưu lâu ca, Lặc sa bà v.v...
Trong hai mươi loại ngoại đạo được nói đến
trong luận Ngoại đạo Tiểu thừa Niết bàn,
thì luận sư Vi đà, luận sư Na la diên, luận
sư Y xa na, luận sư Nữ nhân quyến thuộc,
luận sư Ma đà la, luận sư Ma hê thủ la, tức
là các phân phái của Bà la môn giáo mới.
Lại trong ba mươi loại ngoại đạo được đề

cập trong kinh Đại nhật quyển 1 phẩm
Nhập chân ngôn trụ tâm và Đại nhật kinh
sớ quyển 1, thì ngoại đạo Tôn quí và ngoại
đạo Nho đồng tức là các chi phái của phái
Tì sắt nô, còn các ngoại đạo Thời, Kiến lập,
Lưu xuất, Tự tại thiên, Biến nghiêm và Ý
sinh, tức là các chi phái của phái Thấp bà.
Ngoài ra, trong toàn bộ Đại đường tây vực
kí của ngài Huyền trang có nhiều chỗ nói
đến tín ngưỡng Đại tự tại thiên đang thịnh
hành tại các nước Ấn độ vào thời ấy, như
vậy, ta có thể biết chắc là sau thế kỉ VI, VII
trở đi, thế lực phái Thấp bà cực kì hưng
BÀ-LA-MÔN GIÁO

B
233
thịnh. Lại Thánh điển Phú lan na (Phạm:
Puràịa)của Ấn độ giáo cũng đã được biên
soạn vào khoảng trước hoặc sau thời đại
ngài Huyền trang, trong sách tường thuật
về sự sáng tạo và phá hoại của vũ trụ, về hệ
thống các thần, các tiên, về trạng thái các
thời kì của thế giới, về Vương triều đời xưa
và về các nghi thức tông nghĩa của Ấn độ
giáo v.v...
Khoảng thế kỉ VIII Tây lịch, trong học
phái Phệ đàn đa, có Thương yết la (Phạm:
Zaíkara) ra đời, đề xướng Nhất nguyên
luận tuyệt đối, mưu đồ phục hưng tư tưởng
Bà la môn chính thống, cực lực công kích
Phật giáo, do đó, cuộc giáo vận của Bà la
môn giáo lại một lần nảy mầm. Về sau, sự
phân phái tiếp tục diễn tiến, có người chủ
trương Chế hạn nhất nguyên luận, kẻ chủ
trương Bất nhất bất dị luận, người chủ
trương Thần nhân nhị nguyên luận, kẻ chủ
trương Thanh tịnh bất nhị luận v.v... Kịp
đến thế kỉ XIX, Lam mẫu hán la y (Ràm
Mohan Roy) sáng lập Phạm hiệp hội
(Bràhma-samàj) chịu ảnh hưởng của Cơ
đốc giáo, mưu đồ cải chính Ấn độ giáo, lại
có Sa-nhiệt tư bà địa (Dayànanda
Sarasvati) cổ xúy tư tưởng phục cổ, chủ
trương lấy chủ nghĩa Phệ đà làm cốt cán,
nhấn mạnh tôn giáo dân tộc Ấn độ thuần
túy. [X. Trường a hàm Q.14 kinh Phạm
động, Q.15 kinh Cứu la đàn đầu; luận Đại
tì bà sa Q.4, Q.77, Q.199; luận Thành duy
thức Q.1; Đại đường tây vực kí Q.2, Q.4,
Q.7, Q.11; Ấn độ sử cương yếu (Lí chí
thuần); Bà la môn giáo thần quan (Thánh

nghiêm); Bà la môn giáo giáo chế (Thánh
nghiêm); E. W. Hopkins: The Religions of
India; J. N. Fargurar: Outline of the Religions
Literature of India]. (xt. Tứ Tính, Ấn
Độ Giáo, Phệ đà, Bà La Môn).
BÀ LA MÔN QUỐC
Phạm: Bràhmana-deza. Là tên gọi
khác của Ấn độ. Trung quốc cũng gọi Tích
lan là Bà la môn quốc. Ngày xưa, các chủng
tính ở Ấn độ chia làm nhiều tộc loại, đặc
biệt coi Bà la môn là thanh quí, vì sự thanh
quí được truyền lâu thành tục, mà không
còn phân biệt ranh giới nữa, nên gọi chung
là nước Bà la môn. Lại Thích ca phương
chí quyển thượng chép, từ núi Tuyết về
phương nam, gọi là nước Bà la môn, cách
tuyệt hẳn với các nước Hồ. Chú thích trong
Nam hải kí qui nội pháp truyện quyển 3
(Đại 54, 222 thượng), nói: “Các đất nam
Thiên trúc đều gọi là nước Bà la môn”. [X.
Đại đường tây vực kí Q.2].
BÀ LA MÔN TĂNG
Chi người tu hành thuộc giòng Bà la
môn ở Ấn độ, hoặc chi người nguyên trước
kia tin theo Bà la môn giáo mà chuyển sang
qui y đức Phật và xuất gia theo Phật để học
đạo. Chẳng hạn như tôn giả Xá lợi phất là
trí tuệ bậc nhất trong hàng đệ tử Phật, thân
mẫu là con gái của một người Bà la môn ở
thành Vương xá nước Ma yết đà, lúc đầu
theo ngoại đạo San xà da tì la chi tử xuất gia
học đạo, sau gặp đệ tử Phật là A thuyết thị
(tỉ khưu Mã thắng), nói pháp nhân duyên
của Phật cho nghe, bèn quay về xuất gia
BÀ LA MÔN TĂNG
Lễ Tế của Bà La Môn GIáo

B
234
theo Phật, vào Tăng đoàn Phật giáo. Lại
như tôn giả Mục kiền liên là thần thông
bậc nhất trong hàng đệ tử Phật, cũng là
con của người con gái Bà la môn, lúc đầu
cùng với Xá lợi phất xuất gia tu học theo
ngoại đạo San xà da, sau được Xá lợi phất
nói pháp nhân duyên của Phật cho nghe
tức thì cùng với Xá lợi phất cùng về qui y
đức Phật. Ngoài ra, sau khi Phật giáo được
truyền sang Đông, trong các tăng nhân đến
Trung quốc, có Bà la môn tăng Phật đà ba
lợi từ nước Kế tân, Bà la môn tăng Cầu na
bạt đà từ nước Vu điền, Bà la môn tăng
Đạt ma cấp đa từ nước Thiên trúc v.v... đều
được sử truyện ghi chép và “Bà la môn tăng”
được đặt ở trước tên người (sa môn). [X.
kinh Tạp a hàm Q.16, Q.23; kinh Trung a
hàm Q.5 đến Q.7, Q.9; Phật đính tôn thắng
đà la ni kinh tự; Lịch đại Tam bảo kỉ Q.10,
Q.12].
BÀ LA MÔN THÀNH
..
Đức Phật đã từng vào làng xóm Bà la
môn này khất thực mà không được, bèn
mang bát không trở về. Đó là một trong
chín cái phiền não mà đức Phật đã tạo
nghiệp nhân trong các kiếp trước và đời
nay phải chịu quả báo. Cứ theo luận Đại trí
độ quyển 8 chép, thì sau khi đức Phật rời
khỏi nước Xá bà đề, ngài A nan theo Phật
du hành các nước, đến thành Bà la môn,
nhà vua biết thần đức của Phật hay cảm
hóa mọi người, sợ sau đó không ai tín phục
nhà vua nữa, ông ta bèn ra lệnh cho dân
chúng trong thành, không được cho cơm

Phật ăn, không được nghe theo lời Phật
nói, đến nỗi Phật phải mang bát không mà
về. (xt. Cửu Não).
BÀ LA MÔN TỊ TỬ KINH
Có một quyển. Do ngài An thế cao đời
Đông Hán dịch vào năm Kiến hòa 2 đến
năm Kiến ninh 3 (148 - 170). Cũng gọi là
Tị tử kinh, thu vào Đại chính tạng tập thứ
2. Kinh này tương đương với kinh A hàm
phẩm 30 kinh thứ 4. Nội dung tường thuật
bốn người tiên Bà la môn tu hành tinh tiến,
được năm thần thông, luôn luôn sợ chết,
một người lên giữa hư không, một người
lặn xuống biển lớn, một người đi vào hang
núi, một người chui xuống đất để trốn cái
chết, nhưng đều chết ngay tại các nơi đó.
Rồi chỉ dạy nếu muốn giải thoát sống chết
thì phải tư duy các hành là vô thường, các
hành là khổ, các hành là vô ngã, Niết bàn
tịch tĩnh. Xuất tam tạng kí tập quyển 4,
Chúng kinh mục lục (pháp kinh) cũng có
ghi kinh này, nhưng không ghi tên người
dịch.
BÀ LA MÔN TIÊN
Còn gọi là Bán thiên Bà la môn. Là
một quỉ đạo. Là một trong các đối tượng
được cho ăn trong hội Thí ngã quỉ. Cứ theo
kinh Cứu bạt diệm khẩu ngã qui đà la ni
chép, thì bố thí cho trăm nghìn na do tha
hằng hà sa số quỉ đói và trăm nghìn Bà la
môn tiên, mỗi quỉ, mỗi tiên một hộc thức
ăn uống, đồng thời, vì chúng mà cúng
dường Tam bảo, thì có thể khiến chúng
thoát khỏi cái khổ của loài quỉ đói mà sinh
lên cõi trời. Thích môn chính thống quyển
4 (Vạn tục 130, 401 dưới), nói: “Cái gọi là
khoáng dã quỉ và Ha lợi đế mẫu, nay là
người vì đệ tử Phật, mỗi bữa ăn sinh ra cơm;

cái gọi là Diệm khẩu quỉ và Bà la môn tiên,
nay là người vì đệ tử Phật dốc lòng sửa soạn
thức ăn”. (xt. Thí Ngã Quỉ Hội).
BÀ LA MÔN TỬ MÊNH CHUNG ÁI NIÊM
BẤT LI KINH
..
Có một quyển. Còn gọi là Bà la môn tử
BÀ LA MÔN THÀNH

B
235
mệnh chung ái niệm kinh, Ái niệm bất li
kinh. Do ngài An thế cao đời Đông Hán
dịch vào năm Kiến hòa 2 đến năm Kiến
minh 3 (148 - 170), thu vào Đại chính tạng
tập 1. Kinh này với Trung a hàm phẩm
216 kinh Ái sinh, Trung bộ bản Pàli kinh
87 Piyajàtika Sutta, Tăng nhất a hàm
phẩm 13 kinh 3, Sinh kinh phẩm 15 Tử
mệnh quá v.v... là những bản đồng loại.
Nội dung tường thuật, khi đức Phật ở tại
vườn Cấp cô độc, thành Xá vệ, có người
Phạm chí vì con chết mà đau buồn thương
nhớ mãi không thôi, đức Phật bảo ông ta
nếu cứ sinh ái niệm thì đau buồn khổ não
càng nhiều. Vua Ba tư nặc nghe được lời
nói ấy, bèn sai Bà la môn Na lê ương già
đến xin đức Phật chỉ dạy, nhân đó, đức Phật
giải thích rộng ra, vua Ba tư nặc liền tín
thụ và xin qui y làm Ưu bà tắc. [X. Lịch đại
Tam bảo kỉ Q.4; Khai nguyên thích giáo
lục Q.1].
BÀ LA NA ĐÀ
...........
Phạm: Varanàda, Pranàda. Là tên Dạ
xoa được nói đến trong kinh Khổng tước
vương chú quyển hạ. Còn gọi là Ba la na
đà. Đời Lương thuộc Nam triều dịch là Đại
thanh (tiếng to). Là một trong các anh em
Tì sa vương. Anh em họ đều có sức thần
thông, có ánh sáng lớn. Thống lãnh chủ
quân, bảo hộ chúng sinh trong thế gian,
diệt trừ tất cả tai hại, não loạn, vì nhiếp thụ
giáo hóa mà chu du khắp thế gian. Lại Bát
la nô đà dược xoa (Phạm: Praịàda, ý là
đại thanh) được chép trong kinh Đại khổng

tước vương chú quyển trung, tên tiếng Phạm
giống với Bà la na đà.
BÀ LA PHÙ ĐỒ (BOROBUDUR).
.......... .
Dịch ý là Tinh xá trên núi. Cũng gọi là
Ba la phù đồ, Xà bà la phù đồ. Là Thánh
địa Phật giáo cực kì tráng lệ, ở thôn Bà la
phù đồ thuộc Mã cát lãng, trung bộ đảo
Java của Ân ni (Indonesia), có thể sánh
ngang với Vạn lí trường thành ở Trung
quốc, Kim tự tháp của Ai cập, Đế thiên đế
thích ở Cao miên, lăng Thái cơ ma cáp (Taj
Mahal) ở Ấn độ, là một trong những kiến
trúc vĩ đại của thế giới. Công trình này được
xây dựng vào thế kỉ thứ IX Tây lịch, dưới
triều vua Tái lãng độ lạp tư, trải tám mươi
năm mới hoàn thành. Bản thân kiến trúc
là một bậc thềm giống như Kim tự tháp. Bề
dài bề ngang đều một trăm hai mươi ba mét,
cao bốn mươi hai mét, sau vì ngọn tháp
nhọn Đại Phật khám bị sét đánh đổ, nên
nay độ cao chỉ còn là ba mươi mốt mét
rưỡi, chia thành mười tầng. Hình thức kiến
trúc biểu lộ sự kết hợp giữa Phật giáo Đại
thừa và Mật giáo, toàn bộ kiến trúc cũng
như một Mạn đồ la vĩ đại, dưới rộng trên
nhọn, không có cửa ra vào, đàn tế và chỗ
ngồi cố định.
Là chùa lộ thiên, phân biệt tầng trên,
tầng giữa, tầng dưới, tượng trưng cho Vô
sắc giới, Sắc giới, Dục giới: tầng nền bằng
với mặt đất, do một trăm sáu mươi khối đá
bản điêu khắc nổi miêu tả Dục giới cấu
thành, dùng thủ pháp có tính hí kịch để
biểu hiện sự làm ác ở hạ tầng, đậm đà ý vị
quả báo thiện ác khuyên răn người đời.
Thuận theo phương hướng, quanh co trùng
Toàn cảnh Tháp Phật ở Bà La Phù Đồ

BÀ LA PHÙ ĐỒ

B
236
điệp, đi vòng thang nền mà lên, cộng là
năm tầng; trên vách đá đường hành lang
của mỗi tầng, trải khắp hơn một nghìn ba
trăm tấm đá khối chạm nổi, đại biểu Sắc
giới, trên đó khắc hai nghìn sáu trăm bức
tranh sự tích bản sinh của Phật, và tượng
Phật chạm trổ, lấy thể tài khác nhau trong
các kinh điển Đại thừa, như kinh Đại nghiệp
phân biệt, kinh Phổ diệu, kinh Bản sinh
man, cộng tất cả dài đến năm cây số và chỉ
có búa quỉ, thợ thần mới có thể nói hết
được cái trân quí của nghệ thuật điêu khắc.
Cứ cách vài bước lại có một Phật khám,
trong đặt một tượng Phật ngồi Thiền, tất cả
có bốn trăm hai mươi vị. Lại hướng thượng
đi lên, chùa đột nhiên từ vuông biến ra
tròn, phong cách chạm trổ cũng từ mĩ lệ
chuyển sang chất phác. Trên nền ba tầng
hình tròn, có bảy mươi hai tòa tháp Phật
nhỏ bằng đá giống như cái chõ, trong mỗi
tháp đều có một tượng Phật ngồi xếp bằng,
các Phật tháp này, như các vì tinh tú chầu
về mặt trăng, đi vòng quanh đức Phật Thích
ca mâu ni ngồi trong tháp một tầng hình
lọng cao nhất, tất cả cấu thành Vô sắc giới.
Toàn bộ kiến trúc, cộng tất cả có năm trăm
lẻ năm pho tượng Phật lớn nhỏ, thủ pháp
chạm trổ phần nhiều noi theo cách thức từ
thời đại Cấp đa, nét chạm trổ rất tinh khéo.
Đứng về phương diện qui mô mà nói, thì
không những thời bấy giờ, mà cả ngày nay
nữa, đây là một kiến trúc Phật giáo lớn nhất
thế giới.
Năm 1006, núi lửa Ma lạp thất bộc phát,
đưa đến động đất có tính hủy diệt, tro bụi

núi lửa rơi xuống che lấp Bà la phù đồ khiến
bị bỏ quên trong tám trăm năm, nhưng
cũng may, nhờ thế mà tránh được tai họa
bị cướp bóc đập phá khi Hồi giáo truyền
vào Java. Năm 1814, phó Tổng đốc Java là
Thang ma sĩ lai phất sĩ bắt đầu sửa sang
trên qui mô nhỏ, công việc sửa sang tuy
kéo dài hơn một trăm năm, nhưng vì qui
mô không lớn nên không có hiệu quả rõ
rệt. Năm 1973, được tổ chức văn hóa, giáo
dục và khoa học của Liên hiệp quốc tài trợ
kinh phí, mới bắt đầu trên qui mô lớn sửa
chữa để bảo trì cái di sản văn hóa quí báu
này của nhân loại, đến nay công việc đã
hoàn thành và mở cửa toàn bộ cho du
khách tham quan. Nhưng rất bất hạnh, ngày
21-1-1985, bọn côn đồ chống chính phủ
Indonesia, đã đặt mười một quả lựu đạn
trong tháp Phật, chín quả phát nổ, phá hủy
chín tòa tượng Phật ngồi rất quí.
BÀ LA SÍ THỤ
Bà la sí, Phạm: balàka, balàkikà. Còn
gọi là Sa la sí thụ. Dịch ý là cò trắng. Sức
sống của loại cây này rất mạnh, cành và
thân dù bị chặt đứt vẫn có thể sinh trưởng,
không giống như cây Sa la, sau khi bị chặt,
không thể nào sinh lại được nữa. Cứ theo
kinh Đại ban Niết bàn (bản Bắc) quyển 9
nói, thì cỏ răng ngựa, cây sa la sí, cây ni ca
la tuy thân cây và cành bị chặt, nhưng vẫn
có khả năng tiếp tục sinh trưởng. Đức Phật
dùng cây này để thí dụ chúng sinh cho dù
đã phạm bốn giới trọng cấm và năm tội vô
gián, nhưng nếu được nghe kinh Niết bàn
thì nhân duyên Bồ đề cũng có thể tái sinh.
[X. Tuệ lâm âm nghĩa Q.25].
BÀ LA TẤT LẬT THÁC NGẬT NA
Phạm: bàlapfthagjana. Dịch ý là ngu

Tranh khắc nổi trên Tháp Phật (Tượng Ma Da Phu Nhân Thụ Thai) BÀ LA SÍ THỤ

B
237
dị sinh. Còn gọi là Bà la tất lí tha ngật na,
Bà la tất lợi tha già xà na.Bàla, dịch ý là
ngu;pfthagjana, dịch ý là dị sinh (phàm
phu). Vì phàm phu ngu dại mê tối, không
có trí tuệ, chỉ khởi ngã kiến, không phát
được trí vô lậu, theo nghiệp chịu báo, rơi
vào các ngả, các loài sắc tâm đều có sai biệt,
cho nên gọi là dị sinh (sinh ra đã khác
nhau). Lại các nhà dịch cũ gọi là Tiểu nhi
biệt sinh, Tiểu nhi phàm phu, Anh ngu
phàm phu, bởi vì phàm phu dại khờ như
trẻ con, nên khác với Thánh sinh. [X. luận
Đại tì bà sa Q.45; Đại nhật kinh sớ Q.1;
Huyền ứng âm nghĩa Q.24, Q.25]. (xt. Phàm
Phu, Dị Sinh).
BÀ LẠT NOA
Phạm:Vàrafa. Cũng gọi Bà la na. Hán
dịch: Lưu chuyển. Ông từng làm vua nước
Mi hi la, sau theo tỉ khưu Ca chiên diên
xuất gia, vào núi thuộc nước A ban địa tu
hành. Bấy giờ, vua nước A ban địa đem
cung nhân vào rừng săn bắn, vì Bà lạt noa
có dáng vóc đẹp đẽ nên cung nhân vây
quanh để ngắm. Nhà vua thấy thế sinh
lòng ghen ghét bực tức, đánh Bà lạt noa
chết đi sống lại mấy lần khiến ông muốn
trở về nước dấy binh phục thù. Sau nhờ tỉ
khưu Ca chiên diên dùng sức phương tiện
khiến ông thấy cơn ác mộng bị thua và bị
bắt, từ đó ông bỏ ý niệm dấy binh phục
thù. Tỉ khưu Ca chiên diên nhân thế mới
giảng nói cho ông nghe tất cả các pháp
như đất nước chỉ là giả danh chứ không
có thực, nếu bỏ hết nhà cửa thì không có
đất nước, rồi ngài phân tích các thứ nhân

duyên hòa hợp cho đến một cực vi cũng
không thật có, thì làm gì có mình, người
và oán, thân. Sau khi nghe pháp, ông liền
ngộ đạo chứng quả. [X. Duy thức xu yếu
Q.thượng phần cuối; Nhị thập duy thức
thuật kí Q.hạ].
BÀ LÂU NA LONG VƯƠNG.
Bà lâu na, Phạm: Varuịa. Còn gọi là
Phọc rô noa long vương. Dịch ý là Thủy
thiên. Là chúa các loài cá và rồng. Một trong
mười hai thiên, một trong Hộ thế bát
phương thiên, là thần thủ hộ phương Tây.
Trong Thai tạng giới mạn đồ la của Mật
giáo, thần này được đặt ở cạnh bắc cửa phía
tây viện ngoài của Kim cương bộ, thân hình
màu đỏ, trên đầu có bảy đầu rồng, tay phải
cầm Luân sách, tay trái nắm lại, chống vào
cạnh sườn. [X. kinh Đại phương đẳng đại
tập Q.58; Hoa nghiêm kinh thám huyền kí
Q.2]. (xt. Ngũ Đại Long Vương, Thủy
Thiên).
BÀ LÊ DA
Phạm: bhàryà. Dịch ý là phụ (đàn bà).
Còn gọi là Bà lí dã, Bà dữu. Tức chi vợ,
đàn bà, nàng hầu, con gái, phu nhân v.v...
Cứ theo kinh Khởi thế quyển 10 chép, thì
lúc kiếp sơ, trên quả đất có mùi vị đất, có
vỏ đất, rừng cây, lúa, bắp v.v..., lần lượt tự
nhiên sinh, sắc hương vị đầy đủ, chúng sinh
theo nhau ăn các mùi vị ấy, nên hình sắc
hiển hiện, ngã mạn dần sinh, rồi mỡ tủy,
da thịt, gân xương, máu mủ, mạch máu lưu
thông khắp mình, hình dáng nam nữ căn
hiện rõ, tâm ái dục cũng theo đó mà sinh,
và có đôi trai gái rủ nhau đến chỗ vắng vẻ
làm việc dâm dục bất tịnh, người khác trông
thấy chê cười, lúc đó chúng sinh (nam) liền
xấu hổ, rơi vào các pháp bất thiện, được cái

tên là “Ba đế”. Về sau, người đàn bà cùng
làm dâm dục đưa cơm đến để cùng ăn,
nhưng vì Ba đế bị rơi vào các pháp ác nên
hổ thẹn không vui, thấy người đàn bà kia
liền nói (Đại 1, 362 thượng): “Ngươi ăn đi!
Ngươi ăn đi!”, bèn đặt tên là “Bà lê da”. Bà
lê da hàm ý là “ăn cơm”, mà ở thời đại nhà
BÀ LÊ DA

B
238
Tùy (tức thời đại kinh Khởi thế được phiên
dịch), từ ngữ “ăn cơm” tức là ý “đàn bà”. [X.
kinh Khởi thế nhân bản Q.10].
BÀ LỊ
Phạm: bali. Dịch ý là thí thực, tế tự,
tế thực. Là tên ấn khế “Thí dữ nhất thiết
thực pháp ấn” trong Mật giáo. Khi kết ấn
khế này, miệng tụng đại tâm chú “Án tì
lê câu tri câu tri ha”. Về phép kết ấn, cứ
theo kinh Đàlani tập quyển 5 chép (Đại
18, 830 trung), thì: “Ngửa hai tay, duỗi
tám ngón, hai ngón út sáp nhau, hai đầu
ngón cái co lại đặt giữa lòng bàn tay, đó
là Nhất pháp ấn, trong ấn đã đựng các
thức ăn, đem bố thí cho các thần hộ pháp
và hết thảy chúng sinh, tất cả được ăn
đều sinh vui mừng. Năm ấn trước đều
tụng chung Đại tâm chú trên đây, rất hiệu
nghiệm”.
BÀ LỢI
.....
I - Bà lợi. Phạm: vadiza, valiza. Còn
gọi là áng cú xa. Dịch ý là cái móc câu. [X.
Phiên dịch danh nghĩa tập Q.3].
II - Ba lợi. Phạm: vàri. Còn gọi là Bà
lê, Ba lợi, Bà da. Tên riêng của nước. Phiên
Phạm ngữ quyển 9 (Đại 54, 1045 hạ), nói:
“Ba lợi, dịch là nước”. [X. kinh Niết bàn
(bản Bắc) Q.12].
BÀ LỢI A TU LA
Phạm: Vadizasura. Còn gọi là Bà lê a
tu la. Là một trong các chúa A tu la. Cứ
theo kinh Phật bản hạnh tập quyển 23 chép,
thì xưa kia, khi đức Phật còn là Bồ tát, một
ngày nọ, Ngài đi vào thành Vương xá, các

quan dân nước ấy thấy ngài uy nghi hiển
hách, liền bảo nhau đó là Thiên vương,
Long vương, hoặc có người khen ngợi mà
cho là Bà lê a tu la vương. [X. kinh Phật
bản hạnh tập Q.24].
BÀ LỢI MA NI
...........
Phạm: Balimaịi hoặc Valimaịi. Dịch
ý là Châu lực (sức ngọc). Còn gọi là Bàtrĩ
mạtnhĩ. Một đại Dạ xoa bảo hộ chúng
sinh. Đại Dạ xoa này thống lãnh các đoàn
quân, có sức thần thông, có ánh sáng lớn,
hay đi khắp thế gian, trừ khử hết thảy tai
họa não hại. [X. kinh Khổng tước vương
chú Q.hạ].
BÀ LỢI SƯ CA HOA
Bàlợisưca, Phạm: vàrwika. Dịch ý là
vũ thời sinh (nở khi mưa), vũ thời, hạ sinh
(sinh vào mùa hạ), hạ chí, vũ. Còn gọi là
bàsư hoa, bàlịsư hoa, bàsưca hoa, mạt
sưca hoa, mạtlậtsaca hoa, bàlậtsửca
hoa, bàlịsửcala hoa. Tên khoa học là
Jasminum sambac, sinh sản ở Ấn độ, thuộc
khoa thực vật mộc tê (cây hoa mộc), hoa
mầu trắng, rất thơm. Lí do mà hoa này
được đặt tên như trên, là vì cứ đến mùa
mưa thì chúng nở, hoặc cứ đến mùa hè
thì sinh hoa. [X. Tuệ lâm âm nghĩa Q.25;
Tuệ uyển âm nghĩa Q.thượng; Hi lân âm
nghĩa Q.5].
BÀ NA BÀ TƯ QUỐC
Bà na bà tư, Phạm: Vanavàsin, Pàli:
Vanavàsi. Tên một nước xưa thuộc nam
Ấn độ. Vua A-dục đã từng sai Lặc khí đa
(Pàli: Rakkhita) đến đây truyền bá Phật
pháp. Vị trí nước này, nay là địa phương
Tích nhĩ tích đạt lỗ khắc (Sirsi Taluk) ở
nam Ấn độ. [X. Thiện kiến luật tì bà sa

Q.2; V. A. Smith: Early History of India; S.
N. Majumdar: Cunningham’s Ancient Geography
of India].
BÀ LỊ

B
239
BÀ NHĨ LA BA A XÀ LÊ PHÁI
Bà nhĩ la ba a xà lê, Phạm: Vallabhaàcàrya.
Là phân phái của phái Tì thấp nô
(Phạm: Viwịu)trong Ấn độ giáo. Người
mở đầu là Bà nhĩ la ba a xà lê. Luật thừa kế
qui định chỉ có con trai của ông tổ sáng lập
là Uy đạt lỗ nạp đạt (Phạm: Vitthalnàtha)
và con trai của người này, tức cháu nội của
ông tổ khai sáng, mới được cầm đầu phái
này và chủ quản Tăng viện (chế độ thế tập
cha truyền con nối mãi mãi). Đặc sắc của
phái này là, đối với ông giáo tổ, phải qui y
một cách cuồng nhiệt, tín đồ phải tôn xưng
giáo tổ là A xà lê (Phạm: àcàrya), sau lại
tôn là Đại vương (Mahàràja), cung kính
tôn thờ như thần tối cao Cát lật sắt nô
(Phạm: Kfwịa). Một đặc trưng nữa của
phái này là lưu truyền thơ tôn giáo được
làm bằng cách dùng các tục ngữ. Bởi thế,
lấy nhà thơ mù là Tô nhĩ đạt tư (Phạm:
Sùr Dàs) ở hậu bán thế kỉ XVI làm đầu, đã
xuất hiện nhiều nhà thơ trữ tình. Khu vực
có nhiều người sùng tín giáo phái này hiện
nay là các địa phương Cổ gia tháp đặc
(Gujarat).
Bà nhĩ la ba (1479 - 1531), tự xưng là
hóa thân của thần lửa A kì ni (Phạm: Agni),
được sự mở bày trực tiếp của thần Cát lật
sắt nô, rồi nhờ tài biện luận với các học giả
thuộc phái Thương yết la mà nổi tiếng. Học
thuyết của ông này là “Thanh tịnh bất nhị
thuyết”, cho rằng nhờ cái “biết” mà được
giải thoát, nhấn mạnh phải lấy niềm tin
yêu (Phạm: bhakti) mà sùng bái thần tối
cao Cát lật sắt nô và thần phối ngẫu (vợ) là

Lađạt (Phạm: Ràbhà). Những trứ tác chủ
yếu của Bà nhĩ la ba là: Anubhàwya,
Subhodinì, Tattvadìpa-nibandha,
Prakàza, Siddhàntarahasya.
BÀ NI
.....
Phạm: Bàni. Là quan đại thần của nước
Yết nhã cúc xà (tức nước Khúc nữ thành)
thuộc trung Ấn độ cổ đại. Còn gọi là Biện
liễu. Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 5
chép, thì vua nước Yết nhã cúc xà bị nước
Yết la nô tô phạt thích na (nước Kim nhĩ)
ở đông Ấn độ dụ rồi giết, lúc đó đại thần
Ba ni quyền cao chức trọng, bèn lập người
em của nhà vua lên ngôi, hiệu là Thi la a
điệt đa, tức là vua Giới nhật nổi tiếng.
BÀ PHẢ SA
Phạm: prabhàsa. Dịch ý là Quang minh
(sáng sủa), Quang. Còn gọi là Bà bà ta, Phọc
bà sa. Kim quang minh tối thắng vương
kinh sớ quyển 1 (Đại 39, 180 trung), nói:
“Nay nói đủ là Tô bạt na bà bà sa uất đa ma
la xà tô đát lãm. Tô bạt na (dịch là kim -
vàng) bà bà sa (dịch là quang - sáng), nói
quang minh cũng là nói cho tiện”.
BÀ SA TỨ ĐẠI LUẬN SƯ
Còn gọi là Bà-sa tứ bình gia, Tứ bình
gia. Thời vua Ca nị sắc ca cai trị nước Ca
thấp di la, vua triệu tập năm trăm vị La hán
bình giải luận Phát trí, biên soạn luận Đại tì
bà sa, trong đó, bốn luận sư lớn là các ngài
Pháp cứu (Phạm: Dharmatràta), Diệu âm
Bà Nhĩ La Ba và các đệ tử
BÀ SA TỨ ĐẠI LUẬN SƯ

B
240
(Phạm: Ghowa), Thế hữu (Phạm:
Vasumitra) và Giác thiên (Phạm:
Buddhadeva), xưa nay được coi là bốn nhà
bình giải luận Bà sa. Bốn luận sư này lập
pháp thể hằng hữu, mà khi bàn về ba đời
riêng biệt thì lại có những kiến giải bất đồng.
Cứ theo luận Đại tì bà sa quyển 77 chép,
thì Thuyết nhất thiết hữu bộ có bốn luận
sư lớn đều kiến lập riêng ba đời có khác:
Pháp cứu nói loại có khác, Diệu âm nói
tướng có khác, Thế hữu nói vị có khác và
Giác thiên bảo đãi (đợi) có khác. (xt. Tam
Thế Thực Hữu).
BÀ SAN BÀ DIỄN ĐỂ CHỦ DẠ THẦN
.......................
Bà san bà diễn để, Phạm: Vàsanta-vayanti.
Còn gọi là Bà tản đa bà diễn để thần,
Bà la bà tát na thần, Bà ta bà đà thần, Bạt
tăng-đa thần.
Dịch ý là
Xuân hòa
thần, Xuân
sinh thần,
Xuân chủ
thần, hoặc Y
chỉ bất úy chi
thần. Nói tắt
là Chủ dạ
thần (thần
làm chủ ban
đêm), Thủ dạ
thần (thần
trông giữ ban đêm). Là thiện tri thức thứ ba
mươi hai trong số năm mươi lăm thiện tri
thức mà đồng tử Thiện tài đến tham hỏi, là

thần trừ sự sợ hãi trong đêm tối, cứu hộ
chúng sinh và lúa mạ, hay sinh muôn vật.
Cứ theo kinh Hoa nghiêm (bản dịch mới)
quyển 68 phẩm Nhập pháp giới chép, thì
thần đêm này ở giữa hư không, ngồi trên
tòa sư tử trong Bảo lâu các hương liên hoa
tạng, mình mầu vàng ròng, mắt biếc tóc
xanh, hình dáng đoan nghiêm, trang sức
bằng các thứ anh lạc quí báu, mình mặc áo
đỏ, đầu đội mũ Phạm, sáng rực như tất cả
tinh tú, các lỗ chân lông trên mình đều
hiện hình tượng “hóa độ vô lượng vô số
chúng sinh trong ác đạo, khiến cho thoát
khỏi hiểm nạn”. Tục truyền, nếu thấy ác
mộng, đọc tên thần này thì hết sợ hãi. [X.
kinh Hoa nghiêm (60 quyển) Q.1; kinh Hoa
nghiêm (40 quyển) Q.17; Hoa nghiêm kinh
sớ Q.58; Hoa nghiêm kinh thám huyền kí
Q.19].
BÀ SƯ
......
1 - Tên gọi tắt của hoa Bà lợi sư ca.
Hoa mầu trắng, rất thơm. (xt. Bà Lợi Sư
Ca Hoa).
2 - Nghĩa tán thán, là chuyển âm của
Bái nặc. (xt. Bái).
BÀ SƯ BA
........
Phạm: Vàwpa, Pàli: Vappa. Còn gọi
là Bà thấp bà, Bà sa ba, Bà phu, Bà phá, Bà
phả, Bà phạm, Hòa phá. Dịch ý là Khởi
khí, Trường khí, Lệ xuất, Chính ngữ. Là
một trong năm vị tỉ khưu được độ trước
nhất khi đức Phật chuyển pháp luân lần
đầu tiên ở vườn Lộc dã. Kinh Tăng nhất a
hàm quyển 3 phẩm Đệ tử, khi liệt kê các
loại tỉ khưu bậc nhất trong hàng ngũ đệ tử
Phật, bảo (Đại 2, 557 thượng): “Thầm lặng

giáo hóa, ý không mong vinh dự, đó là tỉ
khưu Bà phá”. Lại sau đức Phật nhập diệt,
cùng với tôn giả Đại ca diếp, khi kết tập tại
hai nơi quật ngoại (bên ngoài hang), quật
nội (bên trong hang), Bà sư ba là thượng
thủ của đại chúng ở quật ngoại, tự lãnh đạo
đại chúng ở ngoài giới kết tập ba tạng, trở
thành ông tổ của Đại chúng bộ. Vị La hán
này thường vì thương xót nỗi khổ của
chúng sinh mà luôn luôn rơi nước mắt, do
Thần Bà San Bà San Bà Diễn Để
BÀ SAN BÀ DIỄN ĐỂ CHỦ DẠ THẦN

B
241
đó gọi là Lệ xuất (nước mắt tràn ra). Trung
a hàm quyển 3 kinh Hòa phá chép, ở nước
Ca duy la vệ có một người giòng họ Thích,
tên là Hòa phá, lúc đầu theo Ni kiền tử, sau
được đức Thế tôn giáo hóa mà qui y cửa
Phật, đây có thể là một người khác với Bà
sư ba. [X. kinh Phật bản hạnh tập Q.34
phẩm Chuyển diệu pháp luân; kinh Tì ni
mẫu Q.1; Tam luận huyền nghĩa Q.hạ; Đại
thừa pháp uyển nghĩa lâm chương Q.2 phần
đầu].
BÀ TẮC YẾT LA PHẠT MA VƯƠNG
Bàtắcyếtlaphạtma, Phạm: Bhàskaravarman.
Là vua nước Già malũba ở
đông Ấn độ vào thế kỉ VII Tây lịch. Cứ
theo Đại đường tây vực kí quyển 10 chép,
thì vua Bàtắcyếtlaphạtma hiếu học,
kính người hiền, tuy không thuần tín Phật
pháp, nhưng rất mến mộ các sa môn bác
học; nghe tiếng samôn “Chi na quốc” (tức
ngài Huyền trang) tu học Phật pháp tại
chùa Nalanđà, nước Mayếtđà, nhà vua
ân cần mời mọc hai ba lần, đồng thời, bày
tỏ lòng mong ước được triều cống nhà Đại
Đường.
BÀ TẨU
......
Phạm: Vasu. Còn gọi là Bàtẩuphọc
tư. Là người tiên thờ Bà la môn giáo. Xưa
kia ông là vua nước Mayếtđà, sau xuất gia
làm tiên, thường theo lời tán thán pháp
Phệ đà, chủ trương sát sinh để tế trời, sau
rơi vào địa ngục; lại nhờ sự răn dạy của
Phật mới qui y Tam bảo, rồi dựng am cỏ ở
dưới chân núi Bổđàlạc cúng phụng Quan

âm. Đứng về phương diện tiên Bà tẩu tuân
theo học thuyết Bà la môn giáo mà nói,
thì tương đương với thuyết Bà tưtra là
giòng Bà la môn đại biểu tính tiên, cho
nên, thông thường người ta cho tiên Bà
tẩu tức là tiên Bàtưtra. Lại Mật giáo đem
đặt người tiên này ở phía đông trong viện
Kim cương bộ ngoài trên Thai tạng giới
mạnđồla. [X. kinh Đại phương đẳng đà
lani Q.1; luận Đại trí độ Q.3]. (xt. Bà Tư
Tra).
BÀ TẨU BÀN ĐẬU PHÁP SƯ TRUYÊN
....................
Có một quyển. Do ngài Chân đế dịch
vào đời Trần thuộc Nam triều. Bà tẩu bàn
đậu là dịch âm từ tiếng Phạm Vasubandhu,
còn gọi là Bà tẩu bàn đà, Phạt tô bàn đậu,
Bà tu bàn đà. Bà tẩu dịch là thiên hoặc thế,
Bàn đậu dịch là thân, tức là Thiên thân,
Thế thân. Thu vào Đại chính tạng tập 50.
Nội dung sách này chép: quốc sư của nước
Phú lâu sa phú la thuộc bắc Ấn độ xưa là
Kiều thi ca có ba người con đều gọi là Bà
tẩu bàn đậu, tên riêng của người con cả là
A tăng già (dịch là Vô trước), tên riêng của
người con thứ ba là Tỉ lân trì bạt bà, chỉ
một mình người thứ hai (Thế thân) là gọi
theo tên chung Bà tẩu bàn đậu mà được
nổi tiếng. Cả ba anh em đều xuất gia theo
Thuyết nhất thiết hữu bộ, về sau Vô trước,
Thế thân chuyển sang Đại thừa và trở nên
những người khai sáng Du già hành phái
của Phật giáo Đại thừa. Sách này chủ yếu
tóm tắt truyện về hai ngài Vô trước và Thế
thân.
BÀ TẨU THIÊN
Phạm: Vasu-deva. Dịch ý là Thế thiên.
Tuệ lâm âm nghĩa quyển 26 dịch ý là thực,

địa, vật. Cứ theo Bà tẩu bàn đậu pháp sư
truyện chép, thì trời này là con của trời Tì
nữu, Bồ tát Thế thân (Bà tẩu bàn đậu) tức
đã do cầu tự nơi thần này mà sinh, vì thế
đặt tên là Bà tẩu bàn đậu. Ấn độ giáo gọi
trời này là cha của thần Cát lật sắt nô
(Kfwịa). (xt. Tì-Nữu Thiên).
BÀ TẨU THIÊN

B
242
BÀ THA
I - Bà tha. Là một trong các đệ tử của
đức Phật. Còn gọi là Bà ta. Bà tha thường
tu khổ hạnh, được đức Phật tán thán. Kinh
Tăng nhất a hàm quyển 3 (Đại 2, 557 hạ),
nói: “Tỉ khưu bậc nhất trong chúng Thanh
văn của ta, (...) khổ thân ngồi ngoài trời,
không tránh mưa gió, đó là tỉ khưu Bà ta
vậy”.
II - Bà tha. Là người cùng thời đại với
đức Phật. Cứ theo kinh điển A hàm chép,
thì người này đã từng nhiều lần thỉnh ý
đức Phật và ngài Mục kiền liên về các vấn
đề, như: sự quan hệ giữa thân và mệnh,
sau khi chết, Như lai có hay không có, có
ngã hay không ngã, thế gian là thường hay
vô thường v.v... Kinh Tạp a hàm quyển 34,
khi chép về sự tích của người này, gọi là
“Bà tha chủng xuất gia”(Pàli: Vacchagotta
pribbàjaka). Bà tha, nguyên là tên của một
người thuộc chủng tộc Ấn độ, nhưng ở đây
lại bảo là người xuất gia tu hành thuộc giòng
Bà tha, mà sự qui y xuất gia cũng không
phải theo Phật giáo, nhưng là một người
xuất gia ngoại đạo.
III - Bà tha. Gọi tắt tên Phạm
Vàtsìputrìya. Cũng gọi là Phiệt tha. Nói
đủ là Bà tha phú lâu, Bạt tư phất để lê dữ.
Dịch ý là Độc tử bộ. Tức là một trong hai
mươi bộ phái Tiểu thừa. Bộ phái này là từ
Thuyết nhất thiết hữu bộ mà phân tách ra,
chủ trương “Phi tức phi li uẩn ngã” (cái “ta”
chẳng phải chính là uẩn cũng chẳng phải
lìa uẩn), đồng thời, “Bất khả thuyết pháp
tạng” của bộ phái này nằm trong năm Pháp

tạng, đã trở thành một đặc sắc lớn của giáo
nghĩa bộ này. Cứ theo ý kiến của Xích chiểu
trí thiện, một học giả Nhật bản, thì nguyên
do tên gọi của bộ phái này là vì các sư trong
bộ phái ấy phần nhiều là các tỉ khưu thuộc
nước Phiệt tha (Phạm: Vatsa), một trong
mười sáu nước lớn ở Ấn độ thời bấy giờ,
cho nên tên gọi của bộ phái mới là Vàtsiputrìya.
Lại tên Bà tha, hoặc chi bộ phái
này, hoặc chi rộng ra một tỉ khưu nào đó
thuộc trong bộ phái này, nếu là chi tỉ khưu
thì còn gọi là Phiệt tha phạm chí, Phiệt -tha
tử. (xt. Độc Tử Bộ).
BÀ THA NA BÀ
Phạm: vastsanàbha. Là một loại thuốc
độc, dược tính rất mạnh. Cứ theo kinh Đại
bảo tích quyển 110 nói, thì đức Phật đã
từng bảo con của Đại dược vương rằng, nếu
lấy một lượng nhỏ thuốc độc bà tha na bà
và ha la ha la (Phạm: halahala) chỉ bằng
hạt cải thôi mà cho hai đại long vương Nan
đà và Ưu ba nan đà ở núi Tu di uống, thì
cũng có thể chết ngay tức khắc. Bởi thế,
chuyện này được dùng để thí dụ thần thức
tuy nhỏ xíu, nhưng nếu đủ nhân duyên hòa
hợp, sức nghiệp hiển hiện, thì cũng có thể
thành tựu quả báo lớn.
BÀ THÊ ĐIỂU
Tức chim cắt, giống con diều hâu nhưng
nhỏ hơn, mầu hoàng thổ, mỏ cũng vàng,
là loài chim dữ, ăn thịt. Chim này có cách
giấu mình; nó cùng với quạ, ó và dã can
đều vây chung quanh Diệm ma thiên trong
Phong mạn đồ la [X. kinh Đại nhật Q.5
phẩm Bí mật mạn đồ la; Đại nhật kinh sớ
Q.16].
BÀ THI LA
........

Là vị thiện tri thức thứ hai mươi ba trong
số năm mươi lăm thiện tri thức mà đồng tử
Thiện tài đến tham vấn, đó là Thuyền sư
của Lâu các thành. Còn gọi là Thuyền sư,
Tự tại hải sư (Phạm:Vairocana, tức trong
biển Phật pháp, biển sống chết, đã thông
BÀ THA

B
243
suốt hết, cho nên nói là tự tại). Đối với câu
hỏi của đồng tử Thiện tài là học hạnh Bồ
tát như thế nào, tu đạo Bồ tát như thế nào,
vị này đã nêu lên nhiều phương tiện giáo
hóa chúng sinh và thành tựu hạnh đại bi.
Những phương tiện hóa độ chúng sinh là
bố thí đồ trân quí, pháp tài, khiến được lợi
ích, an vui; dùng thuyền vận chuyển những
người đi buôn, khiến cho an ổn, không sợ
hãi, lại nói pháp cho nghe, khiến họ vui
vẻ, được lợi ích lớn. [X. kinh Hoa nghiêm
(bản 40 quyển) Q.14]. (xt. Ngũ Thập Tam
Tham).
BÀ THU LÂU ĐA KHA
Phạm: Bàhuzrutìya. Dịch ý là Đa văn
bộ. Là một trong hai mươi bộ Phật giáo
Tiểu thừa. Sau khi Phật nhập diệt, giáo
đoàn Phật giáo chia thành hai bộ Thượng
tọa và Đại chúng, sau dần dần chia thành
bốn, năm cho đến hai mươi bộ phái. Trong
giáo nghĩa của bộ phái này, có hình thái
triết học Áo nghĩa thư. (xt. Tiểu Thừa Nhị
Thập Bộ).
BÀ TRĨ A TU LA
Phạm: Balinasura. Là một trong các
chúa A tu la. Còn gọi là Bạt trì a tu la, Bạt
trĩ a tu la, Mạt lợi a tu la. Bà trĩ, dịch ý là bị
trói buộc, bị năm chỗ trói buộc, năm cái ác,
tức là bị năm cái xấu ác là: giết hại, trộm
cướp, gian dâm, nói dối và uống rượu trói
buộc, không gỡ ra được. Còn gọi là hữu
phược (có trói buộc), hàm ý là bị trời Đế
thích trói buộc. Hoặc vì mạnh mẽ cho nên
còn dịch là hữu lực. [X. kinh Diệu pháp
liên hoa Q.1; Thiêm phẩm diệu pháp liên

hoa kinh Q.1; Pháp hoa văn cú Q.2; Pháp
hoa huyền tán Q.2; Hoa nghiêm kinh tùy
sớ diễn nghĩa sao Q.3; Tuệ uyển âm nghĩa
Q.thượng].
BÀ TU ĐẠT ĐA
...........
Phạm: Vasudatta. Dịch ý là cho của
cải, làm việc thiện thí (giúp đỡ người nghèo
khó). Cứ theo kinh Hoa nghiêm (bản 80
quyển) quyển 62 chép, thì khi ngài Văn
thù sư lợi đến Phúc thành (kinh Hoa
nghiêm bản 60 quyển, thì là Giác thành),
gần nơi đại tháp miếu, nói pháp, có rất đông
ưu bà tắc ở trong thành đến nghe ngài Văn
thù sư lợi, Bà tu đạt đa là một trong số đó.
[X. kinh Hoa nghiêm (bản 60 quyển) Q.45;
Tuệ uyển âm nghĩa Q.hạ].
BÀ TU MẬT ĐA
...........
Phạm: Vasumitra. Còn gọi là Phạt tô
mật đát la, Bà tu mật, Bà tu mật đa la,
Hòa tu mật đa. Dịch ý là Thế hữu, Thiên
hữu.
I - Bà tu mật đa. Một trong năm mươi
lăm thiện tri thức trong kinh Hoa nghiêm.
Là vị thiện tri thức thứ 25 mà đồng tử Thiện
tài đến tham hỏi. Cứ theo kinh Hoa nghiêm
(bản dịch cũ) quyển 50 chép, thì Bà tu mật
đa ở trong thành Bảo trang nghiêm nước
Hiểm nạn, dung mạo đoan chính, từ nơi
thân phát ra ánh sáng lớn, đã thành tựu
pháp môn thanh tịnh li dục thực tế, liền vì
chúng sinh nói pháp môn li dục để được
thanh tịnh. Ma ha chỉ quán quyển 2 phần
dưới (Đại 46, 17 hạ), nói: “Ngay trong cái
xấu ác mà tu quán tuệ; (...) Hòa tu mật đa
dâm mà Phạm hạnh thanh tịnh, Đề bà đạt
đa tà kiến mà ngay thẳng”. [X. kinh Hoa

nghiêm (bản 80 quyển) Q.68]. (xt. Ngũ Thập
Tam Tham).
II - Bà tu mật đa. Vị đại luận sư sau
thời đức Phật nhập diệt bốn trăm năm. Một
trong bốn nhà nghị luận của hội Bà sa. Là
bậc Thượng thủ đứng đầu năm trăm vị Hiền
Thánh trong lần kết tập ba tạng của bộ Tát
BÀ TU MẬT ĐA

B
244
bà đa tại nước Ca thấp di la, dưới triều vua
Ca nhị sắc ca. (xt. Thế Hữu).
BÀ TƯ TIÊN
........
Phạm:Vasiwỉha, Pàli: Vàseỉỉha. Dịch
âm là Bà tử sắt đà, Bà tư sắt tra, Bà tư sắt sá,
Phạ tỉ sắt tha, Phọc tư sắt xá, Bà tư sá, Phạ
tư, Bà tra. Dịch ý là tối thắng, vô thượng.
Là một trong bảy vị tiên lớn, một trong
mười đại tiên, một trong hai mươi bộ chúng
Quan âm. Người tiên có tính cách đại biểu
cho chủng tộc Bà la môn cổ đại vào thời
Lê câu phệ đà ở Ấn độ, tức là tác giả của
các bài tán tụng trong Lê cậu phệ đà quyển
7. Đồng thời với tiên Hưng xà đề (một trong
mười tiên) thuộc Ngoại đạo tà kiến. Đại nhật
kinh sớ quyển 16 chép, Phạ tự tiên tức là
tiên Bà tẩu. Tiên Bà tẩu trong Thai tạng
giới mạn đồ la của Mật giáo, được đặt ở
viện Hư không tạng và phía đông viện ngoài.
Hình tượng mầu trắng, nửa mình trên để
trần, tay phải cầm cành hoa sen và nắm
tay đặt nơi cạnh sườn, tay trái cầm tràng
hạt và co vào ngang bả vai, đầu gối trái
chống thẳng, ngồi trên bệ tròn. [X. kinh
Đại nhật Q.5 phẩm Bí mật mạn đồ la; Tuệ
lâm âm nghĩa Q.26]. (xt. Bà Tư Tra).
BÀ TƯ TIÊN HẬU
...........
Bà tư tiên Hậu là vợ của Bà tư tiên,
được đặt ở phương đông trong Thai tạng
giới mạn đồ la ngoại Kim cương bộ thuộc
Mật giáo, ở phía bắc tiên Bà tư. Hình tượng
là hình đàn bà mầu đỏ, hai tay cầm hoa
sen, ngồi trên bệ tròn. Chủng tử là (haô),

hình Tam muội da là hoa sen nở. (xt. Bà
Tứ Tra).
BÀ TƯ TRA
........
Phạm: Vasiwỉha.
I. Bà tư tra. Còn gọi là Bà tử sắt đà,
Phọc tư tiên, Bà tư tiên, Bà tẩu tiên nhân.
Gọi tắt là Bà tư, Bà tra. Là một trong bảy
đại tiên, một trong mười đại tiên, một trong
hai mươi tám bộ chúng. Là người tiên vào
thời đại Phệ đà ở Ấn độ. Bà tư tra ở thời đại
Lê câu phệ đà, là người tiên đại biểu cho
giòng dõi Bà la môn, cũng tức là tác giả
những bài ca tán trong Lê câu phệ đà quyển
7. Cứ theo luận Đại trí độ quyển 3 chép,
thì xưa kia vua Bà tẩu nước Ma yết đà vì
chán đời mà xuất gia làm tiên nhân. Khi ấy
có các Bà la môn tại gia cùng bàn luận với
các người tiên xuất gia là, khi tế trời, nên
hay không nên sát sinh, ăn thịt. Câu hỏi
này được đặt ra cho tiên Bà tẩu, Bà tẩu trả
lời là nên, những người tiên xuất gia trách
cứ và bảo phải nói thực, Bà tẩu bèn dẫn
chứng trong bốn Phệ đà bảo khi tế trời phải
sát sinh, ăn thịt và không thay đổi ý kiến
của mình. Bà tẩu vì thế mà bị tội lớn và
toàn thân mất vào trong đất. Lại kinh Đại
phương đẳng đà la ni quyển 1 bảo, người
tiên ấy từ địa ngục ra, được liệt vào chúng
hội nghe đức Phật
nói pháp.
Trong Mật giáo,
Bà tư tra được đặt ở
phương đông trong
Thai tạng giới mạn
đồ la Kim cương bộ.
Hình tượng mầu da
người, hình vị tiên,

nửa trên thân để
trần, tay phải cầm
hoa sen, nắm tay lại,
đặt nơi cạnh sườn,
tay trái co lên ngang bả vai và cầm tràng
hạt, đầu gối trái dựng thẳng, ngồi trên bệ
tròn. Hình Tam muội da là tràng hạt, chủng
tử là (va). Còn là thị giả đứng hầu bên trái
Thiên thủ Quan âm trong viện Hư không
tạng, là một trong hai mươi tám bộ chúng
Tiên Bà Tư Tra (Thai Tạng
Giới Mạn Đồ La)
BÀ TƯ TIÊN

B
245
của Quan âm. Hình tượng mầu trắng, hình
người tiên khổ hạnh, tay phải đưa lên tựa
hồ như búng ngón tay, tay trái chống gậy
tiên mà đứng. Hình Tam muội da là gậy
tiên, chủng tử là (rwaô). [X. Trung a
hàm Q.28 kinh Anh vũ; kinh Đại nhật Q.5
phẩm Bí mật mạn đồ la; luận Đại tì bà sa
Q.14; Đại nhật kinh sớ Q.16].
II. Bà tư tra. Là một trong hàng đệ tử
của Phật. Còn gọi là Bà tất tra. Trường a
hàm quyển 6 kinh Tiểu duyên chép, ở nước
Xá vệ, có người Bà la môn tên là Bà tất tra,
cùng với Bà la môn Bà la đọa (Phạm,
Bhàradvàja, ) cùng đến nơi Phật, được Phật
giáo hóa. Lại kinh Tăng nhất a hàm quyển
3 phẩm Đệ tử, cho Bà tư tra là tỉ khưu hạng
nhất trong chúng Thanh văn, thường ưa
tam muội, lấy Thiền duyệt làm thức ăn.
III. Bà tư tra. Người đàn bà Bà la môn.
Còn gọi là Bà tư sắt đà, Bà tứ tra. Vì chết
mất sáu đứa con nên thần trí bà ta thác
loạn, thân thể trần truồng chạy nhảy trên
đường, sau khi gặp đức Thế tôn thì bà ta
trở lại tỉnh táo, và nghe đức Phật nói pháp
mà chứng quả vị. [X. kinh Tạp a hàm Q.44;
luận Đại tì bà sa Q.126].
BÀ TỬ QUYẾN THUỘC
Tên công án trong Thiền tông. Biểu thị
sự tích “Thiền nhất thể quán”. Cứ theo
Thiền uyển mông cầu quyển hạ chép, thì
có vị tăng hỏi một bà già ở một mình trong
túp lều tranh là bà có họ hàng hay không,
thì bà lão trả lời là tất cả cỏ cây trong khoảng
sông núi đất liền đều là họ hàng của bà cả.
Đây là biểu thị phép quán “nhất thể” của

Thiền tông cho rằng trời đất cùng một gốc,
muôn vật cùng một thể vậy.
BÀ TỬ TÁC TRAI
...........
Tên công án trong Thiền tông. Chỉ sự
tích bà Bàng hạnh cúng trai để diệt trừ tất
cả vọng niệm. Bà Bàng hạnh, pháp hệ không
rõ. Ngũ đăng hội nguyên quyển 6 (Vạn Tục
138, 113 hạ), chép: “Bà Bàng hạnh vào chùa
Lộc môn cúng trai, thầy duy na hỏi ý kiến,
bà Bàng hạnh cầm lược chải tóc xong, nói:
“Hồi hướng rồi!”, nói đoạn bỏ đi””.
BÀ TỬ THÂU DUẪN
......
Tên công án trong Thiền tông. Tức là
công án mà Thiền sư Tùng thẩm ở Triệu
châu đời nhà Đường, gặp một bà già giữa
đường, mượn cơ duyên hỏi đáp về việc ăn
trộm măng mà dẫn phát. Duẫn, tức là măng
tre. Cứ theo Thiền uyển mông cầu quyển
thượng chép, thì Thiền sư Triệu châu gặp
một bà già giữa đường, hỏi bà ta đi đâu, thì
bà ta đáp là đi ăn trộm măng của Triệu
châu; Triệu châu lại hỏi giả sử gặp Triệu
châu thì sẽ ra sao; bà lập tức đưa tay đánh
Triệu châu một cái. Ở đây lấy măng của
Triệu châu làm nghĩa chân thực của Thiền,
bà già lấy đó biểu thị muôn người muôn vật
đều bình đẳng, không nệ có của hay chẳng
có.
BÀ TỬ THIÊU AM
...........
Tên công án trong Thiền tông. Còn nói
là Bà tử phần am. Ý nói sự tu hành chân
thực không những chỉ cần ức chế những
ham muốn của mình, mà phải đặc biệt thấy
rõ thấu triệt cái mặt mày thật của mình.
Ngũ đăng hội nguyên quyển 6 (Vạn Tục

138, 113 thượng), nói: “Xưa có một bà già
cúng dường một vị chủ am trải hai mươi
năm, thường sai một trăm hai mươi tám
người con gái mang cơm đến hầu ăn. Một
hôm, bà bảo người con gái tên là Bảo định
hỏi rằng: “Khi tu hành chân chính là thế
nào?” Chủ am trả lời: “Cây khô tựa đá lạnh,
ba mùa đông không có hơi ấm”. Người con
BÀ TỬ THIÊU AM

B
246
gái về thuật lại, bà già nói: “Hai mươi năm
qua, ta chỉ cúng dường một gã phàm tục!”
rồi đến đuổi chủ am ra và đốt am”. Công
án này biểu thị cái ý chủ am chỉ ức chế
những ham muốn của mình mà thành trạng
thái cây khô núi lạnh, chứ không phải chân
chính tu hành Phật đạo.
BÀ XÁ TƯ ĐA
Người nước Kế tân. Vị tổ truyền pháp
thứ 25 của Thiền tông. Ngài xuất thân từ
dòng Bà la môn. Thân mẫu ngài nằm mộng
được thanh gươm thần mà mang thai. Khi
đản sinh, tay trái ngài nắm hạt châu, không
mở ra. Một hôm gặp Tôn giả Sư tử nói rõ
nhân đời trước, ngài liền xin xuất gia làm
đệ tử. Tôn giả
ghép tên Tư đa
với tên Bà xá đời
trước, đặt tên
cho ngài là Bà xá
tư đa rồi bí mật
trao truyền tâm
ấn. Sau, ngài
được vua Ca
thắng lễ kính. Vì
tôn giả Sư tử bị
hại nên ngài ở ẩn
trong rừng núi,
được quốc vương Thiên đức đương thời
cúng dường. Về sau, ngài truyền pháp cho
Thái tử Bất như mật đa. Năm Thái ninh
thứ 3 đời Minh đế nhà Đông Tấn ngài thị
tịch, không rõ tuổi thọ. [X. Bảo lâm truyện
Q.6; Cảnh đức truyền đăng lục Q.2]
BÁ DU (THÂU) BÁT ĐA

...
Phạm:Pàzupata. Còn gọi là Ba du bát
đa. Dịch ý là Thú chủ ngoại đạo. Hoặc gọi
là Đồ khôi ngoại đạo, Ngưu chủ ngoại đạo.
Là một trong các ngoại đạo ở Ấn độ xưa.
Ngoại đạo này thờ trời Đại tư tại (còn gọi là
Ma hê thủ la thiên, trời này cưỡi bò mà đi),
coi là thần sáng tạo muôn vật, học pháp
của trời này và lấy đó làm chủ. Vì trời Đại
tự tại còn được gọi là Thú chủ (chủ các thú
vật,Pazupati), cho nên ngoại đạo này còn
có tên là Ngưu chủ ngoại đạo, Thú chủ
ngoại đạo. Vì mong cầu được sinh lên cõi
trời Đại tự tại mà Bá du bát đa tu khổ hạnh,
lấy tro trát lên người, dùng trấu (vỏ hạt thóc)
nấu nước uống, giết dê tế trời, giữ các giới
bò, chó, gà, chim trĩ, cho đó là cái nhân
của sự giải thoát. Kinh Đại ban Niết bàn
(bản Bắc) quyển 16 (Đại 12, 462 thượng),
nói: “Không ăn muối, không ăn thịt bò (...)
trước khi giết dê để tế, đọc chú rồi mới giết,
bốn tháng thờ lửa, bảy ngày cúng gió, trăm
nghìn ức hoa cúng dường các trời, nhờ thế
những điều mong cầu đều được thành tựu”.
[X. Câu xá luận quang kí Q.9; Huyền ứng
âm nghĩa Q.23, Q.24, Đại nhật kinh sớ chỉ
tâm sao Q.8].
BÁ HI HÒA - PELLIOT, PAUL (1878 - 1945)
........
Là nhà khảo cổ học và Đông phương
học người Pháp. Năm 1900 là nhân viên
nghiên cứu trong viện Viễn đông học của
nước Pháp (École Francaise d’Extrême -
Orient), cùng năm, ông đến Bắc kinh, đúng
vào lúc xẩy ra sự kiện Nghĩa hòa đoàn, nên
phải hết sức phòng ngự Đại sứ quán. Năm
1906 đến 1909, ông tham gia đoàn thám
hiểm của nước Pháp đến miền Trung á tế

á, năm 1907, vào điều tra trong động Nghìn
Phật ở Đôn hoàng thuộc tỉnh Cam túc của
Trung quốc, ông đã phát hiện được mấy
nghìn quyển kinh sách cổ viết tay, do đó,
lừng danh một thời. Tất cả tư liệu được sưu
tập lúc ấy đều tàng trữ tại Quốc dân đồ thư
quán ở Ba lê và Cát mĩ (Gime) bác vật quán.
Năm 1911, Bá hi hòa bắt đầu giảng dạy
khoa ngôn ngữ, lịch sử và khảo cổ học của
Bà Xá Tư Đa
BÀ XÁ TƯ ĐA

B
247
miền Trung á tế á tại học viện nước Pháp
(Collège de France) và trở thành vị giáo sư
đầu tiên về khoa này. Trong thời kì thế giới
đại chiến lần thứ nhất, ông giữ chức Tùy
viên quân sự tại Đại sứ quán Pháp ở Bắc
kinh, ngoài công
việc chính ra,
còn thì giờ ông
lại nghiên cứu về
Trung quốc và
Mông cổ. Năm
1920, ông là hội
viên viện Học sĩ,
năm 1935, giữ
chức Hội trưởng
Á châu học hội
(Société
asiatique). Ngoài
ra, ông còn được
bầu làm Phó hội trưởng hội Địa lí học, đồng
thời, là một trong các biên tập viên Đông
phương học tạp chí, Thông báo (T’ung Pao).
Năm 1945, ông giảng tại Đại học Cáp-phật
(Harvard) ở nước Mĩ, sau về Pháp lâm bệnh
và mất, thọ sáu mươi tám tuổi.
Bá hi hòa thông thạo mấy thứ tiếng
Đông, Tây, học thức rất rộng, đặc biệt tâm
đắc các môn lịch sử miền Trung á tế á,
Trung quốc mục lục học, lịch sử mĩ thuật,
lịch sử Mông cổ và lịch sử bang giao Đông,
Tây v.v... Về trứ tác thì Bá hi hòa có viết
chung với Sa uyển (Emanuel Edouard
Chavannes) người Pháp, các sách: Trung
quốc phát hiện Ma ni giáo di văn khảo thích
(Un traité Manichéen retrouvé en Chine,

1913, khảo cứu và giải thích những bản
văn còn lại của Ma ni giáo được tìm thấy tại
Trung quốc), Đôn hoàng đồ lục (Les Grottes
de Touen-houang, 1920 - 1926, 6 vols.,
Những hang động Đôn hoàng), và viết
chung với Vũ điền hanh, người Nhật bản,
sách: Đôn hoàng di thư đệ nhất tập, 1926
(Những sách còn lại ở Đôn hoàng tập I,
1926), và các sách báo cáo của đội thám
hiểm Bá hi hòa nhan đề: La Mission Pelliot
en Asie Centrale (Đoàn điều tra Bá hi hòa
tại Trung á) được tiếp tục ấn hành từ sau
năm 1923. Sự phát hiện các cổ vật tại Đôn
hoàng của ông là một cống hiến cực lớn
đối với toàn thể học thuật giới. [X. Vũ điền
bác sĩ sử học luận văn học tập hạ, J. J. L.
Duyvendak: Paul Pelliot, TP. XXXVIII,
1948).
BÁ NI
......
Phạm: pàni. Dịch ý là Thủ chưởng (bàn
tay) Đại nhật kinh sớ quyển 1 (Đại 39, 582
thượng), nói: “Mười chín Kim cương thủ bí
mật chủ, tiếng Phạm gọi là Bá ni, tức là bàn
tay cầm kim cương, đồng nghĩa với thủ chấp”
(tay cầm).
BÁ TỬ KHẮC LÍ KHẮC THẠCH QUẬT
.. ..
Là chùa Hang đá nằm ở mỏm núi thè
ra sông Mộc nhĩ thác khắc, cách Thổ lỗ
phiên bốn mươi lăm cây số về phía đông
bắc. Bá tử khắc lí khắc (Bezeklik), nguyên
ý là “nhà trang sức”. Chùa hang này được
xây đắp vào khoảng Nam bắc triều đến đời
Nguyên. Hang đá phần nhiều được trang
sức bằng các bức
vẽ trên vách, các
tượng chạm trổ,

nhưng đến đời
Minh trở đi, tín
đồ Hồi giáo xâm
nhập, phá hoại
hết các bức vẽ
trên vách. Đến
đầu thế kỉ này,
lại bị những
người thám
hiểm, như Lư
khảo khắc
Cảnh bên ngoài hang động
Bezeklik
BÁ TỬ KHẮC LÍ KHẮC THẠCH QUẬT
Bá Hi Hòa đang chọn lấy các
kinh trong động ở Đôn Hoàng

B
248
(Albert von Le Coq), Sử thảnnhân (Aurel
Stein) phá hủy cướp bóc, thành ra chỉ còn
lại những cái khám trống không, không
có tượng Phật, những tòa ngồi không, và
cả những di tích các bức vẽ cũng bị khoét
mất.
BẢ BẢN TU HÀNH
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Ý nói
Thiền tăng tu hành còn chấp chặt vào Phật
pháp, mà chưa có thể siêu việt đến cảnh
giới khoáng đạt tự tại. Hư đường Hòa thượng
ngữ lục quyển 1 (Đại 47, 991 hạ), nói: “Xưa
nay bả bản tu hành, không dám nghi ngờ
coi thường nhân quả”.
BẢ BỔNG HOÁN CẨU
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Nguyên ý
là cầm gậy gọi chó, nhưng đây không phải
như một cử chỉ tầm thường, mà nó hàm
chứa tính nguy hiểm của một cái đánh thêm
vào tiếng gọi nữa. Trong Thiền lâm, từ ngữ
này được chuyển dụng để chỉ cái cơ pháp
được thi hành một cách dữ tợn hiểm ác
khi thầy điểm hóa trò. Thung dung lục Tắc
41 (Đại 48, 254 thượng), nói: “Nếu chọn ra
được thì trao bát, túi cho. (Bả bổng hoán
cẩu)”.
BẢ CHÂM
Hàm ý là may khâu quần áo. Trong các
Tùng lâm thời xưa, ngoài thì giờ tu hành
tụng kinh ngồi Thiền ra, chúng tăng thường
tự khâu vá lấy áo pháp và các loại y phục
khác. Thiền uyển thanh qui quyển 10 Bách
trượng qui thằng tụng (Vạn Tục 111, 468
thượng), nói: “Hoặc khâu vá (bả châm: cầm
kim), cạo tóc, cắt giấy, trộn thuốc, hoặc phơi

giày dép, áo lót, đồ tắm, tất cả phải ở chỗ
vắng đằng sau nhà”.
BẢ KẾ ĐẦU NHA
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Bả kế, tức
khi chiến bại, lột bỏ mũ trụ trên đầu, chạy
vào trận địch; cũng chỉ khi chém đầu, nắm
lấy tóc phạm nhân xoắn lại cho chắc. Nha,
tức quan nha, quan phủ. Bả kế đầu nha,
nguyên ý là tự thú tạ tội; trong Thiền lâm
chuyển dụng để chỉ trình độ ngu xuẩn của
Thiền tăng, hoàn toàn không tự thấy tự
biết mình đã làm gì, đã hành động ra sao.
Bích nham lục Tắc 81 (Đại 48, 207 trung),
nói: “Vị tăng hỏi Dược sơn: “Ruộng bằng
cỏ thưa, hươu nai thành đàn, làm thế nào
bắn được con nai chúa?” (bả kế đầu nha,
cao đầu mang sừng đến, nhổ tên sau ót)
Sơn nói: “Cho xem mũi tên đây!”. Vị tăng
phóng mình liền ngã.”
BẢ PHÓNG TRƯỚNG
Tức sổ sách ghi các khoản tiền chi thu
trong Thiền viện. Bả, tức là ý thu nhập;
phóng, tức là ý chi ra. Còn gọi là vô lậu
quan, xuân thu bả phóng trướng.
BẢ THỦ DUÊ BẤT NHẬP
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Nguyên ý
là tuy đã được dắt dẫn, nhưng không có
cách nào tiến vào được. Trong Thiền lâm
chuyển dụng để chỉ không còn cách nào
cứu độ được. Hư đường Hòa thượng ngữ
lục quyển 2 (Đại 47, 1001 trung), nói: “Tăng
hỏi: Chưa rõ Nhị lâm gặp tăng thì nên tiếp
như thế nào? Sư nói: Bả thủ duệ bất nhập”.
BẢ TRỤ PHÓNG HÀNH
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Là phương
pháp chỉ đường tiếp hóa học nhân trong
Thiền môn. Nói cùng lúc bả trụ và phóng
BẢ BẢN TU HÀNH

B
249
hành. Còn gọi là bả phóng, bả định phóng
hành, nhất thu nhất phóng. Bả trụ, còn
gọi bả định, hàm ý là bắt giữ; trong Thiền
môn là pháp thầy dùng để khử trừ vọng
kiến trong đầu óc học trò, khiến họ không
còn giữ lại một mảy may ngã kiến. Phóng
hành, là phương pháp phóng nhiệm tự do
thầy dùng khi chỉ dạy học trò. “Bả trụ” là
pháp thầy dắt dẫn học trò hướng thượng,
“Phóng hành” thì là phương pháp hướng
hạ thuận theo sự tự do chứng ngộ của học
trò. Lại khi bả trụ thì tất cả đều tĩnh lặng,
không có một vật gì; khi phóng hành thì
muôn tượng hiển bày la liệt, mỗi mỗi đều
sống động. Nếu có thể vận dụng bả trụ và
phóng hành một cách hỗ tương dung hợp,
thì liền đạt đến cảnh giới toàn nhiên tự tại.
Bích nham lục Tắc 76 (Đại 48, 203 trung),
nói: “Bả trụ phóng hành thâu tóm ở nơi
đây” [X. Bích nham lục đệ bát thập nhị tắc
bình xướng, đệ Cửu thập cửu tắc bình
xướng].
BÁC ÁI
Tiếng tương đương với chữ “Từ” (Phạm:
maitrì, yêu thương), diễn sinh từ chữ “Hữu”
(Phạm:mitra, bạn) trong giáo nghĩa Phật
giáo. Từ là tình thương, tức là người bạn
yêu thương chân thật của các chúng sinh,
nhất luật bình đẳng đối với tất cả mọi người,
chứ không phải chỉ thương yêu đặc biệt
một người nào. Nếu không có “Bi” (Phạm:
karuịà, xót thương) thì từ không thành
lập được. Từ và bi phải đi song song với
nhau mới có khả năng tác dụng. Bi, vốn là
ý rên rỉ, chỉ cái ý xót xa đối trước sự thống

khổ của người đời, hoặc đối với cảm giác
khổ đau của chính mình. Nếu biết được
nỗi đau xót của chính mình một cách sâu
xa, thấm thía như thế nào thì đối với nỗi
đau đớn của người khác mới có thể phát
sinh đồng cảm, thương xót, trước hết đối
với bạn bè thân thuộc, rồi mở rộng ra mà
đồng cảm và thương yêu tất cả chúng sinh,
nhân loại. (xt. Từ Bi).
BÁC BÌ
Là một trong những sự tích kiếp trước
của đức Phật Thích ca. Đức Thích ca Như
lai, trong một kiếp ở quá khứ, khi tu hạnh
Bồ tát, tên là Ái pháp Phạm chí (còn gọi là
Nhạo pháp Phạm chí). Thời ấy ở thế gian
không có Phật, cũng không nghe thấy có
thiện pháp. Phạm chí đi cầu pháp bốn
phương, siêng năng chịu khổ, nhưng không
tìm đâu được. Lúc ấy, có một con ma biến
làm Bà la môn, tự nhận có một bài kệ
Thánh pháp, nếu Phạm chí quả thật có lòng
thiết tha cầu pháp, chịu lấy da làm giấy, lấy
xương làm bút, lấy máu làm mực để chép
bài kệ, thì nó sẽ tặng kệ cho. Ái pháp Phạm
chí nghe xong, liền tự lột da (bác bì) mình,
phơi khô, rồi chích máu viết kệ. Cứ theo
luận Đại trí độ quyển 16 chép, thì bài kệ ấy
là (Đại 25, 178 hạ): “Phải tu hành chính
pháp, tà pháp không được theo; đời nay và
đời sau, người tu pháp an ẩn”. Nhờ nhân
duyên tinh cần cầu pháp ấy mà Ái pháp
Phạm chí được Vô sinh pháp nhẫn. [X. luận
Đại trí độ Q.49].
BÁC ĐÓA NGÕA (1031 - 1105)
Tên Tây tạng là Po to ba. Tên chính là
Nhân khâm tái, một vị tăng thuộc phái Cam
đan (Tạng: Bka#-gdams-pa) của Lạt ma
giáo Tây tạng. Sư từng đã sáng lập chi phái

Giáo điển thuộc phái Cam đan, là một trong
ba người học trò lớn của Lạc mẫu đông
(Tạng:Hbrom-ston, còn gọi là Chủng đôn
ba), người mở đầu phái Cam đan. Theo ngài
Luân giới bồ đề (Tạng:Glaí-st#ul-byan)
xuất gia, sư rất coi trọng nhân quả, từng
trông nom chùa Trát giác (Tạng:
BÁC ĐÓA NGÕA

B
250
Bragrgyab) trong một năm, trí tuệ rộng
lớn, thông hiểu các kinh. Vì muốn đến Tây
khang tìm nơi yên tĩnh chuyên tu, nên năm
hai mươi tám tuổi sư đến chùa Nặc trân
(Tạng:Rwa-sgren) bái kiến ngài Lạc mẫu
đông, sinh lòng tin kính sâu xa, bèn xin ở
lại học pháp đến ba mươi năm; cùng với
Phác khung ngõa (Tạng: Phu chun pa),
Cẩn nga ngõa (Tạng: Spyan sna ba), được
gọi là ba đệ tử lớn, và sau giữ chức vụ Tăng
viện trưởng của chùa ấy.
Từ năm năm mươi bảy tuổi (có thuyết
nói năm mươi mốt tuổi) trở về sau, sư mới
đi các nơi hoằng pháp, chú trọng kinh điển
giới luật, người theo có đến cả nghìn. Lấy
luận Bồ đề đạo đăng làm chủ để giảng, rồi
kiêm giảng Đại thừa trang nghiêm kinh luận,
Bồ tát địa, Đại thừa tập Bồ tát học luận, Bồ
đề hành luận, Bồ tát bản sinh man luận,
Pháp tập yếu tụng luận, gọi chung là Cam
đan lục luận (sáu bộ luận của phái Cam
đan), nhờ đó mà thanh danh phái Cam
đan nổi mạnh. Về cuối đời, sư xây dựng
chùa Bác đóa (Tạng:Po to), việc giảng kinh
truyền trao cho học trò. Sư thị tịch vào năm
1105 Tây lịch, thọ bảy mươi lăm tuổi (có
thuyết nói bảy mươi chín tuổi). Đệ tử nổi
tiếng nhất thì có: Giả vũ ngõa (Tạng:Bya
yul ba), Đóa ba (Tạng:Dol pa), Lãng nhật
đường ba (Glan ri thanpa, 1054 - 1123), Bà
nặc ngõa (Tạng: Sa ra ba, 1070 - 1141).
[X. S. Candra Das: Pag sams jon zang; G.
N. Roerich: The Blue Annals].
BẠC CÂU LA
Phạm: Vakkula, Bakkula, Bakula,

Vakula. Pàli: Bakkula, Bàkula. Là một
trong các đệ tử của Phật. Còn gọi là Bà câu
la, Ba câu lư, Phạ củ la, Bạc la. Dịch ý là
Trọng tính, Mại tính, Thiện dung. Lúc nhỏ,
mẹ kế (dì ghẻ) mưu sát năm lần mà không
thành. Sau khi xuất gia, suốt đời sư không
đau ốm, sống một trăm sáu mươi tuổi, đời
gọi là Trường thọ đệ nhất. [X. Trung a hàm
Q.8 kinh Bạc câu la; kinh Tăng nhất a hàm
Q.13; luận Đại trí độ Q.22, Q.29; Pháp hoa
kinh văn cú Q.2; Trung luận sớ Q.10 phần
cuối].
BẠC CHỨNG
Chỉ sự chứng ngộ nông cạn mỏng
manh. Ma-ha chỉ quán quyển 7 phần dưới
(Đại 46, 99 hạ), nói: “Đoan tâm chính quán,
mới chứng được một chút Thiền mỏng
manh đã lấy làm mừng, vậy mới thấy một
chút điều ác có lấy làm lo không?”
BẠC ĐỊA
.....
I. Bạc Địa. Ý là địa vị thấp kém hèn
mọn. Chỉ địa vị phàm phu hèn kém. Trong
Tịnh tâm giới quán pháp quyển hạ của
ngài Đạo tuyên (Đại 45, 826 hạ), nói:
“Phàm phu bạc địa, thân thối (thúi) quê
mùa, quả báo hèn hạ”. Thông thường dẫn
dụng những từ ngữ như Bạc địa phàm phu,
Bạc địa để hạ phàm phu. Bạc có ý “bức”,
vì phàm phu ở trong địa vị luôn bị các
khổ đau và phiền não bức bách, cho nên
gọi là Bạc địa. Lại bạc có ý là “bác”, bởi vì
địa vị phàm phu quá nhiều, quá rộng, cho
nên gọi là Bạc địa (Bác địa). Ngoài ra, tông
Tịnh độ đem chia địa vị phàm phu làm ba
loại là Nội phàm vị, Ngoại phàm vị và Bạc
địa, tức Tam hiền vị gọi là Nội phàm, Thập
tín vị gọi là Ngoại phàm, trở xuống gọi là

Bạc địa.
II. Bạc Địa. Là một trong Tam thừa
cộng Thập địa. Thập địa là: Càn tuệ địa,
Tính địa, Bát nhân địa, Kiến địa, Bạc địa,
Li dục địa, Dĩ tác địa, Bích chi phật địa, Bồ
tát địa, Phật địa. Trong địa vị này (Bạc địa),
người ba thừa quán Tư hoặc tức không,
phát sáu trí vô ngại, dứt trừ sáu phẩm trong
BẠC CÂU LA

B
251
chín phẩm hoặc thuộc Dục giới, do đó mà
dục hoặc trở nên nhẹ, mỏng, cho nên gọi
là Bạc địa. Địa vị này cũng giống như quả
Tư-đà-hàm của Tiểu thừa. [X. luận Đại trí
độ Q.49, Q.75].
BẠC GIÀ PHẠM
Phạm:Bhagavat, Pàli: Bhagavà hoặc
Bhagavant. Là một trong mười hiệu của
đức Phật, một trong hiệu chung của chư
Phật. Còn gọi là Bà già bà, Bà già phạm, Bà
nga phạ đế. Dịch ý là Hữu đức, Năng phá,
Thế tôn, Tôn quí. Tức hàm ý là người có
đức được đời tôn trọng. Tại Ấn độ, từ này
được dùng để tôn xưng các vị thần có đức
hoặc các bậc Thánh giả, trong trường hợp
ấy, nó có đầy đủ sáu nghĩa: tự tại, li dục, cát
tường, chính nghĩa, danh xưng và giải thoát.
Trong Phật giáo, đó là từ tôn xưng đức Phật.
Lại vì đức Phật có đầy đủ các đức như: có
đức, hay phân biệt, được mọi người tôn kính,
có thể phá trừ phiền não, cho nên, Bạc già
phạm cũng có đủ bốn ý nghĩa là: có đức,
khéo phân biệt, có danh tiếng, và có khả
năng phá trừ các phiền não. Lại cứ theo
Phật địa kinh luận, quyển 1 chép, thì Bạc
già phạm có đủ sáu nghĩa là: tự tại, xí thịnh,
đoan nghiêm, danh xưng, cát tường và tôn
quí. Ngoài ra, cũng có người đem chép
chung Phật và Bạc già phạm làm một mà
gọi là “Phật bạc già phạm”. [X. luận Đại trí
độ Q.2; Thanh tịnh đạo luận Q.7; Đại thừa
nghĩa chương Q.20]. (xt. Thế Tôn, Bà Già
Bà).
BẠC GIÀ PHẠM CA
Phạm: Bhagavad-gìtà. Còn gọi là

Thánh bà già phạm ca. Dịch ý là Thế tôn
ca. Là thơ tôn giáo của Ấn độ cổ đại. Tức là
bộ phận trong Đại tự sự thi (Phạm:
Mahàbhàrata, dịch âm: Ma ha bàla đa) từ
chương 25 đến chương 42 trong quyển 6
phẩm Tì tu ma.Tác giả cũng như tác phẩm
được viết vào thời đại vào đều không rõ,
người ta chỉ có thể suy định nó đã được
viết vào khoảng thế kỉ thứ I Tây lịch. Đây
là các “bài ca Thần Thánh”, là Thánh kinh
của phái Tì thấp nô thuộc Ấn độ giáo, mà
đến nay, tín đồ Ấn độ giáo trên toàn quốc
đều đọc tụng. Nội dung chủ yếu tiếp thu tư
tưởng triết học và quan niệm luân lí của ba
phái Số luận, Du già và Phệ đàn đa, ứng
dụng phương pháp tu luyện Du già, khiến
cho linh hồn cá thể là “Ngã” và linh hồn
vũ trụ là “Phạm” kết hợp với nhau, để đạt
đến cảnh giới tối cao (Niết bàn) mà thoát
khỏi luân hồi sinh tử. Tức dựa vào cuộc
đối thoại giữa
vương tử A nhĩ
nhu na (Phạm:
Arjuna) và hóa
thân của Tì thấp
nô là Cát lật sắt
nô (Phạm:
Kfwịa) mà
nhấn mạnh
hành vi không
chấp trước là
con đường duy
nhất mà loài
người nên theo,
tức nương vào
chính trí mà triểnkhai tư tưởng “trí, hành
hợp nhất”, coi đó là con đường giải thoát
vậy. Mà nếu muốn tu đạo giải thoát một

cách dễ dàng, thì phải tuyệt đối tin yêu
(Phạm:bhakti) thần duy nhất, thuyết này
là nguồn gốc phát triển của phái Tìthấp
nô. Sự phát triển tư tưởng triết học của
Ấn độ giáo, thường là do hình thức chú
thích các bài ca Bạc giàphạm. [X. F.
Edgerton: The Bhagavad-Gìtà, 2 vols.,
1945; Thánh bà già phạm ca (Cao nam
thuận thứ lang)].
Bài ca Bạc Già
BẠC GIÀ PHẠM CA

B
252
BẠC GIÀ PHẠM THÁP PHÁI
Phạm: Bhàgavata-sampradàya. Là
một chi phái trong phái Tì thấp nô thuộc
Ấn độ giáo. Nói theo nghĩa rộng, chỉ phái
Tì thấp nô tôn xưng thần Tì thấp nô là Bạc
già phạm (Phạm:Bhagavat, thế tôn). Nói
theo nghĩa hẹp, thì là phái Phan ca lạp đóa
lạp (Phạm:Pàĩcaràtra) đặc biệt chỉ các
phái lấy các bài ca tán Phạm y khải na tát
(Phạm:Vaikhànasa-saôbhità) làm căn cứ.
Phái này noi theo nghi thức tế tự trong Phệ
đà, thừa nhận Tì thấp nô và Thấp bà là
một thể tính, đồng thời, thừa kế Nhất
nguyên luận của Thương yết la, nhấn mạnh
thuyết tín ái (bhakti). Hiện còn sinh hoạt
tại nam Ấn độ. (xt. Tì Nữu Thiên Giáo).
BẠC PHÚC
Phạm: alpa-puịya. Có nghĩa là đức
mỏng, phúc ít. Kiếp này phúc đức mỏng
manh là do đời trước làm ác nhiều, làm
thiện ít, đời trước không gốc lành, cho nên
khổ nhiều, vui ít, không được thấy, nghe
Tam bảo. Kinh Hoa nghiêm (bản dịch mới)
quyển 10 (Đại 10, 52 thượng), nói: “Loài
hữu tình ngu muội, tạp nhiễm lo sợ lớn,
khổ nhiều mà vui ít, vì phúc đức mỏng
manh”. [X. kinh Đại ban Niết bàn (bản
Nam) Q.9].
BÁCH BÁT ÁI HÀNH
Bách bát, tức là một trăm linh tám; Ái
hành, chỉ Tu hoặc. Luận Du già sư địa quyển
95 chép, Tập đế bao hàm một trăm linh
tám thứ ái hành, do bốn loại nhân duyên
mà thành:
1. Sự sai biệt do trong, ngoài, chỉ sáu

chỗ sở y chia làm sáu chỗ trong, sáu chỗ
ngoài.
2. Sự sai biệt do sở y, chỉ sự y chỉ ở sáu
chỗ.
3. Sự sai biệt do tự tính, chỉ ba phẩm
nhuyến (mềm yếu), trung, thượng.
4. Sự sai biệt do thời phận, chỉ đời quá
khứ, đời hiện tại, đời vị lai.
Cái gọi là một trăm linh tám ái hành là,
tự tính của “hữu ái” được chia làm ba phẩm
nhuyến, trung, thượng, ba phẩm đều y vào
sáu chỗ, cho nên thành mười tám ái hành
(3 x 6 = 18), sáu chỗ có trong, ngoài khác
nhau, cho nên thành ba mươi sáu ái hành
(18 x 2), lại phối với ba thời quá khứ, hiện
tại, vị lai khác nhau, thành ra một trăm
linh tám (36 x 3) ái hành.
Nhưng kinh Đại phương đẳng đại tập
quyển 60, phẩm Thập phương Bồ tát, bảo
tâm, ý, thức đều có năm trăm bốn mươi
thứ trăm tám ái hành, lại nói các đối cảnh
sắc, thanh v.v... mà năm thức trước mắt,
tai, mũi, lưỡi, thân duyên theo, đều có ba
thứ ưa, vừa, ghét, cũng đều có năm trăm
bốn mươi thứ trăm tám ái hành. Lại luận
Xá lợi phất a tì đàm quyển 4 phẩm Vấn
phần tứ thánh đế, bảo do mười tám ái hành
khơi mở cái được tạo bên trong, cái được
tạo bên ngoài mà thành ba mươi sáu ái hành,
có khác với thuyết ái hành của luận Du già
sư địa. [X. kinh Tạp a hàm Q.35; luận Câu
xá Q.6, Q.26; Câu xá thích luận Q.5; Câu
xá luận quang kí Q.6; Câu xá luận bảo sớ
Q.6].
BÁCH BÁT CHUNG
........
Chỉ cho một trăm linh tám tiếng chuông
mà các chùa viện dóng lên vào mỗi buổi

sớm, chiều. Đó là tượng trưng cho sự phá
trừ một trăm linh tám cái phiền não, nên
gọi là trăm linh tám tiếng chuông. Hành
pháp này bắt đầu từ Trung quốc. Cứ theo
Sắc tu Bách trượng thanh qui quyển 8
chương Pháp khí chép, thì buổi sáng sớm
BẠC GIÀ PHẠM THÁP PHÁI

B
253
lên chuông là để phá trừ đêm dài, cảnh
giác sự mê ngủ, buổi tối lên chuông là để
gọi tỉnh người đời khỏi cơn mê muội tối
tăm. Lại nói, nâng vồ chuông chầm chậm,
dóng tiếng chuông êm ái ngân dài, chia làm
ba hồi, mỗi hồi ba mươi sáu tiếng, lúc bắt
đầu rung chuông và lúc hồi chuông thì hơi
nhanh, cộng tất cả là một trăm linh tám
tiếng. Lại cứ theo Thiền lâm tượng khí tiên
Bái khí môn chép, thì trăm linh tám tiếng
chuông chia làm ba hồi, mỗi hồi ba mươi
sáu tiếng, mười tám tiếng trước nhanh vừa,
mười tám tiếng sau nhanh gấp. Lại đánh
tất cả một trăm linh tám tiếng là để phối
hợp với mười hai tháng, hai mươi bốn khí,
bảy mươi hai hậu. Lại trước khi đi ngủ, dóng
một trăm linh tám tiếng chuông, còn được
gọi là chuông u minh. Tại Nhật bản, lúc
giao thừa, thỉnh một trăm linh tám tiếng
chuông, gọi là chuông trừ tịch. [X. Loại tụ
danh vật khảo Q.334].
BÁCH BÁT PHIỀN NÃO
Nghĩa là phiền não của chúng sinh có
một trăm linh tám thứ. Còn gọi là Bách
bát kết nghiệp, vì phiền não hay sinh các
nghiệp ác. Về nội dung phiền não, có nhiều
thuyết khác nhau.
1. Cứ theo luận Đại trí độ quyển 7, Đại
thừa nghĩa chương quyển 6 chép, thì trăm
linhtám phiền não là chỉ mười triền và
chín mươi tám kết. Mười triền tức là không
hổ, không thẹn, ghen ghét, keo bẩn, hối
tiếc, ngủ say, thô động, trầm trệ, tức giận
và che đậy; chín mươi tám kết tức là tám
mươi tám Kiến hoặc và mười Tư hoặc trong

ba cõi.
2. Cứ theo kinh Minh độ ngũ thập hiệu
kế (kinh Đại phương đẳng đại tập quyển
59), Chỉ quán phụ hành truyền hoằng quyết
quyển 5 đoạn 5 (hội bản) chép, thì khi sáu
căn mắt, tai, mũi v.v... lấy sáu trần cảnh
sắc, thanh, hương v.v... làm đối tượng thì
đều có ba loại ưa, ghét, trung bình (không
ưa không ghét) khác nhau, hợp thành mười
tám loại, lại mỗi mỗi đều có nhơ nhuốm,
trong sạch sai khác, hợp thành ba mươi
sáu loại, lại phối với ba đời quá khứ, vị lai,
hiện tại hợp thành một trăm linh tám loại
phiền não.
3. Cứ theo Chỉ quán phụ hành truyền
hoằng quyết quyển 5 đoạn 5 chép, thì sáu
căn đều có ba cảm thụ khổ, vui, không khổ
không vui, hợp thành mười tám loại, sáu
căn mỗi mỗi lại có ba thứ ưa, ghét, trung
bình, hợp thành mười tám thứ, tổng cộng
ba mươi sáu thứ; lại phối với ba đời quá
khứ, vị lai, hiện tại, hợp thành một trăm
linh tám thứ phiền não.
Ngoài ra, các chùa viện sớm hôm dóng
lên một trăm linh tám tiếng chuông, hàm ý
là tiêu trừ một trăm linh tám thứ phiền não.
Lại cũng tùy theo con số trăm linh tám phiền
não mà có trăm linh tám niệm tụng, trăm
linh tám hột tràng hạt, trăm linh tám tam
muội và trăm linh tám vị tôn v.v... [X. kinh
Mộc hoạn tử; luận Đại trí độ Q.36, Q.68;
Thích thị yếu lãm Q.trung].
BÁCH BÁT SỔ CHÂU
...........
Tức do một trăm linh tám hột châu
xâu lại thành một chuỗi tràng hạt. Một
trăm linh tám hạt là một loại phổ biến
nhất trong các loại tràng hạt. Kinh Mộc

hoạn tử (Đại 17, 726), nói: “Phật bảo nhà
vua, nếu muốn diệt trừ phiền não chướng,
báo chướng, thì xâu một trăm linh tám
hạt mộc hoạn, thường mang theo mình,
lúc đi, lúc ngồi, lúc nằm, luôn luôn chú
tâm chí thành xưng niệm Phật, Pháp, Tăng
cho đến hết một tràng. (...) Nếu niệm được
một trăm vạn lần như thế thì sẽ có thể
diệt trừ một trăm linh tám kết nghiệp.”
(xt. Niệm Châu).
BÁCH BÁT SỔ CHÂU

B
254
BÁCH BÁT TAM MUỘI
..............
Bách bát, tức một trăm linh tám; Tam
muội (Phạm: samàdhi), tức trạng thái tĩnh
lặng chú tâm vào một cảnh. Cứ theo kinh
Đại phẩm bát nhã quyển 3 phẩm Tướng
hành, quyển 5 phẩm Vấn thừa, kinh Đại
Bát nhã quyển 414, luận Đại trí độ quyển
43, quyển 47 chép, thì có một trăm linh
tám thứ Tam muội, gọi là Bách bát Tam
muội. Đó là:
1. Thủ lăng nghiêm Tam muội (Phạm:
Zùraô-gama), còn gọi là Kiện hành tam
muội. Thủ lăng nghiêm, hàm ý là nhiếp trì
các pháp một cách bền chắc. Bồ tát trú nơi
tam muội này, thì đối với hành tướng nhiều
ít sâu cạn của các tam muội, đều có thể
phân biệt một cách rõ ràng, hết thảy ma
não không phá hoại được.
2. Bảo ấn tam muội (Phạm: Ratnamudra),
Bồ tát trú trong tam muội này, có
thể ấn chứng tất cả tam muội; trong các
thứ báu, Pháp bảo là thù thắng hơn hết,
đời nay đời sau cho đến Niết bàn, đều có
thể làm ích lợi.
3. Sư tử du hí tam muội (Phạm:
Siôha-vikrìđita), Bồ tát trú nơi tam muội
này, thì trong tất cả tam muội ra, vào, chậm,
mau đều được tự tại, đối với các ngoại đạo,
kẻ cứng cỏi có thể phá được, kẻ tin thì độ
cho, cũng như lúc sư tử chơi đùa, có thể
chế phục các loài thú.
4. Diệu nguyệt tam muội (Phạm:Sucandra),
Bồ tát vào tam muội này, có thể
trừ được các pháp tà kiến vô minh che lấp,

cũng như trăng tròn trong sáng, có thể phá
tan bóng tối.
5. Nguyệt chàng tướng tam muội
(Phạm:Candra-dhvaja-ketu), Bồ tát vào
tam muội này, thì tất cả các pháp đều thông
suốt không ngại, thuận theo hết thảy; cũng
như đại tướng, dùng cờ báu làm hình tượng
mặt trăng, người thấy tướng ấy đều thuận
theo.
6. Xuất chư pháp tam muội (Phạm:
Sarva-dharmodgata), còn gọi là Xuất chư
pháp ấn tam muội, Nhất thiết pháp dũng
tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, có
thể khiến tất cả tam muội phát sinh và thêm
lớn; cũng như các trận mưa đúng thời, khiến
cho cây cỏ đều nảy sinh.
7. Quán đính tam muội (Phạm:
Vilokita-mùrdha). Bồ tát vào tam muội
này, có thể thấy khắp hết thảy tam muội;
như đứng trên chóp núi, thấy suốt mọi vật.
8. Tất pháp tính tam muội (Phạm:
Dharma-dhàtu-niyata), còn gọi là Pháp
giới quyết định tam muội. Thể tính các pháp,
vô lượng vô nhị, khó nắm giữ được. Bồ tát
vào định này, thì có thể quyết định biết các
pháp tính, mà được định tướng; cũng như
hư không, chẳng ai ở được, nhưng có sức
thần thông, có thể cư trú.
9. Tất chàng tướng tam muội (Phạm:
Niyata-dhvaja-ketu), cũng gọi là Quyết
định chàng tướng tam muội. Bồ tát trú nơi
tammuội này, có thể quyết định cầm cờ pháp
của các tam muội, tôn quí hơn hết đối với
các tam muội; cũng như đại tướng cầm cờ,
biểu trưng tướng tôn quí to lớn của mình.
10. Kim cương tam muội (Phạm:
Vajra), còn gọi là Kim cương dụ tam muội.
Bồ tát trú nơi tam muội này, thì trí tuệ kiên

cố, có thể phá các tam muội khác, cũng
như kim cương cứng chắc không nát, nhưng
có khả năng phá tan muôn vật.
11. Nhập pháp ấn tam muội (Phạm:
Sarva-dharma-praveza-mudra), như
người nhập cảnh nội, có dấu ấn mới được
vào, không thì không được vào. Bồ tát trú
nơi tam muội này, tức có thể vào thực tướng
của các pháp.
12. Tam muội vương an lập tam muội
(Phạm:Samàdhi-ràjà-supratiwỉhita), còn
gọi là Thiện lập định vương tam muội. Bồ
BÁCH BÁT TAM MUỘI

B
255
tát trú nơi tam muội này, thì trong tất cả
tam muội khác đều được an trú; cũng như
đại vương ngồi trên chính điện, sai các quần
thần đều phải tuân mệnh.
13. Phóng quang tam muội (Phạm:
Razmi-pramukta), Bồ tát trú nơi tam muội
này, có thể phóng các thứ ánh sáng, soi các
tam muội, tất cả đều rõ ràng.
14. Lực tiến tam muội (Phạm:Balavyùha),
còn gọi là Tinh tiến lực tam muội.
Bồ tát trú nơi tam muội này, thì trong các
tam muội, được sức tự tại, thường hay biến
hóa thần thông để độ chúng sinh.
15. Cao xuất tam muội (Phạm:
Samudgata), còn gọi là Xuất sinh tam
muội, Đẳng dũng tam muội. Bồ tát trú nơi
tam muội này, thì phúc đức trí tuệ đều được
tăng trưởng, được từ nơi tâm xuất sinh tính
của các tam muội.
16. Tất nhập biện tài tam muội(Phạm:
Niru-kti-niyata-praveza), còn gọi là Nhập
nhất thiết ngôn từ tam muội. Bồ tát trú nơi
tam muội này, có thể biện thuyết tất cả tam
muội, đối với thứ tự lời nói của chúng sinh
và các văn tự trong kinh sách, đều có thể
phân biệt rõ ràng, không ngại trở.
17. Thích danh tự tam muội (Phạm:
Adhiva cana-praveza), còn gọi là Nhập
danh tự tam muội, Đẳng nhập tăng ngữ
tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, thì
có thể giải thích danh tự và pháp nghĩa của
các tam muội, khiến người khác hiểu.
18. Quán phương tam muội (Phạm:Digvilo-
kita), Bồ tát trú nơi tam muội này, thì
ra vào các tam muội khác một cách tự tại

vô ngại, cho nên có thể đem lòng thương
xót quán chiếu chúng sinh trong mười
phương để mà độ thoát.
19. Đà la ni ấn tam muội (Phạm:
Àdhàraịa-mudra), cũng gọi là Tổng trì
ấn tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này,
có thể nắm dấu ấn của các tam muội, phân
biệt các tam muội.
20. Vô cuống tam muội (Phạm:
Asaôpramo-wa), còn gọi là Bất vong tam
muội, Vô vong thất tam muội. Bồ tát trú
nơi tam muội này, thì không sinh các tà
kiến vô minh ái, khuể (yêu, giận), ở trong
các tam muội đều không có việc mờ ám.
21. Nhiếp chư pháp hải tam muội
(Phạm: Sarva-dharma-samavasaraịasàgara-
mudra), cũng gọi là Nhiếp chư pháp
hải ấn tam muội, Chư pháp đẳng thú hải
ấn tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này,
pháp ba thừa đều thu vào bên trong tam
muội này, như tất cả dòng sông, đều chảy
ra biển.
22. Biến phú hư không tam muội
(Phạm:Àkàza-spharaịa), Bồ tát trú trong
tam muội này, dùng sức tam muội, che khắp
hư không vô lượng vô biên, hoặc phóng
ánh sáng, hoặc dùng âm thanh vang dội
trong đó.
23. Kim cương luân tam muội (Phạm:
Vajra-maịđala), Bồ tát trú nơi tam muội
này, có thể giữ các tam muội, đạt tới hết
thẩy các pháp, không trở ngại; cũng như
bánh xe kim cương, đi bất cứ đâu đều không
bị ngăn trở.
24. Bảo đoạn tam muội (Phạm:Raịaôjaha),
Bồtát trú nơi tam muội này, có thể trừ
diệt tất cả phiền não nhơ bẩn trong tam muội;
cũng như có vật quí báu thật thì có thể sửa

sang mọi thứ báu cho được trong sáng.
25. Năng chiếu tam muội (Phạm:
Vairocana), còn gọi là Năng chiếu diệu tam
muội, Biến chiếu tam muội. Bồ tát trú nơi
tam muội này, có thể dùng trí tuệ soi rọi
các pháp; cũng như mặt trời mọc, chiếu
khắp thế gian, mọi vật đều rõ ràng.
26. Bất cầu tam muội (Phạm:Aniôiwa),
còn gọi là Bất tuần tam muội. Bồ tát trú nơi
tam muội này, có thể soi tỏ các pháp, đều
như huyễn hóa, dứt hết ái dục trong ba cõi,
không còn cầu mong gì.
27. Vô trụ tam muội (Phạm:Aniketa-
BÁCH BÁT TAM MUỘI

B
256
sthita), còn gọi là Tam muội vô xứ trú tam
muội, Vô tướng trú tam muội. Bồ tát trú nơi
tam muội này, có thể soi tỏ các pháp, niệm
niệm vô thường, không có tướng dừng trụ.
28. Vô tâm tam muội (Phạm:Nizcinta),
còn gọi là Bất tư duy tam muội. Bồ tát trú
nơi tam muội này, các pháp tâm, tâm sở
không còn sinh khởi tác dụng nữa.
29. Tịnh đăng tam muội (Phạm:
Vimala-pradìpa), còn gọi là Vô cấu đăng
tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, lìa
các phiền não cáu bẩn, nhờ thế, đèn trí tuệ
phát sáng trong sạch.
30. Vô biên minh tam muội (Phạm:
Ananta-prabha), còn gọi là Vô biên quang
tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, có
thể đem ánh sáng trí tuệ, soi khắp chúng
sinh trong mười phương thế giới vô biên và
vô lượng các pháp đều sáng tỏ.
31. Năng tác minh tam muội (Phạm:
Prabhà-kara), còn gọi là Phát quang tam
muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, thì hay
soi sáng các pháp, cũng như ngọn đuốc
trong bóng tối, không một vật gì mà không
rõ.
32. Phổ chiếu minh tam muội, còn
gọi là Phổ biến minh tam muội, Phổ chiếu
tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, có
thể chiếu khắp các pháp tam muội môn;
cũng như viên ngọc báu của Luân vương,
chiếu sáng bốn bên.
33. Kiên tịnh chư tam muội (Phạm:
Zuddha-sàra), còn gọi là Tịnh kiên định
tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, hay
khiến các tam muội trong sạch bền chắc,

không bị tất cả các pháp nhơ nhớp làm
hại.
34. Vô cấu minh tam muội (Phạm:
Vimala-prabha), còn gọi là Vô cấu quang
tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, hay
lìa sự nhơ nhớp của tất cả tam muội, phá
trừ hết thảy phiền não ái dục vô minh, cũng
hay soi tỏ tất cả tam muội.
35. Hoan hỉ tam muội (Phạm: Ratikara),
còn gọi là Phát diệu lạc tam muội,
Tác lạc tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội
này, hay sinh ra vô lượng vô biên niềm vui
với chính pháp.
36. Điện quang tam muội (Phạm:
Vidyut-pradìpa), còn gọi là Điện đăng tam
muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, đối với
cái đạo đã mất từ vô thủy đến nay, lại có
thể được lại, như ánh chớp vụt hiện, soi
đường cho người hành giả.
37. Vô tận tam muội (Phạm:Akwaya),
Bồ tát trú nơi tam muội này, diệt tướng vô
thường của các pháp mà vào lí chân thực
không sinh không diệt.
38. Uy đức tam muội (Phạm:Tejovatì),
còn gọi là Cụ uy quang tam muội. Bồ tát
trú nơi tam muội này, hay được vô lượng
uy đức tự tại trang nghiêm.
39. Li tận tam muội (Phạm:
Kwayàpagata), Bồ tát trú nơi tam muội này,
có thể thấy các tam muội không cùng tận,
đồng thời, thấu suốt cái lí của các thứ quả báo
công đức tương ứng trong vô lượng a tăngkì
kiếp, mà xa lìa tất cả cái thấy đoạn diệt.
40. Bất động tam muội (Phạm:
Aniĩjya), còn gọi là Vô động tam muội.
Bồ tát trú nơi tam muội này, hay biết thực
tướng các pháp, rốt ráo vắng lặng, trí tuệ
và tam muội tương ứng, đối với tất cả tam

muội và tất cả các pháp đều không bàn
phiếm.
41. Bất thoái tam muội (Phạm:
Avivarta), còn gọi là Trang nghiêm tam
muội, Vô hà khích tam muội. Bồ tát trú nơi
tam muội này, thường không chuyển lui,
tức là A bệ bạt trí.
42. Nhật đăng tam muội (Phạm:Sùryapra-
dìpa), còn gọi là Nhật quang tam muội.
Bồ tát trú nơi tam muội này, hay soi tỏ mọi
loại pháp môn và các tam muội; cũng như
mặt trời chiếu rọi tất cả thế giới, lại như
đèn sáng, hay chiếu phá phòng tối.
BÁCH BÁT TAM MUỘI

B
257
43. Nguyệt tịnh tam muội (Phạm:
Candra-vimala), còn gọi là Tịnh nguyệt
tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, trí
tuệ trong sáng, lợi ích chúng sinh, lại hay
phá màn vô minh của các tam muội; cũng
như vừng trăng tròn sáng, phá màn đen
tối.
44. Tịnh minh tam muội (Phạm:
Zuddha-prabhàsa), cũng gọi là Tịnh quang
tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, hay
thấy rõ các pháp, không bị chướng ngại.
45. Năng tác minh tam muội (Phạm:
Àloka-kara), còn gọi là Phát minh tam
muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, thì cùng
với trí Bát-nhã tương ứng mà chiếu soi rỗng
suốt các môn tam muội.
46. Tác hành tam muội (Phạm:
Kàràkàra) còn gọi là Đại bát-nhã quyết
tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, hay
phát khởi những tam muội đã được từ trước.
47. Tri tướng tam muội (Phạm:Jĩànaketu),
còn gọi làTrí chàng tam muội. Bồ tát
trú nơi tam muội này, thì thấy trong tất cả
tam muội, có cái tướng của trí tuệ chân thực.
48. Như kim cương tam muội (Phạm:
Vajro-pama), Bồ tát trú nơi tam muội này,
có thể phá hết thảy phiền não kết sử, không
sót một chút nào; cũng như kim cương hay
phá các vật, diệt hết không sót.
49. Tâm trú tam muội (Phạm: Cittasthiti),
còn gọi là Trú tâm tam muội, tướng
tâm của chúng sinh vụt hiện vụt biến, thay
đổi luôn luôn, khó chế khó giữ, Bồ tát trú
nơi tam muội này, thì có thể thu nhiếp sự
tán loạn, tâm không lay động.

50. Phổ minh tam muội (Phạm:
Samantàlo-ka), còn gọi là Biến chiếu tam
muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, trong
tất cả pháp, thấy tướng ánh sáng, không bị
tối tăm, dùng sức thần thông chiếu khắp
thế gian, thấy suốt không ngại.
51. An lập tam muội (Phạm:
Supratiwỉhita), còn gọi là Thiện trú tam
muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, ở trong
tất cả công đức thiện pháp, an lập vững
chắc, như núi Tu di đứng yên không động.
52. Bảo tụ tam muội (Phạm: Ratnakoỉi),
còn gọi là Bảo đính tam muội, Bảo
tích tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này,
có khả năng chuyển tất cả những cái mà
cõi nước có, đều thành bảy thứ báu.
53. Diệu pháp ấn tam muội (Phạm:
Vara-dharma-mudra),Bồ tát trú nơi tam
muội này, được các tam muội pháp ấn công
đức sâu xa mầu nhiệm của chư Phật, Bồ tát.
54. Pháp đẳng tam muội(Phạm:Sarvadhar-
ma-samatà), còn gọi là Nhất thiết
pháp bình đẳng tính tam muội. Bồ tát trú
nơi tam muội này, hay thấy suốt chúng sinh
và hết thảy pháp đều bình đẳng.
55. Đoạn hỉ tam muội (Phạm: Ratijaha),
còn gọi là Sinh hỉ tam muội, Xả ái lạc
tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, hay
quán xét các tướng khổ, không, vô thường,
vô ngã, bất tịnh, đối với tất cả thế gian, sinh
tâm chán xa, không khởi ý tưởng ham vui.
56. Đáo pháp đính tam muội (Phạm:
Dhar-modgata), còn gọi là Nhập pháp
đính tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội
này, hay dùng sức phương tiện Bát nhã,
lên đến đỉnh núi pháp.
57. Năng tán tam muội (Phạm:
Vikiraịa), còn gọi là Phiêu tán tam muội.

Bồ tát trú nơi tam muội này, cùng với không
tuệ tương ứng, hay phá tan các pháp.
58. Phân biệt chư pháp cú tam muội
(Phạm: Sarva-dharma-pada-prabheda),
còn gọi là Hoại chư pháp xứ tam muội, Phân
biệt pháp cú tam muội. Bồ tát trú nơi tam
muội này, phân biệt được các lời nói câu
văn của tất cả các pháp, vì chúng sinh mà
nói pháp, lời lẽ không bị trở ngại.
59. Tự đẳng tướng tam muội (Phạm:
Samà-kwaràvakàra), còn gọi là Bình đẳng
tự tướng tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội
này, quán các chữ, các lời, tất cả đều bình
BÁCH BÁT TAM MUỘI

B
258
đẳng, chửi mắng khen ngợi, không có yêu,
ghét.
60. Li tự tam muội (Phạm:
Akwaràpagata), còn gọi là Li văn tự tướng
tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này,
thấu suốt nghĩa chân như của các pháp,
không bị văn chữ lời nói làm chướng ngại,
bởi thế, trong biển nghĩa, không có cái
vọng kiến văn chữ tồn tại. Tức là đối với
văn chữ trong quyển kinh, có thể thấy
trực tiếp nghĩa chân thực, mà xa lìa sự chấp
chặt vào văn chữ danh tướng.
61. Đoạn duyên tam muội (Phạm:
Àramba-ịa-cchedana), còn gọi là Đoạn
sở duyên tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội
này, có thể ở cảnh hoan lạc mà không sinh
tâm vui mừng, ở trong cảnh đau khổ mà
không sinh tâm buồn bực, trong cảnh
không khổ không vui, cũng không sinh tâm
bám níu, đối với ba cảm thụ ấy đều xa lìa
không dính, nên tâm đoạn, duyên diệt.
62. Bất hoại tam muội (Phạm:Avikàra),
còn gọi là Vô biến dị tam muội. Bồ tát trú
nơi tam muội này, hay thấy rõ pháp tính
rốt ráo vắng lặng, bàn phiếm không phá
được, vô thường cũng không chuyển được.
63. Vô chủng tướng tam muội (Phạm:
Aprakàra), còn gọi là Vô phẩm loại tam
muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, biết rõ
các pháp không có tướng, vì thế không thấy
có tướng các pháp.
64. Vô xứ hành tam muội (Phạm:
Aniketa-càrin), còn gọi là Vô tướng hành
tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, hay
biết ngọn lửa ba độc tham, sân, si thiêu đốt

ba cõi, vì thế tâm không nương tựa; biết
Niết bàn cũng rốt ráo là không, nên cũng
không nương tựa.
65. Li mông muội tam muội (Phạm:
Timirà-pagata), còn gọi là Li ám tam muội,
Li ế ám tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội
này, ở trong các tam muội, chỉ còn một
mảy may vô minh, cũng có thể trừ diệt hết.
66. Vô khứ tam muội (Phạm:
Càritravatì), Bồ tát trú nơi tam muội này,
không thấy tướng đi lại của tất cả các pháp.
67. Bất biến dị tam muội (Phạm:
Acala), còn gọi là Bất động tam muội, Bất
biến động tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội
này, hay quán tất cả pháp tam muội; đều
không thấy tướng đổi khác.
68. Độ duyên tam muội (Phạm:
Viwaya-tìrịa), còn gọi là Độ cảnh giới tam
muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, đều diệt
hết các phiền não duyên theo sáu trần, có
khả năng vượt qua biển lớn sáu trần, cũng
có thể vượt qua tất cả trí tuệ duyên sinh
tam muội.
69. Tập chư công đức tam muội (Phạm:
Sar-va-guịa-saôcaya-gata), còn gọi là
Tập chư đức tam muội, Tập nhất thiết công
đức tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này,
tu tập hết thảy thiện căn công đức, lúc đầu
đêm, lúc cuối đêm, không ngưng nghỉ, cũng
như mặt trời mặt trăng vận chuyển không
ngừng.
70. Trú vô tâm tam muội (Phạm:
Sthita-niscitta), còn gọi là Vô tâm trú tam
muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, chỉ theo
trí tuệ chứ không theo tâm thức, ở yên trong
thực tướng của các pháp.
71. Tịnh diệu hoa tam muội (Phạm:
Zubha-puwpita-zuddhi), Bồ tát trú nơi tam

muội này, có thể trong các tam muội, nở
những hoa công đức, để tự tại trang nghiêm,
cũng như cây nở hoa, cây tự trang sức.
72. Giác ý tam muội (Phạm: Bodhyaígavatì),
Bồ tát trú nơi tam muội này,
khiến các tam muội biến thành vô lậu, cùng
với bảy giác chi tương ứng.
73. Vô lượng biện tam muội (Phạm:
Ananta-pratibhàna), còn gọi là Cụ giác
chi tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này,
được vô lượng biện tài, chỉ nói một câu mà
trải vô lượng kiếp cũng không cùng tận.
74. Vô đẳng đẳng tam muội (Phạm:
BÁCH BÁT TAM MUỘI

B
259
Asama-sama). Bồ tát trú nơi tam muội này,
quán hết thẩy chúng sinh đều đồng như
Phật, quán tất cả pháp đều đồng Phật pháp,
cùng với Vô đẳng đẳng Bát nhã ba la mật
tương ứng.
75. Độ chư pháp tam muội (Phạm:
Sarva-dharmàtikramaịa), còn gọi là Siêu
nhất thiết pháp tam muội. Bồ tát trú nơi
tam muội này, có thể vào cửa ba giải thoát
vượt khỏi ba cõi, hóa độ chúng sinh ba thừa.
76. Phân biệt chư pháp tam muội
(Phạm:Pari-cchedakara), còn gọi là Quyết
phán chư pháp tam muội. Bồ tát trú nơi
tam muội này, hay phân biệt tướng của các
pháp thiện, bất thiện, hữu lậu, vô lậu, hữu
vi, vô vi v.v...
77. Tán nghi tam muội (Phạm:Vimativiki-
raịa), còn gọi là Tán nghi võng tam
muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, có thế
trong tất cả pháp, cắt hết lưới ngờ, được
thực tướng của hết thảy các pháp.
78. Vô trú xứ tam muội (Phạm:
Niradhi-wỉhàna), còn gọi là Vô xứ tam
muội, Vô sở trú tam muội. Bồ tát trú nơi
tam muội này, thì thông suốt các pháp mà
không chấp chặt ngưng trệ ở một chuẩn
tắc nhất định nào của mỗi pháp.
79. Nhất trang nghiêm tam muội
(Phạm:Eka-vyùha), còn gọi là Nhất tướng
tam muội, Nhất tướng trang nghiêm tam
muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, hay quán
thấy các pháp đều là một, bất luận là có
tướng hay không, hoặc thấy tất cả pháp
đều không, biết rõ cái lí “hết thảy tức một”,
và dùng trí tuệ một tướng mà trang nghiêm

tam muội này.
80. Sinh hành tam muội (Phạm:
Àkàràbhì-nirhàra), còn gọi là Dẫn phát
hành tướng tam muội. Bồ tát trú nơi tam
muội này, hay quán các loại tướng đi, tướng
vào, tướng đứng, tướng ra và biết các tướng
ấy đều là không.
81. Nhất hạnh tam muội (Phạm:
Ekàkàra), còn gọi là Nhất hành tướng tam
muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, cùng
với tất kính không tương ứng, không còn
thứ tự của hành nào khác nữa.
82. Bất nhất hành tam muội (Phạm:
Àkàrà-navakàra), còn gọi là Li hành tướng
tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này,
không thấy tướng đơn nhất của các tam
muội, là vì trong tam muội này có thể kiêm
tu các loại quán hành khác.
83. Diệu hành tam muội (Phạm: Sucàrin),
còn gọi là Diệu hành tướng tam
muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, không
thấy các tam muội có từ hai hành tướng trở
lên, mà chỉ có một tam muội duy nhất tương
ứng với tất kính không, bởi thế, tất cả hí
luận đều không phá được.
84. Đạt nhất thiết hữu để tán tam
muội (Phạm: Nairvedhika-sarva-bhavatalopagata),
còn gọi là Đạt chư hữu để tán
hoại tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này,
có thể dùng trí tuệ vô lậu, thông suốt ba
cõi, cho đến tận đáy của cõi Phi hữu tưởng
phi vô tưởng, hết thảy các cõi đều khiến
tan hoại.
85. Nhập danh ngữ tam muội (Phạm:
Saô-keta-ruta-praveza), cũng gọi là Nhập
ngôn ngữ tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội
này, thì có thể biết tất cả danh tự lời nói
của hết thảy chúng sinh, hết thảy vật và

hết thảy pháp, không một cái gì mà không
hiểu.
86. Li âm thanh tự ngữ tam muội
(Phạm:Nirghowàksara-vimukta), còn gọi
là Giải thoát âm thanh văn tự tam muội.
Bồ tát trú nơi tam muội này, quán hết thảy
các pháp đều không có tiếng tăm lời nói,
thường là tướng vắng lặng.
87. Nhiên cự tam muội (Phạm:
Jvalanolka), cũng gọi là Cự xí nhiên tam
muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, hay dùng
đuốc trí tuệ, soi sáng tất cả pháp, không
một mảy may lầm lạc lẫn lộn; như người đi
BÁCH BÁT TAM MUỘI

B
260
đêm cầm đuốc, không sa vào hang hầm
nguy hiểm.
88. Tịnh tướng tam muội (Phạm:
Lakwaịa-parizodhana), còn gọi là Nghiêm
tịnh tướng tam muội. Bồ tát trú nơi tam
muội này, được trong sạch đầy đủ mà trang
nghiêm ba mươi hai tướng, lại có thể quán
xét các tướng tổng, biệt của mọi pháp đúng
như pháp, cũng có thể quán các pháp thanh
tịnh không có tướng.
89. Phá tướng tam muội (Phạm:
Anabhi-lakwita) còn gọi là Vô tiêu xí tam
muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, thì không
thấy tất cả pháp tướng, cũng không thấy
tướng của các tam muội.
90. Nhất thiết chủng diệu túc tam
muội (Phạm:Sarvàkàra-varopeta),còn
gọi là Cụ nhất thiết diệu tướng tam muội. Bồ
tát trú nơi tam muội này, hay lấy các công
đức để trang nghiêm Thiền định, khiến được
thanh tịnh mà đầy đủ hết thảy diệu tướng.
91. Bất hỉ khổ lạc tam-muội (Phạm:
Sarva-sukha-du#kha-nirabhinandì), còn
gọi là Bất hí khổ lạc tam muội, Bất hí nhất
thiết khổ lạc tam muội. Bồ tát trú nơi tam
muội này, hay quán xét cái vui ở đời có
nhiều nỗi đắng cay, hoạn nạn, giả dối đảo
điên, chẳng đáng ham thích; quán xét cái
khổ ở thế gian, như bệnh tật, như mũi tên
đâm vào mình, lòng không ưa muốn. Vì
tất cả các pháp đều là hư dối, nên khổ cũng
như vui, đều không đáng mừng.
92. Vô tận tướng tam-muội (Phạm:
Akwaya-karaịđa), còn gọi là Bất tận hành
tam muội, Vô tận hành tướng tam muội.

Bồ tát trú nơi tam muội này, hay quán hết
thảy pháp, không thường không đoạn,
chẳng hoại chẳng hết.
93. Đà la ni tam muội (Phạm:
Dhàraịìmat), còn gọi là Đa đà la ni tam
muội, Cụ đà la ni tam muội. Bồ tát trú nơi
tam muội này, thì hay giữ các tam muội,
nên các đà la ni cũng đều tự nhiên mà được.
94. Nhiếp chư tà chính tướng tam
muội (Phạm: Samyaktva-mithyàtvasarva-
saôgra-haịa), còn gọi là Thủ chư
tà chính tướng tam muội, Nhiếp phục nhất
thiết chính tính tà tính tam muội. Bồ tát
trú nơi tam muội này, đối với tất cả chúng
sinh thuộc chính định tụ, tà định tụ, bất
định tụ đều không lìa bỏ, một lòng nhiếp
thủ mà không thấy các tướng tà, chính.
95. Diệt tắng ái tam muội (Phạm:
Anurodhà pratirodha), cũng gọi là Li tắng
ái tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này,
hay diệt mọi tình yêu ghét, trong các pháp
đáng ghét, không sinh tâm tức bực.
96. Nghịch thuận tam muội (Phạm:
Sarva-rodha-virodha-saôprazamana),
còn gọi là Tĩnh tức nhất thiết vi thuận tam
muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, đối với
các pháp có thể nghịch, thuận tùy ý, có thể
phá tất cả chúng sinh tà nghịch, hay thuận
với tất cả chúng sinh có thể cảm hóa được,
nhưng lại không chấp vào tướng thuận,
nghịch.
97. Tịnh quang tam muội (Phạm:
Vimala-prabha), còn gọi là Vô cấu minh
tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, đối
với các tam muội đều được sáng sủa trong
sạch, không một mảy may phiền não.
98. Kiên cố tam muội (Phạm:Sàravat),
còn gọi là Cụ kiên cố tam muội. Bồ tát trú

nơi tam muội này, đối với thực tướng của
các pháp, trí tuệ tương ứng và rất bền chắc;
cũng như hư không, không gì phá hoại
được.
99. Mãn nguyệt tịnh quang tam muội
(Phạm: Paripùrịa-candra-vimalaprabha),
Bồ tát trú nơi tam muội này, có
đủ trí sáng suốt thanh tịnh, diệt ngọn lửa
vô minh yêu, giận, công đức mát rợi, lợi ích
chúng sinh; cũng như vừng trăng tròn mùa
thu, phá tan các bóng tối, mát mẻ dịu dàng.
100. Đại trang nghiêm tam muội
(Phạm:Mahà-vyùha), Bồ tát trú nơi tam
BÁCH BÁT TAM MUỘI

B
261
muội này, thì thành tựu đại trang nghiêm,
thấy thế giới trong mười phương nhiều như
cát sông Hằng, đem hương hoa bằng bảy
thứ báu để làm đẹp cõi Phật, công đức trang
nghiêm như thế mà tâm không đắm trước.
101. Năng chiếu nhất thiết thế tam
muội (Phạm:Sarvàkàra-prabhà-kara),
còn gọi là Chiếu nhất thiết thế gian tam
muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, có thể
soi rọi tất cả pháp trong chúng sinh thế
gian, trụ xứ thế gian và ngũ chúng thế gian.
102. Tam muội đẳng tam muội (Phạm:
Samàdhi-samatà), còn gọi là Đẳng tam
muội, Định bình đẳng tính tam muội. Bồ
tát trú nơi tam muội này, thì hay quán các
tam muội một cách bình đẳng, không thấy
có sâu cạn cao thấp khác nhau, quán tất cả
pháp hữu vi đều do nhân duyên sinh, và
cùng với tướng tam muội cũng đều bình đẳng.
103. Nhiếp nhất thiết hữu tránh vô
tránh tam muội (Phạm: Araịa-saraịasarva-
samavasaraịa), còn gọi là Vô tránh
hành tam muội, Hữu tránh vô tránh bình
đẳng lí thú tam muội. Bồ tát trú nơi tam
muội này, thì trong tất cả pháp có thể thông
suốt vô ngại, không thấy pháp này tướng
như thế này, không thấy pháp này tướng
như thế kia, đối với chúng sinh cũng không
tranh cãi xấu, tốt, chỉ theo tâm hành của
họ mà nhiếp thủ độ thoát.
104. Bất nhạo nhất thiết trụ xứ tam
muội (Phạm: Anilambha-niketa-nirata),
còn gọi là Vô trụ xứ tam muội. Bồ tát trú
nơi tam muội này, thì không ưa ở thế gian,
vì thế gian là vô thường; cũng không ưa trú

nơi phi thế gian, là vì chẳng chấp trước vào
cái không.
105. Như trụ định tam muội (Phạm:
Tatha-tà-sthita-nizcita), còn gọi là Quyết
định an trụ chân như tam muội. Bồ tát trú
nơi tam muội này, thì biết tướng như thực
của tất cả pháp, không thấy có pháp nào
siêu vượt thực tướng đó.
106. Hoại thân suy tam muội (Phạm:
Kàya-kali-saôpramathana), còn gọi là
Hoại thân tam muội, Li thân uế ác tam muội.
Bồ tát trú nơi tam muội này, dùng sức trí
tuệ phá trừ các loại tướng suy tự nhiên hoại
diệt sắc thân.
107. Hoại ngữ như hư không tam
muội (Phạm: Vàk-kali-vidhvaôsanagagana-
kalpa),còn gọi là Li ngữ uế ác
tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này,
không thấy ngữ nghiệp của các tam muội
nương vào âm thanh mà có, như hư
không, như huyễn hóa, không sinh yêu,
ghét.
108. Li trước hư không bất nhiễm tam
muội (Phạm: Akàsàsaíga-vimuktinirupalepa),
còn gọi là Vô nhiễm trướcc
như hư không tam muội. Bồ tát tu hành
Bát nhã ba la mật, quán xét các pháp rốt
ráo là không, chẳng sinh chẳng diệt, cũng
như hư không. Tuy được tam muội ấy,
nhưng đối với tướng của hư không tam
muội cũng không nhiễm trước. [X. luận Đại
trí độ Q.5].
BÁCH BÁT TÔN
..........
Chỉ một trăm linh tám đấng tôn Phật
Bồ tát, được bày trong Kim cương giới mạn
đồ la hội Căn bản thành thân thuộc Mật
giáo. Tức là năm đức Phật, bốn Ba la mật,

mười sáu đại Bồ tát, bốn Nhiếp, tám Cúng,
mười sáu vị tôn Hiền kiếp, hai mươi trời
Kim cương bộ ngoài, và ba mươi lăm vị tôn
từ năm Đính luân vương trở xuống.
BÁCH CHÚNG HỌC
...........
Chúng học, Phạm:Zikwà-karaịi, Pàli:
Sikkhà-karaịìya. Dịch ý là ưng đương học
(phải nên học), ưng đương tác (phải nên
làm). Là giới cấm xúc phạm tội Đột cát la
(Phạm:duwkfta, dịch ý là ác tác). Loại giới
BÁCH CHÚNG HỌC

B
262
này tuy nhẹ nhưng lại khó giữ, dễ phạm,
cần phải chú ý từng tí, luôn luôn nhớ nghĩ
tu học, vì thế, đặc biệt dùng chữ “học” mà
đặt tên. Lại con số Chúng học, các bộ luật
nói bất nhất, trong đó, luật Tứ phần nêu
tổng quát một trăm giới, cho nên thường
gọi là Bách chúng học. [X. luật Tứ phần
Q.19]. (xt. Đột Cát La, Chúng Học).
BÁCH DỤ KINH
Gồm bốn quyển. Còn gọi là Bách cú
thí dụ kinh, Bách cú thí dụ tập kinh, Bách
thí kinh, Bách dụ tập. Do ngài Tăng già tư
na (Phạm:Saíghasena), một vị tăng người
Ấn độ, trứ tác vào thế kỉ V Tây lịch, và do
học trò là Cầu na tì địa (Phạm:Guịavfdhi)
dịch ra chữ Hán vào năm Vĩnh minh thứ
10 (492) đời Nam tề. Thu vào Đại chính
tạng tập 4.
Kinh này do sự gom góp chép nhặt
những sự tích thí dụ về quả báo thiện ác tội
phúc mà thành, viết theo hình thức ngụ
ngôn, dùng một trăm (nay còn chín mươi
tám dụ) trường hợp để thuyết minh giáo lí
cơ bản của Phật giáo. Phần lớn sự tích lấy
dân chúng phổ thông làm đối tượng, cũng
có khi đối với tín đồ ngoại đạo, chúng xuất
gia và cả nhà vua mà nói. Nội dung bao
gồm: dụ người ngu ăn muối, dụ đàn bà muốn
cầu con, dụ vào biển lấy trầm thủy, dụ quỉ
Tì xá xà, dụ viên thuốc hoan hỉ, dụ miệng
tụng pháp đi thuyền mà không hiểu cách
dùng v.v... tất cả đều dùng thí dụ dạy bảo
để tăng thêm sự hiểu biết.
Ngoài ra, tác giả kinh này là ngài Tăng
già tư na, còn gọi là Tăng già tư, Tăng già

tiên, là một vị luận sư Đại thừa, người Ấn
độ. Lại trong Đại tạng Hán dịch, các kinh
điển được biên soạn cùng một mục đích
với kinh này, thì có bốn loại kinh Tạp thí
dụ, và “Chúng kinh soạn tạp thí dụ”. [X.
Lương cao tăng truyện Q.3; Xuất tam tạng
kí tập Q.2, Q.9, Q.14; Khai nguyên thích
giáo lục Q.6, Q.20].
BÁCH ĐẠI KIẾP
..........
Là thời hạn tu hành của Bồ tát. Nói tắt
là Bách kiếp. Cứ theo luận Đại tì bà sa quyển
178, luận Đại trí độ quyển 4, quyển 27 chép,
thì Bồ tát trong ba A tăng kì kiếp (nói tắt là
tam kì) tu sáu độ muôn hạnh, sau đó khoảng
trăm kiếp thì tu hành ngôi vị Đẳng giác,
đồng thời, trong kì gian này, gieo hạt giống
nghiệp tướng hảo. Nhưng, luận Du già sư
địa quyển 48, luận Nhiếp đại thừa quyển
hạ, thì chỉ nói ba kì, chứ không lập riêng
thuyết trăm kiếp. Vì thế, các ngài Trí khải,
Pháp tạng cho rằng, “Thuyết tam kì bách
kiếp” là do các nhà Tiểu thừa lập ra. [X.
kinh Đại thừa bản sinh tâm địa quán Q.1;
kinh Bồ tát anh lạc bản nghiệp Q.hạ; luận
Câu xá Q.18; Thiên thai tứ giáo nghi tập
chú Q.trung]. (xt. Tam A Tăng Kì Kiếp).
BÁCH GIỚI THIÊN NHƯ
...........
Tông Thiên thai đem phân loại tất cả
các pháp trong cảnh mê ngộ sai biệt làm
mười cõi (giới) là: địa ngục, ngã quỉ, súc sinh,
tu la, nhân gian, Thiên thượng, Thanh văn,
Duyên giác, Bồ tát và Phật. Mười cõi này,
trong mỗi cõi lại có đủ tự tướng mười cõi,
cộng thành một trăm pháp giới. Trăm pháp
giới này, trong mỗi pháp giới đều có đủ mười
thứ sự lí (thập như thị), là: tướng, tính, thể,

lực, tác, nhân, duyên, quả, báo, bản mạt
cứu kính đẳng, cho nên, trăm giới cộng có
nghìn như. Nếu đem nhân với ba thế gian
thì thành là ba nghìn, đó tức là cái mà tông
Thiên thai gọi là “Tam thiên chư pháp”(ba
nghìn các pháp); quán pháp tam thiên này
có đầy đủ trong một niệm, đó tức là phép
quán “Nhất niệm tam thiên”. Vì thế, khi đề
cập đến cảnh sở quán, thì gọi là “Bách giới
BÁCH DỤ KINH

B
263
thiên như”, hoặc gọi là “Tam thiên tính
tướng”. Pháp hoa huyền nghĩa quyển 2 (Đại
33, 696 thượng), nói: “Nếu thuyết minh một
cách rộng rãi về Phật pháp, thì Phật đâu có
pháp nào khác, chỉ là bách giới thiên như
mà thôi: đó là cảnh giới Phật mà chỉ có
Phật với Phật mới thấu suốt cùng tột lí ấy”.
Lại trong giáo nghĩa của tông Thiên thai,
còn thêm tam chuyển độc (đọc theo ba
cách) thì có thể hiển bày cái lí ba đế viên
dung: không, giả, trung. (xt. Nhất Niệm Tam
Thiên).
BÁCH LUẬN
Tiếng Phạm: Zatazàstra. Gồm hai
quyển. Do ngài Đề-bà (Phạm: Àryadeva,
Thánh thiên), người Ấn độ, trứ tác vào
khoảng thế kỉ III Tây lịch, Bà tẩu khai sĩ
chú thích, Cưu ma la thập (Phạm:
Kumàrajìva)dịch vào năm Hoằng thủy thứ
6 (404). Thu vào Đại chính tạng tập 13.
Nội dung luận này thừa kế thuyết trong
“Trung luận” của ngài Long thụ, dùng nghĩa
lí Không, Vô ngã của Phật giáo Đại thừa để
luận phá những kiến chấp của các phái
ngoại đạo Số luận, Thắng luận, như phái
Thắng luận cho các pháp là một mà cũng
là khác, phái Số luận thì bảo nhân quả là
một và trong nhân có quả. Toàn bộ luận
bao gồm:
1. Xả tội phúc phẩm.
2. Phá thần phẩm.
3. Phá nhất phẩm.
4. Phá dị phẩm.
5. Phá tình phẩm.
6. Phá trần phẩm.

7. Phá nhân trung hữu quả phẩm.
8. Phá nhân trung vô quả phẩm.
9. Phá thường phẩm.
10. Phá không phẩm.
Tất cả có mười phẩm. Ở đầu các phẩm
đều có năm bài kệ, sau mỗi bài kệ, có đoạn
văn xuôi ngắn của Đề bà phụ thêm, và tiếp
theo đó là văn chú thích của Bà tẩu khai sĩ.
Cứ theo Tăng triệu nói trong bài tựa
Bách luận, thì bản Hán dịch chỉ mới dịch
được mười phẩm trước của nguyên tác, còn
mười phẩm sau thì chưa dịch, nhan đề
“Bách luận” là vì mỗi phẩm có năm bài kệ,
hai mươi phẩm thành là trăm kệ. Tuy nhiên,
bản Hán dịch chưa nêu rõ con số bài kệ,
và nguyên bản tiếng Phạm và bản dịch Tây
tạng đều không truyền, vì thế không rõ sự
cấu thành của nguyên bản ra sao. Vả lại,
Đề bà còn là tác giả của Tứ bách luận, mà
đại cương Tứ bách luận cùng với Bách luận
nhất trí, cho nên có người bảo Bách luận
là sách cương yếu của Tứ bách luận, hoặc
cũng có người bảo Tứ bách luận do phu
diễn từ Bách luận mà thành.
Lại nữa, trong bản Hán dịch, có một
quyển “Bách tự luận”, được coi là của Đề
bà làm, do Bồ đề lưu chi đời Hậu Ngụy
dịch, tức là khái quát từ phẩm Phá thần trở
xuống trong Bách luận, tương đương với
“Bách tự chú” (Tạng:Yi-ge brgya-pa shesbya-
ba#i #grel-pa) trong bản dịch Tây
tạng, mà Bách tự chú lại được xem là tác
phẩm của ngài Long thụ. Như vậy, Bách tự
luận hay Bách tự chú, rốt cùng, là tác phẩm
của ngài Đề bà hay của ngài Long thụ?
Không xác định được. Tuy nhiên, cứ theo
quá trình trứ thuật mà suy thì cũng có thể
cho là tác phẩm của Đề bà, là vì, trong khi

viết Bách luận, Tứ bách luận, thuận theo
thứ tự thêm rộng ra mà hình thành tác
phẩm ba bộ Bách luận này.
Có nhiều chỗ trong Bách luận cho thấy
học thuyết của phái Số luận, phái Thắng
luận. Và mối quan hệ mật thiết giữa bản
văn kinh Chính lí với học thuyết Thắng
luận, bởi thế, đối với tình hình các phái
triết học Ấn độ khoảng thế kỉ III, đặc biệt
là sự hình thành của phái Chính lí, thì Bách
luận đã cung cấp một tư liệu trọng yếu. Tại
BÁCH LUẬN

B
264
Trung quốc, Bách luận cùng với Trung luận
và Thập nhị môn luận, được gọi song song
là Tam luận, là Thánh điển căn bản của
tông Tam luận. Các bản chú thích có nhiều
thứ, nổi tiếng hơn cả thì có Bách luận sớ
ba quyển của ngài Cát tạng đời Tùy. [X. Đại
đường tây vực kí Q.5; Xuất tam tạng kí tập
Q.2, Q.12; Khai nguyên thích giáo lục Q.4].
(xt. Tam Luận).
BÁCH LUẬN SỚ
Gồm ba quyển. Do ngài Cát tạng đời
Tùy soạn. Thu vào Đại chính tạng tập 42.
Là sách chú thích bản dịch “Bách luận”
của ngài Cưu ma la thập. Mở đầu, giải thích
bài tựa Bách luận của Tăng triệu, chia làm
mười chương: Thán luận công năng (tán
thán công năng của luận), Minh tạo luận
thời tiết (nói rõ thời gian làm luận), Thán
tạo luận chi nhân (tán thán người làm luận),
Trần ngoại đạo hưng thế (tường thuật sự ra
đời của ngoại đạo), Thích luận đề mục (giải
thích đề mục của luận), Thuật chú luận Bà
tẩu (tường thuật về Bà tẩu - người chú thích
luận). Tự luận đại tông (trình bày tôn chỉ
lớn của luận), Minh phiên luận La thập
(nói rõ về La thập - người dịch bộ luận),
Biện đàn việt Diêu tung (nói về người thí
chủ là Diêu tung), Định phẩm kệ đa thiểu
(định các phẩm, các bài kệ nhiều hay ít).
Chính văn của quyển thượng là phẩm
Xả tội phúc, thì trước hết lập sáu khoa: nói
rõ phẩm kệ, giải thích nghĩa kệ, xét rõ nhiều
ít, giải thích tương sinh, giải thích tên phẩm,
chọn Xả, Phá; kế đó, biện minh về số kệ
trong nguyên bản và bản dịch, chủng loại

của kệ, các phẩm dài ngắn khác nhau, thứ
tự tương sinh của các phẩm v.v... Quyển
trung có năm phẩm: Phá thần phẩm, Phá
nhất phẩm, Phá dị phẩm, Phá tình phẩm,
Phá trần phẩm; quyển hạ có bốn phẩm:
Phá nhân trung hữu quả phẩm (phá trong
nhân có quả), Phá nhân trung vô quả phẩm
(phá trong nhân không quả), Phá thường
phẩm và Phá không phẩm... Bách luận lấy
sự luận phá tà chấp của ngoại đạo làm chủ
yếu, vì thế bản sớ này tường thuật rất nhiều
về ngoại đạo, lại viện dẫn nhiều thuyết, giá
trị nghiên cứu của nó rất cao.
BÁCH LỤC THẬP TÂM
Là một trăm sáu mươi thứ phiền não
vọng tâm mà người tu hành chân ngôn phải
vượt qua, được liệt kê trong phẩm Trụ tâm
của kinh Đại nhật quyển 1. Tức chúng sinh
do đắm trước năm phiền não căn bản là
tham, sân, si, mạn, nghi, nên các phiền não
ấy cứ lần lượt đắp đổi tương sinh cho đến
một trăm sáu mươi thứ vọng tâm. Trăm
sáu mươi tâm, nói rộng ra, là từ tám vạn
trần lao đến vô lượng phiền não; nhưng,
nếu nói gọn lại, thì là ba vọng chấp thô, tế,
cực tế. Hành giả vượt qua được trăm sáu
mươi tâm này mới có thể vào được ngôi vị
Sơ địa. Bởi vì, phiền não vọng tâm của chúng
sinh luôn luôn chấp chặt lấy hai bên có,
không mà mất lí trung đạo, rồi lại sinh thêm
ngành lá, cho nên hình thành trăm sáu
mươi tâm, cho đến vô lượng phiền não.
Ngoài ra, trăm sáu mươi tâm phiền não,
thông thường được gọi là trăm sáu mươi
vọng chấp. [X. Đại nhật kinh sớ Q.1, Q.2].
(xt. Tam Vọng Chấp).
BÁCH NẠP Y
Chỉ áo vá, tức áo của nhà tu hành. Do

chắp vá những mảnh vải cũ rách khâu lại
mà thành. Còn gọi là Tệ nạp y, Đàn nạp y.
Vì hay dùng năm mau hoặc nhiều màu sắc
lẫn lộn may thành, nên cũng gọi là Ngũ
nạp y. Vì tăng lữ mặc áo vá, nên thường tự
xưng là Nạp tăng, Lão nạp, Bá tăng, Dã
tăng, Chuyết nạp v.v...
BÁCH LUẬN SỚ

B
265
Cứ theo Thích thị yếu lãm quyển thượng
chép, thì nguồn gốc áo vá có năm thứ:
1. Áo có người cho (thí chủ).
2. Áo không người cho.
3. Áo bọc người chết.
4. Áo người chết.
5. Áo phẩn tảo (Phạm:pàôsu-kùla).
Áo phẩn tảo, chỉ những mảnh vải rách,
vụn người ta đã bỏ đi, có thể chia làm:
1. Áo vứt trên đường đi.
2. Áo ở nơi bẩn thỉu.
3. Áo bỏ ở bên bờ sông.
4. Áo đã bị mối ăn.
5. Áo rách nát.
Nhưng, sau khi Phật giáo đã thịnh hành
thì y phục của tăng, ni không còn như thế
nữa.
Nguyên ngữ tiếng Phạm về áo vá, thì
trong kinh Thập nhị đầu đà, luật Thập tụng
quyển 39, Tuệ lâm âm nghĩa quyển 11, đều
cho áo vá (nạp y) là tên gọi khác của áo
phẩn tảo; kinh Pháp hoa quyển 4 phẩm
Khuyến trì thì bảo áo vá, tiếng Phạm là
Kanthà, còn luật Tứ phần quyển 43 Ka hi
na y kiền độ, luật Ma ha tăng kì quyển 8,
luận Giải thoát đạo quyển 2 phần Đầu đà,
Đại thừa nghĩa chương quyển 15 Đầu đà
nghĩa lưỡng môn phân biệt điều v.v..., đều
cho là áo vá và áo phẩn tảo có khác nhau.
Vì thế, áo vá và áo phẩn tảo có thể là chỉ
cùng một vật, nhưng, đứng về mặt tài liệu
mà nói, thì gọi là áo phẩn tảo, còn đứng về
mặt cắt may mà nói thì gọi là áo vá. [X. luật
Thập tụng Q.4, Q.36, Q.37; luật Tứ phần
Q.41 Y kiền độ; Tứ phần luật san phồn bổ

khuyết hành sự sao Q.hạ phần 1; Đại tống
tăng sử lược Q.thượng; Tổ đình sự uyển
Q.3].
BÁCH NHẤT VẬT
..........
Chỉ những vật cần thiết của chúng tăng.
Còn gọi là Bách nhất chúng cụ, Bách nhất
cung thân. Tức là ngoài ba tấm áo một chiếc
bát ra, các loại đồ dùng cần thiết của tỉ khưu
sử dụng hàng ngày, đều chỉ được giữ mỗi
thứ một cái mà thôi. Cứ theo Tứ phần luật
sớ sức tông nghĩa kí quyển 5 phần đầu,
Thích thị yếu lãm quyển trung chép, thì
chữ “trăm” (bách) ở đây tuyệt chẳng phải là
con số một trăm thực sự, mà chỉ là phiếm
chỉ con số của các vật dụng thôi. Cứ theo
Tát bà đa tì ni tì bà sa quyển 5 chép, thì
trăm lẻ một vật là các vật đều được giữ một
cái, ngoài trăm lẻ một ra là thuộc về trướng
vật . Vì thế, các vật thừa, vượt quá số
lượng qui định, gọi là trướng vật. Chẳng
hạn như cất giữ nhiều áo ngoài ba tấm áo,
hoặc cất giữ nhiều bát ngoài một cái bát,
tức là trướng vật.
Luật Ngũ phần quyển 20, liệt kê các loại
trăm một vật được phép cất giữ, như: ba
tấm áo, áo lót mình, áo ngủ, áo mưa, áo
che bệnh ngoài da, màn muỗi (để ngồi
Thiền), đồ trải chỗ đi kinh hành; vải chắn
côn trùng (như con tờ vờ trong tường vách
bay ra), vải trải đơn, vải che bụng chân (bọng
chân), khăn lau mình, túi đựng kim chỉ, túi
lọc nước v.v... Ngoài ra, Thiện kiến luật tì
bà sa quyển 4, cũng liệt kê Ni sư đàn (tọa
cụ), phu cụ (ca sa), khăn lau tay, áo chu la,
áo ba lợi ca la v.v...
Cứ theo Tứ phần luật san phồn bổ
khuyết hành sự sao quyển hạ phần 1 chép,

thì thời giáo một đời của đức Phật được phán
định làm hai giáo môn là Chế (cấm) và
Thính (cho phép), và lấy hai môn này mà
phân biệt những vật tỉ khưu được phép cất
giữ là: ba tấm áo và sáu vật khác: đó là
những vật do đức Phật chế định, cho nên
thuộc về Chế môn; còn trăm một vật và
các trướng vật khác là vì phương tiện cho
cất giữ, nên thuộc Thính môn. Lại cứ theo
Tứ phần luật hàm chú giới bản sớ quyển 3
phần trên chép, thì đức Phật đã vì căn cơ
và quả báo của các tỉ khưu đều bất đồng,
BÁCH NHẤT VẬT

B
266
nên phương tiện châm chước mà cho phép
cất giữ những vật dụng khác nhau. Nếu là
tỉ khưu thượng phẩm, thì chỉ cho phép có
một áo hoặc ba áo; nếu là trung phẩm thì
cho phép có trăm một vật; nếu là hạ phẩm
thì cho phép có “trướng vật” cho đến các
thứ báu, duy người có trướng vật thì trước
phải làm phép “thuyết tịnh” mới được nhận
giữ. [X. Tát bà đa tì ni tì bà sa Q.4, Q.6; Tứ
phần luật khai tông kí Q.3 phần cuối; Tứ
phần luật hành sự sao tư trì kí Q.hạ phần
1; Nam hải kí qui nội pháp truyện Q.2]. (xt.
Chế Thính Nhị Giáo, Trướng Vật).
BÁCH NHẤT YẾT MA
..............
Gồm mười quyển. Do ngài Nghĩa tịnh
đời Đường dịch. Nói đủ là Căn bản Thuyết
nhất thiết hữu bộ bách nhất yết ma. Thu
vào Đại chính tạng tập 24. Bách nhất, là
chỉ nhiều số mục một cách khái quát; yết
ma, là chỉ cái tác pháp trong đó khi tăng, ni
làm việc phải được sự tán đồng của đại
chúng thì công việc mới thành tựu. Nội dung
trình bày một trăm linh một thứ pháp yết
ma, chia làm ba loại: Đơn bạch, Bạch nhị
và Bạch tứ. Đơn bạch yết ma, bao gồm 22
loại từ Đơn bạch sai người đi giáo giới trở
xuống; Bạch nhị yết ma, bao gồm 42 loại từ
việc bạch kết tiểu giới đàn trở xuống; Bạch
tứ yết ma, bao gồm 32 loại từ bạch thụ cận
viên trở xuống.
Lời Bạt ở cuối quyển cùng trong sách
này (Đại 24, 500 trung), nói: “Trong yết ma
này nói một trăm linh một là chỉ nói về số
lớn một cách tổng quát mà thôi, chứ kiểm

điểm lại trong luật thì thấy có nhiều ít khác
nhau, nhưng về chủng loại thì không sai
trái”.
BÁCH NHỊ THẬP CHUYỂN
Là tên gọi các con số cực lớn trong phép
kế toán ở Ấn độ cổ đại, tức là con số từ
đơn vị ức cứ lần lượt theo thứ lớp tự nhân
với nhau mà thành. Có xuất xứ từ kinh
Hoa nghiêm (bản dịch cũ) quyển 29, kinh
Hoa nghiêm (bản dịch mới) quyển 45. Dịch
mới là trăm hai mươi mốt chuyển. Dịch cũ
thiếu mất Bát đầu ma chuyển thứ chín mươi
chín, vì thế, là trăm hai mươi chuyển. Nay
theo tên gọi trong Tân dịch làm lệ, lạc xoa
(Phạm:lakwa) gấp bội số lạc xoa là câu chi
(Phạm:koỉi), câu chi gấp bội số câu chi là a
dữu đa (Phạm: ayuta). Nhưng theo Huyền
ứng âm nghĩa quyển 23, thì lạc xoa tương
đương với mười vạn, một trăm lạc-xoa bằng
một câu chi. (Tức là: 100.000 x 100 =
10.000.000)
Sau đây là những tên gọi của các số:
1. A dữu đa (Phạm: ayuta)
2. Na do đa (Phạm: nayuta),
3. Tần bà la (Phạm:bimbara),
4. Căng yết la (Phạm:kaíkara),
5. A già la (Phạm:agàra),
6. Tối thắng (Phạm:pravara),
7. Ma bà la (Phạm: mavara),
8. A bà la (Phạm:avara),
9. Đa bà la (Phạm:tavara),
10. Giới phần (Phạm:sìmà),
11. Phổ na (Phạm: hùman),
12. Nễ ma (Phạm: neman),
13. A bà hàm (Phạm: avagamam),
14. Di bà già (Phạm:mìvagam),
15. Tì la già (Phạm:vìragam),
16. Tì già bà (Phạm:vigavam),

17. Tăng yết la ma (Phạm: saíkrama),
18. Tì tát la (Phạm:visara),
19. Tì đảm bà (Phạm: vicambha),
20. Tì thịnh già (Phạm:vicaga),
21. Tì tố đà (Phạm:visota),
22. Tì bà sa (Phạm:vivàha),
23. Tì bạc để (Phạm:vibhakti),
24. Tì khư đảm (Phạm: vikhyata),
25. Xứng lượng (Phạm: tulanam),
BÁCH NHẤT YẾT MA

B
267
26. Nhất trì (Phạm: gharanam),
27. Dị lộ (Phạm:vipaza),
28. Điên đảo (Phạm:viparya),
29. Tam mạt da (Phạm: samarya),
30. Tì đô la (Phạm: viturịam),
31. Hề bà la (Phạm:hevara),
32. Tư sát (Phạm:vicàra),
33. Chu quảng (Phạm: vicasta),
34. Cao xuất (Phạm:atyudgata),
35. Tối diệu (Phạm:viziwỉa),
36. Nê bà la (Phạm:nevala),
37. Ha lí bà (Phạm:hariva),
38. Nhất động (Phạm:vikwìbha),
39. Ha lí bồ (Phạm:halibhù),
40. Ha lí tam (Phạm: harìsa),
41. Hề lỗ già (Phạm:heluga),
42. Đạt la bộ đà (Phạm: drabuddha),
43. Ha lỗ na (Phạm: haruịa),
44. Ma lỗ đà (Phạm:maluda),
45. Sám mộ đà (Phạm: kwamuda),
46. Y la đà (Phạm:elada),
47. Ma lỗ ma (Phạm: maluma),
48. Điều phục (Phạm: sadama),
49. Li kiêu mạn (Phạm:vininda),
50. Bất động (Phạm:vaimàtra),
51. Cực lượng (Phạm:pramàtra),
52. A mạ đát la (Phạm:amàtra),
53. Bộ mạ đát la (Phạm:bhramàtra),
54. Già ma đát la (Phạm:gamàtra),
55. Na mạ đát la (Phạm:namàtra),
56. Hề mạ đát la (Phạm:hemàtra),
57. Bề mạ đát la (Phạm:bhemàtra),
58. Bát la mạ đát la (Phạm:paramàtra),
59. Thi bà mạ đát la (Phạm:zivamàtra),
60. Ế la (Phạm:ela),

61. Bệ la (Phạm:vela),
62. Đế la (Phạm:tela),
63. Kệ la (Phạm:gela),
64. Tốt bộ la (Phạm:spela),
65. Nê la (Phạm:nela),
66. Kế la (Phạm:kela),
67. Tế la (Phạm:sela),
68. Bề la (Phạm:phela),
69. Mê la (Phạm: mela),
70. Sa la trà (Phạm:sarata),
71. Mê rô đà (Phạm: meruda),
72. Khế lỗ đà (Phạm:kharda),
73. Ma đô la (Phạm: màtula),
74. Sa mẫu la (Phạm: samula),
75. A dã bà (Phạm:ayava),
76. Ca ma la (Phạm: kamara),
77. Ma già bà (Phạm:magava),
78. A đát la (Phạm:atara),
79. Hê lỗ da (Phạm:heluya),
80. Bệ lỗ bà (Phạm:veluva),
81. Yết la bà (Phạm:kalàpa),
82. Ha bà bà (Phạm:havava),
83. Tì bà la (Phạm:vivara),
84. Na bà la (Phạm:navara),
85. Ma la la (Phạm: malara),
86. Sa bà la (Phạm:savara),
87. Mê la phổ (Phạm: meruhu),
88. Giả ma la (Phạm: camara),
89. Đà mạ la (Phạm: dhamara),
90. Bát la ma đà (Phạm: pramada),
91. Tì già mạ (Phạm:vigama),
92. Ô ba bạt đa (Phạm: upavartta),
93. Diễn thuyết (Phạm:nirdeza),
94. Vô tận (Phạm:aksaya),
95. Xuất sinh (Phạm:sambhùta),
96. Vô ngã (Phạm: amama),
97. A bạn đa (Phạm:avànta),
98. Thanh liên hoa (Phạm: utpala),

99. Bát đầu ma (Phạm: padma),
100. Tăng kì (Phạm: saíkhya),
101. Thú (Phạm:gati),
102. Chí (Phạm: upagama),
103. A tăng kì (Phạm: asaíkhya),
104. A tăng kì chuyển (Phạm:
asaíkhya-parivartta),
105. Vô lượng (Phạm: aparimàịa),
106. Vô lượng chuyển,
107. Vô biên (Phạm: aparyanta),
108. Vô biên chuyển,
109. Vô đẳng (Phạm: asamanta),
110. Vô đẳng chuyển,
BÁCH NHỊ THẬP CHUYỂN

B
268
111. Bất khả sổ (Phạm:agaịeya),
112. Bất khả sổ chuyển,
113. Bất khả xưng (Phạm:atulya),
114. Bất khả xưng chuyển,
115. Bất khả tư (Phạm:acintya),
116. Bất khả tư chuyển,
117. Bất khả lượng (Phạm: ameya),
118. Bất khả lượng chuyển,
119. Bất khả thuyết (Phạm:
anabhilàpya),
120. Bất khả thuyết chuyển,
121. Bất khả thuyết bất khả thuyết
(Phạm:anabhilàpya anablilàpya).
BÁCH PHÁP
......
Chỉ một trăm thứ pháp. Nhà Duy thức
đem tất cả pháp hữu vi, vô vi tổng quát lại
thành một trăm thứ, tức là:
1. Tám thứ tâm pháp, là tám thức: nhãn,
nhĩ, tị, thiệt, thân, ý, mạt na và a lại da.
2. Năm mươi mốt thứ Tâm sở hữu pháp,
là: tác ý, xúc, thụ, tưởng, tư, dục, thắng giải,
niệm, định, tuệ, tín, tàm, quí, vô tham, vô
sân, vô si, cần (tinh tiến), khinh an, bất
phóng dật, hành xả, bất hại, tham, sân, si,
mạn, nghi, ác kiến, phẫn, hận, phú, não,
tật, xan, cuống, xiểm, hại, kiêu, vô tàm, vô
quí, trạo cử, hôn trầm, bất tín, giải đãi, phóng
dật, thất niệm, tán loạn, bất chính tri, hối,
miên (thụy), tầm, tứ.
3. Mười một thứ sắc pháp là: nhãn, nhĩ,
tị, thiệt, thân, sắc, thanh, hương, vị, xúc,
pháp xứ sở nhiếp sắc.
4. Hai mươi bốn thứ tâm bất tương ứng
hành pháp là: đắc, mệnh căn, chúng đồng

phận, dị sinh tính, vô tưởng định, diệt tận
định, vô tưởng báo (vô tưởng sự), danh thân,
cú thân, văn thân, sinh, lão, trụ, vô thường,
lưu chuyển, định dị, tương ứng, thế tốc, thứ
đệ, phương, thời, số, hòa hợp tính, bất hòa
hợp tính.
5. Sáu thứ vô vi pháp là: hư không, trạch
diệt, phi trạch diệt, bất động diệt (bất động),
tưởng thụ diệt, chân như.
Năm loại lớn kể ở trên gọi là năm vị;
khi được kể chung với một trăm pháp thì
gọi là năm vị trăm pháp.
Thuyết trăm pháp có xuất xứ từ luận
Đại thừa bách pháp minh môn, luận Thành
duy thức, trong đó cũng có điều khác với
các nhà khác, chẳng hạn như:
1. Về tâm sở hữu pháp, luận Du già sư
địa quyển 1, ngoài năm mươi mốt thứ tâm
sở hữu pháp được ghi ở trên ra, còn kể
thêm hai thứ nữa là tà dục và tà thắng giải,
thành ra năm mươi ba thứ tâm sở hữu pháp;
luận Đại thừa a tì đạt ma tạp tập quyển 1,
đem ác kiến trong tâm sở hữu pháp tách
riêng thành năm là tát ca da kiến, biên chấp
kiến, kiến thủ kiến, giới cấm thủ kiến và tà
kiến, thành ra là năm mươi lăm thứ tâm sở
hữu pháp.
2. Về sắc pháp, thì luận Hiển dương
Thánh giáo quyển 1, trong sắc pháp còn
liệt kê bốn thứ địa, thủy, hỏa, phong, thành
ra là mười lăm thứ sắc pháp.
3. Về bất tương ứng hành pháp, thì luận
Đại thừa ngũ uẩn, trong bất tương ứng hành
pháp duy chỉ kể có mười bốn thứ, tức trong
hai mươi bốn thứ pháp ghi ở trên, liệt kê từ
“đắc” đến “lưu chuyển” là mười bốn hạng
mục; luận Đại thừa a tì đạt ma tạp tập quyển
2, thì loại bỏ bất hòa hợp tính, mà thành là

hai mươi ba thứ bất tương ứng hành pháp.
4. Về Vô vi pháp, thì luận Du già sư địa
quyển 3, lại kể hai thứ nữa là thiện bất thiện
pháp vô vi, vô kí pháp vô vi, thành ra là
tám thứ vô vi pháp. Lại nữa, Thuyết nhất
thiết hữu bộ Tiểu thừa, y theo thứ tự sinh
khởi của các pháp mà chia chúng thành
sắc pháp, tâm pháp, tâm sở hữu pháp, tâm
bất tương ứng hành pháp, vô vi pháp v.v...,
còn các nhà Duy thức Đại thừa thì lại y
theo thứ tự chuyển biến của thức mà phân
chia. [X. luận Thành duy thức Q.7; Đại thừa
BÁCH PHÁP

B
269
bách pháp minh môn luận giải; Đại thừa
bách pháp minh môn luận sớ].
BÁCH PHÁP GIỚI
..........
Chỉ mười pháp giới từ địa ngục giới đến
Phật giới, trong mỗi pháp giới lại cũng có
đủ mười giới, cộng thành một trăm pháp
giới. Tông Thiên thai đem chia một cách
khái quát tất cả pháp làm mười loại, tức là
địa ngục, ngã quỉ, súc sinh, tu la, nhân gian,
thiên thượng, Thanh văn, Duyên giác, Bồ
tát và Phật, là mười pháp giới; nhưng mỗi
pháp giới không phải tự cô lập, không tương
can, mà mỗi mỗi cũng lại đầy đủ mười giới,
cho nên cộng là một trăm pháp giới. Lại
trong một trăm pháp giới, mỗi một pháp
giới đều có đủ mười thứ sự lí (thập như thị),
trăm pháp giới tức có một nghìn như thị,
gọi là “bách giới thiên như” (trăm giới nghìn
như), đây là dụng ngữ thông thường của
tông Thiên thai khi dung nhiếp hết thảy
các pháp. (xt. Bách Giới Thiên Như).
BÁCH PHÁP MINH MÔN
Chỉ pháp môn trí tuệ mà Bồ tát đạt được
ở ngôi Sơ địa (Hoan hỉ địa). Bách pháp (trăm
pháp), là chỉ cho nhiều số mục một cách
khái quát; minh, tức là thông suốt; môn, là
pháp môn, hàm ý là vào, là sai biệt. Trọn ý
tức là cửa trí tuệ tỏ rõ thông suốt trăm pháp.
Đối với chữ “bách pháp” trong Bách pháp
minh môn, các nhà cũng có những cách
nói khác nhau:
1. Thập địa kinh luận quyển 3 nói, bách
pháp, tức chỉ các loại pháp môn.
2. Cứ theo Hoa nghiêm kinh thám

huyền kí quyển 11 chép, thì bách pháp là
chỉ các pháp môn Uẩn, Xứ, Giới, chứ không
phải chỉ con số một trăm thực sự.
3. Kinh Bồ tát anh lạc bản nghiệp quyển
thượng phẩm Hiền thánh danh tự chép,
thì mười tâm tin là tín tâm, niệm tâm, tinh
tiến tâm, tuệ tâm, định tâm, bất thoái tâm,
hồi hướng tâm, hộ tâm, giới tâm và nguyện
tâm, trong mỗi tâm đều có mười tâm mà
thành trăm pháp. Sau khi thành tựu đầy
đủ mười tâm mười tín này mới có thể vào
địa vị Sơ trụ.
4. Trong Thích quán vô lượng thọ Phật
kinh kí của ngài Pháp thông, và trong Quán
vô lượng thọ Phật kinh sớ diệu tông sao
quyển 6 của ngài Tri lễ ở núi Tứ minh chép,
bách pháp, tức là thuyết “Năm vị trăm
pháp” của tông Pháp tướng.
5. Thích quán vô lượng thọ Phật kinh
kí nói, khi một trong mười tâm số pháp là
thụ, tưởng, tư, xúc, dục, tuệ, niệm, giải thoát,
ức, định v.v..., sinh khởi, thì chín tâm kia
cũng cùng giúp đỡ mà khởi, nên thành trăm
pháp.
Còn kinh Nhân vương bát-nhã ba la
mật quyển thượng phẩm Bồ tát giáo hóa
chép, nếu Bồ tát ở trong một trăm nước
Phật, thì làm Tứ thiên vương cõi Diêm phù,
tu trăm pháp môn, tâm nhị đế bình đẳng,
giáo hóa hết thảy chúng sinh. Nếu Bồ tát ở
trong một nghìn nước Phật, thì làm vua
trời Đao lợi, tu hành nghìn pháp môn. Nếu
ở trong mười muôn nước Phật, thì làm Viêm
thiên vương mà tu hành mười muôn pháp
môn, cho đến ở trong bất khả thuyết bất
khả thuyết nước Phật, thì làm vua cõi trời
Tứ thiền đại tĩnh, là chúa ba cõi, mà tu
hành bất khả thuyết bất khả thuyết pháp

môn. Lại cứ theo kinh Bồ tát anh lạc bản
nghiệp quyển hạ phẩm Phật mẫu chép, thì
tâm Thập tín là gốc của các hạnh, từ đó
đắp đổi tăng tiến mà thành trăm pháp minh
môn, nghìn pháp minh môn. [X. kinh Hoa
nghiêm (bản dịch cũ) Q.23 phẩm Thập địa.
kinh Quán vô lượng thọ; kinh Bồ tát anh
lạc bản nghiệp Q.thượng phẩm Hiền thánh
học quán, Q.hạ phẩm Đại chúng thụ học;
Nhân vương kinh sớ Q.trung phần đầu;
BÁCH PHÁP MINH MÔN

B
270
Nhân vương hộ quốc bát nhã ba la mật đa
kinh sớ Q.trung đoạn 1; Quán vô lượng
thọ kinh nghĩa sớ Q.hạ (Nguyên chiếu)].
BÁCH PHI
......
Bách (trăm), nói một cách khái quát về
số nhiều; phi (chẳng phải), chỉ sự phủ định
chẳng có, chẳng không. Còn gọi là Tứ cú
bách phi. Có nghĩa là tất cả văn chữ lời nói
chẳng phải là thực tại. Ý nhằm quét sạch
hết sự mê chấp của chúng sinh, khiến ngộ
nhập lí các pháp là vô tướng, bất khả đắc.
Kinh Niết bàn (bản Bắc) phẩm Kim cương
thân, đã đưa ra thực số bách qui về thân
kim cương của đức Như lai. (xt. Tứ Cú Bách
Phi).
BÁCH PHÚC TRANG NGHIÊM
Phạm: Zata-puịya-vicitrita. Ba mươi
hai tướng của đức Như lai, mỗi tướng đều
do trăm phúc trang nghiêm mà thành. Còn
gọi là Bách tư trang nghiêm, Bách phúc
đức trang nghiêm. Bách phúc, tức là Bách
tư. Cứ theo luận Đại tì bà sa quyển 177
chép, thì trong mười thiện nghiệp đạo, từ
không giết hại cho đến chính kiến, mỗi
nghiệp đạo đều có năm tư như nghiệp đạo
không giết hại có: li sát tư (không giết hại),
khuyến đạo tư (khuyên dạy không nên giết
hại), tán mĩ tư (khen ngợi sự không giết
hại), tùy hỉ tư (thấy không giết hại thì vui
theo), hồi hướng tư, hợp lại là năm mươi
tư. Khi Bồ tát tạo tác một nghiệp tướng, thì
trước hết phát khởi năm mươi tư để sửa trị
cái thân, tiếp theo, phát một tư để dắt dẫn
tướng ấy, sau cùng, lại phát khởi năm mươi

tư để viên mãn tướng ấy: đó tức là trăm
phúc trang nghiêm. Cũng sách và quyển
đã dẫn, còn chép có mấy thuyết nữa về
năm mươi tư:
1. Mười nghiệp đạo đều có năm phẩm
tư là hạ, trung, thượng, thượng thắng,
thượng cực (dưới, vừa, trên, trên hơn, trên
hết), hợp lại thành năm mươi tư.
2. Mười nghiệp đạo đều có năm tư: gia
hành tịnh, căn bản tịnh, hậu khởi tịnh, phi
tầm sở hại, niệm nhiếp thụ, hợp lại thành
năm mươi tư.
3. Duyên theo ba mươi hai tướng, ở mỗi
tướng, phát khởi ý nghĩ năm mươi sát na
chưa từng luyện tập, chuyển xoay liên tục,
đó là năm mươi tư.
Về lượng của một phúc, cũng có nhiều
thuyết khác nhau. Cứ theo luận Câu-xá
quyển 18 chép, thì:
1. Trừ Bồ tát ra, còn tất cả hữu tình
khác, nhờ tu hành mà được quả nghiệp
giầu có vui sướng, tức là lượng một phúc.
2. Khi thế giới sắp thành, hết thảy hữu
tình cảm được sức nghiệp tăng thượng trong
cõi đại thiên, tức là lượng một phúc.
3. Duy có Phật mới biết được cái lượng
một phúc. Ngoài ra, nghiệp dị thục của ba
mươi hai tướng, phải tu tập trải qua một
trăm đại kiếp mới đầy đủ viên mãn, duy có
bồ tát Thích ca là cực tinh tiến, nên mới có
thể rút ngắn được chín kiếp mà thành tựu
ba mươi hai tướng ở kiếp thứ chín mươi
mốt. [X. kinh Niết Bàn (bản Bắc) Q.24; kinh
Pháp hoa Q.1 phẩm Phương tiện; luận Đại
trí độ Q.4; Pháp uyển châu lâm Q.9]. (xt.
Bách Đại Kiếp).
BÁCH TÂM THÀNH PHẬT
Tức là mười tâm của Thập địa cuối cùng

trong các giai vị tu hành, nếu thành tựu
được một trăm tâm này thì có thể đạt đến
cảnh địa Phật. Theo thứ tự tu hành, giai vị
cuối cùng là mười địa, trong mỗi một địa
đều chia làm mười tâm, hành giả sơ tâm
vào mỗi địa đến tâm thứ tư, tức là đã đạt
đến cảnh giới năm thần thông, từ tâm thứ
năm đến tâm thứ tám, thì tiến vào cảnh
BÁCH PHI

B
271
giới Nhị thừa, đến tâm thứ chín thì tu hành
đạo Bồ tát, cuối cùng, đến tâm thứ mười
tức thành Phật đạo. Vì mỗi địa trong mười
địa đều chia làm mười tâm, cho nên gọi là
trăm tâm thành Phật (bách tâm thành Phật).
[X. Đại nhật kinh sớ Q.15].
BÁCH TẾ QUAN ÂM
Chỉ pho tượng Quan âm đứng ở thời
đại Phi điểu trong điện Đại bảo tạng chùa
Pháp long ở Nhật bản.
Phong cách tạo tượng
khác với tượng Phật của
phái Chỉ lợi, thân hình
của tượng rất mỏng và
thon dài, mấy lọn tóc
xõa xuống hai bờ vai
trông như những gợn
sóng, hình tượng tả
thực, thiên y từ hai cổ
tay rủ xuống, nếu nhìn
ngay chính diện thì
không thấy biến hóa,
nhưng, nếu nhìn ở hai
bên thì thấy như sắp cử
động. Mình cao hai mét hai mươi phân,
nhìn những đường nét tròn trịa tươi tắn,
người ta có thể suy đó là sự mô phỏng kiểu
tượng lưu truyền tại miền nam Trung quốc.
BÁCH THÁP TỰ
Là ngôi chùa nằm tại cửa hang Tiện tử,
chân núi phía bắc núi Chung nam, thuộc
huyện Trường an, tỉnh Thiểm tây. Vị tổ
khai sáng của Tam giai giáo là sư Tín hành,
sau khi tịch, được chôn cất tại đây; về sau,
các pháp tôn của Tam giai giáo nối nhau đề

phần mộ xung quanh tháp xá lợi của Tín
hành. Năm Trinh quán thứ 5 (631), đệ tử
của Tín hành là Tăng ung, trước khi tịch,
dặn học trò chôn cất ở bên trái tháp của
Tín hành, năm Hiển khánh thứ 2 (657), sư
Tuệ liễu ở chùa Quang minh, Thiền sư Tăng
hải ở chùa Hóa độ, niên hiệu Tổng chương
năm đầu (668), Thiền sư Đạo an, năm Khai
nguyên thứ 4 (716), Thiền sư Pháp tạng ở
chùa Tịnh vực v.v... đều xây tháp ở đây,
khoảng năm Đại lịch (766-779), mới có tên
là chùa Trăm tháp. Đến năm Thái bình
hưng quốc thứ 3 (978) đời Tống, chùa được
đổi tên là chùa Hưng giáo. Từ đời Minh,
Thanh về sau, chùa này rất là hoang phế,
nay chỉ còn lại một gian phòng tăng bé nhỏ.
Bên ngoài chùa có một tòa tháp gạch năm
tầng, cao khoảng hai mươi mét, hai tòa Tôn
thắng đà la ni kinh chàng, trong đó, một
tòa được làm vào năm Thái hòa thứ 5 (831)
đời Đường văn tông, mặt sau có bài Minh
do tỉ khưu ni Hành luật làm để kỉ niệm lễ
trà tì của sư trưởng là Tổng tĩnh. Ngoài ra,
còn có những phiến đá nhẵn, hình vuông,
dài, to, và mấy tòa
lọng đá, tòa đá, được
làm vào cuối đời
Đường, và những
phiến đá rơi từ thân
tháp đá v.v... Những
người thờ phụng
trăm tháp đều là
chúng tăng thuộc
Tam giai giáo. Cứ
theo văn bia của
Trương phân được
thấy trong Kim
thạch tụy biên chép,

thì khu đất dựng
chùa trăm tháp là do
tướng Bùi hưu nhà Đường cúng dường. [X.
Thiểm tây thông chí; Kim thạch tụy biên
Q.57].
BÁCH THIÊN ẤN ĐÀ LA NI KINH
...............
Có một quyển. Do ngài Thực xoa nan
Bách Tế Quan Âm
BÁCH THIÊN ẤN ĐÀ LA NI KINH
Tháp gạch ở chùa
Bách Tháp

B
272
đà đời Đường dịch. Còn gọi là Bách thiên
ấn. Thu vào Đại chính tạng tập 21. Kinh
này thuộc Tạp Mật kinh, nội dung bao gồm
căn bản Đà la ni, Đà la ni tâm chú, Tùy
tâm chú... Nếu hành giả viết chép kinh này
để thờ trong tháp, thì công đức ngang với
tạo lập trăm nghìn ngôi tháp.
BÁCH TỌA HỘ MA
...........
Chỉ một trăm lần tu phép Hộ ma. Số
lượt tu phép Hộ ma được gọi là “tọa” hoặc
“tòa”, cho nên một trăm lần tu phép Hộ
ma gọi là Bách tọa hộ ma. Chiếu theo qui
định, hành giả Mật giáo tu phép Hộ ma
không thể thiếu phép tu tế lửa. (xt. Hộ Ma).
BÁCH TRƯỢNG DÃ HỒ
...........
Tên công án trong Thiền tông. Là cơ
duyên đối thoại giữa con cáo đồng và thiền
sư Hoài hải ở núi Bách trượng. Công án
này nêu lên lí nhân quả rõ ràng. Còn gọi là
Bất lạc bất muội, Ngũ bách sinh dã hồ, Bách
trượng bất muội nhân quả, Bách trượng dã
hồ đọa thoát. Thung dung lục Tắc 8 (đại
48, 231 hạ), nói: “Bách trượng lên nhà giảng,
thường có một ông già đến nghe pháp, nghe
xong, theo mọi người giải tán. Một hôm,
ông già không đi, Bách trượng bèn hỏi: “Ai
đứng đó?”. Người già đáp: Vào thời đức Phật
Ca diếp xưa kia, tôi đã từng ở núi này. Có
một người đến học đã hỏi: Bậc đại tu hành
có còn rơi vào nhân quả nữa không? Tôi
trả lời: Không rơi vào nhân quả. Cũng vì
câu nói ấy mà tôi đã phải đọa làm thân cáo
đồng năm trăm kiếp rồi. Nay xin Hòa

thượng thay cho một chuyển ngữ. Bách
trượng nói: “Không mờ tối nhân quả”. Ngay
sau câu nói đó, người già đại ngộ”.
Trong công án này, người già xưa kia
nói: “Không rơi vào nhân quả” là bác không
có nhân quả, tức là phủ nhận lí nhân quả;
và do phủ nhận lí nhân quả, cho nên phải
đọa vào ác thú. “Không mờ tối nhân quả”
là khẳng định nhân quả, khác với “không
rơi vào nhân quả”, vì khẳng định nhân quả,
cho nên thoát li ác thú. Đứng về phương
diện giáo thuyết cơ bản của Phật giáo mà
nói, thì tin sâu nhân quả là Phật pháp chính
truyền, là một loại pháp tắc rất tự nhiên. Vì
thế, người ta không thể phân biệt càn bậy,
ức đoán, phủ định, nếu tin sâu lí pháp nhân
quả tự nhiên ấy rồi theo đó mà tu hành, thì
nó sẽ là con đường đưa đến thành Phật.
Cho nên, trong tắc công án này, người già
nhờ ngài Bách trượng thay cho chuyển ngữ
“không mờ tối nhân quả” mà phút chốc
tiêu sạch cái mê mộng độc đoán ở quá khứ,
rồi ngay ở câu nói đó mà đại ngộ, vứt bỏ
được thân cáo đồng. Xưa nay, trong Thiền
gia phần nhiều gọi những kẻ bác không có
nhân quả mà lại tự cho mình là người thấu
suốt nhân quả là “dã hồ thiền” (thiền cáo
đồng) chính đã từ điển cố này. [X. Liên
đăng hội yếu Q.4; Ngũ đăng hội nguyên
Q.3; Thiền tông vô môn quan Tắc 2].
BÁCH TRƯỢNG ĐỘC TỌA ĐẠI HÙNG PHONG
....................
Tên công án trong Thiền tông. Là công
án mà thiền sư Hoài hải ở núi Bách trượng
đời Đường mượn việc ngồi một mình trên
ngọn Đại hùng để tỏ bày cái yếu chỉ của
tông môn. Còn gọi là Bách trượng độc tọa,
Bách trượng đại hùng phong, Bách trượng

kì đặc sự. Ngũ đăng hội nguyên quyển 3
(Vạn tục 138, 44 hạ) nói: “Tăng hỏi: việc kì
đặc là thế nào? Sư đáp: Ngồi một mình trên
ngọn Đại hùng! Vị tăng lễ lạy, sư liền đánh”.
Độc tọa, có ý là đứng một mình trong
vũ trụ, cho đến “trên trời dưới trời, chỉ có
ta độc tôn”. Đại hùng phong, là tên gọi khác
của núi Bách trượng ở Giang tây. Vì ngài
Hoài hải đến núi này để hoằng dương Thiền
phong nên đời gọi là Bách trượng Hoài hải.
BÁCH TỌA HỘ MA

B
273
Độc tọa đại hùng phong, đại khái có nghĩa
là ngài Bách trượng đã nhiều năm ngồi thiền
trên ngọn núi Đại hùng, đã là sự tu hành
tối thượng, đứng một mình trong vũ trụ,
nhưng cũng lại là một việc bình thường,
chẳng có gì kì lạ, phàm sự sinh hoạt của
Thiền giả, như đi đứng ngồi nằm nói im
động tĩnh, đều là thiền lí thiền hành cả. Vì
thế Bách trượng đặc biệt lấy câu “Ngồi một
mình trên ngọn Đại hùng” để trả lời câu
hỏi “Việc kì đặc là thế nào”, là pháp cơ
linh hoạt, thu vào phóng ra một cách tự
như tự tại, quét sạch mọi dấu vết. Vị tăng
nghe xong, sụp lạy, là biểu thị việc khéo
dùng cơ đầu cơ, lấy ý khiển ý, toàn nhiên
lãnh hội cơ pháp của Bách trượng, cho nên
ngài Phật quả Viên ngộ đã khen (Đại 48,
167) rằng: “Vị tăng này lễ lạy khác với tăng
tầm thường, phải có con mắt toàn triệt mới
được. (...) Vị tăng này lễ lạy cũng giống như
vuốt râu hùm (cọp), chỉ giành chỗ xoay mình”.
Tuy nhiên, lại bị cái đánh của Bách trượng,
là vì Bách trượng biết vị tăng ấy đã lãnh hội
rồi, nhưng vẫn lễ lạy để muốn cầu một việc
cao hơn nữa, nên dùng cây gậy để cảnh giác
rằng, ngoài việc lãnh hội ra, còn phải gắng
sức tu hành thực tiễn nữa.
BÁCH TRƯỢNG HOÀI HẢI (720-814)
Vị tăng đời Đường. Người huyện
Trường lạc, Phúc châu, họ Vương (có thuyết
cho là họ Hoàng). Từ nhỏ đã thích đến
thăm các chùa viện, năm hai mươi tuổi theo
ngài Tuệ chiếu ở Tây sơn xuất gia, sau theo
luật sư Pháp triêu ở Nam nhạc thụ giới cụ
túc, không lâu, đến Lư giang (ở Tứ xuyên)

đọc Đại tạng. Gặp được ngài Mã tổ Đạo
nhất hoằng pháp tại Nam khang, đem tâm
hướng theo và được Đạo nhất ấn khả. Vì
cùng với các sư Trí tạng ở Tây đường, Phổ
nguyện ở Nam tuyền đều được trao truyền
phép thiền, nên thời bấy giờ gọi là Tam đại
sĩ. Sau ra làm chủ tại Tân ngô (huyện Phụng
tân tỉnh Giang tây), núi Bách trượng, tự lập
ra Thiền viện, chế định thanh qui, suất
chúng tu trì, thực hành sinh hoạt nông
thiền (làm ruộng). Sư từng nói (Đại 48, 1119
trung); “Một ngày không làm, một ngày
không ăn”. Năm nguyên hòa thứ 9, nhập
tịch, thọ thế chín mươi lăm tuổi. Nhà vua
ban thụy “Đại trí thiền sư”, tháp hiệu “Đại
bảo thắng luân”. Môn hạ có Hi vận ở Hoàng
bá, Linh hựu ở Qui sơn đứng đầu. Về sau,
các vua đời Tống, Nguyên lại ban thụy hiệu
“Giác chiếu thiền sư”, “Hoằng tông diệu
hành thiền sư”. Ngoài ra, cứ theo Toàn
đường văn quyển 446 Đường hồng châu
Bách trượng sơn cố Hoài hải thiền sư tháp
minh tinh tự chép, thì Thiền sư sinh vào
năm Thiên bảo thứ 8 (794) cho nên thọ
sáu mươi sáu tuổi.
Thanh qui do sư chế đính đời gọi là
Bách trượng thanh qui, không một tùng
lâm nào trong thiên hạ mà không làm theo,
là công tích vạch
ra thời đại của lịch
sử Thiền tông.
Tống Nho phỏng
theo nó mà sáng
lập các thư viện, ba
triều Nguyên,
Minh, Thanh lại
lấy thư viện làm
Hương học

(trường làng) là nơi
dưỡng sĩ (đào tạo
kẻ sĩ), đều là ơn của
sư. [X. Bách trượng thanh qui Q.thượng
Trụ trì chương; Tống cao tăng truyện Q.10;
Cảnh đức truyền đăng lục Q.6]. (xt. Hoài
Hải).
BÁCH TRƯỢNG HOÀI HẢI THIỀN SƯ NGỮ LỤC
Do Thiền sư Hoài hải (720-814) đời
Bách Trượng Hoài Hải
BÁCH TRƯỢNG HOÀI HẢI THIỀN SƯ NGỮ LỤC

B
274
Đường ở núi Bách trượng soạn. Cứ theo
Toàn đường văn quyển 446, thì trong
Đường hồng châu Bách trượng sơn cố Hoài
hải thiền sư tháp minh tinh tự, do Trần hủ
soạn, có nói rằng, người biên tập Bách
trượng ngữ lục là môn nhân Thần hành
Phạm vân, nhưng Ngữ lục của Bách trượng
đã từng một phen bị thất lạc, đến đời Minh
mới được biên tập lại và ấn hành, song
không rõ tên họ người biên tập. Bản hiện
nay được gọi dưới cái tên Ngữ lục, Quảng
lục, thu vào Vạn tục tạng tập 119 (Tứ gia
ngữ lục quyển 2, quyển 3) và tập 118 Cổ
tôn túc ngữ lục quyển 1, quyển 2. Nội dung
đều là văn xuôi, Bách trượng dẫn dụng các
kinh Báo ân, Niết bàn, Ca diếp, Bảo tích,
và những câu nói của Bảo chí, Phó hấp,
Tăng triệu, đồng thời, thuật bàn các thuyết
trong các kinh Hoa nghiêm, Kim cương,
Bát nhã, qua các thuyết ấy, ta có thể thấy
một cách khái quát tư tưởng chung của Bách
trượng.
BÁCH TRƯỢNG PHẬT ĐỒ
Chỉ tòa tháp Phật cao khoảng một trăm
trượng. Cứ theo Bắc sử tây vực truyện chép,
thì về phía đông thành của nước Tiểu
nguyệt chi mười dặm, có một tòa tháp Phật,
chu vi ba trăm năm mươi bước, cao tám
mươi trượng, đây tức là Bách trượng Phật
đồ. Phật đồ là tên gọi khác của tháp, phần
nhiều được kiến tạo bằng gạch, đá và gỗ,
thường là nơi thờ phụng xá lợi của đức Phật.
[X Huyền ứng âm nghĩa Q.7]. (xt. Tháp).
BÁCH TRƯỢNG SƠN
..........

Núi nằm về phía tây bắc huyện Phụng
tân tỉnh Giang tây, gần núi Động. Bằng vào
nước từ trên chóp núi chảy xuống, có thể
cao tới nghìn thước, vì thế gọi là Bách
trượng; do thế núi vượt hẳn các núi khác,
cho nên còn gọi là núi Đại hùng. Niên hiệu
Hưng nguyên năm đầu (784) đời Đường
đức tông, Thiền sư Hoài hải đến núi này
cất am Hương đạo (tức chùa Bách trượng)
mở rộng thiền phong, thời bấy giờ, có các
bậc tài trí như Hi vận ở Hoàng bá, Linh
hựu ở Qui sơn và Niết bàn ở Bách trượng
vân tập về đây, rồi mở mang kiến thiết thêm
các nhà pháp, nhà tăng, đồng thời, chiết
trung luật điển Đại thừa, Tiểu thừa mà chế
định Thiền lâm thanh qui (Bách trượng
thanh qui). Từ đó mới có Thiền viện độc
lập, hoàn chỉnh; vì trước đó, Thiền tăng
phần nhiều ở trong các chùa Luật tông.
Năm nguyên hòa thứ 9 (814) đời Hiến
tông, ngài Hoài hải nhập tịch, môn nhân
là Niết bàn thừa kế chức trú trì. Không bao
lâu, vâng sắc lệnh của Đường tuyên tông,
sư Niết bàn xây dựng chùa Đại trí thánh
thiền, trở thành đạo tràng của Thiền tông.
Từ đời Tống trở về sau, các Thiền tăng ưu
tú xuất hiện đông đảo, như: Minh chiếu
an, Siêu, Đạo hằng, Bảo nguyệt, Nguyệt, Duy
chính, Nguyên túc, Duy cổ và Tịnh ngộ
v.v... nối nhau trú trì. Niên hiệu Chí thuận
năm đầu (1330) đời Nguyên văn tông, Đức
huy ở Đông dương, trùng tu nhà Pháp, trên
nhà đặt gác “Thiên hạ sư biểu” (bậc thầy
trong thiên hạ) để thờ tượng của sư Hoài
hải. Niên hiệu Chí nguyên năm đầu (1335)
đời Thuận đế, Bách trượng thanh qui được
biên tập lại và ban hành khắp các Thiền
lâm trong toàn quốc, nhờ thanh qui đó mà

núi Bách trượng lừng danh ở đời.
Năm Chính thống thứ 7 (1442) đời Minh
anh tông, sa môn Trung trí biên lại thanh
qui. Khoảng năm Sùng trinh (1628-1644),
Thụy bạch Minh tuyết trú trì, soạn một thiên
Tịch ngữ, một thiên Tịch vọng thuyết, bác
bỏ thuyết Thông dung của Phí ẩn. Khoảng
năm Thuận trị (1644-1661) đời Thế tổ nhà
Thanh, Lâm đạo bái đến đây hoằng pháp.
Những cổ tích hiện còn đến nay, có bia
BÁCH TRƯỢNG PHẬT ĐỒ

B
275
của Thiền sư Niết bàn, mả người gỗ, mả
chó vàng, núi cáo đồng, đá đại nghĩa và
bốn chữ “Thiên hạ sư biểu” do Liễu công
quyền viết trên một bia đá lớn. [X. Tống
cao tăng truyện Q.10; Cảnh đức truyền đăng
lục Q.6, Q.9, Q.20, Q.25; Thích môn chính
thống Q.3; Ngũ đăng hội nguyên tục lược
Q.2; Đại Minh nhất thống chí Q.49; Cổ
kim đồ thư tập thành sơn xuyên điển thứ
136]. (xt. Bách Trượng Thanh Qui).
BÁCH TRƯỢNG THANH QUI
...........
Gồm hai quyển. Còn gọi là Sắc tu bách
trượng thanh qui. Thu vào Đại chính tạng
tập 48. Nguyên là bản Thanh qui (đời gọi
là cổ thanh qui) do Thiền sư Bách trượng
Hoài hải (720-814) soạn. Lúc Thiền tông
mới hình thành, trong Thiền lâm vẫn chưa
có chế độ, nghi thức, cho nên bản thanh
qui này mới đặt ra các chế độ pháp đường,
tăng đường, phương trượng v.v... lại qui định
các chức vụ mà chúng tăng đảm trách là
Đông tự, Liêu nguyên, Đường chủ, Hóa
chủ... là những phép tắc tất yếu khi mà
Thiền tông Trung quốc thoát li các chùa
Luật để duy trì những sinh hoạt Tăng đoàn
độc lập vào khoảng thế kỉ VIII, IX Tây
lịch.
Nội dung sách này chia làm hai quyển
thượng và hạ, gồm có chín chương. Quyển
thượng có năm chương là Chúc li, Báo ân.
Báo bản, Tôn tổ, và Trú trì. Quyển hạ có
bốn chương là Lương tự, Đại chúng, Tiết
lạp và Pháp khí. Trong đó, chương Chúc li
ghi chép các lễ nghi như: Thánh tiết chúc

tán (chúc mừng khen ngợi ngày sinh của
vua), Cảnh mệnh nhật chúc tán (chúc
mừng khen ngợi ngày vua lên ngôi), Tứ
trai nhật chúc tán (chúc mừng khen ngợi
vào các ngày 1, 15, 8, 23) và Đán vọng
chúc tán (chúc tán vào các ngày 1, 15 mỗi
tháng), các nghi lễ trên đây được cử hành
tại Tạng điện, rồi mỗi nhật chúc tán (chúc
mỗi ngày), Thiên thu tiết chúc tán, Thiện
nguyệt chúc tán (chúc tán vào ba tháng ăn
chay trường là tháng 1, 5 và 9 âm lịch), để
cầu nguyện cho nhà vua sống lâu muôn
tuổi, đây là các lễ nghi của giáo đoàn tôn
giáo dưới sự Thống chế của quyền lực quốc
gia. Chương Tôn tổ ghi chép các điển lễ
vào những ngày kị (giỗ) của các tổ sư.
Chương Đại chúng thu chép những phương
pháp ngồi Thiền, các phép tắc sinh hoạt tu
nghiệp trong thiền viện. Và những chi tiết
khác được chế định trong Bách trượng
thanh qui.
Nguyên hình bản thanh qui do ngài
Hoài hải soạn đà thất lạc vào đời Tống,
mãi đến niên hiệu Chí nguyên năm đầu
(1335) đời Thuận đế nhà Nguyên, Đức
huy ở Đông dương vâng mệnh Thuận đế
lấy các bản “Thiền uyển thanh qui” của
Tông trách, và “Tùng lâm hiệu định
thanh qui” của Duy miễn làm mẫu để biên
tập lại thành bản thanh qui mới này, do
Toàn ngộ Đại hân hiệu chính, tức là bản
Sắc tu bách trượng thanh qui hai quyển
hiện nay.
BÁCH TỤNG THI TẬP
Phạm:Zataka. Còn gọi là Bách thi
chương. Trong văn học tiếng Phạm, Bách
tụng thi tập không chỉ cho một tác phẩm
đặc định nào, mà nó chỉ là tập thơ của các

cá nhân gồm khoảng một trăm bài thơ.
Trong đó, nổi tiếng nhất có các bài Luyến
ái bách tụng (Phạm:Zfígàra-zataka, trăm
lần ca tụng sự luyến ái), của Phạt trí ha lợi
(Phạm:Bhartfhari) ở khoảng thế kỉ VII
tây lịch. Xử thế bách tụng (Phạm: Nìtizataka,
trăm lần ca tụng sự cư xử ở đời), Li
dục bách tụng (Phạm: Vairàgya zataka,
trăm lần ca tụng sự lìa dục). Tuy nhiên,
trong tập thơ cũng có lẫn các bài của một
BÁCH TỤNG THI TẬP

B
276
số ít người khác. Luyến ái bách tụng tuy ca
tụng mãnh lực của tình yêu và nữ tính,
nhưng hàm ý khuyên người ta dứt bỏ phiền
não mà tìm cầu giải thoát. Xử thế bách tụng,
Li dục bách tụng thì thuật bàn về ý chỉ của
đạo đức thực tiễn, về nhân sinh quan và về
tư tưởng triết học đề cao sự thoát li phiền
não, tìm cầu lí tưởng tối cao. [X. D. D.
Kosambi: The Epigrams attributed to
Bhartfhari, including the three centuries,
Bombay 1948, do. Zataka-trayam of
Bhartfhari, Bombay, 1946].
BÁCH TỰ CHÂN NGÔN
...........
Tức là bài chú gồm một trăm chữ được
trì tụng trong Kim cương giới Mật giáo. Nội
dung bao quát bản tôn gia hộ thân tâm hành
giả được bền chắc và mau chóng thành tựu
tất cả điều mong cầu. Cũng gọi là Bách tự
minh, Bách tự mật ngữ. Trong năm bộ
thuộc Kim cương giới là Phật bộ, Kim cương
bộ, Liên hoa bộ, Bảo bộ và Yết ma bộ đều
có Bách tự chân ngôn, gọi chung là Ngũ
bộ bách tự chân ngôn. Phàm khi tu đại pháp
Kim cương giới, trước khi niệm tụng chính
thức, phải tụng Ngũ bộ bách tự chân ngôn
chung, hoặc tụng Bách tự chân ngôn của
riêng bộ mình tu, rồi mới tụng Căn bản
chân ngôn của bộ mình tu. Hoặc cũng có
người bảo chỉ có Kim cương bộ trì tụng Bách
tự chân ngôn và căn bản chân ngôn. Nhưng
cứ theo Bất động sứ giả niệm tụng pháp và
kinh Để lí tam muội da (bản ba quyển) chép,
thì bài chú này chỉ có bảy mươi lăm chữ.
[X. Lược xuất kinh Q.2, Liên hoa bộ tâm

quĩ].
BÁCH VẠN BIẾN NIÊM PHẬT
Có nghĩa là niệm danh hiệu Phật một
trăm vạn lần. Tức niệm tụng danh hiệu
Phật A di đà một trăm vạn lần. Nói tắt là
bách vạn biến. Cứ theo kinh Mộc hoạn tử
chép thì nếu xưng niệm danh hiệu Tam
bảo Phật, Pháp Tăng đủ một trăm vạn biến
thì dứt trừ được một trăm linh tám kết nghiệp
mà hướng tới Niết bàn. Cứ theo luận Tịnh
độ quyển hạ của Ca tài chép, thì ngài Đạo
xước đời Đường đã theo kinh Mộc hoạn tử
và kinh Di đà nói mà tu bảy ngày niệm
Phật, nghĩa là, trong bảy ngày, niệm Phật
trăm vạn lần, thì quyết định được vãng sinh
trong nước Cực lạc của Phật A di đà.
Tại Nhật bản, có chùa Tri ân ở Kinh
đô, thuộc tông Tịnh độ, tăng chúng và tín
đồ tập họp lại vừa niệm danh hiệu Phật,
vừa đếm hột tràng hạt, đếm đủ một trăm
tràng. Thiện a, người kế thừa đời thứ 8 của
chùa Tri ân, để chữa trị bệnh dịch, đã trong
bảy ngày niệm Phật trăm vạn biến mà có
hiệu nghiệm. Sau Thiên hoàng Đề hồ ban
hiệu chùa là “Bách vạn biến” và ban một
chuỗi tràng lớn gồm một nghìn linh tám
mươi hột. Từ đó về sau, cứ mỗi khi gặp tai
ách, lại tu hành niệm Phật trăm vạn biến,
bèn trở thành định lệ. Vì thế, Bách vạn
biến cũng là tên gọi khác của chùa Tri ân.
BÁCH VẠN THÁP
Tức là một trăm vạn ngôi tháp nhỏ, trong
có để Mật tạng đà la ni, đặt thờ trong mười
ngôi chùa lớn tại Nhật bản. Cứ theo Tục
nhật bản kỉ quyển 30 chép, thì năm Thiên
bình bảo tự thứ 8 (764), sau khi dẹp tan
cuộc nổi loạn của Huệ mỹ, để trấn giữ đất
nước và sám hối diệt tội, Thiên hoàng Hiếu

Đà La Ni Căn Bản trong Bách Vạn Pháp BÁCH TỰ CHÂN NGÔN

B
277
khiêm, theo lời dạy trong kinh Vô cấu
thanh tịnh quang đà la ni, làm một trăm
vạn ngôi tháp nhỏ ba tầng bằng gỗ, cao
bốn tấc năm phân, đường kính nền tháp
ba tấc năm phân, trong để các Đà la ni căn
bản, Tự tâm ấn, Tướng luân và lục độ.
Tháng 4 năm Bảo qui Nguyên niên (770),
hoàn thành toàn bộ, số tháp được chia cho
mười chùa lớn (bảy chùa lớn ở Nam đô,
chùa Tứ thiên vương ở Nhiếp tân, chùa
Sùng phúc ở Cận giang, và chùa Hoằng
phúc ở Đại hòa), các chùa liền kiến thiết
nhà viện để đặt tháp, gọi là Tiểu tháp viện,
hoặc gọi là Vạn tháp viện. Trong đó, hiện
nay, ở chùa Pháp long còn khoảng bốn vạn
tòa tháp.
Phần thân của các tháp làm bằng gỗ
cây cối (cũng là một loại tùng), cao độ hai
mươi ba phân tây (một số ít hình lớn thì
cao bốn mươi lăm phân tây). Đem tháo bộ
phận tướng luân
xuống thì thân tháp
rỗng, trong đó có để
những Đà la ni nói
trong kinh Vô cấu
thanh tịnh quang đà
la ni, in trên giấy thô
vàng (có số ít viết
tay), dài từ khoảng
sáu đến bảy phân
tây, rộng khoảng bốn
mươi bảy đến sáu
mươi phân tây. Cứ
theo chỗ suy đoán
thì những đà la ni

này có thể đã được
in trên các bản đồng, là những ấn loát
phẩm sớm nhất của Nhật bản, hoặc cũng
có người bảo đây là một trong những vật
ấn loát xưa nhất thế giới mà nay hiện còn.
[X. Đông đại tự yếu lục Q.1, Q.4; Nguyên
hanh thích thư Q.23; Quốc bảo mục lục;
Bách vạn tiểu tháp tứ khảo]. (xt. Tháp).
BÁCH VỊ ẨM THỰC
Phạm:zata-rasa-bhojana. Chỉ các thức
ăn uống thơm ngon. Còn gọi là Bách vị
thượng diệu ẩm thực, Bách vị tịnh thực,
Bách vị phạn thực. Cứ theo kinh Vô lượng
thọ quyển thượng chép, thì ở cõi Tịnh độ
cực lạc tự nhiên đầy dẫy những thức ăn
uống trăm mùi thơm ngon. Về trăm mùi vị,
có nhiều thuyết phân vân. Cứ theo luận
Đại trí độ quyển 93 chép, thì Bồ tát dâng
trăm vị cúng dường chư Phật và Tăng, về
trăm vị ở đây, có thuyết cho là dâng trăm
thứ canh cúng dường, gọi là trăm vị; có
thuyết bảo bánh có năm trăm thứ, vị của
nó có một trăm, gọi là trăm vị; có thuyết
nói dùng trăm thứ cây thuốc quả thuốc,
chế thành các viên thuốc hoan hỉ, gọi là
trăm vị; có thuyết cho rằng các thức ăn
uống canh bánh cộng có một trăm vị, gọi
là trăm vị; lại có thuyết nói đầy đủ các thức
ăn uống, gọi là trăm vị. Còn cứ theo Vu
lan bồn kinh sớ quyển hạ của Tông mật
nói, thì trăm ở đây không phải con số thực,
mà chỉ là nói nhiều số mục một cách khái
quát mà thôi. Lại cứ theo luận Đại trí độ
cùng quyển ở trên chép, thì các thức ăn
uống trăm vị chủ yếu là chỉ thức ăn uống
của loài người, thức ăn uống của loài trời
có trăm nghìn thứ mùi vị, còn thức ăn uống
của Bồ tát là do quả báo phúc đức sinh ra,

thức ăn uống do sức thần thông biến hóa,
thì có vô lượng mùi vị.
Ngoài ra, cứ theo Vãng sinh lễ tán của
ngài Thiện đạo chép, thức ăn uống trăm vị
là chỉ sự nghe Bách pháp minh môn, Vô
lượng pháp môn, lấy niềm vui pháp (Pháp
hỉ) làm thức ăn. [X. Trường a hàm Q.5 kinh
Xà ni sa; kinh Đạo hành bát nhã Q.4; kinh
Đại bát nhã Q.394; kinh Soạn tập bách
duyên Q.8; kinh Vu lan bồn; kinh Phạm
võng Q.hạ; Quán kinh tự phần nghĩa; Tổ
Tháp nhỏ ba tầng trong có
để Đà la ni
BÁCH VỊ ẨM THỰC

B
278
đình sự uyển Q.6; Pháp uyển châu lâm Q.3;
Q.5, Q.42].
BẠCH ẨN TUÊ HẠC (1685 - 1768)
Là vị tăng thuộc tông Lâm tế của Nhật
bản. Hiệu Hạc lâm. Người Tuấn hà (huyện
Tĩnh cương). Mười lăm tuổi xuất gia ở chùa
Tùng ấm (huyện Tĩnh cương, quận Tuấn
đông, đinh Nguyên), nối pháp của ngài Tín
nùng (huyện Trường dã), ở núi Phạn, đứng
đầu trong chùa Diệu tâm. Bình sinh sư
không thích danh lợi, từng du lịch nhiều
nước, thích đời sống nông dân, suốt đời ở
trong ngôi chùa nghèo nàn tại đồng quê.
Đời gọi là Tổ Trung hưng tông Lâm tế, hoặc
là cha của tông Lâm tế hiện đại. Sinh bình
đề xướng giảng diễn để mở rộng Phật pháp.
Ngoài việc phục hưng chùa Tùng ấm ra, sư
còn khai sáng chùa Quan âm trên núi Diệu
trí, chùa Tân vô lượng, chùa Tam đảo long
trạch v.v... Năm Minh trị thứ 5, sư nhập
tịch ở chùa Tùng ấm, hưởng thọ tám mươi
tư tuổi. Có Ngữ lục gồm 103 quyển, Hòe
an quốc ngữ 7 quyển, Tức canh lục 1 quyển,
Viễn la thiên phũ,
Dạ thuyền nhàn
ngữ và Bích sinh
thảo tự truyện, đều
thu vào Bạch ẩn
Thiền sư toàn tập
(sáu tập), trong đó
có chép cả thi văn,
thư họa. Thụy
hiệu là “Thần cơ
độc diệu Thiền
sư”. “Chính tông

quốc sư”. Trong số
đệ tử nối pháp, nổi
tiếng nhất là Viên từ ở Đông lĩnh, Nguyên
lô ở Toại ông, Từ trạo ở Nga sơn, Huệ đào
ở Linh nguyên, Nguyên minh ở Lương tai,
Nghi vận ở Thượng hải, Đại hưu, Khoái
nha, Viên trụ, Ngoan cực v.v... Từ vài trăm
năm trở lại đây, trong số các Thiền sư Nhật
bản, Bạch ẩn tuệ hạc là người dĩnh ngộ
siêu quần, nhiều tài nghệ nhất, trọn đời dốc
sức vào việc hệ thống hóa các công án, và
đơn thương độc mã phục hưng tông Lâm
tế đang mỗi ngày một suy vi. Công án “Tiếng
vỗ của một bàn tay” do sư sáng lập, là công
án nổi tiếng nhất trong số những công án
do người Nhật tự đặt ra. Ngoài ra, “Tọa
Thiền hòa tán” do sư trứ tác, cũng được
các Thiền viện đời sau tụng tập một cách
phổ biến. [X. Chính tông quốc sư niên
phổ; Cận thếthiền lâmtăng bảo truyện
Q.thượng; Tục Nhật bản cao tăng truyện
Q.8].
BẠCH BẠCH NGHIÊP
Thông thường chỉ thiện nghiệp ở Sắc
giới. Còn gọi là Bạch bạch báo nghiệp, Bạch
bạch dị thục nghiệp (Phạm: Karmaô
suklaô zukla-vipàkaô, Pàli: Kammaô
zukkaô sukka-vipàkaô). Là một trong
bốn nghiệp (hắc hắc dị thục nghiệp, bạch
bạch dị thục nghiệp, hắc bạch hắc bạch dị
thục nghiệp, phi hắc phi bạch dị thục
nghiệp); bốn loại nghiệp này y cứ vào nghiệp
thiện và bất thiện mà khu biệt bốn loại
nghiệp quả báo ứng. Bạch bạch nghiệp là
nghiệp thứ hai trong bốn nghiệp, vì tính
chất của nghiệp này là thiện, không lẫn
phiền não ô uế và xấu ác, nên quả báo cũng
thanh tịnh, tức nhân là thiện nên cảm quả

vui, nghĩa là thiện thì có thiện báo. Vì
nghiệp trong trắng, dị thục (quả báo) cũng
trong trắng, cho nên gọi là Bạch bạch
nghiệp (nghiệp trắng phau).
Trong ba cõi, thiện nghiệp ở cõi Dục
phần nhiều có lẫn lộn các pháp xấu ác, ô
uế, nên thông thường không được gọi là
bạch bạch nghiệp; còn thiện nghiệp ở cõi
Vô sắc có được gọi là “bạch bạch” hay
Bạch Ẩn Tuệ Hạc
BẠCH ẨN TUÊ HẠC

B
279
không thì có nhiều thuyết khác nhau. Cứ
theo luận Thành thực nói, thì người và trời
ở cõi Sắc, cõi Vô sắc và một phần cõi Dục,
có thể cảm được những chỗ không khổ
não, tức là bạch bạch nghiệp; cứ theo đó
thì thiện nghiệp ở cõi Vô sắc cũng có thể
gọi là Bạch bạch nghiệp. Nhưng luận Đại
tì-bà-sa quyển 114 có chép hai thuyết, một
thuyết cho rằng, thiện ở cõi Vô sắc tuy cũng
được gọi là bạch nghiệp, nhưng vì cõi Vô
sắc còn thiếu “Trung hữu”, sắc nghiệp, hai
nghiệp thân, khẩu, nên tuy có thể chiêu
cảm dị thục, song không thể gọi là bạch dị
thục, cho nên không được nhận là Bạch
bạch nghiệp. Còn một thuyết thì bảo thiện
ở cõi Vô sắc cũng gọi là Bạch bạch. [X.
luận Câu xá Q.16; luận Thành thực Q.8;
luận Thuận chính lí Q.41]. (xt. Tứ Nghiệp).
BẠCH BÁO
Chỉ quả báo trong sạch nhờ bạch
nghiệp (nghiệp thiện) mà cảm được. Tương
đối với “hắc báo”. Bạch nghiệp cảm được
bạch báo, tức quả báo như ý; hắc nghiệp
(nghiệp ác) cảm được hắc báo, tức quả báo
bất như ý.
BẠCH CÁI
Tức chỉ cái lọng trời may bằng tơ lụa
mầu trắng che trên đỉnh đầu đức Phật. Ý là
đem lòng từ bi trong trắng che khắp pháp
giới chúng sinh, cũng như cái lọng che trên
đầu người. Trong Mật giáo, khi làm lễ quán
đính, sử dụng lọng “Tản cái hành đạo”, tại
Kim cương giới dùng lọng đỏ, ở Thai tạng
giới dùng lọng trắng. Lọng đỏ có xuất xứ từ
kinh Đà la ni tập, quyển 4, quyển 12, lọng

trắng có xuất xứ từ Đại nhật kinh sớ quyển
8 và kinh Nhất tự Phật đính luân vương
quyển 5. Ngoài ra, A xà lê dùng lọng trắng
che cho đệ tử là biểu thị sự gia trì đại bi của
Đại nhật Như lai; màu trắng tức là màu của
Đại nhật. Lại hình Tam muội da của Bạch
tản cái Phật đính tôn ở Thai tạng giới là
chiếc lọng màu trắng. [X. Tuệ lâm âm nghĩa
Q.35; Truyền pháp quán đính sơ dạ tác pháp
lí kí Q.hạ]. (xt. Tản Cái Hành Đạo).
BẠCH CHÂN
Hàm ý là tán thán tượng thực của Tổ
sư. Còn gọi là Thán chân. Chân, chỉ cho
tượng đắp hoặc vẽ của Tổ sư, hoặc của Phật,
Bồ tát. Ngày kị (giỗ) các Tổ sư, trước khi
hồi hướng, đọc một bài văn xuôi hoặc văn
kệ để bày tỏ trước hình tượng (chân), cho
nên gọi là Bạch chân. [X. Bị dụng thanh
qui Q.1 Đạt ma tổ sư kị; Động thượng tăng
đường thanh qui hành pháp sao Q.4 Chư
sớ pháp].
BẠCH CHIÊM (NIÊM) TẶC
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Nói tắt là
Bạch chiêm. Bạch, nghĩa là không, trống
trơn; chiêm, dùng ngón tay cầm lấy vật.
Tức tay không cầm vật nhọn mà dùng ngón
tay nhọn để lấy trộm, lại không để lại một
dấu vết gì cả, gọi là Bạch chiêm tặc, chỉ kẻ
trộm có ngón khéo nhất. Một thuyết cho
“bạch” là ý ban ngày, tức là giữa thanh thiên
bạch nhật, trước mắt mọi người mà kẻ cắp
lấy của người ta một cách tài tình, nhanh
chóng, cũng là chỉ cái ngón cực khéo của
kẻ cắp. Trong Thiền lâm, từ ngữ “Bạch
chiêm tặc” được chuyển dụng để chỉ cái
thời cơ nhanh chóng khéo léo mà thầy
dùng để tiếp dẫn học trò. Liên đăng hội
yếu quyển 9 (Vạn tục 136, 289 hạ), chép:

“Tuyết phong nói: “Lâm tế rất giống bạch
chiêm tặc” (...) Tuyết đậu nói: “Kẻ tài ăn
cắp, đến quỉ thần cũng không biết. Đã bị
Tuyết phong trông thấy, Lâm tế không phải
là tay giỏi””. [X. Bích nham lục Tắc 73].
BẠCH CHIÊM (NIÊM) TẶC

B
280
BẠCH CỐT QUÁN
Phạm:asthi-saôjĩà. Còn gọi là Tưởng
tướng sinh, Cốt tưởng, Khô cốt tưởng. Là
một trong các phép quán tưởng, tức là cốt
tưởng trong chín tưởng quán (nói tắt là
chín tưởng). Quán (Phạm: vipazyanà),
hàm ý là dùng trí tuệ chuyên tâm nhất trí
quán xét, tưởng niệm Phật, Pháp hay một
đối tượng đặc định nào, mà dốc sức vào
việc chứng ngộ, là một phương pháp tu
hành thực tiễn phổ thông trong Phật giáo,
Bạch cốt quán tức là một trong những
phép quán trọng yếu ấy. Đây là phép quán
tưởng cái trạng thái nhơ bẩn của xác chết
gân đứt xương lìa, hình hài tan rữa, xương
trắng vung vãi, nhờ đó mà biết lẽ vô
thường, dứt trừ niệm tham dục đắm đuối.
Đệ tử đức Phật là ngài Ưubanisađà nhờ
phép quán này mà thành đạo. Kinh Lăng
nghiêm quyển 5 (Đại 19, 125 hạ), nói:
“Quán tướng nhơ bẩn, sinh tâm nhàm
chán, ngộ các sắc tính, từ nơi bất tịnh,
xương trắng bụi nhỏ, trở về hư không,
không sắc đều không, thành đạo Vô học”.
(xt. Cửu Tưởng).
BẠCH CƯ DỊ (772 – 846)
Thi nhân đời Đường. Tự Lạc thiên, hiệu
Hương sơn cư sĩ, Túy ngâm tiên sinh. Người
huyện Hạ khuê (phía đông bắc huyện Vị
nam), tỉnh Thiểm tây. Xuất thân nhà Nho,
thông tuệ hơn người. Năm Trinh nguyên
14 (798) đậu tiến sĩ, năm Nguyên hòa 2
(807) giữ chức Hàn lâm học sĩ, năm Nguyên
hòa 9, giữ chức Thái tử tả tán thiện đại
phu. Viết “Thưởng hoa” và “Tân tỉnh thi”

(thơ giếng mới) thuật bày sự phù hoa và
dua nịnh của người đời, bèn bị giáng chức
làm Tư mã châu Giang. Sau lại đổi làm Tư
môn viên ngoại lang. Khoảng năm Hội
xương, giữ chức Thượng thư bộ Hình, sau
khi mất, được truy phong “Thượng thư hữu
bộc xạ”. Những văn phẩm còn lại, có Bạch
thị văn tập 75 quyển, Bạch thị lục thiếp sự
loại tập 30 quyển.
Lúc trung niên, họ Bạch qui Phật, gần
gũi các bậc cao Tăng, thụ tịnh giới, tập Thiền
pháp. Lòng thành kính thờ Phật và tư tưởng
Phật giáo của ông có thể được thấy trong
các văn tập của ông. Cứ theo Túy ngâm
tiên sinh mộ chí minh (bài minh khắc trên
bia mộ của Túy ngâm tiên sinh) do ông tự
soạn vào lúc cuối đời chép, thì chí bình
sinh của ông đại khái là “bên ngoài dùng
Nho để tu thân, bên trong dùng Thích
(Phật) để sửa tâm, khoảng còn lại thì lấy
núi sông gió trăng thơ ca đàn rượu để vui
chí”. Ông thường
tán thán Phật:
“Mười phương
thế giới, trên trời
dưới trời, con nay
biết hết, không ai
bằng Phật, rờ rỡ
vòi vọi, là thầy
trời người, nên
con lễ chân, tán
thán qui y”. Năm
Thái hòa thứ 6
(832), ông trùng
tu chùa Hương
sơn ở Lạc dương, đồng thời, cùng với vị
tăng chùa Phật quang ở Lạc dương là Như
mãn kết hội Hương hỏa để sửa sang việc

Phật, phát nguyện vãng sinh Tây phương,
không biếng không nhác, cho đến trọn
đời. Năm Hội xương thứ 6 ông qua đời,
hưởng thọ bảy mươi lăm tuổi. [X. Phật tổ
thống kỉ Q.42; Phật tổ lịch đại thông tải
Q.15, Q.16; Đại Thanh nhất thống chí
Q.163; Lư sơn chí Q.13; Lư sơn cổ kim du
kí tùng sao; Cựu Đường thư Q.166; Đường
thư Q.119].
Bạch Cư Dị
BẠCH CỐT QUÁN

B
281
BẠCH CƯ TỰ
Chùa nằm tại huyện Giang tư thuộc Tây
tạng. Do Nhiêu đan cống tang và Lạt ma
Khắc chủ kiệt ở Giang tư cùng kiến thiết
vào đầu thế kỉ XV. Nguyên trước thuộc phái
Tát ca (Hoa giáo) của Phật giáo Tây tạng,
sau bị các phái Bá giáo, Cách lỗ (Hoàng
giáo) lần lượt đến chiếm cứ, bèn trở thành
chùa viện chung của các phái. Trong chùa
có một tòa tháp, tiếng Tây tạng gọi là Bối
khảo khúc đăng, tục gọi là tháp tám góc.
Tháp cao mười một tầng, tầng nền tháp
rộng hai nghìn hai trăm mét vuông, tạo hình
cực đẹp, hùng vĩ cứng chắc. Bên trong tháp
còn giữ được các bức bích họa và điêu khắc
rất tinh mĩ, phong cách dung hợp những
đặc điểm của nghệ thuật Phật giáo Ấn độ,
Ni bạc nhĩ (Nepal), Khách thập mễ nhĩ
(Kashmìna) và nghệ thuật Phật giáo Hán
tộc, hình thành phong cách nghệ thuật độc
đáo của địa khu Giang tư.
BẠCH DIÊN
Vị tăng đời Tam quốc. Người nước Cưu
tư. Tư chất thông minh, giỏi hai thứ tiếng
Tấn, Hồ, đọc sách rất rộng, kiêm thông
nội, ngoại điển. Sư đến Lạc dương vào đời
Tào ngụy dưới triều phế đế Mao (254 - 260),
ở chùa Bạch mã. Có dịch các kinh Thủ
lăng nghiêm, Tu lại, Trừ tai hoạn, Bồ tát tu
hành và Bình đẳng giác. Năm sinh năm
mất đều không rõ. Lại cứ theo Thủ lăng
nghiêm hậu kí trong Xuất tam tạng kí tập
quyển 7 chép, thì vào niên hiệu Ninh khang
năm đầu (374) đời vua Giản văn đế nhà
Đông tấn, vương tử nước Cưu tư là Bạch

diên, cùng với Chi thi luân, từng ở Châu
lương, cùng dịch các kinh Thủ lăng
nghiêm, Tu lại, Thượng kim quang thủ và
Như huyễn tam muội v.v... Hai người tuy
cùng tên là Bạch diên, dịch kinh cũng
giống nhau, nhưng e rằng có hai người
khác nhau. [X. Xuất tam tạng kí tập Q.13;
Lịch đại Tam bảo kỉ Q.3; Khai nguyên thích
giáo lục Q.4].
BẠCH DƯƠNG GIÁO
Tôn giáo dân gian đời Thanh. Hưng khởi
vào khoảng năm Đạo quang (1821 - 1850),
giáo chủ là Vương pháp trung, từng theo
học tập giáo lí với Thân lão tự ở huyện
Thiệp, tỉnh Hà nam. Thân lão tự xướng
hiệu “Na mô Thiên quốc A di đà Phật”,
truyền trao Vinh hoa kinh, Vị lai tinh đẩu
đồ, Hà đồ, Lạc thư v.v... Vương pháp trung
lại đặt ra thuyết “Kì môn tức Phật môn”,
truyền giáo ở Bắc kinh, các tín đồ phần
nhiều ở các địa phương Hà nam, Hà bắc và
Sơn đông.
BẠCH DƯƠNG TỰ
Chùa dê trắng. Vị trí chùa nằm ở núi
Bạch nham, quận Trường thành, tỉnh
Toàn la nam, nước Đại hàn (Triều tiên).
Nguyên tên là chùa Bạch nham. Là một
trong ba mươi mốt núi chính ở nước Hàn.
Do sư Như huyễn sáng lập vào thời Bách
tế Vũ vương năm thứ 33 (632, năm Trinh
quán đời Đường Thái tông). Cao li Đức
Chùa Bạch Cư
BẠCH DƯƠNG TỰ

B
282
tông năm thứ 3 (1034), sư Trung diên mở
rộng bằng cách xây dựng thêm hơn tám
mươi ngôi nhà, hết sức hoằng dương pháp
môn Tịnh độ, nên đổi lại tên chùa là chùa
Tịnh độ. Về sau, môn đồ của Trung diên
trú trì chùa này. Sau một thời rực rỡ, sư
Giác nghiễm, đời thứ 13 của chùa Tùng
quảng, cùng với môn nhân và các bậc thạc
đức trong sơn môn hiệp lực xây lại cửa
chùa, điện Phật, nhà trù, nhà kho v.v...
chùa Tịnh độ bèn trở thành một đại Thiền
uyển ở phương nam nước Hàn (Triều tiên).
Vì pháp bảo chưa đầy đủ, nên theo lời đề
nghị của Tướng quốc Hồng công tuy, các
sư Tâm bạch và Trí phù được phái đi
Trung quốc thỉnh Đại tạng kinh. Cung
mẫn vương năm thứ 2 (1353), để báo đáp
Thánh ân, nhà vua thỉnh hơn một nghìn
vị Trưởng lão về đây tu các Phật sự, ban
ngày đọc ba tạng, ban đêm bàn Tổ giáo,
giảng đạo, tu Thiền, sáu thời tu pháp.
Khoảng đời Nghi tổ (1567 - 1607), khi ngài
Hoán tỉnh Chí an mở tràng thuyết pháp,
có con dê trắng đến nghe, vì thế mới đổi
lại tên chùa như hiện nay (tức chùa dê
trắng). Chùa hiện còn điện Đại hùng, điện
Cực lạc, điện Minh phủ, lầu Song khê
v.v... [X. Triều tiên tự sái sử liệu Q.thượng;
Triều tiên Phật giáo thông sử; Triều tiên
tự sái tam thập nhất bản sơn tả chân
trướng].
BẠCH ĐÀN
Là một loại chiên đàn (Phạm:candana).
Còn gọi là Bạch chiên đàn, Bạch chiên
hương thụ. Chiên đàn là một loại cây thơm,

sinh sản ở các vùng nhiệt đới, như Ấn độ,
có các loại vàng, trắng, đỏ, tía. Vì thân cây
mầu trắng nên gọi bạch đàn. Loại cây này
phần nhiều được dùng làm thuốc, đàn đỏ
trừ phong thũng, đàn trắng trị bệnh nhiệt.
Ngoài ra còn có thể dùng làm hương, hương
đàn trắng là thơm nhất, gọi là bạch đàn
hương, bạch chiên đàn hương. Nhưng Tuệ
lâm âm nghĩa quyển 8 lại bảo hương đàn
đỏ là tốt nhất. Mật giáo cho rằng thắp
hương đàn trắng, mùi thơm có thể diệt trừ
tội chướng, và cho là một trong năm hương,
được sử dụng khi tu pháp. Còn phong tục
Ấn độ thì dùng gỗ bạch đàn để tạc tượng
Phật. [X. kinh Mạt lợi tử đề bà hoa man;
kinh Bất không quyên sách thần biến chân
ngôn Q.18; Đại nhật kinh sớ Q.7; Pháp uyển
châu lâm Q.36 thiên Hoa hương; Đại đường
tây vực kí Q.10 Mạt la củ tra quốc điều;
Tăng quảng bản thảo cương mục Q.34].
(xt. Chiên Đàn Thụ).
BẠCH ĐÀN MẠN-ĐỒ-LA
Trong Mật giáo, trước khi tạo lập Đại
mạn đồ la thì làm Bạch đàn mạn đồ la
trước, là đàn “Tiền phương tiện”. Là mạn
đồ la được làm vào ngày thứ tư trong bảy
ngày làm Pháp đàn, thông thường dùng làm
giới đàn Tam muội-da khi hành lễ quán
đính. Khi làm đàn, trước hết, lấy bùn trộn
lẫn với hương bạch đàn, đắp một đàn tròn
cỡ bằng mười hai ngón tay ở chính giữa để
làm tòa Ngũ Phật, sau đó lần lượt đắp các
đàn tròn của chư Tôn khác. Các Tôn vị
được bày trong mạn đồ la, theo kinh Đại
nhật phẩm Cụ duyên liệt kê là: Ngũ Phật
Chùa Bạch Dương
BẠCH ĐÀN

B
283
vị, Chư cứu thế, Phật mẫu, Liên hoa thủ,
Chấp kim cương, Bất động tôn, v.v….. nhưng
Đại nhật kinh sớ quyển 4 thì lại nói khác.
Ngoài ra, trong Tôn thắng đà la ni nghi
quĩ, do ngài Bất không dịch, liệt kê danh
xưng và vị trí của các Tôn vị cũng khác với
thuyết trong kinh Đại nhật, như được đồ
biểu sau đây:
. Phổ hiền . Kim cương thủ . Văn thù sư lợi
. Hư không tạng . Tì lô giá na . Trừ cái chướng
. Từ thị . Quán tự tại . Địa tạng
BẠCH GIAO HƯƠNG
Phạm:sarja-rasa, tiếng Tây tạng:sra,
rtsi-phog. Tức là nhựa cây sa la. Là một
trong năm thứ hương mà Mật giáo thắp
khi tu pháp kinh Khổng tước. Theo kinh
Khổng tước nói, tu pháp kinh Khổng tước
là để trừ tai họa và cầu mưa. Khi tu pháp
này, năm phương trên đại đàn thắp năm
thứ hương, trong đó, hương bạch giao thắp
ở phương đông. [X. Đại nhật kinh sớ Q.7;
Khổng tước minh vương họa tượng đàn
tràng nghi quĩ].
BẠCH GIỚI TỬ
Chỉ hạt cải màu trắng. Giới tử, nguyên
là hạt của cây rau cải, vì tính nó cay, chắc,
có đủ sức dụng hàng phục, nên Mật giáo
coi nó như vật tương ứng hàng phục. Từ
xưa đã có truyền thuyết Bồ tát Long mãnh
(Long thụ) dùng bảy hạt cải trắng để mở
toang tháp sắt Nam thiên mà được nhận
Mật giáo. Ngoài ra, còn có sự tích luận sư
Thanh biện đã dùng bảy hạt cải trắng để
mở hang đá của thần Chấp kim cương ở
nam Ấn độ rồi đi vào đó để chờ Bồ tát Di

lặc ra đời.
Lại Mật giáo, khi tu pháp Hộ ma, đem
hạt cải trắng bỏ vào lửa để đốt, gọi là giới tử
thiêu, có thể đuổi tà, trừ bệnh. Lại khi tu
pháp Đà đô, đặt hạt cải trắng cúng dường
bản tôn, gọi là giới tử cúng. Bởi vì pháp Đà
đô là pháp bảo châu như ý, mà khi bảo
châu tràn lan thì tất có các ma rình rập
chung quanh, vì để xua đuổi các ma nên
làm phép cúng này. Cách làm phép là: lấy
hạt cải đựng vào một chiếc bình đất hoặc
bình đồng nhỏ, đặt ở bên cạnh bình hoa
trước bình át già (bình nước công đức cúng
Phật); sau khi cúng dường rồi, lấy bình hạt
cải ra, thư vào đó chữ (raô), để gia trì,
và chữ (oô) dâng cúng, xong lại đặt vào
chỗ cũ, đừng để người khác thấy. Nếu lúc
có đông người, thì chỉ để trong bình hoa
mà cúng dường thôi. Phép làm này cũng
còn có nhiều truyền thuyết khác. [X. kinh
Tô tất địa yết la Q.hạ phẩm Chư tôn gia bị
thành tựu; Đại nhật kinh nghĩa thích Q.7;
Kim cương đính kinh nghĩa quyết; Đại đường
tây vực kí Q.10]. (xt. Giới Tử).
BẠCH HÀ THIÊN HOÀNG (1053 - 1129)
Là Thiên hoàng đời thứ 72 của Nhật
bản. Niên hiệu Thừa lịch năm đầu (1077),
khai sáng chùa Pháp thắng ở Bạch hà,
không bao lâu, tu hội Đại thừa ở chùa Pháp
thắng, hội Pháp hoa ở chùa Viên tôn, định
chế độ Tăng cương và giảng sư cho hai hội.
Năm Ứng đức thứ 2 (1085), thụ Pháp hoa
ở trong cung. Sau nhường ngôi cho Thiên
hoàng Quật hà và vào niên hiệu Vĩnh
trường năm đầu (1096) xuất gia, từng dùng
chữ vàng để viết Đại tạng kinh, mấy lần
lên thăm các đại đạo tràng trên núi Cao dã,
Hùng dã, cúng dường tượng Phật, xây tháp

Phật rất nhiều. Lại nghiêm cấm sát sinh,
thả hết chim trong lồng, đình chỉ các nước
dâng cá và đốt hơn tám nghìn tấm lưới cá.
Năm Đại trị thứ 4 nhập tịch, thọ bảy mươi Đông
Tây
BẠCH HÀ THIÊN HOÀNG

B
284
bảy tuổi. [X. Nguyên hanh thích thư Q.25;
Đại Nhật bản sử Q.44].
BẠCH HẠ
Hàm ý là trong ba tháng hạ an cư, ngày
ngày cáo bạch đại chúng khuyến khích tinh
tiến. Tứ phần luật hành sự sao tư trì kí quyển
thượng phần 4 (Đại 40, 239 hạ), nói: “Vào
bữa ăn sáng, Duy na đánh kiểng bạch rằng:
“Bạch đại chúng! An cư đã qua một ngày,
còn lại tám mươi chín ngày nữa, hãy siêng
năng tinh tiến, cẩn thận đừng buông lung!”
(ngày khác cứ theo đó mà gia giảm). Ngoài
ra, từ Bạch hạ cũng là tên gọi khác của Hạ
an cư. Cũng gọi là Hạ hành, Hạ kinh, Hạ
lung, Hạ thư, Hạ đoạn, Tọa lạp, Tọa hạ.
[X. Tứ phần luật san phồn bổ khuyết hành
sự sao Q.thượng phần 4; Thiền lâm loại
tập Q.14; Thiền lâm tượng khí tiên Q.3 Tiết
thời môn]. (xt. An Cư).
BẠCH HÀO CHI TỨ
Hàm ý là vật thụ dụng của chúng tăng.
Bạch hào, chỉ sợi lông trắng ở khoảng giữa
chân mày của đức Thế tôn, tướng này gọi
là tướng Bạch hào, là tướng tốt đẹp hơn
hết trong các tướng của Như lai. Bạch hào
chi tứ (cái ơn mà tướng Bạch hào ban cho),
có nghĩa là sau khi đức Như lai diệt độ, do
một phần phúc đức trong tướng bạch hào
của Như lai, hết thảy đệ tử xuất gia ở đời
mạt pháp, nếu dốc lòng siêng năng tu đạo,
thì ăn mặc đều có thừa, thụ dụng không
hết, vì thế cũng gọi là Hào tướng nhất phần.
Kinh Phật tạng quyển hạ (Đại 15, 802
thượng), nói: “Người chỉ cần chăm chỉ một
lòng tu đạo, thì trọn đời sẽ không phải lo

đến việc ăn mặc. Tại sao vậy? Là vì kho
tàng phúc đức của Như lai vô lượng vô tận.
Này Xá lợi phất! Sau khi Như lai nhập diệt,
trăm nghìn ức phần trong tướng Bạch hào,
để ra một phần cúng dường xá lợi và các đệ
tử. Xá lợi phất! Giả sử tất cả người thế gian
đều xuất gia thuận theo chính pháp, gắng
sức tu hành, thì cũng không thụ dụng hết
một phần trong trăm nghìn ức phần của
tướng bạch hào. Này Xá lợi phất! Như lai
có vô lượng phúc đức như thế đấy, nếu các
tỉ khưu chí tâm hành đạo thì sự ăn uống và
các vật cần dùng đều được đầy đủ”. Thích
môn chính thống quyển 3 (Vạn tục 130,
391 hạ), nói: “Như lai lưu lại một phần công
đức Bạch hào để cúng dường các đệ tử đời
mạt pháp”.
BẠCH HÀO TƯỚNG
Phạm: ùrịa-lakwana, Pàli: uịịalakkhaịa.
Còn gọi là Hào mi, Hào tướng,
Bạch mao tướng, Bạch hào trang nghiêm
diện tướng, Bạch hào mao quang tướng,
Mi gian bạch hào quang tướng, Mi gian bạch
hào tướng, Mi gian hào tướng, Ngạch thượng
hào tướng công đức mãn túc tướng, Mi gian
sinh mao khiết bạch hữu oanh tướng, Mi
gian bạch hào trường hảo hữu toàn tướng,
Mi gian bạch hào nhuyến bạch đâu la miên
tướng. Là một trong ba mươi hai tướng của
đức Như lai. Đức Thế tôn có một sợi lông
trắng mềm mại ở giữa hai chân mày, kéo ra
thì dài một tầm (có thuyết bảo khi mới sinh
dài năm thước (Tầu), khi thành đạo dài một
trượng năm thước), buông ra thì cuốn vòng
quanh về bên phải, cũng như xoáy ốc, tươi
tắn sáng sạch, như viên ngọc quí, như mặt
trời giữa trưa, có thể phóng ra ánh sáng, gọi
là bạch hào quang. Nếu chúng sinh gặp

được ánh sáng ấy, thì có thể tiêu trừ nghiệp
chướng, thân tâm yên vui. Cứ theo kinh
Vô thượng y quyển hạ nói, diệu tướng này
là do đức Phật, khi còn ở địa vị tu nhân,
thấy chúng sinh thiện căn tu tập giới, định,
tuệ thì ca tụng tán thán mà cảm được tướng
này, biểu thị cái đức tiêu trừ trọng tội sinh
BẠCH HẠ

B
285
tử hàng trăm ức na do đà hằng hà sa kiếp.
Lại kinh Quán Phật tam muội hải quyển 1,
quyển 2 phẩm Quán tướng nói, Như lai có
vô lượng tướng tốt, nhưng tướng này là thù
thắng hơn hết trong các tướng.
Ngoài ra, không phải chỉ có Phật mới
có tướng này, mà nổi tiếng nhất, thì như
kinh Quán vô lượng thọ chép, sợi lông
trắng ở giữa chân mày của Phật Vô lượng
thọ như năm núi Tu di, người nào thấy
tướng ấy thì tự nhiên được tám vạn bốn
nghìn tướng tốt. Lại trong tượng các Bồ tát
cũng có tướng bạch hào, như nạm ngọc
trắng, thủy tinh ở giữa chân mày tượng để
biểu thị tướng này. [X. kinh Trường a hàm
Q.1; kinh Đại bát nhã Q.381; luận Đại tì bà
sa Q.177; Pháp hoa nghĩa sớ Q.3 (Gia
tường); Hoa nghiêm thám huyền kí Q.3].
(xt. Tam Thập Nhị Tướng).
BẠCH HẮC BỐ-TÁT
Chỉ hai kì thuyết giới (bố tát) vào ngày
cuối cùng (ngày thứ 15) của tháng trắng
(bạch nguyệt) và ngày cuối cùng (ngày thứ
14 hoặc 15, tức ngày cuối tháng) của tháng
đen (hắc nguyệt). Vào hai ngày này, chúng
tăng tụng giới kinh để được thanh tịnh. Nếu
có người phạm giới thì phải ra trước mọi
người để sám hối. Đây là một chế độ nghiêm
khắc trong các viện Luật. (xt. Bố Tát, Bạch
Nguyệt, Hắc Nguyệt).
BẠCH HẮC LUẬN
Còn gọi là Quân thiện luận, Quân thánh
luận. Do Sa môn Tuệ lâm soạn. Là bộ luận
chủ yếu tranh cãi về vấn đề “Thần diệt hay
không diệt” trong giới Phật giáo ở thời Nam

Bắc triều. Tác giả Tuệ lâm là một cao tăng
thời Lưu Tống, là học trò của ngài Đạo uyên,
tài cao nhưng kiêu ngạo, bác thông nội ngoại
điển, đặc biệt giỏi về cái học Lão Trang và
rất thạo môn hài hước. Khoảng năm Nguyên
gia 10 (433), sư soạn luận Bạch hắc, chủ
trương thân thể một khi đã rữa nát thì tâm
thần cũng theo đó mà tan diệt; khi luận
này ra đời đã gây chấn động trong giới Phật
giáo. Thời đó, Thái thú Hành dương là Hà
thừa thiên cũng soạn “Đạt tính luận” để
đáp ứng phụ họa với thuyết của Tuệ lâm,
rồi cứ lục tục soạn mấy thiên luận văn nữa
biện luận thay cho Tuệ lâm. Lâm, Hà hai
người cùng đi lại xướng họa, chê bai Phật
giáo. Những người thâm tín Phật giáo thời
đó, thấy thế rất bất bình, bèn cùng nhau
viết văn bác lại luận điểm của hai người
một cách gay gắt. Trong các trứ tác đó, nổi
tiếng hơn cả thì có “Thích Hà Hành dương
Đạt tính luận” của Nhan diên, Thái thú
Vĩnh gia, “Minh Phật luận” và “Nạn Bạch
hắc luận” của Tôn bính, đệ tử ngài Tuệ
viễn ở Lư sơn.
Thuyết “Thần tùy hình diệt” (Tinh thần
diệt theo thể xác) của Tuệ lâm và Hà thừa
thiên, tuy một thời đã lắng xuống vì bị các
nhà nhiệt tâm bảo vệ đạo pháp công kích
thường xuyên, nhưng nó đã tạo ra một cuộc
tranh luận về tâm thần còn hay mất trong
lịch sử Phật giáo Trung quốc, mà trải qua
các đời Tống, Tề, Lương, Trần thuộc Nam
triều vẫn không suy, trong đó, trứ danh nhất
là “Thần diệt luận” của Phạm chẩn đã đưa
đến cuộc luận chiến kịch liệt. [X. Lương
cao tăng truyện Q.7; Phật tổ thống kỉ Q.36;
Hoằng minh tập Q.2, Q.3, Q.4; Quảng
hoằng minh tập Q.5, Q.7; Phá tà luận

Q.thượng; Tống thư liệt truyện thứ 57
Thiên trúc Ca tì lê quốc truyện]. (xt. Tam
Giáo Luận Hành, Thần Diệt Bất Diệt Luận
Tranh).
BẠCH HỌC HẮC HỌC
Chỉ Nho học và Phật học. Từ ngữ này
được dùng trong Bạch hắc luận của sa môn
BẠCH HỌC HẮC HỌC

B
286
Tuệ lâm ở thời đại Lưu Tống Nam triều.
Trong Bạch hắc luận, bạch học dùng để
dụ Nho học; hắc học ví dụ Phật học. Trong
luận có đoạn: “Có ông Bạch học cho bậc
Thánh nhân Trung quốc có đức rộng lớn,
kinh luân trăm đời! Trí khắp vạn biến, lí
trời, người biết hết! Đạo không ẩn ý, giáo
không úp mở, thông suốt sáng láng, nào
kém gì đâu! Có nhà đạo sĩ Hắc học nông
cạn lại chê là không chiếu rọi được con
đường tối tăm, chưa biết được cái hóa trong
kiếp sau, tuy chuộng hư tâm nhưng còn
chấp sự, chưa bằng cái sâu xa của Tây vực”.
Trong đoạn văn trích dẫn trên đây, “Có
ông Bạch học” tức chỉ người sùng thượng
đạo Chu công, Khổng tử, còn “Đạo sĩ Hắc
học” là chỉ người theo giáo nghĩa Phật giáo.
Trong Bạch hắc luận, Tuệ lâm dùng Bạch
học tiên sinh và Hắc học đạo sĩ đối đáp cật
vấn nhau để diễn bày các vấn đề chủ yếu.
Quan điểm trong luận, cho hình hài rữa
nát thì tâm thần cũng tan diệt theo, đồng
thời, nhấn mạnh nhân nghĩa của Chu
Khổng, vô dục của Lão Trang, cũng giống
như từ bi hóa nhiếp của Thích ca, cho nên,
kết quả của cuộc đối thoại giữa hai nhân
vật Hắc, Bạch đã được an bài là Bạch học
tiên sinh thắng, do đó, đi đến kết luận “Lục
độ và Ngũ giáo tịnh hành, tín thuận và từ
bi tề lập, khác đường mà cùng về”. Khi quan
điểm trên đây được tung ra, giới Phật giáo
đương thời đã công kích kịch liệt, và nhân
đó, cũng đã mở ra cuộc tranh luận về tâm
thần còn hay mất nổi tiếng trong lịch sử
Phật giáo Trung quốc. [X. Hoằng minh tập

Q.2, Q.3; Tống thư liệt truyện thứ 57 Thiên
trúc Ca tì lê quốc truyện]. (xt. Bạch Hắc
Luận, Thần Diệt Bất Diệt Luận Tranh).
BẠCH HÒA
Có nghĩa là bày tỏ ra và hòa hợp nhau.
Bạch, là cáo bạch; hòa, hòa hợp. Tức là
trong chùa khi làm các việc pháp, triệu tập
chúng tăng lại để trình bày rõ ràng việc ấy
để chúng tăng biết và tán đồng.
BẠCH LIÊN GIÁO
Là giáo hội bí mật, thuộc trong hệ thống
Tịnh độ giáo, kết đoàn với bọn giáo phỉ,
mượn danh Di lặc giáo hỗn hợp với Ma ni
giáo, Đạo giáo, Bạch liên tôn và tín ngưỡng
dân gian, lưu hành trong ba đời Nguyên,
Minh và Thanh. Trong đó, Di lặc giáo là
đoàn thể tôn giáo tại gia thờ phụng Phật Di
lặc, từ sau thời Tùy, Đường, những phần tử
tham vọng thường mượn tên Di lặc ra đời
để mưu đồ tạo phản. Ma ni giáo được truyền
vào Trung quốc trong thời Vũ hậu nhà
Đường, nhân việc Đường Vũ tôn bài Phật,
Ma ni giáo cũng bị cấm, nên rút vào bí mật,
vì đạo này sùng bái ánh sáng, vị thần được
sùng bái gọi là Minh vương, cho nên đổi
tên là Minh giáo. Trong giáo nghĩa của Di
lặc giáo và Ma ni giáo đều hàm chứa hiện
trạng bất mãn, tư tưởng mong cầu tương
lai, rồi những nghi thức như thắp hương,
ăn chay v.v... cũng có nhiều chỗ tương
đồng, cho nên, sau khi hai đạo tiếp xúc với
nhau, tự nhiên đưa đến sự dung hợp. Mỗi
khi xảy ra hiện tượng chính trị khiến trăm
họ thất vọng, thì những truyện đồng dao
Di lặc, Minh vương xuất thế lại được lan
truyền rộng rãi. Ngoài ra, Đạo giáo là tín
ngưỡng cố hữu của Trung quốc, nên Di lặc
giáo, Minh giáo lưu truyền ở dân gian không

thể không chịu ảnh hưởng. Bởi thế, về sau,
Bạch liên giáo hưng khởi vào thời nhà
Nguyên, cũng dung hợp cả ba thứ tín
ngưỡng Di lặc giáo, Minh giáo và Đạo giáo.
Ngoài điều này ra, Bạch liên giáo còn có
một nguồn gốc nữa, đó là Bạch liên xã.
Vị cao tăng đời Đông tấn là ngài Tuệ
viễn ở Lư sơn, sáng lập Bạch liên xã chuyên
tu niệm Phật tam muội, cầu nguyện vãng
BẠCH HÒA

B
287
sinh Tây phương Tịnh độ. Vào những năm
đầu đời Nam Tống, Từ chiếu Tử nguyên
(Mao tử nguyên), sùng mộ di phong lập
Bạch liên xã của ngài Tuệ viễn, bèn sáng
lập một đoàn thể thứ dân niệm Phật, tức là
Bạch liên tôn (tín đồ được gọi là Bạch liên
thái), nhưng vì môn nhân là Tiểu mao xàlê
làm cho giáo lí sai lệch, đến nỗi vào
những năm cuối đời Tống bị coi là một thứ
tà tông, thịnh hành ở một giải Giang nam.
Còn cái tên Bạch liên hội thì vào năm
Chí nguyên 18 (1281) đời Nguyên thế tổ,
do Đỗ vạn nhất tập họp thành lập mà có.
Thời đó, hội này có liên quan gì với tín đồ
Bạch liên tông thuộc hệ thống Tử nguyên
hay không thì không rõ, nhưng có thực
hành các Phật sự Bạch liên. Hội Bạch liên
này, vào thời Nguyên, bị coi là giặc, nên bị
đàn áp, và có sắc lệnh cấm tên gọi hội Bạch
liên và tất cả thủ thuật mượn đạo làm loạn
đời. Thời ấy, Ưu đàm phổ độ, vị tăng Bạch
liên tôn, ở chùa Đông lâm, núi Lư sơn, tỉnh
Giang tây, soạn “Lư sơn liên tông bảo giám”
10 quyển, nói rõ chân nghĩa của Bạch liên
tông do Tử nguyên sáng lập, đồng thời, bác
bỏ những lời nói và việc làm tà bậy của hội
Bạch liên đương thời. Đến niên hiệu Chí
đại năm đầu (1308), vì việc làm trái phép
của Bạch liên đạo nhân ở Bạch liên đường,
Hậu sơn, lộ Kiến ninh, tỉnh Phúc kiến, nên
lại bị đàn áp và cấm chỉ. Nhưng, nhờ Ưu
đàm phổ độ đích thân lên kinh đô cố gắng
vận động phục giáo, vào khoảng vua Nhân
tông lên ngôi (1312), lại được cho phép hoạt
động lại. Về sau, năm Chí trị thứ 2 (1322)

đời Anh tông, lại ba lần bị cấm chỉ. Đến
thời Thuận đế, cha con Hàn sơn đồng ở
Loan thành, nói láo là hoa sen trắng nở,
Di lặc ra đời, rồi chính thức thành lập hội
Bạch liên, dựa vào Phật giáo mà viết ra
những kinh sách phù lục truyền bá trong
dân gian, vào năm Chí chính 11 (1351),
cầm đầu dân ngu làm loạn, không bao lâu,
đều bị xử tử, đó tức là “Hồng cân tặc” (giặc
khăn đỏ). Thời Minh thái tổ cũng cấm ngặt.
Từ đời Minh trở về sau, hội Bạch liên
chịu ảnh hưởng của La giáo (do La thanh
đời Minh sáng lập, tông chỉ gần giống như
Nam phái Thiền tông), hấp thu tư tưởng
“Chân không gia hương, vô sinh phụ mẫu”
(quê hương là chân không, cha mẹ là vô
sinh), thờ mẹ già Vô sinh là chúa sáng thế,
tuyên bố mẹ già Vô sinh sai thần Phật Di
lặc xuống phàm để bắt hết con gái đã mê
mất trong hồng trần đưa trở về quê hương
chân không. Từ đó về sau, các giáo phái
mọc lên như nấm, các phái không ai chịu
ai, giáo chủ thu tóm hết quyền trong tay,
cha chết con nối; đẳng cấp nghiêm khắc,
khi tín đồ nhập đạo, phải cử hành nghi
thức nhất định, giao nạp tiền của, định kì
hội họp, thắp hương lễ bái, tuyên giảng kinh
quyển, dạy tập đánh đá. Đến khoảng năm
Vạn lịch đời Thần tông, Từ hồng nho và
Vương sâm lại khởi lên, đề xướng Bạch liên
giáo, tên gọi Bạch liên giáo bắt đầu từ đó.
Tuy nhiên, nếu bàn về nguồn gốc tư tưởng
Di lặc chuyển thế trong Bạch liên giáo, thì
phải bắt đầu từ đời Tùy, Đường; còn nếu
đứng về phương diện hình thái hỗn hợp
các tín ngưỡng mà nói, thì nó hình thành
từ đời Nam Tống hay đời Nguyên. Vương
sâm vì đã được mùi thơm khác lạ của con

chồn ma quái nên tự xưng là Văn hương
giáo chủ, đốc thúc dân chúng mưu phản,
lan tràn các tỉnh Sơn đông, Sơn tây, Hà
nam, Thiểm tây, nhưng cũng bại vong.
Khoảng năm Càn long đời Thanh, Bạch
liên giáo lại trỗi dậy, giáo chủ là Lưu tùng,
người tỉnh An huy, bị bắt sung quân đưa đi
Cam túc, lại mưu phản, việc bại lộ, bị giết.
Về sau, Lưu chi hiệp, Tống chi thanh, Vương
tam hòe và Lãnh thiêm lộc lại nổi dậy, kêu
gọi tín đồ, mưu dấy binh lật đổ nhà Thanh,
việc bị phát giác, lần lượt bị giết. Quan lại
ra sức càn quét và rất nhiều người vô tội đã
BẠCH LIÊN GIÁO

B
288
bị vạ lây. Những người khác ở Kinh châu,
Tương dương, Tứ xuyên, Thiểm tây, Cam
túc, vì bị quan lại ép buộc phải thú nhận là
làm phản, bèn ùn ùn gậy gộc nổi lên, lan
tràn khắp năm tỉnh, thời bấy giờ gọi là
“Xuyên sở giáo đồ chi dịch” (quân lữ giáo
đồ Xuyên Sở). Quân nhà Thanh đánh
không lại, bèn thi hành chính sách “thanh
dã” (đưa hết dân quê vào thành để tránh
sự tiếp tế cho địch); sau nhờ Ngạch lặc
đăng bảo, Dương ngộ xuân, và Dương
phương dần dần bình định được. Nhưng
cái gốc của Bạch liên giáo vẫn chưa bị tuyệt
diệt.
Xét tổng quát, trong quá trình phát triển,
cái tên gọi Bạch liên giáo đã nhiều lần biến
thiên, chi phái thì nhiều danh mục phồn
tạp, tuy nhiên, về phương diện giáo nghĩa,
tổ chức, qui tắc và phương thức hoạt động,
thì phần nhiều vẫn như nhau, cho nên có
thể gọi chung là Bạch liên giáo. Từ đời
Minh, Thanh đến Dân quốc, số giáo phái
kể có tới một trăm thứ trở lên. Như đời
Minh có Hồng dương Tịnh không, Vô vi,
Tây đại thừa, đời Thanh đến Dân quốc có
Hoằng dương, Hỗn nguyên, Thu nguyên,
Lão quan trai, Long hoa, Bát quái, Thiên lí,
Nhất quán đạo, Hòa nghĩa đoàn, Hồng
thương hội, Đại đao hội, Tiểu đao hội, Thiên
môn hội, Vô cực hội, Khoái đạo, Phiến tử
hội, Diệu đạo hội, Hồng đăng hội, Cửu tiên
hội, Thiên hoàng hội, Lục li hội, Phương
đạo hội, Đại đạo môn, Báo đức môn, Thập
tổ môn, Kim đan đạo, Lão sư đạo, Tọa công
đạo, Lão Phật môn, Học hảo giáo, Hiền

thánh giáo, Đại Phật giáo v.v... [X. Đại
nguyên thông chế điều cách 28; Nguyên
điển chương Q.33 Lễ bộ 5; Lư sơn liên tôn
bảo giám; Lư sơn phục giáo tập].
BẠCH LIÊN HOA
Phạm:puịđarìka. Dịch âm là Phần đà
lợi hoa. Tức hoa sen trắng. Nói tắt là bạch
liên. Nguyên là một loại sen sản sinh ở Ấn
độ, cùng với một loại sen khác nữa là hoa
Câu vật đầu, đều được gọi là hoa sen trắng.
Để phân biệt giữa hai loại, hoa phần đà lợi
được gọi là Đại bạch liên. Hoa sen trắng
lớn này có năm đặc tính:
1. Mùi thơm lan xa.
2. Một khóm một hoa.
3. Hoa và hạt đồng thời.
4. Không nhuốm bùn nhơ.
5. Ong mật bu lại.
BẠCH LIÊN TÔNG
Là một phái thuộc tông Tịnh độ của
Phật giáo Trung quốc. Do Mao tử nguyên
sáng lập vào đầu năm Thiệu hưng đời Cao
tông triều Nam Tống. Tử nguyên, còn gọi
là Từ chiếu Tử nguyên, lúc đầu thờ ngài
Tịnh phạm ở chùa Diên tường, Ngô quận,
làm thầy, học giáo nghĩa Thiên thai, tập
Thiền pháp Chỉ quán. Nhân hâm mộ di
phong lập Bạch liên xã của ngài Tuệ viễn
đời Đông Tấn, nên khuyên nhủ sĩ dân qui
y Tam bảo, giữ năm giới, niệm Phật A di đà
năm tiếng để chứng năm giới, biên thành
“Liên tông thần triêu sám nghi” (nghi thức
sám hối buổi sớm mai), thay cho pháp giới
chúng sinh lễ Phật sám hối, cầu nguyện
chúng sinh vãng sinh Tịnh độ. Sau đến hồ
Điển sơn ở Bình giang (nay ở phía tây huyện
Thanh phố tỉnh Giang tô, phía nam huyện
Côn sơn), sáng lập Bạch liên sám đường,

tự xưng là Bạch liên đạo sư, tu Tịnh nghiệp,
soạn “Viên dung tứ độ tam quán tuyển Phật
đồ”, đề xướng nghĩa mới bèn thành một
phái. Thời đó có ngưòi chê bai cho là sư
thờ ma, sư mới dời đến châu Giang (huyện
Cửu giang tỉnh Giang tây), song vẫn khuyến
hóa xa gần, không hề mệt mỏi. Năm Kiền
đạo thứ 2 (1166) đời Hiếu tông nhà Nam
Tống, sư vâng mệnh vua, vào điện Đức thọ
BẠCH LIÊN HOA

B
289
diễn thuyết về pháp môn Tịnh độ, được
ban hiệu là “Từ chiếu tông chủ”. Không
bao lâu, sư lại về Bình giang, lấy Phổ giác
diệu đạo làm tên tông, chủ trương Thiền,
Tịnh nhất trí, Di đà tức là bản tính của
chúng sinh, Tịnh độ tức ở trong tâm chúng
sinh, chỉ cần tín nguyện niệm Phật, thì dù
chẳng dứt được phiền não, chưa bỏ duyên
đời, không tu Thiền định, sau khi mệnh
chung, cũng có thể được vãng sinh Tịnh
độ. Trứ tác có: Di đà tiết yếu, Pháp hoa
bách tâm, Kệ ca tứ cú, Phật niệm ngũ thanh,
Chứng đạo ca, Phong nguyệt tập v.v... (nay
phần lớn đã thất truyền), một thời tông
phong đại thịnh.
Phật tổ thống kỉ nguyên 47 chép, tông
này cấm tín đồ ăn hành tỏi, uống sữa, giữ
giới nghiêm túc, không sát sinh, không uống
rượu, tên hiệu là Bạch liên thái (rau sen
trắng), còn gọi là Nhự mao xà lê thái (Mao
xà lê ăn rau). Sau đó có Tiểu mao xà lê kế
thừa giáo pháp của Tử nguyên, thịnh hành
ở phương nam, dần dần phát sinh tệ đoan,
phong tục bại hoại, nhiễu loạn. Đến niên
hiệu Chí đại năm đầu (1308) đời Vũ tông
triều Nguyên, vào tháng năm, nhà vua
xuống lệnh cấm Bạch liên xã; thời ấy, có
Ưu đàm phổ độ (? - 1330) ở chùa Đông
lâm, Lư sơn, soạn “Lư sơn Liên tôn bảo
giám” 10 quyển, xiển minh nghĩa chân thực
của Bạch liên tông do Tử nguyên sáng lập,
sau chịu mệnh vua, làm giáo chủ, đời gọi là
Ưu đàm tông chủ. Vì Ưu đàm dốc sức vào
việc vận động khôi phục Bạch liên tôn,
nên vào năm vua Nhân tông lên ngôi (1312)

lại được phục giáo, nhưng các mối tệ vẫn
chưa cải thiện. Lại tín đồ Bạch liên tông
xưa nay cứ tập họp vào ban đêm, tạo cơ hội
cho những phần tử bất bình với xã hội thẩm
nhập, mưu đồ phản loạn; vì e sợ mầm mống
gây rối loạn xã hội; nên vào năm Chí trị
thứ 2 (1322) đời Anh tông lại bị nhà vua
cấm đoán. Về sau dung hợp với tín ngưỡng
Di lặc và gọi là Bạch liên giáo, trở thành
một trong những tôn giáo dân gian bí mật,
lưu truyền khá rộng rãi. Hồng quân (giặc
khăn đỏ) của Hàn sơn đồng ở cuối đời
Nguyên và Chu nguyên chương dấy binh
mưu phản cũng đều lợi dụng Bạch liên giáo;
trong đời Minh, Thanh tuy bị nghiêm cấm,
nhưng vẫn ngấm ngầm lưu hành trong dân
gian. [X. Thích môn chính thống Q.4;
Minh sử liệt truyện thứ 10, thứ 145]. (xt.
Bạch Liên Giáo).
BẠCH LIÊN TỰ
Vị trí chùa nằm về phía tây huyện
Thanh phố tỉnh Giang tô, phía nam huyện
Côn sơn, ở bên cạnh hồ Điển sơn và núi
Điển sơn. Tên hồ vốn là Bệ điển, núi nguyên
ở giữa hồ, hiện nay vì ứ đọng nên gần liền
với bờ. Chùa do Tử nguyên sáng lập trong
năm Long hưng (1163 - 1164) đời Tống,
lúc đầu đặt tên là Bạch liên quán đường.
Tử nguyên cầm đầu bốn chúng đệ tử ở trong
chùa tu pháp môn Thập lục quán, cầu sinh
Cực lạc Tịnh độ, vì thế còn gọi là Bạch
liên sám đường. Trong năm Kiền đạo, vua
Nhân tông ban hiệu là “Bạch liên tự”. Trong
năm Đại đức đời nhà Nguyên, chùa bị hủy,
đến niên hiệu Chí chính năm đầu lại trùng
hưng, dưới thời Minh, Thanh đều là ngôi
chùa lớn, nhưng trong năm Hàm phong
(1851 - 1861), chùa bị phá hủy bởi cuộc

chiến Thái bình quân.
BẠCH LIÊN XÃ
Là đoàn thể được kết hợp để tu hành
niệm Phật. Nói đủ là Bạch liên hoa xã. Gọi
tắt là Liên xã. Nguồn gốc là đoàn thể niệm
Phật do ngài Tuệ viễn đời Đông Tấn sáng
lập, nay trở thành tên gọi chung cho các
đoàn thể thuộc loại này. Năm Thái nguyên
thứ 9 (384) ngài Tuệ viễn đến Lư sơn, ở
BẠCH LIÊN XÃ

B
290
chùa Đông lâm tại Hổ khê, tăng, tục từ bốn
phương qui tụ về đây cầu đạo. Niên hiệu
Nguyên hưng năm đầu (402) vào tháng 7,
Tuệ vĩnh, Tuệ trì, Đạo sinh, Lưu di dân,
Tôn bính, Lôi thứ tông v.v... gồm một trăm
hai mươi ba người, tụ họp tại chùa Đông
lâm, trước tượng Phật Vô lượng thọ trên
đài Bát-nhã, kiến trai lập thệ, chuyên tu
niệm Phật tam muội, nguyện cầu vãng sinh
Tây phương. Vì trong ao chùa trồng nhiều
sen trắng, lại cũng vì đoàn thể nguyện cầu
sinh cõi hoa sen, cho nên gọi là Bạch liên
xã. Về sau, người đến theo mỗi ngày một
nhiều, mở đầu sự hưng thịnh của Tịnh độ
giáo. Đặc biệt được thịnh hành vào cuối
đời Đường, đầu đời Tống. Mỗi khi kết hợp
những người cùng chí hướng để dựng đạo
tràng Tịnh độ, chuyên tu tịnh nghiệp, thì
lại lấy ngài Tuệ viễn làm vị thủy tổ của
Liên xã, lấy kinh Ban chu tam muội làm tư
tưởng chủ yếu cho Liên xã niệm Phật, lấy
việc thấy Phật vãng sinh làm mục đích. Niên
hiệu Chí đại năm đầu (1308) đời Nguyên,
Liên xã bị cấm, thời ấy, Ưu đàm phổ độ (? -
1330) ở chùa Đông lâm, dâng mười quyển
“Lư sơn liên tôn bảo giám” xiển minh ý chỉ
của Liên tông, bèn được giải tỏa, đồng thời,
chịu mệnh vua, Ưu đàm làm giáo chủ. Về
sau, trải qua các đời Minh, Thanh đến nay,
vẫn còn có những người kết đoàn niệm
Phật. Lại phong khí kết đoàn niệm Phật
cũng truyền đến Nhật bản, Triều tiên và
rất thịnh hành. [X. Thích thị yếu lãm
Q.thượng; Xuất tam tạng kí tập Q.15; Lương
Cao tăng truyện Q.6; Phật tổ thống kỉ Q.9,

Q.12, Q.45, Q.47].
BẠCH LIÊN XÃ THẬP BÁT HIỀN
Trong Bạch liên xã do ngài Tuệ viễn
đời Đông Tấn sáng lập, số nhân tài xuất
chúng gồm cả tăng và tục, có mười tám
người, gọi là mười tám bậc hiền. Đó là: Tuệ
viễn, Tuệ Vĩnh, Tuệ trì, Đạo sinh, Đàm
thuận, Tăng duệ, Đàm hằng, Đạo bính, Đàm
tân, Đạo kính, Giác minh, Phật đà bạt đà,
Lưu trình chi, Trương dã, Chu tục chi,
Trương thuyên, Tôn bính, Lôi thứ tông.
[X. Phật tổ thống kỉ Q.26; Lư sơn Liên tôn
bảo giám Q.4].
BẠCH LIÊN XÃ THẤT TỔ
Chỉ bảy người gồm các ngài Tuệ viễn,
Thiện đạo v.v…... Pháp sư Thạch chi Tông
hiểu ở núi Tứ minh (tỉnh Triết giang) đời
Tống, chọn lựa các bậc cao đức ở các thời
đại khác nhau, nhưng cùng tu tịnh nghiệp,
mà lập thành bảy vị tổ Liên xã. Tức là: thủy
tổ là Tuệ viễn ở Lư sơn, đời Tấn; tổ thứ hai
là Thiện đạo ở Trường an, đời Đường; tổ
thứ ba là Thừa viễn ở Hành sơn, đời
Đường; tổ thứ tư là Pháp chiếu ở núi Ngũ
đài, đời Đường; tổ thứ năm là Thiếu khang
ở núi Ô long, đời Đường; tổ thứ sáu là Diên
thọ ở Vĩnh minh, đầu đời Tống; tổ thứ bảy
là Tỉnh thường ở Tây hồ, đời Tống. [X.
Phật tổ thống kỉ Q.26].
BẠCH LỘ TRÌ
Vị trí hồ nằm trong vườn Trúc lâm,
thành Vương xá. Đức Phật tuyên thuyết sáu
trăm quyển kinh Bát nhã ba la mật đa, cộng
mười sáu hội trải qua bốn nơi, trong đó,
quyển năm trăm chín mươi ba đến quyển
sáu trăm đã được nói ở đây, tức là trong
mười sáu hội, đây là hội thứ mười sáu. Kinh
Đại bát nhã ba la mật đa quyển 593 (Đại 7,

1065 hạ) nói: “Tôi nghe như vầy : một thời
kia, đức Bạc già phạm trú tại thành Vương
xá, trong vườn Trúc lâm, bên cạnh hồ Bạch
lộ (hồ cò trắng) cùng với chúng đại Bật sô
đủ một nghìn hai trăm năm mươi người”,
vì lí do đó mà kinh Bát nhã còn được gọi là
Bạch lộ trì kinh.
BẠCH LIÊN XÃ THẬP BÁT HIỀN

B
291
BẠCH MÃ
I. Bạch mã. Tức là con ngựa màu trắng.
Về con ngựa trắng trong Phật giáo, có hai
mẩu truyện nổi tiếng, đó là:
1. Cứ theo Lương cao tăng truyện quyển
1 chép, thì ngày xưa bên Thiên trúc (Ấn
độ) có ngôi chùa tên là “Chiêu đề”, nước ấy
có ông vua tàn ác, tham lam hiếu lợi, muốn
phá hủy ngôi chùa Chiêu đề để lấy của.
Nhưng, trước khi nhà vua thực hiện ý định
thì có một con ngựa trắng cứ chạy vòng
quanh cây tháp mà kêu suốt đêm, vua bèn
hối ngộ và đổi tên là chùa Bạch mã.
2. Cứ theo Quảng hoằng minh tập
quyển 1, Lạc dương già lam kí quyển 4 chép,
thì vào năm Vĩnh bình thứ 10 (67) đời vua
Minh đế nhà Đông Hán, các ngài Ca diếp
ma đằng (Nhiếp ma đằng) và Trúc pháp
lan, mang tượng Phật và Kinh điển cỡi ngựa
trắng từ phương tây đến, trú tại Lạc dương,
đây là sự tích sớm nhất về việc Phật giáo
truyền vào Trung quốc. Bởi vậy, từ “ngựa
trắng” đối với ý nghĩa lịch sử Phật giáo và
việc Phật giáo truyền vào Trung quốc có
mối quan hệ rất mật thiết.
II. Bạch mã. Là vị tăng thuộc tông Tào
động ở cuối đời Đường. Năm sinh năm mất
không rõ. Là người nối pháp tổ Động sơn
Lương giới của tông Tào động. Pháp danh
là Độn nho, ở chùa Bạch mã tại Lạc dương
(tỉnh Hà nam) khá lâu, khiến cho tông
phong vang dội, đời gọi là Bạch mã Độn
nho. [X. Cảnh đức truyền đăng lục Q.17;
Liên đăng hội yếu Q.22; Ngũ đăng hội
nguyên Q.13].

BẠCH MÃ NHẬP LƯ HOA
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Chỉ cảnh
giới siêu việt sự phân biệt đối đãi. Bởi vì,
ngựa trắng đi vào lùm hoa lau, trên phương
diện thị giác, không có phân biệt, ngựa trắng
và hoa lau cùng một màu, hồn nhiên hợp
nhất. Trong Thiền lâm, từ ngữ này được
chuyển dụng để chỉ cảnh giới siêu việt mọi
thứ thấy biết phân biệt mình người, lớn nhỏ,
cao thấp, và đẹp xấu. Bích nham lục Tắc
13 (Đại 48, 153 hạ) nói: “Vị tăng hỏi Ba
lăng: Thế nào là tông Đề bà? (Ngựa trắng
vào hoa lau, nói làm sao?)”.
BẠCH MÃ PHÁP THÂN
Tên công án trong Thiền tông. Bạch
mã, chỉ Thiền sư Bạch mã Độn nho thuộc
tông Tào động ở cuối đời Đường. Cứ theo
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 17 chép,
thì một ngày nọ, có vị Thiền tăng hỏi: (Đại
51, 338 hạ): “Thế nào là việc Pháp thân
hướng thượng?”. Thiền sư Độn nho đáp:
“Con ễnh ương dưới đáy giếng nuốt mặt
trăng”. Trong công án này, vị Thiền tăng
hỏi: “Việc Pháp thân hướng thượng” tức là
việc lớn triệt ngộ thành Phật. Vì hết thảy
chúng sinh đều có tính Phật, vốn có thể
thành Phật, chỉ vì tình kiến phân biệt, mê
chấp đảo điên, nên dần dần xa lìa con đường
thành Phật. Độn nho không trả lời thẳng
vào câu hỏi của Thiền tăng, mà lại bảo con
ễnh ương dưới đáy giếng nuốt mặt trăng
trên trời, mới nghe thì tựa hồ như không
trả lời, song bản ý của Độn nho là ở chỗ
ám thị cảnh giới triệt ngộ, vốn là một thứ
cảnh giới phi tư lự, lìa tứ cú, tuyệt bách phi,
phải dứt bỏ hết mọi khái niệm tư duy mới
có thể lãnh hội được. [X. Ngũ đăng hội
nguyên Q.13; Liên đăng hội yếu Q.22].

BẠCH MÃ TỰ
I. Chùa Bạch mã. Vị trí chùa nằm về
phía đông huyện Lạc dương tỉnh Hà nam
(phía tây thành Lạc dương cũ). Được kiến
tạo vào thời Minh đế nhà Đông Hán, có
BẠCH MÃ TỰ

B
292
thuyết nói xây dựng vào năm Vĩnh bình
thứ 18 (75) thời Minh đế. Tương truyền là
ngôi chùa cổ nhất tại Trung quốc. Vì có
hai vị tăng người Thiên trúc (Ấn độ) là Nhiếp
ma đằng và Trúc pháp lan, cỡi ngựa trắng
mang kinh điển từ Tây vực đến Trung quốc,
có thuyết bảo hai vị đến Trung quốc vào
năm Vĩnh bình thứ 10 (67) nên vua Minh
đế hạ lệnh kiến tạo Tinh xá ở ngoài cửa
Tây ung (cửa Tây dương) của thành Lạc
dương gọi là chùa Bạch mã để hai vị ở. Lạc
dương già lam kí quyển 4 (Đại 51, 1014
trung), nói: “Chùa Bạch mã do Minh đế nhà
Hán xây dựng, lần đầu tiên Phật đến Trung
quốc; chùa nằm ngoài cửa Tây dương cách
ba dặm, phía nam Ngự đạo (đường đắp để
vua đi chơi). Vua mộng thấy thần vàng, cao
trượng sáu, đằng sau gáy và lưng sáng chói
như mặt trời mặt trăng; thần vàng, hiệu là
“Phật”. Nhà vua sai sứ sang Tây vực tìm cầu,
bèn được kinh và tượng. Lúc ấy ngựa trắng
chở kinh đến, nhân thế đặt tên là chùa Bạch
mã. Minh đế băng, trên lăng dựng kì hoàn;
từ đó về sau trăm họ có ngưòi làm phù đồ
(tháp) ở trên mộ. Hòm kinh để trên chùa,
đến nay vẫn còn, thường thắp hương cúng
dường. Hòm kinh đôi khi phóng ra ánh
sáng, chiếu khắp điện đường, thấy thế, đạo
tục lễ kinh, như chiêm ngưỡng chân dung”.
Cứ theo Lương cao tăng truyện quyển
1 chép, tương truyền nước Thiên trúc có
ngôi chùa tên là Chiêu đề. Nhà vua thường
phá hủy các chùa, duy chùa Chiêu đề chưa
kịp phá, sau vì có con ngựa trắng ban đêm
chạy quanh chùa tháp kêu thảm thiết, nhà

vua bèn không phá nữa và đổi tên chùa là
Bạch mã. Cho nên có thuyết nói vua Minh
đế nhà Đông Hán, khi làm chùa Phật đầu
tiên tại phía tây thành Lạc dương, nhân
theo điển tích trên đây mà gọi là chùa Bạch
mã. Tương truyền kiểu chùa bắt chước Tịnh
xá Kì viên ở Ấn độ, trong chùa có tháp,
trên điện có các bức bích họa, Nhiếp ma
đằng và Trúc pháp lan từng ở đây dịch kinh
Bốn mươi hai chương, là kinh được dịch
sớm nhất trong các kinh điển Phật dịch ra
chữ Hán. Hai bên cổng chùa có mộ của
hai vị Nhiếp ma đằng và Trúc pháp lan.
Lại phía đông nam chùa này, có một chùa
tháp, gọi là Đông bạch mã tự, một tên nữa
là Tề vân tự (có thuyết nói là Trai vân tự)
do Đường trang tông (ở ngôi 923 - 925) tạo
dựng, kiểu tháp là tháp chín tầng bằng gỗ,
sau bị nạn binh lửa Tĩnh khang đời Tống
phá hủy, đến năm Đại định thứ 15 (1175)
pháp sư Ngạn công dựng lại, năm Gia khánh
thứ 3 (1798) đời Thanh, pháp sư Viên lãng
lại tu bổ, hiện còn đến nay là tòa tháp gạch
mười ba tầng.
Cổng chùa Bạch Mã
Phần mộ của hai ngài Nhiếp Ma Đằng và Trúc Pháp Lan
BẠCH MÃ TỰ

B
293
Niên đại chùa Bạch mã quá lâu xa, vả
lại thường bị nạn binh lửa, cho nên, vào
khoảng các năm Thùy củng đời Đường,
Thuần hóa đời Tống, Chí thuận đời
Nguyên, Hồng vũ đời Minh đã lần lượt khôi
phục. Vào cuối đời Đường và thời Ngũ đại,
các sư Thiền tông hoằng hóa tại đây. Thời
Kim mạt thì là nơi hoằng hóa của các sư
tông Hoa nghiêm, giảng đạo rất thịnh, qua
các đời, pháp duyên đều không suy. Các
ngài Khang tăng khải, Đàm đế, Bạch diên
thời Tào Ngụỵ, Trúc pháp hộ thời Tây Tấn,
Đàm ma lưu chi, Phật đà phiến đa đời Bắc
Ngụỵ, Phật đà đa la đời Đường v.v... các vị
cao tăng trên đây đều đã từng dịch kinh ở
chùa này. Vua Chân tông nhà Tống cũng
đã từng đến đây và lễ bái di tích cũ của
Nhiếp ma đằng. Có thể nói, từ thời Bắc
Ngụỵ trở đi, chùa Bạch mã đã là trung tâm
Phật giáo của Bắc triều. Năm Dân quốc thứ
17 (1928) chùa bị quân phiệt Phùng ngọc
tường phá hủy. Năm Dân quốc 20, nhà hộ
pháp Đái quế đào và Đỗ nguyệt sanh ở
Thượng hải đứng ra xây dựng lại. [X. Phật
tổ thống kỉ Q.53; Hoằng minh tập Q.1;
Độc sử phương dư kỉ yếu (Hà nam phủ,
Lạc dương huyện); Đại Minh nhất thống
chí Q.29; Đại Thanh nhất thống chí
Q.163].
II. Chùa Bạch mã. Vị trí chùa nằm ở
huyện Tây an tỉnh Thiểm tây. Do Mẫn đế
(ở ngôi 313 - 316) nhà Tây Tấn kiến thiết.
Đời đời đều là đạo tràng giảng học, đến đời
Tùy thì bỏ hẳn. [X. Lịch đại Tam bảo kỉ
Q.4].

III. Chùa Bạch mã. Vị trí chùa ở Nam
kinh tỉnh Giang tô. Được sáng lập vào năm
Thái hưng thứ 2 (319) đời Nguyên đế nhà
Đông tấn. Pháp bình, Tăng nhiêu, Đàm
bằng đời Lưu Tống Nam triều và Tăng mân
đời Lương đều đã từng hoằng pháp tại đây.
Cảnh thiều, Trí nghiêm, Trí thông đời Trần
đều cũng đã ở chùa này.
IV. Chùa Bạch mã. Vị trí chùa ở huyện
An dương tỉnh Hà nam. Do Phật đồ trừng
thời Hậu triệu kiến tạo, lúc đầu là tháp bằng
gỗ. Cuối năm Vũ bình (570 - 575) đời Bắc
Tề vua xuống lệnh trùng tu, tương truyền
đào được ba viên xá lợi ở dưới đất.
V. Chùa Bạch mã. Vị trí chùa ở huyện
Giang lăng tỉnh Hồ bắc. Cứ theo truyền
thuyết, thì đầu đời Tấn, An thế cao, nhân
đi hóa độ, qua một ngôi miếu thờ thần ở ấp
Cung mà được của cải, bèn kiến thiết chùa
này ở góc đông nam Kinh thành. Không
bao lâu, Đạo an từ Tương dương đến đây,
bảo chùa quá chật hẹp, cho nên lại sáng
lập chùa Đàn khê. Theo truyền thuyết sa
môn Huyền trang đời Đường cũng đã từng
ở chùa này. [X. Kinh châu kí (Sưu trọng
ung)].
BẠCH NẠP
Chỉ áo các sư, màu trắng. Còn gọi là
bạch ca sa. Cứ theo luật Tứ phần quyển
16, luật Thập tụng quyển 15, luật Ngũ phần
quyển 9 chép, thì đức Phật chế màu ca sa
là ba màu xanh, đen, đỏ là màu đúng phép,
còn các màu khác là không hợp với chính
pháp của Phật, vì thế, ca sa màu trắng là
màu trái phép. Đại Tống tăng sử lược quyển
thượng (Đại 54, 238 thượng), nói: “Gần đây
có kẻ mặc áo màu trắng, rất là sai trái. Đức
Phật đã nói ca sa biến trắng, không chịu

nhuộm màu, như vậy không là trái phép
hay sao? (...) Thiền khách phương nam phần
nhiều đắp áo trắng”. Song chư Tôn trong
Di tich chùa Bạch Mã
BẠCH NẠP

B
294
mạn đồ la thuộc Mật giáo, các Bồ tát Hư
không tạng, Bạch y, Mã minh v.v... đều mặc
áo trắng. Hơn nữa, trong Du già quĩ, Chuẩn
đề quĩ, ca sa trắng là thể áo tương ứng với
pháp trừ tai, cho nên, các hành giả Chân
ngôn, khi tu pháp trừ tai, mặc ca sa trắng,
vì mầu trắng biểu thị nghĩa trong sạch tĩnh
lặng.
BẠCH NGHIÊP HẮC NGHIÊP
Là nghiệp trắng và nghiệp đen nói gộp
lại. Nghiệp tính thiện, gọi là nghiệp trắng;
nghiệp tính bất thiện, gọi là nghiệp đen,
nghiệp đen tối. Cái mà nghiệp trắng cảm
được gọi là báo trắng, tức là báo như ý, báo
thiện; cái mà nghiệp đen cảm được gọi là là
báo đen, tức là báo không như ý, báo ác.
[X. kinh Niết bàn (bản Nam) Q.34; luận
Tập dị môn túc Q.7]. (xt. Tứ Nghiệp).
BẠCH NGUYÊT
Phạm: zukla-pakwa, Pàli: sukkapakkha.
Dịch âm là Thú ca la bác khất-sử.
Chính tên là Bạch bán (nửa trắng). Cũng
gọi là Bạch nguyệt phần (phần tháng trắng),
bạch phần (phần trắng). Chỉ cho khoảng
thời gian từ trăng mới nhú đến trăng tròn.
Đối lại với “Hắc nguyệt”. Lịch pháp Ấn độ,
theo sự tròn, khuyết của mặt trăng mà lập
tên trắng, đen. Và cách ghi tháng của Ấn
độ là đen trước trắng sau, vì thế tháng trắng
là nửa phần đầu của tháng, tương đương
với ngày mồng 1 đến 15 mỗi tháng âm lịch
của Trung quốc và Nhật bản. Đại đường
tây vực kí quyển 2 (Đại 51, 875 hạ) nói:
“Trăng nhú đến tròn đầy gọi là phần trắng;
trăng khuyết đến tối đen, gọi là phần đen.

Phần đen có mười bốn ngày hay mười lăm
ngày, vì có tháng đủ, tháng thiếu. Đen trước
trắng sau, gộp làm một tháng”. [X. kinh Tú
diệu Q.thượng; luận Lập thế a tì đàm Q.6;
Câu xá luận quang kí Q.11]. (xt. Hắc
Nguyệt).
BẠCH NHỊ YẾT-MA
Phạm: jĩaptidvitiyà-karmavacanà.
Còn gọi là Bạch nhất yết ma, Bạch nhị
pháp. Là một trong ba pháp (pháp đơn bạch,
pháp bạch nhị, pháp bạch tứ) của chúng
tăng. Bạch (Phạm: jĩapti) tức là cáo bạch,
là công bố cho mọi người biết. Yết ma (Phạm:
karma) dịch ý là nghiệp, làm việc, thủ tục
làm việc. Ở trong chùa, khi làm việc, tùy
theo công việc, phải triệu tập chúng tăng
trong chùa họp bàn để quyết định, lịch trình
quyết định là một bạch yết ma. Như khi
tiến hành nghi thức thụ giới, thì trên đàn
giới, thầy yết ma đối trước chúng tăng, đọc
văn biểu bạch một lần, trình bày lý do của
việc thụ giới, kế đó, lấy một yết ma (một
lần trình bày để trưng cầu ý kiến xem chúng
tăng có tán đồng hay không) xét xem việc
đó có được không, nếu không có ai phản
đối thì công việc được thành. Vì đây là một
lần trình bày, một lần quyết nghị, nên gọi
là Bạch nhất yết ma; gộp cả lại thì gọi là
Bạch nhị yết ma. Bạch nhất và Bạch nhị là
ý tương đồng, chứ không phải chỉ cho hai
thứ thủ tục khác nhau. Lại cứ theo luật Tứ
phần chép, thì Bạch nhị yết ma có năm
mươi bảy thứ, gồm có lìa áo, ngày nhận
v.v…. . ., nhưng luật Thập tụng thì chỉ liệt kê
có bốn mươi bảy thứ. [X. Tứ phần luật san
bổ tùy cơ yết ma sớ Q.thượng; Tứ phần
luật hành sự sao tư trì kí Q.thượng Chương
1 đoạn 5]. (xt. Bạch Tứ Yết Ma, Yết Ma).

BẠCH PHẠN VƯƠNG
Bạch phạn, Phạm: Zuklodana, Pàli:
Sukkodana, dịch âm là Du câu lô na. Còn
gọi là Thiết tịnh vương. Là con thứ hai của
Sư tử giáp vương (Phạm: Siôhahanu, có
BẠCH NGHIÊP HẮC NGHIÊP

B
295
thuyết nói là Ni hiu la vương), là em của
Tịnh phạn vương, chú ruột của đức Phật.
Về vấn đề con cái của nhà vua, thì các kinh
ghi chép khác nhau; cứ theo luật Ngũ phần,
thì có A nan đà, Đề bà đạt đa v.v... [X. kinh
Phật bản hạnh tập Q.5 phẩm Hiền kiếp
vương chủng; kinh Chúng hứa ma ha đế
Q.2; luật Ngũ phần Q.15; luận Đại trí độ
Q.3; Thích ca phổ Q.1].
BẠCH PHÁP
I. Bạch Pháp. Chỉ pháp lành trong sạch.
Đối lại với “hắc pháp” (pháp tà ác nhơ
nhớp). Kinh Đại phương đẳng đại tập quyển
55 (Đại 13, 363 thượng) nói: “Sau khi ta
nhập diệt trong năm trăm năm, các tỉ khưu
còn trong pháp của ta được giải thoát kiên
cố. (...) Năm trăm năm kế tiếp, các tỉ khưu
ở trong pháp ta đấu tranh giành giật, bạch
pháp ẩn mất, tổn hại kiên cố”. Lại luận Cứu
kính nhất thừa bảo tính quyển 4 (Đại 31,
847 hạ) nói: “Kẻ ngu không tin bạch pháp,
tà kiến và kiêu mạn, do nghiệp báng pháp
ở quá khứ, cứ chấp chặt những cái mà nghĩa
lí không rõ ràng, tham đắm sự cúng dường
cung kính, duy chỉ thấy các pháp tà”. Đây
là lấy chính pháp do đức Phật nói làm bạch
pháp, pháp do ngoại đạo nói làm hắc pháp.
cho nên, đến đời mạt pháp, tất cả giáo pháp
của Phật đã diệt hết, thì gọi là “bạch pháp
ẩn trệ” (pháp lành ẩn mất). Lại nếu nói
theo “nghiệp” thì hết thảy pháp có thể chia
làm hắc pháp, bạch pháp, phi hắc bạch
pháp. Cứ theo luận Nhiếp đại thừa (bản
dịch đời Lương) quyển 11, quyển 13 chép,
thì các pháp phiền não bất thiện là hắc

pháp, các pháp thiện hữu lậu (lậu, tức là
tên gọi khác của phiền não) là bạch pháp,
còn các pháp thiện vô lậu là pháp phi hắc
bạch, cũng tức là Đệ nhất nghĩa đế, không
dính dấp một mảy may tạp nhiễm nào của
hắc hay bạch pháp.
Lại “hai thứ bạch pháp” là chỉ thẹn và
hổ. Có nghĩa là hai thứ này có thể khiến
cho các hành động được sáng sủa sạch sẽ,
cứu độ chúng sinh, cho nên gọi là bạch
pháp. Cứ theo Hoa nghiêm kinh tùy sớ diễn
nghĩa sao quyển 44 chép, thì:
1. Tàm bạch pháp, nghĩa là bên trong
tự thẹn thùng không dám làm điều xấu ác.
2. Quí bạch pháp, nghĩa là bên trong
tự thấy xấu hổ sợ hãi, rồi dãi bày tội lỗi
không dám làm lại nữa. Vì thế, bảo người
tu hành đạo Phật phải tu trì bạch pháp, vứt
bỏ hắc pháp, tức phải tu tập pháp lành, dứt
trừ hạnh ác.
Ngoài ra, “bốn thứ bạch pháp” là chỉ
dục bạch pháp, hành bạch pháp, mãn túc
công đức bạch pháp, chứng bạch pháp.
Thắng tư duy Phạm thiên sở vấn kinh luận
quyển 1 nói rằng, người tu hạnh Bồ tát,
phải tập tất cả pháp lành trắng sạch, xa lìa
hắc pháp bốn ngả (tu la, ngã quỉ, súc sinh,
địa ngục). Bởi thế, người tu hạnh Bồ tát
phải tu tập:
1. Dục bạch pháp, nghe chính giáo của
đức Phật, tâm sinh vui thích không muốn
bỏ trong giây phút nào.
2. Hành bạch pháp, siêng năng tu hành
sáu độ, chỉ nhằm làm lợi ích cho thế gian,
cho hết thảy chúng sinh, chứ không cầu
quả báo cho chính mình.
3. Mãn túc công đức bạch pháp, tinh
tiến dũng mãnh, tu khắp mọi hạnh, khiến

cho các công đức tròn đầy.
4. Chứng bạch pháp, hạnh trong sạch
đã thành, công đức đã đủ, chứng ngộ được
quả Phật. [X. kinh Niết bàn (bản Bắc) Q.19;
luận Phẩm loại túc Q.6; luận Câu xá Q.16].
(xt. Hắc Pháp).
II. Bạch Pháp. Chỉ cách biểu bạch. Tứ
phần luật san phồn bổ khuyết hành sự sao
quyển thượng phần 3 (Đại 40, 25 thượng),
nói: “Không tác bạch đúng bạch pháp,
không làm việc đúng yết ma pháp”.
BẠCH PHÁP

B
296
BẠCH PHÁP TỘ
Vị tăng thời Ngụỵ Tấn. Người Hà nội
(huyện Thấm dương tỉnh Hà nam), họ Vạn.
Là em của sa môn Bạch viễn. Lúc thiếu
thời đã sớm nổi danh, đã từng từ chối không
nhận chức quan Bác sĩ. Hai mươi lăm tuổi
xuất gia, thông suốt lí Phật, nổi tiếng như
cồn. Thứ sử châu Lương là Trương quang
bắt phải hoàn tục, sư không chịu, bèn bị
hại, thọ năm mươi bảy tuổi. Năm sinh năm
mất không rõ. Có viết: Phóng quang Bát
nhã kinh chú, Hiển tông luận v.v... [X.
Lương cao tăng truyện Q.1].
BẠCH PHẤT
Nói theo nghĩa rộng, là chỉ tất cả chổi
phất trần làm bằng lông thú màu trắng;
còn nói theo nghĩa hẹp thì chỉ cái chổi phất
trần làm bằng lông đuôi của con mao ngưu
(một loài bò đuôi rất dài), còn gọi là Mao
ngưu phất, Bạch mao phất. Bạch mao ngưu
(Phạm:càmara, hoặc camara) là loài bò lông
dài, sống ở núi Hỉ mã
lạp nhã, phất trần làm
bằng lông đuôi của loài
bò này là quí nhất trong
các loại phất trần, thông
thường cùng với “bạch
mã vĩ phất” (phất trần
làm bằng lông đuôi
ngựa trắng) đều gọi là
Bạch phất.
Phất trần, nguyên là một dụng cụ mà
ngưòi Ấn độ dùng để xua đuổi mòng muỗi.
Cứ theo luật Ma ha tăng kì quyển 32, Hữu
bộ tì nại da tạp sự quyển 6 chép, thì đức

Phật đã cho phép các tỉ khưu dùng loại phất
trần thông thường, và cấm chỉ dùng các
loại phất hoa mĩ trân quí như loại bạch
mao phất chẳng hạn. Ngoài ra, trong các
kinh luận thường có chép các Bồ tát hoặc
trưởng giả tay cầm bạch phất, như kinh Đà
la ni tập quyển 6 có chép, tay trái Quan
âm, tay phải Phổ hiền cầm bạch phất; trong
số bốn mươi tay của Thiên thủ Quan âm,
có một “Bạch phất thủ” (tay cầm bạch phất).
Lại khi đức Phật lên cung trời Đao lợi nói
pháp cho mẫu hậu nghe xong, trở về, Phạm
thiên thường cầm bạch phất đứng hầu bên
phải đức Phật. Mật giáo thì khi truyền pháp
quán đính trong đàn nhỏ, bạch phất cùng
với “bảo phiến” (quạt báu) đều là pháp cụ
quét sạch những phiền não, trừ hết chướng
nạn. Trong Thiền tông Trung quốc, trú trì
và người đại diện trú trì, tay cầm phất tử
lên nhà giảng nói pháp cho đại chúng, đó
tức là cái được mệnh danh là Bỉnh phất.
Tại Nhật bản, ngoài Chân tông ra, các tông
khác cũng dùng phất tử làm một trong các
vật trang nghiêm. (xt. Phất Tử).
BẠCH PHẬT
Hướng lên đức Phật để tâu bày. Như
các từ ngữ “Bạch Phật ngôn” (bạch Phật
rằng), “Bạch Thế tôn ngôn” thường được
dùng trong kinh điển. Hoặc dùng ở đầu tờ
sớ và văn hồi hướng, là lời tán thán Phật.
Sắc tu bách trượng thanh qui quyển 1
Thánh tiết (Đại 48, 113 trung), nói: “Duy
na bạch Phật đọc sớ rồi, Tri khách quỳ xuống
nhận lấy để đi hóa”. [X. Thiền lâm tượng
khí tiên Q.13].
BẠCH QUAN ÂM
Là hóa thân của Bồ tát Quan thế âm.
Là một trong những vị tôn chính của Phật

giáo Tây tạng.
BẠCH SẮC
Màu trắng, là một trong năm màu.
Tay cầm Bạch phất
BẠCH PHÁP TỘ

B
297
Trong sáu đại (sáu nguyên tố lớn) nói trong
Mật giáo, màu trắng là màu của “thủy đại”.
Cứ theo Đại nhật kinh sớ quyển 6 chép,
thì sạch trắng là màu Tịnh pháp giới của
đức Tì lô giá na, cội nguồn của hết thảy
chúng sinh cũng sạch trắng như Tịnh pháp
giới, vì thế, màu trắng cũng có thể được giải
thích là “màu đầu tiên”. Trong năm đức
Phật, thì màu trắng là màu của Đại nhật
Như Lai; trong năm bộ, thì màu trắng thuộc
Như lai bộ; trong bốn loại phép tu của Mật
giáo, thì màu trắng tương ứng với phép trừ
tai, là vì màu trắng là màu trong sạch, tượng
trưng xa lìa các cáu bẩn và dứt tuyệt hết
thảy lí luận. Nếu đem năm màu phối trí với
năm căn năm lực, thì màu trắng phối với
tín căn, tín lực. Trong hai bộ Kim cương,
Thai tạng của Mật giáo, thông thường lấy
màu đỏ làm màu tương ứng với Kim cương
bộ. Nhưng nói một cách rốt ráo, thì màu
trắng là màu tương ứng dùng cho cả hai bộ
Kim cương và Thai tạng [X. Đại nhật kinh
sớ Q.12].
BẠCH TÁN
Là tiếng tâu bày khen ngợi đức của Phật,
hoặc là lời văn xướng, tụng tán trước đức
Phật. Còn gọi là Bạch Phật thán Phật tán,
Thán Phật, Tán Phật, Bạch Phật. [X. Sắc tu
bách trượng thanh qui Q.6 Bệnh tăng niệm
tụng; Thiền lâm tượng khí tiên Q.13 Phúng
xướng môn].
BẠCH TẢN CÁI PHẬT ĐÍNH
Phạm:Sitàtapatrowịìwa, Sitàtapatra.
Dịch âm là Tất đát đa bát đát la. Dịch ý là
Bạch tản cái (cái lọng trắng). Lọng trắng

(tàn trắng), có nghĩa là đem cái đức trong
sạch của Phật mà che cho tất cả. Còn gọi là
Bạch tản Phật đính, Bạch tán cái Phật đính
luân vương, Bạch tản cái đính luân vương
Bồ tát. Là một trong năm Phật đính, cũng
là một trong tám Phật đính. Là vị thứ nhất
được bày ở bên phải, hàng dưới, trong viện
Thích ca thuộc Thai tạng giới mạn đồ la
của Mật giáo. Là quyến thuộc của đức Thích
ca, đem cái lọng từ bi trắng sạch mà che
chở cho chúng sinh làm bản thệ. Mật hiệu
là Dị tướng Kim cương. Chủng tử là
(laô), biểu thị cái ý dùng ánh sáng trí
tuệ vô tướng bất khả đắc mà che cho pháp
giới chúng sinh. Hình Tam muội da là cái
lọng trắng trên hoa sen, hoặc gọi là cái lọng.
Hình tượng mầu vàng, tay trái cầm bông
sen, trên bông sen có cái lọng, cánh tay
phải gấp lại, năm ngón tay co lại, ngón tay
cái, ngón tay trỏ chập vào nhau, ngồi xếp
bằng trên tòa
sen màu đỏ.
Cũng có hình
tượng tay cầm
lọng trắng,
phóng ra ánh
sáng trắng, ngồi
trên hoa sen
trắng lớn, hoặc
năm ngón tay
mở ra, đầu ngón
cái và ngón vô
danh chạm
nhau làm thành
hình cái vòng, các kinh chép đều khác
nhau.
Về chân ngôn của vị Tôn này, các kinh
quĩ nói cũng không giống nhau. Cứ theo

Tứ bộ nghi quĩ chép là: Qui mệnh lam
(laô, chủng tử) tất đát đa bát dát la
(sitàtapatra, bạch tản cái) ô sắt ni sái
(uwịìwa, Phật đỉnh) sa phạ hạ (svàhà). Về
ấn khế của vị Tôn này, các kinh quĩ cũng
chép khác nhau, vì đều mang hình trạng
cái lọng, loại ấn khế này được gọi là Tản
cái ấn. Cứ theo kinh Đại nhật phẩm Mật
ấn và Tứ bộ nghi quĩ chép, thì bàn tay trái
Bạch Tản Cái Phật Đính
(Thai tạng giới mạn đồ la)
BẠCH TẢN CÁI PHẬT ĐÍNH

B
298
duỗi thẳng và úp xuống, tay phải nắm lại,
một ngón tay trỏ giơ lên chống vào giữa
lòng bàn tay trái, thành hình cái lọng; trong
đó, năm ngón tay trái biểu thị năm đại của
chúng sinh, ngón trỏ của tay phải biểu thị
trí của Phật giới, ý tức là dùng cái lọng “Sinh
Phật bất nhị” (Chúng sinh và Phật chẳng
phải là hai) mà che chở cho chúng sinh.
[X. kinh Nhất tự Phật đính luân vương Q.3;
Đại nhật kinh sớ Q.5; Đại nhật kinh nghĩa
thích Q.7]. (xt. Bát Phật Đỉnh, Ngũ Phật
Đính).
BẠCH TẢN CÁI THẦN CHÚ
Chỉ Đà la ni do Phật đính tôn nói ra.
Còn gọi là Phật đính chú. Bạch tản cái
(Phạm:Sitàtapatra), dịch âm là Tất đát đa
bát đát la. Là tên của Phật đính tôn, vì thế,
chú được gọi là Bạch tản cái thần chú. Kinh
Đại Phật đính thủ lăng nghiêm quyển 7
nói là có bốn trăm hai mươi bảy câu. Trong
đó, tám câu cuối cùng, gọi là Tâm chú,
Chính chú, tức là (Đại 19, 141 trung): “Án
a na lệ tì xá đề bệ la bạt xà la đà rị bàn đà
bàn đà nễ bạt xà ra báng ni phán hổ hồng
đô lô ung phán sa bà ha”. Nếu một lòng trì
tụng chú này, thì không sợ các độc hại nước,
lửa, đồng thời, có thể được sự che chở của
các quỉ dữ Tì na dạ ca.
BẠCH THÁNH (1904 - ?)
Người huyện Ứng thành tỉnh Hồ bắc,
họ Hồ. Tên tự là Khiết nhân. Năm mười
tám tuổi, y vào ngài Long nham ở chùa Kì
viên núi Cửu hoa thuộc tỉnh An huy xuất
gia, không bao lâu, được thụ giới Cụ túc.
Đã từng tu học nơi các sư Độ ách, Từ chu

và Diệu trí. Sau đến Hồng sơn thuộc Vũ
xương đóng cửa ba năm đọc Đại tạng, sau
đó, tất nghiệp tại viện Phật học Pháp tạng
ở Thượng hải. Sau nữa, đến chùa Cao mân
ở Giang tô để được gần Thiền sư Lai quả.
Rồi đi chu du bốn phương, bái yết các đạo
tràng nổi tiếng của Phật giáo. Đã từng giữ
các chức Trị sự trưởng phân hội Phật giáo
Triết giang, Thượng hải, Giám đốc viện Phật
học Lăng nghiêm Thượng hải, trụ trì chùa
Phượng lâm ở Tây hồ, Hàng châu, Giám
viện chùa Tĩnh an kiêm Viện trưởng viện
Phật học ở Thượng hải v.v... Năm Dân quốc
37 (1948), ra Đài loan, tổ chức hội Phật
giáo Trung quốc và giữ chức Trị sự trưởng
trong nhiều năm. Lại giữ chức trú trì chùa
Thập phổ ở Đài
bắc, chùa Lâm tế
hộ quốc, chùa
Cực lạc ở Mã lai
á, sáng lập học
viện Tam tạng
Phật giáo Trung
quốc, Viện
nghiên cứu Phật
giáo Trung quốc.
Đã từng truyền
giới nhiều lần ở
Đài loan và Mã
lai á. Lại mở Đại
hội Hoa tăng thế giới, đoàn kết lực lượng
Hoa tăng bảo vệ đất nước và đạo pháp. Năm
Dân quốc 70, sư đứng ra triệu tập Đại hội
Tăng già Phật giáo thế giới lần thứ 3. Có viết
các sách: Thập mạ thị Phật giáo, Tự viện trú
trì thủ sách, Lăng nghiêm kinh biểu giải, Tứ
phần giới bản biểu giải, Học Thiền phương
tiện đàm, Thiền tông sử luận tập, Phạm võng

kinh Bồ tát giới bản giảng kí, Duymacật
kinh giảng lục v.v... lưu hành ở đời.
BẠCH THÂN QUÁN TỰ TẠI BỒ TÁT
Phạm:Zveta-bhagavatì. Dịch âm là Thi
phệ đa ba nga phạ để. Còn gọi là Thấp phệ
đa Bồ tát, Bạch thân Bồ tát, Ma ha thấp
phế đa Bồ tát, Thấp phế đa bạch thân Bồ
Bạch Thánh
BẠCH TẢN CÁI THẦN CHÚ

B
299
tát, Đại bạch Bồ tát, Bạch thân Quan âm,
Bạch tôn giả, Bạch Quán tự tại Bồ tát. Bạch,
nghĩa là bạch tịnh đại bi; thân, có nghĩa tụ
tập. Vì thế, “bạch thân” tức là ý tập hợp
bạch tịnh đại bi. Là vị thứ hai được bày ở
phương trên hàng thứ ba trong viện Quan
âm thuộc Thai tạng giới mạn đồ la của Mật
giáo. Mật hiệu là Phổ hóa kim cương. Chủng
tử là (sa). Hình Tam muộida là hoa sen
chớm nở. Hình tượng toàn thân mầu vàng
lợt, tay trái cầm hoa sen, tay phải duỗi năm
ngón hướng bàn tay vào vai, co cánh tay
đặt trên đầu gối bên phải, đầu gối bên phải
hơi dựng lên, ngồi trên hoa sen màu đỏ.
Về ý nghĩa bao hàm trong hình tượng
của vị Tôn này, thì thân hình màu vàng
lợt, tay trái cầm hoa sen, là biểu thị cái đức
xưa nay vốn thanh tịnh; nhờ tu hành thành
tựu nên hiển bày trí Phật; tay phải đặt trên
đầu gối, biểu thị sự giáo hóa khắp chúng
sinh. Ấn khế của vị Tôn này là ấn hợp
chưởng phổ thông của bộ Liên hoa. Lại
kinh Bất không quyên sách thần biến chân
ngôn quyển 4 nói có ấn Đại bạch Quan
thế âm, trong
quyển 23 lại
chép có năm
thứ ấn của vị
Tôn này. Cứ
theo kinh
Bất không
quyên sách
thần biến
chân ngôn
quyển 4

chép, thì
Chân ngôn
của vị Tôn
này là: Án (Oô) ma ha (mahà, đại) bát đầu
mê (padme, hoa sen) thấp phế đang nghê
(zvetàíge, mình trắng) hổ rô hổ rô (huru
huru, che che) sa phạ ha (svàhà). Ngoài ra,
trong các kinh quĩ thường đem vị Tôn này
hợp làm một với Bạch y Quan âm làm một
Tôn. [X. kinh Bất không quyên sách thần
biến chân ngôn Q.9, Q.15, Q.30; A sa phọc
sao Q.94; Thai tạng hiện đồ mạn đồ la].
(xt. Bạch Y Quan Âm).
BẠCH THI LÊ MẬT ĐA LA
Phạm:Zrìmitra. Cũng gọi là Thi lê mật
đa la. Dịch ý là Cát hữu (bạn tốt).
Một vị tăng người Tây vực ở đời Tấn. Năm
sinh năm mất không rõ. Nguyên là con vua
nước Cưu tư, sau nhường ngôi cho em để
xuất gia. Suốt thông kinh luận, giỏi cả pháp
bí mật. Đến Trung quốc khoảng năm Vĩnh
gia, gặp thời loạn, qua sông ở chùa Kiến sơ
huyện Kiến khang. Vì thiên tư cao sáng,
thần thái siêu việt, được nhà vua kính phục,
do đó, danh tiếng chùa ngày càng nổi,
những hiền sĩ tranh nhau đến làm bạn.
Lúc đầu, miền Giang đông chưa có chú
pháp, sư bèn dịch kinh Khổng tước vương,
nói rõ các thần chú. Lại truyền cho học trò
phép xướng Phạm bái mà vẫn còn truyền
đến nay không dứt. Người thời bấy giờ gọi
sư là Cao tọa. Khoảng năm Hàm khang
(335 - 343) viên tịch, thọ hơn tám mươi
tuổi, chôn ở phía đông gò Thạch tử. Thành
đế nuối tiếc phong độ của sư, bèn dựng
chùa ở nơi mộ phần, sau có sa môn cũng
làm chùa ở cùng một chỗ, gọi là chùa Cao
tọa. Các kinh mà sư dịch lúc sinh thời, cứ

theo Xuất tam tạng kí tập quyển 2 chép, thì
có Khổng tước vương thần chú, Khổng tước
vương tạp thần chú, mỗi thứ một quyển;
Lịch đại tam bảo kỉ quyển 7 thì lại thêm
kinh Quán đính 9 quyển. [X. Xuất tam tạng
kí tập Q.13; Lương cao tăng truyện Q.1;
Pháp kinh lục Q.1].
BẠCH THỦY A DI ĐÀ ĐƯỜNG
Vị trí nằm trong chùa Nguyện thành
Bồ tát Bạch Thân Quán Tự Tại
(Thai tạng mạn đồ la)
BẠCH THỦY A DI ĐÀ ĐƯỜNG

B
300
thuộc phái Trí sơn, tông Chân ngôn, tại thị
trấn Nội hương, huyện Phúc đảo, Nhật bản.
Còn gọi là Biến chiếu quang viện. Do vợ
của Bình tắc thông, người Nhật, để cầu siêu
cho chồng, đã kiến thiết A di đà đường theo
kiểu Đằng nguyên vào niên hiệu Vĩnh lịch
năm đầu (1160). Kiến trúc theo kiểu “bảo
hình tạo” ba gian vuông, bên trong có bốn
cột thiên trụ phân chia đại điện, là kiểu
kiến trúc A di đà đường được lưu hành ở
thời kì sau của thời đại Bình an tại Nhật
bản. Trên Phật
đàn bày ba pho
tượng A di đà
Tam tôn bằng gỗ
và hai pho tượng
đứng của Trì
quốc thiên và Đa
văn thiên cũng
bằng gỗ. Các bức
bích họa và sắc
thái trong chùa,
đến nay tuy đã
phai mờ và tróc
lở, nhưng vẫn
còn là một trong những di tích văn hóa
trọng yếu của Nhật bản.NhàA di đà này
là kiến trúc quí báu được đặc biệt bảo hộ.
[X. Nhật bản cổ mĩ thuật án nội (Lang tinh
nhất); Quốc bảo đồ lục đệ nhị tập giải thuyết
(Nhật bản văn hóa tài hiệp hội)].
BẠCH THỬ DỤ
Còn gọi là Nhị thử khiết đằng dụ (hai
con chuột nhấm giây cây leo). Thất dụ.
Hoặc nói tắt là Bạch hắc nhị thử. Thử, tiếng

Phạm làmùwika. Dùng hai con chuột trắng,
đen để thí dụ tháng trắng, tháng đen trong
một tháng, hoặc thí dụ ngày, đêm trong
một ngày. Hàm ý bảo rằng đời người như
ánh sáng qua mau. Tháng trắng tức khoảng
thời gian từ ngày mồng 1 trăng mới đến
ngày trăng tròn 15; tháng đen từ ngày 16
sau trăng tròn đến ngày 30 trước trăng mới.
Lại “nhật” (mặt trời) chỉ ngày, “nguyệt” (mặt
trăng) chỉ đêm. Vì thế, chuột trắng thí dụ
tháng trắng và ngày, chuột đen thí dụ tháng
đen và đêm. Cứ theo kinh Tân đầu lư đột
la xà vị Ưu đà diên vương thuyết pháp chép,
thì thủa xưa có một người đang đi trên
đường vắng, giữa đồng không mông quạnh,
chợt gặp một con voi lớn rất dữ tợn, bị voi
đuổi, bèn sợ hãi tháo chạy, mà không nơi
trú ẩn. Đang lúc khốn cùng, người ấy thấy
một cái giếng bên gò đất và có rễ cây thòng
xuống giếng, anh ta bèn bám lấy rễ cây
chuyền xuống giếng để trốn tránh. Lúc đó,
cóhai con chuột trắng và đen đang nhấm
rễ cây; bốn bên bờ giếng có bốn con rắn
độc, muốn mổ anh ta, và dưới đáy giếng lại
có một con rồng độc. Anh ta đã sợ bốn
con rắn ở bờ giếng, lại cũng sợ con rồng
độc dưới đáy giếng, mà cái rễ cây anh ta
bám lấy lại đang rung rung. Cùng lúc ấy có
ba giọt mật rơi vào miệng anh. Vì anh ta
bám rễ cây làm cho cành cây rung động
mà vỡ tổ ong, đàn ong bay ra tán loạn, cứ
nhằm anh ta mà đốt, hơn nữa, cây lại đang
bị lửa đồng đốt cháy. (Đại 32, 787 trung):
“Đồng không mông quạnh, thí dụ sống
chết; người đàn ông kia, thí dụ phàm phu;
voi dụ vô thường, gò giếng dụ thân người,
rễ cây dụ mệnh sống. Chuột trắng đen dụ
ngày đêm; nhấm rễ cây dụ niệm niệm diệt,

bốn rắn độc dụ bốn đại, mật dụ ngũ dục,
đàn ong dụ ác giác quán, lửa cháy cây dụ sự
già, rồng độc dưới đáy giếng dụ sự chết”.
Lại kinh Duy ma quyển thượng phẩm
Phương tiện, Phiên dịch danh nghĩa tập
quyển 5, kinh Thí dụ do ngài Nghĩa tịnh
dịch... đều có chép thí dụ trên đây. Trong
truyện cổ thí dụ này, cũng có chỗ lấy hổ
(cọp) thay cho voi, gọi là hổ vô thường. [X.
Tính linh tập Q.4; Thái bình kí]. (xt. Bạch
Nguyệt, Hắc Nguyệt).
Bạch Thủy A Di Đà Đường
BẠCH THỬ DỤ

B
301
BẠCH TRÙY
Đánh kiểng để thông báo công việc.
Bạch, tức là cáo bạch, là thông báo, là tâu
bày. Trùy, là một khí cụ (như cái kiểng
chẳng hạn) trong các viện luật, thông
thường được dóng lên để thông báo cho
đại chúng biết giờ phút trang nghiêm im
lặng. Người bạch trùy gọi là Bạch trùy sư,
phần nhiều giao cho vị tôn túc thông thạo
luật pháp đảm trách. Lúc xưa, phàm đánh
trùy để thông báo công việc, đều gọi là Bạch
trùy, nhưng, đặc biệt trong Thiền lâm, chỉ
khi nào khai đường hoặc chúc quốc (như
lễ tân trú trì nhập tự, đồng thời, nhân dịp
ấy, cử hành nghi lễ trọng đại cầu nguyện
quốc thái dân an và chúc mừng Thánh thọ,
đặc biệt có thuyết pháp giảng đạo) thì mới
đánh kiểng, gọi là Bạch trùy. Thoạt tiên,
Bạch trùy sư đánh một hồi kiểng kéo dài,
để lắng hết sự ồn ào, cho đại chúng chuẩn
bị y phục nghiêm trang và giữ im lặng, rồi
mới bạch chúng (Đại 48, 1126 thượng), nói:
“ Pháp diên chúng long
tượng, đương quán đệ
nhất nghĩa” (đại chúng
trong đạo tràng này đều
là các bậc như rồng, như
voi, bởi thế luôn phải
quán xét chân lí tuyệt
đối), gọi là “Bạch trùy”.
Kế đó, sau khi vị trưởng
lão đã kết thúc lời đáp,
Bạch trùy sư lại đánh
một hồi kiểng, rồi bạch:
“Đế quán pháp vương

pháp, pháp vương pháp
như thị” (Hãy xét kĩ
pháp của Pháp vương,
pháp của Pháp vương là như thế), gọi là
“kết trùy”.
Tổ đình sự uyển quyển 8 (Vạn tục 113,
118 hạ), nói: “Bạch trùy, là luật nghi của
đức Thế tôn. Muốn làm các Phật sự, trước
tiên phải tâu bày, là phép hòa kính đại
chúng. Ngày nay việc bạch trùy trong Tông
môn phải giao cho bậc tôn túc biết rõ luật
pháp đảm nhiệm. Bạch trùy sư, quan sát
đại chúng ngồi đâu vào đấy rồi, mới bạch
rằng: “Chúng Pháp diên long tượng, nên
quán đệ nhất nghĩa”. Sau khi vị Trưởng lão
trong Pháp hội đã trả lời rồi, Bạch trùy sư
lại nói: “Xét kĩ pháp Pháp vương, pháp Pháp
vương như thế”. Đây là phép tắc đích thực
của các bậc tiên đức, đều không trái với ý
của đức Phật. Vả thấy các Tùng lâm phần
nhiều nhắc việc Thế tôn thăng tòa, Văn
thù bạch trùy”. [X. Sắc tu bách trượng thanh
qui Q.thượng Trú trì chương nhập viện khai
đường chúc thọ điều; Thiền uyển thanh
qui Q.1; Thiền lâm tượng khí tiên Q.13
Phúng xướng môn]. (xt. Trùy Chiêm).
BẠCH TÚC
Một vị Tăng khác lạ ở thời đại Lưu
Tống. Người Quan trung, họ Trương. Thờ
ngài Cưu ma la thập làm thầy. Cuối năm
Thái nguyên (376 - 396) đời Tấn vũ đế, sư
đem mấy chục bộ kinh luật đến Liêu đông
tuyên giảng, đó là đầu mối của người Cao
cú li nghe đạo. Sư có nhiều dấu tích kì lạ,
có thuyết nói sư hơn năm mươi năm chưa
từng ngủ nằm. Lại mu bàn chân thì trắng,
tuy lội vào bùn cũng không bị lấm, nhưng
lại càng trắng tươi, người thời bấy giờ gọi là

Bạch túc thiền sư, Bạch túc hòa thượng
hoặc là Bạch cước sư (thầy chân trắng).
Quảng hoằng minh tập quyển 2, Phá tà luận
quyển thượng, khi chép về sự tích của sư,
đều gọi là Bạch túc a luyện, Bạch túc a
luyện nhã. Người đời sau, nhân thế mà gọi
thầy chân trắng. Thái vũ đế nhà Bắc Ngụy
diệt đạo, giết các tăng lữ, sư đến can, Thái
vũ đích thân chém đầu, nhưng sư không
Tranh Dụ Chuột Trắng
BẠCH TÚC

B
302
chết, nhà vua sợ hãi, tạ tội (446). Sau không
biết sư tịch ở đâu. Lại Phật tổ thống kỉ quyển
38, chép pháp hiệu của sư là “Đàm thủy”,
nhưng, Quảng hoằng minh tập thì ghi là
“Huệ thủy”, Phá tà luận chép là “Tuệ thủy”.
[X. Lương cao tăng truyện Q.10; Lịch đại
Tam bảo kỉ Q.9; Phật tổ lịch đại thông tải
Q.8; Kê chích tập].
BẠCH TỨ YẾT-MA
Phạm: jĩapticaturtha-karman, Pàli:
ĩatti-catuttha-kamma. Còn gọi là Bạch
tứ, Bạch tứ pháp, Nhất bạch tam yết ma.
Bạch (Phạm:jĩapti) tức là ý thông báo,
tâu bày; yết ma (Phạm:Karma), dịch ý là
nghiệp (sự tạo tác), tác pháp (phép làm).
Bạch tứ yết ma, nghĩa là khi thi hành các
sự vụ trong tăng chúng, như phép thụ giới
chẳng hạn, khi thụ giới Cụ túc, qui định là
thầy yết ma trong ba thầy, có nhiệm vụ
trình bày trước với chúng tăng là những ai
đã xin được xuất gia, đây tức là “bạch” (tức
là văn trình bày, tường trình). Kế đó, thầy
yết ma hỏi chúng tăng ba lần xem có bằng
lòng (tán thành) hay không, gọi là Tam yết
ma (Phạm: tftìya karmavàcanà). Nếu
không có ai phản đối thì nhận cho được
thụ giới làm tăng. Gộp một lần trình bày và
ba lần hỏi (yết ma), cho nên gọi là Bạch tứ
yết ma, là một cách làm việc (tác pháp) hết
sức thận trọng. Tất cả các việc khác, như
việc sám hối tội nặng, việc xử phạt, việc
can gián, việc dập tắt sự tranh cãi v.v….., tóm
lại, các việc lớn nhỏ đều phải theo cách
làm này để hỏi ý kiến chúng tăng. Yết ma
sớ quyển 1 phần trên (Vạn tục 64, 270

thượng), nói: “Vì sự tình nặng nề, sự đồng
ý khó khăn, như sám hối tội nặng, phạt
nặng trục xuất, nên phải một lần trình bày,
ba lần gạn hỏi, việc mới thành được, vì thế
gọi là Bạch tứ. Cũng lấy một bạch ba yết
ma gộp làm bốn”. [X. luật Tứ phần hành
sự sao tư trì kí Q.thượng chương 1 đoạn 5].
(xt. Nhất Bạch Tam Yết Ma).
BẠCH TƯỢNG
Chỉ con voi toàn thân thuần màu trắng.
Vì con voi có uy sức lớn mà tính tình lại
hiền hòa, nên khi Bồ tát vào thai mẹ, hoặc
cỡi voi trắng sáu ngà, hoặc mang hình voi
trắng, là biểu thị Bồ tát tính tình hiền hòa
mà có uy thế lớn; hơn nữa, sáu ngà của
voi trắng biểu thị sáu độ, bốn chân biểu
thị bốn như ý. Bồ tát Phổ hiền cỡi voi
trắng, tức thí dụ sức đại từ của Ngài. Kinh
Quá khứ hiện tại nhân quả quyển 1 (Đại
3, 624 thượng), nói: “Lúc bấy giờ, Bồ tát
thấy giờ giáng thai đã đến, liền cỡi voi trắng
sáu ngà, ra khỏi cung Đâusuất. Vô lượng
chư thiên, nổi các kĩ nhạc, đốt các thứ
hương quí, tung các thứ hoa trời, đi theo
Bồ tát”. Ma ha chỉ quán quyển 2 phần
trên (Đại 46, 14 thượng), chép: “Nói voi
trắng sáu ngà, là chỉ sáu thần thông vô lậu
của Bồ tát. Ngà có nghĩa nhanh chóng như
thần, voi có sức lớn, biểu thị gánh vác Pháp
thân. Vô lậu vô nhiễm, gọi là trắng”. [X.
kinh Thụy ứng bản khởi Q.thượng; luận
Dị bộ tông luân].
BẠCH VÂN
Mây trắng. Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Lấy sự đi lại tự do của mây trắng mà ví dụ
sự tự tại vô ngại của một người đã liễu ngộ
hết thảy đều là không, không chấp không
trước; lại thông thường thí dụ người ở ẩn.

Cảnh đức truyền đăng lục quyển 14 (Đại
51, 309 hạ), nói: “Đạo ngộ hỏi: “Đại ý Phật
pháp là thế nào?” Sư đáp: “Không được
biết”. Ngộ nói: “Con đường hướng thượng
lại có khúc quanh nữa hay không?” Sư nói:
“Khoảng không chẳng ngại mây trắng
bay.””
BẠCH TỨ YẾT MA

B
303
BẠCH VÂN THỦ ĐOAN THIỀN SƯ QUẢNG LỤC
Gồm bốn quyển. Còn gọi là Bạch vân
Đoan hòa thượng ngữ lục. Do vị tăng đời
Tống là Bạch vân Thủ đoan (1025 - 1072)
soạn, nhóm Xử ngưng biên chép. Thu vào
Vạn tục tạng tập 120. Sách này do học trò
của Thủ đoan biên tập những lời nói của
thầy trong khi thầy xây dựng các Thiền viện
tại sáu nơi là: Viên thông sùng thắng Thiền
viện ở châu Giang (tỉnh Giang tây), Thừa
thiên Thiền viện và Chứng đạo Thiền viện
trên núi Pháp hoa ở châu Thư (tỉnh An
huy), Càn minh Thiền viện trên núi Long
môn, Hưng hóa Thiền viện, Hải hội Thiền
viện trên núi Bạch vân, cho đến Tổ đường
cương kỉ tự, Kệ tụng, Tụng cổ gồm một
trăm mười Tắc.
BẠCH VÂN TÔNG
Còn gọi là Vân tông. Là một phái thuộc
tông Hoa nghiêm. Từ đời Tống về sau, lưu
hành ở vùng Giang nam. Do tăng Thanh
giác (1043 - 1121) chùa Bảo ứng ở Tây kinh
(nay là Lạc dương) sáng lập vào khoảng
năm Đại quan (1107 - 1110) đời Huy tôn
nhà Bắc Tống. Vì sư Thanh giác trú trì am
Bạch vân ở Hàng châu, lấy chỗ ở mà đặt
tên, nên gọi là Bạch vân tông. Tín đồ của
tông này ăn chay cả nên người ta gọi là dân
đạo “ăn rau”, còn gọi là rau Bạch vân, rau
Thập địa. Thanh giác có viết Chứng tông
luận, Tam giáo biên, Thập địa ca, Sơ học kí
và Chính hành tập, phát huy giáo nghĩa
tông Hoa nghiêm. Tông này lấy kinh Hoa
nghiêm làm chỉ qui của giáo pháp một đời
của đức Phật, lập giáo tướng “Thập địa tam

thừa đốn tiệm nhị giáo” làm giáo thuyết.
Tông này chia quả vị tu hành làm mười
ngôi (mười bậc), tức là:
1. Tu đà hoàn quả.
2. Tư đà hàm quả.
3. A na hàm quả.
4. A la hán quả.
5. Bích chi phật quả.
6. Viễn hành địa.
7. Bất động địa.
8. Thiện tụê địa.
9. Pháp vân địa.
10. Diệu giác địa.
Trong đó, bốn ngôi trước là Thanh văn
thừa, ngôi thứ năm là Duyên giác thừa, ngôi
thứ sáu đến thứ chín là Bồ tát thừa, ngôi
thứ mười là Phật thừa. Đem phối trí ngôi
thứ nhất với Sơ thiền, ngôi thứ hai với Nhị
thiền, ngôi thứ ba với Tam thiền, ngôi thứ
tư với mười ba Phạm thiên trong Tứ thiền,
ngôi thứ năm với mười tám Phạm thiên,
bốn ngôi từ thứ sáu đến thứ chín với bốn
Vô sắc thuộc Không vô biên xứ.., năm ngôi
sau lần lượt phối với Bát nhã, Duy thức,
Pháp hoa, Thiền, Hoa nghiêm, và cho rằng
chín ngôi trước là Tiệm giáo, ngôi thứ mười
là Đốn giáo; so sánh thì ngôi thứ chín còn
thua ngôi thứ mười một bậc, cho nên gọi
ngôi thứ mười là Đẳng giác Đại thừa. Lấy
Hoa nghiêm làm Đốn giáo Phật thừa mà
chê Thiền tông và Pháp hoa là Tiệm giáo,
đặc biệt bài xích Thiền tông. Tông này đề
xướng thuyết ba giáo Nho, Thích, Đạo là
đồng nhất, coi trọng đức trung hiếu từ thiện,
tín đồ sớm hôm tụng kinh lễ bái, làm ruộng
để sống, không chuộng rượu thịt, không
lấy vợ, các cuộc hội họp của tông đoàn đều
cử hành vào ban đêm.

Tông này bị Thiền đồ đương thời coi là
đảng tà và rất bài xích. Chứng tông luận
của Thanh giác bị vạch ra là có tính cách
ngang ngược đối với triều chính, cho nên,
vào năm Chính hòa thứ 6 (1116), Thanh
giác bị đưa đi đày ở Quảng nam thuộc Ân
châu. Đến năm Tuyên hòa thứ 2 (1120)
được tha, tháng chín năm sau thì tịch, thọ
bảy mươi chín tuổi. Được đưa về táng tại
BẠCH VÂN TÔNG

B
304
Dư hàng, Nam sơn, dựng tháp Bạch vân,
cất viện Phổ an (tức sau này là chùa Đại
phổ ninh). Học trò là Chính bá, Tuệ năng
thừa kế sự nghiệp của thầy, vẫn noi theo
phong độ cúng dường Pháp bảo, làm ruộng
để sống, đồ chúng càng đông. Đến thời Ninh
tôn nhà Nam Tống, có Trầm trí nguyên, ở
am Bạch vân, tự xưng là Đạo dân. Năm
Gia thái thứ 2 (1202), tâu xin nhà vua ban
cho tên ngạch, nào ngờ có một viên quan
tâu vua về việc ăn rau thờ ma, gian dân kết
bè đảng, sáng lập am riêng, mê hoặc ngu
dân, nhà vua hạ lệnh phá am, Trầm trí
nguyên phải chạy trốn đến nơi khác.
Sau khi nhà Nam Tống mất, tông này,
khác với Phật giáo phổ thông, là các Tăng
quan, đặt sở Tổng quản trị của tông Bạch
vân, đặt ti Tăng lục của tông, sai Đạo an ở
chùa Phổ ninh tại Nam sơn làm chức Tăng
lục. Đến đời Nguyên, phát triển thành đại
Giáo đoàn. Năm Chí nguyên thứ 14 (1277)
đời Thế tồ, trú trì Đạo an và tín đồ chùa
Đại phổ ninh ở Nam sơn của tông Bạch
vân, khuyến hóa in Đại tạng kinh; đến năm
Chí nguyên thứ 27 thì hoàn thành, tức đời
gọi là Nguyên tạng, còn gọi là bản Đại Phổ
ninh tự. Năm Diên hựu thứ 6 (1319) đời
Nhân tông nhà Nguyên, đài Ngự sử tâu nhà
vua là các tăng thuộc sở Tổng quản trị của
tông Bạch vân để tóc, không nuôi cha mẹ,
trốn dịch, hại dân. Cùng năm ấy, vào tháng
10 (có thuyết nói tháng 7), Trung thư tỉnh
lại tâu Tổng quản Trầm minh nhân đoạt
hai vạn khoảng ruộng của dân, dụ dỗ ngu
tục mười vạn người, phong tước càn bậy.

Vua bèn tịch thu sách, ấn của Trầm minh
nhân, rồi đuổi về làm dân, phá bỏ sở Tổng
quản trị, và các ty Tăng lục, Tăng chính...,
tăng phải hoàn tục hết, cấm chỉ không được
lưu truyền. Vua Thái tổ nhà Minh (ở ngôi
1368 - 1398) cũng hạ lệnh nghiêm cấm
tông này. Trở về từ năm Nguyên hựu thứ 8
(1093), Thanh giác khai sáng tông đến đây
cộng tất cả là hai trăm hai mươi bảy năm,
và từ đó, tông Bạch vân tuyệt tích. [X. Thích
thị kê cổ lược Q.4; Phật tổ thống kỉ Q.47,
Q.54; Nguyên sử bản kỉ thứ 21 đến 27].
BẠCH VIỄN
.....
Là vị tăng đời Ngụy Tấn. Người Hà nội
(Thấm dương......, Hà nam), họ Vạn. Tên
chữ là Pháp tổ, vì thế còn gọi là Bạch pháp
tổ. Phát tâm đạo từ lúc thiếu thời, xin cha
cho xuất gia, lời lẽ rất khẩn thiết, cha đành
phải chấp nhận, bèn đổi y phục vào đạo.
Tài trí tuyệt luân, mỗi ngày sư tụng kinh
tám, chín nghìn lời, học tập kinh Phương
đẳng, ngộ triệt lí huyền, kiêm bác thông
kinh điển nội ngoại. Kiến tạo Tinh xá tại
Trường an, chuyên việc diễn giảng, số tăng
tục đến học kể có nghìn người.
Cuối năm Huệ đế nhà Tấn, Thái tể Hà
gian Vương ngung trấn thủ Quan trung,
đối với sư thập phần cung kính, mỗi buổi
tối đều đến hỏi đạo. Lại sư thường cùng với
quan Tế tửu là Vương phù tranh luận
về lẽ tà chính của Phật và Đạo gia, Vương
phù thường bị núng thế, phẫn uất bèn viết
Lão tử hóa Hồ kinh để phỉ báng Phật pháp.
Sư từng chú thích kinh Thủ lăng nghiêm,
lại giỏi tiếng Hồ, dịch các kinh như Phật
ban Nê hoàn, gồm mười sáu bộ, mười tám
quyển. Về sau, Thứ sử Tần châu là Trương

phụ......xin sư hoàn tục để làm quan, sư
kiên quyết cự tuyệt mà bị hại, cuối cùng, bị
đánh đến chết, lúc đó mới là tráng niên
nhưng không rõ bao nhiêu tuổi. [X. Lịch
đại Tam bảo kỉ Q.6; Xuất Tam tạng kí tập
Q.2; Lương cao tăng truyện Q.1].
BẠCH XÀ ẤN
Là ấn tướng trong Mật giáo, thông dụng
đối với tất cả các rồng, vì thế còn gọi là
Chư long ấn, Nhất thiết long ấn. Thông
BẠCH VIỄN

B
305
thường dùng trong phép Thủy thiên. Tướng
ấn là hai tay mười ngón duỗi xòe ra, hai
ngón tay cái giao nhau, ngón phải đè lên
ngón trái như hình rắn bò, rồi đặt trước
ngực. Đại nhật kinh sớ quyển 14 (Đại 39,
721 trung), nói: “Xòe duỗi mười ngón, hai
ngón cái giao nhau”.
BẠCH Y
Phạm:avadàta-vasana,Pàli:odàtavasana.
Nguyên ý là áo màu trắng, được
chuyển dụng mà gọi người mặc áo trắng,
tức chỉ những người tại gia. Thông thường,
người Ấn độ đều cho áo màu trắng tinh là
sang, cho nên, ngoài tăng lữ ra, tất cả đều
mặc áo trắng, từ đó, gọi người tại gia là bạch
y, trong kinh Phật phần nhiều cũng dùng
từ ngữ “bạch y” để thay cho người tại gia.
Đối lại với bạch y, sa môn thì gọi là truy y
.(áo thâm), nhiễm y (áo nhuộm).
Lại thông thường, những người Tây vực tại
gia cũng mặc áo trắng, cho nên cũng gọi là
bạch y. Nhưng theo phục chế ở Trung quốc
và Nhật bản thì lại khác. Cứ theo Phật tượng
tiêu xí nghĩa đồ thuyết kí chép, thì tại Trung
quốc, những người mặc áo trắng là người
thấp hèn, như người đầy tớ, người giúp việc.
Trái lại, ở Nhật bản, nếu không phải là người
cao quí thì không được mặc áo trắng; người
bình dân, chỉ trong các dịp tế lễ, tang lễ
mới mặc áo trắng, để tiêu biểu sự chay tịnh
trong sạch. Vì đó là quốc phong của Nhật
bản, cho nên, các sa môn tuy mặc áo
nhuộm, nhưng khi lễ Phật, nghe pháp, cũng
phải mặc áo trắng dưới áo pháp. [X. Niết
bàn kinh hội sớ Q.14; Đại đường tây vực kí

Q.2]. (xt. Truy Y).
BẠCH Y BÁI TƯỚNG
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Bạch y,
trong Phật giáo, phần nhiều chỉ những người
tại gia, nhưng ở đây, chỉ chung những người
dân quê mùa vô danh tiểu tốt. Bạch y bái
tướng, có nghĩa là một người dân quê vốn
chẳng có quan chức địa vị gì, mà bỗng nhiên
được phong làm Tể tướng! Trong Thiền
lâm, từ ngữ trên đây được chuyển dụng để
chỉ ý “hoát nhiên đại ngộ,...........”,
chuyển phàm thành Thánh. Hư đường hòa
thượng ngữ lục quyển 1 (Đại 47, 990
thượng), nói: “Kẻ đại trượng phu, bậc người
như thế, tại sao không dạy người ta xổ lồng,
tháo cũi, cũng hệt như bạch y bái tướng
vậy?”.
BẠCH Y ĐẠI BI CHÚ
Chỉ Đà la ni của Bạch y Quan âm, tức
là Chân ngôn được nói trong phẩm Phổ
thông chân ngôn tạng và phẩm Mật ấn
của kinh Đại nhật. Cũng tức là: Nam mạ
tam mạn đa bột đà nâm (nama# samanta
buddhànàm, qui mệnh phổ biến chư Phật)
đát tha nghiệt đa vi sái dã (tathàgata
viwaya, Như lai đối tượng) tam bà phệ
(sambhave, sinh) bát đàm ma ma lũ nễ
(padmamàlini, hữu liên hoa man giả) sa
ha (svàhà). Cả bài chú có nghĩa là: Xin
qui mệnh bậc đã từ nơi cảnh giới Như lai
sinh ra và lấy công đức của Phật làm tóc
trang nghiêm. Tu phép Bạch y Quan âm
mà trì chú Bạch y đại bi thì có thể tiêu trừ
nạn chiến loạn và các tai họa do thiên
nhiên gây ra.
BẠCH Y PHÁI
Phạm:Zvetàmbara. Là một trong các
phái thuộc Kì na giáo tại Ấn độ. Vì tín đồ

của phái này mặc áo trắng, tượng trưng cho
sự liêm khiết, nên có tên gọi như thế. Nhưng,
tín đồ Phật giáo thì gọi họ là những người
ngoại đạo áo trắng. Cứ theo truyền thuyết,
thì tổ thứ hai mươi bốn của Kì na giáo là Ni
BẠCH Y PHÁI

B
306
kiền đà nhã đề tử (một thuyết bảo là Khai
tổ). Sau khi Ni kiền tử qua đời được hơn
hai trăm năm, thì giữa tín đồ, nảy sinh vấn
đề: có nên dùng áo trắng quấn mình không,
rồi mỗi người chấp mỗi ý kiến mà thành
đầu mối của sự chia rẽ, rồi trong khoảng
một thế kỉ đã phân hóa thành phái áo trắng,
lấy Trưởng lão Thánh phổ đức vĩ ca á
(Phạm:Saôbhutavijaya) làm đầu, và phái
áo trời (Phạm: Digambara, Thiên y) lấy
Trưởng lão Ba đức lạp ba hồ (Phạm:
Bahadra-bàhu) làm đầu.
Tôn chỉ của phái áo trời là ở chỗ quán
xét các nỗi khổ của kiếp người, tu khổ hạnh
để diệt trừ nghiệp nhân ở các kiếp trước,
chủ trương không tạo tác nghiệp thân,
không khởi các phiền não để cầu chứng
ngộ mà đạt giải thoát. Còn phái áo trắng
thì ngoài việc tu khổ hạnh ra, còn chủ
trương nam nữ bình đẳng. Nghi thức tôn
giáo của phái này hạn định chỉ được cử
hành trong các đền miếu của Kì na giáo.
Cho phép tín đồ được có một cái áo dài
trắng, một chiếc quạt, một khăn che miệng
để đề phòng vi trùng vào mồm. Phái này
có nhiều ảnh hưởng tại khu vực Mại sách
nhĩ thuộc bắc Ấn độ. Cứ theo Đại đường
tây vực kí quyển 3 Tăng ha bổ la quốc (nước
Tăng ha bổ la nằm về phía bắc Ấn độ, là
nơi mà bản sư của phái áo trắng bắt đầu
truyền bá giáo pháp) điều chép, thì giáo đồ
phái này tu khổ hạnh, uy nghi luật hạnh
rất giống với phép của tăng chúng Phật giáo,
duy có điều khác là họ để một ít tóc, và
khỏa thân hoặc có mặc áo thì là mầu trắng.

Ngoài ra, luận Đại trí độ quyển 68, dùng
các từ ngữ “cầu vui” và “khổ hạnh” để phân
biệt chỗ khác nhau giữa phái áo trắng và
phái áo trời, có nghĩa là phái áo trắng cầu
vui, cho nên cất giữ nhiều thứ áo. Tứ phần
luật hành sự sao tư trì kí quyển thượng
chương 1 đoạn 1, thì dùng “có” và “không”
để nói sự sai khác của hai phái, tức là phái
áo trắng chấp trước “có”. Sau khi Phật giáo
hưng thịnh thì phái áo trắng dần dần suy
vi, chỉ còn lưu hành ở một vùng tây nam
Ấn độ. Đến thế kỉ XI, XII, Phật giáo bị Hồi
giáo phá hoại, đi đến chỗ suy vong, thì phái
áo trắng mới bắt đầu vãn hồi được thế lực
và tiến tới dung hợp với Ấn độ giáo, sùng
bái Thấp bà và Tì thấp nô. Thời xưa, các
chi phái của phái áo trắng, có tới tám mươi
tư chi phái. Sùng bái tượng Tổ sư thì có các
phái Tháp ba (Phạm:Tapa), Tạp la tháp la
(Phạm:Kharatara), và An khế la (Phạm:
Ancara). Khoảng thế kỉ XV, từ phái áo trắng
tách ra phái nữa là Tư đặc na ca ngõa tây
(Phạm:Sthànaca-vàsì), đề xướng phục cổ,
bài xích sự sùng bái ngẫu tượng. Ngoài ra,
còn có phái Mục nhĩ để bá trát (Phạm:
Mùrtipùja), phái Đặc la ban đề (Phạm:
Terapanthì) v.v... Về sau, vì sự chia rẽ nội
bộ mà thế lực của phái này cũng tiêu tan.
[X. kinh Tạp a hàm Q.21; Trung a hàm
Q.4 kinh Ni kiền, Q.25 kinh Khổ ấm, Q.52
kinh Chu na; Trường a hàm Q.12 kinh
Thanh tịnh; kinh Tăng nhất a hàm Q.35;
luận Du già sư địa Q.7; luận Hiển dương
Thánh giáo Q.10]. (xt. Thiên Y Phái, Kì Na
Giáo).
BẠCH Y QUAN ÂM
Bạch y, Phạm:Pàịđaravàsinì. Tên Tây
tạng:Gos-dkar-mo, dịch âm là Bạn đà na

phọc tự ni, Bán nô la phạ tất ninh, Bán nô
la phạ tất nễ, Bạt nô phọc tất ni. Dịch ý là
Bạch xứ, Bạch trụ xứ. Chỉ vị tôn thứ sáu
trong ba mươi ba Quan âm, thường mặc áo
trắng ngồi trên hoa sen trắng. Trắng, biểu
hiệu tâm bồ đề, hàm ý là trú nơi tâm bồ đề
trắng sạch. Bởi thế vị tôn này được gọi là
Đại Bạch y Quan âm, Bạch xứ tôn Bồ tát,
Bạch xứ Quan âm, Phục bạch y Quan âm,
Bạch y Quán tự tại mẫu. Chủng tử là
(paô). Mật hiệu là Li cấu (hoặc Li khổ)
BẠCH Y QUAN ÂM

B
307
kim cương. Hình Tam muội da là Bát đàm
ma hoa. Bày ở ngôi thứ bảy hàng thứ ba
trong viện
Quan âm trên
Thai tạng giới
mạn đồ la thuộc
Mật giáo. Về
hình tượng thì
trong các kinh
quĩ chép không
giống nhau,
nếu cứ theo
Hiện đồ Thai
tạng giới mạn
đồ la ghi chép,
thì thân hình
tượng mầu
vàng lợt, mặc áo trắng, tay trái cầm hoa sen
trắng cầu nguyện trừ tai, tay phải làm hình
dáng ban nguyện, tức duỗi năm ngón tay
ra, bàn tay hướng ra ngoài, đặt bên cạnh
sườn phía trước, ngồi xếp bằng trên hoa
sen đỏ.
Lại cứ theo kinh Đại nhật phẩm Mật ấn
chép, thì ấn khế là hai tay chắp lại để rỗng
lòng bàn tay, hai ngón vô danh co vào trong
lòng bàn tay, hai ngón cái cũng co lại và
chạm vào
hai ngón vô
danh, biểu
thị vị tôn này
là bộ mẫu
của Liên hoa
bộ, có thể
sinh ra các

vị tôn của
Liên hoa bộ.
Còn chân
ngôn thì
được chép rõ
trong kinh
Đại nhật
phẩm Chân
ngôn tạng và phẩm Mật ấn. Lại phép tu lấy
vị tôn này làm bản tôn thì gọi là Bạch y
Quan âm pháp, Bạch xứ tôn pháp, tu phép
này để xin sống lâu và trừ tai. Còn một
thuyết nói Quan âm này có hai vị là Bạch y
và Đại bạch y, Đại bạch y tức là Bạch xứ
Quan âm, Bạch y tức là Đại minh bạch
thân quan âm, bày ở ngôi thứ sáu, hàng
thứ nhất trong viện Quan âm. Vị tôn này
mặc áo trắng ngồi trên đá là đề tài rất thú
vị cho các bức vẽ thủy mặc từ xưa đến nay.
[X. kinh Bất không quyên sách thần biến
chân ngôn Q.8, Q.30; Đại nhật kinh sớ Q.5,
Q.10; Đồ tượng sao Q.7; Biệt tôn tạp kí
Q.20].
BÀI
..
Cái thẻ hoặc cái bảng để niêm yết điều
gì. Là cái bảng gỗ được dùng trong Thiền
lâm để viết thông báo các việc cho đại chúng
rõ. Thông thường dài độ bốn mươi tám
phân Tây và rộng khoảng hơn ba mươi tám
phân. Nếu căn cứ vào công việc được thông
báo mà phân loại, thì có Giới lạp bài, ghi số
năm chúng tăng đã thụ giới để sắp xếp ngôi
thứ; Xướng y bài, thông báo việc bán đấu
giá các di vật của vị tăng đã quá cố; Thướng
đường bài, yết thị giờ giảng pháp và treo ở
nhà giảng; Tọa thiền bài, ghi giờ giấc ngồi
Thiền và treo ở trước nhà Tăng; Tiểu tham

bài, ghi việc nói pháp ngoài giờ qui định
(phi thời); Phóng tham bài, thông báo việc
miễn giờ tham Thiền vì vị trú trì hoặc vị
Thủ tọa mắc bận các Phật sự cần thiết
khác; Phổ thỉnh bài, ghi việc thỉnh khắp
đại chúng; Khai dục bài, thông báo giờ tắm,
và Phóng sinh bài, ghi giờ phóng sinh. [X.
Bách trượng thanh qui Q.7 Giới lạp bài
điều; Thiền uyển thanh qui Q.1, Q.2, Q.4,
Q.6; Hư đường trí ngu thiền sư ngữ lục
Q.4; Thiền lâm tượng khí tiên Thùy thuyết
môn].
Quan Âm Bạch Y
(Thai Tạng Giới Mạn Đồ La)
Quan Âm Bạch Y
BÀI

B
308
BÀI VỊ
Tấm bảng gỗ hình chữ nhật viết họ tên
người chết trên đó để tiện việc cúng tế. Còn
gọi là Vị bản, Vị bài, Thần chủ, Thần bài,
Thần bản, Chủ bài, Linh bài. Phong tục
này bắt nguồn từ nhà Nho; theo lễ nhà
Nho, bảng gỗ hình chữ nhật dài từ mười
đến bốn mươi phân Tây, trên đó, viết họ
tên và chức quan (nếu có) của người chết
để linh hồn có nơi trú ngụ. Phong tục này
của nhà Nho bắt đầu từ đời Đông Hán, về
sau, Phật giáo cũng dùng theo, tức như
Thiền gia đời Tống đã dùng. Sắc tu bách
trượng thanh qui quyển 3 Thiên hóa điều
(Đại 48, 1129 thượng), nói: “Mỗi ngày ba
thời dâng trà, họp chúng tụng kinh. Đến
khi rước bài vị vào nhà Tổ thì thôi, hoặc
đợi tân trú trì đến mới vào nhà Tổ cử hành
Phật sự”.
Phong tục bài vị cùng với Thiền tông
đồng thời truyền vào Nhật bản, lưu hành
khoảng từ thời đại Liêm thương trở về sau,
mà thịnh nhất là vào thời đại Giang hộ.
Tại Nhật bản, mọi người gọi bài vị là “Vị
bài”, thông thường, người chưa chết mà đặt
vị bài trước,gọi là Thọ bài, Lộc bài. Thọ
bài của Thiên hoàng Nhật bản, gọi là Thiên
bài; bài cúng vong linh, gọi là Tam giới
vạn linh bài; bài cúng hàng ngày, gọi là
Nhật bài, mỗi tháng cúng một lần thì gọi
là Nguyệt bài. Lại ngôi nhà đặt các vị bài
của tín đồ để cử hành các Phật sự, gọi là
Vị bài đường. [X. Thiền lâm tượng khí tiên
Đồ bàimôn].
BÁI

Phạm:pàỉha. Còn gọi là Bái nặc, Bà
trắc, Bà sư. Dịch ý là khen ngợi, ngưng chỉ.
Dùng âm vận dài ngắn trầm bổng ngâm
vịnh hợp với khúc hát, là pháp nhạc của
cõi Phạm, cho nên gọi là Phạm bái. Tức
phúng tụng kinh văn với giọng trầm bổng
có khúc điệu. Bắt đầu làm pháp sự, bên
ngoài dứt hết các duyên, bên trong ngưng
chỉ vọng niệm mới có thể làm được pháp
sự. Lại phần nhiều các kệ tụng là khen ngợi
các đức của Phật, vì thế gọi là Bái tán. Thời
đức Phật còn tại thế, người nào tốt tiếng,
bái tán các bài kệ hay, thì gọi là Bái tỉ khưu
hoặc Linh thanh ......(như tiếng chuông)
tỉ khưu. Phật giáo mới truyền vào Trung
quốc, người Hán chưa biết tán tụng có âm
điệu, cứ theo truyền thuyết, đến đời Ngụy,
Trần tư vương Tào thực, nhân đến du
ngoạn Ngư sơn, nghe trong không trung
vang khúc Phạm thiên, thâm cảm thần lí,
mới bắt chước âm thanh tiết điệu ấy mà
làm ra khúc hát rồi phổ nhạc, về sau lưu
truyền rất rộng [X. Pháp hoa huyền tán Q.4
phần cuối; Tứ phần luật san phồn bổ
khuyết hành sự sao Q.thượng phần 4; Chư
kinh yếu tập Q.4 Bái tán thiên; Huyền ứng
âm nghĩa Q.6]. (xt. Phạm Bái).
BÁI CỤ
Chỉ các phẩm vật hoặc tiền tài mà hàng
tăng lữ trao tặng cho nhau. Phần nhiều dùng
vào các giờ lễ thỉnh, lễ tạ và thăm hỏi. Cái
nghi lễ trình bạch bái cụ rất là trịnh trọng.
[X. Hành trì quĩ phạm Q.2].
BÁI KHÍ
Các pháp khí được dùng trong việc
phúng tụng trong Pháp hội, như gậy tích,
chuông, khánh, trống... gọi chung là Bái
khí.

BÁI SÁM
Còn gọi là Lễ sám. Tụng kinh lễ Phật,
vì mình hoặc thay cho người mà sám hối,
BÀI VỊ

B
309
gọi là Bái sám. Bắt đầu từ Vũ đế nhà Lương
đời Nam triều, tức như bộ Lương hoàng
sám còn truyền đến nay.
BÁI SĨ
Còn gọi là Bái sư. Người bái tán, xướng
Phạm bái hay, hoặc trong Pháp hội, xướng
Như lai bái, Vân hà bái v.v...
BÁI THẦN GIÁO
Đối lại với “Bái vật giáo”. Là tôn giáo lấy
thần linh làm đối tượng sùng bái. Bắt đầu
từ hậu kì của xã hội nguyên thủy. Tùy năng
lực trừu tượng của nhân loại, và do các vật
kiện cá biệt được tổng hợp, năng lực trừu
tượng tăng trưởng, các vật kiện được phân
biệt minh xác mà dần dần sản sinh quan
niệm thần linh. Cái đối tượng mà nhân loại
sùng bái là do vật kiện tự thân chuyển làm
vật kiện chủ tể, hoặc làm tinh thần thể của
một vật kiện nào đó, tức là thần linh. Các
tôn giáo của xã hội văn minh, trên cơ bản,
phần nhiều thuộc Bái thần giáo, bao gồm
Đa thần giáo, Nhị nguyên thần giáo, Nhất
thần giáo v.v...
BÁI TỈ KHƯU
Còn gọi là Linh thanh (tiếng chuông) tỉ
khưu, Xú lậu (quê mùa xấu xí) tỉ khưu, Diệu
thanh (tiếng hay) tôn giả. Thời đức Phật
còn tại thế, có một vị tỉ khưu bái tán rất
khéo, hình tướng cực xấu xí, nhưng giọng
tiếng lại tuyệt hay, tiếng ngâm vịnh Phạm
bái có thể cảm động đến cả người và vật, vì
thế gọi là Bái tỉ khưu. Ở đời quá khứ, đã
từng cúng dường chuông đồng ở nơi tháp
Phật mà nay được quả báo tiếng tốt, cho
nên gọi là Linh thanh tỉ khưu. [X. kinh

Hiền ngu Q.11 phẩm Vô não chỉ man; Tì
nại da tạp sự Q.4].
BÁI TỊCH
I. Bái tịch. Chỉ cái tòa ngồi để lễ bái
tụng niệm. Tức chỗ vị trí lễ Phật tụng kinh.
II. Bái tịch. Tức cái chiếu trải ra khi lễ
Phật. Thiền uyển thanh qui quyển 1 Nhập
thất (Vạn tục 111, 442 thượng) nói: “Đến
giờ nhập thất, thị giả báo các hành giả sửa
soạn hương đèn và trải chiếu lễ”. (Thiết bái
tịch).
BÁI VẬT GIÁO
Là tôn giáo của người nguyên thủy sùng
bái những vật thể đặc định nào đó mà họ
coi như những vật sống động có đủ ý chí
và năng lực, khi quan niệm về thần linh
chưa được xác định rõ ràng. Đối tượng mà
họ sùng bái được gọi là “vật thần”, có thể là
vật tự nhiên, mà cũng có thể là vật nhân
tạo (như những công cụ, vũ khí v.v...), Trong
các xã hội văn minh ngày nay, sự tin tưởng
đối với bùa hộ mệnh, lòng sùng kính đối
với di cốt của các bậc Thánh nhân, cũng
có thể được xem là các dấu tích của quan
niệm bái vật giáo còn sót lại.
BẠI CĂN
Còn gọi là Bại chủng, Bại chủng nhị
thừa, Tiêu chủng . Đại thừa chê trách
hai thừa Thanh văn, Duyên giác, bảo hai
thừa này như hạt giống của cây cỏ đã bị
hỏng, hoặc rễ đã thối nát, để thí dụ vĩnh
viễn họ sẽ không thể thành Phật. Nhị thừa
an trú nơi Niết bàn khôi thân diệt trí, tự
nhận mãi mãi không thành Phật, lại cũng
không có chí cầu vô thượng Bồ đề, vì thế
Đại thừa chê trách, ví như hạt giống cây cỏ
đã hư hỏng, hoặc như hạt giống đã bị đốt
cháy, dù có được tưới bằng nước cam lộ đi

nữa thì trăm nghìn muôn kiếp cũng không BẠI CĂN

B
310
thể nảy mầm được. Duy có tông Thiên thai
thì bảo thuyết này là thuyết của các bộ kinh
Phương đẳng trước thời Pháp hoa, đến thời
Pháp hoa mới hiển bày lại cái nghĩa chân
thực Nhị thừa thành Phật mà lấy “bại căn
tô sinh, ” (rễ hư sống lại) làm
chân lí mầu nhiệm. [X. kinh Đại ban Niết
bàn (bản Bắc) phẩm Như lai tính; Tam luận
huyền nghĩa; Pháp hoa huyền nghĩa Q.9
phần dưới].
BẠI HOẠI BỒ TÁT
Đối lại với “Thành tựu Bồ tát”. Chỉ Bồ
tát đã làm hư hỏng hạt giống Phật. Cứ theo
luận Đại trí độ quyển 29 chép. thì Bại hoại
Bồ tát là người vốn đã phát tâm A nậu đa
la tam miệu tam bồ đê, nhưng vì không gặp
duyên lành, năm cái..... (ngũ cái) che
tâm, tu các hạnh tạp nhiễm, đời sau được
giàu sang lớn, hoặc làm quốc vương hay
đại quỉ thần vương, long vương v.v... vì vốn
tạo các nghiệp thân khẩu ý không trong
sạch, nên không được sinh nơi chư Phật
và chốn vô tội của trời, người. Trái lại,
Thành tựu Bồ tát thì không mất tâm A
nậu đa la tam niệu tam bồ đề và lại thương
xót chúng sinh.
BÃI BÁI PHÁI
Là một giáo phái Phật giáo Tiểu thừa ở
khu vực hạ du sông Lan thương thuộc tỉnh
Vân nam Trung quốc. Chủ yếu lưu truyền
ở vùng Phật hải, lấy Tùng liệt mãnh hỗn
phật da làm đầu và lấy chùa Mãnh hỗn
phật làm trung tâm tín ngưỡng. Phái này
lúc đầu không có chùa Phật, chỉ che rạp cỏ
trong rừng núi để thay chùa, Tăng lữ đều

lìa xa làng xóm, ở ẩn trong rừng rậm, buổi
sáng sớm đi vào làng xóm hóa duyên (khất
thực), chỉ ăn ngày một bữa, lấy da con hoẵng
(con kỉ) làm nệm, vỏ cây làm chăn, đá làm
gối, sống thanh đạm khổ hạnh, trọn đời ở
một mình.
BÃI GIẢNG TRAI
........
Bãi giảng, chỉ sự kết thúc khóa giảng
kinh văn. Thông thường, người thuộc giáo
gia (tức các nhà tu học nghiên tập theo kinh
giáo) tham Thiền có chỗ tỉnh ngộ, bèn thôi,
không giảng kinh giáo nữa, rồi đặt một bữa
trai soạn cúng dường chúng tăng, gọi là Bãi
giảng trai. Hư đường hòa thượng ngữ lục
quyển 1 (Đại 47, 989 hạ) nói: “Tọa chủ
Lương toại đến tham Ma cốc, Cốc thấy
đến, vác bừa đi bừa cỏ. Hôm sau lại đến,
Cốc liền đóng cửa, Toại nhân đó tỉnh ngộ,
bèn nói: “Hòa thượng đừng lừa dối Lương
toại này nghe! Nếu không đến gặp Hòa
thượng, thì Toại sẽ bị mười hai phần giáo
khiến cho sai lầm cả một đời!” Toại bèn
đem bán phòng liêu rồi làm một bữa trai
bãi giảng”. [X. Thiền lâm tượng khí tiên
Tế cúng môn].
BÃI THAM
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Hàm ý là
thôi, nghỉ tham Thiền. Chỉ người tham học
trong Thiền lâm đã khai ngộ, việc lớn đã
xong, không phải tu đạo tham Thiền nữa.
Bích nham lục Tắc 96 (Đại 48, 219 thượng),
nói: “Nếu ông thấu suốt được ba bài tụng
này thì cho ông bãi tham”. Cảnh đức truyền
đăng lục quyển 8 (Đại 51, 262 thượng) nói:
“Từ khi bãi tham đại tịch, đi chơi đến Hải
xương”.
Lại khi tham Thiền xong rồi (tức tỉnh

ngộ rồi), thiết trai cúng dường đại chúng,
gọi là Bãi tham trai. Người tu hành đi khắp
các nơi, đã hoàn thành sự hiểu biết, hoặc
người đã đạt đến kiến giải khai ngộ, gọi là
Bãi tham hội. [X. Cảnh đức truyền đăng
lục Q.18; Bích nham lục Tắc 89; Thiền
BẠI HOẠI BỒ-TÁT

B
311
quan sách tiến tự; Thiền lâm tượng khí tiên
Tham thỉnh môn].
BÃI TÔN PHÁI
........
Là một giáo phái Phật giáo Tiểu thừa ở
khu vực hạ lưu sông Lan thương thuộc tỉnh
Vân nam Trung quốc. Còn gọi là Điền viên
phái. Giới luật của phái này lỏng lẻo hơn
của phái Bãi bái. Các chùa viện đều dựng ở
trong làng. Chủ yếu lưu truyền ở vùng Xa
lí. Giống người Thái ở địa phương tin thờ
phái này chiếm ưu thế.
BÃI TRANG PHÁI
Là một tông phái Phật giáo Tiểu thừa
của giống người Thái ở khu vực Đức hoằng
thuộc tỉnh Vân nam Trung quốc. Còn gọi
là Cảnh long phái. Phái này được người ta
tin theo rất đông, tín đồ không cần giữ năm
giới một cách nghiêm khắc. Giai cấp tăng
lữ chia làm bốn bậc là Kiết bị, Triệu thương,
Triệu môn và Triệu cát. Kiết bị là con trẻ
mới vào chùa hoc văn tự, học ba qui y và
năm giới; Triệu thương là tăng lữ sơ cấp do
Kiết bị đã qua các nghi thức Phật giáo mà
được thăng tiến; Triệu môn là tăng lữ trung
cấp, hai mươi tuổi trở lên, có thể tuân thủ
các qui luật Phật giáo và học tập kinh điển;
Triệu cát là người lãnh đạo tối cao trong
chùa do Triệu môn đưa lên, cần phải tinh
thông kinh điển và chí thành với sự nghiệp
Phật giáo.
BAN CHU
I. Ban chu. Phạm: pratyutpanna. Dịch
ý là Phật lập (Phật đứng), thường hành
(thường đi). Nguyên là ý hiện tại, hiện tiền.

Vì tu Tam muội này, có thể được hết thảy
chư Phật hiện ra trước mắt, cho nên gọi
như thế.
II. Ban chu. Tiếng gọi tắt của Ban chu
tam muội. (xt. Ban Chu Tam muội).
BAN-CHU TAM MUỘI
Phạm:pratyutpanna-samàdhi. Là một
loại Định hành. Còn gọi là Thường hành
tam muội, Ban chu định, Chư Phật hiện
tiền tam muội, Phật lập tam muội. Trong
một thời gian nhất định (từ bảy ngày đến
chín mươi ngày), tu hành tam muội; được
thấy chư Phật. Cứ theo Ban chu tán chép,
thì lấy chín mươi ngày làm một kì, thường
đi không nghỉ, trừ các bữa ăn ra, đều phải
đi, không được nghỉ, từng bước từng tiếng,
duy chỉ nghĩ đến Phật A di đà. Ban chu tán
còn nói, tu phép định này, cần chính nghiệp
thân, miệng niệm danh hiệu Phật, ý quán
thể Phật, ba nghiệp tương ứng, vì thế gọi là
Tam nghiệp vô gián (ba nghiệp không gián
cách, xen hở). Tại Trung quốc, kể từ ngài
Tuệ viễn ở Lư sơn, đầu tiên họp chúng kết
đoàn tu phép định này, về sau các ngài Trí
khải, Thiện đạo, Tuệ nhật, Thừa viễn, Pháp
chiếu nối tiếp phát dương loại định đi này,
bèn trở thành phổ biến thịnh hành ở Trung
quốc và Nhật bản. [X. kinh Ban chu tam
muội Q.thượng phẩm Vấn sự, phẩm Hành;
kinh Tọa thiền tam muội Q.hạ; luận Đại trí
độ Q.33]. (xt. Niệm Phật Tam Muội).
BAN CHU TAM MUỘI KINH
Phạm: Pratyutpanna-buddhasamukhàva-
sthita-samàdhi-sùtra. Gồm ba
quyển. Còn gọi là Thập phương hiện tại
Phật tất tại tiền lập định kinh. Thu vào Đại
chính tạng tập 13. Do Chi lâu ca sấm dịch
vào năm Quang hòa thứ 2 (179) đời Linh

đế nhà Đông Hán. Toàn bộ kinh chia làm
mười sáu phẩm. Nội dung tường thuật việc
đức Phật thuyết pháp cho Bồ tát Hiền hộ
nghe. Bản tiếng Phạm của kinh này đã thất
BAN CHU TAM MUỘI KINH

B
312
lạc. Cứ theo Khai nguyên thích giáo lục
chép, kinh này vốn có bảy loại bản Hán
dịch, nhưng hiện còn thì chỉ có bốn bản,
trong số bốn bản, thì Bạt pha Bồ tát kinh
(mất tên người dịch) là bản dịch sớm nhất.
Lại theo kinh Đại tập phận Hiền hộ phẩm
Giới hạnh cụ túc ghi chép, một trăm năm
thứ năm sau Phật nhập diệt, khi chính pháp
gần diệt, các nước công phạt lẫn nhau, thì
chính lúc đó, kinh này lưu hành ở cõi Diêm
phù đề. Nói cách khác, kinh Ban chu tam
muội được biên soạn vào khoảng thế kỉ I
trước hoặc sau Tây lịch.
Ban chu (Phạm: pratyutpanna) hàm ý
là hiện tiền, Phật đứng. Tức nói những người
tu Ban chu tam muội có thể thấy chư Phật
mười phương đứng ngay trước mắt. Trong
các kinh điển hiện còn của Đại thừa, kinh
này là tác phẩm ở thời kì sớm nhất có liên
quan đến kinh điển về Di đà. Ngoài ra, kinh
này là tiên khu của các kinh điển Tịnh độ,
cho nên được đặc biệt chú ý. Các bản chú
sớ của kinh này, tương đối trọng yếu thì có
Ban chu tam muội hành pháp (Trí khải) và
Ban chu tam muội kinh sớ (Nguyên hiểu).
[X. Xuất tam tạng kí tập Q.2; Lịch đại Tam
bảo kỉ Q.4; Q.12; Đại Đường nội điển lục
Q.6, Q.9; Phật giáo kinh điển sử luận (Xích
chiểu trí thiện)].
BAN CHU TÁN
Có một quyển. Nói đủ là Y quán kinh
đẳng minh Ban chu tam muội hành đạo
vãng sinh tán. Cũng gọi là Ban chu tam
muội vãng sinh tán. Do ngài Thiện đạo đời
Đường soạn. Thu vào Đại chính tạng tập

47. Sách này y cứ vào kinh Quán vô lượng
thọ, kinh Di đà, kinh Vô lượng thọ, kinh
Ban chu tam muội mà làm thành văn khen
ngợi sự vãng sinh, chỉ bày rõ phương pháp
tu Ban chu tam muội. Chia làm ba khoa
Tự văn, Chính tán, Kết khuyến. Trong bài
tựa, lấy việc khuyên mình khuyên người
làm nhân chính yếu cho sự vãng sinh Tịnh
độ, đồng thời, tán thán rộng các thứ trang
nghiêm ở cõi Tịnh độ. Phần chính tán, có
mười bảy bài kệ tán, thể bảy chữ, gồm hai
trăm tám mươi mốt hàng rưỡi, đều xướng
họa câu trên thêm nguyện vãng sinh, câu
dưới thêm vô lượng lạc v.v... để tán rộng
các tướng đẹp đẽ của y báo, chính báo và
ba hạng chín phẩm vãng sinh ở cõi Tịnh
độ cực lạc. Những câu kệ cuối cùng trong
phần kết khuyến (Đại 47, 456 thượng) nói:
“Các hành giả hãy gắng sức gắng sức, chăm
chỉ mà làm, thường phải hổ thẹn, kính tạ
ơn Phật, nên biết”. Trong kệ, luôn luôn
nêu cao sự báo đáp từ ân của đức Thích ca,
đức Di đà, đây là ý chính để soạn ra sách
này.
BAN ĐA GIÀ DASA XOA ĐỀ Ổ LÂM
Hàm ý là “Quỉ tập lâm”. Là nơi rừng
rậm, trong đó, các quỉ thần bạc phúc tụ
họp. Những quỉ thần ấy, vì sự huân tập,
nên khiến cho nơi rừng rậm mà chúng tụ
họp, xông lên mùi hôi hám thối tha đáng
sợ.
BAN-ĐÀ-LA
Phạm:Pandara. Là vợ của một Trưởng
giả ở nước Ba la nại đời quá khứ. Cứ theo
kinh Bách duyên quyển 5 chép, thì Ban đà
la từng đã đem đồ đại tiện để cho vị Bích
chi phật, vì thế mà phải chịu ác báo làm
loài quỉ đói hôi thối vô lượng kiếp.

BAN-ĐỒ-CA
Phạm,Pàli: paịđaka. Còn gọi là Ban
tra, Bán thác, Bán trạch ca. Dịch ý là
Hoàng môn, Bất nam. Chỉ người không
đủ nam căn, là một trong năm loại bất nam.
BAN CHU TÁN

B
313
[X. Huyền ứng âm nghĩa Q.17; Tứ phần
luật sớ sức tông nghĩa kí Q.7 phần cuối].
(xt. Ngũ Chủng Bất Năng Nam).
BAN ĐỒ LÔ GIÀ PHÁP
Pàli: Paịđuka Lohitaka. Còn gọi là
Yết ma kiền độ (Pàli: Kamma-khandaka).
Là một trong hai mươi thứ Kiền độ. Ban đồ
và Lô già vốn là tên của hai vị Tỉ khưu,
hai tỉ khưu này thích đánh nhau với người,
Phật muốn cấm, mới chế phép yết ma
mắng trách. Luật Thập tụng quyển 31 gọi
là Ban đồ lô già pháp, hoặc Khổ thiết yết
ma pháp; luật Tứ phần quyển 44 gọi là
Ha trách kiền độ. Phép trị tội những người
mắc ha trách yết ma, gồm có ba mươi lăm
thứ “bất ưng tác” (không được làm), Ha
trách kiền độ như pháp, phi pháp và giải
yết ma, gồm có Sấn yết ma (cấm đến nhà
tại gia), Bất kiến tội yết ma (không thấy
tội), Bất sám hối tội yết ma (không hối
tội), Bất xả kiến yết ma (không chịu đổi ý
kiến) v.v... cho đến các qui định về phép
giải yết ma.
BAN GIÀ TUẦN
Phạm:pàĩcàbhijĩà. Dịch ý là năm thần
thông, năm tuần. Tức Thiên nhãn thông,
Thiên nhĩ thông, Tha tâm thông, Túc mệnh
thông và Như ý thông. [X. luận Đại trí độ
Q.5]. (xt. Ngũ Thông).
BAN GIÀ VU SẮC HỘI
Phạm: paĩca-vàrwika-maha. Là Pháp
hội trong đó nhà vua làm thí chủ, tất cả
hiền thánh, đạo tục, sang hèn, cao thấp
đều không hạn chế, đều nhận được tài thí,
pháp thí một cách bình đẳng. Dịch ý là Vô

già đại hội. Còn gọi là Ban xà vu sắt hội,
Ban già bạt lợi sa hội, Ban già bà lật ca sử
hội. Dịch trực tiếp là Ngũ niên nhất đại hội
(năm năm một đại hội); Ngũ niệm công đức
hội, Ngũ tuế hội, Ngũ tuế diên. Hội Ban già
vu sắt, ngoài ý nghĩa là Đại hội vô già ra,
theo luật Thập tụng quyển 5 chép, nó còn
mang ý nghĩa kỉ niệm cuộc tập họp trong
dịp đức Phật cắt lọn tóc trên đỉnh đầu lúc
Ngài lên năm tuổi, vì thế còn gọi là Ngũ tuế
hội. Loại pháp hội này được cử hành rộng
rãi tại Ấn độ và các địa phương Tây vực,
phần nhiều mở vào mùa xuân, tập họp chư
tăng khắp nơi, làm các thứ cúng dường,
kéo dài đến ba tháng. Theo Cao tăng Pháp
hiển truyện Kiệt xoa quốc ghi chép, thì thấy
sự tổ chức rất là to lớn. Lại Đại đường tây
vực kí quyển 5 Yết nhã cúc xà quốc, luận
A tì đàm tì bà sa quyển 14, Tây vực kí quyển
1 Khuất chi quốc, Phạn diễn na quốc v.v...
đều có ghi chép về pháp hội này. (xt. Vô
Già Hội).
BAN-NÊ-HOÀN
Phạm:parinirvàịa. Còn gọi là Ban-Niết
bàn. Chỉ trạng thái dập tắt hoặc thổi tắt.
Sau khi lửa phiền não đã bị dập tắt, thổi tắt
hết, thì đạt đến hoàn thành trí tuệ mà tới
cảnh giác ngộ, Phật giáo lấy việc đạt đến
cảnh giới này làm mục đích cuối cùng. Niết
bàn tịch tĩnh là một trong ba ấn. (xt. Niết
bàn, Thường Lạc Ngã Tịnh).
BAN THÍCH MẬT ĐẾ
Tên Phạm:Pramiti. Dịch ý là Cực lượng.
Vị tăng dịch kinh ở đời Đường. Người trung
Ấn độ. Đi du hóa lần lần sang phương đông,
đến Trung quốc truyền bá Phật pháp. Niên
hiệu Thần long năm đầu (705) đời Đường
trung tôn, sư đến ở chùa Chế chỉ thuộc

Quảng châu dịch kinh Thủ lăng nghiêm
10 quyển, do sa môn Di già thước khư người
nước Ô trành dịch lời, cư sĩ Phòng dung
BAN THÍCH MẬT ĐẾ

B
314
thụ bút, sa môn Hoài địch chứng nghĩa.
Không bao lâu, nhà vua giận vì Ban thích
mật đế đã đưa bộ kinh Lăng nghiêm ra khỏi
nước, bèn sai người đuổi bắt, Ban thích mật
đế liền đáp thuyền về Tây (Ấn độ). [X. Tống
cao tăng truyện Q.2; Trinh nguyên tân định
thích giáo mục lục Q.14].
BAN THIỀN LẠT MA
Tên Tây tạng:Paị-chen-lama. Nhà cải
cách Phật giáo Tây tạng là Tôn khách ba,
người đã sáng lập phái Hoàng mạo (phái
mũ vàng), có hai đệ tử lớn là Căn đôn châu
ba và Khải châu mỗi người đều tự thành
lập hệ thống riêng của mình, và đời đời
dùng “hô tất lặc hãn” (ý là hóa thân) để
chuyển sinh, đó tức là Đạt lại lạt ma và
Ban thiền lạt ma, loại tư tưởng Phật sống
chuyển sinh này chỉ có Phật giáo Tây tạng
đặc biệt phát triển. Từ Đạt lại lạt ma đời
thứ 5 là A vượng la bốc tàng gia mục thác
(Tạng: Gu zfìkhan) nắm quyền chính trị
và tôn giáo trên toàn nước Tây tạng, sau
khi đã xác lập chủ quyền tối cao chính trị
tôn giáo hợp nhất, Đạt lại lạt ma bèn trở
thành Thủ trưởng của phái mũ vàng, thống
suất hơn ba nghìn mấy trăm ngôi chùa và
khoảng ba bốn mươi vạn tăng lữ. Còn giáo
chủ của giáo đoàn thuộc hệ thống chuyển
sinh Khải châu là Ban thiền lạt ma, tuy là
một trong hai Phật sống lớn, nhưng về
phương diện chính trị, thì chỉ nắm chính
quyền ở địa phương mà thôi.
Ban thiền, có nghĩa là nhà trí tuệ lớn,
nhà bác học lớn; lạt ma, có nghĩa là người
trên (thượng nhân). Vào năm Thuận trị

thứ 2 (1645) đời vua Thế tổ nhà Thanh,
Cố thủy hãn, Thủ lãnh của Mông cổ hòa
thạc đặc bộ cai trị Vệ và Tạng, suy tôn người
đệ tử thứ tư của Tôn khách ba là La tang
khước tiếp làm “Ban thiền bác khắc đa”
(bác khắc đa là tiếng Mông cổ, là tiếng tôn
xưng người anh tài xuất chúng) và mời trụ
trì chùa Trát thập luân bá, đồng thời, cắt
bộ phận Hậu tạng sát nhập vào quản hạt
của La tang, đó là Ban thiền đời thứ tư (ba
đời trước đó do người Hậu tạng suy tôn).
Đến Ban thiền đời thứ 5, vua Thánh tổ
nhà Thanh phong hiệu là: “Ngạch nhĩ đức
ni” (Ertini hoặc Erdeni), hàm ý là sáng sủa,
sáng rỡ. Người Tây tạng bảo Ban thiền là
hóa thân của Kim cương, hoặc là hóa thân
của Phật A di đà. Đại đô của Ban thiền qua
các đời đều đóng ở chùa Trát thập luân bá
(Tạng: Bkra-zis Ihum-po) thuộc Nhật
khách tắc, Hậu tạng.
Dưới đây là pháp danh và năm sinh năm
mất của các đời Ban thiền: Đời thứ 1, Khải
châu (Tạng: Mkhas-rab-rje. 1385-1438),
đời thứ 2, Tỏa lãng tiếp ngang (Tạng:Bsodnams-
phyogs-glan, 1439-1504) đời thứ 3,
Ân soái ba (Tạng:Dben-sa-pa, 1505-1556),
đời thứ 4, La tang khước tiếp (Tạng:Blobzaí-
chos-kyi rgyal-mtshan, 567-1662),
đời thứ 5 La tang ích tây (Tạng: Blo-bzaí
ye-zes, 1663-1737), đời thứ 6 Ban hưu ích
hi (Tạng:Dpal-ldan ye-zes, 1738-1779),
đời thứ 7 Đăng tất ni ma (Tạng: Blo-bzaí
bstan-pahi ĩi-ma 1781-1852), đời thứ 8
Đăng-tất-vương-tu (Tạng: Chos-kyigrags-
pa bstan-pa#i lban-p#yug, 1854-
1882), đời thứ 9 La tang khước kinh (Tạng:
Blo-bzaí thub - bstan chos-kyi ĩi-ma,
1883-1935), đời thứ 10 Cung bảo từ đan

(Tạng: Blo-bzaí phrin-las lhum - grub
1938 -).
Mối quan hệ giữa Ban-thiền và Đạt-lại
chẳng phải hoàn toàn tốt đẹp, như Ban
thiền đời thứ 9 là La tang khước kinh đã
từng ở lâu tại nội địa Trung quốc, mãi đến
Đạt lại lạt ma đời thứ 13 là A vượng la bốc,
truyền ra từ Đơn gia mục thác ngạc hao,
đất Tây tạng, La tang khước kinh mới trở
về Tây tạng, nhưng đã qua đời trên đưòng
về. Năm 1944, Ban thiền đời thứ 10 là Cung
BAN THIỀN LẠT MA

B
315
bảo từ đan bị đưa đến Hậu tạng, chủ quyền
thay đổi. Sau khi Tây tạng bị xâm chiếm,
toàn quốc đã trở thành một trong các chính
quyền địa phương của Cộng sản Trung
quốc, Đạt lại lạt ma đời thứ 14 lưu vong
sang Ấn độ, còn Ban thiền lạt ma thì giữ
thái độ dung hòa với Cộng sản để tỏ bày
cái lập trường vi diệu của sự phát triển Phật
giáo Tây tạng từ xưa đến nay. [X. Mông
Tạng Phật giáo sử (Diệu chu); Thế giới Phật
giáo thông sử thượng sách (Thánh nghiêm);
Thánh vũ khí đệ ngũ quốc triều phủ tuy
Tây tạng kí thượng; L.A.Waddell: Lhasa and
its mysteries; W.W.Rockhill: The Dalai Lamas
of Lhasa anh their relations with the
Manchu Emperors of China].
BAN TÚC VƯƠNG
Ban túc, Phạm: Kalmàwapàda, Pàli:
Kammà-sapàda. Dịch âm là Cu sa ba đà
vương, Kiếp ma sa ba đà vương, Ca ma sa
bạt vương, Yết ma sa ba la vương. Còn gọi
là Bác túc vương. Lộc túc vương. Là tên
vua trong chuyện cổ bản sinh. Về lí do tên
“ban túc”, cứ theo kinh Hiền ngu quyển 11
phẩm Vô não chỉ man chép, thì cha của
vua này là Ba la ma đạt đã tư thông với sư
tử mà sinh ra vua, hình dáng thì giống
người, duy có chân thì loang lổ, nhiều màu
sắc, vì thế gọi là Ca ma sa ba đà. Kinh Đại
thừa nhập lăng già quyển 6 phẩm Đoạn
thực nhục, gọi là Ban túc, kinh Tạp thí dụ
quyển thượng kinh thứ 8, gọi là Đạm nhân
vương (vua ăn thịt người), kinh Lục độ tập
quyển 4 kinh Phổ minh vương gọi là A
quần.

Cứ theo kinh Bản sinh 537 bằng vănPàli
truyện Đại tuđàtốma (Mahàsutasomajàtaka)
chép thì đồng tử Ba la ma đạt
(Brahmadatta-Kumàra) vốn là con vua
nước Ba la nại (Bàrànasì). Đã từng với
vương tử Tu đà tố ma (Sutasoma) con vua
nước Câu lưu (Kuru), du học tại Đức xoa
thi la (Takkasilà), nhà vua là Dạ xoa, có
thói quen ăn thịt người, nên rất nhiều người
đã bị nhà vua ăn thịt. Vì thế mà nhân dân
trong nước oán ghét, bèn đuổi vào rừng,
song vẫn không bỏ được thói ác ăn thịt
người. Một hôm, đuổi bắt một người Bà la
môn để ăn, không may bị thương ở chân,
nhà vua mới cầu khấn thần cây Ni câu luật
đà (Nigrodha), nếu khỏi sẽ hậu tạ thần cây.
Chân khỏi, lại bắt cả bạn học cũ và nhiều
người khác gồm một trăm linh một người.
Sau nhân được nghe một bài kệ của Phật
Ca diếp (Kassapa) do từ cửa miệng một người
Bà la môn nói ra, hơn nữa, lại được vua Tu
đà tố ma giáo hóa, bèn phóng thích mọi
người, không ăn thịt nữa, rồi trở về nước
lên ngôi lại. Vua Tu đà tố ma đây tức là
tiền thân của đức Thế tôn.
Nhưng sự tích Ban túc vương được chép
trong kinh Nhân vương bát nhã có khác
với truyện được ghi ở trên. Cứ theo kinh
Nhân vương bát nhã quyển hạ nói về nhân
duyên xuất gia của vua Ban túc nước Thiên
la, bảo rằng nhà vua khi còn là Thái tử,
từng đã theo một ngoại đạo học tà giáo,
muốn lấy đầu của một nghìn ông vua để tế
thần voi. Sau khi lên ngôi, đã có được chín
trăm chín mươi chín vua rồi, lại đi lên phía
bắc gặp vua Phổ minh, vua Phổ minh thỉnh
Bách pháp sư giảng kinh Bát nhã cho nghe
mà tỏ ngộ, rồi đến nước Thiên la, vì chín

trăm chín mươi chín vua mà tụng kệ kinh
Bát nhã, vua Ban túc cũng nghe pháp, được
Không tam muội, bèn xuất gia, chứng Vô
sinh pháp nhẫn. [X. kinh Bồ tát bản hạnh
Q.hạ; kinh Tăng già la sát sở tập Q.thượng;
luận Đại trí độ Q.4]. (xt. Tu Đà Tố Di
Vương).
BAN-XÀ-LA-QUỐC
Ban xà la, Phạm,Pàli:Paĩcàla. Còn
BAN XÀ LA QUỐC

B
316
gọi là Ban già la quốc, Ban xà đồ quốc, Ban
già da quốc, Ban sa la quốc. Là một trong
mười sáu nước lớn thuộc Ấn độ cổ đại. Vị
trí tại trung Ấn độ, cách sông Hằng và đối
diện với nước Cư lâu (Phạm: Kuru). Ban
xà la, dịch ý là Ngũ chấp, Ngũ bất động,
vốn là tên đất, sau trở thành tên nước, dùng
để xưng tụng cái đức tốt đẹp của nhà vua.
Cứ theo Tuệ lâm âm nghĩa quyển 18 nói,
thì tính vua nước Ban xà la rất nhân từ, bỏ
án tử hình, nếu có người phạm tội tử hình,
không nỡ giết, chỉ trói lại rồi sai đem bỏ nơi
giữa cánh đồng, người thời bấy giờ cho là
cử chỉ đẹp, nên lấy Ban xà la làm tên nước.
Nước ấy sau chia thành hai phần Nam, Bắc,
và đánh nhau luôn. Ở thời đại Phật, vua
Nam, Bắc Ban xà la thường công phạt nhau,
đức Phật từng đã khuyên can. Vào thời ấy,
đô thành nước Ban xà la Nam là Khảm tì
lạp (Phạm:Kaôpilla), Đô thành nước Ban
xà la Bắc là Khúc nữ thành (Phạm:
Kanyàkubja). [X. Trường a hàm Q.5 kinh
Xà ni sa; kinh Soạn tập bách duyên Q.1;
luận Đại tì bà sa Q.124].
BÀN CỐC
......
Vị tăng đời Nguyên. Người huyện Hải
diêm tỉnh Triết giang. Hiệu Lệ thủy. Chí
khí hơn người, đọc rộng kinh sử. Tính ưa
sông núi, trong năm Chí nguyên, đi du
ngoạn các danh sơn thắng cảnh, như núi
Ngũ đài, Nga mi, Phục ngưu, Thiếu thất v.v...,
từng tự nhủ (Đại 50, 903 hạ): “Dấu chân
nửa thiên hạ, tiếng Thơ khắp thế gian”.
Thời ấy, Phò mã Cao li phiên vương, nghe

danh đức, thỉnh đến chùa Tuệ nhân ở
Hàng châu giảng đại ý kinh Hoa nghiêm,
bảy chúng kính phục, Phiên vương đẹp lòng,
từ đó tiếng tăm càng lừng lẫy. Sau đến Tùng
quận, cất Tinh xá, hàng ngày niệm danh
hiệu Phật Di đà. Năm Chí nguyên thứ 9,
không bệnh mà tịch,thọ hơn bảy mươi tuổi.
Có tác phẩm “Du sơn thi tập” 3 quyển. [X.
Đại Minh cao tăng truyện Q.1; Tục thích
thị kê cổ lược Q.1].
BÀN ĐÀ
Tên đơn vị đo chiều dài. Còn gọi là Ban
đà. Tức hai mươi tám khuỷu tay. Tứ phần
luật san phồn bổ khuyết hành sự sao quyển
thượng phần 1 (Đại 40, 7 thượng), nói:
“Ranh giới A lan nhã vuông tròn nhỏ nhất
là bảy bàn đà. Mỗi bàn đà hai mươi tám
khuỷu tay”. [X. Tứ phần luật san bổ tùy cơ
yết ma sớ Q.1].
BÀN ĐẠI TỬ
.........
I.Bàn đại tử. Phạm:bandhyà-putra.
Thí dụ cái hư giả không thực như lông rùa
sừng thỏ. Kinh Lăng già a bạt đa la bảo
quyển 2 (Đại 16, 493) trung: “Như hư không,
sừng thỏ, cùng với bàn đại tử, không mà có
nói năng, tính vọng tưởng như thế, do nhân
duyên hòa hợp, phàm ngu khởi vọng tưởng,
không biết được như thực, vòng quanh nhà
ba cõi”.
Từ ngữ bandhyà-putra, kinh Lănggià
abạtđala bảo bốn quyển, dịch là Bàn
đạitử, nửa trên dịch âm, nửa dưới dịch ý.
Nhưng kinh Đại thừa nhập lăng già bảy
quyển, thì lại dịch là Thạch nữ nhi (người
đàn bà đá), dịch ý này chỉnh hơn. Phiên
dịch danh nghĩa tập quyển 2 (Đại 54,
1083 thượng), nói: “Phiếnđềla, Hán dịch

là Thạch nữ, vì không có nam nữ căn.
Bànđại tử có xuất xứ từ Lănggià, còn
Đại thừa nhập lănggià thì nói là Thạch
nữ nhi”.
II.Bàn đại tử. Tiếng dùng trong Thiền
lâm. Còn gọi là Ban đại tử, Bàn đại nhi.
Nói việc không thể dùng kiến thức tầm
thường phổ thông mà đánh giá những người
ưu việt siêu phàm, cũng tức là nhân vật vĩ
BÀN CỐC

B
317
đại vượt hẳn lên trên lí trí và tình cảm thế
tục. Hoặc chỉ đức Thế tôn. Trúc tiên hòa
thượng ngữ lục quyển trung (Đại 80, 377
hạ): “Tiến rằng: “Lúc này có vị tăng hỏi:
“Bò sinh con, tại sao không nói?” Sơn bảo:
“Cầm đèn lại đây! Cầm đèn lại đây!” Lại
hỏi: “Hiểu thế nào?” Đáp: “Như ban đại
tử””.
BÀN PHỤC
Chỉ cho cái mâm và cái khăn, tức trải
cái khăn lên mâm để đựng các giấy sớ và
con dấu... Sắc tu bách trượng thanh qui
quyển 2 Thụ pháp y điều (Đại 48, 1122
trung), nói: “Đem mâm và trải khăn lên rồi
để áo pháp và các tín vật”.
BÀN SƠN BẢO TÍCH
...........
Vị tăng đời Đường. Pháp tự của ngài
Mã tổ Đạo nhất, ở Bàn sơn thuộc U châu,
tỉnh Hà bắc, tuyên dương tông phong, vì
thế đời gọi là Bàn sơn bảo tích. Quê quán,
năm sinh và năm mất đều không rõ. Thụy
hiệu “Ngưng tịch đại sư”. [X. Tổ đường tập
Q.15; Cảnh đức truyền đăng lục Q.7; Liên
đăng hội yếu Q.4; Ngũ đăng hội nguyên
Q.3].
BÀN SƠN TAM GIỚI VÔ PHÁP
.................
Tên công án trong Thiền tông. Là lời
của sư Bàn sơn Bảo tích dẫn dắt người học.
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 7 Bàn
sơn bảo tích chương (Đại 51, 253 trung),
nói: “Các Thiền đức! Hãy tự xét mình, không
ai thay thế được đâu. Trong ba cõi chẳng
có pháp gì thì tìm tâm ở đâu? Bốn đại vốn

không, Phật nương vào đâu mà trú? Cơ trí
chẳng động, lặng bặt không lời. Mặt mày
rõ ràng, không việc gì khác”. “Vô pháp”,
trong tam giới vô pháp, đồng nghĩa với “vô
tâm”, “vô sự”, nghĩa là các sự tượng trong
ba cõi, đứng trên lập trường căn nguyên
mà nói, là không tồn tại. Công án này chỉ
bày cái phương thức tồn tại vô niệm vô
tưởng mới là sự tồn tại chân thực. [X. Bích
nham lục Tắc 37; Ngũ đăng hội nguyên
Q.3].
BÀN SƠN TINH ĐỂ NHỤC
Tên công án trong Thiền tông. Còn gọi
là Bàn sơn nhục án. Là nhân duyên tỉnh
ngộ của Bàn sơn Bảo tích. Ngũ đăng hội
nguyên quyển 3 (Vạn tục 138, 50 hạ), nói:
“Thiền sư Bàn sơn Bảo tích ở U-châu, nhân
đi qua chợ, thấy một người khách mua thịt
lợn (heo), bảo người hàng thịt: “Tinh để,
bán cho một cân nào!” Người hàng thịt
buông con dao, xoa tay nói: “Trưởng sử!
Cái đó không phải tinh để!”, ngay lúc ấy,
sư có chỗ tỉnh ngộ”. Cái gọi là tỉnh ngộ tức
là khế nhập với chân lí vốn đủ tính Phật,
cũng tức là tìm ngay trong các sinh hoạt
thường ngày, không một cái gì không là
tính Phật, không một chỗ nào không hàm
lí Phật.
BÀN TỌA
......
Ngồi xếp bằng, tức là phu tọa. Tục ngữ
Trung quốc nói là tréo gối, tức hai ống chân
chồng tréo lên nhau.
BÁN ẤN
......
Phép kết ấn của Mật giáo, hai tay kết
một nửa ấn khế, gọi là Bán ấn. Cũng tức là
kết ấn bằng một tay, thông thường dùng

tay phải kết nửa ấn; nửa ấn dùng vào việc
gia trì thì có bốn loại là một chẽ, ba chẽ,
năm chẽ và kiếm ấn, phân biệt là nửa ấn
một chẽ, nửa ấn ba chẽ, nửa ấn năm chẽ
và nửa ấn kiếm (ấn gươm).
BÁN ẤN

B
318
BÁN CÁ THÁNH NHÂN
Bán cá (nửa cái), thí dụ số ít, hiếm có.
Bán cá Thánh nhân, hàm ý là một nửa bậc
Thánh thôi. Trong Thiền lâm, thí dụ bậc
có đầy đủ uy đức lớn thì rất hiếm có. Tổ
đường tập quyển 14 Thạch củng tuệ tạng
chương, chép: “Sư liền bỏ cung tên xuống,
nói: “Ở đây đã ba mươi năm, hôm nay mới
bắn được một nửa Thánh nhân””. [X. Minh
giác thiền sư ngữ lục Q.2 Minh giác Thiền
sư hậu lục].
BÁN CHẾ ĐẠI NHIẾP TÂM
Là qui tắc trong Tùng lâm tại Nhật bản.
Hàng năm, mùa hạ, từ ngày 16 tháng 4
đến ngày 15 tháng 7, là An cư mùa mưa;
mùa đông, từ ngày 16 tháng 10 đến ngày
15 tháng 1 năm sau, là An cư mùa tuyết.
Các tông Lâm tế, Tào động tại Nhật bản,
đặc biệt ở khoảng thời gian giữa an cư mùa
mưa và an cư mùa tuyết, tức là khoảng thời
gian đã chấm dứt mùa mưa, nhưng chưa
đến mùa tuyết, hoặc đã chấm dứt mùa tuyết
mà mùa mưa chưa bắt đầu, cứ lấy khoảng
đó làm một kỳ, cử hành hội ngồi Thiền
Tiếp tâm, để chúng tăng thu nhiếp tâm,
khiến thâm tâm đạt đến trạng thái ngưng
lặng. Vì an cư mùa mưa cũng gọi là Bán hạ
đại tiếp tâm, nên qui chế này cũng gọi là
Bán chế đại nhiếp tâm. (xt. An Cư, Tiếp
Tâm).
BÁN CHI CA
Phạm:Pàĩcika. Còn gọi là Bán chỉ ca,
Bán chỉ ca đại tướng, Ban chỉ kha, Tán chi,
Tán chi ca, Ban xà ca, Đức xoa ca. Là quyến
thuộc của Tì sa môn thiên trong Mật giáo,

đứng hàng thứ ba trong tám đại Dược xoa
tướng, là chồng của Quỉ tử mẫu. Cứ theo
kinh Ha lí để mẫu chép, thì Quỉ tử mẫu tên
là Hoan hỉ, duyên dáng xinh đẹp, có năm
nghìn họ hàng, thường ở nước Chi na hộ
trì thế giới, là con gái của Sa đa đại Dược
xoa tướng. Về sau làm vợ đại Dược xoa tướng
Bán chi ca, sinh được năm trăm người con.
Lại kinh Tạp bảo tạng quyển 9 (Đại 4, 492
thượng), nói: “Quỉ tử mẫu là vợ của quỉ thần
vương già Ban xà ca”. [X. Đại Dược xoa nữ
hoan hỉ mẫu tinh ái tử thành tựu pháp;
kinh Khổng tước vương Q.hạ; Tì nại da tạp
sự Q.31].
BÁN CHUNG
.....
Tức là quả chuông nhỏ, là một trong
sáu vật trong Phật đường, hình dáng chỉ
bằng nửa quả chuông lớn. Còn gọi là Hoán
chung (chuông báo hiệu), Phạm chung
(chuông báo giờ ăn cơm), Hành sự chung
(chuông báo giờ làm việc). Thông thường
cao khoảng hai thước (Tàu) hoặc hai thước
trở xuống, phần nhiều treo ở nhà Tăng,
nhà giảng, trong hành lang, để đánh thức
chúng tăng, báo hiệu ăn cơm v.v... Lại treo
trên điện Phật thì gọi là điện chung, treo ở
nhà Tăng thì gọi là Tăng đường chung.
Trong Thiền tông, khi vào nhà Tăng, đánh
bảy tiếng chuông ở nhà Tăng, báo hiệu giờ
thụ trai, thôi ngồi thiền (phóng tham), giờ
uống trà v.v... thì đánh ba tiếng. [X. Sắc tu
bách trượng thanh qui Q.hạ Pháp khí
chương; Khảo tín lục Q.1; Trì bảo thông
lãm Q.trung Bán chung điều].
BÁN ĐỘC CỔ ẤN
Là một trong những ấn khế của Mật
giáo. Tức là ấn căn bản bất động. Là nửa

ấn một chẽ, còn gọi là Tiểu độc cổ ấn. Ấn
này có tác dụng phá hủy, dùng để tiêu trừ
kết giới. Về phép kết ấn, cứ theo Để lí tam
muội da Bất động sứ giả niệm tụng pháp
BÁN CÁ THÁNH NHÂN

B
319
chép, thì ngón giữa, ngón vô danh và ngón
út của tay phải co xuống nắm lấy đầu ngón
cái, còn ngón trỏ duỗi thẳng đứng, là thành
ấn. Nếu xoay ấn này về bên phải thì thành
kết giới, mà xoay về bên trái thì thành giải
giới.
BÁN GIÀ LA ĐẠI TƯỚNG
..............
Bán già la, Phạm:Pàĩcàla. Còn gọi là
Ban già la đại tướng, Mật nghiêm đại tướng,
Giáo lệnh sứ, Ban già la chiên đà (Phạm:
Pàĩcàla-caịđa, dịch ý là Ngũ khả úy: năm
chỗ đáng sợ), Ban già la kiện đồ (Pàĩcàlagaịđa,
dịch ý là Ngũ xứ). Là một trong tám
đại Dược xoa tướng, quyến thuộc của Tì sa
môn Thiên trong Mật giáo. Cứ theo mạn
đồ la do A xà lê truyền chép, thì vị tôn này
là vị thứ sáu bày ở phía đông Tì sa môn
thiên vương, là vua nước Bán già la, ở Bán
già la ngôn nô, nước Đạt di nô. [X. kinh
Khổng tước vương chú Q.hạ; kinh Đại
Khổng tước vương chú Q.trung; Đại nhật
kinh sớ Q.5; Đại nhật kinh sớ diễn áo sao
Q.15].
BÁN GIÀ PHU TỌA
Là một trong các phép ngồi. Còn gọi là
Bán già chính tọa, Bán già tọa, Bán kết già,
Bán già, Bán tọa, Hiền tọa. Tục gọi là ngồi
tréo một nửa. Tức là phép ngồi tréo một
chân, còn chân kia đặt lên trên chân tréo.
Nếu cả hai chân tréo vào nhau và đặt trên
bắp vế, thì gọi là Kết già phu tọa, Như lai
tọa (ngồi xếp bằng, ngồi kiểu đức Như lai).
Có hai loại ngồi bán già là Cát tường và
Hàng ma. Chân phải đặt lên bắp vế bên

trái là ngồi bán già Cát tường, Mật giáo phần
nhiều dùng phép ngồi này, cũng gọi là Cát
tường tọa, Phổ hiền già, Kim cương tát đỏa
già, Tát đỏa già. Trong mạn đồ la thuộc hai
bộ Kim cương, Thai tạng, trừ các Bồ tát Hư
không tạng, Thiên thủ Quan âm, Kim cương
tạng vương và Bát nhã ra, còn hơn vài trăm
vị tôn Bồ tát đều ngồi bán già trên tòa hoa
sen. Và đối ứng phép ngồi này với phép
ngồi của Như lai mà gọi là Bồ tát tọa (phép
ngồi của Bồ tát). Chân trái đặt trên bắp vế
phải là ngồi bán già Hàng ma, cũng gọi là
Hàng phục tọa, phần nhiều trong Thiền
gia ứng dụng phép ngồi này. Lại cứ theo
luật Tứ phần quyển 49 chép, thì ngồi bán
già nguyên là kiểu ngồi riêng của tỉ khưu
ni được
Phật cho
phép, để
phòng
ngừa kinh
huyết rịn
ra hoặc bị
rắn rết
xâm hại. Có lẽ chỉ vì lí do ấy mà đời sau
đắp vẽ tượng các Bồ tát, phần nhiều đắp
vẽ hình đàn bà. [X. kinh Bất không quyên
sách thần biến chân ngôn Q.8; Hữu bộ tì
nại da tạp sự Q.31; luật Ma ha tăng kì
Q.40; Thập bát khế ấn. Thiền uyển thanh
qui Q.8 Tọa thiền nghi]. (xt. Kết Già Phu
Tọa).
BÁN GIÀ TƯ DUY TƯỢNG
Một loại tượng Phật được tạo hình theo
kiểu ngồi tựa. Thông thường chân trái thõng
xuống đất, chân phải xếp ngang đặt trên
đầu gối trái, tay trái thoải xuống một cách
tự nhiên và đặt lên mắt cá chân phải; nửa

mình trên hơi cúi xuống, cả năm ngón tay
phải hoặc hai ngón trỏ và giữa chống vào
má bên phải, tỏ cái dáng đang suy nghĩ điều
gì. Loại tượng Phật này, phổ thông nhất, là
tượng Thái tử Tất đạt đa tư duy và tượng Di
lặc tư duy.
Tác phẩm tạo hình loại này đã được
lưu truyền ở Ấn độ từ xưa, nguyên là biểu
Ngôi Bán Già
BÁN GIÀ TƯ DUY TƯỢNG

B
320
hiện cái tư thái của
Thái tử Tất đạt đa
trước khi xuất gia.
Đại khái có ba loại:
1. Khi thái tử
ngồi dưới gốc cây
Diêm phù xem
người nông dân
đang cày ruộng, đàn
chim theo sau, hễ
thấy con nèn con dế
nào từ trong đất cày
bò ra là chúng tranh
nhau mổ ăn, thấy
thế, Thái tử sinh tâm
thương xót và suy tư
về cảnh tượng ấy.
2. Để làm nhụt chí xuất gia của Thái tử,
vua Tịnh phạn sai bày những yến tiệc liên
miên, cung nhân mĩ nữ ca hát vui nhộn,
khi tiệc tàn, Thái tử nhìn vẻ xấu xí của các
cung nữ mệt mỏi đang ngủ và ngáy o o, mà
nảy sinh tư duy.
3. Thái tử bỏ thành xuất gia, đến rừng
khổ hạnh, khi từ biệt con ngựa Kiền trắc
yêu quí mà nảy sinh tư duy. Những tượng
tư duy lưu truyền ở Trung quốc phần nhiều
thuộc loại này. Tại Trung quốc, từ thời Nam
Bắc triều trở
đi đã có các
tác phẩm
tượng Bán
già tư duy.
Từ khoảng
thế kỉ thứ V

thời Bắc
Ngụy, đã thấy
xuất hiện
kiểu tượng
độc lập hình
bán già tư
duy, sớm
nhất là tượng
bán già tư duy được tạc bằng đá vào năm
Thái bình chân quân thứ 3 (442) đời Thái
vũ đế; áo của tượng dính sát vào mình, tạo
hình tả thực, rõ ràng là đã chịu ảnh hưởng
của nghệ thuật phương tây, vì vào thời ấy,
sự qua lại giữa các nước Tây vực đã rất dễ
dàng. Hậu bán thế kỉ thứ V, hang đá Vân
cương lục tục được đục khoét, trong đó tại
các hang thứ 6, thứ 7, thứ 8 cũng đã xuất
hiện loại tạo hình tượng tương tự. Lại Tây
an là điểm giao thông then chốt giữa Đông
và Tây vào thời ấy, từ sớm đã là địa phương
giáo hóa của ngài Cưu ma la thập, văn hóa
rất cao, những tượng tư duy được tạo với
thể thái trọng
hậu, biểu
hiện phẩm
cách cao
thượng.
Ngoài ra, còn
có tượng bán
già tư duy
bằng ngọc
trắng do
Triệu thị, vợ
của Minh
nhung ái lạc,
tạo vào năm
Vũ định thứ
2 (544) đời

Đông Ngụy, tượng này là di phẩm tượng
bán già ở đời ĐôngNgụy đến thời kì đầu đời
BắcTề. Vào thời đại BắcTề, cách tạo hình
dần dần đi đến hình thức nhất định, nhưng
thân tượng hơi gầy (ốm) hơn và đường nét
thanh nhã bóng bẩy, cho thấy cái phong
thái mĩ lệ ít có trong lịch sử điêu khắc của
Trung quốc, mà đại biểu là tượng bán già tư
duy bằng ngọc trắng được tạo vào niên hiệu
Vũ bình năm đầu (570) đời Hậu chủ. Ngoài
ra, những tượng bán già tư duy tại Hàn quốc
và Nhật bản cũng chịu nhiều ảnh hưởng
phong cách của BắcNgụy, Bắc Tề.
Tượng Bán Già Tư Duy Thời
Đông Ngụy
Tượng Bán Già Tư Duy Thời BắcTề
Tượng Bán Già Tư Duy Thời Phi Điểu
của Nhật Bản
BÁN GIÀ TƯ DUY TƯỢNG

B
321
Tượng tư duy sớm nhất ở nước Hàn,
được tạo vào thế kỉ thứ IV, thời đại cổ Tân
la. Còn có tượng bán già tư duy bằng kim
đồng, mũ, xiêm... được tạo từ khoảng thế kỉ
thứ VI đến thứ VII. Tại Nhật bản thì loại
tượng này được lưu hành vào các thời đại
Phi điểu (552 - 644), thời đại Bạch phượng
(645 - 707). Tại chùa Quảng long cho đến
nay vẫn còn tàng trữ tượng bán già tư duy
bằng hai hình thức bảo quan (mũ báu) và
bảo kế (tóc quí).
BÁN GIẢ BỒ-THIÊN-NI
........
Phạm:paĩcabhojanìya. Còn gọi là Bán
giả bồ xà ni. Bán giả, là số 5; bồ thiện ni,
chỉ các đồ ăn. Dịch ý là năm thức ăn, năm
thức ăn chính. Cứ theo Hữu bộ tì nại da
quyển 36 chép, thì năm thức ăn chính ấy
là: cơm, cơm đậu mạch, miến, thịt và bánh.
Tứ phần luật sớ sức tông nghĩa kí quyển 5,
thì bảo năm bồ thiện ni là: cơm, miến, cơm
khô, cá và thịt. [X. Nam hải kí qui nội pháp
truyện Q.1]. (xt. Nhị Ngũ Thực, Bán Giả
Kha Đán Ni).
BÁN GIẢ KHA ĐÁN NI
Phạm:paĩcakhàdanìya. Còn gọi là Bán
giả khư xà ni, Bán giả khư đán ni. Bán giả,
là số năm; Kha đán ni, chỉ các thức ăn cắn
nhai. Dịch ý là năm thứ ăn cắn nhai, năm
thứ ăn không chính thức. Các bộ luật ghi
chép những loại thức ăn này có hơi khác
nhau; cứ theo Hữu bộ tì nại da quyển 36
chép, năm thứ ăn cắn nhai không chính
thức là: củ, cây, lá, hoa và quả. Tứ phần
luật sớ sức tông nghĩa kí quyển 5, thì bảo

năm thứ kha đán ni là: cành, lá, hoa, quả
và thức ăn nghiền nhỏ. Lại năm thức thực
vật này, tuy ăn dùng được, nhưng không
đủ no, vì thế không được coi là những thực
vật chính thức. Khi đức Phật chế giới đã
qui định, nếu đã ăn năm thứ ăn chính xong,
no rồi, thì không được dùng năm thứ ăn
không chính thức nữa. [X. Nam hải kí qui
nội pháp truyện Q.1]. (xt. Nhị Ngũ Thực).
BÁN HẠ
.....
Tức là ngày ở khoảng giữa ba tháng kết
hạ đến giải hạ trong mùa hạ an cư của Thiền
lâm. Hạ an cư bắt đầu vào ngày 15 tháng 5
(lịch cũ là 15 tháng 4), gọi là kết hạ; chấm
dứt vào ngày 15 tháng 8 (lịch cũ 15 tháng
7), gọi là giải hạ. Vì thế, ngày nửa hạ là 1
tháng 7 (lịch cũ là 1 tháng 6), từ ngày này
trở về trước, gọi là nửa hạ trước, về sau, gọi
là nửa hạ sau. Vào ngày bán hạ, Hòa thượng
đường đầu hoặc vị Thủ tọa, có lời chúc
mừng đại chúng, đại chúng ngày hôm ấy,
làm thêm rau trái để ăn mừng, tiết ăn mừng
này gọi là Bán hạ tiết, cũng gọi là Băng tiết
(tiết trong sạch). Nếu an cư vào mùa đông,
thì ngày bán hạ tương đương ngày Đông
chí. Lâm tế lục (Đại 47, 505 trung), nói: “Sư
nhân ngày bán hạ, đến Hoàng bá”. [X.
Thiền lâm tượng khí tiên Q.3 Tiết thời
môn].
BÁN KÊ
Chỉ nửa sau của bài kệ “Các hành vô
thường, là pháp sinh diệt, sinh diệt diệt rồi,
tịch diệt là vui”. Cứ theo kinh Đại ban Niết
bàn (bản Bắc) quyển 14 nói, thì khi đức
Thích ca Như lai còn là phàm phu trong
đời quá khứ, vào núi Tuyết tu hạnh Bồ tát,
trời Đế thích hóa hiện làm quỉ La sát nói

cho nghe nửa trước của bài kệ, Bồ tát vui
mừng xin được nghe nốt nửa sau của kệ,
nhưng quỉ La sát không chịu, Bồ tát liền
thề bỏ thân cho quỉ mới được nghe hết. Vì
lí do ấy nên cũng gọi là Tuyết sơn bán kệ
(nửa bài kệ trong núi Tuyết), hoặc Tuyết
sơn bát tự (tám chữ trong núi Tuyết). Kinh
BÁN KÊ

B
322
Tâm địa quán quyển 1 (Đại 3, 295 hạ), nói:
“Thủa xưa, đức Phật còn là phàm phu, đi
vào núi Tuyết cầu Phật đạo; nhiếp tâm mạnh
mẽ hăng hái, vì nửa bài kệ mà bỏ cả thân
mệnh”. Lại nửa bài kệ do quỉ La sát nói ghi
ở trên, cũng có thuyết bảo do Dạ xoa nói,
vì thế còn gọi là Dạ xoa nói nửa kệ. [X.
Vân môn khuông chân thiền sư quảng lục
Q.trung]. (xt. Tuyết Sơn Đại Sĩ).
BÁN KHAI BÁN HỢP
...........
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Còn nói
là Bán hợp bán khai. Vốn là thuật ngữ được
dùng để phán định, giải thích về giáo tướng
trong Phật học. Khai, có nghĩa hiển bày,
hợp, có nghĩa là bỏ bớt. Trong Thiền lâm,
thường dùng từ ngữ này để biểu thị một
nửa hợp, một nửa khai, chứ không thiên
hẳn về một bên nào. Minh giác thiền sư
ngữ lục quyển 2 (Đại 47, 679 trung), nói:
“Long tuyền và dao búa đồng sắt, sắc bén,
cùn lụt khác nhau lắm. (...) Thế đó! Thế
đó! Một ra một vào, nửa hợp nửa khai;
những ai biết rộng, thử biện đen trắng”. [X.
Bích nham lục Tắc 18].
BÁN LẠC
.....
Chỉ Tu-đa-la trong chín bộ Tiểu thừa.
Trong “Bán mãn nhị giáo” (hai giáo Nửa và
Đủ), Tu đa la được thí dụ như Bán tự giáo
(giáo nửa chữ); trong năm vị của kinh Niết
bàn, thì được thí dụ như vị lạc (sữa đặc), vì
thế hợp cả hai thí dụ mà gọi là Bán lạc.
Pháp hoa huyền nghĩa quyển 10 phần dưới
(Đại 33, 809 dưới), nói: “Tu đa la là giáo

Bán lạc, nếu bàn riêng thì ở vào thời thứ
hai, nếu bàn chung thì cũng ở thời kì sau”.
BÁN LẠP THÀNH
Vị trí thành nằm về phía đông bắc Cát
lâm, nơi cách huyện Hồn xuân về phía tây
độ bốn cây số, là di tích ở phủ Long nguyên,
Đông kinh, nước Bột hải, người ta suy định
nó được kiến tạo vào đầu đời Đường. Bốn
chung quanh có một dẫy vách đất dài đến
vài trăm mét, trong đó, từ nam đến bắc liên
tục có nền đất, trên nền đất có di tích cung
điện. Con đường lớn chính giữa thành chia
làm hai khu đông tây, thấy có nền cũ của
ba ngôi chùa,
khu đông có hai,
khu tây có một.
Đồng thời, phát
hiện mấy pho
tượng hai đức
Phật ngồi sánh
ngang nhau,
được khắc bằng
đá, cho thấy ảnh
hưởng của tín
ngưỡng Pháp
hoa. Hiện nay,
cứ theo kiểu cách
tượng Phật mà suy tính, thì tượng có thể đã
được tạc vào cuối thời kì Lục triều, hoặc đã
được tạc vào trước thời kì Bột hải và chịu
ảnh hưởng của Cao li.
BÁN LIÊN HOA ẤN
Thủ ấn trong Mật giáo. Có hai tướng ấn:
1. Nói tắt là Bán liên hoa. Tức là nửa
ấn Liên hoa hợp chưởng. Là ấn Phạm thiên
được chép trong Thập nhị thiên quĩ, thông
thường, người ta quen gọi là ấn nửa hoa
sen. Tướng ấn là tay phải nắm lại, đặt vào

cạnh sườn bên phải, năm ngón tay trái dính
vào nhau và hơi co xuống, rồi giơ lên qua
bả vai một chút.
2. Tay phải nắm lại và đặt nơi thắt lưng,
ngón cái và ngón vô danh của tay trái dính
hai đầu ngón với nhau, làm như dáng ngắt
hoa.
Tượng Phật ở Thành Bán Lạp
BÁN KHAI BÁN HỢP

B
323
BÁN LỘ XUẤT GIA
Xuất gia, ra khỏi nhà phiền não trói buộc,
tức là tách rời khỏi nếp sống tại gia mà
chuyên tâm tu tịnh hạnh của sa môn. Bán
lộ xuất gia (nửa đường xuất gia), tức chỉ người
tín đồ Phật giáo bỏ tục xuất gia ở tuổi trung
niên. Lại thông thường, người ta chuyển
dụng từ ngữ “nửa đường xuất gia” để nói về
người thay đổi nghề nghiệp nửa chừng, chứ
đã không làm nghề ấy ngay từ đầu, hàm ý
là kĩ thuật vẫn chưa được tinh chuyên.
BÁN MÃN NHỊ GIÁO
Còn gọi là Bán mãn giáo, Bán mãn nhị
tự giáo. Tức nói tắt của Bán tự giáo và Mãn
tự giáo. Bán tự, nửa chữ, nguyên là chỉ chữ
gốc trong tiếng Phạm, tức là tự mẫu; Mãn
tự, cả chữ, thì chỉ văn tự đã được làm thành
bởi các tự mẫu tập hợp lại. Luận Tì già la
(Phạm:Vyàkaraịa) của Ấn độ cổ đại, là
một cuốn sách về văn pháp nổi tiếng, trong
năm chương, chương thứ nhất là Tất đàm
nêu rõ “bán tự giáo” của các tự mẫu, còn
nếu trao truyền toàn bộ cả năm chương thì
thuộc về “mãn tự giáo”. Trong Phật giáo, ý
ấy được chuyển dụng để chỉ chín bộ kinh
của Tiểu thừa Thanh văn là Bán tự giáo,
và chỉ các kinh điển Phương đẳng Đại thừa
là Mãn tự giáo. Sự phân chia hai giáo Bán,
Mãn đại khái cũng giống như cách phân
loại hai thừa Đại, Tiểu vậy. Bán tự giáo căn
cứ theo lời thí dụ trong kinh Niết bàn (bản
Bắc) quyển 5 và quyển 8 mà có; kinh Niết
bàn chép, cũng như dạy dỗ con trẻ, trước
dạy nửa chữ, sau mới dạy cả chữ trong luận
Tì già la. Đức Phật cũng thế, trước nói chín

bộ kinh Tiểu thừa, sau mới nói các kinh
điển Phương đẳng Đại thừa.
Ngoài những nghĩa được ghi trên, cứ
theo Xuất tam tạng kí tập quyển 1, Niết
bàn kinh nghĩa kí quyển 4 phần trên, giải
thích là, nói các việc thế gian khiến sinh
phiền não, gọi là Bán tự, còn nói các việc
xuất thế gian khiến sinh các pháp thiện,
gọi là Mãn tự. Xưa nay các sư phần nhiều
gọi sự giải thích này là Giáo phán:
1. Tương truyền, Đàm vô sấm đời Bắc
Lương và Tuệ viễn đời Tùy, cho tạng Tiểu
thừa Thanh văn là Bán tự giáo, tạng Đại
thừa Bồ tát là Mãn tự giáo.
2. Do Bồ đề lưu chi đời Bắc Ngụy lập
ra, bảo giáo pháp mà đức Phật nói trong
khoảng mười hai năm sau khi thành đạo,
là Bán tự giáo, còn giáo pháp nói từ mười
hai năm trở về sau, là Mãn tự giáo.
3. Trí khải và Khuy cơ cho rằng, ý hai
giáo Bán, Mãn tức là hai thừa Đại, Tiểu.
4. Trạm nhiên ở Kinh khê thì đem phối
với giáo của Thiên thai, tức ba giáo Tạng,
Thông, Biệt là Bán tự giáo, chỉ có Viên giáo
là Mãn tự giáo.
5. Luận Niết bàn thì đem hai giáo phối
với thuyết Tiệm giáo và Đốn giáo, nhưng
Tiệm giáo ở đây là chỉ giáo Thanh văn, mà
Đốn giáo là chỉ giáo Niết bàn, chứ không
liên quan gì đến giáo pháp đốn tiệm của
Thiền tông đời sau.
Tóm lại, hết thảy Phật giáo có thể được
qui nạp thành hai giáo Bán, Mãn, hai giáo
Quyền, Thực (quyền giả giáo và chân thực
giáo, tức giáo pháp tạm thời và giáo pháp
chân thực), vì thế, toàn bộ giáo thuyết Phật
giáo cũng có thể được gọi chung là “Bán
mãn quyền thực”. [X. Hoa nghiêm kinh sớ

Q.1; Pháp hoa huyền nghĩa Q.10 phần dưới;
Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương Q.1;
Thiên thai tứ giáo nghi tập chú Q.thượng].
(xt. Nhị Giáo, Bán Tự Mãn Tự).
BÁN NA BÀ QUẢ
...........
Gọi tắt là Bán na. Cứ theo Đại đường
tây vực kí quyển 10 chép, thì quả hình giống
BÁN NA BÀ QUẢ

B
324
như quả bí đỏ, khi chín thì màu đỏ ửng,
trong có mấy chục quả nhỏ, cỡ bằng cái
trứng gà, nước quả đỏ và vị rất ngọt. Nhưng
Tây vực kí ghi tên gọi là Ban hạch sa quả,
tức quả của cây Ba na sa; còn tên Bán na
bà quả thì thấy trong Khả hồng âm nghĩa
quyển 1, Huyền ứng âm nghĩa quyển 24.
BÁN NGUYÊT ĐƯỜNG NGHI
Trong Thiền lâm, mỗi tháng, vào ngày
15 và 30 cử hành nghi thức Bố tát tại nhà
Tăng, gọi là Bán nguyệt đường nghi (nhà
nghi thức nửa tháng). Thông thường thì
phần nhiều lễ Bố tát được cử hành trên
điện Phật. Thiền uyển thanh qui quyển 1
Thỉnh nhân duyên (Vạn tục 111, 442 hạ),
nói: “Hoặc nửa tháng đường nghi, hoặc một
hai ngày thang trà, đều do người trú trì sắp
đặt”.
BÁN NGUYÊT MÃN NGUYÊT
1. Bán nguyệt, tức là khi mặt trăng hiện
nửa hình như cái cung, là hình Tam muội
da của Bồ tát Nguyệt quang và Nguyệt thiên
thuộc Kim cương giới trong Mật giáo; Mãn
nguyệt, tức dụ cái thể tròn sáng của tâm bồ
đề trong sạch, đồng thời, đem mười sáu phần
của mặt trăng thí dụ với mười sáu vị tôn
của Tuệ môn thuộc Kim cương giới. [X. luận
Bồ đề tâm].
2. Chỉ viên ngọc hình bán nguyệt và
hình mãn nguyệt. Là vật dùng làm đẹp cung
điện hoặc trang sức thân thể. Cứ theo kinh
Lí thú chép, thì Vương cung của trời Tha
hóa tự tại dùng châu man, anh lạc, bán
mãn nguyệt... để trang nghiêm.
BÁN QUẢ

.....
Nửa quả. Chỉ một nửa quả Am malặc
(Phạm:àmala) mà vua Adục đã đem cúng
dường chúng tăng. Vua Adục lúc về già
thập phần vất vả, nhưng vẫn đem tất cả
cái gì còn lại để cúng dường. Lúc lâm
chung chỉ còn lại có nửa quả am malặc,
nhà vua cũng sai đem cúng dường chúng
tăng ở chùa Kêđầuma (Phạm:Kurkuỉa),
nhờ thế mà được tự tại. Quả am malặc
giống như quả Hồ đào, vị vừa chua vừa
ngọt, dùng ăn, nhưng cũng có thể dùng
làm thuốc. [X. kinh A dục vương thí bán
a ma lặc quả nhân duyên; A dục vương
truyện Q.3].
BÁN SIÊU
.....
Siêu việt một nửa. Chỉ sự siêu việt chưa
hoàn toàn. Quả A na hàm (Phạm:
Anàgàmin) thứ ba trong bốn quả Thanh
văn, có thể chia làm năm loại, gọi là năm
loại Bất hoàn, loại thứ năm là bậc Thượng
lưu ban (Phạm:Ùrdhvasrota-parinirvàyin).
Thượng lưu ban lại có thể được chia thành
ba thứ, mà Bán siêu là một trong ba thứ
Thượng lưu ban đó. Bất hoàn, không trở
lại, tức đã thoát hẳn sống chết ở cõi Dục,
cho nên không còn phải trở lại nhân gian
để thụ sinh nữa. Loại này là bậc Thánh
quả Bất hoàn ưa thích trí tuệ, trong mười
sáu tầng trời cõi Sắc, hoặc vượt qua một
tầng, hoặc vượt qua hai tầng cho đến năm
ba tầng, nhưng không hoàn toàn vượt hết
được, vì thế gọi là Bán siêu. [X. kinh Tạp
a hàm Q.27; luận Hiển dương thánh giáo
Q.3; Đại thừa nghĩa chương Q.17 phần
đầu].
BÁN THÁC CA

.... ... .Phạm: Panthaka. Là một trong mười
sáu vị La hán. Còn gọi là Bán tha ca, Bán
nhạ ca, Bàn đà già, Ban đặc, Ban thỏ. Hoặc
gọi là Ma ha ban thác ca, Ma ha ban đà.
Dịch ý là Đạo sinh, Đại lộ biên sinh, Đại lộ.
BÁN NGUYÊT ĐƯỜNG NGHI

B
325
Là con một người Bà la môn ở thành Xá
vệ thuộc trung Ấn độ, tức là anh của ngài
Chu lợi bàn đặc. Sở trường các cái học thư
toán, xướng tụng, tứ minh, lục tác, có trí
tuệ lớn, năm trăm đồng tử đến theo học.
Sau nghe đức Phật nói pháp mà xuất gia,
không bao lâu, đã chứng quả A la hán. Em
là Chu lợi bàn đặc thì lại ngu độn, tuy
nhiên, sau cũng xuất gia chứng quả. Kinh
tăng nhất a hàm quyển 3 (Đại 2, 558
thượng), nói: “Nhờ sức thần túc, có thể tự
ẩn mình: đó là tỉ khưu Bàn thỏ vậy”. Xưa
nay, người ta vẽ rất nhiều tượng của vị La
hán này, trong đó, Quán hưu đời Đường
vẽ ngài trải tọa cụ ngồi trên đá, áo pháp
choàng cả
hai vai, hai
tay cầm
quyển kinh
đọc tụng.
Trong Pháp
trụ kí, Đại a la
hán Nan đề
mật đa la xếp
ngài vào vị
thứ 10 trong
mười sáu La
hán. Trong
Thập lục La
hán tán, Hoàng đế Càn long nhà Thanh,
thì đặt ngài vào hàng Lahán thứ 13, gọi là
Banạpthápkiết. [X. kinh Alahán cụ
đức; Thiện kiến luật tìbàsa Q.16; Hữu bộ
tìnạida Q.31; luận Phân biệt công đức
Q.5].

BÁN THỂ
Chỉ cái kí hiệu được dùng khi viết các
tự mẫu (Ma đa) trong văn Tất đàm bằng
thể lược (chữ tắt). Khi dùng chữ phức hợp,
thêm kí hiệu đó vào hai bên hoặc trên dưới,
vì thế gọi là Bán thể.
BÁN THIÊN BÀ LA MÔN
Là thân đơn của Tì sa môn hai thân
(Song thân tì sa môn). Tì sa môn hai thân,
thông thường là Tì sa môn thiên (Đa văn
thiên), cùng với Cát tường thiên chẳng phải
hai, trong Mật giáo, phân biệt tượng trưng
cho cái lí lí và trí bình đẳng của Thai tạng
giới và Kim cương giới. Lại cứ theo Khê lam
thập diệp tập quyển 38 chép, thì thủa xưa,
Bán thiên Bà la môn và Đa văn thiên cùng
phát tâm một lúc với nhau, về sau, Đa văn
thiên tu hành tinh tiến, mau chóng thành
phúc trí, còn Bán thiên Bà la môn thì biếng
nhác ham vui, cho nên còn là địa vị phàm
phu. Do đó, Bán thiên Bà la môn tức giận,
thề sẽ trở ngại tất cả những ai tu tập theo
pháp của Đa văn thiên. Vì thế nên biết, Đa
văn thiên biểu thị pháp tính, Bán thiên biểu
thị vô minh. Vô minh và pháp tính là các
pháp tương phản, cho nên hai thân này
đứng xoay lưng vào nhau. Tuy nhiên, vô
minh và pháp tính cũng lại là đồng thể,
pháp tính vô thể nương vào vô minh, vô
minh vô thể nương vào pháp tính, bởi thế
hai thân này cũng lại không tách lìa nhau.
Ngoài ra, cứ theo Diêm la vương cúng dường
thứ đệ (Đại 21, 376 thượng) chép: “Năm
trăm chúng quỉ đói, các chúng quỉ đói Bán
thiên Bà la môn”, thì Bán thiên Bà la môn
là tên của một người tiên trong cõi quỉ đói,
còn gọi là Bà la môn tiên. [X. Thích môn
chính thống Q.4].

BÁN TIỀN
Thí dụ sự ích lợi của việc tu hành thực
tế. Như người nghèo khó đếm tiền hộ người
hàng xóm, tuy cũng thích thú, nhưng chính
thực thì mình chẳng có đến một nửa đồng
tiền. Đây thí dụ những người nghe Thánh
giáo của đức Như lai, nhưng nếu chẳng thiết
Bán Thác Ca
BÁN TIỀN

B
326
thực gắng sức tu hành, thì sẽ chẳng có mảy
may ích lợi nào cả. Kinh Hoa nghiêm quyển
13 (Đại 10, 68 thượng), nói: “Như người
đếm tiền hộ người khác, chính mình không
có đến nửa đồng; đối với pháp chẳng tu
hành, nghe nhiều cũng như thế”.
BÁN TÒA
.....
Phạm:ardhàsana. Tức nhường một nửa
chỗ ngồi cho người khác cùng ngồi, ý cho
là địa vị của người ấy cũng ngang bằng với
địa vị của mình. Cứ theo kinh Tạp a hàm
quyển 41, kinh Hoa thủ quyển 1, kinh Phật
bản khởi quyển hạ chép, thì vì ngài Ca diếp
có đủ đức lớn, nên đức Thế tôn, giữa đại
chúng, đã từng chia nửa chỗ ngồi của mình
khiến Ca diếp ngồi, là biểu thị nghĩa Nhị
thừa và Phật cùng ngồi giường giải thoát.
Lại cứ theo kinh Pháp hoa quyển 4 chép,
thì khi đức Thế tôn nói kinh Pháp hoa,
đức Đa bảo Như lai xuất hiện, chia nửa tòa
ngồi cho đức Thế tôn. Đến đời sau, thuyết
“Hai Phật cùng ngồi ngang nhau” đã rất
thịnh hành, đến mức đã có các bức vẽ và
chạm trổ hai Phật cùng ngồi được lưu truyền
ở đời. Trong Trung a hàm quyển 11 kinh
Tứ châu thì nói, vì vua Đính sinh có thần
thông như ý túc và sức uy đức lớn, nên đã
được nửa tòa ngồi của trời Đế thích. Trong
Thiền lâm, sự chia tòa nói pháp tức đã do
sự tích đức Thế tôn chia nửa chỗ ngồi cho
ngài Ca diếp mà có, thông thường phần
nhiều để hình dung tình hình vị Thủ tọa
thay thế vị trú trì nói pháp cho chúng tăng
nghe, vì thế Thủ tọa còn được gọi là “Bán

tòa chức”. Trong tông Tịnh độ, người đã
được vãng sinh Tịnh độ ngồi trên đài hoa
sen, chừa lại nửa chỗ để dành cho người
đồng tu, kiếp sau sẽ cùng đến Tịnh độ mà
ngồi, tức biểu tỏ cái ý người có cùng một
tâm tin sẽ được cùng một chứng ngộ. [X.
kinh Trung bản khởi Q.hạ phẩm Đại ca
diếp thủy lai; Pháp hoa kinh luận Q.hạ;
Pháp hoa nghĩa sớ Q.9; Y Quán kinh đẳng
minh ban chu tam muội hành đạo vãng
sinh tán]. (xt. Phân Tòa).
BÁN TRẠCH CA
Phạm: paịđaka hoặc kaịđàka. Còn
gọi là Bán thích ca, Bán thác, Ban đồ ca,
Ban tra. Dịch ý là hoàng môn, bất năng
nam. Chỉ người không đủ nam căn hoặc
nam căn không được hoàn chỉnh. Trong
các kinh luận nói không giống nhau; cứ
theo luận Câu xá quyển 3, quyển 15 chép,
thì hoàng môn (Phạm: paịđaka) theo nghĩa
rộng, bao gồm hai thứ là Phiến sỉ (Phạm:
waịđha, người thiếu hẳn nam căn) và Bán
trạch ca (Phạm: Kaịđàka, người tuy đủ
nam căn, nhưng không hoàn toàn); Phiến
sỉ có tiên thiên (bản tính) và hậu thiên (hủy
hoại) khác nhau. Bán trạch ca thì có ba
loại khác nhau là: bán trạch ca ghen tương,
bán trạch ca nửa tháng và bán trạch ca
tắm gội. Còn hoàng môn theo nghĩa hẹp
thì chỉ nói về Bán trạch ca mà thôi.
Ngoài ra, cứ theo luận Đại thừa a tì đạt
ma tạp tập quyển 8 chép, thì Bán trạch ca
có năm thứ: bán trạch ca sinh tiện, bán
trạch ca ghen tuông, bán trạch ca nửa tháng,
bán trạch ca tắm gội và bán trạch ca trừ bỏ.
Bán trạch ca lại có thể chia: Sinh bán trạch
ca (sinh ra đã thiếu căn), bán nguyệt bán
trạch ca (khoảng nửa tháng không có khả

năng), đố bán trạch ca (nếu không ghen
tương thì không có khả năng), tinh bán
trạch ca (khi hành dâm thì không có khả
năng), bệnh bán trạch ca (sau khi sinh, căn
bị hoại) v.v... Năm trường hợp kể trên đây
cũng gọi là Ngũ chủng bất năng nam, Ngũ
chủng bất nam, Ngũ chủng hoàng môn.
Những người bán trạch ca, phiến sỉ và hai
căn cùng sinh, theo giới luật qui định, cấm
chỉ xuất gia, thụ giới. [X. luật Tứ phần Q.35;
BÁN TÒA

B
327
luận Thuận chính lí Q.9; luận Du già sư
địa Q.53; Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm
chương Q.3; Tứ phần luật hành sự sao tư
trì kí Q.thượng chương 3 đoạn 1]. (xt. Ngũ
Chủng Bất Năng Nam).
BÁN TRAI
.....
1. Chỉ sự giữ chay tịnh trong nửa ngày,
cũng tức là ý phá chay. Bởi vì, phép giữ
chay phải lấy một ngày làm chuẩn, nếu chỉ
giữ nửa ngày thì việc giữ chay không được
trọn vẹn, cũng không khác gì phá chay.
Thông thường, phép giữ chay trọn ngày là
khoảng thời gian một ngày một đêm, từ lúc
sáng rõ ngày hôm nay đến lúc trời sáng rõ
ngày hôm sau làm chuẩn, cũng tức là lúc
qua chính ngọ ngày hôm nay đến lúc trời
sáng rõ ngày hôm sau, không được ăn bất
cứ thực vật gì. Nếu đến tối, phá chay mà
ăn, thì gọi là Bán trai, là vì chỉ giữ chay nửa
ngày từ lúc chính ngọ đến chiều tối mà
thôi. Lại giờ phá chay, nếu là ban ngày thì
gọi là bán trai, nếu là ban đêm thì gọi là
phá trai, nhưng thực thì cả hai đều là ý phá
chay cả. Trong các kinh luận, có nhiều chỗ
ghi chép về công đức thù thắng của sự trì
trai, cho nên, người giữ chay nửa ngày, tuy
có cái lỗi phá chay, nhưng, đứng về phương
diện quả báo công đức mà nói, thì cũng có
phúc đức lớn. Bởi thế, Kinh luật dị tướng
quyển 44 Phá trai do đắc sinh thiên điều
nói (Đại 53, 229 trung): “Phúc giữ nửa chay,
cũng được sinh thiên, bảy đời sinh cõi người,
thường được tự nhiên; giữ chay một ngày,
được sáu mươi vạn năm lương thực tự

nhiên”.
2. Trong Thiền môn, chỉ khoảng thời
gian giữa bữa cháo sáng và bữa cơm ngọ, là
Bán trai. Lại chỉ bữa điểm tâm vào khoảng
giữa bữa cháo và bữa ngọ là Bán trai điểm
tâm; và vào giờ này, hiến trai ở trước Tổ sư,
tụng kinh hồi hướng, gọi là Bán trai cúng
dường hoặc Bán trai phúng kinh. Thiền
lâm tượng khí tiên quyển 3 Tiết thời môn,
chép: “Xưa nói: Ở giữa bữa cháo và bữa
cơm trưa, nên gọi là Bán trai (...) Bán trai là
tên gọi thời giờ vậy”. Ngoài ra, Bán trai còn
nói là Phán trai, vì hai chữ phán và bán
thông nhau, vậy Bán trai tức là Phán trai.
Phán có ý là phán thích, Phán trai có ý là
phán thích hiến trai, vì thế, Bán trai cũng
còn chi văn hồi hướng hiến trai trong Thiền
gia, hoặc chỉ pháp sự hồi hướng hiến trai.
[X. Thiền lâm bị dụng thanh qui Q.6; Chư
hồi hướng bảo giám Q.2; Thiền lâm tượng
khí tiên Q.13 Phúng xướng môn].
3. Chỉ bữa ăn chính ngọ, lấy lúc chính
giữa giờ ngọ làm chính giữa một ngày, đem
một ngày đối lại phần nửa chính, cho nên
gọi Bán trai. Không hoa đàm tùng quyển 2
nói, trong Luật viện và Thiền viện, gọi Ngọ
trai là Bán trai. Vì thế biết Bán trai cũng là
tên gọi khác của Ngọ trai. Lại nếu quá giờ
ngọ rồi mà còn ăn thì gọi là ăn phi thời, là
điều mà giới luật Phật giáo không cho phép.
Cái thói quen ấy được gọi là “quá ngọ bất
thực” (quá giờ ngọ không ăn).
BÁN TRANG THÚC NIÊM CHÂU
Là một loại tràng hạt. Còn gọi là Bán
trang thúc sổ châu. Toàn bộ tràng hạt dùng
thuần thủy tinh xâu thành, gọi là Bản trang
thúc, hoặc Trang thúc niệm châu, thông
thường dùng trong dịp các pháp hội lớn.

Còn tràng hạt chỉ có phần nào là thủy tinh,
ngoài ra là các chất liệu khác lẫn lộn, thì
gọi là Bán trang thúc, loại này thường dùng
hàng ngày. (xt. Niệm Châu).
BÁN TỰ MÃN TỰ
................
Đây có bốn nghĩa.
1. Đứng về phương diện thể chữ mà
nói, thì chỉ những chữ gốc trong chương
BÁN TỰ MÃN TỰ

B
328
Tất đàm của tiếng Phạm, như mười hai chữ
ma đa (mẫu âm), ba mươi lăm chữ thể văn
(tử âm), đều đứng riêng rẽ, chưa thành toàn
chữ, vì chưa lọn nghĩa, nên gọi là Bán tự
(nửa chữ). Khi ma đa và thể văn hợp lại mà
thành toàn chữ, vì nghĩa lí đều đầy đủ, nên
gọi là Mãn tự (cả chữ), như luận Tì già la
(Phạm:Vyàkaraịa, tức sách Văn phạm).
Cứ theo kinh Niết bàn (bản Bắc) quyển 5
chép, thì ví như Trưởng giả, duy có một
con, Trưởng giả muốn con mình học mau
thành công, nhưng vì tuổi còn nhỏ nên
chỉ dạy nửa chữ, chứ không dạy cả chữ Tì
già la (luận). Nửa chữ trong thí dụ này là
chỉ chín bộ kinh của Tiểu thừa Thanh văn;
cả chữ Tì già la (luận) thì chỉ kinh điển
Phương đẳng Đại thừa. Cũng kinh trên,
quyển 8 chép, đức Phật nói pháp, mới đầu
nói nửa chữ để làm căn bản, phàm các loại
kí luận, chú thuật, văn chương, các thực
pháp chư ấm v.v... đều thuộc nửa chữ căn
bản này, phàm phu học để làm nền tảng,
rồi sau mới có thể biết rõ và phân biệt được
pháp nào đúng pháp nào sai.
2. Đứng về phương diện pháp được nói
mà bàn, thì nói “thế pháp” là nửa, nói “xuất
thế pháp” là cả. Lại trong pháp xuất thế,
nói Tiểu thừa là nửa, nói Đại thừa là cả.
3. Đứng về phương diện cái được phát
sinh mà nói, thì sinh phiền não là nửa, sinh
điều thiện là cả. Lại trong sinh thiện, sinh
thế thiện là nửa, sinh xuất thế thiện là cả; lại
trong thiện xuất thế, sinh hành giả Tiểu thừa
là nửa, sinh hành giả Đại thừa là cả. Kinh
Niết bàn (bản Bắc) quyển 8 nói, nửa chữ là

căn bản của các lời nói phiền não, cả chữ là
căn bản của hết thảy lời nói thiện pháp. Ví
như ở thế gian, người làm ác gọi là bán nhân
(nửa người), người tu thiện gọi là mãn nhân
(cả người, người hoàn toàn). [X. Niết bàn kinh
nghĩa kí Q.4 (Tuệ viễn); Xuất tam tạng kí tập
Q.1; Đại Niết bàn kinh sớ (Cát tạng); Tất
đàm tạng Q.7 (An nhiên)].
4. Về phương diện phán giáo, trước nay
có các vị Đàm vô sấm, Tuệ viễn, Bồ đề lưu
chi, Trí khải, Khuy cơ, Trạm nhiên v.v...
dựa theo nghĩa gốc của hai chữ bán mãn
mà chuyển dụng thành sự giải thích độc
đáo về giáo tướng phán thích. Các thuyết
phán lập của các nhà tuy khác nhau, nhưng
đại để đều lấy hai giáo này để phân biệt
biểu thị hai giáo Đại thừa (mãn), Tiểu thừa
(bán). (xt. Bán Mãn Nhị Giáo).
BÁN VÃN
Buổi xế trưa. Trong Tùng lâm, thời giờ
giữa khoảng sau bữa ngọ trai đến buổi
chiều, gọi là bán vãn, độ hai giờ trưa hiện
nay. Vào giờ ấy, người coi về việc tắm giặt
(gọi là dục đầu), đánh chuông báo cho đại
chúng biết để đi tắm giặt. Bị dụng thanh
qui quyển 7 Tri dục điều (Vạn tục 112, 55
hạ), nói: “Bán vãn, dục đầu thưa Thủ tọa,
Phương trượng, Duy na rồi đánh ba hồi
trống, (...) đánh trống báo tắm”. Còn theo
Sắc tubách trượng thanh qui, thì giờ đánh
trống báo tắm được làm vào sau ngọ trai.
[X. Thiền lâm tượng khí tiên Q.3 Tiết thời
môn].
BẠN CHÂN THANG
Trong Thiền lâm, vào các ngày giỗ (kị)
Tổ sư, Trú trì xuất tiền cho người giữ kho
sắm sửa trai nghi cúng dường, sau giờ ngọ
trai, đặc biệt thỉnh các vị ở Tây đường,

Lưỡng tự dâng nước trà nóng cúng dường
trước tượng Phật và tượng các Tổ sư để
cùng uống trà, gọi là Bạn chân thang. Sắc
tu bách trượng thanh qui quyển 2 Tự pháp
sư kị điều (Đại 48, 119 thượng), nói: “Nên
thỉnh riêng làm bạn chân thang (sau bữa
ngọ trai, Phương trượng khách đầu thỉnh
các vị ở Tây đường, Lưỡng tự, buổi chiều
đối trước tượng cùng uống trà)”.
BÁN VÃN

B
329
BẠN DẠ
Trong Thiền lâm, đối với vị tăng đã quá
cố, một đêm trước khi hỏa thiêu (trà tì), các
sư nhỏ thức suốt đêm, đứng bên cạnh vị
tăng quá cố để túc trực cúng dường, gọi là
Bạn dạ. Còn gọi là Vãn dạ. Tục gọi là Thông
dạ - Cứ theo Thiền lâm tượng khí tiên loại
thứ 4 Tiết thời môn - trích dẫn Đại giám
thanh qui nói, cái đêm mà vị tăng nhập
diệt gọi là Đương dạ, đêm thứ hai gọi là
Vãn dạ, ngày thứ ba trà tì (hỏa táng). Vãn
dạ còn gọi là Đại dạ, vì chỉ còn để lại một
đêm này mà thôi, ngày mai ra đi thì không
trở về nữa, vì thế ân cần cúng dường, các
sư nhỏ dứng vòng quanh một bên, suốt
đêm không ngủ, cho nên gọi là Bạn dạ,
đêm ấy chỉ tụng kinh Kim cương và đánh
khánh.
BẠN HẠC TÙY PHONG ĐẮC TỰ DO
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Nguyên
chỉ mây, hạc bay giữa hư không, chẳng nghĩ
gì khác, theo ngọn gió đưa, tự do tự tại.
Trong Thiền lâm, từ ngữ này được chuyển
dụng để thí dụ cái cảnh giới của Thiền giả,
cũng lâng lâng tự tại như mây, như hạc,
chẳng có gì cản trở. Thung dung lục Tắc
19 (Đại 48, 239 trung), nói: “Cửa biển xanh
rờn, mây trắng bay chơi. (bạn hạc theo gió
được tự do)”.
BẠN LIÊU
Trong Thiền viện, chỉ ý có thể tự do
ra vào phòng liêu. Thông thường chỉ có
Thủ tọa là có quyền bạn liêu. Thiền uyển
thanh qui quyển 10 Bách trượng qui
thằng tụng điều (Vạn Tục 111, 467 hạ),

nói: “Chỉ Thủ tọa có quyền bạn liêu, ngoài
ra phải được phép của chủ liêu mới được
ra vào, đại chúng phải tuân theo qui định
này”.
BẠN TĂNG
1. Còn gọi là phiên tăng, trợ tu. Là vị
tăng theo thầy tu tập trong phép tu của Mật
giáo.
2. Còn gọi là dịch tăng, chỉ vị tăng giúp
vị trú trì trong các việc tụng kinh lễ bái,
trong Tịnh độ chân tông của Nhật bản.
3. Còn gọi là tòng tăng, là tăng theo
hầu vị trú trì.
BẠN THIỀN
Cũng gọi là Bồi Thiền. Tức chỉ vị trú
trì, sau năm canh lễ bái, vào nhà Tăng cùng
ngồi Thiền với đại chúng. Tiểu tùng lâm
lược thanh qui quyển thượng Trú trì điều
(Đại 81, 690 trung), nói: “Trú trì bạn cùng
đại chúng ngồi Thiền, đây gọi là Bồi thiền”.
[X. Thiền lâm tượng khí tiên loại thứ 9 Tùng
quĩ môn].
BẠN TRAI
Tức ý là phụ giúp vị tân trú trì sửa soạn
trai nghi trong bữa ăn trưa. Tại Thiền viện,
bạn trai, là chỉ bữa ngọ trai, hoặc khi làm
Phật sự, chỉ việc cúng dường ăn uống. Sắc
tu bách trượng thanh qui quyển 3 Thỉnh
tân trú trì điều (Đại 48, 1124 trung), nói:
“Sau khi đại chúng nhận sấn vật xong, về
chỗ bạn trai”.
BẢN
..
I.Bản. Là một trong những khí cụ để
đánh. Bản được treo tại một chỗ nhất định
trong chùa, là khí cụ được đánh lên để báo
hiệu giờ giấc hoặc giờ tập họp. Phần nhiều
làm bằng gỗ, trên mặt có viết các câu kệ

BẢN

B
330
như: “Cẩn bạch đại chúng, sống chết việc
lớn, vô thường nhanh chóng, phải nên tỉnh
thức, chớ có buông lung”. Cũng có khi làm
bằng đồng xanh, nhưng trường hợp này
rất ít. Lại y theo hình dáng của bản mà có
các tên gọi như bản mây, bản cá (hình áng
mây, hình con cá).
Trong Thiền lâm, bản có lớn, nhỏ khác
nhau. Tấm bản treo trước nhà kho to hơn
các bản treo ở những nhà khác, cho nên
gọi là đại bản. Bản treo trước nhà Phương
trượng, gọi là Phương trượng bản; treo trước
liêu (phòng) của chúng tăng, gọi là ngoại
bản; treo bên trong liêu, gọi là nội bản; treo
ở dưới quả chuông nhỏ, gọi là chung bản.
Ngoài ra, còn có bản Thủ tọa, bản nhà Tổ,
bản nhà khách. Trong các Thiền đường
trong chùa thuộc Thiền tông, bản phải treo
ở dưới quả chuông báo hiệu; tông Lâm tế
treo ngang, tông Tào động thì treo dọc để
tỏ sự khác biệt của tông mình.
II.Bản. Những chiếc giường được đặt
trong nhà Tăng thuộc chùa viện Thiền
tông, cũng gọi là bản. Tùy theo cỡ lớn nhỏ
của nhà
Tăng mà
có bốn
bản, sáu
bản, mười
hai bản
kha c
nhau; rồi
tùy theo vị
trí mà
cũng có

các tên gọi như: tiền bản, hậu bản, xuất
nhập bản, Thủ tọa bản (giường ở hướng
đông bắc), Tây đường bản (giường đông
nam), hậu đường bản (giường tây bắc), lập
tăng bản (giường tây nam) v.v... Lại cái bản
để dựa lưng cho đỡ mỏi khi ngồi Thiền, thì
gọi là Thiền bản hoặc ỷ bản. [X. Sắc tu
bách trượng thanh qui Q.thượng Chúc li
chương Thánh tiết điều, Q.hạ Pháp khí
chương Bản điều; Thiền uyển thanh qui
Q.1, Q.2, Q.5].
BẢN BẢN HẠNH NAM (1899 - 1973)
.........
Là nhà học giả Phật giáo Nhật bản. Tiến
sĩ văn học. Người huyện Cương sơn. Tốt
nghiệp tại Đại học Đông kinh năm 1929.
Từng là giáo sư tại Đại học Lập chính và
Giám đốc sở nghiên cứu văn hóa Pháp hoa.
Ông thuộc tông Nhật liên. Có uy tín về
giáo học Hoa nghiêm tại Nhật bản hiện
đại. Những trứ tác chủ yếu của ông gồm có:
Hoa nghiêm kinh thám huyền kí dịch chú,
Hoa nghiêm giáo học đích nghiên cứu, Pháp
hoa kinh dịch chú, Đại tì bà sa luận dịch
chú...
BẢN BẤT SINH TẾ
Là cái bản thể chẳng sinh chẳng diệt,
tức chỉ cái tâm tự tính thanh tịnh sẵn có
của mọi người. Đại nhật kinh sớ quyển 1
(Đại 39, 589 hạ), nói: “Bản bất sinh tế tức
là tâm tự tính thanh tịnh. Tâm tự tính
thanh tịnh tức là chữ A”. Đại nhật kinh sớ
quyển 7 (Đại 39, 651 hạ), nói: “Bất sinh tế
là gốc của muôn pháp, (...) nếu người nào
thấy được bản bất sinh tế, thì biết được tâm
mình một cách như thực. Biết được tâm
mình một cách như thực, tức là nhất thiết
trí trí”. (xt. A Tự Bản Bất Sinh).

BẢN BI
.....
Là một loại di vật của Phật giáo Nhật
bản. Một loại tháp bà. Trên phiến đá nhỏ,
dài, hình dẹt, bằng phẳng, khắc hai, ba
đường ngang. Ở phía trên khắc núi, phía
dưới khắc chủng tử của Phật Bồ tát, hoặc
tượng Phật, danh hiệu Phật, đồng thời, ghi
rõ năm, tháng, ngày, Pháp hiệu và mục đích
Bản
BẢN BẢN HẠNH NAM

B
331
tạo dựng... Niên đại lưu hành là vào thời kì
Liêm thương và đến cuối thời kì Thất đinh
tại Nhật bản, phổ biến ở các vùng Sơn hình
và Đức đảo; ở Quan đông cũng có và, tất
nhiên, Kì ngọc, Đông kinh. Tài liệu chủ
yếu để chạm trổ là những phiến đá mầu
lục được sản ở Trật phụ; tấm bia bản xưa
nhất được biết hiện nay, đã được tạo dựng
vào năm 1227, và tấm mới nhất dựng năm
1598. Những bia bản thời kì đầu rất to lớn,
mỗi tấm cao đến năm mét; bia thời gần đây
thì cứ dần dần nhỏ đi, cho đến nhỏ nhất
chưa được một mét. Mục đích tạo dựng
thường là truy tiến, khổ hạnh, cúng dường
Canh thân, cúng dường niệm Phật v.v...
(xt. Canh Thân).
BẢN CẢM ỨNG DIÊU
...........
Là “Diệu” thứ tư trong Bản môn thập
diệu do Đại sư Tríkhải tông Thiên thai lập
ra khi giải thích về chữ “Diệu” trong đề kinh
của “Diệu pháp liên hoa kinh”. Có nghĩa là
sự cảm ứng của quả Phật bản địa là bất khả
tư nghị. Đã thành quả rồi thì vốn đã chứng
được hai mươi lăm thứ Tam muội và từ bi
thề nguyền tương ứng với cơ cảm của chúng
sinh mà tùy duyên hóa độ. [X. kinh Pháp
hoa Q.5 phẩm Như lai thọ lượng; Pháp hoa
huyền nghĩa Q.7 phần trên]. (xt. Thập Diệu).
BẢN CAO TÍCH HẠ
Là một trong bốn câu do tông Thiên
thai lập ra khi bàn luận và giải thích về sự
cao thấp của hai môn Bản và Tích. Cứ theo
Tịnh danh huyền sớ quyển 4, Pháp hoa
huyền nghĩa thích tiêm quyển 15 chép, đứng

về phương diện Phật thân mà nói, như Phật
thị hiện thân Bồ tát, thì gọi là Bản cao Tích
thấp; Bồ tát thị hiện thân Phật, thì gọi là
Bản thấp Tích cao. Lại như Phật thị hiện
thân Phật thì là Bản, Tích đều cao; Bồ tát
Sơ địa thị hiện tướng sơ địa, thì là Bản,
Tích đều thấp. [X. Pháp hoa huyền nghĩa
Q.7]. (xt. Bản Tích Nhị Môn).
BẢN CHẤT
Là giáo nghĩa của tông Pháp tướng. Đối
lại với “ảnh tượng”, là chỗ nương tựa của
ảnh tượng. Khi tâm và tâm sở (tác dụng
của tâm) nhận thức đối tượng, thì trong
nội tâm biến hiện ra cái tướng trạng của
đối tượng được nhận thức, là đối tượng trực
tiếp của nhận thức, cái ấy gọi là ảnh tượng.
Trái lại, cái căn cứ thực chất và tự thể y tồn
của ảnh tượng, thì gọi là bản chất, là đối
tượng gián tiếp của sự nhận thức. Vì thế,
tướng phần có thể được chia làm hai loại,
là bản chất tướng phần và ảnh tượng tướng
phần. Như khi nhãn thức duyên theo sắc
cảnh, thì ngoài cái ảnh tượng do nhãn thức
biến hiện ra, còn có sắc pháp thực chất do
hạt giống của thức A-lại-da thứ tám sản
sinh, đây tức là bản chất, là nơi kí thác nương
tựa của ảnh tượng, gọi là Đới chất cảnh.
Còn như các tướng hoa đốm, sừng thỏ nổi
hiện lên trong ý thức thứ sáu, duy chỉ có
ảnh tượng chứ không có bản chất kí thác
nương tựa, thì gọi là Độc ảnh cảnh. Duy
thức thuật kí quyển 6 phần cuối (Đại 43,
456 hạ), nói: “Ngoài ảnh ra, còn có chỗ y
thác (gửi gắm nương tựa), gọi là bản chất”.
BẢN CỰC
......
Chỉ lí thể của pháp tính. Là cái cội gốc
cùng cực của các pháp. Pháp hoa huyền

nghĩa quyển 7 phần trên (Đại 33, 766
thượng), nói: “Pháp thân bản cực, huyền
nhiệm sâu xa”.
BẢN DUYÊN
.....
I. Bản duyên. Đồng nghĩa với “Bản
BẢN DUYÊN

B
332
sinh”. Gồm các truyện sự tích của chư Phật
Bồ tát như đức Thế tôn, Di đà, Di lặc, hoặc
các đệ tử Phật, trong các kiếp quá khứ xa
xưa, đã từng sinh vào các ngả, các loài, hình
tướng, mầu sắc, thân phận khác nhau mà
tu hạnh Bồ tát. Các loại truyện cổ tích này,
trong các kinh điển, được qui nạp thành
Bản duyên bộ, gọi là Bản sinh kinh, Bản
sinh đàm, là một trong chín bộ kinh (hoặc
mười hai bộ kinh). Kinh Duy ma cật sở
thuyết quyển trung phẩm Bồ tát. (Đại 14,
544), nói: “Các Bồ tát lần lượt đối trước
đức Phật, nói về bản duyên của mình”. (xt.
Bản Sinh Kinh).
II.Bản duyên. Tức là nhân duyên bản
lai. Chỉ cái nguyên do xuất hiện của sự vật.
Nhân, là cái nguyên nhân nội tại trực tiếp
dẫn sinh kết quả; duyên, là cái nguyên nhân
ngoại tại, giúp đỡ một cách gián tiếp. Phật
giáo thừa nhận các pháp đều do nhân duyên
mà sinh, diệt, vì thế, phàm cái căn bản sinh
thành các pháp, đều gọi là bản duyên.
BẢN ĐẦU
.....
Đầu, hàm ý là đầu tiên, bắt đầu. Chỉ
ngôi vị bắt đầu của các bản trong nhà Tăng.
Như bốn cái giường ở các phía đông bắc,
tây bắc, tây nam, đông nam, mỗi giường
đều có năm người, ngồi theo thứ tự tuổi hạ,
vị đầu tiên của bốn giường gộp lại gọi chung
là Tứ bản đầu. Theo thứ tự nói là Thủ tọa
bản đầu, Hậu đường bản đầu, Lập tăng bản
đầu và Tây đường bản đầu. Thiền uyển
thanh qui quyển 1 (Vạn tục 111, 440
thượng), nói: “Ở trong cửa trước, giáp giường

dưới phía nam bản đầu thứ ba, theo thứ tự
mà ngồi”.
BẢN ĐỊA
......
Chỉ thực tướng Pháp thân của Phật Bồ
tát. Tức đối với Hóa thân sở hiện mà gọi
Bản thân năng hiện là Bản địa. Bản, là căn
bản; địa, là nghĩa sở y (chỗ nương tựa); ý
nói thực tướng Pháp thân là gốc của vạn
hóa, cũng như đất là chỗ nương tựa của
muôn vật, vì thế gọi là bản địa. [X. Pháp
hoa văn cú Q.9].
BẢN ĐỊA THÂN
..........
Còn gọi là Bản địa pháp thân. Là thuyết
về thân Phật của Mật giáo, là Tự tính thân
trong bốn loại Pháp thân. Tức là thân bản
địa. Đối lại với “Gia trì thân”. Là thân căn
bản làm chỗ nương tựa cho hết thảy vạn
hóa, cũng tức là thực tướng Pháp thân của
Phật Tì lô giá na. Theo giáo nghĩa của Mật
giáo, thực tướng Pháp thân của Phật Tì lô
giá na, Giáo tổ của Mật giáo, là gốc của muôn
hóa, cũng như đại địa là chỗ nương tựa của
muôn vật, vì thế gọi là Bản địa thân. Đối
lại với Bản địa thân, người tu hành Chân
ngôn, tu hạnh Tam mật, khi đã được tương
ứng với Tam mật mà Phật thân xuất hiện
trong Du già quán, thì gọi là Gia trì thân.
Thuyết bản địa thân là căn cứ theo giáo
chỉ “Bản môn” trong kinh Pháp hoa mà
có. Đại nhật kinh sớ quyển 7 bảo, Bản địa
thân là chỗ sâu thẳm vắng bặt của Diệu
pháp liên hoa, cho nên, Bản địa thân cũng
đồng nghĩa với “Bản môn thân” mà kinh
Pháp hoa bảo là thường nói pháp trên núi
Linh thứu. Cùng sách đã dẫn, quyển 3, lại
nói Diệu pháp liên hoa tức là Thai tạng giới

mạn đồ la, mà trong đó, Đại nhật Như lai
ngự ở Trung đài bát diệp viện tức là Bản
địa pháp thân.
Tại Nhật bản, về tự thể của Bản địa thân
và Gia trì thân, có rất nhiều thuyết khác
nhau. Chẳng hạn như tông Cổ nghĩa chân
ngôn, lấy Đại nhật Như lai ở Trung đài bát
diệp viện làm Bản địa thân, và lấy chư tôn
ở ba lớp ngoài mạn đồ la làm Gia trì thân;
thuyết này gọi là Bản địa thuyết, Tự chứng
BẢN ĐẦU

B
333
thuyết. Tông Tân nghĩa chân ngôn thì từ
Bản địa thân mà lập Gia trì thân, cho nên
nhận Đại nhật Như lai ở Trung đài bát diệp
viện cũng là Gia trì thân, thuyết này gọi là
Gia trì thuyết. Thai mật thì nhận Bản địa
thân là Lí pháp thân năng gia trì, mà Gia trì
thân thì là Trí pháp thân sở gia trì. Những
thuyết khác nhau trên đây, là vì những kiến
giải bất đồng về vị giáo chủ của kinh Đại
nhật mà có.
Ngoài ra, dựa trên thuyết Đại nhật Như
lai là Bản địa thân, lại sản sinh chủ trương
cho chư tôn cũng có Bản địa thân, chẳng
hạn như Bản địa thân của Quan âm là Di
đà, Bản địa thân của Nhật thiên là Quan
âm v.v... Và Phật giáo Nhật bản, với chủ
trương “Thần Phật tập hợp”, lại tiến thêm
một bước nữa mà cho rằng, các Thần mà
người Nhật đã tôn thờ từ xưa, mỗi thần đều
có Bản địa thân, do đó mà phát sinh ra
thuyết Thần Phật bản địa thùy tích, thành
ra là một đặc sắc chủ yếu của Phật giáo
Nhật bản. (xt. Bản Tích Nhị Môn).
BẢN ĐỊA THÙY TÍCH
Là Bản địa và Thùy tích nói gộp lại.
Cũng gọi là Bản tích. Có nghĩa là chư Phật
Bồ tát vì cứu độ chúng sinh mà từ nơi thân
thực của chính mình biến hóa ra nhiều
phân thân (thân chia ra từ thân chính), rủ
lòng thương đời, hóa độ chúng sinh, thân
thực là bản địa, phân thân là thùy tích. Địa,
có nghĩa là hay sinh. Vì làm lợi vật mà từ
bản thân rủ xuống (thuỳ tích) vạn hóa, cho
nên, gốc hay hiện gọi là Bản địa, ngọn bị
hiện gọi là Thùy tích. Như đức Bản sư Thích

ca mâu ni, thực đã thành Phật từ lâu xa
lắm rồi (Bản môn), thị hiện ra Ứng thân
xấu kém (Tích môn) cao một trượng sáu
thước để hóa độ chúng sinh.
Tư tưởng Bản địa thùy tích đã dựa trên
cơ sở của hai môn Bản tích trong kinh Pháp
hoa và thuyết Bản địa gia trì trong kinh Đại
nhật. Lại như sự phân thân nhiếp hóa của
bồ tát Quan thế âm, sự hiện hình tỉ khưu
của bồ tát Địa tạng, sự ứng hóa vô phương
(tức không bị ràng buộc) của các vị La hán
trụ thế v.v... đều là những phương tiện dẫn
dụ kẻ phàm phu mạt thế, bởi vậy mà có
thuyết Thùy tích nhiếp hóa.
Thuyết luân hồi chuyển sinh đã thịnh
hành ở Ấn độ xưa, những thuyết các thần
ứng hóa cũng không phải ít. Sau khi Phật
giáo truyền vào Trung quốc, như chủ trương
cho Khổng tử, Nhan hồi và Lão tử là sự
ứng hóa của Bồ tát, La hán được ghi chép
trong kinh Thanh tịnh hành pháp mà có
người cho là ngụy tác. Vả, Đạo giáo có thuyết
Lão tử tám mươi mốt hóa, ngoài ra, Thiền
tông cũng có thuyết Hàn sơn, Thập đắc,
Bố đại v.v... cũng là do Thùy tích mà ra, tất
cả những điều đó cho thấy Trung quốc cũng
có thuyết Bản địa thùy tích. Song, tại Nhật
bản thì chuyên châm chước các thần truyền
thống cố hữu trong “Thần đạo” mà nói bản
địa thùy tích. Chẳng hạn, các tông Thiên
thai, Chân ngôn thì lấy Phật làm bản, lấy
thần làm tích, mỗi một thần đều có một
Phật, Bồ tát đáp phối, thần kì đều là thùy
tích của Phật và Bồ tát [X. Bản triều cao
tăng truyện Q.73, Q.74; Nhật bản giáo sử
chi nghiên cứu]. (xt. Bản Tích Nhị Môn).
BẢN ĐIỀN TỰ
Chùa Bản điền. Còn gọi là Kim cương

tự, Tiểu khẩn điền bản điền ni tự. Là ngôi
chùa sớm nhất tại Nhật bản, nay đã hoang
phế. Vị trí nằm tại huyện Nại lương, quận
Cao thị, làng Minh nhật, thôn Bản điền.
Là đền thờ của giòng họ An tác bộ, được
bắt nguồn từ cuộc lễ an vị Đại đường thần
do Tư mã đạt cử hành vào năm Kế thể
Thiên hoàng thứ 16 (522) tại đền này, sau
người con của giòng họ An là Đa tu nại
BẢN ĐIỀN TỰ

B
334
mới làm thành chùa vào năm thứ 2 (587)
đời Dụng minh Thiên hoàng. Điểu Phật sư
đời thứ 3 dâng cúng hai mươi đinh ruộng
(bằng một trăm mẫu Bắc bộ VN), đến đầu
thời kì Nại lương nó đã trở thành một ngôi
chùa lớn, và cũng từ đó, ngưng phát triển.
Về sau suy vi dần đến chỉ còn lại Già lam
thạch, và một ít ngói Bá mục đào được ở
chung quanh.
BẢN ĐƯỜNG
Chỉ tòa nhà trong chùa viện, nơi đây, vị
Bản tôn (vị tôn chính) được bài trí, phần
nhiều do Phật giáo Nhật bản dùng. Ngày
xưa gọi là Kim đường, như Kim đường trong
chùa Pháp long, Kim đường ở chùa Kim
cương phong. Tây vực cầu pháp cao tăng
truyện quyển thượng gọi là Căn bản hương
điện. Bản đường của tông Tịnh độ và tông
Chân tông Nhật bản còn được gọi là Di-đà
đường, để phân biệt với Tổ sư đường, Ngự
ảnh đường; Thiền tông gọi Bản đường là
Phật điện. Trung quốc và Hàn quốc thông
thường gọi là Đại hùng bảo điện, Đại hùng
điện, Đại điện. [X. Thiền lâm tượng khí tiên
Điện đường môn].
BẢN GIÁC
.....
Chỉ tính giác sẵn có. Đối lại với “Thủy
giác”. Trải qua sự tu tập hậu thiên, lần lượt
phá trừ những mê hoặc từ vô thủy đến nay,
dần dần hiểu biết mà mở tỏ được nguồn
tâm tiên thiên, như thế gọi là Thủy giác;
còn cái giác thể tiên thiên vốn có mà bản
tính nó từ xưa đến nay vẫn trong sạch sáng
suốt, không bị phiền não mê vọng nhiễm ô

chi phối, ảnh hưởng, thì gọi là Bản giác. Tư
tưởng hai giác Bản, Thủy, trong luận Đại
thừa khởi tín của Hiển giáo, luận Thích
Ma ha diễn của Mật giáo và trong giáo nghĩa
của tông Thiên thai Nhật bản đều có trần
thuật về nghĩa, nhưng về ý thú thì lại bất
nhất. Nay thuật khái quát như sau:
I. Thuyết của luận Đại thừa khởi tín:
chủ trương vạn hữu đều về một tâm, và
trong một tâm lập thành “Tâm chân như
môn, ” và “Tâm sinh diệt môn,
”.
1. Đứng về mặt Tâm chân như môn
mà nói, thì tâm là sự tồn tại trong sạch tuyệt
đối chẳng hai, siêu việt tất cả tướng sai biệt,
vốn không có cái tên Bản giác, Thủy giác.
2. Nếu đứng về mặt Tâm sinh diệt môn
mà nói, thì vô thủy đến nay, tâm bị vô
minh làm nhơ nhuốm, nên sinh ra các
tướng sai biệt, vì vậy, trong thức Alêda
mới có Bản giác, Thủy giác khác nhau.
Chân như gặp duyên vô minh mà sinh
khởi các hiện tượng mê vọng, trong mê
vọng, tâm hoàn toàn mờ mịt chẳng biết,
gọi là Bất giác; nhưng cái bản tính giác
thể của tâm không hề bị thương tổn, vẫn
thường đủ tướng bình đẳng và bao hàm
cái đức đại trí tuệ sáng suốt, là cái thể thanh
tịnh, xa lìa tất cả tâm niệm sai biệt của thế
tục, tức là tính giác ngộ sẵn có, cho nên
gọi là Bản giác.
Tâm đã bị vọng nhiễm, nếu biết dựa
vào sức huân tập của chân tâm bản giác
bên trong (tác dụng của bản giác bên trong,
gọi là bản giác nội huân) và sức huân tập
bên ngoài (tức chỉ giáo pháp làm trợ duyên
bên ngoài) mà phát tâm tu hành, thì có thể
dần dần đánh thức tính giác, xa lìa vô minh,

tìm về bản chân, đến lúc dứt hết vọng nhiễm
bất giác mà hợp làm một với bản giác để
trở thành cái đại giác “Thủy, Bản chẳng
hai”, đó tức là cảnh giới đồng với chư Phật.
Quá trình từ lúc bắt đầu phát tâm tu hành
cho đến giai đoạn đạt được trí tuệ trở thành
đại giác ấy, gọi là Thủy giác. Về mối quan
hệ và tác dụng hỗ tương giữa Bản giác và
Thủy giác nói trên đây, trong Đại thừa khởi
tín luận nghĩa kí quyển 3, ngài Pháp tạng
BẢN ĐƯỜNG

B
335
đã bàn một cách khá rõ ràng và qui kết là:
y vào Bản giác mà sinh Bất giác, y vào Bất
giác mà khởi Thủy giác, lại y vào Thủy giác
mà phá trừ Bất giác để trở về tính thể Bản
giác. Như thế thì biết, hai giác Thủy, Bản
tuy có mối quan hệ tương đối, nhưng Thủy
giác rốt ráo cũng đồng như Bản giác, cho
nên, Thủy, Bản chẳng phải hai mà tuyệt
đối bình đẳng, và toàn nhiên siêu việt phạm
vi của tính đối lập.
Nếu phối với các loại giai đoạn tu hành
của Bồ tát Đại thừa, thì có thể chia Thủy
giác làm bốn vị thứ:
a. Bất giác....., chỉ những người thuộc
giai vị Thập tín (vị Ngoại phàm), tuy đã biết
cái nhân của nghiệp ác sẽ đưa đến quả khổ,
đồng thời, đã xa lìa nghiệp ác, nhưng vẫn
chưa sinh khởi trí đoạn hoặc, cho nên gọi
là bất giác.
b. Tương tự giác , chỉ những
người Nhị thừa Thanh văn, Duyên giác và
các Bồ tát giai vị Thập trụ, Thập hành, Thập
hồi hướng..., tuy đã xa lìa ngã chấp, hiểu rõ
lí “Ngã không”, nhưng vẫn chưa lìa bỏ được
niệm phân biệt pháp chấp, đối với lí chân
như, chỉ mới được cái pháp vị phảng phất
ang áng như thế thôi, cho nên gọi là Tương
tự giác.
c. Tùy phần giác........, chỉ các Bồ tát
từ Sơ địa trở lên đến Cửu địa, đã xa lìa pháp
chấp, biết rõ lí tất cả pháp đều do nơi tâm
thức biến hiện; đối với lí chân như Pháp
thân, có thể tùy sự tu chứng từng cảnh địa
chuyển lên, cứ mỗi địa ngộ thêm được một
phần lí chân như, cho nên gọi là Tùy phần

giác.
d. Cứu kính giác........, chỉ các Bồ
tát Thập địa, đã hoàn thành nhân hành,
dùng trí tuệ một niệm tương ứng, biết rõ
nguồn gốc đầu tiên của tâm, đồng thời, xa
lìa những niệm nhỏ nhiệm và thấy suốt
tâm tính, cho nên gọi là Cứu kính giác. Từ
đó đến quả Phật thì thành tựu được đại
giác Thủy, Bản chẳng hai, tuyệt đối bình
đẳng.
Bốn giai vị kể trên được gọi là Thủy
giác tứ vị, hoặc là Phản lưu (ngược dòng) tứ
vị. Bởi vì, cái dòng trôi chảy của mê giới
không ngoài các tướng “sinh, trụ, dị, diệt”
của tâm chúng sinh, theo nghĩa ấy, do thứ
tự phản lưu hoàn diệt, tức theo thứ tự ngược
lên mà hiểu bốn tướng, cho nên được bốn
vị. Tức Bất giác là hiểu biết được tướng diệt
của tâm chúng sinh, Tương tự giác là hiểu
được tướng dị của tâm, Tùy phần giác là
hiểu được tướng trụ của tâm, cho đến Cứu
kính giác là biết được tướng sinh của tâm.
Cái gọi là ngược dòng, tức là ngược dòng
sống chết mà hướng tới cái phương hướng
trở về diệt của Bồ đề giác ngộ.
Lại về tướng của Bản giác, có thể dùng
hai nghĩa tùy nhiễm và tính tịnh để thuyết
minh, về mặt tác dụng, thì dùng Tùy nhiễm
bản giác để thuyết minh, về mặt thể đức,
thì dùng Tính tịnh bản giác để thuyết minh.
a. Tùy nhiễm bản giác..........., dựa
vào phiền não nhiễm ô để nói rõ cái tác
dụng của Bản giác, lại chia làm hai: một là
tướng trí tịnh, tức y vào trí tuệ Thủy giác
mà dứt hết vọng nhiễm bất giác để trở về
tướng Bản giác xưa nay vốn trong sạch, gọi
là Trí tịnh tướng; hai là tướng nghiệp bất tư
nghị, tức đã khôi phục Thủy giác, dứt hết

vọng nhiễm mà hiện tính đức Bản giác, rồi
tùy căn khí của chúng sinh mà tương ứng
một cách tự nhiên để làm các việc lợi tha,
không gián đoạn.
b. Tính tịnh bản giác............, tức là
thể Bản giác, tính nó xưa nay vốn thanh
tịnh, hiển hiện vô hạn tác dụng. Nếu dùng
gương để thí dụ, thì có thể chia làm bốn cái
gương để nêu tỏ bốn nghĩa lớn của Tính
tịnh bản giác. Đó là:
a. Như thực không kính , có
nghĩa cũng như mặt gương sạch trống
không, chẳng phản chiếu bất cứ vật gì bên
BẢN GIÁC

B
336
ngoài, tâm thể của Tính tịnh bản giác đã
tách lìa mọi tâm niệm, tự nó đã xa rời tất cả
tướng cảnh giới tương ứng với tâm, rất mực
thanh tịnh.
b. Nhân huân tập kính , có
nghĩa cũng như mặt gương chẳng không,
phản chiếu tướng cảnh giới một cách như
thực; tính nó chẳng ra, chẳng vào, không
mất, không hoại, tâm thể thường trụ, là tính
chân thực của hết thảy pháp, tự nó lại đầy
đủ tính công đức vô lậu, dùng tính công
đức vô lậu ấy làm “nhân,..” để huân tập
chúng sinh, vì thế gọi là Nhân huân tập
kính.
c. Pháp xuất li kính , có nghĩa
cũng như lau hết bụi bậm khiến mặt gương
trắng sạch, tính giác đã từ trong phiền não
chướng, trí chướng thoát ra rồi thì tách lìa
cái tướng nhiễm tịnh hòa hợp, chỉ còn thuần
là sáng láng trong sạch, cho nên gọi là Pháp
xuất li kính.
d. Duyên huân tập kính , có
nghĩa cũng như mặt gương đã được lau sạch
bụi bậm rồi, người ta có thể dùng để soi
muôn tượng, trí tính Bản giác đã thuần tịnh,
tức có thể soi khắp tâm chúng sinh mà tùy
niệm thị hiện, trở thành sức duyên ngoài
huân tập chúng sinh siêng tu thiện căn,
phát khởi trí Thủy giác, cho nên gọi là
Duyên huân tập kính.
Trên đây dùng gương để thí dụ bốn
nghĩa lớn của Tính tịnh bản giác, gọi tắt là
bốngương. Trong đó, cái ý trong hai gương
trước cho biết Bản giác còn “tại triền, ”
(còn bị trói buộc). Triền, hàm ý là phiền

não trói buộc. Tại triền, có nghĩa là, tâm tự
tính thanh tịnh Như lai tạng còn ẩn mất
trong phiền não trói buộc, ngược lại, từ
trong sự trói buộc thoát ra mà hiển hiện
Pháp thân, thì gọi là “Xuất triền, ”. Là
vì Bản giác tuy bị phiền não trói buộc,
nhưng tự tính nó trước sau vẫn thanh tịnh
vô nhiễm. Luận Đại thừa khởi tín, khi giải
thích về “Tâm chân như môn”, đặc biệt
nêu hai nghĩa Như thực không và Như thực
bất không, cũng giống như thế, Bản giác
tại triền cũng có hai nghĩa Không (về mặt
lìa tướng) và Bất không (về mặt đầy đủ các
công đức). Cái ý trong hai gương sau cho
biết Bản giác đã “Xuất triền”, có nghĩa là
Bản giác đã tách rời phiền não cấu nhiễm
mà thuần là trong sạch sáng láng, đồng
nghĩa với trí tịnh tướng và bất tư nghị nghiệp
tướng của Tùy nhiễm bản giác. Còn chia
làm hai gương nhân huân và duyên huân,
tức chỉ nhân trong và duyên ngoài của việc
trở về với trí thể Bản giác; cũng tức là lấy
sự tịnh huân của Bản giác bên trong làm
nhân mà khởi Thủy giác (nhân huân), đồng
thời, Bản giác cũng lại là sức huân duyên
ngoài (duyên huân) của sự sinh khởi Thủy
giác. [X. kinh Bồ tát địa trì Q.1 phẩm Chủng
tính; luận Phật tính Q.2 phẩm Tam nhân;
Đại thừa trang nghiêm kinh luận Q.6; Giải
thâm mật kinh sớ Q.3; Khởi tín luận sớ bút
tước kí Q.3].
II. Thuyết của luận Thích ma-ha-diễn
quyển 3. “Giác” có bốn nghĩa là Bản giác,
Thủy giác, Chân như và Hư không, gọi là
bốn vô vi; đối với bốn môn này đều chia
làm hai thứ Thanh tịnh và Nhiễm tịnh để
thuyết minh. Trong đó, Bản giác thanh tịnh,
là chỉ Pháp thân từ vô thủy đến nay vốn có

vô lượng hằng hà sa số công đức, thường
hằng sáng sạch; còn bản giác nhiễm tịnh
thì chỉ tâm tự tính thanh tịnh, chịu sự huân
tập của vô minh mà trôi dạt trong dòng
sống chết. Thủy giác thanh tịnh là chỉ tính
trí vô lậu xa lìa hết thảy vô minh, không
chịu sự huân tập của vô minh; còn Thủy
giác nhiễm tịnh thì chỉ Thủy giác khi chưa
được rốt ráo thì vẫn còn bị vô minh huân
tập khiến cho ô nhiễm. Vị khai tổ của tông
Chân ngôn Nhật bản là Không hải rất coi
trọng thuyết của luận Thích ma ha diễn,
đã dẫn dụng rất nhiều trong các trứ tác của
BẢN GIÁC

B
337
sư. Do đó, tông Chân ngôn của Nhật bản
bèn đứng trên lập trường tất cả sự tồn tại
bản lai là Phật mà lập thành chủ trương
“Bản hữu bản giác môn”, và lấy Thai tạng
giới làm Bản giác, Kim cương giới làm Thủy
giác mà chủ trương thuyết hai bộ Kim cương,
Thai tạng “Hai mà chẳng Hai”. (xt. Tứ Vô
Vi).
III. Tông Thiên thai Nhật bản: đem
hai giác Thủy, Bản và hai môn Bản, Tích
trong kinh Pháp hoa kết hợp làm một, gọi
Bản môn là pháp môn Bản giác hạ chuyển
(từ quả về nhân), Tích môn là pháp môn
Thủy giác thượng chuyển (từ nhân vào
quả). Vị Khai tổ của tông Thiên thai Nhật
bản là Tối trừng, khi đến Trung quốc học
Phật (thời nhà Đường), theo học sư Đạo
thúy, thừa tập pháp môn Bản giác, lấy Ma
ha chỉ quán làm trung tâm mà nghiên cứu
học tập các giáo lí Nhất tâm tam quán, Cửu
thức tu hành, Tòng quả hướng nhân, Quán
tâm vi bản v.v... Tối trừng còn theo sư Hành
mãn thừa tập pháp môn Thủy giác, lấy Pháp
hoa huyền nghĩa, Pháp hoa văn cú làm
trung tâm mà nghiên cứu học tập các giáo
lí Tứ giáo ngũ thời, Lục thức tu hành, Tòng
nhân hướng quả, Giáo tướng vi bản v.v...
Từ thời trung cổ trở đi, dòng Tuệ tâm chuyên
truyền bá pháp môn Bản giác, dòng Đàn
na thì truyền bá pháp môn Thủy giác.
BẢN GIÁC HẠ CHUYỂN
Đối lại với “Thủy giác thượng chuyển”.
Là giáo pháp của Mật giáo căn cứ theo tướng
“Tùy nhiễm Bản giác” (một trong hai thứ
Bản giác) nói trong luận Thích ma ha diễn

mà thành lập. Nghĩa là trong tâm chúng
sinh đều có giác thể tiên thiên sẵn có, xưa
nay vốn thanh tịnh, giác thể thanh tịnh ấy
bị vô minh huân tập mà trôi dạt trong dòng
sống chết, gọi là Tùy nhiễm Bản giác; Tùy
nhiễm Bản giác lại theo thứ tự chuyển
hướng xuống dưới, theo duyên nhiễm của
chúng sinh, thuận theo tướng chúng sinh
mà làm các việc ích lợi, gọi là Bản giác hạ
chuyển. Hạ chuyển, có nghĩa là theo thứ
tự mà chuyển hướng xuống, chẳng hạn như
đã đạt đến quả vị rồi, lại từ quả vị mà chuyển
hướng xuống nhân vị tu hành nhiếp hóa,
hoặc từ Thánh vị lại chuyển xuống phàm
phu mà tùy thuận điều phục giáo hóa, đều
thuộc pháp môn Bản giác hạ chuyển “từ
quả hướng nhân”. Trái lại, từ nhân vị
chuyển hướng quả vị, hoặc từ phàm phu vị
hướng lên mà chuyển tới Thánh vị để tìm
cầu Bồ đề, thì thuộc pháp môn Thủy giác
thượng chuyển “từ nhân đến quả”. Luận
Thích ma ha diễn quyển 3 (Đại 32, 619
hạ), nói: “Thủy giác quay lưng lại phàm mà
hướng tới Thánh, chuyển theo thứ tự đi
lên; Tùy nhiễm Bản giác thì quay lưng với
Thánh mà hướng tới phàm, theo thứ tự
chuyển đi xuống”. (xt. Bản Giác).
BẢN GIÁC NỘI HUÂN
...........
Chỉ tác dụng huân tập bên trong của
Chân như bản giác. Cứ theo luận Đại thừa
khởi tín chép, thì trong tâm chúng sinh đều
có chân như Phật tính bản lai thanh tịnh,
gọi là Bản giác, mà tự thể nó có đủ tác dụng
“tướng huân tập, ”, cũng tức là từ
vô thủy đến nay, các pháp vô lậu trong
tâm chúng sinh đã bị tâm vọng nhiễm huân
tập, có khảnăng khiến cho chúng sinh,

một cách không hay không biết, chán xa
cái khổ sống chết mà tìm cầu Niết bàn, tự
tin trong mình cũng có pháp chân như
mà phát tâm tu hành. Luận Đại thừa khởi
tín (Đại 32, 578 trung), nói: “Chân như
huân tập, nghĩa có hai thứ. Thế nào là
hai? Một là tự thể tướng huân tập, hai là
dụng huân tập. (...) Dụng huân tập tức là
sức ngoại duyên của chúng sinh”. (xt. Bản
Giác).
BẢN GIÁC NỘI HUÂN

B
338
BẢN GIÁC PHÁP MÔN THỦY GIÁC PHÁP MÔN
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản. Là
giáo thuyết của tông Thiên thai Nhật bản
dựa theo thuyết “Bản tích nhị môn” của
kinh Pháp hoa, điều hợp với tư tưởng “tâm
tính nhiễm tịnh” trong luận Đại thừa khởi
tín và luận Thích ma ha diễn của Mật giáo
mà thành lập. Pháp môn Bản giác, chỉ pháp
môn tu hành theo thứ tự hướng ngược từ
“quả vị” hướng “nhân vị”; pháp môn Thủy
giác, chỉ pháp môn tu hành theo thứ tự
hướng thuận từ “nhân vị” hướng “quả vị”.
Nếu đứng trên quan điểm hai môn Bản,
Tích mà nhìn, thì Bản môn thuộc pháp
môn “sự viên”, Tích môn thuộc pháp môn
“lí viên”; Bản môn là pháp môn chín thức,
Tích môn là pháp môn sáu thức; Bản môn
là pháp môn Bản giác hạ chuyển, Tích môn
là pháp môn Thủy giác thượng chuyển.
Phương pháp tu hành trong Mật giáo là
đem tâm bồ-đề của hành giả chuyển theo
hai hướng từ nhân tới quả, từ quả tới nhân
và phân biệt thành hai nghĩa Thủy giác
thượng chuyển và Bản giác hạ chuyển. Tông
Thiên thai Nhật bản, muốn dung hợp tư
tưởng “tâm tính nhiễm tịnh” của Hiển giáo
và Mật giáo, bèn nêu lên pháp môn hai
giác Bản, Thủy. (xt. Ngũ Chuyển, Bản Giác,
Tòng Quả Hướng Nhân).
BẢN GIÁO
Có nghĩa là giáo căn bản. Là một trong
hai giáo. Nói đủ là “Xứng tính bản giáo,
”, đối lại với “Trục cơ mạt giáo,
”. Tức chỉ pháp môn Biệt giáo
nhất thừa của tông Hoa nghiêm. Cứ theo

lời giải thích của sư Đạo đình trong Đồng
nghĩauyển sớ, thì Biệt giáo nhất thừa hiển
bày thẳng pháp gốc và là nguồn chung của
mọi kinh điển, vì thế gọi là Bản giáo. [X. Hoa
nghiêm ngũ giáo chương Q.1 Thừa giáo khai
hợp]. (xt. Nhị Giáo).
BẢN HÀNH
Chỉ hành tích lúc vẫn còn ở giai vị Bồ
tát (nhân vị) trước khi thành Phật. Là pháp
tu hành căn bản làm nhân cho sự thành
Phật. Trong Duy ma nghĩa kí quyển 1 phần
đầu, ngài Tuệ viễn nói, pháp tu hành của
Bồ tát là nhân để thành Phật, vì thế gọi là
Bản hành. Kinh Đại bảo tích quyển 30 (Đại
11, 22 trung), nói: “Ngã nhất thiết bản sơ,
hiệu danh thế sở y”. Trong “Tức thân thành
Phật nghĩa”, ngài Không hải giải thích là:
Ngã, là đức Đại nhật Như lai tự xưng; bản
sơ là chân lí bản lai như thế, đức Đại nhật
đã chứng được hết thảy pháp đại tự tại như
thế. Lí thú thích quyển thượng (Đại 19, 609
hạ), nói: “Bản sơ, có nghĩa là pháp giới bản
lai thanh tịnh”.
BẢN HÓA
.....
Tức là sự giáo hóa của “Bản Phật” thực
hành từ lâu xa rồi. Đối lại với “Bản hóa”, sự
giáo hóa của “Tích Phật” mới thành ở Giàda
thì gọi là “Tích hóa”. Kinh Pháp hoa
quyển 5 phẩm Tòng địa dũng xuất chép, có
một Bồ tát xin gánh vác công việc mở rộng
kinh này sau khi đức Phật diệt độ, nhưng
đức Phật gạt đi và trả lời (Đại 9, 39 hạ):
“Thôi, Thiện nam tử! Không cần các ông
hộ trì kinh này. Tại sao vậy? Bởi vì, trong
thế giới Sa bà, ta đã có sáu muôn Hằng hà
sa Bồ tát ma ha tát, mỗi mỗi Bồ tát đều có
sáu muôn hằng hà sa quyến thuộc. Sau khi

ta diệt độ, những người ấy sẽ hộ trì đọc
tụng và rộng nói kinh này”. Lúc đó, thế
giới Sa bà, đất đều rúng động và nứt ra, rồi
có vô lượng nghìn muôn ức Bồ tát ma ha
tát từ trong đất xuất hiện. Điều này giải rõ
đức Thế tôn Thích ca là Bản Phật đã thành
BẢN GIÁC PHÁP MÔN THỦY GIÁC PHÁP MÔN

B
339
từ kiếp lâu xa, và các Bồ tát từ dưới đất xuất
hiện là những đệ tử được đức Thế tôn giáo
hóa từ nhiều kiếp xa xưa lắm rồi. Các đệ tử
này được gọi là Bản quyến thuộc hoặc Bản
hóa Bồ tát. Đối lại với Bản Phật, Bản hóa
Bồ tát, mà gọi đức Thế tôn Thích ca giảng
kinh hơn bốn mươi năm là Tích Phật, mới
thành ở Già da, và các đệ tử được ngài giáo
hóa, thì gọi là Tích hóa Bồ tát.
Còn về vấn đề tại sao đức Thế tôn lại
không cho Tích hóa Bồ tát mở rộng kinh
mà lại cho Bản hóa Bồ tát làm việc ấy, thì
Đại sư Trí khải thuộc tông Thiên thai, trong
Pháp hoa văn cú quyển 9 phần trên phẩm
Dũng xuất, có nêu ra sáu nghĩa để giải thích.
Đó là:
1. Việc đức Thế tôn không cho Tích
hóa Bồ tát truyền bá kinh, có ba nghĩa:
a. Các Tích hóa Bồ tát đều có nhiệm
vụ, nếu trụ ở cõi này thì bỏ lợi ích ở phương
khác.
b. Sự kết duyên giữa phương khác và
cõi này thì mỏng manh, tuy muốn tuyên
thuyết và truyền bá kinh, nhưng lợi ích
không được mấy.
c. Nếu cho Tích hóa Bồ tát truyền kinh,
thì không mời được Bản hóa Bồ tát, như
thế, gần sẽ không được mở, xa không được
hiển.
2. Việc đức Thế tôn triệu các Bản hóa
Bồ tát để giao nhiệm vụ truyền bá kinh,
cũng có ba nghĩa:
a. Đã là đệ tử của Thế tôn thì phải truyền
bá pháp của Thế tôn.
b. Vì các Bồ tát ấy có duyên sâu rộng,

ngoài việc có thể làm lợi ích tràn khắp ở
cõi này, còn có thể lợi ích khắp các cõi
Phân thân, Tha phương.
c. Có thể mở gần, hiển xa.
Lại các Bồ tát Bản hóa từ dưới đất xuất
hiện, có bốn đạo sư, gọi là Thượng hành,
Vô biên hành, Tịnh hành và An lập hành.
Kinh Pháp hoa quyển 6 phẩm Như Lai thần
lực chép, đức Thế tôn đem trọng trách
truyền bá pháp trong đời vị lai giao phó
cho các Bồ tát ấy, gọi là Biệt phó chúc, vì
giao phó ở trong tháp, nên còn gọi là Tháp
trung phó chúc. Cũng kinh trên, phẩm
Chúc lụy chép, sau khi đức Thế tôn ra khỏi
tháp, đem pháp giao phó cho vô lượng Bồ
tát Tích hóa các phương khác, khiến truyền
bá, việc giao phó ấy gọi là Tổng phó chúc
hoặc là Tháp ngoại phó chúc. [X. kinh Pháp
hoa Q.5 phẩm Như lai thọ lượng]. (xt. Bản
Tích Nhị Môn).
BẢN HÓA TỨ BỒ TÁT
Bản hóa, có nghĩa là sự giáo hóa của
“Bản Phật” đã thành từ lâu xa. Bản hóa tứ
Bồ tát, chỉ bốn Bồ tát đã do Bản Phật giáo
hóa ở thời lâu xa. Kinh Pháp hoa quyển 5
phẩm Tòng địa dũng xuất chép, sau khi Phật
nhập diệt, từ không trung ở phương dưới
thế giới Sa bà xuất hiện sáu vạn hằng hà sa
số Bồ tát, để đáp lại nhu cầu truyền bá kinh
Pháp hoa ở đời mạt pháp, trong đó, lấy bốn
bồ tát Thượng hành (Phạm: Viziwỉacàritra),
Vô biên hành (Phạm: Anantacàritra),
Tịnh hành (Phạm: Vizuddhacàritra),
Anlập hành (Phạm:Supratiwỉhitacàritra)
làm thượng thủ, là bốn đạo sư trong
chúng Bồ tát. Lúc đó, Bổ xứ bồ tát Di lặc
thấy, kinh ngạc, (Đại 9, 40 hạ), nói: “Trong
chúng Bồ tát đây, con chẳng quen biết một

người nào!”. Đức Thế tôn bảo (Đại 9, 41
trung): “Đó là chúng Bồ tát ta đã giáo hóa
từ lâu xa lắm rồi”. Bởi thế biết bốn Bồ tát
ấy là quyến thuộc ứng sinh đã từ bản thời
lâu xa.
Trong kinh Pháp hoa quyển 5 phẩm
Như lai thọ lượng, đức Thế tôn đã nhiều
lần tuyên thuyết là ngài thành Phật đến
nay đã trải trăm nghìn muôn kiếp a tăng kì,
đời sau căn cứ vào đó mà gọi là “Cửu viễn
thực thành chi Bản Phật” (Phật gốc thực
BẢN HÓA TỨ BỒ-TÁT

B
340
đã thành từ lâu rồi), và các đệ tử được giáo
hóa vào thời ấy, thì gọi là Bản quyến thuộc,
Bản hóa Bồ tát; đối lại, đức Thế tôn chứng
đạo thành Phật ở Bồ đề già da, thì gọi là
“Già da thủy thành chi Tích Phật”(Phật
ứng hóa thì mới thành ở Bồ đề già da), và
các đệ tử được giáo hóa vào thời ấy thì gọi
là Tích hóa Bồ tát. Lại đức Thế tôn đem
giao phó trách nhiệm hoằng pháp ở đời
mạt pháp vị lai cho bốn Bồ tát Bản hóa
từ Thượng hành v.v..., gọi là Biệt phó
chúc, Tháp trung phó chúc; đối lại, việc
giao phó cho các Tích hóa Bồ tát ở vô
lượng phương khác truyền bá đại pháp,
thì gọi là Tổng phó chúc, Tháp ngoại phó
chúc.
Tại Nhật bản, tông Nhật liên, lấy tín
ngưỡng kinh Pháp hoa làm chủ, dựa vào
thuyết được trình bày ở trên làm chuẩn,
gọi vị khai tổ của tông Nhật liên là bồ tát
Thượng hành trong bốn Bồ tát Bản hóa
tái giáng sinh, đồng thời, trong bốn Bồ tát,
bảo bồ tát Thượng hành biểu thị cái đức
của “hỏa đại”, bồ tát Vô biên hành biểu thị
đức của “phong đại” bồ tát Tịnh hành biểu
thị đức của “thủy đại’, bồ tát An lập hành
biểu thị đức của “địa đại”, còn đức Thế tôn
thì biểu thị đức của “Không đại”, và hợp cả
lại mà thành năm chữ “Diệu pháp liên hoa
kinh”.
BẢN HOÀI
.....
Còn gọi là Tố chí, Tố hoài. Tức là những
ý niệm suy tư căn bản trong lòng. Như tâm
niệm căn bản của Phật Bồ tát từ lâu xa đến

nay, vẫn ấp ủ trong lòng, mong cứu độ
chúng sinh ra khỏi bể khổ sống chết. Pháp
hoa huyền nghĩa thích tiêm quyển 1 (Đại
33, 819 hạ), nói: “Chỉ đặt cái tên gọi Đốn
đại..... (tức Đại thừa đốn giáo), mà chẳng
lập danh xưng Nhất thừa độc diệu, thì đó
chẳng phải là bản hoài của Phật”. [X. Tứ
phần luật san phồn bổ khuyết hành sự sao
Q.hạ phần 2].
BẢN HOẶC
......
Đối lại với “Tùy hoặc,.....”. Là các
phiền não căn bản cảm được quả mê, tức
là thể của các hoặc. Còn gọi là Căn bản
hoặc, Căn bản phiền não. Có sáu loại: tham,
sân, si, mạn, nghi, ác kiến, trong đó, ác kiến
được chia làm năm kiến là thân kiến, biên
kiến, tà kiến, kiến thủ kiến, giới cấm thủ
kiến, hợp cả lại thành mười loại phiền não.
Lại có cách chia Bản hoặc làm hai là Kiến
hoặc và Tư hoặc; lần lượt phối với ba cõi,
thì Kiến hoặc tám mươi tám sử, Tư hoặc có
mười thứ, cộng tất cả là chín mươi tám thứ.
(xt. Kiến Tư Hoặc, Căn Bản Phiền Não).
BẢN HỘI
.....
Là một loại “chướng bích họa, ”
(bức vẽ trên vách hoặc trên tấm bình
phong) của Nhật Bản. Một nghệ thuật vẽ
trên bản gỗ. Trên cỗ khám Ngọc trùng ở
chùa Pháp long tại Nhật bản, trên cửa và
bốn vách của cỗ khám Niệm trì Phật của
Quất phu nhân, đều có các bức vẽ sơn dầu.
Phong tục vẽ trên bản gỗ này bắt nguồn từ
thời kì đầu Bình an bằng những bức vẽ
hình Phật. Trong nhà Kim đường ở chùa
Thất sinh tại Nhật bản, trên vách cũng có
tượng Đế thích thiên mạn đồ la, vẽ ở đàng

sau thân tượng chư Phật, bức vẽ này lấy
tượng Phật Tam thế làm trung tâm, còn
chín mươi tám tượng Phật ngồi khác bày ở
hai bên. Vào khoảng giữa thời đại Bình an,
năm Thiên lịch thứ 5 (915), người ta đã
hoàn thành các bức vẽ Mạn đồ la biến hình
thuộc hai giới Thai tạng và Kim cương, trên
trụ cột chính giữa và cột bốn chung quanh,
trong tầng thứ nhất của tòa tháp năm tầng
ở chùa Đề hồ, Nhật bản. Kĩ thuật vẽ trên
BẢN HOÀI

B
341
bản gỗ là trên nền trắng, người ta dùng sơn
dầu vẽ các màu sắc mờ ảo lung linh và tươi
thắm rực rỡ. Vào cuối thời đại Bình an,
trên các cánh cửa, vách sau nhà Phượng
hoàng, viện Bình đẳng và nhà Đại đường
của chùa Phú quí, đều có vẽ tranh Tịnh độ
biến tướng. Thời đại Liêm thương, trên các
cửa của cỗ khám Cát tường ở chùa Lưu li
cũng có các bức vẽ thuộc loại nghệ thuật
vẽ bản gỗ.
BẢN HỮU
......
I. Bản hữu. Chỉ tính đức bản lai sẵn
có. Đối lại với “Tu thành, .”, “Tu sinh,
”. Cả hai sánh ngang nhau gọi là “Bản
hữu tu sinh”. Tức bất luận là hữu tình phi
tình, bản tính của chúng vẫn đầy đủ muôn
đức, ở Thánh không thêm, ở phàm không
bớt. Đối lại với bản hữu, nếu nhờ vào sự tu
hành mới nảy sinh hoặc thành lập, thì gọi
là Tu sinh, Tu thành. Pháp hoa huyền nghĩa
quyển 7 phần dưới (Đại 33, 774 thượng),
nói: “Bốn đức sẵn có mà còn ẩn, gọi là Như
lai tạng; bốn đức tu thành, đã hiển bày, gọi
là Pháp thân”.
Lại trong Duy thức học, những hạt giống
tiên thiên tồn tại trong thức A lại da, gọi là
“bản hữu chủng tử” (hạt giống vốn sẵn có),
còn những hạt giống hậu thiên do các pháp
hiện hành mới huân tập, thì gọi là “tân huân
chủng tử”. Cả hai loại hợp lại thì phát sinh
các pháp hiện hành và hết thảy hiện tượng.
Ngoài ra, nếu đứng về phương diện khẳng
định để hiển bày chân như, thì nói là “bản
lai hữu” (xưa nay vốn có); nếu đứng về mặt

phủ định mà nói hết thảy sự vật là giả tướng,
không có thể thực tại, thì bảo là “bản lai
không” (xưa nay vốn không).
II. Bản hữu. Là một trong Tứ hữu
...... Từ sau khi sinh, đến trước khi chết,
cái thân ở khoảng giữa, gọi là bản hữu. (xt.
Tứ Hữu).
BẢN HỮU CHỦNG TỬ
Tức các hạt giống vốn có từ xưa đến
nay. Nói tắt là Bản hữu chủng. Còn gọi là
Bản tính trụ chủng. Có nghĩa là trong thức
A lại da (thức thứ 8) xưa nay vốn hàm chứa
hạt giống của hết thảy pháp hữu vi hữu
lậu, vô lậu. Còn hạt giống hậu thiên do
pháp hiện hành mới huân tập, thì gọi là
“Tân huân chủng tử”. (xt. Chủng Tử).
BẢN HỮU GIA
........
Các nhà Duy thức học Ấn độ đem chia
hạt giống làm ba loại Bản hữu (vốn có),
Tân huân (mới ươm), và Tân cựu hợp sinh
(mới cũ cùng sinh) để thuyết minh. Các
nhà Bản hữu cho rằng, hạt giống tàng chứa
trong thức thứ 8 đều là tiên thiên có sẵn,
chứ không phải mới huân tập, sức huân
tập của hiện hành chỉ làm cho các hạt giống
sẵn có thêm lớn mà thôi; còn gọi là Duy
bản hữu gia. Hộ Nguyệt luận sư là đại biểu
của phái này. (xt. Chủng Tử).
BẢN KHÔNG
.....
Có nghĩa là các pháp bản lai tính vốn
không, tức bản tính của hết thảy muôn vật
đều là không. Kinh Vô lượng thọ quyển hạ
(Đại 12, 273 trung), nói: “Tịnh tuệ biết vốn
không, ức kiếp nhớ trí Phật”.
BẢN KIẾP BẢN KIẾN
..............

Bản kiếp, chỉ đời quá khứ. Đối với đời
quá khứ, khởi lên cái thấy phân biệt, gọi là
Bản kiếp bản kiến. Còn đối với cuối đời vị
lai mà khởi lên cái thấy phân biệt, thì gọi là
Mạt kiếp mạt kiến. Những thấy biết sai lầm
mà các ngoại đạo ở Ấn độ cổ đại cố chấp,
đại để có thể chia làm hai loại là Bản kiếp
BẢN KIẾP BẢN KIẾN

B
342
bản kiến và Mạt kiếp mạt kiến. Trong đó,
Bản kiếp bản kiến gồm năm loại mười tám
kiến chấp, bao quát bốn thứ Thường luận,
bốn thứ Cũng thường vô thường luận, bốn
thứ Biên vô biên luận, bốn thứ Chủng
chủng luận, hai thứ Vô nhân nhi hữu luận.
Mạt kiếp mạt kiến gồm năm loại bốn mươi
tư kiến chấp, bao quát mười sáu thứ luận
Hữu tưởng, tám thứ luận Vô tưởng, tám
thứ luận Phi hữu tưởng phi vô tướng, bảy
thứ luận Đoạn diệt, năm thứ luận Hiện tại
nê hoàn. Cộng cả hai thành mười loại sáu
mươi hai kiến chấp. [X. Trường a hàm Q.14
kinh Phạm động]. (xt. Lục Thập Nhị Kiến).
BẢN KINH
......
Chỉ bản kinh gốc trong luận sớ. Tức là
kinh được giải thích hoặc nương vào đó
mà lập thành các thuyết. Còn như nghĩa lí,
câu văn của kinh được dẫn dụng trong các
luận sớ, thì gọi là Bản cứ (căn cứ gốc), đồng
nghĩa với từ ngữ “Xuất điển”.
BẢN LAI
Có nghĩa lúc ban đầu chưa có vật gì.
Cũng như từ vô thủy đến nay. Nhiếp đại
thừa luận thích quyển 5 (Đại 31, 344
thượng), nói: “Tự tính thanh tịnh có nghĩa
là tự tính bản lai trong sạch, tức là tự tính
chân như”. Kinh Pháp hoa quyển 1 (Đại 9,
8 trung), nói: “Các pháp từ bản lại, tự tướng
thường vắng lặng”.
BẢN LAI DIÊN MỤC
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Là cái mày
mặt thật chẳng mê chẳng ngộ mà ai ai cũng
vốn có. Còn gọi là Bản địa phong quang,

Bản phận điền địa, Tự kỉ bản phận, Bản
phận sự. Tức là cái thân tâm tự nhiên thoắt
rơi mất và cái tâm tính thật mà mọi người
đều vốn có hiện ra ở trước mắt. Ý nghĩa
tương đồng với “Bản giác” của Hiển giáo và
“Bản sơ” của Mật giáo. Kinh Lục tổ đàn
(Đại 48, 349 trung), chép: “Năng nói: chẳng
nghĩ thiện, chẳng nghĩ ác, ngay trong lúc
đó, cái ấy là bản lai diện mục của thượng
tọa Minh đấy”. [X. Vô môn quan Tắc 23;
Chính pháp nhãn tạng biện đạo thoại].
BẢN LAI KHÔNG
Nghĩa là các pháp thế gian xưa nay đều
là có giả, chứ chẳng phải có thực. Hết thảy
vạn hữu đều là hiện tượng giả lập mà tồn
tại. Vĩnh gia chứng đạo ca (Đại 48, 396 hạ),
nói: “Rõ rồi nghiệp chướng bản lai không,
chưa rõ nên tu đền nợ trước”.
BẢN LAI THÀNH PHẬT
Nghĩa là chúng sinh vốn có đủ tính
thành Phật. Nếu đứng trên lập trường vạn
vật nhất như mà nhận xét, thì chúng sinh
và Như lai là một, không khác, đó là lí
“phiền não tức bồ đề, chúng sinh tức Như
lai” vậy.
BẢN LAI VÔ NHẤT VẬT
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Nghĩa là
muôn tượng trong vũ trụ là do vọng tưởng
phân biệt của người ta sinh khởi, chứ thực
thì từ xưa đến nay vốn không có bất cứ vật
gì có thể nắm bắt được. Hết thảy các pháp
đều không, chỉ nhờ mối quan hệ hỗ tương
y tồn mà có. Trong mối quan hệ hỗ tương
luôn luôn biến hóa, không có một chủ thể
nào độc lập tự tồn tại, cho nên chẳng có
vật gì có thể chấp trước được, mà cũng
không nên nắm bắt vật gì. Từ ngữ “bản lai
vô nhất vật” có xuất xứ từ kinh Pháp bảo

đàn của Lục tổ (Đại 48, 349 thượng): “Bồ đề vốn không cây, gương sáng cũng không BẢN KINH

B
343
đài, xưa nay (bản lai) không một vật, bụi
bám vào chỗ nào?”. Ý nói hết thảy đều rỗng
lặng, khi thấu suốt được lí ấy thì không có
một vật gì, mà chỉ là một cảnh giới thiên
chân độc chiếu. Cứ theo kinh Pháp bảo
đàn nói, thì bài kệ trên đây do Lục tổ làm
ra để đối lại với bài kệ của Đại thông Thần
tú (Đại 48, 348 trung): “Thân là cây Bồ đề,
tâm như đài gương sáng; phải chăm lau chùi
luôn, chớ để bụi bám vào”. Tuệ năng đã
nhờ bài kệ trên mà được ngũ tổ Hoằng nhẫn
trao truyền áo bát và trở thành tổ thứ sáu
của Thiền tông.
BẢN LAI VÔ SỰ
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Chủ
trương tu hành của Thiền Ngưu đầu trong
Thiền tông. Còn gọi là Bản vô sự nhi vong
tình, Hưu tâm bất khởi. Chủ trương cho
tâm và cảnh vốn không có, phàm có tạo
tác đều là mê vọng, vì thế nên quên mình,
bỏ tình thì tâm không có chỗ dựa. Người ta
mê hay ngộ là hoàn toàn ở chỗ có chứng
được cái lí “bản lai vô sự” hay không, mà
nếu muốn chứng được lí ấy, thì chỉ có cách
quên mình bỏ tình mà thôi. Đó là đặc điểm
của Thiền Ngưu đầu. [X. kinh Viên giác đại
sớ sao Q.3 phần dưới].
BẢN LỢI ÍCH DIÊU
............
Là Diệu thứ mười trong Bản môn thập
diệu, do đại sư Trí khải tông Thiên thai lập
ra, khi giải thích chữ “Diệu” của đề kinh
“Diệu Pháp Liên Hoa”. Có nghĩa là những
việc lợi ích cho chúng sinh do đức Bản
Phật đã làm từ lâu xa, cho đến sau khi đức

Tích Phật diệt độ, những việc lợi ích chúng
sinh được thực hiện trong thời chính pháp,
tượng pháp v.v... đều là mầu nhiệm không
thể nghĩ bàn. [X. kinh Pháp hoa Q.5 phẩm
Như lai thọ lượng; Pháp hoa huyền nghĩa
Q.7 phần trên]. (xt. Thập Diệu).
BẢN MẠT CHẾ ĐỘ
Chế độ Phật giáo Nhật bản. Vào đầu
thời Đức xuyên (1603 - 1867), để khống
chế các chùa chiền và tăng, ni Phật giáo
trên toàn quốc, sự quan hệ giữa Bản, Mạt ở
cuối thời Liêm thương chỉ theo pháp thống,
nay sự quan hệ ấy được qui định bằng pháp
lệnh thành quan hệ lệ thuộc. Hiến chương
Bản, Mạt được ban bố, trong đó, qui định
mối quan hệ lệ thuộc rất chặt chẽ giữa Bản
sơn và các chùa chiền Mạt phái trực thuộc,
đặt tất cả chùa chiền của Mạt phái dưới sự
cai quản tuyệt đối của Bản sơn. Mạc phủ
(bọn quân phiệt) lợi dụng chế độ đó để,
hoặc trực tiếp hoặc gián tiếp, khống chế
các tông Bản sơn, Mạt tự trên khắp nước;
đến thời Minh trị Duy tân vẫn theo chế độ
đó. Mãi đến sau hai trận thế giới đại chiến,
phái Mạt tự mới giành được địa vị độc lập
về mặt pháp luật.
BẢN MẬT (1606 - 1665)
.....
Vị tăng tông Lâm tế vào đầu đời Thanh,
cuối đời Minh. Hoặc gọi Hạnh mật. Người
châu Xương, Cổ du (tỉnh Hà bắc), họ Kim.
Hiệu là Nhị ẩn. Lúc nhỏ xuất gia ở chùa
làng, là chùa Ngọa Phật trên núi Văn bút,
sau đến tham học sư Phá sơn Hải minh ở
Đông tháp. Sau lại tham học các sư Thiên
ẩn Viên tu ở Khánh sơn, Tuyết kiệu Viên
tín ở Kính sơn. Rồi đến tham cứu Mật vân
Viên ngộ ở Thiên đồng, rất là khổ hạnh,

một đêm kia chợt tỉnh ngộ. Sư Thông kì ở
Lâm dã kế vị Viên ngộ trú trì chùa Thông
huyền, bèn mời Bản mật về để thay thế
mình và trao kí biệt. Sư đã từng ở qua các
chùa Pháp tường tại Diệm khê, chùa Pháp
nhẫn ở Hoa đình, chùa Long xuyên ở Gia
hòa và chùa Bảo an ở Kinh khê. Năm
BẢN MẬT

B
344
Khang hi thứ 4 nhập tịch, thọ sáu mươi
tuổi. Ngũ đăng toàn thư quyển 7 tắc 18 thì
bảo sư tịch vào năm Khang hi thứ 3. Các
trứ tác của sư gồm có: Nhị ẩn Mật Thiền sư
ngữ lục 10 quyển, Thi văn tập, tất cả vài
chục quyển.
BẢN MÊNH ĐẠO TRÀNG
Tức là đạo tràng cầu nguyện sao bản
mệnh của Hoàng đế trấn giữ đất nước. Đạo
tràng Trấn quốc ở chùa Thanh long đời
Đường tức là đạo tràng bản mệnh của
Hoàng đế. (xt. Trấn Quốc Đạo Tràng).
BẢN MÊNH NGUYÊN THẦN
...........
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Chỉ bản
tính. Bản mệnh, chỉ Can (thiên can), Chi
(địa chi) năm người ta sinh ra. Gặp sao của
Can, Chi, gọi là sao bản mệnh. Nguyên
thần, có nghĩa là vận mệnh của người ta
nhận sự giúp đỡ của hai sao Âm, Dương,
và dùng Dương tám, Âm sáu phối hợp để
tính toán xem số. Vì thế, Bản mệnh và
Nguyên thần đều là các sao chi phối vận
mệnh của con người. Thiền tông lấy đó để
thí dụ bản tính của chính mình.
BẢN MÊNH TINH
........
Sao bản mệnh. Theo các kinh điển của
Mật giáo nói, thì sao bản mệnh nằm trong
Bắc đẩu thất tinh, là sao năm người ta sinh
ra. Cứ theo kinh Tú diệu, Bắc đẩu hộ ma
pháp, Phạm thiên hỏa la cửu diệu chép, thì
trong bảy sao Bắc đẩu đều có tính loại tốt,
xấu khác nhau, do đó mà quyết định sự
lành, dữ của vận mệnh con người, như

người sinh năm Tí, thì sao bản mệnh là sao
Tham lang, người sinh năm Sửu, Hợi thì
sao bản mệnh là sao Cự môn. Lại nếu đem
mười hai cung phối hợp với tháng sinh của
người ta, thì gọi là Bản mệnh cung; đem
hai mươi bảy (hoặc hai mươi tám) tú, bảy
diệu, phối hợp với ngày sinh của người ta,
thì gọi là Bản mệnh tú, Bản mệnh diệu. Cứ
theo kinh Tú diệu quyển hạ chép, thì phép
tính Bản mệnh tú là: nếu người sinh vào
ngày 17 tháng 2, thì trước hết lấy ngày 17
làm đơn vị, rồi tính thêm mười ba ngày
nữa, cộng là ba mươi ngày, tức từ sao Dốc
tháng 2, qua các sao Cang, Đê, Phòng đến
Chẩn hai mươi bảy, là một vòng, trừ số này
ra, còn lại ba, tức lại tính qua Dốc, Cang,
Đê, đến Đê là hết, thì người ấy sinh nhằm
sao Đê, vậy sao Đê là sao bản mệnh của
người ấy. Còn phép tính lấy năm sinh trong
mười hai Chi mà suy biết sao bản mệnh,
thì sự phân phối tính toán ấy do đâu, chưa
được rõ.
BẢN MINH
Còn gọi là Nguyên minh. Chỉ bản giác.
Vì thể của bản giác trong sạch và có trí tuệ
đại quang minh, cho nên gọi là Bản minh.
Kinh Lăng nghiêm quyển 1 (Đại 19, 108
hạ), nói: “Vì các chúng sinh quên mất bản
minh, nên suốt ngày hành động mà không
tự biết, đến nỗi phải vào các ngả một cách
oan uổng”.
BẢN MÔN BẢN TÔN
Là một trong ba phép bí mật của tông
Nhật liên, Nhật bản. Chỉ Thập giới mạn đồ
la. Ở chính giữa Thập giới mạn đồ la viết
năm chữ “Diệu Pháp Liên Hoa Kinh”, hai
bên vẽ các vị tôn thuộc các Thiên bộ, để
biểu thị mười giới đều đầy đủ, hình Phật

biểu thị Tam thân vô tác (Pháp thân, Báo
thân, Ứng thân không tạo tác). Hành giả
tu theo ba phép bí mật, lấy Bản Phật thực
thành lâu xa được cụ thể hóa trong Thập
giới mạn đồ la, thờ làm Bản tôn mà qui y,
BẢN MÊNH ĐẠO TRÀNG

B
345
cho nên gọi là Bản môn Bản tôn. [X. Tam
đại bí pháp sao; Tam đại bí pháp chỉ yếu
sao].
BẢN MÔN ĐỀ MỤC
Là một trong ba phép đại bí mật của
tông Nhật liên, Nhật bản. Tức người tu Pháp
hoa, khi tu ba phép đại bí mật, miệng đọc
“bảy chữ” “Na mô Diệu pháp liên hoa kinh”.
Đề mục, chỉ năm chữ “Diệu pháp liên hoa
kinh”. Là đề hiệu của kinh Pháp hoa hai
mươi tám phẩm. Lại năm chữ này bao quát
ý nghĩa sâu kín của tám cuốn Pháp hoa,
nghĩa sâu kín của Bản tôn cũng hoàn toàn
ở năm chữ này mà không thể dò được. Vì
thế, để biểu tỏ cái ý qui y Bản tôn mà thêm
hai chữ “Na mô” để đọc bảy chữ này, là
phương pháp trở về với Bản tôn. Nếu người
không hiểu được ý nghĩa Bản tôn, mà chỉ
đọc lên thì tự nhiên cũng sinh ra hình ảnh
của Bản tôn, cuối cùng cũng được thành
Phật. [X. Tam đại bí pháp sao; Tam đại bí
pháp chỉ yếu sao].
BẢN MÔN GIỚI ĐÀN
Là một trong ba phép đại bí mật của
tông Nhật liên, Nhật bản. Trỏ đàn tràng
thụ giới của hành giả Pháp hoa. Khi hành
giả tu ba phép đại bí mật, qui y Bản môn
Bản tôn, miệng xướng bản môn đề “Na mô
Diệu pháp liên hoa kinh”, nơi mà trong đó
nghi thức này được cử hành, gọi là Bản
môn giới đàn. [X. Tam đại bí pháp sao; Tam
đại bí pháp chỉ yếu sao].
BẢN MÔN KHAI HIỂN
Xưa nay các nhà giải thích kinh Pháp
hoa, phần nhiều đem chia kinh Pháp hoa

thành hai môn Bản, Tích, tức lấy mười bốn
phẩm trước trong kinh Pháp hoa làm Tích
môn, cũng như Phật mới mới thành Chính
giác, mười bốn phẩm sau làm Bản môn,
cũng như Phật cũ đã thành từ lâu xa rồi.
Dùng Bản môn để mở cái dấu tích gần mới
thành ở Già da mà hiển bày Phật cũ thực
thành từ lâu xa, đó tức là mở tích hiển bản,
mở gần hiển xa, mà cũng tức là Bản môn
khai hiển. (xt. Bản Tích Nhị Môn, Khai Tích
Hiển Bản, Khai Cận Hiển Viễn).
BẢN MÔN TỰ
Là một trong bốn đại Bản sơn của tông
Nhật liên Nhật bản. Vị trí chùa nằm ở Đông
kinh đô Đại điền khu trì thượng. Hiệu núi
là núi Trường vinh chùa Đại quốc. Thông
thường gọi là chùa Trì thượng bản môn.
Trước nay, cùng với chùa Cửu viễn, núi
Thân diên, chùa Pháp hoa kinh núi Trung
sơn, gọi chung là “Tam đầu”. Lại cùng với
chùa Diệu bản núi Trường hưng, và chùa
Bản độ núi Trường cốc, gọi chung là núi
“Tam trường tam bản”, hoặc thêm chùa Bản
thành núi Trường cửu nữa mà gọi là núi
“Tứ trường tứ bản”. Do Trì thượng tông
trọng hóa nhà làm chùa vào năm Chính
ứng thứ 4 (1291), là nơi Nhật liên nhập
tịch. Đã từng mấy lần bị đốt, lại bị chiến
nạn, song đều được xây dựng lại.
Chùa rộng hơn sáu vạn chín nghìn bình
(mỗi bình 36 thước vuông), ngoài điện Phật,
nhà Tổ, cửa lầu, còn có Tổng môn, nhà
chung Thanh chính, gác chuông, Luân tạng,
Chùa Bản Môn
BẢN MÔN TỰ

B
346
nhà Trường vinh, nhà thờ Quỉ tử mẫu thần,
tháp năm tầng, nhà khách, nhà Phương
trượng, nhà Bảo tạng, nhà kho v.v... Phía
tây bắc nội tự, có nhà Chân cốt thờ di cốt
của Nhật liên thượng nhân, phía tây nhà
khách là nơi hỏa thiêu (trà tì) Nhật liên
thượng nhân, có dựng tháp Đa bảo; ngoài
ra, còn có mộ phần của Nhật lãng, Nhật
luân. Cây tháp năm tầng là Kiến trúc thuộc
thời kì đầu Giang hộ; trong nhà Tổ thờ
tượng của Nhật liên thượng nhân, một kiệt
tác của nghệ thuật chạm trổ tiếu tượng
(tượng giống hệt người) vào thời đại Liêm
thương. Thời gần đây, ba mươi sáu nhà viện
được xây dựng ngày trước trong nội tự, được
trùng tu và thu gọn lại còn mười tám viện.
Hàng năm, cứ đến ngày 13 tháng 10, mở
hội Tông tổ, dân chúng các nơi đổ về, muôn
ngọn đèn, lũ lượt làm tắc nghẽn cả quả
núi, quang cảnh phía trước thật là tráng lệ.
BẢN NANG GIÀ TRA
.....
Phạm: pùrịaghaỉa. Còn gọi là Bản
na già tra. Dịch ý là đầy bình; hoặc dịch là
bình công đức, bình hiền, bình như ý. Cái
bình này tượng trưng cho tướng điềm lành,
chúc phúc. Cứ theo luận Đại trí độ quyển
13 chép, nếu ai được cái bình này mà mong
cầu các thứ hiện báo trong thế gian, thì
không một điều gì không như ý. Ngoài ra,
cũng đem hình dáng tròn trịa đầy đặn của
cái bình tượng trưng tướng tốt của Phật,
như tướng cái chậu đầy đặn tròn trịa nói
trong kinh Quán Phật tam muội hải quyển
3 phẩm Quán tưởng; hay như kinh Bất

không quyên sách đà la ni phẩm Thành
tựu duyên pháp, nói về phép tạo tượng bồ
tát Quan thế âm, là ở trên đàn đặt những
chiếc bình đầy đặn, đều lấy hình dáng tròn
đầy của bình, chậu để tượng trưng các bộ
phận tròn trịa đầy đặn trong thân hình
của Phật, Bồ tát.[X. Đại nhật kinh sớ Q.8;
Tuệ uyển âm nghĩa Q.thượng]. (xt. Hiền
Bình).
BẢN NGUYÊN
......
Chỉ tự tính thanh tịnh tâm. Cũng tức là
chỗ căn bản. Tự tính của tâm chúng sinh
xưa nay vốn trong sạch, nhưng vì những
khách trần phiền não khởi lên sau này mà
làm cho tự tính nhơ nhuốm. Những người
có trí nghe được Thánh pháp biết rõ điều
đó, rồi siêng năng tu tập tâm tính để trở về
cái nguồn gốc trong sạch ấy mà được giải
thoát. Kinh Phạm võng quyển thượng (Đại
24, 997 hạ) nói: “Bấy giờ, đức Phật Lô xá
na rất vui mừng, hiện Pháp thân tam muội
bản nguyên thành Phật thường trụ, thể tính
sáng lạn như hư không”. Trong bài tựa kinh
Viên giác lược sớ (Đại 39, 523 trung), Bùi
hưu nói: “Cái gọi là trong sạch sáng suốt
mầu nhiệm, thấu triệt linh thông, sừng sững
tồn tại một mình, đó là bản nguyên của
chúng sinh, cho nên gọi là Tâm địa”. [X.
Cảnh đức truyền đăng lục Q.19 Bảo phúc
tòng triển truyện].
BẢN NGUYÊN THANH TỊNH ĐẠI VIÊN KÍNH
Có nghĩa là tính Phật (bản nguyên) sẵn
có của chúng sinh trong suốt sáng láng cũng
như tấm gương tròn lớn không hề dính
dấp bụi nhơ. Đây là từ ngữ trong kinh Viên
giác, cực tả cái trong sáng vô nhiễm của
bản tính.

BẢN NGUYÊN
.....
Phạm:pùrva praịidhàna. Chỉ sự thề
nguyền ở “Nhân vị, ” (giai vị tu nhân).
Nói đủ là Bản hoằng thệ nguyện (thề
nguyền xưa rộng lớn). Còn gọi là Bản thệ,
Túc nguyện (nguyện kiếp trước). Tức là lời
thề nguyền cứu độ chúng sinh mà Phật và
BẢN NANG GIÀ TRA

B
347
Bồ tát phát ra ở các kiếp quá khứ trước khi
thành quả Phật. Còn ở nhân vị mà phát
nguyện đến ngày nay được quả, cho nên,
đối với “quả vị” mà gọi là Bản thệ (thề xưa).
Lại chữ “bản” được hiểu là căn bản, tuy nói
là tâm Bồ tát rộng lớn, thề nguyền cũng vô
lượng, nhưng chỉ lấy nguyện này làm gốc
(tức nguyện cứu độ chúng sinh), nên gọi là
“Bản nguyện”. Nói theo nghĩa rộng thì đầu
mối của sự phát nguyện cũng gọi là hoằng
thệ (thề rộng). Từ ngữ Bản nguyện có xuất
xứ từ kinh Vô lượng thọ quyển thượng, luận
Thập trụ tì bà sa quyển 5 phẩm Dị hành.
Bản nguyện của Phật và Bồ tát phát có
nhiều loại, như hết thảy Bồ tát đều phải
phát tâm Bồ đề, phát nguyện kiên trì cứu
độ chúng sinh, phát nguyện đoạn trừ phiền
não, chứa góp đức hạnh, cho đến nguyện
thành tựu quả Phật, như thế gọi là tổng
nguyện trang nghiêm v.v... Nếu phát đại
nguyện riêng rẽ, như nguyện làm cho cõi
nước Phật trong sạch, các cõi nước trong
mười phương trong sạch, thành tựu chư
chúng sinh, hoặc nguyện ở trong cõi nước
ô uế mà thành Phật cứu độ các chúng sinh
khó cảm hóa. Những thệ nguyện như thế,
theo ý thích riêng của mỗi Bồ tát mà phát,
thì gọi là biệt nguyện, như bốn mươi tám
nguyện của Phật A di đà (bồ tát Pháp tạng)
được chép trong kinh Vô lượng thọ quyển
thượng (bản tiếng Phạm chép có bốn mươi
sáu nguyện, những bản dịch của các kinh
điển khác cũng chép có ba mươi sáu nguyện
hoặc hai mươi bốn nguyện), năm trăm đại
nguyện của Phật Thích ca được chép trong

kinh Bi hoa quyển 7, và mười thiện nguyện
do bồ tát Di lặc phụng hành nói trong kinh
Di lặc bồ tát sở vấn bản nguyện v.v... đều
là biệt nguyện cả.
Lại như năm nguyện nói trong kinh Đạo
hành bát nhã quyển 6 phẩm Đát kiệt ưu bà
di, hai mươi chín nguyện nói trong kinh
Phóng quang bát nhã quyển 13 phẩm
Mộng trung hành và hai mươi nguyện nói
trong kinh A súc Phật quốc quyển thượng
v.v... cũng đều thuộc biệt nguyện. Ngoài ra,
còn đặc biệt vì cứu bệnh tật hoặc diệt trừ
hết thảy phiền não, sự sợ hãi cho chúng
sinh mà lập chí nguyện, như mười hai
nguyện nói trong kinh Dược sư Như lai bản
nguyện, bốn mươi bốn nguyện nói trong
kinh Dược sư lưu li quang thất Phật bản
nguyện công đức quyển thượng, Quan thế
âm cứu khổ nguyện trong kinh Bi hoa v.v...
Lại còn mười nguyện lớn của bồ tát Phổ
hiền và kinh Hoa nghiêm (bản dịch cũ)
nói mười thứ hành nguyện của các Bồ tát
Sơ địa, Sơ học phát, trong đó, nguyện mới
phát ở hiện tại gọi là “Duy phát nguyện” để
phân biệt với Túc nguyện đã phát ở nhân
vị.
Sư Tuệ viễn ở Lư sơn đem bốn mươi
tám nguyện Di đà chia làm ba nguyện là
Nhiếp pháp thân, Nhiếp tịnh độ và Nhiếp
chúng sinh. Đại sư Thiện đạo giải thích
nguyện thứ 18 là, người xưng niệm danh
hiệu Phật A di đà (niệm Phật) thì đuợc
nguyện Vãng sinh Tịnh độ, cũng tức là bất
luận kẻ ác nào đều nhờ sức nguyện ấy mà
được cứu. Tông Tịnh độ coi nguyện thứ 18
là “vương bản nguyện” (vua các bản
nguyện). Vị khai tổ của Tịnh độ chân tông
Nhật bản là Thân loan, đem tám nguyện

trọng yếu trong bốn mươi tám nguyện chia
làm Chân nguyện (nguyện chân thực), Giả
nguyện (nguyện giả tạm), tức sáu nguyện
11, 12, 13, 17, 18, 22 là chân, và hai nguyện
19, 20 là giả, gọi là tám nguyện chân giả.
Đồng thời, trong nguyện 18, chúng sinh
phát nguyện niệm Phật, nếu không được
vãng sinh, thì Ngài (Phật A di đà) không
lấy Chính giác (không thành Phật), cho nên,
nguyện 18 cũng gọi là Nhược bất sinh giả
thệ (nguyện nếu người chẳng được sinh).
Ngoài ra, những mục tiêu, đối tượng mà
bản nguyện cứu giúp, gọi là Bản nguyện
BẢN NGUYÊN

B
348
thực cơ, hoặc Bản nguyện chính cơ, tức
chỉ chúng sinh trong đời mạt nhơ đục. Bản
nguyện thề thực hành niệm Phật, gọi là
Bản nguyện hành. Lại tán thán đức Phật A
di đà là Bản nguyện công đức tụ, vì bản
nguyện của Phật Di đà ở nhân vị đã nhiều
kiếp chứa góp công đức vậy. [X. kinh Bi
hoa Q.2 phẩm Đại thí; kinh Pháp hoa phẩm
Thí dụ, kinh Đại A di đà Q.thượng; kinh
Đại phương đẳng đại tập Q.17 phẩm Hư
không tạng bồ tát; kinh Bình đẳng giác Q.1;
kinh Văn thù sư lợi Phật độ nghiêm tịnh;
kinh Địa tạng bản nguyện; luận Câu xá Q.9;
Vãng sinh luận chú; Vãng sinh lễ tán; An
lạc tập; Tuyển trạch bản nguyện niệm Phật
tập]. (xt. Thệ Nguyện, Nguyện).
BẢN NGUYÊN CÔNG ĐỨC TỤ
..............
Là một trong ba mươi bảy đức hiệu của
Phật A di đà. Trong Tán A di đà Phật kệ
của sư Đàm loan, có câu “Cúi lạy Bản
nguyện công đức tụ”, tức dùng để biểu thị
tên gọi khác của Phật A di đà. Thông
thường, “Công đức tụ” cũng được dùng làm
tên gọi khác của chư Phật, vì chư Phật khi
còn ở nhân vị đã chứa góp vô lượng công
đức mới thành thân Phật. Về Phật Di đà
mà nói, thì bản nguyện là nhân năng thành,
mà công đức tụ là quả sở thành. Nhân hành
và quả đức đều thành tựu đầy đủ, mà đức
thì tụ tập vào Phật thể, vì thế, tán thán
Phật A di đà là Bản nguyện công đức tụ.
BẢN NGUYÊN ĐỀ HỒ DIÊU DƯỢC
Chỉ bản nguyện của Phật A di đà. Tức
nhờ vào bản nguyện của Phật Di đà thì bất

luận kẻ ác như thế nào cũng đều được cứu
vớt, cho nên dùng thuốc đề hồ nhiệm mầu
bậc nhất để thí dụ. Giáo hành tín chứng
quyển 3 phần cuối quyển Tín (Đại 83, 614
hạ), nói: “Cõi đời nhơ đục, quần sinh uế ác
nên cầu niệm chân tâm kim cương bất hoại;
chấp trì bản nguyện đề hồ diệu dược”.
BẢN NGUYÊN LỰC
........
Chỉ lực dụng của bản nguyện. Nói tắt là
Nguyện lực. Cũng gọi là Túc nguyện lực,
Đại nguyện nghiệp lực. Tức là cái sức thề
nguyền mà chư Phật và Bồ tát ở các kiếp
quá khứ, trước khi thành Phật, đã phát khởi
lúc còn ở “nhân vị”, và đã thành tựu được
thệ nguyện ấy ở quả vị. Theo bồ tát Thế
thân nói trong luận Vãng sinh, thì sức bản
nguyện của Phật, có khả năng nhanh chóng
thành tựu đầy đủ vô lượng công đức thù
thắng như bể báu lớn. Lại trong Quán vô
lượng thọ kinh sớ quyển 1, đại sư Thiện
đạo đời Đường nói, hết thảy phàm phu thiện
ác đều nhờ sức nguyện lớn của Phật A di
đà làm duyên tăng thượng mà được vãng
sinh Tịnh độ.
Hoặc chia bản nguyện và lực làm hai,
bản nguyện chỉ lời thề nguyền ở nhân vị,
lực chỉ thần lực của quả thượng. Như sư
Đàm loan, trong Vãng sinh luận chú, khi
giải thích về “Quán Phật bản nguyện lực”,
đã nói (Đại 40, 840 thượng): “Nhờ vào bốn
mươi tám bản nguyện của bồ tát Pháp tạng
mà thành thần lực của A di đà Như lai
ngày nay, nguyện để thành lực, lực để tựu
nguyện, nguyện không luống phí, lực chẳng
hư dối, lực nguyện hợp nhau, rốt ráo chẳng
sai, vì thế nói là thành tựu”. [X. kinh Quán
vô lượng thọ; luận Câu xá Q.9]. (xt. Bản

Nguyện).
BẢN NGUYÊN NHẤT THỰC
Có nghĩa là bản nguyện của Như lai là
cái lí chân thực bình đẳng duy nhất. Tịnh
độ chân tông Nhật bản, kì vọng nhờ sức
bản nguyện của Phật A di đà mà được vãng
sinh thành Phật, tức lấy pháp môn tha lực
BẢN NGUYÊN CÔNG ĐỨC TỤ

B
349
niệm Phật làm con đường tắt duy nhất để
đạt đến Niết bàn chân thực, gọi là Bản
nguyện nhất thực đại đạo. Vị khai tổ của
Chân tông là Thân loan, trong Giáo hành
tín chứng văn loại quyển 3 Tín quyển (Đại
83, 606 trung) nói: “Đạo, tức là con đường
thẳng bản nguyện nhất thực”. [X. Cao tăng
hòa tán].
BẢN NGUYÊN TAM TÂM NGUYÊN
Tức là nguyện niệm Phật vãng sinh. Là
nguyện thứ 18 trong bốn mươi tám nguyện
của Phật A di đà được liệt kê trong kinh Vô
lượng thọ quyển thượng, trong đó, bao gồm
ba thứ tâm là Chí tâm, Tín nhạo, Dục sinh
ngã quốc, vì thế cũng gọi là Tam tâm. Phật
A di đà, khi còn ở nhân vị, đã từng phát
bốn mươi tám nguyện cứu độ vô lượng
chúng sinh; nếu chúng sinh có đầy đủ ba
tâm chuyên chí niệm Phật, thì chắc chắn,
nhờ vào nguyện thứ 18, sẽ được vãng sinh
Tịnh độ.
BẢN NGUYÊN TỰ
........
Là Bản sơn của Tịnh độ chân tông, một
tông phái lớn nhất của Phật giáo Nhật bản.
Chia làm hai chùa Đông và Tây.
1. Chùa Tây bản nguyện. Vị trí chùa
nằm tại Kinh đô thị Hạ kinh khu Quật
xuyên thông đường 6. Là bản sơn của phái
chùa Bản nguyện thuộc Chân tông. Còn
gọi là Bản phái Bản nguyện tự, hiệu núi là
núi Long cốc. Tục gọi là A tây. Năm Hoằng
trường thứ 2 (1262), vị khai tổ của Chân
tông là Thân loan nhập tịch, môn đồ đem
chôn ở Đông sơn Đại cốc. Chưa bao lâu,

con gái của Thân loan là ni Giác tín và học
trò là Hiển trí, dời đi chôn ở phía bắc Cát
thủy vào năm Văn vĩnh thứ 9 (1272), xây
dựng nhà Ngự ảnh và Qui sơn Thiên hoàng
ban hiệu là “Cửu viễn thực thành A di đà
Phật bản nguyện tự”, đồng thời, đặt vào
hàng chùa nhà vua.
Vị trú trì đời thứ 8 là Liên như, muốn
vãn cứu vận suy đồi của chùa, bèn ra sức
hoằng pháp, tín chúng đến đông, thanh
thế mỗi ngày một thịnh, tín đồ của sơn môn
Tỉ duệ thuộc tông Thiên thai thấy thế ghen
ghét, nên vào năm Khoan chính thứ 6
(1465), phóng hỏa đốt tan chùa này. Liên
như chạy đến chùa Viên thành ở Cận giang,
sau lại gặp loạn, lần hồi trốn đến Bắc lục,
thiết lập đạo tràng, giáo hóa tín chúng ở
bảy châu. Đến năm Văn minh thứ 11 (1479),
xây dựng chùa Bản nguyện núi Tùng lâm
tại địa khu Kinh đô sơn khoa. Một lần nữa,
chùa này lại bị tín đồ tông Nhật liên đốt
cháy rụi (1553). Vị trú trì đời thứ 10 là
Chứng như, lấy chùa Bản nguyện Thạch
sơn ở Đại phản làm Bản sơn, lại khởi sự
Nhà Tổ chùa Tây Bản Nguyện xây dựng.
Chùa Đông Bản Nguyện
BẢN NGUYÊN TỰ

B
350
Năm Thiên chính thứ 8 (1580), Hiển
như đời thứ 11 và Chức điền tín trường
cùng mưu dời tượng Tổ đến Kỉ châu lộ sâm,
sau đó, dời đến Hòa tuyền (phủ Đại phản)
bối trủng, rồi lại dời đến Nhiếp tân (thị trấn
Đại phản) thiên mãn. Năm Thiên chính
19 (1591), tiếp nhận Phong thần tú cát hiến
đất cho chùa, là khởi nguyên của chùa Tây
bản nguyện ngày nay, Hoài như đời thứ 12
mới bắt tay vào việc kiến tạo. Các nhà cửa
hiện nay được kiến thiết vào những năm
sau trận hỏa tai năm Nguyên hòa thứ 3
(1617) gồm có các kiến trúc Tổng môn,
Đường môn, Tổ đường, Thư viện, Kinh
tạng, Canh tác các, Hổ chi gian, Thanh
liên xã, Lăng hoa đình v.v... [X. Tùng lâm
tập Q.9; Đại cốc bản nguyện tự thông kỉ
Q.1 đến Q.5, Q.9; Chân tông toàn sử; Bản
nguyện tự luận].
2. Chùa Đông bản nguyện. Vị trí chùa
nằm tại Kinh đô thị Hạ kinh khu Ô hoàn
thông đường 7. Là Bản sơn của phái Đại
cốc thuộc Chân tông. Cũng gọi là Đại cốc
bản nguyện tự. Tục gọi là A đông. Năm
Khánh trường thứ 7 (1602), Đức xuyên Gia
khang hiến đất cho con trưởng của Hiển
như là Giáo như để làm chùa, do đó, Giáo
như sáng lập chùa Đông bản nguyện. Gia
khang thỉnh được tượng Tổ ở chùa Diệu
an tại Thượng dã tiền kiều về thờ. Năm
Khoan vĩnh thứ 16 (1693), Tướng quân Gia
quang lại hiến đất để mở chùa rộng thêm.
Niên hiệu Vạn trị năm đầu (1658) trở đi,
tiếp tục thiết lập các viện riêng, như viện
Đại cốc, viện Thiển thảo v.v... Song, niên

hiệu Khoan chính năm đầu (1789), năm
Văn chính thứ 6 (1823), nhà cửa đã từng
vài lần bị lửa thiêu rụi; những kiến trúc
hiện nay thuộc thời đại Minh trị, có Đại sư
đường, Sắc sứ môn, Cung ngự điện, Đại
huyền quan, Đại tẩm điện, Tập hội sở, Bảo
tàng v.v... trong đó, to rộng nhất là Đại sư
đường, được kiến trúc vào năm Minh trị
thứ 13, và phải mất mười lăm năm mới hoàn
thành. [X. Tùng lâm tập Q.9; Chân tông
cố thực truyền lai sao; Đại cốc bản nguyện
tự thông kỉ Q.6; Đại cốc phái bản nguyện
tự yếu lãm].
BẢN NHÂN DIÊU
..........
Là một trong Bản môn thập diệu do đại
sư Trí khải tông Thiên thai lập ra khi giải
thích về chữ “Diệu” trong đề kinh “Diệu
Pháp Liên Hoa Kinh”. Có nghĩa là trí tuệ,
tu hành và giai vị của đức Như lai khi mới
thành đạo đều là mầu nhiệm không thể
nghĩ bàn, đó là bản thời trí diệu, bản thời
hành diệu và bản thời vị diệu. Tức nói rõ
về nhân tu hành của Bản Phật trong các
thời quá khứ lâu xa. [X. kinh Pháp hoa Q.5
phẩm Như lai thọ lượng; Pháp hoa huyền
nghĩa Q.7 phần trên]. (xt. Thập Diệu).
BẢN NHỊ
.....
Phạm:pùrva dvitìya. Dịch âm là Bao
la na địa da. Còn gọi là Cố nhị...... Chỉ
vợ của tỉ khưu khi còn ở nhà. Bản, có nghĩa
là cũ, cố cựu, đối lại với lúc đã xuất gia mà
gọi lúc còn ở nhà là bản. Nhị, là nghĩa phối
ngẫu, sánh đôi. Bản nhị, tức là vợ chồng
sánh đôi khi xưa. Luật Ngũ phần quyển 1
(Đại 22, 3 trung), nói: “Tôi cùng bản nhị
làm hạnh nhơ bẩn”. [X. Huyên ứng âm

nghĩa Q.14].
BẢN NHƯ (981 - 1050)
......
Vị tăng thời Bắc Tống. Người Tứ minh
cú chuơng (Ngân huyện tỉnh Triết giang).
Lúc nhỏ xuất gia ở chùa Quốc minh, Ngân
huyện, thờ Tri lễ Pháp trí làm thầy, tinh
thông phép Tam quán thập thừa của Thiên
thai, văn từ đứng đắn nhã nhặn, theo tông
Tịnh độ. Năm Đại trung tường phù thứ 4
BẢN NHÂN DIÊU

B
351
(1011) đời Bắc Tống, sư ra ở chùa Thừa
thiên núi Đông dịch ba mươi năm, giương
cao cờ pháp, diễn giảng kinh Pháp hoa, kinh
Niết bàn, kinh Kim quang minh, kinh Quán
vô lượng thọ, Ma ha chỉ quán v.v... môn
đồ thường trực có đến năm, sáu trăm người.
Thường tập họp một trăm vị tăng tu sám
Pháp hoa kéo dài một năm, thấy điềm lành
luôn. Năm Khánh lịch thứ 2 (1042), vua
ban hiệu “Thần chiếu pháp sư” và áo bào
tía. Nhân ngưỡng mộ di phong Lư sơn, sư
cùng với Thừa tướng Chương tuân công
và một số người khác kết xã Bạch liên, siêng
tu niệm Phật, sáu, bảy năm sau, chùa trở
nên to lớn và vua Nhân tông ban ngạch là
Bạch liên, vì thế gọi là chùa Bạch liên. Một
thời, các đại nhân danh sĩ được ghi tên vào
Bạch liên xã đều lấy làm vinh dự. Tháng 5
năm Hoàng hựu thứ 3, sư nhập tịch, thọ
bảy mươi tuổi, tăng lạp (tuổi hạ) năm mươi
ba. Sư có làm Nhân vương sám nghi, Phổ
hiền hành pháp kinh nghĩa sớ lưu hành ở
đời. Học trò nối pháp có: Thần ngộ Xứ
khiêm, Pháp chân Xứ hàm, Lô am Hữu
nghiêm, Năng nhân Pháp bảo, Thừa thiên
Hoài nhã, Thiên thai Bảo tiêm, Tiền đường
Toàn nghĩa v.v... [X. Thích môn chính
thống Q.2; Tân tục cao tăng truyện Q.3;
Phật tổ thống kỉ Q.8, Q.12, Q.25, Q.27,
Q.44, Q.45; Thích thị kê cổ lược Q.4; Ngũ
đăng hội nguyên Q.6; Vãng sinh tập
Q.thượng, Tịnh độ thánh hiền học Q.3].
BẢN NIẾT BÀN DIÊU
...........
Là Diệu thứ tám trong Bản môn thập

diệu do đại sư Trí khải tông Thiên thai lập
ra khi giải thích về chữ “Diệu” của đề kinh
“Diệu Pháp Liên Hoa Kinh”. Có nghĩa Niết
bàn mà Bản Phật thị hiện là không thể
nghĩ bàn. Đây chẳng phải Niết bàn thị hiện
ra để điều phục những chúng sinh lười
biếng, mà là Bản thời Niết bàn vốn thường
trụ vắng lặng. [X. kinh Pháp hoa Q.5 phẩm
Như lai thọ lượng; Pháp hoa huyền nghĩa
Q.7 phần trên]. (xt. Thập Diệu).
BẢN PHẬT
Chỉ Phật bản môn, bản địa (Phật gốc).
Kinh Pháp hoa quyển 5 phẩm Như lai thọ
lượng (Đại 9, 42 hạ), nói: “Ta thành Phật
đến nay đã rất lâu xa, sống lâu vô lượng a
tăng kì kiếp, thường trụ chẳng diệt”. Đây là
thuyết minh đức Thế tôn Thích ca bản
Phật đã thực thành từ lâu xa rồi. Nếu đối
lại với Bản Phật mà nói, thì đức Thế tôn
Thích ca mới thành Chính giác, gọi là Tích
Phật. Ngoài ra, bản Phật còn chỉ tính Phật
trong tự tâm. Chân tông của Nhật bản thì
lấy Phật A di đà làm vua trong chư Phật, là
Bản Phật, còn chư Phật khác hiện ở trong
biển Cực lạc thì là Mạt Phật (Phật ngọn).
(xt. Bản Tích Nhị Môn).
BẢN TIÊU
... Chỉ hình Tam muội da. Tức là cờ hiệu
của chư Phật Bồ tát biểu thị bản thệ, hiển
bày cái tâm nguyện cứu độ chúng sinh.
[X. Tính linh tập Q.7]. (xt. Tam Muội Da
Hình).
BẢN QUẢ DIÊU
...........
Là Diệu thứ hai trong Bản môn thập
diệu do đại sư Trí khải tông Thiên thai lập
ra khi giải thích về chữ “Diệu” trong đề kinh
“Diệu Pháp Liên Hoa Kinh”. Tức là Bản

quả do bản địa viên diệu rốt ráo chứng
được, có đủ ba đức chân tính, quán chiếu
(giác), tư thành (do đường bản hữu mà đến),
mầu nhiệm không thể nghĩ bàn. [X. kinh
Pháp hoa Q.5 phẩm Như lai thọ lượng; Pháp
hoa huyền nghĩa Q.7 phần trên]. (xt. Thập
Diệu).
BẢN QUẢ DIÊU

B
352
BẢN QUỐC ĐỘ DIÊU
Là Diệu thứ ba trong Bản môn thập diệu
do đại sư Trí khải tông thiên Thiên thai lập
ra khi giải thích về chữ “Diệu” trong đề kinh
“Diệu Pháp Liên Hoa Kinh”. Tức cái cõi
nước mà bản địa quả Phật cư trú là không
thể nghĩ bàn. Kinh Pháp hoa phẩm Như
lai thọ lượng (Đại 9, 42 trung), nói: “Từ xưa
đến giờ, ta thường ở thế giới Sa bà này, nói
pháp giáo hóa, cũng ở trăm nghìn muôn ức
na do tha a tăng kì cõi nước khác, dẫn dắt
làm lợi ích chúng sinh”. Trong đó, Sa bà là
cõi Đồng cư của bản thời, còn các nơi khác
là cõi Phương tiện, cõi Thực báo, cõi Tịnh
quang của bản thời. [X. Pháp hoa huyền
nghĩa Q.7 phần trên]. (xt. Thập Diệu).
BẢN QUỐC TỰ
Chùa Bản quốc. Là một trong bốn đại
bản sơn của tông Nhật liên Nhật bản. Vị
trí chùa nằm tại Kinh đô thị Quật xuyên
đường 5. Hiệu núi là núi Đại quang. Vào
năm Kiến trường thứ 5 (1253), Nhật liên
dựng một ngôi nhà tranh ở Tùng diệp cốc
tại Liêm thương, gọi là nhà Pháp hoa. Trinh
hòa năm đầu (1345), Túc lợi tôn thị mới di
đến địa chỉ hiện nay. Chùa ấy đã từng bị
tín đồ sơn môn Tỉ duệ phóng hỏa thiêu
hủy, nhờ được bảo hộ mà xây dựng lại, mở
trường, họp chúng học tập. Nay còn các
kiến trúc Nhân vương môn, Tổ sư đường,
Thích ca đường, Kinh tạng, chung lâu v.v...
[X. Bản quốc tự văn thư; Bản hóa biệt đầu
Phật tổ thống kỉ Q.17].
BẢN QUYẾN THUỘC DIÊU
Là Diệu thứ bảy trong Bản môn thập

diệu do đại sư Trí khải tông Thiên thai lập
ra khi giải thích về chữ “Diệu” trong đề kinh
“Diệu Pháp Liên Hoa Kinh”. Tức những
người nghe nói pháp ở bản thời là mầu
nhiệm không thể nghĩ bàn. Như vô lượng
Bồ tát từ dưới đất hiện lên rồi ở trong cõi
Pháp tính tịch quang giữa hư không, lấy
Bản Phật làm thầy, ngồi đầy trong Pháp
hội Bản môn thuyết pháp. [X. kinh Pháp
hoa Q.5 phẩm Như lai thọ lượng; Pháp hoa
huyền nghĩa Q.7 phần dưới]. (xt. Thập Diệu).
BẢN SINH AN ĐỒ LUẬN SƯ
Là một phái ngoại đạo ở Ấn độ xưa.
Trong luận Ngoại đạo tiểu thừa Niết bàn
của mình, bồ tát Đề bà đem chia Niết bàn
do tất cả ngoại đạo chủ trương làm hai muơi
loại, mà Bản sinh an đồ luận sư tức là một
phái trong số đó. Luận sư phái này cho rằng,
trong vũ trụ vốn không có mặt trời, mặt
trăng, tinh tú, hư không, đất liền, mà duy
chỉ có nước tồn tại, lúc đó có đại an đồ
sinh ra, hình dáng cũng như quả trứng gà
màu vàng, khi thành thục rồi thì vỡ ra làm
hai mảnh, một mảnh ở trên là trời, một
mảnh ở dưới là đất, lúc đó sinh ra Phạm
thiên, là tổ của hết thảy chúng sinh, nuôi
nấng hết thảy sinh vật, vô sinh vật, ở những
nơi mà các sinh vật và vô sinh vật ấy tan
biến mất, thì gọi là Niết bàn.
BẢN SINH CHÚ
Pàli: Jàtakaỉỉhakathà. Còn gọi là Bản
Chùa Bản Quốc
BẢN QUỐC ĐỘ DIÊU

B
353
sinh nghĩa thích (Pàli: Jàtakaỉỉha
vaịịanà), Bản sinh thích (Pàli: Jàtaka
vaịịanà). Không rõ tác giả. Bộ sách viết
bằng tiếngPàli, nội dung là sự chú thích
kinh Bản sinh (Pàli: Jàtaka) của “Tiểu
bộ” trong tạng kinhPàli, toàn bộ sách được
chia làm hai loại là Nhân duyên cố sự (Pàli:
Nidàna kathà) và Chú thích bản văn.
Nhân duyên cố sự gọi chung là Bản sinh
kinh Phật truyện, nói rõ sự tích nhân duyên
tu hành và nửa kiếp trước của đức Thế tôn
Thích ca, tất cả chia làm ba chương là Viễn
nhân duyên (Pàli: Dùre nidàna, nhân
duyên xa), Bất viễn nhân duyên (Pàli:
Avidùre nidàna, nhân duyên không xa),
và Cận nhân duyên (Pàli: Santike nidàna,
nhân duyên gần):
1. Viễn nhân duyên ........., nghĩa là
bốn A tăng kì mười muôn kiếp trước, tiền
thân đức Thích tôn là Bà la môn Thiện
tuệ (Pàli: Sumedha brahmaịa), theo đức
Phật Nhiên đăng (Pàli: Dìpaôkara
buddha) nhận kí biệt thành Phật trong vị
lai, phát nguyện tu hành mười Ba la mật.
Sau lại đối trước đức Phật Kiều trần như
(Pàli: Koịđaĩĩâăa buddha), cho đến Phật
Ca diếp (Pàli: Kassapa buddha), tất cả
hai mươi ba đức Phật mà nhận sự kí biệt
thành Phật, thành tựu đầy đủ tám thứ Bồ
đề tư lương và mười hạnh Ba la mật, thụ
sinh trên cõi trời Đâu suất v.v... Đồng thời,
có phụ thêm chủng tính của Phật và chú
thích rõ các hành tàng (Pàli: Cariyà
piỉaka) siêu quần bạt tụy của ngài.
2. Bất viễn nhân duyên..........., trước

hết có Thế gian trang nghiêm thiên (Pàli:
Lokbyùhà), dự báo đức Phật sẽ xuất hiện,
lại nhân sự thỉnh cầu khẩn khoản của chư
thiên, đức Thích tôn mới thác thai giáng
sinh, cho đến xuất gia, thành đạo.
3. Cận nhân duyên , ghi việc
sau khi đức Phật thành đạo bảy bảy (49)
ngày, tự thụ pháp lạc, nhân việc Phạm thiên
khuyến thỉnh mà quay bánh xe pháp lần
đầu tiên, cho đến việc các đệ tử qui Phật,
thiết lập tinh xá Kì viên v.v... đều có ghi
chép tỉ mỉ rõ ràng.
Trong văn hiến Pàli, các nhân duyên
sự tích trên đây là truyện Phật có tổ chức
nhất, so với truyện Phật bằng văn Phạm và
Hán dịch, thì Phật truyện này ít tô vẽ hơn
cả. Toàn văn lấy văn “trường hàng, ”
(văn xuôi) làm chủ, có hai trăm chín mươi
tám bài kệ tụng xen kẽ.
Kế đến chú thích bản văn thì trong có
năm trăm bốn mươi bảy thứ bản sinh, mỗi
thứ bản sinh chia làm năm bộ phận để giải
rõ, đó là sự tích hiện tại (Pàli: paccuppanna
vatthu), sự tích quá khứ(Pàli: atìta vatthu),
bản kệ, bản thích (Pàli: veyyàkaraịa), và
liên lạc (Pàli: samodhàna). Trong đó, sự
tích hiện tại thuộc phần tựa, trình bày bản
sinh và nguyên lai của đức Thích tôn; sự
tích quá khứ chép các nhân duyên tu hành
ở quá khứ khi đức Thích tôn còn là Bồ tát,
tức là sự tích tiền thân của ngài, đồng thời,
có phụ thêm kệ kinh Bản sinh. Phần kệ
thích thì giải rõ về nghĩa tiếng của bản kệ,
phần liên lạc thì nối liền kiếp trước với hiện
tại. Năm trăm bốn mươi bảy thứ bản tụng
được giải thích, về thứ tự và nội dung, đều
giống với kinh Bản sinh trong Tiểu bộ.
Cứ theo Thánh điển sử (Pàli: Gandha

vaôsa) chép, thì sách này là do ngài Phật
âm (Pàli: Buddhaghosa) dịch từ thổ ngữ
Tích lan được lưu truyền mà thành, nhưng
thuyết này vẫn chưa được xác định. Lại học
giả Phật giáo người Anh là Đại vệ tư (Rhys
Davids, 1843 - 1922), cho rằng sách này
được hoàn thành vào thế kỉ thứ V, nhưng
mất tên người biên tập.
Trong các sự tích bản sinh tiếng Phạm,
tiếngPàli và Hán dịch hiện còn đến nay,
thì nội dung của bộ sách này bao la trác
tuyệt nhất, có thể nói là sách tập đại thành
của các sự tích bản sinh từ đời xưa đến nay.
BẢN SINH CHÚ

B
354
Nhưng trong các sự tích bản sinh mà sách
này thu tập, thì chỉ có không quá một trăm
sáu mươi thứ là giống với nội dung của văn
Phạm và Hán dịch, kì dư thì duy sách này
mới có. Ngoài ra, cũng có không ít bản sinh
được thu trong văn Phạm và Hán dịch,
nhưng chưa được thu chép vào sách này.
Sách này đã có xuất bản nguyên văn (The
Jàtaka together with its Commentary, 6
vols, London, 1877 - 1896; Bản sinh chú,
6 quyển, xuất bản vào các năm 1877 - 1896,
Luân đôn), và bản dịch tiếng Anh (The
Jàtaka, or Stories of the Buddha’s Former
Births, 7 vols, Cambridge, 1895 - 1913, Bản
sinh, hay sự tích các kiếp trước của đức Phật,
7 quyển, Đại học Cambridge xuất bản vào
các năm 1895 - 1913), bản dịch tiếng Nhật
(thu vào bản dịch Nhật của Nam truyền
đại tạng kinh quyển thứ 28 đến 39) v.v...
[X. H. J. Francis and E. J. Thomas; Jàtaka
Tales, 1916; Rhys Davids: Buddhist Birth
stories (Jàtaka Tales), 1880; Buddhist India;
B. C. Law: A History ofPàliLiterature).
BẢN SINH ĐỒ
Tranh bản sinh. Dựa vào nội dung kinh
Bản sinh mà thể hiện thành những bức
tranh vẽ hoặc là những bức chạm nổi. Bản
sinh đồ được sáng tác bắt đầu ở Ấn độ, rồi
truyền lên phía bắc qua các nước vùng
Trung á, Tây vực đến Trung quốc, Nhật
bản, truyền xuống phía nam thì lưu hành
tại các nước vùng Đông nam á. Di phẩm
hiện còn đến nay rất nhiều, như trong bức
bao lan ở Ba hách đặc tháp (Bharhut) tại
Ấn độ, có các bức chạm trổ con hươu chín

mầu, voi trắng sáu ngà, Thái tử Mộ phách,
Thiểm tiên nhân, Đại thiên vương, Thương
chủ, vua vượn, vua gà đồng v.v... gồm hơn
hai mươi loại. Trên cửa tháp Sơn kì (Sanchi),
có Thiểm tiên nhân, Thái tử Tu đại noa
v.v... Trên bao lan tháp ở Á ma lạp oa để
(Amaràvatì), có tượng Thi tì vương, Tu
đại noa. Trong hang thứ 17 ở A chiên đa
(Phạm:Ajantà), có voi trắng sáu ngà, gấu,
hươu, Phổ minh vương, Thi tì vương, Tu
đề la vương và nhạn; trong các hang khác
thì có Nguyệt quang vương được chạm nổi,
hoặc Phổ thí đạo sĩ được vẽ trên vách. Lại
ở địa phương Ca ma nhĩ ca nhĩ tích
(Jamàlgafhi) ở phía bắc Kiện đà la, trong
các di vật đào thấy, có tượng của Thiểm
tiên nhân và Thái tử Tu đại noa. Ngoài ra,
tại Mật lan (Miran) thuộc Trung á, có đào
được tranh Tu đại noa Thái tử , ở Cưu tư
(Kizil) có các tranh Thi tì vương, Nguyệt
quang vương, Tát đỏa vương tử, Nhẫn nhục
tiên, Di hầu vương ; lại ở Hưu khâu khắc
(Chorchuk), có đào được di phẩm Tát đỏa
vương tử .
Bản sinh đồ tại Trung quốc vào thời đại
Bắc Ngụy, cũng thường thấy các đề tài nghệ
thuật Phật giáo, như trong các hang động ở
Đôn hoàng, phần nhiều đều có Thi tì vương,
Tát đỏa na, Lộc vương, Tu đại noa v.v...
được vẽ trên vách. Ở Vân cương, hang thứ
10, có bản sinh Nho đồng được chạm nổi,
trong động Tân dương ở Long môn, có bản
sinh Tát đỏa vương tử được chạm nổi. Từ
đời Đường về sau, đề tài Bản sinh đã một
Sự tích hươu ở tháp Bharhut (Ấn độ)
BẢN SINH ĐỒ

B
355
độ lắng xuống. Đời Ngũ đại, trong tháp của
Ngô việt vương tiền hoằng thục, có bản
sinh của Tát đỏa na, Nguyệt quang vương,
Từ lực vương được khắc nổi. Đời Tống,
trên núi Bảo đính thuộc huyện Đại túc, Đại
Phật loan vách đá 17, có chạm bản sinh đồ
của Tu xà đề, Chuyển luân vương, Nhẫn
nhục thái tử, Thiểm tử và Tát đỏa na.
Ở chùa Pháp long, Nhật bản quanh đài
tòa của khám Ngọc trùng, cũng có tranh
Tuyết sơn đồng tử, Tát đỏa vương tử hiện
còn. Cứ theo Pháp hiển truyện Sư tử quốc
Vô úy sơn tự điều chép, thì Tích lan có
khắc năm trăm bản sinh, hoặc là tượng Tu
đại noa, hoặc Thiểm biến, Tượng vương,
Lộc vương, các hình tượng đều đẹp đẽ trang
nghiêm trông như sống. Lại trên mặt các
bức vách dọc theo lối hành lang ở chùa Bà
la phù đồ (Borobudur) trên đảo Trảo oa
(Java), có còn các tượng chạm nổi của Thi
tì vương, Phổ minh vương, Thái tử Tu đại
noa v.v...
BẢN SINH KINH
Bản sinh,Phạm,Pàli:jàtaka.Dịch âm
là Xà đa già, Xà đà già, Xã đắc ca, dịch ý là
Bản khởi, Bản duyên, Bản sinh đàm. Nói
tắt là Sinh. Là một trong chín bộ kinh, một
trong mười hai bộ kinh. Nội dung kinh điển
Phật có thể chia làm chín thể loại, mười
hai thể loại, gọi là chín bộ kinh, mười hai
bộ kinh, kinh bản sinh tức là một thể loại
trong đó. Chủ yếu ghi chép tường thuật
các sự tích của đức Thích ca trong các kiếp
quá khứ đã sinh làm nhiều loại thân hình
và thân phận khác nhau mà tu hành đạo

Bồ tát. Trong đó cũng gồm có những sự
tích bản sinh liên quan đến các đệ tử như
bồ tát Di lặc, và chư Phật như Phật A di đà.
Trong kinh tạngPàli, ngoài bốn bộ Ni
kha da (Pàli: nikàya, tương đương với A
hàm Hán dịch), còn có bộ thứ năm là Tiểu
bộ kinh (Pàli: Khuddaka nikàya), gồm
mười lăm kinh điển, trong đó, kinh thứ 10
thu chép các loại sự tích bản sinh, miêu tả
tường thuật đức Thích ca đã mang những
thân hình quốc vương, thầy Bà la môn, lái
buôn, đàn bà, và các loại động vật như voi,
vượn, hươu, gấu v.v... , hoặc cứu chúng sinh
qua khỏi tai nạn hiểm nguy, hoặc vì cầu
Pháp mà tinh tiến tu hành các thiện nghiệp
công đức. Toàn bộ có tất cả năm trăm bốn
mươi bảy (hoặc bảo năm trăm bốn mươi
sáu) loại sự tích bản sinh, phần nhiều viết
bằng hai thể văn xuôi và văn vần, đồng
thời, lại căn cứ theo thiên, đoạn dài ngắn
hoặc số kệ tụng nhiều ít mà chia làm hai
mươi hai tập (Pàli: nipàta, thiên), trong
đó, tập thứ nhất đến tập thứ tám còn lập
riêng tên phẩm. Tính chất của kệ trường
thiên là sự tích bản sinh độc lập, đầu cuối
nhất quán; kệ ngắn thì là những lời vàng
nhắm mục đích cảnh tỉnh người đời, cũng
như một loại đồng dao, phần nhiều không
giống với thể văn sự tích bản sinh phổ
thông. Cả hai đều không phải đã lấy kệ
trong “Bản sinh chú” làm căn cứ, mà chỉ
thu dụng đại ý trong các sự tích bản sinh
mà thôi. Trong kinh đầy dẫy tinh thần hi
sinh: giáo chỉ đại bi lợi tha của Phật giáo
Đại thừa có lẽ cũng đã phôi thai từ đó; lại
sáu pháp Ba la mật e cũng đã từ các loại
bản sinh đàm này mà được phân loại và tổ
chức thành các hạnh Bồ tát ấy chăng? Kinh

Bản sinh vănPàli được biên tập thành sách
vào khoảng thế kỷ thứ III trước Tây lịch,
không rõ tác giả, có lẽ người bấy giờ đã dựa
vào những truyện cổ tích lưu hành ở đương
thời làm mẫu, rồi dung hoà thêm sắc thái
Phật giáo mà thành. Đến thế kỉ thứ XIX,
nhà học giả Đan mạch là Hào tư bối nhĩ
(Fausbôll, Micheal Viggo), đã bỏ công sức
ra trong hai mươi năm (1877 - 1897), so
sánh, đối chiếu kĩ càng các bản viết của
kinh Bản sinh vănPàli tại các nước Tích
BẢN SINH KINH

B
356
lan, Miến điện, cộng có sáu quyển, quyển
đầu lại thêm cả truyện Phật do ngài Phật
âm trứ tác, rồi cho ấn hành, đã có ảnh
hưởng rất lớn đối với giới học Phật phương
Tây.
Ngoài tạng kinhPàli ra, các sự tích bản
sinh còn được thấy trong các tác phẩm văn
học tiếng Phạm, như Cố sự tập (Phạm:
Paĩcatantra, dịch âm: Ngũ đát đặc la), Cố
sự tổng hối (Phạm:Kathàsarisàgara), và
Bản sinh man (Phạm:Jàtakamàlà). Trong
mười hai bộ kinh, các kinh điển Hán dịch
thuộc loại kinh Bản sinh thì có: Lục độ tập
kinh, Sinh kinh, Thí dụ kinh, Hiền ngu
kinh, Tạp bảo tạng kinh, Soạn tập bách
duyên kinh, Bồ tát bản hành kinh, Bồ tát
bản duyên kinh, Bồ tát bản sinh man luận
v.v... Trong đó, Bồ tát bản sinh man luận
là do sư Tuệ tuân đời Bắc Tống dịch từ tác
phẩm Bản sinh man bằng tiếng Phạm, cộng
có ba mươi tư loại sự tích Bản sinh, dịch
thành mười sáu quyển. Ngoài ra, trừ những
bản in bằng các thứ văn được ghi ở trên
mà đến nay đã ngưng ra, tại các nước Tích
lan, Miến điện, Thái lan, kinh Bản sinh
cũng được xuất bản, nhưng chỉ có nguyên
văn mà thôi. Còn tại Nhật bản và châu Âu,
thì kinh Bản sinh được xuất bản chung
với bản dịch “Bản sinh chú” hợp làm một.
Sự tích bản sinh của đức Thích tôn từ
ngàn xưa đã được sùng tín một cách sâu xa,
dân chúng phổ thông cũng rất thích dùng
làm đề tài cho hội họa và điêu khắc, cho
nên các di tích mĩ thuật Phật giáo có liên
quan đến sự tích bản sinh của đức Phật đã

được thấy rải rác tại Ấn độ, Trung quốc và
các nước vùng Nam hải. Đồng thời, sự tích
bản sinh, song song với sự phát triển của
Phật giáo, cũng lưu truyền một cách rộng
rãi, và truyền cả đến các nước phương Tây,
trở thành nền văn học thông tục có tính
quốc tế, và nguồn gốc của sự giáo huấn đạo
đức. Những ngụ ngôn của Y sách (Esop) tại
cổ Hi lạp, những sự tích đồng thoại trong
Thiên phương dạ đàm, văn học ngụ ngôn
của A lạp bá (Arabia), tức cũng đã có mối
quan hệ uyên nguyên sâu xa với kinh Bản
sinh của Phật giáo. Sự tích bản sinh cũng
thấy rải rác trong các tác phẩm Kim tích
vật ngữ, Vũ tích thập di vật ngữ của Nhật
bản. Có thể nói, đứng về phương diện
nghiên cứu ngọn nguồn và sự truyền bá
của nền văn học thế giới, văn học tỉ giảo và
lịch sử giao lưu mà nói, kinh Bản sinh đã
chiếm một địa vị và giá trị cực kì trọng yếu.
[X. kinh Đại ban Niết bàn (bản Nam) Q.14;
Thiện kiến luật tì bà sa Q.1, Q.2; luận Đại
tì bà sa Q.1; luận Đại trí độ Q.33; luận Du
già sư địa Q.25; Đại đường tây vực kí Q.3;
Rhys Davids: Buddhist India; M. Winternitz:
Geschichte der indischen Literature, Bd. II;
B. C. Law: A History of Pàli Literature].
(xt. Bản Sinh Đồ, Bản Sinh Man).
BẢN SINH MAN
Phạm: Jàtakamàlà. Không rõ tác giả.
Có thuyết cho là do Thánh dũng (Phạm:
Àrya zùra) biên tập. Là bộ sách Phật, trong
đó thu chép ba mươi lăm loại sự tích bản
sinh và giải thích pháp nghĩa của những sự
tích đó. Có bản Hán dịch do Thiệu đức và
Tuệ tuân đời Bắc Tống dịch chung và đặt
tên là Bồ tát bản sinh man luận, tất cả mười
sáu quyển, nội dung có hơi khác với nguyên

bản tiếng Phạm, thu vào Đại chính tạng
tập 13. Còn có bản dịch Tây tạng cũng đề
tên Thánh dũng (Tạng: Hphags-pa dpah
bo, hoặcDpah bo) trứ tác.
Sách này không phải được biên tập theo
một phương châm đặc định nào cả, nhưng
vẫn có tình cảm tôn giáo. Nhận xét qua các
kệ tựa của tác giả thì thấy sách này là do
tuyển chọn các loại sự tích bản sinh từ đời
xưa, rồi lọc lấy đại cương mà biên tập thành
và biểu hiện bằng thủ pháp văn học. Trong
BẢN SINH MAN

B
357
có văn xuôi và văn vần xen lẫn, về kĩ thuật
văn pháp và tu từ đều đã đạt đến trình độ
rất cao. Sách này có phần chú sớ do ngài
Pháp xứng soạn, thu vào tạng kinh Tây tạng
Bản sinh bộ. Năm 1891, H. Kern ấn hành
Bản sinh man bằng tiếng Phạm, thu trong
Cáp Phật đại học đông dương tùng thư
(Harvard Oriental Series, vol. I). Năm 1895,
J. S. Speyer ấn hành bản dịch tiếng Anh,
thu vào Phật giáo Thánh điển tập (Sacred
Books of the Buddhists, vol.I). Cương giáo
thúy (trong quyển Sách dẫn thì viết là
Cương giáo toại) của Nhật bản, cũng đã dịch
ra tiếng Nhật, thu vào “Quốc dịch nhất thiết
kinh” của Nhật bản, tập 17. Ngoài ra, qua
truyện kí của Nghĩa tịnh, thì được biết là
những sự tích bản sinh trong Bản sinh man,
từ xưa đã được lưu hành tại các nước miền
Nam hải. Hiện nay, trên các bức vẽ trên
vách của hang động A chiên đa (Phạm:
Ajantà) ở Ấn độ, trong các bức chạm nổi
của chùa Bà la phù đồ (Borobudur) ở đảo
Trảo oa (Java), đều còn hình đồ của các sự
tích bản sinh thuộc loại này. [X. Phạm ngữ
Phật điển đích chư văn hiến (Sơn điền long
thành)].
BẢN SƠ
Hàm ý là sự bắt đầu từ gốc. Chỉ giác
thể của Như lai, hoặc chân như pháp giới,
hoặc sự bắt đầu của sự vật. Kinh Đại nhật
quyển 3 (Đại 18, 22 trung), nói: “Ngã nhất
thiết bản sơ, hiệu danh thế sở y”. Trong
“Tức thân thành Phật nghĩa”, sư Không
hải giải thích là: Ngã, là Đại nhật Như Lai
tự xưng; bản sơ, chân lí bản lai như thế,

Như lai, vị tổ gốc, đã chứng được hết thảy
pháp đại tự tại như thế. Lí thú thích quyển
thượng (Đại 19, 609 hạ), nói: “Bản sơ, tức
là Pháp giới bản lai trong sạch. Tóm lại,
bản sơ là nguồn gốc của thế giới, tất cả sự
vật đều bắt nguồn từ đó và dựa vào đó mà
tồn tại, cho nên gọi là thế sở y (chỗ nương
tựa của thế gian).
BẢN SƠ PHẬT
Phạm:Àdi buddha. Tức là Phật lúc ban
đầu, nguyên thủy nhất, căn bản nhất. Mật
giáo kim cương thừa (Phạm: Vajra-yàna)
ở thời kì sau tại Ấn độ, cho rằng Bản sơ
Phật là nguồn gốc của các pháp, là người
sáng tạo muôn vật, đồng thời, có thuyết
thừa nhận năm Phật ở trong định (Phạm:
Dhyàni buddha) cũng từ nơi Phật bản sơ
mà ra. Cứ theo kinh Đại thừa trang nghiêm
bảo vương (Phạm: Kàraịđda vyùha) bản
tiếng Phạm chép, thì ở kiếp đầu tiên xuất
hiện Bản sơ Phật, Tự sinh giả (Phạm:
Svayambhù, người tự sinh), hoặc Bản sơ
chủ (Phạm:Àdi nàtha, chủ đầu tiên), dựa
vào Thiền định mà sáng tạo thế giới, lại từ
tinh thần của mình mà sản sinh ra bồ tát
Quán tự tại (Phạm:Avaloki tezvara), lại
từ hai con mắt của vị Bồ tát này mà sinh ra
mặt trời, mặt
trăng, từ nơi trán
sinh ra Đại tự tại
thiên (Pham:
Mahezvara), từ
nơi vai sinh ra
Phạm thiên, từ
nơi tâm tạng sinh
ra Na la diên
thiên (Phạm:
Nàràyaịa), từ

nơi răng nanh
sinh ra Biện tại
thiên nữ (Phạm:
Sarasvatì).
Cứ theo “Tự sinh phú lan na”. (Phạm:
Svayambhù puràịa) bản tiếng Phạm chép,
thì Bản sơ Phật đầu tiên xuất hiện tại Ni
bạc nhĩ (Nepàl) trong tư thái lửa cháy;bồ
tát Văn thù sư lợi liền dựng Tự sinh chi
Phật Bản Sơ
BẢN SƠ PHẬT

B
358
đề (Phạm: Svaymabhù caitya, tháp tự
sinh) để bảo tồn lửa ấy. Vào thế kỉ thứ X
trở về sau, để thống hợp tư tưởng Ngũ
Phật tại định mà giữa các học Tăng ở chùa
Na lan đà (Phạm: Nàlandà) đã nảy sinh
tư tưởng Phật bản sơ. Đến đời sau, phái
Ngải tư vĩ lực tạp (Phạm:Aizvarika) của
Ni bạc nhĩ và Lạt ma giáo của Tây tạng
thu dụng làm giáo nghĩa. [X. M. Monier
Williams: Buddhism; H. Kern: Manual of
Indian Buddhism; Benoytosh Bhattacharyya:
An Introduction to Buddhist Esoterism; M.
Wintermitz: Geschichte der indischen
Literatur, Bd.II; H.V. Glasenapp: Der
Buddhismus).
BẢN SƠN
.......
I. Bản sơn.Còn gọi là Bản tự, Bản sát.
Có hai nghĩa:
1. Chỉ chùa xưa nay thường ở.
2. Còn nói là Đương sơn, Đương tự, ý
tức là bản sơn.
II. Bản sơn.Tiếng dùng của Phật giáo
Nhật bản. Còn gọi là Bản tự, Tổ sơn. Gọi
đạo tràng căn bản của các tông phái. Bản
sơn, ý tức là chùa gốc, là đạo tràng chính
truyền đăng phó pháp của một tông. Còn
khu biệt là Tổng bản sơn, Đại bản sơn,
Trung bản sơn, Biệt cách bản sơn, Hoài
biệt cách bản sơn. Các chùa chiền lệ thuộc
các loại trên đây thì gọi là Mạt sơn, Mạt tự.
Các Mạt tự cũng có Tôn mạt, Ngạn mạt,
Trực mạt khác nhau. Cũng là một bộ phận
thuộc bản sơn, nhưng nếu cấu trúc chùa
viện riêng thì gọi là Biệt viện.

Tên gọi Bản sơn bắt đầu từ thời đại Bình
an (794 - 1192). Thời bấy giờ, tông Thiên
thai lấy chùa Diên lịch trên núi Tỉ duệ làm
trung tâm truyền pháp, tông Chân ngôn
lấy chùa Kim cương phong trên núi Cao dã
làm trung tâm, các tông này đều quản lãnh
nhiều chùa chiền, vì thế mà có tên gọi bản
(gốc), mạt (ngọn). Về sau, các tông phái
khác cũng noi gương mà dùng danh xưng
này. [X. Khảo tín lục Q.1; Nhật bản tôn
giáo chế độ sử liệu loại tụ khảo].
BẢN SƯ
.....
Tức là vị thầy chính, thầy căn bản, bậc
đạo sư. Thông thường dùng để xưng hô
đức Thích ca Như lai. Đồng nghĩa với các
danh từ giáo chủ, bản chủ, bản Phật. Ngoài
ra, các đệ tử tôn xưng thầy mình, cũng gọi
là bản sư. Kinh Uế tích kim cương cấm
bách biến pháp (Đại 21, 161 thượng), nói:
“Nếu thường niệm Bản sư Thích ca mâu ni
Phật của ta, thì ta thường theo ở bên cạnh
để khiến hết thảy pháp đều giúp cho việc
thành tựu”. [X. kinh Đại quán đính thần
chú Q.12; Pháp hoa huyền nghĩa Q.6].
BẢN SỰ
.....
I. Bản sự. Phạm: iti vfttaka, ityuktaka;
Pàli: itivuttaka. Phiên âm là Y
đế viết đa già, Y đế mục đa già, Y đế việt đa
già, Nhất mục đa ca, Nhất trúc đa. Là một
trong chín bộ kinh, một trong mười hai bộ
kinh. Có hai nghĩa:
1. Nếu là tiếng Phạmiti-vfttaka, thì là
“việc như thế”, được dịch là Xuất nhân
duyên, Bản sự kinh, Bản sự thuyết, tức trình
bày tường thuật những sự tích nhân duyên
của Phật và đệ tử Phật trong các kiếp quá

khứ.
2. Nếu là tiếng Phạmity-uktaka, thì là
“nói như vầy”, được dịch là Như thị ngữ
kinh, Thử sự quá khứ như thị. Loại sau là
chỉ các kinh bắt đầu bằng câu “Phật như
thị (tư) ngữ” (Phật nói như vầy). Trong phần
thứ tư của Tiểu bộ kinh thuộc ba tạngPàli,
thu tập tất cả một trăm mười hai kinh, tức
là các kinh Như thị ngữ (Itivuttaka), tính
chất cũng tương đương với kinh Như thị
BẢN SƠN

B
359
ngữ được nói trong luận Đại trí độ quyển
33. [X. luận Du già sư địa Q.8; luận Đại tì
bà sa Q.126; Đại thừa nghĩa chương Q.1;
Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương Q.1
phần đầu]. (xt. Như Thị Ngữ Kinh).
II. Bản sự. Gồm bảy quyển. Là Bản sự
kinh nói tắt. Do ngài Huyền trang dịch vào
đầu năm Vĩnh huy (650) đời Đường. Thu
vào Đại chính tạng tập 17. Có ba Pháp
phẩm, Pháp phẩm 1 có sáu mươi kinh, Pháp
phẩm 2 có năm mươi kinh, Pháp phẩm 3
có hai mươi tám kinh, cộng tất cả là một
trăm ba mươi tám kinh. Các kinh Như thị
ngữ hiện còn trong kinh điển Pàli, tính
chất rất gần gũi với nội dung kinh này, các
học giả hiện đại phần nhiều cho rằng, hai
kinh này cùng xuất phát từ một nguồn, duy
kinh Như thị ngữPàli, gồm bốn thiên, có
một trăm mười hai kinh so với kinh Bản sự
này, thì thiếu mất hai mươi sáu kinh.
Lại “Bản sự” trong mười hai bộ kinh, về
nguyên ngữ, có hai ý:
1. Là kinh điển thu tập các sự tích bản
sinh của Phật hoặc đệ tử Phật ở các kiếp
quá khứ.
2. Chỉ các kinh điển bắt đầu bằng câu
“Phật như thị ngôn thuyết” (Phật nói như
thế đó).
Tuy nhiên, kinh Bản sự này, về nội dung,
đều chỉ lấy “Như thị ngữ” làm sự khởi kết
của mỗi kinh, về mặt kết cấu thì lấy sự tăng
gia theo thứ tự pháp số làm nền tảng, chứ
chưa bao hàm bất cứ sự tích bản sinh nào.
Trong hệ thống kinh điển Hán dịch, trước
nay đều cho kinh này thuộc kinh điển A

hàm, các học giả hiện đại thậm chí còn
thừa nhận kinh này được thành lập sớm
nhất trong các kinh điển A hàm, hay ít ra
cũng đã rất xưa. Lại đại sư Trí húc đời Minh
cho rằng, cứ xem nội dung giáo pháp cho
thấy thì kinh này phải thuộc kinh Tạp a
hàm, nhưng đại đa số học giả hiện nay, căn
cứ vào thể tài tăng gia pháp số trong kinh,
mà chủ trương kinh này phải thuộc kinh
Tăng nhất a hàm.
Lại cứ theo Khai nguyên thích giáo lục
quyển 18 chép, thì ngoài kinh này ra, còn
có kinh bản sự một quyển, nhưng vì “lời
văn lặt vặt lộn xộn, ý nghĩa hời hợt lông
bông” (Đại 55, 678 trung), nên xưa nay đều
cho là kinh giả. [X. Đại đường nội điển lục
Q.5; Kim cổ dịch kinh đồ kỉ Q.4; Khai
nguyên thích giáo lục Q.8; Trinh nguyên
tân định thích giáo mục lục Q.28; Nam bắc
lưỡng truyền đích bản sự kinh (Độ biên hải
húc, Hồ nguyệt toàn tập thượng quyển)].
BẢN TÀI
......
Vị Tăng phái Hoàng long thuộc tông
Lâm tế đời Tống. Người huyện Trường khê,
Phúc châu (tỉnh Phúc kiến), họ Diêu. Hiệu
là Phật tâm, đời gọi là Phật tâm Bản tài.
Năm sinh năm mất không rõ. Sau khi thụ
giới Cụ túc, chu du bốn phương, lần lượt
tham học các sư Hải ấn long ở chùa Đại
trung, Đông lâm Thường tổng, Tử tâm Ngộ
tân, Linh nguyên Duy thanh, và nối pháp
Linh nguyên Duy thanh. Về sau, trú trì chùa
Thượng phong ở Đàm châu (tỉnh Hồ nam),
rồi trú trì chùa Đạo lâm. Sau trở về Phúc
kiến hoằng dương đại pháp, lần lượt ở các
chùa Đại thừa, Càn nguyên, Linh thạch và
Cổ sơn. Nhập tịch vào khoảng năm Thiệu

hưng (1131 - 1162). Để lại sách: Phật tâm
Tài hòa thượng ngữ yếu 1 quyển, thu vào
Tục cổ tôn túc ngữ yếu quyển 4. [X. Gia
thái phổ đăng lục Q.10; Ngũ đăng hội
nguyên Q.18; Tục truyền đăng lục Q.23;
Đại minh cao tăng truyện Q.7].
BẢN TAM MUỘI DA ẤN
...............
Tức là ấn Liên hoa hợp chưởng, ấn đầu
tiên trong phép tu của Mật giáo. Cách kết
ấn là mười ngón tay dựng thẳng lên và hai
BẢN TAM MUỘI DA ẤN

B
360
bàn tay chắp lại. Ấn này biểu tỏ ba nghiệp
thân, khẩu, ý của hành giả đều thanh tịnh,
vì thế còn gọi là Tam nghiệp
ấn. Cứ theo Bí tạng kí tư sao
quyển 6 chép, thì ấn này
nguyên là ấn mà mọi người đã
kết khi còn ở trong thai mẹ, là
thể tính lí, trí chẳng hai, bản
địa tự chứng, cho nên gọi là
Bản tam muội da ấn. (xt. Tịnh
Tam Nghiệp Ấn).
BẢN TÂM
Chỉ bản tính, tức tâm tính chân như
xưa nay vốn có của chính mình. Còn gọi là
Bản thân. Lục tổ đàn kinh (Đại 48, 349
thượng), nói: Tổ biết tuệ năng đã ngộ được
bản tính, bèn bảo rằng: “Không biết bản
tâm, học đạo vô ích”. Luận Đốn ngộ nhập
đạo yếu môn quyển thượng (Vạn tục 110,
421 thượng), nói: “Hỏi: Tâm giống vật gì?
Đáp: Tâm chẳng xanh chẳng vàng, chẳng
đỏ chẳng trắng, chẳng dài chẳng ngắn,
chẳng đi chẳng lại, chẳng bẩn chẳng sạch,
chẳng sinh chẳng diệt, yên lặng thường tịch,
đó là hình tướng của bản tâm, cũng là bản
thân. Bản thân, tức là thân Phật vậy”.
BẢN TẾ
1. Chỉ các biên tế căn bản rốt ráo. Tức
là lí thể tuyệt đối bình đẳng, phần nhiều
nói về Niết bàn. Còn gọi là Chân tế, Chân
như, Thực tế. Kinh Viên giác (Đại 17, 913
thượng), nói: “Bản tế bình đẳng, tròn đầy
mười phương”. Kinh Thắng man (Đại 12,
222 trung), nói: “Sống chết y vào Như lai
tạng, mà Như lai tạng thì kín nhiệm, cho

nên nói bản tế không thể biết được”.
2. Chỉ quá khứ, trạng thái trở về trước.
Đồng nghĩa với “Tiền tế”. Kinh Pháp hoa
quyển 1 (Đại 9, 72 thượng), nói: “Hành vi
quá khứ của chúng sinh, chí tính nương
vào bản tế” [X. Trung a hàm Q.10 kinh
Bản tế]. (xt. Tam thế).
3. Chỉ căn nguyên của chân lí, là gốc
của muôn vật. Trung quán luận sớ quyển 6
phần cuối (Đại 42, 101 thượng), nói: “Bản
tế, là chỗ bắt đầu của người và pháp”.
BẢN TẾ NGOẠI ĐẠO
Là một trong mười ba thứ ngoại đạo tại
Ấn độ đời cổ. Chủ trương quá khứ ban đầu
có bản tế, từ đó diễn sinh muôn vật. Bản
tế, tức là biên tế đầu tiên. [X. Thành duy
thức luận thuật kí Q.1 phần cuối].
BẢN THÀNH
......
Có hai nghĩa:
1. Chỉ sự thành đạo của Bản địa Phật.
Đối lại với “Tích hóa, ”. Pháp hoa văn
cú kí quyển 5 phần trên (Đại 34, 234
thượng), nói: “Tích hóa nêu ba nghìn chấm
mực, Bản thành dụ năm trăm bụi nhỏ”.
2. Nói tắt của “Bản lai thành Phật”. Có
nghĩa là hết thảy chúng sinh xưa nay vốn
là Phật.
BẢN THÀNH TỰ
..........
Là chùa Đại bản sơn của tông Pháp hoa
(Trận môn lưu) Nhật bản. Vị trí nằm ở
huyện Tân tích, thị trấn Tam điều. Hiệu
núi là núi Trường cửu. Do Nhật ấn khai
sáng vào năm Vĩnh nhân thứ 5 (1297), lúc
bấy giờ gọi là chùa Thanh liên hoa. Sau
Nhật ấn lễ thỉnh thầy mình là Nhật lãng
làm Sơ tổ khai sơn, tự mình nhận đời thứ 2

và đổi tên gọi là chùa Bản thành. Là đạo
tràng căn bản của ba Bí pháp thuộc bản
môn, cũng là chùa nhà vua đến phát nguyện
qui y. Được sự ngoại hộ của ba dòng họ
làm chủ nước là Trường vĩ, Thượng sam
Bản Tam
Muội Da Ấn
BẢN TÂM

B
361
và Cấu khẩu. Từng vài lần bị hỏa hoạn
thiêu rụi, sau lại trùng hưng. Năm Minh trị
thứ 9 (1876), là chùa của tông Pháp hoa.
Diện tích chùa có năm nghìn ba trăm bình
(mỗi bình bằng 36 thước vuông); các kiến
trúc hiện nay gồm có: cổng tam quan, lầu
chuông, lầu trống, chùa chính, nhà tổ, đền
vua, hồ sen, nhà khách, cửa huyền, nhà
nghìn Phật (nhà sáu góc), tháp hai tầng,
ngưu trì (ao bò, sự tích khai sơn) v.v...
BẢN THẦN THÔNG DIÊU
...........
Là Diệu thứ năm trong Bản môn thập
diệu do đại sư Trí khải tông Thiên thai lập
ra khi giải thích chữ “Diệu” trong đề kinh
“Diệu Pháp Liên Hoa Kinh”. Tức là Thần
thông diệu bản thời. Nghĩa là thần thông
mà đức Như lai thị hiện khi mới thành đạo
để hóa độ chúng sinh là không thể nghĩ
bàn. Kinh Pháp hoa quyển 5 phẩm Như lai
thọ lượng (Đại 9, 42 trung), nói: “Sức thần
thông bí mật của Như lai, (...) hoặc nói thân
mình, hoặc nói thân người, hoặc tỏ thân
mình, hoặc tỏ thân người, hoặc tỏ việc mình,
hoặc tỏ việc nguời”. Trong những câu dẫn
trên đây, thân mình và việc mình là thần
thông viên (tròn đầy), thân người, việc người
là thần thông biến (biến khắp), bí mật là
nghĩa mầu nhiệm, đều là thần thông diệu
bản thời. [X. Pháp hoa huyền nghĩa Q.7
phần trên]. (xt. Thập Diệu).
BẢN THỂ
Thông thường, các nhà triết học phương
Tây giải thích bản thể: bản thể là cái tự nó
tồn tại đích thực đối lập với “hiện tượng”.

Trong Phật giáo, danh từ “pháp thể” được
dùng để diễn đạt ý nghĩ tương đồng như
thế, tức chỉ cái “thể tính các pháp”, hoặc
những danh từ như bản chất các pháp, bản
tính, pháp tính, chân như v.v... là những
dụng ngữ đồng loại. Trước thời Phật giáo,
người Ấn độ cổ đại nhận bản thể của vũ
trũ là “Phạm” (Phạm:brahman), bản thể
của cá nhân là “Ngã” (Phạm: àtman) và
cho rằng bản chất của Phạm và Ngã là một
(Phạm ngã nhất như). Về bản thể ngã của
cá nhân, thì Phật giáo lập thuyết “Vô ngã”,
chủ trương hết thảy các pháp đều do mối
quan hệ tương y tương hỗ (nhân duyên)
mà tồn tại; trong Phật giáo Đại thừa tư tưởng
này còn triệt để hơn nữa mà sản sinh tư
tưởng “không” (Phạm:sùnya).
Trong các phái thuộc Phật giáo Bộ phái,
có những phái như Độc tử, Pháp thượng,
Chính lượng v.v... khẳng định sự tồn tại
của ngã thể chủ quan (phi tức phi li uẩn
ngã), cũng khẳng định các pháp hiện tượng
giới, các phái này thuộc tông “Pháp ngã câu
hữu” (ngã pháp đều có). Lại như Thuyết
nhất thiết hữu bộ cho rằng, thể tính của
vạn hữu là thường hằng bất diệt suốt trong
quá khứ, hiện tại và vị lai, đây tức là thuyết
“Tam thế thực hữu, pháp thể hằng hữu”
(ba đời thực có, pháp thể hằng có), nhưng
ở một mặt khác, thì lại không thừa nhận
sự tồn tại của “Ngã”, vì thế thuộc tông “Ngã
không pháp hữu” (ngã không pháp có). Còn
các phái Kinh lượng, Hóa địa, Pháp tạng,
Đại chúng, Kê dận, Tây sơn trụ, Bắc sơn
trụ v.v... thì chủ trương các pháp quá khứ
Chùa Bản Thành
BẢN THỂ

B
362
và vị lai không có thể tính, duy chỉ pháp
hiện tại là thực có, đây tức là thuyết “Quá
vị vô thể” (quá khứ vị lai không có thể tính).
Lại như Thuyết giả bộ, thì không những
chỉ nhận quá vị vô thể, mà ngay cả đối với
các pháp hiện tại cũng chủ trương có giả có
thực. Theo Thuyết giả bộ nói, thì vạn hữu
chia làm năm uẩn, mười hai xứ, mười tám
giới, trong đó năm uẩn là thực thể, nhưng
mười hai xứ, mười tám giới là những pháp
sở y, sở duyên, thuộc pháp tích tụ, là có giả,
đây tức là thuyết “Hiện pháp giả thực” (pháp
hiện tại có giả có thực). Ngoài ra, Thuyết
xuất thế bộ thì cho các pháp thế gian đều
là có giả, duy chỉ pháp xuất thế gian là có
thực thể, đây tức là thuyết “Tục vọng chân
thực” (tục đế vọng chân đế thực). Nhất
thuyết bộ thì chủ trương hết thảy vạn hữu,
dù là pháp thế gian hay xuất thế gian, đều
chỉ có giả danh chứ không có thực thể, đây
tức là thuyết “Chư pháp đãn danh” (các
pháp chỉ có cái tên). Vào giữa thế kỉ thứ IV
Tây lịch, Ha lê bạt ma (Phạm: Harivarman),
viết luận Thành thực 16 quyển, nêu cao tư
tưởng “không”, phản đối thuyết “Tam thế
thực hữu, pháp thể hằng hữu” của Nhất
thiết hữu bộ, không những chỉ phủ nhận
sự tồn tại của ngã thể chủ quan, mà còn
bác luôn cả sự tồn tại của pháp thể vạn
tượng khách quan, đây tức là thuyết “Ngã
pháp câu không” (cả ngã và pháp đều là
không).
Giáo hệ Phật giáo có liên quan đến vấn
đề bản thể tính tướng, mở đầu tự Hữu không
luận của Tiểu thừa, biến chuyển mà thành

Hữu không luận của Đại thừa, như giáo
nghĩa Duy thức dùng thuyết Tam tính, Tam
vô tính để trình bày hữu không quan về
vạn hữu, và khảo sát thực lí Hữu, Không,
Trung đạo. Tức dựa vào ba tính Biến kế sở
chấp, Y tha khởi, Viên thành thực, từ
phương diện “có” thuyết minh tự tính của
vạn hữu, đồng thời, dựa vào ba vô tính:
Tướng vô tính, Sinh vô tính, Thắng nghĩa
vô tính, từ phương diện “không” hiển bày
cái chí lí các pháp đều không, cho nên nhấn
mạnh hiện tượng tuy là không hoặc có giả,
nhưng thực thể thì là có thật, đây tức là
luận “Hữu Không Trung Đạo”. Tông Tam
luận thì bác bỏ loại tư tưởng có, không tương
đối ấy, mà lấy cái “Không” tuyệt đối bất khả
đắc làm lí tưởng cùng cực, cho nên đem
Tứ trùng nhị đế, Bát bất trung đạo để thuyết
minh chân đế pháp tính siêu việt tình chấp,
bặt hết tư lự, đây tức là luận “Vô tướng giai
không”.
Tư tưởng “Không” này của tông Tam
luận bị coi là Bản thể luận tiêu cực; đối lại,
được coi là Bản thể luận tích cực, phát huy
giáo chỉ cao nhất của Đại thừa, là luận “Chư
pháp thực tướng” của tông Thiên thai. Tông
Thiên thai dựa vào kinh Pháp hoa và mấy
câu kệ trong phẩm Quán tứ đế của Trung
luận (Đại 30, 33 trung): “Các pháp nhân
duyên sinh, Tôi bảo đó là không, cũng tức
là giả danh, cũng là nghĩa trung đạo”, và
câu nói trong luận Đại trí độ “Trong một
tâm được ba trí”, mà thuyết minh cái lí mầu
nhiệm Không, Giả, Trung ba đế viên dung,
và nêu tỏ thể tính của các pháp xưa nay
vốn viên dung vô ngại. Đồng thời, chủ
trương nếu người ta phá tan được khối mê
vọng thì lập tức bước vào cảnh giới thông

suốt sáng chói, thể nhận hết thảy các pháp
thuần là thực tướng, ngoài thực tướng ra,
không có một pháp nào khác. Pháp giới
muôn tượng la liệt, mỗi mỗi đều là thực
tướng, vì thế sai biệt tức là bình đẳng, hiện
tượng tức là thực thể, sự tướng và thực thể
chẳng hai chẳng khác, muôn pháp là nhất
như. Trong Phật giáo Đại thừa, ngoài luận
“Chư pháp thực tướng” của tông Thiên thai
ra, như Pháp giới duyên khởi của tông Hoa
nghiêm, Lục đại duyên khởi của Mật tông,
đều là tư tưởng lí luận chủ trương hiện tượng
tức là bản thể.
BẢN THỂ

B
363
Tóm lại, cái Không mà Phật giáo Đại
thừa thuyết minh, tức là cái trạng thái không
thể chấp trước. Bát nhã tâm kinh (bản dịch
của ngài Huyền trang) dùng những tiếng
sau đây để thuyết minh mối quan hệ giữa
bản thể và hiện tượng (Đại 8, 848 hạ): “Sắc
chẳng khác không, không chẳng khác sắc;
sắc tức là không, không tức là sắc”. Trong
kinh Phổ biến trí tạng bát nhã ba la mật đa
tâm do ngài Pháp nguyệt dịch, trước hai
câu trên đây, còn có hai vế (Đại 8, 849
thượng): “Sắc tính là không, không tính là
sắc”. Thông thường người ta dùng hiện
tượng để nắm bắt vật chất tồn tại. Nhưng
cái gọi là hiện tượng, tức phải dựa vào vô
số nguyên nhân, điều kiện và luôn luôn
biến hóa; trên đời tuyệt không có một hiện
tượng nào là không biến hóa, vì biến hóa
không ngừng nên mới có hiện tượng sản
sinh, cho nên người ta mới mong nắm bắt
sự tồn tại của chúng, đây tức là thế giơi
“Sắc tính là không, không tính là sắc”, tương
đương với cái “Không” trong ba đế Không
Giả Trung do đại sư Trí khải lập ra. Cái thế
giới hỗn độn không chủ thể, chưa chia
thành chủ khách, là thế giới duy nhất, toàn
nhất, thế giới một tức hết thảy, hết thảy tức
một, người ta nên nắm bắt cái thế giới ấy.
Nhưng, muốn đạt được cảnh giới ấy, người
ta không thể không dựa vào hiện tượng
làm cơ sở. Duy có điều là một hiện tượng
tuyệt không có bản thể, mà do nhiều hiện
tượng và hết thảy pháp hỗ tương quan hệ
mới có thể thành lập được; đồng thời, cũng
do sự quan sát hiện tượng mới có khả năng

thể nhận được thế giới duyên khởi tất cả
đều do nguyên nhân và điều kiện hỗ tương
y tồn mà vận hành. Giả sử hiện tượng “Ngã”
không hoạt động, thì hãy quan sát mối liên
quan với người khác, lúc đó có thể hiểu
hiện tượng “Ngã” thường không phải do
“Ngã” mà do các nhân tố ngoại lai người
khác thêm vào khiên chế mà dần dần khác
với cái “Ngã” hiện tại. Đứng trên lập trường
lí luận mà nói, cũng có thể lí giải hết thảy
sự vật ngoại tại không ngừng phủ định tự
kỉ, hoặc đối lập với tự kỉ, và trong những
điều kiện như thế, người ta phải hạn định
quan hệ để khẳng định tự kỉ, đây tức là thế
giới “Sắc chẳng khác không, không chẳng
khác sắc”, tương đương với thế giới “Giả”
của tông Thiên thai. Đã có thể nắm bắt
được sự thể nghiệm ở giai đoạn thứ nhất,
thứ hai trên đây mà bàn đến giai đoạn thứ
ba, nếu thuyết minh bằng lời nói, thì hoàn
toàn tương đồng với giai đoạn trước. Song,
trong kinh nghiệm sinh động của nhân loại,
trên thực cảm, xác thực có cái thế giới có
thể nắm bắt được và so với giai đoạn thứ
hai thì thế giới ấy cao hơn, đó tức là thế giới
“Sắc tức là không, không tức là sắc”, tương
đương với thuyết “Trung” của tông Thiên
thai. Nói theo nghĩa cùng tột thì ba đế
Không Giả Trung không có thứ tự trước
sau cách lịch, mà là viên dung vô ngại, một
tức ba, ba tức một, đó là nghĩa đích thực
của Viên giáo tam đế viên dung trong tông
Thiên thai. Mà tư tưởng ấy không những
chỉ là một trong những giáo nghĩa trung
tâm của tông Thiên thai, mà cũng là chứng
minh của Phật pháp Đại thừa đối với bản
thể viên thục nhất của muôn pháp. (xt.
Không, Không Hữu Luận Tranh).

BẢN THỌ MÊNH DIÊU
Là Diệu thứ chín trong Bản môn thập
diệu do đại sư Trí khải tông Thiên thai lập
ra khi giải thích về chữ “Diệu” trong đề
kinh “Diệu Pháp Liên Hoa Kinh”. Tức quả
báo của bản thời, có thể tự do thị hiện sự
sống dài hay ngắn, là căn bản của tất cả
thọ mệnh, mầu nhiệm không thể nghĩ bàn.
[X. kinh Pháp hoa Q.5 phẩm Như lai thọ
lượng; Pháp hoa huyền nghĩa Q.7 phần
dưới]. (xt. Thập Diệu).
BẢN THỌ MÊNH DIÊU

B
364
BẢN THỜI
.....
Chỉ thời xưa vốn đã lâu xa lắm. Tức là
thời mà đức Phật đã thành đạo (thành Phật)
đầu tiên. Cứ theo kinh Pháp hoa quyển 5
phẩm Như lai thọ lượng nói, thì người thế
gian thông thường đều cho đức Thế tôn
Thích ca mới thành Phật ở Già da, nhưng
thực ra thì Ngài đã thành Phật từ trăm nghìn
muôn ức na do tha kiếp trước rồi.
BẢN THỤY
Vị tăng tông Lâm tế đời Minh. Năm sinh
năm mất không rõ. Người huyện Chung
lăng, phủ Nam xương tỉnh Giang tây, họ
Giang, tự Thiên kì. Người đời gọi là Quỳnh
tuyệt lão nhân. Năm hai mươi tuổi đến tham
yết Vô thoát (thuyết) năng ở Kinh môn,
được nhận cho xuất gia. Chưa bao lâu, đi
đến Sở sơn đất Thục (Tứ xuyên), tham vấn
khắp các bậc kì túc; sau đến núi Bảo phong
yết kiến Bảo phong Minh tuyên, được truyền
tâm ấn, trở thành đời thứ 29 của dòng Nam
nhạc. Ngũ đăng nghiêm thống quyển 23
có chép lời dạy chúng của sư (Vạn tục 39,
503 hạ): “Hết thảy không dư, hết thảy
không ngại; hết thảy không ngại, hết thảy
không dư. Thấu được không ngại, tự nhiên
không dư; thấu được không dư, tự nhiên
không ngại”.
Sau dời về ở Kính lăng (Hồ bắc), Kinh
môn, cổ xúy Thiền thoại đầu. Trứ tác có:
Quỳnh tuyệt lão nhân Thiên kì trực chú
Tuyết đậu Hiển hòa thượng 1 quyển, Thiên
đồng Giác hòa thượng tụng cổ 1 quyển. [X.
Tục thích thị kê cổ lược Q.3; Ngũ đăng

toàn thư Q.60].
BẢN THUYẾT PHÁP DIÊU
..............
Là Diệu thứ sáu trong Bản môn thập
diệu do đại sư Trí khải tông Thiên thai lập
ra khi giải thích về chữ “Diệu” trong đề kinh
“Diệu Pháp Liên Hoa Kinh”. Có nghĩa là
sự khai thị thuyết pháp của Bản Phật là
không thể nghĩ bàn, khiến chúng sinh đều
phát đạo tâm lớn. Bởi vì sự nói pháp trong
các kinh cũng như sữa bò biến chế thành
năm vị, giáo pháp ứng cơ thì có bốn giáo
năm thời khác nhau, đều là sự nói pháp từ
khi thành đạo ở Già da đến nay, chỉ thuộc
về sự thị hiện Tích hóa chứ không như sự
mầu nhiệm của bản thời. [X. kinh Pháp hoa
Q.5 phẩm Như lai thọ lượng; Pháp hoa
huyền nghĩa Q.7 phần trên]. (xt. Thập Diệu).
BẢN THƯ
Chỉ sách căn bản mở tông của các tông.
Còn gọi là Bản điển. Như tông Thiên thai
lấy ba bộ sách lớn là Pháp hoa huyền nghĩa
20 quyển, Pháp hoa văn cú 20 quyển và
Ma ha chỉ quán 20 quyển, gốc, ngọn hợp
làm sáu mươi quyển, gọi là Bản thư. Tông
Chân của Nhật bản lấy Hiển tịnh độ chân
thực giáo hành chứng văn loại 6 quyển do
Thân loan soạn làm sách căn bản mở tông
lập giáo của Chân tông. [X. Thích môn
chính thống Q.3].
BẢN TÍCH NHỊ MÔN
Gọi chung Bản môn và Tích môn. Còn
gọi là Bản địa thùy thích. Nói tắt là Bản
tích. Do đại sư Trí khải tông Thiên thai lập
ra. Bản, có nghĩa bản địa (chỗ gốc) thành
đã lâu; tích, có nghĩa là cái dấu tích mới
thành gần đây. Tức chỉ thực thể và sự ảnh
hiện của thực thể. Bản môn, có nghĩa là

đức Như lai đã thành đạo (Bản Phật thực
thành từ lâu xa) xưa kia trong quá khứ lâu
xa lắm rồi, để hiển bày thuyết bản địa, căn
nguyên và bản thể của đức Phật, cho nên
gọi đó là thực thể. Tích môn, chỉ đức Phật
BẢN THỜI

B
365
mới thị hiện gần đây (thân mới thành ở
Già da), để hiển bày thuyết Bản Phật vì hóa
độ chúng sinh mà đã từ bản địa ứng hóa ra
thùy tích, vì thế gọi đó là Ứng tích, Ảnh
hiện.
Cứ theo kinh Pháp hoa quyển 5 phẩm
Như lai thọ lượng chép, thì hết thảy thế
gian trời, người đều cho là đức Thế tôn
Thích ca mới thành Phật ở Già da, nhưng
thực thì Ngài đã thành Phật từ trăm nghìn
muôn ức na do tha kiếp trước kia rồi, còn
thân Phật mới thành ở Già da chỉ là “thùy
tích” (tức rủ lòng thương mà thị hiện giáng
sinh) mà thôi. Vì thân Phật có sinh thân và
pháp thân khác nhau, nghĩa là sinh thân
đã diệt độ, mà pháp thân thì vẫn còn, hoặc
cũng có thuyết bảo sinh thân tức pháp thân.
Về thọ lượng thì bảo sinh thân chỉ có tám
mươi tuổi, mà chân thân thì sống tới bảy
trăm a tăng kì kiếp. Thuyết cửu viễn thành
Phật của kinh Pháp hoa là một loại Phật đà
quan, đặc biệt bàn luận giải thích vấn đề
thành Phật, cho thân mới thành ở Già da
là Bản Phật thực đã thành tự lâu xa. Thuyết
của ngài Trí khải tức đã bắt nguồn từ đó.
Thuyết Bản, Tích, nguyên đã được khởi
xướng bởi các môn nhân của ngài Cưu ma
la thập đời Diêu Tần là Tăng triệu và Tăng
duệ, đến đời Tùy, Trí khải mới chuyển dụng
nghĩa ấy để giải thích phẩm Như lai thọ
lượng trong kinh Pháp họa. Cứ theo Tăng
triệu trong Chú duy ma cật kinh quyển 1
tinh tự (Đại 38, 327 trung), nói: “Gốc, tích
tuy khác, nhưng mà là một không thể nghĩ
bàn”. Lại cứ theo Pháp hoa kinh truyện kí

quyển 2 Tăng duệ truyện chép, thì Tăng
duệ chia kinh Pháp hoa ra làm chín triệt,
trong đó, triệt Bản tích vô sinh thứ 7 là nói
rõ về bản tích trong phẩm Bảo tháp kinh
Pháp hoa.
Ngài Trí khải chủ trương nghĩa hai thân
Bản, Tích, chia nội dung kinh Pháp hoa
làm hai môn Bản, Tích, tức trong hai mươi
tám phẩm kinh Pháp hoa, thì mười bốn
phẩm đầu là Tích môn, mười bốn phẩm
cuối là Bản môn. Tích môn lấy phẩm
Phương tiện làm chủ, mở phương tiện tạm
thời ba Thừa để hiển bày nghĩa chân thực
một Thừa, đó tức là khai quyền hiển thực.
Bản môn lấy phẩm Như lai thọ lượng làm
chủ, mở dấu tích gần mới thành Phật ở Già
da để hiển bày cái gốc đã thành Phật từ lâu
xa, đó tức là khai tích hiển bản. Tích môn
là “tạm thời” (pháp phương tiện), Bản môn
la “chân thực” (lí thực tướng) tạo thành
pháp mầu nhiệm tạm thời và chân thực là
một thể (quyền thực nhất thể).
Tiến lên bước nữa mà nói, thì Tích môn
là Phật mới thành ở Già da nói ba giáo
Tạng, Thông, Biệt trước thời Pháp hoa,
đều là phương tiện để đưa đến Viên giáo
pháp hoa, vì để trừ sự chấp trước của
chúng sinh vào các giáo phương tiện mà
hiển bày Viên giáo (sự mở bày của Tích
môn), tức là nói về pháp một Thừa Thanh
văn, Duyên giác đều thành Phật. Còn Bản
môn thì vì diệt trừ quan niệm cho Như lai
là Tích Phật mới thành gần đây, mà trực
tiếp hiển bày Bản Phật vốn đã thành từ
lâu xa để khiến các Bồ tát tăng trưởng trí
tuệ trung đạo mà giảm thiểu biến dịch sinh
tử (thêm đạo bớt sinh). Nếu đối chiếu Bản
và Tích, thì Bản môn là sự viên, Tích môn

là lí viên (viên, hàm ý là Viên giáo), tuy
nhiên, hai môn Bản, Tích đều là hiển bày
cái lí một thực tướng.
Lại Trí khải, trong Pháp hoa huyền nghĩa
quyển 7, khi giải thích chữ “Diệu” trong đề
kinh “Diệu Pháp Liên Hoa Kinh”, lập ra
Bản Tích nhị Trùng thập diệu, tức trong
mười bốn phẩm Tích môn và mười bốn
phẩm Bản môn đều có mười diệu. Trong
Bản môn thập diệu, lập ra sáu trùng Bản
Tích (sáu loại Bản Tích), đó là:
1. Lí sự bản tích.
2. Lí giáo bản tích.
BẢN TÍCH NHỊ MÔN

B
366
3. Giáo hành bản tích.
4. Thể dụng bản tích.
5. Thực quyền bản tích.
6. Kim dĩ bản tích.
Lại khi giải thích hai chữ “Liên Hoa”,
thì trong Tích môn và Bản môn đều lập ba
thí dụ, gọi là Tích Bản tam dụ, Liên hoa
tam dụ.
Trong những trứ thuật của mình, ngài
Trí khải đã tùy từng nơi đem giáo chỉ của
hai môn Bản Tích mà tuyên dương, đối với
phương pháp giải thích kinh điển, ngoài việc
dùng ba giải thích nhân duyên, ước giáo,
quán tâm ra, còn lập Bản tích thích, hợp
làm bốn giải thích.
Thuyết hai môn Bản, Tích ảnh hưởng
rất rộng, như thuyết Bản địa thân, Gia trì
thân của Mật giáo, thuyết Thần Phật bản
tích của Nhật bản, đều đã chịu ảnh hưởng
sâu sắc của thuyết Bản Tích nhị môn. Ngoài
ra, Giác vận của Nhật bản chuyển thích
thuyết ấy, chia Phật A di đà làm hai môn
Bản Tích, không lâu sau, Hạnh tây của tông
Tịnh độ và Thân loan của Chân tông kế
thừa thuyết của Giác vận mà lập Di đà thập
kiếp chính giác và Di đà cửu viễn thực thành,
Thập kiếp chính giác là Di đà Tích môn,
Cửu viễn thực thành là Di đà Bản môn,
đồng thời, chủ trương Bản môn Di đà và
chúng sinh đều có đủ Phật tính đồng thể.
Còn Chứng không của phái Tây sơn thuộc
tông Tịnh độ thì chủ trương Di đà mười
kiếp biểu thị từ bi, Di đà lâu xa biểu thị trí
tuệ, cả hai đều là chân thực, đó tức là Thập
cửu lưỡng thực vậy. [X. Pháp hoa văn cú

Q.9 phần dưới; Đại thừa tứ luận huyền
nghĩa Q.9; Pháp hoa huyền nghĩa Q.8 phần
trên; Tịnh danh huyền nghĩa Q.4; Pháp hoa
huyền luận Q.9; Chỉ quán nghĩa lệ
Q.thượng; Quan âm huyền nghĩa kí Q.1].
(xt. Thập Kiếp Di Đà, Thập Diệu, Ngũ Thời
Bát Giáo, Lục Trùng Bản Tích, Liên Hoa
Tam Dụ).
BẢN TÍCH THẬP DIÊU
Chỉ Bản môn thập diệu và Tích môn
thập diệu. Cái không thể tưởng tượng, nghĩ
bàn được gọi là diệu, tức chỉ lí thực tướng.
Đại sư Trí khải tông Thiên thai, trong Pháp
hoa huyền nghĩa, khi giải thích chữ “Diệu”
trong đề kinh “Diệu Pháp Liên Hoa Kinh”,
có lập ra Bản tích thập diệu, bàn tổng quát
về nhân quả, tự tha nói trong kinh Pháp
hoa đều có đủ mười diệu. Trong mười bốn
phẩm Tích môn của kinh Pháp hoa, từ
phẩm Phương tiện lập mười diệu Tích môn:
cảnh diệu, trí diệu, hành diệu, vị diệu, tam
pháp diệu, cảm ứng diệu, thần thông diệu,
thuyết pháp diệu, quyến thuộc diệu và công
đức lợi ích diệu, và đối chiếu so sánh với
Thập thô trong các kinh đức Phật nói trước
thời Pháp hoa mà bàn tường tận về cái cảnh,
trí nói trong kinh Pháp hoa đều là tuyệt
diệu không thể nghĩ bàn.
Trong mười bốn phẩm Bản môn, từ
phẩm Như lai thọ lượng lập mười diệu Bản
môn: bản nhân diệu, bản quả diệu, bản quốc
độ diệu, bản cảm ứng diệu, bản thần thông
diệu, bản thuyết pháp diệu, bản quyến thuộc
diệu, bản niết bàn diệu, bản thọ mệnh diệu
và bản lợi ích diệu, và đối chiếu so sánh với
Thập thô của Tích môn mà thuyết minh
một cách tỉ mỉ về nhân quả của Bản môn
đều là tuyệt diệu không thể nghĩ bàn. [X.

Pháp hoa huyền nghĩa Q.2, Q.7]. (xt. Thập
Diệu, Bản Tích Nhị Môn).
BẢN TÍCH THÍCH
Là một trong bốn Thích của tông Thiên
thai. Ngài Trí khải dùng bốn phương pháp
Nhân duyên thích, Ước giáo thích, Bản tích
thích và Quán tâm thích để giải thuyết kinh
Pháp hoa, gọi là Thiên thai tứ thích. Bản
tích thích, tức là dựa vào hai môn Bản địa
BẢN TÍCH THẬP DIÊU

B
367
và Thùy tích mà giải thích kinh Pháp hoa.
Phần nhiều dùng để tường thuật các sự tích
liên quan đến đức Phật và các đệ tử, chẳng
hạn như giải thích câu “Xá lợi phất đẳng
chư Phật đệ tử”, nếu nói họ là tỉ khưu Thanh
văn thì dựa vào Tích môn để giải thích,
nếu nói họ nguyên là Bồ tát thì dựa vào
Bản môn để giải thích. (xt. Thiên Thai Tứ
Thích, Bản Tích Nhị Môn, Pháp Hoa Văn
Cú).
BẢN TÍCH TƯƠNG NHIẾP
Tức là Bản tích thập diệu và Thập bất
nhị môn cùng bao nhiếp nhau. Ngài Trạm
nhiên ở Kinh khê thuộc tông Thiên thai,
dựa theo Bản tích thập diệu của ngài Trí
khải trong Pháp hoa huyền nghĩa mà sáng
lập Thập bất nhị môn để bao nhiếp nhau
mà qui kết ở cái tâm một niệm, nêu rõ đại
cương phép quán để hiển phát ý sâu xa. [X.
Pháp hoa huyền nghĩa Q.7]. (xt. Thập Bất
Nhị Môn, Thập Diệu).
BẢN TỊCH (840 - 901)
.....
Vị Thiền tăng đời Đường. Người huyện
Bồ điền (Cổ điền, Phúc kiến) Tuyền châu,
họ Hoàng. Là pháp tự của tổ Lương giới ở
Động sơn thuộc tông Tào động. Đời gọi là
Tào sơn Bản tịch. Lúc nhỏ học Nho. Mười
chín tuổi đến núi Linh thạch huyện Phúc
đường Phúc châu xuất gia. Hai mươi lăm
tuổi thụ giới Cụ túc. Khoảng năm Hàm
thông (860 - 873) Thiền phong cực thịnh,
sư đến ra mắt tổ Lương giới ở Động sơn, rồi
đi lại hỏi đạo và ngấm ngầm lãnh hội được
ý chỉ sâu kín của tông môn. Sau mở trường

thuyết pháp tại huyện Cát thủy Vũ châu,
đổi tên là Tào sơn để bày tỏ tình nhớ mến
Tào khê.
Không bao lâu, rời đến ở núi Hà ngọc
(có thuyết nói sư đã đổi tên núi này thành
Tào sơn), học đồ vân tập, tông phong Động
môn lừng lẫy, truyền trao chỉ quyết ngũ vị
của Động sơn thành tiêu chuẩn của tùng
lâm, đồng thời giảng thơ Hàn sơn để nuôi
chí người học. Lúc bấy giờ có họ Chung ở
Hồng châu thỉnh mấy lần mà sư không đi,
chỉ chép một bài thơ Cư sơn tụng của Pháp
thường ở Đại mai để đáp lại lời mời. Tháng
6 đầu năm Thiên phục, thắp hương an tọa
mà tịch, thọ sáu mươi hai tuổi. Sắc thụy là
“Nguyên chứng Thiền sư”. Về sau, tông
phong Động
sơn, Tào sơn
càng thịnh, môn
đồ mỗi ngày một
đông, bèn gọi là
Tào động tông.
Trứ tác có Tào
sơn ngữ lục 2
quyển. Môn
nhân có Tuệ hà
ở Tào sơn, Tòng
chí ở Kim phong,
Xử chân ở Lộc môn, Quang tuệ ở Hà ngọc
và Hoằng thông ở Dục vương. [X. Tống
cao tăng truyện Q.3; Cảnh đức truyền đăng
lục Q.17; Ngũ đăng hội nguyên Q.13].
BẢN TÍNH
......
Chỉ tính đức sẵn có. Tức tính chân thực
tuyệt đối thường còn chẳng biến. Kinh Viên
giác (Đại 17, 919 trung), nói: “Nếu bản tính
giác tâm này vốn trong sạch, thì do đâu mà

ô nhiễm?”
BẢN TÍNH TRỤ CHỦNG TÍNH
Phạm:prakftistha-gotra. Nói tắt là
Tính chủng tính, Tính chủng. Là một trong
hai chủng tính Đại thừa. Chủng tính, là
bản tính có khả năng chứng được bồ đề.
Bản tính trụ chủng tính, tức là chủng tính
Bản Tịch
BẢN TÍNH TRỤ CHỦNG TÍNH

B
368
tự nhiên tự tồn từ vô thủy đến nay. Đối lại,
chủng tính hậu thiên tu được, gọi là Tập
chủng tính. Cả hai được gọi gộp lại là “Tính
tập nhị tính”. Bản tính trụ chủng tính từ
vô thủy đến nay nương tựa vào thức A lại
da thứ tám, là chủng tính Đại thừa nhân
vô lậu tự nhiên tự tồn từ vô thủy đến nay,
tức cái gọi là tính thiên bẩm. Cái tính đó
trong thân người ta, dù bị phiền não vô
minh trói buộc che lấp, dù phải luân hồi
trong sáu ngả bốn loài, nhưng nó vẫn tự
nhiên tự tồn trong thức A lại da, không
hoại không mất.
BẢN TỊNH (667 - 761)
.....
Vị Thiền tăng đời Đường. Người Ráng
châu (tỉnh Sơn tây) họ Trương. Lúc nhỏ
được Lục tổ Tuệ năng ấn khả, ở chùa Vô
tướng núi Tư không (tỉnh An huy). Năm
Thiên bảo thứ 3 (744), vua Huyền tôn sai
Trung sứ là Dương quang đình đến hỏi đạo
sư, sư chỉ dạy cho câu “Tâm tức là Phật, vô
tâm là đạo”. Họ Dương về cung tâu lại, nhà
vua nghe, bèn rước sư về ở chùa Bạch liên
trong Kinh đô. Sư thường thảo luận về pháp
nghĩa với các bậc danh tăng và thạc học tại
kinh đô. Năm Thượng nguyên thứ 2, nhập
tích, thọ chín mươi lăm tuổi. Thụy hiệu là
“Đại Hiểu Thiền sư”. [X. Tổ đường tập 3;
Cảnh đức truyền đăng lục Q.5; Liên đăng
hội yếu Q.3].
BẢN TỊNH VÔ LẬU
...........
Có nghĩa là tâm tính chúng sinh xưa
nay vốn trong sạch, xa lìa tất cả phiền não

ô nhiễm. Nhưng sau vì khởi lên các khách
trần phiền não mà chịu tạp nhiễm, sự tạp
nhiễm này phàm phu không thể hiểu biết
được đúng như thực, chỉ có Thánh đệ tử
mới biết được và gắng tu tâm để hoàn lại
bản tính của nó và từ trong khách trần
phiền não mà được giải thoát. (xt. Tâm Tính,
Tâm Tính Bản Tịnh).
BẢN TOÁN
Khi vấn đáp về luận đề, cái đề đầu tiên
được hỏi, gọi là Bản toán, từ đề thứ hai trở
đi thì gọi là Mạt toán.
BẢN TÔN
......
Tức là vị chủ tôn căn bản, vị tôn chính.
Chỉ bậc tối tôn tối thắng, xuất thế gian mà
từ vô thủy đến nay vốn có, làm chỗ nương
tựa cho người tu hành Phật đạo. Hoặc chỉ
một vị tôn chủ yếu đặc thù nào đó trong
nhiều tôn tượng, thờ tại một chùa, một viện,
tức lấy vị tôn đặc thù ấy làm gốc để tôn
sùng. Còn gọi là Trung tôn (vị tôn chính
giữa) để phân biệt với các quyến thuộc thân
cận đứng hầu hai bên, hoặc tùy tòng chung
quanh.
Ở Ấn độ nguyên thờ tượng đức Phật
Thích ca mâu ni. Lại vì qui y Phật, Pháp,
Tăng tam bảo nên gọi là Tam tôn. Ấn độ
thời xưa thì chạm trổ cây Bồ đề, tòa Kim
cương, bánh xe Pháp, tháp Phật, lốt chân
Phật v.v... để thay cho tượng Phật. Vì dùng
các vật tượng trưng để hiển bày tôn hình
và chạm trổ đắp vẽ tôn hình, ý nghĩa có
khác nhau. Đến sau thời Mật giáo hưng
khởi, thì dùng chữ, ấn, hình hiển bày Phật
Bồ tát.
Thông thường, vị trí của Bản tôn trong
các chùa viện, tùy theo mục đích của người

sáng lập và niềm tin của người chủ phát
nguyện, mà được qui định an vị, cho nên
Bản tôn cũng vì đó mà có khác. Như trong
Kim đường chùa Pháp long, Tây Phật điện
chùa Hưng phúc tại Nhật bản, thờ đức Thích
ca Như lai, Căn bản trung đường chùa Diên
lịch, Kim đường chùa Kim cương phong
thì thờ đức Dược sư Như Lai. Tông Tịnh
BẢN TỊNH

B
369
độ và Tịnh độ chân tông của Nhật bản thì
lấy Phật A di đà làm Bản tôn của họ; cứ
theo Lương cao tăng truyện quyển 6 chép,
thì trong Bát nhã tinh xá ở Lư sơn, sư Tuệ
viễn đã thờ tượng Phật A di đà sớm nhất.
Mà trong các tông phái phần nhiều cũng
có vị Bản tôn nhất định của phái đó. Lại
ngôi nhà trong đó Bản tôn được an vị thì
gọi là Bản đường, đồng thời, cũng theo danh
hiệu của Bản tôn mà có các tên gọi như Di
đà đường, Dược sư đường.
Trong Mật giáo, Đại nhật Như lai được
gọi là Phổ môn Bản tôn, còn các Phật Bồ
tát khác thì gọi là Nhất môn Bản tôn. Đồng
thời, tùy theo các pháp tu và mục đích khác
nhau mà các Bản tôn cũng đều bất đồng.
Đại khái Bản tôn có ba loại: Chữ, Ấn và
Hình, và chia ra hữu tướng, vô tướng khác
nhau. Chữ, thì như các chữ (vạm),
(hrìh), (hùô) v.v... là chủng tử của
Đại nhật Như lai, Phật A di đà và Phật A
súc. Ấn, thì như Tam muội da hình hoa
sen của bồ tát Quán thế âm, đàn tì bà của
Biện tài thiên. Hình, chỉ hình tượng của
các vị Tôn có đầy đủ tướng tốt đẹp. Trong
đó, Bản tôn hữu tướng là chỉ ngoài chính
mình ra, lập Bản tôn riêng, là bậc tôn quí
nhất trong các tôn, hoặc chỉ chính mình
và Phật Bồ tát mà, sau khi kết duyên, mình
đã sùng bái từ lâu. Còn Bản tôn vô tướng
thì lấy tự thân mình làm Bản tôn, sinh ra
tức đã đầy đủ công đức, là người tối thượng
trong thế gian và xuất thế gian (tức duy ngã
độc tôn). Mật giáo nhận là Phật và mình
hỗ tương nhiếp nhập (Phật vào mình, mình

vào Phật), hoặc là một thể cùng tột. Cho
nên, trong phép tu, sức gia hộ của Bản tôn
và công đức của hành giả nhiếp nhập thành
nhất thể, sự gia bị mà Bản tôn ban cho, gọi
là Bản tôn gia trì. Lại phép quán trong đạo
tràng, quán tưởng tướng tốt đẹp của Bản
tôn, gọi là Bản tôn quán. Tịnh độ giáo thì
xưa nay lấy Phật Di đà hoặc Di đà Tam tôn
(Phật Di đà và các bồ tát Quan âm, Thế
chí) làm Bản tôn. Tịnh độ chân tông của
Nhật bản thì, ngoài tượng vẽ, tượng gỗ là
Bản tôn ra, còn lấy danh hiệu làm Bản
tôn. Danh hiệu có ba loại sáu chữ (Na mô
A di đà Phật), chín chữ (Na mô bất khả tư
nghị quang Như lai) và mười chữ (Qui mệnh
tận thập phương vô ngại quang Như lai).
Liên như cho là Chân tông coi trọng danh
hiệu Bản tôn nhất, thứ đến tượng vẽ, và
thứ nữa đến tượng gỗ. Ngoài ra, Chân tông
còn gọi các Tổ sư và tiên đức của Ấn độ,
Trung quốc, Nhật bản được vẽ trong một
bức họa, là Quang minh Bản tôn.
Tông Nhật liên của Nhật bản chuyên
tôn sùng kinh Pháp hoa, vì thế lấy đề mục
kinh Pháp hoa “Na mô Diệu Pháp Liên Hoa
kinh” làm Bản tôn, hoặc lấy Thập giới
khuyến thỉnh Đại mạn đồ la do Nhật liên
vẽ làm Bản tôn, hoặc lấy Thích ca bản môn
và bốn Bồ tát bản hóa cùng làm Bản tôn.
Lại nữa, tông Nhật liên gọi Bản tôn, Đề
mục, Giới đàn là Tam đại bí pháp (ba phép
bí mật lớn), nhưng vật Bản tôn được định
là người hay pháp, thì xưa nay có sự bàn
luận. Lúc đầu bảo cả hai có khác, lấy tượng
Phật làm Bản tôn người, lấy Thập giới mạn
đồ la làm Bản tôn pháp, và cho Bản tôn
pháp là chủ yếu. Nhưng, về sau sư Nhật
đạo không cho là Bản tôn có hai loại khác

nhau, mà chủ trương lấy Bản Phật Thích
ca của ba thân vô tác làm Bản tôn, còn các
Bản tôn khác thì chỉ khác nhau ở điểm các
Bản tôn được khắc gỗ và vẽ rộng hay luợc
mà thôi. Trong đó, Bản tôn bằng gỗ, hoặc
vẽ được tạo nên để thích nghi với năng lực
và tính chất của chúng sinh. Đặt Bản tôn
bằng gỗ là vì phương tiện tín, hành, cho
nên gọi là Giáo môn Bản tôn; còn Bản tôn
vẽ Thập giới mạn đồ la thì vì tiện cho sự
hành pháp mà đặt ra, cho nên gọi là Quán
tâm Bản tôn. [X. kinh Lục độ tập Q.4; kinh
Đại nhật Q.6 phẩm Thuyết bản tôn tam
BẢN TÔN

B
370
muội; Đại nhật kinh sớ Q.3, Q.20; Bí tạng
kí; Ngô thê kính Q.26; Tổ sư cương yếu
san lược Q.7]. (xt. Phổ Môn, Quảng Lược
Bản Tôn).
BẢN TRIỀU CAO TĂNG TRUYÊN
..............
Gồm bảy mươi lăm quyển. Do Vạn
nguyên sư man thuộc tông Lâm tế Nhật
bản trứ tác vào năm Nguyên lộc 15 (1720).
Phỏng theo các Cao tăng truyện của Trung
quốc thuộc ba triều đại Lương, Đường và
Tống. Là bộ truyện kí mà nội dung thu chép
hơn một nghìn sáu trăm danh Tăng thuộc
các tông phái, bắt đầu từ thời thượng cổ
Khâm minh Thiên hoàng (540 - 570)
khoảng hơn một nghìn hai trăm năm. Năm
Diên bảo thứ 6 (1678), trước hết, tác giả
soạn Diên bảo truyền đăng lục 41 quyển,
trong đó, đã thu chép truyện kí của một
nghìn vị Thiền tăng, sau đó, khi biên soạn
tiếp bộ sách, tác giả lại thu chép thêm hành
trạng của các bậc cao đức, danh nạp thuộc
cả hai môn Giáo và Thiền một cách rất rõ
ràng, và lập thành mười khoa là Pháp bản,
Tịnh tuệ, Tịnh thiền, Cảm tiến, Tịnh luật,
Đàn hưng, Tịnh nhẫn, Viễn du, Độc tụng
và Nguyện tạp. Sách này là tác phẩm rõ
ràng, đầy đủ và đáng tin nhất trong các
Tăng truyện của Nhật bản, cũng là tư liệu
không thể thiếu trong việc nghiên cứu lịch
sử Phật giáo Nhật bản. Về sau lại có Tế
xuyên đạo khế (1816 - 1876) soạn thêm
Tục Nhật bản cao tăng truyện gồm 11
quyển, đều được thu vào Đại Nhật bản Phật
giáo toàn thư quyển 102, quyển 103.

BẢN TRIỀU LỊCH ĐẠI PHÁP HOÀNG NGOẠI KỈ
Có một quyển. Do Nguyên sách thuộc
tông Tịnh độ Nhật bản soạn vào năm
Khoan văn thứ 7 (1667). Thu chép tóm tắt
các việc từ đức Thế tôn Thích ca trở xuống
đến các giai tầng nhân sĩ thành là pháp
quyến; đồng thời, tường thuật tình hình sau
khi Phật pháp truyền sang đông, các Hoàng
gia Nhật bản và các đời Hoàng đế Trung
quốc sùng tín Phật pháp, rồi đoán định là
các Thánh vương hiền thần đều là vì hộ trì
Phật pháp mà phương tiện hiện ở Nhật bản.
Nội dung bao gồm các sự tích vào đạo của
hai mươi chín vị Thiên hoàng, như Thánh
vũ, Hiếu liêm, Bình thanh, Thanh hòa,
Bạch hà, Hậu thủy vĩ v.v... và danh sách
những người Hoàng tộc, quí môn, Vũ gia
đi tu. Trên đầu quyển có Tự tự (Bài tựa của
tác giả), Tiểu tự và Mục lục của Nguyên
sách.
BẢN TRIỀU TÂN TU VÃNG SINH TRUYÊN
Có một quyển. Do Đằng nguyên tôn
hữu, người Nhật bản, biên soạn vào đầu
năm Nhân bình (1151). Ghi chép truyện
của bốn mươi mốt người được vãng sinh
tính đến đầu năm Nhân bình. Hiện nay,
chùa Chân phúc tại Nhật bản còn giữ được
bản chép tay của sách này, được chép vào
năm Chính gia thứ 2 (1258).
BẢN TƯỚNG
Chỉ tưóng gốc của bốn tướng hữu vi là
Sinh, Trụ, Dị, Diệt. Còn gọi là Đại tướng.
Là vì bốn tướng có bản tướng và tùy tướng
khác nhau. (xt. Tứ Tướng).
BẢN VỊ HỮU THIÊN
...............
Đối lại với “Bản dĩ hữu thiện,...........”.
Chỉ căn cơ ở thời đại Mạt pháp. Căn cơ

thời đại đức Phật còn tại thế và sau khi
nhập diệt, ở thời Chính pháp, Tượng pháp,
gọi là căn cơ “bản dĩ hữu thiện” (vốn đã có
duyên lành); đối lại, căn cơ ở vào thời đại
Mạt pháp, gọi là căn cơ “bản vị hữu thiện”
BẢN TRIỀU CAO TĂNG TRUYÊN

B
371
(vốn chưa có duyên lành). Vốn đã có duyên
lành, là nói ở quá khứ, hạt giống thành
Phật đã được gieo vào lòng chúng sinh, đây
là duyên lành có thể có được ở thời đại
Chính pháp và Tượng pháp. Còn vốn chưa
có duyên lành, thì chưa từng mong nhờ có
thiện duyên gieo hạt giống Phật, cho nên,
chúng sinh ở thời này (thời Mạt pháp), gọi
là căn cơ vốn chưa có duyên lành, phần
nhiều là những kẻ phỉ báng, không tin giáo
pháp. Kinh Pháp hoa phẩm Thường bất
khinh bồ tát chép, bồ tát Thường bất khinh
bị những kẻ bất tín chửi mắng, ném đá,
đánh đập, nhưng Thường bất khinh trước
sau vẫn cung kính, gặp ai cũng chắp tay vái
chào mà nói “Các ông đều sẽ thành Phật
cả”. Đại sư Trí khải tông Thiên thai, giải
thích việc này như sau: Đối với những hạng
căn cơ vốn chưa có duyên lành ở thời Mạt
pháp, Thường bất khinh đã mạnh mẽ nói
Nhất thừa Viên giáo, gieo hạt giống Phật
xuống, dùng sức mạnh Đại thừa để tiêu diệt
mầm ác của họ. Đó tức là nghĩa “cưỡng
độc hạ chủng, ” (gắng sức gieo
hạt giống Phật) vậy. Pháp hoa văn cú quyển
10 phần trên (Đại 34, 141 thượng) nói: “Vốn
đã có duyên lành, Thích ca dùng nhỏ mà
hộ trì, vốn chưa có duyên lành, Bất khinh
dùng lớn mà áp đảo”.
BẢN VÔ
......
Vị tăng đời Minh. Người Côn minh, họ
Trương. Năm sinh năm mất không rõ. Sư
mồ côi sớm, một hôm đến chơi hồ Côn
minh, chỉ một mình thấy hoa sen xanh nổi

trên mặt nước, mọi người thấy lạ đều cho
là phi phàm. Năm mười chín tuổi y vào
Không công núi Tú sơn xuất gia, thụ tâm
pháp nơi Thiền sư Sở am, chuyên chí tham
cứu. Một hôm đi thác bát (đi xin ăn) trong
thành Nhĩ hải, nghe nhà bên cạnh có người
nói: “Đậu phụ họ Trương, đậu phụ họ Lí,
đêm nằm suy
nghĩ trăm lối
nghìn đường,
sáng dậy vẫn là
anh bán đậu
phụ”, bèn đại
ngộ. Thời ấy,
Mộc công trấn
giữ Điền nam,
nghe danh sư,
đặc biệt mở đàn
thỉnh sư khai
giảng. Có viết
Phong hưởng tập lưu hành ở đời. [X. Tăng
đính Phật tổ đạo ảnh Q.4 (Hư vân)].
BẢN VÔ DỊ TÔNG
...........
Là một trong Lục gia Thất tông thuộc
Bát nhã học ở thời Đông Tấn. Trong Trung
quán luận sớ, sư Cát tạng bảo tông này do
sư Trúc đạo tiềm thành lập, trong Triệu
luận sớ, Nguyên khang lại nói do Trúc pháp
thải lập. Về tông nghĩa của tông này không
có chính văn nguyên thủy để khảo sát, mà
chỉ biết sơ qua văn trích dẫn trong Danh
tăng truyện sao Đàm tế truyện, thì tông này
chủ trương “Trong cái không trống rỗng
có thể sinh ra vạn hữu”. Trong Trung quán
luận sớ quyển 2 phẩm Nhân duyên (Đại
42, 29 thượng), Cát tạng nói rõ hơn: Sau
đó, Thâm pháp sư nói: “Bản vô, là chưa có

sắc pháp, trước có cái không, cho nên từ
không ra có, tức không ở trước có, có ở sau
không, vì thế gọi là bản vố”. Đây có nghĩa
là khi chưa có muôn vật, thì trước hết có
cái không, từ không sinh ra có, cho nên
muôn vật từ cái không mà ra, dùng cái không
để giải thích thuyết chẳng có chẳng không
trong kinh luận. Cái gọi là “chẳng phải có
là có” tức là không, “chẳng phải không là
không” cũng là không, tất cả chỉ là không,
đó chính là tông nghĩa của tông này. Song,
Bản Vô
BẢN VÔ DỊ TÔNG

B
372
sư Tăng triệu đã luận phá thuyết này, cho
rằng không phù hợp với tư tưởng Bát nhã,
vì mỗi lời nói ra đều xu hướng không vô.
Cái bản ý chẳng có chẳng không được
thành lập trong kinh luận, là vì hết thảy
các pháp đều nương vào nhân duyên mà
có, chẳng phải thật có, cho nên gọi là chẳng
có; lại vì các pháp nương nơi nhân duyên
mà có, chẳng phải toàn không, cho nên
bảo là chẳng không, vì thế coi tông này là
vọng sinh xuyên tạc, nói gượng “chẳng có
là không thì cái này có, chẳng không là
không thì cái kia không”, và chê là Tông
này thích bàn về không. [X. Hán ngụy lưỡng
tấn nam bắc triều Phật giáo sử (Thạng tích
dư)].
BẢN VÔ TÔNG
........
Đứng đầu Lục gia Thất tông thuộc Bát
nhã học ở thời Đông Tấn. Thuyết Bản vô,
nói theo nghĩa rộng, gần như có thể được
coi là tên gọi khác của Bát nhã học. Từ
thời Ngụy, Tấn trở đi, thuyết Bản vô được
nhiều người dùng, nhất là các nhà Bát nhã
học, nhưng cũng nêu lên nhiều nghĩa khác
nhau. Bộ luận Lục gia thất tông do Đàm tế
soạn đã mất, chỉ còn nhờ các truyện kí và
chú sớ của luận này mà tìm hiểu nguyên
do các thuyết. Cứ theo Danh tăng truyện
sao Đàm tế truyện dẫn dụng văn trong luận
Lục gia Thất tông nói (Vạn tục 134, 18
thượng), thì: “Trước khi nguyên khí nung
đúc thì chỉ là trống không mà thôi, đến khi
nguyên khí nung hóa thì muôn tượng có
hình, hình tuy được hóa, nhưng cái gốc

tạm hóa lại từ tự nhiên, tự nhiên như thế,
nào có ai tạo tác đâu?! Do đó mà nói, vô ở
trước nguyên hóa, vô là đầu các hình, vì
thế gọi là Bản vô, chứ không phải nói trong
cái khoảng rỗng không có thể sinh ra vạn
hữu”.
Tông này nhận rằng, thế giới ở trong
trạng thái tự nhiên không, vô, rồi do nguyên
khí biến hóa mà thành, cho nên nói là Bản
vô, chứ không thể bảo vạn hữu từ trong
cái không, vô sinh ra. Thời nam triều Trần,
trong Triệu luận sớ, sư Tuệ đạt ở chùa Tiểu
chiêu đề, đã chỉ rõ rằng, những lời trên đây
là do Đạo an nói, trong Trung quán luận
sớ, Cát tạng cũng đồng quan điểm, như vậy,
thuyết này không còn nghi ngờ gì nữa. Kế
đó, trong Trung quán luận sớ nói, Bản vô
là Tăng duệ gọi tính không, hàm ý là bản
tính của các pháp vốn rỗng lặng, cũng tức
là ý tính không duyên khởi, duyên khởi vô
tính. Đây là chủ trương “chẳng có, có tức
không, chẳng không, không cũng không”,
mà Phật giáo gọi là Ác thủ không, vì chẳng
những cho cái “có” là không, mà cả cái
“không” cũng là không nốt. Tăng triệu cho
chủ trương ấy không phù hợp với tư tưởng
Bát nhã, bèn bài xích nghĩa Bản vô trong
luận Bất chân không Q.3, nhưng Trung
quán luận sớ bảo cái bị bài xích là Bản vô
dị tông, chứ không phải cái học của Đạo
an. Từ thời Lục triều trở đi, ai cũng nhận
Đạo an là người giữ gìn giáo lí Bát nhã,
đồng thời, cũng là trọng tâm, của Bát nhã
học. [X. Hán ngụy lưỡng tấn nam bắc triều
Phật giáo sử (Thang tích dư)].
BANG
Là cái bảng dùng trong Thiền lâm đánh
lên để thông báo đại chúng về giờ ăn, giờ

tắm v.v... Cũng gọi là phạn bang (bảng báo
giờ ăn cơm), mộc ngư (cá gỗ), ngư cổ (trống
cá), ngư bản (bảng hình cá), ngư bang, Minh
ngư (cá gáy). Trong các Thiền lâm thời xưa,
bảng thường treo ở nhà tắm, đánh, để thông
báo đại chúng biết giờ tắm. Thiền lâm tượng
khí tiên đệ nhị thập thất loại Bài khí môn,
nói: “Sa di luật nghi nhập dục nói: Nước
lạnh nóng, theo lệ đánh bang, không được
gọi to”. Bang cũng thường dùng để thông
BẢN VÔ TÔNG

B
373
báo đại chúng giờ thụ trai, như hiện nay,
trong Thiền gia, bang gỗ khắc đầu rồng
mình cá được treo ngoài nhà Tăng hoặc
phía ngoài nhà trai. Nhưng, mộc ngư ngày
xưa tức là chỉ bang hiện nay. Sắc tu bách
trượng
thanh
qui
quyển 8
Pháp khí
chương
(Đại 48,
1156
thượng),
nói: “Mộc ngư, hai thời cháo, cơm, đánh
hai hồi dài, phổ thỉnh tăng chúng, đánh
một hồi dài, phổ thỉnh hành giả, hai hồi
dài”.
Ngoài ra, bang còn chỉ một loại bản gỗ
dùng để đánh hiệu thông cáo đại chúng
trong các cơ quan công quyền ở Trung quốc
thời xưa. (xt. Mộc Ngư).
BÀNG BẰNG NGHĨA TÔNG
Chữ dùng trong Nhân minh. Là một
trong bốn tông Nhân minh. Trong Nhân
minh, khi tranh luận, người lập luận thành
lập Tông (mệnh đề), đối với điều mình
muốn lập, không nói thẳng ra cho rõ ràng,
mà lại mượn việc khác để nói một cách
quanh co mập mờ, có tính cách ám chỉ mà
thôi, như vậy gọi là Bàng bằng nghĩa tông
(bàng, nghĩa đen là một bên; bằng, nghĩa
đen là nhờ vào, dựa vào, tức dựa vào nghĩa
bên cạnh, chứ không trực tiếp). Chẳng hạn,
muốn lập ba mươi hai tướng tròn đầy tốt

đẹp của đức Phật, thì trong lời tranh luận,
người lập luận chỉ nói “Phật là bậc giác ngộ”,
chủ ý thì không nói thẳng ra, chỉ mong
qua câu “Phật là bậc giác ngộ” mà ý ba mươi
hai tướng tự nhiên được thành lập. Như
thế thì nghĩa “bàng bằng” dù có khiến cho
đối phương (người vấn nạn) biết được Phật
có đủ ba mươi hai tướng qua câu “Phật là
bậc giác ngộ”, thì ý ấy cũng chỉ hàm súc,
giấu kín, chưa được bày tỏ ra bằng lời tranh
luận, vì thế không thể trở thành tông hoàn
toàn, chính xác. Nhân minh nhập chính lí
luận sớ quyển thượng (Đại 44, 100 hạ), nói:
“Nghĩa bằng tông, chẳng phải dùng lời để
tranh luận, vậy dùng làm gì? Tranh luận
vốn dùng lời nói để mong đối phương hiểu
ý mình, đằng này lại quanh co, lập lờ thì
làm sao thành được, cho nên không thể
cho là chính luận”. (xt. Tứ Tông).
BÀNG CƯ SĨ BẤT MUỘI BẢN LAI NHÂN
Tên công án trong Thiền lâm. Là cơ
duyên đối thoại giữa Thiền sư Mã tổ Đạo
nhất và Bàng cư sĩ đời Đường về câu nói
“Bất muội bản lai nhân”. Bản lai nhân, tức
là chỉ cái tự tính xưa nay vốn trong sạch
của người ta, đồng nghĩa với “Bản lai thân,
Bản lai diện mục”. Liên đăng hội yếu quyển
6 (Vạn tục 136 - 262 hạ), nói: Cư sĩ hỏi Mã
tổ: “Bất muội bản lai nhân, xin thầy nhướng
cao mắt”. Mã tổ nhìn thẳng xuống. Sĩ nói:
“Một thứ đàn không dây, chỉ có thầy là gảy
được tuyệt diệu”. Mã tổ nhìn thẳng lên, Sĩ
sụp xuống lạy, tổ liền về phòng. Sĩ theo
vào sau, nói: “Đùa khéo mà thành vụng!”
Trong công án này, Bàng cư sĩ hỏi Mã tổ là
muốn thấy rõ bản lai diện mục thì phải
dụng tâm như thế nào, Mã tổ trả lời bằng
cách nhìn xuống, rồi lại nhìn lên, biểu thị

ý là hai mắt phải phân minh thì chân tâm
thấy được. [X. Đại tuệ phổ giác ngữ lục
Q.8].
BÀNG CƯ SĨ HẢO TUYẾT PHIẾN PHIẾN
Tên công án trong Thiền lâm. Sự tích
Bàng cư sĩ đời Đường nhìn tuyết rơi trước
mắt, và lại dùng cái đánh để kích thích sự
Bang
BÀNG CƯ SĨ HẢO TUYẾT PHIẾN PHIẾN

B
374
liễu ngộ của Toàn thiền khách. Bích nham
lục Tắc 42 (Đại 48, 179 trung), nói: “Bàng
cư sĩ từ biệt Dược sơn, Sơn sai mười người
Thiền khách tiễn chân. Đến đầu ngõ, Sĩ
chỉ vào đám tuyết trong không trung, nói:
“Tuyết rơi đẹp quá, không rơi ở nơi khác”.
Lúc ấy, có thiền khách Toàn hỏi: Rơi ở nơi
nào?, Sĩ liền thụi cho một thụi. Toàn nói:
Cư sĩ không được thô lỗ như thế! Sĩ nói:
Sao ông lại xưng là Thiền khách, lão già
Diêm (vương) chưa tha ông mà! Toàn hỏi:
Cư sĩ hiểu thế nào? Sĩ lại thụi cho một thụi
nữa, nói: Mắt thấy như mù, miệng nói như
câm”.
Trong Tắc công án này, Bàng cư sĩ lúc
đầu nói “Tuyết rơi đẹp quá, không rơi ở nơi
khác”, ý là cảm thán cảnh tuyết rơi lả tả
trước mắt rất là đẹp, nhưng Toàn thiền
khách không hiểu được ý ấy, mà lầm tưởng
ý Bàng cư sĩ muốn hỏi nơi tuyết rơi nên sau
một lúc suy nghĩ, mới hỏi “Rơi ở nơi nào?”
Như thế đã chẳng biết cảm thưởng cái cảnh
đẹp ngay trước mắt, lại vọng tưởng suy nghĩ
lông bông, vì thế mới bị Bàng sư sĩ đánh
cho một thụi. Nhưng, dù bị đánh, Toàn
thiền khách vẫn không tỉnh ngộ, mà lại
nói “Cư sĩ không đuợc thô lỗ như thế”, lại
bị Bàng cư sĩ bồi cho câu “lão già Diêm
chưa tha ông mà”, để hiển bày cái ý trước
sau Toàn thiền khách đều chưa thoát được
sự cố chấp vào lời nói, rồi lại đánh cho thụi
nữa mà mắng là như mù như câm.
Không gì đẹp bằng những sợi tuyết trắng
tinh đang rơi lả tả trước mặt, giữa đất trời
lồng lộng, phong quang tiêu sái, vốn không

chấp nhận một tí suy tư tính toán nào, tại
sao không lắng hết tâm tư mà tận hưởng
cảnh thiên nhiên kì thú ấy, mà lại vọng
tưởng suy nghĩ vẩn vơ, tìm hiểu xem tuyết
rơi ở nơi này hay ở chỗ khác, như Toàn
thiền khách kia, thật là uổng! Bởi thế, đối
với cảnh tuyết rơi trước mắt, nhìn mà chẳng
thấy (mắt thấy như mù), tuy miệng có thể
nói năng, nhưng trước sau vẫn bị lời nói
trói buộc, mà chưa thể chỉ trong một lời,
nửa câu (miệng nói như câm) lãnh hội được
chỗ qui thú của muôn pháp là pháp tự nhiên
như thế, cho nên lại bị đánh một lần nữa
mà vẫn không thể nhận được cái “cá trung
hữu ý” (chân lí chỉ có thể thể nghiệm được
trong im lặng).
BÀNG CƯ SĨ NGỮ LỤC
Gồm ba quyển. Do Bàng uẩn đời Đường
soạn. Vu địch biên. Được in lại vào năm
Sùng trinh thứ 10 (1637) đời Minh. Thu
vào Vạn tục tạng tập 120. Quyển thượng
thu chép cơ duyên đối thoại giữa Bàng uẩn
và Mã tổ, Thạch đầu, Đơn hà Thiên nhiên,
Phổ tế, Tùng sơn và Đại mai, hiển bày cái
tâm hành không không vô tướng, vô vi vô
ngã của Bàng uẩn; quyển trung và quyển
hạ, chép các bài thơ và tạp cú thể năm chữ,
bảy chữ, phần nhiều có thể là tấm gương
giúp người học tham ngộ.
BÀNG GIÀ PHỔ (PAĨJÀB)
........
Tức là dịch âm Ngũ hà địa phương thuộc
Ấn độ. Trong các chi nhánh của sông Ấn
độ, có năm nhánh chảy ra địa phương này.
Thời thái cổ, ngưới Á lợi an, đi xuống phía
nam, xâm nhập địa phương này, rồi định
cư tại đấy mà sản sinh văn hóa Phệ đà
(Veda) độc đáo, trong lịch sử văn hóa Ấn

độ, là địa khu rất trọng yếu, nay ở vào
khoảng bắc bộ tỉnh Bàng già phổ.
BÀNG MIẾT NGỮ
........
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Trong
Thiền lâm, khi thầy dạy học trò, không dùng
phương pháp nói thẳng để chỉ bày, mà dùng
lời nói vắn tắt xa xôi, chỉ hé cho thấy cái ý
chỉ chủ yếu. Vì không chỉ thẳng mà là chỉ
BÀNG CƯ SĨ NGỮ LỤC

B
375
sang một bên, cho nên gọi là Bàng miết
ngữ (bàng, nghĩa đen là một bên, bên cạnh;
miết, nghĩa đen là nhìn liếc qua). Bích
nham lục Tắc 30 (Đại 48, 169 hạ), nói:
“Viễn lục công nói: Đây là lời bàng miết”.
BÀNG SINH
Tức chỉ súc sinh. Trên từ long thú cầm
súc, dưới đến thủy lục côn trùng, đều bởi
nghiệp mà phải luân hồi trong ngả ác,
không phải là đường chính của người, trời,
cho nên gọi là bàng sinh. (xt. Súc Sinh).
BÀNG UẨN (? - 808)
.....
Là Thiền giả tại gia trứ danh đời Đường.
Đời gọi là Bàng cư sĩ, Bàng ông. Người
huyện Hành dương tỉnh Hồ nam. Đời đời
theo Nho học, chỉ một mình Uẩn mộ Phật
pháp. Năm đầu Trinh nguyên (785 - 804),
yết kiến Thạch đầu Hi thiên, có chút lãnh
ngộ. Sau mến cái phong thái của Đơn hà
Thiên nhiên (739 - 824) mà suốt đời kết
bạn. Ngoài ra, cũng đi lại tham vấn các bậc
thạc đức trong chốn Thiền lâm, như các
ngài Dược sơn Duy nghiễm, Tề phong, Bách
kinh, Tùng sơn, Đại mai Pháp thường, Lạc
phố và Ngưỡng sơn v.v...
Một hôm, Thạch đầu hỏi (Đại 51, 263
trung): “Ông hiểu việc làm hàng ngày của
lão tăng từ trước đến nay như thế nào?”
Bàng uẩn trả lời: “Nếu hỏi việc làm hàng
ngày, thì không có chỗ mở miệng”. Rồi trình
một bài kệ, hai câu cuối nói: “Thần thông
cùng diệu dụng, gánh nước và bửa củi”. Thạch
đầu có ý cho là đuợc, lại hỏi: “Ông là tăng?
Hay tục?” Đáp: “Nguyện theo cái mà mình

mến chuộng”, rồi không xuống tóc, nhuộm
áo và suốt đời làm thân phận tại gia, nêu cao
phong thái phương ngoại (người ngoài xã hội
thường, tức đạo sĩ, Thiền sư).
Sau đến Giang tây tham lễ Mã tổ Đạo
nhất, hỏi: “Không cùng làm bạn lứa với
muôn pháp là người thế nào?”. Tổ nói: “Đợi
khi nào ông hớp một hớp cạn hết nước
sông Tây giang, tôi sẽ nói cho biết”. Ngay
sau câu nói đó, Bàng uẩn lãnh hội, đốn
ngộ huyền cơ, bèn lưu lại hai năm. Về sau,
cơ biện bác sắc bén mau lẹ, khiến các
phương đều chú mục. Khoảng năm Nguyên
hòa (806 - 820), đi chơi Tương dương miền
bắc, vì ưa thích phong thổ nơi đó, nên bỏ
hết gia sản rồi cùng vợ con cày ruộng ở
chân núi Lộc môn. Những người đến hỏi
đạo mỗi ngày mỗi đông, những lời ông nói
đều là Thiền cơ, vợ con đều nhờ đó mà
triệt ngộ. Ông mất năm Nguyên hòa thứ 3
(có thuyết cho là Nguyên hòa thứ 10, hoặc
là khoảng năm Thái hòa). Đời sau gọi tôn
là Tương dương Bàng đại sĩ, Đông độ Duy
ma, gọi song song với Phó đại sĩ đời Lương.
Có để lại Bàng cư sĩ ngữ lục, do Tiết độ sứ
Vu địch, người bạn thân lúc sinh tiền, biên
tập, được các Thiền lâm qua các đời rất coi
trọng, như Tổ đường tập đời Ngũ đại, Tông
kính lục đầu đời Tống, Cảnh đức truyền
đăng lục v.v... đều có dẫn dụng một phần
nội dung. Bản hiện còn đến nay là bản đã
được in lại vào năm Sùng trinh thứ 10 đời
Minh, cộng có ba quyển.
Khi Bàng uẩn sắp nhập tịch, sai con gái
là Linh chiếu ra xem mặt trời sớm hay muộn,
Linh chiếu xem rồi trở vào báo (Đại 51,
263 hạ): “Mặt trời đã lên giữa trời mà có
nhật thực”. Bàng uẩn bèn ra ngoài cửa xem,

thì lập tức Linh chiếu leo lên chỗ ngồi của
cha và chắp tay ngồi mà mất. Bàng uẩn
cười, nói: “Con gái ta nhanh thế!”. Rồi kéo
dài thêm bảy ngày nữa mới nhập tịch.
Truyện này được chép trong các sách Thiền
tổ đường tập quyển 15, Cảnh đức truyền
đăng lục quyển 8. Những Thiền cảnh độc
đáo của Bàng uẩn trên đây và các truyện
tương tự khác như vừa cười vừa nói mà
tịch, ngồi mà hóa, đứng mà mất v.v... được
BÀNG UẨN

B
376
ghi chép trong các Thiền lâm, đã trở thành
những giai thoại truyền tụng nghìn đời. [X.
Phật tổ cương mục Q.32; Cư sĩ truyện Q.17;
Bích nham lục Tắc 42, Chiêm bát phương
châu ngọc tập Q.thượng].
BÀNG VỊ
Ý chỉ những sự tượng hiện thực sai biệt.
Đứng về mặt triết học Phật giáo mà nói, thì
vạn pháp có thể chia làm bản thể của các
pháp và hiện tượng thiên sai vạn biệt, bản
thể là “lí” (ở bên trong), hiện tượng là “biểu”
(bày ra bên ngoài); bản thể là “thể”, hiện
tượng là “dụng”; bản thể là chính vị, hiện
tượng là bàng vị. Tuy nhiên, bản thể và
hiện tượng nguyên cũng là nhất thể, hỗ
tương dung nhiếp, cho nên, nếu đứng trên
lập trường của các sự tượng sai biệt mà nắm
bắt các sự tượng, thì các pháp rốt cùng là
cái tính tướng giải thoát chân thực. Nếu
đứng trên quan điểm đó mà quan sát hiện
thực, thì trong hiện thực đều là chân thực.
Vì thế nói chúng sinh và Phật, mê vọng và
giác ngộ, trên bình diện bản thể, chẳng phải
là hai, chẳng phải là khác. [X. Bất năng
ngữ ngũ vị thuyết].
BÀNG Y
Đối lại với “Chính y, ”. Những
kinh luận chủ yếu mà một tông y cứ vào để
lập nghĩa của tông, gọi là Chính y; ngoài
ra, các kinh khác thì gọi là Bàng y. Nói đủ
là Bàng sở y. Chẳng hạn, tông Tịnh độ lấy
các kinh luận chính thức nói rõ việc vãng
sinh Tịnh độ, như kinh Vô lượng thọ, kinh
Quán vô lượng thọ, kinh Di đà, luận Vãng
sinh v.v... làm chính y; và lấy các kinh luận

chỉ nói phụ qua về việc vãng sinh Tịnh độ,
như kinh Hoa nghiêm, kinh Pháp hoa, luận
Đại thừa khởi tín, luận Bảo tính, luận Thập
trụ tì bà sa, luận Nhiếp đại thừa v.v... làm
bàng y. Nhưng tông Thiên thai và Hoa
nghiêm thì lấy các kinh Pháp hoa và Hoa
nghiêm làm chỗ sở y, chứ không phân biệt
la bàng hay chính. [X. Bát tông cương yếu;
Thập tông lược kí]. (xt. Chính Y).
BÁNG PHẬT
I. Báng Phật. Chỉ các sự tích phỉ báng
gây phương hại cho việc giáo hóa của đức
Phật. Sự tích nổi bật nhất là liên quan đến
Đề bà đạt đa. Đề bà đạt đa vốn là em con
chú bác của Phật, sau xuất gia làm đệ tử
Phật. Về cuối đời, định đè lấn Phật để tự
thay thế Phật, đồng thời, phá hoại sự đoàn
kết của các đệ tử Phật để lôi kéo họ về phe
mình, nhưng ý đồ chưa đạt mà thân đã bị
rơi xuống địa ngục. Còn có trường hợp
Chiên già ma na, vì ghen ghét sự hóa đạo
của đức Phật quá thịnh, bèn đến tinh xá Kì
viên vu cáo Phật đã cùng nàng tư thông
đến mang thai, do đó mà hiện thân Chiên
già ma na phải chịu nghiệp báo. Lại có ngoại
đạo ở thành Xá vệ, giết chết dâm nữ Tôn
đà lợi, rồi rêu rao là do Phật giết để đạt mục
đích phỉ báng Phật. (xt. Chiên Già Ma Na,
Báng Tam Bảo Giới).
II. Báng Phật. Chỉ chung sự dèm chê
Phật pháp. Cảnh đức truyền đăng lục quyển
6 (Đại 51, 247 thượng), nói: “Sư bèn hỏi:
Đại đức nói pháp gì để độ người? Đáp: “Giảng
kinh Kim cương bát nhã” (...) Sư hỏi: “Kinh
ấy do ai nói?” Vị tăng sẵng giọng đáp: “Thiền
sư đùa giỡn nhau vậy, há không phải là
Phật nói sao?” Sư đáp: “Nếu bảo Như lai có
nói pháp, thì là báng Phật, người ấy không

hiểu nghĩa ta nói; nếu bảo kinh ấy chẳng
phải Phật nói, thì là báng kinh, thỉnh đại
đức nói xem”. Vị tăng không trả lời được”.
BÁNG PHẬT KINH
Có một quyển. Do Bồ đề lưu chi đời
BÀNG VỊ

B
377
Nguyên Ngụy dịch. Thu vào Đại chính tạng
tập 17. Cùng bản khác dịch với kinh Quyết
định tổng trì do Trúc pháp hộ dịch. Nội
dung tường thuật bồ tát Sư tử du hí cùng
với mười vị đại Bồ tát, đã bảy năm tu phép
Đà la ni, tuy hăng hái tu hành mà không
thành tựu diệu quả, nhân đó, đối với Phật
pháp sinh nghi hoặc, bèn bỏ giới hoàn tục,
làm nhiều hành vi bỉ tiện. Khi ấy, vua A xà
thế thiết đại thí hội, mười đại Bồ tát có mặt
trong hội, bồ tát Vô úy hành liền thỉnh
vấn đức Phật về việc mười đại Bồ tát ấy,
đức Phật bèn nói rõ nhân duyên báng Phật
của họ ở đời quá khứ, đồng thời, nói về sức
tiêu diệt nghiệp ác của phép Đà la ni.
BÁNG PHÁP XIỂN ĐỀ
...........
Là một trong hai loại Xiển đề. Còn gọi
là Đoạn thiện xiển đề. Chỉ người không
thể thành Phật được, vì đã sinh khởi tà kiến
sâu đậm, phỉ báng Đại thừa mà dứt hết tất
cả căn lành. Xiển đề là gọi tắt của Nhất
xiển đề (chỉ người không có tính thành
Phật). [X. kinh Nhập lăng già Q.2]. (xt. Nhất
Xiển Đề).
BÁNG TAM BẢO GIỚI
Là một trong mười giới trọng cấm của
Hiển giáo. Tức là giới cấm chỉ việc phỉ báng
tam bảo Phật, Pháp, Tăng. Còn gọi là Hủy
báng tam bảo giới, Trợ báng tam bảo giới,
Báng loạn chính pháp giới, Phỉ báng giới,
Báng Bồ tát pháp giới, Tà kiến tà thuyết
giới. Theo thuyết của Thắng trang trong
Phạm võng kinh bồ tát giới bản thuật kí
quyển 2, thì người dèm chê Phật, tức chê

Phật chẳng phải là bậc nhất thiết trí, Phật
cũng chẳng phải người thực, chê mười hai
phần giáo và giáo pháp Tứ đế, bảo trong
thế gian chẳng thật có A la hán và Bồ tát
tăng. Lại theo Pháp tạng trong Phạm võng
bồ tát giới bản sớ quyển 2, thì ý chế giới này
có mười nghĩa nghiệp đạo nặng nhất. Bởi
vì giới này là giới Báng loạn chính pháp
nói trong Bồ tát giới bản do Đàm vô sấm
dịch, trong kinh Bồ tát địa trì phẩm Phương
tiện xứ giới và kinh Bồ tát thiện giới v.v...,
tức là bác không có nhân quả, hủy báng
Tam bảo, dèm chê Đại thừa, đều thuộc tội
nặng. [X. kinh Tăng nhất a hàm Q.48; Lục
độ tập kinh kinh Thích gia tất tội; kinh Phật
ngũ bách đệ tử tự thuyết bản khởi phẩm
Thế tôn; kinh Phạm võng Q.hạ; luận
Thành thật Q.2 phẩm Lập luận; Vãng
sinh luận chú Q.thượng; Bồ tát giới kinh
nghĩa sớ Q.hạ (Trí khải)]. (xt. Thập Trọng
Cấm Giới).
BẠNG CÁP THIỀN
Thiền trai hến.Tiếng dùng trong Thiền
lâm. Con trai khi mở mồng mới thấy ruột,
thí dụ Thiền đem chân diện mục trình bày
với thầy mình. Vô môn quan Tắc 18 (Đại
48, 295 trung), nói: “Ông già Động sơn đã
tham cứu được Bạng cáp Thiền”.
BẢNG BÀI THỦ
Là một trong bốn mươi tay của Thiên
thủ Quan âm. Bảng bài, còn gọi là Bành
bài......, Bành bàng, Bàng bài. Bàng, là
nghĩa ngăn chống kẻ địch; bài, tức chỉ cái
khiên, cái mộc, dùng để chống đỡ mũi tên,
mũi giáo của địch. Nếu ai muốn tránh khỏi
các thú dữ thì nên tu phép Bàng bài. [X.
kinh Thiên quang nhãn quán tự tại bồ tát
bí mật pháp; Thiên thủ thiên nhãn Quan

thế âm bồ tát đại bi tâm đà là ni; Bổ đà lạc
hải hội quĩ]. (xt. Thiên Thủ Quan Âm).
BẢNG TRẠNG BÀI THỊ
Là phương pháp thông báo cho đại
BẢNG TRẠNG BÀI THỊ

B
378
chúng biết các việc được làm trong Tùng
lâm. Chẳng hạn như vị trú trì muốn mời vị
Thủ tọa hoặc các vị tôn túc từ xa đến thăm
trụ xứ để đãi trà, thì lập danh sách các vị,
rồi sai thị giả đưa đến từng vị một để mời,
gọi là Tri đơn (cái đơn báo cho biết). Còn
vị trú trì, quản kho khi mời đại chúng uống
trà, thì niêm yết lên tấm bảng để thông báo
mời mọi người gọi là Thiếp bảng (dán trên
bảng). Nếu vị Thủ tọa chiêu đãi đại chúng,
thì dùng tờ trạng. Địa điểm đặt bảng trạng
cũng khác nhau, trú trì thỉnh Thủ tọa thì
bảng đặt ở mé bên đông trước nhà Tăng,
quản kho thỉnh Thủ tọa thì bảng đặt ở mé
tây, Thủ tọa chiêu đãi đại chúng thì tờ trạng
dán ở khoảng dưới tấm bảng đặt trước nhà
Tăng.
Lại thông báo có tính cách hành chính
trong Tùng lâm, thì dùng phương thức treo
bảng để truyền đạt, gọi là Bài thị. Địa điểm
treo bảng tùy từng việc mà khác nhau, như
thông báo về việc kết hạ, tụng giới, bầu các
chức sự, công bố tên các chức vụ hoặc nhân
viên trong chùa thường niên, triệu tập toàn
thể đại chúng v.v... thì đều treo ở trước nhà
trai. Về việc thuyết pháp, cầu an, cầu mưa,
thì bảng treo trước đại điện; việc mở khóa
tu bảy ngày, kết thúc khóa tu bảy ngày, thì
bảng treo trước nhà Thiền; việc lên khóa
tụng, miễn làm lễ thì treo trước điện Vi đà
phía trong. [X. Cao mân tự qui ước].
BÀNH THIÊU THĂNG (1740-1796)
Nhà học giả, cư sĩ đời Thanh. Người
Trường châu (Ngô huyện) tỉnh Giang tô.
Tự là Doãn sơ, hiệu Xích mộc, hiệu nữa là

Nhị lâm cư sĩ. Pháp danh Tế thanh. Xuất
thân từ gia đình sĩ tộc, đậu Tiến sĩ năm
Càn long, nhưng không chịu làm quan.
Thường đọc các sách tiên Nho, thông suốt
lí học đời Tống, Minh, giỏi văn cổ. Sau tập
thuật tu luyện của đạo sĩ, ba năm không
thành, năm hai mươi chín tuổi, nhân đọc
sách Phật bèn chuyển hướng mà tin Phật
và tự đặt hiệu là Tri qui tử........ (kẻ biết
quay về). Hàng ngày lấy việc lễ Phật tụng
kinh làm chính, đọc Đại tạng kinh, thụ giới
Bồ tát, ăn chay, tịnh hạnh. Lại theo học
Định công (1712-1788), thụ giáo nghĩa Tịnh
độ, đóng cửa gác Văn tinh tại Tô châu,
chuyên tu Nhất hạnh tam muội. Ông rất
ham làm việc bố thí, bình sinh dốc toàn
lực vào công cuộc truyền bá Tịnh độ, soạn
thuật rất nhiều. Luận Nhất thừa quyết nghi
của ông chủ trương Phật Nho nhất trí; luận
Hoa nghiêm niệm Phật tam muội, chủ
trương Thiền, Tịnh dung hợp; Tịnh độ tam
kinh tân luận phát huy giáo nghĩa Tịnh độ.
Ngoài ra, còn có Cư sĩ truyện, Thiện nữ
nhân truyện, Tịnh độ thánh hiền lục v.v...
Gần đây, Tịnh độ tông hưng thịnh hơn
các tông khác, thực ông đã đóng góp rất
nhiều công lao. Ông mất vào tháng giêng
niên hiệu Gia khánh năm đầu, thọ năm
mươi bảy tuổi. [X. Cư sĩ truyện Q.56; Tịnh
độ thánh hiền lục tục biên Q.2].
BAO NHĨ VĂN THƯ (THE BOWER MANUSCRIPT)
Là bộ sách Phật được đào thấy đầu tiên
ở Tây vực. Do Thượng úy người Anh là
Bao nhĩ (Captain Bower, còn dịch là Bảo
nhĩ) tìm thấy những mẩu bản sao bằng vỏ
cây hoa, dọc theo dải Khố xa (Cưu tư) thuộc
Tân cương Trung quốc. Văn thư này có
xuất xứ từ di tích Sa mạc cổ thành, hình

gốc là lá bối, trên viết chữ Phạm thuộc cổ
văn, nội dung bao gồm kinh Khổng tước
vương chú, Dược pháp, Chú pháp, Chiêm
bốc pháp, tất cả bảy loại. Bảo nhĩ mang
văn thư đó về Gia nhĩ các đáp (Calcutta)
thuộc Ấn độ, giao cho nhà học giả người
Anh tên là Lỗ đạo phu hoắc nặc nhĩ (Rudolf
Hoernle, 1841-1918), sau không bao lâu,
Hoắc nặc nhĩ tuyên bố văn thư ấy là kinh
BÀNH THIÊU THĂNG

B
379
điển Phật giáo, viết bằng tiếng Phạm cổ Ấn
độ, khoảng thế kỉ thứ IV, thứ V, loại tiếng
Phạm đã thất truyền từ lâu tại Ấn độ. Lời
tuyên bố của ông gây chấn động quốc tế,
các học giả Anh, Nga, Đức, Pháp, Thụy điển,
Nhật bản rầm rộ đi Tây vực thám hiểm,
bèn mở ra một phương hướng mới nghiên
cứu về lịch sử Tây vực và lịch sử Phật giáo.
Ngoài ra, cùng thời với Bao nhĩ, Vi bá (F.
Weber), cũng tại Khố xa, đã phát hiện những
bản vụn viết trên giấy và, qua sự khảo chứng,
Hoắc nặc nhĩ xác định những bản vụn ấy là
sách thuốc viết bằng tiếng Cưu tư, đời gọi là
Vi bá văn thư (The Weber Manuscript).
BÀO ẢNH
.....
Bọt nước và bóng. Thí dụ các pháp thế
gian hư giả không thực, cũng như bọt nước
và bóng dáng. Bởi vì bọt nước hư ảo vô
thường, gió thổi liền tan; bóng dáng gá mượn
mà thành không có thực thể. Cho nên kinh
điển Phật hay dùng làm thí dụ, để hiển bày
các sự vật trong thế gian là giả dối không
thật. Kinh Kim cương (Đại 8, 752 trung)
nói: “Hết thảy pháp hữu vi, như chiêm bao,
như trò dối, như bọt nước, như bóng dáng,
như sương móc và như chớp nháy, nên
quán xét như thế”.
BÀO HƯU LA LAN
Phạm:Prabhùta-ratna. Dịch ý là Đại
bảo Phật, Bảo thắng Phật, Đa bảo Phật. Là
một trong năm đức Như lai, tức chỉ đức
Phật ở thế giới Bảo tịnh phương đông. (xt.
Đa Bảo Phật).
BÀO THƯỜNG

.....
Còn gọi là Thường bào phục, Bào phục.
Y phục của Phật giáo Nhật bản. Ao dài và
quần, thông thường may bằng lụa. Bào, vốn
chỉ cho Kì chi (một mảnh vải hình vuông,
dài, đắp trên vai trái để che bắp tay trái, còn
một đầu thì xủ xuống che nách bên phải)
và áo che vai, sau hợp làm một và có thêm
tay mà thành áo dài. Thường, tiếng Phạm
lànivàsana, dịch âm là Niết bàn tăng, tức
là quần. [X. Hiển mật uy nghi tiện lãm
Q.thượng].
BÁO ÂN
I. Báo ân. Ý là đền trả ân đức. Là một
trong ba ruộng phúc. Tức báo đền ơn đức
cha mẹ, sư trưởng, tam bảo và quốc vương.
Ơn có nhiều thứ khác nhau, trong nhiều
kinh điển có nói đến, như kinh Hiếu tử,
kinh Phụ mẫu trọng ân, chuyên nói về ơn
cha mẹ. Trong kinh Phật thăng đao lợi thiên
vị mẫu thuyết pháp, tức ghi chép việc đức
Phật vì nhớ ơn mẫu hậu Ma ha ma da mà
lên cung trời Đao lợi nói pháp cho mẫu
hậu nghe; kinh Chính pháp niệm xứ quyển
61 nêu lên bốn ơn là ơn mẹ, ơn cha, ơn
Như lai, ơn thầy dạy; kinh Đại thừa bản
sinh tâm địa quán quyển 2 phẩm Báo ân,
nêu lên bốn ơn là ơn cha mẹ, ơn chúng
sinh, ơn quốc vương và ơn Tam bảo. Trí
giác thiền sư tự hành lục thì nêu bốn ơn là
ơn thầy dạy bảo, cha mẹ nuôi nấng, quốc
vương giữ gìn và thí chủ cung cấp.
Về việc làm để trả ơn thì như kinh Hiếu
tử nói, kính khuyên cha mẹ bỏ ác làm lành,
qui y Tam bảo, giữ gìn năm giới để còn sống
thì được yên vui, sau khi chết được sinh cõi
trời, đó là việc làm báo ân; nếu chỉ làm cho
miệng, bụng, tai, mắt của cha mẹ được thỏa

mãn thì dù có hai vai cõng cha mẹ đi chu
du bốn biển cũng không phải là hạnh của
người con hiếu. Trong các kinh phần nhiều
lấy việc giáo hóa lợi tha làm hạnh báo ân,
bố thí, cúng dường, tụng kinh, dựng tháp,
tạo tượng cũng là hạnh báo ân. Lại thường
mở các pháp hội để báo ân, như Sắc tu
BÁO ÂN

B
380
bách trượng thanh qui quyển thượng Báo
ân chương nêu hai hội Quốc kị và Kì đảo.
Báo bản chương nêu các hội Phật giáng
đản, Phật thành đạo niết bàn, Đế sư niết
bàn (tức Đế sư Bát tư .ba đời
Nguyên) v.v... đều là các pháp hội được mở
để báo ân Phật tổ, quốc vương. Tại Nhật
bản, Tịnh độ chân tông cho việc xưng danh
niệm Phật là hạnh báo ân tổng quát. Ngoài
ra, các tông phái, hàng năm đến ngày kị Tổ
sư, làm các Phật sự gọi là Báo ân giảng. [X.
kinh Tạp a hàm Q.47; kinh Tăng nhất a
hàm Q.11; kinh Đại phương đẳng đại tập
Q.6; kinh Đại bảo tích Q.87 Đại thần biến
hội; kinh Phụ mẫu ân nan báo; kinh Đại
phương tiện Phật báo ân Q.1, Q.2, Q.7; luận
Đại trí độ Q.49; luận Đại tì bà sa Q.66; Pháp
uyển châu lâm Q.50 Báo ân thiên].
II. Báo ân(1058-1111). Vị tăng thuộc
tông Tào động đời Bắc Tống. Người huyện
Lê dương tỉnh An huy, họ Lưu. Đã từng
làm quan, sau hâm mộ pháp xuất thế mà
xuất gia, tham vấn Thiền sư Nghĩa thanh ở
núi Đầu tử thuộc Thư châu, ngộ được tâm
yếu. Mở pháp tràng ở chùa Thiếu lâm, Tây
kinh (Lạc dương Hà nam), sau dời về Thiền
viện Sùng ninh bảo thọ núi Đại hồng (Hồ
bắc), đổi Luật viện thánh Thiền viện, làm
trú trì đời thứ nhất, phát dương tông phong
Tào động. Kết giao thân mật với Vô tận cư
sĩ Trương thương anh. Niên hiệu Chánh
hòa năm đầu đời Huy tôn thị tịch, thọ năm
mươi tư tuổi, tuổi hạ ba mươi hai. Cứ theo
truyền thì sư có các trứ tác: Tào động tông
phái lục, Thụ Bồ đề tâm giới văn, Lạc phát

thụ giới nghi văn, nhưng nay đều đã mất.
[X. Liên đăng hội yếu Q.28; Ngũ đăng hội
nguyên Q.14; Gia thái phổ đăng lục Q.3;
Tục truyền đăng lục Q.10].
BÁO ÂN TỰ
I. Báo ân tự. Vị trí chùa nằm về góc
phía bắc Ngô huyện tỉnh Giang tô. Thông
thường gọi là Bắc tự, trong chùa có tượng
Phật nằm, nên còn gọi là Ngọa Phật tự. Cứ
theo Đại thanh nhất thống chí quyển 55
chép, thì chùa Báo ân ở góc phía bắc Phủ
thành, vốn là chùa Thông nguyên đời Ngô
thời Tam quốc, đời Đường đổi là chùa Khai
nguyên, Ngô việt là chùa Báo ân, cũng có
khi gọi Bắc tự. Lại cứ theo Ngô địa kí, Ngô
quận đồ kinh tục kí chép, thì chùa Thông
nguyên là do mẹ Tôn quyền hóa nhà làm
chùa; khoảng năm Khai nguyên (713-741)
đời Đường, nhà vua ban chiếu chỉ làm chùa
Khai nguyên, bèn đổi tên là chùa Khai
nguyên. Năm Đồng quang thứ 3 (925) đời
Hậu đường, Ngô việt vương Tiền lưu xây
lại chùa mới, đồng thời, di tấm biển hiệu
“Báo ân tự” (do Chi độn đời Đông Tấn sáng
lập) trên núi Chi hình về đây, cho nên mới
gọi là chùa Báo ân. Các kiến trúc trong
chùa rất là hoa mĩ tráng lệ, đứng đầu các
chùa ở vùng
đông nam.
Khoảng năm
Sùng ninh
(1102-1106) đời
Bắc Tống, lại
thêm hiệu là
“Vạn tuế” khi sư
Phật nhật Khế
tung trụ trì chùa
này, khai giảng

Hoa nghiêm
kinh sớ, được
sắc phong là
“Hiền thủ giáo
tự”. Về sau, trải
qua các cuộc binh lửa và trùng tu, đến năm
Quang tự 33 (1907) đời Thanh, pháp sư
Chiêu tam về trụ trì chùa này và đã sửa
sang lại rất nhiều.
Tháp Bắc tự gồm mười một cấp, bị nạn
binh lửa thời Nam tống hủy hoại, về sau
Đại Tháp chùa Báo Ân ở huyện
Ngô Giang Tô
BÁO ÂN TỰ

B
381
được kiến thiết lại. Tháp Bắc tự hiện còn là
tòa tháp lớn tám góc chín tầng, cao tám
mươi mét, đường trực kính hơn bảy mét,
tầng thứ nhất có lan can bao bọc chung
quanh cho người ta cái cảm giác yên định.
Bộ phận bên ngoài tháp làm bằng gỗ là
được tu bổ, hoàn thành vào năm Quang tự
26, còn bộ phận bên trong bằng gạch thì
được coi là do Đại viên kiến tạo vào đầu
đời Nam tống. Tháp đại đồng bằng đá và
bia Ngô vương ghi công vẽ tượng ở đàng
sau tháp, đều được cho là do Trương sĩ
thành kiến thiết khi trùng tu chùa Báo ân
khoảng năm Chí chính (1341-1376) đời
Nguyên. [X. Ngô huyện chí Q.36 Báo ân tự
điều; Báo ân vạn tuế hiền thủ giáo tự bi
(Nguyên đại diêm phục); Bắc tự trùng tu
cửu cấp phù đồ kí (Vương thế trinh); Giang
tô chi tháp (Giang tô tỉnh văn vật quản lí
ủy viên hội biên); Chi na văn hóa sử tích
giải thuyết Q.4 (Thường bàn đại định, Quan
dã trinh); Chi na đích Phật tháp (Thôn điền
trị lang)].
II. Báo ân tự. Vị trí chùa nằm bên ngoài
cửa Tụ bảo, phía nam thành Kim lăng,
huyện Giang ninh tỉnh Giang tô. Hiệu là
Tụ bảo sơn. Nguyên tên là chùa Kiến sơ,
do đại đế Ngô tôn quyền đời Tam quốc kiến
thiết vào khoảng năm Xích ô (238-251),
đồng thời, xây tháp A dục để thờ xá lợi
Phật do sa môn Khang tăng hội tặng. Là
tòa chùa tháp lâu dài nhất trong suốt dòng
lịch sử Giang nam, tương truyền là một
trong tám vạn bốn nghìn tháp của vua A
dục. Về sau hoang phế, từng được kiến thiết

lại làm chùa Trường can, rồi đổi tên một
lần nữa là chùa Thiên hỉ. Khoảng năm Chí
nguyên (1264-1294) đổi là chùa Nguyên
hưng thiên hỉ từ ân tinh trung. Năm Vĩnh
lạc thứ 10 (1412), vua Thành tổ nhà Minh
hạ lệnh xây lại, ban hiệu chùa “Đại báo ân
tự”. Qua các đời, có các sư Khang tăng hội,
Trúc tuệ đạt, Trúc pháp khoáng, Minh triệt,
Tăng hựu và Pháp nhãn Văn ích hộ trì,
các pháp sư Huyền tắc, Pháp an cũng từng
ở đây. [X. Kim lăng Phạm sái chí Q.31; Đại
thanh nhất thống chí Q.32].
III. Báo ân tự. Vị trí chùa năm ở góc
đông bắc Thọ huyện tỉnh An huy. Tương
truyền do đại sư Huyền trang vâng mệnh
vua xây dựng vào khoảng năm Trinh quán
(627-649) đời vua Thái tông nhà Đường.
Nguyên tên là Sùng giáo Thiền viện, Đông
thiền viện, Đông thiền tự, đến đầu năm
Hồng vũ nhà Minh mới đổi tên như hiện
nay. Toàn diện chùa bao quát Sơn môn,
Phật điện môn, Đại hùng bảo điện, Thiền
đường, khách đường v.v... Trong đại điện
thờ các tượng được tạo qua các triều đại,
trong đó, tượng khắc bằng gỗ ở đời Đường
điềm tĩnh trang nghiêm, tượng chạm bằng
gỗ ở đời Tống ngồi nhìn xuống mặc niệm,
tượng đồng đời Minh đúc rất điêu luyện,
hồn hậu, tượng mười tám La hán đắp bằng
đất trong thời Minh, Thanh, tư thái đều
khác, tạo hình kì đặc, có thể nói là những
tác phẩm nghệ thuật cực kì trân quí.
IV. Báo ân tự. Vị trí chùa nằm ngoài
cửa tây huyện Vĩnh phong tỉnh Giang tây.
Do quan Trung thư thị lang là Từ an chính
hóa nhà của mình để làm chùa vào khoảng
năm Thiên bảo (742-557) đời Đường, vì tên
đất là trấn Báo ân nên chùa cũng gọi là

chùa Báo ân. Đời Nguyên bỏ, đến năm
Hồng vũ thứ 2 (1369) đời Minh, hậu duệ
họ Từ mới xây tháp bên phía hữu của chùa,
khoảng những năm Hoàng trị, Vạn lịch đã
hai lần được sửa lại. Cây tháp hiện nay là
một kiến trúc chín tầng bốn mặt, mỗi tầng
cao khoảng ba mét; có sáu góc, hai cửa, đi
theo thềm đá vòng quanh, có thể đi thẳng
tới tầng năm đến tầng bảy. Mặt bằng tháp
hình vuông, tầng trên hết thì hình cột tròn;
từ tầng thứ bảy trở xuống, mặt chính mỗi
tầng đều đặt một cỗ khám, trong khám có
thờ tượng Phật.
BÁO ÂN TỰ

B
382
BÁO ĐỘ
Có nghĩa là cõi nước báo đền nghiệp
nhân. Tức là cái đất nước y báo do tự nghiệp
của chúng sinh cảm được, và cõi Phật trong
sạch do nguyện hành của Bồ tát lúc còn ở
nhân vị tu hành mà cảm được.
I. Báo độ. Đất nước do tự nghiệp chúng
sinh chiêu cảm. Còn gọi là Quả báo độ. Cứ
theo kinh Nhân vương bát nhã ba la mật
quyển thượng phẩm Giáo hóa, kinh Bồ tát
anh lạc quyển thượng phẩm Hiền thánh
học quán chép, thì cõi Phật ở là Tịnh độ,
ngoài ra, các cõi do Tam hiền, Thập thánh
cho đến hết thảy chúng sinh ở thì đều do
hoặc nghiệp chiêu cảm, cho nên gọi chung
là Quả báo độ. Lại cứ theo thuyết trong
Tịnh danh huyền luận quyền 8 của Cát
tạng, Đại thừa huyền luận quyển 5, thì cõi
Quả báo có năm loại khác nhau là: Tịnh
độ, Bất tịnh độ, Bất tịnh tịnh độ, Tịnh bất
tịnh độ và Tạp độ, Phật vì đã sạch hết hoặc
nghiệp cả trong lẫn ngoài ba cõi, nên không
có đất nước, nhưng Phật vào đất nước quả
báo của chúng sinh để hóa độ, cho nên gọi
là ứng độ. Lại vì báo độ năm loại, nên ứng
độ cũng theo đó mà có năm loại, cộng thành
mười độ.
Ngoài ra, trong Đại thừa nghĩa chương
quyển 19, Tuệ viễn nêu lên ba loại Tịnh
độ là Sự tịnh, Tướng tịnh và Chân tịnh,
trong Duy ma kinh lược sớ quyển 1, Trí
khải nêu bốn loại là Phàm Thánh đồng cư
độ, Phương tiện hữu dư độ, Thực báo vô
chướng ngại độ và Thường tịch quang tịnh
độ, trong Đại thừa huyền luận quyển 5, Cát

tạng kể bốn loại là Phàm Thánh đồng cư
độ, Đại tiểu đồng trụ độ, Độc Bồ tát sở trụ
độ và Chư Phật độc cư độ, trong hai quyển
Vô lượng thọ kinh tông yếu, Nguyên hiểu,
vị tăng người Tân la, nêu lên bốn loại là
Nhân quả tương đối, Nhất hướng bất nhất
hướng tương đối, Thuần tạp tương đối và
Chính định phi chính định tương đối, đây
là dựa vào đất nước người ta ở đối với Tịnh
độ mà phân loại. Trong đây, ba cõi trước
của Trí khải và Cát tạng, ba cõi sau của
Nguyên hiểu, hai cõi trước của Tuệ viễn và
Chân độ lìa vọng trong Chân tịnh độ, tương
đương với Quả báo độ; Thuần tịnh chân
độ trong Chân tịnh độ của Tuệ viễn, cõi
thứ tư của Trí khải và Cát tạng, cõi đầu của
Tuệ viễn, cõi thứ tư của Trí khải và Cát
tạng, cõi đầu của Nguyên hiểu, thì là Chân
tịnh độ của một mình Phật ở. [X. Quán vô
lượng thọ kinh sớ (Trí khải); Quán vô lượng
thọ kinh nghĩa sớ (Cát tạng); Pháp hoa nghĩa
sớ Q.10; Duy ma kinh sớ Am la kí Q.7,
Q.8].
II. Báo độ. Là cõi trong đó Báo thân
Phật ở. Còn gọi là Thực báo độ, Chân thực
báo độ. Đồng nghĩa với “Thụ dụng độ”. Tức
là cõi Tịnh độ được thành tựu để báo đáp
lại các hành nguyện của đức Phật khi tu
hành nhân vị ở quá khứ. Cho nên, Báo độ
của Phật là do các hành nghiệp vô lậu ở
nhân vị un đúc mà hiển phát ra cái cõi
nước vô lượng trang nghiêm thanh tịnh;
cõi này nhiếp trong Đệ nhất nghĩa đế, không
thể bị các kiếp hỏa thiêu đốt hết được. Như
cõi Tịnh độ cực lạc là Báo độ được thành
tựu bởi bốn mươi tám nguyện của tỉ khưu
Pháp tạng (tên đức Phật A di đà lúc còn ở
nhân vị) vậy.

Phật địa kinh luận quyển 1 nói Báo thân
Phật có hai loại là Tự thụ dụng thân và
Tha thụ dụng thân, do đó, cõi nước mà
Ngài ở cũng chia làm Tự thụ dụng thân độ
và Tha thụ dụng thân độ. Trong Pháp hoa
nghĩa sớ quyển 10, Cát tạng bảo Ứng thân
(tức báo thân) có Nội ứng thân và Ngoại
ứng thân, độ cũng có Nội ứng thân độ, Ngoại
ứng thân độ. Hai cõi Nội ứng, Ngoại ứng ở
đây tương đương với Tự thụ dụng độ, Tha
thụ dụng độ nói trong Phật địa kinh luận;
BÁO ĐỘ

B
383
trong đó Nội ứng tự thụ dụng thân độ là
thường còn, không bị hủy hoại, còn Ngoại
ứng tha thụ dụng thân độ thì không thường
còn, cuối cùng sẽ bị hủy diệt. Trong luận
Tịnh độ quyển thượng, Ca tài cũng nêu hai
loại Báo độ là thực báo độ và sự dụng độ,
loại trước, người và đất nước là đồng thể,
chỉ có Phật thấy được, loại sau người và đất
nước khác thể, các Bồ tát từ sơ địa trở lên
tùy phần mà được thấy, tùy theo giai vị mà
cái thấy có thô, có diệu khác nhau. Ngoài
ra, Hoa nghiêm kinh khổng mục chương
quyển 1 thập chủng tịnh độ chương của
Trí nghiễm và Pháp uyển nghĩa lâm quyển
15, Du tâm an lạc đạo v.v... đều kể hai loại
Báo độ là thực báo độ và sự dụng độ. Nhưng,
trong ba loại Tịnh độ do Tuệ viễn lập thành
là Sự tịnh, Tướng tịnh và Chân tịnh, thì
Chân tịnh độ lại được khu biệt làm hai thứ
là cõi Chân lìa vọng do Bồ tát cảm được,
và cõi Chân thuần tịnh do Phật chứng đắc;
rồi cõi Chân thuần tịnh lại được chia làm
ba cõi là Pháp tính, Thực báo và Viên ứng.
Trong Duy ma kinh lược sớ quyển 1, thì
Trí khải cho rằng ngoài cõi Thực báo do
Bồ tát cảm ra, không có riêng cõi Tịnh độ
của báo Phật, tức là trong bốn cõi được
thành lập, thì lấy cõi Phàm Thánh đồng cư
và cõi Phương tiện hữu dư làm cõi Ứng
thân Phật cư trụ, cõi Thực báo vô chướng
ngại làm cõi Báo thân Phật cư trụ (tức chỗ
ở của các Bồ tát đã đoạn hết vô minh), còn
cõi Thường tịch quang thì là cõi Pháp thân
cư trụ (tức là cõi cư trụ của chư Phật Như
lai). Lại trong Tịnh danh huyền luận quyển

8, Cát tạng cũng chủ trương thuyết ứng độ
tức là báo độ. [X. Kim cương tiên luận Q.5;
luận Thành duy thức Q.10; Đại thừa huyền
luận Q.5; Nhiếp đại thừa luận thích (bản
dịch đời Lương) Q.13; Đại thừa nghĩa
chương Q.19; Lược luận an lạc Tịnh độ
nghĩa; Pháp hoa kinh huyền nghĩa Q.7 phần
trên; Pháp hoa văn cú Q.10 phần trên; Nhân
vương kinh sớ Q.3; Đại thừa pháp uyển
nghĩa lâm chương Q.7 phần cuối, luận
Thích tịnh độ quần nghi Q.1; Duy ma kinh
sớ Am la kí Q.7]. (xt. Tứ Độ, Thụ Dụng
Độ).
BÁO OAN HÀNH
Là một trong bốn hành quán của tổ Bồ
đề đạt ma. “Oan”, chỉ tội nghiệp oan trái ở
các kiếp trước. Người tu hành, trong khi tu
đạo, nếu gặp nghịch cảnh khổ nạn, thì tự
nghĩ đó là quả báo của ác nghiệp mà mình
đã phạm ở kiếp trước, nay tuy không phạm,
nhưng đều là quả ác nghiệp của kiếp trước
đã chín, thì cam tâm nhận chịu, không phàn
nàn, không kêu oan. Khi tâm ấy sinh khởi
thì tương ứng với lí, thể nhận oan mà tiến
tu đạo nghiệp, vì thế gọi là Báo oan hành.
[X. luận Nhị nhập tứ hành]. (xt. Tứ Hành).
BÁO QUỐC TỰ
I. Báo quốc tự. Vị trí chùa nằm trong
cửa Quảng an ở Bắc bình. Sáng lập vào đời
Liêu, đến đầu đời Minh thì đổ nát. Năm
Thành hóa thứ 2 (1466) đời Hiến tôn, em
Chu thái hậu là Cát tường xuất gia ở đây,
nên mới sửa lại chùa cũ và đổi tên là chùa
Từ nhân; năm Càn long 19 (1754) đời
Thanh lại trùng tu, đổi gọi là chùa Đại báo
quốc từ nhân. Mé tây chùa có đền Cố xử sĩ,
do Hà thiệu cơ và Trương mục góp công
của dựng lên vào năm Đạo quang 23 (1843)

để kỉ niệm nhà tư tưởng Cố viêm vũ.
II. Báo ân tự. Vị trí chùa năm tại chân
núi Nga mi thuộc tỉnh Tứ xuyên, là cửa của
núi Nga mi. Là chùa thuộc Thiền tông, được
xây dựng vào khoảng niên hiệu Vạn lịch
đời Thần tôn nhà Minh. Nguyên tên là Hội
tôn đường, còn gọi là Hội tôn phường. Được
trùng tu vào thời Khang hi nhà Thanh và
đổi tên gọi như hiện nay. Trên tấm biển
BÁO QUỐC TỰ

B
384
ngoài cổng chùa có ba chữ “Báo quốc tự”
do chính tay Khang hi viết. Các điện đường
chủ yếu trong chùa gồm có Di lặc điện, Đại
hùng bảo điện, Thất Phật điện, Tàng kinh
lâu v.v... từ trước vào sau, cấp bậc cứ cao
lên dần. Kiến trúc rất là to lớn, tượng Phật
trong các điện đều thếp vàng, rực rỡ chóa
mắt. Và tại đây còn tàng trữ pho tượng Phật
bằng sứ tráng men từ năm Vĩnh lạc 13
(1415) đời
Minh, cao
bốn mét hai
mươi phân
tây. Trước
điện Thất
Phật có tòa
tháp đúc
bằng đồng
cao bảy mét,
nguyên là
tháp Phật
của chùa
Thánh tích
đã bị bỏ ở đời Minh, trên tháp đúc hơn
bốn nghìn bảy trăm tượng Phật và toàn bộ
văn bản kinh Hoa nghiêm, là một kiệt tác
rèn đúc tinh xảo.
BÁO SINH
Còn gọi là Sinh đắc, Quả báo. Có nghĩa
là quả báo không do tu tập mà được, tức
chỉ quả báo tự nhiên sinh. Khi các Bồ tát từ
bát địa trở lên chịu thân biến dịch, thì tự
nhiên được định đồng thời phát sinh, gọi
là Báo sinh tam muội.
BÁO SINH TAM MUỘI

Là tam muội mà pháp thân Bồ tát từ địa
thứ tám trở lên có được. Đồng nghĩa với
“Báo định”. Tức quả báo của địa thứ tám tự
nhiên mà sinh, cho nên gọi là Báo sinh
tam muội. Sau khi vào tam muội này, tâm
tự nhiên trở thành vô công dụng, có khả
năng nhậm vận vô tác mà thị hiện các loại
thân để tế độ chúng sinh hoặc cúng dường
Phật. Bồ tát địa thứ tám, ngoài việc được
báo sinh tam muội ra, cũng còn trụ nơi Như
huyễn tam muội. Luận Đại trí độ quyển 50
(Đại 25, 418 trung), nói: “Được báo sinh
tam muội, như người thấy màu sắc, không
dùng đến tâm lực. Trụ trong tam muội này
độ chúng sinh thì an ẩn hơn ở trong Như
huyễn tam muội, tự nhiên mà thành việc,
không cần dùng sức vất vả. Cũng như cầu
của cải, có người vất vả mới được, có người
tự nhiên mà được”. Như thế thì biết sự sai
khác giữa Như huyễn tam muội và Báo sinh
tam muội là ở chỗ có dùng tâm lực hay
không, nhưng sự thuyết pháp độ sinh, cúng
dường thì như nhau không khác. Lại theo
Vãng sinh luận chú quyển hạ, thì Bồ tát
bát địa trở lên, nhờ báo sinh tam muội mà
chứng được pháp thân bình đẳng. Tức nhờ
thần lực của báo sinh tam muội, có thể trong
một lúc một niệm biến khắp mười phương
thế giới, thị hiện các loại giáo hóa, thường
làm nhiều Phật sự, mà tuyệt không có tưởng
đi lại, cúng dường, độ thoát. [X. kinh Đại
phẩm bát nhã Q.6, luận Vãng sinh; Thập
địa kinh luận Q.9].
BÁO TẠ
Thông thường chỉ ý cảm tạ báo đáp ơn
Phật, ơn sư trưởng. Ngoài ra, như tạ lễ cúng
dường chư tăng, hoặc khi đi lễ các nơi thánh
địa làm việc bố thí, cũng có thể gọi là báo

tạ. [X. Chính pháp nhãn tạng ca sa công
đức chương (Đạo nguyên); Giáo hành tín
chứng hóa độ quyển].
BÁO THÂN
I. Báo thân. Phạm: saôbhoga-kàya.
Tam quan chùa Báo Quốc ở núi Nga Mi
BÁO SINH

B
385
Chỉ thân quả báo của Phật. Còn gọi là Báo
Phật, Báo thân Phật, Thụ pháp lạc Phật.
Hoặc dịch là Thụ dụng thân, Thực thân,
Ứng thân. Cũng gọi là Đệ nhị thân. Là một
trong ba thân, một trong bốn thân. Tức là
quả báo đền trả vô lượng hành nguyện ở
nhân vị , là thân Phật tròn đầy muôn
đức. Cũng tức là quả thân của Bồ tát lúc
mới phát tâm tu tập cho đến khi tu hành
đầy đủ mười địa đền đáp những hành nguyện
ấy, cho nên gọi là Báo thân. Như Phật A di
đà, Dược sư Như lai, Phật Lô xá na v.v...
đều là báo thân Phật. Luận Đại thừa khởi
tín lấy nghĩa đền nhân cảm quả để giải thích
báo thân, nói báo thân là sắc thân mà các
Bồ tát ngôi Tam hiền, Thập địa tùy phận
được thấy không đều nhau.
Báo thân lấy đại trí (thánh trí vô phân
biệt), đại định (vô tác ý), đại bi (có thể nhổ
hết các gốc khổ cho chúng sinh) làm thể,
có đủ vô lượng sắc tướng và vô lượng công
đức mười lực, bốn vô úy. Cứ theo luận Đại
trí độ quyển 9 nói, thì Phật có hai thân là
thân pháp tính và thân do cha mẹ sinh,
thân pháp tính tràn khắp mười phương hư
không, tướng tốt đẹp đẽ, có vô lượng ánh
sáng và vô lượng âm thanh. Cũng luận trên
quyển 30 nêu lên thân Phật có hai thứ là
chân thân và hóa thân, chân thân tràn đầy
hư không, tiếng nói pháp cũng vang khắp
mười phương vô lượng thế giới, nhưng chỉ
có các Bồ tát Thập trụ có thể dùng trí lực
phương tiện bất khả tư nghị nghe được mà
thôi. Quyển 33 thì nêu lên hai thứ là pháp
tính sinh thân và Tùy thế gian thân, Pháp

tính sinh thân thường có vô lượng vô số a
tăng kì Bồ tát nhất sinh bổ xứ theo hầu.
Tất cả loại thân vừa kể đều chỉ thân thực
báo của đức Phật.
Các nhà Thiên thai, đối với phần nội
chứng, ngoại dụng của Báo thân, về nghĩa
thụ dụng, đem chia báo thân thành Tự thụ
dụng thân, Tha thụ dụng thân; rồi theo
báo thân và cõi nước báo thân ở mà chia
thành cõi báo thân thực và cõi báo thân
ảnh hiện. Cõi chân báo thân là vì các Bồ
tát địa thượng mà hiện để làm cõi báo thân
chứng đạo (thực lí chư Phật đã chứng); đối
lại với cõi này, cõi báo thân ảnh hiện là đặc
biệt vì những người Địa tiền mà hiện để
làm cõi báo thân dạy đạo (đạo phương tiện
chỉ dạy). Thân thụ dụng trong ba thân do
các nhà Pháp tướng duy thức chủ trương
tức đồng nghĩa với thân này. Lại cứ theo
luận Nhiếp đại thừa quyển hạ (bản dịch
đời Lương), Nhiếp đại thừa luận thích quyển
13 (bản dịch đời Lương), thì Tịnh độ của
chư Phật và Bồ tát nghe pháp Đại thừa hoặc
vì người khác nói pháp mà thụ hưởng pháp
lạc, đều lấy Báo thân Phật làm nhân, đều
do Báo thân thành tựu. Kinh Đại thừa đồng
tính quyển thượng, đối lại với sự thành Phật
ở uế độ là Hóa thân, bảo thành Phật ở Tịnh
độ là Báo thân, tức hàm ý là Tịnh độ của
chư Phật là lấy báo thân làm nhân mà hiển
hiện. Bởi vì Nhiếp đại thừa luận quyển hạ
(bản Lương dịch) liệt kê thân Thụ dụng và
thân Tự tính có sáu thứ khác nhau, thân
biến hóa và thân Tự tính có tám thứ bất
đồng. Cũng sách trên, luận thích trong
quyển 13 đến quyển 15, thuyết minh hai
thân Thụ dụng, Biến hóa đều lấy thân Tự
tính làm nơi nương tựa. Pháp thân là

phương tiện tự lợi, thụ dụng thân và biến
hóa thân là phương tiện lợi tha, có nghĩa là
Báo thân chỉ là thân lợi người lợi vật, vì
các Bồ tát địa thượng mà hiển hiện, còn
Pháp hoa kinh luận thì nói Báo Phật (thân
tốt đẹp trang nghiêm do tu hành tròn đầy
mười địa được báo đền) và Pháp thân đều
là thân tự lợi. Về điểm này, cứ theo ý của
Cát tạng trong Pháp hoa huyền luận quyển
9, trong Pháp hoa kinh luận, lấy Phật tính
làm Pháp thân, cái mà Phật tính hiển hiện
là Báo thân, thân hóa độ chúng sinh là
Hóa thân, là y vào nghĩa mở Bản hợp Tích.
BÁO THÂN

B
386
Trong luận Nhiếp đại thừa hợp Phật tính
và cái mà Phật tính hiển hiện làm Pháp
thân, hóa Bồ tát là Báo thân, hóa Nhị thừa
là Hóa thân, là y vào nghĩa mở Tích hiển
Bản. Phật địa kinh luận quyển 7 chia thân
Thụ dụng làm hai thân là Tự thụ dụng và
Tha thụ dụng, lấy thân Tự thụ dụng làm
thực thân của phần tự lợi, thân Tha thụ
dụng là Hóa thân vì các Bồ tát Địa thượng
mà hiển hiện để nêu tỏ hai phương diện
của Báo thân. [X. kinh Hợp bộ kim quang
minh Q.1 phẩm Tam thân phân biệt; kinh
Vô thượng y Q.thượng; Pháp hoa kinh luận
Q.hạ; luận Phật tính Q.4 phẩm Vô biến dị;
luận Cứu kính nhất thừa bảo tính Q.4
phẩm Chuyển thanh tịnh thành bồ đề,
phẩm Như lai công đức; Kim cương Bát
nhã ba la mật kinh luận Q.thượng. Thập
địa kinh luận Q.3; Kim cương tiên luận Q.5.
Q.8, Q.9, Đại thừa nghĩa chương Q.19, Đại
thừa pháp uyển nghĩa lâm chương Q.7 phần
đầu]. (xt. Tam Thân, Phật Thân, Thụ Dụng
Thân, Tượng Trưng Chủ Nghĩa).
II. Báo thân. Chỉ cái thân của chúng
sinh vì nghiệp phải chịu báo sinh trong sáu
ngả trời, người, a tu la, địa ngục, súc sinh,
và ngã quỉ.
BÁO THÂN NGŨ CHỦNG TƯỚNG
Chỉ Báo thân có năm tướng là Thuyết
pháp, Khả kiến, Chư nghiệp bất hưu tức,
Hưu tức ẩn một, Thị hiện bất thực thể.
1. Tướng thuyết pháp, nghĩa là Báo thân
vì chúng sinh mà nói pháp.
2. Tướng khả kiến, nghĩa là tướng tốt
đẹp của Báo thân mà người khác có thể

thấy được.
3. Tướng chư nghiệp bất hưu tức, nghĩa
là những hành nghiệp Báo thân hóa độ lợi
vật không diệt mất.
4. Tướng hưu tức ẩn một, nghĩa là tướng
Báo thân tùy cơ cảm mà thị hiện nhập diệt.
5. Tướng thị hiện bất thực thể, tức như
thân ứng hóa thị hiện cái thể chẳng thực
của Báo thân. [X. Luận Bảo tính Q.4]
BÁO ỨNG
Chỉ việc hễ có làm tất có báo, có cảm
tất có ứng, cho nên cái nhận được ở hiện
tại, dù họa hay phúc, đều là báo ứng cả.
Như làm các nghiệp thiện phóng sinh, bố
thí, phạm hạnh v.v... Tức do gieo nhân lành
mà cảm quả lành, trái lại, làm các nghiệp
ác như giết hại, trộm cướp, gian dâm v.v...
tức do gieo nhân ác mà chiêu cảm báo ác.
BẠO LƯU
.....
Phạm,Pàli: Ogha. Còn gọi là Bộc lưu.
I. Bạo lưu. Là tên gọi khác của phiền
não. Dịch cũ là Bạo hà. Khi nước lớn dâng
lên dữ dội, có thể cuốn trôi cả người, súc
vật và nhà cửa, phiền não cũng thế, có thể
cuốn mất những đức tốt, phẩm hạnh tốt
của người ta, cho nên gọi là Bạo lưu (dòng
nước chảy xiết). Trong các kinh, khi dùng
bạo lưu để thí dụ phiền não, thì thông
thường chia làm bốn loại là dục bạo lưu,
hữu bạo lưu, kiến bạo lưu và vô minh bạo
lưu. [X. kinh Tạp a hàm Q.18; kinh Tăng
nhất a hàm Q.23; kinh Đại ban niết bàn
(bản Bắc) Q.27]. (xt. Tứ Bạo Lưu, Phiền
Não).
II. Bạo lưu. Theo Duy thức nói, thì
trong khoảng luân hồi vô tận, thức A lại
da vẫn nối tiếp không dứt, cũng như dòng

nước chảy xiết. [X. Duy thức tam thập tụng;
luận Thành duy thức Q.2].
BẢO
..
I. Bảo. Trong Phật giáo, chữ “Bảo”
thường được dùng để diễn tả sự cao cả tôn
quí của chư Phật Bồ tát và pháp, như tôn
BÁO THÂN NGŨ CHỦNG TƯỚNG

B
387
xưng đức Phật tối cao vô thượng là “Bảo
vương” (vua báu), gọi pháp tướng đẹp đẽ
của chư Phật Bồ tát là “Bảo tướng”, gọi Phật
tính chân như thanh tịnh là “Bảo tính”,
gọi Phật, Pháp, Tăng trong Phật giáo là “Tam
Bảo”, gọi đất nước trong sạch của chư Phật
là “Bảo độ”, “Bảo địa” v.v... đều là lệ thường.
II. Bảo. Trong các kinh luận phần
nhiều có chép việc chư Phật Bồ tát và đất
nước của các Ngài dùng các thứ anh lạc,
vật báu để trang sức, trong đó, tiếng “thất
bảo” được thấy khắp trong các kinh luận.
Thất bảo chỉ bảy thứ bảo vật trân quí trong
thế gian là vàng, bạc, lưu li, pha lê, xà cừ,
xích châu và mã não, trong các kinh luận
tuy gọi có khác nhau đôi chút, nhưng phần
nhiều đều lấy bảy thứ vừa kể ở trên làm
chính, nay lược thuật như sau:
1. Vàng (Phạm: Suvarịa), dịch âm là
Tố phạ lí nô, Tô phạt thích na, Tu bạt nô,
Tô phạt duy. Dịch ý là diệu sắc, hảo sắc.
Còn gọi là hoàng kim (vàng ròng), tử kim
(vàng đỏ tía). Cứ theo luận Đại trí độ quyển
10 nói, thì vàng từ cát đá núi và đồng đỏ
mà ra, vì thế vàng cát cũng gọi là vàng thóc.
Phiên dịch danh nghĩa tập quyển 3, dẫn
dụng sự giải thích của Chân đế, nêu lên
bốn nghĩa của vàng, đó là:
a. Màu sắc không biến đổi.
b. Thể không nhiễm bẩn.
c. Chuyển dùng làm các vật không ngại.
d. Làm cho người ta giàu có
Đồng thời, đem bốn nghĩa này để thí
dụ với bốn đức thường, lạc, ngã, tịnh của
pháp thân chư Phật. Lại thông thường gọi

tướng tốt đẹp trang nghiêm của thân Phật
là diệu sắc thân, kim sắc thân, gọi vàng ròng
quí nhất là diêm phù đàn kim.
2. Bạc (Phạm:Rùpya), phiên âm là Rô
tỉ dã, A lộ ba, Nhạ đa. Còn gọi là bạc trắng.
Cứ theo luận Đại trí độ quyển 10 nói, thì
bạc là do đốt đá mà ra, bạc và vàng là hai
thứ vật báu ai cũng biết, trong Phật giáo
cũng thường được dùng để gọi thay tên chùa,
như gọi Kim địa, Ngân địa v.v... (đất vàng,
đất bạc).
3. Lưu li (Phạm:Vaiđùrya), phiên
âm là Phệ lưu li da, Phệ nỗ li dã, Bệ trù lị
dạ, Tì lưu li, Bệ đầu lê, Lưu li. Dịch ý là
thanh sắc bảo (vật báu màu xanh), viễn sơn
bảo (vật báu từ núi xa). Cứ theo Huyền ứng
âm nghĩa quyển 24, Tuệ lâm âm nghĩa
quyển 1 nói, thì lưu li là ngọc đá màu xanh,
ánh sáng trong suốt, là vật thần do trời sinh
chứ không phải do người ta mài dũa đá rồi
rèn đúc mà thành. Tuy nhiên, chú thích
trong Tiền hán thư tây vực truyện quyển
66 phần trên, dẫn dụng thuyết trong sách
Ngụy lược, bảo rằng lưu li có hai loại là vật
tự nhiên và vật nhân tạo. Vật tự nhiên ở
nước Đại Tần, có mười loại là: đỏ, trắng,
đen, vàng, xanh, xanh lá cây, vừa xanh vừa
trắng, xanh biếc, đỏ lợt, đỏ tươi, màu sắc
sáng bóng, các thứ ngọc không bì kịp, màu
sắc thay đổi luôn, còn vật nhân tạo là do
đốt lấy chất đá rồi đúc và pha thêm các loại
thuốc mà thành, là vật giả tạo không thật.
4. Pha lê .(Phạm:Sphaỉika), dịch
âm là Tát giả trí ca, Phả trí ca, Phả lê sắc,
Phả chi ca, Pha li, Phả lê. Dịch ý là thủy
ngọc, bạch châu, thủy tinh. Theo luận Đại
trí độ quyển 10 nói, thì pha lê là từ trong
hang núi mà ra, là thứ ngọc báu do băng đá

hàng nghìn năm kết hóa. Nhưng, Huyền
ứng âm nghĩa quyển 6, thì bảo nó là một
loại đá, chứ không phải băng hàng nghìn
năm kết tinh. Lại Tăng quảng bản thảo
cương mục quyển 8, có nêu lên thuyết của
Lí thời trân, cho rằng Pha lê nguyên là Phả
lê, tên của một nước, đồng thời, bảo pha lê
trong sáng lấp lánh như nước, cứng chắc
như ngọc, cho nên gọi là thủy ngọc.
5. Xa cừ .(Phạm:Musàragalva),
dịch âm là Mâu sa lạc yết bà, Mục sa la già
la bà, Mâu hô bà yết lục bà, Ma sa la già lệ,
Mâu sa la, Mô tát la, Mâu sa lạc. Dịch ý là
BẢO

B
388
tử sắc bảo (vật báu màu đỏ tươi), cám sắc
bảo (vật báu màu xanh biếc). Tên gọi của
vật báu này bất nhất, như Pháp hoa kinh
huyền nghĩa quyển 2 phần cuối. Phiên dịch
danh nghĩa tập quyển 8, dùng tên Mâu sa
lạc yết bà phối với Xà cừ để gọi. Nhưng
Huyền ứng âm nghĩa quyển 21, quyển 22,
thì bảo vì màu nó trắng xám như óc của
con ngựa, nên gọi là mã não. Lại theo Tăng
quảng bản thảo cương mục quyển 46, nêu
thuyết của Lí thời trân, bảo rằng Xà cừ là
chỉ con ngao lớn, dài độ hai ba thước (Tàu),
rộng độ một thước, dày độ hai ba tấc, vỏ
ngoài có những vằn lớn và sâu, trong vỏ
thì trắng toát như ngọc, vì thế bị người ta
nhận lầm là một loại đá ngọc. Đời sau thì
thường gọi các vật được chế bằng san hô
trắng và vỏ ngao là Xà cừ; bởi vì san hô
thông thường phần nhiều là màu đỏ, mà
san hô trắng thì bị gọi là Xà cừ. Thường thì
người ta hay lẫn lộn vật báu này với mã
não và hổ phách.
6. Xích châu...... (Phạm: lohitamuktikà,
ngọc đỏ), còn gọi là xích bảo, xích chân
châu. Theo Phật địa kinh luận quyển 1 nói,
thì ngọc này là do trùng đỏ mà ra, vì thế
gọi là xích chân châu; hoặc thể của ngọc
này là mầu đỏ, cho nên gọi xích chân châu.
Lại theo luận Đại trí độ quyển 10 nói, thì
ngọc này và san hô có khác, rất trân quí, vì
loại chân châu thông thường phần nhiều
màu tro, tro nhạt, còn xích chân châu thì
màu hơi đỏ, nếu là chân châu thuần đỏ thì
rất khó mà kiếm được.
7. Mã não . (Phạm:azmargabha),

phiên âm là A thấp ma yết lạp bà, A xá ma
yết bà, A thấp phạ yết ba, Át thấp ma yết
bà, A thâu ma kiệt bà. Dịch ý là Thạch
tàng, Thai tàng, Chử tàng. Vật báu này cùng
với cái mà đời sau gọi là mã não có khác, là
ngọc xanh biếc, sáng lóng lánh. Người ta
thường lầm lẫn ngọc này với mã não (chỉ
xà cừ), nhưng Tuệ uyển âm nghĩa quyển
thượng bảo hai loại này khác nhau. Lại
Huyền ứng âm nghĩa quyển 24, bảo mã não
là ngọc màu đỏ, cũng sách ấy quyển 21, lại
nói mã não hoặc chỉ hổ phách.
Bảy vật báu thuật trên đây có xuất xứ từ
kinh Trường a hàm quyển 18 phẩm Diêm
phù đề châu, kinh Đại lâu thán quyển 1,
kinh Khởi thế nhân bản quyển 1, kinh
Xưng tán tịnh độ Phật nhiếp thụ, kinh A di
đà, luận Đại trí độ quyển 10 v.v... trong đó,
kinh A di đà nói nước Cực lạc được trang
sức bằng bảy thứ báu, rồi do tông Tịnh độ
lưu truyền rộng rãi, khiến ai ai cũng biết.
Ngoài ra, kinh Khởi thế quyển 1 phẩm
Diêm phù châu, kinh Đại thừa vô lượng
thọ trang nghiêm quyển trung, đem xích
châu trong bảy thứ báu kể trên đổi thành
chân châu (Phạm:Mukti, mục ca để). Phật
địa kinh luận quyển 1, bỏ pha lê ra mà
thay bằng mai côi......(một thứ ngọc đỏ:
Phạm:Karketana, yết kê đát nặc ca, Huyền
ứng âm nghĩa quyển 6 bảo thứ đá quí này
là ngọc hỏa tề, sản ở núi Côn lôn khai
minh). Kinh Đại bảo tích quyển 17 trừ xà
cừ mà thêm nữ ngọc. Kinh Vô lượng thọ
quyển thượng trừ pha lê, xích châu, thêm
san hô .(Phạm:Pravàđa, bát ra bà
phúc la; hoặc vidruma), hổ phách .....
(còn gọi là giang châu. Bác vật chí bảo nó
là nhựa cây tùng nằm dưới đất hàng nghìn

năm trở lên kết tinh mà thành). Kinh Hằng
thủy thì trừ lưu li, xích châu, mã não, mà
thêm san hô, minh nguyệt châu (Phạm:
candra-maịi, chiên đà ma ni), ma ni châu
(Phạm: maịi, còn gọi là du ma, mạt ni, là
tên chung của ngọc). Lại Nhân đà la ni la
(Phạm:indra nìla, còn gọi là nhân đà ni
la, dịch ý là thiên chủ đại châu
(ngọc thiên chủ màu xanh sẫm), cốt thanh
.(màu xanh giống màu chim cắt), Đế
thích thanh. Tuệ uyển âm nghĩa quyển hạ,
cho ngọc này là quí nhất trong các ngọc
màu xanh, cho nên gọi là chúa màu xanh).
BẢO

B
389
Long mai......cũng được coi là một trong
bảy thứ báu.
Trong Mật giáo, khi làm đàn tu pháp,
thì đem năm thứ thuốc, năm thứ hương,
năm loại hạt và năm thứ báu chôn xuống
dưới nền đàn, hay khi quán đính, thì đem
năm thứ báu bỏ vào năm cái bình trên đại
đàn. Năm thứ báu ở đây là chỉ vàng, bạc,
hổ phách, thủy tinh và lưu li trong bảy báu,
tuy nhiên, tên gọi của năm thứ báu nói trong
các kinh điển đều không giống nhau.
Lại Chuyển luân thánh vương cũng có
đủ bảy báu (tức bảy thứ báu của vua), nhưng
bảy báu ở đây có khác với bảy báu được
thuật ở trên, đó là: bánh xe báu, voi báu,
ngựa báu, ngọc báu, đàn bà báu, cư sĩ báu
và chủ binh thần (tức tổng chỉ huy quân
đội) báu. [X. kinh Trường a hàm Q.3; kinh
Pháp hoa phẩm thụ kí; kinh Đại A di đà
Q.thượng; kinh Bình đẳng giác Q.1; kinh
Hải bát đức; Kinh Đà la ni tập Q.12; kinh
Nhất tự Phật đỉnh luân vương Q.4; Nhiếp
đại thừa luận (bản dịch đời Đường) Q.10;
Huyền ứng âm nghĩa Q.23; Tuệ lâm âm
nghĩa Q.4; Phiên phạm ngữ Q.10]. (xt. Ngũ
Bảo, Chuyển Luân Vương).
BẢO ẤN
.....
I. Bảo ấn. Gọi các loại ấn khế (Phạm:
mudrà) của chư Phật Bồ Tát. Hoặc chuyên
gọi ấn khế lấy việc sinh của báu làm mục
đích, song của báu ở đây không hẳn là chỉ
của cải có hình tướng. Như ấn tam muội da
của Bảo sinh Phật, của Kim cương bảo bồ
tát đều là bảo ấn, phân biệt gọi là Bảo tam

muội da ấn, Tam muội da bảo ấn. Theo
nghi quĩ hành pháp của Liên hoa bộ tâm
quĩ thuộc Kim cương giới hệ, sau khi hành
giả đã làm “bát khiển,.....”, thì phải kết
ấn này và tụng chú. Vì ấn này là ấn chung
của Ngũ Phật quán đính, Tứ phật hệ man,
Như lai giáp trụ ấn, bao nhiếp hết thẩy các
ấn khác, cho nên, trong trường hợp khẩn
cấp, có thể bỏ tất cả ấn khác mà chỉ cần
kết một ấn này và tụng chân ngôn. [X. kinh
Giáo vương (bản 2 quyển) Q.hạ; Liên hoa
bộ tâm quĩ; Thắng sơ du già quĩ].
II. Bảo ấn. Là ấn có khắc chủng tử và
chân ngôn của bản tôn. Tại Nhật bản, thông
thường ở chính giữa bảo tháp, bảo châu có
viết chủng tử của bản tôn, giản đơn thì trong
bánh xe vẽ hình vuông hoặc hình tròn viết
chữ “..” hoặc (Zri, thất lị). Để trả lời
người mời đi chiêm bái thánh tích, cũng
đóng ấn này.
BẢO ẤN TAM MUỘI
...........
Phạm: Ratna mudrà-samàdhihê. Là
một trong Bách bát tam muội (108 tam
muội). Bảo ấn, chỉ ba pháp ấn. Tam muội
quán thực tướng ba pháp ấn mà thể nhận
được các pháp là vô ngã, các hành là vô
thường, Niết Bàn là tịch lặng, thì gọi là Bảo
Ấn tam muội. Cũng có thuyết nói Tam
muội này tương ứng với Bát nhã ba la mật.
Luận Đại trí độ quyển 47 (Đại 25, 399
thượng) nói: “Tam pháp ấn gọi là bảo ấn
tam muội, hết thảy pháp vô ngã, hết thảy
pháp tạo tác là vô thường, Niết bàn tịch
diệt, đó là ba pháp ấn hết thảy trời người
không thể phá hoại được. Vào tam muội
này, có thể quán thực tướng các pháp trong
ba pháp ấn, nên gọi là Bảo ấn. Lại nữa, Bát

nhã ba la mật là bảo, tương ứng với tam
muội là ấn, cho nên gọi là bảo ấn”. [X. kinh
Đại bát nhã Q.41; kinh Phóng quang bát
nhã Q.4; kinh Đại phẩm bát nhã Q.5].
BẢO ẤN THỦ BỒ TÁT
Bảo ấn thủ, Phạm:Ratna-mudrà-hasta,
dịch âm là Ra đát nẵng mô nại la hạ tát đa.
Là vị Bồ tát được đặt ở ngôi thứ hai bên trái
bồ tát Địa tạng (chủ tôn) trong viện Địa
BẢO ẤN THỦ BỒ TÁT

B
390
tạng trên Thai tạng giới mạn đồ la của Mật
giáo.
Vị tôn này mật hiệu là Chấp trì kim
cương, chủng tử là (phaô), là nghĩa đám
bọt nước không
cứng chắc, hình
Tam muội da là
bảo thượng ngũ
cổ chử (chày báu
năm chẽ). Hình
tượng thân màu
trắng, tay trái rủ
xuống đặt trên
đầu gối, cầm
bông sen đứng
thẳng, trên hoa
có chày một chẽ,
co cánh tay phải
đặt ở trước ngực,
ngửa bàn tay đỡ
nguyệt luân, ngồi bán già trên tòa hoa sen
đỏ [X. kinh Đại nhật Q.2 phẩm Cụ duyên,
phẩm Phổ thông chân ngôn tạng; Nhiếp
đại nghi quĩ Q.2, Đại nhật kinh sớ Q.5]
BẢO BA LA MẬT BỒ TÁT
Bảo ba la mật, Phạm:Ratna-pàramità,
dịch âm là La đát na ba la mật đa, dịch ý là
bảo đáo bỉ ngạn; hoặc làRatna-vajrì, dịch
âm là La đát na phạ nhật li, La đát na bạt
chiết lệ. Là một trong ba mươi bảy vị tôn
của Kim cương giới thuộc Mật giáo, một
trong bốn Bồ tát Ba la mật. Là vị thứ hai
trong bốn Bồ tát thân cận của Đại nhật
Như lai. Được bày ở chính giữa nguyệt luân
trong hội Thành thân của Kim cương giới

mạn đồ la, về phía nam Đại nhật Như lai.
Hình tượng, ấn khế của vị tôn này trong
các hội Kim cương giới mạn đồ la đều khác
nhau. Như trong hội Thành thân thì toàn
thân mầu vàng lợt, với hình Thiên nữ, mặc
áo yết ma, khuỷu tay trái co lại cầm hoa
sen, trên hoa có ngọc báu, bàn tay phải
ngửa lên cầm kim luân, ngồi xếp bằng trên
hoa sen, ấn khế dùng ấn Thí nguyện của
Phật Bảo sinh, chủng tử là (tràhê).
Vị tôn này đem tất cả công đức tích tụ
được tung rải khắp hư không giới, soi rọi trí
chân như mà có thể khiến chúng sinh
chứng bồ đề. Cứ theo kinh Đại giáo vương
quyển 2 chép, thì Bảo sinh Như lai vào
tam muội Bảo ba la mật, vì cúng dường đức
Tì lô giá na Như lai mà sinh ra bồ tát Bảo
ba la mật. Lại cứ theo Kim cương đính du
già tam thập thất tôn xuất sinh nghĩa chép,
thì bốn Bồ
tát Ba la mật
là mẹ nuôi
dưỡng hết
thảy hiền
thánh. [X.
kinh Kim
cương đính
du già trung
lược xuất
niệm tụng
Q.2; Kim
cương đính
du già lược
thuật tam thập thất tôn tâm yếu].
BẢO BÌNH
.....
Bình báu. Phạm:Kalaza, dịch âm là Ca
la xa, yết la xa; hoặcKuịđikà, dịch âm là

Quân trì. Còn gọi là Hiền bình, Đức bình,
Như ý bình, Cát tường bình, Át già bình.
Trong Mật giáo, chiếc bình đựng nước công
đức, nước thơm, nước hoa, đặc biệt được
gọi là bình Át già, còn các tên khác như
Hiền bình, Đức bình v.v... đều là tên gọi
chung về đức hiệu. Còn bảo bình được dùng
vào khi làm lễ quán đính thì gọi là Quán
đính bình.
Bảo bình đựng năm thứ báu, năm thứ
Bồ Tát Bảo Ấn Thủ
(Thai Tạng Giới Mạn Đồ La)
Bồ Tát Bảo Ba La Mật
(Kim Cương Giới Mạn Đồ La)
BẢO BA LA MẬT BỒ TÁT

B
391
hạt, năm thứ thuốc, năm thứ hương, gồm
hai mươi vật, đồng thời, chứa đầy nước sạch,
nước thơm, miệng bình cắm bảo hoa, diệu
hoa làm nắp đậy, cổ bình thì buộc giải lụa
trắng để trang sức. Bảo bình hiển bày hình
địa đại (nguyên tố đất), địa đại là ngôi vị
“chữ A vốn chẳng sinh”, tức biểu trưngcái
lí đức chúng sinh vốn có tâm Bồ đề thanh
sạch. Nước trong bình biểu thị chữ (vaô),
tượng trưng trí đức. Hai mươi vật tức hiển
bày cái đức tâm Bồ đề thanh sạch. Lại bảo
bình là hình Tam muội da thuộc Bảo bộ
phía nam, hoa cắm trong bình là biểu trưng
cái tướng muôn đức của Phật Sa la thụ vương
mở ra khi lí và trí ngầm hợp, Khai phu hoa
vương Như lai lấy đó làm hình Tam muội
da.
Nguyên liệu để làm bình có nhiều loại,
như vàng, bạc, đồng, pha lê hoặc đất nung,
còn theo kinh Vi diệu đại mạn nô la quyển
1 do ngài Thiên tức tai dịch chép, do các
loại phép tu bất đồng mà các loại bình và
sắc tướng cũng đều khác nhau. Bảo bình
cũng là vật cầm tay của chư tôn. [X. kinh
Tô tất địa Q.trung, Q.hạ; kinh Đại nhật
Q.2].
BẢO BỘ
.....
Là một trong năm bộ Kim cương giới
của Mật giáo. Còn gọi là Ma ni bộ. Trong
muôn đức tròn đầy của Phật, phúc đức là
vô biên, cũng như kho báu ma ni, cho nên
gọi là Bảo bộ. Trong năm luân giải thoát
của Kim cương giới mạn đồ la, thì Bảo sinh
Như lai phương nam và bốn Bồ tát thân

cận là Kim cương bảo, Kim cương quang,
Kim cương chàng, Kim cương tiếu, và, bồ
tát Bảo ba la mật trong bốn Bồ tát Ba la
mật thuộc bộ này. Trong đó, Bảo sinh Như
lai là bộ chủ, Bảo ba la mật bồ tát là bộ
mẫu. Bảo bộ biểu thị sự diệu dụng nội chứng
của Bảo sinh Như Lai, vì thế còn hiển bày
cái trí tính bình đẳng trong năm trí, chư
tôn bên trong chứng được đức ấy tức gọi là
Bảo bộ tôn. Chủng tử của bộ này là (tràhê),
hình Tam muội da là bảo châu như ý. [X.
kinh Kim cương đính du già trung lược xuất
niệm tụng Q.1; Kim cương đính du già lược
thuật tam thập thất tôn tâm yếu; Bí tạng
kí]. (xt. Ngũ Bộ).
BẢO BỨC BÍCH CHI PHẬT
Phạm:Ratna-nimi. Dịch âm: La đát na
nễ nhĩ. Vị A la hán thứ 21 của Kì na giáo
Ấn độ ở kiếp dưới trong hiện tại. Có thuyết
cho Nễ nhĩ (Bảo=báu) là nguồn gốc của vị
tôn này. Vị thứ ba được bày ở phía nam
đức Phật bên ngoài viện Thích ca của Thai
tạng giới Hiện đồ mạn đồ la Mật giáo. Mật
hiệu là Viên tịch kim cương, có nghĩa là
bánh xe báu tròn đầy. Một trong bốn Duyên
giác. Hình tượng vị tôn này mầu vàng lợt,
hiện hình Như lai, đắp ca sa kín hai vai,
bàn tay phải ngửa lên hướng ra ngoài, ngón
tay rủ xuống ngang ngực, tay trái nắm hai
góc ca sa để ngửa ở phía dưới rốn.
BẢO CÁI
.....
Gọi chiếc lọng báu, tức chỉ cái lọng cõi
trời được trang sức bằng bảy thứ báu. Treo
trên tòa cao của Phật Bồ tát hoặc giới sư để
làm vật trang nghiêm. Cứ theo kinh Duy
ma cật sở thuyết phẩm Phật quốc chép, thì
con một Trưởng giả ở thành Tì da li tên là

Bảo tinh, cùng với năm trăm con trưởng
giả khác, cầm lọng bảy báu đi đến chỗ Phật
ở.
Ngoài ra, trong các kiến trúc đời xưa,
trên đỉnh các kinh chàng (cột đá có khắc
kinh văn), tháp đá, có chạm trổ rất tinh tế
hình cái lọng, cũng gọi là Bảo cái, còn gọi
là Hoa cái. [X. kinh Bồ tát bản hạnh
Q.trung; kinh Phổ diệu Q.5]. (xt. Cái).
BẢO CÁI

B
392
BẢO CÁT TƯỜNG THIÊN
Phạm:Candra. Dịch âm là Chiến nại
la, Chiên đà la, Chiến đạt la. Còn gọi là
Nguyệt thiên, Danh nguyệt thiên tử, Nguyệt
thiên tử. Tức là Thiên tử ở trong cung trăng,
là một trong mười hai thiên. Là thần cách
hóa nguyệt cầu, còn có các tên khác là Tô
ma đề bà, Tinh tú vương v.v... Từ nơi thân
phát ra ánh sáng, tuổi thọ là năm trăm tuổi
của cõi trời. Vì trong các kiếp quá khứ đã tu
nhân nghiệp thiện như bố thí làm phúc,
nên được thụ hưởng cuộc sống vui sướng
trong cung điện mặt trăng. Cũng là họ hàng
của Thích đề hoàn nhân (Đế thích thiên),
là thân biến hóa của bồ tát Thế chí. Mật
giáo coi là thần Hộ pháp của Phật giáo.
Trong các chùa thuộc Thiền tông, vị trời
này được thờ làm thần phúc thọ, danh hiệu
của thần này cùng với Nhật thiên tử cùng
được bày ở hai bên Đại thiện thần Tuế đức,
thờ trên điện Vi đà thiên. [X. kinh Tăng
nhất a hàm Q.22 phẩm Tu đà, kinh Trường
a hàm Q.22 phẩm Thế bản duyên; kinh
Pháp hoa phẩm tựa; kinh Pháp hoa huyền
tán Q.2 phần đầu].
BẢO CHÀNG
.....
I. Bảo chàng. Còn gọi là Pháp chàng.
Tức lá cờ để trang nghiêm Phật và Bồ tát,
thường được trang sức bằng các thứ báu.
Cứ theo Đại nhật kinh sớ quyển 5 chép,
trên chàng đặt ngọc như ý, cho nên gọi là
Bảo chàng. Kinh Quán vô lượng thọ (Đại
12, 343 thượng), nói: “Trên đài tự nhiên có
bốn cột bảo chàng, mỗi mỗi bảo chàng như

trăm nghìn muôn ức núi Tu di, trên chàng
những tơ lụa báu buông rủ như cung trời
Dạ ma, lại có năm trăm ức viên ngọc báu vi
diệu lấp lánh để trang sức”. [X. kinh Đại
thừa bản sinh tâm địa quán Q.5; Chư kinh
yếu tập Q.4].
II. Bảo chàng. Là thần trời coi về âm
nhạc. Cứ theo kinh Di lặc thướng sinh chép,
thì ở cung trời Đâu suất có năm thần lớn,
thần lớn thứ nhất tên là Bảo chàng, tự mình
có thể mưa tuôn bảy thứ báu, rải khắp tường
trong cung, mỗi mỗi ngọc báu hóa thành
nhạc khí, treo giữa không trung, không
đánh mà tự kêu. [X. kinh Quán vô lượng
thọ].
BẢO CHÀNG NHƯ LAI
Bảo chàng, Phạm: Ratna -ketu, dịch
âm: La đát nẵng kế đổ. Còn gọi là Bảo chàng
Phật, Bảo tinh Phật. Là đức Phật được đặt
ở phía đông trong viện Trung đài bát diệp
trên Thai tạng giới mạn đồ la của Mật giáo.
Vị tôn này chủ về đức của tâm bồ đề, dùng
bảo chàng để
biểu thị nghĩa
phát tâm Bồ
đề, dùng
nguyện nhất
thiết trí làm cờ,
ở dưới gốc cây
Bồ đề hàng
phục chúng
ma, cho nên
được gọi là
Bảo chàng.
Mật hiệu
của vị tôn này là Phúc thọ kim cương, Phúc
tu kim cương, hình Tam muội da là ngọn
lửa, chủng tử là (a). Hình tượng mầu

vàng lợt, mặc ca sa đỏ, để trần vai bên phải,
tay trái hướng vào trong, cầm hai góc ca sa
để ở trước ngực, cánh tay phải co lại, hơi
duỗi và xòe bàn tay hướng ra ngoài, lại hơi
ngửa bàn tay rủ ngón tay xuống, kết ấn Dữ
nguyện, ngồi xếp bằng trên hoa sen báu.
Cũng có thuyết cho rằng, Bảo chàng
Như lai với A súc Như lai ở phía đông Kim
Bảo Chàng Như Lai
BẢO CÁT TƯỜNG THIÊN

B
393
cương giới, Phật Bảo tướng phương tây trong
kinh A di đà và Đại bảo chàng Như Lai
phương tây trong kinh Xưng tán Tịnh độ
Phật nhiếp thụ, là cùng một vị tôn. [X. kinh
Hợp bộ kim quang minh Q.1 phẩm Thọ
lượng; kinh Đại nhật Q.1 phẩm Cụ duyên
Đại nhật kinh sớ Q.4, Q.16, Q.17, Q.20].
BẢO CHÂU
.....
I. Bảo châu. Thí dụ đất vi diệu của quả
Phật. Kinh Hoa nghiêm (bản dịch mới)
quyển 35 (Đại 10, 186 trung), nói: “Lìa
nhiễm, vắng lặng, trụ nơi nhất thiết trí tuệ
bảo châu”.
II. Bảo châu (1286 - ?). Vị tăng đời
Nguyên. Tên là Giác ngạn. Người huyện Ô
trình (Ngô hưng, Triết giang), họ Ngô. Có
soạn Thích thị kê cổ lược bốn quyển. (xt.
Giác Ngạn).
BẢO CHÂU
.... .
Ngọc báu. Phạm: maịi. Dịch âm: ma
ni, mạt ni. Còn gọi là Như ý bảo châu. Tức
gọi chung các thứ ngọc. Bảo châu đoan
nghiêm thù diệu, tự nhiên phát ra ánh sáng
trong sạch chiếu rọi khắp bốn phương. Là
một trong bảy thứ báu của Chuyển luân
thánh vương. Kinh Ma ha bát nhã ba la
mật quyển 10 nói về công năng của nó,
như trong chỗ tối, nó làm cho sáng, thời
tiết nóng, nó làm cho mát, khi lạnh làm
cho ấm; nơi nào có ngọc ấy thì không rét
không nóng; người nào mắc các bệnh hàn,
nhiệt, phong hoặc ghẻ, lở, phù thũng, đeo
ngọc ấy trong mình thì bệnh khỏi hết. Lại

ngọc ma ni bỏ vào nước, thì nước theo đó
mà hiện một sắc. Luận Đại tì bà sa quyển
102, liệt kê năm loại bảo châu là: quang
minh mạt ni, thanh thủy mạt ni, phương
đẳng mạt ni, vô giá mạt ni và như ý châu
v.v... [X. kinh Hoa nghiêm (bản dịch cũ)
Q.47; kinh Đại phương đẳng đại tập Q.47;
kinh Bảo tất địa thành Phật đà la ni; luận
Đại trí độ Q.59].
BẢO CHÂU PHÁP
........
Còn gọi là Đà đô pháp (Phạm:dhàtu),
Như ý bảo châu pháp. Lấy ngọc báu như ý
làm phép tu của Bản tôn. Trong các phép
bí mật, phép này bí mật sâu xa nhất, thường
không nói đủ mà chỉ nói tắt là “nhybcp”
., hoặc nói như bảo, như pháp,
nhưp . hoặc nóibc pháp, như như b. Như
ý bảo châu tức biểu trưng xá lợi Phật, vì thế
cũng gọi là Xá lợi pháp. Lại pháp bí mật
này không y cứ vào kinh quĩ nào cả. [X. Bí
sao vấn đáp Q.18].
BẢO CHÂU TỈ KHƯU NI
Còn gọi là Bảo quang tỉ khưu ni. Là
một trong các đệ tử của đức Phật. Cứ theo
Soạn tập bách duyên kinh quyển 8 phẩm
Tỉ khưu ni chép, thì ở nước Xá vệ, có một
trưởng giả sinh một người con gái rất đoan
chính xinh đẹp, trên đời hiếm có, trên đỉnh
đầu tự nhiên có viên ngọc báu, chiếu sáng
cả thành nội, cha mẹ cực kì vui mừng, vì
thế đặt tên là Bảo châu. Nếu có ai đến xin
thì Bảo châu liền lấy ngọc cho, cứ cho rồi
ngọc lại sinh. Lớn lên, đến chỗ Phật xin
xuất gia, tu tập tinh cần chứng được A la
hán.
BẢO CHÍ (418-514)
.....

Vị tăng thời Nam triều. Đời gọi là Bảo
công, Chí công hòa thượng. Người huyện
Kim thành (Nam trịnh, Thiểm tây, hoặc
Cú dung, Giang tô), họ Chu. Thờ ngài
Tăng kiệm ở chùa Đạo lâm làm thầy, tu
tập Thiền nghiệp. Khoảng năm Thái thủy
(466-471) đời Lưu Tống, sư đi lại nơi Đô
BẢO CHÍ

B
394
ấp, không ở chỗ nào nhất định, có khi
làm thơ, mỗi câu nói tựa hồ như sấm kí,
nhân dân tranh nhau hỏi về họa phúc.
Vũ đế nhà Tề thấy thế cho là mê hoặc
quần chúng, bèn hạ ngục. Nhưng ngày
ngày vẫn thấy sư ra chơi ngoài làng, chợ,
nếu vào khám trong tù thì lại thấy sư đang
ngồi trong tù. Nhà vua nghe tin, bèn mời
vào vườn Hoa lâm cúng dường, cấm không
cho ra vào. Vậy mà sư cũng chẳng bị bó
buộc, vẫn thường đến thăm các chùa Long
quang, Kế tân, Hưng hoàng và Tịnh danh.
Đến Vũ đế nhà Lương dựng nước mới bỏ
lệnh cấm. Mỗi lần sư nói chuyện với vua,
những điều sư nói toàn là nghĩa trong các
kinh luận.
Tháng 12 năm Thiên giám 13, sư tịch,
thọ chín mươi sáu tuổi. Nhà vua ra lệnh
táng ở Chung sơn, gò Độc long, dựng chùa
Khai thiện bên
cạnh mộ phần.
Thụy hiệu là
Quảng tế đại sư.
Đời sau tiếp tục
truy tặng các
thụy hiệu như
Diệu giác đại sư,
Đạo lâm chân
giác bồ tát, Đạo
lâm chân giác đại
sư, Từ ứng huệ
cảm đại sư, Phổ
tế thánh sư bồ tát, Nhất tế chân mật thiền
sư v.v... Sư từng vì những người học tập mà
soạn Văn tự thích huấn 30 quyển, Thập tứ

khoa tụng 14 bài, Thập nhị thời tụng 12
bài, Đại thừa tán 10 bài. Phật tổ lịch đại
thông tải bảo ý chỉ của sư ngầm hợp với
tông môn. [X. Lương cao tăng truyện Q.10;
Phật tổ thống kỉ Q.36, Q.37; Phật tổ thông
tải Q.10, Q.26; Bảo hoa sơn chí Q.7 Chí
công pháp sư mộ chí minh; Thần tăng
truyện Q.4].
BẢO CHỦ
.....
Là một trong bốn vị chủ nước ở bốn
phương. Khi vua Chuyển luân thánh vương
chưa ra đời, Bảo chủ là một trong bốn vị
chủ xuất hiện ở châu Nam thiệm bộ. Từ
phía tây núi Tuyết đến Tây hải, khoảng đó
có rất nhiều của báu, cho nên vua xứ ấy gọi
là Tây phương bảo chủ. [X. kinh Thập nhị
du; Đại đường tây vực kí Q.1; Pháp uyển
châu lâm Q.2]. (xt. Tứ Chủ).
BẢO CHỬ
.....
Nghĩa là cồn bãi trân báu; thí dụ Niết
bàn rốt ráo. Từ ngữ này có xuất xứ từ kinh
Niết bàn. Cùng với từ ngữ “Bảo sở, ”
của kinh Pháp hoa là thí dụ đồng loại. [X.
kinh Niết bàn (bản Bắc) Q.25]. (xt. Bảo
Sở).
BẢO CHƯỞNG (? - 657)
.....
Người trung Ấn độ. Đời gọi là Bảo
chưởng thiên tuế hòa thượng, Thiên tuế
bảo chưởng. Vì khi sinh ra, bàn tay trái nắm
lại, đến bảy tuổi xuất gia mới mở nắm tay
ra, vì thế lấy tên là Bảo chưởng (bàn tay
báu). Cứ theo truyền thuyết thì sư đông du
đến Trung quốc khoảng thời Ngụy Tấn,
vào đất Thục tham bái bồ tát Phổ hiền. Sư
có lòng đại từ, thường không ăn, ngày tụng

kinh Bát nhã đến hơn nghìn quyển. Một
hôm, sư nói với đại chúng (Vạn tục 138, 41
thượng): “Tôi có nguyện ở đời một nghìn
năm, nay đã là sáu trăm hai mươi sáu năm”,
vì thế có tên là Thiên tuế.
Về sau, sư đi tham lễ các nơi Ngũ đài,
Lư sơn, gặp đúng lúc tổ Bồ đề đạt ma đến
Trung quốc, sư liền đến hỏi đạo mà được
khai ngộ. Sau năm Trinh quán 15 (641), ở
chùa Bảo nghiêm thuộc Phố giang, cùng
Bảo Chí
BẢO CHỦ

B
395
với thiền sư Lãng giao du rất thân mật; mỗi
lần sư sai con chó trắng đem thư đến hỏi;
thì thiền sư Lãng lại sai chú vượn xanh đến
trả lời, bởi thế mà có câu “Chó trắng ngậm
thư đến, vượn xanh rửa bát về”. Sư tịch
vào năm Hiển khánh thứ 2, truyền là sống
đến nghìn tuổi.
Ngoài ra, cũng có thuyết nói sư đến
Trung quốc vào năm Khai hoàng 17 (597)
đời Tùy và sáng lập chùa Thiên minh vĩnh
tộ; cũng có thuyết bảo sư sáng lập chùa
Vĩnh tộ vào năm Trinh quán 15. [X. Ngũ
đăng hội nguyên Q.2; Gia thái phổ đăng
lục Q.24; Phật tổ thống kỉ Q.40; Đại minh
nhất thống chí Q.38].
BẢO ĐÀI
.....
Tức là đài trang sức bằng các vật trân
báu. Như kinh Quán thế âm bồ tát thụ kí
chép, bồ tát Quán thế âm cùng với bồ tát
Đắc đại thế muốn dẫn đầu tám mươi ức
quyến thuộc đến chỗ đức Phật, bèn dùng
sức thần thông, mỗi vị hóa hiện ra bốn
mươi ức bảo đài, các đài đều rộng bốn mươi
do tuần, lần lượt được trang sức bằng các
thứ trân quí như vàng, bạc, lưu li, pha lê,
và các loại hoa như bát đàm ma, câu vật
đầu, phân đà lợi, trên đài lại có ngọc nữ tấu
các thứ nhạc khí, phát ra âm thanh mầu
nhiệm, hoặc cầm các thứ hương, hoặc hết
thảy các loại hoa. Lại trên bảo đài đặt tòa
sư tử, trên đài đều có hóa Phật, đoan nghiêm
thù thắng, không thể ví được. Hai vị Bồ tát
bấy giờ mới dẫn đầu quyến thuộc cầm các
đài báu cùng đến chỗ đức Phật. [X. kinh

Pháp hoa phẩm Thụ kí].
BẢO ĐÀM
Vị tăng thuộc tông Lâm tế đời Tống.
Còn gọi là Thiếu đàm. Người huyện Long
du, phủ Gia định, tỉnh Tứ xuyên, họ Hứa.
Hiệu Thiếu vân. Đời gọi là Quất châu lão
nhân (ông già châu Quất). Là pháp tự của
ngài Đại tuệ Tông cảo, ở Thiền viện Diên
thọ, núi Trượng tích, phủ Khánh nguyên
tỉnh Triết giang. Sư biên tập các truyện kí
của bảy đức Phật ở quá khứ và các tổ Thiền
tông đến Đại tuệ Tông cảo thành bộ Đại
quang minh tạng, gồm ba quyển. [X. Đại
quang minh tạng tự].
BẢO ĐÍNH SƠN MA NHAI
..............
Là núi Bảo đính nằm về phía đông bắc
huyện Đại túc tỉnh Tứ xuyên khoảng mười
lăm cây số. Chung quanh sườn núi khoét
ra mười ba chỗ thành vách đá để tạo tượng
Phật, có vòm Phật to và vòm Phật nhỏ qui
mô rất lớn, hơn ba mươi bức chạm trổ tạo
hình lớn nhất, do Triệu trí phượng thời
Nam Tống khai sáng để truyền bá Mật tông
do Kim cương trí đời Đường truyền, cho
nên đại bộ phận tượng được tạo thuộc tượng
cúng dường trong Mật tông; cũng có một
bộ phận tạo tượng Thiền tông, vì Tứ xuyên
là địa khu trọng yếu của thời kì đầu kết hợp
giữa Mật tông và Thiền tông. Trong đó,
những đề tài điêu khắc thể hiện sự kết hợp
Phật giáo với tư tưởng nhà Nho và các
BẢO ĐÍNH SƠN MA NHAI
Đại Phật bằng đá

B
396
truyện cổ Phật giáo, cho thấy nghệ thuật
Phật giáo đã tiến một bước Trung quốc hóa
và biểu hiện một cách cụ thể sự đi sâu vào
xã hội hạ tầng, cũng là cách tạo tượng Phật
giáo ít thấy ở Trung quốc. Tại đây còn có
tạo tượng Nho, Đạo đều là những văn vật
trọng yếu của Trung quốc.
BẢO ĐỚI ĐÀ LA NI KINH
Có một quyển. Do Thí hộ đời Bắc Tống
dịch. Thu vào Đại chính tạng tập 21. Nội
dung tường thuật việc đồng tử La hầu la cứ
về đêm là bị La sát làm cho sợ hãi, đồng tử
đến khóc lóc trước đức Phật, Ngài bèn bảo
đồng tử thắt một cái đai báu, rồi nói chú
Đại minh, bảo đồng tử trì chú ấy thì tránh
xa được ác la sát, dao gậy, bạn xấu, độc ác
và tật bệnh mà được yên vui. Kinh này là
bản dịch khác của kinh Thánh trang
nghiêm đà la ni.
BẢO ĐƯỜNG TÔNG
Một tông phái thuộc Thiền tông vào
thời kì đầu. Do sư Vô trụ (714-774) ở chùa
Bảo đường phủ Thành đô đời Đường khai
sáng, trên vâng theo các bậc Ngũ tổ Hoằng
nhẫn, Trí tân ở Tư châu, Xứ tịch, Vô tướng
v.v..., lấy ba câu của Vô tướng và ba học
của Thần hội ở Hà trạch làm nền tảng mà
đứng riêng ra một phái. Đặc điểm của tông
này là không câu chấp giáo hành, vứt bỏ lễ
sám, tụng kinh, tạo tượng, viết kinh. Lại
chủ trương hễ khởi tâm là vọng, có phân
biệt là oán gia, không phân biệt là diệu đạo,
cho nên đem câu “mạc vong” trong ba câu
vô ức, vô niệm, mạc vong của thầy là Vô
tướng đổi thành “mạc vọng”. Suốt đời Vô

trụ không màng đến việc ăn mặc, cũng
không đón gặp kẻ sang người hèn, mà theo
hạnh đầu đà một cách tự do tự tại. Học trò
có Tịnh tạng (Siêu tạng) ở chùa Thắng
quang, Tri nhất (Siêu nhiên), Trung tín ở
Đăng châu. Về các câu nói cơ duyên của
Vô trụ, hãy xem trong Lịch đại pháp bảo
kí. [X. Thiền môn sư tư thừa tập đồ; Viên
giác kinh đại sớ Q.3 phần dưới; Long hưng
Phật pháp biên niên thông luận Q.1; Ngũ
đăng hội nguyên Q.2; Thiền tông sử nghiên
cứu (Vũ tỉnh bá thọ)]. (xt. Tịnh Chúng Tông,
Vô Trụ).
BẢO GIÁC THIỀN SƯ NGỮ LỤC
Có một quyển. Nói đủ là Tam thánh
khai sơn tuệ nhật đệ nhị thế Bảo giác thiền
sư ngữ lục. Còn gọi là Đông sơn trạm chiếu
thiền sư ngữ lục. Do Đông sơn Trạm chiếu
(1231-1291), vị Tăng thuộc tông Lâm tế
Nhật bản soạn. Thu vào Đại chính tạng
tập 80. Thu chép các lời nói pháp của Trạm
chiếu chùa Tam thánh, như Tiến sơn,
Thướng đường, Tiểu tham, Kệ tụng, Tế văn
và Tự tán v.v...
BẢO GIÁC THIỀN TỰ
...........
Vị trí chùa nằm ở Đài trung thuộc Đài
loan. Do Hòa thượng Lương đạt trụ trì chùa
Hậu quả ở Bồ huyện tỉnh Phúc kiến sáng
lập vào năm Dân quốc thứ 6 (1917). Hiện
trong chùa còn để mười bốn nghìn bộ di
Phật Di Lặc chùa Bảo Giác Thiền
BẢO ĐỚI ĐÀ LA NI KINH

B
397
cốt của những người Nhật trong kì thế chiến
II. Năm Dân quốc 52, khởi công tạo một
tòa Di lặc đại Phật, cao tới tám mươi tám
mét, đồng thời, xuất bản tạp chí “Tân giác
sinh” và mở cơ quan xuất bản văn hóa Phật
giáo quốc tế. Ngoài ra, còn tổ chức các khóa
giảng kinh định kì tại các nơi. Chùa này là
một danh lam ở trung bộ Đài loan.
BẢO GIÁC TỔ TÂM THIỀN SƯ NGỮ LỤC.
Có một quyển. Còn gọi là Hoàng long
am chủ ngữ lục, Hối đường hòa thượng
ngữ lục. Do Hối đường Tổ tâm (1025-1100)
đời Tống soạn, Tử hòa chép, Trọng giới
biên lại, ấn hành vào niên hiệu Nguyên
phong năm đầu (1078) đời Thần tôn. Thu
vào Vạn tục tạng tập 120 Hoàng long tứ
gia lục quyển 2. Sách này ghi chép những
lời nói pháp, các câu hỏi đáp trong phòng,
bình giảng công án xưa, và các bài kệ tụng...
BẢO GIAI
.....
Nghĩa là thềm bậc được làm bằng các
thứ trân bảo, tức chỉ các bậc thềm mà đức
Thế tôn Thích ca dùng khi từ cung trời
Đao lợi trở xuống lại thế gian. Cứ theo Đại
đường tây vực kí quyển 4 Kiếp tỉ tha quốc
điều chép, thì tại nơi cách Đô thành nước
ấy hơn hai mươi dặm về phía tây, có một
ngôi chùa lớn, trong khuôn viên chùa có
ba bậc thềm báu, đó là lối mà đức Phật đã
dùng để trở lại thế gian sau khi nói pháp
trên tầng trời Ba mươi ba (trời Đao lợi). Lúc
ấy, trời Đế thích dùng sức thần hóa hiện ra
ba tòa thềm báu bằng vàng ròng, thủy tinh
và bạc trắng, đức Phật đã do thềm báu bằng

vàng ròng ở chính giữa mà đi xuống.
Khi ngài Huyền trang đến thăm nước
Kiếp tỉ tha, thì ba thềm báu nguyên gốc xưa
kia đã không còn nữa, mà chỉ còn thềm
báu do các vua chúa các nước làm phỏng
theo để thay thế, bằng gạch và đá, trang
sức bằng các thứ trân bảo, cao hơn bảy mươi
thước (Tàu).
BẢO HẢI
I. Bảo hải. Có nghĩa là biển quí báu, thí
dụ công đức vô lượng vô biên. Hình dung
sự thề nguyền của đức Phật A di đà cứu độ
chúng sinh, không bỏ không chán, không
phân biệt, tất cả đều tiếp dẫn nhiếp thụ,
cũng như biển lớn không bỏ các dòng nước
nhỏ, công đức của Ngài vô lượng vô biên.
[X. Vô lượng thọ kinh ưu ba đề xá].
II. Bảo hải. Gọi tắt của Bảo hải Phạm
chí. Trong một kiếp quá khứ, đức Thế tôn
là Bảo hải Phạm chí, từng đối trước đức
Phật Bảo tạng và chư thiên đại chúng, thành
tựu tâm đại bi, lập năm trăm thề nguyện để
cứu độ chúng sinh. [X. kinh Bi hoa Q.2].
III. Bảo hải(474-553). Là vị tăng đời
Bắc Chu. Người huyện Lãng trung tỉnh Tứ
xuyên, họ Cung. Lúc nhỏ đã có chí xuất
gia, khoảng năm Thiên giám (502-519),
xuống phương nam, y chỉ vào sư Pháp vân
ở Kim lăng, học tập luận Thành thực. Khi
Vũ đế nhà Lương giảng kinh Niết bàn ở
chùa Đồng thái, sư nhận lệnh cùng nhà
vua bàn luận về nghĩa Phật tính. Sau trở về
đất Thục, ở chùa Tạ trấn, hoằng dương giáo
pháp. Sư tịch vào năm Nguyên đế thừa
thánh thứ 2 đời Lương, thọ tám mươi tuổi.
[X. Tục cao tăng truyện Q.9].
BẢO HÀNH VƯƠNG CHÍNH LUẬN
Phạm:Ratnàvalì (hàm ý là vòng hoa

báu). Có một quyển. Nguyên tác của bồ tát
Long thụ, do ngài Chân đế đời Trần dịch
(557-569). Thu vào Đại chính tạng tập 32.
Bộ luận chia làm năm phẩm: An lạc giải
thoát phẩm, Tạp phẩm, Bồ đề tư lương
phẩm, Chính giáo vương phẩm và Xuất gia
BẢO HÀNH VƯƠNG CHÍNH LUẬN

B
398
chính hành phẩm. Đây là bộ luận mà ngài
Long thụ đã đứng trên lập trường của Phật
giáo Đại thừa để nói về đạo làm chính trị
cho vua Bảo hành (Phạm: Zàtavàhana)
nghe, vì thế nó rất được mọi người coi trọng.
Phẩm thứ nhất nói về thế giới quan của
Phật giáo, phê phán thế giới quan ngoại đạo,
rồi nói về giáo nghĩa nghiệp và duyên khởi.
Phẩm thứ hai bàn về các hành vi thiện ác,
khuyên điều thiện, răn điều ác. Phẩm thứ
ba thuyết minh do làm các việc thiện mà
có thể thành tựu được công đức của vì vua
vĩ đại, tức nhà vua nên dựng chùa tháp, tạo
tượng Phật để hiến dâng cho xã hội. Phẩm
thứ tư nói rất tường tận về đạo làm vua.
Phẩm thứ năm nói về tư tưởng Thập địa
Bồ tát và đạo tu hành trong Phật giáo. [X.
Đại đường nội điển lục Q.5; Khai nguyên
thích giáo lục Q.7].
BẢO HIỀN
Vị tỉ khưu ni đời Lưu Tống. Người quận
Trần tỉnh Hà nam, họ Trần. Mười sáu tuổi,
mẹ chết, trong ba năm cư tang không ăn
mễ cốc, chỉ ăn rau trái, không mặc tơ lụa,
không ngồi giường chiếu. Mười chín tuổi
xuất gia, ở chùa Kiến an, hạnh kiểm tinh
thuần, thông suốt cả Thiền học, Luật học.
Các vua Văn đế, Hiếu vũ đế, Minh đế đều
rất kính trọng. Niên hiệu Thái thủy năm
đầu (465), vâng mệnh vua về trụ trì chùa
Phổ hiền, năm sau, vua sai giữ chức Đô ấp
Tăng chính. Trong thời gian nhậm chức,
làm việc rất chăm chỉ và công minh, yêu
kính người trên kẻ dưới, đời càng kính trọng.
Niên hiệu Thăng minh năm đầu nhập tịch,

thọ bảy mươi bảy tuổi. [X. Tỉ khưu ni truyện
Q.2 Bảo hiền ni truyện].
BẢO HIÊU
.....
Tôn xưng danh hiệu Phật Bồ tát. Đời
sau cũng dùng để gọi danh hiệu của Tổ
sư.
BẢO HOA
Có nghĩa là hoa rất quí báu. Kinh pháp
hoa phẩm Thí dụ (Đại 9, 11 trung), nói:
“Nếu khi đi thì bảo hoa theo chân”. Lại
khi vô số hoa báu tích tập lại thì gọi là
Bảo hoa tụ. Kinh Pháp hoa phẩm Kiến
bảo tháp (Đại 9, 33 hạ), nói: “Dùng bảo
hoa tụ cõi trời, rải lên Phật Đa bảo và Phật
Thích ca mâu ni”. Ngoài ra, cũng có chỗ
gọi tòa cao (tòa Tu di) ngồi thuyết pháp là
“Bảo hoa vương tọa”. [X. Bích nham lục
Tắc 74].
BẢO HOA SƠN CHÍ
Gồm mười lăm quyển. Do Lưu danh
phương đời Thanh soạn. Thu trong Trung
quốc Phật tự sử chí vậng san đệ nhất tập.
Núi Bảo hoa nằm ở Cú dung tỉnh Giang
tô, tương truyền nơi đó là đạo tràng của
Thiền sư Bảo chí đời Lương, vì quá lâu
đời nên đã hoang phế. Đến khoảng năm
Vạn lịch đời Minh, Thiền sư Diệu phong
mới dựng điện đồng, đặt hiệu là “Thánh
hóa long xương tự”, đến năm Khang hi
đời Thanh, vua ban hiệu là “Tuệ cư tự”,
nhân đó chùa nổi tiếng ở đời. Thời ấy, có
Lưu danh phương soạn Sơn chí, chia làm
hai mươi bốn mục: Sơn đồ, hình thắng,
tinh dã, sơn thủy, kiến trí, cổ tích, linh dị,
cao tăng, luật sư, bi minh (bài minh khắc
vào bia đá), bi kí (văn bia), tháp minh (bài
minh khắc trên tháp), chiếu sắc (chiếu chỉ

của vua), tấu sớ, công di, kí, phú, tự, truyện,
tán, khảo, thư, khải, thi. Khoảng năm
Càn long, sa môn Thánh tính chỉnh lí
lại rồi ấn hành. Bản chí tuy đặt tên là
Sơn chí, nhưng thật ra đã vì chùa Tuệ cư
mà làm.
BẢO HIỀN

B
399
BẢO HOA THÁI TỬ
Tức là Bảo hoa Phật. Luận Đại trí độ
quyển 6 (Đại 25, 124 hạ), nói: “Khi đức Phật
Bảo hoa sinh thì khắp bên mình đều có
các thứ hoa mầu sắc sáng rỡ, vì thế đặt tên
là Bảo hoa thái tử”.
BẢO HƯƠNG HỢP THÀNH NGUYÊN
..............
Là nguyện thứ ba mươi hai trong bốn
mươi tám nguyện của Phật A di đà. Tức là
thề nguyền rằng muôn vật trong cõi Tịnh
độ đều do vô lượng thứ quí báu và trăm
nghìn thứ hương thơm hợp thành. Kinh
Vô lượng thọ quyển thượng (Đại 12, 268
hạ), nói: “Nếu khi ta thành Phật, thì từ mặt
đất lên đến hư không, cung điện lầu gác,
hồ ao hoa cây, tất cả muôn vật trong cõi
nước ta đều do vô lượng thứ quí báu, trăm
nghìn thứ hương thơm cùng hợp lại mà
tạo thành, đẹp đẽ kì lạ, hơn các người trời,
mùi thơm xông khắp thế giới mười phương,
các Bồ tát nghe mùi thơm ấy đều tu hạnh
Phật”.
BẢO KHÁNH TỰ
........
Vị trí chùa nằm ở huyện Hàm ninh phủ
Tây an tỉnh Thiểm tây. Trong chùa có một
tháp báu, trong tháp thờ ba mươi tư pho
tượng Phật chạm trổ bằng đá vào thời nhà
Đường. Kĩ thuật tạo tượng rất tinh xảo, dung
hợp giữa Trung quốc và Ấn độ, có thể cho
là đại biểu của kĩ thuật chạm trổ tượng Phật
ở Trung quốc. Tượng Phật ở đây có hai
loại, một loại được khắc trên tấm đá dài
một trăm mười hai phân tây, rộng độ sáu

mươi tư phân, dày độ hai mươi phân, loại
này là tượng Tam tôn. Loại thứ hai là tượng
Quan âm mười một mặt đơn độc, được chạm
trên tấm đá chiều dài, bề dày cũng giống
như loại trên, nhưng chiều rộng thì độ ba
mươi phân. Trong đó, tượng Quan âm có
những đường nét tuyệt đẹp, là kĩ thuật chạm
trổ tượng Phật của Trung quốc đã đạt đến
mức cao nhất. Những tượng Phật này là do
Vũ hậu nhà Đường dùng để trang sức cho
đài hoa bảy báu trong chùa Quang trạch
vào năm Trường an thứ 3 (703), và do vị
tăng dịch kinh là Đức cảm cùng với Diên
quí, Vương tuyền, Vi quân, Diêu nguyên
chi và Tiêu nguyên duệ cùng phát nguyện
làm tượng.
BẢO KHIẾP ẤN ĐÀ LA NI
Nói đủ là Nhất thiết Như lai tâm bí mật
toàn thân xá lợi bảo khiếp ấn đà la ni. Tức
là đà la ni tích tụ công đức của toàn thân
xá lợi của Như lai, gồm bốn mươi câu, trích
ra từ kinh Nhất thiết Như lai tâm bí mật
toàn thân xá lợi bảo khiếp ấn đà la ni. Viết
chép, tụng niệm đà la ni này, hoặc đặt vào
trong tháp để lễ bái, có thể tiêu trừ tội
chướng, thoát khỏi khổ ba đường, thọ mệnh
lâu dài, được vô lượng công đức. Lại ngôi
tháp hình vuông làm để tàng trữ thần chú
này, thì gọi là Bảo khiếp ấn tháp, khắc tượng
Phật hoặc chủng tử ở bốn góc. Ngô việt
vương Tiền hoằng thục đời Ngũ đại thập
quốc, y theo trong kinh nói, đúc tám vạn
bốn nghìn bảo tháp nhỏ, đặt thần chú này
vào trong rồi ban bố ra bốn phương, đây là
một sự kiện nổi bật. [X. kinh Nhất thiết
Như lai chính pháp bí mật khiếp ấn tâm đà
la ni].
BẢO KHIẾP ẤN THÁP

Là tháp có đặt Bảo khiếp ấn đà la ni ở
trong. Theo kinh Nhất thiết Như lai tâm bí
mật toàn thân xá lợi bảo khiếp đà la ni nói,
thì trong tháp thất bảo tích tụ hết thảy toàn
thân xá lợi của Như lai, có cất giữ ấn bí mật
BẢO KHIẾP ẤN THÁP

B
400
Bảo khiếp ấn đà la ni, có đủ uy đức đại
thần lực; cho nên, nếu người nào tạo tượng,
xây tháp, cúng dường Bảo khiếp ấn đà la
ni, thì tức thành tháp làm bằng bảy thứ
báu, cũng tức là thờ phụng toàn thân xá lợi
của các đức Như lai
trong ba đời. Xưa
nay, phong tục tạo
dựng tháp này rất
thịnh, như Ngô việt
vương Tiền hoằng
thục ở đời Ngũ đại
thập quốc, đã tạo
tám vạn bốn nghìn
tòa Bảo khiếp ấn
tháp bằng đồng, đời
ai cũng biết.
Tháp có thể làm
bằng đất, đá, gỗ, vàng, bạc, đồng, chì v.v...,
nhưng đa số làm bằng đồng và đá. Theo
như kinh nói, thì thềm cấp trên dưới của
tháp, lộ bàn, lọng tán, chuông khánh, bánh
xe, tất cả là thất bảo, lại nói nơi bốn góc
tháp có hình tướng Như lai, vì thế tạo bốn
tượng Phật A súc v.v... hoặc khắc chủng tử
của các Ngài. Khi dựng tháp, dùng đá hình
vuông đặt ở tầng dưới cùng, trên đá ấy đặt
nền tháp, cột tháp, thân tháp, nón tháp,
tướng luân v.v... càng lên cao càng thu nhỏ
lại, trên đỉnh tháp làm hình chóp nón. Nón
là hình thức đặc trưng nhất. [X. Phật tổ
thống kỉ Q.43].
BẢO KIM (1308-1372)
Vị tăng thuộc tông Lâm tế đời Nguyên.
Người huyện Vĩnh thọ, Càn châu (tỉnh

Thiểm tây), họ Thạch. Thời ấy, có vị sa
môn, cho thân mẫu sư một pho tượng Quan
âm và dặn bà phải cung kính cúng dường,
sẽ sinh được con trai thông minh, chẳng
bao lâu, quả nhiên bà thân mẫu sinh ra sư,
lúc sinh ra, ánh sáng trắng chiếu khắp nhà.
Nhưng, từ nhỏ đã lắm bệnh, cha mẹ ngờ là
người con này phải đi tu, nên sáu tuổi đã
cho xuất gia. Lớn lên, sau khi thụ giới Cụ
túc, đi khắp nơi tham học, giảng cứu, cùng
suốt ý chỉ tính tướng, bèn đến Tấn vân
tham yết ngài Như hải.
Một hôm, sư cầm rổ theo Như hải ra
hái rau ngoài vườn, thình lình ngồi yên bất
động, vào định ba giờ sau mới dậy, Như hải
bảo sư đó mới là trần lao tạm nghỉ mà thôi,
định lực vẫn chưa sâu, phải cắt đứt hết mọi
ngõ ngách của tâm, thì sau đại pháp mới
bừng sáng được. Sau sư lên ở trên núi Nga
mi, suốt ba năm lưng không dính chiếu,
một hôm nghe tiếng chặt cây mà đại ngộ.
Năm Chí nguyên thứ 8 (1348) đời
Nguyên, vua sai sứ lên rước sư về kinh, nhà
vua rất cung kính, thỉnh sư trụ trì chùa Hải
ấn, sư cáo bệnh từ chối, vua bèn ban hiệu
là “Tịch chiểu viên minh”. Khi vua Thái tổ
nhà Minh lên ngôi, xuống chiếu thỉnh sư
về Nam kinh,
mời vào nội điện
để hỏi về đại ý
Phật pháp. Đồng
thời, vua mở hội
Phổ tế ở Chung
sơn, tuyển chọn
mười vị cao tăng
tới dự hội, sư là
một trong mười
người đó. Nhà

vua lại tự tay viết
ban cho mười
hai vần thơ, ý tứ rất man mác. Sư thị tịch
vào năm Hồng vũ thứ 5, thọ sáu mươi lăm
tuổi. Sau khi trà tì (thiêu), tìm thấy xá lợi
năm sắc, răng, lưỡi đều không cháy. [X. Ngũ
đăng hội nguyên tục lược Q.4].
BẢO KÍNH
Có nghĩa là tấm gương rất quí báu, là
Tháp Bảo Khiếp Ấn
Bảo Kim
BẢO KIM

B
401
tên đẹp để gọi tấm gương. Trong Mật giáo
thường được dùng làm vật cúng dường hoặc
để trang nghiêm đạo tràng. Trong hai mươi
mốt vật cúng dường được liệt kê trong kinh
Đà la ni tập quyển 3, thì bảo kính là vật
thứ mười tám. Khi làm lễ quán đính cũng
dùng bảo kính. Lược xuất kinh quyển 4 (Đại
18, 252 thượng), nói: “Sau đó, cầm gương
để người ấy soi xét, vì họ mà nói tính tướng
của các pháp bằng bài kệ như sau: hết thảy
các pháp tính, nhơ sạch không thể được,
chẳng thực cũng chẳng hư, đều từ nhân
duyên hiện”. [X. kinh Đại nhật Q.2; Đại
nhật kinh sớ Q.8, Q.9]. (xt. Kính).
BẢO KÍNH TAM MUỘI CA
Có một quyển. Còn gọi là Động sơn
Lương giới thiền sư bảo kính tam muội, Bảo
kính tam muội. Do tổ Động sơn Lương giới
(807-869) thuộc tông Tào động đời Đường
soạn. Thu vào Đại chính tạng tập 47 (Quân
châu Động sơn ngộ bản thiền sư ngữ lục)
và Đại chính tạng tập 48 (Nhân thiên nhãn
mục quyển 3).
Tập thơ này là diễn tả ý chỉ sâu xa của
thuyết Chính thiên hồi hỗ trong tông Tào
động. Nhưng thật ra, thuyết Chính thiên
hồi hỗ đã bắt nguồn từ Tham đồng khế do
sư Thạch đầu Hi thiên soạn. Về sau, Thạch
đầu truyền cho Dược sơn, Dược sơn truyền
Vân nham, Vân nham truyền Động sơn,
đến Động sơn mới tập đại thành thuyết Ngũ
vị. Bởi thế, tập thơ này cùng với Tham đồng
khế đều là sách của tông Tào động và đều
được coi trọng. Toàn tập có chín mươi tư
câu thể bốn chữ, gồm ba trăm bảy mươi

sáu chữ tổ thành.
Các sách chú giải về tập thơ này thì có:
1. Bảo kính tam muội huyền nghĩa 1
quyển, được in trong phần Phụ lục của sách
Trùng biên Tào động ngũ vị hiển quyết
quyển hạ. Do Vân ngoại Vân tụ (1242-1324)
đời Tống viết. Vân tụ chú thích Bảo kính
tam muội rất tường tận để nói rõ cái nguyên
nghĩa của nó.
2. Bảo kính tam muội bản nghĩa 1
quyển, do Hành sách đời Thanh viết. Dùng
sáu loại đồ thuyết Bảo kính tam muội, Thiên
chính hồi hỗ, Tam điệp phân quái, Ngũ
biến thành vị, Nhị dụ hiển pháp và Lục
hào nhiếp nghĩa để nêu tỏ cái tinh nghĩa
của Trùng li lục hào và Thiên chính hồi
hỗ; còn giải rõ thuyết Ngũ vị và bác bỏ sự
nhận xét của Giác phạm và Vĩnh giác.
3. Bảo kính tam muội nguyên tông biện
mậu thuyết 1 quyển, do Vân tông Tịnh nạp
đời Thanh viết. Tịnh nạp trình bày nghĩa
gốc của Bảo kính tam muội, đồng lời:
- Nói rõ về Trùng li lục hào, Thiên chính
hồi hỗ của Vân nham.
- Lấy Chính thiên của Động sơn Lương
giới làm gốc mà dựng Ngũ vị công huân.
- Lấy công huân của Tào sơn bản tịch
làm gốc mà lập Ngũ vị quân thần.
- Lấy Chính thiên công huân quân thần
của Thạch sương làm gốc mà lập Ngũ vị
vương tử v.v... để hiển bày cái nguyên ý của
Bảo kính tam muội ca, mà bác bỏ thuyết
của Giác phạm và Đại tuệ.
Ba tác phẩm kể trên đây đều được thu
vào Vạn tục tạng tập 111. Ngoài ra, còn có
Bảo kính tam muội bất năng ngữ do vị tăng
người Nhật bản là Chỉ nguyệt Tuệ ấn soạn,
và Bảo kính tam muội xuy xướng của Diện

sơn Thụy phương.
BẢO KÍNH TỰ
Vị trí chùa nằm ở Khánh thượng bắc
đạo Nghinh nhật quận Tùng la diện, Hàn
quốc. Tương truyền được sáng lập vào thời
đại vua Thánh đức (ở ngôi 702-736) nước
Tân la, do Đại sư Nhật chiếu ở chùa Bạch
mã huyện Lạc dương, Trung quốc, chủ sự
xây cất. Cứ theo truyền thuyết, thời vua Minh
BẢO KÍNH TỰ

B
402
đế nhà Đông Hán, sai sứ sang Tây vực cầu
pháp, giữa đường gặp các ngài Ca diếp ma
đằng và Trúc pháp lan chở kinh sách cùng
với một tấm gương tám mặt, một tấm mười
hai mặt đang đi sang Đông độ. Về sau, tấm
gương mười hai mặt thì chôn ở dưới nhà
Pháp đường của chùa Bạch mã, còn tấm
gương tám mặt thì do sư Nhật chiếu mang
đến nước Tân la. Vì từng có câu dự ngôn
rằng: “Men bờ bán đảo bể đông, nếu tìm
được cái hồ sâu mà chôn gương, rồi làm
ngôi chùa ở đó, thì nơi ấy sau sẽ trở thành
trung tâm hưng thịnh của Phật pháp”. Nhật
chiếu tìm được cái hồ sâu trăm thước, liền
chôn gương xuống dưới rồi làm chùa ở trên,
nhân đó mà đặt tên là chùa Bảo kính. Lại
theo văn hiến ghi chép thì tấm gương tám
mặt hiện nay được chôn ở dưới điện Tịch
quang của chùa này.
BẢO LÂM
.....
Chỉ rừng cây bảy báu trong thế giới Cực
lạc của Phật A di đà ở phương Tây, gọi tắt
là Bảo lâm. Cũng tức là rừng cây báu được
nói trong kinh Quán vô lượng thọ. Kinh
Đại bảo tích quyển 18 (Đại 11, 97 trung),
nói: “Gió thổi rừng cây bảy báu, hoa rụng
cuốn lại thành đống, lượng cao bằng bảy
người đứng, mầu sắc rực rỡ soi sáng cõi Phật”.
[X. kinh Vô lượng thọ Q.thượng].
BẢO LÂM TRUYÊN
........
Gồm mười quyển. Hiện còn bảy quyển,
mất ba quyển bảy, chín, mười. Còn gọi là
Đại đường thiều châu song phong sơn tào

khê bảo lâm truyện, Tào khê bảo lâm truyện.
Song phong sơn tào hậu khê bảo lâm truyện.
Do sa môn Trí cự (hoặc Tuệ cự) ở Chu
lăng đời Đường, soạn vào năm Trinh
nguyên 17 (801). Thu vào Tống tạng di trân
tập thứ 2 (nhà xuất bản Tân văn phong ở
Đài loan in ảnh phát hành). Chùa Bảo lâm
ở núi Tào khê thuộc Thiều châu là đạo
tràng của Lục tổ Tuệ năng thuộc Thiền
tông tuyên dương Thiền pháp, cho nên lấy
đặt tên sách để xiển minh pháp thống của
Lục tổ Tuệ nặng. Nội dung thu chép những
tư liệu có liên quan đến lịch sử Thiền tông,
như Lục tổ đàn kinh, Ngũ minh tập, Tục
pháp truyện, Quang xán lục, Lịch đại pháp
bảo kí, mà tập đại thành, và chủ trường
thuyết hai mươi tám tổ truyền thừa. Sau có
Tổ đường tập, Cảnh đức truyền đăng lục,
Quảng đăng lục, Tục đăng lục, dưới đến
Truyền pháp chính tông kí, Định tổ đồ của
Đại sư Minh giáo Khế tung đã xác định
thuyết hai mươi tám tổ truyền thừa ngày
nay. Soạn giả soạn bộ sách này rất có dụng
ý, tức trong đó có nêu lên mối quan hệ giữa
Sư tử tôn giả và Bồ đề đạt ma, cho nên, khi
bộ sách này xuất hiện đã bị những trứ tác
của người đời sau trách hỏi.
BẢO LÂM TỰ
........
I. Bảo lâm tự. Vị trí chùa nằm trên núi
Tào khê về phía nam huyện Khúc giang ba
mươi lăm cây số thuộc tỉnh Quảng đông.
Nay gọi là Nam hoa tự, Nam hoa cổ tự,
Nam hoa Thiền tự. Do vị tăng người Thiên
trúc tên là Trí dược sáng lập vào niên hiệu
Thiên giám năm đầu (502) đời Lương.
Điện Tịch Quang chùa Bảo Kính
BẢO LÂM

B
403
Khoảng năm Nghi phụng (676-678) đời
Đường, Lục tổ Đại giám Tuệ năng mở đạo
tràng rộng thêm, học đồ đông đảo, đạo pháp
đại thịnh, Hoài nhượng ở Nam nhạc, Hành
tư ở Thanh nguyên đều là những người
nối pháp Lục tổ. Niên hiệu Thần long năm
đầu (705) đổi tên là Trung hưng tự. Năm
Cảnh long thứ 2 (708) xây lại, đổi là Pháp
tuyền tự. Đời Ngũ đại lại lấy tên cũ Bảo lâm
tự. Trong năm Khai bảo (968-975) đời Tống
bị nạn binh lửa thiêu hủy tháp Linh chiếu,
lập tức phải tu bổ lại chùa tháp, rồi đổi là
Nam hoa tự. Thời Minh, Đức thanh ở Hàm
sơn nhận lời thỉnh vào núi phục hưng toàn
bộ. Những di vật còn đến nay thì có tượng
nhục thân của Lục tổ, chiếc bát ăn cơm và
đôi guốc, và những cổ tích như: suối Trác
tích đời Đường, tháp Linh chiếu đời Tống
v.v... [X. Lục tổ đàn kinh; Lục tổ đại sư
duyên kí ngoại kí; Tống cao tăng truyện
Q.8; Hàm sơn đại sư mộng du toàn tập Q.50
đến Q.55].
II.Bảo lâm tự. Vị trí chùa nằm ở quận
Trường hưng, Toàn la nam đạo nước Đại
hàn. Hiệu là Ca trí sơn. Do vị tăng tên là
Thể trừng sáng lập. Vua Hiến khang năm
thứ 9 (883) ban hiệu chùa là Bảo lâm.
Đại hùng bảo điện trong chùalà kiến trúc
của Triều tiên ở thời kì đầu, rất là tráng lệ;
cây đèn đá được chạm trổ bằng một thủ
pháp rất tinh tế vi diệu, là di phẩm của
thời đại Tân la, cực kì trân quí; tháp Linh
diệu là tháp Xá lợi đẹp đẽ trang nghiêm,
cũng là một kiệt tác. [X. Triều tiên Phật
giáo thông sử; Triều tiên kim thạch tổng

lãm thượng].
III.Bảo lâm tự. Vị trí chùa ở tỉnh Hồ
bắc, cách huyện Ứng sơn về phía bắc mười
hai cây số. Phía trước gần sông lớn. Hiện
còn các bia đá dựng vào đời Tống, Nguyên.
Tương truyền, vua Thái tổ nhà Minh lúc
còn nhỏ đã chăn bò ở đây. Khoảng năm
Hồng vũ (1398), vua ban hiệu là Chính
giác tự.
BẢO LÂU CÁC KINH
Có ba quyển. Nói đủ là Đại bảo quảng
bác lâu các thiện trụ bí mật đà la ni kinh.
Do ngài Bất không đời Đường dịch. Thu
vào Đại chính tạng tập 19. Nội dung tán
thán công đức lầu gác, chia làm chín
phẩm, phẩm Tự, Căn bản đà la ni, Thành
tựu tùy tâm đà la ni pháp, Hộ ma v.v... Y
theo kinh này mà tu pháp Bí mật đường
cúng dường, Diệt tội, thì gọi là Bảo lâu
các kinh pháp. Có hai bản dịch khác nữa
là Quảng đại bảo lâu các thiện trụ bí mật
đà la ni kinh 3 quyển (do Bồ đề lưu chi
đời Đường dịch), Mâu lê mạn đà la chú
kinh 2 quyển (đời Lương, mất tên người
dịch).
Chùa Bảo Lâm ở Hàn Quốc
Chùa Nam Hoa Cổ ở Quảng Đông
BẢO LÂU CÁC KINH

B
404
BẢO LÂU CÁC KINH PHÁP
Tức là phép tu lấy đức Thích ca Như lai
làm bản tôn để cầu diệt tội và cầu cho linh
hồn người chết được giải thoát. Còn gọi là
Đại bảo lâu các pháp, Bảo lâu các pháp.
Tức lấy thuyết trong kinh Quảng đại bảo
lâu các thiện trụ bí mật đà la ni, do ngài Bồ
đề lưu chi dịch, kinh Đại bảo quảng bác lâu
các thiện trụ bí mật đà la ni, do ngài Bất
không dịch và kinh Mâu lê mạn đà la chú
(khuyết danh), làm phép tu cơ bản.
Khi tu phép này, ở trong đạo tràng vẽ
mạn đồ la lầu gác báu, trước mạn đồ la đặt
đàn lớn, cũng thiết đàn Hộ ma, và tụng
Quảng đại thiện trụ bí mật lâu các đà la ni.
[X. Đồ tượng sao Q.3].
BẢO LÂU QUÁN
Còn gọi là Tổng tưởng, Tổng tưởng
quán. Là phép quán tưởng thứ sáu trong
mười sáu phép quán tưởng nói trong kinh
Quán vô lượng thọ. Tức quán tưởng các
cõi nước quí báu, mỗi cõi có năm trăm ức
lầu gác báu, trong lầu gác có vô lượng chư
thiên hòa tấu các nhạc trời, lại có những
nhạc khí treo giữa hư không, như Thiên
bảo chàng, không đánh mà tự kêu.
BẢO LIÊN TỰ
.........
Vị trí chùa nằm trên khu đất bằng, cao
của núi Đại tự tại Hương cảng. Chung quanh
có các núi Phượng hoàng, Di lặc, Liên hoa,
Mộc ngư, Sư tử đầu v.v... Trước kia, có danh
xưng là “Hương cảng đệ nhất Thiền lâm”.
Khoảng năm Tuyên thống (1909-1911)
cuối đời Thanh, hai Thiền sư Đại duyệt và

Đốn tu từ Kim sơn tỉnh Giang tô đến đây
mở núi. Năm Dân quốc 13 (1924), Hòa
thượng Kỉ tu ở chùa Giang thiên Kim sơn
đến đây, nhận lời mời giữ chức trụ trì, mới
đặt tên chùa là Bảo liên tự, năm sau xây cất
đại điện. Dân quốc 19, Hòa thượng Phiệt
khả kế nhiệm trụ trì, mở rộng thêm nữa,
lần lượt hoàn thành điện Địa tạng, nhà Tổ,
nhà Ngũ quán, nhà Thiền Bát nhã, viện
dưỡng bệnh. Dân quốc 53, lại mở rộng Đại
hùng bảo điện, đến năm 58 thì hoàn thành,
khí thế to lớn, giữa điện thờ tượng Tam
tôn đại Phật mình vàng, hai bên thờ mười
tám vị La hán, chùa trở thành là một trong
các ngôi chùa danh tiếng tại Đông nam á.
BẢO LINH
.....
I. Chuông báu.Là một trong năm loại
chuông. Còn gọi là Bảo châu linh. Là pháp
khí được dùng trong Mật giáo. Nắm chuông
là chày ngọc báu, trên tay cầm có khắc mắt
quỉ, mình chuông không hoa văn trang sức.
Chuông, bày tỏ nghĩa nói pháp; trong phép
tu, cùng với bốn loại chuông khác, nó được
đặt ở trên đại đàn trong vị trí tương ứng.
(xt. Ngũ Chủng Linh).
II.Chuông báu. Là chuông được trang
sức bằng năm thứ báu. Kinh Vô lượng thọ
quyển thượng (Đại 12, 272 thượng), nói:
“Bốn mặt chung quanh treo chuông báu
rủ xuống, màu sắc sáng rỡ, rất là đẹp đẽ”.
[X. kinh Đại nhật Q.5 phẩm Nhập bí mật
mạn đồ la vị].
BẢO LOA
.... .
Tức là Loa báu (cái tù và), một trong
những pháp cụ, tiêu biểu âm thanh nói
pháp của đức Như lai. Vì tôn trọng tiếng

loa pháp nên gọi là Bảo loa. Kinh Thiên
thủ (Đại 20, 111 thượng), nói: “Nếu cần vời
gọi hết thảy chư thiện thần, thì dùng tay
Bảo loa”. Kinh Bất không quyên sách quyển
18 phẩm Thế gian thành tựu chép, chúng
sinh nghe tiếng loa, có thể diệt trọng tội,
BẢO LÂU CÁC KINH PHÁP

B
405
hoặc vãng sinh Tây phương cực lạc quốc.
[X. kinh Nhất tự Phật đính luân vương Q.4;
Thích ca văn ni Phật tu hành nghi quĩ]. (xt.
Pháp Loa).
BẢO LƯỢNG
.....
Vị tăng thời Nam bắc triều. Người huyện
Đông lai (Dịch huyện Sơn đông), họ Từ.
Mười hai tuổi theo pháp sư Đạo minh ở
Thanh châu xuất gia, học các kinh luận,
hiểu thấu thông suốt. Sau khi thụ giới Cụ
túc, sư đi xuống nam đến kinh ấp, ở chùa
Trung hưng, chuyên tâm Thiền tư. Thời
bấy giờ, vua Kính lăng văn tuyên nhà Tề,
nghe danh sư đạo cao, đích thân đến chỗ
sư ở, thỉnh sư làm bậc pháp tượng. Sau đó
không lâu, sư đến ở chùa Linh vị, mở tràng
giảng các kinh luận Niết bàn, Thành thực,
Pháp hoa, Vô lượng thọ v.v... thao thao
ngang dọc, biện luận sắc bén, không hề
vướng mắc, cho nên những người hỏi đạo
đều hỏi được hết ý của mình. Sư chơi thân
với sư Bảo chí, từng tặng áo cho nhau.
Đến đời Lương cũng được Vũ đế tôn
sùng. Năm Thiên giám thứ 8 (509), sư sưu
tập các thuyết của mọi nhà, soạn thành bộ
Niết bàn kinh tập giải 71 quyển, Vũ đế tự
tay viết bài tựa. Tháng 10 năm thứ 8 nhập
tịch tại chùa Linh vị, thọ sáu mươi sáu tuổi.
Vua Văn tuyên vẽ tượng sư để thờ ở chùa
Phổ hoằng. Học trò có các vị Tăng mân ở
chùa Trang nghiêm, Pháp vân ở chùa
Quang trạch và Tăng thiên ở chùa Linh
căn. [X. Lương cao tăng truyện Q.8, Q.10
Bảo chí truyện; Nam sử liệt truyện thứ 66].

BẢO MAN DỤ KINH
Tên Phạm:Ratnamàlàvadàna, ý là thí
dụ dùng các thứ báu mà trang sức. Cũng có
bản viết là Ratnàvadànamàlà,
Ratnàvadànatatva. Kinh này là loại văn
học thí dụ (Avadàna), tường thuật về nhân
duyên các đệ tử của Phật, kiếp trước nhờ
tạo nghiệp thiện mà kiếp sau được chứng
quả báo tương ứng với nghiệp thiện.
Trong một số nguyên điển bằng tiếng
Phạm,Ratnàvadànamàlàthu chép mười
hai duyên, đó là:
1. Dũ nọa tử Nan đà kiến Phật duyên
(Phạm: Kauzìdyavìryotsàhanàvadàna,
nhân duyên kẻ lười biếng Nan đà gặp Phật).
2. Pháp hộ vương thỉnh Phật tẩy dục
duyên (Phạm: Snàtàvadàna, nhân duyên
vua Pháp hộ thỉnh Phật tắm gội).
3. Nữ nhân dĩ kim luân trịch Phật duyên
(Phạm: Cakràvadàna, nhân duyên người
đàn bà lấy bánh xe vàng ném Phật).
4. Ác kiến bất thí thủy đọa ngã quỉ
duyên (Phạm:Pretikàvadàna, kẻ ác kiến
không bố thí nước phải rơi vào cõi quỉ đói).
5. Thái hoa cúng dường Phật đắc sinh
thiên duyên (Phạm: Zàlapuwpàvadàna,
nhân duyên hái hoa cúng dường Phật được
sinh cõi trời).
6. Phật thuyết Ta vạt nẵng Pháp thiên
tử thụ tam qui hoạch miễn ác đạo kinh
(Phạm: Sùkaryàvadàna, kinh Phật nói về
Pháp thiên tử Ta vạt nẵng thụ tam qui được
thoát khỏi ngả ác).
7. Hữu đại uy đức duyên (Phạm:
Vapuwma-tkumàràvadàna, nhân duyên
có uy đức lớn).
8. Vấn đáp duyên (Phạm:
Praznottaràva-dàna, nhân duyên hỏi

đáp).
9. Bạch tịnh tỉ khưu ni y lí thâm sinh
duyên (Phạm:Zuklàvadàna).
10. Bảo thủ tỉ khưu duyên (Phạm:
Hiraịya-pàịyàvadàna).
11. Ngột thủ tỉ khưu duyên (Phạm:
Hastakà-vadàna).
12. Ngũ bách thương khách nhập hải
thái bảo duyên (Phạm:Sàrthàvàhavadàna,
nhân duyên năm trăm lái buôn xuống biển
BẢO MAN DỤ KINH

B
406
tìm ngọc). Một bản tiếng Phạm nữa là
Ratnàvadànatatva thì thu chép hai mươi
ba duyên.
Kinh này do các bài kệ tụng bằng tiếng
Phạm tổ thành, là những bài kệ do tôn giả
Ưu bà cúc đa (Phạm: Upagupta nói ra
nhằm khuyên vua A dục tu nghiệp thiện
để được ích và công đức. Nội dung phần
nhiều lấy đề tài từ kinh Soạn tập bách duyên
và kinh Tạp bảo tạng nhằm mục đích truyền
bá rộng rãi nghĩa Đại thừa. Do đó, toàn bộ
lấy việc tuyên dương Phật giáo Đại thừa làm
tiền đề, đặc biệt nhấn mạnh sự cung kính
Tam bảo, khuyên tu mười Ba la mật để được
công đức, hạnh phúc, cho đến vãng sinh
cõi Phật.
Về niên đại thành lập kinh này có nhiều
thuyết. Đứng về phương diện tư tưởng mà
nói, thì kinh này tương đương với tư tưởng
Đại thừa tiến bộ; còn nói về mặt ngôn ngữ
và thể văn thì hoàn toàn giống với văn học
Phú lan na. Cho nên, nhà học giả Hà lan
là Sử bái nhĩ (Speyer, Jacob Samuel; 1854-
1913), suy định là kinh này đã được thành
lập khoảng bốn trăm năm đến một nghìn
năm sau Tây lịch. Học giả người Áo đại lợi
là Ôn đặc nhĩ ni tư (Winternitz, Moriz; 1863-
1937) và nhà học giả Nhật bản là Cao hoàng
khoan ngã, thì cho rằng, kinh này được
thành lập từ sau thế kỉ thứ VI Tây lịch.
Năm 1955, Cao hoàng khoan ngã hợp
hai bản Ratnàvadànamàlà và
Ratnàvadànatatva làm một là
Ratnamàlàvadànarồi hiệu đính và xuất
bản. [J. Speyer: Avadànazataka; M.

Winternitz: Geschichte der indischen
Literatur; Ấn độ học Phật giáo học nghiên
cứu tam chi nhị (Cao hoàng khoan ngã)].
BẢO NINH TỰ
Vị trí chùa nằm trong nội thành Nam
kinh tỉnh Giang tô. Do ngài Khang tăng
hội, vị tăng người Tây thiên trúc, sáng lập
vào năm Xích ô thứ 4 (241) đời Ngô đại đế
thời Tam quốc. Ở thời Lưu Tống nam triều,
được gọi là Kì viên tự. Khoảng năm Khai
nguyên (713-741) đổi là Trường khánh tự.
Trong năm Bảo đại (943-957), lại đổi là
Phụng tiên tự. Đến khoảng năm Thái bình
hưng quốc (976-984) đời Tống, nhà vua
ban tên hiệu là Bảo ninh tự. Trong chùa
có các kiến trúc như đài Phượng hoàng,
tháp trắng, điện Quan âm, nhà La hán, nhà
Thủy lục v.v..., chư tăng trong chùa độ năm
trăm người. Đến năm Chính hóa thứ 7
(1117), nhà vua ra lệnh đổi tên là Thần
tiêu cung. Niên hiệu Kiến viêm năm đầu
(1127) lại lấy làm Hành cung và như thế là
chùa bị bỏ hẳn. Lại chùa này lấy tổ Pháp
dung ở núi Ngưu đầu làm tổ sư khai sơn, đã
một thời cực thịnh, trước sau có các vị cao
tăng như Tuệ đồng ở Phụng tiên, Nhân
dũng chùa Bảo ninh, Thanh mậu ở Cổ lâm
trụ trì. [X. Kim lăng Phạm sát chí Q.48].
BẢO NỮ
.....
Còn gọi là Nữ bảo, Ngọc nữ, Ngọc nữ
bảo. Là một trong bảy thứ báu của Chuyển
luân Thánh vương. Chuyển luân Thánh
vương là người đã thành tựu bảy thứ báu,
đầy đủ bốn đức thống nhất bốn châu Tu
di, mà dùng chính pháp trị đời. Ngọc nữ
trong bảy báu là bảo thành tựu, tức thình
lình thị hiện thành ngọc nữ, diện mạo đoan

chính, các lỗ chân lông trên toàn thân đều
phát ra mùi hương chiên đàn, lời nói êm ái,
cử chỉ dịu dàng. [X. kinh Trường a hàm
Q.3; kinh Hoa nghiêm (bản dịch cũ) Q.43].
BẢO NGUYÊT ĐỒNG TỬ VẤN PHÁP KINH
Có một quyển. Còn gọi là Đại thừa bảo
nguyệt đồng tử vấn pháp kinh, Nguyệt đồng
tử vấn pháp kinh. Do ngài Thí hộ đời Bắc
BẢO NINH TỰ

B
407
Tống dịch. Thu vào Đại chính tạng tập 14.
Nội dung tường thuật việc con vua Tần bà
sa la là Bảo nguyệt hỏi đức Phật về công
đức xưng danh hiệu của Phật, đức Phật trả
lời là trong mười phương, mỗi phương đều
có danh hiệu của một đức Phật, nếu tin và
trì danh hiệu của mười vị Phật, thì trừ diệt
được các điều ác và chứng Vô thượng chính
đẳng giác.
Ngoài ra, trong luận Thập trụ tì bà sa
quyển 5, có các câu (Đại 26, 41 trung): “Nên
nghĩ đến chư Phật ở mười phương, xưng
niệm danh hiệu của các Ngài, như đã được
nói trong phẩm A duy việt trí của kinh Bảo
nguyệt đồng tử sở vấn”. Như vậy, còn có
kinh Bảo nguyệt đồng tử sở vấn nào khác
nữa, mà bản dịch của Thí hộ chỉ là một
phẩm được rút ra từ kinh ấy chăng?
BẢO PHIÊT
.....
Chiếc bè báu. Thí dụ giáo pháp của đức
Phật như chiếc bè quí báu. Bảo, là quí báu;
phiệt, là công cụ để chở người. Bởi vì Phật
pháp có thể đưa người qua khỏi bể khổ
sống chết mà đến bờ Niết bàn yên vui, cũng
như cái bè có thể chở người qua sông, cho
nên ví như thế. Trong A hàm quyển 54
kinh Đại phẩm a lê tra (còn gọi là kinh
Phiệt dụ) có chép Phiệt dụ pháp.
BẢO PHÚC DIÊU PHONG ĐÍNH
Tên công án trong Thiền tông. Sự tích
dùng một câu đưa một câu đẩy
(nhất ai nhất tạt) của ba nhà Tòng triển
núi Bảo phúc, Tuệ lăng chùa Trường khánh
và Đạo phủ ở Kính thanh đời Đường để

phát huy tông phong. Bích nham lục Tắc
23 (Đại 48, 164 thượng), nói: “Bảo phúc,
Trường khánh đi chơi trên núi, Phúc đưa
tay chỉ, nói: “Chỉ trong chỗ này là Diệu
phong đỉnh” Khánh nói: “Đúng thế, song
đáng tiếc!” (...) Sau kể lại cho Kính thanh,
Thanh nói: “Nếu không phải là Tôn công,
thì liền thấy đầu lâu khắp đồng hoang”.
Mấy câu đối thoại đưa đẩy trên đây là thế
này: Một hôm, Bảo phúc và Trường khánh
vào núi chơi, Bảo phúc chỉ khu đất ở trong
núi bảo đó là Diệu phong đỉnh. Diệu phong
đỉnh (đỉnh núi nhiệm mầu) có xuất xứ từ
kinh Hoa nghiêm, dùng để hiển bày thí dụ
sự tròn đầy bình đẳng của bản thể vũ trụ; ý
của Bảo phúc muốn nói, cái thấy ngay ở
trước mắt tức là diệu phóng đỉnh, cần gì
phải tìm đâu xa mới thấy suốt được bản lai
diện mục. Trường khánh cho là đúng thế,
nhưng đáng tiếc là diệu phong đỉnh nay đã
băng hoại rồi. Ý Trường khánh muốn nói,
chỉ có người mắt sắt con ngươi đồng mới
không bị lừa dối. Sau Kính thanh khen và
nói, nếu chẳng phải là Trường khánh (họ
Tôn), thì những người tham Thiền trong
thiên hạ đều coi diệu phong đỉnh sống động
như vật chết khô cứng. Vì Bảo phúc thì
theo cái thấy hướng thượng mà đề khởi toàn
tướng của sự viên mãn bình đẳng; còn
Trường khánh thì đứng trên quan điểm
hướng hạ để hiển bảy sự hoạt dụng sống
động vô tận; cho nên Kính thanh khen
Trường khánh ở điểm này. Tóm lại, sự đưa
đẩy của ba người tột cùng là hiển bày cái
cảnh giới đồng chiêm đồng dụng đồng
xướng đồng họa. Khi bình giảng công án
này, Tuyết đậu nói: “Trăm nghìn năm sau,
chẳng nói không, chỉ là số ít”, để tán thán.

Lại có bài kệ rằng: “Diệu phong sừng sững
nhiệm mầu thay, Tới rồi biết ngỏ với ai đây?
Chẳng phải Tôn công bày lẽ ấy, Đầu lâu
mặt đất mấy ai hay?”
BẢO PHÚC VIÊN
Viện Bảo phúc. Vị trí nằm trong núi
Bảo phúc huyện Long khê tỉnh Phúc kiến.
Do Thứ sử Chương châu là Vương công
BẢO PHÚC VIÊN

B
408
khâm sáng lập vào năm Trinh minh thứ 3
(917) nhà Hậu Lương đời Ngũ đại. Lấy pháp
tự của Nghĩa tồn ở núi Tuyết phong là Tòng
triển ở núi Bảo phúc làm tổ khai sơn, Tòng
triển ở đây khoảng mười hai năm, học chúng
bốn phương đến y chỉ thường là hơn bảy
trăm người; Tòng triển nhập tịch vào năm
Thiên thành thứ 3 (928). Về sau tiếp nối
có các sư thuộc pháiTuyết phong, như Siêu
ngộ, Khả trù, Thanh hoát v.v... trụ trì,
hoằng dương tông phong. [X. Đại thanh
nhất thống chí Q.329; Phúc kiến thông
chí Q.9].
BẢO PHƯỜNG
......
Ở giữa khoảng Dục giới và Sắc giới có
đại bảo phường (phường báu lớn), đức Phật
đã từng ở đấy nói kinh Đại tập. Kinh Đại
tập quyển 1 (Đại 13, 2 trung, hạ), nói: “Lúc
bấy giờ, Như lai thị hiện vô lượng thần thông
đạo lực, dần dần đến trong phường thất
bảo ấy, (...) các Bồ tát nơi ấy đều cùng khởi
hành, đi đến phường đại bảo ở thế giới Sa
bà”.
Lại trưởng giả Cấp cô độc ở nước Xá vệ
đã đem vàng ròng (một trong bảy thứ quí
báu) rải mặt đất, mà mua được khu vườn
của Thái tử Kì đà để làm tinh xá cúng dường
đức Phật, do tích ấy, về sau, các chùa viện
cũng được gọi bằng các mĩ danh như bảo
phường, kim địa. Ngoài ra, cũng có nơi gọi
chùa viện là Bảo địa, như nói Hương thành
bảo địa, Trường ca du bảo địa. [X. Lục tổ
đàn kinh].
BẢO QUAN

.....
Còn gọi là Thiên quan. Chỉ chiếc mũ
được trang sức bằng ngọc báu. Còn là vật
dùng để trang nghiêm Phật và Bồ tát, như
bồ tát Bảo quan ngồi trên hoa sen, tay trái
cầm mũ báu. Mũ báu có nhiều loại, chủ
yếu có mấy loại sau đây:
1. Ngũ trí bảo quan, trong mũ có năm
vị hóa Phật, biểu thị cái đức đầy đủ năm trí.
2. Tam phong bảo quan, biểu thị nghĩa
ba bộ Thai tạng.
3. Vô lượng thọ Phật bảo quan, trong
mũ có Phật Vô lượng thọ, do bồ tát Quán tự
tại đội. Vì nhân quả của hai đấng tôn này có
khác nhau, dùng mũ này để biểu tỏ nghĩa
Quán tự tại vào quả vị là Vô lượng thọ.
4. Tháp bà bảo quan, là mũ có đặt tháp
bà. Ngoài ra, có mũ một Phật của hóa Phật
(mũ hóa Phật), mũ sư tử có đặt đầu sư tử,
mũ kim tuyến, mũ đầu lâu, mũ hoa và mũ
lọn tóc v.v...
BẢO QUAN BỒ TÁT
Bảo quan, Phạm: Ratna-kùỉa, hoặc
Ratna-makuỉa (dịch âm là La đát na ma
câu tra). Còn gọi là Bảo quan đồng tử, Bảo
quan đồng tử bồ tát. Là vị Bồ tát bày ở ngôi
thứ hai phía bắc bồ tát Văn thù sư lợi trong
viện Văn thù thuộc hiện đồ Thai tạng giới
mạn đồ la. Bảo quan (mũ báu) hàm ý là
trang nghiêm,
Phạm thiên, Đế
thích, vua chúa,
công khanh đều
đội mũ báu đẹp
đẽ. Vị tôn này
tuy lấy cái đức
phúc tuệ trang
nghiêm của bồ

tát Văn thù làm
chủ, nhưng
không phải chỉ
trang nghiêm
cho chính mình,
mà còn làm lợi
ích cho chúng sinh, khiến được phúc tuệ
trang nghiêm.
Mật hiệu của vị tôn này là Trang nghiêm
Bồ Tát Bảo Quan
(Thai Tạng Giới Mạn Đồ La)
BẢO PHƯỜNG

B
409
kim cương, chủng tử là (ka), hình Tam
muội da là mũ báu trên hoa sen xanh. Hình
tượng màu vàng, ngửa bàn tay phải để ở
ngực, tay cầm ba cánh hoa bằng ngọc báu,
khuỷu tay trái mở ra và ngửa lên, bốn ngón
tay hơi co lại để cầm hoa sen, trên hoa có
mũ báu, ngồi bán già trên tòa sen đỏ. Chân
ngôn thì dùng Nhất thiết chư Phật chân
ngôn được nói trong kinh Đại nhật quyển
2 phẩm Phổ thông chân ngôn tạng. [X. kinh
Đại nhật Q.5 phẩm Bí mật mạn đồ la; Đại
nhật kinh sớ Q.6, Q 16; Bí tạng kí].
BẢO QUAN THÍCH CA
...........
Chỉ tượng đức Thích ca đội mũ báu trên
đầu. Loại tượng vẽ này, ở chính giữa đặt
Phật Đại nhật, cạnh bên trái Phật A súc,
Phật Bảo sinh, cạnh bên phải Phật Di đà,
Phật Thích ca, đó là năm Phật. Lúc đầu có
lẽ chỉ tạo tượng cho đẹp đẽ, nên trang sức
bằng mũ báu
anh lạc, nhưng
đời sau thì cho
Bảo quan
Thích ca tức là
tướng Chuyển
luân thánh
vương của Phật
Đại thừa, dùng
để phân biệt với
tướng chán tục
xuất gia của
Phật Tiểu thừa.
Khi trong chùa
viện có thờ mười sáu vị la hán, thì vị tôn ở

chính giữa là Bảo quan Thích ca. [X. Đại
đường tây vực kí Q.8; Tập thần châu tam
bảo cảm thông lục Q.trung phần 5].
BẢO QUANG THIÊN TỬ
Là một trong Tam quang thiên tử. Còn
gọi là Bảo ý nhật thiên tử, Nhật thiên tử.
Là hóa thân của bồ tát Quan thế âm, nội
thần của trời Đế thích. [X. kinh Pháp hoa
phẩm Tự; Pháp hoa văn cú Q.2]. (xt. Tam
Quang Thiên Tử).
BẢO QUANG TỰ
Vị trí chùa nằm ở Tân đô tỉnh Tứ
xuyên. Xây dựng vào đời Đông Hán, đến
đời Tùy gọi là chùa Đại thạch. Năm Quảng
minh thứ 2 (881), Vua Hi tôn nhà Đường
đã đến ở đây để tránh loạn Hoàng sào, tháp
xá lợi trong chùa bỗng nhiên phóng ra ánh
sáng, vua Hi tôn liền cho xây lại tháp, đồng
thời, sai quốc sư Ngộ đạt sửa sang chùa cảnh
và đổi tên là chùa Bảo quang. Cứ nghe
truyền thì vào thời toàn thịnh ở đời Tống,
tăng chúng trong chùa đông tới ba nghìn
người, thành là ngôi danh lam nổi tiếng cả
trong và ngoài nước.
Trong đời Minh, chùa trở nên hoang
phế, đến năm Khang hi thứ 9 (1670) đời
Thanh được xây cất lại. Cuối đời Thanh,
trong thời kì pháp sư Tông hưng trụ trì,
được đại sư Thanh phúc tặng ba viên Xá
lợi và hai pho tượng Phật bằng ngọc. Chùa
có diện tích bằng hai mươi nghìn mét vuông
đất, ngoài điện Thất Phật, điện Đại hùng,
nhà thờ năm trăm La hán ra, trong chùa
còn có mười sáu đình viện khác. Ngoài ra,
chùa còn bảo tồn năm quyển “Đại phương
quảng Phật
hoa nghiêm
kinh” từ đời

Minh, được
viết trên
nền giấy
màu xanh
bằng vàng
và bạc trộn
lẫn với
nhau và Tháp Xá Lợi Quang
BẢO QUANG TỰ
Tượng Phật Thích Ca Bảo Quan

B
410
tấm bìa đá Nghìn Phật khắc vào năm Đại
đồng thứ 6 (540) đời Lương nam triều.
BẢO QUÍ
.....
Vị tăng đời Tùy. Là học trò của ngài
Đạo an đời Bắc Chu. Rộng thông các sách,
đặc biệt tinh thông Luật học. Năm sinh năm
mất và quê quán đều không rõ. Chi mẫn
độ đời Tấn đã biên soạn “Hợp duy ma kinh”
5 quyển, tổng hợp tinh nghĩa của ba dịch
giả Chi khiêm, Trúc pháp hộ và Trúc thúc
lan mà thành. Bảo quí bắt chước phương
pháp của Chi mẫn độ, tổng hợp tinh nghĩa
của ba loại kinh kim quang minh mà biên
tập thành “Hợp bộ kim quang minh kinh”
8 quyển, còn gọi là Tân hợp Kim quang
minh kinh. Thời bấy giờ, kinh Kim quang
minh có ba loại dịch bản, tức bản bốn quyển
của Đàm vô sấm, bản năm quyển của Da
xá quật đa, và bản bảy quyển của Chân đế.
Sư lại thỉnh Xà na quật đa dịch phẩm Ngân
chủ đà la ni và phẩm Chúc lụy để thêm
vào. Năm Khai hoàng 17 (597) dâng trình
vua Văn đế, nhà vua viết tựa. [X. Lịch đại
Tam bảo kỉ Q.12; Thích thị kê cổ lược
Q.2].
BẢO QUYỂN
Là loại văn học diễn biến từ thể văn
biến đời Đường. Sản sinh vào khoảng đời
Tống, Nguyên và lưu hành ở khoảng năm
Chính đức (1506-1521) đời Vũ tôn nhà
Minh đến cuối đời Thanh, đầu thời Dân
quốc. Thời vua Chân tôn nhà Tống, các
tăng sĩ bị cấm không được giảng tụng bằng
văn biến thể, từ đó văn biến thể biến thành

hình thức “Đàm kinh”, “Thuyết kinh”,
“Thuyết tham thỉnh”, cũng tức là cái biến
tướng của văn biến thể được phát triển, bảo
quyển cũng nhân thời vận đó mà sản sinh.
Nội dung kết cấu của bảo quyển với văn
biến thể đại khái chỉ khác nhau chút ít,
phần nhiều ngôn ngữ thông tục dễ hiểu,
phối hợp âm nhạc, thêm giọng ngâm tụng
nhằm mục đích thông tục hóa. Cái được
tụng giảng là bảo quyền Phật giáo lấy nhân
quả báo ứng, sự tích trong đạo Phật làm
chủ yếu, cũng có khi lấy bảo quyển phi Phật
giáo như truyện cổ dân gian, truyện cổ Thần
đạo làm chủ yếu.
Tương truyền bảo quyền đầu tiên là
bảo quyển Hương sơn, do Thiền sư Phổ
minh đời Tống viết. Nhưng khảo sát thực
tế thì cho thấy, bảo quyển Hương sơn, bảo
quyển Tiêu thích chân không, bảo quyển
Mục liên cứu mẫu xuất li địa ngục thăng
thiên v.v... là những bảo quyển sớm nhất.
Bảo quyển Phật giáo có thể chia làm hai
loại là kinh văn khuyên đời và truyện cổ
Phật giáo. Ở thời kì đầu, bảo quyển thường
được gọi là Kinh. Như bảo quyển Dược sư
bản nguyện công đức là hoàn toàn diễn
kinh Dược sư bản nguyện chứ không thuật
kĩ truyện cổ. Những bảo quyển phi Phật
giáo tương đối nổi tiếng thì có bảo quyển
Trân châu tháp, bảo quyển Mạnh khương
nữ, bảo quyển Anh đài v.v... Những bảo
quyền kể truyện cổ Phật giáo rất được
dân gian hoan nghênh, và bảo quyển Mục
liên cứu mẹ thoát khỏi địa ngục sinh lên
cõi trời là thí dụ đẹp nhất. Ngoài ra còn
có bảo quyển Mục liên (khác với bảo
quyển Thăng thiên), bảo quyển Hương
sơn, bảo quyển Diệu anh v.v... hoặc tường

thuật về sự tu đạo cứu đời của Bồ tát,
hoặc nói về quá trình tu hành của thiện
nam tín nữ dân gian, đối với phụ nữ rất
có ảnh hưởng.
Danh từ “bảo quyển” chỉ là tên gọi
chung cho loại sách này, chứ tên sách
riêng biệt thì chưa chắc đã có hai chữ
bảo quyển, mà chỉ gọi là “quyển”, là
“kinh”, cũng có khi gọi là chân kinh, khoa
nghi, bảo sám, bảo truyện v.v... Tuyên
BẢO QUÍ

B
411
giảng bảo quyển, gọi là “Tuyên quyển”.
Khi tuyên quyển, trước hết phải thắp
hương thỉnh Phật, bao hàm sắc thái tôn
giáo đậm đà, khác với sự giảng diễn thông
thường.
Thể lệ của bảo quyển lấy văn vần làm
chủ, dùng văn xuôi thuyết minh bổ sung.
Thông thường mỗi bản chia làm hai mươi
bốn phẩm, trong mỗi phẩm lại tách ra làm
bốn phần:
1. Phần nghi thức, mở đầu và kết thúc
đều phải thắp hương nghinh thỉnh, nghinh
tống Phật Bồ tát Thần linh, những bài kệ
đọc lúc này là kệ khai kinh, kệ tán hương,
kệ thu kinh.
2. Phần tâu bạch, trước văn vần trong
mỗi phẩm, dùng văn xuôi nói miệng để tâu
bạch.
3. Phần ngâm tụng, là thể thường của
bảo quyển, phần nhiều dùng văn vần thể
bảy chữ hoặc mười chữ để ngâm tụng.
4. Phần ca xướng, dùng các bài hát thêm
vào giữa phẩm hoặc cuối phẩm. Các bài
thông dụng hơn cả là Trú vân phi, Hoàng
oanh nhi, Sơn pha dương, Nhạn nhi lạc,
Bàn trang đài (áng mây bay, chim hoàng
oanh, con dê dốc núi, con nhạn lạc, bên
đài trang), hoặc phối với các sênh tre, điệu
đàn để dễ xướng tụng.
Bảo quyển thường bị lạm dụng thành
tôn giáo dân gian bí mật, làm công cụ tổ
chức của các hội đoàn bí mật, các tôn giáo
dân gian như Bạch liên giáo, La giáo, Hoằng
dương giáo, Văn hương giáo trong đời nhà
Minh, đều dùng bảo quyển làm kinh quyển

phụng trì, cho nên bảo quyển thường bị
các thế lực chính trị cấm lưu truyền. Những
tác phẩm hiện còn không được bao nhiêu,
theo những người sưu tập gần đây thì tổng
số ước chừng chỉ còn độ một trăm bản mà
thôi. [X. Trung quốc tục văn học sử (Trịnh
chấn đạc); Bảo quyển chi nghiên cứu (Trạch
điền thụy huệ)].
BẢO QUỲNH
.....
Vị tăng đời Lương thời Nam bắc triều.
Người huyện Đông hoàn (Thủy tố, Sơn
đông), họ Từ. Sau lánh nạn đến ở Tì lăng
khúc a (huyện Đơn dương tỉnh Giang tô).
Xuất gia từ nhỏ, thờ sa môn Pháp thông
làm thầy, được coi là đạo khí. Hơn mười
lăm tuổi, thụ học tông nghĩa Thành thực
của ngài Pháp vân chùa Quang trạch, sau
chuyển đến chỗ Nam giản Tiên sư, nghiên
tập Tì đàm học. Tiên sư thấy người trong
bụng rất mừng, bèn dặn môn đồ dạy viết.
Trong năm thụ giới Cụ túc đã có thể thuật
lại những lời mà vị giảng kinh đã nói, sau
năm năm được bổ nhiệm chức Pháp chủ,
rồi cùng với Tiên sư hoằng hóa ở Hàng
châu và Hành châu, từng được Lương vũ
đế vời vào điện Thọ quang để đàm đạo. Về
sau, xin cáo từ trở về làng, giảng đạo ở chùa
Kiến an, rồng trắng thường đến chỗ sư ngồi
giảng, mọi người trông thấy đều kinh lạ và
gọi sư là “Bạch quỳnh” (ngọc trắng). Vì lời
thỉnh cầu của Giản tử Chu hoằng chính,
sư lại một lần nữa về Kinh đô, giảng luận
Thành thực, trong thời kì này cũng có nhiều
hiện tượng linh dị. Kịp đến thời Vũ đế, Văn
đế nhà Trần, sư được cử làm Kinh ấp Đại
tăng chính, ra sức sửa đổi thói tệ cũ, khiến
Tăng Ni tự kiểm điểm nghiêm túc. Thanh

danh của sư truyền khắp bốn phương, cả
các nước Đông hải cũng sai sứ đến xin vẽ
hình tượng của sư để về thờ vọng. Năm
Chí đức thứ 2 đời Trần, sư nhập tịch, thọ
tám mươi mốt tuổi, an táng ở phía sau Chung
sơn.
Sư giảng thuyết giỏi, như giảng luận
Thành thật chín mươi mốt lần, kinh Niết
bàn ba mươi lần, kinh Đại phẩm Bát Nhã
năm lần; trứ tác cũng nhiều, như Thành
thật huyền nghĩa 20 quyển, Thành thật văn
sớ 16 quyển, Niết bàn sớ 17 quyển, Đại
BẢO QUỲNH

B
412
phẩm sớ 13 quyển, Đại thừa nghĩa 10 quyển,
Pháp hoa, Duy ma văn sớ mỗi thứ đều mấy
quyển. [X. Tục cao tăng truyện Q.7; Lục
học tăng truyện Q.22; Phật tổ lịch đại thông
tải Q.10].
BẢO QUỐC TỰ
..
Vị trí chùa nằm ở sườn núi Linh sơn,
cách huyện Ngân về phía tây mười lăm cây
số thuộc tỉnh Triết giang. Được sáng lập
vào đời Đường, lúc đầu gọi là chùa Linh
sơn. Năm Hội xương thứ 5 (845), Vũ tôn
diệt Phật, chùa bị phá hủy. Niên hiệu Quảng
minh năm đầu (880), được xây lại, nhà vua
ban hiệu là “Bảo Quốc Tự”. Niên hiệu Trị
bình năm đầu (1064) đời Tống, đổi tên là
viện Tinh tiến, về sau lại lấy lại tên cũ Bảo
quốc tự. Đại điện được dựng vào khoảng
năm Đại trung tường phù (1008-1016) nhà
Bắc Tống, là cấu trúc bằng gỗ lâu đời nhất
hiện còn của vùng Giang nam. Còn các
điện khác như điện Thiên vương, điện
Quan âm v.v... phần nhiều được sửa lại hoặc
làm thêm từ sau năm Khang hi (1662-1722)
đời Thanh.
BẢO SÁT
.....
I.Bảo sát. Tôn xưng cõi Phật. Sát,
tiếng Phạm:Kwetra, hàm ý là ruộng đất,
như kinh Đại A di đà, kinh Quán vô lượng
thọ, đều nói cõi Phật được trang nghiêm
bằng bảy thứ báu, cho nên gọi là Bảo sát.
Cũng có chỗ gọi là Bảo quốc, Bảo giới.
[X. kinh Đại thừa vô lượng thọ trang
nghiêm Q.hạ; luận Tịnh độ Q.thượng (Ca

tài)].
II.Bảo sát. Mĩ danh gọi chùa Phật, tháp
Phật. Pháp uyển châu lâm quyển 55 (Đại
53, 707 trung), nói: “Phá tà ngoại đạo, giữ
chắc chính quốc, già lam, bảo sát, giảng hội
truyền kinh, tiếng đức vang vọng”.
BẢO SINH ẤN
Chỉ ấn hình báu do đức Bảo sinh Như
lai kết trong hội Kim cương giới Tam muội
da thuộc Mật giáo. Ấn này
tức tay thành kim cương
phọc, dựng thẳng hai
ngón giữa của tay trái tay
phải để biểu thị hình báu.
[X. kinh Diệu cát tường
bình đẳng bí mật tối
thượng quán môn đại giáo
vương Q.3].
BẢO SINH ĐÀ LA NI KINH
Có một quyển. Còn gọi là Bảo sinh kinh.
Do ngài Thí hộ đời Tống dịch. Thu vào
Đại chính tạng tập 21. Trước hết, kinh dẫn
thuật đà la ni, sau đó nói rõ về công đức
của đà la ni, bảo nếu đọc tụng đủ bảy ngày
thì có thể được thiên nhãn thanh tịnh. Lại
nếu có người được nghe đà la ni này rồi
thường nhớ nghĩ không dứt, thì sẽ có thể
chứng được Bồ đề.
BẢO SINH PHẬT
Bảo sinh, Phạm: Ratna - saôbhava,
dịch âm là La đát nẵng tam bà phạ; tên Tây
tạng làRin-chen #byun-ba. Còn gọi là
Bảo sinh Như lai. Là một trong năm đức
Phật thuộc Kim cương giới trong Mật giáo.
Đặt trong năm giải thoát luân trên Kim
cương giới mạn đô la Thành thân hội, chính
giữa nguyệt luân ở phương nam. Vị tôn này
dùng ngọc báu đầy đủ công đức để làm cho

hết thảy chúng sinh đều đạt được điều sở
nguyện; cũng có thể làm phép quán đính
cho hành giả khi lên đến địa vị Pháp vương.
Nhiếp trong Bảo bộ thuộc năm bộ, chủ về
bình đẳng tính trí trong năm trí.
Ấn Bảo Sinh
BẢO QUỐC TỰ

B
413
Mật hiệu của vị tôn này là Bình đẳng
kim cương, chủng tử là (trà#) hoặc (ja),
hình Tam muội da là ngọc báu. Về hình
tượng thì trong các hội thuộc Kim cương
giới có khác nhau, như trong hội Thành
thân thì toàn thân là màu vàng, tay trái
nắm lại đặt ở
dưới rốn, tay
phải duỗi
xuống và bàn
tay hướng ra,
ngón vô danh
và ngón út hơi
co lại, còn ba
ngón kia thì
duỗi thẳng,
kết ấn Thí
nguyện, ngồi
xếp bằng trên tòa sen. Còn theo Đại lạc
kim cương tát đỏa tu hành thành tựu nghi
quĩ chép, thì thân màu vàng, tay trái nắm
lại, cầm góc áo đặt trước ngực, tay phải kết
ấn Thí nguyện. Lại xưa nay, hình tượng
của vị tôn này giống với Bảo chàng Như lai
ở phương đông trong Thai tạng giới mạn
đồ la, cho nên được coi là đồng thể.
Kinh Kim quang minh quyển 1, kinh
Quán Phật tam muội hải quyển 9, kinh Đà
la ni tập quyển 10, bảo trong bốn đức Phật
ở bốn phương, thì vị tôn này tương đương
với Phật Bảo tướng ở phương nam, và cũng
tương đương với Phật Bảo chàng ở phương
nam nói trong kinh Kim quang minh tối
thắng vương quyển 8. [X. kinh Kim cương
đính du già trung lược xuất niệm tụng Q.1;

kinh Thủ hộ quốc giới đà la ni Q.2; kinh
Kim cương đính Q.thượng; Kim cương đính
du già lược thuật tam thập thất tôn tâm yếu].
BẢO SỞ
Đối lại với “Hóa thành”. Có nghĩa là
chỗ ở quí báu, thí dụ Niết bàn cùng tột.
Hóa thành, thí dụ Niết bàn của Tiểu thừa,
ở gần nhưng chưa phải là đích thực; Bảo
sở, tức thí dụ Niết bàn của Đại thừa, trỏ nơi
đích thực chứng ngộ an trú. [X. kinh Pháp
hoa phẩm Hóa thành dụ].
BẢO SỚ
.....
Gồm ba mươi quyển. Còn gọi là A tì đạt
ma câu xá luận sớ, Câu xá luận bảo sớ, Câu
xá luận sớ. Do ngài Pháp bảo đời Đường
soạn. Thu vào Đại chính tạng tập 41. Cùng
với Câu xá luận sớ của Thần thái, Câu xá
luận kí của Phổ quang, gọi chung là ba bộ
đại sớ của luận Câu xá. (xt. Câu Xá Luận
Sớ).
BẢO SƠN THẠCH QUẬT
Hang đá Bảo sơn. Vị trí nằm về phía
tây huyện An dương tỉnh Hà nam. Do học
trò của Luật sư Quang thống là Đạo bằng
đục mở vào năm Vũ định thứ 4 (546) đời
Đông Ngụy, lúc đầu gọi là chùa Bảo sơn,
sau đổi là chùa Linh tuyền. Năm Thiên bảo
thứ 10 (559), Đạo bằng nhập tịch ở đây.
Có hai nơi hang đá, hang Đại lưu ở phía
nam chùa (còn gọi là đông Chu sa), hang
Đại trụ ở phía bắc chùa (còn gọi là động
Hưởng đường).
Trong hang Đại
lưu có ba tôn
tượng Thích ca.
Di đà, Di lặc, cứ
theo cách tạo

hình mà suy
đoán thì Đạo
bằng đã đục mở
vào thời đại
Đông Ngụy.
Hang Đại trụ đã
do đệ tử của Đạo
bằng là Linh dụ
Phật Bảo Sinh
Thần Vương Ca Tì La ở ngoài
hang đá núi Bảo Sơn
BẢO SƠN THẠCH QUẬT

B
414
đục mở vào năm Khai hoàng thứ 9 (589)
đời Tùy. Tên gọi của hai hang là do Linh
dụ đặt định, căn cứ theo tính lực kim cương
của trời Na la diên để biểu thị ý Chính pháp
tồn tại lâu dài. Đồng thời, trên vách đá ở cả
trong lẫn ngoài hang, có chạm trổ tượng
của Ca tì la thần vương, Na la diên thần
vương, và khắc các kinh văn trong kinh
Pháp hoa phẩm Thọ lượng, kinh Thắng
man chương Nhất thừa, kinh Đại tập phần
Nguyệt tạng phẩm Pháp diệt tận và kệ vô
thường của Tuyết sơn đồng tử bỏ mình cầu
pháp trong kinh Niết bàn.
Bản thân sư Linh dụ đã từng trải nỗi
đau đớn của thời Bắc Chu phá diệt Phật
pháp, sợ rằng Phật pháp sẽ tuyệt diệt, cho
nên phát nguyện khắc kinh đá, cùng với
kinh đá ở chùa Vân cư núi Phòng sơn, cùng
là những sản vật của tư tưởng thời đại mạt
pháp sắp đến, đều dự phòng pháp diệt mà
khắc kinh điển trên bản đá. (xt. Phóng Sơn).
BẢO TẠNG
......
Có nghĩa là kho tàng cất chứa những
vật trân quí. Có hai thí dụ:
I.Bảo tạng. Thí dụ Diệu pháp huyền
nhiệm có khả năng cứu giúp chúng sinh khổ
nạn. Còn gọi là Pháp tạng. Kinh Vô lượng
thọ (Đại 12, 269 hạ), nói: “Kho báu vô lượng
tự nhiên phát ứng, giáo hóa an lập vô số
chúng sinh”. [X. kinh Pháp hoa phẩm Tín
giải; kinh Văn thù sư lợi hiện bảo tạng].
II.Bảo tạng. Thí dụ tự tính bản lai,
cũng tức là Phật tính. Cảnh đức truyền đăng
lục quyển 28 (Đại 51, 440 hạ), nói: “Kho

báu của chính nhà ngươi đầy đủ hết thảy,
tự do sử dụng, chẳng phải đi tìm ở ngoài”.
BẢO TẠNG LUẬN
I.Bảo tạng luận. Có một quyển. Do
ngài Tăng triệu (374-414) đời Hậu Tần
soạn. Thu vào Đại chính tạng tập 45. Nội
dung thuyết minh thể dụng của chân như
pháp tính, chia làm ba phẩm là phẩm
Quảng chiếu không hữu, phẩm Li vi thể
tịnh, phẩm Bản tế hư huyền. Những điều
trình bày trong luận này thường được dẫn
dụng trong các bộ Ngữ lục của các sư Lương
giới ở Động sơn, Văn yển ở Vân môn cuối
đời Đường và trong Tông kính lục của Diên
thọ ở thời Tống, đủ chứng tỏ luận này là
chỗ dựa trọng yếu của Thiền gia.
Tuy nhiên, luận này khác với các luận
trong Triệu luận do Tăng triệu soạn, và nó
cũng chưa được ghi trong các kinh tịch chí
như: “Pháp luận mục lục” (thu vào Xuất
tam tạng kí tập quyển 12) của Lục trừng
thời Lưu Tống, Lương cao tăng truyện
quyển 6 Tăng triệu truyện, Tùy thư và
Đường thư v.v... Vả lại, cách hành văn trong
luận này rất khác với các câu văn của Tăng
triệu trong Triệu luận và trong các bài tựa
của những kinh luận do Tăng triệu soạn,
mà trái lại, phần nhiều là cách dùng lời của
Thiền gia, cho nên có thể ngờ luận này là
tác phẩm ngụy thác của Thiền gia đời
Đường. [X. Tống sử Q.205, Q.208 Nghệ
văn chí; Thông sử lược Q.19; Tân biên chư
tôn giáo tạng tổng lục Q.3; Đông vực truyền
đăng mục lục Q.hạ; Hán ngụy lưỡng tấn
nam bắc triều Phật giáo sử đệ nhị phần đệ
cửu chương Tăng triệu truyện lược (Thang
dụng đồng); Triệu luận nghiên cứu (Trủng
bản Thiện long); Bảo tạng luận chi tư tưởng

sử đích ý nghĩa (Liêm điền mậu hùng)].
II.Bảo tạng luận. Là tác phẩm Nhân
minh của Tây tạng. Do Giả tào kiệt đạt mã
nhân khâm trứ tác. Là sách giải thích các
tác phẩm “Định lượng luận” và “Chính lí
trích luận” thuộc Nhân minh học.
BẢO TẠNG NHƯ LAI
Còn gọi là Bảo tạng Phật. Là con trai
BẢO TẠNG

B
415
của Phạm chí Bảo hải, sau khi xuất gia thành
đạo, hiệu là Bảo tạng Như lai. Khi còn là
vua Vô tránh niệm ở đời quá khứ xa xưa,
Phật A di đà đã y vào đức Phật này mà phát
tâm thành đạo. [X. kinh Tăng nhất a hàm
Q.43 phẩm Mã huyết Thiên tử; kinh Bi hoa
Q.8).
BẢO TẠNG THẦN
.... ... .
Phạm: Jambhala. Là vua Đại dạ xoa
trông coi kho của báu vô tận. Cứ theo kinh
Bảo tạng thần đại minh mạn nô la nghi quĩ
quyển thượng chép, thì khi đức Thích tôn
tu hạnh Bồ tát ở kiếp quá khứ đã từng chữa
trị cho một bệnh tỉ khưu, tỉ khưu ấy liền vì
đức Thích tôn mà nói ra Bảo tạng thần
mạn nô la bí mật tam muội nghi quĩ. Về
công đức trì kinh, thì cũng kinh trên nói,
nếu tụng kinh này thì người không có của
sẽ được của, người không có yên lành sẽ
được yên lành, tất cả những điều mong cầu
đều được thành tựu. Lại nếu người được
thấy, được nghe thì tất cả trọng tội đã do
ngu dại mà tạo nên trong nhiều đời nhiều
kiếp ở quá khứ, đều được tiêu trừ.
Hình tượng của thần Bảo tạng mầu mây
xanh, dùng các loại vật báu trang sức; tay
phải làm dáng cho nguyện ước, có quả am
ma lặc trong bàn tay, tay trái cầm cái túi
chứa đầy của báu, ngồi xếp bằng trên tòa sư
tử.
BẢO TẠNG THIÊN
Còn gọi là Bảo tạng thiên nữ. Thần chủ
về phúc đức, vì thế được coi là đồng với
Cát tường thiên, Biện tài thiên. Dịch âm

của tiếng Phạm là Tra la khư, nhưng không
phải phiên từ chữ Phạm “bảo tạng”, mà là
do Tra la khư, tên gọi của Bảo tạng thiên
vương nói trong Bảo tạng thiên nữ đà la ni
pháp. Tiếng Phạm của Tra la khư thế nào
thì chưa được rõ, mà tiếng Phạmtàrakalà
nghĩa “người cứu giúp”, lại cũng là tên của
ác ma.
Cứ theo Bảo tạng thiên nữ đà la ni pháp
chép, thì trời này có uy đức lớn, sức thần
không gì sánh kịp, có thể làm những việc
thù thắng ở thế gian, như xoay trời chuyển
đất, nghiêng núi lật biển, đánh nhau được
thua do ý chí mà thành, lụa là vàng bạc
chất cao như núi, có thể thỏa mãn những
điều mong ước như quan chức, kĩ nghệ,
phòng giặc, chữa bệnh v.v... Hình tượng là
hình Thiên nữ, thân cao hai thước năm
tấc (Tàu), đầu đội mũ hoa, mình mặc áo đỏ
tươi, thắt đai vàng, đi hài đen, tay phải cầm
hoa sen, tay trái cầm ngọc báu như ý tròn
sáng lấp lánh.
BẢO TẤT ĐỊA THÀNH PHẬT ĐÀ LA NI KINH
Có một quyển. Do ngài Bất không đời
Đường dịch. Thu vào Đại chính tạng tập
19. Khi đức Phật ở nước Ma già đà, vườn
Thanh tịnh bên bờ hồ Bạch liên, vì Kim
cương thủ và các đại Bồ tát nói rõ về công
đức của xá lợi Phật cùng với nội dung thần
chú và phép tu trì mà thuyết kinh này. Chữ
“Bảo” trong đề kinh tức chỉ ngọc báu như
ý và ấn báu; ngọc, biểu trưng tâm tính của
chúng sinh; ấn, biểu trưng công đức của Xá
lợi Phật. Nghĩa là khi tu pháp và cúng dường
Xá lợi thì có thể tiêu trừ tất các tội nặng
như bốn tội trọng, năm tội nghịch và tội
phỉ báng pháp và được vô lượng phúc trí,
thoát khỏi sinh tử, kéo dài tuổi thọ, sau khi

mệnh chung, tùy theo ý nguyện của mình,
các cõi Tịnh độ trong mười phương, muốn
sinh vào cõi nào thì liền được sinh vào cõi
ấy.
BẢO THẠCH TỰ
Là một trong ba mươi mốt bản sơn
BẢO THẠCH TỰ

B
416
(chùa chính) của nước đại Hàn. Vị trí chùa
nằm trên núi Tiến lạc, phía nam quận
Cẩm sơn thuộc Trung thanh nam đạo,
do vị tăng người Tân
la tên là Tổ khưu sáng
lập vào năm vua Hiến
khang thứ 11 (885) sau
khi cùng với sư
Nguyên giác và
Nguyên thuận đến
Trung quốc vào thời
nhà Đường học đạo ở
vùng Bảo chí núi
Chung nam trở về. Về sau, dần dần hoang
phế. Năm Tuyên tổ thứ 26 (1592) triều
Lí, Phong thần Tú cát xâm nhập, chùa bị
bỏ hẳn. Năm Tuyên tổ 33, vị tăng tên là
Tam khâu làm lại. Năm Nhân tổ thứ 6
(1628), Khâu hải lại dựng lại. Về sau lại
bị cháy, điện đại hùng biến thành đống
tro tàn. Lí thái vương năm 18 (1681), tín
sĩ Lưu thiên hách, vâng mệnh vua tổ chức
lễ cầu đảo một trăm ngày và khởi công
làm chùa lại, đến năm sau thì hoàn tất.
Trong chùa có dựng bia kỉ niệm đại sư
Linh khuê. Lối đi vào chùa rậm rạp, có
dựng một tấm bia “Nghĩa binh tăng tướng”
(vị tăng tướng chỉ huy nghĩa binh) để kỉ
niệm các tăng lữ đã bỏ mình trong cuộc
kháng chiến chống quân Nhật. [X. Đông
quốc dư địa thắng lãm Q.33; Triều tiên
Phật giáo chi tự dữ lịch sử].
BẢO THÀNH
.....
Có nghĩa là thành đầy dẫy của báu,

thí dụ chính pháp của Phật. Kinh Niết
bàn (bản Bắc) quyển 2 (Đại 12, 376
trang), nói: “Này các tỉ khưu! Thế nào
gọi là thành báu chính pháp trang
nghiêm? - Có đầy đủ mọi thứ công đức
quí báu - giới, định, trí tuệ làm tường
vách hào lũy”.
BẢO THÁNH TỰ
........
Vị trí chùa nằm ở Ngô huyện tỉnh Giang
tô. Được dựng vào đời Đường, thường bị
hủy hoại qua các thời đại rồi lại được khôi
phục. Trong Đại hùng bảo điện có tượng
của mười tám vị La hán đắp bằng đất, rất
nổi tiếng. Năm Dân quốc 16 (1927) bị hỏa
hoạn, số tượng mười tám La hán nay chỉ
còn một nửa, cùng với các tượng La hán
của chùa Linh ẩn và am Tử kim, người đời
gọi là “La hán trong thiên hạ còn có hai
nhà rưỡi”. Trong số một nửa La hán của
chùa Bảo thánh, thì năm vị còn hoàn chỉnh,
bốn vị kia là do
đời sau đắp thêm
để chỉnh tu.
Nhận xét qua tác
phẩm may mà
còn đến nay, thì
thấy không phù
hợp với cái khí
phách mạnh mẽ
to lớn của các
tượng được đắp
vào đời Đường;
nhưng cái kĩ
thuật nặn đắp về tỉ lệ tinh vi, thần tình
sinh động và chất phác hồn hậu, thì thực
đã bắt chước cái phong cách của Dương
huệ chi, nhà điêu khắc đại tài ở đời Đường.

BẢO THÁP
Là mĩ danh để gọi tháp Phật, cũng chỉ
tháp được trang sức bằng các thứ quí báu.
Cứ theo kinh Pháp hoa phẩm Bảo tháp
chép, thì có tháp bảy báu từ dưới đất nhô
lên ở trước mặt đức Phật, lơ lửng giữa hư
không, có năm nghìn lan can, nghìn muôn
cỗ khám, được trang sức bằng vô số phan
phướn, treo những vòng anh lạc và chuông
Chùa Bảo Thạch
Một vị La Hán ở chùa Bảo Thánh
BẢO THÀNH

B
417
báu; những phan phướn làm bằng bảy thứ
báu vàng, bạc, lưu li, xa cừ, mã não, chân
châu, mai khôi, và bốn mặt tháp đều tỏa ra
mùi hương chiên đàn Đa ma la bạt. [X. kinh
Pháp hoa phẩm Tựa; Lạc dương già lam kí
Q.2 Hồ thống tự; Phật tổ thống kỉ Q.41].
BẢO THIÊN TỈ KHƯU
Bảo thiên, Phạm: Ratnadeva, phiên âm
là Lặc na đề bà. Là một trong các đệ tử của
Phật. Cứ theo kinh Hiền ngu phẩm Bảo
thiên nhân duyên thứ 11 chép, thì Bảo thiên
nguyên là con của một trưởng giả ở nước
Xá vệ, khi sinh ra thì trời mưa bảy thứ báu
khắp trong nhà, do đó mà đặt tên là Lặc na
ma đề. Lớn lên, rộng thông tài nghệ. Sau
được nghe danh đức Phật, bèn từ biệt cha
mẹ, đến chỗ Phật xin xuất gia làm tỉ khưu
và chứng được quả A la hán.
BẢO THỤ
I.Bảo thụ. Có nghĩa là rừng cây được
tạo thành bằng các thứ trân báu, chỉ cây cỏ
ở cõi Tịnh độ cực lạc. Kinh Vô lượng thọ
quyển hạ (Đại 12, 273 hạ), nói: “Bốn
phương tự nhiên gió động, thổi khắp các
hàng cây báu, phát ra năm thứ âm thanh,
mưa xuống vô lượng hoa vi diệu”. [X. kinh
Pháp hoa phẩm Thọ lượng; kinh Vô lượng
thọ Q.thượng].
II.Bảo thụ. Tên gọi khác của cây kiếp
ba (Phạm:kalpa, nói tắt là kiếp thụ). Cây
kiếp ba sinh trưởng trong vườn vui sướng
của trời Đế thích, có thể tùy thời mà sinh
ra tất cả vật cần thiết, như áo xiêm, đồ trang
sức v.v... cho nên gọi là cây báu. Ngoài ra,
trong Kim cương giới thuộc Mật giáo, cây

báu được coi là một trong mười bảy vật tạp
cúng dường. Liên hoa bộ tâm nghi quĩ (Đại
18, 308 thượng), nói: “Kết Tát - đóa tam
muội, nên nghĩ như thế này: cây kiếp ba
vân, vân... hay cho các loại áo, để làm vật
nghiêm thân, đều là thứ cúng dường, thành
tựu mọi sự nghiệp, nay con dâng cúng hiến”.
[X. kinh Lục ba la mật Q.3; Kim cương đính
du già trung lược xuất niệm tụng kinh Q.4].
(xt. Kiếp Ba Thụ).
BẢO THỤ BỒ TÁT BỒ ĐỀ HÀNH KINH
Có một quyển. Còn gọi là Bảo thụ bồ
đề hành kinh. Do ngài Pháp hiền đời Bắc
Tống dịch. Thu vào Đại chính tạng tập 14.
Nội dung chép thuật truyện đồng tử Bảo
thụ mới ba tuổi mà đã dâng sen vàng cúng
Phật, đồng thời lại cùng với các tôn giả Đại
mục kiền liên, Xá lợi phất và bồ tát Cát
tường hỏi đáp lẫn nhau để nêu rõ pháp
nghĩa Đại thừa. Sau đó, Bảo thụ dâng một
đồ dùng đựng đầy thức ăn uống cúng dưòng
đức Phật và khắp cả chúng tăng mà dùng
không hết.
BẢO THỤ QUÁN
... ...
Còn gọi là Thụ quán. Là phép quán thứ
tư trong mười sáu phép quán được nói trong
kinh Quán vô lượng thọ; tức là quán tưởng
ở cõi Tịnh độ cực lạc có bảy lần hàng cây,
mỗi mỗi cây cao tám nghìn do tuần, các cây
đều có hoa lá bảy báu, mỗi mỗi hoa lá hiện
màu sắc báu khác nhau. Lại trên mỗi mỗi
cây có bảy lớp lưới giăng, và ở mỗi khoảng
lưới giăng có năm trăm ức cung điện hoa
báu, cũng như cung điện của Phạm vương.
BẢO THỦ BỒ TÁT
Bảo thủ, Phạm: Ratna-pàịi, dịch âm
là Ra đát nẵng bá ni. Còn gọi là Bảo chưởng

bồ tát. Là vị tôn ngôi thứ sáu trong chín vị
tôn bày ở viện Địa tạng trên hiện đồ Thai
tạng giới mạn đồ la của Mật giáo. Vị Bồ tát
này dùng ngọc báu như ý của tâm bồ đề
BẢO THỦ BỒ TÁT

B
418
thanh tịnh để thành tựu Tất địa trong thế
gian và xuất thế gian, cũng như ngọc báu
trong tay, có khả năng thỏa mãn hết thảy
điều mong ước, cho nên gọi là Bảo thủ bồ
tát. Mật hiệu là Mãn túc kim cương, chủng
tử là (paô), hình
Tam muội da là chày
ba chẽ. Hình tượng
là tay trái đặt ở cạnh
sườn, cầm hoa sen,
trên hoa có chày kim
cương ba chẽ, trên
chày có những lọn
tóc ngọc báu sáng
chói, bàn tay phải
duỗi thẳng đặt
ngang ngực và giữa
lòng bàn tay để viên
ngọc báu, ngồi bán già trên hoa sen màu
đỏ. [X. kinh Đại nhật Q.2 phẩm Cụ duyên;
Đại nhật kinh số Q.5, Q.10, Q.13; Nhiếp
đại nghi quĩ Q.2].
BẢO THỦ TỈ KHƯU
Bảo thủ, Phạm:Hiraịyapàịi. Là một
trong các đệ tử của đức Phật. Cứ theo kinh
Soạn tập bách duyên quyển 9 Bảo thủ tỉ
khưu duyên chép, thì thân phụ của Bảo
thủ là một trưởng giả ở nước Xá vệ, của
báu vô lượng. Khi Bảo thủ sinh ra, tướng
mạo đẹp đẽ đoan chính, ở đời hiếm có, trong
hai bàn tay tự nhiên sinh ra tiền vàng, lấy
đi không hết. Vì thế nên đặt tên là Bảo
thủ. Lúc nhỏ đã đến chỗ Phật xin xuất gia,
siêng chăm tu tập bèn chứng được quả A la
hán. Đức Phật nhân sự thỉnh cầu của ngài

A nan, mới nói về nhân duyên kiếp trước
của Bảo thủ.
BẢO TÍCH BỘ
........
Là bộ thứ hai trong năm bộ lớn của
kinh Đại thừa. Tức thu tập kinh Đại bảo
tích bốn mươi chín hội, một trăm hai mươi
quyển, và các bản dịch khác được tách riêng
ra từ kinh Đại phương quảng tam giới trở
xuống có ba mươi ba bộ, bốn mươi chín
quyển, cộng cả lại là tám mươi hai hội một
trăm sáu mươi chín quyển. Con số này là
do Khai nguyên thích giáo lục quyển 11
đời Đường qui định, tương đồng với con số
được liệt kê trong Đại tạng kinh mục lục
quyển thượng của chùa Tư khê pháp bảo
tư phúc Thiền ở Châu An cát, và Đại tạng
kinh mục lục quyển 1 của chùa Đại phổ
ninh thuộc tông Bạch vân núi Nam sơn
huyện Dư hàng lộ Hàng châu, nhưng lại
khác với Đại tạng mục lục quyển thượng
của Cao li, Chí nguyên pháp bảo khám đồng
tổng lục quyển 1 đời Nguyên, và Đại minh
tam tạng thánh giáo bắc tạng mục lục quyển
1 đời Minh v.v... Lại Đại chính tân tu đại
tạng thì thu rộng các bản dịch khác của
kinh Bảo tích và các kinh điển tương quan,
tập thành sáu mươi tư bộ ba trăm linh hai
quyển. Trong Đại tạng kinh bản dịch Tây
tạng cũng lập Bảo tích bộ, thu nhập tương
đương mười vạn phẩm thuộc pháp môn
Đại bảo tích trong kinh Đại bảo tích Hán
dịch. Ngoài ra, Duyệt tạng tri tân triều Minh
thì bỏ Bảo tích bộ mà sáp nhập vào Phương
đẳng bộ.
BẢO TÍCH PHẬT
Đức Phật này dùng Thánh đạo vô lậu
mà tích tập và trang nghiêm pháp bảo để

thành tựu Phật đạo, cho nên gọi là Bảo
tích Phật. Luận Đại trí độ quyển 9 (Đại 25,
124 trung), nói: “Dùng căn lực giác đạo vô
lậu mà tích tập pháp bảo nên gọi là bảo
tích; (...) khi đáng xuất sinh thì nhiều vật
báu cũng sinh, hoặc từ đất sinh, hoặc các
thứ báu tích tập từ trên trời mưa xuống,
nên gọi là bảo tích”.
Bồ Tát Bảo Thủ
(Thai Tạng Giới Mạn đồ La)
BẢO THỦ TỈ KHƯU

B
419
BẢO TÍCH TAM MUỘI
...........
Người vào Tam muội này, thấy suốt một
cách triệt để vô lượng cõi Phật, trong đó
chư Phật đang ở trong Tam muội này
thuyết pháp, cũng như ngọc báu ma ni có
khả năng ánh hiện hết thảy các thứ trân
bảo, cho nên gọi là Bảo tích tam muội.
Kinh Nhập pháp giới thể tính (Đại 12, 234
trang), nói: “Ví như ngọc báu ma ni, mài
chuốt xong rồi, để ở nơi sạch sẽ, tùy theo
địa phương ấy mà hiện ra các thứ trân
báu, không thể cùng tận. Cũng thế, này
Văn thù sư lợi! Ta ở trong Tam muội này,
nhìn về phương đông, thấy vô lượng a tăng
kỳ thế giới hiện tại chư Phật Như lai ala
ha tam miệu tam phật đà, rồi đến các
phương nam tây bắc và bốn duy trên dưới
cũng như thế, tức trong mười phương vô
lượng a tăng kì thế giới hiện tại, ta đều
thấy các đức Như lai đang ở trong Tam
muội này vì mọi người mà nói pháp”. [X
kinh Bảo tích tam muộivăn thù sư lợi bồ
tát vấn pháp thân].
BẢO TÍCH TRƯỞNG GIẢ TỬ
Cứ theo kinh Duy ma cật sở thuyết phẩm
Phật quốc chép, thì ở thành Tì da li có người
con của một trưởng giả tên là Bảo tích, đã
cùng với năm trăm người con của các trưởng
giả khác, đều cầm lọng bảy báu đến dâng
cúng đức Phật. Phật dùng thần lực hợp tất
cả các lọng báu làm một cái, rồi khiến núi
Tu di, núi Thiết vi, sông ngòi, tinh tú, cung
trời, cung rồng và chư Phật trong mười
phương đang nói pháp, tất cả đều hiển hiện

trong chiếc lọng báu ấy. Sau đó, Bảo tích
dâng kệ tán Phật, rồi thỉnh vấn đức Phật
về phép tu Tịnh độ của Bồ tát; đức Phật
bèn nói pháp cho Bảo tích nghe, bảo rằng,
nếu Bồ tát muốn được Tịnh độ, thì phải
làm cho tâm mình trong sạch, tùy nơi tâm
mình sạch mà cõi Phật sạch.
BẢO TÍNH
.....
Phạm:ratna gotra. Là tên gọi khác của
Như lai tạng (Phạm: tathàgata-garbha).
Trong những phiền não tham sân của chúng
sinh, Như lai tạng vẫn không mất cái tính
chân như thanh tịnh, cũng như vàng trong
đống phẩn nhơ không đổi tính của nó, cho
nên gọi là bảo tính. Trong luận Cứu kính
nhất thừa bảo tính giải thích rất tường tận.
BẢO TÍNH CÔNG ĐỨC THẢO
Chỉ bảy thứ báu làm đẹp cõi Tịnh độ;
bảy thứ báu này mềm mại như cỏ, ai đụng
vào thì cảm thấy niềm vui sướng thù thắng,
vì thế gọi là cỏ công đức có tính quí báu.
Vô lượng thọ kinh ưu ba đề xá nguyện sinh
kệ nói (Đại 26, 230 hạ): “Cỏ công đức tính
báu, mềm mại lướt xuống hai bên, người
nào đụng chạm tới thì sinh niềm vui sướng
thù thắng hơn cả ca chiên lân đà”. Danh
từ “ca chiên lân đà” được dẫn trong câu
văn trên đây, cứ theo sự giải thích trong Vô
lượng thọ kinh ưu ba đề xá nguyện sinh kệ
chú quyển thượng, thì đó là một giống cỏ
sinh sản ở Ấn độ, cực kỳ mềm mại, người
đụng vào cỏ ấy thì cảm thấy vui sướng, cho
nên dùng làm thí dụ. Có nghĩa là đụng vào
bảy thứ báu ở cõi Tịnh độ, có thể sinh ra
niềm vui pháp hỉ giải thoát, cao hơn cái
cảm giác vui sướng nhiễm trước do cỏ ca
chiên lân đà mang lại rất nhiều.

BẢO TĨNH (1899-1940)
.....
Người huyện Thượng ngu tỉnh Triết
giang, họ Vương. Ngay từ nhỏ, nhân đọc
Cao tăng truyện mà có chí xuất trần, sau
khi tốt nghiệp Đại học, xuất gia thụ giới Cụ
BẢO TĨNH

B
420
túc. Về sau, gần gũi pháp sư Đế nhàn, học
Thiên thai giáo quán. Năm Dân quốc 16
(1927), xuất bản Hoằng pháp nguyệt san.
Thường qua lại Thượng hải, Hàng châu,
Hương cảng, Áo môn để giảng kinh diễn
giáo. Năm Dân quốc thứ 29, nhập tịch ở
chùa Phật ngọc tại Thượng hải, thọ bốn
mươi mốt tuổi. Có những trứ tác như: Đại
thừa khởi tín luận giảng nghĩa; Tu tập chỉ
quán tọa thiền pháp yếu giảng thuật; Phổ
môn phẩm dư giảng; Phật di giáo kinh giảng
nghĩa v.v...
BẢO TỌA
.....
Chỉ tòa sen trang sức bằng ngọc báu.
Thông thường gọi tòa ngồi của chư Phật là
tòa sen. Lại phần nhiều dùng bảy thứ báu
để trang sức, cho nên gọi là tòa sen báu,
hoặc gọi là bảo tọa. Cứ theo kinh Văn thù
bồ tát Phật sát trang nghiêm nói, thì đức
Như lai dùng sức thần thông, hễ ấn ngón
chân xuống chỗ nào thì nơi ấy mọc lên
hoa sen báu, to bằng bánh xe, dùng bạc
trắng làm cây, vàng ròng làm lá, phệ lưu
li làm tua, ở trong đài hoa ấy có hóa Bồ
tát ngồi kết già. Lại trong các pho tượng
chạm hoặc vẽ, người ta thường chạm hình
các cánh sen bằng ngọc báu chung quanh
tòa sen, như tòa sen của Đạinhật Như lai,
bồ tát Địa tạng và chư tôn khác. [X kinh
Kim quang minh Q.12 phẩm Thiện tập;
kinh Bảo lâu các Q.thượng (do Bất không
dịch)].
BẢO TRÌ QUÁN
........

Còn gọi là Trì quán. Là phép quán thứ
năm trong mười sáu phép quán được nói
trong kinh Quán vô lượng thọ, tức quán
tưởng ao nước công đức trong cõi Tịnh độ
cực lạc, trong mỗi ao có sáu mươi ức hoa
sen bảy báu, nước ma ni chảy rót trong ao,
diễn tiếng nói pháp, lại có các chim mầu
sắc trăm báu thường khen niệm Phật, niệm
Pháp, niệm Tăng.
BẢO TÙNG LÂM
........
Có nghĩa là trường kỳ tham thiền, làm
việc đạo trong Tùng lâm. Đối lại với “Thiểu
tùng lâm”. Lại người trường kỳ chuyên tham
thiền tu nghiệp, cũng gọi là Bảo tùng lâm,
hoặc gọi là Cự tham, Lão tham, Cửu tham.
Cổ tôn túc ngữ lục quyển 39 (Vạn tục 118,
332 hạ), nói: “Cho nên Triệu châu đã tám
mươi tuổi mà còn tự đi hành cước, đó chỉ
là bảo tùng lâm, chứ không phải gánh trách
nhiệm”.
BẢO TỤ
.....
Có hai nghĩa:
1. Tức là vô số đồ trân quí tích tụ ở một
chỗ. Kinh Đại bảo tích quyển 81 (Đại 11,
466 thượng), nói: “Mỗi mỗi bảo tụ cao một
do tuần, phát ra ánh sáng lớn chiếu khắp
thế giới ấy”.
2. Dùng sự tích tụ những vật quí báu để
thí dụ Vô thượng diệu đạo. Kinh Pháp hoa
phẩm Tín giải (Đại 9, 17 hạ), nói: “Đức Phật
nói Thanh văn sẽ được làm Phật, vô thượng
bảo tụ không cầu mà tự được”.
BẢO TỤ TAM MUỘI
............
Là một trong một trăm linh tám Tam
muội. Vào Tam muội này thì thấy hết

thẩy cõi nước đều như bảy thứ báu tích
tụ lại. Luận Đại trí độ quyển 47 (Đại 25,
400 hạ), nói: “Bảo tụ tam muội có nghĩa
là, khi được tam muội ấy rồi, thì tất cả
những cái có trong đất nước đều trở
thành bảy báu. Hỏi: đây là do mắt thịt
thấy hay do Thiền định thấy? Đáp: Mắt
trời, mắt thịt đều có thể thấy. Vì sao vậy?
BẢO TỌA

B
421
Vì ngoài sáu trần bất định vậy. Hành giả
thường tu tập Thiền định, cho nên có
khả năng chuyển bản tướng”.
BẢO TƯỚNG HOA
Còn gọi là Bảo tướng hoa văn. Là một
loại hoa được chạm trổ hoặc vẽ làm vật
trang sức, Phật giáo cũng dùng. Nguyên sử
quyển 80 Dư phục chí nghi vệ điện hạ
hoàng huy trượng điều chép: “Mặc áo bào
lụa đào sinh mầu hoa bảo tướng”. Về hình
sắc thì bất nhất, nhưng thông thường thì
cái gọi là bảo tướng hoa
văn có thể được chia
làm hai loại. Một loại
biểu hiện có tám cánh
hoa, và dùng hoa văn
hoa sen mà phức tạp
hóa, như bức vẽ giếng
trời tại động Thiên Phật
ở Đôn hoàng, gạch vuông ở thời đại Tân
la, những vật dệt ở viện Chính thương của
Nhật bản v.v... đều thuộc loại này. Loại thứ
hai thì có bốn cánh hoa, lá chung quanh
hình tròn.
BẢO TƯỢNG
.....
Có nghĩa là tượng Phật được tạo bằng
các thứ trân báu. Kinh Pháp hoa phẩm
Phương tiện (Đại 9, 9 thượng), nói: “Nếu
người nào với tâm cung kính, dâng hoa
hương phan lọng mà cúng dường trước
tượng báu hay tượng vẽ ở nơi chùa tháp
(...) hoặc với lòng hoan hỉ ca xướng tán
tụng đức của Phật, dù chỉ là một âm thanh
nhỏ nhẹ, thì sẽ thành Phật đạo”.

Lại vẻ uy nghi trang nghiêm của tượng
Phật thì gọi là bảo tướng. Như trong “Văn
tương kim tượng minh”, Hình thiệu đã nói:
“Thần nghi sáng rực bên trong, bảo tướng
tuyên hóa bên ngoài”.
BẢO VÂN
.....
Vị tăng thời Đông Tấn sang Tây vực
cầu pháp dịch kinh. Người Lương châu (có
thuyết bảo là người Hà bắc). Siêng năng và
có học, có hạnh. Xuất gia từ nhỏ, lập chí
đích thân đi chiêm bái các linh tích, tìm
cầu các kinh quan yếu. Vào đầu năm Long
an (387-401) đời vua An đế nhà Tấn, cùng
với các sư Pháp hiển, Trí nghiêm lần lượt
đến các nước Tây vực, qua Lưu xa, vượt dải
Tuyết lĩnh, đến Vu điền, Thiên trúc v.v...
đi lễ khắp các nơi Thánh tích, rồi học tiếng
Phạm, đọc sách Phạm, nghiên cứu, chú giải
âm tự xưa. Sau cùng với Tuệ đạt, Tăng cảnh
cùng trở về Trường an; sư thờ Phật đà bạt
đà la làm thầy, tu học phép Thiền.
Vào thời Lưu Tống, sư ở chùa Đạo tràng
tại Kiến khang, dịch Vô lượng thọ kinh.
Chưa bao lâu, lại dời đến ở chùa Chỉ viên,
cùng với Trí nghiêm cùng dịch kinh Phổ
diệu, kinh Quảng bác nghiêm tịnh, kinh
Tứ thiên vương. Về sau, ở chùa Trường
can, cùng với Tăng già bạt ma cùng dịch
Tạp a tì đàm tâm luận; ở các chùa Kì hoàn,
Đông an, cùng với Cầu na bạt đà la cùng
dịch kinh Tạp a hàm, kinh Lăng già a bạt
đa la bảo, kinh Pháp cổ, kinh Thắng man,
lại ở chùa Lục hợp sơn dịch Phật sở hành
tán. Sư kiêm thông Hoa, Phạm, âm tự chính
xác, tài phiên dịch thì độc đáo ở thời Tấn,
Tống, sa môn Tuệ quán kết bạn chí thân.
Lại cứ theo Pháp kinh lục, Lịch đại Tam

bảo kỉ quyển 10 chép, thì ngoài các kinh
luận do sư phiên dịch kể ở trên ra, sư còn
dịch kinh Tịnh độ tam muội, kinh Phật bản
hạnh, kinh Phó pháp tạng, kinh Tì la tam
muội v.v... Sư nhập tịch vào năm Nguyên
gia 26, thọ bảy mươi tư tuổi (có thuyết nói
bảy mươi tám tuổi). [X. Danh tăng truyện
sao Q.26; Lương cao tăng truyện Q.2 Phật
đà bạt đà la truyện, Q.3 Trí nghiêm truyện,
Bảo Tướng Hoa
BẢO VÂN

B
422
Tăng già bạt ma truyện, Cầu na bạt đà la
truyện; Xuất tam tạng kí tập Q.2, Q.14 Tăng
già bạt ma truyện, Cầu na bạt đà la truyện,
Q.15 Trí nghiêm truyện, Pháp dũng truyện;
Pháp kinh lục Q.1, Q.3, Q.5].
BẢO VÂN KINH
........
Phạm: Ratna-megha-sùtra. Gồm 7
quyển. Do ngài Mạn đà la tiên đời Lương
dịch. Thu vào Đại chính tạng tập 16. Bản
tiếng Phạm đã thất truyền, nhưng trong
luận Tập bồ tát học bằng tiếng Phạm có
dẫn dụng một phần kinh này. Nội dung
kinh nói rất tỉ mỉ về các đức hạnh mà vị Bồ
tát phải đủ. Có bồ tát Trừ cái chướng đến
thế giới Sa bà, đem 102 câu hỏi để xin đức
Thế tôn chỉ dạy, mỗi câu hỏi, đức Thế tôn
dùng mười pháp trả lời, tất cả đều là chính
pháp cụ thể dạy bảo các Bồ tát.Những bản
dịch khác thì có Kinh Đại thừa bảo vân 7
quyển, do Mạn đà la tiên và Tăng già bà la
dịch chung; kinh Bảo Vũ 10 quyển, do Đạt
ma lưu chi dịch, kinh Trừ cái chướng bồ
tát sở vấn 20 quyển, do ngài Pháp hộ dịch.
[X. Hoa nghiêm kinh tùy sớ diễn nghĩa sao
Q.16; Đại đường nội điển lục Q.4; Duyệt
tạng tri tân Q.8].
BẢO VÕNG
Có nghĩa là tấm lưới được kết thành
bằng các thứ trân bảo. Tấm lưới ở cung Đế
thích, gọi là Đế võng, còn gọi là Nhân đà la
võng. Kinh Vô lượng thọ quyển thượng (Đại
12, 271 thượng), nói: “Tấm lưới quí báu
giăng che ở trên”. Ngoài ra, trong Thiền
lâm có câu nói “Bảo võng man không”, có

nghĩa là tấm lưới báu của Đế thích dàn trải
ra khắp hư không, để thí dụ với sự rộng
lớn của Phật pháp, không một nơi nào mà
không đến được. [X. kinh Đại phương quảng
bồ tát tạng văn thù sư lợi căn bản nghi quĩ
Q.1; Bích nham lục Tắc 38]. (xt. Nhân Đà
La Võng).
BẢO VŨ KINH
........
Gồm mười quyển. Còn gọi là Hiển thụ
bất thoái chuyển bồ tát kí. Do ngài Đạt ma
lưu chi đời Đường dịch. Thu vào Đại chính
tạng tập 16. Đầu tiên thuật việc Phật thụ kí
cho Thiên tử Nguyệt quang ở phương đông
sẽ làm nữ vương của nước Chi na, dùng
Chính pháp để hóa dân, cho đến khi Di
lặc thành Phật sẽ lại được thụ kí. Sau đó,
thuật việc bồ tát Chỉ nhất thiết cái từ thế giới
Liên hoa nhãn Phật ở phương đông, vì sự
lợi ích, sự an lạc và sự thương xót hết thảy
hữu tình, đến hỏi đức Phật một trăm linh
một việc, đức Phật đều lấy mười pháp để trả
lời, nếu các Bồ tát thành tựu được mười pháp
ấy, thì tức đã làm tròn đầy thí, giới, nhẫn,
tinh tiến, phương tiện và bát nhã v.v... [X.
Khai nguyênthích giáo lục Q.9].
BẢO VƯƠNG
I.Bảo vương. Bảo, hàm ý là trang
nghiêm; vương, hàm ý là tối thượng. Ý nói
người dùng bảy thứ báu để trang nghiêm;
biểu thị ý tối thắng, tối thượng. Kinh Hoa
nghiêm (60 quyển) (Đại 9, 410 thượng), nói:
“Ma ni bảo vương thanh tịnh chiếu sáng,
thần uy tối thắng không đâu không thấy”.
II.Bảo vương. Tôn xưng đức Phật. Còn
gọi là Bảo vương Như lai. Kinh Lăng nghiêm
quyển 3 (Đại 19, 119 trung), nói: “Nguyện
nay được quả thành Bảo vương, lại độ hằng

sa chúng như thế”. [X. kinh Đại phương
đẳng đà la ni Q.3; Vãng sinh luận chú
Q.thượng].
BẢO VƯƠNG TAM MUỘI
... ......
I. Bảo vương tam muội. Thiền vô sự,
BẢO VÂN KINH

B
423
siêu việt phàm thánh, không trú nơi sinh
tử, Niết bàn, cao hơn hết trong tất cả tam
muội, cho nên gọi là Bảo vương tam muội.
Nhất sơn quốc sư ngữ lục quyển thượng
(Đại 80, 324 trung), nói: “Một lòng vô sự,
muôn cảnh chẳng sinh, tâm cảnh hư dung,
Thánh phàm đâu có? Thánh phàm tình
hết, thể hiện chân thường, thể nếu rỗng
không, chân thường vốn lặng, không đâu
có ba cõi, tìm Bồ đề ở đâu? Một đạo rỗng
lặng, siêu nhiên tuyệt đối, đó là Bảo vương
tam muội, học trò các tổ sư bảo đó là Kim
cương vương bảo kiếm” (gươm báu của vua
Kim cương).
II. Bảo vương tam muội. Tông Tịnh
độ nhận rằng, niệm Phật tam muội là tam
muội cao hơn hết, cho nên gọi là Bảo vương
tam muội. Trùng khắc Bảo vương tam muội
niệm Phật trực chỉ tự (Đại 47, 354 trung),
nói: “Niệm Phật tam muội được gọi là Bảo
vương, là vì cũng như ngọc ma ni mưa rải
hết thảy các thứ báu tam muội, như vua
Chuyển luân thống quản hết thảy các vua
tam muội, cũng thế, Niệm Phật tam muội
là pháp môn rất viên rất đốn vậy”. [X Đại
tập kinh bồ tát niệm Phật tam muội phần
Q.9; Bảo vương luận Q.hạ].
BẢO XA
.....
Còn gọi là Bảo thừa. Chỉ cỗ xe lớn do
trâu trắng kéo, được trang sức bằng các thứ
báu, thí dụ pháp Nhất thừa. Trong kinh
Pháp hoa phẩm Thí dụ có chép thí dụ Hỏa
trạch tam xa (nhà lửa ba xe) mà các tông
Thiên thai và Hoa nghiêm, ngoài ba xe, lấy

xe trâu trắng lớn thí dụ Nhất Phật thừa. [X.
kinh Trường a hàm Q.2; kinh Đại bảo tích
Q.66]. (xt. Tam Xa Tứ Xa).
BẢO XỨ BỒ TÁT
Bảo xứ, Phạm:Ratna-kalà, Ratnakara,
dịch âm là Ra đát đàm ca la. Còn gọi là
Bảo quang bồ tát, Bảo sinh bồ tát, Bảo tác
bồ tát, Bảo chưởng bồ tát. Là vị Bồ tát ở
ngôi thứ tư bắt đầu từ phía đông trong chín
vị tôn ở viện Địa tạng trên hiện đồ Thai
tạng giới mạn đồ la của Mật giáo. Theo Đại
nhật kinh sớ quyển 13 nói (Đại 39, 719
hạ), thì: “Sở dĩ gọi là Bảo xứ là vì, cũng như
các thứ báu sinh ở nơi bể, từ nơi ấy sinh ra,
cho nên gọi là bảo xứ”.
Mật hiệu của vị tôn này là Tường thụy
kim cương, chủng từ là (jaô), hình tam
muội da là chày
ba chẽ trên hoa
sen hoặc chày ba
chẽ trên ngọc
báu. Hình tượng
mầu trắng, cánh
tay phải co lại và
bàn tay duỗi
thẳng, các đầu
ngón tay xủ
xuống, ngón tay
trỏ hơi mở, bàn
tay trái dựng
thẳng, co hai
ngón trỏ, giữa
cầm hoa sen, trên hoa sen có chày ba chẽ,
ngồi xếp bằng trên tòa sen đỏ. [X. kinh Đại
nhật Q.2 phẩm Cụ duyên; Phổ thông chân
ngôn tạng phẩm; Đại nhật kinh sớ Q.5,
Q.10; Nhiếp đại nghi quĩ Q.2; Quảng đại
nghi quĩ Q.trung].

BẢO XỨ TAM MUỘI
...........
Chỉ tam muội mà đức Thích ca Như lai
ở trong đó. Chủng tử của đức Thích ca là
(bha#), là nghĩa trừ bỏ ba cõi; lại có
nghĩa bất khả đắc, nên lấy trở về cái không
làm nội chứng, vì từ nơi cái không ấy mà
các thứ trân báu xuất sinh, tức chỉ nơi đẳng
hư không là bảo xứ. Đức Thích ca từ nơi
Bồ Tát Bảo Xứ
(Thai Tạng Giới Mạn Đồ La)
BẢO XỨ TAM MUỘI

B
424
Tam muội này mà hóa hiện ra đời, mang
lại vô lượng vô biên pháp báu.
Đại nhật kinh sớ quyển 10 (Đại 39, 683
thượng), nói: “Sau đó, đức Thích ca Như
lai vào nơi Bảo xứ tam muội, các thứ trân
bảo từ đấy mà ra nên gọi là Bảo xứ; cũng
như bể lớn sinh ra các thứ báu, nếu đến
bãi bể ấy thì tùy ý cần dùng, đều được đầy
đủ”. [X. kinh Đại nhật Q.2 phẩm Phổ thông
chân ngôn tạng; Đại nhật kinh nghĩa thích
Q.7].
BẢO XƯỚNG
Vị tăng đời Lương. Người Ngô quận
(Ngô huyện tỉnh Giang tô), họ Sầm. Năm
sinh, mất không rõ. Lúc nhỏ y vào ngài
Tăng hựu ở chùa Kiến sơ xuất gia, học
khắp các kinh luật. Sau ở chùa Trang
nghiêm, xem rộng các sách, rút tỉa lý nghĩa
tinh vi. Năm Thiên giám thứ 4 (505) vào
Kinh, lãnh sắc chỉ ở chùa Tân an, tham
dự việc trước thuật Chúng kinh yếu sao
88 quyển với Tăng mân, thuật tác Chú
đại banniết bàn kinh 72 quyển của Tăng
lãng. Tham dự trường dịch kinh của ngài
Tăng già bà la, bút thụ mười một bộ kinh
bắt đầu từ kinh A dục vương. Sửa đổi lại
Hoa lâm Phật điện chúng kinh mục lục
(đời gọi là Bảo xướng lục) của Tăng thiệu
ở chùa An lạc, nhà vua khen thưởng và
cử trông coi Hoa lâm viên Bảo vân kinh
tạng.
Sư học rộng và có tài làm văn, lừng
danh đương thời, trứ tác rất nhiều, còn có
Chúng kinh phạm cúng thánh tăng pháp
5 quyển, Chúng kinh sám hối tội phương

pháp 3 quyển, Pháp tập 140 quyển, Tục
pháp luân luận hơn 70 quyển, Xuất yếu
luật nghi 20 quyển, Kinh luật dị tướng 50
quyển, Tỉ khưu ni truyện 4 quyển, Danh
tăng truyện sao 1 quyển v.v...; ba bộ sau
hiện còn. [X. Lương cao tăng truyện Q.3;
Tục cao tăng truyện Q.1; Pháp kinh lục
Q.6; Lịch đại Tam bảo kỉ Q.3].
BẢO UYÊN
.....
Vị tặng đời Lương nam triều. Người Ba
tây lãng trung (Tứ xuyên), họ Trần. Hai
mươi ba tuổi xuất gia tại Thành đô, ở chùa
La thiên cung. Niên hiệu Kiến vũ năm đầu
(495) đời vua Minh đế nhà Nam Tề, tham
yết ngài Tăng mân ở chùa Trang nghiêm,
nghiên cứu học tập luận Thành thực.
Không bao lâu, vào chùa Khai thiện học
Trí tạng. Sau khi học thành tài, trở về Thành
đô ở chùa cũ tự mở đàn diễn giảng để tiếp
dẫn đồ chúng, gọi là Dương tây thùy (hoằng
dương đạo pháp ở biên thùy phía tây). Về
sau, nhân việc chống trái ý quan mà phải
tự vẫn vào năm Phổ thông thứ 7 đời Vũ đế
nhà Lương, thọ sáu mươi mốt tuổi. [X. Tục
cao tăng truyện Q.6 Tăng kiêu truyện, Bảo
uyên truyện].
BÁT
Phạm:Pàtra, Pàli:patta. Là tiếng gọi
tắt của Bát đa la, Bát hòa la. Còn gọi là Bát
vu. Là đồ dùng mà tăng ni thường mang
theo mình (là một trong sáu vật của tỉ khưu,
một trong mười tám vật của tỉ khưu), thông
thường gọi là thực khí (đồ để đựng thức
ăn). Hình tròn, hơi dẹp, đáy bằng, miệng
hơi nhỏ. Về nguyên liệu, mầu sắc, cỡ lớn
nhỏ, đều có định chế, là thực khí đúng như
pháp, là thực khí dùng để nhận sự cúng

dường của người, trời, cũng là thực khí đúng
với phân lượng mà một người có sức ăn, vì
thế còn gọi là ứng khí, ứng lượng khí. Là
chiếc bát mà người xuất gia tu hành phải
dùng đúng với qui định luật đã chế.
Về nguyên liệu, nếu làm bằng sắt thì
gọi là thiết bát (Pàli:ayo patta); nặn bằng
đất thì gọi là ngõa bát, nê bát, thổ bát. Cái
BẢO XƯỚNG

B
425
túi để đựng bát thì gọi là Bát nang, Bát đại.
Cái đế để giữ cho bát khỏi nghiêng đổ thì
gọi là Bát chi; cái bát do đức Thế tôn dùng,
gọi là Phật bát (bát đá thì chỉ có đức Phật
được dùng). Đời sau cũng có người dùng
bát gỗ sơn, nhưng đây là bát của ngoại đạo
dùng, không phải trong phạm vi giới luật
chế định.
Có năm cách sửa chữa cái bát đã thủng,
gọi là Ngũ chuế bát (năm cách vá bát). Đó
là:
1. Lấy cái đinh nhỏ bít lấy chỗ thủng.
2. Lấy mẩu sắt nhỏ đóng chỗ thủng cho
bền.
3. Nếu lỗ thủng chìa ra như răng cưa,
thì đóng lại cho trong ngoài giáp nhau.
4. Lấy mẩu sắt mỏng bưng lấy lỗ thủng
rồi nện chung quanh.
5. Dùng vụn sắt hoặc vụn đá nghiền.
Những bát thủng, nếu thủng từ năm
chuế (mỗi chuế dài bằng hai ngón tay, tức
khoảng sáu phân tây) trở xuống thì mới vá
sửa, nếu năm chuế trở lên thì không cần
vá mà có thể yêu cầu đổi bát mới. Sau khi
cái bát đã sửa vá mà dùng lại thì gọi là Ngũ
chuế bát.
Cỡ bát lớn nhỏ, trong các luật điển đều
có sai khác, dung lượng tùy theo tên gọi mà
cũng khác; thông thường có Thượng bát,
Trung bát và Hạ bát khác nhau. Theo luật
Thập tụng quyển 43 nói, thì Thượng bát
có thể chứa ba bát tha cơm, một bát tha
canh và các thực vật khác nửa canh; Hạ
bát có thể chứa một bát tha cơm, nửa bát
tha canh và các thực vật khác nửa canh;

còn dung lượng của Trung bát thì ở khoảng
giữa. Lại Tát bà đa tì ni tì bà sa quyển 5 bảo,
một bát tha tương đương với ba mươi lạng
cơm, như vậy ba bát tha cơm bằng hai thăng,
một bát tha rưỡi, thành là một thăng. Ngoài
ba bát Thượng, Trung, Hạ ra, còn có:
1. Quá bát, còn gọi là Đại bát, to hơn
Thượng bát.
2. Giảm bát, còn gọi là Phi bát, nhỏ hơn
Hạ bát.
3. Tùy bát, tức chiếc bát sắt nông, tương
đương với bôn tử (một thứ đồ để đựng thức
ăn). [X. Căn bản tát bà đa bộ luật nhiếp
Q.7 Khất học xứ; luật Tứ phần Q.9, Q.43;
luật A tăng kì Q.37; Thiện kiến luật tì bà sa
Q.15].
BÁT ÂM
......
Tám tiếng. Còn gọi là tám thứ tiếng
trong sạch. Có nghĩa là khi đức Như lai
phát âm, thì tiếng nói trong trẻo hòa nhã,
có đủ tám thứ công đức thù thắng, khiến
chúng sinh nghe xong thì hiểu rõ ngay. Tám
thứ tiếng nói ấy là:
1. Tiếng rất tốt. Cũng gọi là tiếng êm
tai. Nghĩa là tất cả các trời, Thanh văn,
Duyên giác, Bồ tát v.v... tuy đều có tiếng
tốt, nhưng chưa đạt đến cực điểm. Duy có
tiếng nói của đức Phật là có khả năng làm
cho người nghe không chán, được vào đạo
nhiệm mầu.
2. Tiếng êm dịu. Nghĩa là tâm đức Phật
hiền lành, cho nên tiếng Ngài nói ra rất êm
dịu, thuận với tình cảm của mọi người, có
thể khiến người nghe bỏ tính ương ngạnh,
bướng bỉnh.
3. Tiếng hòa nhã. Nghĩa Bát Bằng Đồng Xanh là đức Phật
BÁT ÂM

B
426
thường giữ đạo trung chính, vì thế tiếng
Ngài nói ra hòa nhã nhẹ nhàng, làm cho
người nghe cảm thấy thoải mái.
4. Tiếng trí tuệ tôn quí. Cũng gọi là tiếng
vào lòng. Nghĩa là đức của Phật ở ngôi tôn
quí, tâm trí tuệ sáng láng, tiếng Ngài nói ra
khiến người nghe tôn trọng và trí hiểu biết
được mở mang.
5. Không là tiếng đàn bà. Nghĩa là đức
Phật ở trong định Thủ lăng nghiêm, có đức
đại hùng, cho nên tiếng Ngài nói ra khiến
tất cả người nghe đều kính và sợ, các ma
trời, ngoại đạo đều qui phục.
6. Tiếng không lầm. Cũng gọi là tiếng
rõ ràng. Nghĩa là trí của Phật tròn sáng, soi
rọi không bị ngăn ngại, cho nên tiếng Ngài
nói ra sâu xa chân thật, không có sai sót,
khiến mọi người nghe đều được thấy hiểu
ngay thẳng.
7. Tiếng sâu xa. Nghĩa là trí tuệ của Phật
sâu thẳm, hành vị cao tột, vì thế tiếng Ngài
nói ra như từ gần mà xa, suốt đến mười
phương, khiến tiếng nói gần mà chẳng to,
xa mà không nhỏ, đều hiểu được lí sâu xa
thăm thẳm.
8. Tiếng không hết. Nghĩa là nguyện
hành của đức Như lai vô tận, ở trong pháp
tạng vô tận, cho nên tiếng Ngài nói ra khiến
người nghe mà tìm nghĩa của tiếng ấy thì
vô cùng, vô tận.
Trên đây là nói về cái đức của âm thanh
của Phật. Mặt khác, trong kinh Tối thắng
vấn bồ tát thập trụ trừ cấu đoạn kết quyển
8, có nêu ra tám thứ âm thanh là: chẳng
phải tiếng đàn ông, không phải tiếng đàn

bà, chẳng phải tiếng cứng, không phải tiếng
mềm, chẳng phải tiếng trong, không phải
tiếng đục, chẳng phải tiếng mạnh, không
phải tiếng yếu. Đây là nói về thể của âm
thanh của Phật.
Cũng kinh đã dẫn quyển 7, còn nêu ra
tám thứ tiếng là: thấy khổ, hướng khổ, thấy
tập, hướng tập, thấy diệt, hướng diệt, thấy
đạo, hướng đạo. [X. Trung a hàm Q.14 kinh
Phạm ma; kinh Phạm ma du; luận Đại tì bà
sa Q.17; Pháp giới thứ đệ sơ môn Q.hạ phần
cuối].
BÁT BẤT CHÍNH KIẾN
..............
Tám thứ thấy biết trái với lẽ chân chính.
Đó là : ngã kiến, chúng sinh kiến, thọ mệnh
kiến, sĩ phu kiến, thường kiến, đoạn kiến,
hữu kiến, vô kiến.
Đại minh tam tạng pháp số quyển 33
giải thích như sau :
1. Ngã kiến, tức chúng sinh chấp bậy
rằng, trong năm uẩn có cái ta và cái của ta.
2. Chúng sinh kiến, tức chấp bậy rằng
năm uẩn hòa hợp có thể sinh ra chúng
sinh thực.
3. Thọ mệnh kiến, tức chấp rằng trong
năm uẩn có một kì quả báo hoặc thọ mệnh
dài ngắn.
4. Sĩ phu kiến, tức chấp bậy trong ta có
cái dụng sĩ phu, có khả năng làm các việc
thương nghiệp, công nghiệp, nông nghiệp...
5. Thường kiến, tức chấp bậy rằng, cái
thân năm uẩn đời này, đời sau, có thể nối
tiếp mãi không dứt.
6. Đoạn kiến, tức vọng chấp rằng, thân
năm uẩn đời này chết đi, đời sau không
sinh ra nữa.
7. Hữu kiến, tức chấp bậy rằng, các pháp

do nhân duyên sinh đều là có thật.
8. Vô kiến, tức cho rằng các pháp là
rỗng không, không có gì cả. [X. kinh Đại
phương đẳng đại tập Q.25].
BÁT BẤT ĐẠO NHÂN TRUYÊN
................
Có 1 quyển. Là bộ tự truyện của ngài
Ngẫu ích Trí húc, người làm rạng rỡ tông
Thiên thai vào cuối đời Minh. Về sau, học
trò kể thêm các hành trạng của ngài lúc về
già và việc ngài viên tịch, thì bộ truyện mới
BÁT BẤT CHÍNH KIẾN

B
427
được đầy đủ. Sách được viết theo thể biên
niên, ghi thuật lại các việc từ lúc ngài sinh
tháng 5 năm Vạn lịch 27 (1599), đến năm
70 tuổi viên tịch vào tháng 1 năm Vĩnh
lịch thứ 9 (1655) thì chấm dứt.
BÁT BẤT HIỂN THỰC
Nghĩa là cái thể mầu nhiệm của thực
tướng các pháp do nơi chẳng sinh, chẳng
diệt, chẳng đi, chẳng đến, chẳng một, chẳng
khác, chẳng đoạn, chẳng thường mà được
hiển bày. (xt. Bát Bất Trung Đạo).
BÁT BẤT TỊNH VẬT
.............
Tám vật không sạch. Chỉ tám việc bị
giới luật cấm các tỉ khưu, tỉ khưu ni không
được nuôi giữ, tích chứa hoặc làm. Đó là :
vàng, bạc, người ở, bò, dê, kho tàng, buôn
bán, canh tác v.v...
Ngoài ra, một thuyết khác về tám vật
không sạch là: ruộng vườn, chăn nuôi, thóc,
lụa, người ở, chim, thú, tiền bạc, đồ đồng,
ngà voi, vàng, giường trang sức và các vật
quí báu. [X. Niết bàn kinh sớ Q.6; Phật tổ
thống kỉ Q.4]. (xt. Bát Uế).
BÁT BẤT TƯ NGHỊ
Tám việc không thể nghĩ bàn. Cũng gọi
A nan bát bất tư nghị. Cứ theo kinh Niết
bàn (bản Bắc) quyển 20 chép, thì tôn giả A
nan đã theo hầu đức Phật hơn hai mươi
năm, có đầy đủ tám việc sau đây:
1. Không nhận lời mời riêng. Nghĩa là
nhất cử nhất động, ngài A nan đều theo
chúng tăng, không nhận lời mời riêng của
thí chủ, không ăn riêng, mà luôn luôn ăn
với chúng tăng.

2. Không nhận áo cũ. Nghĩa là dù cho
áo cũ rách của Như lai chăng nữa, A nan
cũng không dám nhận.
3. Không phải thời, không gặp. Nghĩa
là A nan tuy là người theo hầu Phật, nhưng
gặp Phật phải đúng giờ giấc. Như khi Đức
phật đang nói pháp, hoặc phải thay mặt
chúng tăng thưa trình điều gì, thì mới đến
chỗ Phật.
4. Thấy đàn bà con gái, không động lòng
ham muốn, không có ý tưởng ham muốn,
hoàn toàn xa lìa ái dục, không đắm trước.
5. Nghe pháp không hỏi lại. Nghĩa là A
nan nghe đức Phật nói mười hai bộ kinh,
có khả năng hiểu ngay, không cần hỏi lại.
6. Biết chỗ đức Phật vào định. Nghĩa là
A nan thường biết các cõi Thiền định mà
đức Như lai đang ở trong đó, và thấy rõ
Phật sẽ đối với căn cơ nào mà nói các pháp
nghĩa nào.
7. Biết rõ chúng sinh nghe pháp, được
lợi ích gì, chứng các tướng gì, đều có thể biết.
8. Biết hết ý đức Phật nói pháp. Nghĩa
là ngài A nan nghe các pháp Như lai nói,
tuy căn khí ngưới nghe có lớn nhỏ khác
nhau, giáo pháp có nông sâu bất đồng,
nhưng đều biết được hết ý kín đáo.
BÁT BỊ THẬP ĐIỀU
Đủ tám việc mười điều. Do sa môn Ngạn
tông đời Đường đặt ra. Ngạn tông soạn luận
Biện chính, đặt ra tám việc mười điều trong
việc phiên dịch kinh điển.
Tám việc:
1. Thành tâm nhận lãnh pháp, chí cốt
làm ích lợi cho người.
2. Sắp bước vào trường sở phiên dịch,
chân giới phải vững chắc.
3. Về văn, phải giải bày rõ ba tạng; về

nghĩa, phải thông suốt năm thừa.
4. Phải xem nhiều sử sách bên ngoài,
trau chuốt lời văn, không được thô kịch,
vụng về.
5. Tâm địa rộng rãi, độ lượng bao dung,
không ưa chuyên chấp.
BÁT BỊ THẬP ĐIỀU

B
428
6. Đậm mùi đạo, nhạt danh lợi, không
tâng bốc khoe khoang.
7. Phải biết tiếng Phạm, nhưng không
để bị rơi vào cái học ấy.
8. Xem nhiều, đọc rộng và hiểu qua lối
viết chữ triện, chữ lệ v.v…...
Mười điều:
1. Vần câu.
2. Hỏi đáp.
3. Tên nghĩa.
4. Kinh luận.
5. Ca tụng.
6. Công năng thần chú.
7. Tên phẩm.
8. Chuyên nghiệp.
9. Các bộ chữ.
10. Các tiếng chữ.
[X. Phiên dịch danh nghĩa tập Q.1; Nghĩa
sở lục thiếp Q.9].
BÁT BIÊN
.....
Tám thứ tài hùng biện của Bồ tát.
1. Không nói líu nhíu. Nghĩa là uy đức
của đám đông không làm cho Bồ tát sợ
hãi, nên không nói líu nhíu.
2. Bình tĩnh, thản nhiên, vững chãi, rõ
ràng, không bối rối, khiếp nhược.
3. Không sợ hãi, đứng giữa đám đông,
như sư tử chúa, dõng dạc, không run sợ,
không nao núng.
4. Không kiêu căng, ngạo mạn; trái lại,
rất khiêm tốn, nhũn nhặn.
5. Không nói những điều vô nghĩa, nói
những lời phù hợp pháp tướng, pháp nghĩa.
6. Có khả năng thông suốt sách luận,

văn chương.
7. Không vụng về, thô kịch, những lời
nói phương tiện khéo léo đã được tích tập
từ nhiều kiếp đến nay.
8. Khéo thuận bốn mùa xuân hạ thu
đông và ba phần đầu giữa cuối, không so le
hỗn tạp.
Tám tài hùng biện trên đây còn được
gọi là biện tài trong sạch. [X. Kinh Thắng
thiên vương bát nhã Q.1].
BÁT BỘ BÁT NHÃ
Tám bộ Bát nhã. Trong thời thứ tư, đức
Phật đã nói rất nhiều kinh, mà pháp cũng
bất nhất, cho nên mới có tên tám bộ. Cứ
theo Đại minh tam tạng pháp số quyển 31
chép, thì tám bộ Bát nhã là:
1.Đại phẩm bát nhã. Theo đức Phật
nói, các pháp năm uẩn, mười hai xứ, mười
tám giới, ba mươi bảy đạo phẩm, tất cả đều
do ba la mật sinh ra, mà trong đó, Bát nhã
ba la mật là trên hết, là bậc nhất; nếu không
có Bát nhã ba la mật dẫn đường, thì năm
độ còn lại không thể được gọi là ba la mật.
Vì số kinh quyển quá nhiều, cho nên gọi là
Đại phẩm bát nhã.
2.Tiểu phẩm bát nhã. Các pháp được
nói trong Tiểu phẩm đại khái cũng giống
như trong Đại phẩm, nhưng vì số kinh
quyển ít hơn, nên gọi là Tiểu phẩm bát nhã.
3.Phóng quang bát nhã. Đức Thế tôn
vào Thiền định, từ tướng bánh xe nghìn
nan hoa ở chân, phóng ra ánh sáng lớn,
rồi từ trên đỉnh đầu và các lỗ chân lông,
đều phóng hào quang, soi khắp các cõi nước
trong mười phương, vì các Bồ tát mà nói
kinh này. Do đó, gọi là Phóng quang bát
nhã.
4.Quang tán bát nhã. Quang, nghĩa là

sáng sủa; tán, hàm ý giảng nói. Tức là đức
Phật từ nơi lưỡi phóng ra vô số ánh sáng,
chiếu khắp ba nghìn thế giới. Trong ánh
sáng ấy, tự nhiên hiện ra vô số bông sen
vàng, và trên các hoa sen ấy đều có chư
Phật giảng nói kinh này. Vì thế gọi là Quang
tán bát nhã.
5.Đạo hạnh bát nhã. Nghĩa là dức Phật
nói pháp, khiến các chúng sinh nghe rồi
vui mừng, lần lượt bảo nhau theo đó tu
BÁT BIÊN

B
429
học mà thành tựu đạo hạnh, cho nên gọi
là Đạo hạnh bát nhã.
6.Kim cương bát nhã. Chất kim cương
rất cứng, rất sắc, có khả năng chặt đứt
những vật khó chặt, có thể phá vỡ mọi vật.
Bởi thế, dùng nó để ví dụ với Bát nhã không
tuệ, có khả năng đoạn trừ các phiền não
khó đoạn của chúng sinh, vì vậy gọi là Kim
cương bát nhã.
7. Thắng thiên vương bát nhã. Kinh
này do Thắng thiên vương hỏi mà đức Phật
nói ra, cho nên gọi là Thắng thiên vương
bát nhã.
8.Văn thù vấn bát nhã. Kinh này do
bồ tát Văn thù hỏi mà Phật nói ra, vì thế
gọi là Văn thù vấn bát nhã.
BÁT BỘ CHÚNG
........
Tám bộ chúng. Chỉ các thần giữ gìn pháp
của Phật. Cũng gọi là Thiên long bát bộ,
Long thần bát bộ, Bát bộ. Đó là: Trời (Phạm:
deva), Rồng (Phạm:nàga), Dạ xoa (Phạm:
yakwa), Càn thát bà (Phạm:gandharva ……-
thần hương hoặc thần âm nhạc), A tu la
(Phạm:asura), Ca lâu la (Phạm: garuđa -
chim kim sí), Khẩn na la (Phạm: kiônara
- không phải người, ca sĩ), Ma hầu la già
(Phạm:mahoraga - thần trăn).
Các loài trên đây đều do đức của Phật
cảm hóa mà qui phục và trở thành quyến
thuộc của Phật, thường ở các cõi Thụ dụng
của chư Phật để che chở, giữ gìn Phật pháp.
Cũng chỉ riêng tám bộ tộc do bốn vua trời
cầm đầu. Đó là: Càn thát bà, Tì xá bà, Cưu
bàn đồ, Bệ lệ đa, Rồng, Phú đan na, Dạ

xoa, La sát. Trong các kinh điển cũng thấy
ghi chép lẫn lộn về tám bộ trời rồng và
tám bộ Càn thát bà.
Ở Trung quốc, từ xưa đã có ghi chép về
việc đắp vẽ hình tượng của tám bộ chúng.
Xuất tam tạng kí tập quển 12 Pháp uyển
tạp duyên nguyên thủy tập mục lục ghi:
“Minh đế nhà Tống, Văn hoàng, Văn tuyên
nhà Tề làm tượng tám bộ quỉ thần”. [X. kinh
pháp hoa Q.2 phẩm Thí dụ; kinh Đại bát
nhã Q.600; kinh Văn thù sư lợi vấn Q.hạ;
Nhân vương hộ quốc bát nhã kinh sớ Q.2].
BÁT BỘ QUỈ CHÚNG
...........
I.Tám bộ quỉ chúng. Tức tám loại quỉ
thần do bốn vua trời cầm đầu.
1. Càn thát bà (Phạm:gandharva), dịch
là hương ấm. Loài này không ăn thịt, uống
rượu, chỉ dùng mùi thơm (hương) để nuôi
thân, tức là thần âm nhạc của trời Đế thích.
2. Tì xá xà (Phạm:pizàca), dịch là đạm
tinh khí. Nghĩa là ăn tinh khí của người và
ăn năm giống hạt thực vật.
3. Cưu bàn đồ (Phạm: kumbhàịđa),
dịch là úng hình .. Vì thân hình giống
như cái hũ, cái vò, cho nên gọi là úng hình,
tức là yếm vị quỉ.
4. Bệ lệ đa (Phạm:preta), dịch là ngã
quỉ. Vì suốt kiếp không từng được nghe tên
nước và thức ăn, thường bị đói khát bức
bách.
5. Các rồng (Phạm:nàga). Rồng có bốn
loại:
a. Giữ cho cung điện cõi trời đừng rơi
xuống.
b. Làm mây làm mưa để mang lại lợi ích
cho nhân gian.
c. Mở thông sông ngòi.

d. Giữ gìn kho báu cho vua Chuyển luân
và các nhà có phúc lớn.
6. Quỉ đói hôi hám (Phạm:pùtana) hoặc
quỉ chủ về bệnh nhiệt.
7. Dạ xoa (Phạm:yakwa), quỉ mạnh mẽ.
Có ba loại: dạ xoa trên mặt đất, dạ xoa trong
hư không, dạ xoa trên trời.
8. La sát ( Phạm: ràkwasa), quỉ nhanh
nhẹn, còn gọi là quỉ đáng sợ. Vì tính hung
bạo của loài quỉ này rất đáng sợ. [X. Phiên
dịch danh nghĩa tập Q.2].
BÁT BỘ QUỈ CHÚNG

B
430
II. Tám bộ chúng quỉ. Cũng chỉ tám
bộ chúng trời, rồng…... [X. Đại minh tam tạng
pháp số Q.23]. (xt. Bát Bộ Chúng).
BÁT CHI
I. Bát chi. Tám đạo chính được chia ra
làm tám thứ, gọi là tám chi. Tức là: chính
kiến, chính tư duy, chính ngữ, chính
nghiệp, chính mệnh, chính tinh tiến, chính
niệm, chính định. (xt. Bát Chính Đạo).
II. Bát chi. Chỉ tám bộ luận do các
ngài Vô trước và Thế thân soạn. Đó là:
luận Nhị thập duy thức, luận Tam thập duy
thức, luận Nhiếp đại thừa, luận Đối pháp,
luận Biện trung biên, luận Duyên khởi, luận
Đại thừa trang nghiêm, luận Uy nghiệp. (xt.
Bát Luận, Thập Chi Luận).
III. Bát chi. Chỉ tám thứ trai giới: giết
hại, trộm cướp, gian dâm, nói dối, uống rượu,
bôi nước hoa, nghe xem múa hát, ngồi giường
cao rộng, ăn trái giờ. Đó là tám việc phi
pháp. (xt. Bát Quan Trai Giới).
BÁT CHỈ ĐẦU ĐÀ (1851 - 1912)
Người huyện Tương đàm tỉnh Hồ nam,
họ Hoàng, tên Kính an, tự Kí thiền. Là thầy
của đại sư Thái hư. Bảy tuổi mất mẹ, mười
một tuổi mất cha. Năm Đồng trị thứ 7
(1868), theo Hoà
thượng Đông lâm
ở chùa Pháp hoa
huyện Tương âm
xuất gia, y vào luật
sư Hiền khải chùa
Chúc thánh núi
Nam nhạc thụ giới
Cụ túc. Sau đến Kì

sơn theo thiền sư
Hằng chí tham
học năm năm, rồi
từ Kì sơn xuống
chùa A dục lễ xá lợi Phật, tự cắt thịt ở cánh
tay, lại đốt hai ngón bên tay trái và tự gọi là:
“Bát chỉ đầu đà” (Người có tám ngón tay tu
hạnh đầu đà). Sau nối pháp ngài Lạp vân ở
núi Nhạc lộc, hành cước mười năm, qua
khắp các chùa.
Thời đó đang ở vào cuộc cách mạng
Tân hợi, giáo giới hoang mang, sư bèn kết
hợp những người có chí ở Giang tô và Triết
giang, tổ chức thành lập Tổng hội Phật giáo
Trung quốc, với niềm hi vọng thống nhất
Tăng giới. Sư được bầu làm Hội trưởng.
Năm 1912, thỉnh cầu chính phủ lâm thời ở
Nam kinh bảo hộ các chùa. Nhưng chưa
bao lâu đã phát sinh xung đột với chính
phủ mới ở Bắc kinh, sư bi phẫn quá mà
chết tại chùa Pháp nguyên. Chính nhờ biến
cố này mà Quốc vụ viện buộc phải thừa
nhận chương trình hoạt động của Tổng
hội Phật giáo Trung quốc.
Sư bình sinh có tài làm thơ, ham học
không biết mỏi mệt. Người đương thời đã
so sánh sư với thi sĩ Giả đảo đời Đường. Sư
giao du thân mật với Vương tương ỷ, Dương
độ. Làm rất nhiều thơ, nổi tiếng khắp nước.
Có Bát chỉ đầu đà thi tập 8 quyển, Tước
mai ngâm cảo 1 quyển.
BÁT CHÍNH ĐẠO
........
Phạm: àryàwỉàígika-màrga. Tám con
đường chân chính đạt tới Niết bàn. Cũng
gọi Bát thánh đạo, Bát chi chính đạo, Bát
thánh đạo phần, Bát đạo hành, Bát trực
hành, Bát chính, Bát đạo, Bát chi, Bát pháp.

Bát lộ. Là pháp môn thực tiễn tiêu biểu
nhất cho lời Phật dạy trong 37 đạo phẩm,
tức là tám phương pháp hoặc tám con đường
chính xác thông suốt tới Niết bàn giải thoát.
Khi quay bánh xe pháp, đức Thích tôn bảo
phải xa lìa hai cực đoan khoái lạc và khồ
hạnh mà hướng tới con đường chính giữa,
tức chỉ tám con đường Bát Chỉ Đầu Đà chân chính này.
BÁT CHI

B
431
1.Chính kiến, cũng gọi đế kiến. Tức
thấy khổ là khổ, thấy tập là tập, thấy diệt là
diệt, thấy đạo là đạo; có nghiệp thiện ác, có
nghiệp báo thiện ác, có đời này đời khác, có
cha mẹ, đời có các bậc chân nhân đi đến các
nơi tốt lành, đi từ thiện đến thiện, ở đời này
đời khác, tự giác, tự chứng thành tựu.
2. Chính tư duy, còn gọi chính chí,
chính phân biệt, chính giác hoặc đế niệm.
Có nghĩa là không nghĩ đến tham muốn,
không nghĩ đến giận tức, không nghĩ đến
việc tổn hại người khác.
3.Chính ngữ, cũng gọi chính ngôn, đế
ngữ. Tức không nói dối, nói hai lưỡi, nói
độc ác, nói thêu dệt v.v…...
4.Chính nghiệp, còn gọi chính hành, đế
hành, tức không giết hại, không trộm cướp...
5.Chính mệnh, cũng gọi đế thụ. Tức
không sinh nhai bằng những nghề nghiệp
bất chính, như bói toán, bùa chú v.v.. mà
phải sống đúng như pháp bằng cách xin
các thức cơm ăn, áo mặc, giường nằm, thuốc
thang v.v...
6.Chính tinh tiến, cũng gọi chính
phương tiện, chính trị, đế pháp, đế trị. Phát
nguyện là các pháp ác đã sinh rồi thì trừ
diệt ngay, pháp ác chưa sinh thì làm cho
không sinh; các pháp lành chưa sinh, làm
cho phát sinh, pháp lành đã sinh rồi thì
làm cho lớn thêm và đầy đủ.
7.Chính niệm, cũng gọi đế ý. Tức dùng
tự tướng cộng tướng mà quán xét thân, thụ,
tâm, pháp.
8.Chính định, còn gọi đế định. Tức xa
lìa các pháp tham dục xấu ác mà thành tựu

Sơ thiền đến Tứ thiền.
Tám con đường chân chính trên đây là
cái sức giúp chúng sinh từ cõi mê ở bờ bên
này mà vượt qua đến cõi tỉnh ở bờ bên kia,
vì thế dùng thuyền hoặc bè làm ví dụ mà
có tên là tám thuyền, tám bè. Lại như cái
bánh xe, nhờ có trục xe, vành xe và nan
hoa xe hỗ trợ nhau mà chiếc xe chuyển
động, cho nên cũng ví tám chính đạo như
tám bánh xe. Lại đây là chỗ các bậc Thánh
du hành, cho nên cũng gọi là tám du hành.
Trái lại, tà kiến, tà tư, tà ngữ, tà nghiệp, tà
mệnh, tà tinh tiến, tà niệm, tà định, gọi là
tám tà, tám hạnh tà. [X. Trung a hàm Q.7
kinh Phân biệt thánh đế; luận Tứ đế Q.4;
luận Đại tì bà sa Q.96].
BÁT CHÍNH ĐẠO KINH
...........
Có 1 quyển. Ngài An thế cao đời Hậu
Hán dịch. Thu vào Đại chính tạng tập 2.
Kinh này nói tên tám tà đạo, tám chính
đạo, và nói rõ nội dung của tám chính đạo
là: đế kiến, đế niệm, đế ngữ, đế hành, đế
thụ, đế trị, đế ý, đế định... [X. Xuất tam tạng
kí tập Q.2; Lịch đại tam bảo kỉ Q.4; Đại
đường nội điển lục Q.1; Khai nguyên thích
giáo lục Q.1]. (xt. Bát Chính Đạo).
BÁT CHÚNG
.....
Tám chúng. Tức là tám loài hữu tình
thuộc người và trời. Đó là: chúng Sát lợi,
chúng Bà la môn, chúng cư sĩ, chúng sa
môn, chúng Tứ thiên vương, chúng Đao
lợi thiên, chúng ma, chúng phạm thiên...
[X. kinh Trường a hàm Q.3; luận Tập dị
môn túc Q.18; luận Đại trí độ Q.25].
BÁT CHỦNG BIÊT GIẢI THOÁT GIỚI
Tám loại giới biệt giải thoát. Nghĩa là

tám loại giới luật của tám chúng. Tức là:
giới tỳ khưu, giới tỳ khưu ni, giới chính học,
giới sa di, giới sa di ni, giới ưu bà tắc, giới ưu
bà di và giới cận trụ.
BÁT CHỦNG BIÊT GIẢI THOÁT LUẬT NGHI VÔ
BIỂU SẮC
Vô biểu sắc biệt giải thoát luật nghi do
BÁT CHỦNG BIÊT GIẢI THOÁT GIỚI

B
432
phát động tính thiện nơi thân và miệng mà
sinh trong khi thuận theo phép nhận giới,
gồm có tám loại khác nhau.
1.Bật sô luật nghi vô biểu sắc, nương
vào tỉ khưu nhận giới Cụ túc mà phát.
2.Bật sô ni luật nghi vô biểu sắc, nương
vào bật sô ni nhận giớiCụ túc mà phát.
3.Chính học luật nghi vô biểu sắc,
nương vào thức xoa ma na (tức chính học
nữ) nhận sáu pháp mà phát.
4.Cần sách luật nghi vô biểu sắc,
nương vào sa di (tức cần sách) nhận mười
giới mà phát.
5.Cần sách nữ luật nghi vô biểu sắc,
nương vào sa di ni nhận mười giới mà phát.
6.Cận sự luật nghi vô biểu sắc, nương
vào ưu bà tắc nhận tám giới mà phát.
7.Cận sự nữ luật nghi vô biểu sắc,
nương vào ưu bà di nhận tám giới mà phát.
8.Cận trụ luật nghi vô biểu sắc, nương
vào ưu bà tắc, ưu bà di nhận năm giới mà
phát.
BÁT CHỦNG CANH DƯỢC
Tám thứ nước uống:
1. Nước mơ chua (Phạm: coca).
2. Nước chuối chín (Phạm: moca).
3. Nước táo chua (Phạm:kurakà).
4. Nước hột bồ đề (Phạm:azvattha).
5. Nước quả mận (Phạm: udumbara).
6. Nước hột anh úc (Phạm:parùwa).
7. Nước quả nho (Phạm: mfvikà).
8. Nước quả khát thụ la (Phạm:
kharjùra), dáng như quả táo nhỏ.
[X. Bách nhất yết ma Q.5; luật Thập
tụng Q.26].

BÁT CHỦNG CHÚC
Tám thứ cháo. Có lần đức Phật cùng
với các vị tỉ khưu an cư trong vườn trúc ở
nước Ca thi. Lần ấy, có các cư sĩ nấu các
thứ cháo đưa cúng dường Phật và chư tăng,
vì thế có tám thứ cháo khác nhau.
1.Tô chúc....., dùng tinh sữa bò, tinh
sữa ngựa hòa lẫn với gạo nấu thành cháo.
Tô có hai thứ sinh tô và thục tô, là từ tinh
sữa chế thành.
2.Du chúc....., dùng dầu đậu, dầu
vừng (mè), trộn lẫn với gạo nấu thành cháo.
3.Hồ ma chúc........, dùng hạt vừng
trộn lẫn với gạo nấu cháo.
4.Nhũ chúc....., dùng sữa bò, sữa
ngựa trộn với gạo nấu cháo.
5.Tiểu đậu chúc........, dùng đậu
xanh, đậu đỏ lẫn với gạo nấu cháo.
6.Ma sa đậu chúc ..........., ma sa
đậu có lẽ là đậu to, trộn với gạo nấu cháo.
7.Ma tử chúc........, dùng hạt cây
hoàng ma lẫn với gạo mà nấu cháo.
8.Bạc chúc....., dùng gạo hoặc hột
lật mà nấu cháo xoàng. [X. luật Thập tụng
Q.26].
BÁT CHỦNG CÔNG ĐỨC
Tám thứ công đức nghe kinh. Cứ theo
kinh Phương quảng đại trang nghiêm chép,
thì tám thứ công đức ấy là:
1. Sắc thêm đẹp đẽ, không có tướng xấu
xí, khó coi.
2. Sức lực khỏe mạnh, hàng phục tất cả
mà không khiếp nhược.
3. Tâm trí thông suốt, hiểu thấu hết thảy
pháp tướng, không bị ngăn ngại.
4. Có tài hùng biện, có thể trong một
câu mà giải nghĩa rộng đến vô cùng.
5. Thu liễm ý niệm, không khởi vọng

tưởng, vào sâu trong Thiền định.
6. Trí tuệ sáng láng, soi rọi suốt hết,
không bị trở ngại.
7. Xuất gia học đạo vượt trội, truyền pháp
làm lợi ích mọi người.
8. Quyến thuộc cường thịnh. Nghĩa là
những người nghe kinh của Phật, lại hay
BÁT CHỦNG CANH DƯỢC

B
433
nương vào kinh mà nói cho người khác
nghe, nhờ công đức ấy mà pháp thân của
người khác được phát sinh, tức thành quyến
thuộc, đắp đổi truyền dạy, mỗi ngày thêm
thịnh.
BÁT CHỦNG DỊ THỤC NHÂN QUẢ
Tám thứ nhân quả dị thục. Có nghĩa là
gieo nhân ở đời này đến đời khác (dị thế)
quả của nó mới chín (thục). Vì nghiệp thông
cả ba đời, như những nhân gieo ở đời trước
đều tốt lành, thì đời này được hưởng phúc
báo. Trái lại, nếu đời trước gây nhân bất thiện,
thì đời này phải chịu ác báo. Còn nếu đời
này tạo những nhân tốt, xấu khác nhau, thì
đời sau quả báo thiện, ác cũng bất đồng. Bởi
thế, loại nhân quả này mới có tám thứ.
1.Thọ lượng viên mãn. Nghĩa là Bồ tát
tu hành, đối với chúng sinh khởi tâm
thương xót, không bao giờ có ý giết hại. Lấy
đó làm nhân, đời khác sẽ được quả báo
sống lâu dài, không bị tồn giảm, tu tập thiện
pháp, lợi mình lợi người.
2.Sắc tướng viên mãn. Nghĩa là Bồ tát
tu hành, đối trước hình tượng của chư Phật
và Bồ tát ở các nơi tối tăm, thắp đèn nến
lên làm cho sáng sủa. Lấy đó làm nhân,
đời khác sẽ được quả báo sắc tướng đầy đủ,
kiến thức cao sáng, mọi người kính mến,
không dám sinh tâm khinh nhờn.
3.Chủng tộc viên mãn. Nghĩa là Bồ
tát tu hành, đối với đồng loại nhịn nhục
nhu hòa, tâm thường khiêm tốn. Lấy đó
làm nhân, đời khác sẽ được qủa báo sinh
trong dòng quí tộc, được người đời tôn trọng,
thuận theo lời dạy.

4.Tự tại viên mãn. Nghĩa là Bồ tát tu
hành, đối với những người nghèo khó, tùy
theo khả năng, giúp đỡ những nhu cầu cần
thiết. Lấy đó làm nhân, đời khác sẽ được
quả báo giàu có, họ hàng đông, tùy ý làm gì
cũng được tự tại.
5.Tín ngôn viên mãn. Nghĩa là Bồ tát
tu hành, thường dùng lời chân thật dịu dàng
để giáo hóa chúng sanh. Lấy đó làm nhân,
đời khác sẽ được quả báo nói ra chân thật,
hễ quyết đoán điều gì, ai cũng tin chịu.
6.Đại thế viên mãn. Nghĩa là Bồ tát tu
hành, đối trước Phật, Pháp, Tăng, cha mẹ,
thầy dạy, thường sinh tâm hèn kém, kính
thờ hiếu dưỡng. Lấy đó làm nhân, đời khác
sẽ được quả báo hào phú tự tại, có thế lực
lớn, nói ai cũng theo.
7.Trượng phu tướng viên mãn. Nghĩa
là Bồ tát tu hành, đối với chư Phật, Bồ tát
sinh tâm kính ngưỡng, đối với nữ nhân,
tâm thường chán xa. Lấy đó làm nhân, đời
khác sẽ được quả báo thân đàn ông, các
căn đầy đủ, không bị sứt mẻ.
8.Dũng lực viên mãn. Nghĩa là Bồ tát
tu hành, thường đem thân sức của chính
mình để phụng sự chúng sinh, cấp cho thức
ăn uống, khiến hơi sức của họ thêm mạnh.
Lấy đó làm nhân, đời khác sẽ được quả báo
sức đạo mạnh mẽ, tu tập hết thảy pháp lành,
dũng mãnh tinh tiến, cầu đạo vô thượng.
[X. Đại minh tam tạng pháp số Q.32].
BÁT CHỦNG MẬU
Tám thứ sai lầm xằng bậy, hay làm cho
chúng sinh gây ra các phiền não để rồi bị
trói buộc và vòng quanh trong ba cõi.
1. Tính sai lầm. Nghĩa là đối với sắc,
luôn nghĩ tưởng về sắc, gọi là tính sai lầm.
2. Phân biệt sai lầm. Nghĩa là phân biệt

sắc là sắc, chẳng phải sắc, sắc có thể thấy
không thể thấy, sắc có đối hay không có
đối v.v... gọi là phân biệt sai lầm.
3.Tích tụ sai lầm. Nghĩa là ở trong sắc
thấy ta, thấy chúng sinh, sĩ phu, mệnh sống,
nhà cửa, bốn chúng, quân đoàn, áo, ăn,
hoa sen, xe cộ, cây cối, tích chứa, ... cứ thế
trong các thứ ấy đều nghĩ tưởng một tướng,
gọi là tích tụ sai lầm.
BÁT CHỦNG MẬU

B
434
4. Sai lầm về cái ta.
5. Sai lầm về cái của ta. Đối với các pháp
hữu lậu chấp ta, của ta, trong vô lượng kiếp
thường sinh chấp trước ta, của ta, gọi là sai
lầm về ta, của ta.
6. Sai lầm về yêu đương. Nghĩa là đối
với các thứ nhớp nhúa, lòng sinh đắm đuối.
7. Sai lầm về không ưa thích. Nghĩa là
đối với các vật nhớp nhúa, sinh tâm tức
giận.
8. Sai lầm về chẳng phải ưa thích chẳng
phải không ưa thích. Nghĩa là đối với tất cả
các vật sạch không sạch sinh tâm tham đắm
và tức giận.
Ba thứ sai lầm đầu (1,2,3) là cội rễ của
hết thảy sự sai lầm, chấp tính, chấp tên là
do không hiểu rộng, từ đó đắp đổi sinh ra
vô lượng sai lầm.
Sai lầm về ta, của ta gọi là ngã kiến (thấy
có ta); ngã kiến lại là gốc của các kiến. Hai
cái sai lầm này là căn nguyên của các kiến.
Ba thứ sai lầm sau (6,7,8) là do tham sân si
mà sinh. [X. kinh Bồ tát thiện giới Q.2].
BÁT CHỦNG NGÔN
Ngôn, chỉ tiếng nói. Theo Du già sư địa
quyển 81, thì vị pháp sư nói pháp trong
chúng, phải có đủ tám đặc điểm về tiếng
nói.
1. Vị pháp sư nói pháp lấy văn kinh
làm chứng cứ, với người chưa hiểu thì dùng
thí dụ nói cho họ hiểu. Câu văn phải thanh
nhã, lời nói phải rõ ràng, làm cho người
nghe đều thích thú muốn nghe.
2. Vị pháp sư nói pháp phải phát hiện
nghĩa sâu kín cho được rõ ràng, lại cũng

phải tìm ra ý sâu xa mầu nhiệm ngụ ở trong
nghĩa thô cạn, khiến mọi trình độ đều được
ích lợi.
3. Phải giải thích chỗ khó hiểu hoặc còn
ngờ vực. Tức người nghe còn có chỗ khó
hiểu, khả nghi thì vị pháp sư phải giải thích
một cách khéo léo, khiến nghĩa lý được rõ
ràng, dễ hiểu.
4. Vị pháp sư nói pháp phải có tài biện
bác trôi chảy, có thể trong một pháp mà
dùng các lời nói khéo léo phân tích thành
vô lượng nghĩa lý.
5. Vị pháp sư nói pháp, phải thuận theo
kinh Phật, giảng giải rõ ràng, khiến người
nghe đều tin thuận mà vào chính đạo, chứ
không trích dẫn những tà luận của ngoại
đạo khiến người nghe hoang mang.
6. Vị pháp sư nói pháp, về nghĩa nếu
chưa thông suốt thì phải dẫn lời nói trong
các kinh khác để minh chứng cho điều
mình nói, khiến người nghe tin nhận.
7. Vị pháp sư nói pháp, phải dùng tài
biện luận ưu việt để phân biệt hết thảy nghĩa
lý, khiến người nghe không còn chỗ nghi
nan.
8. Vị pháp sư nói pháp, phải thuận theo
tông nghĩa, giải thích đúng như lý, khiến
người nghe hiểu rõ pháp yếu.
BÁT CHỦNG NHÂN QUẢ
Tám loại nhân quả. Là tám loại báo
nhân của Bồ tát và do đó mà được tám loại
quả. Cứ theo kinh Bồ tát địa trì quyển 1
chép, thì Bồ tát có bảy chỗ phải học, trong
đó, chỗ lợi mình lợi người nói sơ qua có
mười thứ, quả của mười thứ ấy bao nhiếp
chỗ lợi mình lợi người có ba loại nhân ba
loại quả : “Báo nhân báo quả” là một trong
ba loại đó. Rồi lại chia nhỏ nữa làm tám

loại nhân tám loại quả, gọi là Bát chủng
nhân quả.
1.Thọ nhân thọ quả. Thọ, là sống lâu.
Không giết các sinh vật, không có tâm làm
thương tổn sự sống của chúng, gọi là nhân
thọ (nhân của sự sống lâu); nhờ đó mà được
sống lâu, thì gọi là thọ quả.
2.Sắc nhân sắc quả. Sắc tức là sắc thân.
Thắp đèn sáng cúng Phật, hoặc đem vật
BÁT CHỦNG NGÔN

B
435
trong sạch cho người, gọi là sắc nhân. Nhờ
thế mà được dáng mặt sáng bóng, sắc hình
ngay thẳng, thì gọi là sắc quả.
3. Chủng tính nhân chủng tính quả.
Chủng, là giống loài; tính, là giòng họ. Lìa
bỏ lòng kiêu mạn, gọi là chủng tính nhân;
nhờ lìa bỏ kiêu mạn mà được sinh vào dòng
dõi cao sang, gọi là chủng tính quả.
4.Tự tại nhân tự tại quả. Đem những
thứ cần dùng ban phát cho người, khiến
họ được tự tại, gọi là tự tại nhân. Nhờ đó
được giàu to, họ hàng đông vui, được đại tự
tại, thì gọi là tự tại quả.
5.Tín ngôn nhân tín ngôn quả. Xa lìa
bốn tội của miệng, gọi là tín ngôn nhân
(cái nhân nói người ta tin); nhờ đó mà lời
mình nói ra, người ta đều tin, thì gọi là tín
ngôn quả.
6.Đại lực nhân đại lực quả. Lực, tức là
sức dùng. Tạo công đức lớn, lập thề nguyền
lớn. Cung kính Tam Bảo, hiếu dưỡng cha
mẹ, gọi là đại lực nhân. Nhờ đó mà tiếng
tăm lừng lẫy, phúc đức to lớn, được mọi
người kính trọng, thì gọi là đại lực quả.
7. Trượng phu nhân trượng phu quả.
Ưa pháp trượng phu, lại hay nói pháp trượng
phu, lợi ích người khác, gọi là trượng phu
nhân. Nhờ thành tựu pháp trượng phu, đời
sau được thân con trai, thì gọi là trượng
phu quả.
8.Lực nhân lực quả. Tùy khả năng làm
những việc đúng luật pháp để giúp đỡ người
khác, gọi là lực nhân. Nhờ thế mà ít bệnh
ít phiền, làm được việc lớn, tu các pháp
lành, gọi là lực quả.

BÁT CHỦNG PHÁP
Tám loại pháp. Tức là ba Tam muội,
bốn Thiền định, bốn tâm Vô lượng, bốn
định Vô sắc, tám Bối xả, tám Thắng xứ,
chín định Thứ đệ, mười Nhất thiết xứ...,
gộp chung lại là năm mươi pháp. Trong
đây, bốn Thiền và bốn tâm Vô lượng thuộc
Thiền định cõi Sắc. [X. luận Câu xá Q.29].
(xt. Ngũ Thập Pháp).
BÁT CHỦNG THANH
I.Bát chủng thanh (tám loại tiếng). Cứ
theo luận Câu xá quyển 1, thì tiếng phát ra
từ loài hữu tình do bốn đại chủng (bốn
nguyên tố đất, nước, lửa, gió) cấu thành,
gọi là tiếng lấy đại chủng làm nhân (như
tiếng phát ra từ miệng lưỡi người ta). Tiếng
phát ra từ loài phi hữu tình (loài không có
tình thức) do bốn đại chủng tạo thành, gọi
là tiếng không nhận đại chủng làm nhân
(như tiếng phát ra từ gỗ đá). Hai loại tiếng
này đều có lời nói và không phải lời nói,
gọi là tên hữu tình, tên chẳng phải hữu
tình. Tiếng chấp nhận bốn đại chủng làm
lời nói mà phát ra là tiếng thông thường;
tiếng không là lời nói, thì như tiếng vỗ tay.
Còn tiếng không chấp nhận bốn đại chủng
làm lời nói, thì như tiếng nói của người hóa,
do sức thần thông của Phật biến hóa ra;
tiếng không là lời nói, thì như tiếng của
khe nước. Bốn thứ tiếng trên đây lại chia
làm hai tiếng hay, và không hay hợp chung
lại làm tám thứ tiếng.
II.Bát chủng thanh. Chỉ tám thứ tiếng
trong sạch. (xt. Bát Âm).
BÁT CHỦNG THÁP
Tám loại tháp. Còn gọi là tám hạng
người được xây tháp. Nghĩa là Như lai, Bồ
tát, Duyên giác, A la hán, A na hàm, Tư đà

hàm, Tu đà hoàn, Chuyển luân vương,
v.v..., sau khi nhập diệt, đều được xây tháp
để cúng dường, gọi là Bát chủng tháp.
Cứ theo Phiên dịch danh nghĩa tập
quyển thượng chép, tám loại ấy là :
1. Tháp Như lai. Như lai muôn đức đều
đủ, ba giác (tự giác, giác tha, giác hành viên
BÁT CHỦNG THÁP

B
436
mãn) tròn đầy, trời, người đều kính ngưỡng,
cho nên, sau khi Ngài nhập diệt, người ta
đã xây tháp để cúng dường.
2. Tháp Bồ tát. Bồ tát trên cầu đạo Phật,
dưới hóa chúng sinh, tùy loại hiện thân, độ
thoát vô lượng, cho nên, sau khi các Ngài
nhập diệt đều đã được xây tháp cúng dường.
3. Tháp Duyên giác.
4. Tháp A la hán.
5. Tháp A na hàm.
6. Tháp Tư đà hàm.
7. Tháp Tu đà hoàn.
Năm hạng người Duyên giác, A la hán,
A na hàm, Tư đà hàm và Tu đà hoàn ghi
trên đây đều đáng được nhận sự cúng
dường của người và trời, làm ruộng phúc
cho đời, bởi thế được dựng tháp để cúng
dường.
8. Tháp vua Chuyển luân. Chuyển luân
thánh vương, tuy chưa dứt phiền não, chưa
ra khỏi ba cõi, nhưng nhờ sức phúc đức, trị
bốn thiên hạ, lại dùng mười điều thiện nuôi
dạy chúng sinh, được người đời tôn kính,
cho nên, sau khi chết, đáng được xây tháp
cúng dường.
BÁT CHỦNG THẮNG PHÁP
Tám thứ pháp hơn. Chỉ tám thứ công
đức thù thắng do nhận giữ tám trai giới mà
được. Đó là:
1. Không rơi vào địa ngục.
2. Không rơi vào quỉ đói.
3. Không rơi vào đường a tu la.
4. Không rơi vào loài súc sinh.
5. Thường được sinh trong loài người,
xuất gia, được đạo niết bàn.

6. Nếu được sinh cõi trời, thì thường
làm Phạm thiên.
7. Được gặp Phật ra đời; xin Phật nói
pháp.
8. Được vô thượng chính đẳng chính
giác. [X. kinh Thụ thập giới].
BÁT CHỦNG THÍ
Tám thứ bố thí. Tức là :
1. Tùy theo người gần mình mà cho.
2. Sợ hãi tai ách, vì muốn được yên ổn
mà cho. Lại thấy của cải sắp tiêu tan và tự
nghĩ chẳng thà đem cho đi còn hơn để mất
mà bố thí.
3. Trước kia được người ta giúp đỡ, bây
giờ biếu lại để trả ơn.
4. Nay cho người ta, hy vọng một ngày
nào đó họ sẽ đền trả lại.
5. Noi theo phép nhà do tiên tổ truyền
lại mà làm nhiệm vụ bố thí.
6. Mong ước được sinh lên cõi trời mà
cho.
7. Mong được người ta khen ngợi, tán
tụng mà bố thí.
8. Vì trang nghiêm tâm, giúp cho Thiền
định để được niết bàn mà bố thí. [X. luận
Câu xá Q.18].
BÁT CHỦNG THỤ KÍ
Tám phương pháp thụ kí (trao ghi). Thụ
kí, nghĩa là đối với chúng sinh phát tâm tu
hành, đức Phật trao cho lời ghi nhận trước
là trong vị lai, nhất định được thành Phật.
Căn cứ vào sự hay biết hoặc không hay
biết mà chia làm tám phương pháp :
1. Mình biết người khác không biết.
Nghĩa là phát tâm mà mới tự mình phát
thề nguyền, chứ chưa rộng đến người khác,
chưa được bốn chỗ không sợ, chưa được
phương tiện khéo léo.

2. Mọi người biết hết, chỉ có mình không
biết. Nghĩa là phát tâm rộng lớn, được chỗ
không sợ, được gốc lành.
3. Mình và mọi người đều biết. Nghĩa là
ở vào ngôi thứ bảy được không sợ, được
phương tiện khéo léo, được không quán.
4. Mình và mọi người đều không biết.
BÁT CHỦNG THẮNG PHÁP

B
437
Nghĩa là chưa vào được ngôi thứ bảy, chưa
được không quán, chưa được hạnh không
chấp trước.
5. Gần biết xa không biết. Nghĩa là các
căn đầy đủ không bỏ hạnh vô trước của
Như lai, như bồ tát Di lặc.
6. Xa biết gần không biết. Nghĩa là chưa
có khả năng diễn nói các hạnh của Thánh
hiền, như ngài Sư tử ưng.
7. Gần xa đều biết. Nghĩa là các căn đầy
đủ, không sợ bỏ hạnh vô trước, đi khắp
các thế giới trong mười phương, làm các
việc không thể nghĩ bàn để hiển bày thần
đức của Phật, như bồ tát Nhu thuận.
8. Gần xa đều chưa biết. Nghĩa là chưa
được giác ngộ, đều không thể biết hết các
hạnh ẩn kín của Như lai, như bồ tát Đẳng
hành. [X. Pháp hoa văn cú Q.7 thượng].
(xt. Thụ Kí).
BÁT CHỦNG TOÀN CHUYỂN THÍCH
Tám giải thích chuyển quanh. Tức là
phương pháp được Mật giáo dùng để giải
thích văn kinh. Đó là: một chữ giải nhiều,
nhiều chữ giải một, một chữ thành nhiều,
nhiều chữ thành một, một chữ phá nhiều,
nhiều chữ phá một, chuyển quanh xuôi,
chuyển quanh ngược v.v... (xt. Thập Lục
Huyền Môn).
BÁT CHUYỂN THANH
Tám tiếng chuyển. Phạm: awỉa
vibhaktaya#. Pàli: aỉỉha vibhattì. Là tám
loại vĩ ngữ biến hóa của danh từ, đại danh từ
và hình dung từ trong tiếng Phạm. Cũng gọi
là Bát chuyển, Bát thanh, Bát lệ. Tức là:
1. Thể cách (Phạm: mirdeze), cũng gọi

là Thể thanh, Phiếm thuyết thanh. Ngày
nay gọi là chủ cách, như “......... là”.
2. Nghiệp cách (Phạm:upadewaịe), còn
gọi là Sở tác nghiệp thanh, Dụng cách. Ngày
nay gọi là Thụ cách, như “cầm ......”.
3. Cụ cách (Phạm:kartfkaraịe), cũng
gọi là Năng tác cụ thanh. Hoặc gọi Tác cách.
Ý là “nương vào ......”.
4. Vi cách (Phạm: sàmpradànike).
Cũng gọi là Sở vi thanh, hoặc gọi là Dữ
cách thanh. Như “là ......”.
5. Tòng cách (Phạm: apàdàne). Còn
gọi là Sở âm thanh. Hoặc gọi là Đoạt cách,
như “theo ......”.
6. Thuộc cách (Phạm: svàmivacane).
Nay gọi là Sở hữu cách. Ý là “...... của”.
7. Ư cách (Phạm: saônidhànàrthe),
cũng gọi là Sở y thanh. Hoặc gọi là Y cách,
ý là “ở ......”.
8. Hô cách (Phạm : àmantraịe), cũng
gọi là Hô triệu thanh. Ý là “......a !”.
Trừ hô cách ra, còn bảy cách kia được
gọi là câu bảy lệ, bảy lệ, bảy câu bàn nói.
Những cách biến hóa của các vĩ ngữ
thuộc danh từ trên đây cũng còn gọi là Tô
mạn đa thanh. Tô mạn đa là dịch âm từ
tiếng Phạmsubanta, cũng đọc Tô bàn đa,
hàm ý ở cuối chữ có vần SU. Cách biến
hóa của những động từ thì gọi là Để ngạn
đa thanh, trái ngược hẳn với Tô mạn đa
thanh.. Để ngạn đa là dịch âm của chữ
PhạmTiíanta, cũng gọi Đinh ngạn đá, hàm
ý là đuôi chữ có vần TI. Động từ chia làm
hai loại là nói về mình và nói về người, mỗi
loại đều gọi một người, gọi hai người, gọi ba
người khác nhau, và có ba cách biến hóa là
số đơn, số kép, số nhiều. Như vậy là có
chín tiếng chuyển và cộng hai loại nói về

mình, nói về người lại, thì thành mười tám
tiếng chuyển biến (18 chuyển, 29 vần). [X.
luận Du già sư địa Q.2; Hoa nghiêm kinh
thám huyền kí Q.3; Nam hải ký qui nội
pháp truyện Q.4 Tây phương học pháp].
BÁT CÔNG ĐỨC THỦY
Nước tám công đức. Tức là nước có đủ
BÁT CÔNG ĐỨC THỦY

B
438
tám thứ công đức thù thắng. Cũng gọi Bát
chi đức thủy, Bát vị thủy (nước có tám mùi
vị), Bát định thủy. Bên cõi Tịnh độ của đức
Phật A di đà có ao tám công đức, chứa đầy
nước tám công đức ở trong. Tám công đức
thù thắng của nước trong ao là : lặng trong,
sạch mát, ngọt ngào, mềm nhẹ, thấm
nhuần, an hòa, trừ đói khát, nuôi lớn các
căn. Đồng thời, bảy biển bao quanh núi Tu
di cũng đầy nước tám công đức. Như : ngọt,
mát, mềm, nhẹ, trong, sạch, không có mùi
hôi, uống không đau cuống họng, uống
không đau bụng ... Tức có đủ tám tính chất
đặc biệt. [X. kinh Di lặc đại thành Phật;
luận Đại tỳ bà sa Q.133; luận Câu xá Q.11].
BÁT CÚ NGHĨA
........
Nghĩa tám câu. Tám câu biểu hiện nghĩa
mầu nhiệm sâu thẳm của Thiền tông. Tám
câu ấy là :
Chính pháp nhãn trạng (con mắt chính
pháp).
Niết bàn diệu tâm (tâm Niết bàn mầu
nhiệm).
Thực tướng vô tướng (thực tướng không
tướng).
Vi diệu pháp môn (cửa pháp xa thẳm).
Bất lập văn tự (không lập văn chữ).
Giáo ngoại biệt truyền (truyền riêng ngoài
giáo).
Trực chỉ nhân tâm (chỉ thẳng lòng
người).
Kiến tính thành Phật (thấy tính thành
Phật).
BÁT CÚNG DƯỜNG

Tám cúng dường. Tức là bốn vị Bồ tát
cúng dường ở phía trong và bốn vị Bồ tát
cúng dường ở phía ngoài. Cúng dường phía
trong, có nghĩa là đức Đại nhật Như lai
ứng với đức của các bậc Như lai ở bốn
phương đã chứng Tam ma địa (Thiền định)
mà, từ nơi trong tâm, sinh ra bốn vị Bồ tát
để cúng dường. Tức là bốn bồ tát Hi ( chơi
giỡn), Man (vòng hoa), Ca (hát), Vũ (múa)
chia nhau cúng dường các đức A súc Như
lai ở phương đông, Bảo sinh Như lai ở
phương nam, Di đà Như lai ở phương tây
và Bất không thành tựu Như lai ở phương
bắc. Bốn Bồ tát cúng dường phía ngoài là
bốn đức Như lai ở bốn phương sinh ra để
cúng dường Đại nhật Như lai. Tức A súc
Như lai đem bồ tát Hương để cúng dường,
Bảo sinh Như lai đem bồ tát Hoa cúng
dường, A di đà Như lai đem bồ tát Đèn
cúng dường, Bất không thành tựu Như lai
đem bồ tát Hương hoa cúng dường.
Tám Bồ tát cúng dường trên đây cùng
với bốn Bồ tát Nhiếp và bốn Bồ tát Ba la
mật, đều thuộc cửa Định và đối lại với mười
sáu Bồ tát thuộc cửa Tuệ, gọi là mười sáu vị
tôn cửa Định.
BÁT DANH KINH
........
Kinh tám tên. Có một quyển. Gọi tắt
của kinh Bí mật bát danh đà la ni. Do ngài
Pháp hiền đời Tống dịch. Thu vào Đại
chính tạng tập 21.
Kinh này dođức Phật nói chobồ tát Kim
cương thủ ngheở trong vườn của ông Cấp
cô độc. Trước hết, Ngài nói có người nhận
giữ đà la ni này sẽ được những lợi ích gì. Kế
đó, Ngài nói về tám tên gọi kín đáo trong
Tối thắng trì minh tạng thuộc Kim cương

bộ và giải rõ tám tên là : tai voi, trang nghiêm
mầu nhiệm, biển báu công đức, không động,
mây chân thật, sắc tướng đáng mến, ánh
sáng, màu sắc tuyệt đẹp. Rồi nói đà la ni,
cuối cùng, Phật bảo những người nhận giữ
đọc tụng tên Kinh kín đáo và đà la ni này sẽ
không bị rơi vào địa ngục, khi chết, chư Phật
Bồ tát hiện thân nói pháp an úy, sau khi
chết, được sinh vào cõi trời Đâu suất.
BÁT CÚ NGHĨA

B
439
Kinh Bát danh phổ mật đà la ni 1 quyển,
do ngài Huyền trang dịch là cùng bản mà
khác dịch của kinh này.
BÁT DANH TAM MUỘI
...........
Tam muội tám tên. Nói đủ là Bát danh
kinh Tam muội. Tức là pháp hội lấy bồ tát
Di lặc làm vị tôn chính (bản tôn), đọc tụng
kinh Bí mật bát danh đà la ni.
BÁT DIÊP
......
Diệp, hàm ý là thời, là đời. Bát diệp, tức
là tám thời, tám đời. Hoặc hàm ý hàng cháu
pháp tám đời. Sắc tu bách trượng thanh
qui quyển 8 thiên hạ sư biểu các kí (Đại 48,
1157 trung), nói : “Sau đại sư Bồ đề đạt ma
tám đời, có vị tỉ khưu lớn, ở núi Bách trượng
thuộc Hồng châu, người ta gọi là Bách
trượng thiền sư.”
BÁT DIÊP ẤN
..........
Ấn tám cánh hoa. Một loại ấn tay. Hai
tay chụm lại, lòng bàn tay để rỗng, hai ngón
cái và hai ngón út sáp vào
nhau, làm thành tướng ấn
tám cánh hoa sen đang nở
rộ. Đây là ấn của đức Phật
A di đà. Cũng là khế ấn thứ
tư trong mười tám đạo, là
ấn Tam muội da của bộ Liên
hoa. [X. Thai tạng giới mạn
đồ la đại sao Q.3].
BÁT DIÊP LIÊN HOA
Hoa sen tám cánh. Ở khu chính giữa
của mạn đồ la thuộc Thai tạng giới vẽ một

hoa sen tám cánh, gọi là Trung đài bát diệp
viện (viện tám cánh đài giữa). Vẽ đức Đại
nhật Như lai ở chính giữa, trên tám cánh
hoa sen ở bốn chung quanh, vẽ bốn đức
Phật và bốn vị Bồ tát, gọi là tám cánh (hoa)
chín vị tôn. Trong các phép quán của Mật
giáo, cũng có phép quán hoa sen tám cánh.
(xt. Bát Diệp Liên Hoa Quán).
BÁT DIÊP LIÊN ĐÀI
..............
Đài hoa sen tám cánh. Chỉ cái đài ở
chính giữa viện thứ nhất trong mạn đồ la
thuộc Thai tạng giới Mật giáo, vì có vẽ đóa
hoa sen tám cánh, cho nên gọi Bát diệp
liên đài. Cũng gọi Bát diệp trung đài. Đức
Đại nhật Như lai ngồi ở chính giữa hoa
sen, gọi là trung tôn của tám cánh. Bốn
chung quanh tám cánh lần lượt phối với
bốn đức Phật Bảo sinh, Khai phu hoa
vương,Vô lượng thọ, Thiên cổ lôi âm, và
bốn vị Bồ tát Phổ hiền, Văn thù, Quan âm,
Di lặc v.v... , gộp chung lại là chín vị tôn, là
tướng trái tim của người ta khi ứng hợp với
thân mật, ngữ mật và ý mật. [ X. kinh Đại
nhật Q.2; Đại nhật kinh sớ Q.4].
BÁT DIÊP LIÊN HOA QUÁN
Quán tưởng hoa sen tám cánh. Là phép
quán của người tu Mật tông, quán tưởng
trái tim của mình là đóa hoa sen tám cánh
hiện bày chín vị tôn của Thai tạng giới. Bởi
vì, nói theo giáo nghĩa của Mật giáo, trái
tim của hết thảy chúng sinh là nhân để
thành tựu Liên hoa tam muội (Thiền định
hoa sen), nhưng vì nó chưa được làm cho
nở ra, nên bị các phiền não trói buộc, mà
không biết rõ được cái tướng của tâm mình
một cách như thực. Bởi thế, trước phải soi
rọi tâm này, quán tưởng nó là đóa hoa sen

tám cánh, khiến các nhị hoa nở ra đầy đủ,
quán tưởng chữ (a) nằm ở chính giữa đài
sen. Tại sao phải quán tưởng hoa sen tám
cánh? Vì hai nghĩa sau đây:
1. Quán tam muội, nơi tâm hết thảy
Ấn Bát Diệp
BÁT DIÊP LIÊN HOA QUÁN

B
440
phàm phu tuy chưa thể tự biết rõ, nhưng
trên đó tự nhiên đã có tám cánh như hình
dạng bông sen cúp, quán chiếu tâm này,
khiến nó nở ra, tức là quán tam muội.
2. Nhị hoa đầy đủ, nghĩa là tâm tam
muội hoa sen này, khi đã nở rộ, thì đầy đủ
vô lượng pháp môn, không thiếu một pháp
môn nào. [X. Kim cương đính liên hoa bộ
tâm niệm tụng nghi quĩ; Đại nhật kinh sớ
Q.12; Tông kính lục Q.26].
BÁT DIÊP NHỤC ĐOÀN TÂM
Trái tim thịt tám cánh. Hình thể trái
tim của phàm phu giống như hoa sen cúp,
nếu tu quán tưởng Du già mà in nhau với
thân mật, ngữ mật và ý mật thì trái tim mở
ra giống như hoa sen tám cánh, hiện chứng
chín vị tôn ở tám cánh đài giữa, cho nên
gọi Bát diệp nhục đoàn tâm.
Nhục đoàn tâm, tiếng Phạm: hfdaya,
dịch âm : hãn lật đà, ô lật đà, chỉ trái tim
của người ta, là tiếng đối lại với “tâm nghĩ
biết”. Đại nhật kinh sớ quyển 4 (Đại 39,
623 thượng), nói : “Hình dáng tâm ô lật đà
của phàm phu giống như hoa sen chưa nở,
có gân mạch cấu tạo thành tám phần, con
trai hướng lên, con gái hướng xuống. Trước
hết, quán tưởng sen này, khiến nó nở ra
làm tòa sen trắng tám cánh.” (xt. Tâm).
BÁT DỤ
I.Bát dụ. Tám ví dụ. Là tám phép tắc
được sử dụng trong kinh điển Phật để ví
dụ.
1. Thuận dụ. Nghĩa là đức Phật nói pháp
thuận theo thứ tự của đời thường, từ nhỏ
tới lớn, tức thuận theo thứ tự dấy sinh của

sự vật mà nói.
2. Nghịch dụ, ngược với thuận dụ. Tức
ngược với thứ tự của đời thường, ví dụ từ
lớn tới nhỏ.
3. Hiện dụ. Ví dụ như sự thật ở trước
mặt.
4. Phi dụ. Tức Phật nói pháp, giả đặt lời
làm ví dụ, chứ không phải việc đó có thực.
5. Tiên dụ. Tức trước đặt giả dụ, rồi sau
mới nêu việc thực tế kết hợp.
6. Hậu dụ. Tức trước nói pháp, rồi sau
mới đặt ví dụ để làm rõ.
7. Tiên hậu dụ. Tức khi Phật nói pháp,
điều nói trước nói sau đều là ý ví dụ.
8. Biến dụ (dụ khắp). Tức toàn là ví
dụ. Tức Phật nói pháp, đầu cuối đều mượn
ví dụ để hiển bày. [X. kinh Niết bàn (bản
Bắc) Q.29 phẩm Sư tử hống bồ tát]. (xt.
Thí Dụ).
II. Bát dụ. Tám ví dụ. Dùng tám sự
tượng làm tám ví dụ để chỉ bày rõ thân
người là không, là vô thường. Kinh Năng
đoạn kim cương bát nhã ba la mật đa nêu
ra tám thứ như sau: ánh sao, đom đóm mắt,
ánh đèn, ảo thuật, sương móc, bọt nước, tia
chớp, mây. Kinh Đại bát nhã quyển 11 thì
nêu: ảo thuật, chiêm bao, tiếng vang, bóng
dáng, giợn nắng, bóng sáng, biến hóa, thành
tìm hương. [X. kinh Đại bát nhã Q.48, Q.41].
(xt. Thí Dụ).
BÁT ĐA LA THỤ
Gấp tám cây đa la. Là hình dung từ được
dùng trong các kinh điển để biểu thị nghĩa
rất cao lớn. Cây đa la là loại cây to, cho
nên gọi một vật gì cao là cây bát đa la, hàm
ý là cao gấp tám lần cây đa la. Như kinh
Pháp hoa phẩm Phân biệt công đức chép,
dùng chiên đàn đỏ làm các nhà điện, cao

gấp tám cây đa la. [X. Huyền ứng âm nghĩa
Q.2].
BÁT ĐẠI BỒ TÁT
Tám Bồ tát lớn. Là tám vị Bồ tát giữ gìn
chính pháp, che chở chúng sinh. Cũng gọi
BÁT DIÊP NHỤC ĐOÀN TÂM

B
441
Bát bồ tát. Về tên hiệu có nhiều thuyết khác
nhau. Chẳng hạn:
1. Kinh bát chu tam muội nêu : Bát đà
hòa, La lân na kiệt, Kiều nhật đâu, Na la
đạt, Tu thâm, Ma ha tu tát hòa, Nhân đê
đạt và Hòa luân điều.
2. Kinh Dược sư thì nêu: Văn thù sư lợi,
Quan thế âm, Đắc đại thế, Vô tận ý, Bảo
đàn hoa, Dược vương, Dược thượng, Di lặc.
3. Kinh Lí thú nêu: Kim cương thủ,
Quán tự tại, Hư không tạng, Kim cương
quyền, Văn thù sư lợi, Tài phát tâm chuyển
pháp luân, Hư không khố, Tối nhất thiết
ma.
4. Bát đại bồ tát mạn đồ la nêu : Quan
thế âm, Di lặc, Hư không tạng, Phổ hiền,
Kim cương thủ, Diệu cát tường, Trừ cái
chướng và Địa tạng.
Pháp tu nương vào các kinh này mà tu,
gọi là Đại bồ tát pháp. Ngoài ra, kinh Thất
Phật bát bồ tát, kinh Đại phương quảng Bồ
tát tạng, Văn thù sư lợi căn bản nghi quĩ
v.v... cũng đều nói khác.
BÁT ĐẠI BỒ TÁT KINH
Có 1 quyển. Ngài Pháp hiền đời Tống
dịch. Thu vào Đại chính tạng tập 14. Trong
kinh này, đức Phật nói với tôn giả Xá lợi
phất rằng, nếu người nào hay một lòng nhớ
nghĩ tới tên hiệu của năm đức Phật ở phương
đông là: Thiện tinh tiến cát tường Như lai
ở nước Vô năng thắng, Phổ chiếu Như lai
ở nước Vô ngã, Cát tường Như lai ở nước
Thiện ái, Ấn nại la kế đô đặc phạ nặc vương
Như lai ở nước Tịch tĩnh tạng, Hỉ công
đức quang tự tại vương Như lai ở nước Li

trần, hoặc viết chép, đọc tụng giảng nói
kinh này, thì người ấy sẽ không rơi vào
ngã ác, hoặc trong nơi hạ tiện, mà được
sinh lên cõi trời Trường thọ, thoát khỏi
năm trọc, ba tai, tám nạn………... và có thể thành
đạo tột bậc.
Tên kinh này được đặt theo tên của tám
vị Đại bồ tát ở ngay đầu kinh (Diệu cát
tường, Thánh quán tự tại, Từ thị, Hư không
tạng, Phổ hiền, Kim cương thủ, Trừ cái
chướng, Địa tạng), vì thế gọi là kinh Bát đại
bồ tát.
BÁT ĐẠI BỒ TÁT MẠN ĐỒ LA KINH
Có 1 quyển, ngài Bất không dịch vào
đời Đường, thu vào Đại chính tạng tập 20.
Nội dung trình bày phương pháp kiến lập
Bát mạn đồ la, và nói rõ người tu hành
nên nương theo pháp nào thì mau chứng
bồ đề.
(xt. Bát Đại Mạn Đồ La Kinh).
BÁT ĐẠI DẠ XOA
..............
Tám dạ xoa lớn. Dạ xoa, Phạm: Yakwa.
Là loại thứ ba trong tám bộ chúng. Cùng
với la sát đều là họ hàng của Tì sa môn
thiên vương. Cũng gọi là Bát đại dược xoa,
Dạ xoa bát đại tướng, Bát đại thiên vương,
Tì sa môn bát huynh đệ (tám anh em Tì sa
môn).
1. Ma ni bạt đà la (Phạm: Maịibhadra)
tức là Bảo hiền.
2. Bố rô na bạt đà la (Phạm:
Pùrịabhadra) tức là Mãn hiền.
3. Bán chỉ ca (Phạm:Pàĩcika) tức là
Mật chủ, Mật thân.
4. Sa đa kì li (Phạm:Zatagiri), tức là
Uy thần, chúng đức.
5. Hê ma phọc đa (Phạm: Himavanta),

người ở núi Tuyết, tức Ứng niệm.
6. Tì sái ca (Phạm:vizakha), tức là Đại
mãn, Trì pháp.
7. A tra phạ ca (Phạm:Àỉavaka),tức là
Vô tỉ lực,Vô tỉ thân.
8. Bán già la (Phạm:Pàĩcala), tức là
Mật nghiêm. [X. Nhiếp đại nghi quĩ Q.2;
Đại nhật kinh sớ Q.5]
BÁT ĐẠI BỒ TÁT MẠN ĐỒ LA KINH

B
442
BÁT ĐẠI ĐỒNG TỬ ẤN NGÔN
.................
Ấn khế và chân ngôn của tám đồng tử
lớn, sứ giả của Bất động tôn.
1. Tuệ quang; Ấn: Kim cương hợp
chưởng, nhẫn, nguyện, ngón tay giữa bên
trái và bên phải chắp lại, dựng thẳng như
hình cây kim. Chân ngôn: Án (oô) phạ
nhật ra (vajra, kim cương) ma đế nhân
phược la (matijvala, tuệ quang) bồ địa chất
đa (bodhicitta, bồ đề tâm) nẵng (na, chủng
tử).
2.Tuệ hỉ, Ấn: Kim cương hợp chưởng,
hai ngón giữa chắp lại dựng thẳng như hình
báu. Chân ngôn: Án (oô) la đát nẵng
(ratna, bảo) ma đế sa độ (matisàdhu, tuệ
hỉ) ma ha ma ni (mahàmani, đại bảo châu)
mạc (ma#, chủng tử).
3. A nậu đạt, Ấn: Kim cương hợp
chưởng, hai ngón giữa như lá sen. Chân
ngôn: Án (oô) bát nạp ma (padma, hoa
sen) tát phạ na hạ (sarvadaha, nhất thiết
não nhiệt) bát la xả nhĩ nẵng (prazamina,
trấn áp) ma ha đạt ma (mahàdharma, đại
pháp) tam (saô, qui mệnh chủng tử của
Bất động tôn).
4.Chỉ đức, Ấn: Kim cương hợp chưởng,
hai ngón giữa chập lại để trong lòng bàn
tay. Chân ngôn: Án (oô) yết la ma (karma,
tác nghiệp) ma ha phệ lí da (mahàvairya,
đại vô úy) bát lí bố la ca (paripùraka, mãn
nguyện), mãn (maô, chủng tử).
5. Ô câu bà nga, Ấn: Kim cương hợp
chưởng. Chân ngôn: Án (oô) phạ phật la
(vajra, kim cương) tát đỏa bà (sattva, hữu

tình) ô câu bà nga (ukubhaga, siêu việt trụ
thế) ma ha táo xí da (mahàsaukhya, đại
hạnh phúc) đa (ta, chủng tử).
6.Thanh tịnh tỉ khưu, Ấn: Phạm khiếp,
bàn tay trái ngửa lên, đầu ngón hướng về
bên phải; bàn tay phải úp lên bàn tay trái,
đầu ngón hướng về trái. Chân ngôn: Án (oô)
ma ni (maịi, bảo châu) vĩ du đà đạt ma câu
rô (vizudhadharmaguru, thanh tịnh pháp
sư) la khất xoa đạt ma (rakwa dharma, hộ
pháp) phạ (va, chủng tử).
7. Căng yết la, Ấn: Liên hoa hợp
chưởng. Chân ngôn: Án (oô) đạt rô ma
(dharma, pháp) căng yết la (kiíkara) để
sắt tra (tiwỉa, phát khởi) nhật la (jra, chủng
tử).
8.Chế tra ca, Ấn: Ngoại phọc ngũ cổ.
Chân ngôn: Án (oô) yết rô ma (karma,
tác nghiệp) chế tra ca (ceỉaka) hồng hồng
(hùô hùô, khủng bố) phát tra (phaỉ, phá
hoại) nam (ịaô, qui mệnh chủng tử của
Bất động tôn). [X. Thánh vô động tôn bát
đại đồng tử bí yếu pháp; Bất động sứ giả
pháp].
BÁT ĐẠI KIM CƯƠNG ĐỒNG TỬ
I. Bát đại kim cương đồng tử(tám đại
kim cương lớn). Chỉ các sứ giả của Bất động
minh vương. Cũng gọi là Bát đại đồng tử.
Tức là: Tuệ quang, Tuệ hỉ, A nậu đạt, Chỉ
đức, Ô câu bà nga, Thanh tịnh, Căng yết
la, Chế tra ca. [X. Thánh vô động tôn bát
đại đồng tử bí yếu pháp].
II. Bát đại kim cương đồng tử. Chỉ
tám đồng tử theo hầu bồ tát Văn thù. Đó
là: Quang võng, Địa tuệ tràng, Vô cấu
quang, Bất tư nghị tuệ, Thỉnh triệu, Kế thiết
ni, Cứu hộ tuệ, Ô ba kế thiết ni. [X.Thai
mạn đại sao Q.4].

III. Bát đại kim cuơng đồng tử. Là
tám đồng tử kim cương rất được phái Tu
nghiệm đạo Nhật bản tôn sùng. Về tên gọi
của các đồng tử này có nhiều thuyết khác
nhau, phổ thông, những tên sau đây là đại
biểu: Trừ ma, Hậu thế, Từ bi, Ác trừ, Kiếm
quang, Hương tinh, Kiểm đăng, Hư không.
Gốc của tám đồng tử lớn kể trên , theo thứ
tự là tám đức Phật: Thích ca, Sư tử âm,
Vân tự tại, A di đà, Đế tướng, Chiên đàn
BÁT ĐẠI ĐỒNG TỬ ẤN NGÔN

B
443
hương, A súc, Hư không trụ. [X. Linh dị
tương thừa tuệ ấn nghi quĩ].
BÁT ĐẠI LINH THÁP
Tám tháp thiêng liêng lớn. Là tám tòa
tháp lớn được xây dựng ở tám nơi thiêng
liêng của một đời đức Thế tôn. Gọi tắt là
tám tháp.
1. Tháp ở vườn Lâm tì ni thành Ca tì
la, nơi đức Phật giáng sinh.
2. Tháp ở gốc cây bồ đề bên bờ sông Ni
liên nước Ma già đà, nơi đức Phật thành
đạo.
3. Tháp ở vườn Lộc dã thành Ba la nại
nước Ca thi, nơi đức Phật quay bánh xe
pháp
4. Tháp ở vườn Kì đà nước Xá vệ, nơi
đức Phật hiện đại thần thông.
5. Tháp ở thành Khúc nữ nước Tang
già thi, là nơi đức Phật từ thềm bảy báu
bước xuống, sau khi an cư trên cung trời
Đao lợi trở lại nhân gian.
6. Tháp ở thành Vương xá, nơi Đề bà
đạt đa phá tăng, khiến chúng tăng chia làm
hai nơi, đức Phật cảm hóa trở về một mối.
7. Tháp ở thành Quảng nghiêm, nơi đức
Phật nghĩ về tuổi thọ sắp vào niết bàn.
8. Tháp ở rừng Sa la thành Câu thi na
nơi đức Phật vào niết bàn
Truyền thuyết xây dựng tám đại linh
tháp là dựa theo truyện A dục vương quyển
2 ghi chép việc vua A dục xây cất các tháp
nơi Phật sinh, cây bồ đề, nơi quay bánh xe
pháp, nơi ban Niết bàn. Lại theo Thập địa
kinh luận quyển 3, luận Đại thừa khởi tín
có nêu thuyết tám tướng thành đạo, thêm

vào bốn tháp ở bốn nơi, như ở Kì viên hiện
thần thông v.v... mà diễn biến thành tám
đại linh tháp.
Vào khoảng thế kỉ thứ VII, thứ VIII
tây lịch việc đi chiêm bái tám linh tháp lớn
này rất thịnh. Hoặc lấy bốn tháp ở nơi Phật
sinh, nơi thành đạo, nơi quay bánh xe pháp,
nơi vào niết bàn, gọi là bốn tháp lớn, hoặc
là bốn tháp ở cõi người, để đối lại với bốn
tháp Đế thích gọi là bốn tháp trên cõi trời.
[X. kinh Bát đại linh tháp danh hiệu; kinh
Đại thừa bản sinh tâm địa quán Q.1; Bát
đại linh tháp phạm tán].
BÁT ĐẠI LINH PHÁP DANH HIÊU KINH
Có 1 quyển. Ngài Pháp hiền đời Tống
dịch. Thu vào Đại chính tạng tập 32. Kinh
này tường thuật khi đức Phật còn tại thế,
chính ngài đã nêu tên của tám linh tháp
lớn và khuyên người nghe cúng dường tháp.
Kinh tuy nhỏ nhưng ở cuối quyển có phụ
thêm phần biên niên sử về cuộc đời đức
Phật, kinh Thập nhị du và kinh Tăng già la
sát v.v... là tư liệu quý báu dể nghiên cứu
truyện đức Phật. (xt. Bát Đại Linh Tháp).
BÁT ĐẠI LONG VƯƠNG
Tám vua rồng lớn. Tám vị long vương
này là những thiên thần hộ pháp được nói
đến trên hội Pháp hoa. Cũng gọi là Bát
long vương
1. Nan đà long vương (Phạm:Nanda),
dịch ý là vua rồng vui mừng, là vị đứng đầu
trong các thần rồng hộ trì Phật pháp.
2. Bạt nan đà long vương (Phạm:
Upananda), cũng gọi là Ưu ba nan đà long
vương, dịch ý là vua rồng hiền vui, là anh
em với long vương Nan đà ở trên.
3. Sa già la long vương (Phạm:Sàgara),
dịch ý là vua rồng biển. Cũng gọi là Sa kiệt

la long vương. Là vị tôn chính trong phép
cầu mưa xưa nay, cũng là một trong hai
mươi tám vị bộ chúng Quan âm.
4. Hòa tu cát long vương (Phạm:
Vàsuki), dịch ý là vua rồng có của báu, vua
rồng nhiều đầu, vua rồng chín đầu. Cũng
gọi là Bà tu thụ long vương, Phiệt tô chỉ
BÁT ĐẠI LONG VƯƠNG

B
444
long vương, có thể quấn quanh núi diệu
cao (Tu di), và lại ăn rồng con.
5. Đức xoa già long vương (Phạm:
Takwaka), dịch ý là vua rồng nhiều lưỡi;
vua rồng hai lưỡi, vua rồng hiện độc, vua
rồng hay tồn hại người. Một cái nhìn tức
giận của rồng này cũng khiến người và súc
vật chết ngay.
6. A na bà đạt đa long vương (Phạm:
Anavatapta), dịch ý là vua rồng không
nhiệt não. Cũng gọi là vua rồng A nậu đạt.
Ở trong ao A nậu đạt trên đỉnh núi Tuyết.
7. Ma na tư long vương (Phạm:
Manasvin), dịch là vua rồng ý lớn, vua rồng
ý cao, vua rồng lòng từ, vua rồng đức lớn,
vua rồng thân lớn. Cũng gọi là Ma na tô bà
đế long vương.
8. Ưu bà la long vương (Phạm:
Utpalaka), dịch ý là vua rồng sen xanh.Vì
ở trong ao hoa sen xanh, cho nên gọi là
thanh liên long vương. [X. kinh Pháp hoa
Q.1 phẩm Tựa; Đà la ni tạp tập Q.3; Pháp
hoa kinh văn cú Q.2 hạ].
BÁT ĐẠI MẠN NÔ LA KINH
Có 1 quyển. Ngài Pháp hiền đời Tống
dịch. Cũng gọi Bát đại ma nô la kinh, Đại
thừa bát đại mạn nô la kinh. Thu vào Đại
chính tạng tập 20. Là pháp của tám vị Bồ
tát lớn. Nội dung là đại minh tâm căn bản
của tám đại bồ tát: Quán tự tại, Từ thị, Hư
không tạng, Phổ hiền, Kim cương thủ, Mạn
thù sư lợi, Trừ cái chướng và Địa tạng.
BÁT ĐẠI MINH VƯƠNG
Tám minh vương lớn. Cứ theo kinh Đại
diệu kim cương chép, thì Bát đại minh

vương là do tám vị Bồ tát lớn thị hiện làm
tám minh vương kim cương. Tức là: Hàng
tam thế, Đại uy đức, Đại tiếu, Đại luân, Mã
đầu, Vô năng thắng, Bất động, Bộ trịch.
Tám bồ tát lớn thì theo thứ tự là: Kim
cương thủ, Diệu cát tường, Hư không tạng,
Từ thị, Quán tự tại, Trừ cái chướng, Phổ
hiền. Hoặc bỏ Bất động minh vương mà
thêm Uế tích kim cương thay vào, gọi là
Bát đại minh vương, lấy làm quyến thuộc
của Bất động. Hoặc có thuyết thêm Uế tích
(Ôsôsama), Vô năng thắng, Mã đầu vào năm
đại minh vương Bất động, Hàng tam thế,
Quân đồ lợi, Đại uy đức và Kim cương dạ
xoa mà thành Bát đại minh vương.
BÁT ĐẠI NHÂN GIÁC
...........
Tám thứ giáo pháp của bậc đại nhân.
Cũng gọi Đại nhân bát niệm, Bát sinh pháp.
Là tám thứ giáo pháp vào đạo bồ đề mà các
bậc thánh (đại nhân) Thanh văn, Duyên
giác và Bồ tát phải tỉnh biết và ghi nhớ. Cứ
theo kinh Bát niệm trong Trung a hàm
quyển 18, thì bát đại nhân giác là:
1. Ít muốn, người tu đạo không tham
cầu nhiều thứ.
2. Biết đủ, lòng luôn thỏa mãn với cái
mình đã có.
3. Xa lìa, thân lìa khỏi sự trói buộc của
thế gian, tâm thoát ly mọi phiền não.
4. Tinh tiến, làm chính cần, tu thiện
pháp không biếng nhác.
5. Giữ ý niệm ngay thẳng, đối với thân,
thụ, tâm, pháp, thường tu chính niệm.
6. Định tâm chân chính, tu tập thiền
định, dẹp hết loạn tưởng.
7. Trí tuệ chân chính, dùng mắt trí tuệ
mà nhìn Phật pháp, tỉnh biết chính đạo.

8. Không bàn phiếm, xa lìa sự bàn nói
lông bông, trụ nơi chính ngữ.
Còn theo kinh Bát đại nhân giác nói,
thì tám điều tỉnh biết là: biết cõi đời là vô
thường, biết tham muốn nhiều là đau khồ,
biết tâm luôn mong cầu, biết lười biếng là
rơi rụng, biết sống chết là ngu dại, biết nghèo
khổ nhiều oán, biết năm dục là tai họa, biết
BÁT ĐẠI MẠN NÔ LA KINH

B
445
sống chết bốc cháy là khổ não. [X. luận
Thành thực Q.5 phẩm vô tương ứng; Di
giáo kinh luận ký Q.trung]. (xt. Đại Nhân
Bát Niệm).
BÁT ĐẠI NHÂN GIÁC KINH
..............
Có 1 quyển. Ngài An thế cao đời Hậu
Hán dịch. Thu vào Đại chính tạng tập 17.
Kinh này nói rõ tám pháp mà các bậc đại
nhân, như chư Phật, Bồ tát biết rõ và ghi
nhớ. Đệ tử của Phật phải xem xét và hiểu
rõ tám điều mà các bậc đại nhân đã biết để
tu hành mà tự giác, giác tha.
Bát đại nhân giác trong kinh này là chỉ:
biết thế gian vô thường, biết nhiều tham
muốn, biết tâm không chán, biết lười biếng,
biết ngu si, biết nghèo oán, biết muốn là tai
họa, biết sống chết.
Bát đại nhân giác trong kinh A hàm,
kinh Phật di giáo và trong luận Thành thực
đều có bàn nói rộng rãi, về thứ tự, tên gọi
tuy có khác, nhưng về ý chỉ thì giống nhau.
Ngài Trí húc đời Minh có soạn “Bát đại
nhân giác kinh lược giải”. [X. Bát đại nhân
giác chi nguyên thủy nghiên cứu (Tăng vĩnh
Linh phượng)]. (xt. Bát Đại Nhân Giác).
BÁT ĐẠI QUAN ÂM
...........
Các kinh nói về tên của tám vị Quan
âm lớn có khác nhau, mà hai thuyết sau
đây là phổ biến hơn cả:
Thuyết thứ nhất, tám Quan âm là: Bất
không quyên sách, Tì câu chi, Thập nhất
diện (mười một mặt), Mã đầu (đầu ngựa),
Phẫn nộ câu, Như ý luân, Bất không câu

và Nhất kế la sát.
Thuyết thứ hai, tám Quan âm là: Như ý
luân, Quán tự tại, Đắc đại thế, Đa la, Tỳ
câu chi, Bạch xứ, Nhất kế la sát và Mã đầu.
[X. kinh Như ý luân đà la ni phẩm Đàn
pháp].
BÁT ĐẠI SƠN NHÂN
...........
Người Giang tây cuối đời Minh. Nổi tiếng
về hội họa, là một trong “bốn vị tăng ở
cuối đời Minh” hoặc một trong “bốn vị tăng
đầu đời Thanh” trong lịch sử hội họa của
Trung quốc. Là hậu duệ của Chu quyền,
tôn thất nhà Minh.
Vốn tên Chu hấp, tự Tuyết cá, hiệu Lư,
Cá sơn lư, Truyền khể, Thập đắc, Tuyết
nạp, Nhân ốc... Tám tuổi đã biết làm thơ,
tính tình độc lập khác thường, hay khôi
hài, chữ viết đẹp, khắc chữ triện, đặc biệt
giỏi vẽ: vẽ những tranh non nước chim hoa
mà người đời cho là thần tác. Năm hai mươi
tuổi, vua Tư tông nhà Minh chết, Sơn nhân
bi phẫn rồi tự
làm khổ mình,
vào trong rừng
sâu núi thẳm mấy
năm, vì uất hận
quá mà hóa điên.
Sau xuất gia làm
tăng, lúc ấy
khoảng hai mươi
ba tuổi, giả câm
giả ngọng. Năm
hai mươi tám tuổi
bắt đầu giảng
Tô Đông Pha
Bát Đại Sơn Nhân
BÁT ĐẠI SƠN NHÂN

B
446
kinh Phật, số người đến theo học thường
hơn trăm.
Sơn nhân thường giữ kinh Bát đại nhân
giác, do đó tự hiệu là Bát đại sơn nhân. Lại
trông nom đạo quán Thanh vân phồ, giao
du với nhiều vị tăng, như Đạm tuyết, Thạch
đào đều là bạn chí thân, và sánh ngang các
họa sĩ trong Thiền lâm, như Quán hưu, Tề
kỉ... Sau dời Thanh vân phồ, đến ở “Ngụ ca
thảo đường” tại Nam xương. Sư mất năm
Khang hi thứ 44, thọ 80 tuổi. [X. Bi truyền
tập Q.126; Quốc triều tiên chính sự lược
Q.48].
BÁT ĐẠI THÀNH
.........
Tám thành lớn. Chỉ tám tòa đô thành
của Ấn độ đời xưa. Đó là: Xá vệ, Sa kì,
Chiêm ba, Ba la nại, Câu thiểm di, Tì xá li,
Vương xá, Ca tì la vệ. [X. luật Ma ha tăng
kì Q.33].
BÁT ĐẠI THẦN TƯỚNG
............
Tám thần tướng lớn. Chỉ tám vị tướng
thần được bày chung quanh tạng kinh bánh
xe, tức là: Phạm thiên, Đế thích, Trì quốc,
Tăng trưởng, Quảng mục, Đa văn và hai vị
lực sĩ Mật tích, Kim cương (tục gọi là Nhân
vương). Tám vị này đều là các thiện thần
giữ gìn Phật pháp. [X. Thích môn chính
thống Q.3; Thiền lâm tượng khí tiên đệ
ngũ loại Linh vương môn].
BÁT ĐẠI TỔNG TRÌ VƯƠNG KINH
Có 1 quyển. Ngài Thí hộ đời Tống dịch.
Nói đủ là Trì minh tạng bát đại tổng trì
vương kinh. Thu vào Đại chính tạng tập

21. Kinh này tuy nêu tám tổng trì lớn trong
tạng Trì minh, nhưng cũng nêu cả tâm chú,
cùng ghi mười thứ chân ngôn. Những chân
ngôn này không có tên gọi đăc biệt, chủ ý
ở chỗ người trì chú có thể gặt hái được lợi
ích ở hiện tại. Chẳng hạn như đàn bà không
có sữa sẽ có sữa, không có con sẽ được
con...
BÁT ĐẠI TỰ TẠI NGÃ
Cái ta có tám thứ tự tại lớn. “Ngã”, là
nghĩa tự tại không ngại, một trong bốn đức
Thường, Lạc, Ngã, Tịnh trong kinh Niết
bàn. Đại ngã tức là pháp thân của Như lai,
đầy đủ tám thứ đại tự tại, cho nên gọi là Bát
đại tự tại ngã. Cũng gọi Bát tự tại, Bát biến
hóa, Bát thần biến. Đó là:
1. Có thể hiển bày một thân làm nhiều
thân.
2. Hiển bày thân một mảy bụi đầy khắp
ba nghìn thế giới.
3. Thân to lớn, nhưng nhẹ nhàng lướt
đi xa.
4. Hiện vô lượng loại thường ở.
5. Các căn được dùng lẫn cho nhau,
tức mắt có thể nghe, tai có thể thấy...
6. Được hết thảy pháp nhưng không có
ý tưởng được.
7. Nói nghĩa của một bài kệ trải vô lượng
kiếp.
8. Thân biến khắp nơi cũng như hư
không.
Tuy nhiên, các kinh nói hơi khác nhau.
Cứ theo Pháp giới thứ đệ sơ môn quyển hạ
chép thì:
1. Có thể dùng sức biến hóa làm cho
thân mình thân người và thế giới trở thành
hạt bụi cực nhỏ.
2. Có thể dùng sức biến hóa làm cho

thân mình thân người và thế giới tràn đầy
cõi hư không cực lớn.
3. Có thể dùng sức biến hóa làm cho
thân mình thân người và thế giới trở nên
cực nhẹ như mảy lông hồng
4. Có thể dùng sức biến hóa lớn nhỏ
dài ngắn... chuyển hóa một cách tự tại.
BÁT ĐẠI THÀNH

B
447
5. Có thể dùng sức biến hóa tự biến
mình thành người lớn, người nhỏ, nhưng
lòng không cao thấp, hàng phục hết thảy,
nhiếp thụ tất cả.
6. Dùng sức biến hóa có thể đến nơi xa
xôi bằng bốn cách: bay đi nơi xa, lặn ở đây
hiện ở kia, dời xa lại gần không đi mà tới,
trong một niệm biến khắp mười phương.
7. Dùng sức biến hóa khiến quả đất nổi
lên sáu thứ chấn động hoặc mười tám thứ
chấn động.
8. Dùng sức biến hóa có thể một thân
làm ra nhiều thân, nhiều thân thu vào một
thân, đi qua vách núi thẳng đứng, dẫm lên
nước lửa, đi trong hư không, chuyển bốn
đại, biến đất làm nước, biến đá làm vàng...
đều được như ý. [X. kinh Niết bàn (bản
Bắc) Q.23; Đại minh tam tạng pháp số
Q.21].
BÁT ĐẦU MA ĐỊA NGỤC
.............
Bát đầu ma, Phạm: Padma, Pàli:
Paduma. Cũng gọi Ba đầu ma địa ngục,
Bát đặc ma địa ngục, Ba đầu địa ngục. Là
một trong tám địa ngục lạnh. Cứ theo luận
Du già sư địa quyển 4 chép, thì những người
sống trong địa ngục này, bị cái lạnh kinh
hồn làm cho toàn thân đỏ lừng, da thịt nứt
cứng, cho nên gọi là sen hồng (Padma). Còn
theo luận Lập thế a tì đàm quyển 1 phẩm
Địa động chép, thì địa ngục Bát đầu ma là
thứ mười trong mười địa ngục lạnh, vì phỉ
báng các ngài Xá lợi phất và Mục kiền liên
mà tỉ khưu Cù già li phải rơi vào địa ngục
này. Nhưng kinh Trường a hàm quyển 19

phẩm Địa ngục thì cho địa ngục này là một
địa ngục nóng, trong ngục đều là màu đỏ,
như màu của hoa bát đầu ma (hoa sen
hồng), cho nên gọi Bát đầu ma.
Lại nói về lửa địa ngục này bốc cháy
ngùn ngụt. Các tội nhân đứng cách ngọn
lửa một trăm do tuần, thì nóng sém da; cách
sáu mươi do tuần, thì điếc cả hai tai, cách
năm mươi do tuần thì mù hai mắt, không
còn thấy được nữa. [X. kinh Đại lâu thán
Q.2 phẩm Nê lê; kinh Khởi thế Q.4 phẩm
Địa ngục].
BÁT ĐẦU MA HOA
Bát đầu ma, Phạm : Padma, Pàli:
Paduma. Dịch ý là hoa sen đỏ, hoa sen đỏ
lợt. Cũng gọi là Bát đặc ma hoa, ban đầu
ma hoa. Tên khoa học: Nelumbium
speciosum. Là loài thực vật thuộc họ thụy
liên (sen ngủ), sinh sản ở các miền đông
Ấn độ, Ba tư, Tây tạng, Trung quốc, Miến
điện, bắc Úc đại lợi và vùng đầm lầy ở Nhật
bản. Thân cây to mập có thể dùng làm thức
ăn, tơ nhỏ trong thân cây có thể làm tim
đèn.
Ấn độ từ xưa đến nay, coi hoa này là
hoa cao quý nhất trong các loài thực vật
sống dưới nước, trong sách Phật, thường
được liệt làm một thứ quý báu trong bảy
thứ quý báu. Trong các kinh luận cũng
thường được đề cập song song với các hoa
câu vật đầu, ưu bát la, phân đà lợi. Ngoài ra
cũng là tòa báu của Phật, Bồ tát, hoặc là
vật cầm tay của bồtát Quan thế âm để
trang nghiêm thân. [X. Trường a hàm Q.1
kinh Đại bản; Đại nhật kinh sớ Q.15; Tuệ
uyển âm nghĩa Q.thượng, Q.hạ]. (xt. Liên
Hoa).
BÁT ĐẾ

Tám đế. Cũng gọi là tám Thánh đế.
I. Bát đế. Tức gọi chung bốn đế hữu
tác và bốn đế vô tác. Cứ theo Thắng man
bảo quật quyển hạ của ngài Cát tạng nói,
thì bốn đế hữu tác là phép quán bốn chân
lí của Tiểu thừa, phép quán này chưa được
rốt ráo, sau còn cần có chỗ dụng công tu
hành, vì thế gọi là hữu tác (có làm). Bốn đế
BÁT ĐẾ

B
448
vô tác là phép quán bốn chân lý của Đại
thừa, sau không còn cần dụng công tu tác
nữa, cho nên gọi là vô tác (không làm). Lại
trí lực của hai thừa (Thanh văn, Duyên giác)
có hạn lượng, nên còn gọi là có lượng; trí
của Phật thì không có hạn lượng, cho nên
cũng gọi là vô lượng. [X. kinh Thắng man
phẩm Pháp thân; Nhân vương bát nhã kinh
sớ Q.3]. (xt. Tứ Đế).
II. Bát đế. Mở rộng bốn đế làm tám thứ:
1. Hành khổ đế, các hành hữu vi sinh
diệt, đổi dời, trôi chảy không dừng.
2. Hoại khổ đế, các pháp như ý mình
muốn bị hoại.
3. Khổ khổ đế, luôn luôn gặp các pháp
không như ý.
4. Lưu chuyển đế, chỉ phân đoạn sinh
tử.
5. Lưu tức đế, chỉ Niết bàn, cũng gọi là
hoàn diệt đế.
6. Tạp nhiễm đế, chỉ phiền não, nghiệp,
sinh, ba pháp này rất nhơ nhớp.
7. Thanh tịnh đế, chỉ pháp vô vi đã đạt
được do đoạn trừ các pháp tạp nhiễm. Pháp
vô vi này cực kì trong sạch.
8. Chính phương tiện đế, có nghĩa là
hết thảy đạo vô lậu thực là con đường đưa
đến Niết bàn.
Bốn đế đầu là khổ đế, đế thứ năm là
diệt đế, đế thứ sáu thông cả hai đế khổ, tập,
đế thứ bảy thông cả hai đế diệt, đạo, đế thứ
tám là đạo đế. [X. luận Du già sư địa Q.46;
Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương Q.2
phần cuối].
III. Bát đế. Là tám đế nói trong kinh

Nhân vương. Trong tác phẩm Nhân vương
kinh sớ quyển trung phần đầu của mình,
sa môn Viên trắc đã rút tám đế sau trong
mười bốn đế nói trong kinh Thập địa ra, để
giải thích tám đế trong kinh Nhân vương
như sau:
1. Nhờ hiểu rõ tự tướng, cộng tướng của
pháp mà thấu suốt chân lý của các tướng.
2. Hiểu rõ sự sai biệt của các pháp, nên
mới thấu suốt chân lý của sự sai biệt.
3. Hiểu rõ sự sai biệt của năm ấm, mười
tám giới, mười hai nhập, nên thấu suốt được
chân lý của sự nói thành.
4. Hiểu rõ sự khổ não của thân tâm,
nên thấu suốt chân lý của sự.
5. Hiểu rõ sự sinh trong các đường là
tương tục, nên thấu suốt chân lý sự sinh.
6. Hết thảy nhiệt não được diệt trừ, nên
thấu suốt chân lý của tận trí, vô sinh trí.
7. Phát khởi hạnh chẳng hai, nên thấu
suốt chân lý của trí đạo.
8. Hiểu rõ một cách chân chính tướng
của các pháp, nên thấu suốt lý chân thật
thành tựu hết thảy địa vị Bồ tát theo thứ
lớp và thấu suốt chân lý thành tựu trí Như
lai. [X. kinh Nhân vương Q.thượng phẩm
Bồ tát giáo hóa].
BÁT ĐIÊN ĐẢO
........
Tám điên đảo. Chỉ tám thứ điên đảo
mà người phàm phu và Thanh văn, Duyên
giác mê chấp. Gọi tắt là Bát đảo. Tức phàm
phu thủ chấp các pháp hữu vi là thường
còn, là vui thú, là có ta, là sạch sẽ; còn
Thanh văn, Duyên giác thì chấp pháp vô
vi Niết bàn là chẳng phải thường còn, chẳng
phải vui sướng, chẳng phải có ta, chẳng phải
sạch sẽ, bởi thế cũng gọi là tám điên đảo

của phàm phu và Tiểu thừa.
1. Thường điên đảo, nghĩa là đối với
các pháp vô thường ở thế gian, khởi lên cái
thấy thường còn mãi.
2. Lạc điên đảo, nghĩa là sự vui sướng
của năm dục của thế gian đều là nhân dẫn
đến khổ đau, nhưng người phàm phu không
thấy rõ lý ấy, nên chấp bậy là vui sướng.
3. Ngã điên đảo, thân này là do bốn đại
hòa hợp giả tạm mà thành, vốn không có
ta, phàm phu không rõ điều đó, nên chấp
có ta làm chủ.
BÁT ĐIÊN ĐẢO

B
449
4. Tịnh điên đảo, thân mình thân người,
đều có năm thứ dơ bẩn, phàm phu không
rõ lý ấy, lại sinh tham đắm mà chấp càn là
sạch sẽ.
5. Vô thường điên đảo, nghĩa là đối với
pháp thân thường trụ của Như lai thì cho
là tướng có sinh diệt đổi khác.
6. Vô lạc điên đảo, nghĩa là đối với niềm
vui trong sạch của Niết bàn thì lại cho rằng
không vui.
7. Vô ngã điên đảo, nghĩa là trong cái ta
chân thật của tính Phật lại chấp không có
ta.
8. Vô tịnh điên đảo, nghĩa là thân
thường trụ của Như lai chẳng phải thân ăn
uống tạp nhạp, chẳng phải thân phiền não,
chẳng phải thân máu thịt, chẳng phải thân
gân xương nối kết. Vì Thanh văn, Duyên
giác không rõ lý ấy, nên cho là không trong
sạch. [X. kinh Niết bàn (bản Bắc) Q.2; luận
Câu xá Q.19; Ma ha chỉ quán Q.2].
BÁT ĐỊNH
.....
Tám định. Định, có nghĩa thu nhiếp tâm
tán loạn mà đưa nó về trạng thái lặng yên
bất động. Cõi Sắc, cõi Vô sắc, ở mỗi cõi có
bốn định, vì thế gọi là tám định.
1. Sơ thiền thiên định (định ở trời
Thiền đầu), nghĩa là khi người tu tập thiền
định ở cõi Dục, chợt thấy thân tâm lắng
yên, hơi khe khẽ động, như mây như bóng.
Lại cảm biết hơi thở ra vào qua khắp các
lỗ chân lông trên toàn thân, vào không
tích tụ, ra không phân tán, gọi là Sơ thiền
thiên định.

2. Nhị thiền thiên định (định trời Thiền
hai); nghĩa là đã được định Sơ thiền thiên
rồi, tâm chán Sơ thiền, chán giác quán động
tán, nhân đó thu tâm vào định, giác và quán
liền diệt, điềm nhiên lặng yên. Nhờ vậy,
niềm vui của thắng định phát sinh. Cũng
như người từ căn phòng tối tăm đi ra, trông
thấy mặt trời mặt trăng sáng rỡ, quang đãng
trong suốt, gọi là Nhị thiền thiên định.
3. Tam thiền thiên định (định trời Thiền
ba), nghĩa là đã được định Nhị thiền thiên
rồi, lại chán Nhị thiền, Tâm vui mừng xung
động, làm cho định không bền chắc, nhân
đó, thu tâm quán xét kĩ, lòng mừng liền
diệt, từ đó lặng yên vào định, niềm vui liên
miên phát ra từ trong tâm. Pháp lạc tăng
thêm, tràn khắp trong thân, là niềm vui
bậc nhất trong thế gian, gọi là Tam thiền
thiên định.
4. Tứ thiền thiên định (định trời Thiền
bốn), nghĩa là đã được định Tam thiền
rồi, lại thấy niềm pháp lạc ở Tam thiền
làm cho tâm nhiễu loạn, không được
thanh tịnh, bèn sinh chán lìa, cố gắng
không ngừng được an ủi, hơi thở ra vào
dứt bặt, lâng lâng trong sáng như gương,
như nước lắng trong, chiếu soi vằng vặc,
muôn tượng đều hiện, dứt mọi vọng tưởng,
chính niệm kiên cố, gọi là Tứ thiền thiên
định.
5. Không xứ thiên định, Không tức là
hư không. Đã được định Tứ thiền thiên
rồi, nhưng chán nỗi thân tâm còn bị ràng
buộc, không được tự tại, bèn vận dụng thêm
công sức, quán xét thân mình cũng như
lụa là, trong ngoài thông suốt, một lòng
nghĩ không. Chỉ thấy hư không, không thấy
sắc tướng, tâm mình sáng trong, tự tại vô

ngại, như chim ra khỏi lồng, tự do tự tại,
gọi là Không xứ thiên định.
6. Thức xứ thiên định. Thức, hàm ý là
tâm. Nghĩa là đã được định Không xứ thiên
rồi, liền dùng thức tâm duyên khắp hư
không, mà hư không thì không có bờ bến.
Vì không có bờ bến, nên tâm định lại tán,
do đó, lại bỏ hư không, chuyển tâm duyên
theo thức, cùng thức ứng nhau, tâm định
chẳng động. Thức ở hiện tại, quá khứ, vị
lai, tất cả đều hiện trong định, ứng hợp với
định, tâm không phân tán. Định này yên
BÁT ĐỊNH

B
450
ổn, trong sạch tĩnh lặng, gọi là định Thức
xứ thiên.
7. Vô sở hữu xứ thiên định (định không
có nơi chốn). Nghĩa là lìa không xứ, thức
xứ ở trên, nên gọi là vô sở hữu xứ. Đã được
định thức xứ thiên rồi, dùng tâm duyên với
thức ở ba đời hiện tại, quá khứ, vị lai, vô
lượng vô biên, như thế có thể làm hỏng
định, nên chỉ có chỗ không có tâm thức,
tâm không chỗ nương tựa, mới là yên ổn.
Do đó, liền bỏ thức xứ mà buộc tâm vào vô
sở hữu xứ, tinh cần không biếng nhác, một
lòng lắng trong, tuyệt nhiên vắng lặng,
không khởi các tưởng, gọi là định Vô sở
hữu xứ thiên.
8. Phi tưởng phi phi tưởng xứ thiên định
(định không phải tưởng không phải chẳng
tưởng). Nghĩa là thức xứ ở trước là có tưởng.
Đến đây, bỏ hữu tưởng ở trước, gọi là Phi
tưởng; bỏ vô tưởng ở trước gọi là Phi phi
tưởng. Vì đã được định Vô sở hữu xứ thiên
rồi, lại cảm thấy nơi ấy như dại như say,
như ngủ như ám, do vô minh che lấp, không
còn biết gì, như thế chẳng đáng ưa thích.
Vì vậy, một lòng tinh chuyên, thường niệm
chẳng có chẳng không, thì định vô sở hữu
xứ liền diệt. Lại cố gắng không ngừng, hốt
nhiên phát ra định chân thực, không còn
thấy tướng hữu vô, an nhiên rỗng lặng,
thanh tịnh vô vi, không thấy tướng định
trong ba cõi, gọi là phi tưởng phi phi tưởng
xứ thiên định. [X. luận Câu xá Q.28; Thích
thiền ba la mật thứ đệ pháp môn Q.9].
BÁT ĐOẠN
.....

Tám đoạn. Cách chia loại trong giới
Cụ túc của tỉ khưu, tỉ khưu ni. Như hai
trăm năm mươi giới của tỉ khưu được chia
làm tám luật là: Ba la di, Tăng tàn, Bất
định, Xả đọa, Đơn đề, Đề xá ni, Chúng
học, Diệt tránh. [X. Bát tông cương yếu
Q.thượng].
BÁT GIÁC
.....
Tám ý nghĩ xấu. Cũng gọi Bát chủng ác
giác, Bát bất thiện giác. Nghĩa là chúng sinh
hay nảy ra tám ý xấu xa. Đó là: tham muốn,
tức giận, làm hại người, xóm làng thân, đất
nước, không chết, giòng họ, khinh khi.
Dịch mới dịch là “Tầm tư” (tìm nghĩ), cũng
dịch là niệm.
1. Dục giác, là ý nghĩ tham muốn.
2. Sân giác, ý nghĩ tức giận.
3. Hại giác, cũng gọi kiêu giác, ý nghĩ
hại người.
4. Thân lí giác , thường nhớ nghĩ xóm
làng, người thân.
5. Quốc độ giác, thường nghĩ đến sự an
nguy của đất nước.
6. Bất tử giác, chứa góp của báu, thường
nghĩ đến sự sống mãi không chết.
7. Tộc tính giác, thường nghĩ đến giòng
họ cao sang.
8. Khinh vũ giác, có ý cậy mình tài đức
mà khinh rẻ người khác.
[X. kinh Bồ tát địa trì Q.4; luận Du già
sư địa Q.40; luận Thành thực Q.14; Hoa
nghiêm kinh sớ Q.13; Đại minh tam tạng
pháp số Q.31].
BÁT GIẢI THOÁT
Tám giải thoát. Phạm: awau vimokwà#,
Pàli: aha vimokkhà. Nghĩa là dựa vào
tám loại sức định mà diệt bỏ lòng tham

muốn đối với sắc và không sắc. Cũng gọi
Bát bối xả, Bát duy vô, Bát duy vụ.
1. Nội hữu sắc tưởng quán chư sắc giải
thoát. Nghĩa là diệt trừ ý tưởng có sắc ở
trong tâm, và tu phép quán chẳng sạch đối
với các sắc ở bên ngoài.
2. Nội vô sắc tưởng quán ngoại sắc giải
thoát. Nghĩa là tuy đã trừ diệt hết ý tưởng
về sắc ở trong lòng, nhưng vì sự tham muốn
BÁT ĐOẠN

B
451
ở cõi Dục khó dứt, cho nên phải quán xét
cái tướng chẳng sạch ở bên ngoài, khiến
sinh tâm chán ghét mà đoạn trừ.
3. Tịnh giải thoát thân tác chứng cụ túc
trụ. Nghĩa là sự tu luyện căn lành đã thành
tựu, vứt bỏ tâm quán chẳng sạch ở trước,
mà tu quán xét tướng sạch của cảnh sắc
bên ngoài, làm cho phiền não không nảy
sinh, thân chứng sự an trụ trong giải thoát
thanh tịnh đầy đủ.
4. Siêu chư sắc tưởng diệt hữu đối tưởng
bất tư duy chủng chủng tưởng nhập vô biên
không không vô biên xứ cụ túc trụ giải thoát,
vượt các ý tưởng về sắc, diệt hết ý tưởng có
đối đãi, không suy nghĩ về các loại ý tưởng,
vào chỗ không biên giới, trụ nơi giải thoát
đầy đủ. Nghĩa là diệt hết ý tưởng về sắc có
đối đãi, tu hành tướng không vô biên xứ
nhập vô biên để thành tựu không vô biên.
5. Siêu nhất thiết không vô biên xứ nhập
vô biên thức thức vô biên xứ cụ túc trụ giải
thoát, vượt hết thảy chỗ không không biên
tế, vào cõi thức không biên giới, trụ chỗ
giải thoát đầy đủ. Nghĩa là vứt bỏ tâm không
không vô biên giới, mà tu tướng thức không
bờ bến để thành tựu thức vô biên .
6. Siêu nhất thiết vô biên xứ nhập vô sở
hữu vô sở hữu xứ cụ túc trụ giải thoát, vượt
hết thảy chỗ thức vô biên, vào nơi vô sở
hữu, trụ chỗ giải thoát đầy đủ. Nghĩa là vứt
bỏ tâm thức vô biên, tu tướng vô sở hữu
mà thành giải thoát.
7. Siêu việt nhất thiết vô sở hữu xứ nhập
phi tưởng phi phi tưởng xứ cụ túc trụ giải
thoát, vượt tất cả chỗ vô sở hữu mà vào cõi

chẳng phải tưởng chẳng phải không tưởng,
trụ nơi giải thoát đầy đủ. Nghĩa là bỏ tâm
vô sở hữu, không có tưởng minh thắng, trụ
nơi tướng chẳng phải không tưởng mà
thành tựu giải thoát.
8. Siêu nhất thiết phi tưởng phi phi tưởng
xứ nhập thụ tưởng diệt thân tác chứng cụ
túc trụ giải thoát, vượt hết thảy chỗ chẳng
phải tưởng chẳng phải không tưởng, vào
chỗ diệt hết tưởng thụ, thân chứng giải thoát
đầy đủ. Nghĩa là bỏ cảm thụ và tưởng tượng
v.v... mà vào định diệt tận, trừ bỏ hết thảy
các pháp tâm và tâm sở.
Trong tám giải thoát trên đây, hai giải
thoát trước nương vào Thiền đầu và Thiền
thứ hai mà đối trị lòng tham về hiển sắc.
Giải thoát thứ ba nương vào Thiền thứ tư
mà tu quán trong sạch, đều lấy không tham
làm tính chất. Giải thoát thứ tư đến thứ
bảy, theo thứ tự, lấy bốn định vô sắc làm
tính chất. Giải thoát thứ tám nương cõi trời
có nóc, lấy tâm diệt hết chỗ duyên theo
làm tính chất. Lại nữu, hai giải thoát đầu
đều chia làm hai, giải thoát thứ ba chia làm
bốn, gom chung lại gọi là tám thắng xứ. [X.
Trung a hàm Q.24 kinh Đại nhân; luận
Câu xá Q.29; luận Phẩm loại túc Q.7]. (xt.
Bát Thắng Xứ).
BÁT GIÁO NHIẾP PHỦ
Có bao nhiếp tám giáo không? Là danh
mục của tông Thiên thai bàn về kinh Pháp
hoa có bao nhiếp tám giáo không. Tám giáo,
tức là bốn giáo hoá nghi: Đốn giáo, Tiệm
giáo, Bí mật giáo, Bất định giáo và bốn giáo
hoá pháp: Tạng giáo, Thông giáo, Biệt giáo,
Viên giáo.
Về vấn đề kinh Pháp hoa có báo quát
tám giáo trên đây không, thì có nhiều thuyết

khác nhau, mà trong Nhị bách đề quyển
15 của tông Thiên thai bảo là không. [X.
Pháp hoa huyền nghĩa Q.1; Pháp hoa văn
cú kí Q.1; Pháp hoa huyền nghĩa thích tiêm
Q.2; Thiên thai tứ giáo nghi tập chú
Q.Thượng]. (xt. Siêu Bát Đề Hồ).
BÁT HÀN ĐỊA NGỤC
............
Tám địa ngục lạnh. Là tám loại địa
ngục lạnh lẽo băng giá. Trong các kinh
BÁT HÀN ĐỊA NGỤC

B
452
luận có nhiều tên gọi và sự giải thích khác
nhau.
I. Cứ theo luận Câu xá quyển 11, luận
Thuận chính lí quyển 31, luận Du già sư
địa quyển 4, luận Đại tì bà sa quyển 172
nêu, thì tám địa ngục là:
1. Át bộ đà (Phạm:Arbuda), cũng gọi
At phù đà. Dịch là phồng lên, phỏng lên.
Nghĩa là chúng sinh chịu tội, vì giá buốt
như cắt, nên da thịt phồng lên.
2. Ni thích bộ đà ( Phạm: Nirarbuda),
cũng gọi Nê lại phù đà. Dịch là nứt nẻ. Nghĩa
là chúng sinh chịu tội, vì rét buốt quá mà
nốt phồng trên da thịt nứt nẻ ra.
3. Át tích tra (Phạm:Aỉaỉa), cũng gọi
A tra tra. Nghĩa là chúng sinh chịu tội, vì
giá rét quá đến nổi môi không cử động được,
lưỡi chỉ nói được tiếng tra tra!
4. Hoắc hoắc bà (Phạm:Hahava), cũng
gọi A ba ba. Nghĩa là chúng sinh chịu tội,
vì rét đến cực độ, nên lưỡi cứng đơ, không
cử động được, chỉ có thể phát ra tiếng ba
ba như trên.
5. Hổ hổ bà (Phạm:Huhuva). Ba loại
địa ngục nêu trên, đều vì giá buốt quá mà
phát ra các tiếng khác lạ như thế.
6. Ôn bát la (Phạm: Utpala), dịch là
hoa sen xanh. Nghĩa là chúng sinh chịu
tội, vì cực rét buốt, nên da thịt nứt ra, giống
như hoa sen xanh.
7. Bát đặc ma (Phạm:Padma), cũng gọi
Ba đầu ma. Dịch là hoa sen hồng. Nghĩa là
chúng sinh chịu tội, vì rét buốt quá nên da
thịt đỏ ửng, trông như hoa sen hồng.
8. Ma ha bát đặc ma (Phạm: Mahàpadma),

dịch là hoa sen hồng lớn. Nghĩa
là chúng sinh chịu khổ, vì rét đến cực độ,
da thịt nứt nẻ, toàn thân đỏ ửng, trông giống
như một bông sen hồng lớn.
II. Kinh Niết bàn (bản Bắc) quyển 11
phẩm Hiện bệnh thì nêu tám loại: A ba la,
A tra tra, A la la, A bà bà, Ưu bát la, Ba đầu
ma, Câu vật đầu, Phân đà lợi. Bốn loại trước
biểu thị chúng sinh chịu khổ, vì rét quá
khó chịu nổi mà phát ra những tiếng ú ớ;
bốn loại sau dùng bốn thứ hoa sen để thí
dụ tướng nứt nẻ trên thân thể của chúng
sinh chịu khổ.
III. Luận Đại trí độ quyển 16, Phiên dịch
danh nghĩa tập quyển 7, thì nêu: At phù
đà, Ni la phù đà, A la la, A bà bà, Hầu hầu
(ba loại trên đều biểu thị cái giọng nói bị rét
buốt), Âu ba la (có nghĩa là tường vách phía
ngoài của địa ngục trông giống như hoa
sen xanh), Ba đầu ma (tội nhân sinh trong
hoa sen hồng để chịu khổ), Ma ha ba đầu
ma.
IV. Kinh Trường a hàm quyển 19 phẩm
Địa ngục thì liệt kê mười tên: Hậu vân (mây
dày), Vô vân (không mây), Ha ha (cười ha
hả, hà hơi cho ấm), Nại hà (làm sao được),
Dương minh (dê kêu), Tu càn để, Ưu bát
la, Câu vật, Phân đà lợi và Bát đầu ma.
Cứ theo luận Câu xá quyển 11 nói, thì
vị trí của tám địa ngục lạnh này nằm ở phía
dưới châu Diêm phù, bên cạnh tám địa ngục
nóng. Nói về tuổi thọ của chúng sinh ở địa
ngục At bộ đà, thì có hai mươi hộc hạt vừng
(mè), cứ mỗi trăm năm bỏ đi một hạt, cho
đến khi hết hai mươi hộc hạt vừng, thì các
chúng sinh đó mới chết được. Còn số tuổi
thọ của các chúng sinh ở các địa ngục lạnh,
từ Thích bộ đà trở xuống, thì gấp hai mươi

lần số tuổi thọ ở At bộ đà!.
BÁT HÒA LA
......
Phạm: pravàraịà. Pàli: pavàraịà.
Dịch âm: bát lạt bà lạt nô. Cũng gọi bạt
hòa la, bát hòa lan. Dịch ý là tự tứ, việc tùy
ý. Tức là nghĩa thỏa mãn, vui vẻ, đẹp lòng.
Nghĩa là, ngày 15 tháng 7 là ngày kết thúc
thời kì ở yên (an cư), các tỉ khưu tự dãi bày
những tội lỗi mà mình đã phạm phải trong
thời gian an cư để xin sám hối, sám hối xong
được trong sạch mà sinh lòng vui mừng.
BÁT HÒA LA

B
453
Ngày kết thúc an cư, gọi là ngày tự tứ.
Vào ngày này, dâng cơm cúng dường Tam
bảo, gọi là cơm bát hòa la, dịch ý là cơm tự
tứ. Lại trong Vu lan bồn kinh sớ quyển hạ,
Ngũ tổ tông Hoa nghiêm là ngài Tôn mật
cho rằng “bát hoà la” là truyền lầm từ chữ
“bát đa la” (ứng lượng khí: lượng bát đủ
cho sức của một người ăn). [X. luật Ma ha
tăng kì Q.27; Tứ phần luật san phồn bổ
khuyết hành sự sao Q.thượng 4 thiên Tự
tứ tông yếu]. (xt. An Cư, Tự Tứ).
BÁT HOÀN BIÊN KIẾN
Hoàn, nghĩa là trở lại. Các tướng biến
hóa ở thế gian đều trở lại nơi gốc mà từ đó
chúng đã phát ra, gồm có tám loại, gọi là
Bát hoàn. Biện, nghĩa là phân biệt. Kiến,
tức là tính hay thấy.
Bát hoàn biện kiến, là dùng tám loại
cảnh (đối tượng) bị thấy (sở kiến) có thể trở
lại, hoặc trả về để biện minh cho tính hay
thấy (năng kiến) không trở lại, không thể
trả về.
Cứ theo Kinh lăng nghiêm quyển 2 chép,
thì tôn giả A nan không biết được cái lí
“Cảnh trần (cảnh bụi) có sinh diệt, tính
thấy thì không lay động”, mà nhận lầm
duyên trần, theo trần phân biệt, nên đức
Như lai mới dùng “tâm”, “cảnh” để biện
minh chân, vọng. Nói về “tâm” thì Như lai
bảo “Ta sẽ chỉ cho ông biết không có chỗ
trở về”. Nói về “ cảnh” thì Như lai bảo “Nay
ta trả nó trở lại nơi mà từ đó nó đã xuất
phát”, để hiển bày “cảnh bị thấy có thể trả
về, còn tính hay thấy thì không thể trả về”.
Cho nên mới dùng tám loại tướng biến hóa

để biện minh.
1. Sáng trả về mặt trời. Có mặt trời thì
sáng, không mặt trời thì tối, như vậy, sáng
là từ mặt trời, cho nên lại trả về mặt trời.
Nhưng sáng là trần cảnh (Cảnh bụi = đối
tượng) bị trông thấy, chứ không phải tính
hay thấy. Vì trần cảnh thì có sinh diệt, còn
tính thấy thì vốn không sinh diệt, cho nên
cái sáng bị thấy có thể trả về, còn cái tính
hay thấy thì không thể trả về.
2. Tối trả về tháng đen (hắc nguyệt = từ
ngày 16 đến ngày 29 hoặc 30), vì tháng
trắng (bạch nguyệt = từ ngày 1 đến ngày
15) thì sáng, tháng đen thì tối. Như vậy, tối
là từ tháng đen, lại trả trở về tháng đen.
Cho nên biết cái tối bị thấy có thể trả về,
còn cái tính hay thấy thì không thể trả về.
Nếu tính hay thấy có thể trả về thì, khi
không tối, cũng lại không thấy sáng.
3. Thông thoáng trả về cửa sổ. Vì có
cửa sổ nên thấy thông thoáng, nếu không
có cửa sổ thì không thấy thông thoáng. Như
vậy, thông thoáng thuộc về cửa sổ, cho nên
trả về cửa sổ. Bởi thế nên biết, cái thông
thoáng bị thấy thì có thể trả về, mà tính
hay thấy thì không thể trả về. Nếu tính hay
thấy cũng có thể trả về, thì ở chỗ không
thông thoáng, cũng lại không thấy cái lấp
bít.
4. Lấp bít trả về tường vách. Vì có tường
vách nên thấy lấp bít, nếu không có tường
vách thì không có lấp bít. Như vậy, lấp bít
thuộc về tường vách, cho nên lại trả về
tường vách. Bởi thế nên biết, cái lấp bít bị
thấy có thể trả về, nhưng cái tính hay thấy
thì không thể trả về. Nếu tính hay thấy
cũng có thể trả về, thì khi không lấp bít,
cũng lại không thấy cái thông thoáng.

5. Các duyên trả về cho phân biệt.
Duyên, là nghĩa buộc, là thuộc với nhau.
Nghĩa là có chỗ phân biệt đối đãi, thì có
tướng được duyên theo, nếu không có năm
trần (sắc thanh hương vị xúc) làm đối tượng,
thì không có tướng duyên theo (mắt tai mũi
lưỡi thân) để phân biệt. Như vậy, duyên
thuộc phân biệt, cho nên lại trả về phân
biệt. Bởi thế nên biết cái tướng duyên bị
phân biệt có thể trả về, còn cái tính hay
phân biệt thì không thể trả về. Nếu tính
BÁT HOÀN BIÊN KIẾN

B
454
hay phân biệt cũng có thể trả về, thì khi
không duyên theo cảnh, cũng lại không
biết có phân biệt.
6. Không hay biết, không hình tướng,
trả về hư không. Nghĩa là không có hình
tướng thì không bị trở ngại, có thể tràn khắp
hư không. Nếu có hình tướng, thì không
thấy khoảng rỗng không. Như vậy, không
hình tướng lại trả về không. Bởi thế nên
biết, cái rỗng không có thể trả về, còn tính
hay thấy thì không thể trả về. Nếu tính hay
thấy cũng có thể trả về, thì khi rỗng không,
cũng lại không thấy hình tướng.
7. Vì có bụi, nên có bụi mù, nếu không
có bụi thì không có bụi mù. Như vậy, bụi
mù thuộc về bụi, cho nên trả về bụi. Bởi
thế nên biết, bụi mù được trông thấy có thể
trả về, còn tính hay thấy thì không thể trả
về. Nếu tính hay thấy cũng có thể trả về,
thì khi không có bụi , cũng chẳng thể thấy
cái sáng rõ.
8. Quang đãng thì thấy sáng sủa, âm u
thì không thấy sáng sủa. Như vậy, sáng sủa
thuộc về quang đãng, vì thế lại trả về quang
đãng. Cho nên biết cái sáng sủa thuộc về
quang đãng, vì thế lại trả về quang đãng.
Cho nên biết cái sáng sủa được trông thấy
có thể trả về, nhưng tính hay thấy thì không
thể trả về.
Nếu tính hay thấy cũng có thể trả về,
thì khi không sáng sủa cũng lại chẳng thấy
sự u ám. [X. Lăng nghiêm kinh giảng nghĩa
(Viên anh); Lăng nghiêm đại nghĩa kim thích
(Nam hoài cẩn)].
BÁT HỘC THỰC

Tám hộc (mười đấu) thức ăn. Gọi tắt
của Bát hộc tứ đẩu (tám hộc bốn đấu).
Lúc đức Phật sắp vào Niết bàn, người thợ
gốm tên Thuần đà dâng cúng đức Phật
tám hộc bốn đấu gạo tám thơm của nước
Ma kiệt đà. Đức Phật dùng thần thông bố
thí hết thảy đại chúng trong pháp hội khiến
đều được no đủ. Đây là lần cúng dường
cuối cùng. [X.kinh Niết bàn (bản Bắc)
Q.10].
BÁT KHÍ
Tám bỏ. Tức là tám tội Ba la di của tỉ
khưu ni. Cũng gọi Ni bát khí giới, Bát khí
giới. Đó là: Phi phạm hạnh (dâm dục), Bất
dữ thủ (ăn trộm), Sát (giết hại người và gia
súc), Thượng nhân pháp (nói dối mình đã
chứng được Thánh quả, mình là Thánh
nhân), Ma xúc (đụng chạm, xoa vuốt thân
thể con trai), Bát sự thành trọng (động lòng
dâm mà cầm tay đàn ông, nắm lấy áo, đến
chỗ vắng vẻ, đứng chung, nói chuyện với
nhau, cùng đi với nhau, dựa mình vào nhau,
hẹn hò làm dâm), Phú tỉ khưu ni trọng tội
( biết rõ một tỉ khưu ni khác phạm tội nặng
mà cố tình che dấu, không nói cho các tỉ
khưu ni khác biết), Tùy thuận bị cử tỉ khưu
vi ni tăng tam gián (một tì khưu tăng đã bị
lên án vì phạm tội, mà lại hùa theo, hoặc
cung cấp các thứ cần dùng, hoặc cùng trò
chuyện, mặc dù các tỉ khưu ni khác đã can
gián đến ba lần mà vẫn không nghe). (xt.
Luật).
BÁT KHIỂN
.....
Hàm ý là mời đi. Cũng gọi Phát khiển.
Trong Mật giáo, khi tu phép, trước hết, mời
rước chư Phật và Bồ tát ở các thế giới phương
khác về đàn tràng chứng minh. Sau khi

hoàn tất phép tu, lại triệu thỉnh các Ngài
trở về chỗ cũ, đồng thời, cũng thỉnh đức
Phật mà mình quán tưởng trong lòng, lại
trở về trong nội tâm của mình như trước.
Như thế gọi là bát khiển. Về ấn khế và
chân ngôn bát khiển, thì tùy loại phép tu
mà có khác. Lại khi sửa sang tượng Phật,
cũng dùng phép Bát khiển. Tức trước hết,
BÁT HỘC THỰC

B
455
thỉnh Phật tạm thời rời khỏi tượng, đợi khi
sửa sang xong, lại rước Phật về.
Ngoài ra, đức Thích ca Như lai khuyên
chúng sinh cõi Sa ba cầu sinh về Tịnh độ
của đức Phật A di đà, cũng gọi là phát khiển.
Quán huyền nghĩa phần (Đại 37, 246 trung)
nói: “Ngưỡng mong Thích ca phương này
phát khiển, liền được Di đà cõi kia đến đón”.
[X. kinh Đà la ni tập Q.11; kinh Tô tất địa
yết la Q.hạ phẩm Tăng uy; Đại nhật kinh
sớ Q.9].
BÁT KHỔ
.....
I. Bát khổ. Tám khổ. Là tám thứ quả
khổ mà chúng sinh vòng quanh trong sáu
đường phải lãnh chịu, là nội dung chủ yếu
của Khổ đế trong bốn đế.
1. Sinh khổ. Có năm thứ:
a. Thụ thai, nghĩa là khi thần thức gá
vào thai mẹ, ở trong bụng mẹ chật chội dơ
bẩn.
b. Chủng tử, nghĩa là khi thần thức được
gá vào di thể (tinh trùng và trứng) của cha
mẹ, hạt giống thức phải tùy thuộc hơi thở
ra vào của người mẹ, không được tự tại.
c. Tăng trưởng, nghĩa là ở trong bụng
mẹ chín tháng mười ngày, nóng bức nung
nấu, thân hình lớn dần, dưới ruột non trên
ruột già, khoảng giữa chật hẹp như tù ngục.
d. Xuất thai, nghĩa là khi mới sinh, có
gió lạnh gió nóng thổi vào thân mình và
quần áo cọ xát vào da mỏng mềm nhũn,
đau rát như đâm như cắt.
e. Chủng loại, nghĩa là về nhân phẩm
có giàu sang, nghèo hèn, về tướng mạo thì

có đầy đủ, khiếm khuyết, xinh đẹp, xấu xí
v.v...
2. Lão khổ. Có hai thứ:
a. Tăng trưởng, nghĩa là từ trẻ thơ đến
trai tráng đến già cả, khí lực suy yếu, đi đứng
không vững.
b. Diệt hoại, nghĩa là thịnh đi suy đến,
tinh thần hao mòn, mệnh sống qua mau,
dần dần hoại diệt.
3. Bệnh khổ. Có hai thứ:
a. Thân bệnh, nghĩa là khi bốn đại (bốn
nguyên tố đất, nước, lửa, gió) mất thăng
bằng thì tật bệnh phát sinh. Như khi đất
mất thăng bằng thì thân nặng trĩu, gió
không điểu hoà thì toàn thân tê cứng, nước
mất thăng bằng thì thân thể phù thũng,
lửa không điều hoà thì khắp mình nóng
bức.
b. Tâm bệnh, nghĩa là trong lòng khổ
não, lo buồn thương đau.
4. Tử khổ. Có hai thứ:
a. Thân tử, nghĩa là vì hết số nên đau
ốm mà chết.
b. Ngoại duyên tử, nghĩa là hoặc gặp
duyên ác, hoặc gặp các tai nạn nước, lửa
mà chết.
5. Ái biệt li khổ, nghĩa là những người
thân yêu mà phải chia lìa, không được sống
chung
6. Oán tắng hội khổ, nghĩa là những kẻ
cừu thù oán ghét, mình muốn xa lánh mà
không được, trái lại, cứ phải chung sống
bên nhau.
7. Cầu bất đắc khổ, nghĩa là hết thảy sự
vật trong thế gian, lòng mình ưa thích, mà
cầu mong không được.
8. Ngũ ấm thịnh khổ, nghĩa là sắc, thụ,
tưởng, hành, thức gọi là năm ấm. Âm, có

nghĩa che lấp; tức năm ấm hay che lấp chân
tính, không cho hiển lộ ra. Thịnh, có nghĩa
thịnh vượng, dung chứa. Tức là tất cả các
nỗi khổ của sinh, lão, bệnh, tử kể ở trên tụ
tập lại, cho nên gọi là ngũ ấm thịnh khổ.
[X. Trung a hàm Q.7; luận Đại tì bà sa Q.78;
luận Đại thừa a tì đạt ma tạp tập Q.6].
II. Bát khổ. Luận Du già sư địa quyển
44 còn nêu ra tám nỗi khổ khác nhau như
sau: khổ vì rét, khổ vì nóng, khổ vì đói,
khổ vì khát, khổ vì mất tự do, khổ vì tự
mình giày vò mình, khổ vì người khác ức
BÁT KHỔ

B
456
hiếp, khổ vì phải sống dưới một loại quyền
uy nào đó trong một thời gian dài.
BÁT KIỀN ĐỘ
Tám kiền độ. Kiền độ, Phạm:khandha,
hàm ý chứa nhóm, tích tụ, chia đoạn, tức
là ngài Ca chiên diên đem các pháp môn,
theo từng loại, mà chia làm tám tụ, gọi là
Bát kiền độ luận. Bát kiền độ là chỉ tám
thiên chương trong luận. “Bát kiền độ”, cũng
gọi là Bát uẩn, Bát tụ. Tức là:
1. Tạp kiền độ, như kinh vì Thanh văn
mà nói các pháp bốn thiện căn, bốn quả
Thánh, hữu dư, vô dư Niết bàn v.v... không
nhất định một pháp nào nên gọi là Tạp
kiền độ.
2. Kết sử kiền độ, kết là ràng buộc, sử là
sai khiến. Nghĩa là các hoặc (phiền não) ba
kết, năm cái, năm phần trên, năm phần
dưới v.v... tổng cộng không ngoài một trăm
linh tám phiền não. Các phiền não hoặc
nghiệp này trói buộc, sai khiến tâm thần
người tu hành, khiến phải trôi lăn trong ba
cõi, vì thế gọi là kết sử kiền độ.
3. Trí kiền độ, trí là trí tuệ. Nghĩa là
những người quả đầu tiên, quả thứ hai, quả
thứ ba, quả thứ tư, nhờ tu các đạo phẩm
giới định tuệ, dứt trừ hoặc chướng, mà phát
ra trí tuệ vô lậu.
4. Hành kiền độ. Hành, là các hành
động thiện ác, do ba nghiệp thân miệng ý
phát khởi. Tức thân không giết hại, không
trộm cướp, không dâm dục; miệng không
nói dối, nói thêu dệt, nói hai lưỡi, nói ác; ý
thì không tham sân si, như thế gọi là thiện
hành. Còn ác hành thì, trái lại, thân giết

hại, trộm cướp, dâm dục; miệng nói dối,
nói thêu dệt, nói hai lưỡi, nói ác; ý thì tham
sân si v.v...
5. Tứ đại kiền độ. Tứ đại là đất, nước,
lửa, gió. Vì không đâu là không có bốn yếu
tố đó, nên gọi là đại (to lớn). Đứng về
phương diện ba đời quá khứ vị lai hiện tại
mà bàn về cái sắc thiện, sắc ác do bốn đại
tạo thành, nên gọi là Tứ đại kiền độ.
6. Căn kiền độ. Căn là sáu căn, năm
căn v.v..., đứng về phương diện bốn quả ba
đời mà nói sáu căn, năm căn.
7. Định kiền độ. Định, là các định ở cõi
Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc và các định mà
Thanh văn, Duyên giác tu tập, có nhiều
loại khác nhau.
8. Kiến kiền độ. Kiến, tức là hai cái thấy
đoạn, thường của phàm phu ngoại đạo, và
sáu mươi hai thứ kiến giải khác nhau.
BÁT KIỀN ĐỘ LUẬN
Gồm 30 quyển. Là tên gọi tắt của A tì
đàm bát kiền độ luận. Cũng gọi Ca chiên
diên a tì đàm. Ngài Ca đa diễn ni tử soạn,
do các sa môn Tăng già đề bà và Trúc phật
niệm cùng dịch vào năm Kiến nguyên 19
(383) đời Phù Tần. Thu vào Đại chính tạng
tập 26.
Toán bộ luận chia làm tám thiên: Tạp,
Kết Sử, Trí, Hành, Tứ đại, Căn, Định, và
Kiến. Bộ sách này là bản dịch khác của
luận A tì đạt ma phát trí, nhưng vì luận
Phát trí được lưu hành quá rộng, nên ít có
người biết đến sách này.
BÁT KIÊU
Tám kiêu. Kiêu, hàm ý ngạo mạn, khoe
khoang. Nghĩa là người có tính hay khoe
mình hơn người, như loài chim bay trên
cao mà khinh thường những gì ở dưới. Bởi

thế, Pháp hoa văn cú quyển 6 mới dẫn kinh
Văn thù vấn, đem tám thói kiêu phối với
tám giống chim:
1. Thịnh tráng kiêu như si (con cú
tai mèo). Nghĩa là kẻ cậy mình mạnh khoẻ
to lớn mà lấn lướt người yếu kém, như con
cú tai mèo, cậy mạnh hiếp yếu.
BÁT KIỀN ĐỘ

B
457
2. Tính kiêu như kiêu (loài chim cú
vọ). Nghĩa là kẻ cậy giòng giống của mình
to mạnh, mà khinh khi lấn lướt người khác,
như loài chim kiêu bất hiếu, ăn thịt mẹ nó.
3. Phú kiêu như điêu (chim cắt).
Nghĩa là kẻ cậy mình giàu có, nhiều của,
mà lấn lướt người khác, như loài chim cắt
cậy thế mạnh, bắt nạt các chim khác.
4. Tự tại kiêu như thứu (chim ưng),
nghĩa là kẻ cậy mình to lớn, làm theo ý
muốn mà được tự tại, lấn lướt người khác,
như loài chim ưng ăn ở trong rừng, đi, ở tự
do.
5. Thọ mệnh kiêu như ô.., nghĩa là kẻ
cậy mình tuổi cao, khinh khi người khác,
như loài quạ mớm mồi cho quạ già, sống
lâu không chết.
6. Thông minh kiêu như thước .., nghĩa
là cậy mình sáng suốt lanh lợi, lấn lướt người
khác, như tính chim khách rất thông minh,
hay báo tin lành, dữ cho người.
7. Hành thiện kiêu như cưu .., nghĩa
là kẻ cậy mình làm được chút việc tốt, liền
khinh dễ người có đức, như chim tu hú tuy
hiền, nhưng không tự biết mình vụng về.
8. Sắc kiêu như cáp.., nghĩa là kẻ cậy
mình có nhan sắc, khinh thường lấn lướt
người khác, như loài chim bồ câu, tuy đẹp
hơn các loài khác, nhưng lại đa dâm, vì thế
gọi là sắc kiêu như cáp.
BÁT KÍNH ĐẮC
........
Tám kính được. Cũng gọi thụ trọng
pháp đắc (nhận pháp kính trọng mà được),
bát pháp đắc (nhờ tám pháp mà được), sư

pháp đắc, kính trọng đắc, kính đắc, bát bất
khả việt đắc (không thể vượt qua tám pháp
mà được). Là một trong mười duyên được
giới Cụ túc của tỉ khưu ni. Các tỉ khưu ni
nhờ vào tám pháp tôn kính (ni trăm tuổi lễ
chân tỉ khưu một hạ, không được chê bai
chửi mắng tỉ khưu, không được bắt lỗi tỉ
khưu, theo tăng nhận giới Cụ túc, có lỗi
theo tăng sám hối, nửa tháng theo tăng dạy
bảo, nương vào tăng trong ba tháng an cư,
hạ xong theo tăng tự tứ) mà được giới, gọi
là Bát kính đắc. [X. Đại thừa pháp uyển
nghĩa lâm chương Q.3]. (xt. Bát Kính Giới,
Đắc Giới Xả Giới).
BÁT KÍNH GIỚI
Tám giới kính. Pàli: aỉỉha garudhammà.
Cũng gọi bát kính pháp, bát trọng
pháp, bát tôn trọng pháp, bát tôn sư pháp,
bát bất khả việt pháp, bát bất khả vi pháp,
bát bất khả quá pháp. Nói tắt là bát kính.
Là tám phép của tỉ khưu ni tôn trọng cung
kính tỉ khưu tăng.
Sau khi đức Như lai thành đạo được
mười bốn năm, người dì của Ngài là bà Ma
ha ba xà ba đề, cùng với năm trăm phụ nữ
xin đức Phật cho xuất gia, đức Phật không
chấp nhận, vì lí do: nếu cho phụ nữ xuất
gia, thì lẽ ra chính pháp được một nghìn
năm, sẽ bị giảm mất năm trăm năm. Tôn
giả A nan thỉnh cầu ba lần thay cho bà Ma
ha ba xà ba đề, đức Phật mới chế định pháp
Bát kính, bảo A nan nói cho bà dì biết, nếu
giữ được thì Phật sẽ cho xuất gia. Bà Ma ha
ba xà ba đề và các phụ nữ cúi đầu tin nhận,
bèn được xuất gia thụ giới. Và do mười duyên
thụ giới mà chính pháp lại được đủ một
nghìn năm. Tám giới kính ấy là:
1. Ni trăm tuổi lễ chân tỉ khưu một hạ.

Nghĩa là, một vị tỉ khưu ni tuy đã trăm tuổi,
nhưng thấy một vị tỉ khưu mới thụ giới,
cũng phải đứng dậy đón rước, lễ bái và trải
toà ngồi sạch sẽ mời ngồi.
2. Không được mắng chưởi tỉ khưu, tức
tỉ khưu ni không được mạ lị tỉ khưu.
3. Không được nói lỗi của tỉ khưu, nghĩa
là tỉ khưu ni không được cử tội tỉ khưu, nói
những lỗi lầm của họ. Trái lại, tỉ khưu được
phép nói lỗi của ni.
BÁT KÍNH GIỚI

B
458
4. Theo tăng nhận giới Cụ túc, tức là,
thức xoa ma na (học pháp nữ), sau khi học
giới pháp xong, phải theo chư tăng mà xin
thụ đại giới.
5. Có lỗi phải theo tăng sám hối: nghĩa
là nếu tỉ khưu ni phạm tội tăng tàn, thì
trong nửa tháng, phải ở trong hai bộ tăng
(và ni), mà làm ma na đỏa.
6. Nửa tháng theo tăng dạy bảo. Nghĩa
là cứ mỗi nửa tháng, tỉ khưu ni đến theo
tăng cầu xin dạy bảo
7. Ba tháng an cư nương tựa nơi tăng.
Nghĩa là tỉ khưu ni không nên ở nơi không
có tỉ khưu mà hạ an cư.
8. Hạ xong, theo tăng tự tứ. Nghĩa là tỉ
khưu ni hạ an cư xong, phải đến trong tỉ
khưu tăng cầu xin ba việc để tự tứ sám hối.
[X. Trung a hàm Q.28 kinh Cù đàm di;
luật Tứ phần Q.48; luật Thiện kiến tì bà sa
Q.18].
BÁT LA DA GIÀ QUỐC
Bát la da già, Phạm:Prayàga. Tên một
nước xưa ở trung Ân độ. Nằm về phía tây
nước Ba la nại, là điểm giao lưu giữa sông
Hằng và sông Diệm mâu na (Phạm: Yamnà).
Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 5 chép,
thì nước Bát la da già chu vi hơn năm nghìn
dặm, Đô thành nằm ở cửa giao lưu giữa hai
con sông, rộng hơn hai mươi dặm. Lúa mạ
xanh tốt, cây quả thì thưa thớt. Khí hậu
hoà dịu, phong tục tốt, dân ham học nghề,
tin ngoại đạo. Có hai ngôi chùa, rất ít chư
tăng, đều học tập giáo pháp Tiểu thứa. Lại
có tới vài trăm đền thờ trời, vô số dị đạo.
Ở nước này có nhiều nơi di tích của

Phật giáo. Trong vườn hoa Chiêm bác ca ở
phía tây nam Đô thành, có một tòa tháp do
vua A dục xây dựng để đánh dấu nơi đức
Phật đã hàng phục ngoại đạo; bên cạnh
tháp có ngôi chùa cũ là nơi bồ tát Đề bà đã
ở để soạn luận Quảng bách bắt bẻ Tiểu
thừa và hàng phục ngoại đạo. Lại trên bờ
sông phía đông Đô thành có một “Thí
trường” lớn, là nơi vua chúa và các nhà
giàu có làm việc bố thí. Khi ngài Huyền
trang ở Ân độ, tại Thí trường này, vua Giới
nhật đã bỏ của cải tích góp trong năm năm
để cúng dường Tam bảo và cho những
mgười nghèo khó đi xin ăn. Đại đường tây
vực kí quyển 5 (Đại 51, 897 hạ), nói: “Phía
đông Thí trường giáp cửa sông, mỗi ngày
có tới vài trăm người nhảy xuống sông tự
tử. Phong tục xứ này tin rằng, nếu muốn
cầu sinh lên cõi trời, thì đến đây nhịn ăn,
rồi nhảy xuống sông tắm gội trầm mình
cho sạch tội. Do vậy mà những người ở
các nước khác cũng đến đây, ngồi nhịn
ăn bảy ngày rồi tuyệt mệnh”. Nhân đó có
thể biết, nơi này từ xa xưa đã là đất Thánh
tích phồn thịnh. Lại tên của nước này là
Bát la da già, có nghĩa là nơi hi sinh cúng
dường. [X. Đại từ ân tựtam tạng pháp sư
truyện Q.3].
BÁT LA XA KHƯ
Phạm:Prazàkhà, Pàli: sàkha. Cũng
gọi Bạt la xa khư, Bà la xả khư, Ba la xả
khư. Dịch ý là chi chi....., chi tiết
(chân tay mình mẩy). Là giai đoạn thứ năm
trong năm giai đoạn ở trong bào thai, tức là
tuần lễ thứ năm từ sau khi thụ thai; chân
tay mình mẩy đã đầy đủ.
Pháp hoa huyền tán quyển 4 (Đại 34,
725 thượng), nói: “Trong năm tuần lễ, gọi

là Bát la xa khư, Hán dịch là giai đoạn thành
hình: một thân, hai tay và hai chân, cũng
như cục đất năm phần liền nhau; gió trong
thồi ra, kích thích phát sinh hình tướng
các căn khác nhau,tức cục thịt trước đây,
giờ lớn thêm mà hình thành các bộ phận
của thân thể”. [X.luận Tập dị môn túc
Q.9; luận Câu xá Q.9 ; Huyền ứng âm
nghĩa Q.23].
BÁT LA DA GIÀ QUỐC

B
459
BÁT LOÁT
Cái bàn chải cọ bát. Tức sau các bữa ăn,
dùng bàn chải để cọ rửa những hạt cơm
còn dính trong bát. Nó rộng khoảng hai
phân tây, dài độ hai mươi phân, một đầu
hình tròn, có sơn phủ. [X. Thiền uyển
thanh qui Q.1 Phó chúc phạn; Thiền lâm
tượng khí tiên khí vật môn].
BÁT LỘ LA QUỐC
Bát lộ la, Phạm:Bolor. Tên một nước
xưa ở bắc Ấn độ. Cũng gọi Bát lô lặc quốc,
Ba lộ quốc, Bá lộ quốc, Bột lộ quốc. Nằm
về phía bắc nước Ca thấp di la. Ở thời nhà
Đường của Trung quốc, nước Bát lộ la được
chia làm hai phần Tiểu bột luật và Đại bột
luật.
Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 2
chép, thì nước này chu vi hơn bốn nghìn
dặm, nằm giữa núi Đại tuyết, chiều đông
tây dài, chiều nam bắc hẹp. Sản xuất nhiều
lúa mạch và đậu, khoáng sản có nhiều vàng
bạc, nước rất giàu có. Khí hậu lạnh giá, tính
người thô bạo, không chuộng nhân nghĩa,
không có lễ tiết. Tướng mạo xấu tệ, mặc áo
lông thú. Chữ viết giống Ấn độ, tiếng nói
thì khác các nước. Có vài trăm ngôi chùa,
với vài nghìn chư tăng, học hành không
chuyên, giới luật lỏng lẻo.
Lại trong bài tựa kinh Đại nhật, Thôi
mục có nói: “Ở lưng chừng núi Đại thạch
trong nước Bột rô la thuộc bắc Thiên trúc,
có cái hang, trong có một tạng pháp bí mật;
người ta bảo, kinh Đại nhật đã từ hang này
được truyền ra”. Nước “Bột rô la” nói trong
đây, là chỉ “Bột luật”, cũng tức là nước Bát

lộ la. [X. Đại đường trinh nguyên tân dịch
Thập địa đẳng kinh kí; Lạc dương già lam
kí Q.5; Đường thư tây vực liệt truyện 146
hạ].
BÁT LUẬN
I. Bát luận. Tám luận. Chỉ tám luận
trong mười tám bộ luận lớn của ngoại đạo.
1. Luận Kiên vong bà (hoặc là luận Mi
vong sa), lựa chọn các pháp đúng hay sai.
2. Luận Na tà tì tát (Phạm: Nayavistara?),
nói rõ đạo lí của các pháp.
3. Luận Y để ha bà (Phạm: Itihàsa),
nói rõ các việc trong truyện kí đời trước.
4. Luận Tăng khư (Phạm: Sàôkhya),
nói rõ hai mươi lăm lí chân thực.
5. Luận Khóa già (Phạm:Garga?), nói
rõ phương pháp thu nhiếp tâm.
6. Luận Đà nâu (Phạm: Dhanur), giải
thích phép dùng binh khí.
7. Luận Kiền thát bà (Phạm:
Gangharva), nói rõ phép âm nhạc.
8. Luận A du (Phạm:Àyur), giải thích
về y học. [X. Bách luận sớ Q.thượng].
II. Bát luận. Tám luận. Chỉ tám luận
khen ngợi và trình bày nghĩa của luận Du
già sư địa. Là tám chi luận của Pháp tướng.
1. Luận Duy thức nhị thập, ngài Thế
thân soạn, ngài Từ ân làm Thuật kí 2 quyển.
2. Luận Duy thức tam thập, ngài Thế
thân làm văn vần, mười vị luận sư soạn
văn xuôi, ngài Từ ân viết Thuật kí 20 quyển.
3. Luận Nhiếp đại thừa, ngài Vô trước
soạn, các ngài Thế thân, Vô tính giải thích,
các ngài Chân đế, Đạt ma cấp đa, Huyền
trang dịch.
4. Luận Đối pháp, ngài Vô trước soạn,
ngài Sư tử giác giải thích, ngài An tuệ tập
hợp, ngài Từ ân soạn sớ.

5. Luận Biện trung biên, bồ tát Di lặc
soạn tụng, ngài Thế thân giải thích.
6. Luận Duyên khởi.
7. Luận Đại trang nghiêm, ngài Vô trước
soạn, ngài Ba la phả giá la mật đa la dịch
8. Luận Thành nghiệp, ngài Thế thân
soạn.
BÁT LUẬN

B
460
Trong tám luận trên đây, tuy cũng có
do người khác soạn, nhưng đều qui công
cho ngài Vô trước, bởi thế mới gọi chung là
Vô trước bát chi luận. [X. Nam hải kí qui
nội pháp truyện Q.4].
III. Bát luận. Tám luận. Là tám bộ luận
về Nhân minh do ngài Trần na soạn.
1. Luận Quán tam thế, chưa dịch.
2. Luận Quán tổng tướng, do ngài Nghĩa
tịnh dịch.
3. Luận Quán cảnh, ngờ là luận Quán
sở y, do ngài Huyền trang dịch.
4. Luận Nhân minh, chưa dịch.
5. Luận Tự nhân minh, chưa dịch.
6. Luận Lí môn, do ngài Huyền trang
dịch.
7. Luận Thủ sự thi thiết, chưa dịch.
8. Luận Tập lượng, ngài Nghĩa tịnh dịch.
[X. Nam hải kí qui nội pháp truyện Q.4].
BÁT LỤC TỨ NHỊ VẠN THẬP THIÊN KIẾP
.......................
Tám muôn, sáu muôn, bốn muôn, hai
muôn, một muôn kiếp.
Các bậc Thánh Tiểu thừa, sau khi hướng
tâm quay về Đại thừa, đến khi vào được
giai vị của tăng kì đầu, số kiếp phải trải qua
trong thời gian ấy, thì có tám muôn kiếp,
sáu muôn kiếp, bốn muôn kiếp, hai muôn
kiếp và một muôn kiếp khác nhau, nói tắt
là Bát lục tứ nhị vạn thập thiên kiếp. (xt.
Bát Vạn Kiếp Tiểu Thừa).
BÁT MÊ
.....
Tám mê. Đây là tông Tam luận tóm thu
tất cả sự mê chấp của chúng sinh. Cũng gọi

bát kế, bát mậu, bát sự. Tám cái mê này là
sự hiểu biết xằng bậy trái với lí chân chính,
bởi thế cũng gọi Bát mê hí luận. Tức là tám
cái thấy biết sai lầm, chấp mê các pháp có
sinh, diệt, đi, lại, một, khác, đoạn, thường
v.v..., có thể dùng Bát bất trung đạo để đối
trị. [X. Tam luận huyền nghĩa Q.1]. (xt. Bát
Bất Trung Đạo).
BÁT MÔN LƯỠNG ÍCH
Tám cửa hai ích. Tiếng dùng trong Nhân
minh. Luận sư của nền Nhân minh (Luận
lí học) mới của Ấn độ là ngài Thương yết
la chủ tóm thu lí chính xác của Nhân minh
làm tám nghĩa môn. Tám nghĩa này lại có
thể tổng quát làm hai loại lợi ích.
Tám nghĩa là: năng lập, năng phá, tự
năng lập, tự năng phá, hiện lượng, tỉ lượng,
tự hiện lượng, tự tỉ lượng. Hai ích cũng gọi
hai ngộ: ngộ tha (Phạm: paràrtha-làm cho
người khác hiểu rõ) và tự ngộ (Phạm:
svàrtha làm cho chính mình hiểu rõ).
Trong tám nghĩa thì bốn nghĩa trước có tác
dụng khiến người khác hiểu rõ, còn bốn
nghĩa sau thì có tác dụng khiến chính mình
hiểu rõ.
Trong đây, năng lập, năng phá có thể
khiến cho người vấn nạn (Địch giả) hiểu
rõ, tự năng lập, tự năng phá có thể nhờ
vào sự chỉ trích của người vấn nạn mà hiển
bày sự sai lầm của năng lập, năng phá. Điều
đó có thể giúp người lập luận (Lập giả) tự
hiểu rõ, nhưng cũng có hiệu năng giúp các
người khác (người vấn nạn và người chứng
nghĩa v.v...) hiểu rõ, vì thế bốn nghĩa này
(năng lập, năng phá, tự năng lập, tự năng
phá) được gọi chung là Ngộ tha môn.
Hiện lượng và tỉ lượng là chính người
lập luận biết rõ đối tượng một cách chính

xác cả về lí và sự, còn tự hiện lượng và tự
tỉ lượng thì là lượng tính đối tượng một
cách sai lầm cả về lí lẫn sự. Tuy có chính
xác và tương tự khác nhau, nhưng bốn
môn này (hiện lượng, tỉ lượng, tự hiện
lượng, tự tỉ lượng) đểu chỉ có thể làm cho
chính mình hiểu rõ, chứ không thể dùng
để khiến cho người khác hiểu rõ được. [X.
Nhân minh nhập chính lí luận sớ
BÁT LỤC TỨ NHỊ VẠN THẬP THIÊN KIẾP

B
461
Q.thượng phần đầu]. (xt. Nhị Ngộ, Nhân
Minh, Nhân Minh Bát Môn).
BÁT NẠN
I. Bát nạn. Tám nạn. Phạm: awỉàv
akwaịàøø#, Pàli: aỉỉakkhaịà.Là tám loại
chướng nạn khiến không được gặp Phật,
không được nghe chính pháp. Cũng gọi
bát nạn xứ, bát nạn giải pháp, bát vô hạ,
bát bất nhàn, bát phi thời, bát ác, bát bất
văn thời tiết. Trường a hàm quyển 9 kinh
Thập thượng, Trung a hàm quyển 29 kinh
Bát nạn, nêu tám nạn như sau:
1. Nạn ở địa ngục, vì gây các nghiệp ác,
chúng sinh phải rơi vào địa ngục, đêm dài
mờ mịt, chịu khổ không ngớt, không được
thấy Phật nghe pháp.
2. Nạn ở trong quỉ đói. Có ba loại quỉ
đói:
- Quỉ đói nghiệp nặng nhất, suốt kiếp
không được nghe tên nước uống.
- Quỉ đói nghiệp nặng vừa, chỉ ở nhân
gian rình mò kiếm được máu mủ phẩn giải
để ăn.
- Quỉ đói nghiệp nhẹ, thỉnh thoảng được
bữa no, nhưng bị đánh đập xua đuổi, bị
ngăn sông lấp biển, chịu vô lượng khổ.
3. Nạn ở trong súc sinh, súc sinh có
nhiều loại, nhưng cũng đều theo nhân chịu
báo, hoặc được người ta nuôi, hoặc ở núi
rừng biển cả, thường bị đánh đập giết hại,
hoặc ăn nuốt lẫn nhau, chịu khổ vô cùng.
4. Nạn ở cõi trời sống lâu, cõi trời này
sống lâu năm trăm kiếp. Tức là trời Vô tưởng
trong Thiền thứ tư ở cõi Sắc. Vô tưởng, có
nghĩa là tâm tưởng không hoạt động nữa,

như côn trùng tôm cá dưới lớp băng đóng
cứng; những người tu hành ngoại đạo phần
nhiều sinh vào cõi này, nên bị ngăn không
được thấy Phật nghe pháp.
5. Nạn sinh vào Uất đơn việt. Uất đơn
việt, dịch là nơi sung sướng. Những người
sinh nơi đây, sống một nghìn tuổi, không
ai chết non, tham đắm hưởng lạc, không
nhận sự dạy bảo, nên Thánh nhân không
sinh vào đây, không được thấy Phật nghe
pháp.
6. Nạn mù điếc câm ngọng, những
người này tuy được sinh ở trung quốc (chỉ
vùng Ma kiệt đà ở trung bộ Ấn độ xưa),
nhưng nghiệp chướng sâu nặng, mù điếc
câm ngọng, các giác quan không hoàn
toàn, tuy gặp Phật ra đời, nhưng không
thấy được Phật, không nghe được Ngài nói
pháp.
7. Nạn thế trí biện thông, nghĩa là tuy
khôn ngoan lanh lợi, nhưng chỉ đắm theo
kinh sách ngoại đạo, không tin chính pháp
xuất thế.
8. Nạn sinh ra trước Phật sau Phật,
nghĩa là do nặng nghiệp ít phúc, nên sinh
trước Phật sau Phật, không được thấy Phật
nghe pháp.
Cứ theo kinh Tăng nhất a hàm quyển
16 nói, thì vâng giữ pháp tám trai giới, có
thể đối trị tám nạn trên đây. Còn theo luận
Thành thực quyển 2 nói, thì dùng bốn luân
để đối trị tám nạn. Tức là:
a. Trụ nơi thiện, có thể được sinh nơi
trung quốc.
b. Nương nơi người thiện, có thể sinh
gặp đời có Phật.
c. Tự phát nguyện chân chính, có thể
đầy đủ chính kiến.

d. Đời trước trồng căn lành, có thể được
các căn toàn vẹn. [X. luận Đại trí độ Q.13;
Đại thừa nghĩa chương Q.8; kinh Duy ma,
Q.hạ phẩm Hương tích Phật].
II. Bát nạn. Khi thụ giới, tự tứ v.v...
nếu xảy ra tám nạn, thì được phép nói tự
tứ vắn tắt. Tám nạn ấy là: nạn vua quan,
nạn giặc cướp, nạn lửa cháy, nạn nước
lụt, nạn đau ốm, nạn người, nạn chẳng
phải người, nạn trùng độc. [X.luật Tứ phần
Q.34, Q.38].
BÁT NẠN

B
462
BÁT NANG
..
Túi bát, cũng gọi là bát đại, bát lạc, lạc
nang. Là cái túi đựng bát (ứng lượng khí)
để tiện mang đi theo mình. Luật Tứ phần
quyển 12 (Đại 22, 953 thượng) nói: “Tay
mang bát, cầm khó, đức Phật dạy: “Cho
khâu cái túi mà đựng”. Không buộc túi, bát
rơi ra, Phật bảo: “Phải buộc miệng túi lại”.
Túi không, khó cầm bát, Phật bảo: “Nên
làm quai đeo vào vai””. [X. Tì nại da tạp sự
Q.4; Căn bản tát bà đa bộ luật nhiếp Q.12
Tàng tha y bát học xứ] .
BÁT NĂNG LẬP
Tám năng lập. Tiếng dùng trong Nhân
minh. Là tám yếu tố lập luận trong Nhân
minh xưa, cũng gọi Bát thành lập nhân.
Có hai thuyết: luận Du già sư địa quyển 15
và luận Hiển dương thánh giáo quyển 11,
nêu tám phần: Tông, Nhân, Dụ, Đồng loại,
Dị loại, Hiện lượng, Tỉ lượng, Thánh giáo
lượng, luận Đại thừa a tì đạt ma tạp tập thì
dùng Hợp và Kết thay cho Đồng loại và Dị
loại.
Tông, là đoán án của lập luận, tức nay
là Mệnh đề. Nhân là lý do của Tông. Dụ là
ví dụ. Như tiếng là vô thường (Tông), vì nó
được tạo ra (Nhân), như cái lọ (Dụ). Như
vậy, vô thường được tạo ra là đồng; trái lại
thì là dị loại.
Hiện lượng là trực giác hiện trước; tỉ
lượng là so sánh suy lý; Thánh giáo lượng
là căn cứ nơi Thánh điển. Ba lượng này là
nền tảng đề ra lập luận về mặt tri thức.
Hợp, là chỗ Tôn Nhân Dụ hợp thành, như

“cái lọ có tính được tạo tác, lọ là vô thường,
tiếng có tính được tạo tác, tiếng cũng vô
thường”. Đây gọi là phương pháp năm chi
(phần): Tông, Nhân, Dụ, Hợp, Kết. [X.
Nhân minh nhập chính lí luận sớ
Q.thượng phần đầu; Nhân minh luận sớ
minh đăng sao Q.1 phần cuối; Ấn độ triết
học nghiên cứu Q.1, Q.5]. (xt. Ngũ Chi
Tác Pháp).
BÁT NGHĨA
.....
Tám nghĩa. Tiếng dùng trong Nhân
minh. Là tám hạng mục nghiên cứu Nhân
minh. Cũng gọi là bát môn. Tức là :
(1) Năng lập,
(2) Năng phá,
(3) Tự năng lập,
(4) Tự năng phá,
(5) Hiện lượng,
(6) Tỉ lượng,
(7) Tự hiện lượng,
(8) Tự tỉ lượng.
Trong đây, bốn nghĩa (1), (2), (5), (6) là
chính xác, cũng gọi Tứ chân (bốn chân xác,
đúng); còn bốn nghĩa (3), (4), (7), (8) là tương
tự, cũng gọi Tứ tự (bốn tương tự, sai). Bốn
chân bốn tự làm tám nghĩa. [X. Nhân minh
nhập chính lí luận ngộ tha môn thiển thích].
(xt. Nhị Ngộ, Bát Môn Lưỡng Ích, Nhân
Minh Bát Môn).
BÁT NGHĨA CHỨNG HỮU BẢN THỨC
Tám nghĩa chứng minh có thức gốc.
Bản thức, chỉ thức thứ tám, nghĩa là thức
thứ tám là gốc nguồn sinh ra tất cả các
pháp thiện ác. Luận Du già sư địa quyển
51, dùng tám nghĩa để minh chứng tướng
của thức thứ tám. Tức là:
1. Nương tựa chấp nhận, nghĩa là thức

này có khả năng làm chỗ nương tựa cho
các pháp nhơ sạch, nó nắm giữ các pháp
ấy, không để mất.
2. Dấy sinh đầu tiên, nghĩa là khi gá
thai trong bụng mẹ, thì thức này dấy sinh
trước tiên, như từ thạch hút sắt (Từ thạch
ví dụ thức, sắt ví dụ tinh cha huyết mẹ).
BÁT NANG

B
463
3. Có tính sáng suốt, nghĩa là đối với ba
tính thiện, ác, vô kí (không thiện không
ác) của hết thảy các pháp, thức này biết rõ
ràng sáng tỏ, không mờ tối.
4. Có tính hạt giống, nghĩa là thức này
có khả năng nắm giữ hạt giống của các
pháp thế gian xuất thế gian, không để mất
mát.
5. Nghiệp dụng sai khác, nghĩa là thức
này theo duyên nhơ nhớp mà tạo nghiệp
ác, theo duyên sạch sẽ mà tạo nghiệp thiện,
sai khác không đồng.
6. Thân phận khác nhau, thân nghĩa là
tích tụ. Thức này có thể chứa nhóm tất cả
các pháp, vì thế gọi là thân. Do hay nhận
lãnh các duyên nhơ sạch được hun ướp
bởi thức mạt na thứ bảy, mà đối với các
pháp thiện ác không trộn lẫn với nhau, vì
thế gọi là thân phận khác nhau.
7. Ở trong định không tâm, nghĩa là
người vào định không tưởng hoặc định diệt
hết, tuy tâm thụ tưởng đã diệt, hơi thở ra
vào đã dứt, mà thức này không diệt.
8. Thức lúc hấp hối, nghĩa là lúc sắp
chết, tất cả lạnh dần, chỉ có thức này giữ
được thân, nếu thức này bỏ, thì bốn đại tan
rã.
BÁT NGHIÊP
.....
Tám nghiệp. Nghĩa là nghiệp thiện ác
dị thục, căn cứ theo thời gian có định hay
không định và quả báo có định hay không
định, mà phân biệt làm tám thứ. Tức là,
với thuận hiện nghiệp có thời gian quả báo
đều định và thời gian định quả báo không

định, với thuận sinh nghiệp, thuận hậu
nghiệp cũng đều có hai thứ như trên, hợp
làm sáu nghiệp. Thêm nghiệp không định
cũng có hai thứ là thời gian không định
quả báo định và thời gian quả báo đều không
định, hợp là tám nghiệp.
Người chú thích luận Câu xá, gọi các
nhà chủ trương thuyết này, là Bát nghiệp
gia. (xt. Định Nghiệp Bất Định Nghiệp).
BÁT NGŨ TAM NHỊ
...........
Tám năm ba hai. Đây dùng số mục bằng
chữ để hiển bày pháp môn của tông pháp
tướng. Tức nói về tám thức, năm pháp, ba
tính và hai vô ngã, đã được thuyết minh
trong kinh Lăng già và Luận thành duy
thức. Tám thức là các thức mắt, tai, mũi,
lưỡi, thân, ý, mạt na và a lại da. Năm pháp
là tướng, danh, phân biệt, như như và chính
trí. Ba tính là tính vọng kế, tính duyên khởi
và tính viên thành. Hai vô ngã là nhân vô
ngã, pháp vô ngã.
BÁT NHÃ
Phạm: Prajĩà.
I. Bát nhã. Cũng gọi ba nhã, bát la nhã,
bát lạt nhã. Dịch ý là tuệ, trí tuệ, minh, hiệt
tuệ (tuệ sáng). Tức là trí tuệ chân thực nhờ
tu tâm chính đạo và các ba la mật mà phát
được. Trí tuệ cao sâu, thấy suốt hết thảy sự
vật và đạo lý, thì gọi là Bát nhã. Để đạt đến
chỗ cùng tột rốt ráo và trọn vẹn, Bồ tát
phải tu sáu hạnh, gọi là sáu ba la mật. Trong
đó, Bát nhã ba la mật (trí tuệ ba la mật),
được coi là “mẹ của chư Phật”, trở thành
căn cứ cho năm ba la mật kia và chiếm địa
vị trọng yếu nhất.
Nói về chủng loại, thì Bát nhã có hai
loại, ba loại, năm loại khác nhau. Về hai

loại thì có ba bát nhã sau đây :
1. Cộng bát nhã và Bất cộng bát nhã.
Cộng bát nhã tức là bát nhã nói chung cho
cả Thanh văn, Duyên giác và Bồ tát. Còn
Bất cộng bát nhã thì chỉ là bát nhã nói
riêng cho hàng Bồ tát.
2. Thực tướng Bát nhã và Quán chiếu
bát nhã. Thực tướng bát nhã là cái tướng
chân thực tuyệt đối của hết thảy sự tượng
BÁT NHÃ

B
464
do trí tuệ bát nhã soi rọi. Đây tuy không
phải là bát nhã, nhưng có thể khơi nguồn
cho bát nhã nên gọi là Bát nhã. Quán chiếu
Bát nhã là trí tuệ hay soi rọi tướng chân
thực tuyệt đối của tất cả các pháp.
3. Thế gian bát nhã và Xuất thế gian
bát nhã. Thế gian bát nhã tức là bát nhã
thế tục, tương đối. Xuất thế gian bát nhã
tức là bát nhã siêu thế tục, tuyệt đối.
Về ba loại bát nhã, nếu thêm Phương
tiện bát nhã hoặc Văn tự bát nhã vào Thực
tướng và Quán chiếu, thì gọi là ba bát nhã.
Phương tiện bát nhã là dùng trí tương đối
mà suy luận phán đoán để thấy rõ sự khác
nhau giữa các pháp. Còn Văn tự bát nhã là
các kinh điển Bát nhã bao hàm cả Thực
tướng và Quán chiếu bát nhã.
Về năm loại bát nhã, nếu thêm Cảnh
giới bát nhã (tất cả các pháp đối tượng khách
quan của trí tuệ bát nhã) và Quyến thuộc
bát nhã (các phương pháp tu hành, đi đôi
với bát nhã để giúp đỡ sáu ba la mật) vào
Thực tướng, Quán chiếu và Văn tự, thì gọi
là năm bát nhã.
II. Bát nhã(734-?). Vị tăng dịch kinh ở
đời Đường. Cũng gọi Bát lạt nhã. Người
nước Ca tất thí (Kế tân) thuộc miền bắc
Ấn độ, họ Kiều đáp ma. Bảy tuổi xuất gia,
hai mươi tuổi thụ giới Cụ túc. Hai mươi ba
tuổi đến chùa Na lan đà ở trung Ấn độ,
theo các ngài Trí độ, Tiến hữu, Trí hữu
v.v... học tập nghiên cứu Duy thức, Du già,
Trung biên, kinh Kim cương, Ngũ minh
v.v... Sau đáp thuyền đi khắp các nước vùng
biển Nam.

Năm Kiến trung thứ 2 (781) đời vua Đức
tôn nhà Đường, sư đến Quảng châu, rồi từ
đó vào Trường an. Năm Trinh nguyên thứ
4 (788), sư dịch kinh Đại thừa lí thú lục ba
la mật đa 10 quyển, năm sau, lại dịch phần
chân ngôn ấn khế và pháp môn trong kinh
ấy. Năm Trinh nguyên thứ 6, tháng 7 sư
vâng lệnh vua đi sứ nước Ca thấp di la. Sau
đó, sư được vua ban danh hiệu “Bát nhã
tam tạng” và áo đỏ. Về sau, sư dịch lại các
kinh Bát nhã ba la mật đa tâm, Hoa nghiêm
(bản 40 quyển), Đại thừa bản sinh tâm địa
quán, Thủ hộ quốc giới chủ đà la ni v.v...
Sư tịch ở Lạc dương, được an táng tại gò
phía tây Long môn, không rõ tuổi thọ. [X.
Tống cao tăng truyện Q.2, Q.3; Trinh
nguyên tân định thích giáo mục lục Q.17].
BÁT NHÃ BA LA MẬT
Phạm:prajĩà-pàramità.Cũng gọi Bát
nhã la ba la mật đa, Bát la nhã ba la mật.
Dịch ý là tuệ đáo bỉ ngạn (tuệ đến bờ kia),
trí độ (trí vượt qua), minh độ, phổ trí độ vô
cực. Hoặc gọi là tuệ ba la mật đa, trí tuệ ba
la mật. Là một trong sáu ba la mật, một
trong mười ba la mật. Tức là đại trí tuệ của
Bồ tát, soi rọi rõ thực tướng các pháp, cùng
suốt biên tế của hết thảy trí tuệ, vượt bờ
sống chết bên này mà qua đến bờ Niết bàn
bên kia, gọi là bát nhã ba la mật.
Bát nhã ba la mật là gốc của sáu ba la
mật, là nguồn của tất cả pháp lành, cho
nên cũng gọi mẹ của chư Phật. Bát nhã tức
là tuệ, Thanh văn, Duyên giác tuy có chỗ
được, nhưng họ chỉ cần mau tới Niết bàn,
chưa đến chỗ tận cùng của trí, vì thế không
thể được bát nhã ba la mật. Duy có Bồ tát
cầu hết thảy trí, nhờ đó tới được bờ bên
kia, gọi là đầy đủ bát nhã ba la mật. Bát

nhã ba la mật này, khi thành Phật, chuyển
làm nhất thiết chủng trí, bởi thế, bát nhã
ba la mật không thuộc về Phật, không thuộc
Thanh văn, Bích chi phật, cũng chẳng
thuộc phàm phu, mà chỉ thuộc về Bồ tát.
Về tự tính của Bát nhã ba la mật, luận
Đại trí độ quyển 11 nêu ra nhiều thuyết.
Còn Đại thừa trang nghiêm kinh luận quyển
8, trình bày về tự tính, nhân, quả, nghiệp,
tương ứng và phẩm loại của nó, bảo bát
nhã ba la mật lấy pháp chân chính xuất
BÁT NHÃ BA LA MẬT

B
465
thế gian làm tự tính, lấy định làm nhân,
lấy thiện giải thoát làm quả, lấy sự lựa chọn
chân chính làm sự sống, lấy chính thuyết
chính pháp làm nghiệp, lấy tất cả pháp trên
hết làm tương ứng, lấy thế gian, xuất thế
gian, đại xuất thế gian làm phẩm loại.
Về phép tu tập bát nhã ba la mật, các
kinh nêu ra rất nhiều. Như kinh Kim quang
minh tối thắng vương quyển 4 nêu năm
phép, kinh Đại thừa bảo vân quyển 2 nêu
mười phép. Còn như kinh Đại thừa bản
sinh tâm địa quán quyển 7 phẩm ba la mật
đa, luận Trí độ quyển 4, kinh Đại phẩm bát
nhã quyển 8 phẩm Tán hoa v.v... cũng có
bàn đến. Lại trong các kinh, phần nhiều
cũng khen ngợi bát nhã ba la mật, và nêu
các tên khác của nó. [X. kinh Đại phẩm bát
nhã Q.14 phẩm Phật mẫu; kinh Lục độ tập
Q.8; kinh Phóng quang bát nhã Q.4 phẩm
Ma ha diễn; luận Đại trí độ Q.18, Q.43].
(xt. Bát Nhã).
BÁT NHÃ BA LA MẬT BỒ TÁT
Phạm:Àrya-prajĩà-pàramità. Cũng
gọi Ba la mật bồ tát. Là một trong mười bồ
tát Ba la mật. Ngồi ở phía nam bồ tát Hư
không tạng trong viện Hư không tạng trên
Hiện đồ Thai tạng giới mạn đồ la Mật giáo.
Mật hiệu là Đại tuệ kim cương. Hình tượng
của vị Bồ tát này là toàn thân màu da người,
tay phải để ở cạnh
sườn, cầm gươm;
bàn tay trái dựng
thẳng, co ngón trỏ,
ngón giữa, ba ngón
còn lại thì duỗi ra.

Đầu gối phải hơi
dựng lên. Trên áo
ngoài, mặc một tấm
áo ca sa. Ấn khế:
năm ngón tay trái
duỗi thẳng, ngửa lên
để ở dưới trái tim, rồi lấy tay phải úp lên
trên tay trái.
Chân ngôn: Án (oô) địa (dhi-hạt giống)
thất lí (zri-tốt lành) du rô đa (zruta-nghe)
vĩ nhạ duệ (vijaya-thù thắng) sa phạ ha
(svàhà).
Kinh Kim cương đính du già thiên thủ
thiên nhãn quán tự tại bồ tát tu hành nghi
quĩ quyển hạ chép, kết ấn tụng chú của vị
Bồ tát này có thể diệt hạt giống nghiệp ngu
si của vô lượng kiếp, mà được ba tuệ là tuệ
nhân không vô phân biệt, tuệ pháp không
vô phân biệt và tuệ nhân pháp đều không
vô phân biệt. Đồng thời, được trí tuệ bát
nhã ba la mật tròn đầy thông sáng, nhờ đó
hiểu rõ pháp thế gian, xuất thế gian, thấu
suốt lí năm minh rất sâu. (xt. Bát Nhã Bồ
Tát).
BÁT NHÃ BA LA MẬT ĐA CĂN BẢN ẤN
Cũng gọi Kinh đài ấn. Là ấn chung của
Bát nhã. Khi kết ấn này, hai mu bàn tay
dựa vào nhau, thu hai ngón trỏ, hai ngón
út co vào trong lòng bàn tay, dùng hai ngón
cái đè lên đầu hai ngón út, đặt ở trên chỗ
trái tim, rồi tụng bảy biến đà la ni trong
kinh.
Cứ theo Nhân vương bát nhã niệm tụng
pháp nói, thì người tu hành kết ấn và tụng
đà la ni này, liền có thể biến thành bồ tát
Bát nhã ba la mật, là mẹ của hết thảy chư
Phật. Kinh Đà la ni tập quyển 3 thì nói, đặt
yên tạng kinh, kết ấn và tụng chú này, một

lòng chuyên niệm, thì hết thảy tạng kinh
đều từ ấn này mà ra, và tất cả đều vào trong
tâm.
BÁT NHÃ BA LA MẬT ĐA TÂM KINH
Phạm:Prajĩàpàramità-hfdayasùtra.
Có 1 quyển. Nói đủ là Ma ha bát nhã ba la
mật đa tâm kinh. Nói tắt Bồ Tát Bát Nhã Ba La Mật là Bát nhã tâm
BÁT NHÃ BA LA MẬT ĐA TÂM KINH

B
466
kinh, Tâm kinh. Ngài Huyền trang dịch.
Thu vào Đại chính tạng tập 8.
Tâm (Phạm:hfdaya),chỉ trái tim, hàm
ý là tinh yếu, tâm tủy. Kinh này đem đúc
kết nội dung rộng lớn của kinh Bát nhã,
mà thành cuốn kinh biểu hiện tinh thần
“Bát nhã đều không” một cách ngắn gọn
trong sáng. Toàn kinh nêu ra năm uẩn, ba
khoa, mười hai nhân duyên và bốn đế để
trình bày lí các pháp đều không một cách
tổng quát. Câu “Sắc tức thị không, không
tức thị sắc” đã có xuất xứ từ kinh này.
Kinh có tất cả sáu bản dịch khác nhau:
Bát nhã ba la mật đại minh chú kinh (Cưu
ma la thập), Bát nhã ba la mật đa na đề
kinh (Bồ đề lưu chi), Bát nhã ba la mật đa
tâm kinh (Bát nhã, Lợi ngôn), Phổ biến trí
tạng bát nhã ba la mật đa tâm kinh (Pháp
nguyệt), Bát nhã ba la mật đa tâm kinh (Trí
tuệ luận), Thánh phật mẫu bát nhã ba la
mật đa kinh (Thí hộ). Trong các bản dịch
kể trên, bản dịch của ngài Cưu ma la thập
nổi tiếng hơn cả, và cũng là bản dịch được
lưu truyền rộng rãi nhất.
Bản tiếng Phạm của kinh này, hiện nay
có bản Bí tạng ở chùa Pháp long bên Nhật
bản. Năm 1884, Max Müller và Nam điều
Văn hùng cùng sửa chữa và xuất bản. Năm
1894, Max Müller đã dịch ra tiếng Anh và
xuất bản. Ngoài ra, năm 1864, nhà học giả
Phật giáo học người Anh là ông Samuel
Beal cũng dịch Bát nhã tâm kinh - bản dịch
của ngài Huyền trang ra Anh văn và xuất
bản. Kinh này cũng còn bản dịch âm tiếng
Phạm ra âm chữ Hán, gọi là Đường Phạm

phiên đối tự âm bát nhã ba la mật đa tâm
kinh (kinh Bát nhã ba la đa tâm phiên âm
Đường (Hán) Phạm đối chiếu), tương đương
với bản của ngài Huyền trang. Bản dịch
này do Stein tìm được ở động đá Đôn hoàng,
là tư liệu trọng yếu của học thuật Phật giáo.
Kinh này có rất nhiều bản chú sớ, trọng
yếu hơn cả thì có: Bát nhã ba la mật đa tâm
kinh lược sớ (Pháp tạng), Bát nhã ba la mật
đa tâm kinh u tán (Khuy cơ), Bát nhã ba la
mật đa tâm kinh tán (Viên trắc), Bát nhã
ba la mật đa tâm kinh sớ (Tuệ tịnh) v.v...
[X. Đại đường nội điển lục Q.2, Q.5; Khai
nguyên thích giáo lục Q.4, Q.8, Q.9, Q.11,
Q.14; Lịch đại tam bảo kỉ Q.4].
BÁT NHÃ BA LA MẬT ĐA TÂM KINH LƯỢC SỚ
Có 1 quyển. Gọi tắt: Bát nhã tâm kinh
lược sớ. Do ngài Pháp tạng soạn. Thu vào
đại chính tạng tập 33. Là sách chú sớ Bát
nhã tâm kinh. Sách chia làm bốn môn: Giáo
hưng, Tạng nhiếp, Tông thú, Thích đề. Đầu
quyển sách có bài tựa của soạn giả. Những
bản chú sớ về sách này có: Đề chính kí 3
quyển (Trọng hi), Liên châu kí 2 quyển (Sư
hội), Thám yếu sao 2 quyển (Phổ tịch) v.v...
BÁT NHÃ BA LA MẬT ĐA TÂM KINH U TÁN
Gồm 2 quyển. Gọi tắt: Tâm kinh u tán.
Ngài Khuy cơ đời Đường soạn. Thu vào
Đại chính tạng tập 33. Sách này là sách
chú thích Bát nhã tâm kinh sớm nhất. Toàn
sách nương theo ý nghĩa của Pháp tướng
duy thức, rồi theo văn mà giải thích nội
dung của Tâm kinh.
Trước hết, dẫn phán giáo 3 thời của
kinh Giải thâm mật, và kệ tụng của phẩm
Bát Nhã Tâm Kinh (bằng tiếng Phạm viết trên lá bối)
BÁT NHÃ BA LA MẬT ĐA TÂM KINH LƯỢC SỚ

B
467
Biện tướng trong luận Biện trung biên để
tán thán nghĩa trung đạo. Kế đến, giải thích
tên kinh, và trình bày ý nghĩa của năm loại
bát nhã và bảy tối thắng. Sau cùng, giải bày
nghĩa của văn kinh.
Các bản chú sớ về sách này thì có:
Không đồng kí 3 quyển (Thủ thiên), Giải
tiết kí 6 quyển (Hộ mệnh) v.v...
BÁT NHÃ BA LA MẬT THỦ
Tay bát nhã ba la mật. Chỉ cho tay phải,
đối lại với tay trái là “Định thủ” (tay định).
Đại nhật kinh sớ quyển 4 (Đại 39, 619 hạ),
nói: “Vì bát nhã ba la mật thủ luôn luôn
phóng ra năm lực”.
BÁT NHÃ BỒ TÁT
Phạm:Prajĩà-pàramità. Gọi đủ là Bát
nhã ba la mật đa Bồ tát.
I. Bát nhã bồ tát. Dịch ý là dùng trí tuệ
vượt sang bờ bên kia. Là tên gọi chung các
bậc thánh loại này. Kinh Đà la ni tập quyển
8 (Đại 18, 852 hạ) nói: “Phật, Bát nhã, Bồ
tát hoặc Kim cương, tùy nơi ý muốn mà
làm pháp hội”.
II. Bát nhã
bồ tát. Một
trong mười Bồ
tát Ba la mật, là
quyến thuộc của
Quan âm nghìn
tay. Ngồi ở
chính giữa viện
Trì minh trong
Hiện đồ Thai
tạng giới mạn đồ
la Mật giáo,

hoặc được đặt ở
mé nam trong
viện Hư không tạng. Bồ tát Kim cương ba
la mật đa trong kinh Nhân vương bát nhã
là cùng một thể với vị tôn này. Mật hiệu là
Đại Tuệ Kim Cương, là vị tôn trong viện
Trì minh của Thai tạng giới mạn đồ la.
Hình tượng vị này là ba mắt sáu tay,
đầu đội mũ báu, mình màu da người, mặc
áo giáp. Khuỷu tay trái thứ nhất co lại, cầm
Phạm khiếp để ngang ngực; bàn tay thứ hai
ngửa lên đặt ở dưới rốn, ngón áp út của tay
thứ ba co lại, bốn ngón còn lại thì duỗi
thẳng. Ngón trỏ của tay phải thứ nhất co
lại, bốn ngón kia dựng thẳng, tay thứ hai
thõng xuống đặt trên đầu gối, duỗi năm ngón
và mở ra, làm ấn ban nguyện ước; cánh tay
thứ ba co lại, bàn tay dựng lên, ngón áp út
co lại, bốn ngón kia duỗi thẳng, ngồi trên
hoa sen đỏ.
Vị tôn trong viện Hư không tạng trên
Hiện đồ mạn đồ la, thì bàn tay trái dựng
thẳng, hai ngón trỏ, giữa co lại, tay phải
cầm gươm, đầu gối phải hơi dựng đứng, ngồi
trên hoa sen đỏ. [X. Nhân vương kinh nghi
quĩ; Bí tạng kí Q.cuối].
BÁT NHÃ BỘ
Là một trong năm bộ lớn của giáo pháp
Đại thừa. Gọi chung kinh Đại bát nhã và
các kinh từ đó được rút riêng ra, cùng tất cả
kinh điển Bát nhã thuộc các chi phái khác.
Cứ theo Khai nguyên thích giáo lục quyển
16 nói; thì Bát nhã là mẹ của chư Phật, cho
nên bát nhã bộ được đặt ở đầu năm bộ lớn,
gồm 21 bộ 736 quyển. Trinh nguyên tân
định thích giáo mục lục quyển 20 thì ghi
32 bộ 757 quyển. Chí nguyên pháp bảo
khám đồng tổng lục quyển 1 thì ghi 40 bộ

794 quyển. Duyệt tạng tri tân của sa môn
Trí húc, dựa theo thuyết năm thời giáo của
tông Thiên thai, đổi vị trí của Bát nhã bộ,
đem đặt vào hàng thứ ba trong năm bộ
lớn, và ghi tất cả có 28 bộ 756 quyển. Đại
chính tân tu đại tạng kinh hiện nay, tổng
thu kinh điển bát nhã, gồm 42 bộ 776 quyển.
Bồ Tát Bát Nhã
(Thai Tạng Giới Mạn Đồ La)
BÁT NHÃ BỘ

B
468
Trong Cam châu nhĩ của Đại tạng kinh
Tây tạng, lập riêng Bát nhã bộ (Tạng :zerphyin).
[X. luận Kim cương tiên Q.1; Đại
phẩm kinh du ý; Trinh nguyên tân định
thích giáo mục lục Q.20 ; Đại tạng thánh
giáo pháp bảo tiêu mục Q.1; Đại minh tam
tạng thánh giáo mục lục Q.1; Đại tạng mục
lục Q.thượng]. (xt. Đại Bát Nhã Ba La Mật
Đa Kinh).
BÁT NHÃ CHUYỂN GIÁO
Có nghĩa là, trên hội Bát nhã, đức Phật
sai các vị Thanh văn Tu bồ đề, Xá lợi phất
thay Phật mà diễn nói pháp môn Bát nhã
cho hàng Bồ tát nghe. (xt. Chuyển Giáo
Dung Thông).
BÁT NHÃ ĐA LA (? - 457)
Phạm:Prajĩàtàra. Là tổ thứ 27 trong
28 tổ ở Tây thiên (Ấn độ) do Thiền tông
lập. Cũng gọi Anh lạc Đồng tử. Người
đông Thiên trúc, dòng Bà la môn. Cha
mẹ mất sớm, thường đi rong trong làng
xóm, hành động gần giống như “Thường
bất khinh Bồ tát”. Khoảng hai mươi tuổi,
gặp tổ thứ 26 Bất như mật đa, nhận sự
phó chúc mà
trở thành tổ thứ
27 ở Tây thiên.
Sau khi được
pháp, tổ đến
nước Hương chí
ở miền nam
Thiên trúc, độ
cho người con
thứ ba của nhà
vua là Bồ đề đa

la (tức Bồ đề đạt
ma) và giao phó pháp. Sau đó không lâu, tổ
tự thiêu mà tịch, không rõ tuổi thọ. Sau,
ngài Bồ đề đạt ma đông du đến Trung quốc,
là tổ đầu tiên của Thiền tông Trung quốc.
[X. Xuất tam tạng kí tập Q.9 ; Cảnh đức
truyền đăng lục Q.2; Ngũ đăng hội nguyên
Q.1].
BÁT NHÃ ĐÀO THẢI
Bát nhã gạn lọc. Theo giáo phán do
tông Thiên thai thành lập, thì kinh Bát
Nhã tuyên nói lý các pháp đều không là
để gạn lọc gột bỏ tư tưởng chấp pháp của
Thanh văn. Lại kinh Bát nhã hội thông
hết thảy pháp làm pháp Đại thừa, muốn
dùng pháp Đại thừa dung thông tình chấp
của hai thừa, vì thế mới dùng bốn chữ
“Dung thông đào thải” để giải rõ ý của Bát
nhãbộ.
BÁT NHÃ ĐĂNG LUẬN
Gồm 15 quyển. Cũng gọi Bát nhã đăng
luận thích, Bát nhã đăng. Ngài Thanh biện
(Phạm: Bhavya) soạn, sa môn Na la phả
ca la mật đa la đời Đường dịch. Thu vào
Đại chính tạng tập 30. Nội dung sách này
là ngài Thanh biện đã đứng trên quan điểm
của phái Trung quán tự lập (Phạm:
Madhyamaka-svàtantrika) để chú thích
các chương trong luận Trung quán của bồ
tát Long thụ mà thành.
Đặc trưng tư tưởng trong sách này là
lấy việc giữ gìn một cách nghiêm túc cái
học Trung quán của bồ tát Long thụ đã
được truyền nối từ trước đến nay làm nền
tảng, cho nên, không những chỉ luận phá
tà kiến của ngoại đạo và Tiểu thừa, mà còn
phê phán ngay cả học thuyết của luận sư
Phật hộ là người cùng trong phái Trung

quán nữa.
Một đặc điểm khác, đối với lập trường
của phái Du già, chủ trương của sách này
trái hẳn với quan điểm của các học giả Trung
quán trước nay, nhất là kiến giải đối với
Bát Nhã Đa La
BÁT NHÃ CHUYỂN GIÁO

B
469
Thế tục đế và Thắng nghĩa đế, thì ý thú lại
càng khác xa.
Ngoài ra, tác giả sách này còn vận dụng
luận lí Nhân minh rất thạo. Trong suốt bộ
sách, phương thức biện luận một cách sắc
bén, khéo léo, các chi Tôn Nhân Dụ hoàn
chỉnh cân đối, dùng chúng để đánh phá
lập luận của đối phương: đó là điểm độc
đáo của sách này.
Nguyên văn tiếng Phạm của tác phẩm
này hiện nay đã mất, bản Hán dịch thì
không được hoàn bị, bản dịch Tây tạng
được thu vào Đan châu nhĩ, đề tên là: Bát
nhã đăng căn bản trung luận tụng (Phạm:
Prajĩàpradìpa-mulamadhyamaka-vftti),
đến nay vẫn còn, được các học giả coi trọng
hơn bản Hán dịch.
Trong các bản chú sớ sách này, bản nổi
tiếng hơn cả là: Bát nhã đăng sớ (Phạm:
Prajĩàpradìpa-ỉìkà) của Quan thệ (Phạm:
Avalokitavrata), là tư liệu trọng yếu để tìm
hiểu về phái Trung quán và phái Du già ở
thời kỳ cuối tại Ấn độ. [X. luận Biện chính
Q.4; Đại đường nội điển lục Q.5; Khai
nguyên thích giáo lục Q.8].
BÁT NHÃ ĐẦU
Một chức vị trong Thiền viện, trông coi
việc đọc tụng kinh Bát nhã, khuyến hóa
đàn việt (tín đồ) giúp đỡ Thiền lâm để mở
rộng ruộng phúc. [X. Thiền uyển thanh qui
Q.4 mục Nhai phường thủy đầu thán đầu].
BÁT NHÃ HỌC
Một trong các học phái của Phật giáo
Trung quốc. Vào những năm cuối đời Đông
Hán, sau khi ngài Chi lâu ca sấm dịch kinh

Bát nhã đạo hành phẩm, thì các kinh điển
Bát nhã mới lục tục được truyền vào Trung
quốc, và qua đời Ngụy Tấn đến Nam Bắc
triều đã hình thành học phong một thời và
ảnh hưởng nền huyền học lúc bây giờ.
Đến đời Hậu Tần, về phương diện phát
triển tư tưởng Bát nhã, đã hình thành cái
gọi là “ sáu nhà bảy tông” (lục gia thất tông)
rồi. Sau, nhờ có ngài Cưu ma la thập truyền
dịch và giới thiệu học thuyết Trung quán
của các bồ tát Long thụ, Đề bà một cách có
hệ thống mà cái học Bát nhã đã đạt đến
cao trào. Phổ thông, sự nghiên cứu về nghĩa
lí của Bát nhã, được gọi là Bát nhã học, là
lí luận nền tảng của Phật giáo ở thời kì Ngụy
Tấn Nam Bắc triều, và đã ảnh hưởng đến
tông phái hữu quan ở các đời Tùy, Đường
như tông Tam luận chẳng hạn, đã trực tiếp
noi theo truyền thống của Bát nhã học. (xt.
Lục Gia Thất Tông).
BÁT NHÃ KIM CƯƠNG
Là mật hiệu của bồ tát Kim cương lợi
của Kim cương giới và bồ tát Trì kim cương
lợi của Thai tạng giới trong Mật giáo.
BÁT NHÃ KINH ĐIỂN
Gọi chung tất cả kinh điển thuyết minh
lí cao sâu của Bát nhã ba la mật. Dịch cũ là
Bát nhã ba la mật kinh, dịch mới là Bát
nhã ba la mật đa kinh. Có mấy chục bộ,
như kinh Đại phẩm bát nhã, kinh Tiểu phẩm
bát nhã, kinh Đại bát nhã, kinh Bát nhã
tâm, kinh Kim cương v.v... đều thuộc loại
này.
Về sự truyền bá kinh Bát nhã, ở Ấn độ,
sau đức Phật nhập diệt khoảng năm trăm
năm, Tiểu phẩm bát nhã đã thịnh hành tại
miền bắc Ấn độ, lấy ngài Tu bồ đề làm vị
chủ nói pháp, ngài Xá lợi phất cũng thường

lên tòa diễn giảng. Về sau, “Đại phẩm bát
nhã” được thành lập, các ngài Xá lợi phất
và Tu bồ đề đắp đổi cứu xét lí không. “Văn
thù bát nhã” thì lấy các ngài Văn thù, Ca
diếp làm chủ. Các bản Đại phẩm được lưu
BÁT NHÃ KINH ĐIỂN

B
470
thông rộng rãi. Từ khoảng sáu trăm năm
sau đức Phật nhập diệt trở đi, các phẩm
loại bộ hệ đã được thành lập.
Về các luận chú thích kinh điển Bát
nhã ở Ấn độ, thì sau đức Phật nhập diệt
khoảng bảy trăm năm, có các bồ tát Long
thụ, Đề bà thuộc học phái Đại thừa Trung
quán Không tông soạn các luận. Về Đại
phẩm bát nhã, bồ tát Long thụ soạn Ưu bà
đề xá mười vạn kệ (tức là luận Đại trí độ do
ngài Cưu ma la thập dịch) luận Vô úy, luận
Trung quán, luận Thập nhị môn. Bồ tát
Đề bà thì soạn luận Quảng bách, luận Bách,
luận Bách tự bản kệ v.v...
Đối lại với các ngài Long thụ, Đề bà, có
các ngài Di lặc, Vô trước thuộc Du già hữu
tông. Ngài Di lặc soạn Kim cương bát nhã
tụng (Phạm:Aryasina), ngài Vô trước soạn
luận chú thích Kim cương bát nhã của ngài
Di lặc và luận Thuận trung v.v... Các ngài
Thế thân, Thanh biện, Nguyệt xưng v.v...
cũng nối tiếp nhau soạn các luận.
Kinh điển Bát nhã được truyền dịch ở
Trung quốc, thì bắt đầu với kinh Bát nhã
đạo hạnh phẩm do ngài Chi lâu ca sấm
dịch vào đời vua Linh đế nhà Đông Hán.
Về sau sa môn Chu sĩ hành thỉnh được
Phóng quang bát nhã tại nước Vu điền. Vào
thời Ngụy Tấn Nam Bắc triều, do quan điểm
của các học giả bàn về tông yếu của Bát
nhã có khác nhau, mà đã hình thành thuyết
“sáu nhà bảy tông”.
Đến khi ngài La thập sang Đông độ
(Trung quốc), đúng vào lúc Phóng quang,
Đạo hành bát nhã đang thịnh, ngài La thập

bèn phiên dịch các Bát nhã “Đại Tiểu
phẩm”, “Tâm kinh”, “Kim cương” và “Nhân
vương” v.v... đồng thời, ngài cũng dịch các
luận chú thích của bồ tát Long thụ, Đề bà
v.v... xiển dương Bát nhã không môn, càng
khiến ánh sáng Bát nhã tỏa ra bốn phương
rực rỡ. Các vị đệ tử của ngài La thập là
Tăng triệu, Đạo dung, Tăng duệ, Đạo sinh
v.v... đua nhau tôn sùng Bát nhã, đặc biệt
luận Bảo tạng, luận Triệu của sư Tăng triệu
đã rút tỉa được nghĩa sâu xa mầu nhiệm
nhất của Bát nhã. Rồi học trò của các sư
Tăng duệ, Tăng triệu thành lập tông Tam
luận, lấy các luận Trung quán, luận Bách,
luận Thập nhị môn làm chỗ y cứ.
Về bộ hệ của kinh điển Bát nhã, luận
Kim cương tiên Q.1, do ngài Bồ đề lưu chi
dịch, nêu ra tám bộ Bát nhã: Bộ thứ nhất
mười vạn kệ (Đại phẩm), bộ thứ hai hai
vạn năm nghìn kệ (Phóng quang), bộ thứ
ba một vạn tám nghìn kệ (Quang tán), bộ
thứ tư tám nghìn kệ (Đạo hành), bộ thứ
năm bốn nghìn kệ (Tiểu phẩm), bộ thứ sáu
hai nghìn năm trăm kệ (Thiên vương vấn),
bộ thứ bảy sáu trăm kệ (Văn thù), bộ thứ
tám ba trăm kệ (Kim cương bát nhã).
Sáu trăm quyển Đại bát nhã do ngài
Huyền trang dịch chính là đại thành của
Bát nhã căn bản và Bát nhã tạp bộ. Đại bát
nhã là gốc, còn các bát nhã khác, đều là
Bát nhã ngọn được rút riêng từ các hội Bát
nhã gốc. (xt. Đại Bát Nhã Ba La Mật Đa
Kinh).
BÁT NHÃ KINH THẬP DỤ
Mười dụ của kinh Bát nhã. Để hiển bày
tính không của các pháp, kinh Bát nhã nêu
ra mười ví dụ. Tức ví dụ các pháp như trò
Kinh Bát Nhã tiếng Phạm gồm 25.000 bài tụng

BÁT NHÃ KINH THẬP DỤ

B
471
ảo thuật, như ánh lửa, như trăng dưới nước,
như hư không, như vang tiếng, như thành
kiện thát bà, như chiêm bao, như bóng,
như hình trong gương, như hóa v.v... [X.
kinh Phóng quang bát nhã Q.17; kinh Đại
phẩm bát nhã Q.4; luận Đại trí độ Q.6]. (xt.
Thí Dụ).
BÁT NHÃ LƯU CHI
Phạm:Prajĩàruci. Dịch ý là Trí hi (Trí
hiếm có). Cũng gọi Cù đàm Bát nhã lưu
chi, Cù đàm lưu chi. Người thành Ba la nại
ở nam Ấn độ, họ Cù đàm, giòng Bà la môn.
Sư đến Trung quốc vào niên hiệu Hi bình
năm đầu (516) đời Hiếu minh đế nhà Bắc
Ngụy, ở thủ đô nhà Ngụy tại đất Nghiệp.
Khoảng năm 538 đến năm 543, cùng với
các sư Đàm diệu, Bồ đề lưu chi dịch chung
kinh Chính pháp niệm xứ, luận Thuận
trung v.v... Gồm 14 bộ 85 quyển. Từ đó về
sau như thế nào, không được biết. [X. Khai
nguyên thích giáo lục Q.6; Lịch đại tam bảo
kỉ Q.9; Tục cao tăng truyện; Bồ đề lưu chi
truyện].
BÁT NHÃ LÝ THÚ KINH
Phạm: Prajĩà-pàramità-nayazatapaĩ-
càzatikà. Có một quyển, gọi đủ
là Đại lạc kim cương bất không chân thực
tam ma da kinh. Gọi tắt là Lý thú kinh.
Ngài Bất không đời Đường dịch. Thu vào
Đại chính tạng tập 8. Đại lạc kim cương bất
không là tên khác của Kim cương tát đóa,
biểu thị Tát đóa tự chứng niềm vui lớn
trong việc giáo hóa người khác, việc giáo
hóa bền chắc không gián đoạn cũng như
kim cương. Tam ma da là nghĩa thệ nguyện

gốc.
Kinh này do pháp thân Trí của đức Đại
nhật Như lai, vì bố tát Kim cương tát đóa,
tuyên nói lý thú trong sạch của bát nhã,
đồng thời, bồ tát Kim cương tát đóa cũng
nói lên thệ nguyện gốc chân thật của mình.
Toàn kinh được cấu thành bởi ba phần
Duyên khởi, Chính tông và Lưu thông,
trong đó, phần Chính tông được chia làm
17 đoạn, lần lượt giảng nói 17 pháp môn:
Đại lạc pháp môn, Chứng ngộ, Hàng phục,
Quán chiếu, Phú, Thực động, Tự luân,
Nhập đại luân, Cúng dường, Phẫn nộ, Phổ
tập, Hữu tình gia trì, Thất mẫu thiên, Tam
huynh đệ, Tứ tỉ muội, Các cụ, Thâm bí,
v.v... để nêu tỏ việc xây dựng nước Phật
trong sạch ngay trong cuộc sống ngày
thường, là cực ý “ngay thân này thành Phật”
trong Mật giáo. Các tông phái Mật giáo đều
nương dùng kinh này và sớm hôm đều đọc
tụng.
Kinh này còn năm bản dịch khác dưới
đây:
1. Đệ thập hội Bát nhã lý thú phần, 1
quyển, trong kinh Đại bát nhã, ngài Huyền
trang dịch, thu vào Đại chính tạng tập 8.
2. Thực tướng bát nhã ba la mật kinh,
một quyển, ngài Bồ đề lưu chi đời Đường
dịch, thu vào Đại chính tạng tập 8.
3. Kim cương đính du già lý thú bát
nhã kinh, một quyển, ngài Kim cương trí
đời Đường dịch, thu vào Đại chính tạng
tập 8.
4. Biến chiếu bát nhã ba la mật kinh, 1
quyển, ngài Thí hộ đời Tống dịch,thu vào
Đại chính tạng tập 8.
5. Tối thựơng căn bản kim cương bất
không tam muội đại giáo vương kinh, 7

quyển, ngài Pháp hiền đời Tống dịch, thu
vào Đại chính tạng tập 8.
Ngoài ra, còn có bản tiếng Phạm, bản
Tây tạng, bản dịch tiếng Nhật v.v...
Kinh này cũng có rất nhiều chú sớ, nổi
tiếng hơn cả thì có: Lý thú thích, 1 quyển,
Thập thất tôn nghĩa thuật 1 quyển của ngài
Bất không, Lý thú kinh văn cú 1 quyển
của ngài Không hải v.v... [X. Khai nguyên
BÁT NHÃ LÝ THÚ KINH

B
472
thích giáo lục Q.8, Q.11; Trinh nguyên tân
định thích giáo mục lục Q.15].
BÁT NHÃ LÝ THÚ PHẦN
Chỉ hội thứ mười trong mười sáu hội
của kinh Đại bát nhã. Nội dung trình bày ý
chí sâu xa của thực tướng Bát nhã. Phần
Bát nhã lý thú này sau được dùng làm khóa
tụng hàng ngày, và ý chỉ sâu xa của nó cũng
đã được giải thích rõ trong sách Lý thú phần
thuật tán 3 quyển của ngài Từ ân.
Giáo thuyết trong phần này cũng gần
giống như giáo thuyết trong kinh Bát nhã
lý thú trong Mật tạng, bởi thế, các nhà Mật
giáo, mỗi khi đề cập đến Lý thú phần, thì
cho đó là sự giải nói về hành tướng nông
cạn, sơ lược trong kinh Lý thú.
Những bản dịch khác của kinh này còn
có: Thực tướng bát nhã ba la mật kinh do
ngài Bồ đề lưu chi dịch, Kim cương đính
du già lý thú bát nhã kinh do ngài Kim
cương trí dịch, Đại lạc kim cương bất không
chân thật tam ma da kinh do ngài Bất không
dịch và Biến chiếu bát nhã ba la mật kinh
do ngài Thí hộ dịch.
Về con số các bài tụng trong nguyên
bản tiếng Phạm của kinh này, thì phổ thông
có hai thuyết: một thuyết bảo có ba trăm
tụng (Pháp uyển châu lâm, Khai nguyên
thích giáo lục), còn thuyết kia thì nói có
một trăm năm mươi tụng (Chí nguyên pháp
bảo khám đồng tổng lục).
Năm 1917, hai ông Tuyền phương cảnh
và Mẫu vĩ tường vân - người Nhật bản - đã
đem hợp chung cả nguyên bản Phạm văn,
bản dịch Tây tạng và bản Hán dịch lại, rồi

xuất bản.
BÁT NHÃ NHỊ CHỦNG TƯỚNG
Hai loại tướng Bát nhã. Cứ theo kinh
Địa tạng thập luân quyển 10 phẩm Phúc
điền tướng chép, thì Bát nhã có hai tướng
thế gian và xuất thế gian:
1. Bát nhã thế gian, nghĩa là các Bồ tát
chỉ nương vào sự đọc tụng, viết chép, lắng
nghe, rồi vì người khác mà nói giáo lý trung
đạo của ba thừa, khuyên họ tu hành chân
chính để diệt trừ phiền não hoặc nghiệp.
Nhưng đây chưa phải là Bát nhã tịch lặng
chân thực, mà là Bát nhã có thấy có tướng
(tức trí thế gian), cho nên vẫn còn bám
dính, đắm trước, đó là Bát nhã thế gian.
2. Bát nhã xuất thế gian, nghĩa là khi
các Bồ tát siêng năng tu tập đạo Bồ đề, tùy
sức đọc tụng, viết chép, lắng nghe, rồi vì
người khác, diễn nói chính pháp ba thừa,
song trong lòng cũng như hư không, bình
đẳng, rỗng lặng, lìa các danh tướng, cho
nên không có chỗ bám dính, đắm trước,
đó là Bát nhã xuất thế gian. (xt. Bát Nhã).
BÁT NHÃ PHẬT MẪU
I. Bát nhã Phật mẫu. Bát nhã là mẹ
của Phật. Bát nhã là mẹ của các đại Bồ tát,
hay sinh ra chư Phật, giữ gìn các Bồ tát. Vì
giữa cha mẹ, thì công của mẹ là sâu nặng
nhất, cho nên Phật lấy Bát nhã làm mẹ.
[X. kinh Đại phẩm bát nhã phẩm Tát đà ba
luân; luận Đại trí độ Q.34].
II. Bát nhã Phật mẫu. Bát nhã Phật
mẫu trong Mật giáo được chia làm hai vị
tôn, một của một môn và một của khắp
các môn. Vị trước chỉ Bồ tát bát nhã trong
viện Hư không tạng và viện Trí minh của
Thai tạng giới, còn vị sau thì chỉ đức Đại
nhật Như lai.

BÁT NHÃ PHONG
Mũi nhọn Bát nhã. Trí tuệ Không của
Bát nhã có khả năng chặt đứt hết các loại
phiền não, cho nên dùng mũi nhọn để ví
dụ. Chứng đạo ca (Đại 48, 396 trung) nói:
BÁT NHÃ LÝ THÚ PHẦN

B
473
“Đại trượng phu, cầm gươm tuệ, mũi nhọn
Bát nhã và ngọn lửa Kim cương”.
BÁT NHÃ QUÁN TỰ TẠI
Một trong bốn mươi Quan âm. Cũng
gọi Bảo kinh Quan âm. Hình tượng: tay
phải để ở trước ngực, trên tay cầm kinh Bát
nhã lý thú do ấn trí sinh ra; tay trái kết ấn
Quyền (ấn nắm tay). Chân ngôn: Án (ọm)
phạ nhật ra đạt ma (vajradharma-pháp Kim
cương) bát ra nhã (parjĩà-trí tuệ) tố đát
lam (sùtraô-kinh) Ma ha na dã (mahodayalớn
rộng) sa phạ hạ (svàhà).
Người nào muốn cầu nghe nhiều, nên
tu phép Bát nhã quán tự tại. [X. kinh Thiên
quang nhãn bí mật pháp].
BÁT NHÃ SA DI PHẬT GIÁO SỬ
Pàli:Zàsanavaôsa. Vốn gọi là Phật giáo
sử. Do tỉ khưu Bát nhã sa di (Pàli:Paĩĩasàmi)
của Miến điện soạn. Nội dung chủ yếu tường
thuật cuộc đời đức Phật, ba lần kết tập kinh
điển Phật giáo ở Ấn độ và sự phát triển
Phật giáo tại Miến điện. Đặc biệt nhấn mạnh
mối quan hệ giữa Phật giáo với quốc gia bắt
đầu từ vua A nô luật đà, và sự liên quan
giữa Phật giáo Miến điện và Phật giáo Tích
lan, có dẫn ra hơn một trăm tác phẩm về
Phật giáo.
Trong tác phẩm này tác giả có giành
khoảng một phần ba các chương để tường
thuật lịch sử Phật giáo tại các nơi Tất la ha,
Kim địa, Du na ca, Phạt na bà tư, A ba nan
đà và Ca thấp di la.
BÁT NHÃ TẬN TỊNH HƯ DUNG
Bát nhã, chỉ kinh Bát nhã. Tận tịnh
(hết sạch), chỉ các pháp đều là không. Hư

dung (rỗng không), vì các pháp đã là không
thì không có tự tính cho nên có thể dung
thông nhau và hòa nhập vào nhau mà
không trở ngại. Nghĩa là kinh Bát nhã nói
về lí các pháp đều không. (xt. Tận Tịnh
Hư Dung).
BÁT NHÃ THANG
Nước sôi Bát nhã. Tiếng lóng dùng trong
Thiền lâm để gọi rượu. Đông pha chí lâm:
“Các tăng sĩ gọi rượu là nước sôi Bát nhã,
cá là thoi (để dệt cửi) lội nước, gà là rau
xuyên qua bờ rào”.
BÁT NHÃ THẬP LỢI
Mười điều lợi ích do tu Bát nhã mà được.
Cứ theo kinh Nguyệt đăng tam muội quyển
6 chép, thì Bát nhã nghĩa là trí tuệ; Bồ tát
nhờ tu hành Bát nhã mà thông suốt không
ngại và được mười lợi ích sau:
1. Bồ tát soi rõ muôn pháp đều vắng
lặng, cho nên tuy làm việc bố thí, nhưng
không có ý tưởng về “người bố thí”, cũng
không bám dính vào các vật dùng để bố
thí, mà cũng chẳng thấy có người nhận của
bố thí.
2. Bồ tát tuy giữ giới trong sạch, không
hủy phạm; nhưng dùng tuệ Không soi rọi,
nên không thấy có tướng “người giữ”, “người
phạm”.
3. Bồ tát an trú nơi sức nhẫn, tuy hóa
độ chúng sinh, nhưng nhờ tuệ Không soi
rọi, nên không dấy lên ý tướng “chúng sinh
được độ”.
4. Bồ tát đối với các phạm hạnh (hạnh
trong sạch) tuy dũng mãnh tinh tiến, nhưng
nhờ tuệ Không soi rọi, nên không thấy có
tướng thân tâm tinh tiến.
5. Bồ tát tuy ở trong Thiền định, nhưng
nhờ tuệ Không soi rọi, nên đối với tất cả

công đức Thiền định, tâm không bám dính
đắm trước.
6. Bồ tát hay dùng tuệ Không soi rọi,
BÁT NHÃ THẬP LỢI

B
474
thấy suốt bản tính các pháp rỗng lặng, cũng
biết rõ giữa Phật và ma thể vốn không khác,
vì thế khi ma hiện tướng, Bồ tát vẫn không
sợ hãi.
7. Bồ tát đối với hết thảy các pháp thế
gian, xuất thế gian, không một pháp nào
mà không thông suốt tỏ rõ, cho nên đối
với các lời bàn luận của mọi người đều biện
biệt được chính tà phải trái, mà không bị
mê hoặc.
8. Bồ tát chiếu rọi các pháp, thấy suốt
ngọn nguồn sống chết, không còn bị luân
hồi làm chìm đắm.
9. Bồ tát tuy quán hết thảy tính không,
nhưng thường đem lòng thương xót rộng
lớn, thề cứu khổ cho hết thảy chúng sinh,
khiến được giải thoát.
10. Bồ tát biết rõ pháp hai thừa Thanh
văn, Duyên giác còn chìm nơi lí rỗng lặng
mà chưa cùng tột, cho nên chỉ cầu đạo vô
thượng bồ đề để được giải thoát.
BÁT NHÃ THỜI
Là thời thứ tư trong năm thời giáo do
tông Thiên thai đặt ra. Tức sau khi đã nói
các kinh Phương đẳng, đức Phật bắt đầu
tuyên thuyết các bộ kinh Bát nhã; thời kì
này kéo dài khoảng 20 năm, bởi thế, y theo
tên kinh mà gọi là thời Bát nhã. (xt. Ngũ
Thời Bát Giáo).
BÁT NHÃ THUYỀN
Trí tuệ Bát nhã ví như thuyền bè đưa
chúng sinh vượt qua biển sống chết, đến
bờ Bồ đề, cho nên gọi là Bát nhã thuyền.
[X. Thiên thủ kinh nhị thập bát bộ chúng
thích].

BÁT NHÃ TỰ
Chùa Bát nhã. Vị trí chùa ở Lâu quan
cốc ngọn núi phía đông của núi Ngũ đài
thuộc tỉnh Sơn tây. Cứ theo truyền, sư Vô
trước - người Ô châu - đời Đường đã từng
đến đây để bái kiến bồ tát Văn thù, người
đời sau mới xây chùa ở chỗ ấy.
Khoảng năm Thành hóa đời Minh, pháp
sư Lập thiền trụ trì chùa này, đạo hạnh rất
thịnh, triều đình cho tiền của để làm lại
phòng
nhà. Ở
sườn núi
phía trái
Lâu quan
cốc có
động Kim
cương,
trong
động có
tàng trữ
răng của
bồ tát
Văn thù.
Đây là trung tâm tín ngưỡng của Phật giáo
từ xưa, nay thuộc về chùa Lạt ma.
BÁT NHÂN ĐỊA
........
Tám pháp nhẫn. Tông Thiên thai lập
bốn giáo hóa pháp: Tạng giáo, Thông giáo,
Biệt giáo và Viên giáo. Bát nhân địa là địa
thứ ba trong mười địa của Thông giáo.
Nhân, có nghĩa là nhẫn: Tức là hàng
ba thừa Thanh văn, Duyên giác, Bồ tát
cùng từ Thế đệ nhất pháp (hạnh cuối
cùng trong bốn gia hạnh) vào mười sáu
tâm kiến đạo, tức giai vị tu tám pháp nhẫn
để chính thức dứt trừ Kiến hoặc. Tám

pháp nhẫn là: Khổ pháp trí nhẫn, tập
pháp trí nhẫn, diệt pháp trí nhẫn, đạo
pháp trí nhẫn, khổ loại trí nhẫn, tập loại
trí nhẫn, diệt loại trí nhẫn, đạo loại trí
nhẫn v.v... [X. Chỉ quán phụ hành truền
hoằng quyết Q.6].
Chùa Bát Nhã
BÁT NHÃ THỜI

B
475
BÁT NHẪN BÁT TRÍ
Tám nhẫn tám trí. Nghĩa là ở ngôi “Kiến
đạo” quán xét lí bốn đế, mà sản sinh nhẫn,
trí vô lậu, đều có tám thứ. Đây cũng là mười
sáu tâm kiến đạo. Cũng gọi bát nhẫn bát
quán.
Trong tám nhẫn thì bốn nhẫn trước là
nhịn chịu và ấn chứng bốn phép nhẫn của
bốn đế ở cõi Dục, tức là khổ pháp nhẫn,
tập pháp nhẫn, diệt pháp nhẫn và đạo pháp
nhẫn. Còn bốn nhẫn sau là nhịn chịu và
ấn chứng bốn loại nhẫn của bốn đế ở cõi
Sắc và cõi vô Sắc, tức là khổ loại nhẫn, tập
loại nhẫn, diệt loại nhẫn và đạo loại nhẫn.
Vì tám nhẫn trên đây chính thức diệt
trừ kiến hoặc trong ba cõi, cho nên là đạo
vô gián. Kiến hoặc đã bị dứt hết, sự quán
chiếu trở nên rõ ràng, thì là tám trí, tức
khổ pháp trí, tập pháp trí, diệt pháp trí, đạo
pháp trí, khổ loại trí, tập loại trí, diệt loại trí,
đạo loại trí v.v... là đạo giải thoát. Nhẫn là
nhân của trí, trí là quả của nhẫn. [X. luận
Tạp a tì đàm tâm Q.5; luận Thành duy thức
Q.9]. (xt. Thập Lục Tâm, Kiến Đạo).
BÁT NHIÊT ĐỊA NGỤC
Tám địa ngục nóng. Gọi chung các địa
ngục trong đó tội nhân phải chịu cái khổ
của sức nóng nung nấu. Cũng gọi Bát đại
địa ngục, Bát đại nại lạc ca. Luận Đại tì bà
sa quyển 172 chép, ở phía dưới châu Nam
thiệm bộ, chỗ cách hơn năm trăm do tuần,
có một khu địa ngục. Khu này, có mười sáu
địa ngục lớn chia làm tám địa ngục lạnh,
tám địa ngục nóng. Mỗi địa ngục lớn đều
có mười sáu địa ngục nhỏ bao quanh, ăn

thông với bốn cửa. Những chúng sinh chịu
tội, khi vào các địa ngục nhỏ, thì nỗi khổ
lại thêm dần lên, bởi thế cũng gọi là Du
tăng ngục.
Tám địa ngục nóng là:
1. Tưởng địa ngục (Phạm: Sàôjìva),
cũng gọi Đẳng hoạt địa ngục. Chúng sinh
chịu khổ trong địa ngục này, tay mọc móng
sắt, móng tay dài, sắc, mỗi khi tức giận, mang
ý tưởng độc hại, dùng móng tay cào cấu, vồ
bắt lẫn nhau, máu chảy thịt rơi, hoặc bị
chặt đâm xay giã, tưởng là chết rồi. Nhưng
gió lạnh thổi đến, da thịt lại lành, thấy mình
sống lại, vì thế gọi là Tưởng địa ngục. Những
người phạm tội giết hại sinh vật, rơi vào
ngục này.
2. Hắc thằng địa ngục (Phạm:
Kàlasùtra), cũng gọi ngục dây đen. Trong
ngục này, ngục tốt dùng dây sắt nóng, quấn
thân người tội, đốt da nấu thịt, nung xương
nấu tủy, đau đớn muôn bề, cho nên gọi là
Hắc thằng địa ngục.
3. Đôi áp địa ngục (Phạm: Saôghàta),
cũng gọi Chúng hợp địa ngục. Trong địa
ngục này có núi đá lớn, sau khi tội nhân đi
vào, núi tự khép lại, đè ép thân tội nhân,,
xương thịt nhừ nát, vì thế gọi là Đôi áp địa
ngục (địa ngục đè ép). Những kẻ phạm tội
sát sinh, trộm cướp, gian dâm, phải ở ngục
này.
4. Khiếu hoán địa ngục (Phạm: Raurava
- địa ngục kêu gào). Nghĩa là chúng sinh
chịu tội, khi đến ngục này, ngục tốt liền
ném vào vạc dầu lớn đang sôi để nấu. Vì
đau đớn quá nên kêu gào khóc lóc, bởi thế
gọi là Khiếu hoán địa ngục. Những kẻ phạm
tội giết hại, trộm cướp, gian dâm, uống rượu
phải rơi vào địa ngục này.

5. Đại khiếu hoán địa ngục (Phạm
Mahàraurava). Nghĩa là khi ngục tốt đã
nấu tội nhân trong vạc dầu sôi rồi, gió nghiệp
liền thổi, làm cho sống lại, rồi lại bị ném
vào chảo sắt nóng để rang, chiên. Đau đớn
đến cùng cực, cất tiếng kêu lên thật to, nên
mới gọi là Đại khiếu hoán địa ngục. Những
kẻ phạm tội giết hại, trộm cướp, tà dâm và
nói dối phải ở trong địa ngục này.
BÁT NHIÊT ĐỊA NGỤC

B
476
6. Thiêu chích địa ngục (Phạm: Tapana
- địa ngục đốt, nướng). Cũng gọi Tiêu nhiệt
địa ngục,Viêm nhiệt địa ngục. Địa ngục này
được bao bọc bằng thành sắt, lửa cháy bốc
lên ngùn ngụt, trong ngoài đốt nướng, da
thịt nát nhừ, đau đớn vô cùng, cho nên gọi
Thiêu chích địa nguc.
7. Đại thiêu chích địa ngục (Phạm:
Pratàpana), cũng gọi Đại thiêu chích nhiệt
địa ngục, Đại cực nhiệt địa ngục. Nghĩa là
ngục tốt đem tội nhân để trong thành sắt,
lửa nóng đốt thành, trong ngoài đều đỏ,
đốt nướng tội nhân. Lại có hầm lửa, như lò
than hồng; trên hai bờ hầm, còn có núi
lửa, ngục tốt cầm cái xoa sắt, xâu lấy tội
nhân, ném vào trong lửa, da thịt nhừ nát,
đau đớn cùng cực, vì thế gọi là Đại thiêu
chích địa ngục.
8. Vô gián địa ngục (Phạm:Avìci), cũng
gọi A tị địa ngục, Vô cứu địa ngục. Nghĩa là
chúng sinh có tội, chịu khổ trong địa ngục
này, không bao giờ gián đoạn, không bao
giờ thôi nghỉ, cho nên gọi là vô gián, là địa
ngục cực khổ. Những kẻ tạo năm tội nghịch
(tội trái với luân thường đạo lí) và phỉ báng
Đại thừa, phải rơi vào ngục này.
Luận thành thực nêu rõ năm loại vô
gián:
1. Thú quả vô gián, những kẻ phạm tội
cực nặng, chịu quả báo ở địa ngục này,
không bao giờ hết.
2. Thụ khổ vô gián, nghĩa là chịu các
khổ ở đây, không bao giờ hết.
3. Thời vô gián, nghĩa là thời gian chịu
khổ ở địa ngục này, không bao giờ hết.

4. Mệnh vô gián, nghĩa là sống ở địa
ngục này một trung kiếp, không gián đoạn.
5. Hình vô gián, nghĩa là chúng sinh
chịu khổ ở địa ngục này, sinh ra rồi chết,
chết rồi sinh lại, không bao giờ cùng. [X.
kinh Trường a hàm Q.19 phẩm Địa ngục;
luận Câu xá Q.11; luận Thuận chính lí
Q.13].
BÁT NIÊM
.....
I. Bát niệm. Tám niệm. Niệm, tức là nhớ
nghĩ ở trong tâm. Luận Đại trí độ quyển 21
chép, các đệ tử Phật ở những nơi vắng vẻ,
cho đến rừng núi hoặc đồng không mông
quạnh, khéo tu phép quán nhơ bẩn, chán
ngấy thân mình, chợt sinh sợ hãi, lại bị ác
ma làm những việc xấu, não loạn tâm mình,
khiến càng thêm sợ hãi, bởi thế, đức Như
lai vì các đệ tử ấy mà nói phép Bát niệm.
Nếu trong tâm thường giữ tám niệm này,
thì sự lo sợ sẽ tan biến.
1. Niệm Phật, nghĩa là người tu Thiền
quán, khi gặp những chướng ngại sợ hãi,
thì phải nhớ đến chư Phật từ bi cứu giúp
chúng sinh, công đức vô lượng, một lòng
như thế, niệm niệm không bỏ, thì chướng
nạn sợ hãi sẽ tự tiêu trừ.
2. Niệm pháp, sức pháp rộng lớn, thông
suốt vô ngại, có khả năng diệt trừ phiền
não. Một lòng nhớ nghĩ như thế, niệm niệm
không bỏ, thì chướng ngại sợ hãi sẽ tự tiêu
diệt.
3. Niệm tăng, tăng là đệ tử của Phật,
hay tu đạo chính, khéo chứng quả Thánh,
là ruộng phúc ở đời. Nếu một lòng nhớ
nghĩ, niệm niệm không rời, thì chướng ngại
sợ hãi sẽ tự tiêu diệt.
4. Niệm giới, giới là gốc của vô thượng

bồ đề, có khả năng ngăn ngừa mọi điều ác,
được nơi an ổn. Nếu một lòng nhớ nghĩ,
niệm niệm không rời, thì chướng ngại sẽ tự
tiêu diệt.
5. Niệm xả, xả có hai thứ: thí xả (cho
không tiếc), có thể sinh công đức lớn; xả
phiền não (vứt bỏ phiền não), nhờ thế được
trí tuệ lớn. Nếu một lòng nhớ nghĩ, niệm
niệm không rời, thì chướng ngại sợ hãi sẽ
tự tiêu diệt.
6. Niệm thiên (nhớ nghĩ trời). Trời tức
Tứ thiên vương cho đến trời Tha hóa tự
BÁT NIÊM

B
477
tại, quả báo trong sạch, lợi ích tất cả. Nếu
một lòng nhớ nghĩ, niệm niệm không bỏ,
thì chướng nạn sợ hãi sẽ tự tiêu diệt.
7. Niệm xuất nhập tức (theo dõi hơi thở
ra vào). Hơi thở ra vào từ hai lỗ mũi, là
phương thuốc thần diệu chữa bệnh tán
loạn, là con đường dẫn dắt tới Thiền định.
Nếu một lòng nhớ nghĩ, niệm niệm không
thôi, thì chướng nạn sợ hãi sẽ tự tiêu diệt.
8. Niệm tử (nhớ tới cái chết). Chết có
hai thứ: chết vì quả báo đã hết, gọi là tự
chết. Chết vì duyên khác, tức gặp tai nạn
mà chết. Hai cái chết này, ngay từ lúc sinh
ra, đã thường đeo theo thân người, không
có chỗ trốn tránh. Nếu một lòng nhớ nghĩ,
niệm niệm không thôi, thì chướng ngại sợ
hãi sẽ tự tiêu diệt. [X. kinh Đại phẩm bát
nhã Q.1 phẩm Tựa ; Pháp giới thứ đệ sơ
môn Q.trung, thượng].
II. Bát niệm. Chỉ tám niệm của bậc đại
nhân. (xt. Bát Đại Nhân Giác).
BÁT PHÁP
.....
I. Bát pháp (tám yếu tố). Bốn yếu tố
cực lớn (tứ đại) đất, nước, lửa, gió và bốn
yếu tố cực nhỏ (tứ vi) sắc, hương, vị, xúc
gọi chung là bát pháp.
1. Đất, tính của đất cứng chắc, nghĩa là
mắt tai mũi lưỡi thân thuộc đất. Như tóc
lông móng răng, da thịt gân xương v.v...
đều thuộc đất.
2. Nước, tính của nước ướt át, như bọt
nước, nước mắt, máu, mủ, mồ hôi, nước
miếng, đờm, dãi, tinh khí, đại, tiểu tiện v.v...
đều thuộc nước.

3. Lửa, tính của lửa là cháy nóng, tức
hơi ấm trong người thuộc lửa.
4. Gió, tính của gió là chuyển động, tức
hơi thở ra vào, và sự chuyển động của thân
thể người ta thuộc về gió.
5. Sắc vi, nghĩa là mắt thấy các loại sắc,
vì sắc nhỏ nhiệm vi tế, cho nên gọi là vi.
6. Hương vi, nghĩa là mũi ngửi các mùi
thơm, vì nó nhỏ nhiệm, nên cũng gọi là vi.
7. Vị vi, nghĩa là lưỡi nếm các mùi vị,
mùi vị cũng nhỏ nhiệm.
8. Xúc vi, nghĩa là thân thể cảm biết sự
đụng chạm, cọ xát, vì nó nhỏ nhiệm, nên
gọi là xúc vi. [X. kinh Viên giác].
II. Bát pháp. Chỉ tám pháp ở thế gian.
Tức là lợi, không lợi, tiếng tăm, không tiếng
tăm, bàn cãi, không bàn cãi, khổ, sướng.
[X. kinh Tăng nhất a hàm Q.39; kinh Ấm
trì nhập].
III. Bát pháp. Gọi tắt của Bát chính
đạo. Tức: Chính kiến, Chính tư duy, Chính
ngữ, Chính nghiệp, Chính mệnh, Chính
tinh tiến, Chính niệm, Chính định. (xt. Bát
Chính Đạo).
BÁT PHẠT ĐA QUỐC
Bát phạt đa, Phạm Parvata. Tên một
nước nhỏ ở tây Ấn độ vào thế kỷ VII Tây
lịch. Cứ theo Đại đường tây vực ký quyển
11 chép, thì nước này chu vi hơn năm nghìn
dặm, dân cư đông đúc, lệ thuộc nước Trách
ca. Khí hậu ôn hòa, phong tục chất trực,
tính người nhanh nhẹn, nói năng đôi khi
quê mùa, nghề học sâu rộng, tín ngưỡng
chính tà lẫn lộn.
Có hơn mười ngôi chùa với hơn một
nghìn chư tăng, học tập cả Tiểu thừa và
Đại thừa. Có bốn cây tháp do vua A dục
xây cất. Bên cạnh đô thành có ngôi chùa

to, chư tăng học giáo pháp Đại thừa, tức là
nơi mà xưa kia luận sư Thận na phất đát la
(Tối thắng tử) đã ở để soạn bộ Du già sư địa
thích luận; và cũng là nơi, ở đó, các luận sư
Hiền ái, Đức quang đã xuất gia.
Theo sự khảo cứu thì vị trí nước Bát
phạt đa ở Harappa, chỗ vị trí cũ của sông
Ravi, cách Montgomery khoảng 25 cây số
về phía nam tỉnh Panjab hiện nay. [X. Đại
từ ân tự tam tạng pháp sư truyện Q.4; S. N.
BÁT PHẠT ĐA QUỐC

B
478
Majumdar: Cunningham’s Ancient Geography
of India].
BÁT PHẬT
Tám Phật. Đáp lời thỉnh vấn của tôn
giả Xá lợi phất, đức Phật đã nói về tên hiệu
của tám đức Phật phương đông, Ngài bảo
người nghe, nếu nhận giữ đọc tụng tám tên
hiệu ấy, thì đối với bồ đề, không trở lui
nữa.
1. Thiện thuyết xưng công đức Như lai
của thế giới Nan hàng phục ở phương đông.
2. Nhân đà la chàng tinh vương Như
lai, thế giới Vô chướng ngại phương đông.
3. Phổ quang minh công đức trang
nghiêm Như lai, thế giới An lạc ở phương
đông.
4. Thiện đấu chiến nan hàng phục siêu
việt Như lai, thế giới Phổ nhập phương đông.
5. Phổ công đức minh trang nghiêm
Như lai, thế giới Tinh tụ phương đông.
6. Vô ngại dược thụ công đức xưng Như
lai, thế giới Vô độc chủ phương đông.
7. Bộ bảo liên hoa Như lai, thế giới Trắc
tắc hương mãn phương đông.
8. Bảo liên hoa thiện trụ sa la thụ vương
Như lai ở thế giới Diệu âm minh phương
đông [X. kinh Bát Phật danh hiệu].
BÁT PHẬT ĐÍNH
Tám Phật đính. Là năm Phật đính và
ba Phật đính gộp chung lại. Đó là: Bạch
tản Phật đính, Thắng Phật đính, Tối thắng
Phật đính, Quang tụ Phật đính, Xả trừ Phật
đính, Quảng đại Phật đính, Cực quảng đại
Phật đính, Vô biên âm thanh Phật đính.
Năm Phật đính trước biểu trưng đức dụng

năm trí của Thích ca Như lai, ba Phật đính
sau biểu trưng các đức thuộc ba bộ của Như
lai. [X. kinh Đại nhật Q.5 phẩm Bí mật mạn
đồ la; Đại nhật kinh sớ Q.5, Q.16].
BÁT PHONG
.....
Tám gió. Cũng gọi bát pháp, bát thế
phong. Nghĩa là tám pháp này là những cái
người đời yêu và ghét, hay khêu động lòng
người, cho nên dùng gió để ví dụ, gọi là bát
phong. Nếu tâm có chủ, ở yên nơi chính
pháp, không bị cái yêu cái ghét mê hoặc
làm cho tâm loạn, thì không bị tám gió lay
động. Tám gió là :
1. Lợi, là lợi ích. Hễ cái gì có ích cho ta,
đều gọi là lợi cả.
2. Suy, là suy diệt, phàm cái gì tổn hại
cho ta, đều gọi là suy cả.
3. Hủy, là chê bai, vì ghét người ta mà
dùng lời nói khác lạ để chê bai.
4. Dự, là khen ngợi, khi thích một người
nào đó thì, tuy không có mặt người ấy, cũng
dùng những lời tốt đẹp để khen ngợi.
5. Xưng, là tán tụng, vì tôn sùng một
người nào đó, nên ở chỗ đông người đều
tán tụng điều hay của người ấy.
6. Cơ, là dèm pha, nghĩa là vì ghét một
người nào đó, nên vốn chẳng có chuyện gì
cũng đặt điều như thật để dèm pha họ trước
công chúng.
7. Khổ, nghĩa là gặp duyên ác, trong cảnh
ngộ éo le, cảm thấy buồn khổ.
8. Lạc, hàm ý vui sướng. Nghĩa là gặp
duyên tốt, cảnh ngộ tốt, thâm tâm đều vui
sướng.
Đại thừa vô sinh phương tiện môn (Đại
85, 1274) nói: “Thân thể và tay chân, lặng
yên không động đậy, tám gió thổi chẳng

lay”. [X. Phật địa kinh luận Q.5; Hành tông
kí Q.1].
BÁT PHÚC ĐIỀN
I. Bát phúc điền. Tám ruộng phúc.
Nghĩa là ba bậc Phật, Thánh nhân và Tăng
là ruộng kính. Bốn bậc hòa thượng, a xà lê,
BÁT PHẬT

B
479
cha, mẹ là ruộng ơn. Cứu giúp người bệnh
là ruộng bệnh hoặc gọi là ruộng thương.
Tám thứ kể trên, đều có thể gieo được hạt
giống phúc, cho nên gọi là “ruộng”. Nếu
người nào hết sức phụng sự tám bậc trên
đây, thì cũng như người nhà nông ra sức
làm ruộng, sẽ thu hoạch lợi lớn.
1. Phật điền. Phật, tiếng Phạm:buddha,
dịch âm: Phật đà, dịch nghĩa là giác (tỉnh
biết). Nghĩa là giác đạo tròn đủ, chứng ngôi
cực quả, cả thế gian và xuất thế gian, không
có gì so sánh được. Nếu ai cung kính cúng
dường, sẽ có thể được tất cả phúc và diệt
hết thảy tội, cho nên gọi là Phật điền.
2. Thánh nhân điền, các bậc Bồ tát,
Duyên giác, Thanh văn đã ra khỏi ba cõi,
giác ngộ đạo Thánh, đầy đủ vô lượng công
đức trí tuệ. Nếu cung kính cúng dường thì
sẽ được phúc, vì thế gọi là Thánh nhân
điền.
3. Tăng điền. Tăng, tiếng Phạm:
Saôgha, dịch âm: Tăng già, dịch nghĩa là
chúng hòa hợp. Tức trên từ bậc hòa thượng,
dưới đến hàng chúng tăng, đối với nhau,
cung kính thuận hòa, không tranh giành
cãi cọ, đó là đệ tử của Phật. Nếu người nào
cung kính cúng dường, sẽ được phúc lợi,
cho nên gọi là tăng điền.
4, Hòa thượng điền. Hòa thượng, tiếng
Phạm:Upàdhyàya, là thầy dạy bảo. Nghĩa
là người xuất gia, nhờ sức thầy dạy dỗ mà
pháp thân được nuôi lớn, ơn ấy rất to. Nếu
ai cung kính cúng dường sẽ được phúc lợi.
Vì thế gọi là Hòa thượng điền.
5. Xà lê điền. Xà lê, Phạm:Àcarya. Dịch

âm: a xà lê, dịch ý là chính hạnh. Vì hay
sửa chính các hành vi của học trò, tức là vị
thầy dạy răn về giới, dựa vào giới mà có
được Thiền định và trí tuệ, ơn ấy thật là
sâu nặng. Nếu ai cung kính cúng dường sẽ
được phúc lợi. Cho nên gọi là A xà lê điền.
6. Phụ điền. Cha là người đầu tiên cho
ta cái thân hình, có đức sinh thành, từ bé
đến lớn, dạy dỗ nuôi nấng, ơn ấy như trời.
Là con, cố nhiên phải hết sức phụng dưỡng,
vâng lời, chứ đâu phải chỉ có ý niệm cầu
phúc? Giả sử tâm chí thành, hiếu chí thuận,
thì tự nhiên cũng được phúc, bởi thế gọi là
phụ điền.
7. Mẫu điền, mẹ từ lúc mang thai, sinh
nở, đến lúc bú mớm, nuôi nấng, che chở
vất vả, thương mến nâng niu, ơn ấy như
biển. Là con, cố nhiên phải hết lòng phụng
dưỡng, chứ đâu phải chỉ có ý niệm cầu phúc?
Giả sử tâm chí thành, hiếu chí thuận, thì tự
nhiên cũng được phúc, bởi thế gọi là mẫu
điền.
8. Bệnh điền, nghĩa là thấy người ốm
đau, cảm thông nỗi đau khổ của họ, đau
lòng thương xót cứu chữa, thì sẽ được phúc,
vì thế gọi là bệnh điền. [X. kinh Ma ha ma
da Q.hạ; Phạm võng kinh giới bản sớ Q.3;
Pháp uyển châu lâm Q.21].
II. Bát phúc điền. Phạm võng kinh Bồ
tát giới bản sớ quyển 5 có nêu tám loại ruộng
phúc:
1. Bên cạnh những con đường cái dài,
giữa nơi đồng không mông quạnh, đào
những giếng nước, phòng khi những khách
bộ hành qua lại, nếu khát thì có nước uống:
đó là ruộng phúc.
2. Trên những sông ngòi nương lạch
không có cầu cống, thì xây cống bắc cầu,

giúp người qua lại khỏi lội lặm vất vả: đó là
ruộng phúc.
3. Nếu trên đường có những ổ gà lỗ
hổng nguy hiểm, thì san lấp cho bằng; hoặc
chỗ quá chật hẹp thì mở rộng thêm ra, để
dành cho người đi lại khỏi bị nạn sa ngã:
đó là ruộng phúc.
4. Cha mẹ là gốc sinh ra thân thể, nuôi
nấng dạy dỗ, yêu dấu nâng niu, phải hết
lòng phụng dưỡng, kính thương cha mẹ để
đền đáp công ơn khó nhọc, vâng lời cha
mẹ để cha mẹ vui lòng.
5. Phật, pháp, tăng là ba ngôi báu, có
BÁT PHÚC ĐIỀN

B
480
đầy đủ các công đức lớn, cứu độ khắp chúng
sinh, đưa đến bờ giác ngộ giải thoát, vì thế
nên quy y cung kính: đó là ruộng phúc.
6. Những người ốm đau, khổ sở vô cùng,
giúp họ thuốc thang và những thứ cần dùng
khiến họ hết bệnh, thân được yên vui: đó
là ruộng phúc.
7. Những người nghèo khó, thiếu thốn
đủ thứ, đói khổ bức thiết, không biết kêu
ai. Nên khởi lòng thương, tùy theo khả
năng, chu cấp cho họ những thứ cần dùng:
đó là ruộng phúc.
8. Tổ chức đại hội phổ độ (vô già), khiến
tất cả hồn phách chìm đắm, đều nhớ sức
từ bi của Tam bảo, được thoát khỏi các ngả
ác, sinh vào cõi thiện: đó là ruộng phúc.
BÁT PHÚC SINH XỨ
Tám nơi sinh đến nhờ có phúc báo.
Nghĩa là tu hành giữ năm giới, làm mười
điều thiện và tập các nghiệp phúc, như bố
thí, phóng sinh, v.v... , có hơn, có kém khác
nhau, nên những nơi quả báo được đến
cũng có cao, có thấp bất đồng, gọi là bát
phúc sinh xứ.
1. Người giàu sang giữa mọi người. Nghĩa
là trong khoảng trời đất, chỉ có con người
là quý. Đã được làm người mà lại giàu sang,
thì chắc hẳn cái nghiệp phúc đã tu phải
hơn người khác, cho nên đời này mới được
phúc báo như thế.
2. Bốn vua trời ở bốn phương. Tức là
vua trời Trì quốc (giữ nước) ở phương đông,
vua trời Tăng trưởng (thêm lớn) ở phương
nam, vua trời Quảng mục (mắt rộng) ở
phương tây và và vua trời Đa văn (nghe

nhiều) ở phương bắc. Bốn vua trời này ở
lưng chừng núi Tu di, nhờ tu hai loại nghiệp
phúc hơn hết là bố thí và giữ giới mà cảm
quả được sinh vào các cõi đó.
3. Trời Đao lợi, cũng gọi trời ba mươi
ba. Xưa kia, có ba mươi ba người cùng tu
nghiệp hơn hết, cùng được sinh vào cõi
trời này, ở trên đỉnh núi Tu di. Bốn góc
đều có tám cung, chính giữa là điện Đế thích,
Đế thích là chủ cõi trời này. Trời này nhờ
tu hai nghiệp phúc bố thí và giữ giới còn
hơn cả bốn vua trời, cho nên cảm báo được
sinh vào đây.
4. Trời Dạ ma. Trời này thường nói là
mình vui sướng. Do tu hai nghiệp phúc bố
thí và giữ giới còn hơn cả trời Đao lợi, cho
nên cảm quả báo được sinh vào đây.
5. Trời Đâu suất. Trời này hưởng đầy
đủ năm món dục lạc vi diệu, nhờ tu hai
nghiệp phúc bố thí và giữ giới còn hơn cả
trời Dạ ma, cho nên được quả báo sinh vào
cõi trời này.
6. Trời Hóa lạc, nghĩa là khi muốn có
năm dục lạc thì trời này tự biến hóa ra để
vui chơi với nhau. Do tu hai nghiệp bố thí
và giữ giới hơn cả trời Đâu suất, mà cảm
quả báo sinh vào trời này.
7. Tha hóa thiên (trời khác biến hóa
ra). Nghĩa là khi người trời này muốn được
cảnh vui sướng, thì người ở cõi trời khác
biến hóa ra cho họ, mượn cái vui của trời
khác hóa ra làm cái vui của mình. Trời này
tức là chủ của trời cõi Dục. Nhờ tu hai nghiệp
phúc bố thí và giữ giới còn hơn cả trời Hóa
lạc, nên cảm quả báo được sinh vào đây.
8. Trời Phạm, nghĩa là đã xa lìa sự nhớp
nhúa ở cõi Dục mà lên cõi Sắc, nên gọi là
Phạm. Phạm, hàm ý là sạch sẽ, trong trắng.

Nhờ tu hai nghiệp phúc bố thí và giữ giới
còn hơn cả trời Tha hóa, lại gồm tu cả Thiền
định, nên cảm quả báo được sinh vào cõi
này. [X. luận Du già sư địa Q.3].
BÁT PHƯƠNG THIÊN
Trời tám phương. Chỉ các thần kì hộ
pháp làm chúa tể tám phương. Hành giả
Mật giáo, khi kiến lập mạn đồ la cần phải
biết, đó là: trời Đế thích làm chủ phương
BÁT PHÚC SINH XỨ

B
481
đông, trời Y xá na làm chủ phương đông
bắc, trời Diệm ma làm chủ phương nam,
trời Lửa làm chủ phương đông nam, trời
Nước làm chủ phương tây, trời La sát làm
chủ phương tây nam, trời Tì sa môn làm
chủ phương bắc, trời Gió làm chủ phương
đông bắc.
Đại nhật kinh sớ quyển 5 (Đại 39, 630
hạ) nói: “Hành giả nên biết tám vị giữ tám
phương, hễ làm mạn đồ la, phải theo đó
mà chuyển: phương Nhân đà la, theo thứ
tự chuyển đến phương nam Diệm ma la,
phương tây Phạ rô noa, phương bắc Tì sa
môn, phương đông Y xá ni, đông nam là
Hộ ma, tây nam Niết lí đế, tây bắc là Phạ
dữu”. [X. Kiến lập mạn đồ la hộ ma nghi
quĩ].
BÁT PHƯƠNG TIÊN
Tám phương tiện. Chỉ tám thứ phương
tiện: tắm gội áo sạch, kính lễ, sám hối, vui
theo, khuyên mời, hồi hướng, phát nguyện
và từ bi. Bát tự văn thù quĩ nói rằng, để làm
phương tiện tụng niệm, trước hết phải tu
tám phương tiện này.
Bát tự văn thù quĩ nói rằng: “Tắm gội
mặc áo sạch, thoa hương thơm thân thể,
quy mệnh niệm chân ngôn, chí thành cung
kính lễ, thắp hương sám hối tội, vui theo
và khuyên mời, hồi hướng phát nguyện lớn,
sinh khởi lòng đại bi. Tám phương tiện như
trên, phải chăm làm chớ quên, sau đó sạch
ba nghiệp, theo phép mà trì niệm”.
BÁT QUÁI GIÁO
Là một trong những tôn giáo dân gian
ở đời nhà Thanh bên Trung quốc. Tôn giáo

này tổ chức theo hình thức tám quẻ (càn,
khảm, cấn, chấn, tốn, li, khôn, đoài) của
Trung quốc đời xưa, giáo đồ được chia bày
xếp theo tám quẻ, cho nên gọi là Bát quái
giáo. Cũng gọi Thiên lí giáo, một chi phái
của Bạch liên giáo.
Khoảng năm Khang hi, Lưu tá thần ở
huyện Đơn, tỉnh Sơn đông, sáng lập Tu
nguyên giáo (cũng gọi Ngũ huân đạo), có
truyền một cuốn sách về thuyết tám quẻ,
nhưng nội dung đến nay đã không thể khảo
cứu được. Về sau, đồ chúng của Lưu tá thần
ở huyện Lâm dĩnh tỉnh Hà nam, buộc
Vương trung lãnh quẻ Chấn trong tám quẻ
và làm chủ quẻ này. Năm Càn long 38 (1773),
Vương trung bị bắt, tra trong các kinh sách
thu được, có câu “Bình giặc Hồ công ai khác
hơn họ Lưu, họ Chu, vào năm Mậu thìn,
Kỉ tị sẽ khởi sự”. Đây là ghi chép về Bát
quái giáo tương đối sớm. Năm Càn long 51,
giáo chủ Lưu hồng (cháu bốn đời của Tá
thần), bị bắt, giáo đồ khởi nghĩa ở Ứng
thành, bị đàn áp mạnh.
Năm Gia khánh 18 (1813), Lâm thanh,
Lí văn thành lại dùng danh nghĩa Thiên lí
giáo (tên khác của Bát quái giáo) để khởi
sự. Giáo này được lưu truyền ở các tỉnh Hà
bắc, Sơn đông, Hà nam, Sơn tây v.v...
Về cách chia giáo theo tám quẻ, thì quẻ
Khảm đứng đầu tám quẻ, thống lãnh bảy
quẻ kia. Trong giáo cũng chia làm quẻ văn,
quẻ vũ. Quẻ Li, quẻ Chấn trong giáo này,
sau trở thành các giáo phái độc lập ở các
tỉnh Sơn đông, Hà bắc, Hà nam v.v... như
Li quái giáo, Chấn quái giáo...
Ngoài ra, như Kim đan bát quái giáo,
Nhất chú hương li quái giáo, Nghĩa hòa môn
li quái giáo v.v... đều thuộc hệ thống Bát

quái giáo.
BÁT QUAN TRAI GIỚI
Tám giới chay tịnh. Phạm:awỉàígasamanvà-
gatopavàsa, Pàli:aỉỉhaígasamannàgata
uposatha, hoặc aỉỉhaígika
uposatha. Là giới pháp đức Phật đặt ra cho
hàng đệ tử tại gia để tu xuất gia trong thời
BÁT QUAN TRAI GIỚI

B
482
gian ngắn. Những người nhận lãnh giới này,
phải ra khỏi gia đình, đến ở trong chùa một
ngày một đêm để học tập đời sống của người
xuất gia. Cũng gọi Trưởng dưỡng luật nghi,
Cận trụ luật nghi, Bát giới, Bát chi trai giới,
Bát phần trai giới, Bát giới trai, Bát cấm,
Bát sở ưng li.
“Bát” chỉ sự giữ tám giới; “quan”, hàm ý
là đóng cửa; “giới”, có tác dụng ngăn ngừa
những hành vi xấu ác của ba nghiệp thân,
miệng, ý và nhờ thế, có khả năng đóng
cánh cửa của ngả ác lại.
Trong tám giới, bảy chi trước là giới, chi
cuối cùng “không ăn ngoài giờ quy định” là
trai, gộp chung lại gọi là Bát quan trai giới.
Tám pháp này đức Phật chế định để nhận
giữ vào sáu ngày trai trong mỗi tháng tức là
vào các ngày 8,14,15,23,29,30 hàng tháng
(nếu là tháng thiếu, thì tính ngày 28 và 29).
Phật giáo tuy có hai hạng đệ tử xuất gia
và tại gia, nhưng Phật pháp lấy việc xuất
thế giải thoát làm mục đích, và coi việc xuất
gia là hơn, cho nên nhận giữ tám trai giới
là muốn cho người tại gia học Phật, ươm và
nuôi lớn mầm thiện căn xuất thế, vì vậy
mà gọi là Trưởng dưỡng luật nghi. Lại vì
những người nhận giữ tám giới này phải xa
gia đình một ngày một đêm, đến ở gần các
vị tăng già hoặc A la hán, cho nên cũng gọi
là Cận trụ luật nghi (luật nghi ở gần).
Tám trai giới ấy là:
(1) Không giết hại.
(2) Không trộm cắp.
(3) Không dâm dục.
(4) Không nói dối.

(5) Không uống rượu .
(6) Không đeo đồ trang điểm, như vòng
hoa, vàng bạc, không múa hát hoặc không
xem nghe múa hát.
(7) Không ngồi tòa cao hoặc giường cao
rộng lộng lẫy.
(8) Không ăn phi thời (ăn ngoài giờ quy
định).
Những người nhận giữ tám trai giới, trong
một ngày một đêm, giữ giới không dâm dục,
cho nên được gọi là Tịnh hạnh ưu bà tắc
hoặc Tịnh hạnh ưu bà di. [X. kinh Biệt
dịch tạp a hàm Q.15; Trung a hàm Q.55
kinh Trì trai; luận Đại tì bà sa Q.124; luận
Câu xá Q.14; luận Đại trí độ Q.13]. (xt.
Trai Giới).
BÁT QUAN TRAI KINH
Có một quyển .Thư cừ kinh thanh đời
Lưu Tống dịch, thu vào Đại chính tạng
tập 1.Kinh này vàkinh Ưu bà di đọa xá
ca (mất tên người dịch, thu vào Đại chính
tạng tập 1) là cùng một bản mà dịch
khác.
Điểm khác nhau giữa hai kinh này là:
kinh Ưu bà di đọa xá ca chép rằng, đức
Phật dạy Tì xá khư lộc tử mẫu tám trai giới,
thụ trì vào sáu ngày trong mỗi tháng, và
bảo công đức trì trai cũng to lớn như công
đức đem của báu trong mười sáu nước mà
bố thí cho chư tăng. Còn kinh Bát quan
trai thì đã đơn giản hóa điều này, lại đối
tượng nói pháp chỉ là tỉ khưu, và công đức
trì trai thì được so sánh với lượng nước của
năm con sông lớn. [X. Lịch đại tam bảo kỉ
Q.10; Đại đường nội điển lục Q.4; Cổ kim
dịch kinh đồ kỉ Q.3; Khai nguyên thích giáo
lục Q.5; Trinh nguyên tân định thích giáo
mục lục Q.8].

BÁT SẮC PHAN
Phan (một loại cờ) tám màu. Cũng gọi
Lễ đường phan, Lễ đường chàng. Là tám lá
phan được treo trong trường giới tam muội
da (nhà lễ) Quán đính của Mật giáo. Kinh
Cù hi quyển trung phẩm Phụng thỉnh cúng
dường (Đại 18,767 thượng) nói: “Cần phan
phải ngay thẳng và dài, phải đặt đúng phép
ở tám phương nơi cách trường giới không
BÁT QUAN TRAI KINH

B
483
xa. Phương đông treo
phan màu trắng, đông
nam phan màu hồng,
chính nam phan màu
đen, tây nam phan màu
khói, phương tây phan
màu đỏ, tây bắc phan màu
xanh, chính bắc phan
màu vàng, đông bắc phan
đỏ lợt. Tám màu như thế,
tùy phương mà đặt”. [X.
kinh Đại nhật phẩm Cụ
duyên].
BÁT SƯ
.....
Chỉ tám việc giết hại, trộm cướp, gian
dâm, nói láo, uống rượu, già, bệnh, chết
v.v... Đức Phật làm thầy tám pháp này mà
tu đạo, cho nên gọi là bát sư. [X. kinh Bát
sư].
BÁT TÀ HẠNH
Tám hạnh tà. Trái với “Bát chính đạo”.
Tức ba nghiệp thân, miệng, ý phạm tám
thứ sai lầm. Cũng gọi bát tà chi, bát tà pháp.
Gọi tắt bát tà.
1. Tà kiến, chỉ sự thấy biết không tin có
nhân quả, công đức, cha mẹ, Thánh nhân
v.v...
2. Tà chí, cũng gọi tà tư duy. Chỉ sự suy
tư về ham muốn, giận tức, làm hại...
3. Tà ngữ, tức nói dối, nói hai lưỡi, nói
độc ác, nói thêu dệt.
4. Tà nghiệp, tức giết hại, trộm cướp,
gian dâm.
5. Tà mệnh, mưu sinh trái với đạo đức,

nhân nghĩa.
6. Tà phương tiện, cũng gọi là tinh tiến,
tức hăng hái, sốt sắng làm việc ác.
7. Tà niệm, nhớ nghĩ bậy, quán niệm
phi pháp.
8. Tà định, định tâm sai lầm, chẳng phải
chính định.
Tám điều trên đây, những người phàm
phu và ngoại đạo thường làm, những người
mong cầu giải thoát niết bàn thì phải tránh
xa. [X. kinh Tạp a hàm Q.28; kinh Trung
a hàm Q.49; kinh Bát chính đạo; kinh Duy
ma phẩm Đệ tử ]. (xt. Bát Chính đạo).
BÁT TAI HOẠN
........
Tám tai nạn. Chỉ bốn cảm giác lo, mừng,
buồn, vui làm trở ngại việc tiến vào Thiền
định thứ tư ở cõi Sắc, và bốn cái chướng
cho việc tu đạo là tìm kiếm, dò xét, thở ra,
thở vào v.v... Đối lại với các tai nạn ở bên
ngoài, như nạn lửa, nạn nước, bão gió v.v...
mà nói, thì tám tai nạn nêu ở trên, gọi là tai
nạn bên trong. Chúng có khả năng làm rối
loạn sự an hòa của lòng người và chướng
ngại cho việc tu Thiền định.
Luận A tì đạt ma thuận chính lí quyển
78 (Đại 29, 762 hạ) nói: “Tụng: Thứ tư gọi
là chẳng động, lìa tám tai hoạn. Tám tai
hoạn là: tìm kiếm, dò xét, bốn cảm giác,
thở vào, thở ra. Luận: Ba tĩnh lự dưới gọi là
có động, vì có tai họan. Tĩnh lự thứ tư gọi
là chẳng động, vì không tai hoạn. Tai hoạn
có tám; tám ấy là gì? Là: tìm kiếm, dò xét,
bốn cảm giác (bốn thụ), thở vào, thở ra.
Tám tai hoạn này, (Thiền) thứ tư đều không
có”. [X. luận Câu xá Q.28].
BÁT TẠNG
.... .

I. Bát tạng. Thánh giáo do đức Phật
nói ra được chia làm tám thứ:
1. Thai hóa tạng, là các kinh Phật hóa
hiện nói ở trong thai.
2. Trung ấm tạng, kinh nói giữa khoảng
từ lúc chết đến đời sống kế tiếp (trung ấm).
3. Ma ha diễn phương đẳng tạng, tức
các kinh Đại thừa.
Phan treo ở
nhà lễ đường
BÁT TẠNG

B
484
4. Giới luật tạng, tức luật điển.
5. Thập trụ bồ tát tạng, các kinh Đại
thừa nói việc Bồ tát tu nhân, chứng quả.
6. Tạp tạng, các kinh Đại, Tiểu thừa nói
việc ba thừa, người, trời, tu nhân chứng quả.
7. Kim cương tạng, các kinh nói việc Bồ
tát đẳng giác, tu nhân chứng quả.
8. Phật tạng, các kinh Đại thừa nói việc
chư Phật thuyết pháp, biến hiện thần thông
để hóa độ chúng sinh. [X. kinh Bồ tát xử
thai Q.7 phẩm Xuất kinh].
II. Bát tạng.Tám tạng. Đại thừa. Tiểu
thừa đều có bốn tạng Kinh, Luật, Luận, Tạp,
hợp chung lại, gọi là Bát tạng. Đó là:
1. Kinh tạng, tức bốn kinh A hàm.
2. Luật tạng, tức là luật Tứ phần (pháp
tỷ khưu, pháp tỷ khưu ni, phép thụ giới,
phép diệt tránh), luật Thập tụng v.v...
3. Luận tạng, tức luận A tì đàm v.v...
4. Chú tạng, tức đà la ni trừ tất cả tật
bệnh, đà la ni diệt trừ các việc ác v.v... (trên
đây là bốn tạng Thanh văn Tiểu thừa).
5. Kinh tạng, tức kinh Diệu pháp liên
hoa,kinh Đại phương quảng Phật hoa
nghiêm.
6. Luật tạng, tức kinh Bồ tát giới, kinh
Phạm võng v.v...
7. Luận tạng, tức Đại trí độ luận, Thập
địa kinh luận v.v...
8. Chú tạng, tức chú Lăng nghiêm, chú
Đại bi v.v... (trên đây là bốn tạng Bồ tát Đại
thừa). [X. Đại thừa nghĩa chương Q.13 Tạng
nghĩa].
BÁT TÂM
Chỉ tám giai đoạn của tâm thiện theo

thứ tự trở nên chín mùi.
1. Tâm hạt giống, người phàm phu nảy
ra ý tưởng tiết chế ăn uống, giữ trai mà tu
hành, là giai đoạn gieo giống nghiệp thiện
bắt đầu.
2. Tâm hạt giống nứt mầm, lòng hiếu
dưỡng cha mẹ, giúp đỡ họ hàng, thân thích
v.v... là giai đoạn hạt giống nghiệp thiện
bắt đầu nứt mầm.
3. Tâm mầm hạt giống lớn lên, lòng
giúp đỡ lại mở rộng thêm đến những người
ngoài họ hàng thân thuộc, là giai đoạn thân
của cái mầm lớn lên.
4. Tâm hạt giống nảy lá, đặc biệt lựa
chọn những người đạo đức cao mà cúng
dường, là giai đoạn cái mầm nảy sinh ra lá.
5. Tâm nở hoa, sự giúp đỡ đạt đến sự
lựa chọn đặc biệt là cúng dường những
người kỹ nhạc hoặc các bậc tôn túc trong
thế gian, là giai đoạn tâm nở hoa.
6. Tâm thành quả, là giai đoạn đầy đủ
tâm từ ái làm việc bố thí cũng như quả trở
nên chín.
7. Tâm hạt giống hưởng thụ, giữ giới
được lợi ích, sau khi chết sinh cõi trời, là
giai đoạn hưởng thụ quả chín mùi.
8. Tâm trẻ con, tuy sống trong thế giới
mê hoặc, nhưng lòng không sợ hãi, là giai
đoạn trên hết trong thế gian.
Tám tâm trên đây, thêm hai giai đoạn
tâm thù thắng, tâm quyết định nữa, gọi là
mười tâm.
BÁT THÁNH
.....
I. Bát thánh. Tám bậc Thánh nhân.
Tức bốn hướng bốn quả của thừa Thanh
văn. Cũng gọi là Bát bối. Đó là:
1.Tu đà hoàn hướng (Phạm:Srotàpattipratipannaka)

2. Tu đà hoàn quả (Phạm:Srotàpanna)
3. Tư đà hàm hướng (Phạm:
Sakfdàgàmi-pratipannaka)
4. Tư đà hàm quả (Phạm:Sakfdàgàmin)
5. A na hàm hướng (Phạm: Anàgàmipratipannaka)
6. A na hàm quả (Phạm: Anàgàmin)
7. A la hán hướng (Phạm: Arhatpratipannaka)
BÁT TÂM

B
485
8. A la hán quả (Phạm:Arhat). [X. kinh
Đại ban niết bàn (bản Bắc) Q.27; luận Câu
xá Q.23, Q.24; luận Đại trí độ Q.32; Nhân
vương kinh sớ Q.thượng]. (xt. Tứ Quả Tứ
Hướng).
II. Bát thánh. Chỉ tám đạo Thánh, tức
chính kiến, chính tư duy, chính ngữ, chính
nghiệp, chính mệnh, chính tinh tiến, chính
niệm, chính định. [X. Tam tạng thánh giáo
tự]. (xt. Bát Chính Đạo).
BÁT THÁNH NGÔN
........
I. Bát thánh ngôn. Tám lời nói của bậc
Thánh. Tức lời nói chân thực ngay thẳng.
Đó là: không thấy nói không thấy, không
nghe nói không nghe, không hay nói không
hay, không biết nói không biết, hoặc nói
đúng sự thật điều mình thấy, nói đúng sự
thật điều mình nghe, nói đúng sự thật điều
mình hay, nói đúng sự thật điều mình biết.
Như thế gọi là bát thánh ngôn. Trái lại, thì
gọi là phi thánh ngôn.
II. Bát thánh ngôn. Ngôn ngữ của Ấn
độ đời xưa (tức tiếng Phạm), là tiếng nói
tiêu chuẩn của trung Thiên trúc.
BÁT THẢO CHIÊM PHONG
...
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Cũng gọi
là bát thảo tham huyền.
Bát thảo chiêm phong, nghĩa đen là
trừ diệt hết đám cỏ um tùm để ngẩng trông
lên mà hóng làn gió mát. Nghĩa bóng là
diệt trừ cỏ dại vô minh để ngẩng lên trông
ngọn gió huyền diệu của Phật tổ. Ý là diệt
trừ hết vọng tưởng để tham cứu chỗ nhiệm

mầu sâu kín. Cũng hàm ý là vượt suối băng
ngàn, bất chấp hiểm nguy, để chiêm
ngưỡng cái đức phong của bậc thiện tri
thức. Động sơn ngữ lục (Đại 47, 507 trung)
nói: “Từ đây đến Lễ lăng rất xa, núi non
trùng điệp, có đạo nhân Vân nham ở ẩn
nơi đó; nếu ai trừ diệt được vọng tưởng,
tham cứu tới chỗ mầu nhiệm (bát thảo
chiêm phong), thì chắc chắn sẽ được Ngài
coi trọng”.
BÁT THẮNG XỨ
Tám chỗ vượt hơn. Tiếng Phạm:
Awỉàvabhibhv-àyatanàni, Pàli:Aỉỉha
abhibhà-yatanàni. Cũng gọi là bát trừ
nhập, bát trừ xứ. Tức là tám giai đoạn quán
tưởng sắc xứ (chỗ màu sắc) và hình tướng
ở cõi Dục để khắc phục mà trừ bỏ lòng
tham. Thắng xứ, nghĩa là chỗ nương vào
đó để chiến thắng phiền não mà dẫn đến
nhận biết Phật giáo.
1. Nội hữu sắc tưởng quán ngoại sắc
thiểu thắng xứ (trong có sắc tưởng, ngoài
quán ít sắc). Nghĩa là, nếu trong tâm có ý
tưởng về sắc, thì đó là vì tâm quán tưởng
về đạo chưa được lớn mạnh; trong trường
hợp ấy, nếu quán tưởng nhiều sắc, sẽ khởi
tâm tham dục, thì khó mà giữ được tâm
đạo, cho nên phải quán tưởng ít sắc để diệt
trừ tham muốn.
2. Nội hữu sắc tưởng quán ngoại đa sắc
thắng xứ (trong có sắc tưởng, ngoài quán
nhiều sắc). Nghĩa là tâm quán tưởng đạo
dần dần đã lớn mạnh, thành thục, trong
trường hợp này, có quán tưởng nhiều sắc
bên ngoài, cũng không có gì trở ngại. Như
quán tưởng kỹ một xác chết, cho đến mười
trăm nghìn vạn cái xác chết, và tiến lên
chiến thắng nhiều sắc xứ.

3. Nội vô sắc tưởng quán ngoại sắc thiểu
thắng xứ (không có tưởng sắc bên trong,
quán tưởng ít sắc bên ngoài). Nghĩa là tâm
quán tưởng về đạo dần dần nhỏ nhiệm thù
thắng, trong tâm không còn ý tưởng về sắc,
nhưng bên ngoài quán tưởng ít sắc để thắng
nó.
4. Nội vô sắc tưởng quán ngoại sắc đa
thắng xứ (trong không sắc tưởng, ngoài quán
BÁT THẮNG XỨ

B
486
nhiều sắc). Nghĩa là cũng như trên, chế phục
và chiến thắng nhiều sắc.
5. Nội vô sắc tưởng quán ngoại sắc
thanh thắng xứ. Nghĩa là trong không có ý
tưởng về sắc, ngoài quán sắc xanh.
6. Nội vô sắc tưởng quán ngoại sắc
hoàng thắng xứ. Nghĩa là, trong không có
sắc tưởng, ngoài quán sắc vàng.
7. Nội vô sắc tưởng ngoại quán sắc xích
thắng xứ. Nghĩa là trong không có sắc
tưởng, bên ngoài quán sắc đỏ.
8. Nội vô sắc tưởng quán ngoại sắc bạch
thắng xứ. Nghĩa là trong không có sắc
tưởng, bên ngoài quán sắc trắng.
Các mục số 5, 6, 7, 8 trên đây là trong
tâm không còn ý tưởng về sắc nữa, mà bên
ngoài lại quán tưởng các màu xanh vàng
đỏ trắng của sắc, khắc phục và chiến thắng
để đối trị tham muốn.
Tám thắng xứ trên đây đều lấy căn lành
không tham làm tính chất, bốn thắng xứ
đầu đều nương vào Thiền thứ nhất và
Thiền thứ hai, bốn thắng xứ sau thì đều
nương vào Thiền thứ tư, chứ không nương
vào Thiền thứ ba, vì Thiền thứ ba quá vui
sướng nên tâm trì độn.
Còn về mối quan hệ giữa tám thắng xứ
và tám giải thoát, thì luận Câu xá quyển 29
(Đại 29, 151 hạ) nói: “Trong tám thắng xứ,
hai thắng xứ đầu giống như giải thoát thứ
nhất, hai thắng xứ kế tiếp giống với giải thoát
thứ hai; bốn thắng xứ cuối giống như giải
thoát thứ ba. Như vậy, tám thắng xứ khác
với ba giải thoát ở chỗ nào? Trước tu giải
thoát chỉ có thể buông bỏ, sau tu thắng xứ

mới có thể chế phục các duyên, tùy chỗ ưa
thích mà quán xét, cuối cùng phiền não
không khởi lên nữa”.
Nghĩa là tu giải thoát, đối với các duyên,
chỉ có thể theo thứ tự mà buông bỏ, đến bỏ
lòng tham thì thôi, nhưng chưa được tự tại.
Bởi thế lại phải tu tám thắng xứ mới có thể
chế phục các duyên, khiến phiền não dứt
bặt, không khởi lên nữa, tức chế phục đối
cảnh mà được tự tại. [X. kinh Nhân vương
Q.thượng; luận Đại trí độ Q.21; luận Đại tì
bà sa Q.85; Pháp giới thứ đệ Q.trung hạ].
(xt. Bát Giải Thoát).
BÁT THẬP BÁT PHẬT
Tám mươi tám Phật. Tức là 53 Phật và
35 Phật cộng chung lại. Năm mươi ba Phật
có xuất xứ từ kinh Quán dược vương dược
thượng nhị bồ tát, ba mươi lăm Phật có
xuất xứ từ kinh Đại bảo tích quyển 98 phẩm
Ưu bà di. Văn đại sám hối trong các khóa
tụng buổi chiều trong các tùng lâm, cũng
gọi tắt là tám mươi tám Phật được thu vào
văn sám hối để lễ niệm.
BÁT THẬP CHỦNG HẢO
Tám mươi vẻ đẹp. Tiếng Phạm: Azìtyanu-
vyaĩjanàni. Nghĩa là thân tướng của
Phật và Bồ tát có tám mươi vẻ đẹp. Cũng
gọi là bát thập tùy hình hảo, bát thập tùy
hảo, bát thập vi diệu chủng hảo, bát thập
chủng tiểu tướng,chúng hảo bát thập
chương. Trong thân của Phật và Bồ tát có
đủ các tướng dáng thù thắng, đặc biệt;
những nét rõ rệt dễ thấy thì có ba mươi
hai thứ, gọi là ba mươi hai tướng; còn
những nét nhỏ nhiệm kín đáo khó thấy
thì có tám mươi thứ, gọi là tám mươi vẻ
đẹp. Gọi chung hai thứ là tướng tốt đẹp.
Chuyển luân thánh vương cũng có thể

đầy đủ ba mươi hai tướng, nhưng tám mươi
vẻđẹp thì đặc biệt chỉ có Phật và Bồ tát
mới có.
Về thứ tự và tên gọi của tám mươi vẻ
đẹp có nhiều thuyết phân vân. Nay cứ theo
kinh Đại bát nhã quyển 381 chép, thì tám
mươi vẻ đẹp ấy là:
1. Các móng tay thon dài, mỏng nhẵn
bóng láng.
BÁT THẬP BÁT PHẬT

B
487
2. Ngón tay ngón chân tròn trịa, thon
dài, mềm mại.
3. Các ngón tay ngón chân đều bằng
nhau, không so le, giữa khoảng các ngón
đều đầy kín.
4. Chân tay bóng láng đỏ mịn.
5. Gân xương không nổi rõ.
6. Hai mắt cá chân đều bằng phẳng ẩn
kín.
7. Dáng đi đĩnh đạc, uy nghi, nghiêm
trang như rồng chúa.
8. Bước đi đường bệ tề chỉnh như sư tử
chúa.
9. Bước đi chậm rãi an bình giống như
trâu chúa.
10. Đi đứng uyển chuyển khoan thai
như ngỗng chúa.
11. Lúc ngoái nhìn lại thì bao giờ cũng
quay về bên phải, như rồng chúa, voi chúa
lúc sắp chuyền mình cất bước.
12. Các khớp tay và chân đều đầy đặn,
tròn trịa.
13. Các đốt xương giao kết như rồng
cuộn.
14. Đầu gối tròn đầy.
15. Vân chỗ kín xinh đẹp trong sạch.
16. Mình và tay chân trơn bóng sạch
sẽ.
17. Dáng mình nghiêm túc không sợ.
18. Thân thể mạnh khỏe.
19. Thân thể yên lành đầy đặn.
20. Thân tướng giống như vua tiên, toàn
thân đoan nghiêm sáng sạch.
21. Chung quanh thân hình có hào
quang chiếu sáng.

22. Bụng vuông vức đẹp đẽ.
23. Rốn sâu và xoay về bên phải.
24. Rốn dày, không lõm không lồi.
25. Da dẻ không ghẻ lở.
26. Bàn tay mềm mại, dưới chân bằng
phẳng.
27. Chỉ tay sâu dài rõ thẳng.
28. Môi thắm sáng mọng.
29. Mặt không dài không ngắn không
to không nhỏ, xinh xắn vừa vặn.
30. Tướng lưỡi mềm mỏng rộng dài,
không to không nhỏ, xinh xắn vừa vặn.
31. Tiếng nói oai nghiêm vang xa trong
suốt.
32. Âm vận rất hay, như tiếng vang
trong hang sâu.
33. Mũi cao mà thẳng, lỗ mũi kín đáo.
34. Hàm răng đều đặn trắng muốt.
35. Răng nanh tròn, trắng, bóng, bén
nhọn.
36. Mắt trong, đen trắng rõ ràng.
37. Tướng mắt dài rộng.
38. Lông mi đều đặn, dài và dày.
39. Đôi mày dài và mịn màng.
40. Hai mi xanh biếc như mầu lưu li.
41. Lông mày nằm cao trên mắt và cong
như trăng lưỡi liềm.
42. Vành tai dày rộng, trái tai dài chấm
vai.
43. Hai tai bằng nhau, không có khiếm
khuyết.
44. Dung nhan khiến người thấy đều
yêu kính.
45. Trán rộng bằng phẳng.
46. Thân uy nghiêm đầy đủ.
47. Tóc dài xanh biếc, dày mượt.
48. Tóc mượt mà thơm phức.
49. Tóc đều, không rối.

50. Tóc không rụng.
51. Tóc sáng bóng rất đẹp, không dính
bụi bặm.
52. Thân thể cứng chắc đầy đặn.
53. Thân thể cao lớn, ngay thẳng.
54. Các lỗ trong sạch tròn đẹp.
55. Sức mình thù thắng không ai sánh
bằng.
56. Thân tướng ai cũng thích nhìn.
57. Mặt tròn như trăng tròn mùa thu.
58. Nét mặt thư thái.
59. Da mặt sáng bóng, không có nét
nhăn.
BÁT THẬP CHỦNG HẢO

B
488
60. Da dẻ sạch sẽ không có cáu ghét,
thường không hôi hám.
61. Các lỗ chân lông thường toát ra mùi
thơm.
62. Trên mặt thường tỏa ra hương thơm
ngào ngạt nhất.
63. Thân tướng tròn trặn đẹp đẽ.
64. Lông trên mình xanh biếc sáng sạch.
65. Tiếng pháp theo mọi người, hợp lý
không sai.
66. Tướng đỉnh đầu không ai trông thấy
được.
67. Ngón tay ngón chân có mạng rõ
ràng.
68. Khi đi chân không sát mặt đất.
69. Tự mình giữ gìn không nhờ người
khác hộ vệ.
70. Uy đức bao trùm hết thảy.
71. Tiếng nói không thấp, không cứng,
tùy theo ý của chúng sinh.
72. Tùy các hữu tình, thường vì họ mà
nói pháp.
73. Một tiếng diễn nói chính pháp, hữu
tình tùy theo loại đều có thể hiểu được.
74. Nói pháp theo thứ lớp, tùy nhân
duyên.
75. Xem xét hữu tình, khen thiện chê
ác, nhưng không có tâm yêu ghét.
76. Bất cứ làm điều gì, xem xét trước rồi
sau mới làm, đầy đủ khuôn phép.
77. Tướng tốt đẹp, loài hữu tình không
thể xem hết được.
78. Xương chỏm đầu cứng chắc tròn
đầy.
79. Dung nhan thường trẻ không già.

80. Chân tay và trước lồng ngực, đều
có đức tướng tốt lành vui mừng xoay vòng
(tức chữ.. ).
BÁT THẬP NHẤT KHOA
Tám mươi mốt khoa. Chỉ 81 khoa danh
tướng Bát nhã được chép trong Đại tạng
nhất lãm tập quyển 3. Đó là: năm uẩn, sáu
căn, sáu trần, sáu thức, sáu xúc, sáu duyên
sở sinh, bốn duyên, sáu đại, mười hai nhân
duyên, sáu độ, ngã giả, sinh giả, thọ giả,
mệnh giả, hữu tình giả, dưỡng dục giả, chúng
số giả, tác giả, sử tác giả, khởi giả, sử khởi
giả, thụ giả, sử thụ giả, kiến giả, tri giả, hai
mươi không, bốn đế, chân như, pháp giới,
pháp tính, bất hư vọng tính, bất biến dịch
tính, bình đẳng tính, li sinh tính, pháp định,
pháp trụ, thực tế, xứ không giới, bất tư nghị
giới, bốn tĩnh lự, bốn vô lượng, bốn vô sắc
định, tám giải thoát, tám thắng xứ, chín định
thứ đệ, bốn niệm xứ, bốn chính cần, mười
biến xứ, bốn thần túc, năm căn, năm lực,
bảy chi giác, tám chi thánh đạo, không giải
thoát môn, vô tướng giải thoát môn, vô
nguyện giải thoát môn, Bồ tát thập địa, năm
nhãn, sáu thông, mười lực, bốn vô úy, bốn
vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỉ, đại xả,
mười tám pháp bất cộng, vô vong thất pháp,
hằng trụ xả tính, nhất thiết trí, đạo tướng
trí, nhất thiết tướng trí, nhất thiết đà la ni
môn, nhất thiết tam ma địa môn, dự lưu
quả, nhất lai quả, bất hoàn quả, a la hán
quả, độc giác bồ đề, nhất thiết bồ tát ma ha
tát hạnh (nhân tròn quả đầy) v.v... tất cả
tám mươi mốt khoa.
BÁT THẬP NHẤT PHÁP
.............
Tám mươi mốt pháp. Giáo thừa pháp
số quyển 12 tổng hợp các pháp môn được

nói trong kinh Đại bát nhã làm tám mươi
mốt khoa là: sắc, tâm, năm ấm, mười hai
nhập, mười tám giới, bốn đế, mười hai nhân
duyên, mười tám không, sáu độ, bốn trí v.v...
hợp làm tám mươi mốt pháp.
BÁT THẬP TỤNG LUẬT
Tám mươi lần tụng luật. Là tạng luật
căn bản của Phật giáo. Sau khi đức Phật
BÁT THẬP NHẤT KHOA

B
489
nhập diệt, các vị đệ tử kết tập ba tạng, tỉ
khưu Ưu ba li tụng tạng Luật tám mươi
lần (mục đích để mọi người thuộc lòng)
trong một mùa hạ, vì thế nên gọi là Bát
thập tụng luật.
Về sau, các luật Tứ phần, Ngũ phần đã
dựa vào đây mà được thành lập, thì luật
Thập tụng không còn nữa. [X. Bồ tát giới
sớ nghĩa Q.thượng; Xuất tam tạng kí tập
Q.3 Tân tập luật lai hán địa tứ bộ tự lục].
BÁT THẬP ỨC KIẾP
Tám mươi ức kiếp. Ý nói vì tội nghiệp
mà phải trôi lăn trong giòng sống chết qua
số kiếp lâu dài như thế. An lạc tập quyển
thượng. (Đại 47, 4 trung) nói: “Nếu một niềm
xưng tên đức Phật A di đà, thì có thể diệt
trừ tội sống chết của tám mươi ức kiếp. Một
niệm đã vậy, huống là tu thường niệm?”
BÁT THẬP VÔ TẬN
...........
Tám mươi không hết. Chỉ cho tám mươi
pháp môn không hết do bồ tát Vô tận ý
nói. Quan âm nghĩa sớ quyển thượng (Đại
34, 921 hạ) nói: “Bát thập vô tận, có thể
chứa đựng hết thảy Phật pháp, do đó mà
có tên vô tận ý” (ý không hết). [X. kinh Đại
phương đẳng đại tập Q.27 phẩm Vô tận ý
bồ tát; kinh A sai mạt bồ tát].
BÁT THÍCH Ế CA PHẬT ĐÀ
Phạm:Pratyekabuddha. Dịch cũ: Bích
chi phật, dịch mới: Độc giác, Duyên giác.
Khi mới phát tâm, gặp Phật ra đời, nghe
pháp tư duy, sau được thân đạo; ra đời không
gặp Phật, thì tính ưa nơi vắng vẻ, không
thích ở chung, tu đầy đủ gia hạnh, không

thầy không bạn chỉ dạy, tự nhiên một mình
ngộ đạo, vĩnh viễn ra khỏi thế gian; tu hành
bậc trung, chứng quả bậc trung, cho nên
gọi là Độc giác (giác ngộ một mình). Lại vì
quán xét các duyên đối đãi mà ngộ quả
Thánh, cho nên cũng gọi là duyên giác. [X.
Du già luận kí Q.8 thượng].
BÁT THIÊN
Tám cõi trời. Chỉ bốn cõi trời Thiền ở
cõi Sắc và bốn nơi không ở cõi Vô sắc. Tức
là: trời Thiền đầu, trời Thiền hai, trời Thiền
ba, trời Thiền bốn, nơi Không vô biên, nơi
Thức vô biên, nơi Không chỗ có, nơi Chẳng
phải tưởng chẳng phải không tưởng. (xt.
Tứ Thiền Thiên, Vô Sắc Giới)
BÁT THIÊN MAI HỘ MA CÚNG
Hộ ma đốt tám nghìn thanh gỗ. Là phép
tu Hộ ma đốt tám nghìn thanh gỗ có tẩm
sữa. Cũng gọi Thiêu bát thiên mai cúng.
Kinh Kim cương thủ quang minh quán
đính phẩm Tối thắng lập ấn thánh vô động
tôn đại uy nộ vương niệm tụng nghi quỹ
pháp (Đại 21, 5 thượng) chép: “Lại nói pháp
môn Vô tỉ lực thánh giả vô động tâm, có
khả năng thành tựu tất cả sự nghiệp, ăn
chay niệm tụng, đủ mười vạn biến, nhịn ăn
một ngày đêm, rồi mới bày lễ đại cúng dường.
Khi làm lễ Hộ ma, nên chọn lựa thật kỹ
những thanh gỗ, bôi bơ vào hai đầu, đốt đủ
tám nghìn thanh. Hạnh ban đầu đã làm
xong, những điều mà lòng người mong cầu,
đều được thành tựu”.
Đây là phép Hộ ma lấy Bất động minh
vương làm vị tôn chính, đốt tám nghìn
thanh gỗ có tẩm sữa. Còn về cách thức tu
phép Hộ ma, làm trước, số ngày, v.v... thì
tùy theo chỗ các phái truyền mà có khác.
BÁT THỜI

.....
Tám thời. Phép chia thời khắc của Ấn
độ. Ngày đêm được chia làm tám thời, ngày
BÁT THỜI

B
490
bốn thời, đêm bốn thời, và mỗi thời lại đều
có bốn phần. Nhưng trong Thánh giáo thì
chỉ lấy sáu thời làm khuôn phép, chứ không
theo thế tục. [X. Đại đường tây vực kí Q.2;
Nam hải ký qui nội pháp truyện Q.3].
BÁT THỦY
Tám sông. Tức là tám con sông lớn ở
Ấn độ đưọc ghi chép trong kinh Niết bàn:
1. Sông Hằng (Phạm: Gaígà)
2. Sông Diêm ma la (Phạm: Yamunà)
3. Sông Tát la (Phạm: Sarabhu)
4. Sông A di la bạt đề (Phạm:Aciravatì)
5. Sông Ma ha (Phạm: Mahì)
6. Sông Tân đầu (Phạm: Sindhu)
7. Sông Bác xoa (Phạm:Vakwu)
8. Sông Tất đà (Phạm:Sìtà). [X. kinh
Niết bàn (bản Nam) Q.3 phẩm Trường thọ].
BÁT THỨC
Tám thức. Phạm:awỉau vijĩànàni. Tám
thức: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý, mạt na, a
lại da thuộc tâm pháp trong năm vị pháp
của hành phái Du già và tông Pháp tướng.
Trong đây, sáu thức mắt, tai v.v... là theo
căn mà đặt tên; thức a lại da dựa vào nghĩa
thu giữ nhân quả của các pháp, cũng tức là
theo tự tính của nó mà đặt tên. Hoặc gọi
năm thức mắt, tai v.v... là năm thức trước,
thức ý là thức thứ sáu, thức mạt na là thức
thứ bảy, thức a lại da là thức thứ tám. Lại
nữa, từ thức mắt đến thức mạt na đều do
thức a lại da sinh ra và chuyển đổi, nên
được gọi chung là chuyển thức hoặc bảy
chuyển thức, vì thức a lại da là nhân của
bảy chuyển thức nên gọi là thức gốc (căn
bản thức), thức hạt giống (chủng tử thức).

Lại có thuyết chia tám thức làm ba thức
năng biến: thức a lại da gọi là năng biến
thứ nhất, thức mạt na là năng biến thứ hai,
sáu thức đầu là năng biến thứ ba.
Nếu đứng về phương diện tính của tám
thức mà nói, thì tính của sáu thức đầu là
phân biệt các pháp một cách rõ ràng, duyên
theo sáu đối tượng (cảnh) sắc, thanh, hương,
vị, xúc, pháp, và có đủ cả ba tính thiện, ác,
vô ký (không thiện không ác); tính của thức
mạt na là thường xét nét suy nghĩ, là tính
“hữu phú vô ký” (tính vô ký hay che lấp
tâm tính), chỉ duyên theo kiến phần của
thức a lại da làm nội ngã (cái ta ở bên trong)
của mình; tính của thức a lại da là vô phú
vô ký (tính vô ký không che lấp tâm tính),
vì hành tướng của nó nhỏ nhiệm duyên
với khí thế giới (thế giới vật lý), chủng tử,
và căn thân do chính nó biến ra. Các nhà
Địa luận chủ trương a đà na (thức mạt na)
là thức mê vọng, a lại da là thức chân thực.
Các nhà Nhiếp luận thì cho a lại da là thức
mê vọng, rồi lập riêng thức thứ chín gọi là
vô cấu tịnh thức (thức trong sạch không
cáu bẩn). Các nhà Duy thức thì bảo chỉ có
tám loại thức mà thôi, và các thức này đều
là tính y tha khởi, tức chẳng phải là thức
chân thường trong sạch. [X. kinh Nhập lăng
già Q.8 phẩm Sát na; luận Thành duy thức
Q.7; Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương
Q.1 phần cuối].
BÁT THỨC DUYÊN CẢNH QUẢNG HIÊP
Tám thức duyên cảnh rộng hẹp. Tám
thức do tông Duy thức thành lập, các cảnh
(đối tượng) mà tám thức duyên theo có rộng,
hẹp khác nhau:
1. Thức mắt, duyên theo cảnh duy thực
duy lượng, nghĩa là khi mắt thấy sắc, thì

liền có thức sinh, duyên theo sắc có thực
như xanh, vàng, đỏ, trắng, gọi là tính cảnh
(cảnh có thực hiện thấy ở trước). Thức này
đối cảnh, gọi là hiện lượng (thấy sắc hiện
trước mà hay đo lường). Vì mắt chỉ thấy
sắc, chưa khởi phân biệt, nên cảnh được
duyên theo hẹp.
BÁT THỦY

B
491
2. Thức tai, duyên theo cảnh duy thực
duy lượng, nghĩa là khi tai nghe tiếng thì
liền có thức sinh, hay nghe tiếng nói có
thực, gọi là tính cảnh. Thức này đối cảnh
gọi là hiện lượng. Vì tai chỉ nghe tiếng, chưa
khởi phân biệt, nên cảnh được duyên theo
hẹp.
3. Thức mũi, duyên cảnh duy thực duy
lượng, nghĩa là khi mũi ngửi mùi, thì liền
có thức sinh, ngửi mùi có thật, như thơm
hôi, gọi là tính cảnh. Thức này đối cảnh, gọi
là hiện lượng. Vì nó chỉ ngửi mùi, chưa khởi
phân biệt, nên cảnh được duyên theo hẹp.
4. Thức lưỡi, duyên cảnh duy thực duy
lượng, nghĩa là khi lưỡi nếm vị thì liền có
thức sinh, nếm vị có thật như mặn, chua,
đắng, lạt, gọi là tính cảnh. Thức này đối
cảnh, gọi là hiện lượng. Vì nó chỉ nếm vị,
chưa khởi phân biệt, nên cảnh được duyên
theo hẹp.
5. Thức thân, duyên cảnh duy thực duy
lượng, nghĩa là khi thân chạm biết, liền có
thức sinh, duyên sự va chạm có thật, như
trơn, mịn, ráp, cứng v.v..., gọi là tính cảnh.
Cái mà thức này duyên theo, được gọi là
hiện lượng. Vì nó chỉ mới chạm biết, chưa
khởi phân biệt, nên cảnh được duyên theo
hẹp.
6. Thức ý, duyên khắp tất cả, thông suốt
hai lượng giả và thật. Nghĩa là tâm thức
này duyên khắp cảnh hiện trước có thật,
rồi trên những cảnh thật ấy, phân biệt tướng
dài, ngắn, vuông, tròn v.v... gọi là giả. Thức
này đều duyên theo ba cảnh (tính cảnh, độc
ảnh cảnh, đới chất cảnh) và đủ cả ba lượng

(hiện lượng, tỉ lượng, phi lượng). Vì thức
này có thể phân biệt khắp các cảnh giả thật,
cho nên cảnh được duyên theo rộng.
7. Thức thứ bảy, kiến phần duy giả duy
thực. Nghĩa là thức này không phân biệt
thể tướng, nương vào thức thứ tám mà dấy
sinh, lại duyên kiến phần của thức thứ tám
mà làm tướng phần, phân biệt tính lường,
thường bám lấy thức thứ tám làm ta, tâm
hay duyên theo là giả, cảnh được duyên
theo là thật. Vì thức này chỉ khởi ngã chấp,
sinh các tập khi, không thể duyên khắp
các cảnh, nên cảnh được duyên theo rất
hẹp.
8. Thức thứ tám, duyên theo căn thân,
khí giới duy thực duy lượng. Căn thân, tức
là các căn mắt, tai, mũi, lưỡi, thân v.v...;
Khí giới, là giới đồ dùng, tức thế giới giống
như đồ dùng để chứa đựng. Nghĩa là thức
căn bản này chứa đựng hết thảy hạt giống
của các pháp nhơ, sạch, tất cả căn thân khí
giới đều nương vào thức này mà dấy sinh.
Thân căn và khí giới này là tướng phần
của tám thức, là đối tượng (cảnh) để tám
thức duyên theo, là lượng hiện trước có
thật, cho nên cảnh được duyên theo rất
rộng.
BÁT THỨC NGŨ TRÙNG
Năm lớp tám thức. Là phép quán do
tông Pháp tướng đặt ra. Tức dựa vào tám
thức để quán tưởng năm lớp duy thức.
Nghĩa là quán tưởng lý muôn pháp duy thức
từ nông đến sâu. (xt. Ngũ Trùng Duy Thức).
BÁT THỨC QUI CỦ BỔ CHÚ
Gồm 2 quyển. Ngài Phổ thái đời Minh
soạn. Thu vào Đại chính tạng tập 45. Văn
gọn, nghĩa sâu, có thể được coi là tinh tủy
của Duy thức học.

Bồ tát Thế thân đã rút lấy phần tinh
túy trong luận Du già 100 quyển mà cô đọng
thành 30 bài tụng, mở đường cho người
sau dễ vào Duy thức học.Về sau, qua mười
vị luận sư như ngài Hộ pháp v.v... giải thích
quá rộng, nên đã trở thành phức tạp khó
hiểu. Bởi vậy, sau khi từ Thiên trúc (Ấn
độ) về nước, ngài Huyền trang đã tổng hợp
một trăm bản luận của các luận sư mà soạn
BÁT THỨC QUI CỦ BỔ CHÚ

B
492
thành luận Thành duy thức 10 quyển, đến
đây, Duy thức học mới được đại thành. Sau,
ngài Huyền trang lại rút lấy phần tinh túy,
soạn thành Bát thức qui củ 1 quyển 4
chương, 12 bài tụng, 48 câu, văn tuy giản
lược nhưng nghĩa rất sâu xa, đời sau có nhiều
bản chú giải, nhưng chỉ sách Bát thức qui củ
bổ chú là ngắn gọn và sáng sủa hơn cả.
Nội dung của bản chú giải này là vấn đề
Tâm, Ý, Thức. Cả bộ gồm 12 bài kệ tụng:
ba bài đầu giải thích rõ về tâm vương, tâm
sở và sự tương ứng sinh khởi của năm thức
trước; ba bài kế tiếp giải rõ ba tính, ba lượng
và những tâm sở tương ứng của thức thứ
sáu; ba bài tiếp nữa giải rõ thức thứ bảy, và
ba bài cuối cùng giải thích rõ thức thứ tám.
BÁT THỨC QUI CỦ TỤNG
Gồm 4 chương 12 bài tụng 48 câu. Ngài
Huyền trang đời Đường soạn. Trình bày
một cách đại khái về học thuyết Duy thức,
chú trọng nói rõ vấn đề tâm thức là trung
tâm của học thuyết Duy thức.
Nội dung: ba bài tụng đầu nói về năm
thức trước, bài 4 đến 6 nói về thức thứ sáu,
bài 7 đến 9 nói về thức thứ bảy, ba bài cuối
nói về thức thứ tám.
Sách này ở đời Minh, có rất nhiều bản
chú thích, trong đó, các bản sau đây được
xem như nổi tiếng hơn cả:
- Bát thức qui củ bổ chú của Phổ thái (2
quyển).
- Bát thức qui củ bổ chú chính nghĩa
của Minh dục (1 quyển).
- Bát thức qui củ trực giải của Trí húc (1
quyển).

Bát thức qui củ toản thích của Quảng
ích (1 quyển).
BÁT THỨC TÂM VƯƠNG
Tám thức mắt, tai v.v... đều có tâm
vương và tâm sở. Bản thể của thức là tâm
vương, tương ứng với tâm vương mà khởi
lên tác dụng riêng là tâm sở, tức như tác ý,
xúc, thụ v.v... là tâm sở hữu pháp, gọi tắt là
tâm sở (tác dụng của tâm).
BÁT TIÊM KÊ
Tám kệ dần dần. Bạch cư dị đời Đường
đã dựa vào tám chữ quán, giác, định, tuệ,
minh, thông, tế, xả, mà làm tám bài kệ tụng,
mỗi chữ một bài. Tám chữ này là cửa đưa
vào đạo dần dần, cho nên gọi là Bát tiệm
kệ. Tám kệ ấy là:
1. Quán: dùng mắt trong tâm, quán
tướng ngoài tâm, từ đâu mà có? Do đâu mà
mất? Xét đi xét lại, thì rõ chân vọng.
2. Giác: chân tâm vẫn đó, vì vọng
che lấp, nếu rõ chân vọng, trong đó giác
sinh, chẳng hề lìa vọng, mà được chân
không.
3. Định: chân nếu không diệt, vọng liền
chẳng sinh, nguồn của sáu căn, như nước
phẳng lặng, đó là thiền định, thoát khỏi
sống chết.
4. Tuệ: dùng định chuyên chú, định còn
ràng buộc, dùng tuệ giúp sức, tuệ không trệ
ngại, như ngọc trên mâm, mâm định ngọc
tuệ.
5. Minh: định tuệ hợp nhau, trở nên
sáng tỏ, soi rọi muôn vật, vật hiện nguyên
hình, như gương tròn lớn, có ứng không
tình.
6. Thông: tuệ cực thì sáng, sáng tức
không tối, sáng cực liền thông, thông thì
không ngại, không ngại là sao? Biến hóa tự

tại!
7. Tế: sức thông chẳng thường, ứng
niệm mà biến, tướng biến chẳng có, tùy cầu
mà thấy, là đại từ bi, dùng một từ bi, cứu
giúp muôn người.
8. Xả: đã hết các khổ, đại bi cũng bỏ,
khổ đã chẳng thật, bi cũng là giả, bởi thế
BÁT THỨC QUI CỦ TỤNG

B
493
chúng sinh, thật không ai độ. [Cảnh đức
truyền đăng lục Q.29].
BÁT TỔ TƯƠNG THỪA
I. Bát tổ tương thừa. Tám tổ nối nhau.
Thuyết này do tông Tịnh độ Nhật bản lập.
Trong Tịnh độ chân tông phó pháp truyện,
Kiến thánh cảnh đã dựa theo những sách
luận của các ngài Mã minh, Long thụ, Thiên
thân, Bồ đề lưu chi, Đàm loan, Đạo xước,
Thiện đạo và Nguyên không nói về Tịnh
độ, mà lập thành hệ thống Bát tổ tương
thừa.
1. Ngài Mã minh soạn luận Đại thừa
khởi tín, kiến lập phương tiện sinh về Tịnh
độ không trở lui.
2. Ngài Long thụ soạn luận Đại trí độ,
trình bày rõ nghĩa sự tướng cõi Tịnh độ
của PhậtA di đà; và trong luận Thập trụ
tì bà sa phẩm Dị hành, ngài chia rõ hai
đường tu hành dễ và khó, rồi lại định ra
mười hai cách thức lễ bái để cầu sinh về
nơi an dưỡng.
3. Ngài Thiên thân soạn Vô lượng thọ
kinh ưu ba đề xá (cũng gọi luận Vô lượng
thọ) nói rõ về hành nghiệp vãng sinh.
4. Bồ đề lưu chi dịch nhiều kinh luận,
trong số đó có luận Vô lượng thọ. Ngài
Lưu chi đem pháp trường sinh bất tử là
kinh Quán vô lượng thọ trao cho ngài Đàm
loan.
5. Ngài Đàm loan chú giải luận Vãng
sinh, soạn Di đà kệ phụng tán đại kinh (kinh
Vô lượng thọ bản 2 quyển) và An lạc độ
nghĩa nói rõ về tướng Tịnh độ, và lại dựa
theo thuyết khó làm, dễ làm của bồ tát Long

thụ mà nói rõ tự lực khó làm, tha lực dễ
làm, rồi ra sức khuyên mọi người cầu sinh
về Tịnh độ.
6. Ngài Đạo xước vốn chuộng kinh Niết
bàn, mở rộng tông chỉ Phật tính, giảng kinh
Niết bàn hai mươi bốn lần, vào sâu nơi
huyền nhiệm, kiêm việc truyền bá Tịnh độ,
soạn An lạc tập.
7. Ngài Thiện đạo yết kiến ngài Đạo
xước, nhận lãnh kinh Quán vô lượng thọ,
rồi soạn Quán kinh sớ định rõ khuôn phép
xưa nay, còn định các nghi thức tu niệm để
cầu vãng sinh, như Pháp sự tán, Vãng sinh
lễ tán, Quán niệm pháp môn, Ban chu tán
v.v...
8. Ngài Nguyên không đọc Quán kinh
sớ thâm tâm thích của ngài Thiện đạo, thình
lình tỉnh ngộ về bản nguyện của đức Phật
A di đà, bèn chuyên tu niệm Phật, chép
Tuyển trạch bản nguyện niệm Phật tập 1
quyển, thành lập tông Tịnh độ giáo rất thịnh
hành ở Nhật bản.
II. Bát tổ tương thừa. Thuyết này
do tông Chân ngôn của Nhật bản lập.
Lấy đức Đại nhật Như lai, bồ tát Kim
cương tát đỏa và các ngài Long mãnh,
Long trí, Kim cương trí, Bất không, Huệ
quả, Không hải v.v... làm “Phó pháp bát
tổ” (tám tổ trao phó pháp cho nhau).
Trong tám tổ trên đây, trừ đức Đại nhật
Như lai, bồ tát Kim cương tát đỏa ra, thêm
hai ngài Thiện vô úy và Nhất hạnh vào,
thì thành là “Truyền trì bát tổ” (tám tổ
truyền nối nhau mà giữ gìn). Sự truyền
nối huyết mạch của hai bộ một đôi này,
gọi là “Đẳng diệp”. Ngoài ra, còn có người
cho thuyết hai bộ truyền riêng, thuyết ba
bộ truyền thừa, chỉ có Kim cương giới thì

thêm ngài Văn thù vào giữa Kim cương
tát đỏa và Long mãnh là có khác. Thai
tạng giới thì bỏ Long mãnh mà thêm
Huyền siêu, và cho ba ngài Kim cương trí,
Bất không và Nhất hạnh là bàng hệ
(không phải hệ phái chính).
Thuyết ba bộ truyền ba có hai loại: ngài
Tối trừng lập ba bộ Kim cương giới, Thai
tạng giới và Tạp bộ. Ngài Viên nhân lập ba
bộ Kim cương giới, Thai tạng giới và Tô tất
địa pháp, biểu đồ như sau:
BÁT TỔ TƯƠNG THỪA

B
494
BÁT TÔNG
.....
I. Bát tông. Tám tông. Chỉ tám tông
phái của Phật giáo Đại thừa lưu truyền ở
Trung quốc. Đó là: Luật tông, Tam luận
tông, Tịnh độ tông, Thiền tông, Thiên thai
tông, Hoa nghiêm tông, Pháp tướng tông
và Mật tông.
II. Bát tông. Tám tông do ngài Khuy
cơ(Từ ân) thuộc tông Pháp tướng đời
Đường lập ra để phán định và giải thích
Phật pháp Tiểu thừa và Đại thừa, gọi là Từ
ân bát tông. Đó là: Ngã pháp câu hữu tông,
Hữu pháp vô ngã tông, Pháp vô khứ lai
tông, Hiện thông giả thực tông, Tục vọng
chân thực tông, Chư pháp đãn danh tông,
Thắng nghĩa giai không tông, Ứng lí viên
thực tông.
III. Bát tông. Tám tông phái Phật giáo
lưu truyền ở Nhật bản: Hoa nghiêm, Pháp
tướng, Tam luận, Thành thực, Câu xá ở
Nam đô (Nara) và Thiên thai, Chân ngôn
ở Bình an (Heian).
BÁT TÔNG CƯƠNG YẾU
Gồm hai quyển. Ngài Ngưng nhiên ở
chùa Đông đại Nhật bản soạn. Nội dung
ghi chép một cách đại lược về sáu tông:
Tam luận, Pháp tướng, Hoa nghiêm, Luật,
Thành thực ở Nam đô (Nara) và Thiên thai,
Chân ngôn ở Bình an (Heian).
Quyển thượng trình bày sơ lược về lịch
sử Phật giáo của ba nước Trung hoa, Nhật
bản, Ấn độ và đại khái về ba tông Câu xá,
Thành thực, Luật v.v... Quyển hạ tường
thuật tóm tắt về các tông Pháp tướng, Tam

luận, Thiên thai, Hoa nghiêm, Chân ngôn
v.v... Cuối quyển bàn thêm về Thiền tông
và Tịnh độ tông.
Sách này được viết theo thể tài hỏi đáp,
nội dung trình bày sơ lược về mỗi tông,
như tên tông, kinh điển nương theo, hệ
thống truyền thừa và giáo nghĩa. Lời văn
rất gọn gàng sáng sủa, trước nay ở Nhật
bản, sách này được những người mới học
Phật pháp dùng làm sách nhập môn và được
lưu truyền rộng rãi.
Những sách chú sớ về tác phẩm này có
Khải mông lục 5 quyển của Tiềm long,
Khảo chứng 2 quyển của ngài Huyền châu,
Quan đạo 5 quyển của Xuân đổng, Tư kí 2
quyển của Nghĩa thành và Giảng nghĩa 3
quyển của Giác thọ.
BÁT TÔNG TỔ SƯ
...........
Tổ sư tám tông. Chỉ bồ tát Long thụ. Sự
ra đời của ngài Long thụ là ứng hợp với lời
đoán trước (huyền kí) trong kinh Lăng già,
sẽ là người làm rạng rỡ nền Phật giáo Đại
Viên
Nhân
Thành
Lập
* Kim cương giới: Đại nhật - Kim
tát - Long mãnh - Kim trí - Bất
không -Thuận hiểu -Tối trừng
* Thai tạng giới: Đại nhật - Kim
tát - Vô úy - Nghĩa lâm - Thuận
hiểu - Tối trừng
* Tạp bộ: Thích ca - Bồ đề lưu
chi - Vô cực cao - Giang bí - Linh
quang - Duy tượng - Tối trừng
* Kim cương giới: Đại nhật - Kim
tát - Long thụ - Long trí - Bất

không - Nhất hạnh - Tuệ
quả - Huệ định - Nghĩa tháo
* Thai tạng giới: Đại nhật - Kim
tát - Long trí - Vô úy - Nhất
hạnh - Huệ lãng
*Tô tất địa pháp: Đại
nhật - Kim tát - Long trí - Kim
trí - Vô úy - Bất không -Nhất
hạnh - Huệ định - Nghĩa tháo
Tối
Trừng
Thành
Lập
BÁT TÔNG

B
495
thừa và quả đã như thế. Học thuyết của
ngài rất rộng, có quan hệ giáo nghĩa với các
tông Phật giáo Đại thừa, cho nên tất cả tám
tông Đại thừa đều tôn ngài làm tổ sư. [X.
Bát Tông Cương Yếu].
BÁT TRA
...
Phạm:Paỉỉa.Một bức lụa lớn không
có nẹp (như những điều của ca sa), gọi là
bát tra, dùng để che thân. Dịch ý: bức lụa,
áo không khâu may.
Hữu bộ tì nại da quyển 23 (Đại 23, 748
trung) nói: “Dệt lụa làm bát tra (bát tra là
bức lụa lớn bằng khổ ca sa, nhưng không
có điều nẹp. Ở Trung quốc không có loại
áo này, mà chỉ có áo vải mịn. Áo, bản tiếng
Phạm đều gọi là bát tra, Hán dịch là mạn
điều)” (áo không văn sức). Phạm ngữ tạp
danh (Đại 54, 123 thượng) nói: “Lụa gọi là
bát tra”.
BÁT TRIỀN
Tám phiền não gốc. Triền (trói buộc),
là tên gọi khác của phiền não, vì phiền não
trói buộc chúng sinh trong lao ngục sống
chết, cho nên gọi phiền não là triền. Tám
phiền não ấy là:
1. Không thẹn: đối với tội lỗi đã gây ra,
không biết tự thẹn.
2. Không hổ: đối với tội ác mình đã gây
ra, không biết xấu hổ với người khác.
3. Ghen ghét: đối với việc tốt của người,
lòng mình không vui.
4. Bỏn xẻn: đối với của cải và pháp bảo,
sinh tâm bỏn xẻn.
5. Hối tiếc: đối với việc lành đã làm,

sinh ra hối tiếc.
6. Ngủ: ngủ nhiều khiến tâm mờ tối.
7. Thô động: cử chỉ thô động, khiến
tâm tán loạn, không yên tĩnh.
8. Li bì: tâm thường mơ màng nặng nề.
[X. luận Câu xá Q.21; luận Đại tì bà sa
Q.47, Q.50].
BÁT TRUNG CHÂU
..........
Tám châu cỡ trung bình (cỡ vừa). Phạm:
awỉadvìpa.Ở bên cạnh bốn châu lớn: Nam
thiệm bộ, Đông thắng thần, Tây ngưu hóa
và Bắc câu lô, đều có hai châu cỡ vừa phụ
thuộc mỗi châu, cộng thành tám Trung
châu:
1. Hai Trung châu của châu Nam thiệm
bộ: Giá mạt la châu (Phạm:Càmara), dịch
là Miêu ngưu châu; Phiệt la giá mạt la châu
(Phạm: Varacàmara), dịch là Thắng miêu
ngưu châu.
2. Hai Trung châu của châu Đông
thắng thân: Đề ha châu (Phạm: Deha), dịch
là Thân châu; Tì đề ha châu (Phạm:
Videha), dịch là Thắng thân châu.
3. Hai Trung châu của châu Tây ngưu
hóa: Xá đế châu (Phạm:Sàỉha) dịch là Siểm
châu; Ốt đát la mạn đát lí noa châu (Phạm:
Uttaramantrìịa), dịch là Thượng nghi
châu.
4. Hai Trung châu của châu Bắc câu lô:
Củ lạp bà châu (Phạm: Kurava), dịch là
Thắng biên châu; Kiêu lạp bà châu (Phạm:
Kaurava) dịch là Hữu thắng biên châu.
Kinh điển Phật nói rằng các châu này,
đều có người ở. [X. Câu xá luận tụng sớ
Q.11].
BÁT TƯ BA (1239-1280)
Tên Tây tạng: Chos-rgyal-hphags-pa.

Cũng gọi Phát tư bát, Phát hợp tư ba, Bát
hợp tư ba, Bạt tư phát, Phạ khắc tư ba. Vị
tăng học giả của Lạt ma giáo Tây tạng, là tổ
sư đời thứ năm của phái Tát ca. Sư sinh ra
trong một giòng họ của phái Tát ca, mười
lăm tuổi đã làm thầy truyền giới cho vua
Thế tổ nhà Nguyên là Hốt tất liệt, đồng
BÁT TƯ BA

B
496
thời, trở thành vị cố vấn về tôn giáo. Năm
mười chín tuổi, sư đã dùng quan điểm Phật
giáo để phê phán kinh Lão tử hóa hồ và
biện luận phá đạo sĩ.
Sau, Bát tư ba vào Mông cổ, được Hốt
tất liệt tôn làm Quốc sư, thống lĩnh Tổng
chế viện, quản lí Phật giáo toàn quốc và
công việc của địa khu Tây tạng, nghiễm
nhiên trở thành vị lãnh đạo Phật giáo Trung
quốc. Sư lại được giao sứ mệnh sáng chế
văn tự Mông cổ. Sư lấy chữ Tây tạng làm
nền tảng để đặt ra chữ Mông cổ, tức là
“văn Bát tư ba”, vua ban hiệu cho sư là Đại
bảo pháp vương. Sư từng giảng luận Chương
sở tri 2 quyển (bản
Hán dịch hiện còn)
cho Thái tử Chân
kim nghe.
NămChí
nguyên 13 (1276),
sư trở về Tây tạng,
mở ra pháp hội
khúc di, tự giữ ngôi
Pháp vương đời thứ
nhất của chùa Tát
ca. Các tác phẩm
soạn thuật của sư
gồm hơn 30 loại,
trong đó, Tát ca ngũ
tổ tập được lưu
truyền rất rộng. Sư
còn xúc tiến việc
giao lưu văn hóa
giữa Trung quốc và
Tây tạng, như đem

kĩ thuật ấn loát, nghệ thuật hí kịch truyền
vào Tây tạng, đem kĩ xảo kiến trúc, nghệ
thuật điêu khắc của Tây tạng truyền đến
Trung quốc. Do đó, sau thời đại Bát tư ba,
nhà Nguyên mới có sự qua lại mật thiết
với phái Tát ca.
Đệ tử của sư là Đảm ba (Tạng:Dampa,
1230-1303), lúc làm quan dưới thời Hốt tất
liệt và Nguyên thành tông, đã hết sức chấn
hưng Phật giáo. [X. Phật tổ thống kỉ Q.48;
Nguyên sử liệt truyện 89]
BÁT TỬ
.....
Tám con. Tức bốn ông vua giòng Thích
ca ở Ấn độ, mỗi vua sinh ra hai con, cộng
là tám người con. Cũng gọi Tứ vương sinh
bát tử (bốn vua sinh tám con).
Cứ theo Thích ca phổ quyển 1 chép,
thì bốn vua là: Tịnh phạn vương, Bạch
phạn vương, Hộc phạn vương và Cam lộ
phạn vương, đều là con của vua Sư tử giáp.
Tám người con của bốn vua là:
1. Vua Tịnh phạn: con trưởng là Tất
đạt đa (tức Phật Thích ca mâu ni), con thứ
là Nan đà.
2. Vua Bạch phạn: con trưởng là Điều
đạt, con thứ là A nan.
3. Vua Hộc phạn: con trưởng là Ma ha
nam (theo Phật xuất gia và là người được
độ đầu tiên ở vườn Lộc dã), con thứ là A
na luật (Thiên nhãn bậc nhất).
4. Vua Cam lộ phạn: con trưởng là Bà
sa, con thứ là Bạt đề (theo Phật xuất gia,
cũng được độ đầu tiên ở vườn Lộc dã).
BÁT TỰ BỐ TỰ
..............
Xếp đặt tám chữ. Tức là phép xếp đặt
tám chữ nói trong kinh Đại nhật phẩm A

xà lê chân thực trí và trong Đại nhật kinh
nghĩa thích quyển 12 phẩm A xà lê chân
thực trí. Tám chữ là:
1. Chữ (a), đặt ở trong tâm, là chỗ ở
của hết thảy Phật bộ.
2. Chữ (sa), đặt ở dưới ngực, là chỗ ở
của hết thảy Liên hoa bộ.
3. Chữ (hùô), đặt ở giữa khoảng chân
này, là chỗ ở của hết thảy Chấp kim cương.
4.Chữ (a), đặt ở dưới lưng,là địa luân
đệ nhất mệnh.
Văn tự Bát Tư
BÁT TỬ

B
497
5. Chữ (va), đặt ở rốn, quán tưởng
buộc cùng với thủy luân.
6. Chữ (ra), đặt ở tâm, quán tưởng
cùng với hỏa luân.
7. Chữ (hùô), đặt ở trán, quán tưởng
cùngvới phong luân tất cả phẫn nộ trì minh.
8. Chữ (kha), đặt trên chỏm đầu,
quán tưởng cùng với không luân.
BÁT TỰ VĂN THÙ
Văn thù tám chữ. Cũng gọi Bát tự văn
thù bồ tát. Vị tôn này lấy tám chữ (oô),
(à#), (vì), (ra), (hùô),
(kha), (ca), (ra#) làm
chân ngôn, vì thế gọi là
Bát tự văn thù. Lại trên
đầu có tết tám búi tóc,
cho nên cũng gọi Bát kế
văn thù bồ tát. Trong
trường hợp cầu tiêu trừ
tai nạn hoặc ác mộng,
thì trì tụng chân ngôn
này.
Hình tượng của vị
tôn này phóng ra ánh
sáng mầu vàng, ngồi
trên tòa sư tử vương, tay
phải cầm gươm trí tuệ, tay trái cầm hoa sen
xanh, trên đài sen để chày trí tuệ dựng thẳng.
Mạn đồ la (đàn tràng) của vị tôn này được
kiến lập làm ba lớp hoặc năm lớp, gọi là
Bát tự văn thù mạn đồ la. [X. kinh Văn thù
sư lợi pháp bảo tạng đà la ni].
BÁT TƯỚNG
Tám thứ tướng uy đức. Cũng gọi Thích
ca bát tướng, Bát tướng thành đạo, Như lai

bát tướng, Bát tướng thị hiện, Bát tướng tác
Phật. Là tám tướng thành Phật và cũng là
tám nghi thức giáo hóa chúng sinh trong
một đời của Phật.
Đó là :
1. Tướng từ cung trời Đâu suất xuống.
Lúc Bồ tát từ cung trời Đâu suất sắp
giáng thần, Ngài xem thấy nước Ca tì la vệ
trong cõi Diêm phù đề là nơi chư Phật thời
quá khứ đều sinh ra ở đấy, khi ấy Bồ tát
liền hiện ra năm điềm lành:
a. Phóng ánh sáng lớn
b. Quả đất chấn động
c. Cung điện của các vua bị che khuất
không hiện
d. Mặt trời, mặt trăng và các tinh tú
không chiếu sáng nữa
e. Hàng trời, rồng v.v... đều kinh sợ.
Hiện những điềm lành ấy rồi, Bồ tát
mới hạ sinh.
2. Tướng gá thai.
Lúc sắp gá thai, Bồ tát xem thấy vua
Tịnh phạn tính hạnh hiền từ, Ma da phu
nhân 500 đời trước đã từng làm mẹ Bồ tát,
nên Ngài đến đó gá thai. Người có căn cơ
lớn thấy Bồ tát ngồi trong lầu gác bằng gỗ
chiên đàn, người căn cơ nhỏ thì thấy Ngài
cỡi voi trắng sáu ngà, và vô lượng chư thiên
trỗi các kĩ nhạc, đi vào hông bên phải của
Bồ Tát Bát Tự Văn Thù
Đức Thế Tôn nói pháp
BÁT TƯỚNG

B
498
Ma da phu nhân, thân ánh ra ngoài sáng
như ở trong ngọc lưu li.
3. Tướng giáng sinh.
Ngài sinh ra vào ngày mồng tám tháng
tư, lúc ấy Ma da phu nhân ở trong vườn
Lâm tì ni, tay đang vin cành vô ưu thì Bồ
tát dần dần từ hông bên phải sinh ra, lúc
ấy dưới gốc cây mọc lên bảy hoa sen to
bằng bánh xe, Bồ tát đứng trên hoa đi vòng
bảy bước, đưa tay phải lên, nói (Đại 50, 16
thượng) : “Trong tất cả các trời người, ta là
bậc tôn quí hơn hết”. Bấy giờ, Long vương
Nan đà và Long vương Bạt nan đà ở giữa
hư không tuôn xuống hai thứ nước ấm và
mát rưới lên mình Thái tử, lúc ấy thân Ngài
lộ ra mầu vàng ròng, đầy đủ 32 tướng, phóng
ánh sáng lớn, chiếu khắp ba nghìn thế giới
đại thiên.
4. Tướng xuất gia.
Đến năm 19 tuổi, Thái tử đi dạo bốn
cửa thành, thấy tướng già, bệnh, chết, chán
cõi đời vô thường, tâm nghĩ đến việc xuất
gia, bèn đến thưa vua cha xin cho xuất gia,
vua cha không bằng lòng, ngày mồng 7
tháng 2, thân Ngài phóng ra ánh sáng
chiếu tới cung trời Tứ thiên vương và cung
trời Tịnh cư. Chư thiên thấy rồi, đến chỗ
Thái tử, đầu mặt lễ dưới chân Ngài, bạch
rằng (Đại 50, 24 thượng): “Từ vô lượng
kiếp đến nay Ngài đã tu các hạnh nguyện,
nay chính là lúc đã thành thục”. Vào lúc
đêm khuya, Thái tử lên ngựa đến rừng
khổ hạnh của ông tiên Bạt già cạo bỏ râu
tóc.
5. Tướng hàng ma.

Lúc sắp thành đạo dưới gốc cây bồ đề,
quả đất rúng động, Bồ tát phóng ánh sáng
lớn che khuất cung điện của ma. Khi ấy,
ma Ba tuần liền sai ba người con gái đến
làm loạn tịnh hạnh của Ngài, Bồ tát dùng
sức thần biến ba con ma trẻ đẹp thành các
bà già. Ma vương nổi giận, hạ lệnh cho tất
cả quân ma nổi sấm sét, mưa tuôn xuống
những viên sắt nóng, bánh xe dao, gậy gộc,
cung tên bắn ra để hại Thái tử, nhưng các
thứ ấy đều dừng lại giữa hư không và biến
thành hoa sen, không hại được Thái tử.
Bọn ma vương buồn rầu, thất vọng và giải
tán.
Từ dưới lên trên : Đản Sinh, Hàng Ma, Thành
Đạo, Sơ Chuyển Pháp Luân, Niết Bàn
BÁT TƯỚNG

B
499
6. Tướng thành đạo.
Sau khi hàng phục quân ma, Bồ tát
phóng ánh sáng lớn rồi vào định. Trong
định, Ngài thấy suốt hết các việc thiện ác
đã làm ở các kiếp quá khứ, việc sinh đây
chết kia... Ngày mồng 8 tháng chạp, lúc sao
mai mọc, Ngài hoát nhiên đại ngộ, được
đạo Vô thượng, thành tối chính giác.
7. Tướng nói pháp.
Sau khi thành đạo, Bồ tát muốn nói
pháp để độ chúng sinh, nhưng lại tự nghĩ
(Đại 50, 36 hạ): “Các chúng sinh không
thể tin nhận được đạo của ta (...), nếu ta ở
đời cũng không có ích lợi gì, chi bằng vào
Niết bàn vô dư thì hơn”. Ngay khi ấy, Phạm
thiên đến trước bạch Phật (Đại 50, 37
trung): “Bạch Thế tôn! Ngày nay biển pháp
đã đầy, cờ pháp đã dựng, trống pháp đã
đặt, tất cả đều sẵn sàng nay đã đúng lúc,
tại sao Ngài lại định bỏ hết thảy chúng
sinh mà vào Niết bàn, không chịu nói
pháp?”. Bấy giờ, đức Như lai nhận lời thỉnh
cầu của Phạm thiên, Ngài liền đến vườn
Lộc dã, trước hết vì năm ông Kiều trần
như quay bánh xe pháp Tứ đế, rồi về sau
lần lượt nói các giáo pháp Đại thừa, Tiểu
thừa.
8. Tướng Niết bàn.
Đức Như lai hóa độ thế gian được 45
năm thì vào Niết bàn. Ngày 15 tháng 2
Ngài ở thành Câu thi na, giữa hai cây sa
la, nằm trên giường bảy báu, khu rừng bỗng
nhiên biến thành mầu trắng giống như
bạch hạc. Bấy giờ, đức Thế tôn nhận bữa
cơm cuối cùng do Trưởng giả Thuần đà

cúng dường rồi Ngài bảo bồ tát Văn thù
sư lợi (Đại 50, 70 hạ): “Các thiện nam tử
hãy tự tu tâm, cẩn thận chớ buông thả!”.
Thế rồi, vào nửa đêm đức Như lai nhập
Niết bàn. Bấy giờ là năm 383 trước kỉ
nguyên.
Sau khi đức Phật vào Niết bàn, các trời
người dùng nghìn tấm lụa quấn quanh thân
Ngài, làm áo quan bằng bảy thứ báu, tẩm
đầy dầu thơm, chất các cây thơm, châm lửa
để đốt; đốt xong, thu lấy xá lợi chia làm
tám phần, xây tháp cúng dường.
Trên đây là tám tướng nói trong Tứ
giáo nghi quyển 7 và Thích ca phổ quyển
1 đến quyển 4, thông thường gọi là Tiểu
thừa bát tướng (Tám tướng Tiểu thừa).
Còn luận Đại thừa khởi tín thì không có
tướng Hàng ma mà thay vào đó bằng
tướng Trụ thai và gọi là Đại thừa bát
tướng, hoặc Bát tướng thành đạo theo
Phật giáo Bắc truyền.
Ngoài ra, Phật giáo Nam truyền còn có
thuyết Tứ đại sự (bốn việc lớn), như trong
Phật truyện bằng bia đá đã khắc bốn tướng:
Giáng đản, Thành đạo, Sơ chuyển pháp
luân, nhập Niết bàn, gọi là Tứ đại sự. Còn
những nơi thành tựu Tứ đại sự này thì gọi
là Tứ thánh địa.
[X. Thập địa kinh luận Q.3; Tổ đình sự
uyển Q.8]. (xt. Phật Diệt Niên Đại, Thích
Ca Mâu Ni).
BÁT UẾ
.....
Tám thứ nhơ bẩn. Chỉ cho tám hành
vi của tỉ khưu không phù hợp với giới luật:
1. Tậu ruộng làm nhà, tỉ khưu nên ở
chung với chư tăng, siêng tu đạo xuất thế
vô vi trong sạch, nếu tậu ruộng làm nhà

riêng để sống tự túc, thì đó là điều nhơ nhớp.
2. Trồng trọt hoa mầu, tỉ khưu nên chăm
tu đạo nghiệp, đối với việc mưu sống ở thế
gian, không sinh tham đắm, nếu không vì
chúng tăng, mà lo trồng trọt ruộng vườn
riêng cho mình, trở ngại việc tu đạo, thì đó
là điều nhơ nhớp.
3. Tích chứa thóc gạo, tỉ khưu nên xin
ăn để nuôi thân, sống đời trong sạch, nếu
không vì chúng tăng, mà chứa thóc gạo
riêng, thì đó là điều nhơ nhớp.
4. Nuôi dưỡng tôi tớ, tỉ khưu nên ở nơi
BÁT UẾ

B
500
vắng vẻ, nhiếp tâm tu đạo, làm hạnh yên
vui, nếu không vì chúng tăng mà nuôi tôi
tớ, sai khiến họ làm việc, thì đó là điều nhơ
nhớp.
5. Nuôi dưỡng súc vật, tỉ khưu nên giữ
giới cấm, tâm từ không giết, nếu nuôi các
loài trâu ngựa, làm bẩn hạnh thanh tịnh,
thì đó là điều nhơ nhớp.
6. Tích chứa vàng bạc của báu, tỉ khưu
nên nêu cao đời sống thanh nhã, mình
không giữ nhiều vật dụng, nếu tham chứa
vàng bạc của cải ở thế gian, cho vay lấy lãi,
thì đó là điều nhơ nhớp.
7. Cất chứa những vật chạm trổ bằng
ngà voi, tỉ khưu nên vâng giữ giới của Phật,
chí sống giản dị, đối với các vật tốt đẹp,
không sinh tham luyến, mặc áo vải, ngồi
chiếu cỏ, thường nghĩ biết đủ. Nếu tham
đắm những vật trang diện hiếm có ở thế
gian, thì đó là điều nhơ nhớp.
8. Tích chứa nồi chảo bằng đồng, sắt
để tự nấu nướng, tỉ khưu ở trong chúng
tăng, nên cùng ăn chung với mọi người,
hoặc xin ăn để tự nuôi mình, gắng giữ
phạm hạnh, thành tựu đạo nghiệp. Nếu
cất giữ nồi chảo để tự nấu nướng, thì đó là
điều nhơ nhớp.
BÁT VẠN ĐỊA NGỤC
.............
Tám muôn địa ngục. Là tên gọi khác
của địa ngục A tị. Kinh Quán Phật tam
muội hải quyển 5 (Đại 15, 668 hạ) nói:
“Địa ngục A tị dọc ngang tám nghìn do
tuần. Bảy lớp thành sắt, bảy lớp lưới sắt
giăng bên trên, ở dưới có mười tám khu

cho tội nhân ở, bảy lớp rào bao quanh,
đều là rừng dao. (...) Mỗi khu tội nhân ở,
có tám vạn bốn nghìn con trăn và rắn sắt
phun độc phun lửa. (...) Năm trăm ức côn
trùng, loài trùng có tám vạn bốn nghìn
mỏ, đầu mỏ phun lửa như mưa xuống phía
dưới, tràn ngập thành A tị. Khi những côn
trùng này bay xuống, thì lửa mạnh ở ngục
A tị bốc cháy dữ dội, ánh lửa chiếu soi đỏ
rực tám vạn bốn nghìn do tuần”. Kinh
còn nói thêm: “Thành này có tám nghìn
tỉ sự khổ, khổ trong mọi cái khổ đều tập
trung ở thành này”. Địa ngục A tị còn gọi
là Bát vạn địa ngục. [X.luận Câu xá Q.11;
luận Đại tì bà sa Q.172]. (xt. Địa Ngục, A
Tị Địa Ngục).
BÁT VẠN KIẾP TIỂU THỪA
..............
Tám muôn kiếp Tiểu thừa. Chỉ cho quả
Dự lưu thứ nhất trong bốn quả Thanh văn.
Người đã chứng được quả này, trải qua tám
muôn kiếp liền phát tâm hướng tới Đại thừa,
vì thế gọi là Bát vạn kiếp Tiểu thừa. (xt. Tu
Đà Hoàn).
BÁT VẠN TẾ HẠNH
Tám muôn hạnh nhỏ nhiệm. Những
hành vi của một vị tỉ khưu hành sử hằng
ngày cần phải chú ý, được phối hợp thành
con số 84.000. Tức là: bốn uy nghi đi, đứng,
ngồi, nằm đều có hai trăm năm mươi giới,
tính là một nghìn (4x250=1000). Nếu thu
vào ba tụ tịnh giới, thì thành ba nghìn
(1000x3=3000). Lại phối với bảy chi giết
hại, trộm cướp, gian dâm, nói hai lưỡi, nói
độc ác, nói dối, nói thêu dệt, thì thành hai
vạn một nghìn (3000x7=21.000). Lại phối
hợp với bốn phiền não tham, sân, si, đẳng
phần (đủ cả tham sân si), thì thành tám

vạn bốn nghìn (21.000x4=84.000). Nếu chỉ
lấy số chẵn thôi, thì gọi Bát vạn (80.000) tế
hạnh.
Tịnh tâm giới quán pháp nói về sự khác
biệt giữa giới Đại thừa và giới Tiểu thừa, bảo
giới Bồ tát có tám vạn uy nghi, giới Thanh
văn có ba nghìn uy nghi. [X.Thủ lăng
nghiêm kinh văn cú Q.5]. (xt. Tam Thiên
Uy Nghi Bát Vạn Tế Hạnh).
BÁT VẠN ĐỊA NGỤC

B
501
BÁT VẠN THẬP NHỊ
...........
Tám vạn mười hai. Chỉ tám vạn bốn
nghìn pháp tạng và mười hai bộ kinh. Tám
vạn bốn nghìn pháp tạng biểu thị toàn bộ
giáo pháp do đức Phật nói; còn mười hai bộ
kinh là dựa theo hình thức và nội dung
của những giáo pháp do đức Phật nói mà
chia thành mười hai thể loại kinh. [X. kinh
Pháp hoa phẩm Kiến bảo tháp]. (xt. Bát Vạn
Tứ Thiên Pháp Tạng).
BÁT VẠN TỨ THIÊN
...........
Tám vạn bốn nghìn. Là tiếng hình
dung số lượng rất nhiều. Cũng gọi bát vạn.
Chủng loại phiền não rất nhiều, mượn số
tám vạn bốn nghìn để ví dụ mà gọi tám
vạn bốn nghìn phiền não, tám vạn bốn
nghìn trần lao. Giáo pháp do đức Phật nói
và ý nghĩa của nó rất là phức tạp, cho nên
cũng gọi chung là tám vạn bốn nghìn pháp
môn (tám vạn pháp môn), tám vạn bốn
nghìn pháp tạng (tám vạn pháp tạng), tám
vạn bốn nghìn pháp uẩn (tám vạn pháp
uẩn).
Cứ theo kinh Quán vô lượng thọ chép,
thì đức Phật A di đà có tám vạn bốn nghìn
tướng, mỗi tướng đều rất trang nghiêm tốt
đẹp, có thể phóng ra tám vạn bốn nghìn
ánh sáng.
Ngoài ra, địa ngục Vô gián ngang dọc
mỗi chiều tám vạn do tuần, chúng sinh trong
đó phải chịu tám vạn bốn nghìn thứ khổ,
vì thế cũng gọi tám vạn địa ngục. [X. Vãng
sinh yếu tập Q.thượng].

BÁT VẠN TỨ THIÊN BÊNH
..............
Tám vạn bốn nghìn bệnh. Tức là tám
vạn bốn nghìn phiền não. Dùng bệnh ví
dụ phiền não. Mà phiền não của phàm phu
thì vô cùng, khó có thể tính đếm được, bởi
thế, gọi một cách tổng quát là tám vạn bốn
nghìn. Đức Phật nói pháp là để chữa trị các
bệnh của chúng sinh, cho nên có tám vạn
bốn nghìn pháp môn.
BÁT VẠN TỨ THIÊN PHÁP TẠNG
.................
Tám vạn bốn nghìn pháp tạng. Chỉ cho
toàn bộ giáo pháp do đức Phật nói. Cũng
gọi bát vạn tứ thiên độ môn, bát vạn tứ
thiên pháp tụ, bát vạn tứ thiên pháp uẩn.
Nêu số chẵn thì gọi Bát vạn pháp tạng, Bát
vạn tạng. Tạng, nghĩa là chứa đựng, bao
hàm. Đứng về phương diện giáo pháp do
đức Phật nói gọi là pháp tạng, đứng về
phương diện ý nghĩa của giáo pháp gọi là
pháp môn. Chúng sinh có tám vạn bốn
nghìn bệnh phiền não, đức Phật nói tám
vạn bốn nghìn pháp môn để đối trị bệnh
của chúng sinh.
Cứ theo Duy ma nghĩa kí quyển 7 của
ngài Tuệ viễn nói, thì cái gọi là tám vạn
bốn nghìn độ môn là trong ba trăm năm
mươi môn công đức của Phật, mỗi môn đều
có sáu độ bố thí, giữ giới, nhịn nhục, tinh
tiến, thiền định, trí tuệ, cộng lại thành 2100
(350x6) độ môn. Đối với các phiền não tham
dâm sân si mà chia thành bốn loại chúng
sinh, mỗi loại đều dùng 2.100 độ môn này
mà giáo hoá mở bày, hợp lại thành 84.000
(2.100x4) độ môn, một biến làm mười
(84.000x10), thành tám vạn bốn nghìn độ
môn. [X. Tát bà đa tì ni tì bà sa Q.1; luận

Câu xá Q.1].
BÁT VẠN TỨ THIÊN THÁP
Tám vạn bốn nghìn tháp. Nghĩa là rất
nhiều chùa tháp. Cứ theo Thiện kiến luật
tì bà sa quyển 1 nói, thì sau khi đức Phật
nhập diệt, vua A dục đã xây tám vạn bốn
nghìn tháp báu để thờ xá lợi của Ngài. Pháp
BÁT VẠN TỨ THIÊN THÁP

B
502
hiển truyện và Đại đường tây vực kí cũng
đều ghi chép thuyết này. [X. kinh A dục
vương Q.1; kinh Pháp hoa phẩm Dược
vương; A dục vương truyện Q.1]. (xt. A Dục
Vương Tháp).
BÁT VẠN TỨ THIÊN TRẦN LAO
Tám vạn bốn nghìn trần lao. Chỉ cho
tám vạn bốn nghìn phiền não của chúng
sinh. Trần lao (bụi bặm, nhọc nhằn), tên
gọi khác của phiền não. Ma ha chỉ quán
quyển 1 (Đại 46, 9 thượng) nói: “Mỗi một
trần có tám vạn bốn nghìn cửa trần lao”.
Vì phiền não hay làm bẩn chân tính của
người ta, khiến mọi người phiền nhọc, cho
nên gọi trần lao. Cũng tức là chúng sinh bị
phiền não tà kiến sai khiến không ngừng,
vòng quanh sống chết, không bao giờ hết.
Bàn về cội gốc trần lao, thì không ngoài
mười sử. Trong mười sử đều lấy một sử làm
chính, chín sử còn lại làm phụ, thì thành
một trăm sử (10x10=100). Tính theo ba đời,
mỗi đời có một trăm sử cộng thành ba trăm
sử (3x100=300 sử). Đời hiện tại một trăm,
vì thời gian qua nhanh, nên không bàn đến
vấn đề phụ trợ, đối với hai đời quá khứ, vị
lai có hai trăm, đều lấy một sử làm chính,
chín sử làm phụ, cộng thành hai nghìn, hợp
với một trăm của đời hiện tại thì thành hai
nghìn một trăm sử (200x10=2.000+100=2.100
sử). Lại phối với bốn loại chúng sinh nhiều
tham, nhiều sân, nhiều si và đẳng phần (tức
ba tâm tham sân si đồng loạt nổi dậy), mỗi
loại đều có hai nghìn một trăm, cộng thành
tám nghìn bốn trăm sử (2.100x4=8.400 sử).
Rồi phối với bốn đại (đất, nước, lửa, gió),

sáu suy (sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp
hay làm suy tổn các pháp tốt lành) là mười
yếu tố, mỗi yếu tố đều có tám nghìn bốn
trăm sử, tổng cộng thành tám vạn bốn nghìn
trần lao (10x8.400=84.000 sử=84.000 trần
lao). [X. luận Đại trí độ Q.59; Câu xá luận
kí Q.1; Hoa nghiêm kinh khổng mục
chương Q.3].
BÁT VẠN TỨ THIÊN TƯỚNG HẢO
Tám vạn bốn nghìn tướng tốt đẹp. Đức
Phật Vô lượng thọ có tám vạn bốn nghìn
tướng, mỗi tướng đều có tám vạn bốn nghìn
nét tốt đẹp. Xét về liệt ứng thân (tức hóa
thân của Phật), thì có ba mươi hai tướng
tám mươi vẻ đẹp còn thắng ứng thân thì có
tám vạn bốn nghìn tướng và vẻ đẹp. [X.
kinh Quán vô lượng thọ].
BÁT VỊ
Ngôi thứ sắp bát. Cũng gọi hành bát vị.
Trong nhà tăng, sáng dùng cháo, trưa thụ
trai, sắp đến giờ ăn, chúng tăng sắp đặt chỗ
ngồi tùy theo ngôi thứ. Trong Sắc tu bách
trượng thanh qui quyển 7 có bản vẽ chỉ
bày rõ ràng. [X. Sắc tu bách trượng thanh
qui quyển 6 Phó trai chúc điều; Tăng đường
thanh qui Q.1; Thiền lâm tượng khí tiên
Tọa vị môn]. (xt. Bị Vị).
BÁT VỊ
I. Bát vị. Tám hương vị. Tức là tám
pháp vị của đại Niết bàn mà đức Như lai đã
chứng được:
1. Thường trụ; nghĩa là lí của Niết bàn
này thường còn suốt ba đời quá khứ, hiện
tại, vị lai và thường ở khắp mười phương.
2. Tịch diệt, nghĩa là lí Niết bàn này
tuyệt đối vắng lặng vô vi, các khổ đau đều
diệt hết.
3. Bất lão, nghĩa là lí Niết bàn này không

đổi dời, không thêm bớt.
4. Bất tử, nghĩa là lí Niết bàn này từ xưa
không sinh, nay cũng không diệt.
5. Thanh tịnh, nghĩa là lí Niết bàn này
an trụ mát mẻ, sạch hết các chướng.
BÁT VẠN TỨ THIÊN TRẦN LAO

B
503
6. Hư thông, nghĩa là lí Niết bàn này
rỗng suốt linh thông, viên dung vô ngại.
7. Bất động, nghĩa là lí Niết bàn này
vắng lặng không động, mầu nhiệm vô vi.
8. Khoái lạc, nghĩa là lí Niết bàn này
không còn khổ sống chết bức bách, mà có
cái vui chân thường vắng lặng. [X. kinh
Niết bàn (bản Bắc) Q.3; kinh Đại ban nê
hoàn Q.2].
II. Bát vị. Tám mùi vị: ngọt, cay, mặn,
đắng, chua, lạt, chát, không mùi vị v.v....
[X. kinh Niết bàn (bản Bắc) Q.1, Q.4; Thích
thị yếu lãm Q.thượng; Chư thừa pháp số
Q.2].
BÁT VỊ
Tám giai vị. Những giai vị tu hành của
Viên giáo Pháp hoa. Viên giáo lấy “sáu tức”
làm thứ lớp, nhưng vì giai vị “Phần chân
tức” trong sáu tức dài quá nên phải mượn
52 giai vị của Biệt giáo để phối hợp mà lập
thành tám giai vị, trong đó, không bao gồm
“Lí tức” và “Danh tự tức” của Ngoại phàm.
Tám giai vị đó là: Ngũ phẩm đệ tử vị,
Thập tín vị, Thập trụ vị, Thập hành vị,
Thập hồi hướng vị, Đẳng giác vị, Diệu giác
vị. Trong đây, giai vị đầu là Ngũ phẩm đệ tử
vị được lập theo kinh Pháp hoa, còn bảy
giai vị kia được lập theo kinh Anh lạc.
Quan hệ được biểu đồ như sau:
BÁT VỊ TẰNG HỮU
..............
Tám pháp chưa từng có. Cứ theo bộ
Tăng chi tập 8 kinh 21 chép, thì ở thành
Tì xá li có một cư sĩ tên Úc già, đã thành
tựu được tám điều hiếm có là:

1. Mới thấy đức Thế tôn từ xa tới, tâm
liền sáng suốt trong sạch.
2. Đem tâm trong sạch sáng suốt lễ kính
đức Thế tôn, Ngài liền theo thứ tự nói các
pháp bố thí, giữ giới, sinh cõi trời, những tai
họa của sự tham muốn, tà hại, nhơ nhớp
tạp nhạp, và những công đức xa lìa các thứ
ấy cho ông nghe, khiến ông sinh tâm nhận
lãnh, tâm nhu thuận, tâm lìa chướng, tâm
vui mừng, tâm sáng sạch. Sau đó, đức Thế
tôn lại nói về chân lí của bốn đế khổ tập
diệt đạo. Cư sĩ Úc già nghe xong liền thấy
pháp, được pháp, biết pháp, ngộ pháp, hết
ngờ, trừ do dự, được đại vô úy và qui y Phật
Pháp Tăng, nhận giữ năm giới.
3. Cư sĩ Úc già có bốn người vợ trẻ, ông
đều đáp ứng những điều họ mong muốn
là: hoặc cho ở lại nhà, hoặc đi lấy chồng
khác, hoặc về nhà người thân, mà tâm ông
không hối tiếc.
4. Cư sĩ đem chia gia tài cho những
người giữ giới Cụ túc, những người tu các
pháp lành cùng hưởng.
5. Ông hầu hạ tỉ khưu rất cung kính.
6. Nếu các trưởng lão nói pháp cho ông,
thì ông cung kính lắng nghe. Nếu các
trưởng lão không nói pháp cho ông nghe,
thì ông nói pháp lại cho các trưởng lão nghe.
7. Các trời tuy thường đến chỗ ông ở để
thảo luận về Phật pháp, nhưng ông không
vì thế mà khởi tâm kiêu mạn.
8. Đức Thế tôn nói cho ông nghe về
năm kết sử ở cõi dưới (cõi Dục) là: Thân
kiến, biên kiến, tà kiến, kiến thủ kiến, giới
cấm thủ kiến, ông liền dứt sạch. [X. Trung
a hàm Q.9 kinh Úc già trưởng giả] .
Lí tức (chưa nghe Phật pháp)
Danh tự tức (đã nghe Phật pháp)

Quán hành tức (Ngoại phàm) ........................ Ngũ phẩm đệ tử
Tương tự tức (Nội phàm) ....... Thập tín vị
Thập trụ vị
Thập hành vị
Phần chứng tức (phần chứng) Thập hồi hướng vị
(phần chân tức) Thập địa vị
Đẳng giác vị
Cứu kính tức (cực chứng) .........Diệu giác vị
Lục tức
52 giai vị
Bát vị
BÁT VỊ TẰNG HỮU

B
504
BÁT VỊ THAI TẠNG
Tám thời kì bào thai thành hình trong
bụng mẹ. Cũng gọi Thai tạng bát vị. Đó là:
1. Yết la lam vị (Phạm: kalala), tinh
huyết đọng lại thành cục lùng nhùng. Chỉ
khoảng thời gian bảy ngày sau khi thụ thai.
2. Át bộ đàm vị (Phạm: arbuda) vết
phỏng. Hai tuần lễ sau khi thụ thai, hình
bào thai giống như vết phỏng.
3. Bế thi vị (Phạm:pezi), khối máu hoặc
thịt mềm. Ba tuần lễ sau khi thụ thai, hình
dáng nó giống như cục máu.
4. Kiện nam vị (Phạm:ghana), cục dày.
Bốn tuần lễ sau khi thụ thai, hình dáng
dần dần cứng chắc, có hai căn thân và ý,
nhưng chưa đủ bốn căn mắt, tai, mũi, lưỡi.
5. Bát la xa khư vị (Phạm: prawàkha),
sau khi thụ thai được năm tuần lễ, khối thịt
lớn thêm, bắt đầu hiện hai tay hai chân và
mình.
6. Phát mao trảo vị (thời kì mọc tóc,
lông, móng tay móng chân). Sáu tuần lễ
sau khi thụ thai, đã mọc lông, tóc và móng
tay móng chân.
7. Căn vị, bảy tuần lễ sau khi thụ thai,
bốn căn mắt, tai, mũi, lưỡi đã đầy đủ.
8. Hình vị, thụ thai đến tuần thứ tám
trở đi, hình tướng đầy đủ. [X. luận Du già
sư địa Q.2; Pháp uyển châu lâm Q.69].
BÁT VIÊN
Tám viên dung. Tông Thiên thai nói
pháp của Viên giáo có tám thứ viên dung
là: giáo, trí, đoạn, hạnh, vị, nhân, quả v.v....
1. Giáo viên, là giáo nói phiền não tức
bồ đề, sinh tử tức Niết bàn, hoặc nói hoặc,

nghiệp, khổ là lí mầu nhiệm bí tàng của ba
đức pháp thân, bát nhã, giải thoát; hoặc
bàn về thực tướng của các pháp, phàm thánh
như một, chúng sinh và chư Phật chẳng
hai, đó là tướng của viên giáo.
2. Lí viên, lí mầu nhiệm của ba đế
(không, giả, trung) trung đạo không thiên
lệch, đó là tướng lí viên.
3. Trí viên, trí nhất thiết chủng chiếu
rọi trung đạo, là trí viên.
4. Đoạn viên, một đoạn, tất cả đều đoạn,
đoạn một hoặc (phiền não) thì tất cả hoặc
đều đoạn, lại đoạn mà chẳng đoạn, là đoạn
viên.
5. Hạnh viên, là hạnh quán một tâm ba
quán, một niệm ba nghìn, là hạnh tu khi tu
một hạnh là tu hết thảy mọi hạnh, đó là
hạnh viên.
6. Vị viên, là giai vị cùng lúc có đầy đủ
các giai vị khác, một giai vị có đầy đủ công
đức của các giai vị khác, đó là vị viên.
7. Nhân viên, chiếu rọi chân đế và tục
đế song song, tự nhiên đi vào quả địa, đó là
nhân viên.
8. Quả viên, quả ba đức (pháp thân, bát
nhã, giải thoát) của Diệu giác chẳng thể nghĩ
bàn, không dọc không ngang, là quả viên.
[X. Tứ giáo nghĩa Q.1].
BÁT VỌNG TƯỞNG
........
Tám vọng tưởng (ý tưởng xằng bậy). Tức
là tám thứ vọng tưởng nói rõ trong Tông
kính lục quyển 76. Đó là:
1. Tự tính vọng tưởng, nghĩa là chấp
các pháp căn, trần đều có thể tính riêng rẽ,
không lẫn lộn với nhau.
2. Sai biệt vọng tưởng, nghĩa là chấp
bậy rằng sắc có thể thấy có thể tiếp xúc, sắc

không thể thấy có thể tiếp xúc, sắc không
thể thấy không thể tiếp xúc. (Sắc có thể
thấy có thể tiếp xúc, tức là các mầu xanh,
vàng v.v..., mắt có thể thấy, mà cũng có thể
tiếp xúc. Sắc không thể thấy có thể tiếp
xúc, là bốn thứ thanh hương vị xúc, tuy
không trông thấy, nhưng có thể tiếp xúc
với tai, mũi, lưỡi, thân. Sắc không thể thấy
BÁT VỊ THAI TẠNG

B
505
không thể tiếp xúc, tức là ý thức duyên theo
cảnh đã thấy ở quá khứ, đều không thể
thấy, cũng không thể tiếp xúc).
3. Nhiếp thụ tích tụ vọng tưởng, nghĩa
là vọng chấp pháp năm uẩn: sắc thụ tưởng
hành thức, hòa hợp với nhau mà tạo thành
hết thảy chúng sinh.
4. Ngã kiến vọng tưởng, nghĩa là trong
pháp năm uẩn, chấp bậy là có ta.
5. Ngã sở vọng tưởng, nghĩa là trong
pháp năm uẩn, chấp bậy thân ta và các vật
ta dùng đều thuộc của ta.
6. Niệm vọng tưởng, nghĩa là phân biệt
một cách xằng bậy cảnh (đối tượng) sạch
sẽ đáng yêu, rồi duyên theo tưởng nhớ
không thôi.
7. Bất niệm vọng tưởng, nghĩa là vọng
phân biệt cảnh đáng ghét, không khởi tâm
duyên theo nhớ tưởng.
8. Niệm bất niệm câu tương vi vọng
tưởng, nghĩa là đối với cảnh yêu ghét nghĩ
hoặc không nghĩ, hai niệm phân biệt đều
trái lí. [X. Tam tạng pháp số Q.33].
BÁT VÔ NGẠI
........
Tám vô ngại. Chỉ cho sáu thức mắt, tai,
mũi, lưỡi, thân, ý trong mười tám giới và ý
căn trong sáu căn, pháp giới trong sáu cảnh.
Trong đây, sáu thức và ý căn gọi là bảy tâm
giới. Vì tám pháp trên đây đều không
chướng ngại, nên gọi là vô ngại. Luận Câu
xá quyển 2 (Đại 29, 9 trung) nói: “Bát vô
ngại, là bảy tâm giới, một pháp giới”.
BÁT VÔ NHÂN QUẢ
...........

“Bát”, hàm ý phủ nhận, bác bỏ. Bát vô
nhân quả tức là phủ định đạo lí nhân quả.
Là tà kiến trong năm kiến. Kinh Địa tạng
thập luân quyển 7 (Đại 13, 757 hạ) nói:
“Bát vô nhân quả, dứt tuyệt gốc lành”.
Quảng bách luận thích quyển 5 (Đại 30,
215 trung ) nói: “Nếu không có thiện ác,
thì khổ vui cũng không, như thế là phủ
nhận tất cả nhân quả”. [X. luận Câu xá
Q.17; Tuệ lâm âm nghĩa Q.72].
BÁT VU
....
Cũng gọi bạt vu . Bát, dịch âm của
tiếng Phạm; vu là tiếng Hán. Vậy bát vu là
tên gọi do cả tiếng Phạm và tiếng Hán ghép
lại.
Sắc tu bách trượng thanh qui quyển 5
Biện đạo cụ điều (Đại 48, 1139 thượng) nói:
“Tiếng Phạm là bát đa la, Hán dịch ứng
lượng khí, nay gọi tắt là bát, cũng gọi bát
vu, tức là tên gọi do cả tiếng Phạm và tiếng
Hán ghép lại”. (xt. Bát).
BÁT VƯƠNG NHẬT
Tám ngày vua. Chỉ tám ngày: lập xuân,
xuân phân, lập hạ, hạ chí, lập thu, thu phân,
lập đông, đông chí. Tám ngày này là những
ngày mà các thần và âm dương trong trời
đất tiếp xúc và thay thế cho nhau. Trong
thời gian này, nếu những ai hay giữ gìn trai
tịnh, thì sẽ được thêm tuổi thọ và nhiều lợi
ích. [X. kinh Tịnh độ tam muội; Pháp uyển
châu lâm Q.88].
BÁT VƯƠNG TỬ
Tám con vua. Phạm: awtauràjakumàrà#.
Tức là tám người con của đức
Phật Nhật nguyệt đăng minh ở quá khứ
khi Ngài chưa xuất gia.
1. Hữu ý vương tử (Phạm:Mati), cũng

gọi Hữu chí vương tử.
2. Thiện ý vương tử (Phạm:Sumati).
3. Vô lượng ý vương tử (Phạm: Anantamati),
cũng gọi Gia khuyến vương tử.
4. Bảo ý vương tử (Phạm:Ratna-mati),
cũng gọi Bảo chí vương tử.
BÁT VƯƠNG TỬ

B
506
5. Tăng ý vương tử (Phạm: Vizewamati),
cũng gọi Trì ý vương tử.
6. Trừ nghi ý vương tử (Phạm: Vimatisamudghatin),
cũng gọi Trừ mạn vương tử.
7. Hưởng ý vương tử (Phạm: Ghowamati).
8. Pháp ý vương tử (Phạm:Dharma-mati)
Kinh Pháp hoa quyển 1 phẩm Tựa chép,
vô lượng kiếp quá khứ có Phật hiệu là Nhật
nguyệt đăng minh, sau có hai vạn Phật
mang cùng tên nối tiếp nhau ra đời. Đức
Phật Nhật nguyệt đăng minh sau cùng, khi
chưa xuất gia, có tám người con. Tám người
này, nghe vua cha xuất gia thành chính
giác, cũng đều bỏ ngôi vua đi tu, theo Bồ
tát Diệu quang (tiền thân của ngài Văn thù
sư lợi) học đạo Phật, và cúng dường vô lượng
trăm nghìn muôn ức Phật. Về sau, tám
vương tử đều thành Phật. [X. Pháp hoa kinh
văn cú Q.3 thượng].
BÁT XIỂN BỐ
Tên gọi chức quan tăng tham chính ở
nước Thổ phồn (Tây tạng) vào thời kì cuối.
Cũng gọi Bát xiết bộ. Đường thư (mới và
cũ) gọi chức quan này là Quốc chính Phồn
tăng, nghĩa là vị tăng Phật giáo tham dự
việc nước của nước Thổ phồn. Theo sự
khảo cứu, nay được biết đã có hai người
đảm nhận chức vụ này:
1. Thầy của vua Tán phổ xích đức tùng
tán (ở ngôi 796-815) là sa môn Nương định
ai tăng.
2. Thầy của vua Tán phổ xích tổ đức
tán (ở ngôi 815-838) là sa môn Bột lan già
bối cát vân đan.
Ngài Bột lan già bối cát vân đan đã từng

chủ toạ cuộc họp liên minh giữa Đường
(Trung quốc) và Phồn (Tây tạng) vào năm
Trường khánh thứ 2 (822) đời Đường, tại
vườn Đông triết đôi ở La ta (Lhasa ngày
nay). Tên ngài được khắc trong tấm bia
“Đường Phồn liên minh” đứng đầu danh
sách các quan chức chủ trương liên minh
với Trung quốc.
BÁT XÚC
.....
Tám xúc. Tức tám thứ cảm xúc sinh ra
ở trong mình, lúc sắp được định đầu tiên.
Đó là:
1. Động xúc, khi ngồi thiền, bỗng thấy
trong mình có trạng thái động loạn.
2. Dưỡng xúc, bỗng chốc cảm thấy mình
ngứa ngáy, không yên.
3. Khinh xúc, thình lình thấy mình nhẹ
như mây, như bụi, có cảm giác như bay đi.
4. Trọng xúc, bỗng chốc thấy mình nặng
như tảng đá, không nhúc nhích được.
5. Lãnh xúc, tự nhiên chợt thấy mình
lạnh toát như băng giá.
6. Noãn xúc, thình lình thấy mình nóng
rực như lửa.
7. Sáp xúc, thi thoảng thấy mình ráp, sít
như vỏ cây.
8. Hoạt xúc, chốc lát lại thấy mình trơn
trượt như sữa.
Nguyên nhân phát sinh tám xúc này, là
khi sắp được định Thiền đầu tiên, cực vi ở
cõi trên vào cực vi ở cõi Dục, trạng thái
giao tiếp và thay thế nhau của hai cõi khiến
cho đất nước lửa gió trong mình rối loạn
phát động. Người không rõ tướng pháp này
bỗng thấy sợ hãi, cho là phát bệnh, tâm
rong ruổi không ngừng, đường khí huyết
lưu thông rối loạn, trở thành điên khùng.

[X. Ma ha chỉ quán Q.8, Q.9].
BÁT Y
Tám chỗ nương tưạ. Cứ theo luận Du
già sư địa quyển 50 Hữu dư y địa 16 trong
phần Bản địa chép, thì bát y là:
1. Thi thiết y, thi thiết có nghĩa kiến
lập. Tức là người ta nương vào năm uẩn,
BÁT XIỂN BỐ

B
507
tạm dùng lời nói, kiến lập ta và chúng sinh,
mỗi mỗi khác nhau, nào là loài sống như
thế, giòng giống như thế, tên chữ như thế,
khổ, vui, sống lâu, chết non như thế v.v...
2. Nhiếp thụ y, nhiếp thụ nghĩa là thu
nhận dung chứa. Chỉ cho người nương tựa
cha mẹ, vợ con, tôi đòi v.v... Cho đó là chỗ
dung chứa mình, vì thế gọi là nhiếp thụ.
3. Trụ trì y, người ta nương vào bốn
cách ăn đoạn thực, xúc thực, tư thực, thức
thực, để nuôi dưỡng và duy trì các căn, cho
nên gọi trụ trì y.
4. Lưu chuyển y, chỉ cho người nương
vào bốn tâm thụ, tưởng, hành, thức trong
năm uẩn, khởi các nghiệp nhân phiền não,
sống chết trôi lăn trong ba cõi, cho nên gọi
lưu chuyển y.
5. Chướng ngại y, các thiên ma ngoại
đạo, hễ chỗ nào có người tu các pháp lành,
thì đến trước người ấy, để gây chướng ngại,
vì thế gọi chướng ngại y.
6. Khổ não y, người nương vào cõi Dục,
nhận lãnh tất cả nỗi lo khổ, không sinh
tâm nhàm chán xa lìa, cho nên gọi là khổ
não y.
7. Thích duyệt y, người nương vào các
thiền định, dứt bặt suy nghĩ, thân tâm lặng
lẽ, được pháp vui mừng, cho nên gọi thích
duyệt y.
8. Hậu biên y, chỉ bậc A la hán đã dứt
hết hoặc nghiệp trong ba cõi, không còn
sinh lại nữa, và thân sau cùng này của ngài
an trụ nơi hữu dư Niết bàn, vì thế gọi là
Hậu biên y.
BẠT

..
Một loại nhạc khí gồm hai cái (tục gọi
“chập chọe”). Là một trong những pháp
khí của Phật giáo, cũng gọi đồng bạt, đồng
bạt tử, đồng bát tử. Được đúc bằng đồng,
hình tròn như cái mâm, ở chính giữa lồi
lên, có lỗ xỏ dây để dễ mang đi. Khi cầm
hai cái đập vào nhau thì phát ra tiếng. Thông
thường, bạt này cùng với cái “nạo”, gọi là
nạo bạt. [X. kinh Phật bản hạnh tập Q.14;
luật Thập tụng Q.19; Sắc tu bách trượng
thanh qui Q.hạ Pháp khí chương Nạo bạt
điều]. (xt. Nạo Bạt).
BẠT ĐÀ LA
Phạm:Bhadra. Cũng gọi Bạt đạt lạt,
Đam một la bạt đà. Hán dịch là Hiền. Vị
thứ sáu trong mười sáu vị La hán.
Cứ theo truyền thuyết, vị La hán này
và chín trăm vị La hán quyến thuộc cùng ở
châu Đam một la, là những bậc Thánh giữ
gìn chính pháp, làm lợi ích cho hữu tình.
Cứ xem bức vẽ của đại sư Thiền nguyệt
Quán hưu đời Đường, thì vị La hán này
ngồi xếp bằng trên núi đá, tay phải ủ vào
trong áo pháp, tay trái
cầm chuỗi tràng hạt để
trên đầu gối. Song,
theo bức vẽ trên vách
trong hang 76 của
động Nghìn Phật ở
Đôn hoàng, thì Ngài
ngồi xếp bằng trên
phiến đá, tay phải đưa
lên, tay trái đặt trên
đầu gối, và trên tấm
giấy mầu bên trái có đề dòng chữ “Đam
một la châu đệ lục tôn giả Bạt đà la đại la
hán” (Đây là vị đại la hán Bạt đà la, tôn giả

thứ sáu của châu Đam một la) và bài kệ tán
Nạo Bạt
Bạt Đà La
BẠT ĐÀ LA

B
508
thán bốn câu bảy chữ. [X. Đại la hán Nan
đề mật đa la thuyết pháp trụ kí; La hán đồ
tán tập Q.1, Q.2; Phật tượng đồ vựng Q.3].
BẠT ĐÀM MA HOA
Hoa Bạt đàm ma. Phạm: Padma. Cũng
gọi Ba đầu ma hoa, Bát đặc mang hoa. Dịch
là hoa sen đỏ.Thuộc họ thụy liên. Tên khoa
học là Nelumbium Speciosum, Will. Sinh
sản ở Ấn độ, bán đảo Mã lai, Trung quốc,
Nhật bản, Úc châu v.v... Lá tròn, đường
trực kính khoảng 60 đến 100 phân tây.
Trồng tại các nơi đầm lầy, ruộng nước sâu,
thân cây mập mạp, có thể ăn được. Về mùa
hạ, cuống hoa nhô lên khỏi mặt nước vài
thước (Tàu). Nở hoa to, mầu trắng, đỏ lợt,
hạt to bằng hạt đậu oản, trong mỗi đài hoa
có chừng mươi hạt, ăn rất ngon.
Trong các kinh luận, hoa này thường
được đặt ngang hàng với hoa Ưu bát la và
các loại sen khác. Được dùng làm tòa ngồi
hoặc để trang nghiêm thân của chư Phật
và Bồ tát. [X. Đại nhật liên hoa thường kinh
sớ Q.15].
BẠT ĐẦU
Một trong tám thứ vũ nhạc của xứ Lâm
ấp. Cũng gọi Phát đầu, Bát đầu. Cứ theo
Thông điển quyển 146 chép, thì vũ nhạc
bắt đầu có xuất xứ từ Tây vực, nhân một
người Hồ bị mãnh thú cắn, con ông ta đi
tìm mãnh thú để giết, người sau mới phỏng
theo mẩu truyện cổ này mà soạn thành điệu
múa.
Cứ theo Giáo huấn sao quyển 4 chép,
thì khúc nhạc này là nhạc Thiên trúc, do
Bà la môn truyền đến, không rõ tác giả. Cứ

theo Nguyên hanh thích thư quyển 15
chép, thì bạt đầu do sa môn Phật triết nước
Lâm ấp truyền vào Nhật bản.
Lại theo sự khảo cứu của ông Cao nam
thuận thứ lang người Nhật cho rằng, vũ
nhạc này do thần thoại Bội lỗ vương (Phạm:
Pedu), ở thời đại Phệ đà tại Ấn độ biên
soạn thành vũ khúc. Bội lỗ vương có con
tuấn mã tên là Mạt đắc ngõa (Phạm:
Paidva), cho nên bạt đầu hoặc là dịch âm
từ Pedu hoặc từ Paidva.
Cứ theo Nhạc phủ tạp lục chép, thì
những người biểu diễn vũ nhạc này đều
xõa tóc, mặc áo trắng, cất tiếng khóc. [X.
Nam thiên trúc Bà la môn tăng chính bi;
Đông đại tự yếu lục Q.2 Đại an tự Bồ đề
truyền lai kí].
BẠT ĐỀ
......
I. Bạt đề. Phạm:Bhadrika. Cũng gọi
Bà đề, Bạt đề lê ca, Bà đế lợi ca. Dịch là
Tiểu hiền, Thiện hiền, Nhân hiền, Hữu
hiền. Một trong năm vị tỉ khưu được đức
Phật hóa độ đầu tiên; thuộc dòng họ Thích
ca. Về thân phụ của sư, các truyện ghi
chép không giống nhau. Có truyện bảo
Bạt đề là con trai của vua Hộc phạn, có
truyện cho là con thứ của vua Bạch phạn,
có thuyết lại bảo là con của vua Cam lộ.
Bạt đề và các vị A nhãKiều trần như là
những đệ tử đầu tiên được đức Phật giáo
hóa ở vườn Lộc dã.[X.Trung a hàm Q.8
kinh Thị giả; kinh Khởi thế Q.10; kinh
Trung bản khởi Q.thượng phẩm Chuyển
pháp luân; kinh Tì ni mẫu Q.1; luật Tứ
phần Q.4, Q.23].
II. Bạt đề. Là tên một người nghèo ở
Ấn độ thời đức Phật. Nhân cúng dường

đức Phật một cây đuốc mà được thụ kí trong
vị lai sẽ thành Bích chi phật. [X. kinh Bách
duyên Q.3].
III. Bạt đề. Phạm:Ajitavatì. Tên sông.
Dịch cũ là A lợi la bạt đề, dịch mới là A thị
đa phạt để. Cũng gọi sông Hi liên, sông
Phạt đề, sông Phạ để. Dịch ý là Vô thắng.
Đức Phật đã nhập diệt ở bờ tây con sông
BẠT ĐÀM MA HOA

B
509
này, nhờ thế mà nó nổi tiếng. (xt. A Thị Đa
Phạt Để Hà).
BẠT GIÀ BÀ TIÊN
Tiên Bạt già bà. Bạt già bà, Phạm:
Bhàrgava, Pàli: Bhaggava. Cũng gọi Bà
già bà tiên, Bà già tiên, Bạt già tiên. Dịch ý
là Ngõa sư, Vô bất đạt.
Người tiên tu trong rừng khổ hạnh thuộc
nước Tì xá li. Sau khi xuất gia, đức Thích ca
đã đến thẳng rừng này để hỏi đạo nơi tiên
Bạt già bà, nhờ thế mà vị tiên này nổi tiếng.
Về học thuyết của tiên này như thế nào,
thì không được rõ.
Cứ theo kinh Quá khứ hiện tại nhân
quả quyển 2 chép, thì vị tiên này và các vị
tiên tu hành khác, đều tu khổ hạnh cầu
sinh lên cõi trời. Dùng cỏ và vỏ cây che
thân, ăn hoa quả, hoặc thực hành phép
nhịn đói, thờ nước lửa, mặt trời mặt trăng,
hoặc đứng một chân, nằm trên bụi đất, gai
gốc v.v... Do đó, có thể biết vị tiên này thuộc
Ngoại đạo khổ hạnh. Những sự tích khác
nhau về vị tiên này không được rõ. [X. kinh
Phật bản hạnh Q.2 phẩm Bình sa vương
vấn sự; kinh Phật bản hạnh tập Q.20 phẩm
Quan chư dị đạo; Hữu bộ tì nại da phá tăng
sự Q.3].
BẠT KHỔ DỮ LẠC
Cứu khổ ban vui. Nguyện lực của chư
Phật và Bồ tát là chặt hết gốc khổ phiền
não cho chúng sinh, mang lại niềm yên vui
phúc lợi cho họ. Bạt trừ khổ não gọi là đại
bi, ban cho phúc lạc gọi là đại từ.
Cứ theo kinh Niết bàn (bản Bắc) quyển
15 nói, thì đại từ là diệt trừ tất cả những

việc không có lợi ích cho chúng sinh. Đại
bi là mang lại cho chúng sinh vô lượng sự
lợi lạc. Phật và Bồ tát đem nguyện lực này
cứu giúp cho chúng sinh phiền não thoát
khỏi bể khổ. [X. luận Đại trí độ Q.20, Q.27].
(xt. Từ Bi).
BẠT KÌ
.....
Phạm: Vfji, Pàli: Vajji. Một trong mười
sáu nước lớn ở Ấn độ vào thời đức Phật.
Cũng gọi Bạt xà, Tì lê kì, Việt kì, Tì li tử,
Phất lật thị. Dịch ý là Tăng thắng (thêm
hơn), Tị (tránh đi), Tụ (họp lại). Cũng là
tên gọi một chủng tộc ở bắc bộ trung Ấn
độ.
Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 7
chép, thì chu vi nước này hơn bốn nghìn
dặm, chiều đông tây dài, chiều nam bắc hẹp.
Đất đai mầu mỡ, hoa quả xanh tốt, khí hậu
hơi lạnh, tính người hấp tấp nóng nảy. Dân
trong nước phần đông thờ kính ngoại đạo,
ít tin Phật pháp, chúng tăng tu học cả Đại
thừa và Tiểu thừa. Thủ đô nước này là
Chiêm thú noa, nhưng phần nhiều đã đổ
nát. Phía tây thành cũ có tháp vua A dục
và tháp thờ tóc, móng tay của Phật. Bên bờ
sông phía tây thành có di tích đức Phật cứu
độ con cá lớn và người đánh cá.
Cứ theo Trường a hàm quyển 2 kinh
Du hành chép, thì khi vua A xà thế (Phạm:
Ajàtaztru) nước Ma yết đà muốn đánh
chiếm nước Bạt kì, vua sai đại thần Vũ xá
(Phạm:Varwakàra) đến xin đức Phật chỉ
dạy, Ngài bảo, người nước Bạt kì có đủ
bảy pháp vững mạnh, cho nên nước ấy
yên ổn lâu dài, không thể đánh chiếm
được.
Bảy pháp đó là:

1. Nhân dân thường cùng nhau hội họp
để bàn bạc việc nước.
2. Vua tôi hòa thuận, trên dưới kính
trọng nhau.
3. Tuân theo pháp luật, biết giữ các điều
cấm.
4. Hiếu thảo với cha mẹ, kính thuận
bậc thầy dạy.
BẠT KÌ

B
510
5. Cung kính nơi tôn miếu, kính trọng
quỷ thần.
6. Việc phòng the chân chính, trinh tiết
trong sạch.
7. Kính thờ sa môn, cúng dường ủng
hộ không lơ là.
Đại thần Vũ xá trở về tâu lại những lời
răn dạy của đức Phật cho vua A xà thế nghe,
vua bèn bỏ kế hoạch thôn tính nước Bạt
kì, đồng thời, cho xây thành Ba lăng phất
(Phạm:Pàỉaliputra) để phòng bị.
Lại cứ theo Thiện kiến luật tì bà sa quyển
1, luật Tứ phần quyển 54, và luật Ngũ phần
quyển 30 chép, thì một trăm năm sau đức
Phật nhập diệt 100 năm, tỉ khưu Bạt xà tử
(Pàli: Vesàlikà Vajjiputtaka bhikhù) đã
đề xướng “mười việc” hợp pháp mà đã đưa
đến sự tranh luận trong giáo đoàn. Ngoài
ra, cứ theo Trường bộ kinh bằng tiếngPàli
chép, thì phu nhân Vi đề hi, hoàng hậu
của vua Tần bà sa la nước Ma yết đà ở thời
đại Phật, đã thờ kính Phật, hộ trì Phật pháp,
là người nước Tì đề ha thuộc chủng tộc
Bạt kì.
Cứ theo sự khảo chứng của nhà khảo
cổ học người Anh là A. Cunningham, thì
vị trí nước này là vùng đất dài độ 480 cây
số, rộng chừng 160 cây số, nằm ở khoảng
giữa hai con sông Can đạt khắc (Gandak)
và Cáp na để (Mahanadi) đều là chi nhánh
của sông Hằng.
Lại cứ theo sự khảo chứng của học giả
châu Âu là Đại vệ tư (Rhys Davids), thì
chủng tộc Bạt kì là do tám nước nhỏ kết
hợp lại với nhau, rồi tôn chủng tộc Lê xa tì

và Tì đề ha làm hai chủng tộc đứng đầu.
Đến khoảng thế kỷ thứ VI, chủng tộc
Lê xa tì chinh phục nước Ni ba la (tức Ni
bạc nhĩ - Népal ngày nay). Khi ngài Huyền
trang đến Thiên trúc, thì vua Ương du phạt
ma (Phạm: Aôsuvarman) đang trị vì Ấn
độ lúc bấy giờ cũng là dòng dõi vua nước
Bạt kì. [X. Trung a hàm Q.55 kinh Trì trai;
Trường a hàm Q.5 kinh Xà ni sa; kinh Hiền
ngu Q.2 phẩm Hàng lục sư; kinh Pháp cú
thí dụ Q.4 phẩm Nê hoàn; Hữu bộ tì nại da
Dược sự Q.6; Huyền ứng âm nghĩa Q.23;
Phiên Phạm ngữ Q.8; A. Cunningham:
Ancient geography of India; T. Watters: On
Yuan Chwang, vol.II; T. W. Rhys Davids:
Buddhist India].
BẠT LỘC CA QUỐC
Bạt lộc ca, Phạm:Bhàlukà, tiếng địa
phương có nghĩa là cát hoặc gọi Cô mặc
(Kum). Một trong các nước ở phía đông
dãy núi vùng Tây vực, nằm về phía tây nước
Cưu tư, mạn đông bắc nước Khư sa. Thủa
xưa người nước này sùng tín Phật giáo, có
hơn mười ngôi chùa với hơn nghìn vị tăng,
chuyên học giáo nghĩa của Thuyết nhất thiết
hữu bộ.
Về vị trí nước này tuy có nhiều thuyết
khác nhau, như có thuyết cho là ở A khắc
tô (Aksu), Bái thành (Bai), hoặc có thuyết
cho ở Cáp lạt ngọc nhĩ thuần (Kharayurgun)
v.v... nhưng thuyết cho ở A khắc
tô (Đường thư gọi là thành Bát hoán) là
đúng hơn cả.
A khắc tô có nghĩa là nước trong, đây
là con đường giao thông giữa đông và tây,
cho nên dân buôn nội địa buôn bán trao
đổi với người bên ngoài, đi lại tấp nập, đường
phố rất nhộn nhịp. [X. Đại đường tây vực

kí Q.1; Tây vực văn kiến lục Q.2].
BẠT LỘC YẾT CÔ BÀ QUỐC
...........
Bạt lộc yết cô bà, Phạm:Bharukacchapa,
hoặc Bhfgupura, Bhfgukaccha, Pàli:
Bharukaccha. Cũng gọi Bà nâu ca xa quốc.
Nước này nằm về phía nam nước A lạp bà
thuộc nam Ấn độ.
Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 11
chép, thì ở nước này có mười ngôi chùa với
BẠT LỘC CA QUỐC

B
511
ba trăm vị tăng, tu học theo pháp của
Thượng tọa bộ. Có hơn mười đền thờ trời,
nhiều đạo khác ở lẫn lộn. Nước này có lẽ
là thành Bố lỗ kì (Broach) ở bờ bắc sông
Na nhĩ ba đáp (Narmada) gần Mạnh mãi
(Bombay) ngày nay. [X. Thiện kiến luật tì
bà sa Q.8; A. Cunningham: Ancient Geography
of India].
BẠT NGHIÊP NHÂN CHỦNG TÂM
Tâm thứ năm trong mười Trụ tâm do
tông Chân ngôn Nhật bản lập ra. Nói đủ là
Bạt nghiệp nhân chủng trụ tâm. Tức là trụ
tâm của Duyên giác nhờ quán xét mười hai
nhân duyên mà diệt trừ hạt giống vô minh.
Nghiệp, chỉ cho hai nghiệp thiện, ác; Nhân,
chỉ cho mười hai nhân duyên; Chủng, chỉ
cho hạt giống vô minh, vì vô minh là gốc
rễ của tất cả phiền não. Thuyết này có xuất
xứ từ kinh Đại nhật phẩm Trụ tâm, cho
rằng cội gốc của phiền não là mười hai nhân
duyên, do hạt giống vô minh sinh ra, nếu
nhổ hết gốc rễ vô minh thì có thể đạt đến
cảnh giới an nhiên vắng lặng.
Vì gặp lúc không có Phật ra đời, nên có
người tu hành vào nơi núi rừng làng xóm,
thấy những hiện tượng hoa bay, lá rụng,
cảm nhận sự vô thường biến đổi của thế
gian mà ngộ lí mười hai nhân duyên, diệt
trừ thói quen chấp ngã, ra khỏi ba cõi phiền
não, vào cảnh Niết bàn khôi thân diệt trí:
đó là trụ tâm của thừa Duyên giác.
Thừa Duyên giác được chia làm hai loại:
1. Lân giác, người tu đạo một mình,
không có ai làm bạn.
2. Bộ hành, nhiều người cùng ở tu hành.

Nhờ căn tính hơn Thanh văn, nên bậc
Duyên giác dẫu chưa nghe tiếng Phật dạy
bảo, cũng có thể được trí tuệ vô thượng, có
đầy đủ giới pháp một cách tự nhiên. [X. Đại
nhật kinh sớ Q.2, Q.3; luận Bí mật mạn đồ
la thập trụ tâm Q.5 (Không hải)].
BẠT TRUYỀN THỤ
Trong Mật giáo, khi Chân ngôn a xà lê
truyền trao sự tướng cho đệ tử, không
truyền toàn bộ phép tu liên hệ, mà chỉ chọn
một phần để trao truyền. Như kinh Đà la
ni tập, kinh Bất không quyên sách thần
biến chân ngôn v.v... đều được truyền trao
theo phép này.
BẠT XÀ TỬ
Pàli: Vajjiputta. Cũng gọi Bạt kì tử. Vị
tỉ khưu thuộc chủng tộc Bạt kì sống ở thời
đại một trăm năm sau đức Phật nhập diệt.
Vị này đề xướng “mười việc” hợp pháp mà
đã gây ra sự tranh luận trong giáo đoàn, rồi
đưa đến cuộc kết tập lần thứ hai, gọi là
“Thất bách tập pháp tì ni” (bảy trăm vị
Trưởng lão kết tập tạng Luật). Cũng có
thuyết cho rằng, Bạt xà tử không phải tên
của một vị tỉ khưu đặc biệt nào, mà là chỉ
chung các tỉ khưu thuộc chủng tộc Bạt kì.
Nguyên nhân cuộc tranh luận bắt đầu
khi Trưởng lão Ca càn đà tử da xá (Pàli:
Kàkaịđaka-putta-yasa) thuộc giáo đoàn
phương tây đến thành Tì xá li ở phương
đông, thấy các tỉ khưu nhóm Bạt kì tử lấy
mười việc làm pháp thanh tịnh, chẳng hạn
như dùng bát đồng đựng nước để giữa hội
Bố tát, khuyến khích tín đồ tại gia bố thí
vàng bạc, rồi chia cho chúng tăng dùng để
mua áo và thuốc men v.v... Trưởng lão Da
xá cho việc làm ấy là trái phép, nên trong
hội Bố tát, Ngài từ chối không nhận vàng

bạc do nhóm Bạt kì tử chia cho, đồng thời,
cực lực quở trách chúng tăng, và giải thích
nghĩa lý cho tín đồ tại gia biết việc làm trái
phép ấy. Nhóm Bạt kì tử thì cho rằngTrưởng
lão Da xá phỉ báng đại chúng, khiến những
người tại gia sinh ngờ, rồi trục xuất ngài Da
xá.
BẠT XÀ TỬ

B
512
Ngài Da xá lánh nạn về phương tây, lặn
lội nghìn dặm, đi liên lạc với các vị tỉ khưu
ở các xứ Ba bà (Pàli: Pàvà), A bán đề (Pàli:
Avanti) v.v... rồi cùng nhau đến núi A hô
hằng hà (Pàli: Ahogaĩgà) tham yết Trưởng
lão Tam phù đà thương na hòa tu (Pàli:
Sambhùta-sàịavàsì) để trình bày việc này.
Lại đến xứ Tăng già xa (Pàli: Saíkssa) xin
ý kiến của vị Trưởng lão nhiều tuổi hạ nhất
là ngài Li bà đa (Pàli: Revata) để mong
được sự ủng hộ của Ngài.
Nhóm Bạt kì tử cũng đến cầu xin sự
giúp đỡ của Trưởng lão Li bà đa. Ngài Li bà
đa liền đến Tì xá li tập hợp đại chúng để
giải quyết việc ấy, nhưng ý kiến của đại chúng
phân vân, khó quyết đoán được. Đại chúng
lại chia làm hai phe tán thành và phản đối,
mỗi phe đều mời các vị Trưởng lão tham
dự.
Phái Bạt xà tử đề cử các vị Tát bà ca mi
(Pàli: Sabbakàmì), Sa lan (Pàli: Sàơha),
Phủ xà tôn (Pàli: Khujjasobhita), Bà sa
lam (Pàli: Vàsabhagàmika) v.v... làm đại
biểu.
Phái Da xá thì đề cử các vị Li bà đa,
Thương na hòa tu, Da xá, Tu ma na (Pàli:
Sumana) v.v.... làm đại biểu. Có bảy trăm
người tham dự cuộc họp này, cùng nhau
đến vườn Bà lợi ca (Pàli: Vàlikàràma),
ngài Li bà đa nêu lên từng việc một trong
mười việc để hỏi, ngài Tát bà ca mi lần
lượt giải đáp, cuối cùng hội nghị quyết định
mười việc mà nhóm Bạt xà tử làm là trái
phép. Lịch sử Phật giáo cũng gọi cuộc họp
này là “Thất bách kết tập” (cuộc kết tập

gồm bảy trăm người tham dự), Tì xá li
thành kết tập.
Về nội dung mười việc, trong các luật
Ngũ phần quyển 30, luật Tứ phần quyển
54, luật Thập tụng quyển 60, Hữu bộ tì nại
da tạp sự quyển 40, Thiện kiến luật tì bà sa
quyển 1 và luật điển v.v... đều có ghi chép,
song những điều mục mười việc mà các luật
nêu ra và giải thích có hơi khác nhau.
Chẳng hạn như việc thứ năm trong mười
việc, Thiện kiến luật tì bà sa gọi là “Tùy ý
tịnh” trong khi luật Ngũ phần gọi là “Cầu
thỉnh tịnh”, và luật Tứ phần gọi là “Hậu
thỉnh khả”. Nghĩa là: khi chúng tăng thảo
luận quyết định việc gì, mặc dầu số người
chưa tập họp đầy đủ, nhưng dự tưởng rằng
việc ấy sau đó có thể được đại chúng chấp
nhận, cho nên có thể cứ tiến hành bàn
bạc trước. Hoặc có luật nói rằng, sau khi
chúng tăng đã thảo luận mà không tìm ra
giải pháp nào khả dĩ quyết đoán công việc,
vậy nếu có ai xin được đại chúng chấp nhận,
thì người ấy được tùy ý làm việc.
Mặc dầu mười việc do nhóm Bạt xà tử
đã thực hành có hợp pháp hay không,
nhưng điều chắc chắn là chúng đã gây ra
cuộc tranh luận trong giáo đoàn. Tuy
nhiên, các bộ luật Bắc truyền đều không
nói do duyên sự này mà giáo đoàn đã chia
rẽ thành Thượng tọa bộ và Đại chúng bộ.
[X.kinh Tì ni mẫu Q.4; luật Thập tụng
Q.56; luật Ma ha tăng kì Q.33; Đại đường
tây vực kí Q.7; Đa la na tha Ấn độ phật
giáo sử;Pàli văn luật tạng tiểu phẩm 7;
Đảo sử 5; Đại sử 4; W. W.Rockhill: The
Life of the Buddha; P. Bigandet: The Life
or Legend of Gaudama; Ấn độ chi Phật
giáo chương 4 tiết 2 (Ấn thuận)]. (xt. Thập

Sự Phi Pháp).
BẮC BẢN NIẾT BÀN KINH
...............
Gồm 40 quyển. Ngài Đàm vô sấm đời
Bắc Lương dịch. Tức là kinh Đại ban niết
bàn. Gọi tắt Niết bàn kinh. Tuyên dương tư
tưởng Đại thừa, như thân Phật thường còn
và hết thảy chúng sinh đều có tính Phật
v.v... Để phân biệt với kinh Niết bàn bản
Nam nên gọi riêng là kinh Niết bàn bản
Bắc. Thu vào Đại chính tạng tập 12. (xt.
Đại Ban Niết Bàn Kinh).
BẮC BẢN NIẾT BÀN KINH

B
513
BẮC CÂU LƯ CHÂU
Phạm, Pàli:Uttara-kuru. Cũng gọi Bắc
châu, Bắc đơn việt, Uất đơn việt, Bắc uất
đơn việt, Uất đa la cứu lưu, At đát la cú lô.
Dịch ý là Thắng xứ (chỗ hơn), Thắng sinh,
Cao thượng. Một trong bốn châu Tu di.
Cứ theo luận Câu xá quyển 11 và kinh
Đại lâu thán quyển 1 phẩm Uất đơn việt
chép, thì châu Bắc câu lư nằm trong biển
mặn, phía bắc núi Tu di, hình vuông, mỗi
cạnh dài hai nghìn do tuần, giống như nắp
hộp, được bao quanh bởi núi Thất kim và
núi Đại thiết vi, đất bằng vàng ròng, ngày
đêm thường sáng. Đất có đủ bốn tính chất
bằng phẳng, vắng lặng, sạch sẽ và êm ả.
Nhân dân ở châu này có gương mặt hình
vuông, giống như hình thể cõi đất của họ
ở, sắc diện mọi người giống nhau và đều
cao một trượng bốn thước (tức 4,8m). Họ
sống một cách bình đẳng, yên vui và không
bị trói buộc bởi bất cứ điều gì.
Châu này có núi rừng, sông ngòi, hồ
tắm, vườn chơi, cây trái v.v...tất cả đều tốt
đẹp. Các đồ vật toàn làm bằng vàng bạc,
lưu li, thủy tinh; các vật đều là của chung,
không ai chiếm làm của riêng, nên không
có trộm cướp, người xấu và sự tranh giành
đánh nhau. Nhân dân ở dưới gốc cây trong
rừng. Trai gái ở riêng, không có cưới gả.
Nếu khởi dâm dục, thì cùng chung vui
sướng. Đàn bà có mang, bảy, tám ngày thì
sinh con, đem đứa bé để ở đường đi, người
bốn phương qua lại đều nuôi chung bằng
cách đưa đầu ngón tay để vào miệng đứa
trẻ, sữa tự nhiên chảy ra. Bảy ngày sau đứa

trẻ đã to lớn bằng người hai mươi tuổi ở cõi
Diêm phù đề, sống đủ một nghìn năm. Sau
khi chết, sinh lên cõi trời Đao lợi hoặc cõi
trời Tha hóa tự tại. Trong bốn châu, quả
báo ở châu này thù thắng hơn hết.
Châu này có hai Trung châu (châu cỡ
vừa) phụ thuộc: châu Củ lạp bà (Thắng
biên) và châu Kiều lạp bà (Hữu thắng biên).
Hai châu phụ thuộc này lại đều có năm
trăm châu nhỏ phụ thuộc. Trong bốn châu
lớn, ba châu kia đều có địa ngục, chỉ riêng
châu này là không có. Các kinh luận ghi
chép về châu này rất nhiều, tuy không nói
giống nhau, nhưng đều cho châu này là tốt
đẹp hơn hết trong bốn châu.
Theo sự nghiên cứu của các học giả ngày
nay, thì vào thời Thái cổ, người Nhã lợi an
Ấn độ (Indo Aryan) sống trên một giải đất
miền Trung á, sau họ xuống phương nam
vào khu vực Ngũ hà của Ấn độ, rồi dần
dần di cư vào nội địa Ấn độ.
Châu Uất đơn việt, theo các kinh điển
miêu tả thì rõ ràng là một giải đất hòa bình,
yên ổn và vui tươi. Đất nước yên vui này,
có lẽ đã do con cháu đời sau của những
ngời Nhã lợi an, vì nhớ mến quê hương
của tiên tổ mình, mà đã lí tưởng hóa chăng?
Bởi vì chữ “Uttara” trong tiếng Phạm có
nghĩa là “phương bắc”, cho nên trong kinh
nói về vị trí châu Bắc câu lư rất phù hợp
với nghĩa chữ uttara. Ngoài ra, các thời đại
trước kinh điển Phật giáo, như thời đại Phạm
thư, thời đại La ma da na (Phạm:
Ràmàyana), Ma ha bà la đa (Phạm:
Mahàbhàrata) v.v... đều có ghi chép hoặc
truyền thuyết về loại đất nước lí tưởng tượng
trưng này mà dân tộc Ấn hằng ấp ủ trong
lòng. [X. kinh Trường a hàm Q.18, Q.20;

kinh Khởi thế Q.1; kinh Đại pháp cổ Q.hạ;
luận Lập thế a tì đàm Q.2; Tuệ lâm âm
nghĩa Q.thượng].
BẮC CHẨM
......
Gối đầu hướng bắc. Trước khi nhập diệt,
đức Phật đến thành Câu thi na ở phía bắc,
giữa hai cây Sa la, quay đầu hướng bắc mà
vào Niết bàn. Có thuyết cho rằng việc ấy
biểu thị Như lai biết trước là ngày sau Phật
BẮC CHẨM

B
514
giáo có duyên trụ ở phương bắc. [X. kinh
Trường a hàm Q.3; kinh Niết bàn phần
sau Q.thượng].
BẮC CHU VŨ ĐẾ (543-578)
Vị hoàng đế nhà Bắc Chu. Họ Vũ văn,
tên Ung, tự Nỉ la đột, con thứ tư của Vũ
văn thái. Sau khi ông lên ngôi vua, chú là
Vũ văn hộ chuyên chính, niên hiệu Kiến
đức năm đầu (572), vua giết Hộ rồi đích
thân nắm quyền bính.
Lúc đầu nhà vua tôn trọng Phật pháp
và tin sâu vào sấm vĩ học, bấy giờ có lời
sấm nói người áo đen sẽ được thiên hạ, nhà
vua rất sợ. Đạo sĩ Trương tân thừa cơ chê
bai Phật giáo, ông ta bảo áo đen tức là những
người họ Thích, đó là điềm chẳng lành cho
đất nước, vua bèn trọng Đạo giáo mà khinh
Phật giáo. Lại theo lời của Vệ nguyên tungmột
tăng sĩ hoàn tục-vào năm Thiên hòa
thứ 4 (569), vua triệu các sa môn, danh
Nho, đạo sĩ và văn vũ bách quan hơn hai
nghìn người họp tập ở điện Văn đức, thảo
luận về chỗ hơn kém của ba giáo để quyết
định nên để giáo nào nên bỏ giáo nào. Năm
Kiến đức thứ 2 (573), vua định thứ tự của
ba giáo là: Nho đứng đầu, Đạo thứ hai, Phật
thứ ba. Năm Kiến đức thứ 3 (574), vua lại
muốn bỏ Phật giáo, đạo sĩ Trương tân thừa
cơ dâng lời quỉ quyệt, tâu vua hạ bệ Phật
mà đề cao Đạo giáo, quỉ kế này bị pháp sư
Trí huyền bẻ gãy, vua đích thân lên tòa
cao, tranh luận gạn hỏi, sư Trí huyền đối
đáp một cách nhẹ nhàng từ tốn, trình bày
nghĩa lí rất cao, vua nổi giận bỏ vào cung.
Ngày hôm sau, vua hạ lệnh dẹp bỏ luôn cả

Phật giáo và Đạo giáo, phá hủy chùa tháp,
đốt hết kinh tượng, buộc tất cả sa môn, đạo
sĩ phải hoàn tục, Phật pháp ở đất Quan
lũng bị tiêu diệt gần hết.
Năm Kiến đức thứ 6 (577), Vũ đế đánh
chiếm Bắc Tề, lại xuống lệnh phá hủy hết
chùa Phật kinh tượng ở Bắc Tề, buộc hơn
ba trăm vạn tăng ni hoàn tục, khiến Phật
giáo đất Bắc một thời dứt tuyệt dấu vết tăm
hơi. Sử gọi biến cố này là Pháp Nạn Chu
Vũ.
Năm sau, nhà vua mắc bệnh dịch mà
chết, làm vua 18 năm, sống 36 tuổi. [X.
Lịch đại tam bảo Q.3; Phiên dịch danh nghĩa
tập Q.14; Phật tổ thống kỉ Q.38].
BẮC ĐÀI
.....
Chỉ cho núi Ngũ đài. Núi Ngũ đài nằm
ở Đại châu tỉnh Sơn tây, phía bắc Trung
quốc, vì thế gọi Bắc đài.
Từ xưa, núi này được coi là Thánh tích
của Phật giáo, là nơi linh thiêng của bồ tát
Văn thù. (xt. Ngũ Đài Sơn).
BẮC ĐẨU HỘ MA
Mật giáo lấy bảy sao Bắc đẩu làm bản
tôn (vị tôn chính) của phép tu Hộ ma. Khi
tu phép này, ngũ cốc và nhũ mộc (gỗ có
tẩm sữa để đốt) được sử dụng đều phải phối
ứng với sao bản mệnh của người tu (hoặc
thí chủ), gọi là Mệnh cốc, Mệnh mộc. Chẳng
hạn như năm Tí thì mệnh mộc của người
sao Tham lang là cây vông, mệnh cốc là
đậu nành, thóc. Năm Sửu, Hợi, mệnh mộc
của người sao Cự môn là cây hòe, cây
chanh, mệnh cốc là lúa, cỏ vực. Năm Mão,
Dậu, mệnh mộc của người sao Văn khúc là
cây dâu, mệnh cốc là đại mạch, lê v.v...
Sau khi chuẩn bị mệnh mộc, mệnh cốc

xong, triệu thỉnh bản tôn ở trong lò lửa,
ném bảy cánh sen vào lò, thành bảy tòa lá
sen, lại quán tưởng trên các tòa lá sen ấy có
bảy sao Bắc đẩu. Ngoài đàn Hộ ma ở chính
giữa đạo tràng ra, ở hai bên tả hữu còn bày
thêm ba đàn nhỏ, cộng là bảy đàn, trên
đàn Hộ ma và các đàn nhỏ đều treo Bắc
đẩu mạn đồ la và thỉnh sáu vị tăng tuổi hạ
BẮC CHU VŨ ĐẾ

B
515
cao ngồi trấn các đàn nhỏ mà tu phép. Các
sách Bắc đẩu thất tinh hộ ma pháp, Bắc
đẩu thất tinh hộ ma bí yếu nghi quĩ, Bắc
đẩu thất tinh niệm tụng nghi quĩ v.v... đều
nói thực hành phép tu này có thể đạt được
hiệu quả sống lâu, giàu sang.
BẮC ĐẨU PHÁP
Một trong những phép tu của Mật giáo.
Là phép tu lấy Nhất tự kim luân Bắc đẩu
tinh làm bản tôn (vị tôn chính thức), cúng
dường bảy sao Bắc đẩu để cầu sống lâu hoặc
cầu tiêu trừ các tai họa, tật bệnh v.v... Cũng
gọi Bắc đẩu cúng, Bắc đẩu tôn tinh vương
pháp.
Bắc đẩu thất tinh hộ ma bí yếu nghi quĩ
(Đại 21, 424 hạ) nói: “Bảy sao Bắc đẩu là
tinh của mặt trời, mặt trăng và năm sao
(Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ ), gồm bảy ngôi,
chiếu soi tám hướng, trên từ thiên thần,
dưới đến nhân gian, để xem xét thiện ác
mà định họa phúc. Là chỗ các vì tinh tú
chầu về, muôn thiêng ngửa trông. Nếu ai
hay lễ bái cúng dường, thì được sống lâu,
giàu sang; người không kính tin, vận mệnh
chẳng bền”.
Về cách bày đàn Hộ ma, đồ cúng lễ,
các loại cây, hạt hộ ma, ngày giờ, phép lễ
bái và công đức do tu phép này mà được
v.v... đều có nói rõ trong sách Bắc đẩu thất
tinh hộ ma bí yếu nghi quĩ.
Loại phép tu này chịu ảnh hưởng rất
lớn của tư tưởng Đạo gia Trung quốc, như
trong sách Bão phác tử v.v... [X. Bắc đẩu
thất tinh niệm tụng nghi quĩ]. (xt. Bắc Đẩu
Thất Tinh).

BẮC ĐẨU THẤT TINH
Bảy sao Bắc đẩu. Chỉ bảy ngôi sao ở
phương bắc tụ thành hình cái môi. Gọi tắt
là Bắc đẩu. Tức bảy ngôi sao cách bắc cực
khoảng 30 độ: Thiên xu, Thiên toàn, Thiên
cơ, Thiên quyền, Ngọc hành, Khai dương
và Dao quang. Thiên văn học gọi là Đại
hùng tinh. Tục gọi là sao Tham lang, Cự
môn, Lộc tồn, Văn khúc, Liêm trinh, Vũ
khúc và Phá quân.
Trong quan niệm đời xưa về tinh tú,
sao Thiên xu được coi là sao chính trong
bảy sao, chủ về đức dương; sao Thiên toàn
là sao pháp, chủ về hình âm; sao Thiên cơ
là sao lệnh chủ về phạt hại; sao Thiên quyền
là sao phạt, chủ về lẽ trời; sao Ngọc hành
là sao sát, chủ về bốn phương và trung ương;
sao Khai dương là sao nguy, chủ về thiên
thực, ngũ cốc; sao Dao quang là sao bộ,
chủ về binh. Trong Tôn tinh vương pháp,
Bắc đẩu pháp, Bắc đẩu hộ ma pháp v.v...
của Mật giáo đều cầu khấn bảy sao này.
Ngoài ra, trong Thiền lâm có câu “Bắc
đẩu lí tàng thân”, là chỉ cho thần thông
diệu dụng của Thiền tăng, cũng như nói:
giấu mình trong sao Bắc đẩu, linh dương
giấu sừng không lộ dấu vết.
Vân môn khuông châu thiền sư quảng
lục (Đại 47, 546 thượng) chép: “ ‘Hỏi:Thế
nào là cầu thấu suốt pháp thân?’ Sư (Vân
môn) đáp: ‘Giấu mình trong Bắc đẩu’”. [X.
kinh Bắc đẩu thất tinh diên mệnh; Cảnh
đức truyền đăng lục Q.12 Ba tiêu Tuệ
thanh chương; Pháp uyển châu lâm Q.4].
BẮC ĐẨU THẤT TINH DIÊN MÊNH KINH
Có một quyển. Kinh điển Mật giáo được
dịch vào đời Đường, nhưng đã mất tên
người dịch. Thu vào Đại chính tạng tập 21.

Kinh này là phép Tinh tú, nội dung nói rõ
về công đức cúng dường kinh này và có
phụ thêm bản vẽ hình bảy sao Bắc đẩu.
Trước hết, nói về ngày giờ sinh của
người phải phối hợp với loại sao nào để
điều hành lành dữ, kế đến nêu rõ các vị
Phật mà bảy ngôi sao đại biểu; sau hết, nói
BẮC ĐẨU THẤT TINH DIÊN MÊNH KINH

B
516
về công đức cúng dường này sẽ tránh khỏi
được các tai họa và bệnh tật.
BẮC ĐẨU THẤT TINH HỘ MA BÍ YẾU NGHI QUĨ
Có một quyển. Ngài Bất không (705-
774) đời Đường dịch. Thu vào Đại chính
tạng tập 21.
Nghi quĩ này là phép tắc cúng dường
hộ ma, mà đức Như lai vì chúng sinh bạc
phúc ở đời mạt pháp, chỉ bày cách cầu đảo
bảy sao Bắc đẩu để được sống lâu thêm
phúc và lúa mạ tốt tươi. Trước hết, nói cách
thức lập đàn tràng, kế đến nói về lời khấn,
sớ tấu và ấn khế triệu thỉnh bảy sao Bắc
đẩu, Nhất tự đính luân vương chân ngôn,
Bắc đẩu thất tinh chân ngôn v.v...
Nhưng căn cứ vào sự khảo chứng, thì
nghi quĩ này có lẽ đã lấy từ Tư mệnh đoạt
toán của Đạo giáo mê tín. [X. kinh Tứ thiên
vương; kinh Tam phẩm đệ tử; kinh Dược
sư lưu li quang Như lai bản nguyện công
đức; Bí mật nghi quĩ tùy văn kí Q.6]
BẮC ĐẨU THẤT TINH HỘ MA PHÁP
........
Có một quyển. Ngài Nhất hạnh (683-
727) đời Đường soạn. Cũng gọi Phức xí thịnh
quang pháp. Thu vào Đại chính tạng tập
21. Nội dung sách này là những nghi thức
phép tắc Hộ ma kì đảo bảy sao Bắc đẩu để
cầu sống lâu thêm phúc, như những nghi
tắc: Năng cát tường chân ngôn, Bắc đẩu
thất tinh ấn ngôn, Cửu diệu ấn khế, Cửu
chấp diệu thiên tổng ấn ngôn, Nhị thập bát
tú tổng ấn ngôn v.v... và có phụ thêm phép
cúng dường Bắc đẩu pháp.
BẮC ĐẨU THẤT TINH NIÊM TỤNG NGHI QUĨ

.....
Có một quyển. Ngài Kim cương trí đời
Đường dịch. Thu vào Đại chính tạng tập
21. Nội dung nghi quĩ này là đức Thế tôn
vì Nhật nguyệt tinh tú mà nói về công đức
của Bát tinh chú và về phép cúng dường
Bắc đẩu bát nữ. Ấn khế của chú Bát tinh
này có xuất xứ từ kinh Kim cương đính
phẩm Thất tinh. Nhưng, cứ theo sự khảo
chứng, thì nghi quĩ này e rằng đã do đời
sau ngụy tạo. [X. Trinh nguyên tân định
thích giáo mục lục Q.14, Q.29; Bí mật nghi
quĩ truyền thụ khẩu quyết Q.3]
BẮC ĐỘ
Lễ nghĩa thầy trò. Vì thầy đứng ở hướng
bắc hóa độ đệ tử, đệ tử quay mặt về phía
bắc lạy thầy, cho nên gọi là bắc độ. Trí giả
đại sư biệt truyện (Đại 50, 191 hạ) nói: “Răn
dạy luật nghi để nhiếp bắc độ”.
BẮC GIẢN CƯ GIẢN THIỀN SƯ NGỮ LỤC
Có một quyển. Cũng gọi Bắc giản hòa
thượng ngữ lục, Bắc giản ngữ lục. Ngài Bắc
giản Cư giản (1164-1246) đời Tống soạn.
Ngài Vật sơ Đại quán biên chép, thu vào
Vạn tục tạng tập 121. Biên tập các ngữ lục
như: Thai châu Bát nhã viện ngữ lục, Hồ
châu Thiết quan âm tự ngữ lục, An cát châu
Viên giác tự ngữ lục, Bình giang phủ Tuệ
nhật tự ngữ lục và các điều mục khác như:
Tiểu tham, Bỉnh phất, Cáo hương, Phổ
thuyết, Tụng cổ, Kệ tụng, Tiểu Phật sự v.v...
và có phụ thêm lời tựa của nhóm các ngài
Thạch khê Tâm nguyệt v.v...
BẮC GIÁP
.....
Chỉ chỗ cây cột ở bên phải của cửa trước
nhà Tăng. Khi quay mặt vào nhà Tăng, chỗ
cây cột ở bên phải của cửa trước nhà Tăng,

gọi là bắc giáp. Thông thường, nhà Tăng
phần nhiều quay về hướng đông. Theo cửa
trước mà nói, nếu quay mặt vào Thánh tăng
(Thánh tượng được đặt ở chính giữa nhà
BẮC ĐẨU THẤT TINH HỘ MA BÍ YẾU NGHI QUĨ

B
517
Tăng), thì chỗ cây cột ở bên phải của cửa
trước là bắc giáp, chỗ cây cột ở bên trái là
nam giáp. Theo cửa sau mà nói, nếu quay
mặt vào Thánh tăng, thì chỗ cây cột bên
trái của cửa sau là bắc giáp, chỗ cây cột bên
phải là nam giáp.
Cứ theo Thiền uyển thanh qui quyển 1
Phó chúc phạn ghi, thì phép vào nhà Tăng,
nếu theo cửa trước mà vào, thì nên từ nam
giáp mà vào (bước chân phải trước). Sở dĩ
không từ bắc giáp mà vào là vì tôn trọng vị
trụ trì. Sau khi vào rồi, thì đến trước tượng
Thánh tăng vái chào.
BẮC HÁN SƠN
.........
Núi Bắc hán. Nằm về phía bắc Thủ đô
Hán thành của nước Đại Hán. Núi này cao
hơn mặt biển 836 mét, là nền cũ của thành
cổ, từ xưa tới giờ đã có rất nhiều chùa viện
tại đây.
Hiện nay còn các chùa Tường vân, chùa
Đạo tân, chùa Thái cổ, chùa Hoa khê, chùa
Tăng già, chùa Tân khoan, am Văn thù
v.v...
BẮC LỘ
.....
Pàli: Uttaràpatha. Đối lại với “Nam
lộ”(Pàli: Dakkhiịàpatha) . Cứ theo Đại
sự (Phạm: Mahàvastu) II chép, thì Bắc
lộ có nước Đức xoa thi la (Phạm:
Takzawilà), do đó mà suy thì Bắc lộ là chỉ
cho khu vực gần biên giới phía tây bắc Ấn
độ.
Cứ theo truyền thuyết, sau khi xuất gia,
đức Thích tôn đi xuống phía nam đến nước

Ma yết đà, lộ trình này bắt đầu từ thành
Xá vệ, qua thành Ca tì la vệ, Câu thi na
(Phạm: Kusinagara), Tì xá li (Phạm:
Vezàli), đến sông Hằng, rồi tiến vào thành
Vương xá nước Ma yết đà. Tuyến đường
công cộng này, gọi là “Bắc lộ”. Còn Đại
sự III thì chép, trong tuyến đường này có
một thương cảng tên là “Ô khải lạp” (Pàli:
Ukkhalàta), là nơi hai thương gia Đề vị
và Bà lê ca thường qua lại buôn bán. Hai
người này là những tín đồ tại gia đầu tiên
qui y đức Phật. [X.kinh Bồ tát bản duyên;
Ấn độ Phật giáo sử (Bình xuyên chương)].
(xt. Ô Khải Lạp).
BẮC NGỤY ĐẠO VŨ ĐẾ
Vị Hoàng đế sáng lập nước Bắc Ngụy.
Tên là Thác bạt khuê. Người Tiên ti. Ở
ngôi vua từ niên hiệu Đăng quốc năm đầu
đến năm Thiên tứ thứ 5 (386-408), trong
thời gian này, vua đã dời đô đến Đại đồng.
Vua tôn sùng Phật giáo, dùng sức của
cả nước để thi hành chính sách phát triển
Phật giáo. Niên hiệu Nguyên hưng năm đầu
(398), vua ra lệnh làm rất nhiều chùa và
tạo tượng Phật. Vua tôn kính ngài Tăng
lãng, và còn bổ nhiệm ngài Pháp quả làm
Đạo nhân thống (tức như chức Tăng thống
ngày nay).
BẮC NGỤY HIẾU VĂN ĐẾ (467-499)
Tức là Hoàng đế Thác bạt hoằng (sau
đổi họ là Nguyên), đời thứ 6 của nhà Bắc
Ngụy, cũng là vị vua anh minh của Bắc
Ngụy trung hưng. Người Tiên ti, lúc còn
nhỏ mới lên ngôi, có Phùng thái hậu phụ
chính, thi hành chính sách kinh tế như
ban bổng lộc và chia ruộng đất một cáh
đồng đều. Sau khi đích thân nắm quyền
chính, vua ra sức vận động Hán hóa, đẩy

mạnh việc dung hợp hai dân tộc Hồ Hán,
cấm ăn mặc kiểu Hồ, nói tiếng Hồ và dời
đô từ Bình thành (Đại đồng, Sơn tây) đến
Lạc dương.
Hiếu văn đế dốc lòng tin Phật pháp,
thường cùng với Thái hậu đến các nơi Ngũ
đài, Vân cương nghe các vị sa môn giảng
BẮC NGỤY HIẾU VĂN ĐẾ

B
518
dạy Phật pháp. Vua sáng lập các chùa Thiền
(tức nay là chùa Thiếu lâm) ở núi Thiếu
thất, thỉnh Thiền sư Phật đà trụ trì, đồng
thời thiết lập nơi dịch kinh tại chùa. Vua
lại tiếp tục sự nghiệp của ông nội là Văn
thành đế đục mở hang đá Vân cương, mãi
đến khi dời đô mới ngưng. Năm Thái hòa
19 (495), vua đến chùa Bạch tháp ở Từ
châu, lễ thỉnh vị cao tăng đương thời là
ngài Đạo đăng giảng luận Thành thực và
cho Thái tử Thác bạt hưng cạo tóc ở chùa
Tung nhạc. Năm Thái hòa 21 (497), vua
xây tháp thờ ngài Cưu ma la thập để tưởng
nhớ công đức của ngài.
Năm Thái hòa 23 (499), vua băng hà,
hưởng dương 33 tuổi. [X. Phật tổ thống kỉ
Q.38, Q.51].
BẮC NGỤY TĂNG HUÊ SINH SỨ TÂY VỰC KÍ
............
Còn gọi là Tống vân hành kỉ, Tuệ sinh
hành truyện, Huệ sinh sứ Tây vực truyện.
Truyện kí này được chép thêm vào bộ sách
Lạc dương già lam kí quyển 5 (Đại 51, 1018
thượng) do Dương huyễn đời Đông Ngụy
soạn.
Niên hiệu Thần qui năm đầu (518), Hiếu
văn đế nhà Bắc Ngụy sai Tống vân, người
Đôn hoàng, và sư Huệ sinh từ miền Bắc đi
qua Tây vực đến Ấn độ. Đến năm Chính
quang thứ 3 (522) trở về nước, có mang
theo được 170 bộ kinh Phật, người đời sau
đã ghi chép cuộc hành trình thỉnh kinh
của hai người mà thành sách này: đây là
những ghi chép quan trọng về Tây vực ở
thế kỉ thứ 6 hiện còn.

BẮC NGỤY THÁI VŨ ĐẾ (408-452)
Tức là Hoàng đế Thác bạt đảo đời thứ
3 của nhà Bắc Ngụy. Người Tiên ti. Ông có
tài mưu lược, dùng binh giỏi. Sau khi lên
ngôi, vua đánh đuổi Nhu nhiên, thôn tính
Hung nô, hàng diệt các nước Bắc yên, Tây
lương, Tây hạ, thống nhất Giang bắc, đứng
ngang hàng với Nam triều.
Lúc đầu, Thái vũ đế tiếp nối chính sách
đối với Phật giáo của các vua Thái tổ, Thái
tông, sùng tín Phật pháp, cung kính các vị
sa môn, mời ngài Huyền cao làm thầy dạy
Thái tử. Bấy giờ, Tể tướng Thôi hạo tin thờ
Đạo giáo, về hùa với đạo sĩ Khấu khiêm
chi, đã nhiều lần báng bổ Phật giáo ngay
trước mặt vua. Vua cho lời biện bác của Tể
tướng là phải, nên tin theo. Đúng lúc ấy,
bọn Hồ cái ngô họp nhau ở Hạnh thành
làm phản, vua tiến quân vào Trường an,
đến một ngôi chùa, thấy rất nhiều cung tên,
đồ binh được giấu trong nhà xí, vua ngờ
các sa môn làm việc trái phép, nổi cơn thịnh
nộ, ra lệnh giết hết tăng sĩ trong chùa; Thôi
hạo thừa cơ xúi giục thêm, vua bèn xuống
lệnh giết hết sa môn ở Trường an, đốt phá
kinh tượng.
Năm Thái bình chân quân thứ 5 (444),
vua lại ra lệnh cấm các vương công và
dân thường không ai được nuôi sa môn,
và định thời hạn cho những ai giấu các sa
môn trong nhà phải đem giao nộp, nếu cố
tình che giấu quá thời hạn thì sẽ bị giết
hết cả nhà. Thái tử Thác bạt hoảng, vốn
sùng kính Phật giáo, đã hai ba lần dâng
biểu can ngăn vua, nhưng đều chưa được
chấp nhận.
Thôi hạo thấy Thái tử cung kính thầy
học là sa môn Huyền cao, sợ khi Thái tử

lên cầm quyền sẽ không lợi cho mình, nên
lại dâng lời dèm pha, âm mưu giết chết Thái
tử trong cung cấm và thắt cổ ngài Huyền
cao ở Nam giao. Năm Thái bình chân quân
thứ 7 (446), vua lại hạ lệnh diệt hết Phật
pháp, tất cả chùa tháp, kinh tượng đều bị
phá sạch, đốt sạch, còn các sa môn thì bất
luận lớn bé già trẻ đều bị chôn sống. Lời
can gián của Thái tử trước kia tuy không
được nghe theo, nhưng cũng khiến nhà vua
BẮC NGỤY TĂNG HUÊ SINH SỨ TÂY VỰC KÍ

B
519
ngần ngại và hoãn việc công bố tờ chiếu
diệt Phật trên đây, nhờ biết trước nên nhiều
sa môn đã trốn tránh được, những pho
tượng Phật bằng vàng bạc quí báu và nhiều
kinh luận cũng được bí mật cất giấu, chỉ có
những chùa tháp ở Bắc Ngụy thì không
còn sót một ngôi nào, trong sử gọi đây là
Thái Vũ Pháp Nạn, là ách nạn thứ nhất
trong “Tam Vũ Nhất Tôn” của lịch sử Phật
giáo Trung quốc.
Lại trong quá trình diệt Phật, Khấu
khiêm chi phản đối việc hủy diệt Phật giáo
một cách toàn triệt, mà chủ trương nên
giữ lại một phần, và chủ trương này đã
đưa đến việc tranh cãi giữa Khấu khiêm
chi và Tể tướng Thôi hạo. Sau đó, Khấu
khiêm chi mắc bệnh mà chết, còn Thôi
hạo thì tiếp tục thi hành chính sách diệt
Phật.
Năm Thái bình chân quân thứ 8 (447),
thình lình sét đánh trong cung, nội điện
nghiêng đổ, vua bị thương. Năm Thái bình
chân quân 11 (450) vua bị bệnh dịch, quần
thần đều cho rằng, tai họa này là do việc
Thôi hạo hủy diệt Phật giáo mà ra. Kịp đến
khi Thôi hạo tự soạn bộ lịch sử nước Ngụy,
trong đó, ông ta miệt thị dân tộc Hồ, xúc
phạm đến tên húy của Vũ đế, bị vua hạ
lệnh chém ngang lưng và giết hơn trăm
người trong giòng họ.
Năm Thái bình chân quân 13 (452), vua
mắc bệnh dịch mà chết (có thuyết nói quan
Thường thị là Tông ái đã giết vua), hưởng
dương 45 tuổi, ở ngôi vua 28 năm. Thái vũ
đế chết, Văn thành đế lên nối ngôi, Phật

giáo lại dần dần được khôi phục và phát
triển. [X. Lịch đại tam bảo kỉ Q.3; Lương
cao tăng truyện Q.11; Ngụy thư thích lão
chí thứ 25].
BẮC NGỤY TUYÊN VŨ ĐẾ (483-519)
Tức Hoàng đế đời thứ 7 của nhà Bắc
Ngụy tên là Thác bạt khác (ở ngôi 499-
515). Người Tiên ti, chịu ảnh hưởng của
Hiếu văn đế (ở ngôi vua 471-499) mà tin
thờ Phật giáo, chính vua đã giảng kinh Duy
ma cật ở trong cung đình cho chư tăng và
triều thần nghe.
Năm Cảnh minh (500-503), vì Hiếu văn
đế và Văn chiêu hoàng thái hậu mà vua hạ
lệnh kiến tạo hang đá Long môn ở phía
nam Lạc dương, phỏng theo hang đá Vân
cương ở Đại đồng. Nhờ vua đề xướng và
lãnh đạo mà Phật giáo được hưng thịnh
một thời.
Trong năm Diên xương (512-515), tổng
kê số chùa viện ở Bắc Ngụy có hơn 13.727
ngôi. Nhưng về sau, do thế lực của giáo
đoàn mỗi ngày một thêm mạnh, đồng thời,
cũng sinh ra nhiều mối tệ, cho nên vua đã
xuống lệnh giới hạn sự phát triển chế độ
Tăng kì hộ và Phật đồ hộ.
BẮC NGỤY VĂN THÀNH ĐẾ (440-465)
Vị Hoàng đế đời thứ 4 của nhà Bắc Ngụy,
tên là Thác bạt tuấn (ở ngôi 452-465). Người
Tiên ti. Thừa kế Thái vũ đế, lên ngôi vào
niên hiệu Hưng an năm đầu. Vua thay đổi
chính sách diệt Phật của Thái vũ đế, hạ
lệnh khôi phục Phật giáo, cử ngài Sư hiền
làm Đạo nhân thống, phụ trách lãnh đạo
giáo đoàn. Phật giáo hưng thịnh một thời.
Sau khi ngài Sư hiền tịch, ngài Đàm
diệu lại được cử làm Sa môn thống, củng
cố lại cơ sở của Phật giáoBắc Ngụy, hang

đá Vân cương cũng được đục mở vào thời
gian này. Đàm diệu cho rằng vua là vị
“đương kim Như lai”, nên đã phỏng theo
hình tướng của vua mà khắc tượng Phật
Thích ca.
BẮC PHƯƠNG THẤT DIÊU CHÚNG
Tức là bảy vị trời ở mé bắc của viện
BẮC PHƯƠNG THẤT DIÊU CHÚNG

B
520
Ngoài trong Thai tạng giới hiện đồ mạn đồ
la Mật giáo, đó là: Bách dược, Ái tài, Đa la,
Hiền câu, Bách, Mãn giả và A thấp tì nhĩ,
tương đương với bảy vì sao Hư, Nguy, Thất,
Khuê, Bích, Lâu và Vị trong Nhị thập bát
tú. Nhưng trong kinh Tú diệu, bảy ngôi sao
này không hẳn chỉ ở phương bắc. [X. kinh
Tú diệu Q.hạ].
BẮC PHƯƠNG TÌ SA MÔN THIÊN VƯƠNG TÙY
QUÂN HỘ PHÁP CHÂN NGÔN
Có một quyển, kinh điển Mật giáo, do
ngài Bất không (705-774) đời Đường dịch.
Cũng gọi Tì sa môn thiên vương tùy quân
hộ pháp chân ngôn, Tì sa môn tùy quân
hộ pháp chân ngôn. Thu vào Đại chính
tạng tập 21. Sách này nói rõ về các pháp
thành tựu, thần chú của Tì sa môn thiên
vương, phương pháp vẽ tượng, ấn căn bản,
ấn Cát tường thiên nữ, các bài tán v.v..., có
dẫn dụng kinh Tứ thiên vương và nêu ra
phép tụng niệm và Đà la ni giải uế.
Trong sách này, đoạn nói về Các pháp
thành tựu là cùng một bản với Đa văn thiên
vương đà la ni nghi quĩ, nhưng do người
khác dịch.
BẮC PHƯƠNG TÌ SA MÔN THIÊN VƯƠNG
TÙY QUÂN HỘ PHÁP NGHI QUĨ
Có một quyển. Ngài Bất không đời
Đường dịch. Cũng gọi Tì sa môn thiên
vương tùy quân hộ pháp nghi quĩ, Tì sa
môn tùy quân pháp. Thu vào Đại chính
tạng tập 21.
Nghi quĩ này do Tì sa môn thiên vương
và cháu Ngài là Thái tử Na tra, vì hộ trì
Phật pháp, nhiếp hóa người ác hoặc kẻ khởi

tâm bất thiện mà nói ra. Nội dung nêu Chân
ngôn tự tâm bạo ác hộ trì quốc giới, nói về
phương pháp vẽ tượng và nghi tắc hộ ma.
Ở cuối quyển có ghi: Pháp này đã từng hàng
phục năm vạn quân của năm nước, thế nên
gọi là Tùy quân hộ pháp. [X. Bí mật nghi
quĩ truyền thụ khẩu quyết Q.3].
BẮC SƠN LỤC
Gồm 10 quyển. Sa môn Thần thanh ở
chùa Tuệ nghĩa thuộc Tử châu đời Đường
soạn, ngài Tuệ bảo đời Bắc Tống chú giải.
Cũng gọi Bắc sơn ngữ lục, Tham huyền
ngữ lục, Bắc sơn tham huyền ngữ lục. Thu
vào Đại chính tạng tập 52. Vì chùa Tuệ
nghĩa nằm về mạn nam núi Trường bình,
phía bắc thành, cho nên gọi là Bắc sơn.
Bộ sách này tổng hợp ý chỉ sâu kín của
ba giáo Nho, Thích, Đạo mà được viết ra,
vì thế gọi là “Tham huyền” (tìm xét lí sâu
kín). Nội dung chia làm 16 thiên: Thiên địa
thủy, Thánh nhân sinh, Pháp tịch hưng,
Chân tục phù, Hợp bá vương, Chí hóa,
Tông sư nghị, Thích tân vấn, Tang phục
vấn, Cơ dị thuyết, Tông danh lí, Báo ứng
nghiệm, Luận nghiệp lí, Trụ trì hành, dị
học, Ngoại tín... Có trích dẫn các kinh điển,
như: kinh Pháp hoa, kinh Hiền ngu, kinh
Hoa nghiêm, luận Tì đàm tâm, luận Tạp tì
đàm tâm, luận Trung quán, luận Trí độ,
luận Nhập đại thừa, luận Chưởng trân của
ngài Thanh biện, luận Hình thần diệt của
Phạm chẩn, Tục cao tăng truyện v.v... dùng
giáo nghĩa Phật giáo để điều hợp các học
thuyết của các nhà Khổng, Mạnh, Lão,
Trang, Liệt, Tuân, Dương, Ban, Mã v.v...,
nội dung bao quát cả ba giáo Nho, Phật,
Đạo và bách gia chư tử. Thiên “Cơ dị thuyết”
trong quyển 6 phê bình sự biên tạo các thế

hệ truyền thừa trong “Phó pháp tạng nhân
duyên truyện” của Thiền tông, cho là đã
uốn cong sự thật, bị các Thiền giả bài xích
kịch liệt.
Các bản lưu truyền của bộ sách này
rất ít. Đầu năm Dân quốc (1911) mới phát
hiện hai bản cũ rách, về sau còn thấy có
BẮC PHƯƠNG TÌ SA MÔN THIÊN VƯƠNG...

B
521
hai bản in ảnh được lưu truyền và cũng
được thu vào Đại chính tạng. [X. luận
Truyền pháp chính tông Q.hạ; Quốc sử
kinh tịch chí Q.4 (Tiêu hoằng đời Minh);
Trung quốc Phật giáo sử tịch khái luận
Q.5 (Trầnviên)].
BẮC SƠN TRỤ BỘ
Phạm:Uttara-zaila.Dịch âm: Uất đa la
thi la. Cũng gọi Thượng thi la. Dịch ý: Bắc
sơn bộ.
Cứ theo Tứ phần luật khai tông kí quyển
1 phần đầu (Vạn tục 66, 345 hạ) chép: “Mạt
đa lợi bộ (Hán dịch là Bắc sơn)”, vì thế Bắc
sơn trụ bộ cũng gọi là Mạt đa lợi bộ, là một
trong hai mươi bộ Tiểu thừa, một phái trong
Đại chúng bộ.
Về nguyên nhân phân phái của bộ này,
luận Dị bộ tông luân ghi rằng, đúng hai
trăm năm sau Phật nhập diệt, có người
ngoại đạo xuất gia theo Đại chúng bộ, ở
núi Chế đa, khi bàn lại vấn đề “Đại thiên
ngũ sự” (năm việc do tỉ khưu Đại thiên
nêu ra), rồi vì bất đồng ý kiến mà tách ra
khỏi hai bộ Chế đa sơn và Tây sơn trụ
thuộc Đại chúng bộ để thành lập phái
riêng. Nhưng Bộ chấp dị luận sớ và Tam
luận huyền nghĩa thì lại nóikhác, bảo rằng
nguyên nhân chia phái bắt nguồn từ sự
bàn bạc về việc thụ giới, nghĩa là khi nhận
giới từ vị hòa thượng không có giới hoặc
phá giới thì có thể gọi là được giới không?
Do bất đồng ý kiến về vấn đề này mà tách
ra thành phái riêng.
Vì phái này ở trong dãy núi phía bắc
núi Chế đa, cho nên gọi Bắc sơn trụ bộ.

Chỗ lập tông nghĩa của phái này cũng gần
giống với Chế đa sơn bộ, nhưng kinh sách
Nam truyền và Tây tạng đều không ghi chép
gì về bộ phái này. [X. Xuất tam tạng kí Q.3;
Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương Q.1
phần đầu; Dị bộ tông luân luận thuật kí].
(xt. Tiểu Thừa Nhị Thập Bộ, Tây Sơn Trụ
Bộ, Chế Đa Sơn Bộ).
BẮC TỀ VĂN TUYÊN ĐẾ (529-559)
Vị Hoàng đế đầu tiên của Bắc Tề (ở
ngôi 550-559), tên là Cao dương, miếu hiệu
Hiển tổ. Thời gian ông trị vì, Phật giáo rất
thịnh, đặt quan Tăng cai quản hơn bốn
triệu tăng ni, có tới hơn bốn vạn ngôi chùa
viện. Vua từng thỉnh Quốc sư Pháp thường
tuyên giảng kinh Niết bàn, cử ngài Đàm
diên làm Chiêu huyền thống, và nhờ ngài
Tăng trù xây dựng chùa Vân môn ở Nghiệp
đô. Lại lập Chiêu huyền thập thống, cử ngài
Pháp thượng làm Đại thống, lãnh đạo toàn
thể tăng ni. Mỗi tháng sáu lần cấm chỉ nhân
dân không được sát sinh, định kì mỗi năm
ba lần trai giới.
Lúc mới lên ngôi, vua rất lưu tâm đến
việc trị nước, nhưng sau cậy có công lao sự
nghiệp to lớn mà sinh kiêu căng, nên vua
dông dỡ bạo ngược, giết người vô cớ, tập
mãi thành quen.
BẮC THẠCH QUẬT TỰ
Chùa hang đá bắc. Cũng gọi Tự câu
thạch quật. Đối lại với “Nam thạch quật
tự”. Vị trí chùa ở gần trấn Tây phong, huyện
Khánh dương, tỉnh Cam túc, trên bờ phía
Chùa Bắc Thạch Quật
BẮC THẠCH QUẬT TỰ

B
522
đông của sông Tự câu (Kinh thủy), chỗ hai
chi nhánh sông Bồ, Nhứ gặp nhau. Từ xa
nhìn, những hang khám thờ giống như một
cái tổ ong khổng lồ, không khí rất yên lặng
trang nghiêm.
Cứ theo văn bia trùng tu chùa hang và
các thần miếu vào năm Càn long 60 (1795)
đời Thanh và Trấn nguyên huyện chí dẫn
văn bia đời Đường ghi chép, thì hang này
do quan Thứ sử Kinh xuyên tên là Hề
khang sinh kiến tạo vào năm Vĩnh bình
thứ 2 (509) thời Bắc Ngụy. Về sau, trải qua
các đời Tây Ngụy, Bắc Chu, Tùy, Đường
đục hang tạc tượng mà thành.
Hiện nay còn gần ba trăm cái khám thờ
đục trên vách đá, tượng đá lớn nhỏ hơn
hai nghìn pho, và chữ khắc trên đá hoặc
viết bằng mực cùng với những tấm bia v.v...
Những bức tranh vách tương đối ít hơn, và
phần nhiều đã bị sứt mẻ.
Những khám thờ được đục khoét trên
mặt sườn núi Hoàng sa, chia làm ba tầng
trên, giữa, dưới, chiều nam bắc dài hơn một
trăm mét, chỗ cao nhất cách mặt đất chừng
hơn mười
mét, trong
đó, hang
lớn có
biên số
hiệu thứ
165, tục
gọi là
“Động
Phật”, là
hang to

nhất và
được giữ
gìn hoàn
hảo nhất trong quần thể hang đá. Hang
này cao 13,2 mét, rộng 21,7 mét, sâu 17,9
mét, trong có bảy pho tượng Phật, thân cao
chừng 8,1 mét, mười vị Bồ tát đứng hầu hai
bên Phật, thân cao từ ba mét đến bốn mét
không đều nhau. Hai Bồ tát ngồi tréo chân
cũng cao tới 5,8 mét. Ngoài ra, còn có tượng
Thiên vương ba đầu bốn tay, tượng bồ tát
Phổ hiền cỡi voi, và tranh vẽ Thái tử Tát
đỏa bỏ mình nuôi cọp đói. Tranh này là
một bức chạm trổ lớn về sự tích bản sinh
của đức Phật.
Ngoài cửa hang, ở hai bên đều có khắc
tượng kim cương lực sĩ và sư tử.
BẮC THẦN BỒ TÁT
Bắc thần, chỉ cho sao Bắc cực. Mật giáo
cho sao Bắc cực là bảy sao Bắc đẩu và coi
đó là sự hóa hiện của bồ tát Diệu kiến.
Cứ theo kinh Diệu kiến đà la ni quyển
hạ chép, thì vị Bồ tát này ở về phương bắc
của thế giới Sa bà, cho nên gọi là Bắc thần
bồ tát, hay cứu hộ chúng sinh, khiến họ
được phúc lành yên ổn. Nhưng xưa nay đã
có nhiều thuyết khác nhau về sự dị đồng
giữa Bắc thần và bảy sao Bắc đẩu. Có thuyết
cho bảy sao Bắc đẩu là Bắc thần, có thuyết
nói sao Văn khúc trong Bắc đẩu là Bắc
thần, có thuyết cho sao Thủy diệu là Bắc
thần, lại có thuyết bảo sao Thiên đế là Bắc
thần.
Nếu cứ theo kinh Thất Phật bát bồ tát
sở thuyết đại đà la ni thần chú quyển 2 nói,
thì Bắc thần, Diệu kiến, Tôn tinh vương,
cả ba là cùng thể mà khác tên, là chúa của
các vì sao. (xt. Diệu Kiến Bồ Tát).

BẮC THIÊN TRÚC
Là một trong năm xứ Thiên trúc tại Ấn
độ đời xưa, tương đương với các nước ở
phía tây bắc Ấn độ. Đại đường tây vực kí
quyển 2, quyển 3 của ngài Huyền trang có
nêu hai mươi nước. Bắc Thiên trúc là nơi
Phật giáo thịnh hành tiếp theo sau trung
Ấn độ, ở đây có rất nhiều dấu tích thiêng
liêng. Bắc Thiên trúc có lẽ là vùng Punjab,
Tượng bán thân của Bồ Tát (hang thứ 5)
BẮC THẦN BỒ TÁT

B
523
Kashmir, tây bắc Ấn độ ngày nay. Nhờ đào
được những tấm đá khắc ở Kiện đà la xưa
trong khu vực tây bắc mà người đời sau
đoán biết được một cách đại khái tình hình
Phật giáo thời cổ ở vùng đất này.
BẮC THIỀN PHANH NGƯU
Bắc thiền hầm trâu. Tên công án trong
Thiền lâm. Bắc thiền, chỉ ngài Trí hiền là
người nối pháp của Thiền sư Phúc nghiêm
Lương nhã thuộc tông Vân môn đời Bắc
Tống. Vì ngài ở lâu nơi viện Bắc thiền tại
Thường ninh Hành châu (Hồ nam), nên
người đời gọi ngài là Bắc thiền Trí hiền.
Một năm nọ, vào giờ Tiểu tham trong
đêm trừ tịch, Bắc thiền mở bày cho đại
chúng, nói rằng (Vạn tục 148,105 hạ): “Năm
hết tết đến, ta chẳng có gì mừng tuổi các
ông, thôi, các ông hãy hầm một con “lộ địa
bạch ngưu”, rồi vo gạo nấu cơm, hái rau
đồng nấu canh, và hát khúc làng quê bên
đống lửa dưới gốc cây. Vì sao? Vì không
muốn các ông dựa vào cửa, vào tường nhà
người ta!”
Lộ địa, chỉ khoảng đất trống ngoài cửa
chùa, hoặc là nơi bình an vô sự. Bạch ngưu
(trâu trắng), nghĩa là trâu trong sạch. Bởi
thế từ ngữ “lộ địa bạch ngưu”, trong Thiền
lâm, được dùng để ví dụ sự chứng ngộ rốt
ráo, đạt tới cảnh giới trong sạch tự tại cao
nhất. Lộ địa bạch ngưu cũng là chìa khóa
của tắc công án trên đây. Bởi vì, ý ngài Bắc
thiền muốn nói bữa cơm đêm giao thừa,
không nên theo như thường lệ họp nhau
cùng ăn, mà nên tự mỗi người thanh tịnh
tự tại, vo gạo hái rau, thổi cơm nấu canh,

rồi đốt lửa mà hát bài làng quê, tự hưởng
thú vui vô cùng.
Ý trong câu nói là chỉ “đạo” rốt ráo
chẳng phải ngoài tự tính quí báu của chính
mình mà có, cũng chẳng phải cứ rập khuôn
theo những qui tắc thường lệ mà được; cũng
không nên tựa cửa nhà người ta, nhặt cái
răng trí tuệ của người khác, mà không biết
phát minh tự tâm để tìm ra cái trân quí mà
mình vốn có. [X. Thiền uyển mông cầu
Q.thượng].
BẮC THIỀN TỰ
........
Chùa Bắc thiền. Chùa ở huyện Ngô tỉnh
Giang tô. Cũng gọi Bắc thiền viện. Tương
truyền thời Tam quốc, trong năm Xích ô
(238-251), mẹ của vua Tôn quyền đã phá
bỏ nhà riêng của mình mà xây dựng chùa
này, lúc đầu gọi là chùa Thông huyền. Vào
các đời Trần, Tùy và thịnh Đường, không
một ngôi chùa nào hưng thịnh bằng.
Khoảng năm Khai nguyên (713-741) đời vua
Huyền tôn, chùa được đổi tên là chùa Khai
nguyên. Vào năm Đồng quang thứ 3 (923)
đời Ngũ đại Ngô việt lại đổi tên là chùa Báo
ân. Đời Tống thì đổi tên là chùa Vạn thọ
báo ân quang hiếu. Đến khoảng năm Vĩnh
lạc (1403-1424) đời Minh lại được đổi tên
là chùa Bắc thiền như hiện nay, gọi tắt là
chùa Bắc. Từ đời Minh, Thanh trở lại đây
chùa này là nơi đại Thiền lâm, sản sinh
nhiều bậc tăng tài, lãnh đạo suốt miền đông
nam.
Ngoài ra, trong năm Thiên giám đời
Lương, thiền sư Chính tuệ xây ngôi tháp
thờ xá lợi Phật trong khuôn viên chùa, tháp
cao một trăm thước (Tàu), đứng trên tháp
có thể nhìn khắp các vùng chung quanh.

Năm Kiến viêm thứ tư (1130) đời Cao
tông nhà Nam Tống, Hồ kị qua sông, cho
rằng chùa tháp không lợi cho mình, nên
ông ta đốt phá hết. Đến khi thời thế yên
định, chùa này được sửa lại, nhưng chỉ
làm lại được chín phần. Nay tuy còn,
nhưng chẳng phải cảnh quan ngày cũ. [X.
Tô châu phủ chí Q.39; Đại minh nhất
thống chí Q.8; Đại thanh nhất thống chí
Q.55].
BẮC THIỀN TỰ

B
524
BẮC TÔNG NGŨ PHƯƠNG TIÊN MÔN
Năm môn phương tiện của Thiền bắc
tông, cùng với thuyết “Quán tâm” đều là
điểm cốt cán của tư tưởng Thiền bắc tông.
Gọi tắt là Ngũ phương tiện, Ngũ phương
tiện môn. Có xuất xứ từ sách Đại thừa vô
sinh phương tiện môn đào được ở Đôn
hoàng, thu vào Đại chính tạng tập 85.
Năm môn phương tiện gồm:
1. Tổng chương Phật thể li niệm môn,
tức dựa theo thuyết của luận Đại thừa khởi
tín mà hiển bày Phật thể xa lìa các niệm
xằng bậy, sai quấy.
2. Khai trí tuệ môn, tức dựa theo lời dạy
trong kinh Pháp hoa mà mở cửa trí tuệ.
Cũng gọi là Bất động môn.
3. Hiển bất tư nghị môn, dựa theo thuyết
của kinh Duy ma mà hiển bày giải thoát
chẳng thể nghĩ bàn.
4. Minh chư pháp chính tính môn, tức
nương theo thuyết trong kinh Tư ích phạm
thiên sở vấn mà tỏ rõ chính tính của các
pháp.
5. Liễu vô dị môn, tức nương theo lời
dạy của kinh Hoa nghiêm mà được sự giải
thoát tự nhiên vô ngại.
Năm pháp môn trên đây đều dựa vào
giáo thuyết trong các kinh luận làm phương
tiện để đạt tới chứng ngộ giải thoát, vì thế
gọi là Ngũ phương tiện môn, là đặc sắc của
pháp Thiền bắc tông.
BẮC TÔNG THIỀN
........
Thiền Bắc tông. Cũng gọi Bắc thiền,
Bắc tông. Đối lại với “Nam tông thiền”.

Môn hạ của Ngũ tổ Thiền tông Hoằng
nhẫn là Đại thông Thần tú, truyền pháp
Thiền ở miền Bắc, cho nên gọi Bắc tông.
Sau khi Ngũ tổ nhập tịch, ngài Thần tú dời
đến núi Đương dương ở Giang lăng (Hồ
bắc), hết sức chủ trương thuyết Tiệm ngộ,
giáo thuyết của ngài thịnh hành ở miền bắc,
như Trường An, Lạc dương v.v... Còn ở
phương nam thì Lục tổ Tuệ năng thuyết
pháp giáo hóa ở núi Tào khê thuộc Thiều
châu (Quảng đông), chủ trương tư tưởng
Đốn ngộ, phát triển thành Thiền nam tông.
Từ đó, lịch sử Thiền tông Trung quốc mới
có tên gọi Nam tông, Bắc tông, Nam đốn,
Bắc tiệm.
Nhưng, tên gọi “Bắc tông” không phải
phái ngài Thần tú tự xưng, mà là do ngài
Thần hội, đệ tử của Lục tổ Tuệ năng, gán
cho. Thần hội tự cho tông mình là pháp
hệ chính thống của Thiền tông, tự gọi tông
mình là Nam tông, coi pháp môn tiệm ngộ
lưu truyền ở miền Bắc là thấp kém, mới
dùng từ “Bắc tông” để gọi, hàm ý chê bai,
miệt thị.
Những người được ngài Thần tú phó
chúc gồm bốn vị Phổ tịch, Kính hiền, Nghĩa
phúc và Ngọc sơn Huệ phúc. Dưới các triều
Vũ tắc thiên, Trung tông, Duệ tông, ngài
Thần tú đều được tôn làm Quốc sư. Ngài
Phổ tịch cũng được gọi là Quốc sư của ba
đời vua. Còn các ngài Nghĩa phúc, Kính
hiền, Huệ phúc thì lấy Trường an, Lạc
dương làm trung tâm, làm rạng rỡ môn
phong Bắc tông. Đạo tuyền là đệ tử của
ngài Phổ tịch, nhận lời mời của chư tăng
Nhật bản, sang Nhật hoằng pháp, là nhân
vật trọng yếu đem pháp Thiền truyền vào
Nhật bản ở thời kì đầu. Tông này tuy đã

từng thịnh hành ở miền Bắc, nhưng vì pháp
nạn Hội xương xẩy ra, Nam tông hưng thịnh,
và bị Thần hội bài xích, do ba nguyên nhân
ấy mà dần dần suy đồi, đến cuối đời Đường
thì sự truyền thừa dứt tuyệt. Sách sử liên
quan đến sự truyền thừa của tông phái này
thì có Lăng già sư tư kí của Tịnh giác, Truyền
pháp bảo kỉ do Đỗ quật soạn.
Về giáo chỉ của tông này, Viên giác kinh
đại sớ sao quyển 3 phần dưới của ngài Tôn
BẮC TÔNG NGŨ PHƯƠNG TIÊN MÔN

B
525
mật nói (Vạn tục 14, 277 thượng): “Đại sư
Thần tú là tổ khai sáng của tông này, các
đệ tử Phổ tịch v.v... mở rộng thêm. Chữ
phất trần (phủi bụi), trong bài kệ chính của
Thần tú là: Thời thời tu phất thức, mạc
khiển hữu trần ai (thường phải lau chùi
luôn, chớ để nó dính bụi). Ý nói : chúng
sinh sẵn có tính giác, cũng như gương có
tính sáng; phiền não che lấp nó, như bụi
phủ mờ gương. Dứt hết vọng niệm, thì bản
tính tròn sáng, cũng như lau hết bụi thì
gương sáng tỏ, không vật gì chẳng hiện ra”.
Ngài Thần tú từng soạn luận Quán tâm
và đề xướng thuyết Ngũ phương tiện môn,
lấy đó làm pháp môn tu đạo theo thứ tự
từng giai đoạn. Chính luận điểm này đã trở
thành mục tiêu cho Thần hội công kích
Bắc tông. Tuy nhiên, nếu đứng trên quan
điểm tư tưởng sử của Thiền tông mà nói,
thì thuyết Quán tâm của ngài Thần tú thật
đã kế thừa một cách trung thực pháp môn
Đông sơn của Tứ tổ Đạo tín và Ngũ tổ
Hoằng nhẫn. [X. Thiền môn sư tư thừa tập
đồ; Đại thừa vô sinh phương tiện môn; Chú
bát nhã ba la mật đa tâm kinh; Trung quốc
Thiền tông sử (Ấn thuận); Thiền tông sử
nghiên cứu (Vũ tỉnh Bá thọ)]. (xt. Thiền
Tông).
BẮC TRUYỀN PHẬT GIÁO
Tên gọi chung cho nền Phật giáo được
truyền từ bắc Ấn độ qua miền trung Á vào
Trung quốc, Đại hàn đến Nhật bản, và nền
Phật giáo từ Népal, Tây tạng truyền vào
Mông cổ. Cũng gọi Bắc phương Phật giáo.
Thế kỉ 19, các học giả châu Âu bắt đầu

nghiên cứu Phật giáo, phần nhiều họ nghiên
cứu kinh điển Phật giáo thuộc hệ thống
tiếngPàliTích lan lưu hành ở các nước
Tích lan, Miến điện, Thái lan và Cao miên,
rồi gọi Phật giáo tại các nước ấy là Nam
phương Phật giáo. Đối lại, kinh điển Phật
giáo thuộc hệ thống tiếng Phạm (sanskrit)
và tác phẩm phiên dịch từ tiếng Phạm được
lưu hành tại Trung quốc, Nhật bản, Tây
tạng v.v..., vì từ Ấn độ truyền bá theo hướng
bắc, cho nên gọi là Bắc phương Phật giáo,
Bắc truyền Phật giáo.
Vào niên hiệu Nguyên thọ năm đầu
(năm thứ 2 tr.T.L) đời vua Ai đế nhà Tây
Hán Phật giáo đã từ Ấn độ qua Tây vực mà
truyền vào nội địa Trung quốc. Những năm
cuối đời Đông Hán, các kinh điển Phật giáo
liên tục được dịch ra chữ Hán, giáo nghĩa
Phật giáo bắt đầu kết hợp với tư tưởng và
văn hóa truyền thống của Trung quốc, thấm
sâu vào nhân gian. Thời kì Ngụy Tấn Nam
Bắc triều, Phật giáo lại kết hợp huyền học,
rồi sự phiên dịch kinh điển Phật giáo, nghiên
cứu giáo nghĩa, kinh tế chùa viện v.v... cũng
đều được phát triển. Đến đời Tùy, Đường
thì đạt đến cực thịnh mà hình thành các
tông phái như Thiên thai, Hoa nghiêm,
Pháp tướng, Luật, Tịnh độ, Thiền v.v...
những tông phái này đều dung hội với văn
hóa vốn có của Trung quốc mà sản sinh ra
Phật giáo Đại thừa. Từ đời Tống trở về sau,
Phật giáo đã dần dần dung hợp với Nho
giáo, Đạo giáo.
Về phía Tây tạng, thì sau thế kỉ thứ VII,
Phật giáo được truyền vào, và dần dần đã
trở thành Phật giáo Tây tạng (người ta quen
gọi Lạt ma giáo), sau đó, truyền đến các
khu vực Mông cổ và Tây bá lợi á.

Về phía Triều tiên, thì cuối thế kỉ thứ
IV, Phật giáo từ Trung quốc được truyền
vào Triều tiên. Từ thế kỉ thứ VII trở về sau
lại có các vị tăng Triều tiên đến Trung quốc
cầu pháp, đem Phật giáo Thiền tông Trung
quốc truyền về Triều tiên, thành lập tông
Tào khê, là Thiền tông riêng của Triều tiên
lưu hành trong nước.
Về phía Nhật bản, thì cuối nửa đầu của
thế kỉ VI, Phật giáo từ Trung quốc, Triều
tiên truyền vào và đã nhanh chóng phát
BẮC TRUYỀN PHẬT GIÁO

B
526
triển thành tôn giáo chính của Nhật bản.
Vào thời kì Nại lương (Nara, 710-794), Phật
giáo Nhật bản đã có sáu tông: Tam luận,
Pháp tướng, Thành thực, Câu xá, Luật, Hoa
nghiêm v.v..., tất cả đều đã từ Trung quốc
truyền sang. Đến thế kỉ IX, các tông Thiên
thai, Chân ngôn lại được truyền vào. Sang
thế kỉ XIII thì các tông Tịnh độ, Tịnh độ
chân tông và tông Nhật liên dấy lên, rồi
Thiền tông cũng được truyền vào. Mặc dầu
tông phái phiền tạp, nhưng Phật giáo Nhật
bản vẫn xem Đại thừa là chủ yếu, còn Tiểu
thừa thì chì xen lẫn chút ít.
Về phía Việt nam, thì chủ yếu là Phật
giáo từ Trung quốc được truyền sang vào
thế kỉ thứ II, về sau cũng du nhập các tông
phái Phật giáo Trung quốc, trong đó, Thiền
tông và Tịnh độ tông là chính. Các phái
Thiền chủ yếu thì có phái Diệt hỉ (Phạm :
Vinìtaruci=Tì ni đa lưu chi), phái Vô ngôn
thông, phái Thảo đường, phái Trúc lâm,
phái Liễu quán và phái Liên tôn.
Nói tóm lại, Phật giáo phương Nam vẫn
còn giữ được sắc thái đậm đà của Phật giáo
nguyên thủy ở Ấn độ; tuy nhiên, không
phải chỉ có Tiểu thừa, mà cũng có Đại thừa.
Còn Phật giáo phương Bắc thì dung hợp
với các nền văn hóa sẵn có của các địa
phương, lấy Đại thừa làm chính, nhưng
cũng không phải chỉ thuần túy Đại thừa,
mà còn xen lẫn cả Tiểu thừa. Nói đúng ra,
cả Kinh điển bằng tiếngPàlihay tiếng Phạm
đều vốn bắt nguồn ở trung Ấn độ, cho nên
bất luận là Tích lan (Tiểu thừa) hay Népal
(Đại thừa) cũng chỉ là nơi được truyền thừa

mà thôi.
Nếu nhìn bao quát các khu vực nói ở
trên, thì chia Phật giáo làm hai phương
Nam, Bắc e không thích đáng, mà cũng
không phải là cách chia loại xác thực. Hơn
nữa, các Kinh luận phiên dịch của Phật giáo
phương Bắc mông mênh như biển, trong
đó, có các nguyên bản Thánh điển tiếng
Phạm, rồi các loại bản dịch Tây tạng, Hán,
Mông cổ, Mãn châu, Triều tiên, Nhật bản
v.v... rất là đồ sộ. Ngoài ra, còn có các tác
phẩm soạn thuật của các bậc cao tăng tổ sư
cực kì phong phú, Phật giáo phương Nam
không thể nào sánh kịp. (xt. Nam Truyền
Phật Giáo).
BĂNG THƯỢNG NHIÊN HỎA DỤ
Dụ đốt lửa trên nước đá. Ví dụ hiển bày
việc phàm phu nhờ niệm danh hiệu của
đức Phật A di đà mà được vãng sinh. Trong
Vãng sinh luận chú quyển hạ, ngài Đàm
loan – một vị đại đức của Tịnh độ giáo
Trung quốc – sau khi giải thích rõ về mười
bảy thứ y báo trang nghiêm, khuyên rằng,
người nào sinh niềm tin trong sạch chân
thực, thì chắc chắn sẽ sinh về Tịnh độ,
chứng được lí “sinh tức không sinh”. Ngài
Đàm loan lại sợ rằng người đời sinh ngờ là
“phàm phu trụ nơi thấy biết thật có sinh
mà không được vãng sinh; tức dù có vãng
sinh, cũng không suốt trí vô sinh”, cho nên
ngài mới đặt ra ba thí dụ để nói rõ lí vãng
sinh :
1. Ví như đem ngọc ma ni trong sạch
bỏ vào nước đục, nước ấy trong ngay. Cũng
thế, phàm phu tuy có tội nhơ đục trong vô
lượng kiếp sống chết, nhưng nếu xưng niệm
danh hiệu của Phật A di đà cũng có thể
vãng sinh.

2. Ví như dùng lụa mầu vàng sẫm gói
ngọc ma ni rồi để vào trong nước, thì nước
sẽ hiện mầu vàng. Cũng thế, nếu phàm phu
đã được vãng sinh, thì cũng nhờ công đức
của cõi Tịnh độ mà không dấy sinh mê
lầm “thấy có sinh”. Thấy có sinh (Kiến
sinh), nghĩa là người mong cầu vãng sinh,
hoặc đã được vãng sinh, do bám dính vào
tình cảnh thù thắng của sự vãng sinh ấy,
nên không thấu suốt được lí “sinh tức không
sinh”.
BĂNG THƯỢNG NHIÊN HỎA DỤ

B
527
3. Ví dụ đốt lửa trên nước đá. Tức gom
cả hai thí dụ trên lại mà giải thích chung.
Theo Tịnh độ luận chú quyển hạ nói, ví
như đốt lửa trên nước đá, lửa mạnh thì
nước tan, nước tan thì lửa tắt. Cũng thế, ví
như người hạ phẩm vãng sinh, tuy không
biết lí pháp tính không sinh, nhưng chỉ nhờ
sức xưng niệm danh hiệu Phật A di đà, khởi
ý vãng sinh, nguyện sinh Tịnh độ cực lạc.
Lại vì Tịnh độ cực lạc vốn là cõi không
sinh, người vãng sinh đến đó thì lửa “thấy
có sinh” tự nhiên tắt.
Qua các thí dụ trên đây có thể biết, lòng
tin nguyện sinh là do niệm danh hiệu Phật
A di đà mà khởi, còn tình thức của người
vãng sinh tuy bám dính vào cái thấy biết
“thực có sinh”, nhưng vẫn có khả năng sinh
vào thế giới không sinh. Bởi vì, một khi đã
được vãng sinh, thì nhờ công đức của cõi
Tịnh độ liền có thể dập tắt ngọn lửa tình
thức “thấy có sinh” mà thành tựu được trí
không sinh.
Thí dụ này đã trở thành một trong
những luận đề quan trọng của Tịnh độ chân
tông Nhật bản khi bàn rộng về vấn đề vãng
sinh.
BĂNG TƯỞNG
.....
Quán tưởng băng giá cứng chắc. Đây là
một phương tiện quán để vào chính quán,
nhờ phép quán này có thể tiến vào chân
quán của thế giới cực lạc. Kinh Quán vô
lượng thọ (Đại 12, 342 thượng) nói : “Thấy
nước lắng trong, phải thấy cho rõ ràng,
không để ý phân tán. Thấy nước rồi, nên

khởi băng tưởng. Thấy băng cứng sáng
choang, thì tưởng đó là lưu li”.
BĂNG YẾT LA THIÊN
Trời Băng yết la. Băng yết la, Phạm:
Piígala. Là con cưng của thần Quỉ tử mẫu
Ha lí để (Phạm:Hàrìtì). Cũng gọi Băng ca
la thiên, Băng nga la thiên, Băng nghiệt la
thiên, Tất lí dựng ca thiên, Băng yết la thiên
đồng tử. Là một trong hai mươi vị trời bày
ở phía nam (mé bên mặt của viện Ngoài
trong hội Thành thân trên Hiện đồ Kim
cương giới mạn đồ la Mật giáo). Chủng tử
của vị trời này là (la), hình tam muội da
là ngọn lửa.
Đại dược xoa nữ hoan hỉ mẫu tinh ái tử
thành tựu pháp (Đại 21, 289 thượng) chép:
“Phép khắc tượng Tất lí dựng ca, lấy hương
chiên đàn trắng nhẵn nhụi, dài sáu ngón
hoặc một gang tay, nhờ thợ giỏi chạm trổ
thành hình tượng đồng tử, (...) lấy nhiều
thứ hoa rải lên đàn, cháo sữa, quả ngọt,
cơm sữa và hoan hỉ đoàn v.v…... cúng dường
đúng như pháp, đốt hương trầm thủy, đối
trước tượng ấy, tụng đủ mười vạn biến đà
la ni, thì chắc chắn Ái tử Tất lí dựng ca sẽ
hiện thân đến”.
Nếu nhận giữ phép đà la ni này, thì tất
cả quỉ thần ác
không quấy
phá được, mà
Tất lí dựng ca
lại hiện thân
làm bạn với
người trì tụng,
và những điều
mong cầu đều
được như ý.
Về hình

tượng của vị
trời này, theo
Ái tử thành tựu pháp nói, thì trên chỏm
đầu có năm búi tóc đỏ tía, tướng tốt tròn
đầy, nhiều chuỗi anh lạc làm đẹp thân hình,
ngồi xếp bằng trên lá sen. Tay phải cầm
một quả tốt lành, làm ra dáng như đang
ban cho người, tay trái thõng xuống ngửa
bàn tay hướng ra ngoài, năm ngón duỗi
thẳng xuống (đây là tay mãn nguyện).
Băng Yết La Thiên
BĂNG YẾT LA THIÊN

B
528
Nhưng theo kinh Băng yết la thiên đồng tử
nói, thì tay trái cầm quả, tay phải thõng
xuống, bàn tay hướng ra ngoài làm tay mãn
nguyện. [X. kinh Phật mẫu đại khổng tước
minh vương Q.trung; kinh Thủ hộ đại thiên
quốc độ Q.trung; Hiền kiếp thập lục tôn;
Kim cương giới thất tập Q.hạ; Đồ tượng sao
Q.hạ].
BĂNG YẾT LA THIÊN ĐỒNG TỬ KINH
Có 1 quyển. Ngài Bất không đời Đường
dịch. Thu vào Đại chính tạng tập 21. Nội
dung trình bày về phép tụng niệm, phương
pháp tạc tượng, phép Đà la ni và Ấn khế
v.v... của Băng yết la thiên đồng tử.
BẰNG KINH
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Cũng gọi Bằng hành. Tức hằng năm, từ
ngày 13 đến 15 tháng 7 hoặc tháng 8, cử
hành Lễ hội Vu lan bồn. Vào những ngày
này, mỗi nhà đều thỉnh sư đến tụng kinh ở
trước rạp Tinh linh Phật đàn để đón mời
và tế lễ linh hồn tồ tiên, gọi là Bằng kinh
(tụng kinh trước rạp). Tập tục này bắt nguồn
từ “Tông môn cải” (là chế độ được đặt ra
để cấm chỉ tín ngưỡng Cơ đốc giáo) ở thời
đại Đức xuyên. Thời ấy đã sinh ra phong
tục chư tăng các chùa chia nhau đến nhà
tín đồ của mình để tụng kinh. (xt. Vu Lan
Bồn).
BÂN TÔNG (1911-1958)
Người Lộc cảng, huyện Chương hóa, Đài
loan, họ Thi. Năm 14 tuổi, sư làm lễ xin
xuất gia nơi Thiền sư Nhàn vân ở núi Sư
đầu (đầu sư tử). Năm 17 tuổi, sư kết am ở
Biện phong tu khổ hạnh sáu năm. Năm 23

tuổi, sư về đại lục (Trung quốc trên đất liền),
đi khắp các chùa danh tiếng. Năm Dân quốc
23 (1934), sư lễ ngài Viên anh ở chùa Thiên
đồng xin nhận giới Cụ túc. Sau, sư đến núi
Thiên thai nương nơi lão hòa thượng Tĩnh
quyền chuyên học về giáo quán của Thiên
thai, Pháp hoa và bốn giáo nghi, lĩnh hội
hết ý chỉ sâu xa của Tam quán Thập thừa.
Năm Dân quốc 28 (1939), chiến tranh
chống Nhật bùng nổ, sư trở về Đài loan,
sáng lập Pháp nguyên giảng tự ở chân núi
Cổ kì huyện Tân trúc và xây dựng viện
Nghiên cứu Phật học. Sau lại mở viện
Hoằng pháp ở Đài bắc, cất chùa Pháp tế tại
Tân trúc, sư dốc sức giảng kinh hoằng pháp,
mở rộng giáo nghĩa Thiên thai. Đại lục đổi
chủ, các vị tăng trẻ dời đến Đài loan đều
nương tựa nơi sư.
Năm Dân quốc 40 (1951), sư đóng cửa
đọc Đại tạng. Năm 43 (1954), sư mở cửa ra
thất, nhận lời mời của các nơi, sư nói pháp
không biết mệt mỏi. Tháng 2 năm Dân quốc
46 (1957), sư tịch ở viện Hoằng pháp, thọ
48 tuổi. Những trứ tác của sư gồm có: Bát
nhã tâm kinh yếu thích, Lăng nghiêm kinh
nghĩa đăng, Ngã nhân sinh tử chi do lai,
Vân thủy thi thảo v.v... Người sau biên thành
Bản tông pháp sư di tập để lưu hành ở đời.
BẦN CÙNG HẢI
Biển nghèo cùng. Ví dụ nỗi khổ sở của
sự nghèo cùng sâu rộng cũng như biển cả.
Luận Đại trí độ (Đại 25, 227 thượng) nói:
“Sự bố thí là con thuyền bền chắc, có khả
năng vượt qua biển nghèo cùng”.
BẦN CÙNG PHÚC ĐIỀN
Ruộng phúc nghèo cùng. Tất cả người
nghèo cùng khốn khó là ruộng đất, bố thí
cho họ có thể nảy sinh mầm phúc. Là một

trong ba thứ ruộng phúc nói trong kinh
Ưu bà tắc giới quyển 3 phẩm Cúng dường
tam bảo. Những người nghèo cùng ví như
BĂNG YẾT LA THIÊN ĐỒNG TỬ KINH

B
529
ruộng vườn hay sinh trưởng muôn vật, nếu
bố thí cho họ có thể sinh phúc. Khi bố thí,
tuy mình không mong cầu quả báo, nhưng
cũng tự nhiên được phúc, nên gọi là bần
cùng phúc điền. (xt. Phúc Điền).
BẦN GIẢ NHẤT ĐĂNG
Người nghèo một ngọn đèn. Truyện một
bà già nghèo, với tấm lòng chí thành, chỉ
cúng dường một ngọn đèn mà được công
đức còn lớn hơn công đức của một trưởng
giả cúng dường một vạn ngọn đèn. Cũng
gọi Bần nữ nhất đăng (người đàn bà nghèo
một ngọn đèn).
Truyện này có xuất xứ từ kinh A xà thế
vương thụ quyết và phẩm Bần nữ Nan đà
trong kinh Hiền ngu quyển 3. Cứ theo kinh
A xà thế vương thụ quyết chép, thì một
hôm vua A xà thế thỉnh đức Phật vào cung
cúng dường trai, ăn xong, đức Phật trở về
tinh xá Kì hoàn. Ông Kì bà dâng kiến nghị
tâu vua thắp đèn, vua liền ra lệnh đưa một
trăm hộc dầu mè từ trong cung đến tinh xá
Kì hoàn để thắp đèn. Bấy giờ có một bà già
nghèo khó, lòng thành thường muốn cúng
dường đức Phật, nhưng khốn nỗi tiền của
không có, hôm nay thấy vua làm công đức
như thế, lại càng tủi thân. Bà liền đem hai
đồng tiền đã xin được, đưa đến người bán
dầu mè, mua được hai lẻ dầu (phép đong
lường ngày xưa, mười lẻ là một đấu), nhưng
nhà hàng dầu biết lòng chí thành của bà,
nên đặc biệt cho thêm ba lẻ nữa là năm lẻ
(khoảng 1/3 lít dầu). Bà lão rót dầu vào
đèn, thắp lên rồi đem đặt ở trước đức Phật,
nghĩ thầm dầu này sẽ chẳng đủ thắp đến

nửa đêm, bèn tự thề nguyền: “Nếu đời sau
được đạo như Phật, thì đèn này cháy suốt
đêm không tắt”.
Trong khi những ngọn đèn của vua,
có ngọn bị gió thổi tắt, có ngọn tắt vì cạn
dầu, tuy có người thường trực để châm
thêm dầu cho cháy tiếp, nhưng không cách
nào giữ cho hoàn toàn cháy sáng hết được,
chỉ có ngọn đèn của bà già là đặc biệt sáng
hơn các đèn khác, chẳng những suốt đêm
không tắt, mà dầu cũng không cạn. Mãi
đến khi trời sáng, đức Phật mới bảo tôn
giả Mục liên: “Trời sáng rồi, tắt hết đèn
đi!”.
Ngài Mục liên tắt hết các đèn, chỉ có
ngọn đèn của bà già Ngài thổi đến ba lần
mà vẫn không tắt. Ngài lại dùng áo ca sa để
quạt, nhưng đèn càng cháy mạnh hơn,
chiếu mãi đến cõi trời Phạm thiên, rồi chiếu
khắp ba nghìn thế giới! Phật lại bảo Mục
liên: “Đây là ánh sáng của công đức của vị
Phật đương lai, sức thần thông của ông
không dập tắt được đâu. Bà già này sau ba
mươi kiếp sẽ được thành Phật, hiệu là Tu
di đăng quang Như lai”.
Truyện cổ “Người nghèo một ngọn đèn”
trên đây cho thấy, vua A xà thế cúng dường
tuy nhiều, nhưng lòng không chuyên chú,
bởi thế không bằng sự cúng dường hết lòng
thành kính chuyên chú của bà già. Nó cũng
cho thấy bất luận vật cúng dường nhiều
hay ít, nếu người đem lòng chí thành mà
cúng dường thì mới thật là trân quí.
Phẩm Bần nữ Nan đà trong kinh Hiền
ngu chép nội dung đại khái cũng tương tự,
nhưng lấy tên người con gái nghèo là Nan
đà.
BẦN NỮ BẢO TẠNG

...........
Kho báu của người con gái nghèo. Ví
dụ tất cả chúng sinh đều có đủ tính Phật,
cũng như người con gái nghèo có kho báu.
Kinh Niết bàn (bản Bắc) quyển 7 (Đại
12, 407 trung), nói : “Tất cả chúng sinh
đều có tính Phật, nhưng bị các phiền não
che lấp, ví như người nghèo kia có kho
vàng ròng mà không thấy được”. [X. kinh
Niết bàn (bản Bắc) Q.34].
BẦN NỮ BẢO TẠNG

B
530
BẦN TĂNG
.....
I. Bần tăng. Tăng nghèo. Phạm:
Zramaịa. Dịch âm: Sa môn na, Sa môn.
Lời tự nhún của tăng sĩ. Cũng gọi bần đạo
(nghèo đạo), phạp đạo (thiếu đạo). Cùng
nghĩa với “Chuyết tăng” (tăng vụng, ngu).
Tăng sĩ dứt đạo tà, siêng tu tám đạo chính
để cầu giải thoát, thường tự cho là nghèo
đạo, thiếu đức, nên có lối xưng hô nhún
nhường này.
Đại Tống tăng sử lược quyển hạ chép,
các vị sa môn đời Hán, Ngụy, Lưỡng Tấn,
đối với vua, hoặc xưng tên, hoặc xưng tôi,
hoặc xưng bần đạo. Như các ngài Pháp
khoáng dâng thơ lên Giản văn đế nhà Tấn,
Chi độn dâng thơ xin về đất Diệm, Đạo an
can gián vua Phù kiên v.v... đều tự xưng
bần đạo. Người đời sau bắt chước dùng theo
cách này. [X. Thích thị yếu lãm Q.thượng;
Phiên dịch danh nghĩa tập Q.1; Thiền lâm
tượng khí tiên Xưng hô môn].
II. Bần tăng. Chỉ các tăng sĩ vô phúc
nghèo khổ.
BẤT AN ỔN NGHIÊP
...........
Nghiệp không an ổn. Đối lại với “An
ổn nghiệp”. Chỉ nghiệp bất thiện. Nghiệp
này là nhân chịu quả báo khổ, cho nên gọi
là nghiệp không an ổn. Luận Câu xá quyển
15 (Đại 29, 80 hạ), nói: “Nghiệp không an
ổn gọi là bất thiện, bởi nghiệp này có thể
đưa đến quả báo không như ý, vì nó trái
với tính an ổn”.
BẤT ẨM TỬU GIỚI

Giới không uống rượu. Chỉ cho giới cấm
uống rượu. Bất luận tại gia hay xuất gia, đều
phải tuân theo qui định này. Rượu không
những gây chướng ngại cho việc tu hành
đạo Phật, mà nó còn làm cho tâm người ta
cuồng loạn. Thông thường, trên tấm đá ở
cổng các Thiền viện đều có khắc dòng chữ:
“Không được mang rượu thịt vào chùa”. (xt.
Tửu).
BẤT BÁI
Không lạy. Văn Sa di thụ giới trong
Thiền uyển thanh qui quyển 9 (Vạn tục
11, 462 thượng), nói: “Sau khi xuất gia, khác
với thường tình, không lạy vua chúa”.
Vấn đề người xuất gia có nên lễ lạy vua
chúa không, thì từ đời Đông Tấn trở đi đã
được bàn cãi rất nhiều. Ngài Tuệ viễn ở Lư
sơn đã viết “Sa môn bất kính Vương giả
luận” (bàn việc sa môn không kính vua),
chủ trương sa môn đã qui y Phật Pháp Tăng
tam bảo, chí cầu Niết bàn, thì đương nhiên
không cần lễ lạy vua chúa.
Ngài Ngạn tông đời Đường soạn sách Tập
sa môn bất ưng bái tục đẳng sự (Thu tập
những việc sa môn không nên lạy người thế
tục), gồm 6 quyển. [X. Ban chu tam muội
kinh phẩm Tứ bối; kinh Phạm võng Q.hạ].
BẤT BÁNG TAM BẢO GIỚI
Giới không chê bai Tam bảo. Một trong
mười giới cấm nặng. Là giới cấm chê bai
Phật Pháp Tăng tam bảo. Tức đối với Phật
Pháp Tăng tam bảo phải nên tôn trọng,
không được hủy báng. [X. kinh Phạm võng
Q.hạ]. (xt. Thập Trọng Cấm Giới).
BẤT BIẾN CHÂN NHƯ
Chân như không biến đổi. Đối lại với
“Tùy duyên chân như”. Thể của chân như
rốt ráo bình đẳng, không có đổi khác, nên

gọi là Bất biến chân như. Tức chỉ cho chân
tâm bản tính, tính Phật thường còn. Thể
bất biến này theo duyên mà sinh ra các
BẦN TĂNG

B
531
tướng trạng trong ba cõi sáu đường, gọi là
Tùy duyên chân như (chân như theo
duyên). Các tông Pháp tướng, Tam luận
(Quyền Đại thừa) vì không chấp nhận chân
như duyên khởi, nên không lập nghĩa Tùy
duyên chân như. Còn các tông Hoa
nghiêm, Thiên thai (Thực Đại thừa) v.v...,
đối với chân như, lập hai nghĩa bất biến,
tùy duyên để nói rõ chân như vốn không
biến đổi, nhưng theo duyên mà tạo tác các
pháp hữu vi. [X. luận Kim cương ti].
BẤT BIẾN DỊCH TÍNH
Tính không thay đổi. Tên gọi khác của
chân như. Chỉ tính chất không biến đổi.
(xt. Chân Như).
BẤT BIẾN TÙY DUYÊN
I. Bất biến tùy duyên. Chân như có
hai nghĩa bất biến và tùy duyên. Đây là
thuyết thông dụng của tông Pháp tính.
Chân như là thực thể của hết thảy các pháp,
tồn tại ngoài thời gian và không gian, chẳng
sinh chẳng diệt, thường trụ vô vi, gọi là bất
biến. Tự tính chân như không biến đồi,
nhưng lại hay theo các duyên nhơ, sạch
mà toàn thể khởi động, hiển hiện muôn
tượng la liệt, gọi là tùy duyên. Nói theo
pháp môn của luận Đại thừa khởi tín, thì
bất biến tức là Tâm chân như môn (về
phương diện bản thể, tâm chân như
không biến đổi) và tùy duyên tức là Tâm
sinh diệt môn (về phương diện hiện tượng,
tâm chân như có sinh diệt biến đổi). Tức
là cùng một tâm chân như (cũng tức là
tâm chúng sinh) mà được biểu hiện theo
hai nghĩa bản thể và hiện tượng (tướng

dụng). [X. Khởi tín luận sớ bút tước kí Q.2;
Hoa nghiêm ngũ giáo chương Q.4; Hoa
nghiêm huyền đàm Q.4].
II. Bất biến tùy duyên. Đối lại với “Tùy
duyên bất biến”. Có nghĩa là các pháp tuy
do nhân duyên mà dấy sinh, nhưng thể
của chúng thì không biến đổi. Thập bất
nhị môn chỉ yếu sao quyển thượng (Đại
46,709 hạ), nói: “Hai chữ tâm tính không
khác mà khác, nhưng nói bất biến tùy duyên
gọi là tâm, tức là sự của lí. Tùy duyên bất
biến gọi là tính, là lí của sự. Nay muốn ở
nơi sự mà hiển bày lí, nên nêu cả hai. Chiếu
theo đây mà nói thì bất biến tùy duyên gọi
là Phật, tùy duyên bất biến gọi là tính”.
BẤT CHÂN TÔNG
........
Một trong sáu tông, một trong bốn giáo,
một trong năm tông. Tên gọi dùng trong
phán giáo. Chỉ các bộ Bát nhã nói lí “tức
không” (bất chân=không chân thực), và giáo
môn chỉ rõ tất cả các pháp đều có giả, cũng
như trò ảo thuật.
Trong sáu tông do ngài An lẵm lập,
trong bốn giáo do ngài Đàm ẩn lập và trong
năm tông do ngài Tự quĩ lập, đều có tông
này. (xt. Ngũ Tông Giáo).
BẤT CHÍ CẢNH
Cảnh (đối tượng) không đến (sát). Đối
lại với “Chí cảnh”. Chỉ sắc cảnh và thanh
cảnh. Trong năm căn duyên năm cảnh, thì
căn mắt duyên lấy cảnh sắc, căn tai duyên
lấy cảnh tiếng, căn mũi duyên lấy cảnh mùi,
căn lưỡi duyên lấy cảnh vị, căn thân duyên
lấy cảnh xúc (tiếp xúc). Trong đây, thể của
mắt và tai phải cách xa với sắc và tiếng mới
thấy và nghe được, nên gọi Bất chí cảnh
(cảnh không đến sát), cũng gọi Li trung tri

(cách rời nhau mới biết). Còn thể của mũi,
lưỡi, thân phải tiếp xúc sát với mùi, vị, cứng
– mềm – trơn – ráp v.v... mới biết được,
nên gọi là Chí cảnh (cảnh đến sát), cũng
gọi Hợp trung tri (tiếp hợp với nhau mới
biết). [X. luận Câu xá Q.1]. (xt. Ngũ Cảnh).
BẤT CHÍ CẢNH

B
532
BẤT CHÍNH THỰC
..........
I. Bất chính thực. Thức ăn không
chính thức, thức ăn phụ. Phạm:khàdanìya.
Dịch âm: kha đán ni, khư đà ni, khư xà ni.
Dịch ý: ăn nhấm, ăn nhai. Tức thức ăn cứng,
rắn, cần phải nhấm, nhai cho nhỏ rồi mới
nuốt được. Cứ theo Hữu bộ tì nại da quyển
36 nói, có năm thứ không phải thức ăn
chính thức là: rễ, cọng, lá, hoa, quả. Năm
thứ này, ăn xong cũng không đủ no: nên
gọi thức ăn không chính thức, hoặc thức
ăn phụ thêm. Cũng gọi năm thứ cành, lá,
hoa, quả và thức ăn nghiền nhỏ là năm
thức ăn phụ, hoặc năm thức ăn nhấm,
nhai.
Các bộ luật cũng nêu ra năm thứ thức
ăn mà người ta ăn rồi có thể no bụng, gọi là
Ngũ chính thực, tức năm thứ thực vật dùng
cho bữa ăn chính. Nếu đã ăn năm thứ thức
ăn chính này rồi thì không được ăn thêm
năm thứ thức ăn phụ nữa. Bởi thế biết “bất
chính thực” không phải những thức ăn mà
tỉ khưu bị cấm không được ăn, mà là chỉ
cho các thức ăn ngoài bữa ăn chính, bởi vì
những thứ này tuy có ăn mà không no
bụng. (xt. Nhị Ngũ Thực).
II. Bất chính thực. Chỉ cho sự ăn uống
ngoài bữa ăn vào chính giờ ngọ.
BẤT CHÍNH TRI
..........
Phạm: A-saôpranya. Tên của tâm sở
(tác dụng của tâm). Chỉ tác dụng tinh thần
hiểu biết sai cái cảnh được quán xét. Tức
là nhận thức lầm lẫn không phù hợp với

giáo nghĩa của Phật giáo. Vì trong tất cả
tâm ô nhiễm đều có tâm sở bất chính tri,
nên Thuyết nhất thiết hữu bộ xếp nó vào
mười đại phiền não địa pháp. Tông Duy
thức cho nó là một trong tám đại tùy hoặc,
che lấp cái biết chân chính, dễ đưa đến
hành động hủy phạm, cho nên có tác dụng
làm bại hoại giới luật. Tông Câu xá thì coi
nó là trí tuệ bị phiền não làm ô nhiễm,
nên không thừa nhận nó là tâm sở độc
lập.
Còn luận Du già sư địa quyển 55 thì
cho bất chính tri là một phần của “Si”. [X.
luận Đại tì bà sa Q.42, Q.43; luận Câu xá
Q.4; luận Thành duy thức Q.6].
BẤT CÔ TỬU GIỚI
Giới không bán rượu. Một trong mười
giới cấm nặng. Là giới cấm tự mình bán
rượu hoặc dạy người khác bán rượu. Vì
rượu hay làm cho tinh thần người ta mê
tối, tâm tính rối loạn, nên tất cả các loại
rượu đều bị cấm không được bán. [X. kinh
Phạm võng Q.hạ]. (xt. Thập Trọng Cấm
Giới).
BẤT CỐ LUẬN TÔNG
Tiếng dùng trong Nhân minh. Một trong
bốn loại Tông Nhân minh. Bất cố, nghĩa
đen là “chẳng đoái hoài”. Bất cố luận tông
là Tông (mệnh đề, chủ trương) chỉ có người
lập luận đồng ý, chứ không được người vấn
nạn chấp nhận (đoái hoài đến).
Trong Nhân minh, khi người lập luận
nêu ra một vấn đề gì, mà được đối phương
(người vấn nạn) chấp nhận ngay, không
cần tranh cãi để tìm ra sự thật, thì là trái
với qui định của luận lí Nhân minh. Nói
cách khác, khi người lập luận lập Tông (đặt
vấn đề), thì Tông ấy phải qua một quá trình

biện luận theo đúng qui tắc của Nhân minh
để thuyết phục đối phương chấp nhận, nó
mới có giá trị. Cho nên, Bất cố luận tông là
tông có ý nghĩa nhất trong bốn loại tông.
[X. luận Nhân minh chính lí môn; Nhân
minh nhập chính lí luận sớ Q.thượng]. (xt.
Tứ Tông).
BẤT CHÍNH THỰC

B
533
BẤT CỐ TƯ NGHIÊP
...... ...
Nghiệp không cố ý. Cũng gọi Phi cố tư
nghiệp. Đối lại với “Cố tư nghiệp”. Tức là
những nghiệp thiện ác vì vô tâm vô ý mà
gây ra, chứ không phải đặc biệt suy nghĩ
mưu toan trước. Nghiệp này do thân và
miệng gây ra, không có công năng mang
lại quả báo. [X. luận Du già sư địa Q.90;
Bách pháp vấn đáp sao Q.3]. (xt. Cố Tư
Nghiệp).
BẤT CỘNG
......
Không chung. Phạm, Pàli: àveịika.
Chỉ pháp riêng biệt. Như mười tám pháp:
mười lực, bốn không sợ v.v... chỉ riêng đức
Phật có được, còn các bậc Thánh như A la
hán v.v... chưa thể thông suốt, vì thế gọi là
bất cộng pháp. Lại như thức gốc A lại da là
chỗ nương chung cho các thức, cho nên
gọi là cộng y. Còn sáu căn thì mỗi căn là
chỗ nương riêng cho mỗi thức trong sáu
thức, vì thế gọi là bất cộng y.
Ngoài ra, trong các pháp, mỗi pháp đều
có tính tướng riêng, gọi là tự tướng, cũng
gọi bất cộng tướng; các loài hữu tình đều
chuốc lấy nghiệp quả dị thục riêng, gọi là
bất cộng nghiệp. Lại như phương thức lập
luận của luận lí học Nhân minh, tự (người
lập luận), tha (người vấn nạn) cùng thừa
nhận, gọi là cộng hứa; tự, tha đều không
thừa nhận, thì gọi là bất cộng hứa. [X. luận
Câu xá Q.27; luận Đại tì bà sa Q.38]. (xt.
Cộng Bất Cộng).
BẤT CỘNG BẤT ĐỊNH QUÁ

..................
Lỗi bất cộng bất định. Tiếng dùng trong
Nhân minh. Một trong sáu bất định, một
trong mười bốn lỗi của Nhân trong ba mươi
ba lỗi Nhân minh. Chỉ cho Nhân thiếu
tướng thứ hai trong ba tướng Nhân, là lỗi
Nhân không có liên quan đến đồng phẩm
và dị phẩm (tức hoàn toàn không dính dáng
gì đến Tông).
Luận Nhân minh nhập chính lí nêu ra
trường hợp Thanh luận sư đối với đệ tử
Phật, lập luận thức: “Tiếng nói là thường
trụ (Tông, mệnh đề) vì là tính được nghe
(sở văn tính) (Nhân, lí do), như hư không
(đồng dụ), như cái bình (dị dụ)”. Trong luận
thức trên đây, hai thứ đồng dụ và dị dụ đều
chẳng phải tính được nghe, tức đồng phẩm
và dị phẩm đều không liên quan gì với Nhân.
Vả lại, ngoài hai tính thường trụ và vô
thường của tiếng nói ra, cũng không pháp
nào ở đây có tính được nghe. Cho nên
Nhân trong luận thức này là Nhân bất
định, bởi vì nó đã không quyết định được
tính thường trụ của Tông (tiếng nói), mà
cũng chẳng thành tựu tính vô thường của
dị phẩm, tức nó có lỗi bất cộng bất định.
[X. Nhân minh nhập chính lí luận sớ
Q.trung phần đầu; Nhân minh nhập chính
lí luận nghĩa toản yếu]. (xt. Tam Thập Tam
Quá, Lục Bất Định Quá, Nhân Thập Tứ
Quá).
BẤT CỘNG BIẾN
Biến không giống nhau. Nghĩa là do
nghiệp riêng của mỗi cá nhân mà biến hiện
ra các cảnh không giống nhau. Như năm
căn mắt tai mũi lưỡi thân v.v...
BẤT CỘNG CHỦNG TỬ
Hạt giống riêng. Đối lại với “Cộng chủng

tử” (hạt giống chung). Cũng gọi Bất cộng
tướng chủng tử. Chỉ hạt giống có thể biến
ra pháp cho một người thụ dụng. Tức là
hạt giống năm căn. Thắng nghĩa căn trong
năm căn không chung với người khác, cho
nên là bất cộng trung bất cộng (không
BẤT CỘNG CHỦNG TỬ

B
534
chung trong không chung). Phù trần căn
thì người khác cũng được thụ dụng, là bất
cộng trung cộng (chung trong không
chung). Hạt giống của nó cũng theo đó mà
khác. [X. Thành duy thức luận thuật kí Q.3
phần đầu]. (xt. Bất Cộng Tướng).
BẤT CỘNG GIÁO
Giáo không chung. Đối lại với “Cộng
giáo” (giáo chung). Cũng gọi Bất cộng bát
nhã. Chỉ giáo pháp không chung cho hàng
nhị thừa mà chỉ dành riêng cho hàng Bồ
tát. Theo Hoa nghiêm ngũ thập yếu vấn
đáp quyển thượng nói, thì Biệt giáo Nhất
thừa chỉ được nói cho hàng Đại bồ tát nghe,
chứ không cho hàng Thanh văn nghe
chung, vì thế gọi Bất cộng giáo. tức trong
hai loại bát nhã ba la mật cộng và bất cộng
nói trong luận Đại trí độ, thì lấy kinh Bất
tư nghị (chỉ kinh Hoa nghiêm) làm bất cộng
bát nhã ba la mật. Còn tông Thiên thai
chia bát nhã làm hai thứ cộng và bất cộng,
trong đó, bất cộng bát nhã chỉ cho hai giáo
Biệt, Viên và cho đó là ý chính của bộ Bát
nhã.[X. kinh Đại phẩm bát nhã Q.3; luận
Đại trí độ, Q.34, Q.72, Q.100; Pháp hoa
huyền nghĩa thích tiêm Q.6; Hoa nghiêm
ngũ giáo chương Q.1; Hoa nghiêm kinh
thám huyền kí Q.1; Thiên thai tứ giáo nghi
tập chú Q.thượng]. (xt. Cộng Giáo).
BẤT CỘNG HỨA
........
Không cùng thừa nhận. Tiếng dùng
trong Nhân minh. Hứa, hàm có nghĩa là
đồng ý, thừa nhận. Trong luận thức Nhân
minh, điều kiện lập luận không được cả

đôi bên người lập luận và người vấn nạn
đều đồng ý thừa nhận, thì gọi là Bất cộng
hứa.
Đứng về phương diện Tông y (chủ từ
và khách từ của Tông) mà bàn, trong trường
hợp Cộng tỉ lượng (sự suy lí được cả người
lập luận và người vấn nạn đều thừa nhận),
thì hai Tông y đều phải được cả đôi bên
đồng ý (cộng hứa). Còn trong trường hợp
Tự tỉ lượng (luận thức chỉ do người lập luận
thừa nhận), hoặc Tha tỉ lượng (luận thức
chỉ do người vấn nạn thừa nhận), thì có
thể cả đôi bên không đồng ý.
Bất cộng hứa (không cùng thừa nhận)
và Cộng bất hứa (cùng không thừa nhận),
ý nghĩa có khác nhau. Người lập luận và
người vấn nạn đều không thừa nhận, hoặc
một bên thừa nhận, một bên không, đều là
Bất cộng hứa, cho nên Cộng bất hứa chỉ là
một thứ Bất cộng hứa.
Thế nhưng, để phân biệt, Nhân minh
gọi việc cả đôi bên không thừa nhận là
Lưỡng câu bất hứa (đôi bên đều không thừa
nhận), còn gọi một bên thừa nhận, một
bên không thừa nhận là Tùy nhất bất hứa
(theo một bên không thừa nhận). Tùy nhất
bất hứa lại chia làm hai thứ:
1. Người lập luận không thừa nhận, còn
người vấn nạn thừa nhận, gọi là Tự tùy
nhất bất hứa (theo bên mình không thừa
nhận).
2. Người lập luận thừa nhận mà người
vấn nạn không thừa nhận, thì gọi là Tha
tùy nhất bất hứa (theo bên người khác
không thừa nhận).
Cộng hứa (cùng đồng ý) tức là rất thành.
Tự tùy nhất bất hứa (mình không đồng ý
mà người đồng ý), nếu đứng về phương diện

người đồng ý mà nói, thì có thể gọi là Tha
cực thành (người rất thành). Tha tùy nhất
bất hứa (mình đồng ý mà người không đồng
ý), thì cũng như trường hợp ở trên, có thể
gọi là Tự cực thành (mình rất thành).
Người lập luận và người vấn nạn cùng
đồng ý về Tiền trần (đoạn trước của Tông)
là có thực, gọi là Hữu thể; cả đôi bên cùng
đồng ý về Hậu trần (đoạn sau của Tông) là
có thực, thì gọi là Hữu nghĩa. Đôi bên không
BẤT CỘNG GIÁO

B
535
cùng thừa nhận Tiền trần có thực, gọi là
Vô thể, không cùng thừa nhận Hậu trần
có thực, thì gọi là Vô nghĩa. Thể và Nghĩa
ý nghĩa như nhau, chỉ vì vị trí của chúng
khác nhau mà phân biệt là thể, nghĩa.
Bất cộng hứa đã được chia làm Lưỡng
câu bất hứa và Tùy nhất bất hứa, thì Vô
thể và Vô nghĩa cũng phải chia làm hai
thứ:
1. Lưỡng câu vô thể hoặc vô nghĩa (cả
hai đều không có thể hoặc không có nghĩa).
2. Tùy nhất vô thể hoặc vô nghĩa (theo
một bên không có thể hoặc không có nghĩa).
Tùy theo một bên không có thể hoặc
không có nghĩa là giống nhau, tên gọi có,
không tuy trái nhau, nhưng sự kiện được
ám chỉ thì là một, chỉ vì nhận xét theo góc
độ bất đồng, nên tên gọi có khác.
Cả đôi bên, tùy theo một bên, không có
thể, không có nghĩa, tuy bày tỏ cùng đồng
ý, một bên đồng ý, một bên không, nhưng
chưa nêu rõ giữa người lập luận và người
vấn nạn, ai đồng ý, ai không đồng ý, cho
nên có thể không thể và có nghĩa không
nghĩa nên chia làm bốn loại:
1. Cả người lập luận và người vấn nạn
đều thừa nhận có thực, thì gọi là Lưỡng
câu hữu thể hoặc hữa nghĩa.
2. Cả đôi bên đều không thừa nhận là
có thực, thì gọi là Lưỡng câu vô thể hoặc
vô nghĩa.
3. Người lập luận thừa nhận có thực
mà người vấn nạn không thừa nhận, gọi là
Tự hữu tha vô thể, hoặc Tự hữu tha vô
nghĩa (mình có thể, người không có thể,

hoặc mình có nghĩa, người không có nghĩa).
4. Người vấn nạn thừa nhận có thực
mà người lập luận không thừa nhận, thì
gọi là Tha hữu tự vô thể, hoặc Tha hữu tự
vô nghĩa (người có thể mình không có thể,
hoặc người có nghĩa mình không có nghĩa).
[X. luận Nhân minh nhập chính lí; Nhân
minh nhập chính lí luận ngộ tha môn thiển
thích]. (xt. Cộng Hứa Pháp, Nhân Minh,
Cực Thành).
BẤT CỘNG HỮU PHÁP
..............
Pháp không được người lập luận và
người vấn nạn cùng đồng ý là có thực. Tiếng
dùng trong Nhân minh. Trong Nhân minh,
phần sau của Tông (Khách từ, hậu trần),
được cả đôi bên người lập luận và người
vấn nạn đều không thừa nhận là có thực,
gọi là Bất cộng hữu pháp. Cùng với Bất
cộng hứa pháp, Bất cực thành pháp, tên
gọi khác, nhưng thực thì giống nhau.
BẤT CỘNG NGHIÊP
........
Nghiệp không chung. Phạm: Àveịikaka-
rman. Đối lại với “Cộng nghiệp” (nghiệp
chung). Chỉ nghiệp thiện ác riêng của mỗi
hữu tình. Trái lại, nghiệp nhân chung của
tất cả chúng sinh gọi là Cộng nghiệp, là
pháp phi hữu tình số, có khả năng mang
lại quả báo cho mình, người cùng chung
thụ hưởng.
Về sự tương tục của nghiệp, các nhà
Duy thức lập ra Nghiệp chủng tử (hạt giống
nghiệp), trong đây, gọi nghiệp chủng tử do
Bất cộng nghiệp huân tập là Bất cộng chủng
tử. Chủng tử này thành thục ở trong thức
A lại da, nhờ sức của chúng biến hiện thành
sắc căn của hữu tình. Nhưng theo luận Du

già sư địa quyển 60 nói, thì sự sản sinh của
các pháp vô tình (Phi hữu tình số) cũng
chia ra nghiệp chung và nghiệp riêng.
Còn theo Du già sư địa luận lược toản
quyển 16 nói, thì những cái do nghiệp
chung (cộng nghiệp) mà cảm được, như núi
sông v.v... là chung trong chung, còn ruộng
vườn, nhà cửa v.v... là riêng trong chung.
Những cái do nghiệp riêng (bất cộng nghiệp)
mà cảm được, như căn mắt trong thân mình
là cái riêng trong riêng, căn phù trần v.v...
BẤT CỘNG NGHIÊP

B
536
cũngcó đủ nghĩa người khác thụ dụng, là
cái chung trong riêng. [X. luận Thuận
chính lí Q.18, Q.33; luận Đại thừa a tì đạt
ma tạp tập Q.7; luận Thành duy thức Q.2;
Thành duy thức luận thuật kí Q.3 phần
đầu]. (xt. Bất Cộng Tướng, Cộng Bất Cộng
Nghiệp).
BẤT CỘNG PHÁP
..........
Pháp không chung. Phạm: àveịikbuddha-
dharma. Cũng gọi Bất cộng Phật
pháp. Chỉ pháp công đức riêng. Là đặc
chất thù thắng duy Phật và Bồ tát mới có
đầy đủ, chứ phàm phu và Thanh văn,
Duyên giác không có. Trong các kinh luận
Đại thừa, Tiểu thừa, đối với bất cộng pháp
này, nói rất khác nhau. Thông thường,
mười lực, bốn vô sở úy, ba niệm trụ và đại
bi của đức Phật được hợp lại, gọi là “Mười
tám pháp bất cộng”. [X.kinh Đại bát nhã
Q.411; kinh Tự tại vương bồ tát Q.hạ;
kinh Văn thù sư lợi vấn Q.hạ phẩm Chúc
lụy; luận Đại tì bà sa Q.17; luận Đại trí độ
Q.26].
BẤT CỘNG TƯỚNG
Tướng không chung. Cũng gọi Tự
tướng. Đối lại với “Cộng tướng” (tướng
chung). Nghĩa là cái tướng riêng của một
người cảm được, một người thụ dụng, ví
như chính báo năm căn mắt, tai, mũi, lưỡi,
thân trong sắc pháp. Chủng tử nhân duyên
gần của chính báo gọi là chủng tử tướng
riêng, được sự giúp đỡ của chủng tử nghiệp
riêng mà khởi hiện hành, tức là chính báo
riêng. Loại chính báo riêng được chia làm

hai thứ: riêng trong riêng và riêng trong
chung. Như Thắng nghĩa căn (thực thể của
năm căn) trong năm căn là chỗ nương dùng
riêng cho thức của mình, chứ không dùng
chung với người khác, vì thế gọi là cái riêng
trong cái riêng. Phù trần căn (hình ngoài
của năm căn), tuy mỗi người cũng có năm
căn riêng khác nhau, nhưng thụ dụng
chung với người khác, nên gọi là cái chung
trong cái riêng. [X. luận Thành duy thức
Q.1; Thành duy thức luận thuật kí Q.3
phần đầu]. (xt. Cộng Tướng).
BẤT CỘNG VÔ MINH
Vô minh không chung. Đối lại với
“Tương ứng vô minh”(vô minh ứng nhau).
Cũng gọi Độc đầu vô minh (vô minh riêng
một mình). Tức loại vô minh, khi khởi động,
không tương ứng với các phiền não căn
bản như tham, sân v.v.., mà khởi động riêng
một mình. Tông Câu xá gọi loại vô minh
khởi động không tương ứng với mười Tùy
miên tham, sân v.v……... là Bất cộng vô minh.
Tông Duy thức lại chia Bất cộng vô minh
làm hai :
1. Hằng hành bất cộng vô minh, tức vô
minh tương ứng với thức mạt ma thứ bảy.
Loại vô minh này trong tất cả phàm phu,
từ vô thủy đến nay, nối nhau không dứt,
cùng tương ứng với ba phiền não lớn là
Ngã kiến, Ngã ái và Ngã mạn, có khả năng
ngăn ngại chân nghĩa trí.
2. Độc hành bất cộng vô minh, chỉ cho
vô minh tương ứng với thức thứ sáu, nhưng
không tương ứng với các phiền não căn
bản tham, sân v.v... mà đi một mình (độc
hành). Độc hành bất cộng vô minh lại
nương với các Tùy phiền não phẫn, hận
v.v... mà có cùng khởi, không cùng khởi

khác nhau. Loại không cùng khởi với các
Tùy phiền não, gọi là Chủ độc hành bất
cộng vô minh. Trái lại, khi cùng khởi với
các Tùy phiền não, thì gọi là Phi chủ độc
hành bất cộng vô minh. [X. luận Thành
duy thức Q.5, Q.6; luận Câu xá Q.10, Q.19;
Câu xá luận quang kí Q.4; Bách pháp vấn
đáp sao Q.1]. (xt. Vô Minh).
BẤT CỘNG PHÁP

B
537
BẤT CỰC THÀNH
..........
Tiếng dùng trong Nhân minh. Cực
thành, hàm ý là rất mực thành tựu, thành
tựu đến tột bậc. Bất cực thành, là không
thành tựu một cách rốt ráo.
Theo phương thức lập luận trong Nhân
minh, cái Tông (mệnh đề, chủ trương) được
nêu ra, nếu không được cả đôi bên người
lập luận và người vấn nạn cùng thừa nhận
là cái tồn tại thực tế, thì gọi là Bất cực thành.
Bất cực thành với bất cộng hữu, bất cộng
hứa, chỉ khác tên gọi mà thực thì giống nhau.
Phàm tông pháp năng biệt tất phải là pháp
bất cực thành mà người lập luận và người
vấn nạn đều không thừa nhận. (xt. Cực
Thành).
BẤT CỬU NGHÊ ĐẠO TRÀNG
Không lâu đến đạo tràng. Nghĩa là chẳng
bao lâu nữa sẽ thành Phật. Kinh Pháp hoa
phẩm Phân biệt công đức (Đại 9, 46 trung),
nói: “Lại phải nghĩ rằng, không lâu đến đạo
tràng, được vô lậu vô vi, làm lợi ích rộng
lớn cho người, trời”.
BẤT DUYÊT
.....
Không vui thích. Tên gọi hữu tình khi
vũ trụ mới thành lập. Vì thời bấy giờ,
chúng sinh thấy mùi vị của đất dần dần
tiêu mất, lòng không vui thích, nên gọi
là Bất duyệt.
BẤT DỮ THỦ
Không cho mà lấy. Phạm:a-dattàdàna.
Một trong mười đường nghiệp ác. Nghĩa là
người ta không cho mà mình tự lấy, tức chỉ

hành động trộm cắp. Cấm không cho mà
lấy, gọi là Bất dữ thủ giới, là giới thứ hai
trong năm giới. [X. luận Đại trí độ Q.13].
(xt. Thập Thiện Thập Ác).
BẤT ĐAN PHẬT GIÁO
Phật giáo Bất đan (Bhutan). Bất đan là
một nước nhỏ nằm ở chân núi phía đông
núi Tuyết (Himalaya), diện tích 47.000 km2.
Phía bắc giáp Tây tạng, nam giáp Ấn độ,
tây giáp Sikkim, phần lớn là vùng núi non
hiểm trở, sự giao thông với bên ngoài rất
khó khăn, xưa kia gọi là nước “Bí cảnh long”
(đất nước bí mật của loài rồng). Dân cư phần
đông là chủng tộc Bất đan thuộc hệ thống
người Tây tạng, chia làm ba giai cấp tăng
lữ, quí tộc và thứ dân. Phong tục kì lạ nhất
là bất luận tăng tục nam nữ đều để tóc ngắn,
y phục đại thể phỏng theo Tây tạng.
Về phương diện tôn giáo, nhân dân
nước này tôn thờ phái Hồng giáo thuộc
Lạt ma giáo Tây tạng. Giáo phái này do ngài
Liên hoa sinh (Phạm: Padma Saôbhava),
một vị sư Mật tông nổi tiếng của Phật giáo
Ấn độ, trên đường từ Tây tạng trở về Ấn,
đã lưu lại Bất
đan để truyền
bá vào giữa thế
kỉ thứ VIII.
Nhưng mãi
đến cuối thế
kỉ XII trở về
sau, Mật giáo
mới chính
thức được
truyền bá ở
Bất đan do vị
giáo chủ Lạt
ma cũ truyền

vào. Các chùa viện phần nhiều được xây
dựng từ giữa thế kỉ XVI trở đi, và có khắc
mục lục Đại tạng kinh, nhưng rất tiếc đã bị
thiêu hủy vào thế kỉ XVIII vì nội loạn.
Lại vào giữa thế kỉ XVI, có một vị giáo
Bia kỉ niệm Lạt Ma
BẤT ĐAN PHẬT GIÁO

B
538
chủ Lạt ma, cậy có thế lực đi bừa vào xứ
này và tự xưng mình là vua cai trị Bất đan,
do đó mà ngày nay dân Bất đan gọi Giáo
chủ là Pháp vương (Phạm : Dharma Ràja,
vua pháp). Vị Pháp vương này tổ chức chính
phủ Trung ương, bổ nhiệm các quan địa
phương, thi hành chính sách hợp nhất
chính trị với tôn giáo. Vị Pháp vương được
truyền nối theo phương thức chuyển sinh
tái hiện. Lại hàng năm vào tháng 4, cử hành
đại tế Ba la tại Ba la (Paro), liên tiếp trong
bốn ngày để kỉ niệm đại sư Liên hoa sinh:
đó là ngày lễ mừng lớn nhất trong năm
của Phật giáo Bất đan. [X. Journal of Royal
Geographical Society of Britain & Ireland
35,1910; L. A. Waddell : Buddhism of Tibet,
1895]. (xt. Ba La Đại Tế).
BẤT ĐÃN KHÔNG
Không những chỉ là không. Nghĩa
Không của Trung đạo. Cũng gọi Bất khả
đắc không (cái không chẳng thể được). Đối
lại với “Đãn không” (chỉ là không=thiên
không). Nghĩa là chẳng những thấy chỉ là
không, mà còn thấy cả chẳng không để đạt
đến cái không của nghĩa Trung đạo.
Quán xét lí Bất đãn không gọi là Bất
đãn không quán, tức là lí không mà những
người Thông giáo lợi căn trong bốn giáo
Hóa pháp của tông Thiên thai quán xét.
Phân biệt về lí Không của hàng ba thừa
(Thanh văn, Duyên giác, Bồ tát) thấy, trong
Ma ha chỉ quán (hội bản) quyển 3 phần 3,
ngài Trí khải đã chỉ ra rằng: hàng nhị thừa
(Thanh văn, Duyên giác) quán xét từ Giả
vào Chân, là chỉ mới vào Đãn không, chứ

chưa từ Đãn không vào Giả, nên không có
cái dụng giáo hóa người khác. Còn hàng
Bồ tát do thể hội mà vào Đãn chân (chỉ là
chân thực), nên có thể từ Đãn không mà
vào Giả, hóa độ chúng sinh, làm trong sạch
nước Phật. Chỉ có Bồ tát thượng căn, nhờ
thể chứng được Giả mà vào Chân, lần lượt
vào Đãn không, Bất đãn không, cho nên
có khả năng phá trừ vô minh mà thấy tính
Phật. [X. Thiên thai tứ giáo nghi]. (xt. Đãn
Không).
BẤT ĐÃN TRUNG
Không những chỉ là Trung. Đối lại với
“Đãn trung” (chỉ là Trung). Tông Thiên thai
đặt ra thuyết ba đế Không, Giả, Trung, cho
rằng phủ định cả hai (Không, Giả) và xác
định cả hai là nghĩa thực của Trung đạo.
Trong ba quán, quán Tức không, Tức giả,
Tức trung, là ba quán viên dung. Đối lại
với hai bên Không, Giả mà bàn về Trung
đạo, thì gọi là Bất đãn trung, là nghĩa lí
Trung đạo của Viên giáo. Quán xét về lí
Bất đãn trung này, gọi là Bất đãn trung quán.
[X. Pháp hoa huyền nghĩa Q.2 hạ; Duy ma
kinh văn sớ Q.21]. (xt. Đãn Trung).
BẤT ĐẢO ĐƠN
Không rời chỗ ngồi. Tức ban đêm
không ngủ, ngồi xếp bằng tréo chân (già
phu), hoặc niệm Phật, hoặc tham thiền,
hoặc nghiên cứu công án, không rời chỗ
ngồi, chẳng kể ngày đêm: đó là hạnh tu
cần thiết để thấy rõ sự sống, thoát lìa cái
chết, mau chứng Niết bàn.
BẤT ĐỊNH
.....
I. Bất định. Không xác định. Phạm :
aniyata.Cũng gọi Bất định pháp, Nhị bất
định (Phạm: dvàv-aniyatau, hai không

định). Là một bộ phận của giới Cụ túc mà
tỉ khưu nhận giữ.
Bất định, nghĩa là chưa xác định rõ được
là có phạm giới hay không, và, nếu phạm,
thì phạm giới nào. Có hai thứ : Bình xứ bất
định giới và Lộ xứ bất định giới.
BẤT ĐÃN KHÔNG

B
539
1. Bình xứ bất định giới (giới bất định ở
chỗ khuất, kín). Nghĩa là tỉ khưu ngồi chung
với người con gái ở chỗ khuất lấp (chỗ không
thấy không nghe được), chỗ kín, chỗ có
thể làm việc dâm dục hoặc nói những lờì
trái phép.
2. Lộ xứ bất định giới (giới bất định ở
chỗ trống trải). Nghĩa là tỉ khưu ngồi chung
với đàn bà, con gái ở chỗ trống trải, nói lời
dâm dục, lời thô tục xấu xa.
Hai giới bất định trên đây ở trong Năm
thiên và Sáu tụ, Trăm chúng học, Bảy diệt
tránh v.v... đều được qui vào tội Đột cát la.
[X. Tứ phần luật hàm chú giới bản
Q.thượng; Tứ phần luật hàm chú giới bản
sớ Q.3 thượng; Hành sự sao tư trì kí (hội
bản) Q.19].
II. Bất định. Gọi tắt của Bất định địa
pháp. Bất định địa pháp là một trong sáu
loại tâm sở do tông Câu xá đặt ra. Bất định
chỉ cho tám tâm sở: tầm, tứ, thụy miên, ác
tác, tham, sân, si, mạn, nghi. (xt. Bất Định
Địa Pháp).
III. Bất định. Tiếng dùng trong Nhân
minh. Là sáu lỗi Bất định trong mười bốn
lỗi của Nhân tương tự trong Nhân minh.
Đó là: Cộng bất định, Bất cộng bất định,
Đồng phẩm nhất phần chuyển dị phẩm biến
chuyển bất định, Dị phẩm nhất phần
chuyển đồng phẩm biến chuyển bất định,
Câu phẩm nhất phần chuyển bất định,
Tương vi quyết định bất định. (xt. Lục Bất
Định Quá).
BẤT ĐỊNH CHỈ QUÁN
Một trong ba loại Chỉ quán do tông

Thiên thai lập. Cũng gọi Bất định quán.
Chẳng phải ban đầu quán xét thực tướng,
cũng chẳng phải theo thứ tự từ nông đến
sâu, mà là do sự tu tập một pháp nào đó
trong quá khứ, bây giờ thình lình khai ngộ
mà chứng thực tướng, được Vô sinh nhẫn.
Ngài Trí khải dựa theo đó mà soạn Lục diệu
môn, 1 quyển. [X. Ma ha chỉ quán Q.1
thượng; Pháp hoa kinh huyền nghĩa Q.10;
Chỉ quán tư kí Q.1]. (xt. Tam Chủng Chỉ
Quán).
BẤT ĐỊNH CHỦ NGHĨA
...........
Chủ nghĩa không nhất định. Phạm:
Syàt-vàda.Cũng gọi Hoặc nhiên luận. Một
thứ lí luận phán đoán của Kì na giáo Ấn
độ, do nhà triết học Kì na giáo Bà đạt ba la
hốt (Phạm :Bhadrabàhu) chủ trương. Ông
cho rằng, do nhận xét sự vật từ những góc
độ bất đồng mà có kết luận khác nhau,
cho nên mỗi luận điểm đều có điều kiện,
chứ không thể khẳng định hoặc phủ định
một cách tuyệt đối được. Nếu muốn làm
sáng tỏ để phán đoán chính xác một vấn
đề nào đó, thì cần đặt ở trước các tiếng “có
lẽ”, “có thể là” (hoặc nhiên), cho nên gọi là
Bất định chủ nghĩa. Cách lí luận phán đoán
này chia làm bảy thứ, gọi là Thất chi luận
pháp. (xt. Thất Chi Luận Pháp).
BẤT ĐỊNH CHỦNG TÍNH
Chủng tính không nhất định. Phạm:
aniyataikatara-gotra.Cũng gọi Bất định
tính, Tam thừa bất định tính. Một trong
năm chủng tính do tông Pháp tướng thành
lập, tức căn cơ chưa quyết định thuộc loại
chủng tính nào trong ba chủng tính Thanh
văn, Duyên giác và Bồ tát. Sự bất định này
là bởi sự sai khác về chủng tử vô lậu sẵn có

của chúng sinh. Tức là căn cơ tuy có đủ
chủng tính ba thừa Thanh văn, Độc giác,
Bồ tát, có thể là A la hán, Bích chi phật,
cho đến thành Phật, nhưng vì tính hướng
không định, cho nên gọi Bất định chủng
tính. Có bốn loại:
1. Bồ tát, Thanh văn hai tính bất định,
người có đủ hai tính Bồ tát, Thanh văn
BẤT ĐỊNH CHỦNG TÍNH

B
540
bất định, nên quả chứng được cũng bất
định.
2. Bồ tát, Độc giác hai tính bất định,
người có đủ hai tính Bồ tát, Độc giác bất
định, nên quả chứng được cũng bất định.
3. Thanh văn, Độc giác hai tính bất định,
người có đủ hai tính Thanh văn, Độc giác
bất định, nên quả chứng được cũng bất định.
4. Thanh văn, Độc giác, Bồ tát ba tính
bất định, người có đủ ba tính Thanh văn,
Độc giác, Bồ tát bất định, nên quả chứng
được cũng bất định.
Trong bốn loại bất định kể trên, ngoại
trừ loại thứ ba vĩnh viễn không trông mong
thành Phật, còn các loại kia thì, đến một
lúc nào đó, đều có thể thành Phật. [X. kinh
Nhập lăng già Q.2; kinh Giải thâm mật Q.2
phẩm Vô tự tướng tính; Phật địa kinh luận
Q.2]. (xt. Ngũ Chủng Tính).
BẤT ĐỊNH ĐỊA PHÁP
..............
Phạm : aniyata-bhùmika dharma. Là
một trong sáu loại tâm sở do tông Câu xá
lập ra. Có tám thứ: tầm, tứ, thụy miên, ác
tác,tham, sân, mạn, nghi. Những tâm sở này
không nằm trong Đại địa pháp, Đại thiện
địa pháp, Đại phiền não địa pháp, Đại bất
thiện địa pháp và Tiểu phiền não địa pháp.
Chúng là những pháp đặc biệt, không giống
với tâm sở của năm địa kia, mà vốn có đủ
tính quyết định. Bất định địa pháp này
không biến khắp hết thảy tâm hoặc tâm
nhơ nhớp, cũng chưa có tính quyết định
dù thiện dù ác, cõi (ba cõi), nơi (chín nơi)
mà chúng tương ứng cũng bất định, cho

nên gọi Bất định địa pháp. Trong đây, bốn
tâm sở tầm, tứ, thụy miên, ác tác, là Tùy
phiền não, còn bốn tâm sở tham, sân, mạn,
nghi thì thuộc phiền não căn bản. Nhưng,
các nhà Duy thức Đại thừa thì cho bốn thứ
trước là bất định, bốn thứ sau thuộc phiền
não. [X. luận Câu xá Q.4; luận Du già sư
địa Q.58; luận Thành duy thức Q.6]. (xt.
Ngũ Vị Thất Thập Ngũ Pháp).
BẤT ĐỊNH GIÁO
Một trong ba giáo, một trong bốn giáo
hóa nghi. Tức là giáo hóa nghi không thuộc
hai giáo Đốn và Tiệm. Cũng gọi Đắc ích
bất định hóa nghi.
Theo Pháp hoa kinh huyền nghĩa quyển
10 phần trên và Hoa nghiêm kinh sớ quyển
1 nói, thì các sư ở miền Nam, Trung (Trung
quốc) cho các kinh Thắng man, Kim quang
minh v.v... là không câu nệ thứ tự đốn
tiệm, rõ được ý chỉ tính Phật thường trụ,
gọi là Thiên phương bất định giáo. Nhưng,
ngài Trí khải tông Thiên thai phản đối
thuyết này, cho rằng Bất định là nghĩa “Nhất
âm dị giải” (Phật chỉ dùng một tiếng nói
pháp, nhưng chúng sinh tùy căn tính sai
biệt mà hiểu khác nhau), trong năm vị (nhũ,
lạc, sinh tô, thục tô, đề hồ) gồm có cả. Lại
lập Hiển lộ bất định và Bí mật bất định
khác nhau, rồi cùng với hai giáo Đốn, Tiệm
gọi chung là bốn giáo hóa nghi.
Cứ theo Pháp hoa huyền nghĩa quyển
1 phần trên và Bát giáo đại ý nói, thì đức
Phật dùng một tiếng nói pháp, nhờ sức thần
chẳng thể nghĩ bàn của Như lai, có thể
khiến chúng sinh trong khi nghe nói Tiệm
giáo mà được lợi ích Đốn giáo, trong khi
nghe nói Đốn giáo mà được lợi ích Tiệm
giáo. Vì được lợi ích không giống nhau, nên

gọi là Hiển lộ bất định giáo. Lại nữa, Tam
luân của Như lai không thể nghĩ bàn: đối
với người này nói đốn, đối với người kia nói
tiệm, khiến mỗi người đều được ích lợi, mà
họ không hay biết lẫn nhau, gọi là Bí mật
bất định giáo. [X. Pháp hoa kinh huyền
nghĩa Q.5 phần dưới; Ma ha chỉ quán Q.1
phần trên; Ma ha chỉ quán phụ hành giảng
nghĩa Q.1]. (xt. Tam Giáo, Hóa Nghi Tứ
Giáo).
BẤT ĐỊNH ĐỊA PHÁP

B
541
BẤT ĐỊNH NGHIÊP
........
Đối lại với “Định nghiệp”. Nghiệp lãnh
nhận quả báo thiện hay ác vẫn chưa quyết
định, hoặc đã quyết định nhận quả báo,
nhưng chưa quyết định thời gian, như thế
gọi là Bất định nghiệp. So với định nghiệp,
thì bất định nghiệp thuộc về nghiệp nhẹ.
(xt. Định Nghiệp Bất Định Nghiệp).
BẤT ĐỊNH NHÂN
........
Tiếng dùng trong Nhân minh. Chỉ cái
lỗi trong cách lập luận Nhân minh phạm
phải do thiếu tướng (nguyên lí) thứ hai
(Đồng phẩm định hữu tính: Nhân phải có
cùng một tính chất với chủ từ của Tông)
hoặc tướng thứ ba (Dị phẩm biến vô tính:
tính chất của Nhân phải hoàn toàn không
có trong khách từ của Tông) của Nhân (lí
do). Lỗi này gồm sáu loại:
1. Cộng bất định quá: Nhân cùng lúc
thông với cả Tông đồng phẩm (cùng tính
chất với khách từ của Tông) và Tông dị
phẩm (khác tính chất với khách từ của
Tông). Do lỗi này mà Nhân không cách
nào xác định được Tông. Cũng tức là đã
thiếu điều kiện “Dị phẩm biến vô tính”
(hoàn toàn không liên quan gì đến khách
từ của Tông).
2. Bất cộng bất định quá: Nhân cùng
lúc không thông với cả Tông đồng phẩm
và Tông dị phẩm.
3. Đồng phẩm nhất phần chuyển dị
phẩm biến chuyển bất định: Nhân có liên
quan với một phần chủ từ của Tông và

liên quan với toàn bộ khách từ của Tông.
4. Dị phẩm nhất phần chuyển đồng
phẩm biến chuyển bất định quá: Nhân có
liên quan một phần với khách từ của Tông
và liên quan toàn bộ với chủ từ của Tông.
5. Câu phẩm nhất phần chuyển bất
định quá, cũng gọi Câu phần bất định quá:
Nhân có liên quan một phần với chủ từ
của Tông và một phần liên quan với khách
từ của Tông.
6. Tương vi quyết định bất định quá,
cũng gọi Tương vi bất định quá. Lỗi này
khác với năm lỗi trước, không phải vì thiếu
đồng phẩm định hữu tính, cũng không phải
thiếu dị phẩm biến vô tính, mà là vì đôi
bên người lập luận và người vấn nạn đều
dùng một Nhân chính xác (Nhân có đủ cả
ba tướng) để chứng minh Tông trái ngược
nhau, đôi bên ngang nhau, không phân
thắng bại, ai phải ai trái, không quyết định
được, do đó mà cũng được xếp vào loại Nhân
bất định. [X. luận Nhân minh nhập chính
lí; Nhân minh nhập chính lí luận ngộ tha
môn thiển thích]. (xt. Lục Bất Định Quá,
Nhân Minh).
BẤT ĐỊNH TỤ
..........
Nhóm không định. Phạm : aniyataràzi,
Pàli : aniyata-ràsi.Cũng gọi Bất
định tính tụ, Bất định. Chẳng thuộc tà
chẳng thuộc chính kiến. Một trong ba tụ.
Tụ nghĩa là chia loại thành từng nhóm.
Dựa theo sự sai khác của căn cơ chúng
sinh, có thể chia thành ba nhóm. Tâm
tính chúng sinh nào chưa thuộc chính hay
tà, hễ gặp duyên lành thì thành quyết định
chính, hễ gặp duyên ác thì thành quyết
định tà. Vì bất định như thế, nên gọi Bất

định tụ [X. luận Thành thực Q.2; Viên
giác kinh đại sớ sao Q.3]. (xt. Tam Định
Tụ, Chính Định Tụ).
BẤT ĐOẠN
.....
I. Bất đoạn. Cũng gọi Phi sở đoạn. Một
trong ba thứ đoạn. Chỉ cho hết thảy pháp
vô lậu. [X. luận Câu xá Q.2, Q.4]. (xt. Tam
Đoạn, Phi Sở Đoạn).
BẤT ĐOẠN

B
542
II. Bất đoạn. Không gián đoạn. Nghĩa
là ngày này qua ngày khác, siêng tu liên
tục, niệm Phật tụng kinh không ngừng.
BẤT ĐOẠN KINH
........
Chỉ việc đọc tụng một bộ kinh đặc biệt,
như kinh Pháp hoa chẳng hạn, liên tục từ
đầu đến hết mới thôi. Tại Nhật bản, để tăng
tiến việc tu đạo, hoặc để cầu siêu cho người
chết, mà trong một thời gian nhất định,
tụng kinh không gián đoạn, cũng gọi là “Bất
đoạn kinh”.
BẤT ĐOẠN LUÂN
Xướng niệm xoay vòng không dứt.
Trong chùa viện, khi cầu trời trong sáng
hoặc cầu mưa, các tăng lữ tham dự cầu đảo
một người nối tiếp một người, hoặc nhóm
này nối tiếp nhóm khác, xoay vòng tụng
niệm kinh chú suốt ngày không dứt, gọi là
bất đoạn luân. [X. Sắc tu bách trượng thanh
qui Q.1].
BẤT ĐOẠN QUANG
Ánh sáng không dứt. Một trong mười
hai thứ ánh sáng. Chỉ ánh sáng vô lượng
của đức Phật A di đà thường còn trong ba
đời, hằng soi sáng làm lợi ích cho thế gian
không gián đoạn. Do đức tướng của ánh
sáng thường hằng này mà đức Phật A di đà
còn được gọi là Phật Bất đoạn quang. [X.
Kinh Vô lượng thọ Q.thượng; Vô lượng
thọ kinh liên nghĩa thuật văn tán Q.trung].
(xt. Thập Nhị Quang, Quang Minh).
BẤT ĐỘNG
.....
Vị tăng đời Tống. Người Thiên trúc,

tên Phạm được dịch ra âm Hán là A thiểm
phiết cán tư la. Ngài học thông cả Hiển
giáo, Mật giáo, Tính tông, Tướng tông. Mới
đầu, ngài đến nước Tây hạ, ở chùa Hộ
quốc, phiên dịch và truyền bá Kinh điển
thuộc Mật bộ, người thời ấy gọi ngài là
Kim cương thượng sư. Sau dời đến Mông
sơn (nay gọi là Sơn huyện) thuộc tỉnh Tứ
xuyên; ở đây, ngài dựa theo Du già thí thực
nghi quĩ của ngài Kim cương trí đời Đường
mà dịch lại, đặt tên là Du già diệm khẩu.
Rồi lại diễn thành pháp Tiểu thí thực, gọi
là pháp Cam lộ, cũng gọi là pháp Mông
sơn thí thực.
Đệ tử của ngài là sư Lặc bố truyền cho
sư Bảo an, truyền đến đời thứ ba là sư Uy
đức chàng, đến nay, pháp Mông sơn thí
thực được lưu hành khắp Trung quốc. Về
sau, không rõ thầy trò ngài cuối cùng như
thế nào.
BẤT ĐỘNG ĐỊNH
........
I. Bất động định. Định vững vàng
không lay chuyển. Là thiền định trong đó
Bất động minh vương của Mật giáo an trụ.
Thiền định này lấy tâm đại bồ đề mà bản
tính vốn thanh tịnh vô vi tịch định làm
thể, vì thế gọi Bất động định. [X. kinh Để
lý tam muội da].
II. Bất động định. Chỉ định thứ tư trong
bốn thiền định của cõi Sắc. Định (tĩnh lự)
thứ tư này không có tám thứ gió tai hại
như tìm kiếm, dò xét, lo âu, vui mừng, khổ
đau, khoái lạc, thở vào, thở ra…… …v.v…... làm
chao động được nước định, cho nên gọi
Bất động định. Trái lại, ba định (tĩnh lự)
dưới gọi là Hữu động định. [X. luận Câu xá
Q.28; Câu xá quang kí Q.28].

BẤT ĐỘNG HỘ MA CÚNG
Một trong những phép tu của Mật giáo.
Tức là tu phép Hộ ma cúng dường Bất động
minh vương.
BẤT ĐOẠN KINH

B
543
BẤT ĐỘNG MẠN ĐỒ LA
Mạn đồ la của Mật giáo lấy ngài Bất
động minh vương làm vị tôn chính.
1. Theo kinh Đại nhật quyển 1 phẩm
Tức chướng và Đại nhật kinh sớ quyển 9
nói, thì mạn đồ la gốc của Bất động minh
vương tức là mạn đồ la hình ba góc, ở giữa
mầu đen, người trì tụng quán tưởng thân
mình là tượng của Bất động minh vương.
Phép quán tưởng này có hai ý:
a) Quán tưởng Bất động tôn ở trong
vòng tròn, dẵm lên trời Đại tự tại.
b) Quán tưởng thân mình là Bất động
tôn, tức dùng chân ngôn Bất động tôn in
vào trời Đại tự tại rồi đạp lên trên. Trong
ba góc, vẽ hình trời Đại tự tại là kẻ gây
chướng ngại, sau đó, bước vào trong hình
ba góc, dùng chân trái đạp lên đỉnh đầu
trời Đại tự tại, với hình dáng đại phẫn nộ,
lúc đó, trời Đại tự tại phải rút lui ngay.
2. Nương vào pháp Thánh vô động tôn
an trấn gia quốc, trong bánh xe kim cương
tám nan hoa, ở giữa vẽ Bất động tôn có hai
tay, thân cao tám ngón tay, tay phải cầm
gươm trí tuệ, taỵ trái cầm vòng giây lụa. Trong
bánh xe ở tám hướng, đều vẽ thần phẫn nộ
Đại nghiêm có bốn tay, ở tám hướng ngoài
bánh xe vẽ đầu chày kim cương ba chạc.
Ngoài ra, còn có Bất động mạn đồ la
dựa theo Để lí tam muội da bất động tôn uy
nộ vương sứ giả niệm tụng pháp mà vẽ. Lại
mạn đồ la mười hai trời và mạn đồ la mười
trời, đều vẽ Bất động tôn bốn tay ở chính
giữa, cho nên cũng gọi Bất động mạn đồ la.
[X. Bất động sứ giả đà la ni bí mật pháp;

Đại nhật kinh nghĩa thích Q.7; Đại nhật
kinh sớ diễn áo sao Q.32].
BẤT ĐỘNG MINH VƯƠNG
Bất động, Phạm:Acala. Dịch âm: A già
la. Cũng gọi Bất động kim cương minh
vương, Bất động sứ giả, Vô động tôn, Vô
động tôn bồ tát. Là vị tôn chủ của năm Đại
minh vương, tám Đại minh vương Mật giáo.
Được đặt ở đầu cực nam của viện Trì minh
trong Hiện đồ Thai tạng giới mạn đồ la.
Mật hiệu là Thường trụ kim cương. Hình
tam muội da là gươm sắc và vòng giây lụa.
Gươm sắc biểu thị trí tuệ Phật, vòng giây
lụa biểu thị phiền não nghiệp chướng, nghĩa
là dùng gươm trí tuệ cắt đứt mọi thứ phiền
não trói buộc mà sinh đại trí. Lại nữa, cây
gươm, vòng giây tượng trưng cho định và
tuệ, lí và trí, mà Long vương Câu lợi ca la
là biểu tượng của tam muội da này. Vị tôn
này nhận mệnh lệnh của đức Như lai, thị
hiện tướng giận dữ, cầm đầu nhiều sứ giả,
ngày đêm thường ủng hộ người tu hành,
khiến khởi tâm bồ đề, dứt ác tu thiện, có
đủ công năng giúp hành giả được đại trí
thành Phật. Ngài cũng hay vào định Sinh
lửa, tiêu trừ tội chướng, đốt cháy các thứ
nhớp nhúa. Vì tâm bồ đề của Ngài vắng
lặng không lay động, nên gọi là Bất động
tôn.
Cứ theo Đại nhật
kinh sớ quyển 5 chép,
thì vị tôn này hiện
hình đồng tử, ngồi
trên tòa bằng đá. Trên
đầu có bảy búi tóc, bím
tóc xõa xuống bờ vai
bên trái, mắt trái hơi
nhắm lại, hàm răng

dưới cắn vào môi trên,
hiện tướng giận dữ,
lưng mang lửa cháy,
tay phải cầm gươm sắc,
tay trái cầm vòng giây
lụa, làm ra dáng dứt phiền não.
Còn theo Để lí tam muội da bất động
tôn uy nộ vương sứ giả niệm tụng pháp,
Kim cương đính du già hộ ma nghi và kinh
Bất Động Minh Vương
(Thai Tạng Giới Mạn
Đà La)
BẤT ĐỘNG MINH VƯƠNG

B
544
Nhất thiết Như lai Kim cương tam nghiệp
tối thượng bí mật đại giáo vương quyển 3
chép, thì ngoài hình tượng nói trên ra, vị
tôn này còn có các loại hình tượng một
mặt bốn tay, bốn mặt bốn tay, ba mặt hai
tay v.v...
Về quyến thuộc, Bất động minh vương
có tất cả tám đồng tử, ngoài hai đồng tử
Căng yết la và Chế tra ca đứng hầu, còn có
các bồ tát Tuệ quang, Tuệ hỉ, A nậu đạt la,
Chỉ đức và đồng tử Ô câu bà nga, tỉ khưu
Thanh tịnh v.v... Lại Thắng quân bất động
minh vương tứ thập bát sứ giả bí mật thành
tựu nghi quĩ chép, Bất động minh vương
có bốn mươi tám sứ giả, gồm Long vương
Câu lí ca la cho đến tất cả thần vương.
Còn kinh Thánh bất động thì nói, có tất cả
ba mươi sáu đồng tử làm người hầu, như
Căng ca la, Chế tra ca, Bất động tuệ v.v...
Về ấn khế của Bất động minh vương,
cứ theo kinh Đại nhật quyển 4 phẩm Mật
ấn chép, thì tay trái làm nắm tay, ngón giữa,
ngón trỏ duỗi ra, ngón cái đè lên phần trên
ngón út và ngón áp út; duỗi ngón trỏ, ngón
giữa để vào lòng bàn tay phải, cũng lấy ngón
cái đè lên phần trên ngón áp út và ngón út.
Ngoài ra, Bất động lập ấn quĩ, Bất động sứ
giả pháp và kinh Để lí tam muội da v.v...
còn nêu ra mười bốn ấn căn bản, như: ấn
Bí mật căn bản, ấn Kim cương ba chẽ v.v...
Còn về chân ngôn thì có: chú Tàn thực,
chú Hỏa giới, chú Từ cứu, chân ngôn Nhất
tự tâm. Trong đây, chú Tàn thực là: Nẵng
mạc tam mạn đa phạ nhật la noãn (nama#
samanta vajrànàô, kính lạy khắp các kim

cương) đát la tra (traỉ, tàn hại phá chướng)
a mô già chiến noa (amogha caịđa, bất
không bạo ác) ma hạ lộ sái ninh (mahà
rowaịa, rất giận dữ) sa phả tra dã (sphaỉaya,
phá hoại) hồng (hùô, sợ hãi) đát la ma dã
(tramaya, bền chắc) hồng (hùô) đát la tra
(traỉ) hàm hàm (hùô hùô, chủng tử). Thần
chú này có xuất từ Để lý tam muội da bất
động tôn thánh giả niệm tụng bí mật pháp
quyển trung.
Chú Hỏa giới là: Nẵng mạc tát phạ đát
tha nghiệt đế tì dược (nama# sarva
tathàgatebhya#, kính lạy hết thảy đức
Như lai) tát phạ mục khế tì dược (sarva
mukhebhya#, hết thảy các diện môn) tát
phạ tha (sarvathà, hết thảy nơi chỗ) chớ
la tra (traỉ, quát mắng phá chướng) tán noa
(caịđa, bạo ác) ma ha lộ sái noa
(mahàrowaịa, rất giận dữ) khiếm (khaô)
già hi già hi (khahi khahi?) tát phạ vĩ cận
nam (sarva vighnaô, tất cả chướng ngại)
hồng (hùô, phá hủy) đát la tra (traỉ) hám
mâu (hàô hàô, chủng tử). Thần chú này
có xuất xứ từ kinh Kim cương thủ quang
minh quán đính phẩm Tối thắng lập ấn
thánh vô động tôn đại uy nộ vương niệm
tụng nghi quĩ pháp.
Chú Từ cứu là: Nẵng mạc tam mạn đa
phạ nhật la noãn, chiến noa ma ha lộ sái
noa (caịđa mahà rowaịa, bạo ác rất giận
dữ) tát phả tra dã (sphaỉaya, phá hoại) hồng
(hùô, sợ hãi) đát la ca (traka, bền chắc)
hãn mạn (hàô màô, chủng tử).
Chân ngôn Nhất tự tâm là: “Nam ma
tam mạn đa phạt chiết la noãn hãn”. Chú
Từ cứu và Chân ngôn nhất tự tâm đều được
chép ra từ phẩm Phồ thông chân ngôn tạng
trong kinh Đại nhật quyển 2.

Lại phép Bất động là phép tu trừ tai,
thêm ích, cầu nguyện nước nhà thịnh vượng
yên vui, nên gọi là An trấn pháp. [X. Đại
nhật kinh sớ Q.10,Q.13;Thánh vô động tôn
an trấn gia quốc đẳng pháp]. (xt. Bất Động
Thập Tứ Căn Bản Ấn).
BẤT ĐỘNG NGHĨA
........
Một trong mười nghĩa của tính hư
không. Nghĩa là tự thể của chân như thường
còn vắng lặng, không biến đổi không lay
động. [X. luận Thích ma ha diễn Q.3].
BẤT ĐỘNG NGHĨA

B
545
BẤT ĐỘNG PHÁP
..........
I. Bất động pháp. Phép cầu đảo trong
Mật giáo, lấy Bất động minh vương làm
Bản tôn (vị tôn chính), tu để cầu tiêu trừ tai
họa và tăng trưởng lợi ích. Tức là nương
theo phẩm Tối thắng lập ấn thánh vô động
tôn đại uy nộ vương niệm tụng nghi quĩ
pháp trong kinh Kim cương thủ quang
minh quán đính mà tu, ngoài mười tám pháp
đạo hạnh, còn tu thêm mười chín thứ quán
tướng, mười bốn khế ấn căn bản, mười chín
Bố tự quán.
Mười chín phép quán tưởng là:
1. Quán tưởng Bản tôn là hóa thân của
đức Đại nhật Như lai, làm sứ giả của Ngài,
chấp hành các nhiệm vụ.
2. Quán tưởng bốn chữ chân ngôn A,
Lộ, Hàm, Mâu biểu trưng bốn bí mật của
Như lai. Chư Phật trong ba đời quá khứ,
hiện tại, vị lai do đây mà ứng hiện ba thân,
thành đẳng chính giác.
3. Quán tưởng thường ở trong định Sinh
ra lửa, đốt cháy tất cả nghiệp chướng nhớp
nhúa.
4. Quán tưởng thị hiện hình đồng tử,
trên vâng theo lời chư Phật dạy bảo ủng hộ
người tu, dưới hóa độ chúng sinh, giữ gìn
giúp đỡ các loài.
5. Quán tưởng trên đỉnh đầu có bảy búi
tóc, tượng trưng cho bảy phần giác.
6. Quán tưởng một bím tóc rủ xuống
bên trái đầu, biểu trưng từ bi.
7. Quán tưởng trên trán có vết nhăn,
tượng trưng sự lo nghĩ trong sáu đường.

8. Quán tưởng mắt trái nhắm xiên một
bên, tưởng tượng che lấp đường tà, khiến
vào Nhất thừa.
9. Quán tưởng hàm răng dưới cắn vào
môi trên, lộ răng ra ngoài, dùng sức từ bi
dọa ma.
10. Quán tưởng miệng ngậm lại, diệt
lời hí luận.
11. Quán tưởng tay phải cầm gươm, biểu
thị diệt trừ tham, sân, si.
12. Quán tưởng tay trái cầm giây lụa,
tượng trưng trói những kẻ không hàng phục.
13. Quán tưởng ăn thức ăn thừa của
người tu, tượng trưng ăn tập khí vô minh
của chúng sinh đời vị lai.
14. Quán tưởng ngồi trên tảng đá lớn,
tượng trưng trấn áp nghiệp chướng nặng
nề của chúng sinh làm cho thành tâm bồ
đề trong sạch.
15. Quán tưởng sắc xấu xí xanh đen, tỏ
tướng điều phục.
16. Quán tưởng khởi niệm giận dữ mau
chóng, tỏ tướng oai mãnh.
17. Quán tưởng khắp mình có lửa Ca
lâu la, biểu thị trí lửa của chim đại bàng
cánh vàng hay ăn rồng con, trừ diệt loài
hữu tình ác độc.
18. Quán tưởng biến thành rồng chúa
Câu lợi ca la, biểu thị gươm trí tuệ có khả
năng tiêu diệt rồng ác ba độc tham sân si.
19. Quán tưởng biến làm hai đồng tử
Căng yết la, Chế tra ca, thuận theo chính,
không thuận theo tà.
Mười bốn ấn căn bản, tức quán tưởng
Bản tôn có mười bốn loại ấn căn bản. Đó
là: ấn Bí mật căn bản (ấn chày một chẽ),
ấn Núi báu, ấn Đầu kín, ấn Mắt kín, ấn
Miệng kín, ấn Tâm kín, ấn Gia trì, ấn Sư tử

nhanh chóng, ấn Ngọn lửa, ấn Bánh xe
lửa, ấn Thương khư, ấn Khát nga và ấn
Kim cương ba chẽ.
Mười chín Bố tự quán, tức quán tưỏng
mười chín loại chân ngôn được sắp đặt trên
khắp thân thể của người tu, để thân mình
trở thành Thánh tôn. Tức đặt chân ngôn
Đính tướng “Nẵng mạc tát phạ đát tha nghiệt
đế tì dược tát phạ mục khế tì dược tát phạ
tha án a tả la tán noa khiếm” ở trên chỏm
đầu, “Qui mệnh xí dựng” ở trên đầu, “Qui
mệnh khí” bên trái đầu, “Qui mệnh hám” ở
BẤT ĐỘNG PHÁP

B
546
trán, “Qui mệnh hi” ở hai tai, “Qui mệnh đát
la tra” ở hai mắt, “Qui mệnh hồng” ở mũi,
“Qui mệnh hộ” ở miệng, “Qui mệnh hám” ở
đầu lưỡi, “Qui mệnh mãng” ở hai vai, “Qui
mệnh mâu” ở cổ họng, “Qui mệnh chiêm” ở
hai vú, “Qui mệnh mãn” ở tim, “Qui mệnh
tra ám” ở hai bên hông, “Qui mệnh sá án” ở
lưng, “Qui mệnh sá” ở bắp vế, “Qui mệnh
hác” ở hai bên rốn, “Qui mệnh hám” ở hai
đầu gối, “Qui mệnh hám” ở hai chân. Nhờ
quán tưởng này mà thân hành giả thành tựu
các tướng tốt lành của Bản tôn, cùng với
Bản tôn là một thể, không khác.
Lại phép tu dựa vào pháp Bất động sứ
giả đà la ni bí mật, lấy Bất động minh vương
làm Bản tôn, vì trấn an nhà cửa mà tu, thì
gọi là Bất động an trạch pháp, Bất động an
trấn pháp, Bất động trấn trạch pháp.
II. Bất động pháp. Một trong sáu loại
A la hán, một trong chín bậc Vô học. Chỉ
chủng tính lợi căn nhất trong những người
chứng được quả A la hán, không còn bị
phiền não khuấy động mà trở lui. (xt. Bất
Động Pháp A La Hán).
BẤT ĐỘNG PHÁP A LA HÁN
Một trong sáu loại A la hán, một trong
chín bậc Vô học. Tức là người chủng tính
lợi căn nhất trong những người chứng quả
A la hán, được tận trí, vô sinh trí, không
còn bị phiền não làm loạn động mà trở lui
nữa. Có hai loại: do chủng tính sẵn có gọi
là Bất thoái pháp và người độn căn nhờ tu
luyện mà được gọi là Bất động pháp. Trong
sáu loại A la hán, hợp hai làm một, còn
trong chín bậc Vô học thì chia riêng ra mà

lập hai tên. [X. luận Câu xá Q.25]. (xt. Cửu
Vô Học, Lục Chủng A La Hán).
BẤT ĐỘNG PHẬT
Bất động Phật là dịch ý của tên tiếng
Phạm Akwobhya-buddha. Dịch âm: A súc
Phật. Bất động Phật (hoặc Bất động Như
lai) chép trong kinh Giáo vương và kinh
Lược xuất v.v... là chỉ đức Phật A súc ở
phương đông. Còn Phật Bất động ở
phương bắc nói trong kinh Đại nhật phẩm
Cụ duyên thì không phải Phật A súc ở
phương đông.
Đại nhật kinh sớ quyển 4 (Đại 39, 622
hạ), nói : “Kế đến, ở phương bắc quán tưởng
Phật Bất động, trụ nơi tướng định tịch lặng
thanh lương (mát mẻ), đây là trí Như lai
niết bàn, nên có nghĩa bất động, chứ không
phải tên của đức Phật là bất động, chính
tên Ngài là Cồ âm Như lai”. Tức A súc nghĩa
là bất động, chỉ cho tâm bồ đề vững chắc
không lay động. Lại nữa, Phật Thiên cổ lôi
âm, nói theo nghĩa niết bàn tịch định, cũng
gọi là Phật Bất động. (xt. A Súc Phật).
BẤT ĐỘNG SINH TỬ
Sống chết chẳng động. Chỉ cho sống
chết tức là Niết bàn. Đại nhật kinh sớ quyển
1 (Đại 39, 581 hạ), nói: “Vừa mới phát tâm,
liền thành chính giác, chẳng động sinh tử
mà đến Niết bàn”.
BẤT ĐỘNG SỨ GIẢ
Cũng gọi Vô động sứ giả, Bất động Như
lai sứ. Chỉ hình đồng tử của Bất động minh
vương trong Mật giáo. Vì bản thệ tam muội
da, mà Bất động minh vương, lúc mới phát
tâm, thị hiện hình tướng trẻ con, làm người
hầu hạ đức Như lai để Ngài sai khiến, đồng
thời, giúp đỡ cung phụng người tu hành
chân ngôn (Mật chú), bởi thế mà có tên là

Bất động sứ giả. (xt. Bất Động Minh Vương).
BẤT ĐỘNG SỨ GIẢ PHÁP
I. Bất động sứ giả pháp. Phép tu cầu
BẤT ĐỘNG PHÁP A LA HÁN

B
547
niệm sứ giả Bất động trong Mật giáo. Khi tu
phép này, Bản tôn hiện thân làm người
hầu hạ, cung phụng hành giả, ngày đêm
ủng hộ, khiến hành giả thành tựu bồ đề.
[X. Bất động sứ giả đà la ni bí mật pháp].
II. Bất động sứ giả pháp. Có một quyển.
Gọi đủ: Bất động sứ giả đà la ni bí mật pháp.
Cũng gọi Bất động sứ giả đà la ni pháp, Bất
động tôn sứ giả bí mật pháp, Bất động sứ
giả quĩ. Thắng phấn nộ vương chân ngôn.
Do ngài Kim cương trí đời Đường dịch. Thu
vào Đại chính tạng tập 21.
Kinh này trình bày vị sứ giả đây tức là
hóa thân của đức Tì lô giá na, Ngài hay
thỏa mãn các lời cầu mong của mọi người.
Nội dung chia làm ba phần :
1. Trước hết, nói về bốn hạnh tinh tiến,
phép chú trở, phép hộ ma.
2. Kế đến, nói cách vẽ tượng và vẽ sứ
giả, phép kết giới hộ thân.
3. Sau hết, nói rõ phép Ưu khâu mãn
nguyện.
BẤT ĐỘNG TAM MUỘI
...........
Quán xét tướng các pháp một cách
chính xác, trạng thái tâm không dao động,
là một trong những tam muội nói trong
kinh Đạt ma đa la thiền quyển hạ. Tam
muội (định) này do quán xét năm ấm mà
sinh ra. Ý nói, đối với năm ấm, quán xét
đầy đủ pháp tướng mà sự nhàm chán được
thêm lên, trí tinh tiến bền chắc, không gì
lay động được. Không lay động được tức là
Bất động tam muội.
BẤT ĐỘNG THẬP TỨ CĂN BẢN ẤN

Mười bốn ấn căn bản bất động. Cũng
gọi Căn bản ấn minh. Là mười bốn ấn khế
của Bất động minh vương trong Mật giáo.
Về thứ tự và tướng ấn của mười bốn ấn
này, các kinh quĩ nói có hơi khác nhau.
Theo mười bốn loại được chép trong Bất
động lập ấn quĩ là:
1. Căn bản bí mật ấn, cũng gọi Châm
ấn, Độc cồ ấn. Tức hai tay đan lại ở bên
trong, hai ngón cái để ở bên cạnh hai ngón
vô danh, đầu hai ngón giữa để ở trước hai
ngón cái, hai ngón trỏ dựng thẳng dính vào
nhau. Hai ngón trỏ tượng trưng gươm, hai
ngón cái, hai ngón vô danh tượng trưng
giây lụa. Hoặc hai ngón vô danh, hai ngón
giữa tượng trưng bốn ma, lấy hai ngón cái
đè lên, biểu thị nghĩa hàng phục bốn ma.
2. Bảo sơn ấn, hai tay đan lại ở bên trong,
hai ngón cái để trong lòng bàn tay, làm
thành cái tòa ngồi tựa như phiến đá lớn,
biểu thị nghĩa không chuyển động.
3. Đầu ấn, hai tay làm nắm tay Kim
cương, nắm tay phải để ngửa, nắm tay trái
úp lên trên nắm phải. Đây là hình búi tóc.
4. Nhãn ấn (ấn mắt), hai tay đan bên
trong, hai ngón cái đưa vào lòng bàn tay,
hai ngón trỏ chặp lại dựng đứng, đem ấn
đặt ở hai mắt và giữa chân mày, tượng trưng
trí của ba bộ, hoặc hai bộ và mắt trí chẳng
hai.
5. Khẩu ấn (ấn mồm), hai ngón út tréo
nhau ở trong, hai ngón vô danh đè ở
khoảng tréo của hai ngón út, hai ngón giữa
duỗi đều, hai ngón cái ấn thêm vào móng
của ngón vô danh, hai ngón trỏ đều ấn
thêm vào móng của ngón giữa. Đem ấn đặt
ở miệng, hoặc lấy hai ngón cái làm môi
dưới, hai ngón trỏ làm môi trên, khoảng

giữa đó là hình cái miệng, đây là miệng Đại
không tam muội, đầu hai ngón út hiện ra,
tượng trưng hai răng nanh.
6. Tâm ấn, hai tay chắp lại, giữa lòng
bàn tay rỗng, hai ngón trỏ, hai ngón cái
làm dáng như khảy móng tay, tức là giống
với ấn Đại tuệ đao (dao đại trí tuệ). Tâm ấn
là tâm chân thật bền chắc của Bất động
tôn, tượng trưng muôn đức ở trong tâm.
7. Tứ xứ gia trì ấn (ấn chú nguyện ở
BẤT ĐỘNG THẬP TỨ CĂN BẢN ẤN

B
548
bốn chỗ). Cũng gọi giáp ấn. Hai tay chắp
lại, lòng bàn tay rỗng, hai ngón giữa dựng
đứng, hình dáng như cây cờ, hai ngón trỏ
để ở lóng đầu của ngón giữa, hai ngón vô
danh làm hình báu, hai ngón út, hai ngón
cái đứng tản ra, ấn để ở bốn chỗ là tim, hai
vai, cổ họng rồi xả ra ở trên đỉnh đầu. Dùng
ấn này gia trì bốn chỗ của thân, liền thành
thân bất động.
8. Sư tử phấn tấn ấn (ấn sư tử ra sức
mau chóng). Như ấn trước, dựng thẳng ngón
trỏ của tay phải và lay động, làm hình sư tử
nhún mình chồm tới. Sư tử tượng trưng
tâm bồ đề.
9. Hỏa diệm ấn (ấn ngọn lửa). Lấy ngón
cái của tay phải ấn vào móng ngón giữa,
ngón vô danh, ngón trỏ dựng đứng, chống
vào chân của ngón giữa trong bàn tay trái.
Là nghĩa dùng giáo phong đại bi của Phật
mà dẫn phát lửa trí của chúng sinh.
10. Hỏa diệm luân chỉ ấn (ấn ngăn chặn
bánh xe lửa). Cũng gọi Chế hỏa ấn, Già
hỏa ấn. Ngón cái của hai tay đều để ở khoảng
giữa (kẽ tay) của ngón trỏ và ngón giữa, hai
tay nắm, xoay lưng hợp lại. Nếu gió (ngón
trỏ) ở gần lửa (ngón giữa), thì lửa càng mạnh,
nếu giữa lửa và gió có hư không (ngón cái
ngăn cách), thì lửa tự diệt. Ân này tượng
trưng nghĩa dùng trí đại không diệt lửa
nghiệp phiền não.
11. Thương khư ấn (ấn tù và pháp).
Ngón cái của tay trái tay phải đều ấn vào
ngón vô danh, ngón út, hai ngón giữa dựng
thẳng chặp lại, ngón trỏ tay phải dính vào
lóng (đốt) ngón giữa, ngón trỏ tay trái đứng

thẳng. Tù và pháp tức là nghĩa nói pháp.
12. Khát nga ấn (ấn gươm). Về ấn này,
các Quĩ và phẩm Mật ấn trong kinh Đại
nhật nói đều giống nhau: ngón trỏ, ngón
giữa của tay trái duỗi ra, lấy ngón cái đè lên
móng ngón út làm thành hình dáng cái
bao gươm, tay phải cũng như thế làm thành
hình cây gươm. Bàn tay hình bao gươm
ngửa lên, bàn tay hình cây gươm úp xuống
đặt ở trên tay hình bao gươm. Trong ấn
này, hai ngón trỏ tượng trưng thân không
lay động; hoặc ngón vô danh, ngón út ấn
vào ngón cái, biểu thị Đại nhật (mặt trời
lớn) của hai bộ Kim cương, Thai tạng.
13. Quyên sách ấn (ấn giây lụa), lấy ngón
cái của tay phải đè lên móng của ba ngón
giữa, vô danh và út, ngón trỏ duỗi thẳng,
đặt vào lòng bàn tay trái, dùng ba ngón
giữa, vô danh, út của tay trái nắm lấy nó,
đầu ngón cái tay trái bấm vào đầu ngón trỏ
tay trái làm thành hình vòng tròn, tượng
trưng vòng giây lụa mà Minh vương cầm ở
tay.
14. Tam cồ Kim cương ấn (ấn Kim cương
ba chẽ). Lấy đầu ngón cái của tay phải bấm
vào đầu ngón trỏ, còn ba ngón kia duỗi
thẳng ra, làm thành hình ba chẽ (chạc).
[X. kinh Để lí tam muội da; Bất động sứ giả
pháp].
BẤT ĐỘNG TRẤN TRẠCH PHÁP
Phép Bất động trấn yên nhà cửa. Cũng
gọi Bất động an trấn pháp, Bất động an
trạch pháp. Là phép trong Mật giáo, lấy Bất
động minh vương làm Bản tôn, tu để cầu
trấn yên nhà cửa. Bất động sứ giả đà la ni
bí mật pháp (Đại 21, 27 thượng), nói : “Nếu
trong nhà có điềm dữ gây sợ hãi, hoặc bị
quan quyền bức não, nên một lòng tụng

chú căn bản, (...) chỉ ở trong nhà sạch sẽ
kết giới giữ mình, buộc tâm nơi sứ giả Bất
động, chuyên niệm không dứt”. (xt. Bất
Động Pháp).
BẤT GIÁC
.....
I. Bất giác. Không tỉnh biết. Đối lại với
“Giác”. Không đủ trí sáng để thấu suốt chân
tướng của muôn vật. Tức cũng hàm ý là vô
minh thình lình dấy lên. Luận Đại thừa
BẤT ĐỘNG TRẤN TRẠCH PHÁP

B
549
khởi tín chia thức A lại da làm hai nghĩa
giác và bất giác. Bất giác lại có thể chia làm
hai thứ: căn bản bất giác và chi mạt bất
giác. Căn bản bất giác, nghĩa là vì vô minh
che lấp mất chân tính, nên chúng sinh hoàn
toàn không biết gì về chân như, vốn là pháp
một vị bình đẳng. Còn chi mạt bất giác là
do căn bản bất giác sinh ra, nên chúng sinh
mới chấp bậy các pháp, rồi từ đó dấy lên ba
tướng nhỏ, sáu tướng thô, như: nghiệp
tướng, chuyển tướng v.v... Như vậy, từ căn
bản bất giác sinh ra chi mạt bất giác, rồi
nương nơi chi mạt bất giác mà dấy sinh các
nghiệp phiền não, để phải chịu cái khổ sống
chết trôi lăn. (xt. Giác).
II. Bất giác. Một trong bốn giai vị của
Thủy giác. Những người ngoại phàm thuộc
ngôi Thập tín, tin lí nhân quả thiện ác, niệm
trước nghĩ ác liền biết, nên niệm sau không
khởi ác. Nghĩa là giai vị này tuy có một phần
giác, nhưng hãy chưa biết gì về phiền não,
cho nên gọi là bất giác. Tức tuy biết lí nghiệp
quả, nhưng chưa sinh khởi trí dứt phiền
não, cho nên gọi bất giác, là tướng diệt của
tâm giác. [X. luận Đại thừa khởi tín; Đại
thừa khởi tín luận nghĩa kí Q.trung]. (xt.
Thủy Giác).
BẤT GIÁC HIÊN HÀNH VỊ
Chỉ địa đầu tiên và địa thứ hai trong
mười địa. Hai địa này tuy đã ở vào ngôi vị
của bậc Thánh, nhưng tự nhiên còn dấy
sinh phiền não, vì thế có tên như trên.
BẤT HẠI
......
Phạm:Ahiôsà.

I. Bất hại. Không giết hại, làm thương
tổn tất cả sinh vật. Là tư tưởng cơ bản của
tôn giáo, luân lí và đạo đức Ấn độ. Tư tưởng
này bắt đầu từ thời đại Cổ áo nghĩa thư
(Khương đa quí áo nghĩa thư III, 17 v.v...)
và là đặc sắc mà các giáo thuyết ở Ấn độ
đều có. Trong Phật giáo, “Chính nghiệp”
trong tám Chính đạo là giáo nghĩa căn bản
của Phật giáo nguyên thủy đã nói rõ về Bất
hại, giới đầu trong năm giới là giới không
được giết hại. Tám trai giới, mười giới của sa
di và sa di ni, ba la đề mộc xoa (Phạm:
pràtimokwa, Pàli: pàỉimokkha) của tỉ
khưu và tỉ khưu ni đều có qui định nghiêm
khắc. Trong các Pháp sắc (sắc lệnh dùng
Phật pháp để răn dạy) của vua A dục cũng
đề cao Bất hại; trong các kinh luận của Phật
giáo Đại thừa, như kinh Phạm võng, luận
Đại trí độ v.v... ghi chép rất nhiều, không
thể kể hết.
Phật giáo Trung quốc và Phật giáo Nhật
bản chịu ảnh hưởng rất sâu, tiêu biểu là các
nghi thức phóng sinh. Kì na giáo chủ trương
muôn vật đều có linh hồn, cho nên giữ giới
không giết hại một cách cực đoan. Điều
thứ nhất trong giới Đại thệ là giới không
giết hại. Ân độ giáo cũng có giáo lí luân hồi
chuyển sinh, linh hồn bất diệt, nên đã đưa
ra quan niệm “Sự sống của muôn vật đều
là một thể” và nêu cao lí tưỏng không làm
thương tổn tất cả sinh vật. [X. kinh Tạp a
hàm Q.28].
II. Bất hại. Tên tâm sở. Một trong 75
pháp thuộc tông Câu xá, một trong 100
pháp thuộc tông Duy thức. Đối lại với “Hại”,
là tác dụng tinh thần không làm tổn não
người khác. Thuyết nhất thiết hữu bộ chủ
trương Bất hại có thể riêng biệt, thuộc một

trong mười Đại thiện địa pháp. Nhưng các
nhà Duy thức đại thừa thì cho rằng, Bất
hại là dựa trên tác dụng Vô sân mà giả đặt,
chứ không lập thể riêng biệt và là một trong
11 thứ Thiện tâm sở. Luận Thành duy thức
quyển 6 nói, nghĩa của Vô sân và Bất hại
có khác nhau: Vô sân là ban vui, thuộc
tính chất từ (hiền lành), Bất hại là cứu khổ,
thuộc tính chất bi (thương xót). [X. luận
Nhập a tì đạt ma Q.thượng; luận Câu xá
BẤT HẠI

B
550
Q.29; luận Phẩm loại túc Q.3; luận Đại tì
bà sa Q.42; luận Thuận chính lí Q.11].
BẤT HÀNH NHI HÀNH
Không tu hành mà tu hành. Chỉ sự tu
hành đã thấu suốt lí chân như. Lí chân
như bình đẳng không có tướng, ngầm hợp
với lí không tướng này mà tu hành, thì tức
là không cố tâm cố ý hành mà vẫn tự khế
hợp với hành, gọi là bất hành nhi hành.
Cứ theo Vãng sinh luận chú quyển hạ nói,
thì chân như là thể chính của các pháp,
thể đã như mà hành, thì là chẳng hành;
hành mà chẳng hành, gọi là như thực tu
hành. [X. Đại nhật kinh sớ Q.1].
BẤT HÊ ĐỊNH
........
Bất hệ, nghĩa là không trói buộc, chỉ
cho vô lậu xuất thế gian. Bất hệ định là
định vô lậu xuất thế gian. Đối với các thiền
định trong ba cõi mà nói, thì định vô lậu ở
cõi Tứ thiền và Tứ vô sắc của các bậc Thánh
Tứ hướng Tứ quả là Bất hệ định. [X. luận
Thanh tịnh đạo 3].
BẤT HÒA HỢP TÍNH
...........
Phạm:a-sàmagrì. Cũng gọi Dị tính (tính
khác). Đối lại với “Hòa hợp tính”. Là một
trong 24 pháp Tâm bất tương ứng hành
của tông Duy thức. Bất hòa hợp tính là cái
năng lực hoặc tính chất làm trở ngại các
duyên hòa hợp khiến cho các pháp không
sinh ra được. [X. luận Hiển dương thánh
giáo Q.1; luận Du già sư địa Q.3, Q.56; luận
Đại thừa bách pháp minh môn].
BẤT HOẠCH

Không thu được. Phạm: a-làbha.
Cũng gọi Phi hoạch. Một trong Phi đắc.
Tức chưa thu hoạch pháp chưa từng được,
cũng gọi Sơ niệm chi phi đắc. Luận Thuận
chính lí quyển 12 nói, phi đắc (chẳng được)
có hai thứ: trước kia chưa từng được và
từng được rồi nay đã mất. Trước kia chưa
từng được gọi là Bất hoạch; từng được rồi
nay đã mất gọi là Bất thành tựu. Nhưng
luận Câu xá quyển 4 và Câu xá luận quang
kí quyển 4 thì cho rằng, cái chưa từng được
mà nay được, hoặc cái đã mất mà nay
được, gọi là hoạch; cái chưa từng mất mà
nay mất, hoặc đã được rồi mà nay mất,
gọi là bất hoạch. [X.luận Đại tì bà sa
Q.157; Câu xá luận bảo sớ Q.4; Thành
duy thức luận diễn bí Q.2 phần đầu]. (xt.
Phi Đắc, Đắc).
BẤT HOẠI CÚ
........
Câu không hủy nát. Chỉ cho chữ “A”
trong Mật giáo. Vì chữ A tượng trưng cho
thể tính kim cương bất hoại, nên có tên
này. Kinh Đại nhật quyển 2 (Đại 18, 10
hạ), nói: “Hành giả suy nghĩ về chữ A cho
kĩ, sẽ đuợc bất hoại cú” (tức thể tính kim
cương không hủy nát).
BẤT HOẠI KIM CƯƠNG
Chất báu kim cương cứng chắc, không
một sức nào bên ngoài có thể phá nát được
nó.
BẤT HOẠI KIM CƯƠNG QUANG MINH TÂM ĐIÊN
Chỉ nơi nói pháp của đức Đại nhật Như
lai trong Kim cương giới Mật giáo. “Bất hoại
kim cương” là lời khen ngợi chung về thân
thường trụ của các vị tôn; “Quang minh
tâm” là khen ngợi tính đức giác ngộ của
tâm các Ngài. Điện là chỉ thân tâm nương

ở lẫn nhau. Trong năm trí, Quang minh tâm phối với Thành sở tác trí, nghiệp dụng BẤT HÀNH NHI HÀNH

B
551
của ba mật đều từ đây sinh ra. [X. luận Biện
hiển mật nhị giáo Q.hạ].
BẤT HOẠI PHÁP
........
I. Bất hoại pháp. Chỉ Niết bàn. Là pháp
không bị bất cứ sự vật gì phá hoại được. [X.
kinh Tạp a hàm Q.2].
II. Bất hoại pháp. Chỉ người lợi căn
thành tựu quả A la hán. Khi người lợi căn
tu quán xương trắng, nếu không khởi phép
quán thứ 9 là Thiêu tưởng (quán tưởng
xương bị đốt), thì được thấy từ trong xương
phóng ra ánh sáng tám mầu, rồi tu luyện
tiếp mà được thần thông..., gọi là Bất hoại
pháp. (xt. Hoại Pháp Bất Hoại Pháp).
BẤT HOẠI TỨ THIỀN
...........
Cõi Tứ thiền không bị hủy nát. Người ở
cõi trời Tứ thiền, bên trong thì tâm định,
giác quan không hủy nát, bên ngoài thì khí
giới (thế giới tự nhiên) của họ không bị ba
tai họa (lửa, nước, gió) phá hoại.
BẤT HOẠI TƯỚNG
Tướng không nát. Một trong chín bậc
Vô học, một trong 27 Hiền thánh. Vì các
thứ nhân duyên không làm hư nát được
các tam muội mà bậc A la hán này đã chứng
được, nên gọi là Bất hoại tướng. Tức là loại
Bất động pháp A la hán nói trong kinh
Phúc điền của Trung a hàm quyển 30. [X.
luận Thành thực Q.1 phẩm Phân biệt hiền
thánh]. (xt. Cửu Vô Học, Nhị Thập Thất
Hiền Thánh).
BẤT HOÀN HƯỚNG
Phạm: anàgàmi-phala-pratipanna.

Cũng gọi A na hàm hướng. Một trong bốn
hướng thuộc thừa Thanh văn. Hướng, nghĩa
là hướng tới. Quả thứ hai trong bốn quả
Thanh văn là quả Nhất lai; những người
thuộc quả này một lòng hướng tới quả Bất
hoàn, nên gia công gắng sức tu hành, khi
dứt được bảy phẩm, tám phẩm Tu hoặc ở
cõi Dục, thì gọi là Bất hoàn hướng. [X. Trung
a hàm Q.30 kinh Phúc điền; luận Đại trí độ
Q.22]. (xt. Tứ Hướng Tứ Quả).
BẤT HOÀN QUẢ
Phạm:Anàgàmin.Dịch âm: A na hàm.
Chỉ bậc Thánh quả thứ ba trong bốn quả
Thanh văn. Bậc này đã dứt trừ chín phẩm
Tư hoặc ở cõi Dục, không còn chịu sinh ra
lại ở cõi Dục nữa, nên gọi là Bất hoàn
(không trở lại). Còn chia làm bảy thứ Bất
hoàn, chín thứ Bất hoàn, bảy Thiện sĩ thú
v.v... [X. luận Đại trí độ Q.22; luận Câu xá
Q.24]. (xt. Tứ Hướng Tứ Quả).
BẤT HOẠT ÚY
..........
Sợ không sống được. Cũng gọi Bất hoạt
khủng bố. Một trong năm sự sợ hãi. Người
mới tu hành tuy làm việc bố thí, nhưng
còn nghĩ đến mình, còn thương thân mình,
sợ sau khó giữ được kế sống, cho nên
thường tích chứa để giành của cải, chưa
dám cho hết những gì mình có, như thế
gọi là Bất hoạt úy. [X. kinh Tạp a hàm Q.26;
kinh Hoa nghiêm (bản dịch mới) Q.34]. (xt.
Ngũ Bố Úy).
BẤT HỒI HƯỚNG
........
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản. Môn
Tịnh độ lập ra hai thứ hồi hướng là: Vãng
tướng hồi hướng (nguyện đem công đức đã
tu hồi hướng đạo Bồ đề để được sinh về

Tịnh độ) và Hoàn tướng hồi hướng (nguyện
sau khi thành Phật trở lại vào vòng sống
chết giáo hóa hết thảy chúng sinh).
BẤT HỒI HƯỚNG

B
552
Nhưng, Tịnh độ Chân tông thì chủ
trương, chỉ cần một niềm tin chí thành,
tha thiết là hai thứ hồi hướng trên đều do
đức Phật A di đà hồi hướng cho người tu
hành, chứ người tu hành thì không cần
phải hồi hướng, nên gọi là Bất hồi hướng.
Bất hồi hướng là pháp tha lực, hiển bày
chỗ cùng tột của tha lực; bởi thế, niệm Phật
tha lực (tuyệt đối tin tưởng vào sự cứu vớt
của Phật A di đà) gọi là Bất hồi hướng pháp.
[X. Tuyển trạch bản nguyện niệm Phật tập;
Giáo hành tín chứng Q.2; Chính tượng mạt
hòa tán].
BẤT HƯ TÁC TRỤ TRÌ CÔNG ĐỨC
Công đức chân thực không hư dối.
Cũng gọi Bất hư tác công đức. Là một trong
tám thứ công đức trang nghiêm của đức
Phật A di đà thuộc 29 thứ trang nghiêm
của cõi Tịnh độ cực lạc. Nghĩa là sức nguyện
của đức Phật A di đà không hư dối, có thể
làm tràn đầy biển báu công đức to lớn của
hành giả quán tưởng Phật một cách nhanh
chóng. [X. luận Tịnh độ (Thiên thân); Vãng
sinh luận chú Q.thượng].
BẤT KHẢ ĐẮC
........
Không thể được. Phạm : an-upalambha.
Tên khác của “không”. Dù có tìm cầu như
thế nào đi nữa, cũng đều không thể biết
được. Phật giáo cho rằng, sự tồn tại của tất
cả các pháp, không có hình thái cố định
bất biến, nếu có suy xét tìm cầu thì đều
cũng không thể được, gọi là Bất khả đắc
không. Danh từ bất khả đắc này bao hàm
bốn nghĩa sau đây :

1. Không thể được.
2. Không tồn tại.
3. Không bám dính tự thể tồn tại, như
“các pháp chẳng thể được”.
4. Đối với vật không xác định và không
bản chất, tìm cũng không thể được. (xt. Tứ
Bất Khả Đắc).
BẤT KHẢ ĐẮC KHÔNG
...........
Cái “không” chẳng thể được. Phạm:
anupala-mbha-zùnyatà. Cũng gọi Vô sở
đắc không. Một trong 18 cái không. Tất cả
các pháp như sống chết, Niết bàn v.v... tính,
tướng đều tịch diệt, tìm nó không thể được,
gọi là Bất khả đắc không. Tức do ba thứ
không thể được mà gọi là không:
1. Tìm cái ta trong 5 uẩn, 12 xứ, 18 giới
không thể được.
2. Tìm tự tính các pháp trong nhân
duyên của chúng không thể được.
3. Tìm nhân duyên của pháp không thể
được.
Trong đây, loại Bất khả đắc thứ hai như
tìm nắm tay trong năm ngón tay không thể
được, loại thứ ba thì tìm năm ngón tay cũng
không thể được. [X. kinh Đại phẩm bát nhã
Q.1 phẩm tựa, Q.3; luận Đại trí độ Q.31;
Đại thừa nghĩa chương Q.2, Q.4]. (xt. Thập
Bát Không).
BẤT KHẢ KHÍ
Không thể vứt bỏ. Tên vị tổ khai sáng
của Hóa địa bộ Tiểu thừa. Tương truyền khi
sinh ra, người mẹ bỏ ngài xuống giếng nước,
rất may được người bố cứu sống cho nên gọi
ngài là Bất khả khí. Lúc đầu ngài theo Bà la
môn, thông hiểu các nghĩa của ngoại đạo, về
sau qui y Phật giáo, học “Thuyết nhất thiết
hữu bộ”. Sau lại thành lập riêng Hóa địa bộ,

cũng gọi Bất khả khí bộ.
BẤT KHẢ KIẾN HỮU ĐỐI SẮC
Sắc không thể trông thấy được, nhưng
có tính chất ngăn ngại. Một trong ba thứ
sắc. Nó gồm năm căn, bốn trần trong 11
BẤT HƯ TÁC TRỤ TRÌ CÔNG ĐỨC

B
553
sắc pháp. Năm căn là: mắt, tai, mũi, lưỡi,
thân; thắng nghĩa căn (thần kinh) của năm
căn và bốn trần thanh, hương, vị, xúc, đều
là những thứ mà mắt không thể thấy đến
được, chúng được tạo thành bởi cực vi, tính
chất của chúng thường làm trở ngại, khiến
mắt không thể thấy được, cho nên gọi là
Bất khả kiến hữu đối sắc. [X. luận Xá lợi
phất a tì đàm Q.3]. (xt. Tam Sắc).
BẤT KHẢ KIẾN VÔ ĐỐI SẮC
Sắc có thể thấy nhưng không đối ngại.
Một trong ba thứ sắc, là Vô biểu sắc trong
11 sắc pháp. Vô biểu sắc không phải mắt
có thể thấy, cũng chẳng phải do cực vi tạo
thành, tính chất của nó không đối ngại,
cho nên gọi là Bất khả kiến vô đối sắc.
Tính chất của nó tuy không đối ngại, nhưng
nó lại là pháp do bốn đại có đối ngại tạo ra,
cho nên được liệt vào sắc pháp. [X. luận
Xá lợi phất a tì đàm Q.3]. (xt. Tam Sắc).
BẤT KHẢ THUYẾT
..........
Không thể nói ra được. Phạm: anabhilàpya.
Cũng gọi Bất khả ngôn thuyết,
Bất thuyết. Nghĩa là chân lí chỉ có thể chứng
biết, chứ không thể dùng lời nói mà giải
thích cho rõ được. Kinh Đại phương đẳng
đại tập quyển 18 phẩm Hư không tạng bồ
tát và kinh Đại phẩm bát nhã quyển 17
phẩm Thâm áo v.v... đều cho đệ nhất nghĩa
rốt ráo là không, nên không thể nói được.
Kinh Niết bàn (bản Bắc) quyển 21 thì đứng
về phương diện sinh và không sinh của
các pháp mà nói sáu câu bất khả thuyết.
Tức là sinh sinh cũng bất khả thuyết, sinh

không sinh cũng bất khả thuyết, không sinh
sinh bất khả thuyết, không sinh không sinh
cũng bất khả thuyết, sinh cũng bất khả
thuyết, không sinh cũng bất khả thuyết.
Ngài Thiên thai Trí khải lấy bốn câu
trước lần lượt phối hợp giải thích bốn giáo
Tạng, Thông, Biệt, Viên; trong đó, dùng
hai câu trước để nói rõ về sự (tướng) lí (tính)
trong ba cõi, hai câu sau nói rõ về sự lí
ngoài ba cõi.
Ngoài ra, Đại thừa huyền luận quyển 1
và luận Du già sư địa quyển 16... cũng đều
có nêu ra vài thứ bất khả thuyết. Lại khi
khen ngợi công đức của Phật không thể
dùng ngôn ngữ nói cho cùng tận được, cũng
dùng bất khả thuyết và phần nhiều hay dùng
liền với các từ ngữ bất khả xưng, bất khả tư
nghị v.v... [X. kinh Đại phẩm bát nhã Q.12;
kinh Đại ban Niết bàn (bản Bắc) Q.18; luận
Đại trí độ Q.74; Tứ niệm xứ Q.1; Duy ma
kinh huyền sớ Q.5]. (xt. Tứ Bất Khả Thuyết).
BẤT KHẢ TƯ NGHỊ
I. Bất khả tư nghị. Không thể nghĩ
bàn. Phạm:a-cintya. Cũng gọi Bất tư nghị,
Nan tư nghị (khó nghĩ bàn). Chỉ cho cảnh
giới không thể nghĩ lường nói năng được.
Chủ yếu được dùng để hình dung cảnh giới
giác ngộ của chư Phật Bồ tát, cùng với sự
mầu nhiệm sâu xa của trí tuệ và sức thần
thông. Đối với những sự lí sâu xa mầu
nhiệm và thần kì, không thể nhờ vào suy
xét hoặc bàn thảo mà biết được, người đời
cũng thường dùng “bất khả tư nghị” để hình
dung. Nhưng từ ngữ này đã được viện dẫn
từ kinh điển Phật.
Kinh Tăng nhất a hàm quyển 18 nói,
thế giới, chúng sinh, rồng, cảnh giới Phật là
bốn cái không thể nghĩ bàn. Kinh Đại bảo

tích quyển 86 cũng nêu: nghiệp, rồng, thiền,
Phật là bốn cảnh giới không thể nghĩ bàn.
Luận Đại trí độ quyển 30 thì bảo: chúng
sinh nhiều ít (chúng sinh không thêm
không bớt), nghiệp quả báo (tất cả quả báo
sai khác do sức nghiệp mà sinh), sức người
ngồi thiền (do sức thiền định mà hiện thần
thông), sức các rồng (một giọt nước của rồng
BẤT KHẢ TƯ NGHỊ

B
554
có thể trút xuống làm trận mưa lớn), sức
của chư Phật (đức Phật đã thành tựu đầy
đủ mười lực) v.v..., năm thứ kể trên đều
không thể nghĩ bàn.
Lại kinh Hoa nghiêm (bản dịch cũ)
quyển 30 phẩm Phật bất khả tư nghị pháp,
cũng nêu ra mười thứ không thể nghĩ bàn
của chư Phật là: cõi nước, tịnh nguyện,
chủng tính, xuất thế, pháp thân, âm thanh,
trí tuệ, sức thần tự tại, vô ngại trụ, giải thoát
v.v... Cũng kinh trên, quyển 37 phẩm Li
thế gian còn ghi chép mười thứ không thể
nghĩ bàn của Bồ tát. Những ghi chép trên
đây đều nhằm nói rõ rằng, sự giải thoát, trí
tuệ, sức thần thông v.v... của chư Phật và
Bồ tát không thể dùng lời nói mà diễn tả,
hoặc suy tư mà biết được.
Thêm nữa, kinh Hoa nghiêm và kinh
Duy ma được gọi là kinh Bất khả tư nghị
giải thoát, đức Phật A di đà được gọi là Bất
khả tư nghị quang như lai, Bồ tát được gọi
là Bất khả tư nghị bồ tát, Nan tư nghị bồ
tát v.v... đều thuộc những trường hợp kể
trên. (xt. Tứ Bất Tư Nghị).
II. Bất khả tư nghị. Vị tăng đời Đường.
Người nước Tân la ở chùa Linh diệu, tên là
Bất khả tư nghị, làm đệ tử ngài Thiện vô
úy. Vào cuối năm Khai nguyên (713-741),
sư có soạn Đại nhật kinh cúng dường thứ
đệ pháp sớ 2 quyển, người thời bấy giờ gọi
là Bất tư nghị sớ. Còn những sự tích khác
về sư không được rõ.
BẤT KHẢ TƯ NGHỊ GIẢI THOÁT PHÁP MÔN
Cửa pháp giải thoát không thể nghĩ bàn.
Chỉ cho giáo pháp Đại thừa mà hàng Nhị

thừa Thanh văn v.v... không thể nghĩ bàn
được. Giải thoát là tên khác của tam muội.
Sức thần diệu dụng của tam muội to nhỏ
dung hòa nhau, tùy theo các pháp biến đổi
mà tự tại vô ngại, lìa tất cả sự trói buộc, cho
nên gọi là giải thoát. Sự giải thoát này được
nói rõ trong phẩm Bất tư nghị của kinh
Duy ma. Cũng là pháp tướng “Một nhiều
không ngại” được thuyết minh trong kinh
Hoa nghiêm. [X. kinh Duy ma Q.trung
phẩm Bất tư nghị].
BẤT KHẢ TƯ NGHỊ TÔN
I. Bất khả tư nghị tôn. Đấng tôn quí
không thể nghĩ bàn. Là tiếng tôn xưng
chung đối với chư Phật. Cảnh giới của Phật
chẳng phải tâm trí con người có thể suy
nghĩ phân biệt được, cũng không thể dùng
lời nói mà diễn tả được, vì thế gọi là Bất
khả tư nghị tôn.
Kinh Đại bảo tích quyển 37 chép, đức
Như lai có đủ mười pháp không thể nghĩ
bàn là: thân không thể nghĩ bàn, tiếng nói
không thể nghĩ bàn, trí không thể nghĩ bàn,
ánh sáng không thể nghĩ bàn, giới không
thể nghĩ bàn, thần thông không thể nghĩ
bàn, sức lực không thể nghĩ bàn, can đảm
không thể nghĩ bàn, đại bi không thể nghĩ
bàn và các pháp riêng không thể nghĩ bàn.
Căn cứ theo đó mà gọi chung chư Phật là
Bất khả tư nghị tôn.
II. Bất khả tư nghị tôn. Là một trong
ba mươi bảy hiệu của đức Phật A di đà. Sức
bản nguyện của Phật A di đà là cái không
thể nghĩ bàn hơn hết trong những cái không
thể nghĩ bàn, và quả báo trang nghiêm do
bản nguyện này thành tựu cũng là không
thể nghĩ bàn hơn hết. Bởi thế, kinh A di đà
đã nói, hằng sa chư Phật ở sáu phương đặc

biệt khen ngợi công đức không thể nghĩ
bàn của Phật A di đà, cho nên lấy Bất khả
tư nghị tôn làm tên riêng của Phật A di đà.
[X. kinh Vô lượng thọ Q.hạ; Tán A di đà
Phật kệ].
BẤT KHẢ VIÊT THỦ HỘ
..............
Giữ gìn không cho vượt qua (người giữ
BẤT KHẢ TƯ NGHỊ GIẢI THOÁT PHÁP MÔN

B
555
cửa). Phạm:Durdharwa-dvàrapàla.Là một
trong hai vị Thủ hộ giữ cửa phía tây của
viện Văn thù và viện Kim cương bộ (bên
ngoài viện Văn thù) trên Thai tạng giới mạn
đồ la. Cũng gọi Nan trì, Nan thắng (khó có
ai hơn được), Đối hộ môn (giữ cửa đối diện),
Phụng giáo giả (người vâng giáo lệnh), Vô
năng kiến giả (người không ai thấy được).
Vị này thường giữ cửa trong ở phía bên
phải, đối diện với người giữ cửa bên trái, cả
hai đều theo mệnh lệnh chỉ dạy của đức
Như lai mà giữ gìn cửa pháp. Mật hiệu là
Kim cương, hình tam muội da là con dao,
thân mầu da người, tay phải cầm cây mâu,
nắm tay trái đưa lên ngang ngực, mặt hướng
về phía trái, ngồi xếp bằng, kết ấn kim cương
nan thắng. [X. kinh Đại nhật Q.3 phẩm
Tất địa xuất hiện; Đại nhật kinh sớ Q.10,
Q.11, Q13]. (xt. Nhị Thủ Hộ)
BẤT KHẢ XƯNG
I. Bất khả xưng. Đồng nghĩa với bất
khả tư nghị, bất khả thuyết. Nghĩa là công
đức to lớn của Phật thù thắng tuyệt vời,
không thể dùng lời nói mà khen ngợi được.
II. Bất khả xưng. Phạm:atulya. Một
trong 10 số lớn của Ấn độ đời xưa. Cứ theo
kinh Hoa nghiêm (bản dịch mới) quyển 45
phẩm A tăng kì chép, thì 10 số lớn theo
thứ tự là: a tăng kì, vô lượng, vô số, vô
biên, vô đẳng, bất khả sổ (không thể đếm),
bất khả xưng, bất khả tư, bất khả lượng, bất
khả thuyết, bất khả thuyết bất khả thuyết.
Mười số lớn này, từ a tăng kì lần lượt thêm
lên cho đến bất khả thuyết bất khả thuyết,
theo phép tính nhân như sau: bất khả sổ

nhân với bất khả sổ thành một “bất khả sổ
chuyển” (Phạm: agaịeya-parivarta); bất
khả sổ chuyển nhân với bất khả sổ chuyển
thành một “bất khả xưng”; bất khả xưng
nhân với bất khả xưng thành một “bất khả
xưng chuyển” (Phạm: atulya-parivarta).
[X. kinh Hoa nghiêm (bản dịch cũ) Q.29
phẩm Tâm vương bồ tát a tăng kì; Hoa
nghiêm kinh thám huyền kí Q.15]. (xt.
Thập Đại Sổ).
BẤT KHINH CHI HẠNH
Hạnh không dám coi khinh. Nghĩa là
bắt chước hạnh của bồ tát Thường bất
khinh, gặp ai cũng lễ lạy cung kính và khen
ngợi (Đại 9,185 thượng), nói : “Tôi không
dám khinh các ngài, vì các ngài đều sẽ thành
Phật”.
BẤT KHỒ BẤT LẠC THỤ
Cảm giác không khổ không vui. Phạm:
aduhkhàsukha-vedanà, Pàli:
adukkhàsukha-vedanà. Một trong ba thụ.
Cũng gọi Xả thụ (Phạm:upekwà-vedanà).
Tức gặp cảnh ngộ không trái ý cũng không
thuận ý, nên không cảm thấy khổ, cũng
không cảm thấy vui. [X. luận Câu xá Q.1,
Q.4; luận Thành duy thức Q.5]. (xt. Tam
Thụ).
BẤT KHÔNG (705-774)
.....
Phạm: Amoghavajra. Cũng gọi Bất
không kim cương. Nhà dịch kinh ở đời
Đường và là người được truyền pháp làm
vị tổ thứ sáu của Mật giáo. Sư là người nước
Sư tử (Tích lan), ở mạn nam Ấn độ. Người
rất thông minh, lúc nhỏ sư theo chú đi qua
các nước vùng biển nam, về sau xuất gia.
Năm 14 tuổi sư theo Tam tạng Kim cương
trí học chương Tất đàm, tụng trì kinh chữ

Phạm. Năm 16 tuổi, sư vượt biển Nam đến
Lạc dương vào năm Khai nguyên thứ 8 (720)
đời vua Huyền tôn nhà Đường. Có thuyết
nói sư là con của Bà la môn ở miền bắc
Thiên trúc, mồ côi từ nhỏ, theo chú đến
Vũ uy, Thái nguyên, sau thờ ngài Kim cương
BẤT KHÔNG

B
556
trí làm thầy. Năm 20 tuổi, sư thụ giới Cụ
túc ở chùa Quảng phúc tại Lạc dương vào
năm Khai nguyên 12. Sư thông minh hơn
người, rất được thầy quí trọng, hiểu thấu
hết các pháp năm bộ ba mật. Khi ngài Kim
cương trí thị tịch, vâng theo lời thầy dạy, sư
về Ấn độ cầu pháp, rồi cùng với các sư
Hàm quang, Tuệ biện đáp thuyền đi Tây
trúc, qua Quảng phủ, Ha lăng đến Tích
lan, theo A xà lê Phồ hiền (có thuyết nói A
xà lê Long trí) nhận lãnh 18 hội Kim cương
đính du già và Đại tì lô giá na đại bi thai
tạng, mỗi thứ mười vạn bài tụng, năm bộ
Quán đính, Chân ngôn bí điển, hơn năm
trăm bộ kinh luận tiếng Phạm, đồng thời,
được truyền các ấn bí mật, văn nghĩa chữ
tính tướng của chư tôn, rồi sư đi khắp năm
xứ Ấn độ.
Vào năm Thiên bảo thứ 5 (746), sư trở
về kinh đô, làm phép Quán đính cho vua
Huyền tôn và trụ trì chùa Tịnh ảnh. Vì sư
cầu mưa linh nghiệm, nên được vua ban
hiệu là Trí tạng và ban áo đỏ. Khi An lộc
sơn và Sử tiêu minh làm phản, sư đến ở
chùa Đại hưng thiện tại Trường an tu phép
Nhương tai (cầu
thoát khỏi tai
nạn). Đến khi
Trường an bị
phá, Huyền tôn
đến Thành đô
lánh nạn. Vua
Túc tôn lên ngôi
ở Linh vũ, lúc ấy
sư tuy ở trong

vùng loạn quân,
nhưng nhiều lần
sư sai sứ bí mật dâng thư cho Túc tôn để
thăm hỏi và bày tỏ lòng trung thành của
sư. Túc tôn cũng bí mật sai sứ đến cầu đại
pháp nơi sư. Thời vua Đại tôn, sư đặc biệt
được phong chức Hồng lô khanh và ban
hiệu Đại quảng trí tam tạng. Sư từng thiết
lập đạo tràng Mật giáo trên núi Ngũ đại
thuộc tỉnh Thái nguyên để mở rộng hoạt
động tuyên dương Mật giáo.
Năm Đại lịch thứ 6 (771) sư dâng biểu
trình 77 bộ 101 quyển kinh và một quyển
mục lục đã được dịch từ năm Khai nguyên
và xin vua cho đưa những kinh này vào
Đại tạng. Giữa tháng 6 năm Đại lịch thứ
9, sư biết trước thời giờ đã đến, dâng biểu
từ biệt vua và dâng kim cương linh chử
năm chẽ (cái chuông nhỏ hình cái chày
kim cương) rồi nằm nghiêng mà tịch, thọ
70 tuổi. Sư được truy tặng chức Tư không,
thụy hiệu “Đại biện chính”, tháp thờ xá
lợi của sư được xây tại chùa Đại hưng
thiện.
Sư cùng với các ngài Cưu ma la thập,
Chân đế, Huyền trang, được gọi là bốn nhà
phiên dịch lớn, có công rất to trong việc
tổ chức đối chiếu và xác lập âm vận một
cách chặt chẽ giữa chữ Phạm và chữ Hán.
Lại cùng với các ngài Thiện vô úy, Kim
cương trí, được gọi là ba vị Đại sĩ thời Khai
nguyên. Đệ tử nối pháp của sư gồm: Hàm
quang, Tuệ siêu, Huệ quả, Tuệ lãng,
Nguyên kiểu và Giác siêu, trong đó, Huệ
quả được chính truyền làm tổ thứ 7. [X.
Tống cao tăng truyện Q.1; Biểu chế tập
Q.1, Q.6; Lưỡng bộ đại pháp tương thừa
sư tư phó pháp kí Q.thượng, Q.hạ; Đại

đường trinh nguyên tục khai nguyên thích
giáo lục Q.thượng].
BẤT KHÔNG CÂU QUÁN TỰ TẠI BỒ TÁT
Bất không câu, Phạm: Amoghàíkuza.
Vị Bồ tát được bày ở đầu cực tây hàng dưới
trong viện Hư không tạng trên Hiện đồ
Thai tạng giới mạn đồ la Mật giáo. Bản thệ
của vị Bồ tát này là đem lòng đại từ bi dẫn
dắt chúng sinh, hay móc nối (Câu: cái móc,
dịch theo nghĩa đen) thánh trí của chư Phật
vào tâm chúng sinh và móc nối hết thảy
Bất Không
BẤT KHÔNG CÂU QUÁN TỰ TẠI BỒ TÁT

B
557
chúng sinh vào cảnh giới của chư Phật, ý
định của ngài quyết định chẳng không (Bất
không). Mật hiệu là hóa hiện Kim cương,
chủng tử la (sa), hoặc (dhi), hình tam
muội da là cái móc trên hoa sen (cái móc
dựng trên hoa sen).
Theo Bí tạng kí
nói, thì vị tôn này
có bốn mặt bốn tay,
mình màu da
người, hai tay bên
trái: một tay cầm
móc dựng trên hoa
sen, một tay cầm
giây lụa; hai tay bên
phải: một tay cầm
móc, một tay cầm
chày phả chiết la ba
chẽ. Còn cứ theo
Thai tạng giới thất
tập quyển trung, thì
vị tôn này chính là bồ tát Hạnh tuệ (quyến
thuộc của bồ tát Hư không tạng) nói trong
kinh Đại nhật quyển 1 phẩm Cụ duyên và
trong Đại nhật kinh sớ quyển 5 v.v... Thai
tạng giới mạn đồ la tôn vị hiện đồ sao tư
quyển 5 thì cho vị tôn này và bồ tát An trụ
tuệ là một vị tôn. [X. kinh Đại nhật Q.2
phẩm Phổ thông chân ngôn tạng,Q.4 phẩm
Mật ấn; Huyền pháp tự nghi quĩ Q.2; Lưỡng
bộ mạn đồ la nghĩa kí Q.2; Chư thuyết bất
đồng kí Q.6] .
BẤT KHÔNG CÂU Y BỒ TÁT PHÁP
Là phép tu của bồ tát Bất không câu
quan âm. Cứ theo Tống cao tăng truyện

quyển 1 chép thì vào năm Khai nguyên thứ
7 (719) đời Đường, từ tháng một đến tháng
năm trời không mưa, ngài Kim cương trí
nương theo phép Bất không câu y bồ tát
lập đàn tràng, đích thân vẽ tượng bồ tát
Thất câu chi, cầu mưa giải hạn.
BẤT KHÔNG CÚNG DƯỜNG BẢO BỒ TÁT
Bất không cúng dường bảo, Phạm:
Àryàmogha-pùja-maịi. Cũng gọi Bất
không cúng dường bồ tát, Cúng dường bảo
bồ tát. Là vị tôn thứ năm ngồi ở phía nam
trong viện Tô tất địa trên Hiện đồ thai tạng
giới mạn đồ la Mật giáo. Vị Bồ tát này chỉ
có một hạnh nguyện là đem công đức trí
tuệ Tô tất địa quí báu ban phát cho chúng
sinh trong pháp giới. Mật hiệu là Như ý
kim cương, chủng tử là (oô), hìnhtam
muội da là ngọc báu hoặc chày ba chẽ. Thân
ngài màu da người, hai bên có bốn tay, mỗi
tay cầm một vật:
hoa sen (trên có
đặt ngọc báu), giây
lụa, thanh ngươm,
kích ba chẽ, ngồi
xếp bằng trên đóa
hoa sen đỏ.
[X.Thanh long
nghi quĩ Q.trung;
Thai tạng giới mạn
đồ la tôn vị hiện
đồ sao tư Q.5; Bí
tạng kí; Thai tạng
giới thất tập
Q.trung; Chư
thuyết bất đồng kí Q.6; Lưỡng bộ mạn đồ
la nghĩa kí Q.3].
BẤT KHÔNG ĐẠI QUÁN ĐÍNH QUANG
CHÂN NGÔN

Cũng gọi Quang minh chân ngôn, Đại
quán đính quang chân ngôn. Gọi tắt là
Quang ngôn. Chân ngôn của đức Đại nhật
Như lai, có thể sinh ra các công đức như :
ngọc báu, hoa sen, ánh sáng.v.v... và, nhờ
sức uy thần lớn hơn của Như lai, thần chú
này có khả năng chiếu phá vô minh phiền
Bồ Tát Bất Không Cúng
Dường Bảo
(Thai Tạng Giới Mạn Đồ La)
Bồ Tát Bất Không Câu Quán
Tự Tại
(Thai Tạng giới Mạn Đà La)
BẤT KHÔNG ĐẠI QUÁN ĐÍNH QUANG CHÂN NGÔN

B
558
não, từ đó, có thể chuyển nỗi khổ địa ngục
thành niềm vui Tịnh độ. [X. Đại quán đính
chân ngôn kinh sao; Quang minh chân
ngôn kinh sao]. (xt. Quang Minh Chân
Ngôn).
BẤT KHÔNG KIẾN BỒ TÁT
Bất không kiến, Phạm: Amoghadarzana.
Cũng gọi Bất không nhãn bồ tát,
Chính lưu bồ tát. Là một trong 16 bồ tát ở
kiếp hiền. Trên các hội Tam muội da, Vi
tế, Cúng dường, Hàng tam thế yết ma, Hàng
tam thế tam muội da v.v... trong Kim cương
giới mạn đồ la, vị Bồ tát này ngồi ở phía
bắc bồ tát Kim cương câu tầng thứ nhất
phương đông. Ngài dùng năm mắt xem khắp
sự bình đẳng sai biệt của chúng sinh trong
pháp giới, hay trừ hết thảy ngả ác, khiến
chuyển hướng tới đường chính thiện Niết
bàn bất diệt, vì thế gọi là Bất không kiến.
Mật hiệu là Phổ kiến kim cương, Chân như
kim cương, chủng tử là (ahê), hình tam
muội da là mắt một chẽ (tức cái chày một
chẽ, hai bên đều có một con mắt). Hình
tượng của vị tôn này tùy theo các hội mà
hơi khác. Ở hội Vi
tế thì vị Bồ tát này
ngồi xếp bằng trên
hoa sen, bàn tay trái
ngửa lên đặt trên
đầu gối, tay phải cầm
hoa sen, trên hoa
dựng mắt một chẽ.
Lại trong viện Địa
tạng trên mạn đồ la
Thai tạng giới, vị Bồ

tát này là vị thứ hai
ngồi ở phía đông,
mật hiệu là Phổ quán kim cương, hình tam
muội da và thân đều có khác với hình tam
muội da và thân trong mạn đồ la kim cương
giới. [X. kinh Đaị thừa quán tưởng mạn đồ
la tịnh chư ác thú Q.thượng; kinh Kim
cương đính du già trung lược xuất niệm tụng
Q.3; Hiền kiếp thập lục tôn; Đại nhật kinh
sớ Q.6; Thai tạng thất tập Q.trung; Chư
thuyết bất đồng kí Q.6]. (xt. Hiền Kiếp Thập
Lục Tôn).
BẤT KHÔNG KIM CƯƠNG BỒ TÁT
Bất không kim cương, Phạm: Amoghavajra.
Được bày ở ngôi thứ tư phía nam
trong viện Tô tất địa trên Hiện đồ Thai
tạng giới mạn đồ la, vị Bồ tát này cùng thể
với bồ tát Kim cương vương, một trong bốn
vị thân cận đức A súc Như lai phương đông
trên mạn đồ la Kim cương giới.
Bồ tát này dùng trí tuệ của Đại không
Như lai để phá
chấp có của phàm
phu và chấp
không của Nhị
thừa, có khả năng
thành tựu mọi việc,
cho nên gọi là Bất
không kim cương,
chủng tử là
(hùô), (ja)
hoặc (jahê).
Thân hình mầu
da thịt, ngồi xếp
bằng trên hoa sen
đỏ, hai tay kết ấn để ở ngang ngực. [X. kinh
Kim cương đính Q.thượng; Kim cương đính
liên hoa bộ tâm niệm tụng nghi quĩ; Thanh

long tựnghi quĩ Q.trung; Huyền pháp tự
nghi quĩ Q.2; Thai tạng giới thất lập
Q.trung].
BẤT KHÔNG NHƯ LAI TẠNG
Cũng gọi Bất không chân như, đối lại
với “Không như lai tạng”. Như lai tạng xa
lìa tất cả phiền não, gọi là Không như lai
Bồ Tát Bất Không Kiến
(Thai Tạng Giới Mạn Đồ La)
Bồ Tát Bất Không Kim Cương
(Thai Tạng Giới Mạn Đồ La)
BẤT KHÔNG KIẾN BỒ TÁT

B
559
tạng. Còn Như lai tạng có đầy đủ hằng sa
Phật pháp chẳng thể nghĩ bàn, mà chẳng
lìa, chẳng thoát, chẳng khác, gọi là Bất
không như lai tạng. [X. kinh Thắng man
chương Không nghĩa ẩn phú chân thực;
luận Đại thừa khởi tín]. (xt. Chân Như).
BẤT KHÔNG QUYÊN SÁCH QUAN ÀM
...................
Bất không quyên sách, Phạm: Amoghapàza.
Cũng gọi Bất không quyên sách quan
thế âm bồ tát, Bất không vương quan thế
âm bồ tát, Bất không quảng đại minh vương
quan thế âm bồ tát, Bất không tất địa vương
quan thế âm bồ tát. Một trong sáu Quan
âm. Ngồi ở vị trí thứ tư trong hàng thứ ba
của viện Quan âm trên Thai tạng hiện đồ
mạn đồ la. Vị Bồ tát này dùng giây lụa từ bi
cứu giúp tiếp dẫn chúng sinh, tâm nguyện
chẳng thiên về không (bất không). Thân
mầu da trắng, ba mặt bốn tay, mỗi mặt có
ba mắt, tay trái cầm hoa sen nở và giây lụa,
tay phải cầm tịnh bình và tràng hạt. Còn
có thuyết nói: Ngài
có một mặt, 11mặt,
6 tay, 8 tay, 18 tay,
32 tay v.v..., mật
hiệu là Đẳng dẫn
kim cương, hình
tam muội da là giây
lụa.
Cứ theo kinh
Bất không quyên
sách thần biến
chân ngôn quyển 1
phẩm Mẫu đà la ni

chân ngôn tự chép,
thì bồ tát Quan thế âm ở kiếp cuối cùng
của 91 kiếp quá khứ đã nhận lãnh Bất không
quyên sách tâm vương mẫu đà la ni chân
ngôn từ nơi đức Như lai Thế gian tự tại
vương. Nếu có thiện nam thiện nữ thụ trì
đọc tụng đà la ni chân ngôn này, thì cứ
mỗi tháng vào các ngày mồng 8, ngày 14
và ngày 15, tụng trì Bất không quyên sách
vương mẫu đà la ni chân ngôn ở trước Bồ
tát, thì hiện tại được 20 thứ công đức và
khi lâm chung được 8 thứ lợi ích. Trong
các phép tu của Mật giáo, có phép tu lấy
Bất không quyên sách quan âm làm bản
tôn. [X. kinh Bất không quyên sách đà la
ni tự tại vương chú Q.thượng Thành tựu
họa tượng tránh pháp ; kinh Bất không
quyên sách thần biến chân ngôn Q.8 phẩm
Tam tam muội da tượng, Q.22 phẩm Võ
cấu quang thần thông giải thoát đàn tam
muội da tượng; Bí tạng kí Q.cuối ].
BẤT KHÔNG QUYÊN SÁCH THẦN BIẾN
CHÂN NGÔN KINH
Gồm 30 quyển. Do ngài Bồ đề lưu chi
dịch. Cũng gọi Bất không quyên sách kinh.
Nội dung nói về pháp môn tu hành bí mật
của bồ tát Bất không quyên sách quan thế
âm. Được chia làm 78 phẩm, thu vào Đại
chính tạng tập 20. Những kinh như: Bất
không quyên sách chú (ngài Xà na quật đa
đời Tùy dịch), kinh Bất không quyên sách
thần chú tâm (do ngài Huyền trang đời
Đường dịch), Bất không quyên sách chú
tâm (ngài Bồ đề lưu chi dịch), Thánh quán
tự tại bồ tát bất không vương bí mật tâm đà
la ni (ngài Thí hộ đời Tống dịch) đều xuất
phát từ phẩm Mẫu đà la ni chân ngôn tự
trong quyển 1 của kinh Bất không quyên

sách thần biến chân ngôn này. Còn kinh
Bất không quyên sách đà la ni nghi quĩ 2
quyển (ngài A mục khư đời Đường dịch)
thì phát xuất từ ba phẩm: Mẫu đà la ni chân
ngôn tự, Bí mật tâm chân ngôn và Bí mật
thành tựu chân ngôn của kinh này. Lại nữa,
văn trong kinh này có rất nhiều chỗ giống
với văn trong kinh Đại nhật, cứ đó mà suy
thì biết, việc biên soạn kinh Đại nhật cũng
có liên quan với kinh này. [X. Khai nguyên
Bất Không Quyên Sách
Quan Âm
(Thai Tạng Giới MạnĐồ La)
BẤT KHÔNG QUYÊN SÁCH THẦN BIẾN CHÂN NGÔN KINH

B
560
thích giáo lục Q.9; Chí nguyên pháp bảo
khám đồng tổng lục Q.4]
BẤT KHÔNG THÀNH TỰU NHƯ LAI
Phạm:Amogha-siddhi. Cũng gọi Bất
không thành tựu Phật. Một trong năm đức
Phật của Kim cương giới. Vị Phật này ngồi
ở chính giữa nguyệt luân phía bắc trong
năm nguyệt luân giải thoát của Kim cương
giới, tượng trưng trí Thành sở tác trong năm
trí, làm chủ nghiệp bộ trong năm bộ.
Trong hội Thành thân, Bất không
thành tựu Như lai thân màu vàng ròng, tay
trái kết ấn nắm tay, đặt trên đầu gối, tay
phải duỗi ra, úp năm ngón ngang ngực, ngồi
xếp bằng
trên hoa
sen. Bốn
phía
chung
quanh đức
Phật này,
bày bốn vị
bồ tát : Kim
cương
nghiệp,
Kim cương
hộ, Kim
cương nha
và Kim cương quyền. Mật hiệu của ngài là
Bất động kim cương, chủng tử là (ahê),
hình tam muội da là chày yết ma chữ thập.
Trong Thai tạng giới, ngài được gọi là Phật
Thiên cổ lôi âm. [X. kinh Bất không quyên
sách thần biến chân ngôn Q.22; kinh Thủ
hộ quốc giới chủ đà la ni Q.2; kinh Chư

Phật cảnh giới nhiếp chân thực Q.trung;
luận Bồ đề tâm; Bí tạng kí Q.cuối].
BẤT KHÔNG VƯƠNG TAM MUỘI
Cũng gọi Kim cương vương tam muội.
Chỉ Đại lạc kim cương bất không tam muội,
tức là tam muội mà Đại nhật Như lai thường
vào. Cứ theo Kim cương đính du già tam
thập thất tôn xuất sinh nghĩa chép, thì Đức
Thích ca năng nhân Như lai trụ nơi thân
Tự thụ dùng, từ trời Sắc cứu kính mà vào
tam muội Bất không vương. Khi đức Thích
ca vào tam muội này, thì ngài chính là pháp
thân Đại nhật Như lai. [X. Chư nghi quĩ
bẩm thừa lục Q.12].
BẤT KIẾN CỬ
........
Một trong ba cử. Tỉ khưu phạm tội mà
không nhận tội, gọi là bất kiến (không
thấy). Nếu cử (nêu) tội của người Bất kiến
(người không nhận tội) ra mà trị, gọi là Bất
kiến cử. [X. Tứ phần luật san phồn bổ
khuyết hành sự sao Q.thượng phần 1]. (xt.
Tam Cử).
BẤT KIẾN TAM BẢO ÁCH
............ Một trong những ách nạn phải chịu ở
cõi Biến hóa của đức Phật A di đà. Trong
khi tu nhân, vì ngờ vực trí Phật, nên khi
hành giả được sinh vào cõi Biến hóa (Hóa
độ) của Phật A di đà, chưa được thấy Phật,
pháp, tăng tam bảo chân thực mà chỉ được
thấy phân thân của Phật, gọi là Bất kiến
tam bảo ách. [X. kinh Vô lượng thọ
Q.hạ]. (xt. Phương Tiện Hóa Độ).
BẤT LAI BẤT KHỨ
Không đến không đi. Phạm: anàyavyaya.
Tiếng dùng trong kinh điển Phật
giáo biểu thị tự tính của các pháp. Nghĩa là
đứng về phương diện bản tính mà nói, thì

các pháp không đến không đi. Nói theo sự
thấy biết thế tục, thì nhân duyên muôn
pháp trong vũ trụ đều có sinh có diệt, có
thường có đoạn, có một có khác, có đến có
Bất Không Thành Tựu Như Lai
(Kim Cương giới Mạn Đồ La)
BẤT KHÔNG THÀNH TỰU NHƯ LAI

B
561
đi. Nhưng nếu đứng trên lập trường chân
lý trung đạo của Phật pháp mà nhận xét,
thì các pháp nhân duyên cố nhiên có tụ có
tán, nhưng tự tính của chúng thì thật chẳng
sinh chẳng diệt, chẳng đoạn, chẳng thường,
chẳng một chẳng khác, chẳng đến chẳng
đi. Đây là học thuyết mà phái Trung quán
Đại thừa ở Ấn độ và tông Tam luận của
Trung quốc đặc biệt xem trọng.
Luận Đại trí độ Q.5 (Đại 25, 97 trung ),
nói: “Chẳng sinh chẳng diệt, chẳng đoạn
chẳng thường, chẳng một chẳng khác,
chẳng đến chẳng đi, là pháp nhân duyên
sinh”. (xt. Bát Bất Trung Đạo).
BẤT LAI NGHINH
Không đến đón. Tiếng dùng của Phật
giáo Nhật bản. Trong môn Tịnh độ, phần
nhiều lúc sắp chết phải giữ được chính
niệm để mong chờđức Phật đến đón về
cõi Tịnh độ cực lạc. Trái lại, Tịnh độ chân
tông Nhật bản cho rằng: Người tu hành
có lòng tin bền chắc như kim cương, tin
vào tha lực, ngay lúc còn sống, họ đã một
lòng chính niệm tin nơi bản nguyện của
Phật A di đà, như vậy là đã thành tựu
nghiệp vãng sinh ngay lúc bình thường
nên lúc hấp hối họ không cần đợi Phật
đến đón.
BẤT LÃO BẤT TỬ
Không già không chết. Chỉ sự đã ngộ
vào thực tướng của các pháp. Người đã
thấu suốt được thực tướng của các pháp,
thì thấy sống già bệnh chết xưa nay vốn
rỗng lặng vốn không có già chết. Bởi thế,
kinh Pháp hoa phẩm Dược vương và Pháp

hoa nghĩa sớ Q.11, đều nói người nghe
kinh Pháp hoa có thể được ngộ vào thực
tướng của các pháp mà không già không
chết.
BẤT LẬP VĂN TỰ
Không lập văn chữ. Tiếng dùng trong
Thiền lâm. Chỉ việc đem tâm truyền tâm.
Thiền tông cho rằng, nội dung của sự giác
ngộ, không có chữ nghĩa lời nói nào có thể
truyền đạt được, mà phải từ nơi tâm của
thầy truyền thẳng đến tâm học trò. Cái cảnh
giới đem tâm truyền tâm này gọi là Bất lập
văn tự. Ngũ đăng hội nguyên quyển 1 và
Vô môn quan Tắc 6, đều có ghi chép việc
đức Thế tôn đem pháp môn màu nhiệm,
không lập thành văn chữ mà truyền riêng
ngoài giáo, đó là: “Chính pháp nhãn tạng,
niết bàn diệu tâm, thực tướng vô tướng”
truyền thẳng cho ngài Đại ca diếp.
Thiền tông cố nhiên cũng thường dùng
những câu nói khó hiểu làm phương tiện
tiếp dẫn người học, nhưng cốt yếu vẫn là
phương pháp lấy tâm truyền tâm.
BẤT LI QUÁ
Tiếng dùng trong Nhân minh. Một trong
33 lỗi Nhân minh, một trong năm lỗi Dị
dụ. Bất li, Phạm:a-vyàvftta, hàm ý là không
dùng Li tác pháp. Li, có nghĩa là không
quan hệ dính liu gì với nhau. Trong phần
Dụ (thí dụ) của phương pháp lập luận Nhân
minh, khi dùng Dị dụ làm Li tác pháp, thì
quy tắc nhất định là Tông (mệnh đề) ở trước,
Nhân (lý do) ở sau, mối quan hệ nhân quả
giữa Tông và Nhân rất mật thiết, nghĩa là
chỗ nào không có Tông thì không có Nhân,
và nơi nào có Nhân thì tất phải có Tông.
Như Thanh luận sự lập luận:
Tông: Âm thanh là thường.

Nhân: Vì không chất ngại (không có
tính chất ngăn ngại, chướng ngại).
Li tác pháp của lập luận trên là: “Những
cái vô thường đều có tính chất ngại, ví như
cái bình.v.v...”. Tức “Những cái vô thường”
BẤT LI QUÁ

B
562
không liên quan dính líu gì (Li) với Tông
“Âm thanh là thường” và “Đều có tính chất
ngại” cũng chẳng dính dáng gì với Nhân
“Vì không chất ngại”. Như vậy không thể
thành lập Tông “Âm thanh là thường”, cho
nên là Bất li quá, là lỗi Tự dụ (ví dụ sai).
Nói cho rõ hơn, chẳng hạn như lập luận :
“Âm thanh là thường” (Tông), vì không
chất ngại (Nhân); những cái không chất
ngại đều là thường, ví như hư không (Đồng
dụ); những cái vô thường đều chất ngại, ví
như cái bình (Dị dụ), đây là lập luận hoàn
chỉnh và chính xác. [X. Nhân minh nhập
chính lý luận sớ Q.hạ phần cuối].
BẤT LI VỤ THỊ GIẢ
Người hầu không làm việc. Li nghĩa là
sửa trị, chỉ người tuy giữ chức thị giả, nhưng
thực sự không làm việc. Tức là thị giả danh
dự. Cứ theo Khô nhai mạn lục quyển
thượng chép, thì Thiền sư Thiết tiên thiều
ở Mật am, giữ chức Bất li vụ thị giả những
sáu năm. [X. Thiền lâm tượng khí tiên chức
vị môn].
BẤT LIỄU PHẬT TRÍ
Không biết rõ trí của Phật. Nghĩa là đối
với trí không thể nghĩ bàn của Phật, chúng
sinh còn hoài nghi, chưa thấy rõ nguyên
nhân tại sao đức Như lai lớn lao, tôn quí.
[X. kinh Vô lượng thọ Q.hạ (Ngài Khang
tăng khải đời Tào Ngụy dịch)].
BẤT LUẬT NGHI
Cũng gọi ác giới, ác luật nghi. Nghĩa là
tự nguyện làm các nghiệp ác, như giết hại,
trộm cướp v.v... Không ngăn cấm thân làm
điều ác, miệng nói lời ác, vì trái với luật

nghi, nên gọi là Bất luật nghi: Là vô biểu
sắc hay phát sinh điều ác.
Luận Câu xá quyển 15 nói, có hai nguyên
nhân để được Bất luật nghi:
1. Do làm, tức sinh trong nhà Bất luật
nghi, khi chuẩn bị làm các việc giết hại v.v...
liền phát ra giới ác.
2. Do thề, tức sinh trong các nhà khác,
vì cuộc sống mà thề nguyền làm nghề sát
sinh trọn đời, lúc thề như thế liền phát ra
giới ác [X. kinh Đại ban niết bàn (bản Bắc)
Q.29; luận Câu xá Q.14]. (xt. Ác Luật Nghi,
Vô Biểu Sắc).
BẤT LƯỠNG THIÊT
Không hai lưỡi. Phạm: paizunyàt
prativirati. Một trong mười điều thiện.
Nghĩa là không nói những lời ly gián, chia
rẽ dẫn đến tranh cãi phải trái v.v... (xt. Thập
Thiện Thập Ác).
BẤT NAM
......
Người không đầy đủ nam căn. Do sự sai
khác bẩm sinh hoặc trong đời bị tai nạn,
tật bệnh mà phân biệt có năm thứ Bất nam.
(xt. Ngũ Chủng Bất Năng Nam).
BẤT NĂNG NGỮ
Không nói được. Chỉ lời nói của đức
Như lai. Pháp đức Phật nói là pháp vô vi
chân thật, chúng sinh có nghe cũng khó
mà hiểu hết cả mười phần, cho nên Phật
có vì chúng sinh mà nói pháp cũng ví như
không nói. Bởi vậy lời đức Như lai nói gọi
là “Bất năng ngữ”.
Kinh Niết bàn (bản Nam) quyển 18
phẩm Anh nhi hạnh (Đại 12, 728 hạ), nói:
“Bất năng ngữ, nghĩa là Như lai tuy vì chúng
sinh mà diễn nói tất cả pháp, nhưng thực
thì không có chỗ nói. Vì sao ? vì có chỗ nói

gọi là Pháp hữu vi. Như lai Thế tôn không phải Hữu vi, cho nên không nói. Lại nữa, BẤT LI VỤ THỊ GIẢ

B
563
không nói ví như tiếng nói bập bẹ của trẻ
con chưa rõ, không ai hiểu gì, cho nên tuy
có nói mà thực không nói. Như lai cũng
thế, lời nói chưa rõ, tức là lời nói bí mật của
chư Phật, tuy có nói mà chúng sinh không
hiểu, thì cũng như không nói, vì thế gọi là
không nói”.
BẤT NGHI SÁT
Không ngờ giết. Một trong ba thứ tịnh
nhục (thịt sạch, loại thịt các tỉ khưu được
phép ăn). Theo giới Tiểu thừa qui định, khi
tỉ khưu không nghi ngờ là vì mình mà con
vật bị giết thì thịt của nó gọi là tịnh nhục, tỉ
khưu được phép ăn. (xt. Tam Chủng Tịnh
Nhục).
BẤT NGU PHÁP NHỊ THỪA
................
Hai thừa không ngu pháp. Đối lại với
“Ngu pháp nhị thừa”. Cũng gọi Bất ngu pháp
tiểu thừa. Chỉ các bậc Thanh văn, Duyên
giác lợi căn, ngoài việc chứng ngộ tiểu quả
nhị thừa, cũng hiểu được lý pháp không
của Đại thừa. Bất ngu pháp nhị thừa chủ
yếu chỉ cho bậc Thanh văn quyết trạch nói
trong luận Du già sư địa và Thanh văn trong
luận Tạp tập, Thanh văn, Duyên giác trong
luận Phật tính và được xếp vào hàng Thủy
giáo trong năm giáo của tông Hoa nghiêm.
[X. Hoa nghiêm ngũ giáo chương Q.1, Q.2;
Đại thừa nghĩa chương Q.17 phần cuối;
Quán vô lượng thọ kinh nghĩa sớ Q.cuối
(Tuệ viễn); Thành duy thức luận thuật kí
Q.4 phần đầu, Q.7 phần đầu].
BẤT NHỊ
.....

Không hai. Cũng gọi Vô nhị, Ly lưỡng
biên (lìa hai bên). Đối với hết thảy hiện
tượng không phân biệt, hoặc vượt lên các
thứ phân biệt. Cứ theo Đại thừa nghĩa
chương quyển 1 nói, thì lí Nhất thực màu
nhiệm, vắng lặng, lìa các tướng, như bình
đẳng, không đây, không kia, cho nên gọi là
Bất nhị. Cũng gọi Chân như, pháp tính.
Nhưng đặc biệt được xem trọng về phương
diện nhận thức luận và phương pháp luận.
Như Trung luận v.v... đã tổng kết tư tưởng
Bát nhã, dùng Bát bất: bất sinh, bất diệt
v.v... để biểu hiện rõ bản chất của pháp
tính tạo thành nhận thức Phật giáo không
dính mắc thiên kiến, khế hợp pháp tính:
gọi là Trung đạo quán.
BẤT NHỊ BẤT DỊ
.............
Không hai không khác. Bất nhị tức là
Bất dị. Đứng về phương diện tính mà nói,
thì gọi là Bất nhị, đứng về phương diện
tướng mà nói, thì gọi là Bất dị. [X. Chỉ
quán phụ hành truyền hoằng quyết Q.5
phần 4].
BẤT NHỊ MA HA DIỄN
..............
Ma ha diễn chẳng hai. Chỉ biển tính
đức tròn đầy (Tính đức viên mãn hải). Luận
Thích ma ha diễn (sách chú thích luận Khởi
tín), ở phần lập nghĩa gồm 33 thứ pháp
môn, cho bất nhị ma ha diễn là pháp môn
đệ nhất, là cảnh giới Bất nhị tuyệt đối, vượt
lên trên mọi căn cơ, xa lìa các giáo thuyết.
Vì vậy, đối ứng với 32 pháp môn kia, gọi
Bất nhị ma ha diễn là Biển tính đức tròn
đầy, còn 32 pháp môn kia thì gọi là Biển tu
hành gieo nhân (Tu hành chủng nhân hải).
BẤT NHỊ PHÁP MÔN

Pháp môn không hai. Là giáo pháp hiển
bày chân lí bình đẳng tuyệt đối, siêu việt
hết thảy tương đối sai việt. Tức pháp môn
bất nhị này thường thấy ngay Thánh đạo
(Chân lí tuyệt đối) trong tám vạn bốn nghìn
BẤT NHỊ PHÁP MÔN

B
564
pháp môn của Phật giáo. Phẩm Bất nhị pháp
môn trong kinh Duy ma có chép 33 thứ
Bất nhị pháp môn. [X. kinh Hoa nghiêm
(bản dịch cũ) Q.10; Thập nhị môn luận sớ
Q.thượng]. (xt. Nhập Bất Nhị Pháp Môn).
BẤT NHỊ QUAN ÂM
...........
Một trong 33 ứng thân của bồ tát Quan
âm. Tức biểu hiện thân Chấp Kim cương
trong 33 thân. Nếu có
chúng sinh nào cần
đến thân Chấp kim
cương để hóa độ, thì
bồ tát Quan âm liền
hiện thân này để nói
pháp cho chúng sinh
ấy nghe. Thần Chấp
kim cương này là thần
thủ hộ của đức Phật;
thần này là Tích thân
của Quan âm và theo
nghĩa bản tích Bất
nhị mà gọi là Bất nhị Quan âm. Hình tượng
của ngài đan hai tay lại, đứng trên lá sen.
BẤT NHIỄM Ô
........
Không nhơ nhuốm. Phạm: akliwỉa,
Pàli: aklittha. Cũng gọi vô nhiễm ô, bất
nhiễm, vô nhiễm. Tức là pháp thiện và pháp
vô phú vô kí không bị nhơ nhuốm. Về tà
trí (Trí bất chính), luận Đại tì bà sa quyển 9
phân biệt làm hai thứ là nhiễm ô và bất
nhiễm ô. Nhiễm ô tương ứng với vô minh,
còn bất nhiễm ô thì không tương ứng với
vô minh. Lại đối với sự yêu, thương (ái),

luận Câu xá quyển 4 cũng phân biệt nhiễm
ô và bất nhiễm ô; nếu ái có nhiễm ô thì gọi
là tham, như yêu vợ con v.v...; nếu ái không
có nhiễm ô thì gọi là tin, như thương kính
thầy tổ v.v... [X. luận Phẩm loại túc Q.6,
Q.14; luận Đại tì bà sa Q.22,Q.42; luận Nhập
a tì đạt ma Q.hạ]. (xt. Nhiễm Ô).
BẤT NHIỄM Ô VÔ TRI
..................
Phạm:akliwỉajĩàna. Cũng gọi Bất
nhiễm vô tri, Bất nhiễm ngu. Một trong
hai loại vô tri. Đối lại với “Nhiễm ô vô tri”.
Tức tính của nó không nhiễm ô, nhưng vì
là loại trí tuệ còn yếu kém, nên đối với các
nghĩa sai biệt trong Phật pháp, nó chưa có
khả năng biết rõ được. Thanh văn, Độc
giác tuy rốt cùng đoạn nhiễm ô vô tri, hoặc
có thể đoạn, hoặc vẫn còn Bất nhiễm ô vô
tri, chỉ có Phật mới có thể vĩnh viễn dứt
hết Bất nhiễm ô vô tri, nên gọi là diệt tất cả
hạt giống. Bởi vì thể của Bất nhiễm ô vô tri
rộng hơn, bao gồm cả giải thoát chướng
mà Thanh văn, Độc giác tuy có thể đoạn
trừ nó, nhưng vì tập khí phiền não chưa
diệt hết nên có khi nó còn hiện hành.
Cứ theo ý của luận Đại tì ba sa Q.9 và
luận Thuận chính lý quyển 28, thì Câu giải
thoát A la hán tuy đã đoạn giải thoát chướng
nhưng bất nhiễm ô vô tri vẫn còn khởi
hiện hành. Câu xá luận quang kí quyển 1
nói, Bất nhiễm ô vô tri lấy trí tuệ yếu kém
có đầy đủ hữu lậu vô nhiễm từ lúc chưa
thành Phật đến nay làm thể. Trong ba tính,
nó thông với tính thiện và tính vô phú vô
kí, khi định Kim cương dụ của Bồ tát hiện
ở trước thì vô tri không còn là duyên thù
thắng nữa, cho nên Bồ tát lập tức dứt hết
bất nhiễm ô vô tri.

Bất nhiễm ô vô tri tương đương với Sở
tri chướng trong hai chướng, song, theo luận
Phật tính quyển 4 nói thì chướng có ba thứ
là: phiền não chướng (lìa chướng này thì
được Tuệ giải thoát A la hán), Thiền định
chướng (lìa chướng này thì được Câu giải
thoát A la hán và Độc giác v.v...), Nhất thiết
trí chướng (lìa chướng này thì được thành
Chính giác). Theo đó thì biết Bất nhiễm ô
vô tri rộng suốt cả giải thoát chướng và Sở
Bất Nhị Quan Âm
BẤT NHỊ QUAN ÂM

B
565
tri chướng, trong đây, Câu giải thoát A la
hán tuy đã dứt giải thoát chướng, nhưng
chưa lìa Sở tri chướng, chỉ có Phật mới có
thể dứt hết cả hai. Còn Đại thừa thì cho
rằng: Bất nhiễm ô vô tri lấy vô minh làm
thể của nó. [X. luận Đại tì bà sa Q.99, Q.141;
luận Câu xá Q.1; luận Thuận chính lý Q.70;
Phật địa kinh luân Q.4; Nhiếp đại thừa luận
thích (bản dịch đời Lương) Q.10; Đại thừa
khởi tín luận nghĩa sớ Q.hạ phần trên; Câu
xá luận bảo sớ Q.1].
BẤT NHIỄM THẾ GIAN PHÁP
..................
Không nhiễm pháp thế gian. Tức không
dính vào các pháp bụi bậm nhơ nhớp của
thế gian. Phẩm Tòng địa dũng xuất trong
kinh Pháp hoa (Đại 9, 24 thượng) nói: “Trụ
nơi sức thần thông, khéo học đạo Bồ tát,
không nhiễm pháp thế gian, như hoa sen
trong nước”.
BẤT NHIỄM TRƯỚC CHƯ PHÁP TAM MUỘI
Tam muội không dính mắc các pháp.
Đây chính là bồ tát Văn thù trong viện
Văn thù, tay trái của ngài cầm hoa sen xanh,
tượng trưng cho Tam muội không dính
mắc các pháp. Vì trí tuệ màu nhiệm vô tướng
của ngài Văn thù không nhiễm các pháp,
nên gọi là Bất nhiễm trước chư pháp, Đại
Nhật kinh sớ quyển 5 (Đại 39, 635 thượng)
nói: “Hoa sen xanh là Tam muội không
dính mắc các pháp, vì tâm không bám vào
đâu, nên thấy ngay thực tướng”.
BẤT NHƯ MẬT ĐA
...........
Vị tổ thứ 26 của Thiền tông Ấn độ. Ngài

là con của vua Đắc thắng ở nam Ấn độ.
Sau khi vị tổ thứ 25 là Bà xá tư đa được
pháp, ngài đi đến miền nam Ấn độ để truyền
đạo. Lúc đó vua Đắc thắng tin thờ ngoại
đạo, gây nạn cho Bà xá tư đa, thái tử Bất
như mật đa dâng lời can ngăn liền bị bỏ tù.
Nhà vua muốn buộc tội truyền tà pháp để
giết ngài nhưng khi hỏi ngài về lí Phật thì
vua bị ngài chiết phục, lúc ấy vua mới hối
lỗi và lễ lạy, đồng thời ra lệnh tha thái tử
Bất như mật đa. Thái tử bèn xin xuất gia,
và sau sáu năm được ngài Bà xá tư đa trao
phó đại pháp và trở thành vị tổ thứ hai
mươi sáu.
Sau khi được pháp, ngài Bất như mật
đa đến miền đông Ấn độ giáo hóa, vua nước
ấy tên là Kiên cố, tin theo ngoại đạo là Phạm
chí Trường trảo
(Phạm chí để
móng tay dài),
ngài dùng chính
pháp chiết phục
tà pháp của Phạm
chí, rồi vì nhà
vua mà diễn nói
pháp cốt yếu
khiến vua theo về
Đại thừa. Trong
khoảng 60 năm
sau đó, ngài vẫn
hoằng pháp tại vùng đất này. Đến năm
Thái nguyên 13 (388) đời vua Hiếu vũ nhà
Đông Tấn, sau khi truyền pháp cho đệ tử
là Bát nhã đa la, ngài ngồi xếp bằng nhập
diệt, hóa lửa tự thiêu, vua Kiên cố thu lấy
xá lợi để thờ. [X. Tổ đường tập Q.2; Bảo
lâm truyện Q.6; Cảnh đức truyền đăng lục
Q.2].

BẤT NHƯ PHÁP
........
Không đúng như pháp. Đối lại với “như
pháp”. Cũng gọi Bất pháp. Nghĩa là không
đúng với Chính lý, hoặc là phản bội Phật
pháp mà làm những việc trái đạo. Nói một
cách tổng quát, tuân theo giáo pháp do đức
Phật nói mà tu hành, hoặc làm những việc
Bất Như Mật Đa
BẤT NHƯ PHÁP

B
566
phù hợp với đạo lí Chính pháp, chính đáng,
đều gọi là như pháp. Trái lại những hành
vi ngược với chính lí không tương ứng với
giáo pháp đức Phật đã chỉ dạy, thì gọi là Bất
như pháp. Trong trường hợp bố thí chẳng
hạn, nếu cho người ta một cách tôn trọng,
cho người ta sự yên lòng không sợ hãi, cho
người ta mà không mong cầu được báo đáp
lại v.v... đều là bố thí “Như pháp”. Ngược
lại, bố thí cầu báo, bố thí cầu danh, bố thí
với niềm hi vọng được sinh lên cõi trời v.v...
thì là bố thí “Bất như pháp”.
BẤT NHƯ VÔ TỬ
...........
Chẳng thà không có con. Nghĩa là có
con ngỗ nghịch thì thà không có con là
hơn. Kinh Vô lượng thọ quyển hạ (Đại 12,
277 thượng) nói: “Cha mẹ dạy bảo, trợn
mắt giận dữ, sai khiến không nghe, ngỗ
ngược cãi lại, con cái như thế, khác gì nhà
oán, chẳng thà không con”.
BẤT PHÂN GIÁO NGŨ Ý
Năm ý không chia giáo. Nghĩa là có năm
lí do không nên phân chia giáo pháp của
đức Phật. Do ngài Trừng quán ở núi Thanh
lương đời Đường chủ trương. Đó là:
1. Lí bản nhất vị, thù đồ đồng qui (lí
vốn một vị, đường khác về cùng). Nghĩa là
đức Phật nói các pháp, lí vốn không hai,
tùy theo căn cơ mà có sự hiểu biết khác
nhau, nên có đường lối bất đồng. Căn cơ
tuy có sai biệt, nhưng cuối cùng đều trở về
một lí chân thực. Vì thế không nên chia
giáo pháp.
2. Nhất âm phổ ứng, nhất vũ phổ tư

(một tiếng ứng khắp, một trận mưa thấm
nhuần khắp). Nghĩa là đức Phật dùng một
tiếng nói pháp bình đẳng ứng khắp, căn cơ
lớn nhỏ đều được lợi ích, ví như một trận
mưa tưới khắp cây cỏ trên mặt đất. Vì thế
không nên phân chia giáo pháp.
3. Nguyên Phật bản ý, vị nhất sự cố
(nguyên ý của Phật, vốn chỉ vì một việc).
Nghĩa là Phật chỉ vì một việc nhân duyên
lớn mà hiện ra nơi đời nhằm mở bày cho
chúng sinh đều được thành Phật; cho nên
giáo pháp tuy chia làm 9 bộ loại, nhưng
đều thuận theo chúng sinh mà nói, đưa vào
Đại thừa là gốc, ý Phật như thế, vì vậy không
nên phân chia giáo pháp.
4. Tùy nhất nhất văn, chúng giải bất
đồng (tùy mỗi câu văn, mọi người hiểu khác
nhau). Nghĩa là khi Phật nói về pháp vô
thường, hoặc cho sinh diệt là vô thường,
hoặc cho không sinh không diệt là vô
thường. Pháp vốn là một, mà căn cơ hiểu
biết khác nhau, vì thế không nên chia giáo
pháp.
5. Đa chủng thuyết pháp, thành chi lưu
cố (nói nhiều thứ pháp, thành các chi
nhánh). Nghĩa là lúc pháp sắp diệt, có nhiều
thứ thuyết khác lạ, e một vị thuần nhất bị
pha trộn thành nhiều chi nhánh khác nhau,
vì thế không nên phân chia giáo pháp.
BẤT PHÓNG DẬT
Không buông lung. Phạm: apramàda.
Tên tâm sở. Một trong 75 pháp, một trong
100 pháp. Là tác dụng tinh thần ngăn ngừa
phạm vào việc ác, chuyên chú ở pháp thiện.
Được dùng để chống lại sự buông lung mà
thành tựu tất cả pháp thiện, cho nên Thuyết
nhất thiết hữu bộ đem Bất phóng dật xếp
vào một trong mười Đại thiện địa pháp. [X.

luận Câu xá Q.4; luận Phẩm loại túc Q.3].
(xt. Phóng Dật).
BẤT SÁM CỬ
........
Một trong ba cử. Tỉ khưu phá giới không
chịu sám hối, chúng tăng khuyên bảo lại
cho là xuyên tạc vu cáo, chứ tuyệt không
BẤT NHƯ VÔ TỬ

B
567
ăn năn. Đối với hạng tỉ khưu không chịu
sám hối này, chúng tăng có quyền nêu (cử)
tội của họ ra để xử trị và đuổi ra khỏi chúng
tăng, gọi là Bất sám cử. [X. Tứ phần luật
san phồn bổ khuyết hành sự sao Q.thượng].
(xt. Tam Cử).
BẤT SÁT SINH GIỚI
Giới không giết hại. Giới thứ ba trong
bốn giới Ba la di của Tiểu thừa, giới thứ
nhất trong mười giới cấm nặng của Đại thừa.
Ở trong giới luật, giới sát sinh thuộc về tội
nặng nhất. Đại thừa cấm ngặt việc giết hại
mệnh sống của hữu tình, Tiểu thừa thì chỉ
coi trọng mệnh người, gọi giới giết người là
giới sát nhân, gọi tắt là giới sát, là một trong
bốn giới Ba la di; giới giết súc sinh gọi là Sát
súc sinh giới, thuộc một trong 90 giới Đơn
đọa, tội nhẹ hơn tội giết người.
Trong năm giới tại gia và mười giới sa di,
giới không giết hại đều được đặt ở đầu, cấm
ngặt không được vi phạm. [X. kinh Phạm
võng Q.hạ; Tứ phần luật san phồn bổ
khuyết hành sự sao Q.trung phần 1]. (xt.
Thập Trọng Cấm Giới, Tứ Ba La Di).
BẤT SINH
I. Bất sinh. Không sinh ra nữa. Phạm:
arhan. Dịch âm: A la hán. Người đã được
quả A la hán, không còn phải chịu sinh ra
lại trong ba cõi sáu đường nữa. Tức đã vĩnh
viễn vào Niết bàn, không còn chịu quả báo
sống chết, nên gọi là Bất sinh. [X. luận Đại
trí độ Q.3].
II. Bất sinh. Tên khác của Như lai. Như
lai thường trụ, không sinh, không diệt nên
gọi là Bất sinh. [X. kinh Lăng già Q.4].

III. Bất sinh. Nghĩa của chữ “Niết”.
Kinh Niết bàn (bản Nam và bản Bắc) quyển
5 nói: “ Niết, nghĩa là chẳng sinh. Bàn, nghĩa
là chẳng diệt; chẳng sinh, chẳng diệt gọi là
Đại niết bàn”.
IV. Bất sinh. Phạm: anutpàda. Dịch
âm: a nậu ba đà. Luận Đại trí độ quyển 48
(Đại 25, 408 trung), nói: “A đề, Hán dịch:
lúc đầu. A nậu ba đà, Hán dịch: chẳng sinh”.
BẤT SINH BẤT DIÊT
Đối lại với “ Sinh diệt”. Hàm ý là thường
trụ. Mỗi khi hình dung Niết bàn, các kinh
luận thường dùng “bất sinh bất diệt” để biểu
thị. Cứ theo Bát nhã tâm kinh nói, thì đặc
tính của tất cả cái tồn tại trong thế gian đều
không có thực thể, không sinh không diệt.
Trước thời đại Phật giáo, tư tưởng này đã
manh nha trong xã hội Ấn độ, sau đó đã
trở thành là một trong những giáo nghĩa
căn bản của Phật giáo.
BẤT SINH BẤT SINH BẤT KHẢ THUYẾT
Một trong bốn Bất khả thuyết. Có xuất
xứ từ phẩm Đức vương trong kinh Đại niết
bàn. Nhà Thiên thai đem bất sinh bất sinh
phối với chân lí của Viên giáo. Viên giáo
nói lí chân như xưa nay vốn không sinh,
sự (hiện tượng) trong mười cõi (vũ trụ) tuy
sai biệt (có sinh diệt) nhưng lí (bản thể) thì
không sinh, cho nên gọi là Bất sinh bất
sinh. Ý tức là lí chân như và tướng sai biệt
của mười cõi không hai. Lí bất sinh bất sinh
này rất sâu xa mầu nhiệm, khó diễn tả được
bằng lời nói, chỉ có thể dùng trí để chứng,
ví thế gọi là Bất khả thuyết. [X. Tứ giáo
nghi Q.1; Duy ma kinh huyền sớ Q.1]. (xt.
Tứ Bất Khả Thuyết).
BẤT SINH ĐOẠN
Một trong ba đoạn. Đoạn, nghĩa là dứt.

Vì các duyên (điều kiện) giúp sinh ra tất cả
pháp đã bị dứt hết, nên cuối cùng không
sinh, gọi là Bất sinh đoạn. Tức là người tu
BẤT SINH ĐOẠN

B
568
hành đoạn trừ phiền não, khi chứng được
pháp “không” ở Sơ địa, thì vĩnh viễn không
còn chịu quả khổ trong ba đường ác, đồng
thời, đoạn trừ hết những hạt giống sinh ra
người không có căn (không có nam căn,
nữ căn), người hai hình (nửa tháng có nam
căn, nửa tháng có nữ căn), sinh ở Bắc câu
lư châu, sinh lên cõi trời Vô tưởng v.v…...
Pháp vô vi nhờ vào Bất sinh đoạn mà chứng
được, gọi là Phi trạch diệt vô vi. [X. Tông
kính lục Q.76; Đại minh tam tạng pháp số
Q.10]. (xt. Tam Đoạn).
BẤT TÀI TỊNH
........
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Thiền gia
dùng từ ngữ này ngụ ý chê bai ngôn ngữ
văn tự là những giây sắn giây bìm. Tức là
ngôn ngữ văn tự chỉ gây thêm rối rắm, chứ
không giúp người ta thấy rõ được lí Thiền.
Cùng nghĩa với “Bất tài bất tịnh”.
Lâm tế lục thị chúng (Đại 47, 502
thượng), nói: “Sơn tăng kim thời, sự bất
hoạch dĩ, thoại độ thuyết xuất hứa đa “bất
tài tịnh”, nhữ thả mạc thố!” Nghĩa là: “ Hôm
nay, thế chẳng đặng đừng, sơn tăng mới
thốt ra những lời nói rối rắm, các ông cẩn
thận kẻo lầm!”.
BẤT TĂNG BẤT GIẢM
Không thêm bớt. Chỉ cho cái thường
còn, tức chân như, pháp tính, hoặc pháp
giới. Pháp thân là bất biến, thường trụ, ở
khắp tất cả chỗ, không thêm một pháp,
cũng không bớt một pháp. Kinh Hoa
nghiêm (bản dịch cũ) quyển 34 phẩm Bảo
vương Như lai tính khởi thứ 32 phần 2

(Đại 9, 614 hạ), nói: “Ví như tính như như,
tịch diệt lìa hư vọng, đã chẳng từng có sinh,
cũng chẳng từng có diệt. Như vậy các Như
lai, và tất cả cảnh giới, cũng đồng tính như
như, không thêm cũng không bớt.” Luận
Đại thừa khởi tín cũng nói (Đại 32, 579
thượng): “Tướng tự thể của chân như ở tất
cả phàm phu, Thanh văn, Duyên giác, Bồ
tát, chư Phật, không có thêm bớt, không
phải sinh ở lúc trước, chẳng phải diệt ở lúc
sau, rốt ráo thường hằng”. [X. kinh Bất tăng
bất giảm; luận Phật tính Q.4; luận Bảo tính
Q.2; Trung biên phân biệt luận thích (bản
tiếng Phạm: Madhyànta-vibhàgavyàkhyà);
Louis de la Vallé Poussin:
Mélanges chinois et bouddhiques, 1, 394].
BẤT TĂNG BẤT GIẢM KINH
Có 1 quyển. Ngài Bồ đề lưu chi dịch
vào đời Nguyên Ngụy. Thu vào Đại chính
tạng tập 16. Kinh này hiện không còn
nguyên bản tiếng Phạm, cũng không có bản
dịch Tây tạng, nhưng có tới một phần ba
nội dung chủ yếu của nó được trích dẫn
trong luận Bảo tính. Và căn cứ vào sự trích
dẫn này thi tên tiếng Phạm của kinh là:
Anùnatvàpùrịatva-nirdeza-parivarta.
Lại cứ theo tên tiếng Phạm mà suy, thì kinh
này nguyên là một phẩm của kinh điển Đại
bộ, nay trở thành kinh điển Tiểu bộ. Nội
dung kinh này là cuộc đối đáp giữa đức Phật
và tôn giả Xá lợi phất về vấn đề chúng sinh
giới luân hồi trong sáu đường, ba cõi, bốn
loài có thêm bớt hay không thêm bớt. Đây
là kinh điển trọng yếu thuyết minh tư tưởng
Như lai tạng. [X. Ấn độ triết học sử (Vũ
tỉnh bá thọ)].
BẤT TĂNG GIẢM CHÂN NHƯ
Cũng gọi Tướng độ tự tại sở y chân như.

Một trong mười chân như. Chân như này
xa lìa sự chấp trước thêm bớt, thuận theo
nhơ, sạch mà không bị thêm bớt, là chân
như mà hàng bồ tát Bất động địa (địa thứ
tám trong mười địa) chứng được. Lại như
chứng được chân như này rồi, thì đối với
BẤT TÀI TỊNH

B
569
việc thị hiện hình tướng, thị hiện cõi nước
(độ) đều được tự tại, cho nên gọi là Tướng
độ tự tại sở y chân như. [X. luận Thành
duy thức Q.10]. (xt. Chân Như).
BẤT TĂNG TRƯỞNG NGHIÊP
Nghiệp không thêm lớn. Đối lại với
“Tăng trưởng nghiệp”. Những việc làm
không cố ý, hoặc những việc làm cố ý
nhưng vì bị kẻ có quyền thế cưỡng bức phải
làm (như kẻ cai tù bắt người tù tra tấn người
tù khác chẳng hạn), hoặc do chính bản
thân vì ngu si không biết mà làm v.v... đều
thuộc nghiệp nhẹ, gọi là Bất tăng trưởng
nghiệp. Bởi vì loại nghiệp này phần nhiều
có lòng hối hận, do đó không ươm thêm
hạt giống nghiệp, cho nên nghiệp không
tăng trưởng. Lại không quyết định đưa đến
quả dị thục, nên cũng gọi là Bất định nghiệp.
(xt. Cố Tư Nghiệp).
BẤT THANH TỊNH THÍ
...........
Sự bố thí không trong sạch. Chỉ sự bố
thí có tâm bám dính. Cũng gọi Bất tịnh
thí. Đối lại với “Thanh tịnh thí”. Tức khi
bố thí còn thấy có người cho, người nhận
và vật để cho v.v…... là có thực, chứ chưa
đạt được “Tam luân thể không’. Cứ theo
Trung a hàm quyển 47, kinh Cù đàm di
và kinh Đại bátniết bàn (bản Bắc) quyển
24, nếu căn cứ vào tịnh hay bất tịnh của
người cho và của người nhận, thì có thể
chia làm bốn:
1. Người cho tịnh, người nhận bất tịnh.
2. Người cho bất tịnh, người nhận tịnh.
3. Người cho, người nhận đều tịnh.

4. Người cho, người nhận đều bất tịnh.
Lại cứ theo Di lặc bồ tát sở vấn kinh
luận quyển 6 nói, thì trong bất tịnh thí có
hai tình huống: một là vì sợ hãi mà cho,
hai là vì mong được đền ơn mà cho. [X.
kinh Năng đoạn kim cương; kinh Tâm địa
quán Q.7]. (xt. Bố Thí).
BẤT THÀNH NHÂN
..........
Tiếng dùng trong Nhân minh. Theo
phương thức lập luận Nhân minh, Nhân
(lí do) phải đầy đủ ba tướng (ba tính chất),
mới có thể thành Nhân chính xác, nếu thiếu
bất cứ tướng nào trong ba tướng đều trở
thành Tự nhân (nhân tương tự, nhân
không chính xác). Trong ba tướng, nếu
Nhân thiếu tướng thứ nhất (Biến thị Tông
pháp tính, nghĩa là tính chất của Nhân phải
bao gồm cả tính chất của Tông), thì không
thể chứng minh được Tông (mệnh đề, chủ
trương), gọi là Bất thành nhân. Có bốn loại
bất thành: Cả hai đều bất thành; Tùy một
bất thành; Do dự bất thành; Sở y bất thành.
Nhân phải luôn luôn có mặt trong Tông
mới có thể chứng minh được Tông, nếu
không, hoặc chỉ hiện diện một phần, thì
cũng không chứng minh được Tông. Tính
chất bao trùm của Nhân trong Tông phải
được cả đôi bên người lập luận và người
vấn nạn đồng ý mới thành. Nói cách khác,
tính chất Nhân trong Tông phải được cả
đôi bên quyết định, không một chút do dự
hoài nghi mới thành, trái lại thì là bất thành.
“Bất thành”; tức là tính chất Nhân trong
Tông không được quyết định một cách dứt
khoát và có thể được giải thích theo hai
phương diện: một là Nhân không thể thành
Tông; hai là Nhân không thể thành Nhân.

Theo cách giải thích thứ nhất, chữ “Thành”
là nghĩa thành lập, chú trọng vào mối quan
hệ giữa Nhân và Tông mà lập thuyết. Còn
theo cách giải thích thứ hai, thì chữ
“Thành” là nghĩa thành tựu, chú trọng đến
bản thân của Nhân mà lập thuyết. Dung
hợp cả hai giải thích trên đây thì có đủ quan
hệ nhân quả.
Phần Nhân vốn được dùng để chứng
BẤT THÀNH NHÂN

B
570
minh thể của Tông, khiến thể của Tông
được thành lập, cho nên, khi Nhân không
đủ sức thành lập Tông thể, thì gọi là Nhân
bất thành. Đứng về phương diện bản thân
Nhân mà nói, trong trường hợp này, không
những Nhân đã không có sức chứng minh
Tông, mà Nhân cũng không làm hết cái
trách nhiệm mà lẽ ra Nhân phải chu toàn,
như vậy Nhân cũng chẳng thành Nhân.
Cho nên có thể nói, tự chẳng thành Nhân
là kết quả của sự không thành Tông. Lí do
không thành Tông là vì tính chất của Nhân
không bao quát khắp trong Tông, và lý do
không thành được Tông và tự chẳng thành
Nhân cũng đều từ đó mà ra. [X. luận Nhân
minh nhập chính lí ngộ tha môn thiển
thích]. (xt. Nhân Tam Tướng, Nhân Minh,
Y Chuyển Cực Thành).
BẤT THẨM
......
Không (xét) rõ. Lời thăm hỏi lễ phép
khi các vị tỉ khưu gặp nhau trao đổi. Chẳng
hạn như câu: “Bất thẩm tôn hậu như hà?”
(Bạch tôn đức (hoặc tôn huynh) có được
khỏe không ạ?) v.v…... Theo Đại tống tăng
sử lược quyển thượng nói, thì khi các vị tỉ
khưu gặp nhau, cúi mình chắp tay và miệng
nói “bất thẩm” là bày tỏ ba nghiệp thân,
miệng, ý kính mến, gọi là vấn tấn (thăm
hỏi).
BẤT THỂ THẤT VÃNG SINH
Tiếng dùng của Phặt giáo Nhật bản. Đối
lại với “Thể thất vãng sinh”. Thể, chỉ cái
thân thể nhớp nhúa do năm uẩn hợp thành.
Những người tu hành được vãng sinh, khi

hấp hối, cái thân thể nhớp nhúa của họ
mất đi, thì mới vãng sinh được, gọi là “ thể
thất vãng sinh”. Đối lại, lúc đang sống, nghe
và tin (nghe danh hiệu “Na mô a di đà Phật”
rồi sinh lòng tin) là đã thành tựu sự nghiệp
vãng sinh rồi, không cần đợi đến khi mất
thân phàm phu nhớp nhúa mới quyết định
vãng sinh, gọi là Bất thể thất vãng sinh. [X.
Khẩu truyền sao Q.trung].
BẤT THIÊN
......
Phạm: akuzala, Pàli: akusala. Đối lại
với “thiện”. Một trong ba tính, đồng nghĩa
với ác. Nghĩa là tính chất của nó không
làm cho người ta an ổn, là pháp xấu ác, hay
làm tổn hại đời này đời sau. Theo luận Đại
tì bà sa quyển 51 và luận Câu xá quyển13,
thì Bất thiện có bốn thứ:
1. Tự tính bất thiện, chỉ cho vô tàm
(không thẹn với mình), vô quí (không hổ
với người), tham, sân và si. Trong các pháp
hữu lậu, năm pháp này tự thể của chúng là
bất thiện, cũng như thuốc độc.
2. Tương ứng bất thiện, chỉ cho tất cả
tâm và tâm sở tương ứng với vô tàm, vô
quí, tham, sân và si mà sinh ra cùng một
lúc. Do sự tương ứng đó mà chúng thành
là tính chất bất thiện.
3. Đẳng khởi bất thiện, chỉ cho thân
nghiệp, ngữ nghiệp và pháp bất tương ứng
hành. Đẳng khởi (cùng khởi lên như nhau),
nghĩa là theo thiện khởi thiện, theo ác khởi
ác, năng khởi và sở khởi giống nhau. Đây
là do tự tính bất thiện và tương ứng bất
thiện dẫn khởi.
4. Thắng nghĩa bất thiện, chỉ cho pháp
sinh tử. Các pháp trong sinh tử tuy có thiện,
có bất thiện, nhưng bản chất của chúng

đều là khổ, cực kì bất an. Tức do thực nghĩa
của chân đế mà định nghĩa các pháp sinh
tử là bất thiện, cho nên gọi là Thắng nghĩa
bất thiện.
Các nhà phân biệt luận thì cho si là Tự
tính bất thiện, thức là Tương ứng bất thiện,
thân, ngữ là Đẳng khởi bất thiện, sinh tử là
Thắng nghĩa bất thiện. Còn luận Đại thừa
a tì đạt ma tạp tập quyển4 thì lập 12 thứ bất
BẤT THẨM

B
571
thiện, tức là: tự tính, tương thuộc, tùy trục,
phát khởi, đệ nhất nghĩa, sinh đắc, phương
tiện, hiện tiền cúng dường, tổn hại, dẫn
nhiếp, sở trị, và chướng ngại bất thiện. [X.
luận Thành duy thức Q.5; luận Phẩm loại
túc Q.2; luận Tạp a tì đàm tâm Q.3; luận
Câu xá Q.2, Q.15; luận Thành thực Q.9
phẩm Quá hoạn]. (xt. Tam Tính, Thiện).
BẤT THIÊN CĂN
Phạm:akuzala-mùla.Trong các phiền
não ở ba cõi, năm bộ của cõi Dục có ba thứ
bất thiện căn là: tham, sân, si. Bản chất của
ba phiền não này là bất thiện, hay dẫn sinh
và nuôi dưỡng tất cả pháp bất thiện, cho
nên gọi là Bất thiện căn (gốc rễ của tất cả
cái bất thiện).
Cứ theo luận Đại tì bà sa quyển 12 chép,
thì ba phiền não tham, sân, si có năm nghĩa
dưới đây:
1. Thông cả năm bộ.
2. Ở khắp sáu thức.
3. Là tính tùy miên (tính hoạt động
ngấm ngầm).
4. Hay dấy sinh nghiệp thân, nghiệp
miệng thô ác.
5. Giúp sức mạnh mẽ cho việc chặt đứt
gốc lành.
[X. kinh Tăng nhất a hàm Q.13; luận
Câu xá Q.6; luận Đại tì bà sa Q.47; luận
Nhập a tì đạt ma Q.thượng; luận Thuận
chính lí Q.41]. (xt. Thiện Căn).
BẤT THỈNH CHI HỮU
Cũng gọi Bất thỉnh hữu (bạn không
mời). Chỉ cho người bạn rất thân chưa mời
mà tự đến. Dùng để ví dụ Phật, Bồ tát vì

cứu độ chúng sinh, không đợi chúng sinh
cầu thỉnh, nhưng vì lòng từ bi rộng lớn
cảm ứng mà tự đến, ban pháp lành cho
chúng sinh. Đối với chúng sinh mà nói, thì
đó là người bạn không mời. [X. kinh Vô
lượng thọ Q.thượng; kinh Duy ma
Q.thượng phẩm Phật quốc (ngài Cưu ma la
thập dịch)].
BẤT THỈNH CHI PHÁP
Cũng gọi Bất thỉnh pháp. Nghĩa là tuy
chúng sinh chưa thỉnh cầu, nhưng đức Phật
cũng tùy cơ căn mà chủ động nói pháp để
chỉ bày pháp môn lợi ích cho chúng sinh.
Kinh Vô lượng thọ quyển thượng (Đại 12,
266 trung) nói: “Đem pháp không cầu thỉnh,
ban phát cho mọi người”.
BẤT THOÁI
.....
Không lùi. Phạm:avinivartanìya. Dịch
âm: A duy việt trí, A bệ bạt trí. Cũng gọi
Bất thoái chuyển, Vô thoái, Tất định. Thoái,
hàm ý là lui bước, lui rơi, chỉ cho sự lui
bước mà rơi vào đường ác và vào Địa vị
Nhị thừa (Thanh văn, Duyên giác); tức lui
khỏi địa vị Bồ tát đã chứng được và đánh
mất pháp đã ngộ được. Trái lại, tu hành
không trở lui, mạnh mẽ tiến bước, cho đến
khi thành quả Phật, thì gọi là Bất thoái. Bất
thoái vị cũng gọi là Bất thoái chuyển địa.
Trong giai vị bốn thiện căn của Hữu bộ;
đến được vị Nhẫn rồi thì không còn trở lui
mà rơi vào đường ác nữa, cho nên gọi là
Bất thoái. Kinh Đại bát nhã quyển 449 nói,
vào ngôi Kiến đạo được vô sinh pháp nhẫn,
thì không còn rơi vào Nhị thừa địa, nên
được gọi là Bất thoái. Lại nữa, trong giai vị
Bồ tát, trụ thứ bảy trong mười trụ, gọi là
Bất thoái chuyển trụ, do đó đã sản sinh ra

các thuyềt về Bất thoái như sau:
1. Tam bất thoái, là thuyết của ngài Cát
tạng trong Pháp hoa nghĩa sớ quyển 1. Có
bốn thuyết giải thích về Tam bất thoái,
nhưng ở đây chỉ lấy thuyết thứ nhất:
a) Vị bất thoái, trong mười trụ, Bồ tát từ
BẤT THOÁI

B
572
trụ thứ bảy trở lên không còn lui trở lại
Nhị thừa địa.
b) Hạnh bất thoái, việc tu hành mà Bồ
tát đạt được ở địa vị thứ bảy trong mười địa,
không còn trở lui.
c) Niệm bất thoái, Bồ tát từ địa thứ tám
trở lên không cần ghi nhớ tinh tiến, tự nhiên
có thể tiến đạo mà không động niệm.
2. Tứ bất thoái, tức là Tam bất thoái
ở trên cộng thêm Xứ bất thoái (sinh về
tịnh độ của Phật A di đà, không trở lui),
thành Tứ bất thoái. Đây là thuyết của
ngài Ca tài trong luận Tịnh độ quyển
thượng.
Ngoài ra, trong Pháp hoa huyền tán
quyển 2, ngài Khuy cơ cũng lập Tứ bất thoái:
a) Tín bất thoái, trong giai vị mười tín,
Bồ tát tâm thứ sáu trở lên không còn khởi
tà kiến.
b) Vị bất thoái, trong giai vị mười trụ,
Bồ tát ở trụ thứ bảy trở lên, không còn trở
lui lại Nhị thừa địa.
c) Chứng bất thoái, pháp của Bồ tát từ
Sơ địa trở lên, không còn lui mất.
d) Hạnh bất thoái, Bồ tát địa thứ tám
trở lên, có thể tu hạnh hữu vi và vô vi mà
không trở lui lại.
Trong luận Thích tịnh độ quần nghi
quyển 4 của ngài Hoài cảm cũng có thuyết
Tứ bất thoái ở trên. Trong A di đà kinh yếu
giải, ngài Trí húc nêu ra thuyết Tứ bất thoái:
Niệm, Hạnh,Vị, Tất kính. Còn trong Tứ
độ đồ thuyết của ngài Từ ân thì có thuyết
Tứ Bất thoái: Nguyện, Hành, Trí, Vị v.v...
(xt. Tứ Bất Thoái).

3. Ngũ bất thoái, bốn bất thoái Tín, Vị,
Chứng, Hành, cộng thêm Phiền não bất
thoái (Bồ tát ở vị Đẳng giác không còn bị
phiền não làm trở lui) mà thành Ngũ bất
thoái. [X. kinh Đại bảo tích Q.27, Q.77,
Q.111; kinh Đại bát niết bàn (bản Bắc)
Q.28; Di lặc bồ tát sở vấn kinh luận Q.1;
Nhiếp đại thừa luận thích Q.8; luận Đại tì
bà sa Q.6; luận Câu xá Q.23; luận Thập trụ
tì bà sa Q.5 phẩm Dị hành].
BẤT THOÁI BỒ TÁT
Nghĩa là đối với vô thượng bồ đề (quả
vị Phật), Bồ tát này đã được ở vào địa vị
không trở lui nữa. Nhưng có ba bốn thứ
bất thoái và tùy theo thuyết của các tông
mà vị thứ có khác. (xt. Bất Thoái).
BẤT THOÁI CHUYỂN PHÁP LUÂN
Cũng gọi Bất thoái luân. Phật và Bồ tát
cho chính quán vô sinh nói pháp một cách
trôi chảy, tròn đầy và thông suốt, gọi là Pháp
luân (bánh xe pháp). Pháp luân này do Bồ
tát đã chứng pháp bất thoái mà chuyển xoay,
càng thêm càng tiến, thường không lui mất.
Hơn nữa, lí của Bồ tát nói ra có tiến không
thoái, khiến chúng sinh được bất thoái
chuyển, cho nên gọi là bất thoái chuyển
pháp luân. [X. Pháp hoa nghĩa sớ Q.2 (Gia
tường); chú Duy ma kinh Q.1].
BẤT THOÁI ĐỊA
........
Địa vị không trở lui. Bất thoái, Phạm:
avinivartanìya. Dịch âm: A bệ bạt trí. Là
giai vị không còn trở lui để lại rơi vào đường
ác, vào địa vị Nhi thừa, đồng thời, pháp đã
chứng được cũng không bị lui mất. Bất thoái
có ba, bốn khác nhau, và vị thứ tùy theo
các tông mà có sai biệt, nhưng nói chung
thì đều chỉ cho địa vị Bồ tát từ Sơ địa trở

lên, tức là Hạnh bất thoái trong ba bất thoái,
Chứng bất thoái trong bốn bất thoái. (xt.
Bất Thoái).
BẤT THOÁI ĐỘ
........
Tịnh độ không trở lui. Tức chỉ thế
giới Cực lạc của đức Phật A di đà ở phương
BẤT THOÁI BỒ TÁT

B
573
tây. Người tu niệm Phật được sinh về Tịnh
độthì không bao giờ trở lui nữa. Môn
Tịnh độ lập bốn bất thoái, lấy thế giới
Cực lạc ở phương tây làm Xứ bất thoái
(nơi chốn không trở lui). Vãng sinh thập
nhãn (Đại 84, 102 thượng) nói : “Ra khỏi
làng luân hồi, đi tới cõi bất thoái”. (xt.
Bất thoái).
BẤT THOÁI TƯỚNG
Một trong chín bậc Vô học, một trong
27 Hiền thánh. Chỉ cho bậc Thánh vô học
lợi căn nhất mà công đức ngài đã tu được
hoàn toàn không bị lui mất. Tức là bậc Bất
thoái pháp A la hán nói trong kinh Phúc
điền của Trung a hàm quyển 30. [X. luận
Thành thực Q.1 phẩm Phân biệt thánh].
(xt. Cửu Vô Học, Nhị Thập Thất Hiền
Thánh).
BẤT THỜI GIẢI THOÁT
Phạm: Asamaya-vimukta. Cũng gọi
Bất động tâm giải thoát, Bất thời bất di
động tâm giải thoát. Đối lại với “Thời giải
thoát”. Chỉ bậc Bất động pháp A la hán
thứ sáu trong sáu loại A la hán. Loại Bất
động pháp A la hán này căn tính thù
thắng vào bậc nhất, ở giai vị Hữu học gọi
là Tùy pháp hành, Kiến chí; nhờ lợi căn,
nên ở ngay trong pháp hiện tiền được
yên vui, chứ không cần đợi các sự duyên
đầy đủ; được tự tại tùy thời chứng vào
bốn định căn bản, bốn định vô sắc và
định Diệt tận, trong tâm cởi bỏ hết
chướng phiền não, bởi thế gọi là Bất thời
giải thoát. Lại vì loại A la hán này đối với
phiền não và tâm giải thoát không còn

động loạn và trở lui, cho nên cũng gọi
Bất động tâm A la hán. [X. luận Câu xá
Q.25; luận Đại tì bà sa Q.101]. (xt. Thời
Giải Thoát).
BẤT THỤ NHẤT THIẾT PHÁP
Không nhận tất cả pháp. Nghĩa là tâm
không đắm trước, không dính mắc, hoàn
toàn giải thoát, trút bỏ tất cả phiền não. [X.
Pháp hoa kinh phẩm Hóa thành dụ].
BẤT THUYẾT BỒ TÁT
Bồ tát không nói. Chỉ cho cư sĩ Duy ma
cật. Cứ theo kinh Duy ma phẩm Nhập bất
nhị pháp môn chép, Thì khi bồ tát Văn
thù sư lợi hỏi về pháp môn Bất nhị, cư sĩ
Duy ma cật đã im lặng không nói, để hiển
bày pháp môn bất nhị chân thực của bồ
tát, cho nên gọi là Bất thuyết bồ tát.
BẤT THỰC CÔNG ĐỨC
Công đức không chân thực. Tức công
đức không phù hợp với thực lí chân như.
Đối lại với “Chân thực công đức”. Chỉ cho
các việc tốt lành do phàm phu hoặc người,
trời thực hiện. Vì động cơ của những việc
tốt lành họ làm là tâm hữu lậu, không thuận
theo pháp tính, cho nên gọi là Bất thực
công đức. [X. Vãng sinh luận chú
Q.thượng].
BẤT TÍCH THÂN MÊNH
...........
Không tiếc mệnh sống của mình. Nghĩa
là vì cấu đạo vô thượng mà có thể xả bỏ
mệnh sống của mình. Phật giáo lấy việc
cứu độ chúng sinh, cầu Vô thượng chính
đẳng chính giác làm mục tiêu, và vì mục
tiêu ấy mà không tiếc mệnh sống của mình.
tức biểu thị quyết tâm tu hành đạo Phật.
BẤT TÍN
.....

Không tin. Phạm: Àzradhya. Tên tâm BẤT TÍN

B
574
sở. Một trong 75 Pháp Câu xá, một trong
100 pháp Duy thức. Chỉ tác dụng tinh thần
nhơ đục trong tâm. Đối với Tứ đế, Tam
bảo v..v... chưa thể tin nhận ưa thích, tướng
bên ngoài, tâm bên trong đều nhơ nhớp,
vẩn đục, gọi là Bất tín.
Thuyết Nhất thiết hữu bộ cho Bất tín
tương ứng với tà kiến và tương đương với
tất cả tâm ô nhiễm, cho nên liệt nó vào
hàng 10 Đại bất thiện địa pháp. Các nhà
Duy thức thì cho nó là một trong tám Đại
tùy hoặc. [X. luận Câu xá Q.4; luận Thành
duy thức Q.6; luận Phẩm loại túc Q.3; luận
Dại thừa quảng ngũ uẩn]. (xt. Tín).
BẤT TỊNH
.....
Không sạch. Chỉ chung các tính chất
nhớp nhúa, thô tục, xấu xa, tội lỗi v.v...
Trong Ngũ đình tâm quán, có phép quán
xét thân mình, thân người bất tịnh gọi là
Bất tịnh quán. (xt. Thất Chủng Bất Tịnh).
BẤT TỊNH HẠNH
Hạnh không sạch, cũng gọi là Phi phạm
hạnh. Tức chỉ việc dâm dục. Làm dâm dục
là việc đê tiện, thô bỉ, tâm ái nhiễm dơ bẩn,
cho nên gọi là Bất tịnh hạnh. Lại vì nó trái
với phạm hạnh trong sạch, nên cũng gọi là
Phi phạm hạnh. [X. Phạm võng kinh sớ
Q.hạ].
BẤT TỊNH KIM CƯƠNG
Mật hiệu của Ô su sa ma minh vương
(Phạm: Ucchuwma). Vị minh vương này
là do Bất động minh vương hóa hiện, hay
điều phục tất cả loài quỉ bất tịnh, cho nên
thông thường vị này được đặt ở trong các

nhà xí. [X. kinh Đà la ni tập Q.9; Đại nhật
kinh sớ Q.9 ]. (xt. Ô Xu Sa Ma Minh
Vương).
BẤT TỊNH LUÂN
Cái vòng không sạch. Hữu tình và vô
tình đều là bất tịnh, khí thế gian cũng bất
tịnh. Ba cái vô thường, bất tịnh và khổ
nương nhau mà quay chuyển, cả ba đều
cứng chắc khó có thể phá được, giống như
ba cái vòng sắt cho nên gọi là Tam luân.
[X. A di đà kinh thông tán sớ tự ]. (xt. Tam
Luân).
BẤT TỊNH NHỤC
Thịt không sạch. Tức loại thịt có tính
chất bất tịnh, đệ tử Phật không được phép
ăn. Loại thịt này có chia ra ba thứ , mười
thứ khác nhau. (xt. Tam Bất Tịnh Nhục,
Tịnh Nhục).
BẤT TỊNH QUÁN
........
Phạm: A-zubhà-smfti, Pàli:
asubhànu-passin. Cũng gọi Bất tịnh tưởng.
Một trong Ngũ đình tâm quán. Tức là phép
quán tưởng cái xác thịt của mình của người
nhớp nhúa, bẩn thỉu, hôi thối để đối trị
phiền não tham dục. Xác chết của người ta
theo thời gian biến hóa làm hình dáng xấu
xí, cho nên trong các kinh điển có nêu ra
nhiều phép quán tưởng về xác chết bất tịnh
để khắc phục lòng tham muốn như sau:
1. Cứ theo Thiền pháp yếu giải quyển
thượng nói, nếu người nhiều dâm dục, nên
tu tập hai phép quán bất tịnh là:
a. Quán tưởng xác chết thối rữa nhơ
nhớp, rồi giữ lấy hình tướng thối rữa ấy
trong tâm tưởng, đến chỗ vắng vẽ tự tu
phép quán này.
b. Tuy mắt không thấy xác chết,nhưng

theo pháp của thầy dạy bảo mà nhớ tưởng
phân biệt, tự quán khắp trong thân mình
đầy dẫy 36 thứ bất tịnh, như: tóc, lông, nước
BẤT TỊNH

B
575
mũi, nước mắt, mồ hôi, cáu ghét, đờm, dãi
v..v... Sách trên còn nêu ra phương pháp
tu Bất tịnh quán để đối trị lòng tham đắm
của chúng sinh đối với sáu thứ: sắc đẹp,
dáng vẻ, cách đi đứng, giọng nói, sự mịn
màng; thì cần phải quán ố yếm bất tịnh.
Đối với người mê đắm tướng người, thì khiến
quán tưởng tướng xương trắng. Lại quán
tưởng xác chết còn nguyên vẹn, bất động,
thì có thể dứt trừ hai thứ tham đắm dáng đi
đứng và giọng nói; còn quán tưởng xác chết
đã rữa nát, thì đoạn trứ tất cả sáu thứ tham
đắm.
2. Cứ theo luận Đại tì bà sa quyển 40
nói, tùy theo ý thích của người tu quán mà
có thích ít, thích nhiều, thích trung bình
khác nhau, mà phép quán cũng được chia
làm ba thứ, mỗi thứ chỉ rõ ba giai đoạn: giai
đoạn mới tu tập, giai đoạn tu đã thuần thục
và giai đoạn vượt lên trên sự tác ý, cùng với
thứ tự tu quán. Hãy lấy giai đoạn mới tu tập
làm điển hình.
a. Giai đoạn mới tu tập. Trước hết, đi
đến nơi nghĩa địa quán xét tướng bầm xanh
của xác chết, rồi dùng sức hiểu biết thù thắng
ấy quán sang thân mình, tức quán tưởng
thân mình từ trạng thái bầm xanh cho đến
còn trơ bộ xương. Trong bộ xương trơ này,
hành giả theo thứ tự quán tưởng: xương
bàn chân, xương mắt cá, xương ống chân,
xương đầu gối, xương đùi, xương chậu, xương
cùng, xương sống, xương sườn, xương bả
vai, xương cánh tay, xương khuỷu tay, xương
cổ tay, xương bàn tay, xương vai, xương cổ,
xương hàm răng, xương sọ v.v...

b. Giai đoạn tu đã thành thục. Trong
bộ xương trơ, trước quán tưởng bàn chân,
xương mắt cá chân v.v... cho đến sau quán
xương sọ, rồi trong đó lại bỏ một nửa quán
một nửa, lại bỏ một phần quán một phần.
c. Giai đoạn tu vượt lên trên sự tác ý,
sau khi dùng sức hiểu biết thù thắng xem
xét tướng bất tịnh như thế rồi, buộc niệm
vào ở chặng giữa chân mày, ngồi yên lặng
lẽ, chuyển niệm ấy vào thân niệm trụ, tuần
tự cho đến vào pháp niệm trụ.
3. Cứ theo luận Câu xá quyển 22 nói,
thì tu Bất tịnh quán có thể đối trị bốn thứ
tham; Hiển sắc tham, Hình sắc tham, Diệu
xúc tham và Cung phụng tham.
a. Quán các tướng xác chết bầm xanh
v.v..., có thể đối trị Hiển sắc tham.
b. Quán các tướng xác chết sình thối bị
thú ăn, chim mổ v.v..., có thể đối trị cái
tham về Hình sắc.
c. Quán tưởng xác chết bị dòi bọ rúc rỉa
v.v..., để đối trị cái tham về sự mịn màng
êm ái.
d. Quán tưởng xác chết cứng đờ để đối
trị lòng muốn được cung phụng.
4. Cứ theo Đại thừa nghĩa chương quyển
12, quyển 13, thì Bất tịnh quán được chia
làm 2 phần:
a. Quán thân người bất tịnh để chán
thân người.
b. Quán thân mình bất tịnh để chán
thân mình.
Phần a: Quán thân người có chín tướng
là :
1. Tướng chết.
2. Tướng chương sình lên.
3. Tướng bầm tím.
4. Tướng mủ rịn ra.

5. Tướng rữa nát.
6. Tướng máu bê bết.
7. Tướng trùng ăn.
8. Tướng bộ xương.
9. Tướng xương vương vãi.
Trong luận Đại trí độ thì thiếu tướng
chết, nhưng thêm tướng cháy sém.
Phần b: quán trong thân mình có năm
thứ bất tịnh là:
1. Hạt giống bất tịnh, thân thể do nhân
duyên hình thành; các hạt giống bên trong
(phiền não, nghiệp), bên ngoài (tinh huyết
của cha mẹ) đều bất tịnh.
BẤT TỊNH QUÁN

B
576
2. Chỗ ở bất tịnh, mười tháng ở trong
thai bất tịnh.
3. Tự thể bất tịnh, thân này do bốn
nguyên tố (đất nước lửa gió) bất tịnh tạo
thành.
4. Tướng bên ngoài bất tịnh, thân hình
có chín lỗ thường tiết ra những thứ hôi
thối.
5. Rốt ráo bất tịnh, sau khi chết đem
chôn xuống đất, rữa nát, mãi mãi bất tịnh.
Sách Đại thừa nghĩa chương còn nói,
sắc tham của người ta có hai thứ:
1- Yêu thân mình, có thể quán xét năm
thứ bất tịnh để đối trị.
2- Yêu thân người, có thể quán xét chín
tướng để đối trị. Trong đó, yêu thân người
có bốn thứ tham muốn:
a. Tham muốn cách đi đứng, có thể quán
tướng chết trong chín tướng để đối trị.
b. Tham muốn hình dáng, có thể quán
xét ba tướng: bầm xanh, rữa nát, máu mủ
bê bết để đối trị.
c. Tham muốn nơi chỗ, có thể quán
bốn tướng: chương sình, rữa nát, trùng ăn,
tan rã để đối trị.
d. Tham muốn xúc chạm, có thể quán
tưởng bộ xương để đối trị.
Từ chín tướng của xác chết người ta,
như đã trình bày ở trên, mà nảy sinh chín
thứ quán tưởng, cho nên cũng gọi là Cửu
tưởng. Phật giáo Nam truyền thì cho có mười
thứ quán tưởng, gọi là Thập bất tịnh. Ngoài
ra, Thiên thai tứ giáo nghi tập chú cũng
nêu bảy thứ bất tịnh: Chủng tử bất tịnh,
Thụ sinh bất tịnh, Trụ xứ bất tịnh, Thực

đạm bất tịnh, Sơ sinh bất tịnh, Cử (toàn)
thể bất tịnh và Cứu kính bất tịnh.
Bất tịnh quán và Sổ tức quán (quán đếm
hơi thở) được gọi chung là hai cửa cam lộ
vào đạo. Bất tịnh quán lấy căn lành không
tham làm tự tính. Trong ba cõi, duyên theo
hai cõi Dục và Sắc suốt trong mười nơi (cõi
Dục, Thiền trung gian, Tứ thiền, Tứ cận
phần); người tu quán lấy mười nơi này làm
chỗ nương và dùng thân sở y ở cõi Dục mà
bắt đầu. Bất tịnh quán tương ứng với Thắng
giải tác ý, đây tức là hữu lậu quán, tương
đương với vị Thân niệm trụ trong bốn niệm
trụ.
Lại trong tám Giải thoát và tám Thắng
xứ, Bất tịnh quán được dùng làm phép quán
của Sơ thiền và Nhị thiền. [X. Trung a hàm
Q.2 kinh Lậu tận, Q.28 kinh Chư pháp
bản; kinh Tăng nhất a hàm Q.5; kinh Đại
bát Niết bàn (bản Bắc) Q.36; kinh Tọa thiền
tam muội Q.thượng; kinh Quảng nghĩa pháp
môn; kinh Đại phẩm bát nhã Q.1; luận Đại
trí độ Q.19, Q.21]. (xt. Thất Chủng Bất Tịnh,
Cửu Tưởng).
BẤT TỊNH THUYẾT PHÁP
.............
Bất tịnh nói pháp. Cũng gọi Tà mệnh
thuyết pháp (nói pháp để mưu sinh). Người
nói pháp tâm còn ô nhiễm, nhưng vì danh
lợi mà nói, hoặc nói mà không hiểu rõ nghĩa
lí của giáo pháp, gọi là Bất tịnh thuyết pháp.
Kinh Phật tạng quyển trung phẩm Tịnh
pháp nêu ra năm lỗi của người bất tịnh nói
pháp:
1. Tự nói mình biết hết Phật giáo.
2. Khi giảng nói kinh, chỉ trích những
lỗi trái ngược nhau trong các kinh.
3. Đối với các pháp ngờ vực không tin.

4. Tự đem chỗ hiểu biết của mình để
phê phán kinh pháp.
5. Vì danh lợi mà nói pháp.
Kinh trên còn nêu ra năm nhược điểm
của người bất tịnh nói pháp:
1. Khi nói pháp trong lòng hồi hộp, sợ
người khác hỏi vặn.
2. Trong lòng lo sợ mình không nói
được, nhưng vẫn gượng nói pháp cho người
khác nghe.
3. Mình là phàm phu, không có trí tuệ
chân thực.
BẤT TỊNH THUYẾT PHÁP

B
577
4. Pháp nói ra bất tịnh, chỉ là lời nói
suông mà thôi.
5. Bài nói pháp không có thứ tự trước
sau, chắp vá lộn xộn, nên trong lòng hồi
hộp lo sợ.
[X. kinh Ưu bà tắc giới Q.2 phẩm Tự lợi
lợi tha; kinh Quán vô lượng thọ; Quán vô
lượng thọ kinh sớ Q.4; Quán vô lượng thọ
kinh nghĩa sớ Q.hạ; Quán vô lượng thọ
Phật kinh sớ diệu tông sao Q.6].
BẤT TRI TÚC GIẢ
Người không biết đủ. Đối lại với “Tri
túc”. Chỉ người có lòng tham cầu quá nhiều,
không biết thế nào cho đủ, càng được càng
tham, vượt ngoài sức mình. Tất cả khổ não
đều do lòng tham muốn gây ra, cho nên
người tu hành cần phải biết tự thỏa mãn
với cuộc sống thanh đạm của mình. Kinh
Di giáo nói: người không biết đủ thường bị
năm dục lôi kéo, cho nên dù ở thiên đường
cũng không vừa ý, tuy giàu có mà vẫn thấy
mình nghèo khó, làm cho người biết đủ
phải xót thương.
BẤT TRỤ BÁI
Lễ lạy không nghỉ, cho đến trăm nghìn
lạy. Thiền lâm tượng khí tiên quyển 10:
Khi đã được thầy truyền pháp rồi, mà đệ tử
vẫn lễ lạy không ngừng, có thể đến trăm
nghìn lạy, đó chính là phù hợp với cách lễ
lạy thường được Phật tổ ứng dụng xưa nay.
BẤT TU NGOẠI ĐẠO
Là một trong những ngoại đạo Ấn độ
ngày xưa, do San xà dạ tì la chi tử trong
nhóm Lục sư sáng lập. Ông này chủ trương
chẳng cần phải gắng sức cầu đạo, cứ trải

qua nhiều kiếp sống chết, đến một lúc nào
đó tự nhiên hết khổ mà được Niết bàn. Ngoại
đạo này có khả năng được năm thần thông,
cho nên có thể biết rõ các việc của tám vạn
kiếp quá khứ, ngoài tám vạn kiếp thì không
biết gì nữa. [X. Chú duy ma kinh Q.3; Tứ
phần luật san phồn bổ khuyết hành sự sao
Q.hạ phần 4].
BẤT TUÊ
.....
I. Bất tuệ. Không có trí tuệ, không có
tài năng. Sách Liệt tử thiên Thang vấn nói:
“Quá lắm! Ngươi là kẻ bất tuệ!”
II. Bất tuệ. Tiếng nói nhún của tăng sĩ,
cũng như những tiếng Bần tăng, Bần đạo
v.v...
BẤT TƯ NGHỊ CHÂN NGÔN TƯỚNG ĐẠO PHÁP
Chân ngôn tướng, nghĩa là thực tướng
của Chân ngôn. Mỗi tiếng mỗi chữ của
chân ngôn này đều được sức gia trì của đức
Như lai hiện ra trong vầng ánh sáng, tức là
dùng pháp thân vô tướng tạo thành các
tiếng các chữ, lại dùng các thứ tiếng chữ để
thành tựu pháp thân vô tướng. Đây là chỗ
phàm phu không thể tưởng tượng nghĩ bàn
được, vì thế gọi là Bất tư nghị chân ngôn
tướng đạo pháp. [X. kinh Đại nhật Q.2
phẩm Cụ duyên; Đại nhật kinh sớ Q.7].
BẤT TƯ NGHỊ DUYÊN KHỞI
Là pháp mạn đồ la của Mật giáo. Hành
giả lấy phương tiện Tam mật (Thân mật,
Khẩu mật, Ý mật) làm duyên, lấy quán tâm
làm nhân, mà hiện cảnh giới Phổ môn hải
hội chư Phật, là cảnh giới không thể nghĩ
bàn.
BẤT TƯ NGHỊ HUÂN BIẾN
Chỉ Bất tư nghị huân và Bất tư nghị
biến. Huân, nghĩa là xông ướp. Vô minh

BẤT TƯ NGHỊ HUÂN BIẾN

B
578
xông ướp che lấp chân như mà sinh ra các
pháp hư dối, nên nói là Bất tư nghị huân.
Biến, nghĩa là biến chuyển, biến đổi. Tâm
chân như bị vô minh xông ướp che lấp mà
biến chuyển, nên nói là Bất tư nghị biến.
Chân như là pháp chắc thực, không
thể huân; không thể biến, nhưng hay biến
đổi, nên nói là bất tư nghị. [X. kinh Lăng
già Q.1; Lăng già kinh chú giải Q.1 phần
trên; Khởi tín luận nghĩa kí Q.hạ phần đầu].
BẤT TƯ NGHỊ KHÔNG
I. Bất tư nghị không. Cũng gọi đệ nhất
nghĩa không. tức là cái không do Phật và
Bồ tát chứng được, dứt tuyệt sự sai biệt về
hữu và vô, chẳng phải chỗ mà Nhị thừa và
phàm phu có thể suy tính lường biết được,
nên gọi là Bất tư nghị không (cái không
chẳng thể nghĩ bàn).
Thắng man kinh bảo quật dẫn lời ngài
Long thụ, nói rằng không có 3 loại: Không
của ngoại đạo, Đãn không và Không vô sở
đắc. Đãn không tức là trí không của Nhị
thừa, Vô sở đắc không là trí không của Bồ
tát. Trí không vô sở đắc này chẳng phải là
chỗ Nhị thừa biết được, nên nói là Bất tư
nghị.
II. Bất tư nghị không. Là trí Đại không
tam muội chữ A chẳng sinh của Đại nhật
Như lai. Đại không tam muội, cũng gọi
Chính giác tam muội, Cứu kính tam muội.
Là tam muội không dính mắc vào không
hay có, mà soi rọi thấy rõ không và bất
không rốt ráo vô tướng mà lại đầy đủ tất cả
tướng, an trụ nơi trí vô ngại của Phật. Nói
theo tự mẫu, thì tam muội Đại không là

nghĩa của chũ (ịa). Đại không này sâu
xa mầu nhiệm, vượt ngoài sự suy lường bàn
nói của người ta, nên gọi là Bất tư nghị
không. Đại nhật kinh sớ quyển 6 (Đại39,
646 hạ), nói: “Biết cái không này cũng giống
như hư không, xưa nay vốn chẳng sinh,
tức là nghĩa không rốt ráo. Vì tự tính nó
trong sạch, không bờ mé, không phân biệt,
đồng với thái hư, cho nên đem cái không
dễ hiểu của thế gian mà ví dụ với cái không
bất tư nghị vậy”.
BẤT TƯ NGHỊ KHÔNG TRÍ
Trí không chẳng thể nghĩ bàn. Chỉ cho
trí của Phật đã chứng được lí không chẳng
thể nghĩ bàn. Kinh Thắng man chương Vô
biên thánh đế thứ 6 (Đại 12, 221 thượng),
nói: “Bất tư nghị không trí, dứt tất cả kho
phiền não”.
BẤT TƯ NGHỊ KIẾP
Số kiếp nhiều không thể nghĩ bàn.
“Kiếp” là đơn vị thời gian biểu thị thời gian
rất dài của Ấn độ đời xưa. Phật giáo cũng
dùng nó để thuyết minh quá trình vũ trụ
sinh thành và hủy diệt. Quá trình này không
thể dùng tháng, năm mà tính toán, ngay cả
đến dùng số kiếp cũng không thể đếm được.
Chỉ có trí tuệ giác ngộ và sức thần thông
của chư Phật, Bồ tát mới biết được,ngoài ra
không có cách nào khác, cho nên gọi là
Bất tư nghị kiếp.
BẤT TƯ NGHỊ NGHIÊP TƯỚNG
Tướng nghiệp chẳng thể nghĩ bàn. Một
trong hai tướng bản giác theo nhiễm. Đối
lại với “Trí tịnh tướng” (tướng trí trong
sạch). Chỉ cho tướng nghiệp dụng trở lại
thể bản giác trong sạch. Tức nương vào
tướng trí trong sạch (thủy giác cuối cùng
đã hợp làm một với bản giác) mà tướng

vô lượng công đức thường không dứt mất,
tùy căn cơ chúng sinh, tự nhiên tương ứng,
khiến được các loại nghiệp dụng chẳng
thể nghĩ bàn. [X.luận Đại thừa khởi tín;
Khởi tín luận nghĩa kí Q.trung; Khởi tín
BẤT TƯ NGHỊ KHÔNG

B
579
luận kí biệt (Pháp tạng)]. (xt. Tùy Nhiễm
Bản Giác).
BẤT TƯ NGHỊ THÂN
Thân chẳng thể nghĩ bàn. Cũng gọi Bất
tư nghị biến dịch thân. Tức thân chịu sự
sống chết thay đổi chẳng thể nghĩ bàn. Bởi
nhờ sức định vô lậu cùng sự cảm ứng trợ
giúp của sức nguyện mà vận dụng mầu
nhiệm một cách khó lường. [X. luận Thành
duy thức Q.8]. (xt. Biến Dịch Sinh Tử).
BẤT TƯ NGHỊ TUÊ BỒ TÁT
Bất tư nghị tuệ, Phạm:Acintyamatidatta.
Vị Bồ tát được bày ở đầu phía tây trong
viện Trừ cái chướng trên Thai tạng giới
Hiện đồ mạn đồ la Mật giáo. Vị Bồ tát
này đem trí tuệ bất khả tư nghị quyền thực
chẳng hai ban cho chúng sinh, lấy việc
dứt trừ ngu si cho chúng sinh làm bản
thệ, mật hiệu là Nan trắc kim cương, chủng
tử là (ù), hình
tam muội da là
ngọc báu. Trong
Hiện đồ mạn đồ
la, bồ tát Bất tư
nghị tuệ thân
mầu da người, tay
trái cầm hoa sen,
trên hoa sen có
hạt ngọc tròn (có
ánh lửa sáng),
cánh tay phải co
và đưa lên, lòng
bàn tay hướng ra ngoài, ngồi xếp bằng trên
hoa sen đỏ. [X. kinh Đại nhật Q.4 phẩm
Mật ấn, Q.5 phẩm Bí mật mạn đồ la; Nhiếp

đại nghi quĩ Q.2; Quảng đại nghi quĩ
Q.trung; Đại nhật kinh sớ Q.16; Đại nhật
kinh nghĩa thích Q.7; Chư thuyết bất đồng
kí Q.5].
BẤT TƯ NGHỊ TUÊ ĐỒNG TỬ
Bất tư nghị tuệ, Phạm: Acintyamati.
Một trong tám đồng tử lớn của bồ tát Văn
thù. Đồng tử này được đặt ở góc đông nam
của viện thứ hai trong Văn thù mạn đồ la.
Cũng có thuyết cho rằng đồng tử Bất tư
nghị tuệ này là cùng thể với đồng tử Bất tư
nghị trong nghi quĩ: Quảng đại, Huyền pháp
và Thanh long. Có thuyết nói tên Phạm
của đồng tử Bất tư nghị tuệ làKiô-karmì
(âm Hán: Chỉ ca lí), nghĩa là Phụng giáo sứ,
cho nên trong nghi quĩ lấy vị tôn này làm
người phụng giáo. Vị này mình mầu vàng,
cỡi sư tử, hình tam muội da là cây gậy một
chẽ. [X. Bát tự văn thù quĩ].
BẤT TƯ THIÊN BẤT TƯ ÁC
I. Bất tư thiện bất tư ác, không nghĩ
thiện không nghĩ ác. Chỉ cho chủ trương
dứt hết hai niệm thiện và ác.
II. Bất tư thiện bất tư ác, thấu suốt hai
cái thấy thiện ác. An trụ nơi một niệm tuyệt
đối duy nhất. Trong sách “Tọa thiền dụng
tâm kí bất năng ngữ”, vị tăng Nhật bản là
ngài Chỉ nguyệt Tuệ ấn (1689-1764) giải
thích: “Không nghĩ thiện ác, không có nghĩa
là trống không, không có thiện ác. người đã
thấu suốt thực tính của thiện ác, thì chẳng
suy nghĩ về thiện ác, bởi vì thiện ác vốn không
phải vật, nên chẳng nghĩ về chúng.”
III. Bất tư thiện bất tư ác. Tên công
án trong Thiền tông. Câu nói cơ duyên của
Lục tổ Tuệ năng với Thượng tọa Mông sơn
Huệ minh. Vô môn quan Tắc 23 (Đại 48,
295 hạ) chép: “Nhân lúc Thượng tọa Minh

đuổi theo Lục tổ đến núi Đại dữu (...). Minh
nói: ‘Tôi đến cầu pháp chẳng phải vì áo.
Xin hành giả từ bi chỉ dạy.’ Tổ bảo: ‘Chẳng
nghĩ thiện, chẳng nghĩ ác, chính lúc ấy, cái
gì là mặt mày thật của Thượng tọa Minh?’.
Bồ Tát Bất Tư Nghị Tuệ
(Thai Tạng Giới Mạn Đồ La)
BẤT TƯ THIÊN BẤT TƯ ÁC

B
580
Minh ngay đó đại ngộ, toàn thân đẵm mồ
hôi”.
Ý trong câu “Chẳng nghĩ thiện chẳng
nghĩ ác” của Lục tổ là phải vượt lên trên
quan niệm phải trái, thiện ác đối đãi mới có
thể biết rõ chân lí.
BẤT TỰ TẠI
I. Bất tự tại. Phạm:A-ìzvara.Dịch âm:
A y thấp phạt la. Kinh Hà khổ trong phẩm
Phạm chí của Trung a hàm quyển 36 (Đại
1, 659 hạ), nói: “Người tại gia lấy tự tại
(phóng túng) làm vui, người xuất gia học
đạo thì lấy bất tự tại (không phóng túng)
làm vui.”
II. Bất tự tại. Một trong những tướng
mê vọng (tướng đa ma) của cơ năng tư duy
căn bản do phái triết học Số luận ở Ấn độ
lập ra. Kim thất thập luận (Đại 54, 1251
thượng), nói: “Phi pháp, Phi trí, Ái dục, Bất
tự tại, bốn pháp này là tướng đa ma”.
BẤT TỬ
......
Không chết. Phạm: amfta. Chỉ cho sự
sống vĩnh viễn. Phổ thông dịch là Cam lộ.
Lời dạy của đức Phật gọi là Pháp cam lộ, vì
là lời vĩnh hằng, vượt khỏi thời gian không
gian, cho nên lúc Phật giáng sinh mưa cam
lộ, tượng trưng ý nghĩa bất tử. Người ta hay
dùng Cam trà (nước thơm) tắm tượng Phật,
tức đã phát xuất từ cam lộ; âm đọc của cam
trà rất giống âm gốc của cam lộ. Lại Niết
bàn cũng gọi là bất tử. Trong phép quán
đính của Mật giáo, nước quán đính được
gọi là Cam lộ bất tử, tượng trưng Kim cương
giới và Thai tạng giới là chẳng hai.

BẤT TỬ DƯỢC
........
Thuốc không chết. Tức thứ thuốc có
khả năng kéo dài tuổi thọ hoặc dứt hết bệnh
tật. Đây có hai thuyết: một bảo là thuốc
thơm Sa ha (Phạm:Sahà) trên núi Tuyết,
một cho là thuốc A già đà (Phạm:Agada).
[X. kinh Niết bàn (bản Bắc) Q,25; Vãng
sinh thập nhân; Tuệ uyển âm nghĩa
Q.thượng]. (xt. A Già Đà Dược, Sa Ha).
BẤT TỬ GIÁC
........
Một trong tám thứ ác giác. Nghĩa là người
rất giầu có mà thường nhớ nghĩ đến sự
không chết. Giác, dịch mới là tầm tứ (tìm
kiếm, dò xét). Vì giác (tỉnh biết) này trái
ngược với lí chân chính, nên gọi là ác giác.
Đại thừa nghĩa chương quyển 5 phần cuối,
cho tám thứ ác giác là bốn kết sử ở ngôi vị
Tu đạo, xếp Bất tử giác vào phần si. [X.
kinh Hoa nghiêm (bản 80 quyển) Q.3; Đại
minh tam tạng pháp số Q.31; luận Du già
sư địa Q.40]. (xt. Bát Giác).
BẤT TỬ KIỂU LOẠN LUẬN
Một trong 62 loại kiến chấp (bám dính
chặt vào cái thấy biết của mình) của ngoại
đạo tại Ấn độ đời xưa. Họ chấp trước vào
thời quá mà dấy sinh kiến giải phân biệt.
Chẳng hạn đối với vấn đề bất tử (không
chết; có thuyết cho là ông trời được tôn
thờ), chính mình chẳng hiểu một tí gì về
vấn đề này, lại đem giải thích cho người
khác một cách bừa bãi loạn xạ để lừa dối
người ta. Loại ngoại đạo này có bốn thứ,
nên cũng gọi là Tứ chủng bất tử kiểu loạn
luận, Tứ bất tử kiểu loạn luận. Đó là:
1. Về vấn đề nghiệp báo thiện ác, cứ
theo sự hiểu biết của riêng mình mà giải

đáp cho người khác.
2. Về vấn đề đời khác có hay không, cứ
theo ý kiến của người hỏi mà đáp “đúng
thế đúng thế!”
3. Về vấn đề thiện, bất thiện, lại đáp
chẳng phải thiện chẳng phải ác.
BẤT TỰ TẠI

B
581
4. Lấy sự hiểu biết của người khác để
đặt thành vấn đề mà giải đáp.
Loại chủ trương này tương đương với
tông “Bất tử kiểu loạn” trong 16 tông ngoại
đạo. [X. Trường a hàm Q.40 kinh Phạm
động; luận Đại tì bà sa Q.119; Đại thừa
nghĩa chương Q.6]. (xt. Lục Thập Nhị Kiến).
BẤT TỬ KIỂU LOẠN TÔNG
..............
Một trong 16 tông ngoại đạo. Tức là
ngoại đạo bất tử kiểu loạn trong các ngoại
đạo ở Ấn độ đời xưa. Ngoại đạo này chấp
ông trời là thường còn sống mãi không chết,
rồi họ tự nói họ không chết không rối loạn.
Vì lời nói của họ là giả tạo ra để lừa dối
người, nên gọi là Bất tử kiểu loạn (lừa dối
loạn xạ) tông. [X. luận Du già sư địa Q.7;
luận Hiển dương thánh giáo Q.10; Đại thừa
pháp uyển nghĩa lâm chương Q.1]. (xt.
Ngoại Đạo Thập Lục Tông).
BẤT TỬ MÔN
Chỉ cho cửa vào Niết bàn. Kinh Vô
thường (Đại 17, 745 hạ), nói: “Cùng bỏ chốn
vô thường, đi vào cửa bất tử”.
BẤT TỨC BẤT LI
Chẳng tức là một, cũng không lìa khỏi.
Cũng gọi “Bất nhất bất dị” (chẳng phải một,
chẳng phải khác). Như nước với sóng, hai
thứ có khác nhau, nên nói bất tức; tính
chất của nước và sóng không khác (cùng
một tính ướt) nên nói bất ly.
Kinh Viên giác (Đại 17, 915thượng) nói:
“Bất tức bất li, vô phược vô thoát” (chẳng
tức chẳng lìa, không buộc không cởi).
BẤT TỨC LƯU

........
Chỉ cho người không lanh lợi, người
ám muội ngu độn, Tông tử kinh bút kí nói:
“Những người ngu độn, không có trí tuệ,
gọi là bất tức lưu”. [X. Trung phong lục
Q.1 hạ; Bích nham lục tắc 1].
BẤT TƯƠNG ỨNG TÂM
Tâm không tương ứng. Tức là tâm
không tương ứng với phiền não kết sử.
Cứ theo luận Duy thức, do Ngài Cù đàm
bát nhã lưu chi dịch, nói, thì tâm tự tính
thanh tịnh đệ nhât nghĩa đế thường trụ
bất biến là tâm bất tương ứng. Kinh Thập
địa nói: “Ba cõi hư dối, chỉ do một tâm
tạo tác” là chỉ tâm bất tương ứng. [X.
Đại thừa duy thức luận tự; Đại thừa khởi
tín luận nghĩa kí Q.hạ]. (xt. Tương Ứng
Tâm).
BẤT VONG THIỀN
Thiền không quên, một trong các loại
thiền định. Tức là thiền định rèn luyện trí
nhớ. Kinh Xá lợi phất vấn chép, nhờ tu tập
bất vong thiền mà tôn giả A nan được tam
muộn Phật giác.
BẤT XẢ THÊ ƯỚC
.....
Không bỏ lời thề ước, chỉ cho lời
nguyện thứ 18 trong 48 lời nguyện của
đức Phật A di đà. Nguyện này lấy niệm
Phật cầu vãng sinh làm lời thề ước. Tức
là đức Phật A di đà thề ước sẽ không bỏ
rơi bất cứ một người niệm Phật nào. Lời
văn thề ước được chép trong kinh Vô
lượng thọ như sau (Đại 12, 268 thượng):
“Khi tôi được thành Phật, nếu có chúng
sinh trong mười phương dốc lòng tin,
muốn sinh về cõi nước của tôi, niệm tên
hiệu của tôi từ một đến mười niệm, mà

không được vãng sinh, thì tôi không lên ngôi chính giác”. BẤT XẢ THÊ ƯỚC

B
582
BẤT Ỷ NGỮ
Không nói thêu dệt. Phạm Saôbhinnapralàpàt
prativirati. Một trong mười điều
thiện. Nghĩa là không nói lời thêu dệt, bịa
đặt, cũng không nịnh bợ ton hót. (xt. Thập
Thiện Thập Ác).
BẬT SÔ
Phạm:bhikwu, Pàli: bhikkhu. Cũng
gọi tỉ khưu, phức sô, bị sô. Hán dịch ý là
khất sĩ, trừ sĩ, huân sĩ, phá phiền não, trừ
cận (trừ cái đói), bố ma (làm cho ma sợ)
v.v... Là một trong năm chúng, một trong
bảy chúng của giáo đoàn Phật giáo. Tức là
người con trai, đàn ông đã xuất gia vào
đạo, thụ giới Cụ túc. Bật sô không kinh
doanh để mưu sinh, mà đi xin ăn để sống
cuộc đời thanh sạch, nên gọi là Khất sĩ
(người đi xin ăn). Diệt trừ cái đói của sáu
tình thức (tức mắt tai mũi lưỡi thân ý), dứt
hết tham muốn nhơ nhớp và huân tu các
pháp lành, cho nên gọi là trừ sĩ, trừ cận,
huân sĩ (người xông ướp) v.v..., tu dưỡng
đạo lành để phá trừ phiền não, nên gọi là
phá phiền não. Vì nhận giữ giới trọn đời,
nên cũng gọi tịnh trừ giới. Vì chắc chắn
vào Niết bàn, khiến bọn ma vương sợ hãi,
nên gọi bố ma. [X. luận Đại trí độ Q.3;
Thích ca phồ Q.7; Huyền ứng âm nghĩa
Q.8 ]. (xt. TỉKhưu).
BẬT SÔ NI
Phạm: bhikwuịì, Pàli: bhikkhunì.
Cũng gọi phức sô ni, bị sô ni, tỉ sô ni. Gọi
tắt là ni. Là danh từ giống cái của tỉ khưu
(Phạm :bhikwu), tức tỉ khưu ni. Dịch ý là
trừ nữ, huân nữ, hoặc sa môn ni, là người

đàn bà, con gái xuất gia vào đạo, nhận giữ
giới Cụ túc. (xt. Tỉ Khưu Ni, Bật Sô).
BẬT SÔ THẢO NGŨ ĐỨC
Năm đức của cỏ bật sô. Cứ theo phiên
dịch danh nghĩa tập quyển 1 nói, thì bật sô
là một loại cỏ thơm trên núi Tuyết. Đem
năm tính chất của cỏ này để ví dụ tỉ khưu
cũng có đủ năm đức:
1. Thể tính mềm mại, ví dụ tỉ khưu có
thể chiết phục sự thô bạo của ba nghiệp
thân, ngữ và ý.
2. Bò lan khắp chung quanh, ví dụ tỉ
khưu truyền pháp độ người, liên tục không
dứt.
3. Mùi thơm bay xa, ví dụ tỉ khưu giới
đức thơm nức, khiến mọi người nghe tên
đều vui mừng.
4. Có khả năng chữa khỏi sự đau nhức,
ví dụ tỉ khưu có thể diệt trừ sự đau đớn của
phiền não độc hại.
5. Không quay lưng lại với ánh sáng mặt
trời, ví dụ tỉ khưu chính kiến tư duy, thường
hướng về ánh sáng Phật. (xt. Bật Sô).
BẾ LÔ
.....
Tắt lò sưởi. Trong Thiền tông, hàng năm
vào tháng 2 hoăc tháng 3 âm lịch, thì tắt lò
sưởi. Đối lại với “khai lô” (đốt lò sưởi). Thiền
uyển thanh qui quyển 4 Thánh tăng thị giả
lô đầu trực đường (Vạn tục 111, 449 hạ)
chép: “Mồng 1 tháng 10 đốt lò sưởi, mồng
1 tháng 2 tắt lò sưởi”.
BẾ QUAN
Đóng cửa. Tức là đóng cửa không tiếp
khách, ở yên tu hành. Đặc biệt chỉ vị thiền
tăng chấm dứt mọi tiếp xúc, giảng dạy người
khác, rồi một lòng một dạ ngồi thiền tu
hành ở phòng riêng của mình. Phong tục

“bế quan” rất thịnh hành trong giới Phật giáo Trung quốc. Ngoài Thiền tông ra, BẤT Ỷ NGỮ

B
583
những người tu hành thuộc các môn phái
khác, như tông Tịnh độ, tông Hoa nghiêm…
v.v……………... cũng thường bế quan. Trong thời gian
bế quan, chỗ ở của các vị tu hành gọi là
“quan phòng”.
Trong thời kỳ bế quan, hành giả hoặc
xem tạng kinh, hoặc nghiên cứu giáo pháp,
hoặc chuyên tu một môn nào đó, tùy theo
mục tiêu của mỗi người mà có khác nhau.
Thời hạn cũng không nhất định, có người
vài tháng, cũng có người vài năm. Nguyên
tắc trong thời kỳ bế quan là không ra khỏi
phòng. Bởi thế, ở bên ngoài quan phòng,
phải có người giúp đỡ việc ăn uống, thuốc
thang v.v... gọi là Hộ quan.
BÊNH ĐẠO SƯ
........
Phiền não trói buộc chúng sinh giống
như bệnh hoạn, nếu do phàm phu tục tử
giáo hóa chỉ bảo, thì chẳng những không
khỏi mà bệnh của họ còn nặng thêm. Bởi
thế gọi ông thầy phàm phu hóa đạo là Bệnh
đạo sư. [X. Ma ha chỉ quán Q.5 phần đầu].
BÊNH GIẢ THANG GIA TRÌ PHÁP
Phép gia trì nước tắm để chữa bệnh. Một
trong những phép tu của Phật giáo dành
cho người đau yếu lâu ngày. Gọi đủ là bệnh
giả mộc dục thang gia trì tác pháp (phép gia
trì nước tắm để tắm cho người bệnh). Nếu
tắm gội cho người bệnh đã mắc bệnh lâu
ngày, phải làm phép hộ thân vào nước ở
trong thùng, rồi bắt ấn và tụng các câu thần
chú sau đây: 1. Hư không võng. 2. Hỏa
viện. 3. Bất động (là kết giới chung). 4. Quân
đồ lợi (là kết giới riêng, theo phép này, có

thể nhờ uy lực của Quân đồ lợi để trừ bỏ
chướng ngại của Tì na da ca). 5. Mã đầu
(nhờ sức thần chú Cam lộ mà thân được
trong sạch và tuổi thọ tăng thêm).
Sau đó, dùng chày năm chẽ thư hai chữ
llaô, Vaô rồi lai tụng tiếp sáu loại chân
ngôn: Bất động, Quân đồ lợi, Mã đầu, Lục
tự, Bát tự văn thù và Diên mệnh; sau đó
mới tắm cho người bệnh và miệng vẫn phải
tiếp tục tụng chú Bất động. Khi tắm xong
rồi, lại phải dùng ấn và chân ngôn Nhất tự
kim luân gia trì ở năm chỗ trên thân của
người bệnh. (xt. Ngũ Xứ Gia Trì).
BÊNH HẠ
.......
Xin nghỉ để dưỡng bệnh. Cũng gọi Bệnh
Giả...... Trong Thiền lâm, vì bị bệnh,
muốn xin nghỉ để tĩnh dưỡng, thông thường
có quy định về việc này. Huyễn trụ thanh
qui (Vạn tục 111, 499 hạ) ghi : “Nếu gặp
bệnh duyên, nên bạch đại chúng, xin dời
đến nơi khám bệnh (……… ……... )”. Sau khi chữa trị,
bệnh được thuyên giảm, phải giữ đúng phép,
hết lòng cảm tạ người trực bệnh, rồi về nhà
nghỉ ngơi. [X. Thiền lâm tượng khí tiên Q.9
Tùng quĩ môn].
BÊNH HẠNH
Một trong năm phương pháp hành đạo
của Bồ tát. Nghĩa là Bồ tát dùng đại hạnh
vô duyên đại từ và tâm bình đẳng đồng thể
đại bi, nhổ tận gốc các phiền não và chữa
trị tội nghiệp cho chúng sinh. Tội nghiệp
là bệnh. Bệnh ví dụ tội nghiệp cho chúng
sinh. Tội nghiệp là bệnh, hạnh chữa bệnh,
gọi là Bệnh hạnh.
BÊNH HOẠN
.... .
Gọi tắt là bệnh. Bệnh của chúng sinh

đều là từ thân hữu lậu do bốn đại tạo thành.
Khi một đại không điều hòa, sinh ra 101
bệnh, cả bốn đại không điều hòa thì sinh
ra 404 bệnh. Có sáu nguyên nhân gây bệnh:
bốn đại mất quân bình, ăn uống không
chừng mực, ngồi Thiền không điều độ, quỉ
BÊNH HOẠN

B
584
thần xâm nhập, ma thần quấy nhiễu, nghiệp
ác nổi dậy.
Thân hữu lậu của phàm phu mắc bệnh
là bệnh thật. Còn bậc thánh đã thoát khỏi
thân hữu lậu, cho nên không có bệnh thật.
Bậc thánh vốn không có bệnh, nhưng vì
lòng đại bi muốn làm lợi ích cho người khác
mà thị hiện có bệnh, gọi là bệnh tạm thời
(quyền bệnh). Như lai Thích ca đau lưng,
hoặc như bệnh tật của Cư sĩ Duy ma v.v…...
Lại tông Thiên thai lấy bệnh hoạn làm
một đối cảnh trong Thập thừa quán pháp.
Quán tưởng cái tướng thể của bệnh hoạn
tức là thực tướng, tức là ba đế ba nghìn. [X.
luận Đại trí độ Q.8; Ma ha chỉ quán Q.8
phần dưới; luận Thập trụ tâm Q.1 (Không
hải)].
BÊNH KHỔ
.....
Phạm:Vyàdhi-duhêkha, Pàli: Vyàdhidukkha.
Một trong bốn thứ khổ, một trong
tám thứ khổ. Tức là khi chúng sinh bị bệnh
thì cả thân tâm đều khổ não. Theo luận
Đại tì bà sa quyển 78 nói, thì bệnh hay làm
tổn hoại những gì đáng yêu và thỏa thích,
nên gọi bệnh khổ. Nguyên nhân phát bệnh
là do bốn đại không điều hòa, cũng có thuyết
cho rằng, vì bốn đại không điều hòa mà
sinh ra 404 bệnh. Cứ theo kinh Ngũ vương
nói, thì bốn đại (bốn nguyên tố lớn) là đất,
nước, lửa, gió. Khi nguyên tố đất không điều
hòa thì thân xác nặng nề; nguyên tố nước
không điều hòa thì thân hình phù thũng;
nguyên tố lửa không điều hòa thì toàn thân
nóng bừng; nguyên tố gió không điều hòa

thì thân thể cứng đờ ra. Khắp mình đau
nhức như bị người đánh, khí lực hư kiệt,
ngồi dậy đi đứng phải nhờ người đỡ; mắt
không thấy sắc, tai chẳng nghe tiếng, trong
lòng khô não, nói năng rên rỉ, miếng ngon
miếng ngọt vào miệng đều đắng; tất cả đều
là nỗi khổ lớn.
Cứ theo luận Du già sư địa quyển 61
nói, thì bệnh khổ có năm tướng:
1. Thân thể biến hoại dần.
2. Nỗi lo khổ thêm nhiều gấp bội
3. Đối với cảnh vừa ý không ưa thích
nữa.
4. Đối với cảnh không vừa ý mình lại
phải gắng gượng thụ dùng.
5. Hay khiến gốc mệnh sống của mình
mau hoại diệt.
Kinh Đại bát niết bàn (bản Bắc) quyển
12 cũng phân biệt thân bệnh và tâm bệnh:
thân bệnh do nước, gió, nóng và những
nguyên nhân khác gây ra. Còn tâm bệnh
thì do hồi hộp, sợ hãi, lo sầu, ngu dại gây
ra. [X. kinh Tăng nhất a hàm Q.6; kinh Tu
hành bản khởi Q.hạ].
BÊNH KHỞI LỤC DUYÊN
...........
Sáu nguyên nhân phát bệnh. Cứ theo
Ma ha chỉ quán quyển 8 phần trên, thì bệnh
của chúng sinh đều do sáu nguyên nhân
gây ra:
1. Bốn đại mất cân bằng.
2. Ăn uống không điều độ.
3. Ngồi Thiền không đúng phương
pháp.
4. Quỉ được dịp xâm nhập.
5. Ma, thần thay nhau quấy nhiễu.
6. Nghiệp ác nổi dậy.
BÊNH TĂNG KHẨU TỪ

Lời trối trăn của vị tăng bệnh nặng.
Trong tùng lâm, khi bệnh tình của vị tăng
càng thêm nặng, khó có hy vọng qua khỏi,
nên khi hấp hối thường để lại các lời dặn
dò. Những lời này phần nhiều liên quan
đến quê quán, lí lịch của vị tăng ấy, và những
vật sở hữu có những gì và để ở đâu v.v...
[X. Sắc tu bách trượng thanh qui Q.6 Bệnh
tăng niệm tụng điều].
BÊNH KHỔ

B
585
BÊNH TĂNG NIÊM TỤNG
...........
Cũng gọi Bệnh tăng giải thích. Trong
tùng lâm, khi một vi tăng bị bệnh, đến ba
ngày trở lên mà không khỏi, thì đưa vị ấy
đến nhà Diên thọ (người chuyên chữa
bệnh) để trị liệu và tĩnh dưỡng. Lúc ấy,
những vị tăng đồng hương bạn cũ và cả
chúng tăng đều cầu nguỵện cho vị bệnh
tăng ấy mau lành. Mọi việc tụng niệm tán
Phật hồi hướng ấy, gọi là Bệnh tăng niệm
tụng. [X. Sắc tu bách trượng thanh qui Q.6
Bệnh tăng niệm tụng điều].
BÊNH TỬ
.... .Đứa con đau ốm. Ví dụ chỉ cho hạng
chúng sinh cực ác – Như người có bảy đứa
con, trong đó có một đứa đau ốm; cha mẹ
thương các con tuy không thiên vị, nhưng
riêng với đứa con ốm đau thì có thương
nhiều hơn. Đức Phật cũng thế, đối với chúng
sinh, tâm Ngài không phân biệt, nhưng với
hạng chúng sinh cực ác, Ngài thương xót
nhiều hơn, cũng như cha mẹ thương đứa
con bệnh hoạn vậy. [X. kinh Đại bát niết
bàn (bản Nam) Q.30] .
BI
..
Phạm, Pàli: karuịà. Dịch âm : ca lâu
na, gia lư na. Là lòng thương xót những
nỗi khổ đau của người khác và muốn cứu
giúp. Một trong bốn tâm vô lượng. Kinh
Đại bátniết bàn (bản Bắc) quyển 15 nói,
muốn đem lại cho chúng sinh vô lượng
sự lợi lạc, gọi là đại bi. Luận Đại trí độ
quyển 20 thì nói, thương nhớ chúng sinh

trong năm đường phải chịu những nỗi
khổ của thân và tâm, gọi là bi. Còn Đại
thừa nghĩa chương quyển thứ 11 thì bảo
: từ hay ban vui, bi hay cứu khổ. [X. luận
Câu xá Q.27]. (xt. Tứ Vô Lượng Tâm, Từ
Bi).
BI ĐIỀN
Ruộng tình thương. Một trong ba thứ
ruộng phúc. Đem lòng thương xót cứu giúp
người nghèo khổ, thì được phúc vô lượng,
cho nên, cứu giúp người nghèo khổ, hoặc
người nghèo khổ nhận sự cứu giúp, đều gọi
là Bi điền. Kinh Tượng pháp quyết nghi
nói: ba ngôi báu Phật, Pháp, Tăng là kính
điền (ruộng tôn kính), những người nghèo
cùng cô độc già cả cho đến con kiến v.v...
thì là bi điền.
Dựa theo ý nghĩa trên đây, vào thời đại
nhà Đường, đã có các viện Bi điền được
thiết lập. Cứ theo Cựu Đường thư Vũ tôn
kỉ chép, thì khoảng năm Khai nguyên đời
Đường, phường Bi điền dưỡng bệnh đã được
thiết lập, để thu nhận những người hoàn
tục mà nghèo khổ tàn tật không nơi nương
tựa, cũng thu nhận cả người nghèo khó
nói chung. Đời sau cũng gọi chung những
viện dưỡng tế là viện Bi điền. [X. kinh
Chính pháp niện xứ Q.61; kinh Ưu bà tắc
giới Q.3; luận Đại trí độ Q.12]. (xt. Phúc
Điền).
BI HOA KINH
Phạm:Karuịà-puịđarìka-sùtra. Gồm
10 quyển. Ngài Đàm vô sấm (Phạm:
Dharmarakwa) dịch vào đời Bắc Lương.
Thu vào Đại chính tạng tập 3. Kinh này
nói rõ về truyện tiền thân của đức Phật a di
đà và Phật Thích ca, dùng phương thức
trình bày đối chiếu tư tưởng thành Phật ở

cõi Tịnh độ và cõi Uế độ, đặc biệt đề cao
lòng đại bi của đức Phật Thích ca ở nơi Uế
độ thành Phật.
Bộ kinh chia làm 6 phẩm. Phẩm 1
Chuyển pháp luân và phẩm 2 Đà la ni,
BI HOA KINH

B
586
miêu tả thế giới Liên hoa của đức Liên hoa
tôn Như lai (Phạm: Padmottara) tương tự
như thế giới cực lạc của đức Phật A di đà.
Phẩm Đại thí thứ 3 tường thuật việc bồ tát
Tịnh ý (Phạm:Sàntimati) hỏi lý do đức
Phật ra đời ở cõi Uế độ. Đức Phật bảo Ngài
ra đời ở cõi nước nhơ nhớp là vì lòng đại bi
và lời thề nguyền (bản nguyện) ở đời trước,
nói nhiều về sự tích vua Vô tránh niệm.
Phẩm Chư bồ tát bản thụ ký thứ 4 thuật rõ
việc vua Vô tránh niệm, do sự khuyến cáo
của đại thần Bảo hải, phát khởi thệ nguyện
thành Phật ở cõi Tịnh độ, được đức Bảo
tạng Như lai thụ kí sau sẽ thành Phật Vô
lượng thọ (Phạm: Amitàyus, Amitàbha,
dịch âm A di đà). kế đó, một nghín người
con của vua lần lượt được thụ kí, tên là
Quán thế âm, Đắc đại thế chí, Văn thù sư
lợi, Phổ hiền, A súc Phật v.v... tám mươi
người con của đại thần Bảo hải và 3 ức đệ
tử cũng đều phát tâm vô thượng bồ đề và
được thụ kí thành Phật ở cõi nước nhơ
nhớp. Còn chính đại thần Bảo hải phát
khởi năm trăm nguyện lớn, nguyện thành
Phật ở cõi đời có năm cái nhơ đục xấu xa.
Đức Bảo tạng Như lai thụ kí khi đại thần
Bảo hải thành Phật thì có tên là Thích ca
mâu ni Như lai, còn gọi Ngài là bồ tát Đại
bi. Phẩm đàn ba la mật thứ năm thuật lại
những truyện tiền sinh của bồ tát Đại bi,
các hạnh tu của Ngài, mà trong đó hạnh
bố thí ba la mật là chính yếu. Phẩm nhập
định tam muội môn thứ 6 chỉ bày rõ loại
tam muội mà đức Phật Thích ca vào định,
đồng thời nêu ra mười loại tên kinh.

Kinh này hiện có hai loại bản dịch. Ngoài
kinh này ra, còn có kinh Đại thừa bi phân
đà lợi, gồm 8 quyển 30 phẩm, được dịch
vào đời Tần, nhưng đã mất tên người dịch.
Cứ theo Xuất tam tạng kí tập quyển 2 nói,
thì có thuyết cho kinh này do Hòa thượng
Đạo cung dịch vào đời Đông Tấn. Lại cứ
theo Khai nguyên thích giáo lục chép, thì
kinh này có tất cả bốn bản dịch, đó là:
- kinh Nhàn cư 1 quyển, Ngài Trúc pháp
hộ đời Tây Tấn dịch ;
- kinh Đại thừa bi phân đà lợi, được dịch
vào đời Tần, nhưng mất tên dịch giả;
- kinh Bi hoa 10 quyển, Ngài Đạo cung
đời Bắc Lương dịch.
- kinh Bi hoa 10 quyển, Ngài Đàm vô
sấm đời Bắc Lương dịch.
Ngoài ra, theo Lịch đại tam bảo kỉ quyển
6 Pháp hộ dịch kinh điều chép, thì kinh
Nhàn cư có hai bộ 10 quyển và 1 quyển.
Kinh một quyển là tách riêng ra từ sinh
kinh (cũng do Ngài Pháp hộ dịch), còn kinh
10 quyển thì do bản dịch khác của kinh Bi
hoa.
Nhưng theo nhận xét của người thời nay,
thì sách do Ngài Đạo cung soạn có thể là
kinh Đại thừa bi phân đà lợi 8 quyển, còn
kinh Nhàn cư 1 quyển đã được sao chép
riêng ra từ sinh kinh mà thành, và kinh
Nhàn cư 10 quyển cũng không nên coi là
bản dịch khác của kinh Bi hoa này. Vả lại
kinh Bi hoa này cũng có liên hệ mật thiết
với các kinh Tăng nhất a hàm, kinh Vô
lượng thọ, kinh A súc phật quốc, kinh Pháp
hoa v.v...
Năm 1898, ông Das, Bahu Sarat Chandra
- học giả Phật giáo Ấn độ - đã ấn hành bản
tiếng Phạm của kinh Bi hoa, chia làm 5

phẩm: Chuyển pháp luân, Đà la ni, Khí
thí, Bồ tát thụ ki, Bố thí.
Vào khoảng thế kỷ thứ IX, các học giả
Ấn độ là: Thắng hữu (Phạm: Jinamitra),
Thiên chủ giác (Phạm: Surendra-bodhi),
Trí tuệ khải (Phạm:Prajiĩà-varman) và
viên quan phiên dịch người Tây tạng tên
là Trí tuệ quân (Tạng:Ye-ses-sde) v.v...
đã cùng dịch kinh Bi hoa này ra tiếng Tây
tạng, chia làm 15 quyển, 5 phẩm. Những
ghi chép và tường thuật trong bản tiếng
Phạm và bản dịch Tây tạng đều giống với
kinh Bi hoa.
BI HOA KINH

B
587
Kinh Bi hoa được lưu truyền rộng rãi ở
Trung quốc, những bản kinh sao chép cũng
nhiều. Trong Xuất tam tạng kí tập quyển 4
Thất dịch tạp kinh lục và Pháp kinh lục
quyển 2 Chúng kinh biệt sinh lục, có liệt
kê 19 bộ kinh như: Bảo hải phạm chí thành
tựu đại bi v.v... [X. Xuất tam tạng kí tập
Q.14; Tĩnh thái lục Q.2, Q.3; Đại chu san
định chúng kinh mục lục Q.3; Cổ kim dịch
kinh đồ kỉ Q.3; Khai nguyên thích giáo lục
Q.2, Q.4, Q.14; Tịnh độ giáo chi nghiên
cứu ; Tịnh độ giáo chi khởi nguyên cập phát
đạt (Vọng nguyệt Tín hạnh)].
BI NGUYÊN
.....
Chỉ cho những lời thề nguyền cứu độ
chúng sinh phát xuất từ lòng từ bi của chư
Phật và Bồ tát. Cũng gọi Đại bi nguyện lực.
Như 24 nguyện, 36 nguyện, 48 nguyện của
đức Phật A di đà; 12 nguyện, 44 nguyện
của đức Dược sư như lai; 20 nguyện của
Phật a súc; 18 nguyện của bồ tát Văn thù
và 40 nguyện của Sư tử hương v.v... Luận
Thành duy thức quyển 4 có câu “Bi nguyện
tương ứng với tâm thiện”. Vãng sinh yếu
tập quyển thượng (Đại 48, 44 trung) thì nói:
“Bồ tát Địa tạng mỗi buổi sáng sớm vào
hằng sa định, đi khắp pháp giới, cứu khổ
chúng sinh, bi nguyện của Ngài vượt hơn
các Đại sĩ khác”.
Ngoài ra, bi nguyện của chư Phật và
Bồ tát cũng như thuyền bè đưa người qua
biển sống chết, cho nên ví dụ gọi là bi
nguyện thuyền. [X. luận Đại trí độ Q.7].
(xt. Nguyện).

BI QUÁN
.....
Một trong năm phép quán. Bi hàm ý
thương xót. Nghĩa là thường mang lòng
thương xót quan sát chúng sinh mà cứu
khổ cứu nạn cho họ. Kinh Pháp hoa quyển
7 phẩm Phổ môn (Đại 9, 58 thượng, nói:
“Bi quán và từ quán, thường nguyện thường
ngửa trông”. (xt. Ngũ Quán).
BI TRÍ
......
Chỉ sự lấy lòng từ bi cứu độ chúng sinh
và trí tuệ cầu bồ đề. Phật và Bồ tát đầy đủ
hai thứ công đức này, gọi chung là hai cửa
Bi Trí. Trong Pháp sự tán quyển thượng,
ngài Thiện đạo nói, đức Thích ca và chư
Phật đều nương theo thệ nguyện rộng lớn
mà thực hành cả bi và trí, không bỏ chúng
sinh hữu tình. Trong hai cửa bi và trí này,
trí tuệ thuộc về lợi mình, từ bi thuộc về lợi
người. Nếu phối hợp với hai tay của người,
thì bi là tay trái, trí là tay phải. Nếu phối
hợp với hai bộ Kim, Thai của Mật giáo, thì
bi là Thai tạng giới, trí là Kim cương giới.
Nếu phối với hai vị Bồ tát ở hai bên đức
Phật a di đà, thi bồ tát Quan âm bên trái
biểu trưng bi, bồ tát Đại thế chí bên phải
biểu trưng trí.
Hoàn toàn thực hiện được hai cửa Bi,Trí
này, thì gọi là bi trí viên mãn. Duy có Phật
đạt được cảnh giới này mà thôi.
BI TUYỀN NHUẬN BỒ TÁT
Bi tuyền nhuận, Phạm: Karuịàmređitahê.
Cũng gọi Bi mẫn bồ tát, Đại bi triền bồ tát.
Vị Bồ tát thứ bảy đặt ở phương đông viện
Trừ cái chướng
trong Hiện đồ mạn
đồ la của Thai tạng

giới Mật giáo. Mật
hiệu là Bi niệm kim
cương. Vị Bồ tát
này dùng nước trí
đại bi thấm nhuần
ruộng chúng sinh
khô hạn làm tam
muội (chính định); Bồ Tát Bi Tuyền Nhuận
BI TUYỀN NHUẬN BỒ TÁT

B
588
vì dùng đại bi buộc tâm, nên gọi là Đại bi
triền.
Trong hiện đồ mạn đồ la, vị Bồ tát này
thân màu vàng lợt, tay trái cầm hoa sen
chưa nở, bàn tay phải ngửa lên, để ở trước
ngực, ngón cái và ngón giữa bấm vào nhau,
ngón út, ngón vô danh co lại, ngồi trên
hoa sen đỏ. Hoa sen chưa nở bên tay trái
biểu thị hoa sen tâm của tính Phật, ngón
giữa (lửa), ngón cái (không) của tay phải
bấm vào nhau, ngón vô danh (nước), ngón
út (đất) co lại, là tượng trưng sự tưới nước
từ bi trong sạch khiến cho tâm hoa sen của
chúng sinh nở ra. [X. Đại nhật kinh sớ Q.13].
BI VÔ LƯỢNG TÂM
Tâm bi vô lượng. Phạm:Karuịàapramàịa-
cittàni. Một trong bốn tâm vô
lượng. Bi, hàm ý thương xót, là tâm cứu
khổ cho vô lượng chúng sinh. Chỉ cho Bồ
tát thương nhớ hết thảy chúng sinh chịu
các nỗi thống khổ, thường mang lòng
thương xót cứu giúp, khiến tất cả đều được
thoát khổ, nên gọi là tâm bi vô lượng (lòng
thương xót không tính lường được).
Cứ theo luận Đại trí độ quyển 20 nói,
thì duyên theo vô lượng chúng sinh, suy
nghĩ lìa khổ mà vào Bi đẳng chí, gọi là tâm
bi vô lượng. Còn cứ theo luận Câu xá quyển
22, thì tâm bi vô lượng có khả năng đối trị
hai chướng trong bốn chướng.
Ngoài ra, định Đại bi (Phạm, Pàli:
mahàkaruịà-samàpatti), là chỉ loại Thiền
định của chư Phật vì thương xót hết thảy
chúng sinh mà đem tâm đại bi vô lượng rải
khắp pháp giới. [X. luận Giải thoát đạo Q.2].

(xt. Tứ Vô Lượng).
BÌ CÁCH KIỀN ĐỘ
Pàli:Camma-khandhaka. Kiền độ thứ
năm trong hai mươi kiền độ. Là phép quy
định có được dùng và cất giữ những vật
dụng làm bằng da, như giầy dép, đồ nằm,
giường chiếu v.v…... tức nói rõ việc các tỉ
khưu mặc đồ bằng da trên mình có hợp
pháp hay không. Chẳng hạn ở xứ lạnh lẽo,
thì trong tình huống đặc biệt ấy, tỉ khưu
được phép mặc áo bằng da thú. (xt. Nhị
Thập Kiền Độ).
BÌ CHỈ
Giấy da. Tức dùng da trên thân người
làm giấy mà viết văn kinh. Tông kính lục
quyển 26 (Đại 48, 562 thượng), nói: “Giấy
da bút xương, viết chép nhận giữ (Bì chỉ
cốt bút, thiện tả thụ trì)”.
BÌ ĐẠI
Cái túi da. Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Tức chỉ cho cái thân thịt. Ý nói thân thể
người ta cũng giống như cái túi da, chứa
đựng tất cả xương thịt, tim phổi, ruột non,
ruột già, lá lách, gan thận v.v.., cho nên
cũng gọi Xú bì đại (túi da thối), Xú bì nang
(đãy da thối).
Thung dung lục tắc 18 (Đại 48, 238
trung) chép, “Tăng hỏi Triệu châu: Con chó
có tính Phật không? Châu đáp: Có! Tăng
nói: Đã có, tại sao lại chui vào cái túi da (bì
đại) ấy?”.
BÌ PHIỀN NÃO CHƯỚNG
Chướng phiền não da. Một trong ba thứ
chướng phiền não: da, da mỏng, xương. Chỉ
cho tư hoặc trong ba cõi, tức các hoặc tham,
sân, si... Loại phiền não này đối với sáu trần
sắc, thanh, hương v.v... ở bên ngoài mà dấy
sinh, cũng như lớp da bao bọc ngoài thân,

cho nên gọi là Bì phiền não chướng. Cũng
gọi là Bì chướng, Bì thô trọng, Bì quá. [X.
kinh Giải thâm mật Q.4; luận Du già sư địa
BI VÔ LƯỢNG TÂM

B
589
Q.48, Q.72; Thành duy thức luận liễu nghĩa
đăng Q.7 phần cuối]. (xt. Tam Thô Trọng,
Tam Chướng).
BÌ XÁC LẬU TỬ THIỀN
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Bì xác lậu
tử, cúng nghĩa với “bì đại” (cái túi da), ví dụ
sự cứng chắc, không vỡ. Trong Thiền tông,
cụm từ Bì xác lậu tử thiền được chuyển
dụng để chỉ thiền cơ nhậm vận tự tại. Cũng
gọi Bì khả lậu tử thiền. Xác, là vỏ trứng, ví
dụ thân xác người ta. Lậu, là sự bài tiết phân
và nước tiểu. Xác lậu tử là chỉ thân xác con
người. Cũng gọi khả lậu tử.
Bích nham lục tắc 98 (Đại 48, 222
thượng) nói: “Nếu muốn nhậm vận tự tại,
chỉ tham Bì xác lậu tử thiền, dẫu có bị xô
xuống từ trên núi cao cũng không vỡ, không
nát”. (xt. Khả Lậu Tử).
BÌ Y
Áo da. Tức áo may bằng da hươu nai.
Cũng gọi lộc bì y (áo da nai). Là sự tích
của Thái tử Tất đạt đa, khi vào núi, mặc
áo da nai. Cứ theo kinh Thái tử thụy ứng
bản khởi quyển thượng chép, thì khi Thái
tử Tất đạt đa vào núi tu đạo, gặp hai người
thợ săn, bèn tự nghĩ: “Mình đã xuất gia,
thì không nên mang áo sang trọng như
người phàm phu, vì như thế là còn ham
muốn”. Nghĩ thế, Thái tử liền cởi áo quý
báu của mình để đổi lấy chiếc áo da nai
của người thợ săn, mặc vào rồi đi. [X.kinh
Dị xuấtbồ tát bản khởi; Ma ha chỉ quán
Q.4].
BÍ ÁO
Tức pháp môn bí mật sâu kín, nói chung

về Mật giáo. [X. kinh Đại bảo tích Q.61;
luận Biện hiển mật nhị giáo Q.thượng].
BÍ ẤN
.....
Ấn bí mật. Chỉ những ấn khế. Ấn khế
là bản thệ nội chứng của chư Phật, Bồ tát,
bao hàm ý nghĩa rất bí mật sâu xa, nên gọi
là bí ấn.
BÍ BẢO
.... .
Của báu bí mật. Trong tâm người tu hành
Mật giáo có đầy đủ công đức của bí tạng
Phật đức mạn đồ la, cũng giống như của
báu bí mật trong kho quan phủ, cho nên
gọi là Bí bảo.
BÍ KINH
.....
Kinh điển bí mật. Nói theo nghĩa rộng,
chỉ chung cho các kinh điển Mật giáo. Nói
theo nghĩa hẹp, thì đặc biệt chỉ ba bộ kinh
bí mật hoặc năm bộ kinh bí mật, là những
bộ kinh mà ý nghĩa cực kỳ sâu kín trong
các kinh điển Mật giáo.
Ba bộ kinh bí mật, tưc là kinh Đại nhật
(7 quyển), kinh Kim cương đính đại giáo
vương (3 quyển), kinh Tô tất địa (3 quyển).
Còn năm bộ kinh bí mật là ba bộ kinh vừa
kể ở trên cộng thêm kinh Yếu lược niệm
tụng (1quyển) và kinh Du kì (2 quyển). Có
thuyết cho rằng kinh Yếu lược niệm tụng
tức là bản dịch khác của kinh Đại nhật quyển
7, vốn đã nằm trong kinh Đại nhật rồi, nên
phải thay thế bằng kinh Lược xuất niệm
tụng (4 quyển).
BÍ MẬT
.... .
Phạm:guhya, Pàli: guyha. Những điều
sâu xa ẩn kín mà người ta không thể hiểu

biết một cách dễ dàng. Chẳng hạn như sức
thần thông của đức Như lai, hoặc như ý kín
đáo của Ngài chưa từng nói ra. Nhiếp đại
BÍ MẬT

B
590
thừa luận bản quyển trung nói, ý của Như
lai gồm có bốn thứ bí mật (cũng gọi là Tứ bí
mật, Tứ chủng hợp nghĩa, Tứ tiết,Tứ y):
1. Khiến vào bí mật, vì dẫn dắt chúng
sinh đi vào trí chân thực, nên trước hết tùy
theo cách suy tưởng của thế tục mà giảng
nói.
2. Tướng bí mật, vì chỉ bày hết thảy pháp
không có tự tính, chẳng sinh chẳng diệt,
nên nói ba tính Biến kế sở chấp v.v...
3. Đối trị bí mật, vì đối trị nhiều thứ lỗi
lầm mà nói nhiều thứ pháp.
4. Chuyển biến bí mật, ý nghĩa bên trong
và sự trình bày bằng ngôn ngữ, văn tự bên
ngoài hoàn toàn khác nhau; ý nghĩa chân
thực ẩn chứa ở bên trong, không thể diễn
tả bằng lời nói.
Ngoài ra, Phật giáo còn được chia thành
giáo hiển lộ (Hiển giáo) và giáo bi mật (Mật
giáo). Còn ngài Trí khải đời Tùy thì chủ trương
rằng, khi đức Phật nói pháp, tuy cũng nghe
giáo pháp của Phật, nhưng người nghe thì
mỗi người hiểu mỗi khác, không ai giống ai,
cho nên gọi là bí mật (giáo bí mật trong bốn
giáo hóa nghi). [X. kinh Pháp hoa Q.5 phẩm
Như lai thọ lượng; luận Đại trí độ Q.4, Q.65;
Nhiếp đại thừa luận thích (bản dịch đời Lương)
Q.15; Hoa nghiêm kim sư tử chương; Pháp
hoa huyền nghĩa thích tiêm Q.2].
BÍ MẬT ẨN HIỂN CÂU THÀNH MÔN
Một trong Thập huyền môn (mười cửa
sâu kín) của tông Hoa nghiêm, môn này
nói về “duyên”. Hết thảy mọi hiện tượng
đều có đủ quan hệ biểu lí, mặt ẩn là lí (bên
trong), mặt hiển là biểu (bên ngoài), biểu lí

cùng chung một thể, cho nên ẩn không lìa
hiển, hiển chẳng lìa ẩn, ẩn và hiển đồng
thời, như mảnh trăng thu giữa bầu trời, tối
sáng cùng lúc. Mảnh trăng một nửa sáng,
một nửa tối. Nửa sáng ví dụ cho hiển, nửa
tối ví dụ cho ẩn, bầu trời mùa thu thì ví dụ
biển tính (tính hải); hai phần sáng tối cùng
lúc của mặt trăng thí dụ các duyên khởi.
Biển tính duyên khởi có thể khiến tất cả
mọi pháp đều dung thông, cho nên ẩn và
hiển đồng thời thành tựu mà không chướng
ngại nhau.
Vả lại, sự ẩn hiện vô ngại này chứa kín
thu kín, sâu xa mầu nhiệm. Cái hay chứa
kín (năng bí) là hiển, cái bị thu kín (sở bí) là
ẩn, ẩn và hiển cùng là bí mật của nhau,
không cái nào trước, cái nào sau, vì thế môn
này được gọi là môn Bí mật ẩn hiển câu
thành. Hãy lấy sư tử bằng vàng làm ví dụ:
khi nhìn sư tử chỉ là sư tử, chứ không là
vàng, thì vàng ẩn, sư tử hiển; nếu nhìn vàng
chỉ là vàng, chứ không là sư tử, thì vàng là
ẩn, sư tử là hiển. Nếu cùng lúc nhìn cả hai
chỗ, thì đều ẩn đều hiển. Lại nếu lấy một
người làm ví dụ, thì đối với cha mẹ xưng là
con, đối với em xưng là anh, đối với vợ
xưng là chồng. Như vậy, đối với cha mẹ
xưng con là hiển, còn những tiếng “chồng”,
“anh” là ẩn; đối với vợ, xưng chồng là hiển,
những từ “con”, “anh” là ẩn. Trong một
người mà đồng thời có thể là con, anh,
chồng, tức là nghĩa ẩn hiển đều thành tựu
cùng một lúc.
Mục đích của môn Bí mật ẩn hiển câu
thành này là nhằm giải tan mối ngờ vực
của chúng sinh cho rằng, tại sao đức Phật
dùng một tiếng nói pháp mà người nghe lại
mỗi người được lợi ích khác nhau? [X. các

phẩm Dạ ma, Nhập pháp giới, Hiền thủ
trong kinh Hoa nghiêm (bản 80 quyển);
Hoa nghiêm kinh thám huyền kí Q.1; Hoa
nghiêm ngũ giáo chương Q.trung; Hoa
nghiêm kinh Tùy sớ diễn nghĩa sao Q.10].
(xt. Thập Huyền Môn).
BÍ MẬT BÁT ẤN
...........
Tám ấn bi mật. Là tám thứ ấn ngôn nói
trong phẩm Bí mật bát ấn của kinh Đại
BÍ MẬT ẨN HIỂN CÂU THÀNH MÔN

B
591
nhật. Tám ấn này là ấn minh của tám vị
tôn trong viện Bát diệp, là ấn Quán đính bí
mật của Đại nhật Như lai, biểu trưng đức
bốn trí bốn hạnh của Đại nhật Như lai. Bởi
thế, trong các kinh và nghi quĩ đều cấm
ngặt việc trao truyền tám ấn bí mật này
cho những người mới phát tâm tu hành.
1. Ấn Thế tôn đại uy đức sinh. Ân này
do uy đức lớn của Đại nhật Như lai sinh ra
(thế lực của tâm bồ đề trong sạch), nên gọi
Đại uy đức sinh. Ân này cũng là ấn của
Bảo chàng Như lai ở phương đông. Phương
đông chủ về đức của tâm bồ đề trong sạch,
vì thế gọi là đại uy đức sinh. Tướng ấn này
là hai tay chắp lại, lòng bàn tay để rỗng, hai
ngón út, hai ngón trỏ mở thẳng đứng. Ân
ngôn là Nam ma tam mạn đa bột đà nẫm
(namahê samanta buddhànàm: kính lạy
khắp cả chư Phật) Ram lạc (raư rahê: từ
tâm Bồ đề sinh ra muôn đức) sa ha (svàhà:
thành tựu).
2. Ấn Thế tôn kim cương bất hoại. Trí
của đức Đại nhật Như lai bền chắc không
hoại, ví như kim cương, nên gọi là kim
cương bất hoại. Ấn này cũng là ấn của đức
Bảo sinh Như lai ở phương nam. Phương
nam là địa vị đạt đến kim cương chân thực,
bởi thế gọi là kim cương bất hoại.
3. Ấn liên hoa tạng. Cũng gọi Như lai
tạng ấn, là ấn của đức A di đà Như lai ở
phương tây. Phật A di đà là chủ của Liên
hoa bộ, nên gọi là liên hoa tạng. Tạng có
nghĩa chứa Đại bi mạn đồ la. Tướng ấn là
ấn tám cánh hoa sen. Ân ngôn là: Nam ma
tam mạn đa bột đà nẫm sam sách (chân lí)

sa ha.
4. Ân Như lai vạn đức trang nghiêm.
Cũng gọi ấn nội ngoại trang nghiêm. Các
đức trong ngoài của Như lai đều đầy đủ,
cho nên gọi là vạn Đức trang nghiêm. Ân
này cũng là ấn của đức Thiên cổ lôi âm
Như lai ở phương bắc. Đức của đấng Như
lai này là chủ về việc hoàn thành trọn đủ
sự nghiệp lợi mình lợi người, nên cũng gọi
nội tạng trang nghiêm. Tướng ấn này là
chắp hai tay thành hình hoa sen, hoặc chắp
hai tay để lòng bàn tay rỗng, hai ngón út co
vào trong bàn tay. Ân ngôn là: Nam ma
tam mạn đa bột đà nẫm hàm hạc (haô
hahê: nhân duyên sinh) sa ha.
5. Ấn Như lai nhất thiết chi phần sinh.
cũng gọi ấn tòng Phật chi phần sinh. Cũng
là ấn của bồ tát Phổ hiền phương đông.
Chi phần sinh, ý nói từ các bộ phận thân
thể của đức Phật mà sinh ra, tức chỉ cho bồ
tát Phổ hiền. Phổ hiền chủ về đức của tâm
bồ đề, là con trưởng của các đức Như lai, vì
thế gọi là Chi phần sinh. Tướng ấn là hai
tay chắp lại thành hình hoa sen, hai ngón
cái duỗi ra dựng thẳng, đầu ngón tay hơi co
lại, giống như ấn Nhập Phật tam muội da.
Ân ngôn là: Nam ma tam mạn đa bột đà
nẫm ám á (aô ahê) sa ha.
6. Ân Thế tôn đà la ni. Cũng là ấn của
bồ tát Quán tự tại ở phương đông bắc. Vị
tôn này là chủ của Pháp bộ, nên gọi là Đà
la ni. Đà la ni nghĩa là tổng trì (tóm giữ tất
cả), đó là thể tính của pháp môn. Tướng
ấn dùng ấn Chi phần sinh, co hai ngón
giữa, hoặc co vào trong lòng bàn tay, đâu
lưng vào nhau, hoặc làm như hình cái móc
câu đối nhau. Ân ngôn: Nam ma tam mạn
đa bột đà nẫm bột đà đà la ni (buddhà

dhàraịi: Phật tổng trì) sa một lật để mạt la
đà na yết li (smfiti vala dhanakari: sức
niệm làm lợi ich) đà la dã tát vam (dharaya
satvaô: nắm giữ hữu hình) bạc già phạ để
a ca la phạ để (dhagavati akàravati: đức
thế tôn đủ các hình tướng) tam ma duệ
(samaye: lời thề gốc) sa ha.
7. Ấn Như lai pháp trụ. Cũng là ấn của
bồ tát Văn thù sư lợi ở phương tây nam.
Văn thù là chủ về cửa trí tuệ, có đức ở lâu
nơi tất cả pháp môn, nên gọi là pháp trụ.
Về tướng ấn, cứ theo Đại nhật kinh sớ, là
chắp hai tay để lòng bàn tay rỗng, hai ngón
BÍ MẬT BÁT ẤN

B
592
út, hai ngón cái bấm vào nhau để trong
lòng bàn tay, hai ngón giữa dựng đứng, đầu
ngón vô danh và ngón trỏ sáp vào nhau.
Nhưng trong các kinh và nghi quĩ còn có
các thuyết khác. Ân ngôn: Nam ma tam
mạn đa bột đà nẫm a(à) phệ na vĩ nê (Veda
vide: đã đủ hết thảy trí và ban lợi ích cho
người khác) sa ha.
8. Ân Thế tôn tấn tật trì. Cũng là l2 ấn
của bồ tát Di lặc ở phương tây bắc. Tấn tật
trì, biểu thị sức thần thông bí mật của đức
Như lai gia trì một cách nhanh chóng.
Tướng ấn là dùng hai tay chắp lại, trước
dùng bàn tay phải đặt lên rồi xoay nó sang
bên trái. Khi đó bàn tay trái úp lên bàn tay
phải, rồi lại chuyển nó sang bên phải. Lúc
đó bàn tay phải lại úp lên bàn tay trái. Ân
ngôn là: Nam ma tam mạn đa bột đà nẫm
ma ha du già du nghĩ ninh (mahà yoga
yogini: đại du già du già) du nghệ sân phạ lí
(yoge wvari: tự tại du già) khiếm nhã lị kế
(khaô jari ke: không sinh tác) sa ha [X.
kinh Đại nhật Q.5; Đại nhật kinh sớ Q.17;
Thai tạng thứ đệ yếu tập kí; Đại nhật kinh
sớ diễn áo sao Q.55].
BÍ MẬT BẤT PHIÊN
...........
Vì bí mật nên không phiên. Đây là một
trong năm trường hợp không nên phiên
dịch khi dịch kinh điển. Nguyên tắc này do
ngài Huyền trang đặt ra. Khi dịch kinh chữ
Phạm ra chữ Hán, có năm trường hợp chỉ
nên phiên âm chứ không nên dịch nghĩa,
như Đà la ni chẳng hạn, thuộc loại bí mật
bất phiên. Những đà la ni trong kinh là lời

nói bí mật của Phật, nhiệm mầu sâu kín,
không thể nghĩ bàn, cho nên không phiên.
(xt. Ngũ Chủng Bất Phiên).
BÍ MẬT CHÚ
........
Tức gọi chung tất cả chân ngôn đà la
ni. Đà la ni là văn chú bí mật, cho nên
cũng gọi bí mật chú. (xt. Chân Ngôn).
BÍ MẬT CHỦ
........
Gọi đủ là Kim cương thủ bí mật chủ.
Tức là Kim cương tát đỏa. Trong các kinh,
danh từ kim cương thủ và bí mật chủ được
nêu chung. Kim cương tát đỏa được gọi là
bí mật chủ, có hai nghĩa: nếu theo sự giải
thích nông cạn và vắn tắt, thì bí mật chủ là
tên khác của vua Dạ xoa, thân, miệng, ý
của Dạ xao mau lẹ bí ẩn, khó lường biết
được. Kim cương tát đỏa hiện thân làm vua
Dạ xoa, tay cầm chày kim cương, thường
làm người hầu và bảo vệ chư Phật, cho nên
gọi là kim cương thủ bí mật chủ. Còn nếu
theo sự giải thích sâu xa bí mật, thì Dạ xoa
tức là hiện thân mật, khẩu mật, ý mật của
Như lai, chỉ có Phật với Phật mới có thể
biết rõ được, mà Kim cương tát đỏa nắm
giữ bí mật của chư Phật, vì thế gọi là Bí mật
chủ. [X. Đại nhật kinh sớ Q.1].
BÍ MẬT CHỦ TAM MUỘI
..............
Là tam muội (chính định) của Kim cương
bộ trong Mật giáo. Đại nhật kinh sớ quyển
6 (Đại 39, 654 trung), nói: “Đối với Tuệ ấn
kim cương, một lòng không rối loạn, gọi là
Bí mật chủ tam muội”.
BÍ MẬT DU GIÀ
Du già, hàm ý tương ứng (ưng nhau).
Phép chân ngôn lấy ba mật (thân mật, khẩu

mật, ý mật) ứng nhau làm chủ yếu. Khi ba
mật ứng nhau thì có thể thành tựu quả vị
mình mong muốn, cho nên phép chân
ngôn được gọi là Du già. Tuy nhiên, danh
từ Du già được dùng chung cho cả Mật giáo
và Hiển giáo, bởi thế mới đặc biệt gọi Du
già của Mật giáo là Bí mật du già.
BÍ MẬT BẤT PHIÊN

B
593
BÍ MẬT DU GIÀ ĐÀN
Là đàn tràng của hành giả Mật giáo tu
phép Du già bí mật, tức là mạn đồ la của
hai bộ Kim cương và Thai tạng. (xt. Kim
Cương Giới Mạn Đồ La, Thai Tạng Giới
Mạn Đồ La).
BÍ MẬT ĐẠO THỨ ĐÊ LUẬN
Cũng gọi Thắng giả phổ biến kim cương
trì đạo thứ đệ, Nhất thiết bí mật tinh yếu
khai hiển. Tác phẩm của ngài Tông khách
ba (Tạng:Tsoí-khàpa, 1357-1419).
Nội dung bộ luận này mênh mông,
những bản tóm lược và các sách nhập môn
rất nhiều, là sách chủ yếu cơ bản của Mật
giáo Tây tạng và Mông cổ. Bộ luận này
chia Phật giáo Đại thừa làm Ba la mật đa
thừa và Mật chú thừa. Mật chú thừa lại
được chia làm bốn phần: Tác (Phạm:kriyà),
Hạnh (Phạm:caryà), Du già (Phạm:yoga),
Vô thượng du già (Phạm: anuttarayoga),
hai phần sau đặc biệt được coi là trọng yếu
hơn. Du già tức là nói rõ năm thứ hiện
chứng bồ đề và phép quán năm tướng thành
thân. Toàn bộ sách tuy có phân biệt thuyết
minh ba hệ thống Tiểu thừa, Đại thừa, Mật
giáo, nhưng đặc biệt chú trọng về Mật giáo
hơn.
BÍ MẬT HIÊU
........
Là tên khác của Đà la ni. Đà la ni là
chân ngôn bí mật, cho nên gọi là bí mật
hiệu. [X. Đại nhật kinh sớ Q.1]. (xt. Chân
Ngôn).
BÍ MẬT MẠN ĐỒ KIM CƯƠNG TÂM ĐIÊN
Là nơi ở của đức Đại nhật Như lai, vị

giáo chủ của Mật giáo. Đại nhật kinh khai
đề (Đại 58, 3 thượng), nói: “Đến như bi
mật mạn đồ kim cương tâm điện, thì là nơi
ở của Tự tính pháp thân của đức Tì lô giá
na, bậc cùng tột rốt ráo Tâm vương Như
lai”.
BÍ MẬT MẠN ĐỒ LA
I. Bí mật mạn đồ la. Cũng gọi Bí mật
đàn. Gọi chung tất cả mạn đồ la của Mật
giáo. Bởi vì, trong Mật giáo, mạn đồ la được
dùng để hiển bày tất cả các phép bí mật.
Cứ theo đó, trong các phép tu Mật giáo, tùy
nhu cầu, kiến lập đàn tràng mà tu hình
tam muội da của chư tôn, những đàn tràng
được kiến lập như vậy, đều có thể gọi là Bí
mật mạn đồ la. Lại trong các loại bí mật
đàn, đàn tu phép Hộ ma gọi là Hộ ma đàn,
đàn làm lễ quán đính gọi là Quán đính
đàn, đàn bố trí mạn đồ la gọi là Mạn đồ la
đàn.
II. Bí mật mạn đồ la. Chỉ cho mạn đồ
la hiện ra ở trong thiền định của vị A xà lê
đã chứng được Du già tất địa nhờ công hạnh
sâu dày, tức là tam muội da thứ năm trong
năm thứ tam muội da.
Trong Mật giáo, với hạng người có căn
cơ đặc biệt vượt trội, khi trao cho đàn Quán
đính bí mật, thì không cần phải làm những
việc cụ thể, như chọn đất, làm đàn v.v...
mà là do vị Du già a xa lê ở trong thiền
định hiện ra đàn bí mật, chẳng hạn như
dùng đàn Tâm quán đính, Bí mật quán đính
v.v.., cũng như Chi phần sinh mạn đồ la
nói trong kinh Đại nhật và Thai tạng đô
hội cùng mạn đồ la của Biệt đàn nói trong
phẩm Bí mật mạn đồ la đều thuộc dạng
này. [X. Đại nhật kinh sớ Q.14; Thai tạng
giới mạn đồ la sao Q.thượng].

BÍ MẬT NHẤT THỪA
...........
Chỉ cho Mật giáo. Các tông Thiên thai,
BÍ MẬT NHẤT THỪA

B
594
Hoa nghiêm được gọi là “Hiển giáo nhất
thừa”, để đối lại, Mật giáo được gọi là Bí
mật nhất thừa.
BÍ MẬT PHÁP GIỚI TÂM ĐIÊN
Là cung Kim cương pháp giới và điện
Tâm quang minh gọi chung lại. Cung Kim
cương pháp giới là hội tòa tuyên thuyết kinh
Đại nhật, điện Tâm quang minh là hội
trường tuyên thuyết kinh Kim cương đính.
Hợp chung cả hai lại, là chỉ cho điện Tâm
quang minh trong cung Pháp giới. Hội
trường này thật chẳng phải là nơi mà hạng
phàm phu, nhị thừa hoặc hàng Thập địa
Đẳng giác của Hiển giáo có thể nghe thấy
hiểu biết được, vì thế gọi là Bí mật pháp
giới tâm điện.
BÍ MẬT PHẬT THỪA THẬP TRỤ TÂM
Trong mười trụ tâm do tông Chân ngôn
nói, không lập ra pháp hơn kém sâu nông,
vì chân ngôn là nghĩa thực, nên các loài
người, trời, quỉ, súc v.v... tất thảy đều là pháp
thân bình đẳng. Đây có hai nghĩa:
1. Mười trụ tâm chủng tính mạn đồ la,
biểu thị tính của chúng sinh vốn bình đẳng
và đều là pháp thân.
2. Mười trụ tâm của muôn đức phổ
môn, hiển bày muôn đức phổ môn mà đức
Đại nhật Như lai đã chứng được.
BÍ MẬT QUÁN ĐÍNH
Rưới đầu bí mật. Gồm hai nghĩa:
1. Nói theo nghĩa rộng: Bí mật quán đính
gọi chung lễ quán đính (lấy nước rưới lên
đầu) do Mật giáo cử hành. Quán đính
nguyên là nghi thức được cử hành ở Ấn độ
vào dịp vua lên ngôi hoặc lập Thái tử. Cũng

như trong Phật giáo Đại thừa, Bồ tát tiến
vào hạnh vị cuối cùng, chư Phật dùng nước
trí rưới lên chỏm đầu, chứng minh vị Bồ
tát đó kế thừa ngôi vị Pháp vương. Về sau,
ý nghĩa này trở thành phép làm trọng yếu
của Mật giáo, dùng nước tượng trưng năm
trí của Như lai rưới lên chỏm đầu của vị đệ
tử, biểu thị sự truyền thừa ngôi vị Phật.
2. Nói theo nghĩa hẹp: Bí mật quán đính
chuyên được dùng để gọi Tam muội da thứ
năm trong năm loại Tam muội da, là quán
đính bí mật sau khi nhận ngôi vị a xà lê
truyền pháp. Quán đính này là quán đính
của vị a xà lê kiến đế (đã thấy rõ chân lí) và
là quán đính bí mật nhất. [X. kinh Đại nhật
Q.1; Đại nhật kinh sớ diễn áo sao Q.52].
(xt. Quán Đính).
BÍ MẬT SƯƠNG
........
Cái rương (hòm) bí mật. Gọi đủ là Bí
mật đạo cụ sương. Là cái rương đựng những
đạo cụ bí mật, như chày kim cương, gậy,
mũ báu, vòng đeo tay, lược vàng, phất trần,
quạt và đồ đựng hương bột v.v... của vị Đại
a xà lê dùng khi làm lễ quán đính trong
Mật giáo. [X. Mật giáo pháp cụ tiện lãm].
BÍ MẬT TAM MUỘI KINH
..............
Kinh, gồm 4 quyển. Gọi đủ là Bí mật
tam muội đại giáo vương kinh. Ngài Thí hộ
đời Tống dịch. Thu vào Đại chính tạng tập
18. Nội dung ghi chép các phép bí mật của
Kim cương thủ bồ tát, Kim cương giới đại
mạn noa la, Kim cương hàng tam thế mạn
noa la, cho đến trời Ba mươi ba hiện tập
hội đại mạn noa la v.v...
BÍ MẬT TẠNG
.... ... .

Pháp tạng (kho pháp) rất sâu xa bí ẩn,
duy có Phật với Phật mới biết rõ được, chứ
chẳng phải pháp môn phổ thông mà mọi
người đều hiểu biết. Lại vì là pháp kín nhiệm
BÍ MẬT PHÁP GIỚI TÂM ĐIÊN

B
595
được đức Như lai đặc biệt hộ niệm, nếu
không phải người có căn khí, thì giữ kín
không nói ra, cho nên gọi là Bí mật tạng.
Bởi vậy, Bí mật tạng là tên chung của các
kinh hiển bày nghĩa rất sâu, bí ẩn. Trong
Hiển giáo, kinh Niết bàn quyển 2 (bản Nam
và bản Bắc) lấy pháp thân, bát nhã, giải
thoát là chẳng một chẳng khác làm Bí mật
tạng.
Nhưng, theo ý của Mật giáo, thì tất cả
giáo pháp do hóa thân đức Thích ca nói là
Hiển giáo, còn riêng giáo pháp do pháp thân
đức Đại nhật nói mới là Bí mật tạng, cũng
là tên gọi chung Chân ngôn nhất thừa.
Không chỉ là pháp môn sâu kín, mà còn là
pháp nội chứng cực kỳ bí mật của Như lai,
vì thế, đối với ngưới chưa quán đính, quyết
không tuyên nói chỉ bày. Cũng giống như
Thanh văn thừa, đối với người chưa thụ
giới, không thể nói giới kinh cho họ nghe,
bởi vậy, gọi giới kinh là Bí mật tạng. [X. Đại
nhật kinh sớ Q.3].
BÍ MẬT TẬP HỘI
...........
Phạm: Guhyasamàja-tantra, hoặc
Tathàgat-aguhyaka. Cũng gọi Bí mật tập
hội quĩ, Như lai bí mật. Bộ sách này được
biên soạn trong hai giai đoạn: giai đoạn đầu
biên soạnPùrvàrdha 18 chương; giai đoạn
sau biên soạn Paràdha khoảng 15 chương.
Nguyên bản được thành lập vào thế kỉ thứ
III, nhưng từ thế kỉ thứ III trở về sau thì bộ
sách mới được hoàn thành đầy đủ.
Nội dung bộ sách, trước hết, trình bày
về vị giáo chủ nói kinh là đức Đại tì lô giá

na Như lai ở nơi cảnh giới trong sạch. Khi
đức A súc Như lai cùng ở một chỗ với đức
Đại tì lô giá na gia trì Đại tam muội da, thì
mạn đồ la của chư Phật lần lượt từ trong
đức Đại tì lô giá na Như lai hiện ra. Kế
đến, bàn về ý nghĩa tâm bồ đề của chư Phật.
Đứng về phương diện thực tiễn mà nói, thì
tuy đức Đại tì lô giá na Như lai là vị chủ
biểu hiện thân, ngữ, ý của tất cả các đức
Như lai, nhưng tâm bồ đề của chư Phật
cũng phải có đầy đủ tính chất nội tại thuộc
nguyên lí thực tiễn của Bồ tát, cho nên nói
tâm bồ đề cần phải được thấu qua thân,
ngữ mới thể hiện đầy đủ. Những điều này
đều do đức Đại tì lô giá na Như lai tóm thu
hết. Sau cùng, nói rõ hành giả muốn đạt
đến cảnh giới trên đây, thì phải nhờ vào
các loại Du già hành, đặc biệt là Cáp đạt du
già có đầy đủ nghệ thuật khéo léo, trong
đó, lấy đức Đại tì lô giá na của Đại tam
muội da mạn đồ la làm đối tượng quán
tưởng, để đạt tới Du già nhỏ nhiệm ở giai
đoạn tột cùng hoặc quán tưởng cao nhất.
Sách này hiện còn nguyên bản tiếng
Phạm, bản dịch Tây tạng và bản Hán dịch
(ngài Thí hộ dịch: Phật thuyết nhất thiết
Như lai kim cương tam nghiệp tối thượng
bí mật đại giáo vương kinh, 7 quyển, thu
vào Đại chính tạng tập 18). Sách chú thích
bản tiếng Phạm và tiếng Tây tạng rất nhiều.
Đây là bộ sách Mật giáo trước đây được
truyền bá rộng rãi tại các nước Phật giáo.
BÍ MẬT THỪA
........
Chỉ cho chân ngôn Mật giáo. Gọi tắt:
Mật thừa. Giáo thuyết chân ngôn pháp môn
tam mật (thân mật, ngữ mật, ý mật) là thừa
giáo rất sâu xa kín nhiệm, nên gọi là Bí mật

thừa. Đại nhật kinh sớ quyển 9 (Đại 39,
671 trung) chép: “Nói cách vắn tắt thì pháp
có bốn thứ, nghĩa là ba thừa (Thanh văn,
Duyên giác, Bồ tát) và Bí mật thừa” (xt. Mật
Tông).
BÍ MẬT TÔNG
.... ....
Tên khác của Mật giáo, hoặc chỉ cho
tông chỉ của Mật giáo. [X.Đại nhật kinh sớ
Q.2]. (xt. Mật Tông).
BÍ MẬT TÔNG

B
596
BÍ MẬT TRANG NGHIÊM TÂM
Hành giả của tông Chân ngôn tu quán
mầu nhiệm ba mật năm tướng, dùng thể bí
mật của pháp giới làm đẹp thân mình để
mở bày trụ tâm cuối cùng của trí chân thực.
Đó là trụ tâm thứ 10 trong 10 trụ tâm, tức
là trụ tâm của Chân ngôn nhất thừa. Đây
là trụ tâm của người tu hành chân ngôn
khi ở địa vị đầu tiên của Bồ tát.
Ngài Không hải, vị tăng người Nhật cho
rằng, trong 10 trụ tâm, 9 trụ tâm trước đều
thuộc Hiển giáo, chỉ có trụ tâm thứ 10 là bí
mật. Chín trụ tâm trước đều là nhân, riêng
trụ tâm thứ 10 là quả rất mực sâu xa mầu
nhiệm. Vả lại, trụ tâm này vượt khỏi vọng
chấp cực nhỏ nhiệm trong ba kiếp, đoạn
trừ được vô minh, được hết thảy pháp tự
tính bình đẳng vô úy trong 6 vô úy, xa lìa
tất cả ách nạn trói buộc, từ đó mở ra tâm
bồ đề trong sạch như hư không, tiến vào
địa vị Sơ địa. (xt. Thập Trụ Tâm).
BÍ MẬT VƯƠNG TAM MUỘI
Là một trong năm tên của kinh Viên
giác. Pháp tu hành nói trong kinh Viên giác
rất sâu xa kín nhiệm, thu tóm muôn hạnh,
là pháp sâu kín nhất trong các pháp sâu
kín, cho nên gọi là Bí mật vương. Đứng về
phương diện pháp tu mà gọi là Tam muội.
BÍ PHÁP
.....
Phép kín đáo. Trong Mật giáo, cử hành
pháp Hộ ma, xướng tụng chân ngôn của
chư tôn v.v..., vì không hiển bày cho người
ta biết rõ được, nên gọi là Bí pháp. Đồng
nghĩa với Tu pháp, Ý pháp. Nói theo nghĩa

hẹp, bí pháp là pháp bí mật của người thầy
không thể truyền trao một cách dễ dãi.
Thông thường phép tu có thể được chia
làm ba thứ là Đại pháp, Bí pháp và Phổ
thông pháp. Bí pháp là phép thứ hai trong
ba pháp trên.
Tại Nhật bản, phép tu bí mật này, cũng
tùy dòng phái khác nhau mà có chỗ bất
đồng: như có phái truyền trao pháp Tô tất
địa, Pháp năm bí mật v.v…...; cũng có phái
sau khi nhận quán đính rồi mới truyền trao
bí pháp. (xt. Tu Pháp).
BÍ PHẬT
Phật kín. Tức là tượng Phật không bày
công khai. Thông thường, tượng Phật được
đặt trong cỗ khám thờ hoặc trong cung kín,
cách thờ phụng này là chịu ảnh hưởng của
Mật giáo mà Phật giáo Nhật bản đặc biệt
xem trọng. Chẳng hạn như Bản tôn của
Mộng điện Nhật bản, mãi đến thời Minh
trị mới chấm dứt. Bản tôn được bọc rất kín
bằng nhiều lớp lụa, sắc thái chế tác từ thời
đó, đến nay vẫn còn. Thông thường, trong
các chùa viện Mật giáo, có rất nhiều tượng
Phật được bọc kín.
BÍ SỰ
.....
Việc kín. Tức việc bí mật mà thầy trò
truyền miệng cho nhau. Cũng gọi Bí truyền,
Bí thuyết. Từ này chủ yếu dùng về sự tướng
trong Mật giáo. Toàn bộ “Nghệ tôn pháp,
” có đặt bí sự, các bộ phận của “Nghệ
tôn pháp” như chủng tử, tam hình, tôn
hình, ấn tướng, chân ngôn, quán hạnh...
cũng có đặt bí sự.
BÍ TẠNG
... ..
Kho kín đáo. Giấu kín không truyền cho

người, gọi là bí; chứa đựng ở bên trong, gọi
là tạng. Bí tạng có nghĩa là pháp mầu nhiệm
của chư Phật, được chư Phật khéo giữ gìn,
không tuyên nói một cách cẩu thả bừa bãi.
BÍ MẬT TRANG NGHIÊM TÂM

B
597
BÍ TẠNG BẢO THƯỢC
...........
Chìa khóa báu của kho bí mật. Tên sách,
gồm ba quyển. Gọi tắt là Bảo thược, Lược
luận. Tác phẩm của ngài Không hải người
Nhật. Thu vào Đại chính tạng tập 77. Là
sách tóm lược của luận Thập trụ tâm
(Quảng luận) 10 quyển do ngài Không hải
vâng mệnh vua mà biên soạn. Nội dung
nói về phán giáo Thập trụ tâm, là một trong
10 quyển (chương) của Quảng luận. Sách
này được lưu hành khá rộng rãi, bản khắc
gỗ rất nhiều, sách chú thích cũng có tới vài
chục bản.
BÍ TẠNG KÍ
.... ... .
Bản sơ lược có một quyển, bản bàn rộng
có 2 quyển. Thu vào Đại chính tạng tập
86. Tương truyền là tập bút kí của ngài
Không hải - vị tăng người Nhật - ghi chép
những lời của sư phụ là A xà lê Huệ quả
truyền miệng, niên đại trứ tác không được
rõ.
Nội dung có liên quan đến khẩu quyết
(sách truyền miệng) của Mật giáo, có khoảng
một trăm điều mục, ghi chép nhiều thứ;
giải nói về sự tướng (hành pháp), giáo tướng
(giáo lí) của Mật giáo.
BÍ YẾU
.....
Là pháp môn thiết yếu không được chỉ
bày cho người một chách cẩu thả bừa bãi.
Đây chỉ cho những pháp gia trì, cầu đảo
của Mật giáo. [X. kinh Pháp hoa phẩm
Phương tiện; kinh Duy ma phẩm Quán

chúng sinh]. (xt. Tu Pháp).
BỊ GIÁP HỘ THÂN ẤN
Ấn mặc áo giáp để giữ mình. Cũng gọi
Bị giáp hộ thân (mặc áo giáp giữ mình),
Giáp trụ ấn, Hộ thân tam muội da. Một
trong 18 khế ấn.
Hành giả Mật giáo bắt ấn này khiến thân
mình mặc áo giáp kim cương để ngăn ngừa
thần tà ma ác xâm hại trong khi tu pháp.
Tướng ấn: Hai tay đan vào nhau để ở bên
trong, hai ngón giữa đứng, hai ngón trỏ co
lại làm hình cái móc đặt trên lưng hai ngón
giữa, hai ngón cái dựng thẳng, dính sát hai
ngón áp út.
Chân ngôn: “Án phạ nhật la nghĩ nễ
bát la nẫm phả đá dã sa bà ha”. Nghĩa là
lửa kim cương ngùn ngụt rực sáng, có khả
năng thiêu rụi bọn quân ma phiền não.
BỊ TIẾP
.....
Cũng gọi Thụ tiếp . Theo giáo
nghĩa của tông Thiên thai, những người tu
hành theo Thông giáo hay Biệt giáo, có căn
tính sắc bén, có tư chất và năng lực ưu việt,
nhờ sự khai thị và chỉ dẫn của đức Phật mà
phát được trí tuệ sẵn có của mình từ quá
khứ đến nay, khiến lĩnh hội được lí Trung
đạo. Đến đây là giai đoạn trực tiếp vào Biệt
giáo hay Viên giáo thù thắng hơn (tức là
giai đoạn Bị tiếp, được tiếp vào).
Bị tiếp được chia làm ba loại :
1. Bị tiếp Thông: Người tu hành theo
Thông giáo, khi đến kiến đạo ngộ lí không
mới biết lí không mà Thông giáo nói, chẳng
phải chỉ là Đản không, mà còn bao hàm cả
Bất đản không của Bất không. Khi đã vượt
qua lí không thì lí Trung đạo hiển bày. Khi
lí Trung đạo độc lập đối với Không, Giả mà

được hiểu là Đãn trung (chỉ là Trung đạo),
thì tức là tiến vào Biệt giáo (Biệt tiếp Thông).
2. Viên tiếp Thông: Nếu Không, Giả
viên dung tương tức thì lí Trung đạo ở đây
được lí giải là Bất đãn trung (không chỉ là
Trung) thì liền tiến vào Viên giáo (Viên
tiếp Thông).
BỊ TIẾP

B
598
3. Viên tiếp Biệt: Người tu hành Biệt
giáo từ Sơ địa trở lên, do đã đoạn diệt vô
minh, hiểu rõ lí Trung đạo thì hoàn toàn
nhất trí với cảnh giới giác ngộ của Viên
giáo, cho nên không cần phải tiến vào (Bị
tiếp) nữa. Bồ tát Địa tiền nếu hiểu lí Trung
đạo từ lí Đãn trung tiến vào lí Bất đãn trung,
thì tức là tiến vào Viên giáo.
Sau khi tiến vào (bị tiếp) giai vị Thập
hồi hướng của Biệt giáo, Thập tín của Viên
giáo, vì hành giả chỉ mới biết được lí Trung
đạo, chứ chưa dứt hết vô minh, cho nên
gọi là Tự vị bị tiếp giáo, vì đã ngộ lí Trung
đạo, dứt sạch vô minh, nên gọi là Chân vị
bị tiếp hoặc Thắng tiến tiếp.
[X. Ma ha chỉ quán Q.6 phần dưới; Pháp
hoa kinh huyền nghĩa Q.2 phần dưới; Thiên
thai tứ giáo nghi tập chú Q.hạ].
BỊ VỊ
Bị là bị đơn, miên đơn, hàm ý là tấm
nệm hoặc chiếc chiếu dùng để nằm ngủ
hay ngồi Thiền, bởi thế, trong nhà Tăng
của Thiền tông, mỗi người trong đại chúng
đều có chỗ ngồi riêng gọi là Bị vị.
Ngoài ra, chỗ ngồi lúc thụ trai, thì gọi là
Bát vị. Bát là đồ dùng đựng thức ăn. Lại
nữa, trong các tùng lâm, Bát vị thông
thường có chia Bản thủ (người đứng đầu
trong các phòng tăng), nhưng Bị vị thì
không.
[X. Thiền lâm tượng khí tiên Tọa vị
môn].
BỈ ĐỘ ĐẮC SINH
Được sinh cõi kia. Nghĩa là bỏ thế giới
Sa bà này mà sinh về cõi Phật ở phương

khác và chứng ngộ quả Phật ở cõi ấy. Cũng
gọi tha độ đắc sinh. Tông Tịnh độ dùng
thuyết này (Bỉ độ đắc sinh) để nói rõ nghĩa
sinh về Tịnh độ cực lạc của đức Phật A di
đà ở phương tây để được thành Phật. Trái
lại, người ở ngay thế giới Sa bà này mà thành
Thánh, chứng được quả A la hán, quả Bích
chi phật hoặc quả Phật, thì gọi là Thử độ
nhập Thánh (ở cõi này vào Thánh) hoặc
Thử độ nhập Thánh đắc quả.
BỈ ĐỒNG PHẬN
........
Phạm:tat-sabhàga. Cũng gọi Phi đẳng
phận, Dư hữu phận. Vì căn, cảnh, thức
quan hệ lẫn nhau, mỗi thứ tự tạo lấy nghiệp,
nên gọi là Đồng phận (Phạm: Sabhàga),
cũng gọi Hữu phận, Đẳng phận. Trái lại,
căn, cảnh, thức quan hệ lẫn nhau,mà
không tạo nghiệp riêng, thì gọi là Bỉ đồng
phận. Tức là, tuy mỗi thứ không tạo nghiệp
riêng, nhưng lại là đồng phận với chủng
loại đồng phận có tạo nghiệp, như “tướng”
năng kiến, sở kiến không khác; hơn nữa,
lại là cùng xứ, cùng giới, là nhân đồng loại
và quả đẳng lưu của nhau, cùng thuộc lẫn
nhau, cùng nhau dẫn khởi v.v... cho nên
gọi là Bỉ đồng phận. Trong 18 giới, chỉ có
pháp giới là đồng phận, còn 17 giới kia thì
thông cả hai đồng phận và bỉ đồng phận.
Luận câu xá quyển 2 (Đại 29, 10 trung),
nói: “Nghĩa đồng phận, bỉ đồng phận là
thế nào? Căn, cảnh, thức cùng giao thiệp
với nhau, gọi là phận. Hoặc có người cho
phận là tác dụng riêng, lại cũng có người
cho phận là Sở sinh xúc (va chạm sinh ra
tác dụng), các thứ (căn, cảnh, thức) cùng
có phận này, nên gọi là Đồng phận. Trái
lại, thì gọi là Bỉ đồng phận”. [X. luận Thuận

chính lí Q.6; luận Đại tì bà sa Q.71, Q.72;
luận Du già sư địa Q.56]. (xt. Đồng Phận).
BỈ NGẠN
.....
I. Bỉ ngạn. Bờ kia. Phạm,Pàli: pàra.
Đối lại với “Thử ngạn,.....” (bờ này). Cõi
mê là bờ bên này, gọi Thử ngạn; cõi ngộ là
BỊ VỊ

B
599
bờ bên kia, gọi Bỉ ngạn. Tức lấy nghiệp và
phiền não làm giữa dòng, cảnh giới sống
chết là bờ bên này, cảnh giới Niết bàn là bờ
bên kia. [X. Thích thiền ba la mật thứ đệ
pháp môn Q.1 phần trên].
II. Bỉ ngạn. Phạm:pàramità. Dịch âm:
Ba la mật đa. Nói đủ là Đáo bỉ ngạn (đến
bờ kia). Nghĩa là từ cõi mê ở bờ bên này mà
đến cõi ngộ ở bờ bên kia. (xt. Ba La Mật).
III. Bỉ ngạn. Tiếng dùng của Phật giáo
Nhật bản. Là gọi tắt của “Bỉ ngạn hội”. (xt.
Bỉ Ngạn Hội) .
BỈ NGẠN HỘI
........
Hội bờ kia. Tiếng dùng của Phật giáo
Nhật bản. Gọi tắt là Bỉ ngạn. Lấy ngày xuân
phân và thu phân làm chuẩn, rồi trước và
sau hai ngày đó đều cộng thêm ba ngày, thì
thành bảy ngày. Pháp hội được cử hành
trong khoảng bảy ngày này, gọi là Bỉ ngạn
hội. Chính ngày xuân phân, thu phân thì
đặc biệt gọi là ngày giữa bờ kia. Bờ kia là
cõi Niết bàn, tức ý là từ bờ mê hoặc bên
này mà đến bờ giác ngộ bên kia. Bờ kia,
Phạm:Pàramità, dịch âm Ba la mật đa,
nghĩa là đến bờ kia.
Thông thường, trong khoảng thời gian
này, tín đồ đến các chùa viện lễ bái, hoặc
đi viếng mộ; chư tăng thì tụng kinh, cử hành
pháp hội hoặc làm các Phật sự v.v... đều
gọi là Bỉ ngạn hội. Loại hội này chỉ có ở
Nhật bản, chứ Ấn độ và Trung quốc không
có.
BÍCH CHI PHẬT
Phạm: Pratyeka-buddha. Dịch ý là

Duyên giác, Độc giác. Cũng gọi Bối chi ca,
Bích chi. Là một trong hai thừa, một trong
ba thừa. Chỉ cho bậc Thánh không có thầy
mà tự giác tự ngộ. Cứ theo luận Đại trí độ
quyển 18 và Đại thừa nghĩa chương quyển
17 phần đầu, thì Bích chi phật có hai nghĩa:
1. Sinh vào thời đại không có Phật, lúc
ấy Phật pháp đã diệt, nhưng nhờ nhân
duyên tu hành đời trước, nương vào trí tuệ
của chính mình mà được đạo.
2. Tự mình giác ngộ chứ không nghe
theo người khác, nhờ quán xét và giác ngộ
lí 12 nhân duyên mà được đạo. [X. luận Du
già sư địa Q.34; Tuệ uyển âm nghĩa
Q.thượng]. (xt. Duyên Giác).
BÍCH ĐỊNH
.....
Định vách, ví dụ sức thiền định chắc
chắn như tường vách, nên gọi là Bích định.
Định như vách, ác giác như gió, vách định
chắc chắn thì gió ác giác (chỉ cho tám thứ
gió: lợi, suy, hủy, dự, xưng, cơ, khổ, lạc)
không thể lùa vào được. Ma ha chỉ quán
quyển 5 phần trên (Đại 46, 58 thượng), nói:
“Chỉ là Bích định, tám gió ác giác không
thể xâm nhập”. [X. Chỉ quán phụ hành
truyền hoằng quyết Q.5].
BÍCH NHAM TẬP
Gồm 10 quyển. Ngài Viên ngộ Khắc cần
đời Tống biên soạn. Thu vào Đại chính
tạng tập 48. Cũng gọi là Bích nham lục,
Viên ngộ lão nhân bích nham lục, Viên
ngộ Bích nham tập. Gọi đủ là Phật quả viên
ngộ thiền sư bích nham lục. Sách này, đầu
tiên do ngài Trùng hiển (980-1052) ở núi
Tuyết đậu chọn lấy 100 tắc trọng yếu nhất
trong số 1.700 tắc công án của Cảnh đức
truyền đăng lục, rồi thêm văn tụng vào. Về

sau, ngài Viên ngộ Khắc cần (1063-1135)
lại thêm phần thùy thị, bình xướng và trứ
ngữ v.v... thì sách này mới được hoàn thành.
Lúc đó là năm Tuyên hòa thứ 7 (1125).
Các Tắc, trước hết là thùy thị (những
lời ngắn gọn, sáng sủa nêu rõ điểm chủ
yếu), kế đó nêu ra công án chính, tiếp đến
BÍCH NHAM TẬP

B
600
là cổ tụng (bài kệ tụng xưa), dưới mỗi câu
có thêm trứ ngữ (lời bàn ngắn) và tiểu sử
của người nêu ra công án, rồi đến bình xướng
(lời giải thích) cơ phong, tự làm tụng và
bình xướng tổng quát. Khi ngài Viên ngộ
làm lời bình xướng ở viện Linh tuyền trên
núi Giáp thuộc châu Lễ, trên tấm biển nơi
nhà Phương trượng của ngài, ngài đề hai
chữ “Bích nham”. Hai chữ này có xuất xứ
từ câu thơ của Thiền sư Thiện hội – người
khai sáng núi Giáp – bày tỏ cảnh giới ngộ
đạo của mình như sau:
Viên bảo nhi qui thanh chương hậu
Điểu hàm hoa lạc “Bích nham” tiền.
(Nghĩa đen:
Vượn bồng con về sau non xanh,
Chim ngậm hoa rơi trước núi biếc.)
Khoảng năm Kiến viêm (1127-1130), đệ
tử của ngài Viên ngộ là Thiền sư Đại tuệ
Tông cảo, theo đúng tông chỉ “truyền riêng
ngoài giáo, chẳng lập văn chữ” (giáo ngoại
biệt truyền bất lập văn tự), đem đốt bộ sách
này ở trước mọi người, bởi thế, trong khoảng
200 năm sau đó, trong các tùng lâm, không
ai còn được thấy tác phẩm này. Cho mãi
đến đời Nguyên, khoảng năm Đại đức
(1297-1307), ông Trương minh viễn mới
in lại, nó được coi là bộ sách quí nhất của
Thiền tông, từ đó mới được thịnh hành
trong giới xuất gia và tại gia.
BÍCH NHÃN HỒ TĂNG
Tăng Hồ mắt biếc. Gọi tắt là Bích nhãn,
Bích nhãn hồ. Từ ngữ này vốn được dùng
để chỉ những vị tăng từ các nước Tây vực,
nhưng, trong Thiền lâm, nó được chuyển

dụng để gọi Sơ tổ Bồ đề đạt ma. Bích nham
lục tắc 24 (Đại 48, 180 thượng), nói: “Ngay
cả Bích nhãn hồ tăng (tổ Đạt ma) cũng
khó biện biệt; Bích nhãn Hồ tăng mà còn
khó biện biệt, thì bảo sơn tăng này nói cái
gì?” [X. Tổ đình sự uyển Q.4].
BÍCH QUÁN
.....
I. Bích quán. Ý là quay mặt vào vách
mà yên lặng quán xét. Thời nhà Lương, tổ
Bồ đề đạt ma ở chùa Thiếu lâm tại Tung
sơn (núi Tung), quay mặt vào vách chín
năm, người đời gọi ngài là Bích quán bà la
môn. Cứ theo Cảnh đức truyền đăng lục
quyển 3 chép, thì lúc ngài Đạt ma mới đến
Kiến nghiệp, cùng với Lương vũ đế đàm
đạo, ngài thấy Vũ đế chưa hiểu Phật pháp,
nên từ biệt, rồi đến ở chùa Thiếu lâm tại
Tung sơn. Suốt ngày, ngài ngồi im lặng quay
mặt vào vách, người ta không lường được ý
ngài, mới gọi là Bích quán bà la môn, Bích
quán Hồ tăng. [X. Ngũ đăng hội nguyên
Bồ đề đạt ma chương].
II. Bích quán. Một lòng ngồi thiền quán
xét, thân tâm như tường vách, tịch lặng
chẳng động, hết thảy vọng tưởng đều dứt
bặt. Tức chỉ phép thiền do Sơ tổ Bồ đề đạt
ma truyền dạy. Tổ đạt ma chủ trương người
ta ai cũng có sẵn tính thật, nhưng vì nhận
thức sai lầm, nên cho giả là thật. Nếu người
muốn đạt đến chân lí Phật giáo, thì phải tu
thiền. Cứ theo Thiếu thất lục môn chép,
thì phương pháp tu thiền là (Đại 48, 36
Q.hạ): “Quay mặt vào vách, tĩnh lặng quán
xét, không mình không người, phàm thánh
như một, ngồi yên vững chắc, không đổi
không dời, lại không theo văn chữ trong
giáo, đây tức là ngầm hợp với lí, không có

phân biệt, vắng lặng vô vi”. Nói “ngầm hợp
lí”, tức là khế hợp với tính Phật sẵn có của
chính mình. Còn “quay mặt vào vách, tĩnh
lặng quán xét” thì chính là phương pháp tu
hành để đạt đến mục đích này.
Thiền nguyên chư thuyên tập đô tự
quyển2 nói, tổ Đạt ma dùng phương pháp
quay mặt vào vách để dạy người ta an tâm,
ngoài dứt các duyên, trong tâm không thở,
tâm như tường vách, mới vào được đạo.
BÍCH NHÃN HỒ TĂNG

B
601
“An tâm” tức tâm ở yên nơi đạo. “Ngoài dứt
các duyên” tức là hoàn toàn chấm dứt tất
cả nhận thức đối với thế giới bên ngoài.
“Trong tâm không thở” có nghĩa là ngay cả
hơi thở của mình, mình cũng không cảm
thấy nữa. [X. Tục cao tăng truyện Bồ đề đạt
ma truyện; Thích môn chính thống Q.8].
BIÊN CHẤP KIẾN
Thành kiến chỉ thấy một bên. Phạm:
anta-gràha-dfwỉi, Pàli: anta-ggàhikà.
Kiến giải cực đoan chỉ chấp có một bên.
Gọi tắt là Biên kiến. Là một trong mười tùy
miên, một trong năm kiến. Có hai thứ:
1. Thường kiến, cho rằng sau khi chết,
cái “ta” thường còn không thay đổi.
2. Đoạn kiến, cho rằng sau khi chết, cái
“ta” diệt mất.
Hai kiến chấp trên cũng tức là cái thấy
sai lầm đối với năm thủ uẩn chỉ m d i

thai quyển 3, thì là nơi của những người
tu muôn hạnh lành được sinh đến, đúng
với điều nguyện thứ 19 của đức Phật A
di đà. [X. Hiển tịnh độ giáo hành chứng
văn loại Q.6].
BIÊN ĐỊA GIẢI MẠN

B
602
BIÊN ĐỊA THAI SINH
Thụ thai sinh ra ở biên giới. Những
người có công đưc mà lòng còn ngờ vực,
thì sau khi chết, được sinh ở biên địa của
Tịnh độ cực lạc, gọi là Biên địa thai sinh,
gọi tắt là Biên thai.
Kinh Vô lượng thọ quyển hạ chép,
những người tu các công đức, nguyện sinh
về cõi nước cực lạc; nhưng vì không biết rõ
trí tuệ của Phật là trí tuệ chẳng thể nghĩ
bàn, nên sinh lòng ngờ vực, không tin trí
ấy. Tuy nhiên, còn tin tội phúc, tu tập gốc
lành, nguyện sinh cõi kia, những chúng sinh
này được sinh trong cung điện của nơi biên
địa; trong năm trăm năm không được thấy
Phật, không nghe kinh pháp, cũng chẳng
gặp Bồ tát và các vị Thanh văn.
Lại cứ theo kinh Đại a di đà quyển hạ
chép, thì người làm việc bố thí cầu vãng
sinh, sau lại hối tiếc và sinh tâm nghi ngờ,
không biết có được vãng sinh không.
Những người như thế, sau khi chết, không
được sinh đến chỗ của đức Phật A di đà,
mà chỉ thấy cung điện bảy báu của Ngài ở
nơi biên giới, lòng sinh vui mừng mà dừng
lại ở trong thành, hóa sinh trong ao báu.
Thành ấy chu vi hai nghìn dặm, có nhà
bảy báu, cũng có ao tắm bảy báu, trong ao
tự nhiên hoa thơm, hàng cây bảy báu đều
phát ra năm âm thanh (cung, thương, dôc,
chủy, vũ ). Đến giờ ăn cơm, tùy theo ý thích,
tự nhiên được các thức ăn uống trăm mùi
thơm ngon; những sự vui sướng trong
thành đều giống như ở cung trời Đao lợi
thứ hai. Nhưng, những người ấy chẳng được

ra khỏi thành, không được thấy Phật, nghe
kinh và gặp các tỉ khưu tăng, cũng chẳng
được biết tướng mạo của các Bồ tát, các A la
hán ở nước của đức Phật A di đà. Sau năm
trăm năm ở biên thai mới được đến chỗ đức
Phật A di đà và trí tuệ được mở tỏ dần dần.
Về Biên địa thai sinh, giữa các nhà Tịnh
độ cũng có nhiều giải thích khác nhau. Cứ
theo ngài Đàm loan nói trong Lược luận
an lạc tịnh độ nghĩa, thì người sinh nơi
biên địa này, trong năm trăm năm không
thấy Tam bảo, nghĩa cũng giống như nạn
biên địa trong tám nạn, lại ở vào góc bên
cạnh của Tịnh độ cực lạc, nên gọi là Biên
địa – Lại như người lúc mới sinh, chưa
thành phép người, ví dụ với sự mờ tối của
người mới sinh, cho nên gọi là thai sinh.
[X. Quán kinh sớ Định thiện nghĩa, Tán
thiện nghĩa; Vô lượng thọ kinh liên nghĩa
thuật văn tán Q.hạ; Thích tịnh độ quần
nghi luận thám yếu kí Q.8; Bồ đề tâm tập
Q.thượng].
BIÊN NGŨ ĐẮC
Nghĩa là ở nơi biên cương thì chỉ cần
năm người làm phép truyền trao cũng được
giới. Là một trong mười loại đắc giới duyên
(những điều kiện được giới). Cũng gọi ngũ
nhân đắc (năm người được). Theo qui định
chính thức, khi truyền giới Cụ túc, phải có
mười vị sư (tam sư thất chứng: ba thầy và
bảy vị chứng minh), song ở những vùng xa
xôi hẻo lánh, có ít tăng sĩ, thì chỉ cần có
năm vị (bốn vị tăng và một thầy yết ma)
làm phép truyền trao giới Cụ túc cũng được.
[X. luật Thập tụng Q.56; luận Tạp tâm Q.3;
luận Câu xá Q.14]. (xt. Biên Quốc).
BIÊN QUỐC
Chỗ biên thùy xa xôi hẻo lánh, nơi Phật

pháp ít thịnh hành. Đối lại với “Trung quốc”
(nơi thành thị đô hội). Ở thời kì đầu truyền
bá Phật pháp, vì phải thích ứng với tình
hình hoằng pháp, nên về phương diện chế
giới, chia thành Trung quốc (nơi Phật pháp
đã thịnh hành) và Biên quốc (nơi Phật pháp
chưa thịnh hành mấy) để qui định nghi
BIÊN ĐỊA THAI SINH

B
603
thức truyền giới cụ túc. Trong đó, khu vực
Trung quốc, ít nhất phải có mười vị tăng,
và khu vực Biên quốc ít nhất phải có năm
vị.
Nơi biên quốc vốn không có tổ chức
giáo đoàn, cho nên số người đủ tư cách
trao truyền giới pháp rất có hạn, bởi vậy,
thông thường ở trung quốc mười người, thì
tại biên quốc chỉ cần năm người là đủ để
truyền giới. Qui định này nhằm tạo điều
kiện thuận lợi cho những người hâm mộ
Phật pháp muốn được xuất gia. Trong các
kinh luận có nêu tên những biên quốc thời
xưa như: Bôn đồ bạt đạt na, Tốt thổ nô, Ô
ba tốt thồ nô, Du na, Đại tần, An tức, An
đà la xá bà la (nước ở truồng), Đâu khô la
v.v... [X. luật Thập tụng Q.25; Bách nhất
yết ma Q.5; luận Đại trí độ Q.25]. (xt. Trung
Quốc).
BIÊN TẾ ĐỊNH
Chỉ cho phẩm cao nhất trong Thiền
định thứ tư thuộc cõi Sắc. Biên, nghĩa là
không vượt qua, tức là định này thù thắng
không có định nào vượt qua được; Tế, nghĩa
là loại tột bậc, tức Biên tế định là định cao
hơn hết trong các loại thiền định. Luận
Câu xá quyển 27 (Đại 29, 142 trung), nói :
“Hết thảy địa này, vì tùy thuận khắp cả, vì
lên tới tột cùng, nên gọi là Biên tế”. Trong
đây, cái gọi là “Tùy thuận khắp cả” tức là
hết thảy địa đều lấy việc thuận theo thiền
định thứ tư này làm nhân mà phát khởi.
Còn “Lên tới tột cùng” nghĩa là chuyên tu
tập vào Thiền định thứ tư, nương theo thứ
lớp từ hạ phẩm đến trung phẩm và thượng

phẩm. Trong ba phẩm này, mỗi phẩm lại
chia làm ba phẩm nữa, từ hạ phẩm lần lượt
tu tập sinh ra phẩm thượng thượng cùng
tột. Nương theo hai nhân này, nên Thiền
định thứ tư thượng thượng phẩm được gọi
là Biên tế định.
BIÊN TẾ TRÍ
Là trí tuệ của bồ tát Đẳng giác, vì trí tuệ
này ở gần kề ngôi vị Diệu giác, nên gọi là
Biên tế trí. Đại thừa nghĩa chương quyển
12 (Đại 44, 700 trung), nói : “Biên tế trí là
theo cảnh mà đặt tên. Chỗ cùng tột của
báo thân gọi là biên tế. Bậc Thánh nhân tu
được trí tự tại, ở nơi biên tế này tùy tâm tu
tập, gọi là Biên tế trí”.
BIÊN TỘI
Tội ngoài bờ cõi. Tức là tội nặng căn
bản: Giết hại, trộm cướp, dâm dục và nói
dối mà tăng ni đã phạm phải. Bốn tội nặng
căn bản này còn được gọi là bốn Ba la di.
Bởi vì tăng, ni đã thụ giới mà lại vi phạm
bốn tội nặng này, thì cũng như người ở
ngoài bờ Phật pháp, không thể vào lại biển
giới trong sạch được nữa, nên gọi là Biên
tội. [X. Tứ phần luật san phồn bổ khuyết
hành sự sao Q.thượng phần 3]. (xt. Ba La
Di).
BIÊN TỨC VÔ BIÊN
Nghĩa là cõi Tịnh độ của đức Phật A di
đà tựa hồ như có biên giới, nhưng thực thì
không có biên giới. Thông thường, tuy nói
cõi Tịnh độ cực lạc ở bên phương Tây cách
đây (cõi Sa Bà) mười muôn ức cõi Phật,
nhưng tướng của cõi ấy tức là không tướng,
sinh tức không sinh, phương tức không
phương, biên tức không biên.
Kinh Vô lượng thọ quyển thượng (Đại
12, 269 hạ), nói : “Cõi nước Tịnh độ bao la

rộng lớn, thù thắng nhiệm mầu hơn hết”.
Lại cõi Tĩnh độ và thế giới Sa bà gần nhau,
cho nên tiện việc vãng sinh. Đây là tùy theo
cái thấy phân biệt của chúng sinh mà nói
Tịnh độ ở phương tây cách thế giới Sa bà
BIÊN TỨC VÔ BIÊN

B
604
mười muôn ức cõi Phật, chứ cảnh tự chứng
của trí Phật thì trùm khắp pháp giới mà
chẳng rời phương tây, cho nên phương tức
vô phương, biên tức vô biên. [X. luận Tịnh
độ; Vãng sinh luận chú Q.thượng; An lạc
tập Q.thượng].
BIÊN VÔ BIÊN LUẬN
Luận thuyết chủ trương chấp thế gian
có biên giới, không biên giới. Đây là loại tà
kiến dựa theo quá khứ (tiền tế) mà phát
khởi, là một trong 62 tà kiến cố chấp của
ngoại đạo ở Ấn độ đời xưa. Tà kiến này có
bốn thứ:
1. Vào định quán xét thế gian, chấp có
biên giới.
2. Vào định quán xét thế gian, chấp
không có biên giới.
3. Vào định quán xét thế gian, chấp cũng
có biên giới, cũng không có biên giới.
4. Dùng trí lanh lẹ quán xét thế gian,
chấp chẳng phải có biên giới, chẳng phải
không có biên giới.
Biên vô biên luận này tương đương với
chủ trương của tông Biên vô biên đẳng
trong mười sáu tông ngoại đạo. [X. Trường
a hàm Q.14 kinh Phạm động; luận Đại tỳ
bà sa Q.199; Đại thừa nghĩa chương Q.6;
Lục thập nhị kiến nghĩa]. (xt. Lục Thập Nhị
Kiến).
BIẾN
I. Biến, Phạm: pariịàma. Từ vật A
biến đổi thành vật B, gọi là Biến. Phổ thông
gọi là biến thành, biến hóa, biến hiện. Tông
Duy thức cho rằng hết thảy hiện tượng tồn
tại đều do nơi thức sinh ra, do thức biến

hiện, gọi là Duy thức sở biến. Cứ theo
Thành duy thức luận thuật ký quển 3 phần
đầu nói, thì biến có hai thứ là sinh biến và
duyên biến:
1. Sinh biến, tức nhân năng biến (Phạm:
hetupariịàma), hàm ý là chuyển biến. Tức
là tập khí của hai nhân đẳng lưu và dị thục
trong thức A lại da thứ tám có khả năng
chuyển biến sinh ra các pháp.
2. Duyên biến, tức là quả năng biến
(Phạm:phalapariịàma), hàm ý là biến
hiện. Tức do hai thứ tập khí đẳng lưu và dị
thục trong thức thứ tám biến hiện ra các
thức, rồi lại do tự thể của tám thức (năng
biến) biến hiện ra kiến phần và tướng phần
(Sở biến), trong đây, tướng phần (ảnh tượng)
được gọi là Duyên biến, gồm các thức mắt,
tai, mũi, lưỡi, thân, ý biến hiện ra tướng
phần sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp. Lại
nữa, thức thứ tám hay nắm giữ hạt giống
và căn thân (thân thể), gọi là chấp biến,
hàm ý là nhận giữ cả ba thứ Sinh biến,
Duyên biến và Chấp biến và gọi chung là
Ba biến.
Nhưng các nhà chủ trương thuyết một
phần, như ngài An tuệ chẳng hạn, thì chỉ
thừa nhận phần tự thể của thức, còn kiến
phần, tướng phần tuy tương tự pháp y tha,
nhưng thực ra là không có pháp, do đó
cho nghĩa chuyển biến là biến hiện hoặc
biến khác. Đối với thuyết trên đây, tông
Pháp tướng dùng pháp bốn phần của ngài
Hộ pháp, cho kiến phần và tướng phần là
pháp y tha, cho chuyển biến là nghĩa
chuyển đổi, tức cho chủ thể của biến là
thức năng biến, có nhân năng biến và quả
năng biến; còn tướng phần sở biến của
thức năng biến cũng có nhân duyên biến

và phân biệt biến khác nhau. [X. luận
Thành duy thức Q.1, Q.2, Q.7; Thành duy
thức luận thuật kí Q.1 phần đầu, Q.7, phần
cuối].
II. Biến, biến tướng. Tức là các bức
tranh, dựa theo sự ghi chép trong các kinh,
vẽ lại sự tích tiền thân của đức Phật, sự
trang nghiêm của Tịnh độ và các tướng
trạng địa ngục... (xt. Biến Tướng).
BIÊN VÔ BIÊN LUẬN

B
605
BIẾN CHU PHÁP GIỚI
...........
Tràn khắp pháp giới. Danh từ Pháp được
dùng để gọi chung tất cả những cái thuộc
có hình tướng, không có hình tướng, bao
hàm sự, lí, sắc, tâm. Sự có hạn của Pháp gọi
là Pháp giới. Tràn đầy pháp giới, không chỗ
nào mà không có, gọi là Biến chu pháp
giới. Thông thường, từ ngữ này được dùng
để hình dung công đức của pháp thân.
BIẾN DỊCH
Thay đổi. Biến dịch, hàm ý là nhân dời
quả đổi, trước biến sau đổi. Là gọi tắt của
Biến dịch sinh tử. Tông Thiên thai cho rằng,
không có hình sắc hơn kém, thọ mệnh ngắn
dài mà chỉ có giảm dần mê tưởng, tăng dần
chứng ngộ. Cái quá trình thay đổi mê ngộ
này, gọi là Biến dịch. Nhưng tông Duy thức
thì lại chủ trương, bậc Thánh nhân thay
đổi thân phần đoạn (chỉ cái thân có hình
sắc hơn kém, có tuổi thọ ngắn dài sống
chết trong ba cõi, năm ngã) để được thân
thù thắng nhiệm mầu không thể nghĩ bàn
gọi là Biến Dịch. [X. kinh Tạp a hàm Q.2;
luận Câu xá Q.22].
BIẾN DỊCH SINH TỬ
Sống chết thay đổi. Cũng gọi Vô vi sinh
tử, Bất tư nghị biến dịch sinh tử, Bất tư
nghị biến dịch tử, Biến dịch tử. Một trong
hai thứ sinh tử. Đối lại với “Phần đoạn sinh
tử”. tức là các bậc A la hán, Bích chi phật
và Bồ tát đại lực, lấy “hữu phân biệt nghiệp”
vô lậu làm nhân, lấy Vô minh trụ địa làm
duyên mà cảm nhận được thân quả báo
nhiệm màu vượt ngoài ba cõi. Thân quả

báo này là do sức bi nguyện vô lậu chuyển
đổi thân phần đoạn sinh tử thô nặng vốn
có trước kia biến thành thân nhỏ nhiệm,
không sắc không hình, không hạn định
tuổi thọ... nên gọi là thân Biến dịch. Thân
này do sức định, sức nguyện giúp thành,
diệu dụng của nó khó lường được nên cũng
gọi là thân Bất tư nghị (thân không nghĩ
bàn được). Lại nữa, vì thân này do ý nguyện
đại bi mà thành, nên cũng gọi là thân ý
thành, thân Vô lậu, thân vượt ra ngoài ba
cõi, lại vì thân này đã do sức định vô lậu
chuyển thành, hoàn toàn khác với thân
phận trước kia, giống như biến hóa mà được
nên cũng được gọi là thân biến hóa.
Vì các bậc A la hán, Bích chi Phật và
Bồ tát đại lực đã dứt bỏ hết phiền não hoặc
chướng của bốn trụ địa, không còn thụ sinh
thân phần đoạn trong ba cõi nữa mà thụ
sinh thân biến dịch ở ngoài ba cõi. Tuy
nhiên, sau đó, các vị ấy lại dùng thân biến
dịch này trở lại trong ba cõi mà tu các hạnh
Bồ tát trong thời gian dài để mong đạt đến
Vô thượng bồ đề.
Theo nghĩa của tông Pháp tướng, có bốn
hạng người chịu quả báo biến dịch sinh tử:
1. Các bậc Thánh Vô học của Nhị thừa
hướng tâm về Đại thừa, sau khi được Niết
bàn, liền có thể nhận quả báo thân biến
dịch.
2. Các bậc Thánh Hữu học hướng về
Đại thừa, từ Sơ địa trở về sau cũng được
nhận thân biến dịch.
3. Bồ tát Bi tăng, từ Bát địa trở lên được
nhận thân biến dịch.
4. Có một loại bồ tát Trí tăng từ Sơ địa
trở lên được nhận thân biến dịch. Tông
Pháp tính thì cho rằng Vô học và Nhị thừa

và Bồ tát chủng tính trở lên, được tùy theo
loại ẩn hiện mà nhận thân biến dịch.
Cứ theo thuyết của ngài Cát tạng trong
Thắng man bảo quật quyển trung phần cuối,
thì biến dịch sinh tử và phần đoạn sinh tử
khác nhau ở chỗ: thân phần đoạn sinh tử
có hình sắc riêng biệt và hạn định tuổi thọ
dài ngắn; còn thân biến dịch sinh tử thì do
BIẾN DỊCH SINH TỬ

B
606
tâm thức niệm niệm nối nhau, trước biến,
sau đổi, cả thân và thọ mệnh đều không có
hạn định. Đại thừa nghĩa chương quyển 8
phần đầu cũng nêu ba nghĩa của biến dịch
sinh tử:
1. Lấy sự sinh diệt nhỏ nhiệm làm thân
biến dịch sinh tử.
2. Lấy thân Pháp tính duyên chiếu pháp
vô lậu làm thân biến dịch sinh tử.
3. Tuy đã chứng pháp thân Như Lai
Tạng, nhưng vẫn chưa ra khỏi vòng sinh
diệt nên còn phải theo các pháp sống chết
vô thường gọi là biến dịch sinh tử.
Đại thừa nghĩa chương quyển 8 phần
đầu cũng chia biến dịch sinh tử làm hai
loại:
1. Biến dịch sinh tử trong Sự thức, thân
quả báo do duyên chiếu pháp vô lậu trong
sáu thức mà được thân này; lại chia làm 3
loại khác nhau:
a. Thân của A la hán và Bích chi Phật
cảm nhận.
b. Thân của người có chủng tính giải
thoát hạnh cảm nhận.
c. Thân của Bồ tát Sơ địa trở lên cảm
nhận.
2. Biến dịch sinh tử trong vọng thức, là
thân quả báo duyên chiếu pháp vô lậu trong
thức thứ bảy (thức A đà na) mà được. Thân
này cũng có ba loại khác nhau :
a. Thân của Bồ tát từ Sơ địa trở về trước
cảm nhận.
b. Thân của Bồ tát từ Sơ địa trở lên cảm
nhận.
c. Thân của Bồ tát từ Bát địa trở lên

cảm nhận.
Thắng man bảo quật quyển trung phần
cuối, chia thân biến dịch làm hai loại Tự
báo và Vị vật:
1. Tự báo biến dịch, lấy năm ấm vô lậu
làm thể, lấy nguyện vô lậu làm nhân, lấy
vô minh làm duyên.
2. Vì vật biến dịch, lấy sắc ấm làm thể,
lấy bi nguyện làm nhân, lấy căn dục của
chúng sinh làm duyên.
Ngoài những điểm được trình bày ở trên,
về việc thụ sinh thân biến dịch và các giai
vị tu hành của thân này, giữa các nhà còn
có nhiều thuyết khác nữa. [X. kinh Thắng
man chương Nhất thừa; kinh Vô thượng y
Q.thượng; luận Thành duy thức Q.8; Pháp
hoa huyền nghĩa Q.2 phần trên; Thành
duy thức luận chưởng trung xu yếu Q.hạ
phần cuối]. (xt. Sinh Tử).
BIẾN DỊCH THÂN
Tức là thân biến dịch sinh tử, đối lại với
“phần đoạn thân”. Thân biến dịch sinh tử
là chính báo của các bậc Thánh ba thừa A
la hán, Bích chi phật và Bồ tát đại lực. Các
bậc trên đây cảm nhận thân này ở các Tịnh
độ bên ngoài ba cõi. Hoa nghiêm kinh thám
huyền ký quyển 6 (Đại 35, 229 trung), nói :
“Sự cảm nhận thân của các Bồ tát trong ba
thừa là: các Bồ tát địa tiền nhận thân phần
đoạn, các Bồ tát địa thượng mới nhận thân
biến dịch”.
Thân biến dịch này là do lấy “Hữu phân
biệt nghiệp” vô lậu làm nhân, lấy Vô minh
trụ địa làm duyên mà cảm được thân quả
báo thù thắng nhiệm mầu. Tức do sức bi
nguyện vô lậu biến đổi cái thân phần đoạn
sinh tử thô nặng trong ba cõi năm đường,
mà được thân chẳng thể nghĩ bàn, thù thắng

nhỏ nhiệm, không hình không sắc, không
hạn định thọ mệnh. [X. luận Thành duy
thức Q.8; Đại thừa huyền luận Q.5]. (xt.
Biến Dịch Sinh Tử).
BIẾN DỤ
Là một trong 8 thứ ví dụ nói trong kinh
Đại bát niết bàn (bản Bắc) quyển 29. Cũng
gọi Toàn dụ. Nghĩa là đức Như lai nói pháp,
từ đầu đến cuối, Ngài đều mượn các ví dụ
BIẾN DỊCH THÂN

B
607
để làm cho nghĩa lý Ngài nói được sáng tỏ.
Như trong kinh nói, ở cõi trời Ba mươi ba
(trời Đao lợi) có cây Ba lợi chất đa la, rễ nó
bám vào đất sâu năm do tuần, cành lá tỏa
ra bốn phía, lá già trở thành màu vàng, vàng
ắt rơi rụng, rụng thì đổi màu, đổi màu rồi
khô, khô ắt nổi mụt, nổi mụt thì nổ ra. Khi
mụt nổ ra thì mùi thơm tỏa khắp, soi sáng
tất cả, các trời được thấy liền sinh vui mừng,
cứ ba tháng hè các trời đến dưới cây ấy để
thụ hưởng các thú vui. Đây là ví dụ đệ tử
Phật, lá vàng dụ xuất gia, lá rụng dụ cạo bỏ
râu tóc, ba tháng hè dụ ba Tam muội (chính
định), các trời thụ hưởng thú vui dụ chư
Phật an trụ nơi đại Niết bàn được thường
lạc ngã tịnh. [X. kinh Thí dụ; kinh Bách
dụ; kinh Tạp thí dụ]. (xt. Thí Dụ).
BIẾN HÀNH
Phạm : Sarvatraga
I. Biến hành. Là một trong sáu loại (vị)
tâm sở do tông Duy thức lập ra. Đối lại với
“Biệt cảnh, ”. Chỉ cho hoạt động tâm
lý khi phát sinh tác dụng nhận thức, vì nó
có tính phổ biến, nên gọi là Biến hành,
gồm xúc, tác ý, thụ, tưởng, tư,..., gọi là năm
Biến hành. (xt. Ngũ Biến Hành).
II. Biến hành. Đối lại với “Phi biến
hành”. Trong 98 phiền não căn bản, có
thể chia làm hai loại lớn là Biến hành và
Phi biến hành. Những phiền não này (Biến
hành, Phi biến hành) ở trong các pháp của
năm bộ (bốn đế, tu đạo) tự giới, tự địa, chúng
trải qua biến duyên, biến tùy tăng, biến tùy
nhân mà sinh ra pháp nhơ nhớp (phiền
não) của khắp năm bộ gọi là Biến hành

hoặc (phiền não đi khắp). Biến hành hoặc
gồm có 33 thứ phiền não, chia nhau thuộc
ba cõi: cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc mỗi cõi
đều có 11 thứ.
Biến hành hoặc của cõi Dục gồm 11
thứ: thân kiến, biên kiến, tà kiến, kiến thủ
kiến, giới cấm thủ kiến, nghi, vô minh
(thuộc Kiến đạo từ Khổ đế trở xuống) và tà
kiến, kiến thủ, nghi, vô minh (thuộc Tập
đế trở xuống). [X. luận Câu xá Q.19].
BIẾN HÀNH NHÂN
Phạm: Sarvatraga-hetu. Nghĩa là hoặc
(phiền não) là nguyên nhân chung của các
pháp nhơ nhuốm. Cũng gọi Nhất thiết biến
nhân. Một trong sáu nhân. Tức là tùy miên
(phiền não) biến hành đã sinh rồi làm
mguyên nhân chung cho các pháp ô nhiễm
của bộ mình và các bộ khác sinh ra sau.
(xt. Lục Nhân).
BIẾN HÓA
I. Biến hóa. Phạm:nirmàịa. Hàm ý là
biến hóa ra các loại hình tượng. Cũng gọi
Biến hiện, Hóa tác, Hóa hiện, Hóa. Tức là
Phật và Bồ tát vì giáo hóa chúng sinh mà
dùng sức thần thông biến hóa thành các
loại hình tượng. Trong đó, nếu Phật vì sự
lợi ích của phàm phu địa tiền mà biến hiện
ra thân Phật hoặc thân Bồ tát, thì gọi là
thân biến hóa, thân ứng hóa hay là Phật
ứng hóa. Nếu vì chúng sinh trong năm
đường mà biến hiện ra thân quỉ, súc sinh...
thì gọi là thân hóa. Còn vốn không gì cả
mà bỗng nhiên có hình Phật, hình Bồ tát,
hình người, hình chim... thì gọi là Phật hóa,
Bồ tát hóa, người hóa, chim hóa. Lại Phật
vì giáo hóa phàm phu mà ứng cơ biến hiện
ra các cõi nước trong sạch, nhớp nhúa, thì
gọi là cõi biến , cõi hóa. Ngoài ra, tâm hay

biến hóa, gọi là tâm hóa, việc được biến
hóa ra gọi là việc hóa.
Phàm phu hoặc Thánh nhân tu tập
định căn bản từ Thiền thứ nhất cho đến
Thiền thứ tư, được Thần túc thông (Thần
cảnh thông) trong sáu thần thông, lấy đó
làm chỗ nương mà biến hóa ra các việc
BIẾN HÓA

B
608
(hiện tượng) ở cõi Dục và cõi Sắc, tâm biến
hóa này chỉ phát sinh tác dụng ở cõi mình
và cõi dưới; tổng cộng có 14 tâm, gọi là 14
tâm biến hóa, 14 biến hóa, 14 tâm hóa,
chia ra như sau:
- Ở cõi Thiền thứ nhất có hai tâm: Tâm
biến hóa những việc ở cõi Thiền thứ nhất
và tâm biến hóa các việc ở cõi Dục.
- Ở cõi Thiền thứ hai có ba tâm: ngoài
hai tâm vừa kể ở trên, cộng thêm tâm biến
hóa các việc ở cõi Thiền thứ hai.
- Ở cõi Thiền thứ ba có bốn tâm: ngoài
ba tâm vừa nói ở trên, cộng thêm tâm biến
hóa các việc ở cõi trời thiền thứ ba.
- Ở cõi Thiền thứ tư có năm tâm: ngoài
bốn tâm nêu ở trên, cộng thêm tâm biến
hóa các việc ở cõi trời Thiền thứ tư. [X.
kinh Quán Phật tam muội hải Q.3; kinh
Quán vô lượng thọ; luận Câu xá Q.27; Tứ
giáo nghi chú Q.thượng phần cuối]. (xt. Cửu
Địa).
II. Biến hóa. Chỉ cho loài yêu tinh,
quỉ quái. Tức các loài ma quỉ ở trong năm
đường hoặc sáu đường chúng sinh luân
hồi có uy lực biến hóa tự tại và hình tượng
ghê sợ.
BIẾN HÓA ĐỘ
Cõi nước được biến hóa ra. Là một trong
ba cõi, một trong năm cõi, hoặc một trong
bốn cõi, nơi thân đức Phật ở, do tông Duy
thức lập ra. Gọi tắt là Hóa độ. Tức là cõi
nước trong đó thân biến hóa của đức Phật
cư trú.
Cứ theo luận Thành duy thức quyển
10 nói, thì cõi biến hóa là do nhân duyên

các kiếp xa xưa đức Phật tu hành lợi tha, vô
lậu, cõi Phật sạch, nhơ nay đã thành thục,
nên Ngài dùng sức đại từ đại bi của trí Thành
sự (trí Thành sở tác), thích ứng với cơ nghi
của hàng Bồ tát chưa lên địa vị, hàng nhị
thừa, dị sinh và chúng sinh trong sáu đường
mà thị hiện ra các loại cõi nước trong sạch,
nhớp nhúa... Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm
chương quyển 7 (Đại 45, 369 trung), nói:
“Cõi biến hóa gồm cả cõi trong sạch, cõi
nhớp nhúa”. [X. Phật địa kinh luận Q.1].
(xt. Hóa Độ).
BIẾN HÓA NHÂN
Người biến hóa. Tức do sức thần thông
mà biến hóa hiển hiện ra thân hình người.
Như Phật, Bồ tát vì cứu độ các loài chúng
sinh, thường tùy cơ biến hóa làm các loại
hình người. Kinh Pháp hoa phẩm Pháp sư
(Đại 9, 32 trung), nói: “Nếu có người sắp bị
hại bằng dao gậy ngói đá, thì ta sai người
biến hóa bảo vệ cho người ấy”.
Còn Tứ phần luật san phồn bổ khuyết
hành sự sao quyển thượng phần 3 thì nêu
trường hợp tám bộ quỉ thần như: trời, rồng,
a tu la, càn thát bà... biến thành hình người
đến nhận giới Cụ túc.
BIẾN HÓA SINH
Tức là hóa sinh. Một trong bốn sinh.
Vì sức nghiệp, chúng sinh được chia làm
bốn loại: thai sinh, noãn sinh, thấp sinh và
hoá sinh. Cứ theo luận Câu xá quyển 8 nói
trong năm đường chúng sinh, thì địa ngục,
trời và tất cả thân trung hữu đều thuộc hóa
sinh, còn các loại khác thì thông cả thai
sinh, noãn sinh và thấp sinh. Như vậy,
trong năm đường, loài hóa sinh là nhiều
hơn cả. (xt. Hóa Sinh).
BIẾN HÓA THÂN

Thân biến hóa. Là một trong ba thân
hoặc bốn thân của Phật. Cũng gọi Hóa
thân, Biến dịch thân, tức là Ứng thân
trong ba thân Pháp, Báo, Ứng, là phân
thân hóa Phật của Ứng thân, nghĩa là hình
BIẾN HÓA ĐỘ

B
609
tướng Phật nương nơi Ứng thân mà hóa
hiện. Chư Phật vì muốn mang lại sự lợi
ích yên vui cho hàng Bồ tát địa tiền, nhị
thừa và chúng sinh trong sáu đường, mà
do trí Thành sự (trí Thành sở tác), tùy
loại biến hiện vô lượng hóa thân, khiến
cho họ thoát li đường ác, ra khỏi ba cõi
mà vào Sơ địa. [X. Phật địa kinh luận Q.7;
luận Thành duy thức Q.10]. (xt. Tam
Thân).
BIẾN KẾ SỞ CHẤP TÍNH
Phạm:parikalpita-svabhàva. Là một
trong ba tính do tông Duy thức thành lập.
Cũng gọi Biến kế sở chấp tướng, Phân biệt
tính, Phân biệt tướng, Vọng kế tự tính, Vọng
phân biệt tính. Gọi tắt là Biến kế sở chấp,
Kế sở chấp, Sở chấp tính.
Phàm phu do vọng tình, chấp pháp y
tha khởi (pháp nương vào cái khác mà sinh
khởi) mà sinh ra tính chấp bậy là thật có
ta, thật có các pháp, gọi là Biến kế sở chấp
tính. Cái tướng được hiện ra do tính chấp
bậy này chỉ còn trong vọng tình chứ không
còn trong lý thực, cho nên gọi là pháp “tình
có lý không”, pháp “thể tính đều không”.
Tính phân biệt chấp bậy này trùm khắp tất
cả các cảnh, nên gọi là “Biến kế” (chấp
khắp). [X. kinh Giải thâm mật Q.2; luận
Du già sư địa Q.74; luận Thành duy thức
Q.8]. (xt. Tam Tính).
BIẾN KẾ SỞ KHỞI SẮC
Là một trong năm thứ “Pháp sở nhiếp
sắc” do tông Duy thức lập ra. Chỉ cho những
bóng dáng nương theo sự phân biệt xằng
bậy của ý thức thứ sáu mà biến hiện ra;

chúng là những sắc tướng không có thực
thể, giống như hoa đốm giữa hư không,
mặt trăng dưới đáy nước. (xt. Pháp Xứ Sở
Nhiếp Sắc).
BIẾN KHẨU THANH
........
Tiếng khắp miệng (khi phát âm, phải
há to miệng), cũng gọi Mãn khẩu thanh
(tiếng đầy miệng). Trong những phụ âm
của bộ chữ cái Tất đàm, ngoại trừ năm tiếng
được phát âm từ răng, nướu, cổ họng, lưỡi
và môi, chín tiếng khác gọi là Biến khẩu
thanh, chẳng hạn như ya, ra, la, trở xuống
cho đếnkwa(xoa) ... đều thuộc biến khẩu
thanh, khi phát những tiếng này không phải
chỉ hạn ở một chỗ cổ họng, mà khắp nơi
trong miệng đều phát tiếng, nên gọi là Biến
khẩu thanh. (xt. Tất Đàm).
BIẾN QUÁN NHẤT THIẾT SẮC THÂN
TƯỞNG QUÁN
Là phép quán thứ chín trong 16 phép
quán nêu ra trong kinh Quán vô lượng
thọ. Có nghĩa là quán tưởng toàn bộ sắc
thân Phật, cũng gọi Chân thân quán, Phật
thân quán, Phật quán. Là phép quán tưởng
tướng tốt đẹp sáng rỡ của chân thân Phật
A di đa, bắt đầu từ một tướng tốt, như
quán tưởng sợi lông trắng ở giữa hai chân
mày khiến cho cực sáng, rồi quán tưởng
thân Phật A di đà cao 60 vạn ức na do tha
hằng hà sa do tuần, từ tất cả các lỗ chân
lông khắp toàn thân phóng ra ánh sáng
như núi Tu di, trong ánh sáng lại có rất
nhiều hóa Phật, Bồ tát, mỗi vị đều có đủ
tám vạn bốn nghìn tướng tốt đẹp sáng rỡ,
mỗi luồng ánh sáng soi khắp mười
phương, thu lấy chúng sinh niệm Phật.
Đây tức là phép quán tưởng toàn bộ sắc

thân của Phật. Bởi vậy, nếu người tu niệm
Phật, thành tựu phép quán này, thì tự nhiên
thấy được tám vạn bốn nghìn tướng tốt
đẹp của đức Phật A di đà, cũng có thể
được thấy thân tướng của chư Phật ở khắp
mười phương. Thấy được vô lượng chư
BIẾN QUÁN NHẤT THIẾT SẮC THÂN TƯỞNG QUÁN

B
610
Phật, tức là được chư Phật hiện tiền thụ
kí.
Phép quán trên đây được gọi là “Chân
thân quán” là để đối lại với phép quán thứ
tám là “Tượng quán”. (xt. Thập Lục Quán).
BIẾN SỞ HỨA TÔNG
Chủ trương được khắp mọi người công
nhận. Tiếng dùng trong Nhân minh. Chỉ
cho phần Tông của người lập luận mà chủ
trương hoặc kiến giải đã được mọi người
thừa nhận. Biển sở hứa tông là loại Tông
(mệnh đề) đã được công chúng thừa nhận,
mà người vấn nạn tất cũng cho đó là đúng
và vui vẻ chấp nhận. Như vậy, đôi bên
không có gì cần tranh luận nữa. Cho nên,
Tông này không thể thành Tông chân xác.
BIẾN THAM
Tham khắp. Tức là đi khắp nơi để tham
học. Chỉ cho vị tăng sĩ đi khắp nơi tham
học với các bậc thiện tri thức để tăng tiến
sự hiểu biết của mình, thấu suốt sự mê ngộ,
thực giả của vấn đề sinh tử trọng đại. Như
đồng tử Thiện tài đi tham học với 53 vị
thiện tri thức, Thiền sư Đại tùy Pháp chân
tham hỏi hơn 60 vị thiện tri thức.
Trường hợp các tăng sĩ đi du học bốn
phương thì tông phái nào cũng có, nhưng
riêng với Thiền tông thì phổ biến hơn. Vì
cứu xét vấn đề sinh tử trọng đại,Thiền sinh
đi tham học khắp nơi để hỏi pháp các bậc
tông sư. Trong Thiền lâm, lối tham học
khắp nơi này đã trở thành sự rèn luyện
quan trọng đối với Thiền tăng trong quá
trình cầu ngộ. Trong những công án của
Thiền tông, có rất nhiều câu vấn đáp cơ

duyên của sự biến tham được ghi chép. [X.
Cảnh đức truyền đăng lục Q.18 Huyền sa
Sư bị thiền sư chương; Thiền lâm tượng
khí tiên Tham thỉnh môn].
BIẾN THÀNH CHƯ HÀNH
Thành khắp các hạnh. Đối lại với “Đốn
thành chư hạnh” Bồ tát tu hành, từ khi
phát tâm bồ đề cho đến khi thành bồ tát
Đẳng giác, trong khoảng thời gian ấy, lần
lượt trải qua các giai vị tu hành, nên gọi là
Biến thành chư hành.
BIẾN THÀNH NAM TỬ
Biến thành con trai. Hàm ý con gái biến
thành con trai. Cùng nghĩa với “Chuyển
nữ thành nam”. Cứ theo các kinh luận chép,
thì thân đàn bà có năm thứ chướng ngại,
tức không trở thành Phạm thiên vương,
Đế thích, Ma vương, Chuyển luân vương
và Phật. Vì có chướng ngại không được
thành Phật, cho nên muốn thành Phật,
trước hết phải chuyển thân đàn bà thành
thân đàn ông. Như kinh Pháp hoa quyển 4
phẩm Đề bà đạt đa có chép việc Long nữ
tám tuổi biến thành thân con trai, vãng sinh
qua thế giới phương nam mà thành Phật.
Bởi thế, chư Phật lập nguyện, cũng có
nguyện hết thảy đàn bà sẽ biến thành đàn
ông. [X. Trung a hàm Q.28 kinh Cù đàm
di; Vô lượng thọ Q.thượng; kinh Dược sư
lưu ly quang như lai bản nguyện công đức].
(xt. Chuyển Nữ Thành Nam, Biến Thành
Nam Tử Nguyện).
BIẾN THÁNH NAM TỬ NGUYÊN
Nguyện biến thành đàn ông. Cũng gọi
Nữ nhân vãng sinh nguyện. Là nguyện thứ
35 trong 48 nguyện của đức Phật A di đà.
Khi đức Phật A di đà chưa thành Phật, Ngài
là vị tỉ khưu hiệu Pháp tạng, từng đã phát

nguyện trước đức Thế tự tại vương Như lai
rằng, nếu có người đàn bà nào được nghe
tên hiệu của Phật, tin ưa bản nguyện, phát
BIẾN SỞ HỨA TÔNG

B
611
tâm bồ đề, thì sau khi mệnh chung, được
thân đàn ông, sinh về Tịnh độ cực lạc.
Kinh Vô lương thọ quyển thượng, (Đại
12, 268 hạ) chép toàn văn nguyện như sau:
“Khi con thành Phật, trong vô lượng bất
khả tư nghị thế giới của chư Phật ở 10
phương, nếu có người đàn bà nào nghe tên
hiệu của con, vui mừng tin ưa, phát tâm bồ
đề, nhàm chán thân đàn bà, sau khi chết,
nếu còn chịu thân đàn bà trở lại, thì con
không lên ngôi chính giác”. Nhưng, đặc biệt
Mật giáo thì chấp nhận thân đàn bà thành
Phật. [X. kinh Dược sư lưu ly quang Như
lai bản nguyện công đức; kinh Pháp hoa
Q.14 phẩm Đề bà đạt đa].
BIẾN THÀNH VƯƠNG
Vua Biến thành. Cũng gọi Biện thành
vương, Biến tính vương. Vị vua thứ sáu
trong 10 vị vua ở dưới âm phủ. Cứ theo
kinh Dự tu thập vương sinh thất và kinh
Địa tạng thập vương chép, thì người chết
xuống âm phủ, đến tuần thất thứ sáu, được
đưa đến vị vua này để nhận sự phán xét về
các việc thiện hay ác đã làm khi còn sống.
Vị vua này là hóa thân của bồ tát Di lặc,
giữ chức quan ở âm phủ chuyên về việc
khuyên bảo người chết bỏ điều ác làm điều
lành. Vị vua này coi
điện thứ sáu ở cõi âm,
là địa ngục Đại khiếu
hoán phía dưới tảng đá
ốc tiêu ở hướng chính
bắc dưới đáy biển.
Theo truyền thuyết,
trước khi đến điện thứ

sáu, giữa đường có một
chỗ khổ nạn gọi là
Thiết hoàn sở (chỗ
viên sắt), nếu người chết làm nhiều việc ác
lúc còn sống, thì ngục tốt áp giải họ đến
chỗ này, bắt họ nằm mọp xuống rồi cho
tảng đá lớn nện vào mình họ, chết đi sống
lại, rồi bị nện nữa, chịu khổ như thế suốt
bảy ngày bảy đêm, mới đến được điện thứ
sáu. Tiêu chuẩn xử án của vua Biến thành
là dựa theo tiêu chuẩn của hai điện thứ tư
và thứ năm ở trước, tức là dùng cái cân và
tấm gương (soi tội phúc) để tính toán mà
quyết định tội phúc nặng nhẹ của người
chết. [X. Địa tạng bồ tát tượng linh nghiệm
kí Q.1]. (xt. Diêm La Thập Điện).
BIẾN THỊ TÔNG PHÁP TÍNH
..............
Phạm :pakwa-dharmatva. Tiếng dùng
trong Nhân minh. Là một trong ba tướng
của phần Nhân (lí do). Trong ba phần
(Tông, Nhân, Dụ) của Nhân minh, mối
quan hệ giữa Nhân và Tông (mệnh đề) là
then chốt để kiểm tra xem cái phương thức
lập luận có chính xác hay không. Nghĩa là
tính chất của phần Nhân lúc nào cũng phải
bao hàm trong chủ từ (tiền trần) của phần
Tông trong tất cả mọi trường hợp, vì thế
gọi là Biến thị tông pháp tính (tính chất
bao trùm khắp Tông). Như khi lập luận:
Tông: Tiếng nói là vô thường.
Nhân: Vì có tính sở tác (tính được làm
ra).
Cái tính chất được làm ra này bao hàm
khắp trong tất cả các loại tiếng nói (chủ từ
của Tông), không một tiếng nào mà không
mang “tính chất được tạo ra”. [X. luận
Nhân minh nhập chính lý; Nhân minh

nhập chính lí luận sớ Q.thượng; Nhân minh
luận sớ thụy nguyên kí Q.2].
BIẾN THỰC CHÂN NGÔN
Là thần chú biến hóa ra các thức ăn
cho các trời và quỉ đói. Cũng gọi Biến thực
chú, Biến thực đà la ni. Thần chú này được
chép trong kinh Cứu bạt diệm khẩu ngã
quỉ đà la ni (Đại 21, 465 thượng) như sau:
Biến Thành Vương
BIẾN THỰC CHÂN NGÔN

B
612
“Na mô tát phạ đát tha nghiệt đa, phạ lô
chỉ đế, án, tam ba ra, tam bạt ra hồng”.
Kinh này ghi chép khi đức Phật nói pháp ở
Tăng già lam Ni câu luật na tại Ca tì la, lúc
ấy, ngài A nan đang ngồi ở nơi thanh vắng
tu tập thiền định, ban đêm, sau canh ba,
chính ngài A nan thấy một quỉ đói Diệm
khẩu (miệng lửa), thân hình xấu xí gầy đét,
trong miệng lửa cháy, cổ họng nhỏ như
mũi kim, đầu tóc rối bù, móng tay và răng
dài, nhọn hoắt, trông rất đáng sợ. Quỉ Diệm
khẩu bảo ngài A nan là 3 ngày sau Ngài sẽ
chết và cũng rơi vào loài quỉ đói. A nan
rùng mình sợ hãi liền hỏi quỉ đói làm cách
nào để thoát được khổ? Quỉ Diệm khẩu mới
chỉ bày cho ngài A nan, nói: nếu bố thí cho
vô lượng quỉ đói và trăm nghìn tiên Bà la
môn, rồi cúng dường Tam bảo cầu cho quỉ
đói được sinh lên cõi trời, thì Ngài (A nan)
sẽ được sống lâu thêm. Ngài A nan vội đến
chỗ đức Phật, đem việc thấy quỉ đói bạch
với đức Phật và xin Ngài chỉ dạy. Đức Phật
liền vì ngài A nan mà tuyên nói đà la ni có
vô lượng uy đức tự tại quang minh thù
thắng diệu lực (tức Biến thực chân ngôn).
Cứ theo Tiêu thích kim cương khoa nghi
hội yếu chú giải quyển 2 chép, thì hành giả
niệm chân ngôn này, hoặc ba biến, bảy
biến, hoặc 21 biến, thì nhờ sức thần của
chân ngôn, các vật cúng tự nhiên biến
thành các thức ăn thơm ngon của các trời,
đều có năm thứ hương vị và nhiều như cả
núi Tu di. Làm phép biến thực này, trước
hết dùng chân ngôn Tịnh pháp giới chữ
“Lam” và bắt ấn Cát tường gia trì 21 biến

để làm cho thức ăn được trong sạch, kế đó
niệm Biến thực chân ngôn và sau cùng
niệm Phổ cúng dường chân ngôn (Vạn tục
92, 137 hạ): “Án, nga nga nẵng, tam ba
phạ, phiệt nhật ra hồng”.
Ngoài ra, theo Oánh sơn hòa thượng
thanh qui quyển hạ của Nhật bản nói, thì
chân ngôn rảy nước được trì tụng trong
hội cúng thí quỉ đói là (Đại 82, 446 trung):
“Nam mô tát phạ đát tha nghiệt đa, phạ lô
chỉ đế, án, tam ma la, tam ma la hồng”. [X.
kinh Du già tập yếu cứu a nan đà la ni diệm
khẩu quĩ nghi; Từ giác đại sư thỉnh lai mục
lục; Phật môn tất bị khóa tụng bản].
BIẾN TỊNH THIÊN
Trời Biến tịnh. Biến tịnh, Phạm:Zubhakftsna,
Pàli: Subha-kiịịa hoặc Subhakiịha.
Dịch âm: Thủ ha kí na, Thủ ba ngật
lật na, Tu ngật, Ma thủ. Cũng gọi Vô lượng
tịnh thiên, Quảng thiện thiên, Tịnh nan
đãi thiên. Là một trong 18 tầng trời thuộc
cõi Sắc, tức là cõi trời cao nhất trong Thiền
thứ ba. Người sinh trong tầng trời này thụ
hưởng các thú vui đầy khắp, nên gọi Biến
tịnh. Luận Lập thế a tì đàm quyển 7 chép,
do nghiệp tương ứng với thượng phẩm của
Thiền thứ ba mà sinh ở tầng trời này, tuổi
thọ là bốn đại kiếp, còn luận Chương sở tri
quyển thượng và luận Tạp a tỳ đàm tâm
quyển 2 thì bảo tuổi thọ ở đó là 64 kiếp và
thân cao 64 do tuần. [X. luận Lập thế a tỳ
đàm Q.6; luận Thuận chính lí Q.21].
BIẾN TRI
.....
Biết khắp tất cả. Phạm: Parijĩà. Vốn
chỉ cho trí vô lậu hoàn toàn biết rõ đạo lí
bốn đế; nếu người ta biết rõ suốt hết tất cả
mọi hiện tượng chung quanh, thì có thể

được trí vô lậu. Sau gọi cái trí biết rõ khắp
tất cả ấy là “Trí biến tri”, và lại còn lập
riêng “Đoạn biến tri”, nghĩa là Đoạn biến
tri dùng Trí biến tri làm nhân mà đoạn trừ
phiền não, lấy Trạch diệt làm thể. Đây là
quả biến tri, cũng tức là cái quá trình dùng
trí biết rõ khắp hết để đoạn trừ tất cả phiền
não gọi là Biến tri, thông thường đặc biệt
gọi là “Biến tri sở duyên đoạn”, ý nói thường
tình người ta vốn bám dính chặt vào cảnh
BIẾN TỊNH THIÊN

B
613
sở duyên, nhưng nếu có thể giải thoát khỏi
sự bám dính này một cách triệt để, thì đó
chính là chân nghĩa biến tri. Bởi thế, kinh
A hàm nói “Biến tri tức là sự diệt bỏ tham,
sân, si”, hơn nữa, từ “biến tri” đầu tiên hàm
ý là thực tiễn. Luận Câu xá quyển 21, trong
đoạn biến tri, lập ra “chín biến tri”, là chín
loại trí dứt trừ Kiến hoặc và Tư hoặc. [X.
luận Phẩm loại túc Q.6; luận A tỳ đạt ma
phát trí Q.4; luận Đại tỳ bà sa Q.34, Q.186;
Câu xá luận quang kí Q.21]. (xt. Cửu Biến
Tri).
BIẾN TƯỚNG
Chỉ cho các bức tranh dựa vào những
ghi chép trong các kinh điển mà vẽ lại sự
tích tiền thân (bản sinh) của đức Phật, hoặc
cảnh Tịnh độ trang nghiêm và tướng trạng
các địa ngục... nhằm phổ biến giáo nghĩa.
Cũng gọi Biến tượng, Biến hội, gọi tắt là
Biến. Biến, hàm ý là biến động, biến chuyển,
tức miêu tả các động thái thực bằng cách
vẽ hoặc chạm trổ, như vẽ về cảnh Tịnh dộ
của Phật A di đà, thì gọi là Di đà tịnh độ
biến; vẽ cảnh Tịnh độ của bồ tát Di lặc
trên cung trời Đâu suất, gọi là Di lặc tịnh
độ biến, dựa vào kinh Hoa nghiêm mà vẽ
bảy chỗ tám hội hoặc bảy chỗ chín hội, gọi
là Hoa nghiêm biến tướng; vẽ các cảnh địa
ngục gọi là Địa ngục biến tướng...
Cứ theo Lạc dương già lam kí quyển 5
chép, thì vị tăng thời Bắc Ngụy là ngài Huệ
sinh từng đã bắt chước tháp Tước li ở nước
Kiện đà la mà vẽ Thích ca tứ tháp biến
(cảnh bốn ngôi tháp của đức Thích ca;
Tháp ở các chỗ Phật giáng sinh, thành

đạo, chuyển pháp luân, vào Niết bàn). Lại
trong các bức chạm trổ và tranh vẽ trên
vách cũ ởZànchìvàBhàrhut còn đến
nay, cũng có nhiều biến tướng về sự tích
tiền thân và tiểu sử của đức Phật; điều đó
cho thấy Ấn độ từ xưa đến nay đã có những
bức điêu khắc hoặc hội họa về đủ loại biến
tướng. Tại Trung quốc và Nhật bản, những
biến tướng lúc đầu phần nhiều là cảnh Tịnh
độ của đức Phật A di đà, Dược sư, Thích
ca, Quan âm, Di lặc và cảnh tiếp dẫn của
Phật A di đà, bồ tát Quan âm và Di lặc, về
sau đã có những bức tranh vẽ Hoa nghiêm
biến tướng, Pháp hoa biến tướng, Địa ngục
biến tướng, Thập vương biến tướng...
Ngoài ra, những biến tướng trọng yếu
khác, còn có bốn biến tướng bản sinh khắc
trên bốn mặt tháp của chùa A dục vương ở
huyện Mậu: Tát đỏa vương tử biến (cảnh
Vương tử Tát đỏa), Xả nhãn biến (cảnh bỏ
mắt), Xuất não biến (cảnh cho óc), Cứu
cáp biến (cảnh cứu chim bồ câu) và Cổ
kim phiên dịch đồ biến Tranh Tịnh Độ Biến Tướng ở Đôn Hoàng (Trung
Quốc) (cảnh phiên dịch
Niết Bàn Biến
BIẾN TƯỚNG

B
614
kinh xưa nay) vẽ trên vách của nhà dịch
kinh ở chùa Đại từ ân. Trong chùa Bồ tát ở
phường Bình khang, có Trí độ luận sắc kệ
biến và Duy ma biến do Ngô đạo huyền vẽ;
trên vách hành lang trong chùa Đông sơn
ở núi Hoàng mai có Lăng già kinh biến do
Lư trân vẽ v.v...Tại Nhật bản cũng có các
loại biến tướng như: Tứ phật tịnh độ, Bản
địa thùy tích, Nhị tôn khiển nghinh v.v...
Trong các bức biến tướng, có bức chỉ
có hai hoặc ba hình tượng, nhưng đại đa số
các bức khác thì có tới vài mươi thậm chí
cả trăm hình tượng gồm: Phật, Bồ tát, các
trời, người và các loại súc sinh, phối với
cung điện, lầu gác, núi sông, cây cối, hoa cỏ
v.v... nét vẽ và màu sắc rất là phức tạp. Lại
tùy theo chất liệu mà có các loại biến tướng
khác nhau, như vẽ trên vách, vẽ trên cột,
vẽ trên lụa, giấy, hoặc chạm vào gỗ, khắc
trên đá, nặn bằng đất v.v...
Ngoài ra, tại Nhật bản, Tịnh độ biến
tướng cũng được gọi là Tịnh độ mạn đồ la,
nhưng đây là do chịu ảnh hưởng của Mật
giáo mà gọi lầm, chứ thực ra ý nghĩa biến
tướng và mạn đồ la khác nhau rất xa. [X.
kinh Bất không quyên sách thần biến chân
ngôn Q.15; Hữu bộ tì nại da tạp sự Q.17;
Cảnh đức truyền đăng lục Q.3 Hoằng nhẫn
truyện; Khai nguyên thích giáo lục Q.10;
Cao tăng pháp hiển truyện Sư tử quốc Vô
uy sơn tinh xá điều]. (xt. Mạn Đồ La).
BIẾN VĂN
Là những tác phẩm văn học, chịu ảnh
hưởng Phật giáo, được lưu hành từ đời
Đường trở đi. Phật giáo dùng loại văn này

để trình bày những truyện cổ trong kinh
Phật và để giảng giáo nghĩa nói chung. Biến
nghĩa là thay đổi, cải biến lối viết. Lối hành
văn lấy chất liệu từ những truyện giàu tinh
thần biến trong các kinh điển Phật giáo, rồi
trong lúc phô diễn, thay đổi làm cho lời
văn sống động phổ cập, thích hợp với sự
giáo hóa dân chúng, lối văn này gọi là Biến
văn. Các học giả Nhật bản thông thường
cho “Biến” là bức tranh biến tướng; pháp
hội thuyết minh giảng xướng tranh biến
tướng thì gọi là Tục giảng và những lời văn
phổ thông dùng trong Tục giảng gọi là Biến
văn. Khoảng đời Đường và Ngũ Đại, các
chùa viện khi giảng kinh thuyết pháp,
thường phối hợp Biến văn và tranh biến
tướng với nhau; về sau thì Biến văn là chỉ
chung văn học nói, hát dân gian cùng tính
chất.
Niên đại sản sinh ra Biến văn có thể là
thời kì giữa đời Đường. Biến văn xưa nhất
hiện còn đến nay là Biến văn “Thân ủy
ngã hổ” (đem thân cho cọp đói ăn). Tổng
số các nguyên bản hiện còn bao nhiêu
không được rõ, nhưng đại khái có tới 80
hoặc 90 loại và về tên gọi cũng có trường
hợp do người đời sau đặt lại. Phạm trù của
Biến văn, ngoại trừ tên Biến văn ra, còn tất
cả Biến, Duyên khởi (lời mở đầu Biến văn),
Truyện, Truyện văn, Áp tọa văn (văn vần
đọc trước khi giảng kinh), Xướng văn, Giảng
xướng văn, giảng kinh văn, Từ, Từ văn, Ca
v.v... đều thuộc Biến văn. Trong đó, sự khác
nhau giữa Giảng kinh văn và Biến văn là ở
chỗ, hình thức giảng kinh văn có ba đoạn
“Kinh , Bạch, Xướng”, còn hình thức Biến
văn thì thường không dẫn văn kinh, hoặc
giải nói câu văn kinh, mà chỉ có hai đoạn

“Bạch, Xướng” để cho thích hợp với việc
giáo hóa dân chúng phổ thông, cho nên
nội dung giảng xướng đều lấy tranh vẽ làm
trung tâm, và phương thức tuyên giảng thì
không bị gò bó mà là thông tục hóa.
Nội dung Biến văn phần nhiều lấy tài
liệu trong kinh điển Phật giáo hoặc những
truyện cổ có sẵn của Trung quốc. Những
Biến văn lấy tài liệu từ các kinh điển Phật
giáo thì có: Diệu pháp liên hoa kinh biến
văn, A di đà kinh biến văn, Duy ma kinh
BIẾN VĂN

B
615
biến văn, Mục liên cứu mẫu biến văn, Phụ
mẫu ân trọng kinh biến văn, Hàng ma biến
văn, Địa ngục biến văn, Bát tướng biến,
Mục liên duyên khởi, Ôn thất kinh giảng
xướng áp tọa văn v.v... Còn Biến văn lấy
tài liệu từ các truyện cổ Trung quốc thì có:
Vương lăng biến văn, Ngũ tử tư biến văn,
Tô vũ Lí lăng chấp biệt từ, Trương hoài
thâm biến văn, Vương chiêu quân biến văn,
Thuấn tử chí hiếu biến văn v.v...
Về hình thức đại khái có ba loại: Văn
xuôi và văn vần xen lẫn nhau, toàn văn
xuôi, toàn văn vần. Hình thức thứ nhất
thường thấy hơn, đối với văn học thông
tục về sau như Bảo quyển, Cổ từ, Đàn từ
v.v... có ảnh hưởng rõ rệt. Ngoài ra còn
có hình thức xướng kinh, Áp tọa văn v.v...
như đã nói ở trên. Duy ma kinh biến văn
thì trước hết dẫn văn kinh, kế đến dùng
văn vần thuật rõ nghĩa kinh để tiện việc
ca xướng. Còn như Bát tướng thành đạo
biến văn, thì ở sau văn kinh, văn vần lại
chú thích nghĩa của văn vần, dùng thể
hội thoại để nói rõ thêm. Hoan hỉ quốc
vương duyên biến văn thì ngay từ đầu đã
trình bày sơ qua về nguyên do của chính
văn.
Năm Quang tự 25 (1899) đời Thanh,
những tư liệu văn học rất giàu tính dân
gian ở thời Đường và Ngũ Đại đã được tìm
thấy trong hang đá của nhà Nghìn Phật ở
núi Minh sa thuộc huyện Đôn hoàng, trong
đó có Biến văn. Từ đó về sau, nguyên điển
Biến văn được sưu tập, rồi sửa chữa, khắc
lại, làm thành mục lục, nghiên cứu giới thiệu

v.v... Nguyên điển Biến văn hiện nay phần
nhiều được cất giữ trong Đại anh bác vật
quán ở Luân đôn, quốc gia đồ thư quán ở
Ba lê và Đồ thư quán tại Bắc kinh. [X. Luân
đôn bác vật quán đôn hoàng thư mục (La
phúc trường biên soạn); Luân đôn sở tàng
đôn hoàng quyển tử kinh nhãn mục lục
(Hướng đạt biên soạn); Ba lê quốc gia đồ
thư quán đôn hoàng thư mục (La phúc
trường); Ba lê đồ thư quán đôn hoàng tả
bản thư mục (Trần tường); Biến văn cập
xướng kinh văn mục lục (Hướng đạt); Đôn
hoàng sở xuất biến văn hiện tồn mục lục
(Chu thiệu lương); Đôn hoàng linh thập
(La chấn ngọc); Đôn hoàng xuyết tỏa (Lưu
phục); Đôn hoàng thạch thất tả kinh đề kí
dữ đôn hoàng tạp lục (Hứa quốc lâm); Minh
sa dư vận (Thỉ xuy Khánh huy); Đại chính
tân tu đại tạng kinh tập 85 Cổ dật bộ]. (xt.
Đôn Hoàng Biến Văn).
BIÊN CHÍNH LUẬN
Gồm 8 quyển, do ngài Pháp lâm đời
Đường soạn. Cũng gọi Biện chính lí luận.
Thu vào Đại chính tạng tập 52. Vào thời
vua Cao tổ nhà Đường, đạo sĩ Lí trọng
khanh (cũng gọi thiếu khanh), soạn luận
Thập di cửu mê, Lưu tiến hỉ soạn luận Hiển
chính, dèm chê Phật giáo là bỏ lễ nghĩa
thân tộc, bất nhân bất hiếu. Phần đông
người thời bấy giờ tin theo thuyết ấy. Đáp
lời thỉnh của quan Hữu bộc xạ là Đỗ như
hối, ngài Pháp lâm mới soạn bộ luận này
để bác lại hai bộ luận trên. Trong tác phẩm
của mình, ngài Pháp lâm trích dẫn rất nhiều
sách sử Phật điển để chứng minh rằng Phật
giáo vượt trội hơn Đạo giáo.
Nội dung chia làm 12 thiên gồm Tam
giáo trị đạo thiên v.v..., nói về lòng tin Phật

của các bậc Đế vương, hoàng tộc cho đến
các danh thần trải qua các đời, các vấn đề
như đạo Phật có trước hay Đạo giáo có trước,
rồi đến các kinh điển và giáo lí ngụy tạo
của Đạo giáo v.v...Trong 12 thiên thì thiên
thứ 5 là Thập dụ và thiên thứ 6 là Cửu
châm là nhằm bác lại luận điệu của đạo sĩ
Lí trọng khanh trong luận Thập dị cửu mê.
Ở cuối quyển có phụ thêm thư của soạn
giả gởi quan Thượng thư Hữu bộc xạ Thái
quốc công.
BIÊN CHÍNH LUẬN

B
616
BIÊN CHỦ VẤN
Cũng gọi Thiên tịch vấn. Một trong
“Phần dương thập bát vấn”. Chủ, chỉ bậc
thầy. Người học vì muốn thử bậc thầy mà
đưa ra lời chất vấn, gọi là Biện chủ vấn.
Thiền sư Thiện chiêu đời Tống, thuộc tông
Lâm tế, ở Phần dương, đem những câu hỏi
do người học đặt ra với bậc thầy chia làm
18 loại, mà trong Thiền lâm gọi là Phần
dương thập bát vấn. Trong đó, loại thứ năm
gọi là Thiên tịch vấn. Thiên, hàm ý là lệch
hẳn về một bên; Tịch, có nghĩa gấp rút,
khẩn cấp. Người học lập kiến giải một bên,
vội vã chất vấn thầy để thử nghiệm thầy,
gọi là Thiên tịch vấn. [X. Nhân thiên nhãn
mục Q.2]. (xt. Phần Dương Thập Bát Vấn).
BIÊN CƠ
Vị tăng đời Đường. Sư dáng người to
lớn, quắc thước, thủa nhỏ đã có hoài bão
cao thượng, là đệ tử của ngài Đạo nhạc ở
chùa Đại tổng trì tại Trường an. Khi ngài
Huyền trang từ Ấn độ trở về, đem về hơn
600 bộ kinh chữ Phạm. Lúc dịch kinh ở
chùa Hoằng phúc tại Trường an, trong dịch
trường (viện dịch kinh) có 12 người chứng
nghĩa am hiểu kinh luận Đại thừa Tiểu thừa,
chín người nhuận sắc (trau chuốt câu văn),
một người xem lại các chữ, một người chứng
Phạm ngữ và nhiều người ghi chép. Sư Biện
cơ là một trong chín người nhuận sắc, bộ
Đại đường tây vực kí của ngài Huyền trang
cũng chính do sư ghi chép và nhuận sắc
mà thành. [X. Đại từ ân tự tam tạng pháp
sư truyện Q.6; Đại đường tây vực kí Q.12].
BIÊN ĐẠO

Hoàn thành sự nghiệp tu đạo. Vào đầu
đời Đường, trong Thiền tông chưa có danh
từ “Biện đạo”, mãi đến giữa đời Đường, sau
khi năm tông và hai chi phái hình thành
thì danh từ này mới được sử dụng rộng rãi.
Pháp ngữ của Quốc sư Đại đạt Vô nghiệp
trong Cảnh đức truyền đăng lục quyển 28
(Đại 51, 444 hạ), nói: “Lại mưu đồ cái gì ?
các huynh đệ chỉ vì tham dục thành tính,
nên bị 25 cõi trói buộc, không có hy vọng
thành biện”. Hai chữ “Thành biện” ở đây
hàm ý là hoàn thành đạo nghiệp.
Tại Nhật bản, tông Tào động vì coi trọng
tinh thần tham thiền thực tiễn “chỉ quán
đả tọa”, nên danh từ Biện đạo phần nhiều
chỉ cho công phu ngồi thiền. [X. Sắc tu bách
trượng thanh qui Q.6 Thị giả tiến thoái điều;
Thiền lâm tượng khí tiên Tham thỉnh
môn].
BIÊN HƯƠNG
Hình dáng những mẩu hương vụn giống
như những hạt dưa châu lại một chỗ trong
quả dưa, nên gọi là Biện hương. Ý nói một
nén hương. Cũng gọi Nhất biện hương,
Hương nhất biện.
BIÊN NGỤY LỤC
Gồm 5 quyển. Ngài Tường mại soạn
vào đời Nguyên. Cũng gọi Chí nguyên biện
ngụy lục. Thu vào Đại chính tạng tập 52.
Năm Chí nguyên 28 (1291), ngài Tường
mại vâng sắc lệnh của vua soạn bộ lục
này để bác bỏ ngụy thuyết của Đạo giáo.
Nguyên nhân là năm Bảo hựu thứ ba đời
vua Lí tông nhà Nam tống (năm Hiến tông
thứ 5, 1255 đời Nguyên), thủ lãnh của
phái Toàn chân là Khâu xứ cơ cùng với
bọn Lí chí thường cưỡng chiếm 842 ngôi
chùa viện, phá hủy tượng Phật, tháp báu,

biến các chùa viện thành đạo quán, truyền
bá ngụy kinh Lão tử hóa hồ và 81 bức
tranh hóa của Lão tử, hành động này đã
BIÊN CHỦ VẤN

B
617
đưa đến việc tranh luận gay gắt giữa Phật
giáo và Đạo giáo.
Năm Chí nguyên 28 (1291), vua Thế tổ
nhà Nguyên ra lệnh cho Phật giáo và Đạo
giáo biện luận về điều thật giả của kinh điển
Đạo gia, sau đó đem đốt hết sách của Đạo
giáo ngoại trừ Đạo đức kinh và sai ngài
Tường mại soạn bộ Biện ngụy lục này. Nửa
trước của bộ lục này gồm 14 thiên bài bác
thuyết của Đạo gia và Đạo giáo; nửa sau
của bộ lục ghi rõ nguồn gốc sự tranh đấu
giữa Phật giáo và Đạo giáo từ trước và sau
thời kì triều Nguyên định quốc hiệu (1271)
và kèm thêm các văn hiến hữu quan.
BIÊN PHÁT
Bím tóc. Phạm:zikhà-jaỉà. Cũng gọi
Thi ca phát. Bất động minh vương trong
Mật giáo xủ một bím tóc xuống bên vai trái,
biểu thị tướng hèn hạ của kẻ tôi đòi. Nhưng
theo nghĩa sâu kín thì bím tóc này biểu thị
Đệ nhất nghĩa đế, hoặc là nghĩa coi hết
thảy chúng sinh đều bình đẳng mà rủ lòng
từ bi. Kinh Để lí tam muội da quyển thượng
(Đại 21, 15 thượng), nói: “Xủ một bím tóc
xuống bên trái nghĩa là rủ lòng từ bi thương
nhớ chúng sinh chịu nhiều khổ não trong
đường ác”. [X. Hi lân âm nghĩa Q.5].
BIÊN SỰ
Gọi chung các chức sự trong thiền viện
như: người trông coi các phòng tăng, người
trông coi nhà dưỡng bệnh, tiếp khách, làm
vườn, bửa củi, gánh nước, bếp núc, gặt hái
v.v... đều gọi là Biện sự. [X. Sắc tu bách
trượng thanh qui Q.4 Liệt chức tạp vụ điều;
Thiền lâm tượng khí tiên Chức vị môn].

BIÊN SỰ CHÂN NGÔN
Cũng gọi Thành biện chư sự chân ngôn.
Là bài chú được tụng khi làm các pháp sự
trong Mật giáo, như dựng đàn tràng, sửa
soạn các vật dâng cúng v.v... để mong hoàn
thành công việc. Đây là chân ngôn của Biện
sự minh vương. Đại nhật kinh sớ quyển 4
(Đại 39, 621 trung), nói: “Ba thời trong ngày,
tụng biện sự chân ngôn 108 biến, gia trì
chiếc bình này rồi sau mới làm các việc
khác”. Cũng sớ ấy quyển 5 còn nói (Đại 39,
630 trung): “Biện sự chân ngôn diệt trừ các
nạn khi đặt các vật cúng dường”.
BIÊN SỰ MINH VƯƠNG
Trong Mật giáo, vị Minh vương giúp việc
cho đức Như lai, gọi là Biện sự minh vương.
Đại nhật kinh sớ quyển 5 nói, Bất động
minh vương là người hầu hạ để đức Như
lai sai làm mọi việc. Lại theo sự khác biệt
giữa ba bộ, năm bộ mà Biện sự minh vương
cũng khác nhau, như Kim cương bộ lấy
Kim cương quân đồ lợi làm Biện sự minh
vương, Phật bộ lấy Bất động minh vương
làm Biện sự minh vương.
BIÊN TÀI
.....
Tài biện luận giỏi. Nói tắt là Biện. Tức
là khả năng nói các pháp nghĩa một cách
khéo léo trôi chảy. Phật và Bồ tát trong
nhiều kiếp, nhờ công đức trang nghiêm khẩu
nghiệp mà có đủ các loại Biện tài, như Tứ
vô ngại biện, Thất biện, Bát biện, Cửu biện
v.v...
Tứ vô ngại biện gồm: Pháp vô ngại biện
(biện luận về pháp trôi chảy không vấp
váp), Nghĩa vô ngại biện (biện luận về nghĩa
trôi chảy), Từ vô ngại biện (biện luận về lời
trôi chảy), Biện vô ngại biện (biện luận về

chính cái tài biện luận cũng trôi chảy).
Tứ vô ngại biện còn được gọi là Tứ vô
ngại giải, Tứ vô ngại trí, nghĩa là trí hiểu
biết được tự tại không vấp váp trong khi
BIÊN TÀI

B
618
biện luận. Và trong Tứ vô ngại biện thì
Biện vô ngại biện đặc biệt được xem là Trí
tự tại vô ngại, biện thuyết chính xác.
Phân tích về Biện vô ngại biện thì có
bảy thứ:
1. Tiệp tật biện (Biện luận nhanh
chóng), nghĩa là giảng nói hết thẩy các pháp
một cách trôi chảy không vấp váp (Vô ngại
tự tại).
2. Lợi biện (biện luận lưu loát), nghĩa là
thâm nhập thông suốt các pháp.
3. Bất tận biện (biện luận không hết),
nghĩa là giảng nói thực tướng của các pháp,
lời nói không cùng tận.
4. Bất khả đoạn biện (biện luận không
thể dứt), nghĩa là giảng nói thao thao, không
một nạn vấn nào cắt ngang được.
5. Tùy ứng biện (biện luận theo yêu cầu),
nghĩa là tùy yêu cầu của mọi người mà nói
pháp.
6. Nghĩa biện (biện luận về nghĩa), tức
là có khả năng nói về các sự ích lợi đạt đến
niết bàn.
7. Nhất thiết thế gian tối thượng biện
(Biện luận về pháp cao hơn hết trong thế
gian), nghĩa là có khả năng nói Đại thừa là
pháp tột bậc trong thế gian.
Bảy biện kể trên hoặc còn gọi là Tiệp
biện, Tấn biện, Ứng biện, Vô sơ mậu biện
(biện luận không sơ suất lầm lẫn), Vô đoạn
tận biện, Phàm sở diễn thuyết phong nghĩa
vị biện (bất cứ diễn nói pháp nào ý vị cũng
rất phong phú), Nhất thiết thế gian tối
thượng diệu biện.
Bát biện: chỉ cho tài biện luận có tám

đặc điểm như sau: không lắp bắp, nói rõ
ràng, không sợ hãi, không kiêu căng, nói
đủ nghĩa, nói đủ ý vị, lời nói không vụng
về khúc mắc, tùy theo lúc mà biện luận.
Cửu biện: chỉ cho tài biện luận có chín
đặc điểm sau đây: vô trước, vô tận, tương
tục, bất đoạn, bất khiếp nhược, bất kinh
bố, bất cộng, thiên nhân sở trọng (được
trời và người kính trọng), vô biên biện tài
v.v... [X. kinh Đại phẩm bát nhã Q.8; kinh
Thắng thiên vương bát nhã Q.1; luận Đại
trí độ Q.55].
BIÊN TÀI THIÊN
Trời Biện tài. Phạm:Sarasvatì-devì. Là
thần nữ Văn nghệ của Ấn độ giáo và của
Bà la môn giáo ở Ấn độ đời xưa. Dịch âm:
Tát ra tát phạt để, Sa la thất phạt để. Cũng
gọi Đại biện thiên, Đại biện tài thiên nữ,
Đại biện tài công đức thiên, Đại thánh biện
tài thiên thần, Diệu âm thiên, Mĩ âm thiên.
Gọi tắt là Biện thiên.
Trong Lê câu phệ đà, Biện tài thiên là
tên một con sông, là tên của vị thần sông,
hay trừ sự nhớp nhúa của người, ban cho
người sự giàu có, con cháu và lòng dũng
cảm. Trong Phạm thư và Ma ha bà la đa,
Biện tài thiên là nữ thần ngữ ngôn, tri thức,
sau là vợ (hoặc con gái) của Phạm thiên.
Cứ theo truyền thuyết, thần này là người
đặt ra mẫu tự tiếng Phạm và thể Thiên thành
(Deva-nàgari), là người trông coi về thi
ca, âm nhạc và là
người bảo hộ
nghệ thuật và
khoa học, cuối
cùng trở thành vị
nữ thần trí tuệ và
hùng biện. Có

khi thần nữ này
cũng được coi là
vợ của thần
Visnu, cùng với
Cát tường thiên
được tin thờ khắp mọi nơi.
Sau khi Biện tài thiên được Phật giáo
thu dụng, thần này bèn thành là người thủ
hộ thụ trì kinh Kim quang minh. Cứ theo
kinh Kim quang minh tối thắng vương
quyển 7 phẩm Đại biện tài thiên nữ chép,
Biện Tài Thiên
(Thai Tạng Giới Mạn Đồ La)
BIÊN TÀI THIÊN

B
619
thì thần này có tám tay, các tay cầm những
thứ vũ khí như: cung, tên, dao, dáo, búa,
chày, vòng sắt, vòng lụa v.v...Trong viện
Ngoại kim cương bộ trên Thai tạng giới mạn
đồ la Mật giáo, có tượng vẽ Biện tài thiên
đang gảy đàn tì bà. Đàn tì bà là tượng trưng
cho thần Biện tài thiên. Chủng tử là (su),
hình tam muội da là đàn tì bà, chân ngôn
là: “Nam ma tam mạn đa bột đà nẫm tát ra
sa phạ để duệ sa ha”.
Tượng thần Biện tài thiên mà hiện nay
tín đồ Ấn độ giáo thờ cúng là tượng cỡi
chim nhạn (Phạm:haôsa), có bốn tay, tay
thứ nhất bên phải cầm hoa, tay thứ hai cầm
quyển sách tiếng Phạm, tay trái thứ nhất
cầm vòng hoa của trời Đại tự tại, tay thứ
hai cầm quả trống nhỏ.
Ngoài ra, còn có tượng vẽ vị nữ thần
này được Phạm thiên bồng trong tay, hoặc
cỡi chim khổng tước (chim công), gảy đàn
tì bà, phía trước có người hầu cầm cờ. [X.
kinh Bất không quyên sách thần biến chân
ngôn Q.9 phẩm Quảng đại giải thoát mạn
noa la; kinh Đại nhật Q.1 phẩm Cụ duyên,
Q.4 phẩm Mật ấn; Đại nhật kinh sớ Q.5,
Q.10, Q.14; Kim quang minh tối thắng
vương kinh sớ Q.5].
BIÊN THỂ
Tức nói rõ cái ý cốt tủy trong một bộ
kinh. Là một trong Ngũ trùng huyền nghĩa
(năm lớp nghĩa sâu kín) do ngài Thiên thai
Trí khải đặt ra. Khi giải thích các kinh, ngài
Trí khải đặt ra năm pháp giải nghĩa gọi là
Ngũ trùng huyền nghĩa: Thích danh, Biện
thể, Minh tông, Luận dụng và Phán giáo.

Như ứng dụng phương pháp Ngũ trùng
huyền nghĩa vào việc giải thích kinh Pháp
hoa, khi đến trùng Biện thể, thì ngài Trí
khải giải thích rõ rằng, thể màu nhiệm (ý
cốt tủy) của kinh Pháp hoa là “Thực tướng
trung đạo”, vì thế, lấy thực tướng làm thể
mầu nhiệm của toàn bộ kinh. (xt. Ngũ
Trùng Huyền Nghĩa).
BIÊN TÍCH BỒ TÁT
Biện tích, Phạm:Pratibhàna-kùỉa, dịch
âm: Bát la để bà na câu tra. Cũng gọi Trí
tích Bồ tát. Một trong 16 vị tôn trong kiếp
Hiền. Là vị thứ tư trong bốn vị tôn ở phía
bắc trên đàn vuông của viện Ngoài trong
các hội: Tam muội da, Vi tế, Cúng dường
trong mạn đồ la Kim cương giới. Vị Bồ tát
này chủ về Trí đoạn của Như lai giáo hóa
chúng sinh. Mật hiệu là Xảo biện Kim
cương, Định tuệ kim cương. Chủng tử là
(vi) hoặc (va) . Hình tam muội da là
Hoa vân. Thân tượng màu xanh nhạt hoặc
mầu da trắng.
Trong hội Vi tế, tay phải vị Bồ tát này
cầm Hoa sen trên có hoa vân, tay trái nắm
lại chống vào cạnh sườn, ngồi xếp bằng
trên hoa sen. Trong hội Cúng dường thì cả
hai tay đều cầm hoa sen, trên hoa sen cũng
có hoa vân. Chân ngôn là: “Án bát la để
bà na câu tra dã sa phạ hạ lam”.
Phổ thông, vị Bồ tát này được coi như
cùng tôn vị với bồ tát Văn thù hoặc bồ tát
Vô tận ý. [X. kinh Kim cương đính du già
trung lược xuất niệm tụng Q.3; Kim cương
giới thất tập Q.hạ].
BIÊN TÔNG LUẬN
Có một quyển, do Tạ linh vận đời Lưu
Tống soạn. Thu vào Quảng hoằng minh
tập quyển 18 trong Đại chính tạng tập 52.

Nội dung bàn về vấn đề thế nào là chân lí
cùng tột và về phương pháp đạt đến chân
lí ấy, đồng thời, thu chép những vấn đáp
luận nạn với các vị Pháp úc, Tăng duy, Tuệ
lân, Pháp cương, Tuệ lâm, Vương hoằng
v.v... Tạ linh vận cho rằng cái lí mà bậc
Thánh nhân Trung quốc thể nhập được
BIÊN TÔNG LUẬN

B
620
và cái lí do bậc Thánh nhân Ấn độ thể
nhập được là giống nhau, đối lại với sự tu
hành có tính giai đoạn trong Phật giáo, Tạ
linh vận chủ trương thánh nhân Trung
quốc trong khoảng sát na có thể ngộ được
chân lí. Thuyết đốn ngộ này của Tạ linh
vận tuy thừa kế thuyết của ngài Đạo sinh,
nhưng ông phủ định sự tu hành theo sự
tướng mà chủ trương quay trở về với tính
xưa nay vốn trong sạch của chính mình.
Bối cảnh luận thuyết của ông hàm có tư
tưởng Đạo gia.
BIÊN TRUNG BIÊN LUẬN
Phạm:Madhyànta-vibhàga-ỉìkà. Gồm
ba quyển. Cũng gọi Li tịch chương trung
luận. Bồ tát Thế thân soạn, ngài Huyền
trang đời Đường dịch. Thu vào Đại chính
tạng tập 31. Bộ luận này là sách chú thích
bộ Biện trung biên luận tụng của ngài Di
lặc, giải rõ chính hạnh trung đạo của Đại
thừa. Nội dung bộ luận được chia làm 7
phẩm: Biện tướng, Biện chướng, Biện chân
thực, Biện tu đối trị, Biện tu phận vị, Biện
đắc quả và Biện vô thượng thừa. Ngoài ra,
còn có bản dịch là Trung biên phân biệt
luận 2 quyển do ngài Chân đế đời Trần
dịch. Vì hai bản dịch này truyền thừa khác
nhau, nên khi giải thích về pháp tướng cũng
có chỗ bất đồng.
Trong tạng kinh Tây tạng, ngoài Thích
luận (luận chú thích) của bồ tát Thế thân
và nguyên tác Biện trung biên luận tụng
của bồ tát Di lặc ra, còn có Thích luận của
ngài An tuệ và Biện trung biên luận. Về
các sách chú thích bằng Hán văn thì có:

Biện trung biên luận thuật kí 3 quyển của
ngài Khuy cơ, Trung biên phân biệt luận
sớ 4 quyển (hiện nay chỉ còn quyển 3) của
ngài Nguyên hiểu v.v... [X. Đại đường nội
điển lục Q.5; Khai nguyên thích giáo lục
Q.7, Q.8; Thành duy thức luận liễu nghĩa
đăng Q.1 phần đầu; Nam hải kí qui nội pháp
truyện Q.4].
BIÊN TRUNG BIÊN LUẬN THUẬT KÍ
Gồm ba quyển. Cũng gọi Biện trung biên
luận sớ, ngài Khuy cơ đời Đường soạn, thu
vào đại chính tạng tập 44. Bản thuật kí này
là sách chú thích luận Biện trung biên do
ngài Huyền trang dịch và là bản chú thích
duy nhất còn đến nay. Luận Biện trung
biên còn một bản dịch nữa là Trung biên
phân biệt luận của ngài Chân đế và sách
chú thích luận này. Trung biên phân biệt
luận sớ 4 quyển (chỉ còn quyển ba) do ngài
Nguyên hiểu người Tân la soạn. Bản sớ của
ngài Nguyên hiểu và bản thuật kí này của
ngài Khuy cơ là những tư liệu không thể
thiếu trong việc nghiên cứu luận Biện trung
biên hoặc luận Trung biên phân biệt.
Lúc soạn bộ thuật kí này, ngài Khuy cơ
đã từng đối chiếu với ba bản tiếng Phạm,
rồi so sánh rất cẩn thận với bản dịch của
ngài Chân đế.
BIÊN TRUNG BIÊN LUẬN TỤNG
Phạm:Madhyànta-vibhàga-kàrikà.
Có 1 quyển. Cũng gọi Biện trung biên tụng,
Trung biên phân biệt tụng, Trung biên tụng.
Bồ tát Di lặc soạn, ngài Huyền trang dịch
vào đời Đường. Thu vào Đại chính tạng
tập 31. Nội dung gồm 7 phẩm, 113 bài tụng.
Theo Biện trung biên luận thuật kí thì 7
phẩm ấy là: Biện tướng phẩm, Biện chướng
phẩm, Biện chân thực phẩm, Biện tu đối

trị phẩm, Biện tu phận vị phẩm, Biện đắc
quả phẩm và Biện vô thượng thừa phẩm.
Luận tụng này có bản chú thích của bồ
tát Thế thân và có hai bản dịch, một của
ngài Chân đế, một của ngài Huyền trang.
Đối với bộ Thích luận của bồ tát Thế thân,
ngài An tuệ có chú giải thêm, nay chỉ còn
BIÊN TRUNG BIÊN LUẬN

B
621
những đoạn tiếng Phạm rời rạc, chỉ có bản
dịch Tây tạng là hoàn toàn cả nguyên bản.
Ở Trung quốc, sách chú giải Thích luận
của bồ tát Thế thân thì có Trung biên phân
biệt luận sớ 3 quyển của ngài Chân đế,
Trung biên phân biệt luận sớ 4 quyển của
ngài Nguyên hiểu và Biện trung biên luận
thuật kí 3 quyển của ngài Khuy cơ v.v...,
nhưng bộ luận sớ của ngài Chân đế đã thất
truyền.
BIÊN TRƯỜNG (1162 - 1238)
Vị tăng Nhật bản. Tự Biện a, hiệu Thánh
quang phòng. Cũng gọi Nhị tổ thượng nhân,
Trấn tây thượng nhân, Trúc tử thượng
nhân. Vua ban thụy hiệu “Đại thiệu chính
tông quốc sư”, là vị tổ dòng Trấn tây, tông
Tịnh độ Nhật bản. Ngài là người Trúc tiền
huyện Phúc cương.
Lúc đầu ngài học tông Thiên thai ở núi
Tỉ duệ, sau thờ
tổ Pháp nhiên
làm thầy, quay
sang nghiên
cứu giáo nghĩa
Tịnh độ. Sau
ngài trở về quê
cũ, làm chùa ở
nhiều nơi như
chùa Thiện đạo
v.v... để hoằng
dương pháp
môn niệm Phật, số người qui y lên tới hơn
hai nghìn. Ngài tịch vào niên hiệu Lịch
nhân năm đầu, thọ 77 tuổi. Trứ tác có: Tịnh
độ tông yếu 6 quyển, Danh mục vấn đáp 3

quyển.
BIÊN TƯỚNG (557 - 627)
Vị tăng đời Tùy, năm sinh năm mất
không rõ. Sư người Doanh châu tỉnh Hà
bắc, họ Sử, thờ ngài Tuệ viễn (523 - 592)
ở chùa Thiếu lâm làm thầy, nghiên cứu
Thập địa kinh luận, hiểu sâu kinh Niết
bàn.
Năm Khai hoàng thứ 7 (587) đời Văn
đế, sư theo thầy vào kinh đô Trường an
làm chùa Tịnh ảnh và ở đó hoằng pháp.
Về sau, vua Tùy Dạng đế mở đạo tràng tại
Lạc dương, triệu thỉnh các bậc cao tăng giảng
đạo, trong số đó có sư. Đến đời Đường, sư
trụ trì chùa Thắng quang, rất được các vua
Cao tổ và Thái tông nể trọng. Đầu năm
Trinh quán sư tịch, thọ hơn 70 tuổi. [X.
Tục cao tăng truyện Q.12].
BIÊN VÔ NGẠI GIẢI
Phạm:prati-bhàna-pratisaôvid. Một
trong bốn vô ngại giải. Cũng gọi Biện vô
ngại trí, Biện vô ngại biện, Nhạo thuyết vô
ngại biện. Nghĩa là trí hiểu biết và tài biện
luận của Phật, Bồ tát, tùy theo căn cơ chúng
sinh mà nói pháp một cách khéo léo và
pháp các ngài nói khế hợp với chính lí
không bị trở ngại. Lại đối với pháp, nghĩa,
lời v.v... trí Phật đều thông suốt, Phật vì
chúng sinh muốn nói thì nói, muốn ngưng
thì ngưng, đều được tự tại, không bị trở ngại,
cho nên gọi là Nhạo thuyết vô ngại biện.
[X. kinh Đại bát niết bàn (bản Nam) Q.15;
luận Câu xá Q.27; luận Đại trí độ Q.25].
(xt. Tứ Vô Ngại Giải).
BIÊN Ý TRƯỞNG GIẢ TỬ SỞ VẤN KINH
Phạm:Pratibhàna-mati-paripfcchà.
Có một quyển. Ngài Pháp tràng dịch vào
đời Bắc Ngụy. Cũng gọi Biện ý trưởng giả

tử kinh, thu vào Đại chính tạng tập 14. Nội
dung kể rõ việc đức Phật đáp lời hỏi của
con ông trưởng giả Biện ý mà nói nghĩa
chủ yếu của 10 việc: sinh lên cõi trời, sinh
vào cõi người, rơi xuống địa ngục, đọa loài
Biện Trường
BIÊN Ý TRƯỞNG GIẢ TỬ SỞ VẤN KINH

B
622
quỉ đói v.v... Mỗi việc lại có năm nhân duyên.
Sau khi nghe pháp nghĩa của 50 việc ấy,
con ông trưởng giả Biện ý vui mừng sung
sướng, được mắt pháp trong sạch.
BIỂN KHÁNH
Một loại pháp khí bằng đá, hình dáng
giống như vân bản (tấm biển được làm
giống như hình đám mây), treo ngoài hành
lang nhà Phương trượng (nhà vị trụ trì).
Mỗi khi có khách đến muốn gặp vị trụ trì,
thì vị Tri khách (người giữ việc tiếp khách)
đánh biển khánh 3 tiếng để thông báo.
BIÊT BẠNG TỰ
........
Chùa Biệt bạng. Tạng: Hêbras-spuđs.
Chùa ở cách Thủ đô Lhasa của Tây tạng
độ 6 km về phía tây. Cũng gọi Triết bạng
tự là chùa của phái Mũ vàng thuộc Lạt
ma giáo, chùa có nhiều quyền lực và đông
tăng lữ nhất trong các chùa Lạt ma. Chùa
này được kiến trúc theo kiểu chùa Tường
cốc tích (Phạm: Zrì-Dhaìnyakaỉa-ka)
lừng danh của Mật giáo Ấn độ.
(hêbrasspuđs là tiếng Tây tạng dịch từ chữ
Phạmdhànya-kaỉaka, hàm ý là nơi chứa
nhiều thóc lúa và những điều tốt lành).
Chùa này cùng với chùa Cam đan và chùa
Sắc lạp là ba chùa lớn ở Thủ đô Tây tạng.
Khoảng năm 1417 Tây lịch, đệ tử ngài
Tôngkhách ba là Giáp dưỡng Khúc cát
(Tạng: Hêjam-dbyaís Chos-rje, 1379-
1448 ) vâng lệnh của thầy mà xây dựng
chùa này. Các đức Đạt lai lạt ma đời thứ
2, thứ 3, thứ 4 đều đóng ở đây và cho cất
cung Cam đan trong khuôn viên chùa để

nắm hết quyền chính trị và tôn giáo ở Tây
tạng.
Trong chùa vốn có bảy đại Trát thương
(Tăng viện), nhưng sau thu gọn còn bốn
đại Trát thương là: Lạc sắc lâm, Quả mãng,
Đức dương và Ngạc ba. Những vị tăng ở
Lhasa học kinh phần đông vào ở trong Quả
mãng trát thương của chùa này. Ở giữa chùa
có nhà điện Hoàng kim, lúc hưng thịnh
các sư tụ họp chung quanh điện đến bảy
nghìn vị trở lên. Hài cốt của bốn đời Đạt
lai an tán trong tháp gần đấy. [X. Mông cổ
Phật giáo (G. Huth: Geschichte des
Buddhismus in der Mongolei, 1893 - 1896);
L. A. Waddell: The Buddhism of Tibet on
Lamaism, 1895; Mông Tạng Phật giáo sử
(Diệu chu); Thế giới Phật giáo thông sử tập
thượng (Thánh nghiêm)].
BIÊT CẢNH
Một trong các pháp tâm sở do tông Pháp
tướng lập ra. Chỉ hoạt động tâm lí do cảnh
giới riêng biệt dẫn khởi. Đối lại với “Biến
hành”. Gồm năm biệt cảnh: dục, thắng giải,
niệm, định, tuệ. [X. luận Thành duy thức
Q.5; Đại thừa bách pháp minh môn luận
giải]. (xt. Ngũ Biệt Cảnh).
BIÊT DỊ
.....
Riêng khác. Từ ngữ Biệt dị thường được
dùng trong các kinh điển, nhưng nguyên
ngữ tiếng Phạm,Pàli thì có nhiều nghĩa:
1. Phạm: nànàtva, hoặcpfthaktva,
hoặcprabheda,chỉ cho mỗi sự vật khác
nhau.
2. Phạm: paryàya-vacana, chỉ những
cái khác, như tên gọi khác.
3. Paìli: àgatàgamo pabhinnapaỉisambhido,
chỉ cho các loại các dạng (hình

thức), như những lời giải thích dưới dạng
chương, đoạn, câu khác nhau.
4. Phạm:viparyaya, là nghĩa và ý trái
ngược nhau.
5. Trong Nhân minh: ngôn ngữ và pháp
được thành lập mang ý nghĩa không giống
nhau, cũng gọi là dị biệt. [X. kinh Na tiên tỉ
BIỂN KHÁNH

B
623
khưu Q.thượng; luận Câu xá Q.30; luận
Kim thất thập Q.thượng].
BIÊT ĐÀN MẠN ĐỒ LA
Là đàn riêng biệt của mỗi vị tôn trong
Mật giáo, đối lại với “Đô hội đàn” của hai
bộ Kim cương giới và Thai tạng giới. Cách
vẽ đàn: Lấy vị tôn của một môn làm đài
giữa, còn quyến thuộc của bộ môn ấy thì
chia ra bày làm lớp thứ hai, lớp thứ ba. [X.
kinh Đại nhật phẩm Bí mật mạn đồ la; Đại
nhật kinh sớ Q.16].
BIÊT ĐỒ
.....
Đường riêng. Giáo thuyết chỉ giới hạn
trong một tông, gọi là Biệt đồ. Còn giáo
thuyết chung cho cả Phật giáo thì gọi là
Thông đồ. Biệt đồ là giáo thuyết thù thắng
của riêng một tông, đối với Thông đồ nó
được coi là giáo thuyết bàn tới chỗ mầu
nhiệm mà chưa tông nào khác bàn đến.
Chẳng hạn như phàm phu sinh về cõi Báo
độ của tông Tịnh độ bàn tới; lòng tin là
nhân chính yếu là Biệt đồ của Tịnh độ chân
tông Nhật bản bàn tới.
BIÊT GIẢI BIÊT HÀNH
Hiểu khác làm khác. Chỉ cho sự hiểu
và tu hành khác với điều mình làm theo.
Như tông Tịnh độ lập ra hai môn: Tịnh
độ môn và Thánh đạo môn, trong đó môn
Tịnh độ coi trọng việc tu hành cầu tha
lực. Bởi thế, nếu đứng trên lập trường của
môn Tịnh độ mà nói thì Thánh đạo đặt
nặng việc tự lực tu hành, tức là Biệt giải
biệt hành.
Ngoài ra cũng có thể chỉ cho người cùng

trong môn Tịnh độ, nhưng lòng tin sai khác
mà có tình chấp tự lực là Biệt giải biệt hành.
[X. Quán kinh sớ tán thiện nghĩa].
BIÊT GIẢI THOÁT KINH
Tức là Giới bản. Vì trong giới bản nói
Biệt giải thoát luật nghi, cho nên gọi là Biệt
giải thoát kinh. (xt. Giới Bản).
BIÊT GIẢI THOÁT LUẬT NGHI
Phạm: pràtimokwa-saôvara. Pàli:
pàtimokkha-saôvara.Là giới luật mà bảy
chúng nhận giữ để lần lượt xả bỏ các điều
ác do bảy chi miệng và thân gây ra. Cũng
gọi Ba la đề mộc xoa luật nghi, Y biệt giải
thoát giới, Biệt giải thoát giới, Biệt giải thoát
pháp, Biệt giải thoát điều phục, Hộ tòng
giải thoát, Giới luật nghi, Luật nghi giới, Mộc
xoa giới, là một trong ba loại luật nghi. Đối
lại với “Tĩnh lự luật nghi”, “Vô lậu luật
nghi”. Là giới thể phát sinh khi thụ giới ở
cõi Dục, vì vậy gọi là Dục triền giới (giới trói
buộc ở cõi Dục), thuộc về giới hữu lậu.
Căn bản tát bà đa bộ luật nhiếp quyển
thượng (Đại 24, 525 thượng) nói: “Gọi Biệt
giải thoát là do nương theo kinh Biệt giải
thoát mà tu hành, dần dần dứt hết các phẩm
dưới trong chín phẩm phiền não, vĩnh viễn
không trở lui; vì giải thoát các phiền não
nên được gọi là Biệt giải thoát. Lại nữa, phiền
não Kiến hoặc và Tư hoặc có nhiều loại,
trong đó, cứ tu hành xả bỏ riêng từng phẩm
một, gọi là Biệt giải thoát”.
Luật nghi này có tám thứ: Bật sô luật
nghi, Bật sô ni luật nghi, Chính học luật
nghi, Cần sách luật nghi, Cần sách nữ luật
nghi, Cận sự luật nghi, Cận sự nữ luật nghi,
Cận trụ luật nghi v.v... Những luật nghi
này cũng chính là những giới mà bảy chúng
nhận giữ, bao gồm giới Cụ túc của tỉ khưu,

tỉ khưu ni, 10 giới của sa di, sa di ni, 6 pháp
của thức xoa ma na, 5 giới của ưu bà tắc, ưu
bà di, 8 giới trai của ô ba bà sa.
Tám thứ luật nghi kể ở trên, ngoại trừ 8
BIÊT GIẢI THOÁT LUẬT NGHI

B
624
giới trai của cận trụ nam, nữ chỉ nhận giữ
một ngày đêm, bảy thứ còn lại phải nhận
giữ trọn đời. [X. Trung a hàm Q.33 kinh
Thích vấn; luận Đại tì bà sa Q.119, Q.120,
Q.122; luận Tạp a tì đàm tâm Q.3; luận
Câu xá Q.14; luận Thành thực Q.8 phẩm
Thất thiện luật nghi; luận Đại trí độ Q.22;
luận Du già sư địa Q.40 luận Nhập a tì đạt
ma Q.thượng; Đại thừa nghĩa chương Q.10].
(xt. Giới, Ba La Đề Mộc Xoa).
BIÊT GIẢI TỨ LOẠI THẬP NHƯ THỊ
Giải thích riêng biệt bốn loại Thập như
thị. Nghĩa là từ bốn phương diện (bốn chủng
loại lớn) của thập pháp giới, Phật giới, Li
hợp, Vị thứ v.v... mà phân biệt giải thích
thực tướng các pháp đều có đủ 10 thứ “như
thị”. Đây là thuyết do ngài Trí khải tông
Thiên thai lập ra. Kinh Pháp hoa quyển 1
phẩm phương tiện có nêu ra mười thứ Như
thị để hiển bày nghĩa thực tướng của các
pháp, gọi là “Thập như thị”. Nhưng trong
kinh chưa giải nói rõ chi tiết Thập như thị
là thế nào. Vấn đề này sau cũng có nhiều
nhà giải thích, trong đó, các ngài Pháp dao
đời Lưu Tống, Huyền sướng đời Tiêu Tề và
Pháp vân đời Lương là trọng yếu hơn cả.
Tuy nhiên ngài Trí khải cho rằng những
điều mà các vị nêu trên giảng giải vẫn chưa
đầy đủ, nên ngài mới soạn bộ Pháp hoa
văn cú, trong đó ngài chia làm bốn loại lớn
để giải thích lại về Thập pháp giới, Phật giới
v.v..., gọi là Biệt giải tứ loại. Cứ theo Pháp
hoa văn cú quyển 3 phần dưới, thì bốn loại
Thập như thị được giải thích như sau :
I. Thập pháp giới: tất cả các loài chúng

sinh trong mười pháp giới được rút lại thành
bốn loại; mỗi loại đều có mười như thị khác
nhau:
1. Mười như thị chung cho bốn ngả ác:
Địa ngục, quỷ đói, súc sinh, Tu la...
a. Chúng sinh trong bốn ngả ác rơi vào
chỗ bất như ý, thường ở trong chỗ tướng
ác và chỗ không vừa ý, khổ tướng này là
“Như thị tướng” (tướng như thế đó) của
bốn ngả ác.
b. Loại chúng sinh này thường có đủ
các thói quen xấu ác, dường như sinh ra đã
thành rồi, không thay đổi được, đó là Như
thị tính.
c. Sắc, tâm thô lỗ xấu ác của chúng sinh
này khó có thể điều phục, đó là Như thị thể.
d. Chúng sinh trong địa ngục thường
chịu nỗi khổ núi dao nhọn, vạc dầu sôi;
chúng sinh quỉ đói thường chịu nỗi khổ
nuốt viên sắt nóng, lớn ăn bé, khỏe hiếp
yếu, rắn, cá cắn lẫn nhau, hoặc kéo xe chở
nặng, tất cả đều bởi nghiệp lực mang lại, đó
là Như thị lực.
đ. Thân, miệng, ý của chúng sinh thường
hay tạo tác các nghiệp ác, đó là Như thị tác.
e. Các nghiệp ác hữu lậu mà chúng sinh
đã tạo tác là nguyên nhân khiến chúng sinh
phải chịu quả báo ác; đó là Như thị nhân.
g. Các phiền não yêu đương, đắm đuối
v.v... trở thành trợ nhân giúp thêm cho việc
hình thành nghiệp ác hữu lậu, đó là Như
thị duyên.
h. Chúng sinh đa dâm chịu thân địa
ngục, thấy các loại khổ cụ (dụng cụ tra tấn)
lại cho đó là cảnh dâm dục mà khởi tâm
yêu đương đắm đuối, đó là Như thị quả.
i. Chúng sinh nhiều tham muốn đã rơi
vào địa ngục, vào cảnh dâm dục như vừa

nói ở đoạn trên, chịu quả báo như nằm
giường sắt, ôm cột đồng, đó là Như thị báo.
k. Những điều được trình bày trên đây,
lấy Như thị tướng làm gốc, Như thị báo
làm ngọn, chín Như thị đều là lí mầu nhiệm
cuả thực tướng ba đế, tất cả đều không khác
mười Như thị của Phật giới, đó là Như thị
bản mạt cứu kính đẳng.
2. Mười Như thị chung cho cả hai ngả
thiện người và trời
a. So với đường ác thì tướng của người,
BIÊT GIẢI TỨ LOẠI THẬP NHƯ THỊ

B
625
trời tự nhiên thanh khiết tốt đẹp hơn, đó là
Như thị tướng.
b. Những pháp lành mà họ làm ra thuộc
tính thiện, đó là Như thị tính.
c. Sắc, tâm của họ có thể gọi là yên vui
ổn đáng, đó là Như thị thể.
d. Họ giữ được năm giới, làm mười điều
thiện, đáng được nhận làm pháp khí, đó là
Như thị lực.
đ. Tất cả hành vi tạo tác của họ có thể
dùng để ngăn điều ác làm điều thiện, đó là
như thị tác.
e. Nghiệp lành như năm giới, mười thiện
mà họ giữ gìn và thực hành là những nhân
tố mang lại quả báo thiện ở đời sau, đó là
Như thị nhân.
g. Đã lấy nghiệp thiện làm nhân, lại lấy
ái, thủ của tính thiện làm trợ nhân, giúp
thêm cho việc hình thành nghiệp thiện,
đó là Như thị duyên.
h. Họ có thể nhậm vận tự tại mà sinh
tâm thiện, đó là như thị quả.
i. Nhờ nghiệp thiện cảm được, tự nhiên
hưởng thụ sự yên vui của người, trời, đó là
Như thị báo.
Theo đó có thể biết tướng như thị, tính
như thị v.v... của hết thảy người, trời đều là
thực tướng, đó là Như thị bản mạt cứu kính
đẳng.
3. Mười như thị chung cho hai thừa
Thanh văn, Duyên giác.
a. Hai thừa đã xa lìa sống chết, chứng
được Niết bàn, đó là Như thị tướng.
b. Đã thoát khỏi được trói buộc của
chướng phiền não, cho nên được tính vô

lậu, đó là Như thị tính. Lậu là tên khác
của phiền não.
c. Có đủ năm phần pháp thân “hữu vi
vô lậu”, đó là Như thị thể.
d. Hay chiết phục phiền não, là bậc có
đạo đức cao, có thể ra khỏi ba cõi, đó là
Như thị lực.
đ. Vì muốn đạt đến Niết bàn mà tinh
tiến siêng tu 37 phẩm trợ đạo, đó là Như
thị tác.
e. Có đủ chính trí vô lậu, đó là Như thị
nhân.
g. Có các duyên lành làm trợ nhân giúp
cho đạo nghiệp thêm lớn, đó là như thị
duyên.
h. Nhờ những nhân lành duyên lành
ấy mà tu thành bốn quả sa môn, đó là Như
thị quả.
i. Nhờ duyên lành, nghiệp lành mà xa
lìa phần đoạn sinh tử trong ba cõi, cảm
được Biến dịch sinh tử ngoài ba cõi, đó là
Như thị báo.
k. Cứ theo đó có thể biết, tướng như
thị, tính như thị v.v... của tất cả hai thừa
đều là thực tướng, đó là Như thị bản mạt
cứu kính đẳng.
4. Mười như thị chung cho Bồ tát và
Phật giới.
a. Bồ đề sẵn đủ của các ngài là “Duyên
nhân” mở tỏ chính tính, giúp cho việc thành
phật, đó là Như thị tướng.
b. Trí tuệ các ngài là “Liễu nhân” soi rõ
lí và trí, hiển phát pháp thân, đó là Như thị
tính.
c. Lí thể các ngài vốn đầy đủ, không
nhờ tu hành, lí thể ấy là “Chính nhân”
thành tựu quả Phật, đó là Như thị thể.
d. Có đủ vô lượng bốn thệ nguyện rộng

lớn, đó là Như thị lực.
đ. Dùng vô lượng sáu độ muôn hạnh
hóa độ chúng sinh, đó là Như thị tác.
e. Lấy trí tuệ trang nghiêm không thể
nghĩ bàn làm nghiệp nhân cho quả báo vị
lai, đó là Như thị nhân.
g. Lấy các thứ phúc đức trang nghiêm
làm trợ duyên giúp cho đạo nghiệp thêm
lớn, đó là Như thị duyên.
h. Nhờ nghiệp nhân, trợ duyên mà
chứng được quả bồ đề, đó là Như thị quả.
i. Chứng vào giải thoát rốt ráo, được đại
Niết bàn, đó là Như thị báo.
BIÊT GIẢI TỨ LOẠI THẬP NHƯ THỊ

B
626
k. Căn cứ vào đó mà biết tướng như thị,
tính như thị, thể như thị v.v... của Bồ tát
và Phật đều là thực tướng, đó là Như thị
bản mạt cứu kính đẳng.
II. Phật giới mười như thị:
1. Như thị tướng: chỉ cho muôn điều
thiện mà chư Phật đã làm, các điều thiện
này cũng chính là Duyên nhân trong ba
nhân Phật tính.
2. Như thị tính: chỉ cho trí tuệ nội chiếu
(soi bên trong) chứa trong tính Phật; trí tuệ
này cũng tức là Liễu nhân trong ba nhân
Phật tính.
3. Như thị thể: chỉ cho lí thể của chư
Phật trong mười phương tức là tâm tự tính
trong sạch. Lí thể này cũng tức là Chính
nhân trong ba nhân Phật tính.
4. Như thị lực: chỉ cho thiện căn từ bi
của tâm bồ đề mà chư Phật đã có đủ.
5. Như thị tác: chỉ cho lực dụng hiển
hiện một cách tự nhiên không cần tạo tác
trong sự nhậm vận tự tại của chư Phật.
6. Như thị nhân: tất cả những hạnh chư
Phật đã tu ở các kiếp trước đều trở thành
nghiệp nhân hiện tại.
7. Như thị duyên: hết thảy thiện duyên
đều trở thành trợ duyên giúp cho đạo bồ
đề của chư Phật thêm lớn.
8. Như thị quả: chỉ cho quả Diệu giác
nhờ vô lượng kiếp quá khứ tu hành chân
thực mà đạt được.
9. Như thị báo: chỉ cho đại niết bàn chư
Phật đã chứng được.
10. Như thị bản mạt cứu kính đẳng:
trong chín thứ như thị nói ở trên, từ Phật

tướng phi bản phi mạt (chẳng phải gốc
chẳng phải ngọn) cho đến Phật báo là phép
“Quyền” (phép tạm thời) do chư Phật tự
làm, còn cứu kính đẳng phi đẳng phi bất
đẳng (chẳng phải bằng nhau chẳng phải
chẳng bằng nhau) là phép “Thực” (phép
chân thực) của chư Phật tự làm; như vậy là
quyền thực tương tức, bình đẳng không hai,
đó là Như thị bản mạt cứu kính đẳng của
chư Phật.
III. Li hợp.
Chẳng hạn như đem pháp Quyền và
Thực do Phật tự làm và giáo hoá người khác
mà bàn về thực tướng các pháp thì:
1. Nếu đứng về phương diện “theo ý
mình” mà nói, thì Thập giới, Thập như được
quán chiếu trong tâm Phật đều là tướng vô
thượng, tính vô thượng đến quả báo vô
thượng; đó tức là Thập như thị của pháp
giới Phật duy nhất; giống như biển cả có
thể chứa nước trăm sông, cũng tức là Quyền,
Thực tự làm.
2. Nếu đứng về phương diện “theo ý
người khác” mà nói, thì có Thập như thị
của chín giới, đó tức là Quyền, Thực giáo
hóa người khác.
3. Nếu đứng về phương diện “theo
mình, người” mà nói, thì trong Quyền tự
mình làm gồm có Thực, trong Thực giáo
hóa người khác gồm có Quyền. Bởi thế nên
biết, nếu đứng trên quan điểm li hợp mà
giải thích rõ chân nghĩa của thực tướng các
pháp, thì Thập như thị, nếu mở rộng ra (li)
là vô lượng thập như, còn nếu gộp lại (hợp)
thì là thập như duy nhất. Tuy nhiên, cái lí
này chẳng phải dùng trí lực tầm thường
của người ta mà hiểu biết được, chỉ có Phật
mới biết được một cách cùng tột.

IV. Theo thứ tự tu hành.
Dùng Thập như để hiển bày quá trình
tu hành hướng thượng:
1. Như thị tướng: tất cả chúng sinh đều
có thực tướng bản lai, tức là tướng mạo của
Như lai tạng.
2. Như thị tính: chỉ cho trí tuệ tính
đức.
3. Như thị thể: là lí của ba đức pháp
tính trung đạo, lí này thông cả mười giới.
Ba thứ Tướng, Tính, Thể nói trên đây,
theo thứ tự là ba nhân của tính đức (là đức
không nhờ tu hành mà khi sinh ra đã có
BIÊT GIẢI TỨ LOẠI THẬP NHƯ THỊ

B
627
rồi), cũng tức Duyên nhân, Liễu nhân,
Chính nhân của ba nhân Phật tính, tương
đương với “Lí tức” kiêm “Danh tự tức”.
4. Như thị lực, Như thị tác, là nghiên
cứu và tu hành ba đức về tính cụ mà vào
ngôi Thập tín “Tương tự tức”.
5. Như thị nhân, Như thị duyên, là vào
41 ngôi từ Sơ trụ trở lên.
6. Như thị quả, Như thị báo, chỉ cho sự
tu hành đến quả vị Phật địa. Lực và tác,
nhân và duyên, quả và báo nói ở trên, là ba
nhân tu đức (đức nhờ tu hành mà được).
7. Như thị bản mạt cứu kính đẳng, lấy
ba đức tính cụ làm gốc (bản), lấy ba đức do
tu hành mà hiển bày làm ngọn (mạt), từ
đầu đến cuối đều gọi là ba đức, đó là cứu
kính đẳng.
Cứ theo Pháp hoa kinh huyền nghĩa
quyển 3 phần trên nói, thì Thập như cùng
nghĩa với Lục cảnh: Thập nhị nhân
duyên,Tứ đế, Tam đế, Nhị đế, Nhất đế,Vô
đế, chỉ khác nhau ở chỗ mở rộng ra hay
gộp chung lại mà thôi. Chẳng hạn như bàn
về sự mở rộng ra và gộp chung lại của Thập
như và Tứ đế thì: Khổ đế, Tập đế của Tạng
giáo, Thông giáo là Thập như của sáu
đường, tức khổ là Như thị thể, Như thị quả,
Như thị Báo; Tập là như thị tướng, Như thị
tính, Như thị lực, Như thị tác, Như thị nhân,
Như thị duyên. Diệt đế, Đạo đế là Thập
như của Nhị thừa, Bồ tát giới; tức Diệt là
như thị thể, Như thị quả, Như thị báo; Đạo
là Như thị tướng, Như thị tính, Như thị lực,
Như thị tác, Như thị nhân, Như thị duyên.
Còn Khổ đế, Tập đế của Biệt giáo, Viên

giáo là Thập như của Biến dịch sinh tử ngoài
ba cõi của Tứ thánh; tức Khổ là Như thị
thể, Như thị quả, Như thị báo; Tập là Như
thị tướng, Như thị tính, Như thị lực, Như
thị tác, Như thị nhân, Như thị duyên; Diệt
đế, Đạo đế là Thập như của Niết bàn, tức
Diệt là pháp thân thường trụ Như thị thể,
Như thị quả, Như thị báo; Đạo là bát nhã
giải thoát Như thị tướng, Như thị tính, Như
thị lực, Như thị tác, Như thị nhân, Như thị
duyên.
Lại cứ theo Pháp hoa kinh huyền nghĩa
quyển 5 phần dưới nói, thì Thập như cùng
nghĩa với tam quĩ (ba phép tắc) đó là:
1. Như thị thể nếu là chủ chất thì tức là
Chân tính quĩ.
2. Như thị tính nương bên trong, Như
thị lực là Liễu nhân, Như thị nhân là Tập
nhân, Như thị quả là Tập quả. Bốn thứ
trên đây là Quán chiếu quĩ.
3. Như thị tướng nương bên ngoài, Như
thị tác là siêng tu muôn hạnh, Như thị duyên
là báo nhân, Như thị báo là Báo quả. Bốn
thứ trên đây là Tư thành quĩ.
4. Như thị bản mạt cứu kính đẳng nếu
đứng về phương diện “không” mà nói thì
là quán chiếu quĩ; đứng về phương diện
“giả” mà nói thì là Tư thành quĩ; Còn đứng
về phương diện “Trung” mà nói thì là Chân
tính quĩ.
Ngoài ra cứ theo Pháp hoa kinh huyền
nghĩa quyển 2 phần trên nói, thì Thập như
thị trong kinh Pháp hoa có ba cách đọc
quay chuyển như sau:
1. Thị tướng như, Thị tính như, cho
đến Thị báo như, chuyển làm nghĩa “tức
không” trong ba đế.
2. Như thị tướng, Như thị tính, cho

đến Như thị báo, chuyển thành nghĩa “tức
giả”.
3. Tướng như thị, Tính như thị, cho
đến Báo như thị, chuyển làm nghĩa “tức
trung”. [X. luận Pháp hoa Q.hạ; Pháp hoa
kinh huyền tán Q.3; Pháp hoa nghĩa sớ Q.4
phần trên]. (xt. Thập Như Thị, Thông Giải
Thập Như Thị).
BIÊT GIẢN NGŨ VỊ
Cũng gọi Biệt thời chi giản. Biệt giản
nghĩa là phân biệt lựa chọn, tức hàm ý đem
BIÊT GIẢN NGŨ VỊ

B
628
những tư tưởng và học thuyết mà các bậc
tiền bối đã phân biệt rõ chính, tà rồi lựa
chọn lại một lần nữa.
Ngài Động sơn Lương giới - tổ khai sáng
tông Tào động của Trung quốc đời Đường
- có soạn tập sách nhan đề “ Ngũ vị hiển
quyết”. Sau đệ tử của ngài là Thiền sư Tào
sơn Bản tịch tuyển chọn, phân biệt, giải
thích để nêu rõ lí chính của thuyết Ngũ vị,
nên gọi là Biệt giản ngũ vị. Nội dung của
nó được chép trong Động thượng vân
nguyệt lục quyển thượng, và trong Trùng
biên Tào động ngũ vị quyển thượng v.v...
(xt. Động Sơn Ngũ Vị Hiển Quyết).
BIÊT GIÁO
I. Biệt giáo. Một trong bốn giáo hóa
pháp: Tạng, Thông, Biệt, Viên do tông
Thiên thai thành lập. Biệt giáo tuyên nói ý
chỉ trong các kinh Đại thừa riêng cho hàng
Bồ tát, như kinh Hoa nghiêm v.v... Riêng
đối với hàng Bồ tát, Biệt giáo nói hằng sa lí
Tục đế, như dùng đạo chủng trí dứt trừ ba
hoặc trần sa, kiến tư, vô minh (Kiến tư , vô
minh thuộc ngoài ba cõi), tu các hạnh ba la
mật tự hành hóa tha (tu cho mình hóa độ
người khác), lập các ngôi Tam hiền, Thập
thánh, lấy định vị như kim cương của đạo
vô ngại làm nhân, lấy bốn đức Niết bàn
(thường lạc ngã tịnh) của đạo giải thoát làm
quả. Giáo này không làm lợi ích chung cho
hai thừa Thanh văn, Duyên giác, mà chỉ
làm lợi ích riêng cho hàng Bồ tát, vì thế gọi
là Biệt giáo (giáo pháp riêng biệt). Lại vì nó
không chung với hai thừa nên gọi là Bất
cộng giáo (giáo pháp không chung). Trong

bốn giáo hóa pháp, Biệt giáo là sự giáo thuộc
ngoài ba cõi, cho nên tuy rõ thực tướng
Trung đạo, nhưng lí “Đãn trung” không
viên dung tương tức, mà cần phải theo thứ
lớp tu ba quán Không Giả Trung, theo thứ
lớp chiếu lí ba đế, thứ lớp qua 52 giai vị,
thứ lớp phá ba hoặc kiến tư, trần sa và vô
minh, để thứ tự được ba trí: Nhất thiết trí,
Đạo chủng trí và Nhất thiết chủng trí. [X.
Quán âm huyền nghĩa Q.hạ; Pháp hoa kinh
huyền nghĩa Q.1 phần dưới, Q.2 phần dưới
đến Q.5;Tứ niệm xứ Q.3, Q.4; Tứ giáo nghĩa
Q.2, Q.3; Thiên thai tứ giáo nghi tập chú
Q.hạ; Thiên thai bát giáo đại ý; Chỉ quán
phụ hành truyền hoằng huyết Q.6 phần
4]. (xt. Hóa Pháp Tứ Giáo).
II. Biệt giáo. Từ gọi tắt của Biệt giáo
nhất thừa do tông Hoa nghiêm thiết lập.
Giáo nghĩa Nhất thừa của Hoa nghiêm khác
biệt với căn cơ tam thừa, mà chỉ thích hợp
với căn cơ Đại thừa viên đốn, vì thế nên
gọi là Biệt giáo nhất thừa. (xt. Đồng Biệt
Nhị Giáo).
BIÊT GIÁO THUYẾT THÍNH TỨ CÚ
Bốn câu nói nghe của Biệt giáo. Theo
Hoa nghiêm kinh sớ quyển 3, sự nói pháp
và nghe pháp của Biệt giáo có thể phối hợp
thành bốn câu:
1. Chỉ nói không nghe, nghĩa là chúng
sinh toàn ở trong tâm chư Phật, Quả môn
thu nhiếp hết thảy pháp không sót, cho
nên giáo pháp được nói ra, chỉ có Phật hiển
hiện, gọi là chỉ nói không nghe (chỉ có người
nói, không có người nghe).
2. Chỉ nghe không nói, nghĩa là Phật
toàn ở trong tâm chúng sinh, Nhân môn
thu nhiếp hết thảy pháp không sót, cho
nên giáo pháp nói ra là tự hiện trong tâm

chúng sinh, gọi là chỉ nghe không nói (chỉ
có người nghe, không có người nói).
3. Nói, nghe đều hiện hữu, nghĩa là
chúng sinh và Phật đều hiện diện, nhân
quả dung hợp nhau, Phật nói pháp trong
tâm chúng sinh, chúng sinh nghe pháp trong
tâm Phật, gọi là nói nghe đều hiện hữu.
4. Nói, nghe đều dứt bặt, nghĩa là chúng
sinh toàn ở Phật, thì giống Phật chứ chẳng
BIÊT GIÁO

B
629
phải chúng sinh; Phật toàn ở chúng sinh,
thì giống chúng sinh chứ chẳng phải Phật.
Hai hình tướng thu hút nhau, hai địa vị
dung hợp nhau, thì chúng sinh trong tâm
Phật không nghe, Phật trong tâm chúng
sinh không nói, nên gọi là nói nghe đều
dứt bặt.
BIÊT GIÁO VÔ LƯỢNG TỨ ĐẾ
Trong bốn giáo hóa pháp do tông Thiên
thai phán lập, Biệt giáo là giáo pháp dành
riêng cho hàng Bồ tát, khác với Tạng giáo,
Thông giáo là các giáo pháp ba thừa cùng
tu. Hơn nữa, hành tướng của các pháp môn
do Biệt giáo nói là tu hành theo thứ lớp:
điều này cũng khác với Viên giáo là giáo
viên dung tất cả.
Chúng sinh do Bồ tát giáo hóa đã là vô
lượng, thì pháp môn được các Ngài dùng
để giáo hóa cũng là vô lượng, gọi là Vô
lượng tứ đế, tức là:
1. Khổ đế, nghĩa là Bồ tát Biệt giáo xét
kĩ các nỗi khổ sống chết của chúng sinh
trong mười cõi, vì quả báo khác nhau nên
có vô lượng tướng: đó là khổ có vô lượng
tướng.
2. Tập đế, nghĩa là Bồ tát Biệt giáo xét
kĩ phiền não năm trụ của chúng sinh trong
mười cõi đều không giống nhau, do phiền
não mà chiêu tập nỗi khổ sống chết, đó là
tập có vô lượng tướng.
3. Diệt đế, nghĩa là Bồ tát Biệt giáo xét
kĩ hạnh sáu độ có thể chứng lí Niết bàn
tịch diệt. Vì các hạnh ba la mật mỗi mỗi
khác nhau, nên diệt cũng có vô lượng
tướng.

4. Đạo đế, nghĩa là Bồ tát Biệt giáo xét
kĩ chúng sinh trong mười cõi nhiều vô
lượng, thì các pháp môn lợi mình lợi người
mà Bồ tát Biệt giáo dùng cũng có hằng hà
sa số, không thể tính đếm được: đó là đạo
có vô lượng tướng.
BIÊT HÀNH
I. Biệt hành, lưu hành riêng. Từ một
bộ kinh lớn trích lấy một phần để làm thành
một quyển kinh độc lập lưu hành ở đời, gọi
là Biệt hành. Như phẩm Phổ môn trong
kinh Pháp hoa đã được lấy ra làm kinh
Quan âm độc lập để lưu hành riêng.
II. Biệt hành, tu hành đặc biệt. Đối lại
với “Bình thường hành”. Nghĩa là sự tu hành
đặc biệt có ấn định thời gian, như khi nhập
thất.
BIÊT HIÊU
.....
Hiệu riêng. Là tên hiệu bày tỏ đức hạnh
hoặc phong cách của người. Cũng gọi Biệt
xưng. Tức ngoài tên thật ra, người ta tặng
cho mình một tên hiệu để nêu rõ đức hạnh
hoặc phong cách của mình. Thích thị thông
giám quyển 5 (Vạn tục 131, 421 hạ), nói:
“Pháp sư Chế trung ngoại vô xích tên là
Huệ ước, biệt hiệu là Trí giả, biệt hiệu của
sa môn cũng bắt đầu có từ đó”.
BIÊT HOẶC
.....
Hoặc (phiền não) riêng. Đối lại với
“Thông hoặc” (hoặc chung). Chỉ cho Trần
sa hoặc và Vô minh hoặc trong ba hoặc.
Đây là những hoặc mà Bồ tát Biệt giáo phải
dứt trừ, nên gọi là Biệt hoặc. Trong khi
giáo hóa chúng sinh, lẽ ra Bồ tát phải thông
suốt vô lượng vô số pháp môn nhiều như
bụi cát (trần sa), nhưng vì tâm tính mờ tối,

không thể thông suốt hết vô số pháp môn
như bụi cát này để có thể giáo hóa một
cách tự tại, vẫn còn chướng hóa đạo (cản
trở việc giáo hóa truyền đạo), cho nên gọi
là Trần sa hoặc. Còn vô minh hoặc là hoặc
làm mê mất lí thể căn bản mà che lấp lí
Trung đạo thực tướng. Dứt trừ được Biệt
BIÊT HOẶC

B
630
hoặc này thì có thể thành Phật. [X. luận
Đại trí độ Q.27; Pháp hoa huyền nghĩa thích
tiêm Q.3 phần dưới; Ma ha chỉ quán Q.6].
(xt. Tam Hoặc).
BIÊT HƯỚNG VIÊN TU
Cũng gọi Thập hướng viên tu. Tông
Thiên thai nói, Bồ tát Biệt giáo ở ngôi vị
Thập hồi hướng tu trọn đủ (viên tu) ba quán
Không, Giả,Trung. Đến giai vị Thập hồi
hướng, hạnh đức của Bồ tát Biệt giáo đã
viên dung sự lí, dần dần có đủ tính đức của
Viên giáo, nên gọi là Biệt hướng viên tu.
[X. Chỉ quán phụ hành truyền hoằng quyết
(hội bản) Q.6 đoạn 4].
BIÊT LÍ TÙY DUYÊN
...........
Là thuyết duyên khởi của Biệt giáo thuộc
tông Thiên thai do ngài Tri lễ đời Bắc Tống
ở núi Tứ minh thành lập. Cũng gọi Đãn lí
tùy duyên, Nhất lí tùy duyên. Nghĩa căn
bản của Biệt giáo là giáo thuyết ba đế
(Không, Giả, Trung) theo thứ tự, cho nên
khi bàn về Duyên khởi, Biệt giáo chủ trương
nguồn gốc của duyên khởi là lí chân như
bình đẳng, vượt ra ngoài những hiện tượng,
nghĩa là những hiện tượng sai biệt do vô
minh tạo ra, chứ không phải đã có sẵn trong
lí chân như. Tức lí chân như của Biệt giáo
là trung đạo đế trong ba đế, đã xa lìa hai
bên Không, Giả. Chân như bình đẳng của
Biệt giáo vượt ngoài các hiện tượng sai biệt,
là lí cách biệt, nên gọi là Biệt lí; lí này là lí
thiên đãn (chỉ lệch về một bên) nên gọi là
Đãn lí; trái với hiện tượng sai biệt, lí này
là thuần nhất, nên gọi là nhất lí. Đây là

đặc trưng của thuyết Duyên khởi của Biệt
giáo.
Nghĩa chân như tùy duyên vốn đã được
thuyết minh trong luận Đại thừa Khởi tín,
khi ngài Hiền thủ của tông Hoa nghiêm
chú sớ luận Khởi tín mới lấy chân như
tùy duyên này làm giới hạn của ba giáo
Tiệm, Đốn, Viên trong năm giáo của tông
mình, lấy chân như không tùy duyên làm
thủy giáo, lấy sự tùy duyên và khômg tùy
duyên của chân như mà phán Quyền giáo,
Thực giáo của Đại thừa. Người đã đem
thuyết Duyên khởi ứng dụng vào Thiên
thai giáo là ngài Trạm nhiên ở Kinh khê,
vị tổ thứ 6 của tông Thiên thai. Ngài Trạm
nhiên dựa theo thuyết bất biến tùy duyên
trong luận Khởi tín mà phán quyết sự
khu biệt tùy duyên giữa Biệt giáo và Viên
giáo. Về sau, các nhà học giả Thiên thai
ứng dụng khuynh hướng luận Khởi tín
ngày càng thịnh, nhưng họ không biết
sự sai khác giữa Biệt giáo tùy duyên và
Viên giáo tùy duyên, mà đều xem cùng là
Viên giáo.
Nhưng ngài Tứ minh Tri lễ đã từ thuyết
Duyên khởi, nói rõ sự sai khác giữa Biệt
giáo và Viên giáo, đặc biệt gọi những điều
mà Biệt giáo bàn đến là Biệt giáo tùy duyên.
Còn đối với chân như của Viên giáo, tính
nó vốn đủ các pháp và tạo ra hết thảy pháp,
thì gọi là Lí cụ tùy duyên. [X. Thập bất nhị
môn chỉ yếu sao Q.hạ; Tứ minh tôn giả
giáo hành lục Q.2, Q.3].
BIÊT NGŨ THỜI
........
Là một trong hai thứ ngũ thời (Thông
ngũ thời và Biệt ngũ thời) do tông Thiên
thai phán lập. Trong sách Giáo quán cương

tông quyển thượng, ngài Trí húc đem chia
giáo pháp của đức Phật nói trong 50 năm
làm năm thời, trong đó, Biệt ngũ thời là
đức Phật tùy theo cơ nghi của các đệ tử mà
nói pháp để hóa độ, tức như từ thời Hoa
nghiêm cho đến thời Pháp hoa Niết bàn
v.v... Pháp nhiếp hóa của Biệt ngũ thời là
chính tắc. Đối lại, Thông ngũ thời là biến
tắc. (xt. Ngũ Thời Bát Giáo).
BIÊT HƯỚNG VIÊN TU

B
631
BIÊT NGUYÊN
.....
Thệ nguyện riêng của chư Phật, Bồ tát,
gọi là Biệt nguyện. Như 48 điều nguyện của
đức Phật A di đà hoặc 12 điều nguyện của
đức Phật Dược sư v.v... đều không giống
với thệ nguyện của các đức Phật khác. Đối
lại bốn thệ nguyện rộng lớn là những điều
nguyện chung của chư Phật, Bồ tát thì gọi
là Tổng nguyện. (xt. Bản Nguyện, Thệ).
BIÊT NGỮ
.....
Lời nói riêng. Trong đối thoại, khi vị
Thiền tăng hỏi người đối thoại một vấn đề
nào đó, mặc dù họ đã trả lời rồi, nhưng vị
Thiền tăng lại thêm ý kiến của mình vào
câu trả lời của họ, gọi là Biệt ngữ. Thông
thường được dùng chung với từ “đại ngữ”
(nói thay) gọi là “Đại Biệt”. (xt. Đại Ngữ).
BIÊT PHÁP
.....
Đối lại với “phổ pháp” (phép phổ thông).
Biệt pháp chỉ cho giáo pháp có đối tượng
hoặc nội dung đặc biệt. Tông Hoa nghiêm
cho giáo pháp Tiểu thừa và Tam thừa là
Biệt pháp, còn giáo pháp Nhất thừa Hoa
nghiêm là một tức hết thảy, dung hợp
không sai lệch, gọi là Phổ pháp. Đứng về
phương diện đối tượng mà nói, thì có Biệt
cơ, Phổ cơ khác nhau. [X. Hoa nghiêm kinh
thám huyền kí Q.1]. (xt. Phổ Pháp Biệt
Pháp).
BIÊT PHÓ CHÚC
Giao phó dặn dò riêng. Chỉ sự phó chúc
pháp môn trong phẩm Thần lực của kinh

Pháp hoa. Cũng gọi bản hóa biệt phó, đối
lại với “Tổng phó chúc, .” (trao phó
dặn dò chung), hợp lại gọi là Tổng biệt nhị
phó. Phó chúc, nghĩa là trao phó kinh pháp,
rồi cứ theo lời dặn dò mà truyền bá, cũng
gọi Chúc lụỵ. Kinh Pháp hoa quyển 6 phẩm
Như lai thần lực nói, đức Phật thị hiện mười
thứ thần lực lớn, đặc biệt đem pháp môn
trong phẩm Thọ lượng phó chúc cho các
vị Đại bồ tát bản hóa. Ngài Thiên thai Trí
khải chia phẩm này làm bốn đoạn: Xưng
thán, Kết yếu, Khuyến tưởng và Thích phó
chúc. Kết yếu tức là phó chúc năm chữ
“Diệu pháp liên hoa kinh” tâm yếu của kinh
pháp hoa, và khi hoằng dương Pháp hoa
thì đặc biệt phó chúc năm chữ tâm yếu này
cho những người căn cơ thấp kém nhất
trong đời mạt pháp.
Như vậy, pháp được phó chúc là năm
chữ “Diệu pháp liên hoa kinh”, còn người
được phó chúc là hàng Bồ tát bản hóa, đây
là Biệt phó chúc.
BIÊT PHONG TƯƠNG KIẾN
Gặp nhau trên ngọn núi Biệt phong.
Tên công án trong Thiền tông. Công án
này có xuất xứ từ kinh Hoa nghiêm phẩm
Nhập pháp giới đoạn nhân duyên đồng tử
Thiện tài gặp tỉ khưu Đức vân ở ngọn núi
Biệt phong. Bích nham lục tắc 23 (Đại 48,
164 hạ), chép: “Trong kinh nói, ngọn núi
Diệu phong cao ngất, tỉ khưu Đức vân trước
nay không xuống núi, Thiện tài đến tham
vấn, bảy ngày không gặp. Một hôm họ bỗng
gặp nhau ở ngọn Biệt phong, gặp rồi Đức
vân liền nói cho Thiện tài nghe về pháp
môn: Một niệm thấy khắp trí tuệ quang
minh của tất cả chư Phật trong ba đời. Đức
vân đã không xuống núi, thế tại sao họ gặp

nhau ở ngọn Biệt phong?”.
Tỉ khưu Đức vân không xuống núi là
biểu thị Đức vân không rời cảnh giới mầu
nhiệm sâu kín của chân như bản lai, là cảnh
giới mà đồng tử Thiện tài không thể thấy
được. Do đó, sau bảy ngày, Đức vân mới
BIÊT PHONG TƯƠNG KIẾN

B
632
xuống cửa thứ hai, hiện thân trên ngọn Biệt
phong, đáp lời thỉnh cầu của Thiện tài mà
mở bày pháp môn. [X. kinh Hoa nghiêm
phẩm Nhập pháp giới; Tông môn cát đằng
tập Tắc 83].
BIÊT PHONG VÂN
........
Vị tăng phái Dương kì tông Lâm tế đời
Tống. Họ, quê quán và năm sinh năm mất
đều không rõ. Là người nối pháp ngài Thử
am Thủ tịnh (cũng gọi là Thử am Cảnh
nguyên). Sư lần lượt trụ trì các chùa Chi
đề, Phúc tuyền ở Phúc châu (Phúc kiến) và
chùa Hoa nghiêm ở hưng hóa (Phúc kiến).
Sư có soạn Biệt phong vân thiền sư ngữ
yếu 1 quyển, nội dung thu chép hơn 50
thiên gồm Thướng đường, Ngữ yếu và Bỉnh
phất, Tiểu tham, Niêm cổ, Tụng tán v.v...
được thu vào Tục cổ tôn túc ngữ yếu quyển
6. [X. Tăng tục truyền đăng lục Q.1; Tục
đăng tồn cảo Q.1].
BIÊT SINH KINH
Kinh được trích riêng ra. Một bộ phận
văn kinh được sao chép hoặc trích dịch từ
một bộ kinh lớn mà thành và được lưu
hành riêng biệt. Cũng gọi Chi phái biệt hành
kinh, Chi lưu xuất sinh kinh, Chi phái kinh.
Vì kinh điển quá đồ sộ, pháp môn thì mông
mênh, nên người sau mới tùy nghi hóa độ,
ứng vật thi duyên mà đặt ra, cho nên phần
nhiều theo ý mình mà lấy hay bỏ, lược bớt,
sao chép một phần văn hoặc những bài kệ
nào đó trong bộ kinh lớn để làm thành
quyển kinh mà lưu hành riêng. Như kinh
Tịnh hành phẩm, kinh Đại bát nhã đệ nhị

hội, kinh Bồ tát địa trì v.v...
Chẳng hạn như:
1. Kinh Đâu sa 1 quyển, do ngài Chi lâu
ca sấm dịch vào đời Hậu Hán, là kinh
tương đương với phẩm Như lai danh hiệu
và phẩm Như lai quang minh giác trong
kinh Hoa nghiêm (bản 60 quyển).
2. Kinh Bồ tát bản nghiệp 1 quyển, ngài
Chi khiêm dịch vào đời Ngô, là kinh tương
đương với phẩm Tịnh hạnh và phẩm Bồ
tát thập trụ trong kinh Hoa nghiêm (bản
60 quyển).
Hai quyển kinh trên đây đều là kinh
biệt sinh của kinh Hoa nghiêm (bản 60
quyển).
Xưa nay, các kinh biệt sinh đều không
được đưa vào tạng mà chỉ lập mục lục.
Trong các bộ kinh lục của Trung quốc,
như Pháp kinh lục, Khai nguyên thích
giáo lục v.v... đều có liệt kê phần kinh,
luật, luận biệt sinh của Đại thừa và Tiểu
thừa.
[X. Khai nguyên thích giáo lục Q.16;
Chúng kinh mục lục Q.2 (ngài Pháp kinh
đời Tùy); Tĩnh thái lục Q.3; Trinh nguyên
tân định thích giáo mục lục Q.26, Q.27].
BIÊT TẬP
.....
Loại sách do một người biên soạn. Như
Xuất tam tạng kí tập quyển 12 (đời Lương)
có ghi: Pháp tập lục của Tề Thái tể Kính
lăng văn tuyên vương, Pháp tập của
Thích tăng hựu v.v... đều là biệt tập. Còn
vào đời Đường thì có: Thướng biểu kí của
sa môn Huyền trang, Biểu chế tập của
ngài Bất không v.v... Đời Tống thì có:
Đàm tân văn tập của ngài Khế tung,
Thạch môn văn tự thiền của ngài Huệ

hồng giác phạm. Đời Minh cũng có: Vân
thê pháp vựng của ngài Châu hoành, Tử
bách lão nhân tập của ngài Chân khả
v.v....
BIÊT THÂN LUẬN
Đối lại với “Thông thân luận ”.
Biệt thân luận là bộ luận diễn giải ý nghĩa
BIÊT PHONG VÂN

B
633
riêng trong một bộ kinh, như luận Đại trí
độ, luận Thập địa v.v... Trái lại, bộ luận
diễn giải rộng ý nghĩa của các kinh mà đức
Phật đã nói trong một đời, thì gọi là Thông
thân luận, như Trung luận, Bách luận,
Thập nhị môn luận v.v...
Biệt thân luận và Thông thân luận nói
trên là do tông Tam luận phán lập. [X. Tam
luận huyền nghĩa]. (xt. Thông Thân Biệt
Thân).
BIÊT THỊ NHẤT CÀN KHÔN
..............
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Biệt thị
có hai ý: còn có cái khác, e ngại, là từ ngữ
mang ý nghĩa nửa tin nửa ngờ, suy đoán.
Biệt thị nhất càn khôn, hàm ý nói còn có
trời đất khác. Trong Thiền lâm, cụm từ này
được dùng để chỉ cho cảnh giới mở tỏ, vượt
ngoài tình thức phân biệt.
Thung dung lục tắc 92 (Đại 48, 287
thượng) chép:
“Thu quyển dư hoài yếm sự hoa
Qui lai hà xứ thị sinh nha (nhai)
Lạn kha tiều tử nghi vô lộ
Quải thụ Hồ công diệu hữu gia”
(Biệt thị nhất càn khôn).
(Dịch ý:
Thu cuốn lại còn ngán việc đời
Quay về nhưng nào biết về đâu
Tiều phu cán mục ngờ không lối(1)
Lơ lửng Hồ công (2) có chỗ mầu.)
Lại khi hình dung cái gia phong đặc biệt
không có gì có thể so sánh được, thì gọi là
Biệt thị nhất gia phong. Bích nham lục tắc
60 (Đại 48, 195 trung) chép:

“Công án viên lai vấn Triệu châu
Trường an thành lí nhậm nhàn du
Thảo hài đầu đới vô nhân hội”
(Dã hữu nhất cá bán cá, biệt thị nhất
gia phong, minh đầu dã hợp, ám đầu dã
hợp)
(Dịch ý :
“Đem công án đến hỏi Triệt chu (châu)
Trong thành Trường an mặc ngao du
Giầy cỏ đội đầu không ai biết.
(Cũng có một người vượt trội, có gia
phong riêng, sáng cũng hợp, tối cũng
hợp)”.)
(1) Đời nhà Tấn bên Tàu có người tên
là Vương chất, vào núi đốn củi, đứng xem
hai ông tiên đánh cờ, xem hết một ván mà
cái cán rìu cầm ở tay đã mục.
(2) Hồ công: vị tiên vào đời Hậu Hán
bên Tàu. Hàng ngày ông đến chợ ngồi bán
thuốc. Khi tan chợ, ông treo cái bình (hồ)
đựng rượu trên cây rồi vào đó nằm nghỉ.
Trong bình có cả trời đất trăng sao v.v...
(Người dịch chú thích).
BIÊT THỈNH
Mời riêng. Nghĩa là người tại gia thỉnh
riêng một vị tăng nào đó nhận sự cúng
dường. Còn mời riêng bốn người trở lên
trong chúng tăng, thì gọi là Biệt thỉnh
chúng thực. Khi tiếp nhận lời mời cúng
dường trai phạn của người tại gia, phải theo
thứ tự tuổi hạ của chư tăng mà phó trai
(đây gọi là Tăng thứ thỉnh, khác với Biệt
thỉnh) mới đúng phép, vì thế giới luật cấm
nghiêm ngặt việc nhận Biệt thỉnh, vị ti
khưu nào nhận thì phạm tội Ba dật đề.
Bởi lẽ, lợi dưỡng cúng dường thức ăn thuộc
về tăng 10 phương, nếu nhận biệt thỉnh
tức là lấy vật của tăng 10 phương, cho

nên ngăn cấm.
Kinh Tỉ khưu ứng cúng pháp hành và
kinh Cư sĩ thỉnh tăng phúc điền cũng có
nói, nhận Biệt thỉnh lui mất một quả, hai
quả, ba quả, bốn quả. [X. kinh Tăng nhất a
hàm Q.45; kinh Phạm võng Q.hạ; kinh Đại
bát niết bàn (bản Bắc) Q.11 phẩm Thánh
hạnh; luật Thập tụng Q.48; luật Ma ha
tăng kì Q.20; Phạm võng kinh Bồ tát giới
bản sớ Q.3].
BIÊT THỈNH

B
634
BIÊT THỜI NIÊM PHẬT
Thời niệm Phật riêng. Hàm ý là niệm
Phật trong thời gian nào đó đã được ấn
định. Cũng gọi Như pháp niệm Phật. Đối
lại với “Tầm thường niệm Phật” (niệm Phật
theo lệ thường hằng ngày), “Lâm chung
niệm Phật” (niệm Phật lúc hấp hối). Kì gian
ngắn là 7 ngày, 14 ngày, 21 ngày, dài thì 90
ngày. Mục đích là tránh cảm giác mệt mỏi
biếng nhác do niệm Phật thường ngày sinh
ra, nên mới đặt nhật kì niệm Phật nhất định
khiến hành giả chuyên tâm niệm Phật, tinh
tiến tu hành, mong đạt được chứng ngộ.
Đa số chùa viện thuộc Tông tịnh độ đều
theo cách tu hành này, đó là chịu ảnh hưởng
của phép Thường hành tam muội và Dẫn
thanh niệm Phật. [X. Quán niệm pháp môn;
Vãng sinh yếu tập Q.trung phần cuối].
BIÊT THỜI Ý
........
Phạm:kàlàntaràbhipràya. Đức Như
lai dùng ý thú biệt thời mà nói pháp. Cũng
gọi Biệt thời ý thú, Thời tiết ý thú. Là một
trong bốn ý thú. Như nói người nào tụng
trì tên hiệu của đức Phật Đa bảo thì, đối với
vô thượng bồ đề, quyết định không trở lui,
hoặc nói người ta chỉ cần phát nguyện liền
được sinh về cõi Phật yên vui v.v... Đây là
đức Như lai vì khuyên nhủ những chúng
sinh biếng nhác không thích tu hành, nên
nói lúc khác (biệt thời) được lợi ích, chứ
không nói được liền ngay lúc này.
Nhiếp đại thừa luận thích quyển 6 (Đại
31, 194 trung), nói: “Những người căn lành
biếng nhác, nhờ tụng trì tên hiệu Phật Đa

bảo nên được tiến lên công đức thượng
phẩm nhằm khuyên những chúng sinh có
công hạnh nông cạn, muốn khiến họ bỏ
tính lười biếng, tinh tiến tu hành, chứ không
phải chỉ nhờ tụng trì tên hiệu Phật mà được
không trở lui, quyết định được ngay vô
thượng bồ đề. Ví như từ một đồng tiền vàng
nhờ kinh doanh lâu ngày mà được một
nghìn đồng, chứ không phải trong một
ngày mà được, chính là do ở một lúc khác
(biệt thời) mới được như vậy, ý của Phật
cũng thế. Một đồng tiền vàng là nhân của
nghìn đồng tiền vàng; tụng trì danh hiệu
Phật là nhân của sự không trở lui đối với
vô thượng bồ đề”. [X. Nhiếp đại thừa luận
(bản dịch đời Lương) Q.trung; Di lặc thượng
sinh kinh sớ Q.thượng; Hoa nghiêm kinh
thám huyền kí Q.3; Chư kinh yếu tập Q.1;
Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương Q.7
phần cuối]. (xt. Tứ Ý Thú).
BIÊT THỜI Ý HỘI THÔNG
..............
Do Tịnh độ chân tông Nhật bản thành
lập. Vào thời đại Tùy, Đường, các học giả
của tông Nhiếp luận cho rằng mười niệm
vãng sinh nói trong kinh Quán vô thượng
thọ tương đương với Biệt thời ý trong bốn
ý của luận Nhiếp đại thừa; đó chỉ là thuyết
phương tiện thôi. Bởi thế, tuy nói mười niệm
vãng sinh là vãng sinh liền, nhưng thực ra
không phải thế: mười niệm chỉ thành nhân
xa của sự vãng sinh. Trái lại, các sư thuộc
tông Tịnh độ hội thông ý trong các kinh
luận, chủ trương mười niệm vãng sinh là
vãng sinh ngay. Nhóm ngài Nguyên tín v.v...
thuộc tông Tịnh độ Nhật bản cũng cùng
quan điểm này, Chân tông gọi là Biệt thời
ý hội thông.

Trong các bậc Đại đức Tổ sư Trung
quốc, ngài Đạo xước cho rằng mười niệm
được thành tựu là nhờ đã gieo nhân ở đời
quá khứ, cho nên chẳng phải Biệt thời ý.
Ngài Thiện đạo thì chủ trương nếu chỉ có
nguyện không có hành, thì mười niệm vãng
sinh là Biệt thời ý; còn nguyện hành đầy
đủ thì không phải Biệt thời ý, nghĩa là mười
niệm có đầy đủ mười nguyện mười hành.
BIÊT THỜI NIÊM PHẬT

B
635
Luận Tịnh độ quyển trung của ngài Ca
tài và Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương
quyển 7 của ngài Khuy cơ v.v... bảo rằng
cõi Tịnh độ của đức Phật A di đà thông cả
Báo độ và Hóa độ. Đứng về mặt vãng sinh
Hóa độ mà nói, thì nguyện hành đầy đủ
nên mười niệm vãng sinh không phải Biệt
thời ý; đứng về Báo độ mà nói, thì chỉ có
nguyện không có hành hoặc nguyện hành
đầy đủ, mười niệm vãng sinh đều là Biệt
thời ý. [X. Nhiếp đại thừa luận thích (bản
dịch đời Lương) Q.6; luận Nhiếp đại thừa
(bản dịch đời Lương) Q.trung; Quán kinh
sớ Huyền nghĩa phần; Di lặc thượng sinh
kinh sớ Q.thượng; Du tâm an lạc đạo; Vô
lượng thọ kinh liên nghĩa thuật văn tán
Q.trung; Hoa nghiêm kinh thám huyền kí
Q.3; Vãng sinh yếu tập Q.thượng phần cuối;
Pháp uyển châu lâm Q.15].
BIÊT THỤ BỒ TÁT TĂNG
Biệt thụ (nhận riêng) đối lại với “Thông
thụ, .” (nhận chung). Nghĩa là chỉ
nhận một phần Nhiếp luật nghi giới, chứ
không nhận Nhiếp thiện pháp giới và
Nhiếp chúng sinh giới; khi nhận giới này
phải có đủ mười vị sư (tam sư thất chứng:
Hòa thượng, Giáo thụ, Yết ma và bảy vị
chứng minh) và phải làm phép yết ma.
Cứ theo đó, vị Bồtát nhận chung cả (thông
thụ) giới Đại thừa và giới Tiểu thừa thì gọi
là Thông thụ Bồ tát tăng; còn vị Bồ tát
chỉ nhận giới Đại thừa thôi thì gọi là Biệt
thụ Bồ tát tăng. [X. Thiền giới quyết
Q.trung; Thiền giới quyết chú giải Q.trung].
(xt. Thông Thụ Biệt Thụ).

BIÊT TIẾP THÔNG
........
Cũng gọi Tiếp nhập biệt. Là một trong
ba loại Bị tiếp. Trong số người tu học Thông
giáo trong bốn giáo hóa pháp của tông Thiên
thai, nếu Bồ tát có lợi căn hiểu được lí Đãn
trung của Biệt giáo thì được tiến vào Biệt
giáo mà trở thành là người Biệt giáo. Đây
gọi là Biệt tiếp Thông, tức Biệt giáo tiếp
nhận Thông giáo tiến vào Biệt giáo. (xt. Bị
Tiếp).
BIÊT TÔN MẠN ĐỒ LA
Cũng gọi Chủ tôn mạn đồ la, Tạp mạn
đồ la. Là mạn đồ la lấy chủ tôn của hai bộ
Kim cương, Thai tạng, ngoại trừ Đại nhạt
Như lai, của Mật giáo làm Trung tôn mà
được kiến lập. Sự kiến lập này được căn cứ
theo các kinh Bảo lâu các, kinh Bất không
quyên sách thần biến chân ngôn và kinh
Nhất tự kim luân Phật đính.
Các Biệt tôn mạn đồ la thuộc các bọ:
Như lai, Phật đính, Chư kinh, Quan âm,
Bồ tát, Thiên v.v... Như lai bộ có A di đà
mạn đồ la, Thích ca mạn đồ la; Phật đính
bộ có Phật đính mạn đồ la, Tôn thắng mạn
đồ la; Chư kinh bộ có Bảo lâu các mạn đồ
la, Bồ đề tràng kinh mạn đồ la, Thỉnh vũ
kinh mạn đồ la, Đồng tử kinh mạn đồ la,
Lí thú kinh mạn đồ la; Quan âm bộ có
Như ý luân mạn đồ la; Bồ tát bộ có Kim
cương thủ bồ tát mạn đồ la; Thiên bộ có
Diêm ma thiên mạn đồ la, Cát tường thiên
mạn đồ la, Bắc đẩu mạn đồ la v.v... (xt.
Mạn Đồ La).
BIÊT TÔN TẠP KÍ
Trứ tác gồm 57 quyển hoặc 50 quyển,
do ngài Tâm giác ở viện Thường hỉ tại Nhật
bản soạn. Cũng gọi Yếu tôn tạp kí, Biệt tôn

loại tụ sao, Ngũ thập quyển thư, thu vào
Đại chính tạng tập 83. Sách này ghi chép
tường tận các danh hiệu tiếng Phạm, chủng
tử, hình tam muội da của chủ tôn và các
kinh pháp thuộc Đông mật; đồng thời, có
phụ thêm 300 bức mạn đồ la.
BIÊT TÔN TẠP KÍ

B
636
BIÊT TÔNG
.....
Tiếng dùng trong Nhân minh. Trong
phương thức lập luận của Nhân minh,
phần tử cấu thành Tông thể (mệnh đề)
gọi là Biệt tông. Cũng gọi Tông y. Biệt,
hàm ý là bộ phận. Y, hàm ý là chỗ nương
để cấu thành. Chẳng hạn như Tông “Tiếng
nói là vô thường” là do hai phần tử “tiếng
nói” và “vô thường” cấu thành. Hai phần
tử này đều là một bộ phận của Tông thể,
cũng là chỗ nương vào đó mà Tông thể
được cấu thành, vì thế gọi là Biệt tông. [X.
Nhân minh nhập chính lí luận ngộ tha
môn thiển thích].
BIÊT TRỤ TRUNG THỰC
Chỉ cho nghĩa đế trung đạo chân thực
thuận theo các pháp sai biệt. Đối lại với
“Đẳng trụ trung thực”. Trung thực là trung
đạo chân thực, tức chỉ cho Đệ nhất nghĩa
đế. Luận Thích ma ha diễn quyển 2, khi
giải thích về Chân như môn và Sinh diệt
môn đã nêu ra mười tên gọi, trong đó, tên
thứ 9 tức là “Trung thực”. Trung thực lại
được chia làm hai thứ là Đẳng trụ trung
thực và Biệt trụ trung thực. Đẳng trụ trung
thực cũng gọi là Chân như sở nhập, dụ
cho độc minh châu; Biệt trụ trung thực cũng
gọi là Sinh diệt sở nhập, dụ cho thuận minh
châu.
Biệt trụ nghĩa là trụ nơi sai biệt. Biệt trụ
trung thực là chỉ cho trung đạo đệ nhất
nghĩa đế trụ nơi pháp sai biệt, hay thuận
theo tất cả pháp sai biệt thuộc môn Sinh
diệt, ví như các vật khác nhau được để ở

trước “thuận minh châu”, hạt châu ánh hiện
các mầu sắc giống với các vật khác nhau
ấy. Cũng thế, “sinh diệt sở nhập” là thuận
theo hết thảy pháp sai biệt mà trụ ở trong
mỗi pháp ấy, nên gọi là Biệt trụ trung thực.
(xt. Đẳng Trụ Trung Thực, Thuận Minh
Châu).
BIÊT TRUYỀN TỰ
.........
Chùa ở trên triền núi Đan hà huyện
Nhân hóa tỉnh Quảng đông. Đây là ngôi
chùa danh tiếng ở Bách việt (Quảng đông)
và được ví là cửa ải thứ nhất của núi Đan
hà. Vào đời Đường có vị cao tăng ở đây,
người bấy giờ gọi ngài là Trưởng lão trại.
Đến đời Tống, Minh chùa đã có Lục tổ
đường của Thiền tông, nhiều nhân văn học
sĩ thường đến đây dựng lều đọc sách, khiến
cho chùa nổi tiếng một thời. Cuối đời Minh,
Tuần phủ Giang tây (Cám nam) là Lí vĩnh
mậu đưa gia quyến vào đất Việt (Quảng
đông), lấy Đan hà làm nguồn đào ngoài
cuộc đời, rồi định cư luôn tại đây. Sau lại có
quan Đại thần triều Vĩnh lịch tên là Kim
bảo sáng lập chùa Biệt truyền ở núi này.
Chùa quy mô rộng lớn, có thể sánh ngang
với chùa Nam hoa ở Thiều quan và chùa
Hạp sơn ở Thanh viễn.
BIÊT TUYỂN SỞ CẦU
Chọn riêng theo điều mong cầu. Đức
Phật Thích ca mâu ni vì bà Vi đề hi mà
hiện ra các cõi Tịnh độ của chư Phật, trong
Cổng Chùa Biệt Truyền
BIÊT TÔNG

B
637
đó, bà Vi đề hi đặc biệt chọn thế giới cực
lạc của Phật A di đà và nguyện sinh về thế
giới ấy. [X. kinh Quán vô lượng thọ].
BIÊT TỰ
.....
I. Biệt tự, bài tựa riêng, đối lại với
“Thông tự,.....” (tựa chung). Trong phần
tựa các kinh, bộ phận đặc biệt chỉ giới hạn
nơi nguyên do phát khởi bộ kinh, gọi là
Biệt tự. Cũng gọi Phát khởi tự. Thắng man
kinh nghĩa sớ (Đại 56, 1 trung) nói : “Quán
thông cả các kinh, như Lục chủng thành
tựu, kinh nào cũng có, gọi là Thông tự. Còn
duyên khởi cảm Phật nói pháp thì chỉ kinh
này có, các kinh khác không có, nên gọi là
Biệt tự”.
II. Biệt tự. Bài tựa đầu tiên trong sách
Hiển Tịnh độ chân thực giáo hành chứng
văn loại của ngài Thân loan thuộc Tịnh độ
Chân tông Nhật Bản, gọi là Tổng tự, còn
bài tựa được viết riêng cho quyển Tín thì
gọi là Biệt tự, tức đối với bài Tổng tự trong
quyển thứ nhất mà gọi là Biệt tự .
BIÊT TƯỚNG
I. Biệt tướng. Tướng riêng, một trong
hai tướng, đối lại với “Tổng tướng” (tướng
chung). Hết thảy các pháp đều vô thường,
vô ngã, đó là tổng tướng, tức là tướng trạng
tổng quát. Nhưng, hết thảy các pháp cũng
đều có tướng đặc thù riêng, như ẩm ướt là
tướng của nước, cứng chắc là tướng của
đất, nóng là tướng của lửa v.v..., đó là biệt
tướng, tức là tướng bộ phận. [X. luận Đại
trí độ Q.31]. (xt. Tổng Tướng Biệt Tướng).
II. Biệt tướng. Một trong sáu tướng.

Sáu tướng là: Tổng tướng, Biệt tướng, Đồng
tướng, Dị tướng, Thành tướng, Hoại tướng.
Tông Hoa nghiêm cho rằng trong một pháp
duyên khởi ắt có nhiều yếu tố, như trong
một ngôi nhà gồm có đòn tay, rường cột,
gạch ngói, vôi cát v.v..., đó là tổng tướng.
Nhưng trong những yếu tố ấy mỗi mỗi đều
khác nhau, như đòn tay chẳng phải rường
cột, gạch ngói không giống vôi cát v.v..., đó
là Biệt tướng. (xt. Lục Tướng, Lục Tướng
Viên Dung).
BIÊT TƯỚNG NIÊM TRỤ
Phạm:Vyasta-lakwaịa-smftyupasthàna,
là gia hạnh (sự tu hành chuẩn bị) thứ hai
trong bảy gia hạnh mà thừa Thanh văn đã
tu hành từ trước khi đến ngôi kiến đạo.
Cũng gọi Biệt tướng niệm xứ. Lần lượt tu
riêng từng pháp một trong bốn pháp quán
niệm trụ: Thân, Thụ, Tâm, Pháp, tức là quán
thân bất tịnh, quán thụ thị khổ, quán tâm
vô thường, quán pháp vô ngã. Bốn phép
quán này nhằm đối trị bốn cái chấp điên
đảo: thường, lạc, ngã, tịnh của chúng sinh.
Đây là do tu “Ngũ đình tâm vị” tiến lên mà
đến giai vị này, nếu lại tiến tu nữa thì sẽ
đến giai vị “Tổng tướng niệm trụ”. [X. Pháp
hoa huyền nghĩa Q.4 phần dưới; Câu xá
luận bảo sớ Q.22; Pháp hoa kinh nhiếp
thích Q.2; Đại thừa pháp tướng tông danh
mục Q.1 phần giữa]. (xt. Thất Hiền, Tứ
Niệm Trụ).
BIÊT TƯỚNG TAM BẢO
Một trong hai loại tam bảo, một trong
ba loại tam bảo, một trong bốn loại tam
bảo. Cũng gọi Hóa tướng tam bảo, Biệt thể
tam bảo, Chân thực tam bảo, Giai thê tam
bảo. Vì bàn về thể tướng sai khác riêng của
mỗi loại Tam bảo nên gọi Biệt tướng; lại

tùy theo chỗ giáo hóa mà chia ra ngôi thứ
Phật ở trên, Pháp ở giữa và Tăng ở dưới,
nên gọi là Giai thê tam bảo (giai thê: bậc
thang). Về thành phầnTam bảo do Đại thừa
và Tiểu thừa lập cũng có khác nhau: Đại
thừa lấy ba thân của chư Phật làm Phật
BIÊT TƯỚNG TAM BẢO

B
638
bảo, sáu độ làm Pháp bảo, mười thánh làm
Tăng bảo. Tiểu thừa thì lấy ứng hóa thân
trượng sáu làm Phật bảo, 4 đế, 12 nhân
duyên làm Pháp bảo, 4 quả, Duyên giác làm
Tăng bảo.
Nếu theo năm giáo: Tiểu, Thủy, Chung,
Đốn, Viên của giáo nghĩa Hoa nghiêm, thì
có năm thứ Biệt tướng Tam bảo:
1. Tiểu thừa giáo: lấy năm phần pháp
thân, thân trượng sáu, thân ứng hóa tùy
theo loại làm Phật bảo, bốn đế, nhân
không, 37 phẩm trợ đạo, trạch diệt Niết
bàn làm Pháp bảo, bốn hướng, bốn quả
làm Tăng bảo.
2. Đại thừa thủy giáo: lấy pháp thân
thanh tịnh, thân tự thụ dụng, thân tha thụ
dụng, làm Phật bảo, chân lí hai không, sáu
đô, bốn nhiếp, bồ đề niết bàn làm Pháp
bảo, ba hiền, mười thánh làm Tăng bảo.
3. Đại thừa chung giáo: lấy pháp thân,
thân tự thụ dụng, thân tha thụ dụng, thân
ứng hóa làm Phật bảo, hai không, sáu độ,
thủy giác, bản giác làm Pháp bảo, ba hiền,
mười thánh làm Tăng bảo.
4. Đại thừa đốn giáo: theo nghĩa tỉnh
biết gọi là Phật bảo, theo nghĩa giữ khuôn
phép gọi là Pháp bảo, theo nghĩa không
trái ngược gọi là Tăng bảo.
5. Đại thừa viên giáo: mười thân dung
hợp trong ba thế gian là Phật bảo, Biệt giáo,
Nhất thừa, pháp giới viên dung là Pháp bảo,
Hải hội bồ tát là Tăng bảo. [X. Tứ phần
luật hành sự sao tư trì kí Q.17; kinh Hoa
nghiêm phẩm Minh pháp chương Nội lập
Tam bảo Q.thượng; Hoa nghiêm khổng mục

chương Q.2; Hoa nghiêm hành nguyện
phẩm sớ sao Q.2; Đại thừa nghĩa chương
Q.10; Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương
Q.6].
BIÊT TƯỚNG TAM QUÁN
Là phép quán do Biệt giáo của tông
Thiên thai đặt ra. Tức quán từ Giả vào
Không, từ Không vào Giả, sau cùng, vào
Trung đệ nhất nghĩa đế. Cũng gọi Thứ đệ
tam quán, Cách lịch tam quán. Đối lại với
“Nhất tâm tam quán” của Viên giáo Thiên
thai.
1. Quán từ Giả vào Không, cũng gọi
quán hai đế, gọi tắt là Quán không. Giả là
Tục đế hư dối, Không là chân đế chắc thực,
muốn bỏ tục về chân, vào Chân đế hai
không chắc thực, thì trước hết, người tu
hành phải quán Giả, biết rõ Giả là hư dối
mà nhận hiểu được Chân nên gọi là quán
hai đế. Người tu pháp quán này có thể dứt
trừ Kiến tư hoặc trong ba hoặc (Kiến tư
hoặc, Trần sa hoặc, Vô minh hoặc), được
Nhất thiết trí, và giai vị tu tập thì tương
đương với Thập trụ của Biệt giáo.
2. Quán từ Không vào Giả, cũng gọi Bình
đẳng quán, gọi tắt là Giả quán. Nghĩa là
hành giả không dừng lại ở lí không của
Chân đế, mà tiến lên kiến lập Tục đế sai
biệt của Giả quán. Nếu dừng lại ở không
thì chẳng khác gì hai thừa, chẳng thành
Phật pháp, không ích lợi cho chúng sinh.
Bởi thế, quán Không chẳng dừng lại ở
Không mà vào Giả, đây là do biết bệnh mà
biết thuốc, ứng bệnh mà cho thuốc, nên
gọi là Quán từ Không vào Giả. Nói Bình
đẳng là do quán từ Giả vào Không mà gọi
là Bình đẳng. Phép quán trước (số 1) là
phá Giả dùng Không, phép quán này thì

phá Không dùng Giả, phá và dùng đều bằng
nhau nên gọi Bình đẳng quán. Người tu
phép quán này có thể dứt trừ hoặc Trần sa
trong ba hoặc, được Đạo chủng trí trong ba
trí, và giai vị tu tập thì tương đương với Thập
hành của Biệt giáo.
3. Quán trung đạo đệ nhất nghĩa đế, gọi
tắt là Trung đạo đệ nhất nghĩa quán, Trung
đạo quán, Trung quán. Là phép quán dùng
Không, Giả phương tiện soi rọi hai đường
Chân, Tục. Nghĩa là trước hết hành giả quán
BIÊT TƯỚNG TAM QUÁN

B
639
sống chết không, kế đến quán niết bàn
không, hai hoặc Kiến tư, Trần sa đã hết,
tâm không thiên chấp, cho nên được
phương tiện che lấp cả hai hoặc, lại vì lần
lượt dùng hai phép quán, quán xét hai đế,
nên được phương tiện soi rọi cả hai; như
vậy thì hiển bày được Phật tính trung đạo,
là phép quán Trung đạo năng quán, đế và
quán không hai, hoặc và trí là một. Người
tu phép quán này có thể dứt trừ hoặc Vô
minh trong ba hoặc, được Nhất thiết chủng
trí trong ba trí, và giai vị tu tập tương đương
với Sơ địa của Biệt giáo. [X. kinh Bồ tát anh
lạc bản nghiệp Q.thượng; Quán vô lượng
thọ phật kinh sớ diệu tông sao Q.2; Quán
vô lượng thọ phật kinh sớ (Trí khải); Pháp
hoa huyền nghĩa Q.3].
BIÊT VIÊN
.... .
Viện riêng. Ngoài ngôi chúa chính (bản
sơn) của một tông ra, các chùa viện được
xây cất ở những nơi khác, đều gọi là Biệt
viện. Như Phật quang sơn ở Cao hùng, Đài
loan, có Biệt viện là chùa Phổ môn ở Đài
bắc và Biệt viện là chùa Phổ hiền ở huyện
Cao hùng v.v...
BIÊT XỨ
.....
Chỗ riêng. Tiếng dùng của Phật giáo
Nhật bản. Chỉ những viện chi nhánh phụ
thuộc các chùa viện lớn ở Nhật bản. Tịnh
độ chân tông Nhật bản gọi Biệt xứ là Quải
sở, huyền sở (chỗ để treo gậy tích, ý nói
treo gậy để nghỉ ngơi). [X. Khảo tín lục Q.5].
BIÊT YẾT MA

........
Pàli: Vagga-Kamma. Cũng gọi Biệt
chúng yết ma, Biệt chúng. Cùng ở trong
một kết giới, vì hoàn cảnh đặc biệt nào đó,
một số ít tăng sĩ trong giáo đoàn tách rời
đại chúng để làm “tác pháp” riêng, gọi là
Biệt yết ma. Trong “10 việc” trái phép mà
vốn đã là nguyên nhân chủ yếu đưa đến sự
chia rẽ giáo đoàn Phật giáo nguyên thủy,
Biệt yết ma là việc thứ tư. Thời bấy giờ có
phái phản đối cho rằng Biệt yết ma là phạm
tội phá tăng. Còn người làm Biệt yết ma gọi
là Biệt chúng tăng.
Ngoài ra, cứ theo luật Tứ phần quyển
44 chép, thì đức Phật bảo các vị tỉ khưu là
tăng có bốn loại: tăng bốn người, tăng năm
người, tăng mười người, tăng hai mươi người
v.v... “Tăng” ở thời kì đầu là lấy bốn người
xuất gia làm đơn vị cơ bản của chúng hòa
hợp, còn gọi một nhóm nhỏ chỉ gồm hai,
ba người xuất gia là Biệt chúng. [X. luật Thập
tụng Q.30 Chiêm ba pháp; Tứ phần luật
san phồn bổ khuyết hành sự sao Q.thượng].
BIỂU BẠCH
Bày tỏ rõ ràng. Khi cử hành pháp hội
hoặc trong khoá tu niệm, ở trước đức Phật
giải bày nguyện vọng và mục đích của mình
để cầu xin Tam bảo chứng giám, gọi là Biểu
bạch. Cũng gọi Khải bạch. Nếu bạch lúc
bắt đầu cử hành pháp hội thì gọi là Khai
bạch, Khai khải. Cứ theo Đại tống tăng sử
lược quyển trung Hành hương xướng đạo
điều và Thích thị yếu lãm quyển thượng
Biểu bạch điều chép, thì Biểu bạch bắt
nguồn từ sự chú nguyện của Ấn độ, nó
đồng nghĩa với từ “Xướng đạo” thời xưa.
Như văn xướng đạo do Giản văn đế nhà
Lương soạn vào thời Nam triều được chép

trong Quảng hoằng minh tập quyển 15, rất
giống hình thức văn Biểu bạch đời sau.
Lại trong các tùng lâm Trung quốc, khi
“quá đường” (lên nhà trai thụ trai), Hòa
thượng trụ trì có việc cần thông báo cho
đại chúng biết, thì gọi là Biểu đường. [X.
kinh Kim cương đính du già trung lược xuất
niệm tụng Q.2; luận Thuyết pháp minh
BIỂU BẠCH

B
640
nhãn phẩm Biểu bạch; Thiền lâm tượng
khí tiên phúng xướng môn].
BIỂU CHẾ TẬP
Sách, gồm 6 quyển do ngài Viên chiếu
đời Đường biên tập, thu vào Đại chính tạng
tập 52. Cũng gọi Đại tông triều tặng Tư
không đại biện chính Quảng trí Tam tạng
hòa thượng biểu chế tập, Đại Đường Đại
hưng thiện tự Đại biện chính Đại Quảng
trí Tam tạng biểu đáp bi. Nội dung thu tập
các văn Biểu chế, Tạ biểu, Đáp phê, Tế
văn, Di thư v.v... của 18 soạn giả: Bất không,
Nghiêm dĩnh, Đàm trinh, Phi tích, Tuệ lãng,
Nguyên kiểu, Huệ hiểu, Pháp cao v.v... Như:
Bái Bất không Tam tạng đặc tiến thí Hồng
lô khanh kiêm tứ hiệu chế thư (Thư chúc
mừng Tam tạng Bất không được vua phong
chức Hồng lô khanh và ban hiệu), Tạ ân
tứ nhũ ngưu ngũ đầu tinh độc biểu (Biểu tạ
ơn vua đã ban cho năm con bò sữa và bê
con) v.v... gồm hơn 180 bài.
Sách này sưu tập các văn hiến Mật giáo
vào thời kì thịnh nhất ở đời Đường, cho
nên trước nay rất được các sử gia xem trọng.
BIỂU ĐỨC
Là một trong 16 cách giải thích huyền
môn (cửa sâu kín). Giống như Biểu thuyên
(bày tỏ rõ ràng sự lí). Đối lại với “Già tình”
(ngăn sự hiểu biết sai lầm). Biểu đức là
trực tiếp chỉ rõ cái tính đức vốn có sẵn
trong các pháp. “Già tình, Biểu đức” được
dùng nhiều trong tông Hoa nghiêm, tông
Chân ngôn, còn“Già thuyên, Biểu thuyên”
thì được dùng nhiều trong tông Pháp tướng.
Già tình, Biểu đức là nói theo Pháp thể

(thể của các pháp), còn Già thuyên,Biểu
thuyên thì nói theo ngôn thuyên (nói rõ lí
sự). [X. Hoa nghiêm ngũ giáo chỉ quán (Đỗ
thuận)].
BIỂU NGHĨA DANH NGÔN
Đối lại với “Hiển cảnh danh ngôn”. Chỉ
cho tên gọi, câu văn, lời nói v.v... có thể
diễn tả nghĩa lí một cách rõ ràng. Luận
Thành duy thức quyển 8 (Đại 31, 43 trung),
nói: “Biểu nghĩa danh ngôn, tức là danh
ngôn có thể giải thích rõ ràng nghĩa lí và sự
sai khác của âm thanh”. (xt. Danh Ngôn,
Danh Ngôn Chủng Tử).
BIỂU NGHĨA DANH NGÔN CHỦNG TỬ
Đối lại với “Hiển cảnh danh ngôn
chủng tử ”. Chỉ cho
những chủng tử (hạt giống) do những
tên gọi, câu văn, lời nói v.v... huân tập
(xông ướp) mà thành. Những chủng tử
này có khả năng giải bày nghĩa lí rõ ràng.
Chúng cũng là những chủng tử được
huân tập từ ngôn ngữ, âm thanh của tất
cả các pháp. Trong danh ngôn chủng
tử, cái hiển bày thể của các pháp sắc,
tâm, biến hiện ra hình tướng ở trước
tâm, rồi được huân tập trong thức thứ
tám: cái đó tức là Biểu nghĩa danh ngôn
chủng tử.
BIỂU SẮC
Phàm các hình thái động tác của người
ta, như: đi, đứng, ngồi, nằm, lấy, bỏ, co,
duỗi v.v... hiển nhiên có thể biểu hiện ra
bên ngoài, khiến ai ai cũng thấy tức gọi là
biểu sắc. Là một trong ba loại sắc cảnh do
tông Duy thức lập ra. Các nhà dịch cũ dịch
là “Tác sắc”. Cứ theo luận Du già sư địa
quyển 1 nói, thì có ba thứ sắc: Hiển sắc,
Hình sắc, Biểu sắc.

1. Hiển sắc: như xanh vàng đỏ trắng,
ánh sáng bóng tối, mây khói bụi sương và
hư không v.v.. đều là Hiển sắc.
BIỂU CHẾ TẬP

B
641
2. Hình sắc: như dài ngắn vuông tròn,
to nhỏ lớn bé, thẳng cong cao thấp v.v...
đều là Hình sắc, là những tướng trạng của
các sắc pháp.
3. Biểu sắc: những hình thái động
tác như đi, đứng, ngồi, nằm, lấy, bỏ, co,
duỗiv.v... đều là Biểu sắc. Biểu sắc này
theo nhau sinh diệt, vì nhân biến đổi,
nên không sinh lại ở cùng một chỗ sinh
ra trước đó, mà chuyển dời đến chỗ
khác. Hình thái của động tác trước sau
hoặc có gián đoạn, hoặc không gián
đoạn, hoặc gần, hoặc xa đều vì sai khác
mà sinh, hoặc ở ngay chỗ ấy biến đổi
mà sinh.
Thuyết nhất thiết hữu bộ và tông Câu
xá của Tiểu thừa chỉ lập Hiển sắc và Hình
sắc chứ không lập Biểu sắc. Luận Câu xá
quyển 1 (Đại 29, 2 trung) chép: “Nói sắc có
hai: một là Hiển sắc, hai là Hình sắc. Hiển
sắc có bốn, (...) Hình sắc có tám”. Thuyết
nhất thiết hữu bộ đem Biểu sắc nhiếp thuộc
vào Hình sắc. Các nhà Duy thức thì ngoài
Hiển sắc, Hình sắc, còn lập riêng Biểu sắc.
[X. luận Đại tì bà sa Q.75; luận Hiển dương
thánh giáo Q.1; luận Thành duy thức Q.1;
Thành duy thức liễu nghĩa đăng Q.2; Bách
pháp vấn đáp sao Q.1]. (xt. Hình Sắc, Hiển
Sắc).
BIỂU SẤN
Đem chia vật của thí chủ cúng dường
cho đại chúng, gọi là Biểu sấn. Thiền uyển
thanh qui quyển 6 trung Diên trai (Vạn tục
111, 454 hạ), nói: “Duy na đánh khánh,
Thủ tọa phân phối vật cúng dường, hoặc

thí chủ chia, hoặc vị Tri sự làm thay. Đại
chúng ăn xong, Pháp sự đầu hoặc Duy na
đánh khánh, niệm “Xử thế giới như hư
không” v.v..., tóm tắt nghĩa chính trong sớ,
hồi hướng, niệm Phật xong, đánh khánh
đứng dậy.
BIỂU THUYÊN
Cũng gọi Y thuyên đàm chỉ. Đối lại với
“Già thuyên”. Biểu, là hiển bày tính chất
của sự vật; Thuyên, là giải thích rõ ràng về
sự và lí của các pháp. Biểu thuyên là trình
bày về tính chất của các pháp khiến hai
mặt sự và lí của chúng được sáng tỏ.
Thiền nguyên chư thuyên tập đô tự
quyển hạ phần một (Đại 48, 406 trung):
“Như khi nói về muối, nếu nói nó không
lạt, là cách nói theo Già; nếu bảo nó mặn
là lối nói theo Biểu. Khi nói về nước, nếu
nói nó không khô là cách nói theo Già;
nếu bảo nó ướt là lối nói theo Biểu. Trong
các giáo, mỗi khi nói tuyệt bách phi; đều là
nói theo Già; nhưng trực tiếp hiển bày chân
như tuyệt đối là nói theo Biểu”.
Không tông chuyên dùng Già thuyên,
còn Tính tông thì sử dụng cả hai môn Già
và Biểu. Ngoài ra, trong nhân minh, đứng
về phương diện khái niệm mà nói, thì Biểu
thuyên là khái niệm mâu thuẫn với Già
thuyên. [X. Tông kính lục Q.34; Bách pháp
vấn đáp sao Q.4]. (xt. Già Thuyên Biểu
Thuyên).
BIỂU TỬ
Biểu, hàm ý là đưa phẩm vật cho người.
Trong các dịp ma chay, người ta thường bố
thí các phẩm vật cho người nghèo khó.
Trước khi cho, họ được phát những tờ phiếu
hoặc những chiếc thẻ, các phiếu và thẻ này
gọi là Biểu tử. Đến ngày ma chay, những

người nghèo khó mang phiếu hoặc thẻ xuất
trình để được cấp phát phẩm vật. [X. Thiền
lâm tượng khí tiên loại 23 Bạ quyển môn].
BIỂU VÔ BIỂU
Biểu vô biểu là nói tắt của Biểu nghiệp
BIỂU VÔ BIỂU

B
642
(Phạm: Vijĩapti-karman) và Vô biểu
nghiệp (Phạm: Avijĩapti-karman). Cũng
gọi Hữu biểu nghiệp vô biểu nghiệp, Hữu
biểu sắc vô biểu sắc, Tác vô tác, Giáo vô
giáo. Nghiệp biểu hiện ra ở ngoài khiến
người khác biết rõ, là Biểu nghiệp; nghiệp
không hiển hiện ra bên ngoài và người khác
không biết được, là Vô biểu nghiệp. Nghĩa
là những hành vi biểu hiện ra bên ngoài,
như động tác của cơ thể, lời nói, âm thanh,
khiến người khác thấy được, nghe được,
gọi là Biểu nghiệp. Trái lại, nghiệp do thân,
ngữ dẫn khởi, nó có công năng cản trở thiện
hoặc ác, nhưng người khác không thấy được,
gọi là Vô biểu nghiệp.
Thuyết nhất thiết hữu bộ của Tiểu thừa
chủ trương: trong ba nghiệp thân, ngữ, ý
thì chỉ có thân nghiệp, ngữ nghiệp là có
biểu nghiệp và vô biểu nghiệp. Và cho rằng
thân biểu nghiệp lấy hình sắc làm thể, ngữ
biểu nghiệp lấy âm thanh làm thể, Vô biểu
nghiệp lấy sắc ở trong pháp xứ làm thể,
đều là pháp có thật. Còn đối với Ý nghiệp
thì không lập Biểu nghiệp, Vô biểu nghiệp.
Biểu nghiệp thông cả ba tính thiện, ác, vô
kí, nó do Tầm, Tứ phát khởi, cho nên nó
tồn tại ở cõi Dục và Sơ thiền. Vô biểu
nghiệp thì chỉ thông với hai tính thiện, ác,
nên nó chỉ tồn tại ở cõi Dục và cõi Sắc.
Các nhà Duy thức Đại thừa thì cho rằng vì
ý nghiệp có khả năng biểu thị tự ngã trong
nội tâm, nên không lập vô biểu nghiệp (có
thuyết nói cũng lập vô biểu nghiệp) và chủ
trương thể của biểu nghiệp và vô biểu
nghiệp đều là có giả.

Luận Thành duy thức quyển 1 (Đại 31,
4 hạ), nói: “Thân biểu nghiệp chẳng phải có
thật, nhưng vì tâm là nhân, khiến biến hiện
ra các sắc tướng nối nhau sinh diệt, chuyển
đến các phương khác, tựa hồ như có động
tác biểu thị tâm, nên mới tạm gọi là Thân
biểu. Ngữ biểu cũng chẳng phải thật có tính
của tiếng nói, vì trong một sát na tiếng nói
không bày tỏ rõ ràng được, mà phải trải qua
nhiều sát na nối tiếp nhau, cho nên tính của
tiếng nói chẳng phải có thật. Vì sắc hữu đối
ở bên ngoài trước đã bị phá, nhưng vì tâm là
nhân, nên thức mới biến ra tựa hồ như có
tiếng nói, rồi sinh diệt liên tục dường như có
biểu thị, nên tạm gọi là Ngữ biểu.” [X. kinh
Ưu bà tắc giới Q.6; luậnCâu xá Q.13; luận
Thuận chính lí Q.33; luận Đại tì bà sa Q.122,
Q.123; luận Thành duy thức Q.8; luận Du
già sư địa Q.53; luận Tạp a tì đàm tâm Q.3;
Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương Q.3
phần cuối]. (xt. Nghiệp).
BÌNH
..
Bình là thứ đồ đựng, chứa làm bằng
sành, sứ hoặc kim loại.
I. Bình. Phạm: Kalaza, dịch âm: ca la
xa. Chiếc bình đựng ngũ cốc, nước thơm
v.v... được dùng khi cúng dường Phật và
Bồ tát. Lại vì bình thường được dùng để
chứa cất của quí báu, có thể đáp ứng lòng
mong cầu của người khác, làm cho họ được
đầy đủ, nên gọi là Đức bình, Như ý bình,
Mãn bình v.v... (xt. Hiền Bình).
II. Bình. Phạm: Kuịđikà, dịch âm:
Quân trì, Quấn trĩ ca.Là một trong 18 vật
dụng mà vị tỉ khưu thường mang theo bên
mình để đựng nước. Cũng gọi Thủy bình,
Tháo bình (bình đựng nước rửa). Có hai

loại: Tịnh bình và Xúc bình. Nước đựng
trong Tịnh bình là nước sạch dùng để uống;
nước đựng trong Xúc bình là nước dùng để
rửa tay. Nam hải kí qui nội pháp truyện
quyển 1 nói, có hai loại bình: bình sứ hoặc
sành dùng để chứa nước sạch; bình đồng
hoặc sắt thì dùng để đựng nước rửa. (xt.
Quân Trì).
BÌNH CA SA
........
Một trong các loại ca sa được giới Phật
BÌNH

B
643
giáo Nhật bản sử dụng. Dùng gấm vóc lụa
là, bất cứ loại nào, để may thành, khác với
nạp ca sa nhiều màu sắc, loại ca sa này chỉ
có một mầu. Cũng gọi Nhất sắc thất điều
(ca sa một mầu bảy nẹp), Tố ca sa (ca sa
lụa). Đối lại với “nạp ca sa”. Bình ca sa được
coi là quí, Nạp ca sa được xem là thường.
BÌNH CỬ
.....
Tức khi tụng kinh, tụng ngay vào bản
văn của kinh chứ không tụng đề hiệu của
kinh văn. Ngoài ra, khi cử hành lễ chôn
người chết, vị Duy na không xướng văn
khải thỉnh, mà trực tiếp xướng “Na mô tát
đát tha”, cũng gọi là Bình cử. Vì không
xướng văn khải thỉnh nên cũng đọc “Ma
ha bát nhã ba la mật”.
Sắc tu bách trượng thanh qui quyển 6
Đại dạ niệm tụng điều (Đại 48, 1148 trung),
nói: “Vị tri khách bình cử (tụng ngay) chú
Lăng nghiêm”.
BÌNH ĐẠO GIÁO
Bình đạo giáo là giáo pháp thuận ứng
với đạo lí pháp tính bình đẳng mà được nói
ra, chứ không phải giáo pháp phương tiện
thiện xảo tùy theo căn cơ của chúng sinh
mà được nói ra. Là một trong hai giáo do
pháp sư Ấn hoặc pháp sư Mẫn ở đời Đường
lập ra. Cũng gọi Bình đẳng đạo giáo. Đối
lại với “Khuất khúc giáo” (Giáo cong co).
Chẳng hạn như kinh Hoa nghiêm do đức
Phật Lô xá na nói là giáo pháp thuận theo
pháp tính tự tại mà nói ra.
Hoa nghiêm ngũ giáo chương quyển 1
(Đại 45, 481 thượng), nói: “Pháp sư Mẫn ở

Giang nam lập ra hai giáo:
1. Kinh Thích ca, là khuất khúc giáo, vì
tùy theo căn cơ của chúng sinh mà phá trừ
chấp trước, như kinh Niết bàn v.v...
2. Kinh Lô xá na, là bình đẳng đạo giáo,
vì thuận theo pháp tính tự tại mà được nói
ra, như kinh Hoa nghiêm”. [X. Hoa nghiêm
kinh sớ Q.1; Hoa nghiêm kinh thám huyền
kí Q.1].
BÌNH ĐẲNG
.....
Phạm,Pàli: sama. Nghĩa là ngang bằng
đều nhau, không cao thấp nông sâu. Chỉ
hết thảy hiện tượng cùng chung một tính,
hoặc tính không, tính Duy thức, tính tâm
chân như. Đối lại với “Sai biệt”. Như đức
Thích tôn đã phủ nhận chế độ giai cấp ở
Ấn độ đã có từ thời đại Phệ đà và chủ trương
“Tứ tính bình đẳng”.
Trong các kinh luận có rất nhiều tư
tưởng và dụng ngữ về bình đẳng, chẳng
hạn như cho rằng Tam bảo Phật, Pháp,
Tăng và Tâm Phật, chúng sinh trên bản
chất đều không có sai khác, cho nên nói là
bình đẳng; hoặc hiển bày tướng mạo của
bản thể thế giới, gọi là không bình đẳng,
Chân như bình đẳng. Lại như kinh Đại bát
nhã quyển 409 đã nói rõ về sự bình đẳng
giữa Bát nhã ba la mật, Tam ma địa và Bồ
tát. Luận Đại trí độ quyển 100, thì thuyết
minh lí pháp bình đẳng và Chúng sinh bình
đẳng. Kinh Đại nhật quyển 1 thì nói ba
mật: thân mật, ngữ mật, ý mật là bình đẳng.
Vãng sinh luận chú quyển thượng nói, bình
đẳng là thể tướng của các pháp, trí tuệ đã
đạt đến thể tướng bình đẳng thì không còn
phân biệt, chủ quan và khách quan cũng
không sai khác: đây gọi là Trí bình đẳng.

Đối với chúng sinh cũng phải coi là đồng
đẳng, không phân biệt cao thấp oán thân,
đáng được thương xót ngang nhau, vì đều
có tính Phật giống như nhau: đây gọi là
Chúng sinh bình đẳng. Lại nữa, Phật gọi là
bình đẳng giác, Tự tính pháp thân gọi là
Bình đẳng pháp thân.
Ngoài ra, pháp Nhất thừa biểu thị đại
tuệ ngang bằng với trí tuệ của Phật, gọi là
BÌNH ĐẲNG

B
644
Bình đẳng đại tuệ. Yêu thương khắp tất cả
không phân biệt, gọi là Bình đẳng đại bi.
Tâm đối với tất cả đều bình đẳng, tỏ ngộ
chân lí mà không dấy lên cái thấy biết sai
khác, gọi là Bình đẳng tâm. Trong ba phép
quán Không, Giả, Trung, quán từ Không
vào Giả, cũng gọi là Bình đẳng quán, Quán
thân mật, ngữ mật, ý mật là bình đẳng không
sai khác, gọi là Tam bình đẳng quán. Chẳng
kể oán, thân, tất cả đều thương yêu như
nhau, gọi là Oán thân bình đẳng.
Kinh Hoa nghiêm (bản dịch mới) quyển
53 phẩm Li thế gian nói, Bồ tát có đủ mười
thứ bình đẳng: 1. Hết thảy chúng sinh bình
đẳng, 2. Hết thảy pháp bình đẳng, 3. Hết
thảy cõi nước bình đẳng, 4. Hết thảy tâm
sâu xa bình đẳng, 5. Hết thảy thiện căn
bình đẳng, 6. Hết thảy Bồ tát bình đẳng, 7.
Hết thảy nguyện bình đẳng, 8. Hết thảy Ba
la mật bình đẳng, 9. Hết thảy hạnh bình
đẳng, 10. Hết thảy Phật bình đẳng. Nếu Bồ
tát an trụ nơi pháp này, thì được tất cả pháp
bình đẳng vô thượng của chư Phật.
Cùng kinh đã dẫn quyển 30 phẩm Thập
hồi hướng còn nêu ra 10 thứ bình đẳng,
như Nghiệp bình đẳng, Báo bình đẳng v.v...
Còn kinh Đại phương đẳng, đại tập quyển
50 cũng nêu ra 10 thứ bình đẳng: Chúng
sinh bình đẳng, Pháp bình đẳng, Thanh
tịnh bình đẳng, Bố thí bình đẳng, Giới bình
đẳng, Nhẫn bình đẳng, Tinh tiến bình đẳng,
Thiền bình đẳng, Trí bình đẳng và Nhất
thiết pháp thanh tịnh bình đẳng. Nếu chúng
sinh có đầy đủ 10 thứ bình đẳng trên đây,
thì có thể mau chóng được vào đại thành

vô úy. [X. Tạp a hàm Q.20; kinh Đại bát
nhã Q.570 phẩm Bình đẳng; kinh Đại bảo
tích Q.60; Đại thừa trang nghiêm kinh luận
Q.12; Phật địa kinh luận Q.5]. (xt. Sai Biệt).
BÌNH ĐẲNG ĐẠI BI
...........
Chỉ cho lòng từ bi bình đẳng của Phật
và Bồ tát. Tức lòng từ bi thương xót hết
thảy chúng sinh như nhau, không phân
biệt. Đại phương quảng Phật hoa nghiêm
kinh sớ quyển 30 (Đại 35, 725 thượng), nói:
“Vì có nhiều phương tiện, nên tuy khéo tu
Không, Vô tướng, mà lòng từ bi của Bồ tát
không bỏ chúng sinh, cho nên gọi là Bình
đẳng đại bi”.
BÌNH ĐẲNG ĐẠI TUÊ
...........
Hàm ý là chỉ có Phật tuệ nhất thừa,
tức là thực trí mà đức Phật đã tuyên nói
trong kinh Pháp hoa, mà cũng là thực trí
của chư Phật. Bởi vì trí này có khả năng
chứng được lí tính bình đẳng, nên gọi là
bình đẳng. Vả lại, chúng sinh cũng đều
có thể chứng được trí này, cho nên gọi là
Bình đẳng. Kinh Pháp hoa phẩm Kiến bảo
tháp (Đại 9, 32 trung), nói: “Lúc bấy giờ,
từ trong bảo tháp vang ra tiếng nói, khen
rằng: Lành thay!Lành thay! Đức Thích ca
mâu ni thế tôn đã dùng bình đẳng đại tuệ
vì đại chúng mà nói kinh Diệu pháp hoa
là pháp dạy hàng Bồ tát được chư Phật hộ
niệm”.
Pháp hoa kinh Khoa chú quyển 4 (Vạn
tục 48, 454 hạ), nói: “Bình đẳng có hai thứ:
một là Pháp bình đẳng, tức là lí trung đạo
dùng đại tuệ quán xét; hai là chúng sinh
bình đẳng, nghĩa là hết thảy chúng sinh
đều dùng lí từ nhân đến quả, cũng được

Phật tuệ”.
BÌNH ĐẲNG GIÁC
........
I. Bình đẳng giác, cũng gọi Bình đẳng
chính giác. Chỉ cho chính giác của đức Phật
và từ này được dùng làm biệt hiệu của Phật.
Vì Phật đã chứng được lí các pháp bình
đẳng, không có cao thấp nông sâu sai khác,
Ngài trụ trong đại giác, ba nghiệp thân, ngữ,
ý đều rỗng lặng, nên gọi là Bình đẳng giác.
BÌNH ĐẲNG ĐẠI BI

B
645
Kinh Trì tâm phạm thiên sở vấn quyển 3
(Đại 15, 22 thượng), nói: “Bình đẳng giác,
nghĩa là chẳng có chứng được gì, không
nói năng hành động gì (...) Như lai hiểu rõ
hết thảy pháp đều vốn thanh tịnh, tự nhiên
nhi nhiên, chẳng có cội nguồn, được bình
đẳng giác, cho nên gọi là Bình đẳng chính
giác”.
II. Bình đẳng giác, là một trong 37 tên
hiệu của đức Phật A di đà. Tán A di đà kệ
(Đại 47, 421 thượng), nói:
“Mông quang xúc giả li hữu vô
Thị cố khể thủ Bình đẳng giác”
(Tạm dịch:
“Ánh sáng soi tới lìa có không
Cúi đầu lạy đấng Bình đẳng giác”).
[X.Vãng sinh luận chú Q.thượng].
BÌNH ĐẲNG GIÁC KINH
...........
Kinh, gồm 4 quyển. Cũng gọi Vô
lượng thanh tịnh bình bẳng giác kinh,
Vô lượng thanh tịnh kinh. Ngài Chi lâu
ca sấm đời Hậu Hán dịch. Thu vào Đại
chính tạng tập 12, là một bản dịch khác
trong năm bản dịch kinh Vô lượng thọ
hiện còn.
Về dịch giả của kinh này xưa nay có
mấy thuyết: Khai nguyên thích giáo lục
quyển một nói là do ngài Chi lâu ca sấm
đời Hậu Hán dịch. Nhưng trong các bộ kinh
lục trước Khai nguyên thích giáo lục thì có
thuyết cho là do ngài Bạch diên đời Ngụy
dịch, lại có thuyết bảo do ngài Trúc pháp
hộ dịch. Trong năm bản dịch kinh Vô lượng
thọ hiện còn, thì kinh này cùng với kinh

Đại a di đà do ngài Chi nghiêm dịch giống
nhau, đều ghi chép lời phát nguyện của tỉ
khưu Pháp tạng gồm có 24 nguyện. Nội
dung kinh này chủ yếu nói rõ về nhân
nguyện, quả thành, công đức trang nghiêm
của y báo, chính báo và bi nguyện nhiếp
thụ chúng sinh v.v... của đức Phật A di đà.
[X. Lịch đại tam bảo kỉ Q.1; Trinh nguyên
tân định thích giáo mục lục Q.1]. (xt. Vô
Lượng Thọ Kinh).
BÌNH ĐẲNG LỰC
........
Là một trong 37 tên hiệu của đức Phật
A di đà. Phật A di đà chứng được các
pháp bình đẳng, có đủ sức đại bi bình
đẳng cứu độ chúng sinh, vì thế có hiệu
này. Tán A di đà Phật kệ (Đại 47, 422
thượng), nói:
“Thân như hư không, thể vô cực,
Nên đính lễ đấng Bình đẳng lực”.
BÌNH ĐẲNG NGHĨA
........
Là một trong 10 nghĩa của hư không.
Nghĩa là thể tính bình đẳng của chân như
đối với hết thảy pháp đều bình đẳng không
có sai khác. Tông kính lục quyển 6 (Đại
48, 446 hạ), nói; “Hư không có 10 nghĩa,
thể của nó tuy giống nhau,nhưng nghĩa và
sự thì mỗi mỗi sai khác. (...) Nghĩa thứ ba là
nghĩa bình đẳng, vì hư không không có
chọn lựa”. [X. luận Thích ma ha diễn Q.3].
(xt. Hư Không).
BÌNH ĐẲNG PHÁP THÂN
...........
Chỉ cho Tự tính pháp thân. Tức các Bồ
tát từ địa vị thứ tám trở lên đã chứng được
chân như bình đẳng tịch diệt, nhậm vận tự
nhiên, tuy không cần gia công dụng hạnh,

nhưng cũng có thể đồng thời thị hiện các
loại giáo hóa, làm các Phật sự trong khắp
mười phương thế giới, mà không có ý tưởng
đi lại, cũng không có ý tưởng tạo tác, cho
nên gọi là Bình đẳng pháp thân. Bồ tát từ
địa vị thứ bảy trở xuống, tuy đã chứng chân
như, nhưng còn cần phải có gia công dụng
hạnh mới thành. [X. Vãng sinh luận chú
Q.hạ].
BÌNH ĐẲNG PHÁP THÂN

B
646
BÌNH ĐẲNG QUAN
........
Quan niệm về sự bình đẳng. Chỉ cho
thuyết “Tứ tính bình đẳng” do đức Thích
tôn chủ trương. Bà la môn giáo Ấn độ chỉ
cốt chi phối giai cấp, chứ không quan tâm
đến vấn đề phúc lợi của dân chúng, do đó,
giai cấp vua chúa và thứ dân đã hình thành
một cách mau chóng. Rồi những tư tưởng
tôn giáo mới, cũ đối chọi nhau, cũng do
thiên kiến về giai cấp mà phát sinh.
Tư tưởng của đức Thích tôn vượt lên
trên thiên kiến giai cấp, coi trọng ý nghĩa
đạo đức, không chấp nhận giai cấp mà chủ
trương bốn chủng tính đều bình đẳng. Sự
sang hèn của người ta không phải do sinh
ra hoặc do giòng họ, mà là do chính hành
vi của người ta làm cho họ cao quí hay ti
tiện; vì thế, lí tưởng bình đẳng, trước tiên,
đã được đức Thích tôn thể hiện ngay trong
giáo đoàn của Ngài. Tinh thần bình đẳng
được biểu lộ qua từ bi; Phật giáo Đại thừa
vốn đã chịu ảnh hưởng sâu xa của tinh thần
này, cho bản chất của các pháp là không,
tất cả sự tồn tại đều bình đẳng. Tư tưởng
này phát triển tới Trung quốc thì thành là
tư tưởng “Tức” (sự đồng nhất của tính tuyệt
đối) của Phật giáo. Như tông Thiên thai,
tông Hoa nghiêm chủ trương tướng tuyệt
đối của các pháp là “Lí”, tướng cá biệt của
chúng là “Sự”. Lí là bình đẳng, Sự là sai
biệt, khi cả hai “tương tức” thì có mối quan
hệ Lí tức Sự, Sự tức Lí, vì thế các tông trên
cũng chủ trương bình đẳng.
Bản thân Phật giáo đã thành là tôn giáo

rất phổ biến, cho nên Phật giáo đã dung
hợp các kiến giải bất đồng để biểu tỏ thái
độ thống nhất, và dựa vào đó, ở Ấn độ,
Trung quốc, Nhật bản,Tây tạng v.v...Phật
giáo đã có khả năng dung hợp được với các
tôn giáo dân tộc cố hữu của các quốc gia ấy
mà phát triển. Giáo lí “Hết thảy chúng sinh
đều có tính Phật” là sự biểu hiện tư tưởng
bốn chủng tính đều bình đẳng triệt để; và
chủ trương mình người chẳng hai, lợi mình
lợi người cũng lấy hạnh Bồ tát Đại thừa
làm nền tảng.
Luận kim cương châm (Phạm:
Vajrasùcì) là tác phẩm tiêu biểu cho việc
phê phán chế độ bốn giai cấp. Sách này
đứng trên lập trường của đức Phật mà công
kích quan niệm cho Bà la môn là ưu việt.
Còn đứng về phương diện chính trị để thực
hiện lí tưởng bình đẳng thì có nền chính
trị “Pháp” (Dharma: chính pháp) của vua
A dục, đồng thời, có Bảo hành vương chính
luận (Phạm:Ratàvalì) của ngài Long thụ
trình bày quan điểm của Ngài về nền nhân
chính mà nhà vua cần thi hành. Nhà tập
đại thành tông Thiên thai là ngài Trí khải
(538-597) lấy tư tưởng kinh Pháp hoa làm
nền tảng, nêu rõ giáo nghĩa “Mở hội” (thống
nhất tuyệt đối) nhấn mạnh giáo nghĩa Phật
giáo mỗi mỗi đều có đủ tính đặc thù, đồng
thời, cũng có tính tuyệt đối, nghĩa là mỗi
mỗi giáo pháp đều có đủ lí do tồn tại bình
đẳng. Như chủ trương mỗi pháp giới trong
mười pháp giới đều có đủ địa ngục, quỉ đói,
súc sinh, a tu la, người, trời, Thanh văn,
Duyên giác, Bồ tát, Phật v.v..., tức chứng
minh tất cả pháp bình đẳng, đầy đủ tính
Phật.
Lại nữa, khi tín ngưỡng Tịnh độ được

phổ cập, thì đối tượng cứu độ của Phật A di
đà cũng được mở rộng, bởi thế đa số đoàn
thể tôn giáo giữa các giai cấp cũng dần dần
hình thành.
Về phương diện thực tiễn, tư tưởng
Thiền cũng được phổ biến hóa. Trong các
thanh qui qui định sự sinh hoạt của Tăng
đường, những điều khoản đã được đại
chúng quyết nghị thì mọi người đều phải
tuân thủ: đó là biểu hiện tinh thần bình
đẳng trong giáo đoàn về mặt luân lí.
Vào thế kỉ thứ V Tây lịch, khi kinh Niết
BÌNH ĐẲNG QUAN

B
647
bàn được truyền dịch, đã diễn ra cuộc tranh
luận đối nghịch nhau về hai vấn đề “Tất
hữu Phật tính” (Tất cả đều có tính Phật) và
“Ngũ tính các biệt” (Năm chủng tính đều
khác nhau).
Vào tiền bán thế kỉ VII, ngài Huyền
trang truyền bá học thuyết của phái Du già
hành ở Trung quốc, khi thành lập tông
Pháp tướng thì ngài theo thuyết “Ngũ tính
các biệt”, chủ trương trong chúng sinh cũng
có kẻ không có tính Phật, do đó, đã đưa
đến cuộc tranh luận giữa các tông Thiên
thai, Hoa nghiêm phủ định thuyết “Ngũ tính
các biệt” và tông Pháp tướng thừa nhận
thuyết này. Về sau, cuộc tranh luận lan sang
cả Nhật bản, lấy ngài Tối trừng làm trung
tâm, học giả các tông tranh luận với nhau,
cuối cùng, những người phủ định thuyết
“Ngũ tính các biệt” và khẳng định thuyết
“Tất hữu Phật tính” đã thắng, lí do là vì
quan niệm tôn giáo này đã thấm sâu vào
lòng tín chúng phổ thông rồi.
Ngoài ra, lấy tinh thần Phật giáo làm cơ
sở, điều 17 trong Hiến pháp của Nhật bản
đã đả phá chế độ xã hội thị tộc mà xúc tiến
việc thống nhất quốc gia: đó chính là sự
biểu hiện cách cụ thể tư tưởng bình đẳng
của Thái tử Thánh đức vậy.
BÌNH ĐẲNG QUÁN
........
Là tên khác của “Giả quán” trong ba
phép quán (Không, Giả, Trung) của tông
Thiên thai. Nếu phá Tục đế (tức Giả) mà
dùng Chân đế (tức Không) thì chẳng gọi là
bình đẳng. Bởi vì “Không quán” là ở trong

quán biết Giả chẳng phải Giả mà phá Giả
vào Không, và trong “Giả quán” thì biết
Không chẳng phải Không mà phá Không
vào Giả. Như vậy, Không, Giả cùng phá
mà dùng lẫn nhau, nên gọi là bình đẳng.
Duy ma kinh huyền sớ quyển 2 (Đại 38,
525 hạ), nói: “Nếu trước phá tục dùng chân,
thì chẳng gọi bình đẳng; phép quán này
phá cả Không, Giả mà dùng lẫn nhau, nên
gọi bình đẳng”. Lại Không quán cũng được
gọi là Bình đẳng quán, vì Không là bình
đẳng mà mỗi mỗi tướng đều riêng khác. (xt.
Tam Quán).
BÌNH ĐẲNG TAM NGHIÊP
...........
Ba nghiệp bình đẳng. Nghĩa là ba nghiệp
thân, miệng, ý đã xa lìa các thứ phân biệt
phải trái, đẹp xấu, lành dữ, kia đây v.v... mà
được bình đẳng. Đó là những nghiệp mà
chư Phật và Bồ tát đã thành tựu. Vãng sinh
luận chú quyển hạ nói, đức Phật A di đà
dùng nghiệp ý bình đẳng đại từ bi, nghiệp
thân bình đẳng soi sáng, nghiệp miệng bình
đẳng nói pháp để đối trị ba nghiệp hư dối
bất bình đẳng của chúng sinh, khiến cho
chúng sinh thành tựu ba nghiệp bình đẳng.
Đây là sự diệu dụng đặc thù của ba nghiệp
của Phật A di đà.
BÌNH ĐẲNG TÂM
Chỉ cho tâm từ bi đã chứng ngộ lí các
pháp bình đẳng, đối với hết thảy chúng sinh
không khởi cái thấy oán, thân sai khác. Kim
quang minh tối thắng vương kinh sớ quyển
2 phần cuối (Đại 39, 211 trung): “Tâm ngay
thẳng lấy gì làm gốc? Đáp: Lấy tâm bình
đẳng đối với tất cả chúng sinh làm gốc. Đây
ý nói tâm bình đẳng thương xót hết thảy
hữu tình không phân biệt kẻ oán người

thân”.
BÌNH ĐẲNG TÍNH
........
Là một trong 12 chân như. Tức là thể
tướng bình đẳng bao trùm hết thảy các
pháp. Vãng sinh luận chú quyển thượng
(Đại 40, 828 hạ): “Bình đẳng là thể tướng
của các pháp”. Luận Du già sư địa quyển 43
BÌNH ĐẲNG TÍNH

B
648
(Đại 30, 528 hạ): “Đối với hết thảy pháp,
ngộ tính bình đẳng, vào đại tổng tướng,
thấu suốt cùng tột bờ mé của tất cả cái biết,
xa lìa hai bên tăng thêm, giảm bớt mà thuận
vào trung đạo”.
BÌNH ĐẲNG TÍNH TRÍ
...........
Phạm:samatà-jĩàna. Cũng gọi Bình
đẳng trí. Là một trong bốn trí tâm phẩm,
một trong năm trí. Chỉ cho trí biết rõ mình,
người bình đẳng. Tức là trí tuệ do chuyển
thức mạt na thứ bảy mà có được. Nhờ trí
tuệ này mà biết rõ hết thảy sự tướng và
mình, người đều bình đẳng, do đó nảy sinh
lòng đại từ bi. Luận Phật địa quyển 3 nói
rằng, Bình đẳng tính trí là trí quán xét mình,
người tất cả đều bình đẳng, đại từ đại bi
thường hằng khế hợp với nhau, không lúc
nào gián đoạn, cho nên kiến lập cõi Phật
“Vô Trụ Niết Bàn” (cõi Niết bàn không trụ
nơi sống chết, cũng không trụ nơi Niết bàn),
mà tùy theo sự ưa thích của hữu tình, thị
hiện các thứ hình bóng của Tự thụ dụng
thân, Tha thụ dụng thân và Tự thụ dụng
độ, Tha thụ dụng độ v.v... Đối với hàng Bồ
tát sơ địa trở lên, thị hiện Tha thụ dụng
thân, Tha thụ dụng độ, thường làm các việc
giáo hóa lợi ích với tâm đại từ đại bi.
Kinh Tâm địa quán quyển 2 (Đại 3, 298
hạ) nói: “Bình đẳng tính trí là do chuyển
thức chấp có ta mà được; là vì trí tuệ này đã
chứng ngộ tính của hai vô ngã (Nhân vô
ngã, Pháp vô ngã) và thấy rõ lí mình, người
bình đẳng, nên gọi là Bình đẳng tính trí”.
Ngoài ra, Bình đẳng tính trí trong năm

trí do Mật giáo kiến lập, còn được gọi là
Quán đính trí, là trí của đức Phật Bảo sinh
ở phương nam. Bí tàng kí quyển thượng
phần đầu (Đại 86, 2 trung), nói: “Bình đẳng
tính trí là nước trí trong sạch, vì không phân
biệt hữu tình, phi tình, vì kia, đây như nhau,
vì thường còn chẳng biến đổi, nên gọi là
Bình đẳng tính trí”. (xt. Ngũ Trí, Tứ Trí,
Tâm Phẩm).
BÌNH ĐẲNG VƯƠNG
I. Bình đẳng vương: Là vị vua thứ tám
trong mười vị vua ở cõi âm. Cứ theo kinh
Dự tu thập vương sinh thất và kinh Địa
tạng thập vương chép, thì vị vua này là hóa
thân của bồ tát Quan thế âm, là ông vua
cõi âm cai quản các linh hồn người mới
chết trong vòng 100 ngày. Vì lẽ vua này
xem xét nghiệp tội phúc rất công bằng, nên
gọi là Bình đẳng vương.
Tín ngưỡng Bình đẳng vương đã lưu
hành ở Trung quốc từ đời Đường. Trong
sách Ngũ hội pháp sự tán quyển đầu, ngài
Pháp chiếu đời Đường đã nói (Đại 47, 480
trung): “Nếu niệm Phật mà được vào sâu
trong chính định, thì không còn sợ Bình
đẳng vương nơi ba đường” (địa ngục, ngã
quỉ, súc sinh). Lại như điều phụ chú trong
sách Phật tổ thống kỉ quyển 33 (Đại 49,
322 trung) ghi: “Hoa nghiêm cảm ứng
truyện nói, Quách
thành lượng bị sứ
giả lôi đến chỗ Bình
đẳng vương, nhờ
tụng bài kệ bốn câu
“Nhược nhân dục
liễu tri, Tam thế
nhất thiết Phật,
Ưng quán pháp

giới tính, Nhất thiết
duy tâm tạo” v.v...
mà được tha về.
Ngoài ra, Tông
kính lục quyển 74 của ngài Diên thọ cũng
có nêu tên Bình đẳng vương. Nhưng Tuệ
lâm âm nghĩa quyển 5 thì cho tên Bình
đẳng vương là tên khác của Diêm ma vương.
Tuệ lâm âm nghĩa quyển 5 (Đại 54, 338
hạ), nói: “Tiếng Phạm là Diêm ma, dịch
Bình Đẳng Vương
BÌNH ĐẲNG TÍNH TRÍ

B
649
nghĩa là Bình đẳng vương”. [X. Địa tạng bồ
tát tượng linh nghiệm kí]. (xt. Diêm La Thập
Điện, Diêm Ma Vương).
II. Bình đẳng vương. Chỉ ông thủy tổ
của dòng Sát đế lợi. Ma ha tam ma đa (Phạm:
Mahàsammata) làm vua thủa kiếp sơ, gọi
là Đại bình đẳng vương, coi việc trách phạt
lòng tham muốn của chúng sinh và chia
đều những vật như thóc lúa thu hoạch
được. Phật tổ thống kỉ quyển 30 (Đại 49,
298 hạ) chép: “Bàn bạc lập ra một Bình
đẳng vương thưởng thiện phạt ác”. Hoặc
có thuyết cho Bình đẳng vương là tên của
Diêm ma vương. Thuyết này có lẽ đã do
đời sau lầm lẫn vua thủa kiếp sơ (Bình đẳng
vương) với Diêm ma vương chăng? [X. kinh
Trường a hàm Q.22 phẩm Thế bản duyên;
kinh Đại lâu thán Q.6; kinh Khởi thế Q.10;
luận Đại trí độ Q.21].
BÌNH ĐẲNG Ý THÚ
Phạm: samatàbhipràya. Là một trong
bốn ý thú của đức Như lai khi ngài nói
pháp. Cũng gọi Bình đẳng ý, Pháp đồng ý
thú. Nghĩa là đức Như lai y cứ vào cái ý
chỉ bí mật và cái lí bình đẳng mà nói pháp.
Chẳng hạn như khi Như lai nói pháp, chỉ
rõ ra rằng đức Phật Tì Bà thi ở quá khứ
nay tức là Phật Thích ca, là Ngài đã căn
cứ vào lí “Phật Phật bình đẳng” mà nói lời
này. Bởi vì duyên của hai đức Phật ở đời
trước tuy có khác nhau, nhưng pháp thân
bình đẳng mà hai Ngài đã chứng thì không
khác.
Hoặc có chúng sinh thấy việc Phật
Thích ca giáng sinh trong cung vua, thành

đạo dưới gốc cây mà ngờ là công đức huân
tu của Ngài nông cạn. Để đánh tan mối
ngờ vực “Khinh Phật” này mà đức Như lai
tuyên nói ý thú bình đẳng. Lại bình đẳng ý
thú có hai thứ chung và riêng khác nhau.
[X. luận Nhiếp đại thừa Q.trung (bản dịch
đời Lương); Nhiếp đại thừa luận thích (bản
dịch đời Lương) Q.6]. (xt. Tứ Ý Thú).
BÌNH GIANG THAO
........
Sợi dây thắt lưng được sản xuất ở Bình
giang. Thao (sợi dây tết bằng tơ) cũng gọi là
đới (cái đai, giải áo). Nghĩa là sợi dây bện
bằng tơ, hai đầu có tết nút. Vì nó được sản
xuất ở Bình giang huyện Lâm an tỉnh Triết
giang, nên gọi là Bình giang thao.Thiền tăng
dùng dây này làm thắt lưng, thòng hai nút
xuống hai bên phải trái. Dây có ba kiểu nẹp,
vuông hoặc tròn. [X.Thiền lâm tượng khí
tiên phục chương môn].
BÌNH GIAO
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Chỉ cho
việc giao tế bình đẳng không phân biệt trên
dưới. Hoặc chỉ cho người mà đạo đức, tư
cách và tuổi tác bằng vai với mình. Thiền
uyển thanh qui quyển 5 (Vạn tục 111, 453
thượng), nói: “Như bình giao hoặc tuổi hạ
ngang nhau (hoặc là loại pháp quyến, em,
cháu) thì chỉ chào hỏi thôi”. Còn đối với vị
Thủ tọa mà tuổi tác, tư cách, đức hạnh ngang
bằng với mình, thì gọi là Bình giao thủ tọa.
[X. Oánh sơn thanh qui Q.hạ Niên trung
hành sự].
BÌNH SINH NGHIÊP THÀNH
Trong các sinh hoạt hàng ngày vẫn có
thể hoàn thành nhân vãng sinh Tịnh độ.
Đây chính là chủ trương của các sư thuộc
Tịnh độ chân tông Nhật bản, như Hạnh

tây, Chứng không, Thân loan v.v... Đối lại
với “Lâm chung nghiệp thành”.
Cứ theo chủ trương của tông Tịnh độ,
khi hấp hối niệm danh hiệu Phật, thì Phật
và Bồ tát chắc chắn từ Tịnh độ đến đón
rước, lúc ấy hành giả quyết định được sinh
BÌNH SINH NGHIÊP THÀNH

B
650
về Tịnh độ. Nhưng Tịnh độ chân tông thì
cho rằng, ở ngay trong cuộc sống hàng ngày
mà tin chắc vào thệ nguyện của Phật A di
đà, thì tức đã được độ rồi. (xt. Nghiệp Sự
Thành Biện).
BÌNH TĂNG
.....
Chỉ cho vị tăng đã cạo tóc xuất gia,
nhưng chưa được xếp vào hàng tăng lữ phổ
thông. Cùng nghĩa với “Phàm tăng”. Lại vị
tăng chưa được nối pháp của thầy cũng gọi
là Bình tăng. [X. Oánh sơn thanh qui
Q.thượng Nguyệt trung hành sự]. (xt. Phàm
Tăng).
BÌNH THÀNH THIÊN HOÀNG
Vị Thiên hoàng đời thứ 51 của Nhật
bản. Niên hiệu Đại đồng năm đầu (806)
nối ngôi Thiên hoàng Hoàn vũ lên làm
vua. Ông có tư chất thông minh lanh lợi,
xem nhiều kinh sách và giỏi về văn chương.
Trong thời gian làm vua, ông rất chăm chỉ
trong việc trị dân, nhưng sau khi nhường
ngôi, ông lại tham dự cuộc sống dấy loạn
của Đằng nguyên Trọng thành, sau thất
bại bèn xuất gia. Năm Hoằng nhân 13 (822),
ông theo ngài Không hải vào đàn thụ Quán
đính. Đó là vị đế vương Nhật bản đầu tiên
nhận phép Quán đính của Mật giáo.
Niên hiệu Thiên trường năm đầu sư tịch,
thọ 51 tuổi.
BÌNH THÁP
Phạm: Drona-stùpa. Bình, chỉ cái bình
dùng để chia xá lợi của đức Phật, Bình tháp
tức là ngôi tháp trong đó có thờ chiếc bình
này. Cũng gọi Anh tháp, Kim bình tháp

(tháp bình vàng). Cứ theo kinh Trường a
hàm quyển 4 và Phật sở hành tán quyển 5
chép, thì sau khi đức Phật vào Niết bàn,
những người Mạt la ở thành Câu thi na
thiêu thân Phật, rồi Bà la môn Hương tính
đem xá lợi của Phật chia đều cho tám nước,
tám nước đều xây tháp thờ xá lợi Phật. Riêng
Bà la môn Hương tính thì được cái bình
chia xá lợi và đem về nước dựng tháp để
thờ, gọi là Bình tháp. Còn nhân dân của
thôn Tất bát thì thu hốt những tro than
còn lại ở chỗ trà tì (hỏa táng) đem về xây
tháp để thờ, gọi là Khôi thán tháp (tháp
thờ tro than). Như vậy cộng tất cả là mười
tháp thờ xá lợi Phật.
Nhưng, tên của người Bà la môn được
cái bình chia xá lợi này, trong các kinh ghi
chép khác nhau. Còn vị trí của Bình tháp
thì Đại đường tây vực kí quyển 7 ghi là ở
nước Chiến chủ. [X. kinh Nê hoàn Q.hạ;
kinh Đại bát niết bàn phần sau Q.hạ; Đại
đường tây vực kí Q.6].
BÌNH THỂ VÔ THỰC
Thể của cái bình không có thật. Tông
Thành thực dùng từ ngữ này để ví dụ các
pháp vô ngã. Nghĩa là thân năm uẩn là giả
hòa hợp chứ không có thực thể. Nhưng
người phàm phu thì không biết được điều
đó, cứ tưởng thân này là có thật.
BÌNH THƯỜNG TÂM THỊ ĐẠO
Tâm ngày thường là đạo. Tên công án
trong Thiền tông. Cũng gọi Triệu châu bình
thường tâm thị đạo, Bình thường thị đạo.
Đây là câu nói của Thiền sư Nam tuyền
Phổ nguyện khi tiếp hóa ngài Triệu châu
Tùng thẩm. Ngài Triệu châu hỏi Thiền sư
Nam tuyền:
- Thế nào là đạo?

- Tâm bình thường là đạo.
- Có thể hướng tới không?
- Có chỗ hướng tới liền sai trái.
- Không chỗ hướng tới làm sao biết là đạo?
BÌNH TĂNG

B
651
- Đạo không thuộc biết, cũng chẳng
thuộc không biết; biết là vọng giác, chẳng
biết là vô kí. Nếu đạt được đạo này thì cũng
như thái hư bao la rỗng lặng, há có thể
cưỡng nói là phải, là trái được chăng?”
Ngài Triệu châu nghe câu nói ấy, ngộ
liền ý chỉ mầu nhiệm, tâm như vừng trăng
tỏa sáng. Rồi làm bài tụng (Đại 48, 295
trung):
“Xuân hữu bách hoa, Thu hữu nguyệt,
Hạ hữu lương phong, Đông hữu tuyết ;
Nhược vô nhàn sự quải tâm đầu
Tiện thị nhân gian hảo thời tiết”
(Dịch ý:
“Xuân có trăm hoa, thu có trăng,
Hè có gió mát, đông có tuyết;
Bằng không bận rộn, lòng thanh thản,
Còn thú nào hơn: đạo giữa trờí!”)
Trong Thiền lâm, “Tâm bình thường
là đạo” trở thành câu nói đã quen. Thấy
các việc sinh hoạt tầm thường hàng ngày,
như uống trà, ăn cơm, bổ củi, gánh nước
v.v...đều là cùng một thể với đạo. Tâm
bình thường là chỉ các động tác đi, đứng,
ngồi, nằm, vì bốn uy nghi này là Thiền
chân thực.
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 28 ghi
lại những lời Thiền sư Giang tây Đại tịch
Đạo nhất dạy đại chúng như sau (Đại 51,
440 thượng): “Đạo không cần tu, chỉ đừng
ô nhiễm. Thế nào là ô nhiễm? Hễ có tâm
sinh tử, tạo tác, hướng tới đều là ô nhiễm.
Nếu muốn hiểu ngay được đạo thì tâm bình
thường ấy là đạo. Nghĩa là tâm bình thường
không tạo tác, không phải trái, không lấy

bỏ, không đoạn thường, không phàm
không thánh (…...), chỉ như đi đứng ngồi
nằm, ứng cơ tiếp vật đều là đạo”. [X.Triệu
châu Chân tế thiền sư ngữ lục tinh hành
trạng Q.thượng; Vô môn quan tắc 19; Tổ
đình sự uyển Q.7; Ngũ đăng hội nguyên
Q.4 Triệu châu chương; Quang minh tạng
Q.trung].
BÌNH TRIỂN
.....
Là phương pháp dạy người học trong
Thiền lâm. Đối lại với “Đề trì”. Bình triển
hàm ý là hình dáng thế nào thì hiện ra
nguyên như thế. Thiền gia mượn từ này để
chỉ cái phương pháp “thả lỏng” (phóng
hành) mà thầy dùng để chỉ dạy học trò.
Tức là thầy thừa nhận sự hiểu biết của học
trò, và để mặc cho học trò tự do phát triển
cơ ngộ đạo của họ.
Bích nham lục tắc 22 (Đại 48, 162 hạ),
nói : “Nếu ông bình triển, cứ việc bình triển;
nếu ông đả phá, mặc sức đả phá”. (xt. Đề
Trì).
BÌNH TRUNG VÔ THỦY
Trong bình không có nước. Là từ ngữ
mà tông Tam luận dùng để ví dụ phép
Không quán. Nghĩa là trong năm uẩn (sắc,
thụ, tưởng, hành, thức) không có nhân ngã
(ý nói năm uẩn tạm thời hòa hợp, chỉ có
tên giả chứ không có thể thật).
BÍNH ĐINH ĐỒNG TỬ
Cậu bé coi việc đèn lửa. Tiếng dùng trong
Thiền lâm. Bính đinh, tức là Bính và Đinh
trong Thiên can, phối hợp với ngũ hành
thì thuộc về “hỏa” (lửa), vì thế dùng bính
đinh ví dụ lửa. Thiền lâm thường dùng câu
“Bính đinh đồng tử lai cầu hỏa” (cậu bé
Bính đinh đến tìm lửa) để ví dụ chúng

sinh vốn đủ tính Phật lại đi tìm Phật ở bên
ngoài. Bởi vì tự thân mình là lửa (bính đinh)
mà lại hướng ra ngoài tìm lửa, như vậy tự
mình quên mất bản tính của mình, rồi đi
tìm ở bên ngoài thì là hành vi ngu mê. [X.
Cảnh đức truyền đăng lục Q.25 Báo ân
viện Huyền tắc điều; Bích nham lục tắc 7
Bình xướng].
BÍNH ĐINH ĐỒNG TỬ

B
652
BÍNH HƯƠNG LƯ
........
Lư hương có cán cầm. Cũng gọi Bính
hương lữ, Thủ lư (lư hương cầm tay), Bính
lư, Đề lư. Là lư hương bằng kim loại có cán
cầm. Cán dài từ bảy tấc đến một thước (Tàu).
Có nhiều kiểu, kiểu cổ thì đầu ở cuối cán
có hình sư tử. Có loại đúc có loại dọt, hoặc
bằng đồng, hoặc bằng thâu thạch.
Kinh Tịnh phạn vương bát niết bàn
chép (Đại 14, 783 thượng): “Đích thân Như
lai, tay cầm hương lư đi trước đám tang”.
Gần đây, ông Le Coq người Pháp đã
tìm thấy cái lư hương bằng thau ở vùng
Trung á, đây là di vật có vào khoảng thế kỉ
II, III Tây lịch. Lại trong các bức tranh Phật
do ông A. Stein người Anh phát hiện ở
động Thiên Phật tại Đôn hoàng, có tượng
Bồ tát Dẫn đường, tay trái cầm hoa sen, tay
phải bưng lư hương có cán cầm.
Ngoài ra, ở Chính thương viện ngự vật
của Nhật bản có chứa rất nhiều vật hình
dáng mặt bằng có cán dài, người ta suy
đoán đó là những chiếc lư hương có cán
cầm được sử dụng ở Trung quốc thời xưa.
[X. Cổ kim đồ thư tập thành khảo công
điển 236; A. Stein: The Thousand Buddhas,
plates XXXVIII; Le Coq: Die Buddhistische
Sp@tantika in Mittelasien, Text].
BÍNH LINH TỰ THẠCH QUẬT
...
Chùa hang đá Bính linh. Là chùa hang
xưa nhất hiện còn của Trung quốc. Chùa ở
trong núi Tiểu thạch tích; núi này ở phía
tây nam Lan châu tỉnh Cam túc, mạn tây

huyện Vĩnh tĩnh, bắc ngạn Hồng sa nham
thượng du sông Hoàng. Nghệ thuật ở đây
chủ yếu là khắc đá, nhưng cũng có những
tượng đắp bằng đất và các bức tranh vẽ
trên vách. Tượng ở đây được tạc qua nhiều
thời, nhưng tượng được tạc vào đời Đường
là nhiều hơn cả.
Thời gần đây, một bài văn nguyện rất
xưa khắc trên vách đá đã được phát hiện ở
chùa này, nội dung như sau: “Năm Diên
xương thứ 2 (513) đời đại Bắc Ngụy, Quí
sửu tháng 6 Giáp thân ngày 15 Canh tuất,
Thái hạ quận, Vũ dương quận Trung chính
là Tào tử nguyên đục mở một khu hang đá.
Nguyện cầu Hoàng đế bệ hạ, trăm quan,
nhân dân, cha mẹ bảy đời, cha mẹ hiện tại,
sáu thân quyến thuộc, được sinh phương
Tây, sống trong diệu lạc, các loài hàm linh,
đều cùng được phúc”.
Nhớ bài văn nguyện trên đây mà biết
được niên đại của chùa hang Bính linh đã
rất xưa, đến nay khu hang đá do Tào tử
nguyên phát nguyện đục mở vẫn còn. Tại
ba vách tây, nam, bắc, có những tượng rất
đẹp được tạc vào thời đại Bắc Ngụy. Các
bức tranh vách đã được vẽ mới lại vào đời
Minh. Theo suy đoán, hang đá này đã được
đục mở trước năm 513 và các pho tượng
Lư Hương có cán cầm
Toàn cảnh chùa Bính Linh
BÍNH HƯƠNG LƯ

B
653
cũng bắt đầu được tạc vào thời ấy, phong
cách có hơi khác với tượng ở các hang Vân
cương, Long môn, Đôn hoàng v.v.….. Trên
vách đá có đục rất nhiều khám thờ Phật,
phần nhiều bắt chước kiểu tháp bát úp ở
Ấn độ.
Theo thống kê, hang đá hiện còn 36
hang, 88 khám thờ Phật. Chùa Bính linh
chia làm hai chùa trên và dưới, khoảng giữa
hai chùa là những hang động nhỏ và các
dòng suối chảy
róc rách. Chùa
trên được xây
vào đời Đường,
vốn gọi chùa
Long hưng; đời
Tống đổi tên là
chùa Linh
nham. Chùa
dưới được cất
vào năm Diên
xương thứ 2
(513) đời Bắc
Ngụy, là nơi tập
trung nhiều hang và khám nhất.
Bính linh nguyên là tiếng Tây tạng, có
nghĩa là “Nghìn Phật, Vạn Phật”, từ đời
Nguyên, chùa này là chùa Lạt ma của Mật
giáo Tây tạng. Đến giữa đời Thanh chùa
suy đồi dần, rồi trải qua hơn trăm năm, nhờ
phát hiện được nghệ thuật trong hang đá,
nên nay rất được xem trọng. [X. Pháp uyển
châu lâm Q.39; Thủy linh chú Hà thủy Q.2
(Lịch đạo nguyên)].
BÍNH NGỮ

......
Là lời tựa ngắn viết ở đầu lá sớ của sơn
môn khuyến thỉnh vị tân trụ trì nhập tự,
hoặc là sớ của các sư đồng môn chúc mừng
tân trụ trì. Vì lời tựa ngắn này để ở đầu lá
sớ cũng như cái cán của một vật dụng, nên
gọi là Bính ngữ (lời cán).
BỈNH CỰ
.....
Cầm đuốc. Một nghi thức làm lễ an táng
trong Thiền gia. Hàm ý là cầm đuốc châm
lửa lúc trà tì (thiêu xác chết). Khi cử hành
lễ an táng, vị sư dẫn đường cầm cây đuốc
để tượng trưng hỏa táng (thiêu) người chết.
Thuyết cũ bảo Bỉnh cự đồng nghĩa với hạ
hỏa, hạ cự. Nhưng, cứ theo Thiền lâm tượng
khí tiên chép, thì lời pháp nói lúc bỉnh cự
dài hơn, còn lời pháp nói lúc hạ hỏa thì
ngắn hơn. Hạ hỏa chỉ một người làm, bỉnh
cự thì cần mấy người. Vì nghi thức Bỉnh cự
lời pháp đã dài và lại nhiều người làm, nếu
dùng lửa thật thì chỉ khoảng chốc lát là
cháy hết, cho nên phải làm cây đuốc bằng
gỗ, trên đầu sơn đỏ trông giống như lửa;
hoặc làm hoa bằng tơ bông đỏ dán vào đầu
cây đuốc, nhưng không châm lửa. [X. Sắc
tu bách trượng thanh qui Q.3 Thiên hóa
Phật sự điều; Thiền lâm tượng khí tiênTang
tiến môn]. (xt. Hạ Cự).
BỈNH PHẤT
Phất, chỉ cho cây phất trần, là đồ trang
nghiêm của nhà Thiền. Vị trụ trì hoặc người
thay trụ trì tay cầm phất trần (phất tử) lên
nhà giảng nói pháp cho đại chúng nghe,
gọi là Bỉnh phất . Những người có tư cách
cầm phất tử là Thủ tọa tiền đường, Thủ tọa
hậu đường, Đông tạng chủ, Tây tạng chủ,
Thư kí v.v... gọi chung là Bỉnh phất ngũ

đầu thủ. Còn người thị giả cầm phất tử, gọi
là Bỉnh phất thị giả. [X. Sắc tu bách trượng
thanh qui Q.7 Tứ tiết bỉnh phất điều; Thiền
lâm tượng khí tiên Chức vị môn].
BỈNH PHẤT NGỮ LỤC
Sách gồm 2 quyển. Gọi đủ là Cổ sơn Vi
lâm thiền sư cư thủ tọa liêu ngữ lục. Cũng
Tượng đá trong hang 47 của
chùa Bính Linh
BỈNH PHẤT NGỮ LỤC

B
654
gọi Vi lâm thiền sư bỉnh phất ngữ lục, Vi
lâm đạo bái thiền sư bỉnh phất ngữ lục.
Ngài Vi lâm Đạo bái (1615-1702) thuộc tông
Tào động soạn vào cuối đời Minh đầu đời
Thanh, Thái tĩnh biên chép, thu vào Vạn
tục tạng tập 125. Bộ sách này thu chép Pháp
ngữ, Trà thoại, Cử cổ, Phật sự, Kệ, Tụng,
Tán v.v... của Đạo bái khi ngài ở Cổ sơn
thuộc Phúc châu. Cuối quyển có ghi chép
thêm Hộc lâm ai khổn 1 quyển, đây là văn
truy điệu thầy của Đạo bái là ngài Vĩnh giác
Nguyên hiền. Nội dung quyển Hộc lâm ai
khổn gồm có: Tiên hòa thượng qui chân
kí, Tối hậu ngữ tự, Tế văn, Tháp chí, Khởi
khám cáo văn, Phong tháp cáo văn và lời
bạt trao đổi với vị tăng người Nhật bản tên
là Liên sơn.
BÔ ĐA NGOẠI ĐẠO
Tức là Đồ khôi ngoại Đạo (Phạm :
Bhasman). Là một trong những ngoại đạo
thờ trời Đại tự tại ở Ấn độ thời xưa. Họ lấy
tro (khôi) bôi (đồ) khắp mình, trông giống
như con mèo ngủ trong bếp. Họ tu khổ
hạnh, giữ giới bò (bắt chước bò ăn cỏ), giữ
giới chó (ăn phân!) với hi vọng được sinh
lên cõi trời Đại tự tại. [X. kinh Niết bàn
(bản Bắc) Q.16 phẩm Phạm hạnh; Tứ ân
tự tam tạng pháp sư truyện Q.4].
BỒ CAM
Pagan. Bồ cam là cố đô của thượng Miến
điện, Trung tâm văn hóa và tín ngưỡng của
dân tộc Miến. Bồ cam nằm ở trung du sông
Y lạc ngõa để vốn chảy qua giữa Miến, Bắc
bộ, Đông bộ có dân tộc Đàn, Nam bộ có
tộc Đắc lăng. Tộc miến không có văn hóa

riêng, vào thế kỷ XI họ mượn văn tự của
tộc Đắc lăng ở Nam bộ để dùng; ở thời kỳ
đầu hấp thụ văn hóa Ấn độ. Về tôn giáo
thì tin theo Ấn độ giáo và Phật giáo Đại
thừa, rồi thế kỷ VIII thì Mật giáo được truyền
vào và kết hợp với sự sùng bái tinh linh
vốn có từ xưa mà hình thành một thứ Phật
giáo mất hết tính chất thuần túy. Giới tăng
lữ được gọi là A lị tăng (Ari), truyền thuyết
nói rằng họ không tôn trọng giới luật, chịu
ảnh hưởng của Mật giáo tả đạo và sống rất
phóng đãng.
Vào thế kỉ XI, trong tộc Miến đã xuất
hiện vị vua sáng suốt tên là A nô luật đà
(Anawrata, trị vì 1044-1077), dựng lên
Vương triều Bồ cam (1044-1287). Miến điện
trước đó không có lịch sử văn hóa, đến
vua A nô luật đà mới bắt đầu có niên hiệu
và lịch sử. A nô luật đà chịu ảnh hưởng
của vị cao tăng A la hán (Arhan) người
tộc Đắc lăng. đưa Phật giáo Nam truyền
vào Bồcam. Vua sai sứ đến thủ đô Đắc
lăng là Thaton thỉnh Thánh điển Pàli,
tăng đoàn và các di vật của đức Phật được
đưa về, rồi chỉnh đốn tăng đoàn Alị bản
xứ. Vua lại mở bang giao thân thiện với
nước Tíchlan, thỉnh về đầy đủ ba tạng
Kinh, Luật,Luận. Bấy giờ, cả nước từ vua
đến dân đều tin theo Phật giáo Nam truyền,
Bồ cam nghiễm nhiên trở thành thủ đô
của Vương triều Bồ cam và là trung tâm
Phật giáo Thượng tọa của Miến điện. Từ
đó về sau các vị vua kế tiếp cũng tin thờ
Phật giáo, xây dựng nhiều chùa tháp và thủ
Di tích tháp của chùa Phật tại Bồ Cam
BÔ ĐA NGOẠI ĐẠO

B
655
đô Bồ cam được gọi là “Thành bốn trăm
vạn bảo tháp”.
Năm 1287, quân Mông cổ xâm lăng
Miến điện, lật đổ Vương triều Bồ cam. Sau
đó dân tộc Đàn thay thế Vương triều Bồ
cam cai trị Miến điện, Bồ cam vẫn tiếp tục
là trung tâm của Phật giáo. Cứ theo sự ghi
nhận của cục Điều tra khảo cổ Miến điện
năm 1973, thì Bồ cam có 2217 tòa kiến
trúc Phật giáo, trong đó nổi tiếng hơn cả là
tháp Thụy hỉ cung, tháp Thụy sơn đô, tháp
La già nan đà, tháp Ma nô ha, tháp Ma da,
tháp A nan đà, tháp Ngạch tối na đương,
tháp Tha thủy du và lầu tàng kinh. (xt. Miến
Điện Phật Giáo).
BỒ ĐỀ
I. Bồ đề. Phạm,Pàli: bodhi. Dịch ý là
giác, trí, tri, đạo. Nói theo nghĩa rộng, bồ đề
là trí tuệ đoạn tuyệt phiền não thế gian mà
thành tựu Niết bàn. Tức là trí giác ngộ mà
Phật, Duyên giác, Thanh văn đã đạt được ở
quả vị của các ngài. Trong ba loại bồ đề
này, bồ đề của Phật là rốt ráo tột bậc, nên
gọi là A nậu đa la tam miệu tam bồ đề, dịch
là vô thượng chính đẳng chính giác, Vô
thượng chính biến trí, Vô thượng chính
chân đạo, Vô thượng bồ đề.
Về bồ đề của Phật, theo luận Đại trí độ
quyển 53, có năm loại sau:
1. Phát tâm bồ đề, nghĩa là Bồ tát ở giai
vị Thập tín phát tâm bồ đề, tâm ấy là nhân
đưa đến quả bồ đề.
2. Phục tâm bồ đề, nghĩa là Bồ tát ở các
giai vị Thập trụ, Thập hành, Thập hồi hướng
v.v... tu các hạnh ba la mật, chế phục phiền

não, hàng phục tâm mình.
3. Minh tâm bồ đề, nghĩa là Bồ tát ở giai
vị Đăng địa biết rõ thực tướng các pháp rốt
ráo trong sạch, là tướng bát nhã ba la mật.
4. Xuất đáo bồ đề, nghĩa là Bồ tát ở ba
giai vị Bất động địa, Thiện tuệ địa, Pháp
vân địa, ở trong bát nhã ba la mật, diệt trừ
phiền não trói buộc, ra khỏi ba cõi, đến
nhất thiết trí, nên gọi là xuất đáo bồ đề.
5. Vô thượng bồ đề, nghĩa là bậc Đẳng
giác, Diệu giác chứng thành A nậu đa la
tam miệu tam bồ đề, tức là giác trí của quả
Phật.
Trên đây gọi chung là năm loại bồ đề.
Còn Pháp hoa kinh luận quyển hạ ở nơi
ba thân pháp, báo, hóa của Phật, lập ba
loại bồ đề là Pháp Phật Bồ đề (Pháp thân
Bồ đề), Báo Phật Bồ đề (Báo thân Bồ đề),
và Ứng Phật Bồ đề (Ứng thân Bồ đề), gọi
là tam chủng Bồ đề. Đại thừa nghĩa chương
quyển 18 thì chia Vô lượng bồ đề làm hai
thứ là Phương tiện bồ đề và Tính tịnh bồ
đề.
Ngoài ra, trong mười thứ Ba Pháp của
tông Thiên thai cũng có ba bồ đề, đó là:
1. Thực tướng bồ đề, cũng gọi Vô thượng
bồ đề: chân tướng bồ đề ngộ lí thực tướng,
tương đương với đức pháp thân.
2. Thực trí bồ đề, cũng gọi Thanh tịnh
bồ đề: trí tuệ ngộ lí khế hợp, tương đương
với đức bát nhã.
3. Phương tiện bồ đề, cũng gọi Cứu kính
bồ đề: ngộ được tác dụng tự tại giáo hóa
chúng sinh, tương đương với đức giải thoát.
Lại cứ theo luận Vãng sinh tịnh độ nói,
thì:
1. Chấp trước tự ngã.
2. Không muốn làm cho tất cả chúng

sinh được yên ổn.
3. Chỉ cầu lợi ích cho bản thân mình.
Ba điều trên đây trái với cửa bồ đề, gọi
là ba tâm xa lìa hoặc là ba chướng lìa bồ đề.
Cùng sách đã dẫn lại nêu ra ba thứ tâm
thanh tịnh:
1. Không cầu yên vui cho bản thân mình
(Vô nhiễm thanh tịnh tâm)
2. Trừ khổ cho chúng sinh khiến họ
được yên vui (An thanh tịnh tâm)
3. Khiến chúng sinh đến bồ đề và cho
BỒ ĐỀ

B
656
họ yên vui vĩnh viễn (Lạc thanh tịnh tâm).
Đây là ba thứ tâm thuận theo cửa bồ đề.
Người tu Đại thừa cầu Vô thượng bồ đề,
gọi là Bồ đề tát đỏa, gọi tắt là Bồ tát. Tâm
cầu Vô thượng bồ đề, gọi là Vô thượng bồ
đề tâm, Vô thượng đạo ý hoặc Bồ đề tâm.
Hướng tới 73 đạo phẩm bồ đề, gọi là Bồ đề
phần pháp. Nơi đức Phật thành đạo, gọi là
Bồ đề đạo tràng, Bồ đề tràng, cây ở đạo
tràng ấy gọi là Bồ đề thụ. Tu phúc cầu
nguyện cho tổ tông thành Phật, gọi là Tăng
thượng bồ đề. Kết khóa niệm Phật, nguyện
cầu chúng sinh tăng tiến Phật đạo, gọi là
Bồ đề giảng. Các chùa viện thuộc về đàn
na (thí chủ), gọi là Bồ đề tự, Bồ đề sở. [X.
kinh Bồ tát địa trí Q.3 phẩm Vô thượng bồ
đề; kinh Đại phẩm bát nhã Q.22; kinh Bồ
đề tâm Q.1; kinh Hoa nghiêm (bản dịch
cũ) Q.38, Q.52; kinh Hoa nghiêm (bản dịch
mới) Q.70; kinh Duy ma Q.thượng; kinh
Đại bảo tích Q.1, Q.27; luận Đại trí độ Q.44;
luận Thành duy thức Q.1].
II. Bồ đề. Tức là ngài Bồ đề tiên na
đến Trung quốc vào đời nhà Đường. (xt.
Bồ Đề Tiên Na).
BỒ ĐỀ CHÍNH ĐẠO BỒ ĐỀ GIỚI LUẬN
Trứ tác của Phật giáo Tây tạng do ngài
Tông khách ba soạn. Nội dung bàn rõ về
giới luật của Phật giáo, toàn bộ kết cấu chặt
chẽ và rất có hệ thống. Sách được hoàn
thành ở chùa Lỗ nhậm vào năm Kiến văn
thứ 4 (1402) đời Minh. Qua tác phẩm này,
ngài Tông khách ba đã kêu gọi chúng tăng
nghiêm giữ giới luật và tạo ảnh hưởng rất
lớn đối với công cuộc chỉnh đốn Phật giáo

Tây tạng đương thời.
BỒ ĐỀ ĐẠO ĐĂNG LUẬN
Phạm: Bodhipathapradìpa hoặc
Bodhima-rgapradìpa, Tạng: Byaí-chub
lam-kyi sgron-ma. Cũng gọi Bồ đề đạo
cự luận. Do ngài A đề sa (Phạm: Atìza)
người Ấn độ soạn. Đây là cuốn sách nhỏ
chỉ gồm 8 bài kệ, nội dung trình bày đại
cương của giáo học A đề sa. Trước hết nói
về thứ lớp tu tạo Tam sĩ giáo, kế đến trình
bày về lời răn dạy trong Đát đậc la. Đặc
biệt nhấn mạnh sự tu tập Phật pháp phải
theo thứ lớp tam sĩ giáo (Hạ sĩ giáo, Trung
sĩ giáo, Thượng sĩ giáo), tuần tự nhi tiến;
người tu Pháp phải phát tâm bồ đề, giữ
nghiêm giới luật, tu tập chỉ quán, tu cả phúc
lẫn tuệ. Trên cơ sở của giai đoạn ở Hiển
tông này tu trì viên mãn rồi, thì mới có thể
tiến vào giai đoạn tu trì Mật tông mà đạt
đến “Tức thân thành Phật” được. Về sau,
các ngài Lạc mẫu đông v.v... chuyên truyền
bá thuyết này, từ đó đã hình thành phái Ca
đương.
Đối với Phật giáo Tây tạng, sách này có
ảnh hưởng rất sâu xa. [X. Tây tạng đại tạng
kinh tổng mục lục (Đại học Đông Bắc);
Trung dã giáo thụ cổ hi kí niệm luận văn
tập; G. N. Roerich: The Blue annals; H.
Hoffmann: Die Religionen Tibets]
BỒ ĐỀ ĐẠO THỨ ĐÊ LUẬN
Tạng:Byaí-chub lam-gyi rim-pa. Gọi
tắt là Lam rim (Đạo thứ đệ). Ngài Tông
khách ba soạn. Luận này căn cứ vào Hiển
giáo để nói rõ thứ tự tu tập đạo Phật. Trước
hết, trong phần tựa, luận này nói về tiểu sử
của ngài A đề sa (Phạm:Atìza) tổ sư của
phái Ca đương (Tạng: Bkahê-gdams-pa) và
về sự quan trọng của tác phẩm Bồ đề đăng

luận do ngài A đề sa soạn. Kế đến, nói về
sự cần thiết phải gần gũi thiện tri thức và
phép kính lễ họ, sau đó, phần chính văn,
trình bày các thuyết của Tam sĩ giáo. Tam
sĩ là Hạ sĩ (người, trời), Trung sĩ (Nhị thừa),
Thượng sĩ (Đại thừa). Cuối cùng, nói qua
về việc hướng tới Kim cương thừa.
BỒ ĐỀ CHÍNH ĐẠO BỒ ĐỀ GIỚI LUẬN

B
657
Từ năm 53 tuổi trở về sau, ngài Tông
khách ba lại viết bản tóm tắt luận Bồ đề
luận thứ đệ đề là: Rgyalbahi gsuí-rab
thams-cad-kyi sĩin-pohêi gnad bsduste
gtan-la-phab-pa byaí-chub-lam-gyi
rim-pa. Ngoài phần tóm tắt ra, Tông khách
ba còn chép thêm nội dung của chương Tì
bát xá na. Các bản khắc xưa của luận này
có bản của chùa Sùng chúc ở Bắc Lương;
bản dịch thì có Bồ đề đạo thứ đệ quảng
luận của ngài Pháp tôn do viện Giáo lí Hán
Tạng in năm Dân quốc 25 (1936). [X. Tông
khách ba đại sư truyện (Pháp tôn dịch
thuật)].
BỒ ĐỀ ĐẠO THỨ ĐÊ TRUYỀN ĐĂNG PHÁP SƯ
LIÊT TRUYÊN
Bộ truyện gồm 2 quyển ghi chép thứ tự
truyền thừa đạo Bồ đề từ thời đức Phật cho
đến các vị Lạt ma, do ngài Y hạ cách lỗ tân
(Tạng: Yoĩs hêdzin ye zes rgyal mtshan,
1713-1792) soạn ở cung Bố đạt lạp (Potala)
tại Lha sa.
Về nội dung của quyển thượng gồm có
bốn phần:
1. Truyện về các bậc đại sư thuộc Quảng
đại hành hệ (hệ thống Du già): từ đức Thích
ca mâu ni, Di lặc, Vô trước, Thế thân, cho
đến Tịch hộ, A đề sa (Phạm:
Dìpaôkarazrìjĩàna Atìza, 980-1054) v.v...
2. Truyện của các ngài thuộc Thậm thâm
kiến hệ (hệ thống Trung quán qui mậu
luận): từ bồ tát Văn thù, Long thụ, Nguyệt
xứng, cho đến A đề sa v.v...
3. Truyện của các ngài thuộc Vô tế hạnh
hệ (hai thứ bồ đề tâm hạnh): từ bồ tát Văn

thù, Tịch thiên, cho đến A đề sa v.v...
4. Truyện của các sư từ ngài A đề sa trở
về sau, bao gồm truyện ghi về A đề sa và
các đệ tử thuộc hệ thống Tang bố, cho đến
ngài Tông khách ba và các đệ tử của ngài.
Về nội dung của quyển hạ thì gồm có
hai phần:
1. Các chi hệ của phái Ca nhĩ cư: gồm
truyện của các sư thuộc phái Da thiền ca
nhĩ cư.
2. Truyện của các vị Đạt lại lạt ma đời
thứ nhất cho đến đời thứ tám, ngoại trừ đời
thứ sáu.
Bộ sách truyện này được thu vào Toàn
tập của ngài Y hạ cách lỗ tân.
BỒ ĐỀ ĐẠT MA (? - 535)
Phạm: Bodhidharma, dịch ý là Đạo
pháp. Cũng gọi Bồ đề đạt ma đa la, Đạt ma
đa la, Bồ đề đa la. Phổ thông gọi là Đạt ma.
Tổ thứ 28 của Ấn độ và là vị tổ đầu tiên
của Thiền tông Trung quốc. Ngài là con
thứ ba của vua nước Hương chí (có thuyết
nói nước Bà la môn, nước Ba tư) thuộc
Nam Thiên trúc, học đạo nơi tổ Bát nhã đa
la, cùng với ngài Phật đại tiên được coi là
hai học trò ưu tú của tổ Bát nhã đa la, sau
40 tuổi ngài được truyền áo bát.
Niên hiệu Phổ thông năm đầu (520) đời
Vũ đế nhà Lương (có thuyết nói năm cuối
đời Nam triều Tống), ngài vượt biển đến
huyện Phiên ngung thuộc Quảng châu, vua
Vũ đế sai sứ đến rước ngài về kinh đô Kiến
nghiệp (Nam kinh). Sau khi đàm đạo với
Vũ đế, thấy không khế hợp, ngài bèn qua
sông đến đất Ngụy, dừng lại ở chùa Thiếu
lâm trên núi Tung sơn, ngồi thiền quay mặt
vào vách, người thời bấy giờ không hiểu ý,
gọi ngài là Bích quan Bà la môn (thầy Bà la

môn nhìn vách).
Thời ấy, có sư Thần quang ở Y lạc, xem
hết các sách, được nghe tiếng về ngài, hâm
mộ nhân cách cao thượng của ngài, sư đến
cầu đạo. Và để tỏ lòng chí thành vì pháp,
sư Thần quang liền chặt một cách tay. Tổ
Đạt ma cảm kích trước tấm lòng cầu pháp
cao quí ấy của sư nên truyền chân pháp an
tâm phát hạnh, trao tâm ấn Thiền tông cho
BỒ ĐỀ ĐẠT MA

B
658
sư và đổi tên Thần quang làm Tuệ khả. Từ
đó, chín năm đã trôi qua, tổ Đạt ma muốn
trở về Ấn độ, mới đem chỗ sâu xa kín nhiệm
của Thiền tông cùng với ca sa và kinh Lăng
già 4 quyển dặn dò rồi trao phó cho sư Tuệ
khả. Nhưng chưa bao lâu tổ đã nhập tịch
và được an táng tại chùa Thượng lâm trên
núi Hùng nhĩ. Hơn ba năm sau, khi sứ thần
nước Ngụy là Tống vân đang vượt qua dẫy
núi Thông lĩnh thì bỗng gặp tổ Đạt ma quảy
một chiếc giầy đi về Ấn độ. Cuộc đời ngài
có nhiều truyện thần kì, nhưng cũng khó
phân biệt được thật giả.
Về năm thị tịch của ngài có mấy thuyết:
có thuyết bảo ngài tịch vào năm Đại thông
thứ 2 (528) đời Lương, có thuyết nói ngài
tịch vào niên hiệu Đại đồng năm đầu (535)
hoặc năm Đại đồng thứ hai (536) đời Lương
v.v... Vua Lương vũ đế tôn xưng ngài là
“Thánh trụ đại sư”, vua Đại tông nhà
Đường ban thụy hiệu là “Viên giác đại sư”,
tên tháp là Không quán.
Về các vị đệ tử của tổ Đạt ma thì ngoài
sư Tuệ khả ra, còn có các vị khá nổi tiếng,
như: Đạo dục, Tăng phó (có chỗ nói Đạo
phó), Đàm lâm v.v...
Về pháp
Thiền của tổ
Đạt ma, cứ theo
sự khảo cứu các
tư liệu đào được
ở Đôn hoàng
cho thấy, thì
trong các tác
phẩm lưu

truyền học
thuyết của tổ
Đạt ma xưa nay,
hình như chỉ có
luận “Nhị nhập tứ hành” là luận chứa đựng
tư tưởng chân chính của ngài. Luận này
lấy pháp môn Bích quán làm trung tâm.
“Nhị nhập”, chỉ cho hai phương pháp tu
hành là “Lí nhập” và “Hành nhập”. Lí nhập
thuộc về tư duy giáo lí, đòi hỏi bỏ giả về
thực, nhận thức và giải quyết vấn đề. Hành
nhập thuộc về thực hành giáo pháp, dạy
người bỏ hết tình dục yêu ghét, thực hành
lời đức Phật dạy. Đây tức là giáo nghĩa Thiền
pháp kết hợp giữa lí luận và thực hành.
Lại trong Lăng già sư tư kí Đạt ma truyện
có chép cuốn sách nhan đề: Lược biện Đại
thừa nhập đạo tứ hành (bàn sơ lược về bốn
hành vào Đạo đại thừa) do đệ tử của tổ Đạt
ma là sư Đàm lâm đem lời nói và việc làm
của tổ gom thành một quyển. Ngoài ra, còn
có Thích lăng già yếu nghĩa 1 quyển, cùng
với Lược biện Đại thừa nhập đạo tứ hành
nói trên cũng đều được gọi là Đạt ma luận,
lưu hành rất rộng ở đương thời.
Nay phổ thông cho những tác phẩm
chứa đựng tư tưởng và học thuyết của tổ
Bồ đề đạt ma gồm: Thiếu thất lục môn tập,
Đạt ma hòa thượng tuyệt quán luận, Thích
Bồ đề đạt ma vô tâm luận, Nam thiên trúc
Bồ đề đạt ma thiền sư quán môn, Thiếu
thất dật thư v.v... [X. Tục cao tăng truyện
Q.16; Cảnh đức truyền đăng lục Q.3, Q.30;
Truyền pháp chính tông kí Q.5; Nội chứng
Phật pháp tương thừa mạch phổ; Tông kính
lục Q.97; Truyền pháp chính tông luận
Q.hạ; Tổ đình sự uyển Q.2, Q.5, Q.8; Cựu
Đường thư liệt truyện 141 Thần tú truyện].

(xt. Nhị Nhập Tứ Hành).
BỒ ĐỀ GIÀ DA
Phạm:Buddha-gayà. Cũng gọi Bồ đề
đạo tràng (Phạm:Bodhi-maịđa), Phật đà
già da, Ma ha bồ đề (Phạm: Mahà-bodhi),
Bồ đề tràng. Là nơi đức Phật thành chính
giác. Nơi này nguyên là làng Ưu lâu tần loa
(Phạm: Uruvelà) phía nam thành Già da
nước Ma yết đà thuộc Ấn độ đời xưa, nay
làBodhgayà cách thị trấn Già da 7 cây số,
gần sông Ni liên thiền (Phạm:Nairaĩjanà,
Bồ Đề Đạt Ma
BỒ ĐỀ GIÀ DA

B
659
nay là sông Pháp nhĩ cổ), một chi lưu của
sông Hằng, thuộc Nam bộ Tiểu bang Bihar
của Ấn độ. Cứ theo kinh điển ghi chép,
sau sáu năm tu khổ hạnh, đức Phật di đến
nơi này, ngồi xếp bằng trên tòa kim cương
dưới cây Tất bát la, chứng ngộ pháp Mười
hai nhân duyên, Bốn đế, v.v... mà thành
Chính giác. Vì thế cây Tất bát la cũng gọi
là cây Bồ đề, nghĩa là “cây giác”.
Vào thời Trung cổ, thành Già da thuộc
quyền sở hữu của tín đồ Bà la môn giáo, và
để phân biệt với thành Già da của Bà la
môn giáo đồ, nên đặc biệt gọi Thánh địa
Phật thành đạo là Phật đà già da, rồi cùng
với nơi đức Phật sinh (vườn Lâm tì ni), nơi
quay bánh xe pháp lần đầu tiên (vườn Lộc
dã) và nơi vào Niết bàn (rừng Sa la song
thụ, thành Câu thi na) được gọi chung là
bốn Đại thánh tích của đức Phật.
Sau khi đức Phật nhập diệt, trải qua các
thời đại, đã có rất nhiều chùa tháp, tịnh xá
được dựng lên ở nơi Bồ đề già da này để
cúng dường, kỉ niệm, tuy đã nhiều lần bị
hủy hoại, nhưng cho đến nay vẫn còn khá
nhiều di tích:
1.Đại tháp, cũng gọi Đại giác tháp, Đại
giác tự, Đại bồ đề tự, Ma ha bồ đề tăng già
da (Phạm:Mahàbodhi-saôghàràma), tức
là ngôi tịnh xá nằm về phía bắc cây bồ đề.
Về năm xây cất tòa Đại tháp này có hai
thuyết: hoặc vào thế kỉ II, hoặc vào thế kỉ
IV tây lịch. Đầu thế kỉ V, khi ngài Pháp
hiển đến Thiên trúc lễ bái các Thánh tích
thì ở Bồ đề tràng đã có ngôi Đại tháp này
rồi, và gần đó còn có ba tòa già lam, chúng

tăng ở đây nổi tiếng về nghiêm trì giới luật.
Giữa thế kỉ VI, đại luận sư Duy thức là ngài
Hộ pháp, sau khi rời chùa Na lan đà, có
lần đã đến đây ở ẩn để soạn văn chú thích
“Duy thức tam thập tụng”. Khi ngài Huyền
trang đến Ấn độ đã ghi chép tường tận về
ngôi tháp này và các di tích khác chung
quanh đó. Lại theo Pháp uyển châu lâm
quyển 29 chép, thì vào năm Trinh quán 19
(645) đời Đường, quan huyện huyện Hoàng
thủy là Vương huyền sách đã từng đến
đây và lập bia ở phía tây tòa tháp. Đại tháp
hiện còn là do vua nước Miến điện tu tạo
vào khoảng thế kỉ XII, XIII, tháp cao 52
mét, nhìn bề ngoài thì là chín tầng, nhưng
thực ra bên trong chỉ có hai tầng, bốn mặt
có khắc tượng Phật, khám thờ Phật, nét
chạm trổ rất tinh vi đẹp đẽ. Vào thế kỉ
XIII, tín đồ Hồi giáo xâm lăng Ấn độ,
Phật tử sợ chúng phá hủy bèn lấy đất
đắp lên tháp để che giấu, tháp biến thành
một quả đồi đất. Cứ như thế Đại tháp bị
phủ kín mấy trăm năm, cho mãi dến năm
1881 mới được nhà khảo cổ học người
Anh là ông A. Cunningham tìm ra, khiến
người đời ngạc nhiên. Hằng năm tín đồ
Phật giáo khắp thế giới về hành hương
chiêm bái rất đông, nhưng hiện nay chủ
quyền vẫn còn ở trong tay những tín đồ
Ấn độ giáo.
2.Cây Bồ đề, cây phía ngoài chỗ tiếp
giáp với nền của Đại tháp, cao 12 mét. Vì
mục đích truyền giáo, con gái vua A dục là
Saôghamittà(Tăng già mật đa) đã từng
đưa một nhánh cây này sang trồng ở nước
Tích lan (nay là Sri Lanka). Về sau, cây
chính ở Bồ đề đạo tràng bị tín đồ ngoại đạo
tàn phá, người ta lại phải chiết lấy một nhánh

Toàn cảnh Đại tháp ở Bồ Đề Già Da BỒ ĐỀ GIÀ DA

B
660
của cây này ở Tích lan đưa về trồng ở Bồ
đề đạo tràng, tức là cây bồ đề hiện nay.
3.Tòa kim cương, ở gốc cây Bồ đề, đức
Phật đã ngồi trên tòa này khi chứng được
Vô thượng chính đẳng chính giác, chỗ này
hiện nay có đặt một tòa bằng đá, dài 2,3
mét, rộng 1,2 mét, cao 0,9 mét, trên tòa có
đặt tượng Phật bằng đá. Đời Đường, nhiều
vị cao tăng Trung quốc như Huyền chiếu,
Đạo hi, Trí quang, Ngộ không v.v... lần lượt
đến đây lễ bái tòa kim cương. Ngài Huyền
chiếu lưu lại đây bốn năm, học tập nghiên
cứu luận Câu xá và luật nghi. Ngài Trí quang
cũng lưu lại hai năm, học tập nghiên cứu
Câu xá và Nhân minh v.v.... Đến đời Ngũ
đại và Nam, Bắc Tống, các ngài Chí nghĩa,
Qui bảo, Uẩn thuật v.v... cũng nối tiếp nhau
đến đây, dựng bia, tháp ở gần tòa kim cương.
4. Lan can bằng đá, bao bọc chung
quanh phạm vi Đại tháp là một lan can
bằng đá cao hơn mười thước (Tàu) do vua
A dục xây dựng. Theo truyền thuyết,
khoảng 200 năm sau đức Phật nhập diệt, A
dục làm vua nước Ma yết đà. Lúc đầu, nhà
vua tôn thờ ngoại đạo, không tin Phật pháp,
nên có ác ý ra lệnh chặt cây Bồ đề ở chỗ
đức Phật thành đạo. Tuy cành và thân đã
bị chặt gần hết, nhưng chẳng bao lâu, cây
lại đâm chồi xanh tốt, Vua A dục bèn hối
ngộ, mới cho thợ xây lan can chung quanh
để giữ gìn. (Có thuyết cho rằng căn cứ vào
văn khắc trên cột đá mà suy, thì lan can
này đã được xây dựng sau thời vua A dục).
Lại nữa, vào đầu thế kỉ VII, vua Thiết
thưởng ca (Phạm: Zazàíka) nước Yết la

noa tô phạt lạt na (Phạm:Karịa-suvarịa),
vì ghen ghét, hủy báng Phật pháp, phá hoại
Đại tháp, đốn cây bồ đề, thiêu trụi gốc rễ,
chỉ vài tháng sau, vua Bổ lạt noa phạt ma
(Phạm: Pùrịa-varman) nước Ma yết đà
thuộc dòng dõi vua A dục, lại khôi phục,
và để phòng ngừa đời sau đốn phá nữa,
vua cho xây bức tường bằng đá cao 2 trượng,
4 thước (Tàu) bao bọc chung quanh để bảo
vệ.
Ngoài ra, Bồ đề già da còn có các Thánh
tích khác, như hứa nguyện tràng (nơi ban
cho điều nguyện ước), chỗ đức Phật đi dạo,
nơi Phật tắm gội sau khi thành đạo (sông
Ni liên thiền) ... [X. Trung a hàm Q.56 kinh
La ma; truyện A dục vương Q.2; Đại đường
tây vực cầu pháp cao tăng truyện Q.thượng;
Pháp uyển châu lâm Q.29; Đường thư liệt
truyện 146 phần trên; A. Cunningham:
Mahàbodhi; V. A. Smith: Early History of
India; B. Barna: Gayà andBuddha-Gayà].
BỒ ĐỀ HÀNH KINH
Phạm: Bodhicaryàvatàra hoặc
Bodhisa-ttva-caryàvatàra. Kinh, gồm 4
quyển, các bài tụng của bồ tát Long thụ,
ngài Thiên tức tai dịch vào đời Tống, thu
vào Đại chính tạng tập 32. Kinh này nói về
đạo hạnh thành bồ đề. Nội dung gồm 8
phẩm kệ tụng:
1. Tán bồ đề tâm phẩm (Phạm:
Bodhicittà-nuzaôsà).
2. Bồ đề tâm thí cúng dường phẩm
(Phạm:Pàpadezanà).
3. Hộ giới phẩm (Phạm: Samprajanyarakwaịa).
4. Bồ đề tâm nhẫn nhục ba la mật đa
phẩm (Phạm:Kwànti-pàramità).
5. Bồ đề tâm tinh tiến ba la mật đa phẩm
(Phạm:Vìrya- pàramità).

6. Bồ đề tâm tĩnh lự ba la mật đa phẩm
(Phạm:Dhyàna-pàramità).
7. Bồ đề tâm bát nhã ba la mật đa phẩm
(Phạm:Prajĩà- pàramità).
8. Bồ đề tâm hồi hướng phẩm (Phạm:
Pari-ịàmanà).
Kinh này còn có nguyên bản tiếng Phạm
và bản dịch Tây tạng, mà trong cả hai văn
bản này, ở dưới phẩm thứ 2 đều có thêm
hai phẩm nữa là: phẩm Bồ đề tâm trì
BỒ ĐỀ HÀNH KINH

B
661
(Bodhicittaparigraha) và phẩm Bồ đề tâm
bất phóng dật (Phạm:Bodhici-ttapramàda).
Về tác giả của kinh này, bản Hán dịch
đề là thánh Long thụ bồ tát tập tụng, nhưng
nguyên bản tiếng Phạm và bản dịch Tây
tạng thì lại nói do ngài Tịch thiên (Phạm:
Zàntideva) soạn thuật. Ở cuối phẩm Hộ
giới trong kinh này nói (Đại 32, 547 trung):
“Thánh Long thụ bồ tát một lòng soạn tập”.
Nếu tác giả tự xưng là thánh Long thụ thì
rất khó hiểu. Vả lại, kinh Bồ đề hành có
rất nhiều chỗ liên quan với bộ luận Đại
thừa tập bồ tát học do ngài Tịch thiên soạn,
trong khi đặc trưng tư tưởng của ngài Long
thụ thì không thấy trong kinh này. Bởi thế,
người ta có thể xác định là kinh Bồ đề hành
đã do ngài Tịch thiên soạn. [X. Chí nguyên
pháp bảo khám đồng tổng lục Q.10; Bồ đề
hành kinh dữ kì chi nguyên thư (Đại cung
hiếu nhuận); M. Winternitz: Geschichte der
indischen Literatur, Bd. II]. (xt. Nhập Bồ
Đề Hành Luận).
BỒ ĐỀ LƯU CHI
Phạm:Bodhiruci. Vi tăng thời Bắc ngụy.
Người bắc Thiên trúc. Dịch ý là Đạo hi. Là
vị tăng học giả của Phật giáo Đại thừa hệ
Du già. Bẩm tính thông minh, học suốt ba
tạng, tinh tường chú thuật, sớm có chí hoằng
pháp. Niên hiệu Vĩnh bình năm đầu (508)
đời vua Tuyên đế nhà Bắc Ngụy, ngài đến
Lạc dương, rất được nhà vua kính trọng và
mời ngài ở chùa Vĩnh ninh, từ đó ngài lo
việc phiên dịch kinh tiếng Phạm ra Hán
văn. Những kinh luận do ngài dịch gồm
có: Thập địa kinh luận, kinh Kim cương

bát nhã, kinh Phật danh, kinh Pháp tập,
kinh Thâm mật giải thoát, Đại bảo tích kinh
luận, Pháp hoa kinh luận, Vô lượng thọ
kinh luận v.v... tất cả được 39 bộ 127 quyển.
Ngoài ra, đối với việc phán giáo ngài cũng
có cái nhìn độc đáo. Ngài căn cứ theo kinh
Niết bàn mà phán thích giáo pháp do đức
Phật nói cả một đời làm Bán tự giáo và
Mãn tự gíáo, nghĩa là pháp đức Phật nói
trong 12 năm đầu sau khi Ngài thành đạo
đều là Bán tự gíáo (giáo nửa chữ), còn pháp
Ngài nói từ sau 12 năm đó mới là mãn tự
giáo (giáo đủ chữ). Theo truyền thuyết, Ngài
còn phán lập Nhất âm giáo, nghĩa là đức
Như lai nói một tiếng thì đồng thời nói ra
muôn pháp, Đại thừa, Tiểu thừa đều rõ ràng,
chỉ vì căn tính của chúng sinh không giống
nhau, nên tùy theo loài mà hiểu khác. Ngài
còn theo kinh Lăng già mà phán lập Đốn
giáo và Tiệm giáo. Vì cùng dịch Thập địa
kinh luận với ngài Lặc na ma đề nên ngài
được tôn là Tổ của tông Địa luận. Và đối
lại với phái Nam đạo thuộc pháp hệ của
ngài Lặc na, Tuệ quang ở Tường châu, phái
của ngài truyền trao kinh Quán vô lượng
thọ cho sư Đàm loan, nên sau cũng được
tôn làm Sư tổ của tông Tịnh độ.
Khoảng năm Thiên bình (534-537) ngài
vẫn còn sống, nhưng sau không rõ mất năm
nào và ở đâu. [X. Thập địa kinh luận tự;
Tục cao tăng truyện Q.1; Lịch đại tam bảo
kỉ Q.3, Q.9].
BỒ ĐỀ LƯU CHÍ (562-727)
Phạm:Bodhiruci. Dịch ý là Giác ái. Ban
đầu tên là Đạt ma lưu chi (Phạm:
Dharmaruci), xuất thân từ dòng Bà la môn
ở nam Thiên trúc. Thiên tư dĩnh ngộ, 12
tuổi xuất gia, thờ ngoại đạo Bà la xa la làm

thầy, thông hiểu thanh minh, số luận, cũng
thông cả âm dương lịch số, địa lí thiên văn,
chú thuật y phương v.v... Năm 60 tuổi mới
hiểu lí sâu xa mầu nhiệm của Phật giáo,
bèn ở ẩn trong hang núi tu hạnh đầu đà.
Lại theo ngài Da xá cù sa học ba tạng, chưa
đầy năm năm đã thông hiểu hết, rồi đi khắp
các trường giảng. Vua cao tông nhà Đường
nghe danh ngài, sai sứ đến rước. Năm trường
BỒ ĐỀ LƯU CHÍ

B
662
thọ thứ 2 (693) ngài đến kinh đô Trường
an, Vũ hậu Tắc thiên rất trọng đãi, thỉnh
ngài ở chùa Phật thụ kí tại Lạc dương; cùng
năm ấy, ngài dịch các kinh Phật cảnh giới,
Bảo vũ v.v... gồm 11 bộ. Năm Thần long
thứ 2 (706) đời vua Trung tông, ngài dời về
ở chùa Sùng phúc tại Trường an, dịch các
kinh Bất không quyên sách thần biến chân
ngôn, Nhất tự Phật đính luân vương v.v...
Ngài lại tiếp tục sự nghiệp của ngài Huyền
trang còn bỏ dở mà dịch bộ kinh Đại bảo
tích, suốt tám năm trời mới hoàn tất, dịch
mới có 26 hội 39 quyển, dịch mới dịch cũ
cộng lại có 49 hội 120 quyển. Về sau, ngài
thôi không dịch kinh nữa mà chuyên việc
Thiền quán. Tuy đã trên 100 tuổi nhưng
không hề xao lãng việc đạo nghiệp. Năm
Khai nguyên thứ 10 (722), ngài vào ở chùa
Trường thọ tại Lạc dương. Tháng 9 năm
Khai nguyên 15, ngài chấm dứt ăn uống
thuốc thang, nhưng thần sắc vẫn như
thường. Đến ngày mùng 5 tháng 11, ngài
yên lặng mà thị tịch, thọ 166 tuổi (có thuyết
nói 156 tuổi). Vua truy tặng chức “Hồng lô
đại khanh”, thụy hiệu “Khai nguyên nhất
thiết biến tri tam tạng”. (Bậc Tam tạng thời
Khai nguyên biết khắp tất cả). Ngài là một
nhà dịch kinh lớn ở đời Đường. Tất cả kinh
luận ngài đã dịch gồm 53 bộ 111 quyển.
[X. Đại bảo tích kinh tự; Khai nguyên thích
giáo lục Q.9; Tống cao tăng truyện Q.3].
BỒ ĐỀ PHẦN
Phạm:Bodhyaíga, Pàli: bodhipakkhiya.
Cũng gọi Giác chi, Giác phần. Phần nghĩa
là chi phần, là nhân. Bồ đề phần giải thích

theo nghĩa rộng là chỉ chung 37 phẩm trở
đạo, là những phương pháp tu hành để tìm
cầu trí tuệ, gồm: Tứ niệm trụ, Tứ chính
cần, Tứ như ý túc, Ngũ căn, Ngũ lực, Thất
giác chi, Bát chính đạo v.v... Vì 37 pháp
này đều thuận tới bồ đề, cho nên đều gọi là
bồ đề phần pháp.
Bồ đề phần giải thích theo nghĩa hẹp
thì chỉ riêng cho Thất giác chi (Thất bồ đề
phần) trong 37 phẩm trợ đạo, tức là:
1. Niệm giác chi, trong tâm sáng láng,
thường nhớ thiền định và trí tuệ.
2. Trạch pháp giác chi, nương vào trí
tuệ có thể lựa chọn lấy pháp chân thực,
vứt bỏ pháp hư dối.
3. Tinh tiến giác chi, siêng tu chính pháp,
không biếng nhác.
4. Hỉ giác chi, được chính pháp mà vui
mừng.
5. Khinh an giác chi, chỉ cho trạng thái
thân tâm nhẹ nhàng yên ổn.
6. Định giác chi, vào thiền định tâm
không tán loạn.
7. Xả giác chi, tâm không chấp trước
thiên lệch, luôn giữ được thế quân bình.
[X. kinh Nhân vương hộ quốc bát nhã ba
la mật đa Q.hạ; Đại thừa nghĩa chương
Q.16]. (xt. Thất Giác Chi, Tam Thập Thất
Đạo Phẩm).
BỒ ĐỀ PHÚC TẠNG PHÁP HÓA TAM MUỘI KINH
Có 1 quyển. Do vị tăng đời Nam Tề tên
là Đạo bị (sau đổi tên là Đạo hoan) soạn
vào thời Vũ đế nhà Tề (trị vì 482-493). Thu
vào Đại chính tập 55 Xuất tam tạng kí tập
quyển 5. Ngờ là kinh giả, vì xét về tác giả
của kinh này thì cũng là sư Đạo hoan, người
đã soạn Chúng kinh yếu lãm pháp kệ nhị
thập nhất thủ vào năm Thiên giám thứ 2

(503) đời Lương. [X. Đại đường nội điển
lục Q.10; Khai nguyên thích giáo lục Q.18;
Trinh nguyên tân định thích giáo mục lục
Q.28].
BỒ ĐỀ SỞ
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Cũng gọi Bồ đề tự, Hương hoa viện. Xưa
BỒ ĐỀ PHẦN

B
663
gọi là Thị tự. Những chùa viện được xây
cất để thờ bài vị của tổ tiên các đời. Ở đây
làm các pháp sự như tụng kinh, trì chú,
cúng Phật, cúng tăng để cầu phúc cho mình
hoặc cầu cho các vong linh được siêu thoát.
[X. Tam đại thực lục Q.18; Hưng phúc tự
lưu kí].
BỒ ĐỀ TẠNG
Chỉ Nhất Phật thừa. Ý nói tạng kinh
khiến người ta ngộ được quả Phật Vô thượng
bồ đề. Bồ đề là tên gọi của Phật, Nhất Phật
thừa là pháp của nhân Phật, quả Phật, giáo
tạng nói rõ pháp này, gọi là Bồ đề tạng. [X.
kinh Thắng man; Y quán kinh đẳng minh
ban chu tam muội hành đạo vãng sinh tán;
Ban chu tán chân giải (Nhu viễn)].
BỒ ĐỀ TÂM
Phạm:bodhi-citta. Gọi đủ: A nậu đa la
tam miệu tam bồ đề tâm. Cũng gọi là Vô
thượng chính chân đạo ý, Vô thượng bồ
đề tâm, Vô thượng đạo tâm, Vô thượng đạo
ý, Vô thượng tâm, Đạo tâm, Đạo ý, Đạo
niệm, Giác ý. Tức là tâm cầu Bồ đề vô
thượng (cầu thành Phật). Tâm bồ đề là hạt
giống sinh ra hết thẩy chư Phật, là ruộng
tốt nuôi lớn các pháp trong sạch. Nếu phát
khởi tâm này mà tu hành tinh tiến, thì sẽ
mau chóng được bồ đề vô thượng. Cho nên
biết tâm Bồ đề là chỗ bắt đầu của tất cả thệ
nguyện chân chính, là gốc của Bồ đề, là
chỗ dựa của đại bi và Bồ tát học. Bồ tát Đại
thừa trước hết cần phải phát tâm rộng lớn,
gọi là phát tâm Bồ đề, phát tâm, phát ý;
mới bắt đầu phát tâm, gọi là sơ phát tâm,
tân phát ý. Người cầu sinh về Tịnh độ, cũng

phải phát tâm Bồ đề. Kinh Vô lượng thọ
quyển hạ nói, ba bậc người cầu vãng sinh
đều phải phát tâm Vô thượng bồ đề. Về
thể tính của tâm Bồ đề, kinh Đại nhật quyển
1 phẩm Trụ tâm nói, biết tâm mình một
cách như thực, đó là Bồ đề. Tức tâm tự
tính trong sạch sẵn có là tâm Bồ đề.
Tâm Bồ đề nhờ vào nhiều duyên mà
phát khởi. Theo kinh Bồ tát địa trì quyển
1, thì có bốn thứ:
1.Thấy nghe thần thông biến hóa không
thể nghĩ bàn của chư Phật và Bồ tát mà
phát tâm.
2. Tuy chưa thấy thần biến, nhưng được
nghe nói về Bồ đề và Bồ tát tạng mà phát
tâm.
3. Tuy chưa nghe pháp, nhưng tự thấy
tướng pháp diệt, vì muốn giữ gìn pháp mà
phát tâm.
4. Tuy không thấy tướng pháp diệt,
nhưng thấy chúng sinh đời ô trọc bị phiền
não quấy phá khó phát được nên mình phát
tâm.
Lại Phát bồ đề tâm kinh luận quyển
thượng phẩm Phát tâm cũng nói có bốn
duyên:
1. Tư duy về chư Phật.
2. Quán xét lỗi lầm của thân.
3. Thương xót chúng sinh.
4. Cầu quả tối thắng.
Vô lượng thọ kinh tông yếu lấy “bốn
thệ nguyện rộng lớn” làm tâm Bồ đề và
chia làm hai loại là Tùy sự phát tâm (do
những việc cụ thể mà phát) và Thuận lí
phát tâm (do chân lí phổ thông mà phát).
Đại thừa nghĩa chương quyển 9 thì lập
ba loại phát tâm:
1. Tướng phát tâm, thấy tướng sinh tử

và Niết bàn, nhàm chán sinh tử mà phát
tâm cầu Niết bàn.
2. Tức tướng phát tâm, biết bản tính
của sinh tử vắng lặng không khác gì Niết
bàn; lìa tướng sai biệt mới khởi tâm bình
đẳng.
3. Chân phát tâm, biết bản tính Bồ đề
là tự tâm mình, bồ đề tức là tâm, tâm tức là
bồ đề, mà quay về tâm gốc của chính mình.
BỒ ĐỀ TÂM

B
664
Ma ha chỉ quán quyển 1 thượng nói,
các Bồ tát Tạng giáo, Thông giáo, Biệt giáo,
cho đến Viên giáo đều do suy lường về cái
lí của Sinh diệt tứ đế, Vô sinh tứ đế, Vô
lượng tứ đế, Vô tác tứ đế mà phát tâm, cho
nên gọi là suy lí phát tâm.
Luận Đại thừa khởi tín thì nói ba loại
phát tâm: Tín thành tựu phát tâm, Giải
hành phát tâm, và Chứng phát tâm. Trong
tín thành tựu phát tâm mà sinh khởi Trực
tâm, Thâm tâm, Đại bi tâm thì cũng gọi là
ba loại phát tâm.
Mật giáo chủ trương phát tâm là một
trong năm lần chuyển biến của chữ A, và
dựa vào ba thứ tâm bồ đề: Hạnh nguyện,
Thắng nghĩa, Tam ma địa trong luận Bồ
đề tâm mà lập bốn loại phát tâm:
1. Tín tâm, chỉ cho tâm đối với việc cầu
Vô thượng bồ đề không một mảy may ngờ
vực. Vì tâm này là nền tảng của muôn hạnh
nên cũng gọi là Bạch tịnh tín tâm (lòng tin
trắng sạch).
2. Đại bi tâm, sau khi phát Bạch tịnh tín
tâm, lại lập bốn thệ nguyện rộng lớn, tâm
này cũng gọi là Hạnh nguyện tâm, Hạnh
nguyện bồ đề tâm.
3. Thắng nghĩa tâm, trong các giáo pháp,
chọn lựa giáo pháp chân thực. Tâm này
cũng gọi là Thâm bát nhã tâm, Thắng nghĩa
bồ đề tâm.
4. Đại Bồ đề tâm, ngay lúc quyết định
bỏ phần kém, chọn phần hơn, thì chư Phật
mười phương liền hiện ở trước mặt để chứng
minh, các ma thấy thế sợ mà rút lui. Đại Bồ
đề tâm này cũng gọi Tam ma địa bồ đề tâm.

Tuy chia ra bốn tâm như trên, nhưng
vốn là một thể, cho đến lúc thành quả Phật
cũng không giây phút nào rời nhau. Được
như thế là nhờ tự hành hóa tha, thế gian
xuất thế gian tu tam mật của chư tôn mà ra,
nên gọi là Hữu tướng bồ đề tâm. Nhưng vì
xưa nay vốn có tướng tức không tướng, cũng
như hư không lìa tất cả tướng, nên khế
hợp với Vô tướng bồ đề tâm.
Trong tông Tịnh độ Nhật bản, ngài
Nguyên không có soạn Tuyển trạch bản
nguyện niệm Phật tập, cho Bồ đề tâm là
tạp hành, nên loại bỏ. Căn cứ vào lí này,
phái Trấn tây thuộc tông Tịnh độ mới chia
tâm Bồ đề thành Bồ đề tâm Thánh đạo
môn và Bồ đề tâm Tịnh độ môn, và cho
rằng Bồ đề tâm là Tổng an tâm, Tam tâm
(Chí thành tâm, Thâm tâm, Hồi hướng phát
nguyện tâm) là Biệt an tâm, vì thế chủ
trương cần phải phát tâm Bồ đề.
Lại nữa, phái Tây sơn thuộc tông Tịnh
độ chia Bồ đề tâm làm Bồ đề tâm hành
môn và Bồ đề tâm quán môn, chủ trương
không cần Bồ đề tâm hành môn là vì trong
Bồ đề tâm quán môn đã đầy đủ tam tâm
rồi. Còn Tịnh độ chân tông thì chia Bồ đề
tâm thành Tự lực bồ đề tâm và Tha lực bồ
đề tâm. Trong hai tâm này, Phật dùng thệ
nguyện gốc cho chúng sinh tâm tin ưa, tức
là tín tâm chân thực vì tâm nguyện làm
Phật (tâm tự lợi nguyện thành Phật), tâm
độ chúng sinh (tâm lợi tha cứu độ hết thảy
chúng sinh), cho nên gọi là Tha lực bồ đề
tâm, Tịnh độ đại bồ đề tâm. [X. kinh Đại
phẩm bát nhã Q.9; kinh Hoa nghiêm (bản
dịch cũ) Q.9; kinh Ưu bà tắc giới Q.1; Kim
cương đính liên hoa bộ tâm niệm tụng nghi
quĩ; Đại nhật kinh sớ Q.1, Q.14; Ma ha chỉ

quán Q.1hạ].
BỒ ĐỀ THỤ
Cây Bồ đề. Phạm: bodhi-druma,
bodhi-taru, bodhi-vfkwa, hoặc gọi tắt:
bodhi,Pàli: bodhi-rukkha.Cũng gọi Giác
thụ, Đạo thụ, Đạo tràng thụ, Tư duy thụ,
Phật thụ. Tức là cây Bồ đề ở phía nam thành
Già da nước Ma yết đà trung Ấn độ, đức
Thích tôn đã chứng được Vô thượng chính
giác dưới cây này. Cây Bồ đề vốn tên là Bát
đa (Phạm:azvattha), cũng gọi Bối đa, A
BỒ ĐỀ THỤ

B
665
thuyết tha, A bái đa, dịch ý là cát tường (tốt
lành), nguyên cát (tốt lành lớn). Tên khoa
học là Ficus religiosa. Quả của nó gọi là Tất
bát la (Phạm:pippala), vì thế cũng gọi là
cây Tất bát la. Cây này thuộc họ cây dâu,
vốn mọc ở đông Ấn độ, là loại cây cao xanh
quanh năm, cao từ ba mét trở lên; lá hình
trái tim, đầu lá dài và nhọn; hoa ẩn trong
túi, hoa hình cầu, khi túi hoa chín thì có
màu chanh sậm, trong có quả nhỏ.
Cây Bồ đề nơi đức Phật thành đạo, trải
qua các thời đại, tuy đã nhiều lần bị chặt
phá bởi vua A dục, Vương phi Đê xá la hi
đa, vua Thiết thưởng ca v.v..… nhưng vẫn
đâm chồi nảy lá xanh tươi. Cứ theo Đại sử
(Mahàvaôsa, XIX văn Pàli) và Bồ đề thụ
sử (bodhi-vaôsa: lịch sử cây Bồ đề, văn
Pàli) ghi chép, thì con gái của vua A dục
tên là Tăng già mật đa đã lấy một cành của
cây Bồ đề này đưa sang nước Tích lan và
trồng nó trong rừng Đại mi già
(Mahàmegha) ở phía nam thành A nâu la
(Anuràdhapura) là thủ đô nước Tích lan
thời bấy giờ. Về
sau, vào thế XII,
khi tín đồ Hồi
giáo xâm nhập
Ấn độ, họ đã tàn
phá cây Bồ đề
chính một cách
thê thảm: không
những đốn chặt
cây cành mà họ
còn đào cả gốc
rễ! Về sau, một

cành cây Bồ đề
ở Tích lan được
chiết ra và đưa
về trồng lại ở Bồ đề đạo tràng, tức là cây
Bồ đề hiện nay.
Cứ theo Nguyên hanh thích thư quyển
2 chép, thì vào thời Lưu Tống Nam triều,
vị tăng người trung Ấn độ là ngài Cầu na
bạt đà la đã mang cây Bồ đề đến Trung
quốc và trồng nó ở Quảng châu. Không
bao lâu, ngài Đạo thúy lại chiết cành của
cây này đưa về trồng ở núi Thiên thai. Niên
hiệu Thiệu hi năm đầu (1190), vị tăng Nhật
bản là ngài Vinh tây cũng chiết cành cây
này đưa về trồng ở Nhật.
Theo ý nghĩa hóa độ chúng sinh mà
nói, thì sự thành đạo của chư Phật đều là
cùng một hóa nghi, do đó, sự chứng ngộ
thành đạo của các đức Phật quá khứ, vị lai
đều giống hệt như đức Thích tôn, mỗi ngài
đều có “cây Bồ đề” của mình. Trong kinh
điển đã ghi chép rõ tên cây Bồ đề của bảy
đức Phật quá khứ, đó là: cây Ba ba la (Phạm:
pàỉalì) của Phật Tì bà thi, cây Phân đà lợi
(puịđarìka) của Phật Thi khí, cây Sa la
(Phạm:sàla) của Phật Tì xá bà, cây Thi lợi
sa (Phạm:sirìwa) của Phật Câu lưu tôn, cây
Ô tạm bà la (Phạm: udumbara) của Phật
Câu na hàm, cây Ni câu luật (Phạm:
nigrodha) của Phật Ca diếp, cây Bát đa của
Phật Thích ca mâu ni, và khi bồ tát Di lặc
giáng sinh thành Phật trong đời vị lai thì
tên cây Bồ đề của ngài sẽ là Na già (Phạm:
nàgapuwpa, cây Long hoa). Còn kinh A
súc phật quốc quyển thượng và kinh Vô
lượng thọ quyển thượng cũng chép, ở Tịnh
độ của Phật A súc và Phật A di đà đều có
riêng cây Đạo tràng của các ngài.

Ngoài ra, còn có một loại cây Bồ đề cao
to, tên khoa học là Tilia migueliana, thuộc
họ cây Bồ đề, cao từ 12 đến 15 mét, lá
khác với lá cây Tất bát la, đầu lá không
nhọn, riềm lá hình sóng, quả mầu đen, có
thể dùng làm tràng hạt. Tương truyền, vào
thời Nam triều Lương, ngài Trí dược mang
cây Bồ đề từ Thiên trúc đến trồng ở Việt
đông, hạt cây Bồ đề này mặt ngoài có vòng
tròn lớn, đường vân giống như mặt trăng,
những chấm nhỏ giống như các ngôi sao,
gọi là Bồ đề trăng sao, cũng có thể dùng
làm tràng hạt.
Cây Bồ Đề ở nơi Đức Phật
thành đạo
BỒ ĐỀ THỤ

B
666
Hiện nay, cây Bồ đề thường được trồng
ở các chùa viện là thuộc họ cây Tất bát la
nơi đức Thích tôn thành đạo. [X. Trường a
hàm Q.1 kinh Đại bản; kinh Tăng nhất a
hàm Q.44, Q.45; kinh Tu hành bản khởi
Q.hạ; kinh Bối đa la thụ hạ tư duy thập nhị
nhân duyên; kinh Tì ni mẫu Q.5; luận Đại
trí độ Q.12; luận Thập trụ tì bà sa Q.3; Cao
tăng pháp hiển truyện; Pháp uyển châu lâm
Q.8; Đại đường tây vực kí Q.8; Ma yết đà
quốc điều; Quảng đông tân ngữ; Việt đông
bút kí].
BỒ ĐỀ THỤ THẦN
Thần cây Bồ đề. Thần giữ gìn cây Bồ
đề. Luận Đại tì bà sa quyển 25 chép, thủa
xưa, có một ông vua hủy diệt Phật pháp,
khi đến chặt cây Bồ đề, thần bảo vệ cây Bồ
đề liền hóa hiện thành người con gái tuyệt
sắc, đứng ngay trước mặt vua. Thấy người
con gái xinh đẹp, nhà vua sinh tâm tham
đắm, thiện thần hộ pháp có được cơ hội
thuận tiện liền giết vua và quân đội của
ông ta, đồng thời, giết luôn các ác thần. [X.
kinh Kim quang minh tối thắng vương Q.10
phẩm Bồ đề thụ thần tán thán; luận Đại trí
độ Q.3].
BỒ ĐỀ TIÊN NA (704 - 760)
Phạm:Bodhisena. Dịch ý là Giác quân.
Ngài là người nam Thiên trúc, dòng Bà la
môn, họ Bà la trì, tinh thần sáng suốt, tính
tình điềm đạm. Do lòng ngưỡng mộ sự linh
ứng của bồ tát Văn thù ở núi Ngũ đài mà
đến Trung quốc.
Năm Khai nguyên 23 (735, có thuyết
nói năm Khai nguyên 18), Bồ đề tiên na lại

cùng với các ngài Đạo tuyền và Phật triết
người nước Lâm ấp vượt biển đông sang
Nhật bản. Năm Thiên bình thắng bảo thứ
3 (751, có thuyết nói năm thứ 2), ngài nhậm
chức Tăng chính. Tháng tư năm Thiên
bình thắng bảo thứ 4, tượng Đại Phật của
chùa Đông đại được hoàn thành, ngài được
các sư Hành cơ v.v...… suy cử làm Đạo sư
trong lễ “khai nhãn cúng dường” (tức lễ
yểm tâm điểm nhãn).
Năm Thiên bình bảo
tự thứ tư, ngài dặn dò các
đệ tử rồi thị tịch trong
tiếng niệm Phật, thọ 57
tuổi. Người đời gọi ngài là
Bà la môn tăng chính, Bồ
đề tăng chính, hoặc gọi tắt
là Bồ đề . [X. Đại an tự bồ
đề truyền lai kí; Đường đại
hòa thượng đông chinh
truyện; Đông đại tự yếu
lục Q.1, Q.2, Q.6; Nhật
bản cao tăng truyện yếu
văn sao Q.1].
BỒ ĐỀ TRÀNG KINH PHÁP
Phép tu tiêu trừ tội chướng, thành tựu
quả Tất địa nói trong kinh Bồ đề trang
nghiêm đà la ni. Cũng gọi Bồ đề tràng đà la
ni pháp. Tức treo mạn đồ la trong đạo tràng,
lấy đức Thích ca Như lai làm Bản tôn (vị
tôn chính), y theo pháp Thích ca mà tu.
Cách vẽ tượng mạn đồ la: dưới cây báu
(tượng trưng cây Bồ đề) ở chính giữa mạn
đồ la, vẽ tượng đức Phật Thích ca mâu ni
ngồi trên tòa sư tử, trên cây báu vẽ một
tượng Phật thuyết pháp, bên phải Phật có
bồ tát Văn thù sư lợi, hai tay bưng bình bát
dâng cúng Phật, bên trái Phật có bồ tát Kim

cương thủ, tay phải cầm chày kim cương,
chiêm ngưỡng đức Như lai. Ở phía sau bồ
tát Văn thù sư lợi có để bảo chàng, trong
bảo chàng có đức Như lai ngồi tòa sư tử
trong dáng an úy, phía dưới có thiên nữ
Cát tường. Phía sau bồ tát Kim cương thủ
đặt hộp báu bồ đề tràng đà la ni, bốn mặt
Bồ Đề Tiên Na
BỒ ĐỀ THỤ THẦN

B
667
hộp báu có hóa Phật vây quanh, ở dưới vẽ
sứ giả kim cương. Phía dưới đức Phật phối
trí bốn Thiên Vương : Trì quốc, Tăng trưởng,
Quảng mục và Đa văn. Người vào mạn đồ
la này tiêu trừ được tất cả tội chướng, thành
tựu hết thảy tất địa, phúc tuệ thêm lớn, được
địa vị không trở lui, tất cả quỷ thần đều
không xâm hại và được chư thiên hộ vệ.
Chủng tử của phép tu này là (bhahê),
hình tam muội da là bình bát. Phép kết ấn
: hai tay duỗi thẳng, ngửa lên, tay phải đè
lên tay trái, ngửa bàn tay để ở trước ngực.
Đây là ấn căn bản của Bồ đề tràng trang
nghiêm đà la ni. [X. Đồ tượng sao Q.3; Biệt
tôn tạp kí Q.14; Mạn đồ la tập Q.trung
(Hưng nhiên)].
BỒ ĐỀ TỬ
Quả bồ đề. Là quả cây bo-di-ci trong tiếng
Tây tạng, chứ không phải là quả của cây bồ
đề mọc ở gần núi Tuyết. Cây của quả này
thuộc loại thảo mộc sống trong một năm,
mùa xuân nảy mầm, thân cao ba đến bốn
thước (Tàu), lá như lá lúa, nở hoa đỏ lợt
giống như bông lúa, từ khoảng mùa hè đến
mùa thu thì kết quả hình tròn, màu trắng,
vỏ cứng, người ta dùng làm tràng hạt niệm
Phật, cho nên gọi là Bồ đề tử, (tức là quả ý
dĩ). Tại Trung quốc, chỉ trên núi Thiênthai
có loại cây này, gọi là Thiênthai bồ đề. Lại
trong Bản thảo cương mục vô hoạn tử điều,
nêu ra bảy tên gọi khác nhau của cây Vô
hoạn tử, và một trong đó tức là Bồ đề tử.
Kinh Giáo lượng sổ châu công đức (Đại
17, 727 trung), nói: “Nếu dùng quả Bồ đề
làm tràng hạt niệm Phật, cầm trên tay, lần

niệm một biến, được phúc vô lượng”. (xt.
Niệm Châu).
BỒ ĐOÀN
Cái đồ ngồi (tọa cụ) bện bằng cỏ lác (cỏ
bồ) hinh tròn, bằng phẳng. Cũng gọi Viên
tọa. Là vật của vị tăng dùng khi ngồi thiền
hoặc quỳ lạy. Về sau, nó cũng được bọc
bằng gấm. Có nhiều chủng loại, dày thì gọi
là Hậu viên tọa, bện bằng cỏ may thì gọi là
Gian viên tọa, cũng có loại để một lỗ hổng
ở giữa giống như cái vòng. [X.Thiền lâm
tượng khí tiên khí vật môn].
BỒ MĨ BỒNG (1928-?)
Vị vua đời thứ 9 của nước Thái lan. Cha
là Tống tạp, mẹ là Song uông, lên ngôi lúc
19 tuổi. Ông học ngành cầu đường và chính
trị học ở Thụy sĩ, học kiêm các ngôn ngữ
Anh, Pháp, Đức và La tinh, thích âm nhạc
và mỹ thuật. Năm Phật lịch 2514 (1946)
nhà vua qui y ngài Tăng thống Thái lan,
phát nguyện làm tỉ khưu nửa tháng, hành
trì công khóa rất nghiêm cẩn, y như một vị
tỉ khưu thực thụ.
Từ khi lên ngôi đến nay (1988), ông
hết lòng hộ trì Phật pháp. Trong thời gian
thăm nước Mĩ, ông đã giảng diễn tại Quốc
hội Mĩ, lấy việc hoằng dương Phật pháp
làm tông chỉ. Ông tài trợ cho hội Pàli
Thánh Điển (PàliText Society) của nước
Anh, in ba tạng kinhPàli theo mẫu tự La
tinh và dịch ba tạngPàli sang tiếng Anh;
đồng thời, giúp đỡ Phật tử Đông Hồi (East
Pakistan) mở rộng các chùa thờ Phật. Nhà
vua cũng là người tán trợ cho Tổng hội
Phật giáo Thái lan và hội Thanh niên Phật
giáo, là người đã cống hiến rất lớn cho sự
nghiệp hoằng dương Phật giáo Thái lan.
BỒ TÁT

Từ gọi tắt của Bồ đề tát đỏa. Bồ đề tát
đỏa, Phạm: bodhi-sattva. Pàli: bodhisatta.
Cũng gọi Bồ đề sách đa, Mạo địa tát
đát phược, Phù tát. Dịch ý: Đạo chúng sinh,
Giác hữu tình, Đại giác hữu tình, Đạo tâm
BỒ TÁT

B
668
chúng sinh. Hàm ý là người cầu đạo, cầu
đại giác, người có tâm cầu đạo rộng lớn.
Bồ đề nghĩa là giác, trí, đạo. Tát đỏa
nghĩa là chúng sinh, hữu tình. Bồ tát cùng
với Thanh văn, Duyên giác gọi chung là
Tam thừa. Cũng là một trong 10 giới. Bồ
tát là chỉ cho người tu hành trên cầu vô
thượng bồ đề bằng trí tuệ, dưới hóa độ
chúng sinh bằng tâm từ bi, tu các hạnh ba
la mật và trong vị lai sẽ thành tựu quả Phật.
Cũng tức là người dũng mãnh cầu bồ đề,
tròn đủ hai hạnh lợi mình và lợi người.
Nếu đứng trên quan điểm cầu bồ đề (trí
giác ngộ) mà nói, thì Thanh văn, Duyên
giác cũng có thể được gọi là Bồ tát; bởi vậy,
để phân biệt, mới gọi những người tu hành
Đại thừa cầu vô thượng bồ đề là Ma ha tát
đỏa (Phạm: mahà-sattva, maha nghĩa là
lớn), Ma ha tát, Bồ tát ma ha tát, Bồ đề tát
đỏa ma ha tát, Ma ha bồ đề chất đế tát đỏa
v.v...… Những tên khác của Bồ tát được ghi
trong kinh điển là: Khai sĩ (Bồ đề tát đỏa),
Đại sĩ (Ma ha tát đỏa), Tôn nhân (Đệ nhất
tát đỏa), Thượng nhân (Thượng tát đỏa),
Vô thượng (Vô thượng tát đỏa), Lực sĩ (Lực
tát đỏa), Vô song (Vô đẳng tát đỏa), Vô tư
nghị (Bất tư nghị tát đỏa), Phật tử, Phật trì,
Đại sư, Đại thánh, Đại công đức, Đại tự tại,
Chính sĩ, Thủy sĩ, Cao sĩ, Đại đạo tâm thành
chúng sinh, Pháp thần, Pháp vương tử,
Thắng sinh tử, Quảng đại tát đỏa, Cực diệu
tát đỏa, Thắng xuất nhất thiết tam giới tát
đỏa, Thân nghiệp vô thất ngữ nghiệp vô
thất ý nghiệp vô thất (ba nghiệp không có
lỗi), Thân nghiệp thanh tịnh ngữ nghiệp

thanh tịnh ý nghiệp thanh tịnh, Thân
nghiệp vô động ngữ nghiệp vô động ý
nghiệp vô động, Thành tựu giác tuệ (Phạm:
dhìmat, người có trí tuệ), Tối thượng chiếu
minh (Phạm:uttama-dyuti, thành tựu cao
tột), Tối thắng chân tử (Phạm:jina-putra,
người con hơn hết, người con hàng phục),
Tối thắng nhậm trì (Phạm:jinàdhàra, chỗ
nương tựa hơn hết, nắm giữ hàng phục),
Phổ năng hàng phục (Phạm:vijetf, người
sai khiến hơn hết, hay hàng phục), Tối thắng
manh nha (Phạm: jinàíkura, cái mầm
mống hơn hết), Dũng kiện (Phạm:
vikrànta, mạnh mẽ), Tối thánh (Phạm:
paramàzcarya, bậc thầy khuôn phép cao
hơn hết, Thượng thánh), Thương chủ
(Phạm:sàrthavàha, thầy dẫn đường), Đại
xưng (Phạm: mahà-yazas, bậc có danh
tiếng lớn), Lân mẫn (Phạm:kfpàlu, thành
tựu tình thương), Đại phúc (Phạm: mahàpuịya,
phúc đức lớn), Tự tại (Phạm:ìzvara),
Pháp sư (Phạm:dhàrmika) v.v…... Lại vì Bồ
tát là những vị phát đại Bồ đề tâm, đầy đủ
các nguyện thù thắng thế gian và xuất thế
gian, cho nên gọi chúng Bồ tát là “Thắng
nguyện Bồ đề đại tâm chúng”.
Bồ tát được chia làm nhiều chủng loại,
tùy theo sự liễu ngộ có cạn có sâu không
giống nhau mà Bồ tát có những giai vị bất
đồng. Ngoài điểm khác biệt này ra, kinh Bồ
tát địa trì quyển 8 phẩm Bồ tát công đức
còn nêu ra mười loại Bồ tát: Chủng tính
(Phạm: gotra-stha), Nhập (Phạm:
avatìrịa), Vị tịnh (Phạm:a-zuddhà-zaya),
Vị thục (Phạm:a-paripakva), Thục (Phạm:
paripakva), Vị định (Phạm: a-niyatipatita),
Định (Phạm: niyati-patita), Nhất
sinh (Phạm:eka-jàti-pratibaddha), Tối

hậu thân (Phạm: carama-bhavika).
Trong mười loại Bồ tát trên đây, loại
chưa được tâm thanh tịnh, gọi là Chủng
tính; phát tâm tu học, gọi là Nhập (vào);
vào rồi mà chưa đạt đến địa vị tâm thanh
tịnh, gọi là Vị tịnh (Chưa thanh tịnh); đã
vào địa vị tâm thanh tịnh, gọi là Tịnh; người
tâm đã thanh tịnh nhưng chưa vào được
địa vị rốt ráo, gọi là Vị thục (chưa chín); đã
vào địa vị rốt ráo, gọi là Thục; thục rồi
nhưng chưa vào địa vị định, gọi là Vị định
(chưa Định); vào địa vị định rồi thì gọi là
Định. Thục lại có hai loại:
BỒ TÁT

B
669
1. Nhất sinh, là theo thứ lớp được Vô
thượng bồ đề.
2. Tối hậu thân, là được Vô thượng bồ
đề ngay trong đời này.
Ngoài ra, Bồ tát cũng còn được chia làm
tại gia và xuất gia, bệ bạt trí (trở lui) và a bệ
bạt trí (không trở lui), sinh thân (người chưa
dứt phiền não), và pháp thân (người đã đoạn
trừ phiền não, được sáu thần thông), sinh
tử nhục thân và pháp tính sinh thân, đại
lực và tân phát tâm, đốn ngộ và tiệm ngộ,
trí tăng và bi tăng v.v…...
Thuyết trí tăng bi tăng là chủ trương
của tông Pháp tướng, nghĩa là theo sự phân
loại Bồ tát từ địa vị thứ tám trở về trước, thì
Bồ tát Trực vãng (bồ tát đốn ngộ) chế phục
sự hiện hành của phiền não Câu sinh khởi,
liền chịu thân Biến dịch, thành là Trí tăng
thượng Bồ tát. Đến địa vị thứ bảy (Mãn
tâm), sau khi chế phục hết phiền não, chịu
thân phần đoạn, thì thành là Bi tăng thượng
Bồ tát hoặc Đại bi Bồ tát. Đối với các Bồ tát
hồi tâm (hướng về Đại thừa, tức các Bồ tát
tiệm ngộ), thì người hồi tâm từ “Bất hoàn”
và “A la hán”, do đã dứt hết phiền não ở
cõi Dục, cho nên là Trí tăng; còn người hồi
tâm từ “Dự lưu” và “Nhất lai” thì là Trí tăng
hoặc Bi tăng. Ngoài ra, còn có Bồ tát Trí bi
bình đẳng. Đồng thời, Bồ tát của giai vị Thập
tín gọi là Tân phát ý Bồ tát, Trụ tiền tín
tướng Bồ tát, Giả danh Bồ tát v.v...…
Hạnh Bồ tát tu, gọi là Bồ tát hạnh, tất
cả phép tắc nghi thức liên quan đến Bồ tát,
gọi là Bồ tát pháp thức; giáo pháp nhằm
đạt đến quả vị Phật, gọi là Bồ tát thừa; kinh

điển của Bồ tát thừa, gọi là Bồ tát tạng.
Kinh Phạm võng nói về giới Bồ tát do Bồ
tát nhận giữ. Tên các vị Bồ tát thường được
nói đến trong các kinh gồm có các bồ tát
Di lặc, Văn thù, Quán thế âm, Đại thế chí
v.v…...
Trong giới tăng sĩ hoặc cư sĩ thuộc Đại
thừa, cũng có các vị được tôn thành Bồ tát,
như các học giả Long thụ, Thế thân v.v...
…của Phật giáo Đại thừa Ấn độ đã được tôn
là Bồ tát. Ở Trung quốc thì ngài Trúc pháp
hộ được tôn là Đôn hoàng Bồ tát, ngài Đạo
an là Ấn thủ Bồ tát. Tại Nhật bản cũng có
các vị cao tăng được vua ban hiệu Bồ tát.
[X. kinh Phóng quang bát nhã Q.5; kinh
Đại phương đẳng đại tập Q.12; kinh Đại a
di đà Q.thượng; kinh Hoa nghiêm (dịch cũ)
phẩm Li thế gian; kinh Hoa nghiêm (dịch
mới) phẩm Phổ hiền hạnh; kinh Bồ tát địa
trì Q.4; kinh Bồ tát anh lạc bản nghiệp
Q.thượng; kinh Tiệm bị nhất thiết trí đức;
kinh Đại bảo tích Q.3; kinh Đại thừa bản
sinh tâm địa quán Q.7; kinh Phạm võng
Q.hạ; luận Đại tì bà sa Q.176; luận Đại trí
độ Q.4, Q.41, Q.44, Q.71, Q.94; luận Du
già sư địa Q.46; Đại nhật kinh sớ Q.1; Đại
thừa nghĩa chương Q.17; Khuyến phát bồ
đề tâm tập Q.hạ; Đại tống tăng sử lược
Q.hạ]. (xt. Tam Thừa, Bồ Tát Giai Vị).
BỒ TÁT ANH LẠC BẢN NGHIÊP KINH
Kinh, 2 quyển, ngài Trúc phật niệm dịch
vào năm Kiến nguyên 12 đến 14 (376-378)
đời Diêu Tần. Cũng gọi Bồ tát anh lạc kinh,
Anh lạc bản nghiệp kinh, hoặc gọi tắt Anh
lạc kinh, Bản nghiệp kinh, thu vào Đại chính
tạng tập 24. Nội dung nói về các giai vị tu
nhân và ba tụ tịnh giới của Bồ tát. “Anh
lạc bản nghiệp” là tiếng dùng trong hệ thống

hoa nghiêm, vì thế kinh này có rất nhiều
chỗ hợp nhau với giáo tướng Hoa nghiêm.
Kinh này lập 52 giai vị tu hành của Bồ tát
gồm: Thập tín, Thập trụ, Thập hành, Thập
hồi hướng, Thập địa, Vô cấu địa và Diệu
giác v.v…...
Toàn bộ kinh chia làm 8 phẩm: Tập
chúng phẩm, Hiền thánh danh tự phẩm,
Hiền thánh học quán phẩm, Thích nghĩa
phẩm, Phật mẫu phẩm, Nhân quả phẩm,
Đại chúng thụ học phẩm, Tập tán phẩm,
BỒ TÁT ANH LẠC BẢN NGHIÊP KINH

B
670
để trình bảy rõ các giai vị và sự tu hành của
Bồ tát. Phẩm đại chúng thụ học nói về
“Tam tụ tịnh giới”, lấy tám vạn bốn nghìn
pháp môn làm Nhiếp thiện pháp giới; lấy
bốn tâm vô lượng từ bi hỉ xả làm Nhiếp
chúng sinh giới; lấy mười ba la di làm Nhiếp
luật nghi giới (Mười ba la di trong kinh này
cũng giống với mười giới nặng của kinh
Phạm võng).
Kinh này chịu ảnh hưởng kinh Phạm
võng rất sâu, nội dung Tam tụ tịnh giới đều
thuộc về giới Đại thừa. Đặc điểm ở đây là
giới Bồ tát có nhận pháp mà không bỏ pháp,
một khi đã được giới thì vĩnh viễn không
mất; cho dù có phạm giới ba la di cũng
không mất giới thể. Và chủ trương giới lấy
tâm làm thể.
Khảo xét về kinh này thì ở Ấn độ không
thấy căn cứ sử thực. Còn ở Trung quốc, từ
Pháp kinh lục trở đi, các kinh lục phổ thông
đều ghi do ngài Trúc phật niệm dịch vào
đời Diêu Tần, nhưng trong phần dịch kinh
của Xuất tam tạng kí tập thì không có tên
kinh này, và nó được xếp vào Thất dịch
tạp kinh lục (phần ghi chép những kinh
mất tên người dịch). Lịch đại tam bảo kỉ thì
nói kinh này ngoài bản dịch của ngài Trúc
phật niệm ra, còn có bản dịch của ngài Trí
nghiêm đời Tống nữa. Thời gần đây, đã có
học giả căn cứ vào sự không xác định được
người dịch và do xem xét phần nội dung,
mà cho rằng kinh này đã được soạn ra ở
Trung quốc. [X. Bồ tát giới kinh nghĩa sớ
Q.thượng; Phạm võng bồ tát giới bản sớ
Q.1; Cổ kim dịch kinh đồ kỉ Q.3; Đại đường

nội điển lục Q.3; Khai nguyên thích giáo
lục Q.4, Q.5, Q.12].
BỒ TÁT BẢN NGHIÊP KINH
Kinh, 1 quyển, ngài Chi khiêm dịch vào
đời Ngô. Cũng gọi Hoa nghiêm kinh Tịnh
hạnh phẩm, Bản nghiệp kinh, Tịnh hạnh
phẩm kinh. Thu vào Đại chính tạng tập
10. Kinh này lấy phẩm Tịnh hạnh trong
kinh Hoa nghiêm làm cốt mà soạn thành
một kinh riêng, mục đích nói rõ lí tưởng
của Bồ tát tại gia. Đối chiếu kinh Hoa nghiêm
với kinh này, người ta khó có thể đoán định
được kinh này đã được mở rộng ra thành
kinh Hoa nghiêm, hay kinh Hoa nghiêm
đã được rút gọn lại mà thành kinh này. [X.
Xuất tam tạng kí tập Q.2; Lịch đại tam bảo
kỉ Q.5; Đại đường nội điển lục Q.2].
BỒ TÁT BẢN SINH MAN LUẬN
Phạm : Jàtakamàlà,16 quyển, các ngài
Thánh dũng (Phạm:Àrya-zùra) v.v…... người
Ấn độ soạn, các sư Thiệu đức, Tuệ tuân
đời Bắc Tống dịch, thu vào Đại chính tạng
tập 3. Cũng gọi Bản sinh man luận, Bản
sinh man. Sách này thuật lại sự tích của
đức Phật trong các kiếp quá khứ khi tu
hành đạo Bồ tát và giải thích pháp nghĩa
của nó. Nội dung toàn bộ sách được chia
làm hai phần, phần trước gồm 4 quyển kể
14 truyện của đức Phật như sau:
Gieo mình cho hổ (cọp) ăn, vua Thi tì
cứu mạng chim bồ câu, Như lai đi xin ăn,
hóa thần thông tối thắng, Như lai không bị
chất độc làm hại, thỏ chúa bỏ mình cúng
dường Phạm chí, vua rồng từ tâm tiêu trừ
oán hại, vua Từ lực đâm vào mình lấy máu
bố thí năm quỉ dạ xoa, dạy rõ dù bố thí ít
cũng được công đức vì nhân chân chính,
Như lai đầy đủ trí tuệ không ghen ghét điều

thiện của người khác, Phật rưới nước lên
đầu vị tỉ khưu bị bệnh nhờ thế được an
lành, xưng niệm công đức của Tam bảo,
xây tháp được phúc báo, công đức xuất gia.
Phần sau gồm 12 quyển, tức từ quyển 5
trở đi, giải thích rõ về pháp tướng trong Hộ
quốc bản sinh…. Đứng về phương diện kết
cấu của toàn bộ bản Hán dịch hiện còn mà
nói, thì 14 truyện của phần trước, văn nghĩa
BỒ TÁT BẢN NGHIÊP KINH

B
671
dễ hiểu, còn nửa trước của phần sau thì
thiếu sót, hơn nữa, hành văn trúc trắc, tối
nghĩa khó hiểu, có lẽ đã do chắp nối từ
nhiều nguyên bản mà ra, cho nên rất khác
với nguyên bản tiếng Phạm hiện còn.
Bản tiếng Phạm hiện còn thu chép tất
cả 34 truyện tích bản sinh của đức Phật,
phổ thông đều cho là do ngài Thánh dũng
soạn. Cứ theo Chí nguyên pháp bảo khám
đồng tổng lục quyển 9 nói, thì nguyên bản
tiếng Phạm đã do các ngài Thánh dũng,
Tịch biến, và Thánh thiên soạn. Nhưng
Duyệt tạng tri tân quyển 38 thì lại nói bốn
quyển trước do Tôn giả Thánh dũng Hộ
quốc biên tập, 12 quyển sau do các ngài
Tịch biến, Thắng thiên soạn. Nếu ngài
Thánh dũng, người làm luận Bồ tát bản
sinh man này và ngài Đại dũng, soạn giả
của kinh Phân biệt nghiệp báo (do ngài Tăng
già bạt ma dịch vào đời Lưu Tống) là cùng
một người, thì niên đại thành lập nguyên
bản tiếng Phạm phải là vào thế kỉ IV Tây
lịch.
Gần đây, lại có học giả cho rằng tác giả
của luận Bồ tát bản sinh man (tiếng Phạm)
và tác giả của 150 bài tán, 400 bài tán là
một người. Nếu thuyết này đúng, thì niên
đại thành lập nguyên bản tiếng Phạm của
luận Bồ tát bản sinh man là khoảng thế kỉ
II Tây lịch.
Tóm lại, về niên đại thành lập nguyên
bản tiếng Phạm của luận Bồ tát bản sinh
man có hai thuyết:
1. Nếu ngài Thánh dũng và ngài Đại
dũng (soạn giả của kinh Phân biệt nghiệp

báo) là một người, thì bộ luận Bồ tát bản
sinh man bằng tiếng Phạm đã được soạn
thành vào thế kỉ IV Tây lịch.
2. Nếu ngài Thánh dũng, người soạn
luận Bồ tát bản sinh man (tiếng Phạm), đồng
thời, cũng là tác giả của 150 bài tán và 400
bài tán khác nữa, thì luận Bản sinh man
được soạn vào thế kỉ II Tây lịch.
Cứ theo Nam hải kí qui nội pháp truyện
quyển 4 chép, thì Bản sinh man là bài tán
vịnh hay nhất trong các bài tán vịnh. Hơn
10 nước thuộc các đảo Nam hải đều có
phong tục phúng tụng Bản sinh man.
Bản tiếng Phạm ấn hành vào năm 1891;
bản dịch tiếng Anh thì được xuất bản vào
năm 1895. [X. Anh dịch đại minh tam tạng
thánh giáo mục lục; Phạm ngữ Phật điển
chi chư văn hiến (Sơn điền Long thành);
M. Winternitz: Geschichte der indischen
Literatur, Bd. II].
BỒ TÁT BỘ
Một trong những cách chia loại tượng
Phật. Chỉ Thánh chúng đầy đủ hình tướng
Bồ tát. Hình Bồ tát là tướng tại gia, trên
đầu có tóc, phần nhiều đội mũ báu, mặc
thiên y (áo cõi trời); cổ, ngực đeo vòng hoa
và chuỗi ngọc, tứ chi trang sức vòng, xuyến,
nói chung đều hiện tướng nhu hòa. Loại
tượng như tượng bồ tát Quán thế âm là
nhiều nhất. Ngoài ra, các bồ tát Văn thù,
Phổ hiền, Phổ hiền diên mệnh, Hư không
tạng, Đại thế chí v.v...… đều là Thánh chúng
thuộc Bồ tát bộ.
BỒ TÁT ĐẠO
Phạm:bodhisattva-caryà.
I. Bồ tát đạo. Sự tu hành của Bồ tát.
Tức là con đường tu hành sáu độ muôn
hạnh, lợi mình lợi người để thành tựu quả

Phật. Bởi thế, đạo Bồ tát là nhân chính yếu
để thành Phật, và thành Phật là kết quả
của đạo Bồ tát. Người muốn thành Phật,
trước hết phải tu đạo Bồ tát. [X. kinh Pháp
hoa Q.1].
II. Bồ tát đạo. Chỉ cho Phật giáo Đại
thừa. Tức là giáo pháp trên cầu Phật đạo,
dưới hóa độ chúng sinh. [X. kinh Quán
đính Q.12].
BỒ TÁT ĐẠO

B
672
BỒ TÁT ĐỊA
I. Bồ tát địa. Chỉ chung cho 10 địa vị,
tức là 10 giai đoạn trong quá trình tu hành.
Phổ thông phần nhiều chỉ 10 giai vị chung
cho Tam thừa, hoặc chỉ cho 10 giai vị trong
quá trình tu hành của Bồ tát Đại thừa. Mười
giai vị chung cho Tam thừa cũng gọi là Cộng
địa, tức là 10 giai vị mà những người ba
thừa Thanh văn, Duyên giác và Bồ tát cùng
tu.
II. Bồ tát địa. Chỉ riêng cho giai vị thứ
chín trong 10 giai vị chung của Tam thừa,
cũng tức là giai vị thứ chín trong “mười giai
vị Thông giáo” của tông Thiên thai. Giai vị
này là giai vị của Bồ tát từ lúc mới phát tâm
cho đến trước khi thành đạo.
1. Cứ theo kinh Đại phẩm bát nhã
quyển 6 phẩm Phát thú chép, thì Bồ tát ở
nơi địa thứ chín này có đủ 12 pháp như
sau: mong được chư Phật ở vô biên thế
giới hóa độ; được toại nguyện ấy; biết rõ
tiếng nói của các trời, rồng, dạ xoa v.v...…
và nói pháp cho họ nghe; ở trong thai
thành tựu; nhà thành tựu; chỗ sinh thành
tựu; dòng họ thành tựu; quyến thuộc
thành tựu; sinh ra thành tựu; xuất gia
thành tựu; cây Phật (cây Bồ đề) trang
nghiêm thành tựu; thành tựu đầy đủ các
công đức tốt lành.
2. Lại theo Pháp hoa huyền nghĩa quyển
4 phần dưới và Ma ha chỉ quán quyển 6
phần trên nói, thì Bồ tát ở giai vị này, vì sự
giáo hóa và làm lợi ích cho chúng sinh mà
sinh trong ba cõi, phúc đức sâu dày, trí tuệ
sắc bén, thấu suốt chân đế và tục đế, lại

tiến thêm mà dứt trừ các tập khí phiền não
thuộc sắc pháp và tâm pháp v.v..., được
pháp nhãn đạo chủng trí, cho đến học các
pháp Thập lực, Vô sở úy… của Phật. Đến lúc
ấy, tập khí còn sót lại sẽ hết, y như đốm lửa
cuối cùng đã tắt. Trong ba thừa, chỉ có Bồ
tát có khả năng tiến tới giai vị này, cho nên
gọi là Bồ tát địa.
III. Bồ tát địa. Chỉ chung cho 10 giai
vị tu hành của Bồ tát nói trong kinh Hoa
nghiêm (dịch cũ) quyển 23. Đó là: Hoan hỉ
địa, Li cấu địa, Minh địa, Diệm địa, Nan
thắng địa, Hiện tiền địa, Viễn hành địa, Bất
động địa, Thiện tuệ địa, và Pháp vân địa.
Đây là giai đoạn tu hành từ giai vị thứ 41
đến giai vị thứ 50 trong 52 giai vị tu hành
của Bồ tát. (xt. Thập Địa).
BỒ TÁT ĐỊA TRÌ KINH
Phạm: Bodhisattva-bhùmi. Gồm 10
quyển (hoặc 8 quyển). Cũng gọi Bồ tát địa
kinh, Địa trì kinh, Bồ tát giới kinh, Bồ tát
địa trì luận, Địa trì luận. Ngài Đàm vô sấm
đời Bắc Lương dịch. Thu vào Đại chính
tạng tập 30. Kinh này tuy gọi là “Kinh”,
nhưng thực ra vốn thuộc về “Luận”; truyền
thuyết nói rằng kinh này là do ngài Vô trước
ghi chép những lời nói pháp của bồ tát Di
lặc mà thành. Thế nhưng, luận Du già sư
địa bản Hán dịch lại cho nó là tác phẩm
của bồ tát Di lặc; còn bản dịch Tây tạng
của kinh này thì coi nó là tác phẩm của
ngài Vô trước. Kinh này và Bồ tát địa trong
Bản địa phần của luận Du già sư địa là cùng
bản, nhưng nó thiếu phẩm Phát chính đẳng
bồ tát tâm. Kinh này còn có bản dịch khác
là “Bồ tát thiện giới kinh” (bản 9 quyển) do
ngài Cầu na bạt ma dịch.
Nội dung kinh này nói rõ phương tiện

tu hành của Bồ tát, chia làm ba phần: Sơ
phương tiện xứ, Thứ pháp phương tiện xứ,
và Tất kính phương tiện xứ, gồm 27 phẩm.
Nhờ có giới Đại thừa, nên kinh này lại càng
được coi trọng. [X. Xuất tam tạng kí tập
Q.2; Đại đường nội điển lục Q.3; Cổ kim
dịch kinh đồ kỉ Q.3; Khai nguyên thích giáo
lục Q.4; Đại thừa giới kinh chi nghiên cứu
(Đại dã pháp đạo)].
BỒ TÁT ĐỊA

B
673
BỒ TÁT GIAI VỊ
Chỉ cho các giai vị (giai đoạn tu hành)
mà Bồ tát phải trải qua, kể từ lúc mới phát
tâm Bồ đề rồi qua nhiều kiếp tu hành chứa
góp công đức, cho đến khi đạt đến quả vị
Phật.
Thông thường chữ “Vị” hoặc chữ
“Tâm ” được dùng để gọi thay cho từ giai
vị, như: Thập tín vị (cũng gọi là Thập tín
tâm), Thập hồi hướng vị (cũng gọi Thập
hồi hướng tâm) v.v...… đều là tên gọi giai vị
Bồ tát. Tuy nhiên, về thứ tự và danh nghĩa
của các giai vị Bồ tát thì các kinh luận nói
không giống nhau. Chẳng hạn như thuyết
“Thập trụ”: Phát tâm trụ, Trị địa tâm trụ
v.v... …thì đời xưa vốn bao gồm toàn bộ giai
vị tu hành của Bồ tát, nhưng đến đời sau
thì Thập trụ chỉ tương đương với giai vị đầu
tiên của vị Tam hiền trước “Thập địa” mà
thôi. Bởi thế nên biết thuyết giai vị Bồ tát
cũng tùy thuộc sự phát triển của lịch sử
giáo lí mà có thay đổi.
Trong các thuyết về giai vị Bồ tát như:
41 giai vị, 51 giai vị, 52 giai vị, 57 giai vị
v.v... …thì thuyết 52 giai vị (Thập tín vị, Thập
trụ vị, Thập hành vị, Thập hồi hướng vị,
Thập địa vị, Đẳng giác, Diệu giác) của kinh
Bồ tát anh lạc bản nghiệp là hoàn chỉnh
nhất cả về danh nghĩa và thứ bậc, nên từ
xưa đến nay thuyết này đã được sử dụng
rộng rãi. Liệt kê như sau:
- Thập tín tâm (Thập tín): Tín tâm, Niệm
tâm, Tinh tiến tâm, Định tâm, Bất thoái
tâm, Hồi hướng tâm, Hộ tâm, Giới tâm,
Nguyện tâm.

- Thập trụ tâm (Thập trụ, Thập giải):
Phát tâm trụ, Trị địa (tâm) trụ, Tu hành
(tâm) trụ, Sinh quí (tâm) trụ, Phương tiện
(tâm) trụ, Chính tâm trụ, Bất thoái (tâm)
trụ, Đồng chân (tâm) trụ, Pháp vương tử
(tâm) trụ, Quán đính (tâm) trụ. (Muời tâm
này thuộc Tập chủng tính).
- Thập hành tâm (Thập hành): Hoan
hỉ (tâm) hành, Nhiêu ích (tâm) hành, Vô
sân hận (tâm) hành (Vô vi nghịch hành),
Vô tận (tâm) hành (Vô khuất tạo hành), Li
si loạn (tâm) hành (Vô si loạn hành), Thiện
hiện (tâm) hành, Vô trước (tâm) hành, Tôn
trọng (tâm) hành (Nan đắc hành), Thiện
pháp (tâm) hành, Chân thực (tâm) hành.
(Mười tâm này thuộc Tính chủng tính).
- Thập hồi hướng tâm (Thập hồi hướng):
Cứu hộ nhất thiết chúng sinh ly chúng sinh
tướng hồi hướng tâm, Bất hoại hồi hướng
tâm, Đẳng nhất thiết Phật hồi hướng tâm,
Chí nhất thiết xứ hồi hướng tâm, Vô tận
công đức tạng hồi hướng tâm, Tùy thuận
bình đẳng thiện căn hồi hướng tâm, Tùy
thuận đẳng quán nhất thiết chúng sinh tâm,
Như tướng hồi hướng tâm, Vô phược giải
thoát hồi hướng tâm, Pháp giới vô lượng
hồi hướng tâm (Mười tâm này thuộc Đạo
chủng tính).
- Thập địa tâm (Thập địa): Tứ vô lượng
tâm (Hoan hỉ địa), Thập thiện tâm (Li cấu
địa), Minh quang tâm (Phát quang địa),
Diệm tuệ tâm (Diệm tuệ địa), Đại thắng
tâm (Nan thắng địa), Hiện tiền tâm (Hiện
tiền địa), Vô sinh tâm (Viễn hành địa),
Bất tư nghị tâm (Bất động địa), Tuệ quang
tâm (Thiện tuệ địa), Thụ vị tâm (Pháp vân
địa) (Mười tâm này thuộc Thánh chủng
tính).

- Đẳng giác - Nhập pháp giới tâm (thuộc
Đẳng giác tính).
- Diệu giác - Tịch diệt tâm (tâm này thuộc
Diệu giác tính).
Trên đây là 52 giai vị thuộc sáu chủng
tính. Như đã nói ở trước, thuyết 52 giai vị
là của kinh Bồ tát anh lạc bản nghiệp. Còn
các kinh luận khác cũng có những thuyết
bất đồng, biểu thị như sau:
- Kinh Anh lạc (52 giai vị): Thập tín
(ngoại phàm), Thập trụ, Thập hành, Thập
BỒ TÁT GIAI VỊ

B
674
hồi hướng (nội phàm-tam hiền), Thập địa
(Thập thánh), Đẳng giác, Diệu giác.
- Kinh Nhân vương (51 giai vị): Thập
thiện, Thập tín (Ngoại phàm), Thập
chỉ,Thập kiên (Nội phàm-tam hiền), Thập
địa, Phật địa.
- Kinh Phạm võng (40 giai vị): Thập phát
thú, Thập trưởng dưỡng, Thập kim cương,
Thập địa.
- Kinh Hoa nghiêm (41 giai vị): (Thập
phạm hạnh) Thập trụ, Thập hành,Thập
hồi hướng, Thập địa, Phật địa.
- Kinh Thủ lăng nghiêm(57 giai vị): Càn
tuệ địa, Thập tín, Thập trụ, Thập hành,
Thập hồi hướng, Tứ thiện căn (Noãn, Đính,
Nhẫn, Thế đệ nhất), Thập địa, Đẳng giác,
Diệu giác.
- Luận Thành duy thức (5 giai vị): Tư
lương vị (nội phàm-Tam hiền), Gia hành
vị (Tứ thiện căn), Thông đạt vị (mới vào sơ
địa), Tu tập vị (Sơ địa trụ tâm trở về sau),
Cứu kính vị.
- Luận Nhiếp đại thừa (4 giai vị): Nguyện
nhạo hành địa, Kiến đạo, Tu đạo, Cứu kính
đạo.
- Kinh Bồ tát địa trì (13 giai vị): Chủng
tính trụ (chưa phát tâm), Giải hành trụ,
Hoan hỉ trụ, Tăng thượng giới trụ, Tăng
thượng ý trụ, Bồ đề phần pháp tương ứng
tăng thượng tuệ trụ, Đế tương ứng tăng
thượng tuệ trụ, Duyên khởi tương ứng tăng
thượng tuệ trụ, Hữu hành hữu khai phát
vô tướng trụ, Vô hành vô khai phát vô
tướng trụ, Vô ngại trụ, Tối thượng bồ tát
trụ, Như lai trụ.

- Kinh Bồ tát địa trì (7 giai vị): Chủng
tính địa, Giải hành địa, Tịnh tâm địa, Hành
tích địa (bao gồm Tăng thượng giới trụ cho
đến Hữu hành hữu khai phát vô tướng trụ
ở trên), Quyết định địa, Quyết định hành
địa, Tất kính địa (gồm Tối thượng bồ tát
trụ và Như lai trụ ở trên).
Chủ trương của các tông phái đối với
các giai vị bồ tát cũng không giống nhau.
Nay hãy đề cập đền thuyết của ba tông phái
lớn là Duy thức, Hoa nghiêm và Thiên thai
như sau:
1. Tông Duy thức dùng thuyết 41 giai
vị, điểm sai khác với thuyết 52 giai vị của
kinh An lạc là ở chỗ “Thập tín” được gom
chung vào Sơ trụ trong “Thập trụ”, Đẳng
giác được gom chung vào địa thứ 10 trong
“Thập địa” khi viên mãn thành tựu (tức lúc
cuối cùng), còn tâm hồi hướng thứ 10 trong
“Thập hồi hướng tâm” thì được mở rộng ra
làm Tứ thiện căn: Noãn vị, Đính vị, Nhẫn
vị, Thế đệ nhất pháp vị, và lấy 29 tâm trước
(tức Thập trụ tâm, thập hành tâm, chín tâm
hồi hướng trước của Thập hồi hướng) trong
30 tâm trước Thập địa cùng với một phần
tâm thứ 30 (Hồi hướng tâm thứ 10) mà
làm “Đại thừa thuận giải thoát phần” (tức
Tam hiền vị), lấy một phần khác nữa của
tâm hồi hướng thứ 30 làm “Đại thừa thuận
quyết trạch phần (tức Tứ thiện căn)”
Về “Thập tín vị”, ngài Viên trắc ở chùa
Tây minh đời Đường lập riêng hai thuyết
khác nhau:
a. Chủ trương có “giai vị Thập tín”, tức
thừa nhận rằng, trước khi tiến vào Sơ trụ
cần phải có giai vị “Tiền phương tiện vị”,
đây là Bồ tát thường tu “Thập thuận danh
tự” trong Thập tâm.

b. Chủ trương “Thập tín hành giả”, tức
chỉ cho tất cả 10 tâm mà các Bồ tát cùng
chung tu chứng từ “Sơ trụ vị” trở lên.
Ngài Viên trắc và ngài Khuy cơ tổ của
tông Duy thức ở Trung quốc vốn là anh
em đồng môn, suốt cuộc đời dốc sức vào
việc nghiên cứu, giảng nói, trứ tác Duy thức
học, nhưng mỗi khi trình bày ngài Viên
trắc thường phê phán bác bỏ thuyết của
ngài Khuy cơ và chủ trương khác với sự
giải thích chính thống của Duy thức học
đương thời, cho nên ngài được coi là nhà
Duy thức hiểu biết lệch lạc, như hai thuyết
BỒ TÁT GIAI VỊ

B
675
khác nhau về “Thập tín vị” trên đây là quan
điểm rất đặc thù.
2. Tông Hoa nghiêm phán lập “Năm
giáo” khác nhau, do đó có mấy thuyết về
thứ bậc của Bồ tát như sau:
a. Tiểu thừa giáo trước kiến đạo, có
Phương tiện vị tứ thiện căn.
b. Đại thừa thủy giáo, lại chia làm hai
loại:
- Hồi tâm giáo: dắt dẫn người Nhị thừa
ngu pháp vào Đại thứa giáo, y theo thứ bậc
của Tiểu thừa và căn cứ vào thuyết “Tam
thừa cộng thập địa” (10 địa chung cho ba
thừa) của tông Thiên thai mà có 10 địa:
Càn tuệ địa, Tính địa, Bồ tát địa, Phật địa
v.v...
- Trực tiến giáo: tiến thẳng vào Đại thừa
giáo, bao gồm các thứ bậc trong Thập tín
nên có tất cả 51 giai vị, và lấy “Thập hồi
hướng” trở lên làm “Bất thoái vị”, cũng tức
là tùy theo tính chất, năng lực khác nhau
giữa ba hạng người thượng căn, trung căn,
hạ căn mà lần lượt ở các giai vị Đệ thất trụ,
Thập hồi hướng, Sơ địa v.v... tiến vào ngôi
vị Bất thoái chuyển.
c. Chung giáo: nghĩa là Bồ tát ở giai vị
Thập tín vẫn chưa chứng được ngôi bất
Thoái chuyển, mà chỉ có hành, nên không
lập thuyết Thập tín vị, chỉ lập 41 vị thôi.
Trong 41 giai vị này, lấy Sơ trụ làm bất
Thoái vị.
d. Đốn giáo: trong giáo này, nếu người
có thể một niệm chẳng sinh, rõ lí dứt hoặc,
thì có thể liền ngay đó mà vào ngôi vị Phật,
vì thế không lập thứ bậc Bồ tát.

đ. Viên giáo chia làm hai loại:
- Đốn giáo nhất thừa, cũng không lập
thứ bậc riêng biệt mà thu hết vào thứ bậc
của bốn giáo trước.
- Biệt giáo nhất thừa, trong “Hàng bố
môn” tuy có lập các thứ bậc Bồ tát, nhưng
trong “Viên dung môn” thì chủ trương trong
một giai vị có đầy đủ tất cả giai vị nên thừa
nhận rằng khi giai vị thành tựu viên mãn
thì có thể thành Phật liền, gọi là “Tín mãn
thành Phật”.
3. Tông Thiên thai, trong bốn giáo hóa
pháp, ba giáo Thông, Biệt, Viên được phối
với các thứ bậc Bồ tát như sau:
a. Thông giáo, phối với giai vị “Tam thừa
cộng thập địa”: Càn tuệ địa, Tính địa v.v..
Cũng gọi Thông giáo thập địa, là 10 giai vị
của Bồ tát, Thanh văn, Duyên giác tu chung.
b. Biệt giáo, lấy 52 giai vị của kinh Bồ
tát anh lạc bản nghiệp làm thứ bậc. Nhưng
qui nạp 52 giai vị thành 7 khoa: “Tính, Trụ,
Hành, Hướng, Địa, Đẳng (giác), Diệu (giác)”,
rồi tổng kết 7 khoa thành hai mục lớn là
Phàm và Thánh. Tức là trong 52 giai vị lấy
“Thập tín” làm giai vị ngoại phàm (áp phục
Kiến hoặc, Tư hoặc trong ba hoặc của “giới
nội”; giới: chỉ cho ba cõi Dục, Sắc, Vô sắc)
và lấy Thập trụ, Thập hành, Thập hồi hướng
làm giai vị nội phàm (cho đến áp phục vô
minh hoặc của “giới ngoại”), lấy Sơ địa trở
lên làm giai vị Thánh. Trong giai vị thánh,
lấy Thập địa, Đẳng giác làm nhân của
Thánh vị, và lấy Diệu giác làm quả.
c. Viên giáo, giáo nghĩa Viên giáo cho
rằng tất cả những cái tồn tại xưa nay vốn
đã đầy đủ ba nghìn pháp, cho nên nói theo
mặt bản thể thì Phật và chúng sinh là bình
đẳng không hai, nhưng nói về mặt hiện

tượng thì có mê ngộ khác nhau; bởi thế
nếu đứng trên lập trường thực tiễn mà nói
thì việc tu hành cũng nên có thứ lớp, do
đó mới lập ra thuyết “Lục tức vị” để giúp
người tu hành lìa bỏ tâm thấp hèn, ngã
mạn. Ngoài ra còn mượn tên của 52 giai vị
Biệt giáo để nói rõ thứ bậc của Viên giáo,
cho nên ở trước Thập tín vị, có thêm một
khoa “Ngũ phẩm đệ tử vị”.
Đồng thời, Thập trụ vị của Viên giáo
tương đương với Thập địa vị của Biệt giáo.
Lại nữa, thứ bậc của Bồ tát viên giáo
cũng có thể được phối hợp sáu luân (bánh
BỒ TÁT GIAI VỊ

B
676
xe): Thiết luân (bánh xe sắt, Thập tín), Đồng
luân (bánh xe đồng, Thập trụ), Kim luân
(bánh xe vàng, Thập hồi hướng), Lưu li luân
(bánh xe lưu li, Thập địa), Ma ni luân (bánh
xe ngọc như ý, Đẳng giác) v.v... Vì luân bảo
(bánh xe báu) của vua Chuyên luân Thánh
vương có khả năng hơn tất cả các loại vũ
khí, nên nó được dùng để ví dụ mỗi giai vị
tu hành đều có thể đoạn trừ phiền não.
Trong các giai vị kể ở trên, thì Bồ tát
Thập tín vị chỉ có tên chứ không có thực,
nên gọi là “Danh tự bồ tát”, hoặc “Trụ tiền
tính tướng bồ tát”. Đồng thời, Bồ tát từ Sơ
trụ trở lên, nhờ tín căn đã thành tựu, không
lui mất nữa, nên gọi 30 tâm Địa tiền (Thập
trụ, Thập hành, Thập hồi hướng) là “Tín
tướng ứng địa”. Lại nữa, Bồ tát từ “Tính
địa” trở lên trong Thập địa: Càn tuệ, v.v...
hoặc bồ tát “Sơ hoan hỉ địa” trở lên trong
Thập địa: Hoan hỉ v.v... hoặc bồ tát “Sơ
hoan hỉ địa”, vì lòng thương xót, nghĩ nhớ
hết thảy chúng sinh hệt như mẹ nhớ
thương con, nên cũng gọi là bồ tát “Nhất
tử địa”. Tịnh độ chân tông Nhật bản đem
Nhất tử địa phối với Sơ hoan hỉ địa để làm
hiện ích (ích lợi cho đời này) hoặc làm đương
ích (ích lợi cho đời sau) của lòng tin. Ngoài
ra, luận Tịnh độ của ngài Thế thân có đề
cập đến “Giáo hóa địa”, ý là chỉ cho chỗ
giáo hóa của Bồ tát hoặc là giai vị của bồ tát
giải tác. Nếu là giai vị giải tác thì tương đương
với Đệ bát địa trở lên. [X. kinh Nhân vương
bát nhã ba la mật Q.thượng phẩm Bồ tát
giáo hóa; kinh Đại phẩm bát nhã Q.6 phẩm
Phát thú; kinh Phạm võng Q.thượng; kinh

Đại Phật đính thủ lăng nghiêm Q.8; kinh
Hoa nghiêm (dịch cũ) Q.8 phẩm Thập trụ,
Q.11 phẩm Thập hành, Q.14 phẩm Thập
hồi hướng, Q.23 phẩm Thập địa; luận Đại
trí độ Q.49; luận Thập trụ tì bà sa Q.1; Nhân
vương kinh sớ Q.trung phần đầu; Hoa
nghiêm kinh sớ Q.18; Đại thừa tứ luận
huyền nghĩa Q.2; Pháp hoa huyền nghĩa
thích tiêm Q.5 phần dưới; Đại thừa nghĩa
chương Q.12]. (xt. Thập Địa, Ngũ Thập Nhị
Vị, Tứ Thiện Căn Vị, Tức).
BỒ TÁT GIẢI THOÁT NGŨ NGHĨA
Hoa nghiêm kinh tùy sớ diễn nghĩa sao
nêu năm nghĩa giải thoát của Bồ tát là:
1. Sinh tử bất năng phược, nghĩa là
chúng sinh bị sống chết trói buộc, nhưng
Bồ tát không bị sống chết trói buộc.
2. Cảnh tướng bất năng phược, cảnh
tướng: chỉ cho tất cả tướng của cảnh giới.
Nghĩa là Bồ tát tuy thấy tất cả cảnh giới,
nhưng không bị dính mắc.
3. Hiện hoặc bất năng phược, hiện hoặc
là cái thấy phân biệt trước mắt. Nghĩa là Bồ
tát không để bị vướng mắc vào cái đối tượng
mình thấy trước mắt, và biết rõ cái tâm hay
thấy (năng kiến) cũng là không.
4. Hữu bất năng phược, hữu, chỉ cho
tất cả các pháp có tạo tác. Nghĩa là tất cả
các pháp có tạo tác (hữu vi) mà Bồ tát thấy
đều là không, nên Bồ tát không chấp trước.
5. Hoặc bất năng phược, nghĩa là Bồ tát
thấu suốt mê vọng tức chân như, phiền
não tức bồ đề, nên dính mắc mà chẳng
dính mắc gì cả.
BỒ TÁT GIỚI
Là giới luật của Bồ tát Đại thừa nhận
giữ. Cũng gọi Đại thừa giới, Phật tính giới,
Phương đẳng giới, Thiên Phật đại giới. Đối

lại với “Tiểu thừa thanh văn giới”. Nội dung
của giới Bồ tát là Tam tụ tịnh giới (ba nhóm
giới trong sạch); đó là: Nhiếp luật nghi giới,
Nhiếp thiện pháp giới và Nhiêu ích hữu
tình giới. Cũng tức là thu tóm hết thảy Phật
pháp vào ba môn lớn là: Giữ gìn luật nghi,
Tu các pháp lành, Cứu độ chúng sinh, và
lấy đó làm giới cấm để tuân thủ.
Có rất nhiều kinh sách Đại thừa nói về
BỒ TÁT GIẢI THOÁT NGŨ NGHĨA

B
677
Bồ tát, nhưng có thể tổng hợp làm hai loại
sách luật là Phạm võng và Du già. Bồ tát
giới bản được lấy ra từ phẩm Luật tạng của
kinh Phạm võng gồm có 10 giới nặng, 48
giới nhẹ, bất luận là người xuất gia hay người
tại gia đều có thể nhận giữ. Còn giới bản
được trích ra từ luận Du già sư địa quyển
40, quyển 41 thì lấy Tam tụ tịnh giới, Tứ
chủng tha thắng xứ pháp làm nền tảng.
Trước phải nhận giới của bảy chúng Tiểu
thừa trong thời gian dài, nếu người nào
không vi phạm thì mới được nhận giữ giới
Bồ tát. Đời xưa lấy giới Bồ tát trong kinh
Du già sư địa làm chính, nhưng ngày nay
thì giới Bồ tát trong kinh Phạm võng lại
thịnh hành. Giới Viên đốn của tông Thiên
thai tức là giới trong kinh Phạm võng.
Cứ theo kinh Phạm võng quyển hạ chép,
thì nhận giữ giới Bồ tát được năm lợi ích:
1. Được chư Phật ở mười phương thương
nhớ, che chở.
2. Khi sắp chết được chính kiến, tâm
vui mừng.
3. Sinh ở nơi nào đều được làm bạn với
các Bồ tát.
4. Chứa góp nhiều công đức, thành tựu
giới ba la mật.
5. Đời này đời sau, tính giới phúc tuệ
tròn đầy.
Giới Bồ tát là Ba la đề mộc xoa (giới biệt
giải thoát) nằm ngoài giới của bảy chúng
(Ưu bà tắc, Ưu ba di, sa di, sa di ni, thức xoa
ma ni, tỉ khưu, tỉ khưu ni). Người nhận giữ
giới Bồ tát có thể ở trong bảy chúng, mà
cũng có thể ở ngoài bảy chúng, chỗ tôn quí

của giới Bồ tát là vượt lên trên và bao trùm
tất cả giới. Kinh Phạm võng nói giới Bồ tát
là nguồn gốc của chư Phật, là cội rễ của Bồ
tát và Phật tử. Tính chất của giới Bồ tát
tương tự như tám giới (tám giới quan trai);
tám giới cũng là một loại giới Biệt giải thoát
nằm ngoài giới của bảy chúng. Nhưng, vì
trong giới Bồ tát có một vài giới tương tự
như giới Bát quan trai, nên là “Đốn lập giới”,
lại cũng có một số giới không giống giới Bát
quan trai mà tương tự như “Tiệm thứ giới”
của giới bảy chúng, cho nên giới Bồ tát có
thể được chia làm hai loại:
1. Đốn lập: có thể nhận ngay giới Bồ
tát.
2. Tiệm thứ: trước phải nhận ba qui y,
năm giới v.v... rồi sau mới nhận giới Bồ tát.
Trong tạng kinh Hán dịch, có sáu loại
Bồ tát giới bản hoặc Bồ tát giới kinh rất
được coi trọng là: kinh Bồ tát anh lạc bản
nghiệp, Phạm võng kinh Bồ tát giới bản,
Du già sư địa luận bồ tát giới bản, Bồ tát địa
trì kinh giới bản, Bồ tát thiện giới kinh giới
bản và Ưu bà tắc giới kinh giới bản. Nếu
sáu thứ trên đây được chia theo hai loại
đốn và tiệm, thì Anh lạc và Phạm võng
thuộc về Đốn lập, còn các giới kinh Du già,
Địa trì, Thiện giới, Ưu bà tắc v.v... thuộc
Tiệm thứ.
Giới Bồ tát bắt đầu được truyền bá ở
Trung quốc do ngài Cưu ma la thập (344 -
413). Trong các bản chép tay tìm thấy ở
Đôn hoàng có Thụ bồ tát giới nghi quĩ 1
quyển do ngài soạn. Còn người đầu tiên
làm phép thụ giới là ngài Đàm vô sấm (358
- 433) khi ngài trao giới Bồ tát cho nhóm
các sư Đạo tiến v.v... gồm hơn mười người
ở Cô tang (tỉnh Cam túc, huyện Vũ uy).

Đến đời Lương, đời Trần thuộc Nam triều,
phong trào thụ giới Bồ tát khá thịnh hành,
như Lương vũ đế, Trần văn đế đều nhận
giới Bồ tát. Lương vũ đế từng lập đàn giới,
thỉnh ngài Tuệ siêu trao giới Bồ tát. Lại năm
Thiên giám 18 (519), nhà vua tự phát
nguyện rồi theo ngài Tuệ ước nhận giới Bồ
tát ở điện Đẳng giác. Thái tử, Công khanh,
xuất gia, tại gia v.v... xin thụ giới Bồ tát rất
đông, có tới 84.000 người. Cũng có thuyết
nói Lương vũ đế nhận giới Bồ tát nơi ngài
Trí tạng.
Đến đời Tùy, vua Văn đế nhận giới Bồ
BỒ TÁT GIỚI

B
678
tát nơi ngài Trí khải, đều xưng là Bồ tát giới
đệ tử. Cứ đó mà suy, có thể biết phong trào
thụ giới Bồ tát tại Trung quốc vào thời ấy
đã thịnh hành đến mức nào. [X. kinh Bồ
tát anh lạc bản nghiệp Q.hạ; kinh Bồ tát
thiện giới Q.4; kinh Bồ tát thiện giới
(1quyển); kinh Ưu bà tắc giới Q.3; Bồ tát
giới bản; Thụ bồ tát giới nghi (Trạm nhiên);
luận Đại trí độ Q.46; Phạm võng kinh bồ
tát giới bản sớ Q.1; Tứ phần luật hành sự
soa tư trì kí Q.thượng; Bát tông cương yếu
Q.thượng; Tục cao tăng truyện Q.5; Trí tạng
truyện Q.6; Tuệ siêu truyện, Tuệ ước
truyện; Quảng hoằng minh tập Q.22]. (xt.
Tam Tụ Tịnh Giới, Giới, Truyền Giới, Viên
Đốn Giới).
BỒ TÁT GIỚI BẢN
I. Bồ tát giới bản. Chỉ cho bản văn nói
về các giới điều ở sau phần kệ tụng trong
kinh Phạm võng quyển hạ. Cũng gọi Bồ
tát giới kinh. Ngài Cưu ma la thập (344 -
413) dịch vào đời Hậu Tần. Thu vào Đại
chính tạng tập 24. Tên đầy đủ của kinh
Phạm võng do ngài La thập dịch là: “Phạm
võng kinh lô xá na Phật thuyết Bồ tát tâm
địa giới phẩm đệ thập”. Cứ theo bài tựa kinh
Phạm võng do ngài Tăng triệu viết, thì bản
tiếng Phạm của kinh này có 112 quyển 61
phẩm, trong đó, Bồ tát giới bản là phẩm
thứ 10 mà ngài La thập đã dịch thành hai
quyển, người đời sau chép riêng phần văn
nói về 10 giới nặng, 48 giới nhẹ trong quyển
hạ ra làm một quyển để tiện việc tụng trì.
Nội dung của Bồ tát giới bản: từ ”Ngã
kim lô xá na” đến “đệ nhất thanh tịnh giả”

là phần tựa của Giới bản này, rồi từ “Phật
cáo chư Phật tử” đến “hiện tại chư Bồ tát
kim tụng” là phần Chính tông. Văn giới
bao gồm 10 giới nặng: giết hại, trộm cướp,
dâm dục, nói láo, bán rượu, chê bai Tam
bảo v.v... và 48 giới nhẹ: không kính thầy
bạn, ăn ngũ tân (hành, tỏi v.v...). Sau đó là
phần lưu thông nói về công đức lưu thông
Giới bản này. Đối với tông Thiên thai, Giới
bản này là giới bản mẫu mực cho Viên giới
Đại thừa của tông mình.
Về sách chú thích thì có Bồ tát giới nghĩa
sớ 2 quyển do ngài Trí khải giảng và đệ tử
của ngài là Chương an (Quán đính) ghi
chép, Bồ tát giới văn sớ 5 quyển (hoặc 6
quyển) của ngài Pháp tạng, Bồ tát giới sớ 3
quyển của ngài Nghĩa tịnh...
II. Bồ tát giới bản, 1 quyển. Ngài Đàm
vô sấm (385 - 433) dịch vào đời Bắc Lương.
Cũng gọi Bồ tát giới bản kinh, Địa trì giới
bản. Đây là phần giới văn nói về bốn Ba la
di và 41 giới nhẹ được chép riêng ra từ phẩm
Phương tiện xứ giới trong kinh Bồ tát địa trì
quyển 4 mà thành. Là giới bản của Bồ tát
Đại thừa nhận giữ và do bồ tát Từ thị nói.
Thu vào Đại chính tạng tập 24.
Về nội dung, ở đầu quyển có bài kệ quí
kính, kế đến phần giới nương theo phép
tắc Bồ tát thuyết giới mà nêu ra những giới
điều nặng nhẹ, cuối cùng là văn khuyên
bảo trì tụng. Theo Bồ tát giới bản tiên yếu
của ngài Trí húc đời Minh, thì tên gọi của
bốn Ba la di là:
1. Tự tán hủy tha (khen mình chê
người).
2. Khan tích tài pháp (Sẻn tiếc của cải
và Pháp bảo).
3. Sân bất thụ hối (Tức giận không chịu

nghe lời khuyên bảo mà ăn năn).
4. Báng loạn chính pháp (Chê bai làm
loạn chính pháp).
Ngoài ra, Bồ tát giới bản tiên yếu còn
chia giới thứ 26 là “Học chư ngoại đạo” và
“Ái nhạo tà pháp”, nên tất cả là 42 giới
nhẹ.
Các bản dịch khác của giới bản này còn
có:
1. Du già giới bản của ngài Huyền trang
nêu 43 giới nhẹ.
BỒ TÁT GIỚI BẢN

B
679
2. Ưu bà tắc ngũ giới uy nghi kinh của
ngài Cầu na bạt ma đời Lưu Tống cũng
nêu 41 giới nhẹ, nhưng sắp đặt có hơi khác.
Nội dung bao gồm kệ qui kính, văn giới,
đồng thời nói rõ năm việc công đức giữ
giới, khuyên người ta xa lià những việc xấu
ác của thân, miệng, tà mệnh, nghiệm sự
(việc đồng bóng nhảm nhí), buông lung
v.v... và nêu ra phép làm lễ sám hối, phép
nhận giường giây (cái võng), nhận gậy tích
v.v...
3. Bồ tát thiện giới kinh bản 1 quyển,
cũng do ngài Câu na bạt ma dịch, liệt kê
tám giới Ba la di và tổng cộng có 50 giới
điều. Sách chú thích thì có Bồ tát giới bản
tiên yếu 1 quyển của ngài Trí húc. [X. Đại
đường nội điển lục Q.3; Lịch đại tam bảo kỉ
Q.9; Khai nguyên thích giáo lục Q.4, Q.12,
Q.14].
III. Bồ tát giới bản, 1 quyển, ngài Huyền
trang dịch xong vào năm Trinh quán 23
(649). Giới bản này là những luật nghi của
giới Bồ tát được sao chép ra từ phẩm Bồ tát
sơ địa trì du già xứ giới của Bản địa phần
trong luận Du già sư địa (quyển 40-,41) mà
thành. Giới bản này do bồ tát Di lặc nói,
đời gọi là Du già giới bản, cũng gọi là Du già
bồ tát giới bản, Bồ tát giới kinh, Bồ tát giới
bản kinh, thu vào Đại chính tạng tập 24.
Những giới nhẹ nói trong bản này, tương
đương với 48 giới nhẹ của kinh Phạm võng,
sách này là cùng bản với Địa trì giới bản,
nhưng khác dịch. Nội dung của giới bản
này phần lớn giống với nội dung của Địa
trì giới bản, nhưng có một vài điểm sai khác

là: Giới bản này không có kệ qui kính, nêu
tất cả 43 giới nhẹ, tức là chia giới 26 “Bất
tập học phật” ra làm hai giới, rồi ở dưới giới
thứ tám thêm riêng một giới nữa là “lợi ích
phạm giới sinh công đức” và ở sau văn giới
có đề ra phép sám hối. Ngoài ra, về số giới
điều của giới bản này, thì thông thường
phần nhiều y theo thuyết của Du già luận
kí quyển 10 phần dưới, nêu 43 giới nhẹ;
nếu căn cứ theo các bản luật sớ khác, thì vì
cách sắp đặt không giống nhau, nên có các
thuyết bất đồng, như có 42 giới (tức thường
nói 4 nặng 42 nhẹ), 44 giới, 45 giới v.v...
Sách chú thích có: Bồ tát giới bản trì phạm
yếu kí 1 quyển của ngài Nguyên hiểu, Ứng
lí tông giới đồ thích văn sao 2 quyển của
ngài Duệ tôn v.v... [X. Đại đường nội điển
lục Q.5; Cổ kim dịch kinh đồ kỉ Q.4; Khai
nguyên thích giáo lục Q.8; Trinh nguyên
tân định thích giáo mục lục Q.11].
BỒ TÁT GIỚI KINH ĐIỂN
Chỉ chung những kinh điển thu chép
các giới luật mà Bồ tát phải thụ trì. Những
kinh điển này được chia làm bốn loại:
1. Kinh Bồ tát địa trì do ngài Đàm vô
sấm dịch vào đời Bắc Lương, gồm 10 quyển,
thu vào Đại chính tạng tập 30.
2. Kinh Phạm võng do ngài Cưu ma la
thập dịch vào đời Diêu Tần, gồm 2 quyển,
thu vào Đại chính tạng tập 24.
3. Kinh Bồ tát anh lạc bản nghiệp, cũng
gọi là kinh Anh lạc, gồm 2 quyển, do ngài
Trúc phật niệm dịch vào đời Diêu Tần, thu
vào Đại chính tạng tập 24.
4. Ba loại Bồ tát giới bản được thu vào
Đại chính tạng tập 24:
a. Bồ tát giới bản, 1 quyển, cũng gọi Địa
trì giới bản, gồm những giới điều được chép

riêng ra từ phẩm Phương tiện xứ giới trong
kinh Bồ tát địa trì quyển 4, do ngài Đàm vô
sấm dịch vào đời Bắc Lương, để tiện việc
thụ trì đọc tụng.
b. Kinh Ưu bà tắc ngũ giới uy nghi, 1
quyển, do ngài Cầu na bạt ma dịch vào đời
Lưu Tống, là cùng bản của Địa trì giới bản,
nhưng khác dịch. Ngài Cầu na bạt ma còn
dịch kinh Bồ tát thiện giới, 1 quyển, thu
vào Đại chính tạng tập 30.
c. Bồ tát giới bản một quyển, do ngài
BỒ TÁT GIỚI KINH ĐIỂN

B
680
Huyền trang dịch vào đời Đường. Cũng gọi
Du già sư địa quyển 40, quyể 41 do ngài
Huyền trang dịch.
Trong những luật điển ghi ở trên, dựa
theo thuyết của các học giả xưa nay, có thể
tổng hợp lại làm hai loại là: Phạm võng và
Du già; kinh Anh lạc và kinh Phạm võng
đều thuộc về Phạm võng giới bản, ngoài ra
có thể qui hết vào Du già giới bản. Hai hệ
thống luật điển này có những chỗ khác
nhau rất lớn sau đây:
1. Phạm võng giới bản do dức Phật Thích
ca nói; Du già giới bản do bồ tát Từ thị Di
lặc nói.
2. Phạm võng giới bản nói rõ 10 giới
nặng, 48 giới nhẹ, là những giới mà tăng và
tục đều có thể thụ ngay, gọi là Đốn lập giới.
Du già giới bản thì lấy ba tụ tịnh giới, bốn
pháp tha thắng xứ làm mẫu mực, tuy cũng
chung tăng và tục, nhưng trước phải thụ
giới của bảy chúng Tiểu thừa trong thời gian
lâu mà không trái phạm thì mới nhận giới
Bồ tát, nên gọi là Tiệm lập giới.
3. Phạm võng giới bản nghiêm khắc,
rườm rà hơn, người nhận lãnh phải tuyệt
đối làm theo đúng những điều được chỉ bảo,
khéo giữ uy nghi, ngăn ngừa tất cả sự nhơ
nhuốm dù nặng hay nhẹ. Còn Du già giới
bản thì phương tiện khéo léo hơn, thông
quyền đạt biến, thị nhiễm, phi phạm, có
khai, có giá (có chỗ cho phép, có chỗ cấm
chỉ).
Ở Trung quốc, xưa nay Phạm võng giới
bản thịnh hành hơn, còn ở Tây tạng thì
thụ trì Du già giới bản, chứ không tin và

biết đến Phạm võng. Thời gần đây, ngài
Thái hư lấy Du già giới bản làm tiêu chuẩn
hành trì cho bốn chúng đệ tử. [X. Bồ tát
giới bản tiên yếu; Bồ tát giới kinh nghĩa sớ
Q.thượng ; Du già bồ tát giới bản dữ Phạm
võng kinh lược đàm (Minh tính, Hiện đại
phật giáo học thuật tùng san tập 89); Giới
luật học cương yếu (Thánh nghiêm)]. (xt.
Bồ Tát Giới Bản).
BỒ TÁT GIỚI NGHĨA SỚ
Sách, 2 quyển, ngài Trí khải (538 - 597)
giảng vào đời Tùy, sư Quán đính (561 -
632) ghi, thu vào Đại chính tạng tập 40.
Cũng gọi Phạm võng bồ tát giới kinh nghĩa
sớ, Bồ tát giới kinh nghĩa kí, Bồ tát giới kinh
nghĩa sớ, Bồ tát giới nghĩa kí, Thiên thai
giới nghĩa sớ, Giới sớ. Đây là sách chú thích
kinh Phạm võng bồ tát giới. Trước hết, lập
ba khoa: Thích danh, Xuất thể, Liệu giản,
kế đến, giải thích văn kinh, giải nghĩa rất
ngắn gọn, dễ hiểu. Tông Thiên thai, tông
Tịnh độ đã căn cứ vào bộ sách này mà lập
ra giới Đại thừa viên đốn để truyền thụ trong
tông mình. Bồ tát giới nghĩa sớ này đã được
thu vào Tịnh độ tông toàn thư quyển 15.
Các sách chú thích về bộ Giới sớ này có:
Bồ tát giới nghĩa sớ san bổ 3 quyển của
ngài Đạo hi, Bồ tát giới nghĩa kí 3 quyển
của ngài Uẩn tề, Bồ tát giới nghĩa sớ kiến
văn 6 quyển của ngài Đạo quang v.v... [X.
Phật tổ thống kỉ Q.25; Luật tông quỳnh
giám chương Q.6].
BỒ TÁT HA SẮC DỤC PHÁP KINH
Kinh, 1 quyển. Ngài Cưu ma la thập dịch
vào đời Diêu Tần. Cũng gọi Bồ tát ha sắc
dục kinh, Ha sắc dục pháp. Thu vào Đại
chính tạng tập 15. Nội dung nói về nữ sắc
và cho nó là gông cùm, là tai họa, là nạn

suy bại của thế gian, khuyên răn người đời
nên tránh xa nữ sắc, chớ để nó mê hoặc dụ
dỗ. [X. Xuất tam tạng kí tập Q.2; Đại đường
nội điển lục Q.3; Khai nguyên thích giáo
lục Q.4].
BỒ TÁT HẠNH
Chỉ cho các hạnh sáu độ (sáu Ba la mật)
BỒ TÁT GIỚI NGHĨA SỚ

B
681
mà hành giả tu để cầu thành Phật. Như
đức Phật Thích ca mâu ni, trước khi thành
đạo, đã từng đến nơi các vị tiên tu những
khổ hạnh; và ở các kiếp trước hiện các loại
thân tu những hạnh như bố thí, nhẫn nhục
v.v... đều gọi là Bồ tát hạnh. Nội dung kinh
Bản sinh là kể lại những hạnh Bồ tát mà
đức Phật đã tu trong năm trăm thân đời
trước.
BỒ TÁT HẠNH HỮU TỨ NAN
Hạnh Bồ tát có bốn cái khó. Cứ theo
Hoa nghiêm kinh sớ quyển 6 nêu ra, thì
người tu hạnh Bồ tát có bốn điều khó khăn:
1. Bội kỉ lợi thế nan (bỏ cái lợi của mình
mà mưu lợi cho đời là khó), nghĩa là người
tu hành chỉ vì lợi ích chúng sinh, chứ
không có mảy may ý nghĩ vì mình.
2. Hành tướng duy khổ nan (chỉ một
đường tu khổ hạnh là khó), nghĩa là người
tu hành vì lợi ích chúng sinh, theo nguyện
của mình mà tu khổ hạnh, không ưa tìm
cầu những thú vui của thế gian.
3. Xứ kinh chư hữu nan (trải qua các
chỗ khổ là khó), nghĩa là người tu hành vì
lợi ích của chúng sinh mà không một chỗ
khổ nào không trải qua.
4. Thời kiếp vô lượng nan (thời kiếp
không có hạn lượng là khó), nghĩa là người
tu hành mong cầu quả Phật vô lượng, lại
gồm tu hạnh lợi người, cho nên phải trải
qua vô lượng kiếp, không có hạn định.
BỒ TÁT HIÊU
Tôn hiệu cao nhất được tặng cho các
cao tăng đại đức gọi là Bồ tát hiệu. Như ở
Trung quốc đời xưa gọi ngài Trúc pháp hộ

là Đôn hoàng bồ tát, gọi ngài Trúc phật sóc
là Thiên trúc bồ tát; và ngài Chi khiêm được
gọi là Nguyệt chi bồ tát. [X. Phật tổ thống
kỉ Q.42; Đại tống tăng sử lược Q.hạ Bồ tát
tăng; Tục cao tăng truyện Q.8 Tuệ viễn
truyện, Q.12 Đạo phán truyện].
BỒ TÁT KIM CƯƠNG BẢO GIỚI
Là giới viên đốn. Tức là 10 giới nặng 48
giới nhẹ trong kinh Phạm võng được truyền
thụ theo tinh thần khai hiển của kinh Pháp
hoa. Cũng gọi Phạm võng bồ tát giới,Thiên
thai giáo bồ tát giới, Viên đốn đại giới, Viên
đốn vô tác giới. (xt. Viên Đốn Giới).
BỒ TÁT NGŨ CHỦNG SINH
Năm loại thụ sinh của Bồ tát. Cứ theo
kinh Bồ tát điạ trí quyển 10 phẩm Tất kính
phương tiện xứ chép, thì Bồ tát do sức
nguyện, sức tự tại mà có năm loại thụ sinh
như sau:
1. Tức khổ sinh (sinh ra để chấm dứt
các nỗi khổ) : gặp thời đói kém thì Bồ tát
sinh làm thân cá lớn v.v... vào thời bệnh
dịch hoành hành thì Bồ tát sinh làm thầy
thuốc giỏi; vào thời chinh chiến thì Bồ tát
sinh làm đại lực sĩ v.v... Bồ tát thụ sinh vào
vô lượng chỗ như thế để cứu khổ cho
chúng sinh.
2.Tùy loại sinh, nghĩa là Bồ tát thụ sinh
trong hết thảy chúng sinh, trời rồng quỉ
thần, a tu la, ngoại đạo v.v... để giáo hóa và
dẫn dắt chúng sinh về đường chính thiện,
bỏ đường tà ác.
3. Thắng sinh, nghĩa là Bồ tát tuy thị
hiện thụ sinh, nhưng quả báo về tuổi thọ
và sắc lực đều hơn cả trời và người.
4. Tăng thượng sinh, nghĩa là trong tất
cả nơi thụ sinh, Bồ tát đều là người kì lạ
nhất trong đó.

5. Tối hậu sinh (sinh ra lần cuối cùng),
nghĩa là trong các loại Bồ tát, Bồ tát này ,
khi thụ sinh, là “Tối thượng bồ tát trụ”,
được đại pháp thân, đầy đủ sức tự tại, cầu
chứng bồ đề, muôn hạnh trọn vẹn, sinh
BỒ TÁT NGŨ CHỦNG SINH

B
682
vào dòng vua, được vô thượng chính đẳng
chính giác và làm hết thảy Phật sự.
BỒ TÁT NGŨ CHỦNG TỰ TẠI
Năm thứ tự tại của Bồ tát. Cứ theo kinh
Đại bảo tích quyển 68 phẩm Biến tịnh thiên
thụ kí chép, thì Bồ tát nhờ vận dụng cả bi
và trí, muôn hạnh trọn đủ, mà được năm
thứ tự tại dưới đây:
1. Thọ mệnh tự tại, nghĩa là Bồ tát
thành tựu pháp thân tuệ mệnh, đã thoát
khỏi sống chết, nhưng vì hóa độ chúng
sinh mà tùy cơ thị hiện chân tướng có
tuổi thọ dài, ngắn, nhưng tâm Bồ tát không
vướng mắc.
2. Sinh tự tại, nghĩa là Bồ tát vì tâm đại
bi cứu độ chúng sinh mà tùy loại thụ sinh,
làm lợi ích cho tất cả, ở trên cung trời không
cho là sướng, vào trong địa ngục không lấy
làm khổ, đi hay ở đều được tự do, không bị
trở ngại.
3. Nghiệp tự tại, nghĩa là Bồ tát muôn
hạnh đã đầy đủ, vận dụng cả bi và trí, vì
hóa độ chúng sinh, hoặc hiện thần thông,
tuyên nói diệu pháp, hoặc vào thiền định,
tu hành khổ hạnh, nhậm vận vô ngại.
4. Giác quán tự tại, giác nghĩa là tâm
thô, quán nghĩa là tâm tế. Nghĩa là Bồ tát
hoặc tu hạnh Thiền quán, hoặc khởi tâm
lợi sinh, tuy có tư duy, nhưng không rơi
vào trạng thái tán loạn, rối ren, tùy nguyện
độ sinh, bình đẳng vô ngại.
5. Chúng cụ quả báo tự tại, nghĩa là Bồ
tát nhờ nhân hạnh của mình sâu rộng, quả
báo thù thắng, nên tất cả vật dụng cần thiết,
đều có đầy đủ, nhưng tâm không dính mắc.

BỒ TÁT NGŨ CHỦNG TƯỚNG
Trang nghiêm kinh luận nêu ra năm
thứ tướng của Bồ tát như sau:
1. Lân mẫn tướng, nghĩa là Bồ tát đem
thân từ bi giác ngộ thương nhớ tất cả chúng
sinh, dùng nhiều phương tiện làm lợi ích
cho tất cả chúng sinh.
2. Ái ngữ tướng, nghĩa là Bồ tát có thể
giảng nói tất cả Phật pháp một cách khéo
léo, lời nói dịu dàng thương mến, khiến
chúng sinh được chính tín.
3. Dũng kiện tướng, nghĩa là Bồ tát vì
độ chúng sinh, đối với các việc khó làm,
đều làm hết, không chịu lùi bước.
4. Khai thủ tướng, nghĩa là bi nguyện
của Bồ tát sâu rộng, dùng của cải và trí tuệ
độ khắp tất cả, làm việc bố thí, giúp đỡ người
nghèo khổ.
5. Thích nghĩa tướng, nghĩa là Bồ tát vì
độ chúng sinh, nên dùng tài biện luận trôi
chảy, giải thích nghĩa kinh, thu nhiếp chúng
sinh bằng pháp tối thượng.
BỒ TÁT NGŨ TRÍ
Chỉ cho năm trí của Bồ tát, đó là:
1. Thông đạt trí, trí thấu suốt các pháp,
biết rõ vạn hữu như huyễn.
2. Tùy niệm trí, trí có khả năng nhớ hết
các việc quá khứ.
3. An lập trí, trí có khả năng kiến lập
chính hạnh, khiến chúng sinh tu tập.
4. Hòa hợp trí, trí quán xét tất cả pháp
theo duyên hòa hợp.
5. Như ý trí, trí có khả năng thành đạt
những điều mong muốn. [X. Nhiếp đại thừa
luận bản Q.hạ; Nhiếp đại thừa luận thích
luận Q.9].
BỒ TÁT NHỊ TÂM
Hai tâm của Bồ tát, tức là tâm đại từ và

tâm đại bi.
1. Đại từ tâm, từ là yêu mến, cũng tức là
tâm ban vui. Nghĩa là Bồ tát yêu mến tất cả
chúng sinh, thường làm lợi ích theo đúng
điều họ mong cầu.
BỒ TÁT NGŨ CHỦNG TỰ TẠI

B
683
2. Đại bi tâm, bi là thương xót, cũng tức
là tâm cứu khổ. Nghĩa là Bồ tát thương xót
tất cả chúng sinh, thường cứu tế giúp đỡ
khiến họ khỏi khổ.
BỒ TÁT SỞ QUÁN TỨ TRÍ
Là bốn trí do Bồ tát thành tựu trước khi
ngộ nhập lí duy thức. Tông Duy thức chủ
trương các pháp đều do tâm thức biến hiện,
cho nên phủ nhận các thuyết cho rằng ngoài
tâm có thực pháp. Bốn trí này nhằm bác
bỏ kiến giải “ thực ngã thực pháp” của ngoại
đạo. Đó là:
1. Tương vi thức tướng trí, nghĩa là
chúng sinh trong sáu ngả khác nhau, như :
quỉ, thần, trời, người v.v... tuy cùng một cảnh
vật, nhưng chỗ thấy của mỗi loài khác nhau,
vì thế nên biết đó là tùy theo sức nghiệp
mà có khác, chứ chẳng phải cảnh giới có
thật.
2. Vô sở duyên thức trí, khi người ta
duyên theo những cảnh hư huyễn ở quá
khứ, vị lai, trong giấc mộng, thì những điều
do tâm biến hiện, tùy lúc thay đổi, chứ
chẳng phải thật có cảnh giới.
3. Tự ưng vô đảo trí, nghĩa là tất cả phàm
phu phải nhờ tu hành chứng ngộ mới được
giải thoát, chứ không phải tự nhiên mà có
thể thành Thánh thành Phật, cho nên biết
cảnh giới là hư huyễn. Nếu như cảnh giới
là có thật, thì chúng sinh phàm ngu đều có
thể không cần trải qua tu chứng mà tự nhiên
tỏ ngộ cảnh giới ở ngoài tâm để được giải
thoát.
4. Tùy tam trí chuyển trí; lại có ba thứ:
a. Tùy tự tại giả trí chuyển trí, nghĩa là

bậc Thánh đã chứng được tâm tự tại có thể
tùy theo ý muốn mà chuyển biến cảnh giới
bên ngoài đều được. Nếu cảnh giới là có
thật thì bậc Thánh nhân không thể tùy
tâm mà tự tại chuyển biến ngoại cảnh.
b.Tùy quán sát giả trí chuyển trí, nghĩa
là bậc Thánh đã được thiền định thù thắng
trong khi tu quán, chỉ quán xét một cảnh
mà các tướng hiện ra trước mặt, vì thế nên
biết cảnh giới chẳng phải thật có.
c. Tùy vô phân biệt tri chuyển trí, nghĩa
là đối với bậc Thánh đã chứng được trí
không phân biệt mà nói, thì tất cả cảnh
tướng đều không hiện trước mặt, cho nên
biết cảnh giới chẳng phải thật có.
BỒ TÁT TAM SỰ THẮNG
Ba việc thù thắng của Bồ tát. Nghĩa là
Bồ tát sinh ở cõi trời Đâu suất, có ba việc
thù thắng:
1. Mệnh thắng, nghĩa là Bồ tát đã xa lìa
sự sống chết trong ba cõi, tuy không tu mệnh
nghiệp (tu nhân nghiệp sống lâu), nhưng
tuổi thọ của các trời sinh ở cõi Đâu suất là
bốn nghìn tuổi, sau đó thì sinh nơi “Trung
quốc” (nơi có văn hóa cao) để được bổ làm
Phật.
2. Sắc thắng, Bồ tát tuy không tu sắc
nghiệp (tu nhân nghiệp có sắc tướng tốt
đẹp), nhưng sinh ở cung trời Đâu suất thì
sắc thân vi diệu, ánh sáng rực rỡ, tự nhiên
trang nghiêm, khác với các trời.
3. Danh thắng, nghĩa là Bồ tát sinh ở
cõi trời Đâu suất, cho nên các trời liền gọi
tên Bồ tát là Hộ minh (chỉ cho Phật thích
ca), dần dần tiếng xưng hô ấy truyền thấu
đến cõi trời Tịnh cư, rồi đến tận cõi trời
cao nhất của sắc giới (Sắc cứu kính thiên).
BỒ TÁT TAM TU HỌC

Ba phép tu học của Bồ tát. Kinh Bồ tát
anh lạc bản nghiệp quyển thượng phẩm
Hiền thánh học quán có nêu ra ba phép tu
học của Bồ tát Đẳng giác như sau:
1. Bách kiếp Đính tịch định trung tu
chư tam muội (100 kiếp tu tam muội ở trong
định Đính tịch), nghĩa là bồ tát Đẳng giác ở
BỒ TÁT TAM TU HỌC

B
684
trong địnhĐính tịch (là định ở trên hết các
định), dùng sức đại nguyện ở lâu trong đó
100 kiếp, tu tất cả tam muội mà vào tam
muội Kim cương thì ngầm tương ứng với hết
thảy pháp tính mà được một tướng chung.
2. Thiên kiếp Kim cương định trung học
chư uy nghi (nghìn kiếp ở trong định Kim
cương học các uy nghi), nghĩa là bồ tát Đẳng
giác lại ở lâu trong định Kim cương 1000
kiếp để học tất cả uy nghi, tu vô lượng pháp
thần thông hóa đạo không thể nghĩ bàn
của Phật và vào chỗ hạnh Phật, ngồi ở đạo
tràng của Phật.
3. Vạn kiếp Đại tịch định trung học Phật
hóa hạnh (một vạn kiếp ở trong định Đại
tịch học hạnh giáo hóa của Phật), nghĩa là
bồ tát Đẳng giác lại ở lâu trong định Đại
tịch một vạn kiếp học hạnh giáo hóa của
Phật để thị hiện các sắc tướng giáo hóa
chúng sinh, và thị hiện hạnh trung đạo
ngang bằng với chư Phật.
BỒ TÁT TẠNG
Phạm:bodhisattva-pitêaka.Kinh điển
Đại thừa giải thích rõ về ý nghĩa tu nhân
chứng quả của hàng Bồ tát Đại thừa. Là
một trong hai tạng, một trong ba tạng, một
trong tám tạng. Như các kinh Pháp hoa,
Hoa nghiêm v.v... đều bao hàm các pháp
tu học của Bồ tát. Kinh Giải thâm mật quyển
4 (Đại 16, 705 thượng), nói: “Bồ tát phải
nên tu học như thế nào? (....) Phải nên tu
học theo năm tướng: Thứ nhất, đối với Bồ
tát tạng, trước hết, Bồ tát phải tin hiểu mạnh
mẽ Ba la mật đa tương ứng với chính pháp
vi diệu...” [X. luận Du già sư địa Q.16; Tam

luận huyền nghĩa]. (xt. Nhị Tạng, Bát Tạng”,
Tam Tạng).
BỒ TÁT TĂNG
I. Bồ tát tăng. Tiếng gọi chung các vị
Bồ tát. Kinh Duy ma quyển hạ (Đại 14, 554
trung), nói: “Được nghe tiếng nói của Phật
thân miệng ý đều lành, được thấy uy nghi
của Phật chỗ tu các thiện pháp càng thù
thắng hơn lên, nhờ giáo pháp Đại thừa
thành bậc Bồ tát tăng”. [X. luận Du già sư
địa Q.79].
II. Bồ tát tăng. Là một trong hai loại
tăng (Thanh văn tăng và Bồ tát tăng). Người
hiện tướng sa môn xuất gia tu học giới, định,
tuệ Tiểu thừa, gọi là Thanh văn tăng. Trái
lại, người hiện hình tướng tại gia tu học
giới, định, tuệ, phối với sáu độ (bố thí, trì
giới, nhẫn nhục, tinh tiến (giới), thiền định
(định), trí tuệ (tuệ)) của Đại thừa, gọi là Bồ
tát tăng. Bồ tát tăng cũng là một trong ba
loại tăng: Thanh văn tăng, Duyên giác tăng,
Bồ tát tăng, hoặc Thanh văn tăng, Bồ tát
tăng, Phàm phu tăng”. [X. luận Đại trí độ
Q.34].
III. Bồ tát tăng. Chỉ cho các vị cao
tăng ở thời Bắc Chu bên Trung quốc, bị
bắt buộc phải để tóc, đội mũ, mặc áo có
trang sức chuỗi ngọc như người ngoài đời.
Trong “Tam Vũ nhất Tông pháp nạn”
(Pháp nạn ở thời ba vua Vũ một vua Tông)
của lịch sử Phật giáo Trung quốc, Vũ đế
nhà Bắc Chu đã đặt ra những điều luật tàn
ác để bức hại tăng, ni hòng đạt mục đích
hủy diệt Phật pháp của ông ta. Như vào
năm Kiến đức thứ 3 (574), Vũ đế ra lệnh
lập riêng các đạo quán (nhà thờ của Đạo
giáo), rồi tuyển chọn các bậc danh đức của
Phật giáo, Đạo giáo buộc họ phải thay đổi

hình tướng bằng cách để tóc và được gọi là
“học sĩ”.
Sau khi Vũ đế chết, Tuyên đế lên nối
ngôi, tuy nhà vua muốn phục hưng Phật
giáo, nhưng vì pháp lệnh của Vũ đế còn
đó, chưa thể bỏ ngay được, nên hạ lệnh
cho chùa Trắc hỗ ở kinh đô đặt 120 vị
“Thông đạo quán viên”, rồi chọn các bậc
đại đức của Phật giáo, Đạo giáo để tóc, đội
BỒ TÁT TẠNG

B
685
mũ, mặc áo anh lạc (áo trang sức bằng chuỗi
ngọc), gọi là “Thông đạo quán viên học sĩ”.
Những vị cao tăng nổi tiếng thời bấy giờ,
như các ngài Pháp tạng, Ngạn tông v.v...
đều được tuyển chọn. Vì các bậc cao tăng
được tuyển chọn đều phải “đội mũ hoa, mặc
áo anh lạc” nên dùng từ “Bồ tát tăng” để
gọi thay. [X. Đại tống tăng sử lược Q.hạ].
BỒ TÁT THÁNH CHÚNG
Bồ tát chưa đoạn trừ phiền não là Phàm
phu Bồ tát; Bồ tát từ “Sơ địa” trở lên đã dứt
được mấy phần phiền não là Bồ tát Thánh
chúng, cũng gọi là Thánh chúng Bồ tát.
BỒ TÁT THẬP THÍ
Trong kinh Hoa nghiêm quyển 21 phẩm
Thập vô tận tạng có nói, Bồ tát vì lòng từ
bi mà làm mười việc bố thí như sau:
1. Phân giảm thí (chia bớt để cho), nghĩa
là Bồ tát có lòng nhân từ, thích làm việc
bố thí, đem thức ăn ngon của mình trước
chia bớt cho chúng sinh rồi sau mới ăn, lại
nguyện cho tám vạn hộ trùng (các loại vi
trùng) trong thân mình cũng được đủ no.
2. Kiệt tận thí (cho hết tất cả), nghĩa là
Bồ tát đem hết thức ăn ngon, áo mặc đẹp
và những thứ cần thiết cho cuộc sống, hễ
có cái gì đem cho hết tất cả, ngay đến thân
mệnh cũng không sẻn tiếc.
3. Nội thí (cho trong), nghĩa là Bồ tát
tuổi còn trẻ khỏe, hình tướng đẹp đẽ, ở
ngôi Chuyển luân vương, đầy đủ bảy thứ
quí báu, làm vua bốn thiên hạ, nhưng vì
cứu giúp chúng sinh, cho cả thân mệnh
mà không hối tiếc.
4. Ngoại thí (cho ngoài), nghĩa là Bồ tát

đem bảy thứ quí báu đẹp đẽ bố thí cho chúng
sinh.
5. Nội ngoại thí, nghĩa là Bồ tát đem
ngôi vua bố thí cho chúng sinh, đồng thời
làm bầy tôi cung kính phục dịch chúng sinh
mà không ân hận.
6. Nhất thiết thí (cho tất cả), nghĩa là
Bồ tát thương xót chúng sinh, tùy theo chỗ
họ mong cầu mà đem tất cả những gì mình
có như đất nước, vợ con, tay chân, gan óc
v.v... cho hết, không hối tiếc.
7. Quá khứ thí, nghĩa là Bồ tát đối với
tất cả pháp và công đức của chư Phật quá
khứ không tham đắm, nhưng vì giáo hóa
chúng sinh chấp trước để thành thục Phật
pháp, nên giảng nói các pháp trọng yếu.
8. Vị lai thí, nghĩa là Bồ tát quán xét các
pháp vị lai đều không thể được, nhưng vì
nhiếp hóa chúng sinh, nên thường siêng
năng tu hành.
9. Hiện tại thí, nghĩa là Bồ tát đối với
công đức của các cõi trời lòng không tham
đắm, chỉ mong cho chúng sinh lìa bỏ các
đường ác, tu đạo thành phật.
10. Cứu kính thí, nghĩa là Bồ tát từ bi
bố thí hết cho tất cả chúng sinh, dù có trải
qua nhiều kiếp thì cũng không hối tiếc, chỉ
một lòng mong cầu thành tựu trí thân
thanh tịnh.
BỒ TÁT THIÊN GIỚI KINH
I. Bồ tát thiện giới kinh, 9 quyển, ngài
Cầu na bạt ma (367- 431) dịch vào đời Lưu
Tống. Cũng gọi Bồ tát địa thiện giới kinh,
Thiện giới kinh, thu vào Đại chính tạng
tập 30. Nội dung kinh này chia làm 30 phẩm,
trình bày về chủng tính, phát tâm, tu hành,
đắc quả, bản hữu chủng tử, tân huân chủng
tử v.v... của Bồ tát. Mười vị luận sư lớn của

Duy thức dựa vào sự giải thích của văn kinh
này mà bàn về chủng tử bản hữu (vốn có
sẵn) và tân huân (mới được xông ướp). Lại
Du già sư địa luận lược toản quyển 9 đến
quyển 12 của ngài Khuy cơ và Du già luận
kí quyển 16 đến quyển 24 của ngài Độn
luân đều là những tư liệu trọng yếu cho
BỒ TÁT THIÊN GIỚI KINH

B
686
việc nghiên cứu kinh này. Kinh này và kinh
Bồ tát địa trí là cùng bản và khác dịch, cả
hai đều được sao trích ra từ Bồ tát địa trong
luận Du già sư địa rồi chỉnh lí thêm mà
thành thể tài của kinh. Nhưng nội dung có
hơi khác, vì thế có thuyết bảo hai kinh này
là hai bản khác nhau.
II. Bồ tát thiện giới kinh, 1quyển, ngài
Cầu na bạt ma đời Lưu Tống dịch. Cũng
gọi Thiện giới kinh, Bồ tát địa thiện giới
kinh, Ưu ba li vấn bồ tát thụ giới pháp.
Thu vào Đại chính tạng tập 30. Nội dung
kinh này nói rõ về tác pháp và tâm đắc của
việc thụ giới Bồ tát, bảo rằng người muốn
thụ giới Bồ tát thì trước hết phải thụ đầy đủ
các giới ưu bà tắc, sa di và tỉ khưu, đồng
thời giải thích rõ ràng 10 giới nặng của kinh
Phạm võng và 10 giới nặng của kinh Anh
lạc.
Lại kinh Bồ tát thiện giới bản 9 quyển
cũng như bản 1 quyển đều là được sao chép
ra từ Bồ tát địa của luận Du già sư địa rồi
sửa chữa thêm mà thành là thể tài riêng
của kinh. Và bản 9 quyển bao gồm phần
Tựa, phần Chính tông, phần Lưu thông,
trong khi bản 1 quyển thì chỉ có phần
Chính tông mà thôi. Cứ theo sự khảo chứng
thì nội dung của bản 1 quyển nên được sáp
nhập vào giữa quyển 4 quyển 5 của bản 9
quyển. [X. Xuất tam tạng kí tập Q.2; Lịch
đại tam bảo kỉ Q.3; Khai nguyên thích giáo
lục Q.5; Trinh nguyên tân định thích giáo
mục lục Q.7]. (xt. Bồ Tát Địa Trì Kinh).
BỒ TÁT THÍNH PHÁP NGŨ CHỦNG TƯỞNG
Luận Du già sư địa quyển 44 phẩm Cúng

dường thân cận vô lượng có nói, khi nghe
pháp, Bồ tát nên sinh khởi năm thứ tưởng
niệm như sau:
1. Bảo tưởng, nghĩa là nghĩ tưởng chính
pháp tôn quý, hiếm có khó được.
2. Nhãn tưởng, nghĩa là nghĩ tưởng
chính pháp như cặp mắt mở toang màn
tăm tối của mình, sinh ra trí tuệ.
3. Minh tưởng, nghĩa là nên nghĩ chính
pháp như ánh sáng mặt trời, chiếu soi tất
cả một cách bình đẳng.
4. Đại quả thắng công đức tưởng, nghĩa
là nên nghĩ chính pháp làm cho mình được
niết bàn và quả đại bồ đề công đức thù
thắng.
5. Vô tội đại thích duyệt tưởng, nghĩa là
nên nghĩ đối với pháp hiện tại tuy chưa
chứng quả, nhưng nếu nương theo pháp
mà tu hành như thực, xa lìa các tội cáu
bẩn, thì được niềm vui rất lớn.
BỒ TÁT THỤ TRAI KINH
Kinh, 1 quyển, ngài Niếp đạo chân dịch
vào đời Tây Tấn. Cũng gọi Bồ tát thụ trai
giới kinh, Thụ trai kinh. Thu vào Đại chính
tạng tập 24. Nội dung tường thuật: để khích
lệ việc hành đạo, nên giữ trai giới vào những
ngày trai đặc biệt đã qui định, tu hành sáu
ba la mật, tu niệm 10 niệm, 10 giới v.v...
Sau khi đã được đời sống trong sạch, thì
phát tâm cứu độ chúng sinh. Trong đây, tu
niệm 10 niệm là: niệm Phật quá khứ, Phật
vị lai, Phật hiện tại, giới ba la mật, thiền ba
la mật, phương tiện thiện xảo, bát nhã ba
la mật, thiền tam muội sáu vạn bồ tát ở
nước Phật A di đà, hòa thượng, a xà lê v.v...
khác với 10 niệm phổ thông: Phật, Pháp,
tăng, giới, thí, thiên, chỉ quán, an ban, thân,
tử v.v... và 10 giới ở đây cũng khác với 10

giới sa di.
Ngoài ra về tên người dịch kinh này thì
các kinh chép cũng không giống nhau, như
Lịch đại tam bảo kỉ quyển 6 và Khai nguyên
thích giáo lục quyển 2 v.v... nói là do Niếp
đạo chân dịch; nhưng Đại đường nội điển
lục quyển 2 thì lại bảo không rõ ngưới dịch.
[X. Cổ kim dịch kinh đồ kỉ Q.2; Trinh
nguyên tân định thích giáo mục lục Q.4].
BỒ TÁT THÍNH PHÁP NGŨ CHỦNG TƯỞNG

B
687
BỒ TÁT THỪA
Phạm: bodhisattva-yàna. Một trong ba
thừa, một trong năm thừa. Cũng gọi Phật
thừa. Thừa, hàm ý là chuyên chở, vận tải.
Dùng pháp môn sáu độ bi và trí làm phương
tiện (thừa: xe cộ, thuyền bè) vận chuyển
chúng sinh vượt qua cảnh giới ba cõi ba
thừa mà đến bờ vô thượng bồ đề đại niết
bàn, như ngồi thuyền vượt biển, cho nên
gọi là Bồ tát thừa. Cũng có chỗ gọi cơ loại
Bồ tát là Bồ tát thừa. [X. Pháp hoa huyền
luận Q.7; Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm
chương Q.1 phần cuối; Hoa nghiêm ngũ
giáo chương Q.1; Quán kinh sớ huyền nghĩa
phần truyền thông kí Q.2]. (xt. Tam Thừa,
Ngũ Thừa).
BỒ TÁT TỈ KHƯU
Chỉ cho người bên trong chứng quả Bồ
tát mà bên ngoài hiện tướng Thanh văn tỉ
khưu. Luận Đại trí độ quyển 6 (Đại 25, 107
trung), nói: “Có hai vị Bồ tát tỉ khưu, một
vị tên là Hỉ căn, một vị tên là Thắng ý”. [X.
kinh Pháp hoa phẩm Thường bất khinh
bồ tát].
BỒ TÁT TỌA
Cách ngồi của Bồ tát, tức là ngồi bán
già. Cũng gọi là Bán tọa, Bán già, Hiền tọa,
tức là khi ngồi gác một chân lên chân kia.
Thông thường đây là kiểu ngồi của Bồ tát,
đối lại với kiểu ngồi của đức Như lai gọi là
già phu tọa. Trong mạn đồ la của hai bộ
Kim cương, Thai tạng Mật giáo, ngoại trừ
một số ít Bồ tát như các ngài Hư không
tạng, Thiên thủ quan âm, Kim cương tạng
vương, Bát nhã v.v... còn hầu hết các Bồ

tát khác đều ngồi bán già trên hoa sen. Cách
ngồi bán già lại được chia làm hai kiểu:
1. Cát tường bán già tọa, cách ngồi chân
phải gác lên chân trái, thường được Mật
giáo sử dụng.
2. Hàng ma bán già tọa, cách ngồi chân
trái gác lên chân phải, thông dụng trong
nhà Thiền.
Ngoài ra, cứ theo luật Tứ phần quyển
49, luật Ma ha tăng kì quyển 40 và Hữu bộ
tì nại da tạp sự quyển 30 chép, thì lúc giáo
đoàn Phật giáo mới được thành lập, chúng
tăng vốn ngồi theo kiểu kết già (toàn già
phu tọa), nhưng sau vì quan tâm đến các vị
tỉ khưu ni khi ngồi thiền, để tránh việc trùng
rắn xâm nhập và kinh nguyệt hiện ra, nên
đức Phật mới cho phép các tỉ khưu ni ngồi
theo kiểu bán già, và đây cũng là khởi đầu
cách ngồi của Bồ tát. [X. kinh Bất không
quyên sách thần biến chân ngôn Q.8; Tu
tập chỉ quán tọa thiền pháp yếu; Thích thị
yếu lãm Q.trung]. (xt. Kết Già Phu Tọa).
BỒ TÁT TỨ PHÁP
Theo luận Du già sư địa quyển 47 phẩm
Du già xứ phần, thì người tu hạnh Bồ tát,
phải tu tập bốn pháp dưới đây:
1. Thiện tu sự nghiệp, nghia là hành giả
phải tu rộng rãi các hạnh bố thí, trì giới,
nhẫn nhục, tinh tiến, thiền định, trí tuệ
v.v...
2. Phương tiện thiện xảo, nghĩa là đối
với những chúng sinh chưa vào Phật pháp,
hành giả nên tìm cách đưa họ vào; người
đã vào rồi thì giúp họ được thành thục;
người đã thành thục thì làm cho họ được
giải thoát, và đặt ra những phương tiện giúp
chúng sinh được lợi ích.
3. Nhiêu ích ư tha, nghĩa là hành giả

phải thực hiện những hạnh bố thí, ái ngữ,
lợi tha, hoặc cùng làm các việc tốt lành để
chúng sinh được yên vui.
4. Vô đảo hồi hướng, nghĩa là với tất cả
nghiệp lành hạnh lành hành giả đã tu đều
BỒ TÁT TỨ PHÁP

B
688
đem hồi hướng cho chúng sinh, cầu mong
cùng chứng Vô thượng chính đẳng bồ đề,
chứ không cầu quả báo thế gian.
BỒ TÁT TỨ PHÁP MÔN
Bốn pháp môn của bồ tát. Cứ theo kinh
Như Lai bất tư nghị bí mật đại thừa quyển
17 phẩm Khứ lai, thì Bồ tát dùng bốn thứ
pháp môn để hóa độ chúng sinh là:
1. Trí môn, Bồ tát nhờ có đại trí tuệ mà
biết rõ căn tính của tất cả chúng sinh, rồi
tùy thuận điều phục, giúp họ được giải thoát.
2. Tuệ môn, Bồ tát dùng đại diệu tuệ vì
chúng sinh phân biệt giảng nói nghĩa lí sâu
xa mầu nhiệm của Phật pháp, giúp họ mở
bung trí tuệ, biết rõ muôn pháp xưa nay
vốn rỗng lặng.
3. Đà la ni môn, đà la ni nghĩa là nắm
giữ tất cả. Bồ tát nắm giữ tất cả pháp, thuận
theo chúng sinh mở đường chính tín, giúp
họ diệt các hạnh ác mà tu tất cả pháp lành.
4. Vô ngại giảng môn, Bồ tát dùng trí
hiểu thông suốt vì chúng sinh giảng nói
nghĩa pháp rất sâu vô tận để khiến họ được
trí hiểu biết không trở ngại.
BỒ TÁT TỨ SỰ NHẬP PHÁP MÔN
Bồ tát vào pháp môn bốn việc. Cứ theo
kinh Đại bảo tích quyển 13 hội Mật tích
kim cương lực sĩ, Bồ tát muốn hóa độ chúng
sinh, thì trước hết phải vào pháp môn gồm
bốn việc: Thiền tư, Trí tuệ, Tổng trì và Biện
tài.
1. Nhập thiền tư môn, nghĩa là Bồ tát
nói pháp mở đường cho chúng sinh, trước
hết phải vào định tư duy, quán xét căn khí
của chúng sinh để tùy cơ nói pháp.

2. Nhập trí tuệ môn, nghĩa là Bồ tát nói
pháp dùng trí tuệ soi rõ tất cả, đối với chương
cú nghĩa lí đều thông suốt không ngại, giúp
chúng sinh tỏ ngộ để phá trừ sự ngu tối,
sinh tâm pháp hỉ.
3. Nhập tổng trì môn, nghĩa là Bồ tát
vào thiện pháp nắm giữ không để mất, đối
với ác pháp thì giữ không cho phát sinh.
4. Nhập biện tài môn, Bồ tát đối với
nghĩa lí Phật pháp quyết đoán phân minh,
biện luận lưu loát, mở mang tâm trí của tất
cả chúng sinh, giúp họ được vào chính đạo.
BỒ THẤT TẬP
........
Sách, 15 quyển, do vị tăng đời Nguyên
là Tiếu ẩn Đại hân soạn, nhóm các ông
Diên tuấn biên chép, khắc bản in vào đời
Nguyên. Sách này thu chép pháp ngữ ở các
chùa: Ô hồi, Thiền tông Đại báo quốc, Trung
thiên trúc, Đại long tường tập khánh; các
bài chân tán, kệ tụng, tựa, đề bạt, cổ từ, cổ
thi, luật thi, tuyệt cú, liên, kí, minh, thư vấn,
sớ v.v... [X. Thiền tịch mục lục].
BỒ XÀ NI
Phạm:bhojanìya.Cũng gọi Bồ thiện
ni. Dịch ý: thức ăn chính, thức ăn nhai (đạm
thực). Bồ xà ni chỉ cho năm thức ăn chính
là: cơm, miến, cơm khô, cá, thịt, hoặc: cơm,
cơm đậu mạch, miến, thịt, bánh. Gọi thức
ăn chính là những thức ăn đủ no bụng.
Còn đạm thực là đối lại với tước thực mà
nói (tước thực không phải là thức ăn chính,
tức không đủ no bụng, như kẹo, mía v.v...).
[X. Tứ phần luật san phồn bồ khuyết hành
sự sao Q.hạ đoạn 2; Nam hải kí qui nội
pháp truyện Q.1; Huyền ứng âm nghĩa Q.4].
(xt. Thực).
BỐ BÀO

.....
Áo pháp của giới tăng sĩ Phật giáo Nhật
bản mặc; áo này do sửa đổi đạo phục mà
thành. Áo mầu đen, ống tay áo hẹp, phía
dưới cửa tay áo và hai bên nách có dây cột
BỒ TÁT TỨ PHÁP MÔN

B
689
(tết nút). Mùa đông có thể dùng vải dày,
mùa hè thì dùng lụa và the để may.
BỐ ĐẠI HÒA THƯỢNG
...........
Hòa thượng mang cái đãy bằng vải. Là
vị tăng triều Lương thời Ngũ Đại bên Trung
quốc. Ngài là người huyện Phụng hóa thuộc
Minh châu (Triết giang), cũng có thuyết nói
ngài là người Tứ minh. Họ và năm sinh
năm mất đều không rõ. Tự xưng là Khế
thử, hiệu là Trường đinh tử. Người đời cho
rằng ngài là hóa thân của bồ tát Di lặc.
Ngài thường dùng gậy quảy một cái đãy (túi)
to bằng vải (bố đại), thấy vật gì thì xin và
cho hết vào đãy, nên người đời gọi ngài là
Bố đại hòa thượng.
Có kệ rằng (Đại 51,434 trung):
“Nhất bát thiên gia phạn
Cô thân vạn lí du
Thanh mục đồ nhân thiểu
Vấn lộ bạch vân đầu”
(Dịch ý:
Một bát cơm nghìn nhà
Thân côi muôn dặm xa
Mắt xanh nhìn nhân thế
Mây trắng hỏi đường qua).
Bài kệ trên đây
phản ánh cuộc đời
vô định của ngài.
Cảnh đức truyền
đăng lục quyển 27
chép, Bố đại hòa
thượng béo phệ,
lông mày rậm, bụng
to, nói năng không

định, gặp đâu ngủ
đó; thường dùng gậy
quảy một cái túi vải,
tất cả vật dụng đều chứa trong túi, người
thời ấy gọi ngài là Trường đinh tử Bố đại
sư. Ngài có thể dự báo thời tiết và chỉ cho
người ta biết điều lành điều dữ.
Tháng 3 năm Trinh minh thứ 3 (917)
đời Lương, lúc sắp thị tịch, ngài ngồi ngay
thẳng trên một tấm đá dưới hồi lang phía
đông của chùa Nhạc lâm mà nói kệ rằng
(Đại 51,434 trung):
“Di lặc chân Di lặc
Phân thân thiên bách ức;
Thời thời thị thời nhân,
Thời nhân tự bất thức”
(Dịch ý:
Di lặc thật Di lặc.
Phân thân nghìn trăm ức;
Luôn luôn dạy mọi người,
Người đời chẳng tự biết).
Nói kệ xong, ngài an nhiên nhập tịch.
Về sau, có người ở châu khác trông thấy
ngài mang túi vải mà đi. Người ở Triết giang
phần nhiều vẽ tượng của ngài để lưu
truyền. Những bức vẽ về ngài ở đời Tống
hiện nay chỉ còn lại họa phẩm của ông
Lương khải. Sau khi được truyền đến Nhật
bản, Bố đại hòa thượng đã trở thành một
trong bảy vị phúc thần được nhiều người
thờ cúng. [X. Tống cao tăng truyện Q.21;
Phật tổ thống kỉ Q.42; Phật tổ lịch đại
thông tải Q.25; Thích thị kê cổ lược Q.3;
Cổ kim đồ thư tập thành chức phương
điển 979].
Tượng Bố Đại Hòa Thượng bằng đá ở chùa Linh Ẩn tại
Hàng Châu (Trung Quốc)
Bố Đại Hòa Thượng

(Tranh đời Tống) BỐ ĐẠI HÒA THƯỢNG

B
690
BỐ ĐÁT NA QUỈ
Bố đát na, Phạm:Pùtanà.Cũng gọi Phú
đa na quỉ, Phú đan na quỉ, Bố đan nang
quỉ, Bố đan nang quỉ, Bồ đan nại quỉ, Phú
lâu đa na quỉ, Phú đà na quỉ. Dịch ý là quỉ
đói hôi hám, quỉ bệnh nhiệt, quỉ tai quái.
Là loài quỉ có phúc báo hơn hết trong loài
quỉ đói; thân hình của nó rất hôi thối (có
thuyết bảo thân hình nó giống như chim
anh vũ), hay gây tai họa cho người và súc
vật. [X. kinh Thủ hộ đại thiên quốc độ Q.hạ;
Tuệ lâm âm nghĩa Q.12, Q.18; Huyền ứng
âm nghĩa Q.21; Phiên phạm ngữ Q.7].
BỐ ĐẠT LẠP CUNG
Cung Bố đạt lạp. Cung điện này ở trên
núi Mã bố nhật mạn tây bắc Lhasa bên
Tây tạng, diện tích chiếm nửa quả núi. Bồ
đạt lạp là phiên âm tiếng Tây tạng Potala.
Cũng gọi Phổ đà cung, Bố đát la miếu, Bồ
đà la miếu, Bồ đát lạc già cung, Bồ đà lạc ca
cung. Potala là từ tiếng Phạm potalakamà
ra, hàm ý là Thánh địa Phật giáo. Tương
truyền vào thế kỉ VII, vua Tán phổ khí
tông lộng tán của Thổ phiên kết hôn với
công chúa Văn thành của triều Đường, mới
xây dựng cung thất này để đón dâu, đời sau
được tu bổ nhiều lần. Vào giữa thế kỉ XVII,
Đạt lại đời thứ 5 được triều đình nhà Thanh
sắc phong, lúc đó ngài Đạt lại mới ra lệnh
cho quan Tổng đốc của mình là Đệ ba tang
kết gia thố sửa chữa và mở rộng thêm cung
này, trải qua thời gian 50 năm mới có được
qui mô như hiện nay. Trong chùa có tới
25000 vị tăng trở lên, phòng lầu lớn nhỏ
vài nghìn gian, không những là ngôi chùa

Phật lớn nhất ở Tây tạng, mà cũng là ngôi
chùa Phật lớn nhất trên thế giới. Đây là
cung điện mùa đông và là nơi ăn ở của các
đời Đạt lại lạt ma, cũng là trung tâm tôn
giáo, chính trị của Tây tạng, từ đời Đạt lại
thứ 5 trở đi, phàm những nghi thức tôn
giáo, chính trị trọng đại đều được cử hành
ở đây.
Tòa lầu chính của cung này gồm 13 tầng,
từ nền đất đến nóc cung cao 110 mét, gần
bằng tòa nhà State Building ở New York.
Chiều dài từ đông sang tây 600 mét. Toàn
bộ cung này được làm bằng gỗ và đá mà
không có bất cứ cái đà sắt thép nào để nâng
đỡ, đáng gọi là một kì tích về mặt kiến trúc.
Các cây cột và đòn xà được vẽ và chạm trổ
với mầu sắc vàng ngọc rực rỡ; trên bốn
vách có đắp vẽ và chạm trổ hình nổi của
người, rồng, phượng, hạc, sư tử v.v... sắc
thái lộng lẫy, rất có giá trị nghệ thuật. Bên
trong có cung điện, Phật đường, nhà học
kinh, cung ngủ nghỉ, điện linh tháp, sân
viện v.v... Trong chùa có tới hàng vạn tượng
Phật, trong đó, tượng bản tôn Quan âm
được nhiều người đến lễ bái coi là thiêng
liêng nhất. Có tám tòa linh tháp của các
đời Đạt lại lạt ma, thân tháp được phủ kín
bằng vàng bạc, khảm ngọc quí, rất huy
hoàng tráng lệ. Trong cung còn tồn trữ một
lượng lớn các văn vật trân quí, như những
chiếu chỉ, sắc phong, ấn tín, lễ phẩm do
các Hoàng đế của hai triều Minh, Thanh
Trung quốc ban cho các quan, và những
kinh văn điển tịch, những tượng Phật hiếm
thấy ở các nơi khác..
Toàn cảnh cung Bố Đạt Lạp
BỐ ĐÁT NA QUỈ

B
691
BỐ ĐẠT LẠP TỰ
Chùa ở núi Sư tử phía bắc thành Thừa
đức xứ Nhiệt hà. Cũng gọi Phồ đà tông thừa
miếu. Chùa được xây dựng vào khoảng năm
Càn long (1736-1795) đời Thanh, là nơi
tụng kinh của nhà vua trong mùa hè. Trong
khuôn viên chùa
có hơn 100 lâu
đài, chia làm 78
khu, mỗi khu là
một bộ, chính
giữa các khu có
một tòa lâu đài
mầu hồng xây
cất trên cái gò
cao, người địa
phương gọi là
“Đại hồng đài”.
Trong Đại hồng
đài có sáu dẫy
hành lang, dọc theo các hành lang bày xếp
hơn 1000 cỗ khám thờ Phật, trong đó để
hơn 1000 pho tượng Phật cao bằng người,
còn các tượng Phật nhỏ thì có hơn bảy mươi
vạn pho, đâu đâu cũng thấy tượng Phật, hệt
như đây là nước Phật. Chùa này được xây
cất theo kiểu cung Bố đạt lạp kết hợp với
nghệ thuật kiến trúc Trung quốc. Toàn chùa
được bao quanh bằng một lớp tường thành,
trên khoảnh đất hơn hai mươi dặm vuông,
giữa cảnh núi non trùng điệp, hùng vĩ tráng
lệ, đẹp ngang với kiến trúc cung điện.
BỐ ĐỐN (1290-1364)
.....
Tên Tây tạng : Bu-ston rin-chen grub

hoặcBu-ston kha-che. Cũng gọi Bố đốn
nhân khâm trát ba hoặc Bố đốn bảo thành.
Là vị tăng học giả thuộc phái Tát ca (Tạng:
Sakya-pa) của Phật giáo Tây tạng, lúc đầu
theo ngài Ni mã (Tạng: Ĩi-ma rgyalmtshan
dpal-bzaí-po) xuất gia học Hiển
giáo, sau lại theo vị cao tăng của phái Đỗ
phổ (Tạng:Khro-phu) tên là Dưỡng kiệt
ba (Tạng: Yan-rtse-ba Rin-chen seí-ge)
tu tập Mật giáo, do đó, sư tinh thông cả
Hiển giáo và Mật giáo. Sau, sư đến trụ trì
chùa Hạ lộ (Tạng :Sha-la) gần Tây ca kết
(Tạng:Gshi-ga-tse), làm cho tông phong
phát triển mạnh, người đời gọi tông phong
của sư là phái Hạ lộ, có ảnh hưởng rất lớn
đối với các phái ở đời sau. Sư viết cuốn Thiện
thệ giáo pháp sử (Tạng:Bde-gsegs bstanpa#
i chos-#byuí, 1322, thường được gọi
là Bố đốn Phật giáo sử) và chính nhờ tác
phẩm này mà sư được nổi tiếng. Sách này
tuy phần nhiều mang tính truyền thuyết,
nhưng không vì thế mà mất giá trị sử liệu
của nó, trái lại, nó cũng là bộ sách trọng
yếu giúp cho việc nghiên cứu để hiểu rõ
lịch sử của Tây tạng thời cổ.
Sư lại sưu tập những Thánh điển Phật
giáo và các bản chú thích những Thánh
điển ấy được viết tại Ấn độ, rồi đến các bản
dịch Tây tạng của các bộ luận thư v.v... ,
các bản in tạng kinh Tây tạng cũ ở chùa
Nại đường, sau đó, sư sửa chữa rồi thêm
những kinh điển mớí được dịch vào, tất cả
khoảng 1000 bộ, sư chia làm hai loại lớn là
: Cam châu nhĩ và Đan châu nhĩ, rồi sư
biên soạn mục lục của hai bộ này.
Toàn cảnh chùa Bố Đạt Lạp
Bố Đốn
BỐ ĐỐN

B
692
Ngoài ra, còn có Bố đốn toàn thư (Tạng:
Bu-ston gsuí-#bum) gồm 206 bộ và Tông
khách ba toàn thư (Tạng: Tsoí-kha-pa)
đều là những tư liệu trọng yếu của văn hiến
Phật giáo bằng tiếng Tây tạng. [X. E.
Obermiller: History of Buddhism by Buston,
1931-1932; G.N. Roerich: The Blue
Annals, 1949-1953].
BỐ ĐỐN PHẬT GIÁO SỬ
Tạng: Bde-bar-gzegs-pahi bstan-pa#i
gsal-byed, Chos-kyi #byuí-gnas gsuírab-
rin-po-che#i mdsod ces-bya-ba. Gọi
tắt: Bde-gzes bstan-pa#i chos-#byuí.
Dịch ý: Thiện thệ giáo minh pháp sinh bảo
tạng sử, Thiện thệ giáo pháp nguyên lưu,
Thiện thệ giáo pháp sử. Là bộ sử Phật giáo
bằng tiếng Tây tạng. Tác giả Bố đốn (Tạng:
Bu-ston,1290-1364) sinh ở trung bộ Tây
tạng, một vị tăng đại học giả thông suốt
giáo lí, lịch sử và văn hiến của cả Hiển giáo
và Mật giáo. Sư trứ tác rất nhiều, bộ sử này
được hoàn thành vào năm 1322, là tác
phẩm tiêu biểu nhất của sư.
Sách này có thể được chia làm hai phần:
I. Văn hiến Phật giáo và khái luận về
giáo pháp, gồm 3 tiết:
1. Giáo pháp (Phạm:dharma): học tập
giáo pháp và công đức của sự truyền thụ
giáo pháp.
2. Khái luận về văn hiến của Phật giáo.
3. Phương pháp, qui tắc học tập và giảng
dạy.
II. Bộ phận lịch sử của Phật giáo, gồm 2
tiết:
1. Bộ phận Ấn độ, trình bày rõ mười

việc phi pháp, quá trình từ lần kết tập thứ
hai, thứ ba đến giai đoạn chia ra 18 bộ phái.
2. Bộ phận Tây tạng, tường thuật lịch
sử Phật giáo Tây tạng.
Bộ sách này trình bày rộng về giáo pháp
và lịch sử Phật giáo, là tác phẩm hệ thống
hóa Phật giáo học của tác giả, là tư liệu quan
trọng cho việc nghiên cứu Phật giáo Ấn độ
và Phật giáo Tây tạng. Cho nên nó được
đời sau coi trọng. [X. Obermiller: History
of Buddhism; Wassilijew : Der Buddhismus;
Rockhill: The Life of the Buddha; Schiefner:
Geschichte des Buddhismus in Indien; Tây
tạng truyền Ấn độ Phật giáo lịch sử; Tây
tạng soạn thuật Phật điển mục lục].
BỐ GIÁO
Đem giáo pháp nói cho người nghe.
Cùng nghĩa với các tiếng “Hoằng giáo”,
“Tuyên giáo”, “Truyền giáo”. Pháp hoa
huyền nghĩa quyển 10 phần trên (Đại 33,
800 trung, 812 hạ), nói : “Như lai bắt đầu
bố giáo (...) Thánh nhân bố giáo, đều có
người theo về, nhưng các nhà phán giáo
thì chẳng phải một”. Như vậy, người ta có
thể thấy từ ngữ bố giáo vốn chỉ cho việc
Phật và Bồ tát giáo hóa chúng sinh. Đến
đời sau, dần dần chỉ cho người vào đạo Phật
đã lâu rồi chuyển sang dắt dẫn người khác,
hoặc chuyên về việc học tập nghiên cứu
kinh điển để giảng đạo nói pháp.
Ngược dòng lịch sử, ngay khi chấm dứt
mùa an cư của năm đầu tiên sau đức Phật
thành đạo, đã có 60 vị đệ tử Phật đi đến
các nơi để truyền bá giáo pháp. Sau đức
Phật nhập diệt, các bậc đại đức phần nhiều
cũng khuyến khích người tu hành đi đến
các nơi xa xôi để truyền đạo. Như vào thế
kỉ III trước Tây lịch, sau khi Đại hội kết tập

lần thứ ba bế mạc, vua A dục liền phái các
vị Trưởng lão đến những nước gần biên
giới truyền bá giáo pháp: phía bắc đến nước
Ca thấp di la, Kiện đà la, phía nam đến
châu Sư tử (nước Tích lan), phía tây đến
miền Trung á, phía đông đến nước Kim địa
thuộc Nam bộ Miến điện.
Phật giáo truyền đến Trung quốc vào
hai thời Tây Hán, Đông Hán, ban đầu lấy
BỐ ĐỐN PHẬT GIÁO SỬ

B
693
Trường an, Lạc dương làm trung tâm, lưu
hành ở một giải lưu vực sông Hoàng, thời
Tam quốc truyền đến kinh đô Kiến nghiệp
(Nam kinh) ven bờ Trường giang. Thời kì
này đã có rất nhiều vị tăng người Trung
quốc mạo hiểm đến Tây vực, Ấn độ, như
các ngài Chu sĩ hành, Pháp hiển v.v... Năm
Hàm an thứ 2 (372) vua Phù kiên phái ngài
Thuận đạo đến nước Cao cú li hoằng pháp,
dần dà Phật giáo đã truyền bá đến Tân la,
Bách tế, để rồi khoảng 200 năm sau thì
truyền đến Nhật bản. Hoặc có thuyết nói
vào năm Đại minh thứ 5 (461) có năm vị
sa môn người nước Kế tân đến nước Phù
tang truyền bá Phật pháp.
Phật giáo được truyền đến các nước
phương đông qua con đường buôn tơ lụa
của Trung quốc, rồi các nước phương tây
dần dần Phật pháp cũng được truyền bá
đến, sớm nhất là các nước Anh, Pháp, kế
đó là Thụy sĩ, Hà lan, Bỉ, Nga, Mĩ v.v…... Ở
thế kỉ XX, các vị cao tăng đại đức, như ngài
tỉ khưu A nan đà của Miến điện, tỉ khưu
Kim cương trí và cư sĩ Đạt ma ba la của
Tích lan đã lần lượt đưa Phật pháp truyền
vào các nước Anh. Năm 1929, ngài Thái
hư của Trung quốc đã sáng lập hội Phật
giáo Ba lê ở nước Pháp, rồi sang Mĩ quốc
hoằng pháp. Năm 1939, hội phát hành
nguyệt san Tư tưởng Phật giáo bằng Pháp
văn... [X. Thiện kiến luật tì bà sa Q.2; Phật
tổ thống kỉ Q.36; Âu Mĩ Phật giáo chi phát
triển (Hiện đại Phật giáo học thuật tùng
san)]. (xt. Mĩ Quốc Phật Giáo, Âu Mĩ Phật
Giáo).

BỐ GIÁO SƯ
Cũng gọi thuyết giáo sư. Chỉ cho người
đảm nhiệm việc truyền bá Phật giáo, như
giảng kinh, nói pháp, giảng đạo, diễn
thuyết v.v... Cũng gọi tuần giáo sư, truyền
giáo sư.
BỐ LỖ NA BẠT ĐÀ LA
Phạm:Pùrịabhadra#.Là quyến thuộc
của trời Tì sa môn, một trong tám đại tướng
dạ xoa. Cũng là một trong 16 vị Đại hộ
(thần Dạ xoa) giữ gìn Phật pháp và đất nước
được ghi trong các kinh và nghi quĩ của
Mật giáo. Dịch ý là Mãn hiền, Mãn hiền
đại tướng. Trong mạn
đồ la do A xà lê
truyền, trời Cát tường
công đức ngồi ở mé
tây của trời Tì sa môn,
kế đó là vị tôn này,
hai tay cầm cung và
tên. Cứ theo kinh
Thánh ca ni phẫn nộ
nghi quĩ quyển trung
chép, nếu mỗi ngày
lấy 8000 hoa tô ma na
đốt ở trước tượng đại
tướng Mãn hiền suốt
trong sáu tháng, thì có thể được 1000 quan
tiền vàng. [X. kinh Tô bà hô Q.thượng; Đại
nhật kinh sớ Q.5].
BỐ LỘ SA BỐ LA
Phạm: Puruwapura. Kinh đô của nước
Kiện đà la ở bắc Ấn độ, nay là thị trấn
Bạch hạ ngõa (Peshàwar) ở mạn tây bắc.
Trong truyện Cao tăng Pháp hiển, Bố lộ sa
bố la được gọi là Phất lâu sa quốc, dịch ý là
nước Trượng phu. Thuở xưa, nước này nổi
tiếng ở đời là nhờ có chiếc bát của đức Phật,

tòa tháp lớn của vua Ca nị sắc ca và cây Ti
bát la. Vào thời Đông Tấn, khi ngài Pháp
hiển đến nước này gặp lúc Phật giáo đang
thịnh, có hơn bảy trăm vị tăng giữ gìn chiếc
bát của Phật, Đại tháp của vua Ca nị sắc ca
cao hơn 40 trượng, tháp miếu nguy nga
tráng lệ, đất nước phồn vinh. Nhưng đến
Đại tướng Mãn Hiền
BỐ LỘ SA BỐ LA

B
694
đời Đường, khi ngài Huyền trang đến Ấn
độ, thì nơi này đã trở thành cảnh tượng
hoang phế. [X. Đại đường tây vực kí Q.2].
BỐ LỢI CA
........
Phạm:pùrikà.Dịch ý là bánh. Đại nhật
kính sớ quyển 7 (Đại 39,658 hạ) nói : “Bố
lợi ca, Hán dịch là bánh dẻo, làm bằng các
chất liệu ngon nhất”.
BỐ MA
.... .
Làm cho ma sợ. Dịch ý từ tiếng Phạm
bhikwu(tỉ khưu). Vì các tỉ khưu chắc chắn
được vào Niết bàn, làm cho vua ma và dân
ma sợ hãi, nên gọi là Bố ma. Luận Đại trí
độ quyển 3 (Đại 25,80 thượng), nói: “Tỉ gọi
là bố; khưu gọi là năng, nghĩa là tỉ khưu là
người cạo tóc xuất gia, mặc áo nhuộm, nhận
tịnh giới, có khả năng làm cho vua ma và
dân ma sợ hãi. Tại sao phải sợ? Vua ma
nói: Người ấy ắt được vào Niết bàn”. [X.
Pháp hoa nghĩa sớ (Cát tụng) Q.1]. (xt. Tỉ
khưu).
BỐ MAO THỊ GIẢ
Người hầu lông vải. Vị tăng thuộc tông
Ngưu đầu đời Đường. Sư người Hàng châu,
họ Ngô, tên Nguyên khanh, pháp danh Hội
thông. Thời vua Đức tông nhà Đường, sư
giữ chức Lục cung sứ. Khoảng năm Nguyên
hòa (806-820) sư xin từ quan để xuất gia và
theo thiền sư Điểu khòa ở chùa Chiêu hiền
tại Hàng châu. Một hôm sư xin đi nơi khác,
ngài Điểu khòa hỏi (Đại 51, 230 trung):
Nay ông định đi đến đâu? Sư đáp:
Hội thông này vì pháp xuất gia mà Hòa

thượng chẳng rủ lòng thương dạy bảo, nên
nay đến các nơi khác để học Phật pháp.
Thiền sư Điểu khòa nói:
Tưởng là gì, chứ nếu để học Phật pháp
thì ở đây ta cũng có chút ít.
Sư Hội thông hỏi:
Vậy Phật pháp của Hòa thượng như thế
nào?
Ngài Điểu khòa cầm lấy sợi lông vải (bố
mao) trên áo của ngài rồi giơ lên mà thổi.
Sư Hội thông liền ngay đó ngộ được ý chỉ
sâu sa mầu nhiệm.
Vì cơ duyên này mà người thời bấy giờ
gọi sư là Bố mao thị giả. Sư sinh và tịch
năm nào không rõ. [X. Cảnh đức truyền
đăng lục Q.4; Thích thị kê cổ lược Q.3;
Phật tổ lịch đại thông tải Q.15].
BỐ NẶC PHU
Burnouf, Eugène (1801-1852). Học
giả Đông phương học và ngôn ngữ học
người Pháp. Năm 1826, ông và nhà Ấn độ
học người Đức tên là Christian Lassen cùng
công bố luận văn “TiếngPàli” (tức luận
văn nghiên cứu về Thánh điển ngữ có liên
quan đến bán đảo bờ bên kia sông Hằng)
rất được giới học thuật châu Âu coi trọng.
Năm 1832, ông nhận dạy tiếng Phạm ở Học
viện Cao đẳng giáo dục của nước Pháp
(CollègedeFrance). Ông thông hiểu tiếng
Ba tư cổ đại, tiếng Phạm, tiếngPàlivà rất
có uy tin trong ngành So sánh ngôn ngữ
học Ấn Âu. Về phương diện nghiên cứu
nguyên điển Phật giáo bằng tiếng Phạm, ông
đã có những cống hiến rất lớn. Ông có
nhiều học trò ưu tú, đặc biệt nổi bật trong
lãnh vực nghiên cứu ngôn ngữ học, đã một
thời gây thành phong trào để rồi dần dần
hình thành nền tảng cho phái Phật giáo

nước Pháp (Ecole francaise de
bouddhologie).
Ông là người đi đầu trong việc giải thích
văn tự cổ hình cái nêm, dịch và chú giải
kinh Đại thừa trang nghiêm bảo vương
(Phạm :Kàraịđa-vyùha), nghiên cứu tháp
A phàm sĩ (Avesta) và nghiên cứu văn học
BỐ LỢI CA

B
695
Phú lan na (Phạm:Bhàgavata-puràịa) của
Ấn độ. Trong tác phẩm Introduction à
l’histoire du Bouddhisme Indien (Giới thiệu
lịch sử Phật giáo Ấn độ), ông đã giới thiệu
tóm tắt nội dung của các kinh điển Đại thừa
như: Bát nhã, Lăng già, Hoa nghiêm, Kim
quang minh, Pháp hoa v.v... Đối với Phật
truyện và sự thuyết minh giáo lí Phật giáo
mà nói, thì tác phẩm này của ông chứa nhiều
ý nghĩa mới của thời đại; ngoài ra, nó cũng
xác lập nền tảng cho việc nghiên cứu nền
Phật giáo tiếng Phạm.
Năm 1837, học giả Đông phương học
người Anh là B. H. Hodgson, vì tán thưởng
tài học của Burnouf mà đem hơn 170 bản
văn Phạm cổ viết tay rất quí giá tặng cho
nước Pháp. Năm 1852, Burnouf xuất bản
“Lotus de la bonne loi” là bản dịch tiếng
Pháp của kinh Pháp hoa. Do văn dịch
nghiêm trang thận trọng mà dịch phẩm này
trở thành khuôn phép cho đời sau, khi dịch
tiếng Phạm ra các thứ tiếng phương tây.
Ông còn có những tác phẩm khác như :
Essai sur le Pàli,1826, Commentaire sur
leYazna, 1833-1834, Etudes sur la laugue
et les textes Zends, 1840-1850, Bhagavat
Puràịa,3 vol, 1840-1844 v.v... Ông cũng
sáng lập Pháp quốc Á châu hiệp hội.
BỐ NỄ A HÁT
Phạm:pùti-agada.Dịch ý là thuốc rữa
nát, tức là thuốc bỏ đi, thuốc làm bằng vật
mục nát người ta đã vứt đi. Là một trong
bốn thứ cần dùng(tứ y) của tỉ khưu. Tứ
phần luật khai tông kí quyển 7 phần đầu
(Van tục 67, 10 hạ), nói : “Bố nễ a hát (Hán

dịch: Hủ lạn thực dược) tức là thuốc được
làm từ những vật bỏ đi”. (xt. Trần Khí Dược).
BỐ SẮC YẾT LA PHẠT ĐẾ
Phạm:Puwkaràvatì.Là cố đô của nước
Kiện đà la thuộc bắc Ấn độ xưa. Gọi tắt là
Phất ca la thành. Thành này nằm về mạn
đông bắc thành Bố lộ sa bố la (thị trấn
Bạch hạ ngõa hiện nay), ngày xưa sử gia Hi
lạp gọi là Peukalaotis. Vào thế kỉ IV trước
Tây lịch, khi Á lịch sơn đại đế (Alexander
the Great) đánh sang phía đông, thành này
là một đô thị lớn phồn hoa giầu thịnh và
đã bị tướng Astes của Đại đế đánh chiếm.
Vào thế kỉ V Tây lịch, ngài Pháp hiển
có đến đây. Theo truyền thuyết, thành này
là nơi cai trị của con vua A dục là Pháp ích.
Trong một kiếp quá khứ, khi tu hạnh Bồ
tát, tiền thân đức Phật đã từng bố thí mắt ở
nước này và ở chỗ ấy cũng có một tòa tháp
lớn trang sức bằng vàng bạc để đánh dấu.
Dân chúng nước này phần đông học Tiểu
thừa. Về sau, vào đời Đường, khi ngài Huyền
trang đến Ấn độ, thì thành này đã được
dời về Bố lộ sa bố la, nhưng dân chúng
vẫn còn đông đúc, nhà cửa san sát. Ngoài
cửa thành phía tây có một đền thờ trời,
phía bắc có một ngôi chùa, bên cạnh chùa
có tháp, chính là nơi xưa kia đức Thích tôn
đã bố thí mắt lúc tu hạnh Bồ tát. Ngoài ra,
phía đông thành còn có một tòa tháp do
vua A dục xây dựng để đánh dấu nơi bốn
đức Phật quá khứ nói pháp. Trong thành
này cũng có những di tích của các luận sư
Thế hữu, Pháp cứu v.v... [X. Cao tăng pháp
hiển truyện; Đại đường tây vực kí Q.2].
BỐ SỬ NGUYÊT
Tháng Bố sử. Bố sử, Phạm:Pauwa.Cũng
gọi Báo sa nguyệt, Phú sa nguyệt, Bảo sa

nguyệt. Dịch ý: Quỉ tú nguyệt (tháng sao
quỉ), Trọng đông nguyệt (tháng thứ 2 trong
mùa đông), Quỉ nguyệt (tháng quỉ). Chỉ cho
tháng 10 của lịch Ấn độ. Mặt trăng trong
tháng này từ khi mới tròn cho đến lúc gặp
tiết sao Quỉ mới lại thấy tròn nữa, tức tương
đương từ ngày 16 tháng 10 đến ngày 15
BỐ SỬ NGUYÊT

B
696
tháng 11 theo lịch Tàu. Từ nửa tháng trước
cộng với một nửa tháng sau là đúng một
tháng, nên gọi là Quỉ nguyệt. Đại đường
tây vực kí quyển 2 (Đại 51, 876 thượng),
nói : “Ba tháng đông là: tháng Báo sa, tháng
Ma khư và tháng Phả lặc lũ noa, chính là
từ ngày 16 tháng 10 đến ngày 15 tháng
giêng”. [X. kinh Tú diệu Q.thượng; kinh Đại
phương đẳng đại tập Q.41; luận Đại tì bà sa
Q.136].
BỐ TÁT
.... .
Phạm: powadha, upavasatha,
upowadha, upavàsa. Pàli: uposatha hoặc
posatha.Cũng gọi Ưu ba bà tố đà, Ưu bà
sa, Bố tát đà bà, Bố sái tha, Bố sa tha, U ba
bà sa, Bô sa đà, Bao sái đà, Ô bô sa tha.
Hán dịch: trưởng tịnh, trưởng dưỡng, tăng
trưởng, thiện túc, tịnh trụ, trường trụ, cận
trụ, cộng trụ, đoạn, xả, trai, đoạn tăng
trưởng, hoặc gọi là thuyết giới.
Nghĩa là các vị tỉ khưu ở chung, cứ mỗi
nửa tháng tập họp đông đủ ở một chỗ, hoặc
tụ tập ở nhà Bố tát (Phạm:uposathàgàra,
tức là nhà thuyết giới), thỉnh vị tỉ khưu thông
thạo giới luật nói giới bản Ba la đề mộc xoa
(tức giới kinh) để xét lại những hành vi trong
nửa tháng vừa qua xem có phù hợp với giới
bản không, nếu có ai phạm giới thì ra trước
chúng tăng xin sám hối, để các tỉ khưu đều
được ở yên lâu dài trong giới thanh tịnh,
nuôi lớn pháp lành, thêm nhiều công đức.
Lại nữa, tín đồ tại gia, vào sáu ngày trai,
nhận giữ tám giới Quan trai, cũng gọi là Bố
tát, vì được tăng thêm các pháp lành.

Phép Bố tát vốn bắt nguồn từ phép cúng
tế trong kinh Phệ đà của Ấn độ xưa, tức là
cúng tế dự bị được cử hành một ngày trước
ngày cúng tế chính thức vào đầu tháng
(Phạm:darza-màsa= trăng mới) và giữa
tháng (Phạm:paurịa-màsa= trăng tròn)
gọi là Bố tát. Vào ngày tế lễ này, người đứng
làm chủ tế phải nhịn ăn, an trụ trong giới
pháp thanh tịnh để thân tâm được trong
sạch.
Về sau, phép Bố tát được truyền đến
thời đại đức Phật, ngoại đạo Ni kiền tử, vào
những ngày Bố tát, vẫn hội họp ở một chỗ,
nhịn ăn giữ bốn giới v.v..., đức Phật cũng
cho phép tăng đoàn của Ngài thực hành
pháp này, cho nên biết nghi thức Bố tát
trong Phật giáo cũng đã bắt nguồn từ tập
tục này mà ra. Duy có điều là, nếu y theo
lời Phật dạy thì nên tụng toàn bộ Ba la đề
mộc xoa, nhưng nếu như gặp các duyên
như tám nạn v.v... thì chỉ tụng một phần
cũng được. Bởi thế nên biết, tùy theo tình
hình an nguy mà việc thuyết giới được đầy
đủ hay tóm tắt có khác nhau.
Luật Tứ phần quyển 58 chia Bố tát làm
bốn loại: Tam ngữ bố tát, Thanh tịnh bố
tát, Thuyết ba la đề mộc xoa bố tát và Tự tứ
bố tát.
Luật Ngũ phần quyển 18 nêu ra năm
thứ: Tâm niệm khẩu ngôn, Hướng tha
thuyết tịnh, Quảng lược thuyết giới, Tự tứ
bố tát và Hòa hợp bố tát.
Thiện kiến luật tì bà sa quyển 16 nêu ra
chín thứ: Bố tát ngày 14, Bố tát ngày 15,
Bố tát hòa hợp, Bố tát tăng, Bố tát chúng,
Bố tát một người, Bố tát thuyết Ba la đề
mộc xoa, Bố tát tịnh, Bố tát sắc v.v... Còn
về nhật kì của ngày Bố tát thì các kinh luật

đều nói khác nhau. Trung a hàm quyển 14
kinh Đại thiên nại lâm, và kinh Tăng nhất
a hàm quyển 16 lấy các ngày mồng 8, 14,
15, 23, 29, 30 (tức là sáu ngày chay mỗi
tháng) làm ngày Bố tát. Luật Tứ phần quyển
58 thì lấy các ngày mồng 1, 14, 15 làm ngày
Bố tát. Luận Đại trí độ quyển 13 thì lấy các
ngày mồng 1, 8, 14, 16, 23, 29 làm ngày Bố
tát.
Nói một cách tổng quát, trong nửa tháng
mà thuyết giới những ba lần thì e quá phiền,
nên về sau mới có qui định nửa tháng thuyết
BỐ TÁT

B
697
giới một lần. Ở Trung quốc và Nhật bản
xưa nay phong tục bố tát và trì trai cũng
lưu hành khá rộng rãi. [X. kinh Tạp a hàm
Q.40; kinh Tì ni mẫu Q.2; luật Tứ phần
Q.36; luật Thập tụng Q.59; Căn bản tát bà
đa bộ luật nhiếp Q.1; Tứ phần luật san phồn
bổ khuyết hành sự sao Q.thượng phần 4;
Pháp uyển châu lâm Q.88; Huyền ứng âm
nghĩa Q.14]. (xt. Bố Tát Nhật).
BỐ TÁT HỘ
........
Phạm:upavàsa-saôvara. Chỉ cho tám
giới Quan trai (Cận trụ luật nghi). Đó là
tám giới pháp: không giết hại, không trộm
cướp v.v... mà người tại gia nhận giữ trong
một ngày một đêm và luận Câu xá, luận
Đại trí độ đặc biệt gọi là Bố tát hộ. Hộ là
giữ cho tâm trong sạch không nghĩ ác; giới
là giữ cho thân, miệng không làm ác, nói
ác, bởi vậy, hộ cũng có thể được coi là tên
khác của giới. Những người tại gia ưu bà
tắc, ưu bà di vào sáu ngày chay mỗi tháng
và các tháng thần biến (ba tháng chay
trường) nhận giữ tám giới mà làm phép Bố
tát, gọi là Bố tát hộ. Luận Đại trí độ quyển
13 (Đại 25, 159 trung), nói: “Nhận lãnh và
hành trì tám giới, đó là Bố tát”. Tứ phần
luật san phồn bổ khuyết hành sự sao quyển
thượng phần 4 (Đại 40,34 trung), nói: “Luận
Câu xá gọi tám giới là Bố tát hộ, nói cho rõ
là: ở tâm gọi là hộ, ở thân, miệng gọi là giới
vậy”. (xt. Bố Tát).
BỐ TÁT KIỀN ĐỘ
Pàli:Uposatha-khandaka.Cũng gọi
Thuyết giới kiền độ, Bố tát pháp. Kiền độ

có nghĩa tụ tập, chứa nhóm, tức là tập hợp
những qui định về các loại hành pháp như:
thụ giới, an cư v.v... của tăng, ni.
Bố tát kiền độ là tên thiên, chương trong
luật điển, nói rõ về phương pháp và nghi
thức Bố tát, vì pháp Bố tát tập trung vào
một thiên hoặc một chương để qui định,
nên gọi là Bố tát kiền độ. Như vậy, Bố tát
kiền độ là những qui định về nhật kì Bố
tát, về việc sắp đặt nhà thuyết giới, các
loại thuyết giới, tư cách người thuyết giới,
sự phạm tội trong ngày thuyết giới, mối
quan hệ giữa vị tỉ khưu khách và tỉ khưu
trụ xứ trong “cùng một chỗ thuyết giới”
v.v...
Trong 20 kiền độ của luật Tứ phần, Bố
tát kiền độ được gọi là Thuyết giới kiền độ,
đây là nói về mặt tác pháp; còn nếu nói
theo công năng thì gọi là Bố tát.
BỐ TÁT NHẬT
Ngày Bố tát. Theo các kinh luật, có
nhiều thuyết khác nhau, như mỗi tháng 2
ngày, 3 ngày, sáu ngày v.v..., nhật kì qui
định cũng không giống nhau. Đến đời sau,
phần nhiều cứ nửa tháng cử hành Bố tát
một lần, tức là vào 2 ngày: ngày 14 hoặc
15, và 29 hoặc 30 trong mỗi tháng. Nhưng
hiện nay, thông thường các chùa viện phần
nhiều không theo nhật kì Bố tát như ngày
xưa đã qui định, mà mỗi tháng cử hành Bố
tát vào ngày mồng 1, ngày rằm, có chùa tự
chọn ngày thích hợp; cũng có chùa thỉnh
thoảng hoặc hoàn toàn không cử hành.
Còn các nước Tích lan, Miến điện, Nepal
hiện giờ theo qui định trong Pháp điển Ma
nô, cứ mỗi tuần cử hành Bố tát một lần.
Tây tạng thì cử hành vào các ngày 14, 15,
29, 30 mỗi tháng. (xt. Bố Tát).

BỐ TÁT THỰC
........
Chỉ cho các thức ăn uống thanh tịnh
trong các ngày chay. Tứ phần luật yết ma
sớ quyển 4 phần trên (Vạn tục 64, 472
thượng), nói: “Bố tát thực, nghĩa là những
thức ăn uống chay tịnh”.
BỐ TÁT THỰC

B
698
BỐ THÍ
.....
Phạm:Pàli: dàna. Dịch âm: Đàn na,
Đà na, Đàn. Cũng gọi Thí. Hoặc là dịch từ
tiếng Phạmdakwiịà, dịch âm: Đạt sấn, Đại
sấn, Sấn. Dịch ý là tài thí, thí tụng, sấn thí.
Nghĩa là vì lòng từ bi đem phúc lợi ban cho
người. Bố thí vốn là pháp mà đức Phật
khuyên hàng ưu bà tắc làm theo; nghĩa
chính của nó là đem những vật như cơm
ăn, áo mặc cho các bậc đại đức và những
người nghèo khổ. Đến thời Đại thừa thì Bố
thí là một trong sáu ba la mật và, ngoài việc
ban phát của cải, thức ăn uống ra, còn thêm
hai thứ bố thí nữa là Pháp thí (nói Pháp
cho người nghe) và Vô úy thí (làm cho người
khác không sợ hãi) để mở rộng ý nghĩa và
phạm vi bố thí. Tóm lại, Bố thí là một
phương pháp tu hành đem tài vật, thể lực,
trí tuệ v.v... cho người khác, vì người mà
tích lũy công đức, tạo phúc thành trí, để
cuối cùng được giải thoát.
Đại thừa nghĩa chương quyển 12 giải
thích nghĩa bố thí như sau: Đem tài vật của
mình chia xẻ cho người khác, gọi là Bố.
Lòng mình lo lắng cho người, gọi là Thí.
Tiểu thừa bố thí nhằm mục đích diệt trừ
lòng tham lam bỏn xẻn của cá nhân để
thoát khỏi sự nghèo khổ của kiếp sau, Đại
thừa thì liên kết bố thí với giáo nghĩa đại từ
bi nhằm siêu độ chúng sinh.
Người bố thí tài vật gọi là Đàn việt (Phạm:
dànapati, hàm ý chủ của sự bố thí, dịch ý
là Thí chủ, Đàn na chủ, nói tắt là Đàn na).
Tài vật để bố thí gọi là Sấn tư ..Sấn

tài, Sấn kim, Sấn tiền, Đường sấn (ý là
tài vật bố thí cho chư tăng của nhà Tăng),
Biểu sấn (ý là phân chia tài vật), Tín
thí (ý là tài vật do tín đồ bố thí).
Bố thí là một trong sáu niệm (niệm thí),
một trong bốn nhiếp pháp (Bố thí nhiếp),
một trong sáu Ba la mật (Bố thí ba la mật),
một trong mười ba la mật (Đàn ba la mật).
Bố thí có thể khiến người ta trừ bỏ lòng
tham, như bố thí những thứ áo mặc, cơm
ăn cho Phật, tăng và người nghèo khổ, chắc
chắn sẽ được quả báo hạnh phúc. Còn giảng
nói chính pháp cho người nghe, khiến họ
được công đức lợi ích, gọi là Pháp thí. Làm
cho người khác thoát khỏi mọi sự sợ hãi,
gọi là Vô úy thí. Tài thí, Pháp thí và Vô úy
thí là ba hạnh của Bồ tát thực hành, trong
đó, công đức của Pháp thí lớn hơn cả. Bố
thí nhằm diệt trừ lòng tham và mong cầu
khai ngộ là bố thí trong sạch; ngược lại là
bố thí không trong sạch. Về pháp thí, nếu
nói pháp khuyên người ta cầu sinh ở cõi
người cõi trời, gọi là Thế gian pháp thí. Còn
giáo pháp (37 phẩm trợ đạo và 3 giải thoát
môn) khuyên người thành Phật, gọi là xuất
thế gian pháp thí.
Ngoài ra, về sự khác nhau giữa Bố thí
và Bố thí ba la mật, cứ theo kinh Ưu bà tắc
giới quyển 2 chép, thì Bố thí của Thanh
văn, Duyên giác, phàm phu, ngoại đạo và
Bố thí của Bồ tát ở hai a tăng kì kiếp đầu
thực hành gọi là Thí; còn Bố thí của Bồ tát
ở a tăng kì kiếp thứ ba thì gọi là Thí ba la
mật.
Cứ theo phẩm Tựa trong kinh Bồ tát
thiện giới quyển 1 nói, thì Bồ tát tại gia thực
hành Tài thí và Pháp thí; Bồ tát xuất gia
làm bốn pháp thí: Bút thí, Mặc (mực) thí,

Kinh thí, và Thuyết pháp thí. Còn Bồ tát
được vô sinh pháp nhẫn thì thực hành ba
pháp thí: Cụ túc thí, Đại thí và Vô thượng
thí.
Luận Câu xá quyển 18 nêu ra tám loại
bố thí: Đến đâu cho đó, cho sự can đảm,
cho để đền ơn, cho cầu báo, cho vì theo
thói quen của người trước, cho để cầu mong
sinh cõi trời, cho để cầu danh, vì trang
nghiêm tâm mà cho v.v... Cũng quyển 18
của sách đã dẫn còn nêu bảy thứ bố thí:
cho người khách, cho người đi đường, cho
BỐ THÍ

B
699
người bệnh, cho người săn sóc bệnh nhân,
cho vườn rừng, cho ăn thường, cho tùy lúc
v.v... Kinh Hoa nghiêm (bản dịch cũ) quyển
12 phẩm Vô tận tạng thì nêu mười pháp
bố thí: tu tập thí, tối hậu nan thí (tức cho cả
thân mệnh), nội thí, ngoại thí, nội ngoại
thí, nhất thiết thí, quá khứ thí, vị lai thí,
hiện tại thí, và cứu kính thí v.v...
Vì nội dung, thái độ và mục đích khác
nhau của hành vi bố thí nói ở trên nên có
những hình thức bố thí không giống nhau.
Lại nữa, bản chất người cho, người nhận
và vật để cho là không, không bị dính mắc,
gọi là Tam luân thể không, Tam luân thanh
tịnh. [X.Trung a hàm Q.30 kinh Phúc điền;
kinh Tăng nhất a hàm Q.4, Q.9. Q.20; kinh
Đại bát nhã ba la mật Q.469, Q.569; kinh
Bồ tát địa trì Q.4; kinh Bố thí; luận Đại trí
độ Q.14, Q.29; luận Du già sư địa Q.39].
(xt. Đật Sấn).
BỐ THÍ KÊ
Bài kệ bố thí trong kinh Tâm địa quán
chỉ rõ người bố trí, người nhận, vật bố thí
đều là không. Cũng gọi Tam luân thanh
tịnh kệ. Tam luân: người cho, người nhận,
vật cho; thanh tịnh, nghĩa là không nhớ
nghĩ gì về tam luân này. Kinh Tâm địa
quán quyển 1 (Đại 3, 296 trung), nói:
“Người cho người nhận và vật cho, Ba đời
không có gì để được. Chúng con an trụ
tâm tốt thắng, cúng dường tất cả Phật mười
phương”.
BỐ THÍ LI NGŨ CHỦNG PHÁP
Bố thí lìa năm thứ pháp. Cứ theo kinh
Ưu bà tắc giới quyển 5 chép, khi Bồ tát

ban phát trí tuệ, nên xa lìa năm điều sau
đây:
1. Chẳng lựa có đức không đức, nghĩa
là khi Bồ tát bố thí, thì cho khắp cả như
nhau, không lựa oán thân. Đối với người
có đức sinh lòng yêu kính, đối với người
không đức khởi tâm xót thương.
2. Không nói thiện ác: khi Bồ tát bố thí,
đem lòng từ bình đẳng, đối với người thiện
và người bất thiện, tùy chỗ họ mong cầu,
đều làm lợi ích cho khắp cả.
3. Không lựa chủng tính: khi Bồ tát thực
hành huệ thí không chia giòng họ, chẳng
lựa sang hèn, ai cần giúp đỡ, đều ban cho
hết.
4. Không khinh người xin: khi Bồ tát
thực hành bố thí, thấy người đến xin, khởi
tâm kính trọng, không dám coi khinh, tùy
chỗ họ cần mà giúp đỡ họ.
5. Không nói lời thô tục: khi Bồ tát làm
việc huệ thí, đối với người đến xin, không
thốt ra những lời thô bỉ cục cằn, khiến họ
tủi thân.
BỐ THÍ TỨ PHÚC BÁO
Bốn phúc báo của sự bố thí. Cứ theo
Chư kinh yếu tập quyển 10, nói, thì vì hình
thức bố thí khác nhau nên cũng có bốn
thứ phúc báo sai biệt, đó là:
1. Cho nhiều được phúc ít: cho người
uống rượu, cho xem nghe múa hát, phí tổn
thì nhiều mà không có phúc báo.
2. Cho ít được phúc nhiều: nghĩa là đem
từ tâm, cung phụng người có đạo đức, giúp
họ hăng hái học đạo, vật cho tuy ít, phúc
lại càng lớn
3. Cho ít được phúc ít: với lòng bỏn
xẻn và ý xấu bố thí cho kẻ ngoại đạo tà
kiến, thì vật cho đã ít mà được phúc cũng

ít.
4. Cho nhiều được phúc nhiều: nếu hiểu
rõ thế gian là vô thường mà phát tâm dùng
của cải xây dựng chùa tháp, cúng dường
Tam bảo thì được phúc báo nhiều như cát
sông Hằng, vật thí đã nhiều, được phúc cũng
nhiều.
BỐ THÍ TỨ PHÚC BÁO

B
700
BỐ TỰ PHẨM
........
Tên phẩm thứ 17 trong 31 phẩm của
kinh Đại nhật. Bố tự là đem các chữ chủng
tử Ca, Khư bố trí ở đầu, hai tay, hai chân
của mình mà thành diệu quán. Đại nhật
kính nghĩa thích diễn mật sao quyển 9 (Vạn
tục 37, 120 hạ), nói: “Bố tự phẩm, bố nghĩa
là chia bày ra, tự tức là tự môn: từ các chữ
Ca, Khư đến các chữ ám, á v.v... mỗi mỗi
đều là vào môn Pháp giới. Tự tức là môn,
nên gọi Tự môn. Còn theo Y chủ thích thì
tự là sở bố (cái được chia bày ra), bố là Năng
bố (cái chia bày). Hành giả tưởng tượng đem
10 chữ chia bày ở mỗi chỗ từ dưới yết hầu
lên tới hàm ếch cho đến chỏm đầu thật rõ
ràng, rồi tâm thường hiện ở trước. Nếu được
như thế thì hành giả có thể được gọi là
thành bậc Chính đẳng chính giác, cho đến
gọi là bậc Nhất thiết trí”.
BỐ TỰ QUÁN
........
Cũng gọi Bố tự nghiêm thân quán.
Trong phép quán Mật giáo, dùng chữ (a)
để ở chỗ trái tim hoặc ở đầu và tay chân
mà quán tưởng nghĩa chữ A để gia trì tự
thân, phép quán này gọi là Bố tự quán. Nếu
đem chữ Pháp thân bố trí nơi chi phần thì
tự thân tức là Phật. Các phép quán như:
Ngũ tự nghiêm thân, Thập cửu bố tự, Bách
quang biến chiếu, Tam bộ tứ xứ luân v.v...
đều là Bố tự quán.
Đại nhật kinh sớ quyển 17 (Đại 39, 755
trung), nói: “Đem chữ A đặt ở chỗ trái tim
của hành giả. (…...) Trái tim là chủ của tất cả

chi phần (đầu, mình, chân, tay v.v...),
chữ A cũng thế, là chủ của tất cả chân
ngôn. Khi bố trí chữ A rồi thì bố trí những
chữ còn lại ở tất cả các chi phần, như nói ở
phẩm dưới (chỉ cho phẩm Bố tự).
Đại nhật kinh sớ quyển 17 còn nói thêm
về phép quán này, bảo rằng, trước hết hành
giả quán tưởng trái tim của mình giống hoa
sen nở tám cánh, lại quán tưởng trên hoa
sen tim có chữ A, rồi nhờ sự tròn sáng rực
rỡ của chữ A này đem tâm nhiễm dục của
hành giả hòa nhập vào với tâm trí tuệ chân
thực, biểu thị cùng ở trong chân thực, chung
một bản chất. [X. kinh Đại nhật Q.5; kinh
Để lí tam muội da Q.hạ; Đại nhật kinh sớ
Q.14].
BỐ ÚY
.....
Sợ hãi. Phạm: vibhìwaịa. Theo kinh
Hoa nghiêm (bản 60 quyển) quyển 34 nói,
thì các chúng sinh chưa tỏ ngộ chân lí có
năm thứ sợ hãi:
1. Sợ không sống được, tức là sợ cuộc
sống bấp bênh, thường tích trữ tài vật.
2. Sợ tiếng xấu, sợ người khác chê cười
mà tổn thương danh dự.
3. Sợ chết, sợ lúc sắp chết.
4. Sợ đường ác, sợ sẽ rơi vào địa ngục,
quỉ đói.
5. Sợ uy đức của đại chúng, không có
lòng tự tin và sợ phải xuất hiện trước đại
chúng. Nếu lìa năm sự sợ hãi này thì gọi là
Ngũ li bố úy (lìa năm sợ hãi). Các bậc thánh
Hữu học, Vô học còn sợ hãi chút ít, nhưng
Phật thì hoàn toàn không còn sợ hãi.
Ngoài ra, tuy có lòng từ bi bố thí tiền
của, nhưng sau khi cho rồi lại sợ là tiền của
đã hao hụt, gọi là Bố úy thí, một trong tám

bố thí. (xt. Ngũ Bố Úy).
BỘ CHẤP DỊ LUẬN
Sách, 1 quyển. Do bồ tát Thế hữu của
Ấn độ soạn, ngài Chân đế dịch vào thời
Trần. Cũng gọi Bộ dị tông luận. Một trong
những sách luận của Thuyết nhất thiết hữu
bộ. Thu vào Đại chính tạng tập 49. Nội
dung của luận này trình bày sự chia rẽ của
BỐ TỰ PHẨM

B
701
20 bộ phái Tiểu thừa và phần giáo nghĩa
của các bộ phái này. Đây là bản dịch khác
của luận Dị bộ tông luân. Về sách chú thích
thì có Bộ chấp dị luận sớ 10 quyển của
ngài Chân đế. (xt. Dị Bộ Tông Luân Luận).
BỘ CHỦ BỘ MẪU
...........
Trong Mật giáo, Thai tạng giới có ba bộ,
Kim cương giới có năm bộ, vị Bản tôn (vị
tôn chính) của mỗi bộ, gọi là Bộ chủ. Vị
Bản tôn sinh ra bộ chủ hoặc các vị tôn
khác, thì gọi là Bộ mẫu. Trong năm bộ Kim
cương giới, Bộ chủ của Phật bộ là đức Phật
Tì lô giá na là nguồn gốc của các pháp, nên
không lập bộ mẫu riêng. Bộ chủ của Kim
cương bộ là Phật A súc, bộ mẫu là bồ tát
Kim cương ba la mật. Bộ chủ của Bảo bộ là
Phật Bảo sinh, bộ mẫu là bồ tát Bảo ba la
mật. Bộ chủ của Liên hoa bộ là Phật A di
đà, bộ mẫu là bồ tát Ba la mật. Bộ chủ của
Yết ma bộ là Phật Bất không thành tựu, bộ
mẫu là bồ tát Yết ma ba la mật. Trong đó,
bốn bồ tát Ba la mật biểu thị “Định”, bốn
Phật biểu thị “Trí”, hàm ý là nương vào
Định mà sinh ra Trí.
Trong ba bộ Thai tạng giới, bộ chủ của
Phật bộ là Kim luân phật đính, bộ mẫu là
bồ tát Phật nhãn. Bộ chủ của Liên hoa bộ
là bồ tát Mã đầu Quan thế âm, bộ mẫu là
bồ tát Bạch y Quan thế âm. Bộ chủ của
Kim cương bộ là bồ tát Kim cương thủ, bộ
mẫu là bồ tát Mang ma kê. Bộ chủ cũng
biểu thị “Trí”, bộ mẫu biểu thị “Định”.
Trong ba bộ Thai tạng giới, ngoài bộ
chủ, bộ mẫu ra, Đà la ni môn chư bộ yếu

mục còn lập riêng Minh phi, Phẫn nộ tôn,
tức là Phật bộ, Liên hoa bộ, Kim cương bộ
đều lấy bồ tát Vô năng thắng, bồ tát Đa la
và bồ tát Kim cương tôn na lợi làm Minh
phi, lấy Bất động tôn, Phẫn nộ câu, Quân
đồ lợi làm Phẫn nộ tôn. [X. Bổ đà lạc hải
hội quĩ; Bí tạng kí].
BỘ HÀNH ĐỘC GIÁC
Vị Duyên giác cùng tu hành với số đông
người nhưng chỉ một mình mình giác ngộ
chứng quả. Đối lại với “Lân dác dụ độc
giác”. Là một trong hai loại Độc giác. Độc
giác, cũng dịch là Duyên giác. Cứ theo luận
Câu xá quyển 12 và Câu xá luận quang kí
quyển 12 nói, thì những người thuộc ba
quả Dự lưu, Nhất lai, Bất hoàn trong Thanh
văn thừa, cho đến người lợi căn nhất trong
Tứ thiện căn (Noãn, Đính, Nhẫn, Thế đệ
nhất pháp), lúc sắp chứng quả A la hán
thứ tư, tạm rời bỏ giáo pháp của Phật, nhóm
hợp một số đông người cùng tu, nhưng chỉ
một mình quán xét, một mình tư duy, hoặc
quán ngoại duyên như hoa bay lá rụng, hoặc
quán lí 12 nhân duyên mà chứng ngộ đắc
quả, gọi là Bộ hành độc giác. Vì tụ họp một
số đông người cùng tu hành ở một chỗ, tổ
chức thành đảng bộ, nên gọi là Bộ hành.
Lại vì không thầy chỉ dạy mà một mình tự
ngộ chứng quả, nên gọi là Độc giác. Trái
lại, vị Duyên giác ở một mình một chỗ để
chứng ngộ đắc quả, thì gọi là Lân dác dụ
độc giác. (xt. Lân Dác Dụ Độc Giác).
BỘ LẠC THẦN
........
Vị thần do tôn giáo bộ lạc tin thờ. Có
quan hệ mật thiết với truyền thuyết thần
thoại về nguồn gốc của bộ lạc; cũng có khi
được coi là thủy tổ chung của bộ lạc.

BỘ LẠC TÔN GIÁO
Một trong những hình thái tôn giáo
nguyên thủy ở thời kì đầu tiên tự nhiên
phát sinh từ trong thị tộc. Vào thời ấy, văn
hóa chưa phát triển, cơ cấu xã hội còn đơn
giản, nên tôn giáo cũng mới ở trạng thái
thô sơ. Về sau, các thị tộc gần gũi nhau dần
BỘ LẠC TÔN GIÁO

B
702
dần kết thành thị tộc đồng minh, rồi liên
kết thành bộ lạc, lúc đó hình thành tôn
giáo mới được xác định, nhưng vẫn chưa
hình thành hệ thống giáo nghĩa và thần
học rõ ràng, song truyền thuyết thần thoại
đã có nội dung phong phú hơn, đặc biệt là
thần thoại về nguồn gốc bộ lạc từ đâu mà
ra (bộ phận văn hóa tiến triển hơn thì còn
có thần thoại về nguồn gốc trời đất). Những
nghi tiết và các điều cấm kị đều tương quan
mật thiết với thần thoại và sinh hoạt xã
hội. Sử học tôn giáo, đối với việc nghiên
cứu tôn giáo nguyên thủy, phổ thông đều
lấy thần thoại làm điểm xuất phát cơ bản.
Như Bà la môn giáo Ấn độ tôn thờ thần
thoại Phệ đà, trong đó đã ghi chép hình
thái sinh hoạt và tôn giáo của người Aryan
Ấn độ cổ đại.
BỘ PHÁI PHẬT GIÁO
Từ ngữ gọi chung các phái được phân
chia ra từ trong giáo đoàn của Phật giáo
nguyên thủy.
A. Sự thành lập Bộ phái Phật giáo:
Cứ theo luận Đại tì bà sa và luận Dị bộ
tông luân chép, thì sau đức Phật nhập diệt
hơn 100 năm, vị tỉ khưu Đại thiên đưa ra
năm việc (Đại thiên ngũ sự ),
yêu cầu giáo đoàn thừa nhận. Đây là nguyên
nhân khiến giáo đoàn lần đầu tiên chia
thành Thượng tọa bộ (phái phản đối năm
việc) và Đại chúng bộ (phái tán thành).
Nhưng cứ theo Đại sử ......(Pàli:
Mahàvaôsa), Đảo sử ......(Pàli:
Dìpavaôsa) của Phật giáo Nam truyền ghi
chép, thì sau đức Phật nhập diệt 100 năm,

có tỉ khưu thuộc chủng tộc Bạt kì ở đông
bộ Ấn độ xưa đưa ra 10 điều giới luật mới
(Thập sự). Chủ trương mới này bị các vị
Trưởng lão tỉ khưu, đứng đầu là ngài Da xá,
phản đối; sau đó, ngài Da xá triệu tập 700 tỉ
khưu mở Đại hội kết tập, tuyên bố 10 điều
giới luật mới là phi pháp; đồng thời, các tỉ
khưu tán thành chủ trương mới cho mười
điều ấy là đúng nên cũng tổ chức kết tập.
Do đó mà giáo đoàn Phật giáo nguyên thủy
chia thành Thượng tọa bộ và Đại chúng
bộ mà trong sử gọi là sự chia rẽ căn bản.
Về sau, từ hai bộ căn bản này lại chia thành
20 bộ (theo thuyết chia phái của Bắc truyền)
hoặc 18 phái (theo thuyết chia phái của Nam
truyền, tức trừ Tây sơn trụ bộ và Bắc sơn
trụ bộ), gọi là sự chia rẽ ngành ngọn). Như
vậy, tóm lại, giáo đoàn Phật giáo nguyên
thủy lần đầu tiên bị chia thành hai bộ căn
bản là Thượng tọa bộ và Đại chúng bộ, rồi
vầ sau, từ hai bộ căn bản này lại chia ra
thành 20 bộ phái (theo Bắc truyền) hoặc
18 phái (theo Nam truyền).
Cứ theo luận Dị bộ tông luân ghi chép,
thì Phật giáo bộ phái gồm 20 bộ, tức là sau
đức Phật nhập diệt khoảng 200 năm, từ
Đại chúng bộ căn bản lại chia ra ba bộ phái
nữa là:
1. Nhất thuyết bộ, chủ trương pháp thế
gian, xuất thế gian chỉ là tên giả, không có
thể thực.
2. Xuất thế bộ, cho rằng pháp thế gian
chỉ có tên giả, pháp xuất thế gian thì đều là
chân thực.
3. Kê dận bộ, chỉ hoằng dương tạng A tì
đạt ma trong ba tạng, còn cho kinh, luật
đều là giáo pháp phương tiện của đức Phật.
Không bao lâu sau, từ Kê dận bộ lại chia

ra hai bộ nữa là:
4. Đa văn bộ, vì sự học vấn của phái
này vượt hơn Đại chúng bộ, nên gọi là Đa
văn bộ (bộ phái nghe nhiều).
5. Thuyết giả bộ, chủ trương trong pháp
thế gian và pháp xuất thế gian đều có phần
ít là giả.
Vào cuối thời kì 200 năm sau đức Phật
nhập diệt, một vị tỉ khưu ngoại đạo bỏ tà
về chính, ở núi Chế đa; chư tăng thuộc
Đại chúng bộ phần nhiều ở núi này. Trong
BỘ PHÁI PHẬT GIÁO

B
703
một dịp bàn thảo lại vấn đề “năm việc”
của ngài Đại thiên, vì chủ trương bất đồng
nên chư tăng ở núi Chế đa lại chia ra ba
bộ nữa là:
6. Chế đa sơn bộ, bộ này vẫn ở lại núi
Chế đa.
7. Tây sơn trụ bộ, bộ này dời đến ở phía
tây núi Chế đa.
8. Bắc sơn trụ bộ, bộ này dời về phía
bắc của núi Chế đa.
Như vậy, Đại chúng bộ hợp cả gốc lẫn
ngọn gồm có chín bộ phái.
Sau khi hai bộ gốc (tức là Thượng tọa
bộ và Đại chúng bộ) bị phân chia lần đầu
tiên (100 năm sau Phật nhập diệt) thì
Thượng tọa bộ dời đến ở tại vùng Hi mã
lạp sơn (tức là núi Tuyết sơn). Đến khoảng
300 năm sau Phật nhập diệt, lại chia ra:
1. Thuyết nhất thiết hữu bộ, cũng gọi
Thuyết nhân bộ, chủ trương tất cả pháp
hữu vi, vô vi đều có thực thể.
2. Tuyết sơn bộ, tức là do Thượng tọa
bộ gốc dời đến Hi mã lạp sơn (Tuyết sơn)
nên bộ này lấy tên là Tuyết sơn.
Không bao lâu sau, từ Thuyết nhất thiết
hữu bộ lại chia ra:
3. Độc tử bộ, lấy A tì đạt ma do ngài Xá
lợi phất soạn làm luận điểm căn bản, tương
truyền Bộ chủ là dòng dõi con bê con, nên
gọi là Độc tử bộ......... Về sau, do nội
dung giáo nghĩa của Độc tử bộ nghèo nàn
nên có chủ trương lấy nghĩa kinh để bổ túc
thêm, nhưng do quan điểm bất đồng nên
Độc tử bộ lại chia làm:
4. Pháp thượng bộ, Pháp thượng là tên

của Bộ chủ.
5. Hiền trụ bộ, là dòng dõi của A la hán
Hiền.
6. Chính lượng bộ, chủ trương pháp
nghĩa sâu xa do mình nói ra đã được san
định không còn sai lầm nữa.
7. Mật lâm sơn trụ bộ, Bộ chủ ở tại núi
Mật lâm.
Đồng thời, Thuyết nhất thiết hữu bộ lại
chia ra:
8. Hóa địa bộ, 300 năm sau đức Phật
nhập diệt, có người Bà la môn tên là Hóa
địa, xuất gia được quả A la hán, đệ tử nối
dõi, gọi là Hóa địa bộ. Rồi từ Hóa địa bộ lại
chia ra:
9. Pháp tạng bộ, ngài Pháp tạng là đệ tử
của tôn giả Mục kiền liên. Các sư của bộ
này nói năm tạng: kinh, luật, a tì đạt ma,
minh chú, Bồ tát bản hạnh sự.
Vào cuối năm 300 sau Phật nhập diệt,
từ Thuyết nhất thiết hữu bộ lại chia:
10. Ẩm quang bộ, cũng gọi Thiện tuế
bộ. Ẩm quang tức là Ca diếp ba, là họ của
Bộ chủ. Vào đầu năm 400 sau Phật nhập
diệt, Thuyết nhất thiết hữu bộ lại chia ra:
11. Kinh lượng bộ, cũng gọi Thuyết
chuyển bộ, chỉ nương vào kinh làm chính
lượng, không dựa theo luật và đối pháp
(luận), khi viện dẫn chứng cứ thì đều lấy
kinh làm chứng.
Như vậy, Thượng tọa bộ hợp cả gốc lẫn
ngọn gồm 11 bộ phái, cộng với 9 bộ của
Đại chúng bộ thành là 20 bộ phái.
B. Giáo lí của Phật giáo Bộ phái: giáo
lí của Phật giáo nguyên thủy, trong các kinh
điển nguyên thủy (kinh A hàm), chưa có tổ
chức, chưa được thống nhất. Đem các giáo
thuyết do đức Phật giảng nói suốt cuộc đời

Ngài được ghi chép trong kinh điển nguyên
thủy ra mà thuyết minh, giải thích, chỉnh lí
cả phần nội dung lẫn hình thức cho có hệ
thống, phù hợp với tính cách học thuật
nghiên cứu gọi là phương pháp nghiên cứu
A tì đạt ma. Phương pháp nghiên cứu này
về sau dần dần phát triển, đến khi Phật
giáo sắp bị phân hóa thành các bộ phái, thì
sự giải thích bất đồng về giáo lí đã trở thành
nguyên nhân dẫn đến sự chia rẽ, vì thế,
mỗi bộ phái đều tự tổ chức và giải thích
giáo lí, viết ra các bộ luận về giáo lí của
riêng mình, gọi là “A tì đạt ma căn bản”.
BỘ PHÁI PHẬT GIÁO

B
704
Như bảy bộ luận của Phật giáo Nam truyền
(Thượng tọa bộ phương Nam), bảy bộ luận
Hán dịch của Thuyết nhất hữu bộ và luận
A tì đàm của ngài Xá lợi phất thuộc Chính
lượng bộ hệ đều là loại A tì đạt ma căn
bản. Các bộ luận của mỗi bộ phái đều hiển
bày đường lối phát triển giáo lí của riêng bộ
phái đó.
Các bộ luận ở thời kì đầu chỉ là những
sách thuyết minh và giải thích cùng hệ thống
hóa giáo lí trong kinh điển nguyên thủy,
cho nên trong thời kì này các bộ luận có
quan hệ mật thiết với kinh. Nhưng trong
các bộ luận ở thời kì sau, mối quan hệ với
kinh điển nguyên thủy đã mờ nhạt dần, để
rồi cuối cùng, A tì đạt ma đã thành lập học
thuyết riêng biệt, không dính dáng gì đến
nguyên thủy. Gíáo lí Phật giáo nguyên thủy
lấy thực tiễn làm lí luận nền tảng, luận
thuyết nào không liên quan đến thực tiễn
thì không tồn tại. Đây là dựa theo qui luật
biến hóa của các pháp mà quan sát hiện
tượng vũ trụ nhân sinh (duyên khởi phổ
thông và duyên khởi lưu chuyển), ứng dụng
qui luật để đạt thành lí tưởng (duyên khởi
hoàn diệt).
Nhưng các bộ luận của Phật giáo bộ phái
của thời kì sau thì dùng phương pháp luận
cứu tồn tại luận không dính dáng gì tới thực
tiễn mà khảo sát về tính có, không, giả,
thực của sự vật, điều này được coi là đã
chịu ảnh hưởng của ngoại đạo. Khác với
ngoại đạo, Phật giáo không lập thực thể
tồn tại vĩnh viễn bất biến, mà Phật giáo
quan sát hiện tượng tồn tại sinh diệt biến

hóa. Thuyết nhất thiết hữu bộ chủ trương
pháp thể hằng có trong ba đời, đây cũng
khác với thực thể luận của ngoại đạo. Phật
giáo bộ phái khi bàn về sự tồn tại của các
pháp, đã đem các hiện tượng tồn tại biến
hóa lập làm “pháp hữu vi”, tồn tại không
biến hóa lập làm “pháp vô vi”. Tuy nhiên
chủ trương “pháp thể hằng có” sau này đã bị
Phật giáo Đại thừa bác bỏ, vì cho chủ trương
này là một loại “Hữu ngã thuyết”, và Đại
thừa đề xuất tưtưởng triệt để vô ngã (không).
Trong thời Phật giáo bộ phái đã có các
cuộc tranh luận về học thuyết và giáo lí
giữa các bộ phái với nhau. Các vấn đề giáo
lí được các bộ phái thảo luận gồm có: Phật
đà luận, Tăng già luận, Bồ tát luận, Phàm
phu luận, Tu đạo luận, Thiền định luận,
Thánh quả luận, Sắc pháp luận, Bổ đặc già
la luận v.v... Các văn hiến chỉnh lí và giới
thiệu những vấn đề này, về phía Phật giáo
Nam truyền thì có Luận sự (Pàli:
Kathàvatthu) và chú thích của nó; về phía
Phật giáo Bắc truyền thì có bản Hán dịch
của các luận: Dị bộ tông luân, Đại tì bà sa,
Câu xá, Thuận chính lí, Thành thực, và
bản Tạng dịch: luận Dị bộ tông luân, Dị bộ
tông tinh thích, Dị bộ thuyết tập v.v... [X.
Đại thừa huyền luận Q.5; Dị bộ tông luân
luận thuật kí; Tam luận huyền nghĩa; Cao
tăng pháp hiển truyện]. (xt. Tiểu Thừa Nhị
Thập Bộ, Ấn Độ Phật Giáo).
BỘ THỬ
.....
Lùng đuổi chuột. Đức Phật dùng chim
và chuột để ví dụ gọi những ông tăng phá
giới, cho nên Bộ thử hàm ý là ông tăng phá
hủy giới cấm. [X. kinh Phật tạng Q.thượng;
Thích môn qui kính nghi Q.thượng]. (xt.

Điểu Thử Tăng).
BỘ TRỊCH MINH VƯƠNG
Bộ trịch, Phạm:Padanaksipa. Dịch âm:
Bá ban nẵng kết sử ba minh vương. Một
trong tám Đại minh vương. Cũng gọi Bộ
trịch kim cương. Gọi đủ là Bộ trịch kim
cương minh vương. Cứ theo kinh Đại diệu
kim cương đại cam lộ quân đồ lợi diệm man
xí thịnh Phật đính chép, thì Minh vương
này là hóa thân của bồ tát Phổ hiền, tay
BỘ THỬ

B
705
phải cầm cây lọng, tay trái cầm chày kim
cương, khắp mình màu xanh da trời, phóng
ra ánh lửa.
Nói về uy đức của vị Minh vương này,
cứ theo Bá ban nẫng kết sử ba kim cương
niệm tụng nghi quĩ nói (Đại 21, 170 trung):
“Mở bày cho hàng Nhị thừa phát được
không tuệ rất sâu của Đại thừa; trong thế
giới phàm phu, ánh sáng uy đức của Ngài
chiếu soi tới đâu thì những chủng tử tạp
nhiễm chứa trong tạng thức của họ trở nên
thanh tịnh, khiến họ xa lìa ba đường, đầy
đủ hạnh Phổ hiền; bàng sinh quĩ đói hết
kiếp này không còn thụ sinh lại nữa; các
loại địa ngục đều
hoại diệt hết; tội
nhân giải thoát,
phát tâm bồ đề;
các loài ác ma gặp
ánh sáng này đều
phải khuất phục,
bỏ chạy tứ tán.
Một thời gian lâu,
làm lợi ích như
thế rồi, Ngài mới
thu ánh sáng uy
đức lại vào trong
thân, sau đó ra khỏi thiền định”.
Về hình tượng của vị bản tôn Minh
vương này, cũng theo nghi quĩ đã dẫn, toàn
thân màu xanh, gồm 18 tay, lấy rồng làm
chiếc mũ anh lạc, chau mày dữ tợn, răng
nanh chìa ra, nhọn hoắt. Chủng tử là
(hùô), chân ngôn: Án (oô) hiệt lâm
(hrìô) khuất lâm (kroô) bộ lâm (bhroô)

tố lâm (sroô) nho lâm (jroô) ngược (gahê).
[X. Kim cương phong lâu các nhất thiết du
già du kì kinh tu hành pháp Q.1; Tứ thập
thiếp quyết Q.7].
BỔ ĐÀ LẠC HẢI HỘI QUĨ
Nghi quĩ, 1 quyển, ngài Bất không dịch
vào đời Đường. Gọi đủ là: “Nhiếp vô ngại
đại bi tâm đà la ni kinh kế nhất pháp trung
xuất vô lượng nghĩa nam phương mãn
nguyện bổ đà lạc hải hội ngũ bộ chư tôn
đẳng hoằng thệ lực phương vị cập uy nghi
hình sắc chấp trì tam ma da tiêu xí mạn đồ
la nghi quĩ”. Cũng gọi Bổ đà lạc hải hội
chư tôn trụ lược xuất uy nghi hình sắc nghi
quĩ, Bổ đà lạc hải hội chư tôn trụ lược xuất
uy nghi hình sắc, Nhiếp vô ngại kinh. Thu
vào Đại chính tạng tập 20. Sách này trình
bày uy nghi hình sắc của các vị tôn thuộc
năm bộ Kim cương giới và bồ tát Quan thế
âm nghìn tay nghìn mắt cùng các vị tôn
trong Đại mạn đồ la. [X. Tự tại kim cương
tập Q.4; Bí tạng sao Q.6].
BỔ ĐÀ LẠC SƠN
Núi Bổ đà lạc. Phạm: Potalaka hoặc
Potala, Potaraka. Dịch ý: cây hoa nhỏ,
hoa trắng nhỏ, cây nhỏ xum xuê đẹp đẽ,
hòn đảo ngoài biển, ánh sáng. Cũng gọi Bố
đát lạc ca sơn, Bảo đà lạc ca sơn, Bô đa la
sơn, Bảo đà la sơn. Núi nằm ở bờ biển nam
Ấn độ, tương truyền là chỗ ở của bồ tát
Quán thế âm, tức là ở phía đông núi Mạt
lạt da (Phạm:Malaya) thuộc nước Mạt la
củ tra ở nam Ấn độ, trong đó có Thạch
thiên cung (cung trời bằng đá) nơi bồ tát
Quan thế âm thường qua lại.
Cứ theo kinh Hoa nghiêm (dịch mới)
quyển 68 chép, thì núi này được tạo thành
bằng các thứ quí báu, rất là thanh tịnh, đầy

dẫy hoa quả cây rừng, ao hồ khe suối. Đại
đường tây vực kí quyển 10 nam Ấn độ Mạt
la củ tra quốc điều cũng ghi: trên đỉnh núi
có ao, nước ao trong suốt, chảy ra sông lớn,
dòng chảy quanh núi rồi đổ vào biển Nam.
Bên cạnh ao có cung trời bằng đá, là nơi
bồ tát Quán tự tại thường lui tới, ai muốn
được thấy Bồ tát, phải phát tâm nguyện lớn,
trèo non vượt suối, quên cả hiểm nguy, thì
Bố Trịch Minh Vương
BỔ ĐÀ LẠC SƠN

B
706
mới đến được, bởi thế, rất ít người đến được
đây.
Vì núi Bổ đà lạc là linh địa do bồ tát
Quan thế âm cư trú, nên rất nhiều nơi lấy
Bổ đà lạc để đặt tên, như núi Phổ đà ở tỉnh
Triết giang Trung quốc, chùa Bổ đà lạc ở
núi Na trí Nhật bản v.v... [X. kinh Quan
thế âm bồ tát vãng sinh tịnh độ bản duyên;
Hoa nghiêm kinh sớ Q.57; Tuệ lâm âm
nghĩa Q.40; Phiên dịch danh nghĩa tập Q.3;
Quan thế âm bồ tát chi nghiên cứu]. (xt.
Phổ Đà Sơn).
BỔ ĐẶC GIÀ LA
Phạm: pudgala
I. Bổ đặc già la. Cũng gọi Phú đặc già
la, Phất già la, Phúc già la. Dịch là người,
chúng sinh, sổ thủ thú, chúng số giả. Chỉ
cho chủ thể của sự luân hồi tái sinh. Sổ thủ
thú ., hàm ý là nhiều lần đi lại vòng
quanh trong năm đường. Một trong 16 tri
kiến của ngoại đạo. Tức là tên khác của
“ngã”, hoặc chỉ riêng cho người. Phật giáo
chủ trương thuyết Vô ngã nên không thừa
nhận Bổ đặc già la chân thực (Bổ đặc già la
thắng nghĩa) là chủ thể của sự sống chết,
nhưng vì phương tiện giải nói nên tạm gọi
người là Bổ đặc già la (Bổ đặc già la thế
tục). Tuy nhiên, trong các bộ phái Phật giáo,
thì Độc tử bộ, Chính lượng bộ và Kinh
lượng bộ lại thừa nhận Bổ đặc già la là có
thực. Lại có phái cho Bổ đặc già la đồng
nghĩa với người, như luận Pháp uẩn túc
quyển 2 gọi quả vị tu hành Tứ song bát bối
(bốn đôi tám bậc) là Tứ song bát chích bổ
đặc già la. [X. kinh Đại bát nhã Q.409; kinh

Đại nhật Q.1 phẩm Trụ tâm; luận Đại trí
độ Q.35; luận Đại thừa a tì đạt ma tạp tập
Q.13; luận Du già sư địa Q.83; Huyền ứng
âm nghĩa Q.23].
II. Bổ đặc già la. Kì na giáo giải nghĩa
Bổ đặc già la là vật chất, gồm đủ sắc, hương,
vị, xúc, nhưng không có ý thức. Vật chất
này được chia làm hai loại: một loại là các
nguyên tử đất, nước, lửa, gió vĩnh viễn
không thể phân chia; loại kia là thể phức
tạp do các nguyên tử cấu thành.
BỐC YẾT SA
........
Phạm:pulkasa. Cũng gọi Bổ yết sa. Có
ba nghĩa sau đây:
1. Tên gọi của chủng tộc giống lai ti tiện.
2. Người hạ tiện đi lượm lặt phế liệu,
quét dọn phân dơ hoặc khiêng xác người
chết đi chôn.
3. Kẻ tà kiến, không tin nhân quả, tạo
các nghiệp ác.
[X. Du già luận kí Q.3 phần trên; Tuệ
lâm âm nghĩa Q.5; Khả hồng âm nghĩa
Q.1].
BỘC LƯU
.....
Dòng thác. Cũng gọi Bạo lưu. Tên khác
của phiền não. Nghĩa là phiền não trong
ba cõi hay cuốn trôi những cái thiện, giống
như nước lũ cuốn trôi mất nhà cửa cây cối.
Vì bộc lưu có nghĩa cuốn trôi, xoáy tròn,
chìm nghỉm, phiền não cũng thế, có khả
năng cuốn trôi chúng sinh và nhận chìm
họ trong dòng sống chết của ba cõi sáu
đường, nên dùng Bộc lưu để ví dụ. Những
phiền não đó là: Dục bộc lưu, Hữu bộc lưu,
Kiến bộc lưu và Vô minh bộc lưu, gọi là 4
bộc lưu.

Tông Duy thức ví dụ thức A lại da thứ
tám như bộc lưu, vì thức này hoạt động
thường xuyên, liên tục không ngừng. Duy
thức tam thập luận tụng (Đại 31, 60 trung),
nói: “Sơ a lại da thức, dị thục nhất thiết
chủng, (…...) hằng chuyển như bộc lưu, A la
hán vị xả”. Nghĩa là thức A lại da là hạt
giống của tất cả quả dị thục, nó thường xuyên
hoạt động chuyển biến, y như dòng thác
BỔ ĐẶC GIÀ LA

B
707
chảy xiết, chừng nào chúng quả A la hán
thì mới bỏ thức a lại da, tức chuyển nó thành
trí. [X. luận Đại tì bà sa Q.48; luận Câu xá
Q.20]. (xt. Tứ Bạo Lưu).
BỘC NOA
Phạm:pùịa. Kiểu chắp tay như hoa sen
mới nở. Là kiểu chắp tay thứ tư trong 12
cách thức chắp tay. Hình thức kiểu chắp
tay này là: trước tiên, chắp hai tay làm hình
hoa sen chưa nở (mười ngón tay chập lại,
hơi khum khum, lòng bàn tay để rỗng), kế
đến, hai ngón cái, hai ngón út áp sát nhau,
các ngón còn lại hơi mở ra dáng như hoa
sen mới nở. [X. Đại nhật kinh sớ Q.13]. (xt.
Thập Nhị Hợp Chưởng).
BÔI ĐỘ (? - 426)
Vị tăng đời Tấn, người Kí châu, năm
sinh, họ và tên đều không rõ. Sư thường
ngồi trên một cái chén (bôi) bằng gỗ để qua
sông (độ), nên người thời bấy giờ gọi sư là
Hòa thượng Bôi độ, Thiền sư Bôi độ. Sư
bất chấp uy nghi tế hạnh, uống rượu ăn
thịt, nhưng có thần lực lớn. Có lần sư ngủ
trọ ở một nhà tại miền Bắc, lấy trộm tượng
vàng của chủ nhà rồi đi. Chủ nhà đuổi theo,
mặc dầu thấy sư đi chậm, nhưng ông ta
thúc ngựa rượt theo mà chẳng kịp, đến bờ
sông Mạnh tân, sư thả chiếc chén gỗ xuống
nước, rồi ngồi lên chén đi qua sông. Sư từng
ở nhà cư sĩ Hoàng hân tại Bành thành,
nhà này rất nghèo, chỉ ăn cơm độn với ngô
mà thôi, nhưng sư vẫn ăn ngon lành. Nửa
năm sau, bỗng một hôm sư bảo Hoàng hân
đi lấy 36 hạt cây lau mang về, sư gói kín lại,
rồi trao cho Hoàng hân bảo mở ra; khi Hoàng

hân mở ra thì thấy toàn là tiền bạc lụa là rất
nhiều, ông đem dùng làm việc công đức hết.
Qua một năm, sư từ biệt ra đi, Hoàng hân
chuẩn bị lương thực cho sư mang theo, sáng
hôm sau, Hoàng hân thấy lương thực vẫn
còn đó, nhưng không thấy sư đâu. Vì sư có
rất nhiều điều thần biến kì lạ nên người đời
khó biết được lai lịch của sư. Sư có tác phẩm
“Nhất bát ca” 1 quyển lưu hành ở đời. [X.
Lương cao tăng truyện Q.10].
BÔI ĐỘ SƠN
Núi Bôi độ. Núi ở phía nam huyện Bảo
an tỉnh Quảng đông. Còn gọi là Đồn môn
sơn, nay là Thanh sơn ở Hồng kông. Trên
núi có chùa Thanh sơn, phía sau Đại hùng
bảo điện hiện còn hang Bôi độ, trong hang
có tượng bằng đá của thiền sư Bôi độ đang
ngồi.
Cứ theo Dư địa kỉ thắng chép thì thiền
sư Bôi độ vượt biển đến trú ngụ ở huyện
Đông hoàn. Còn Quảng châu phủ chí Đông
hoàn huyện chép, núi Bôi độ cách huyện
thành 190 dặm về mạn nam; thời Nam Hán,
vua ban tên là núi Thụy ứng (núi ứng điềm
lành), vì trên núi có hang Thụy ứng. Vì
thời xưa, thiền sư Bôi độ đã từng có lần
đến ở núi này, cho nên gọi là núi Bôi độ.
(xt. Bôi Độ, Thanh Sơn Thiền Viện)
BỒI ĐƯỜNG
I. Bồi đường. Trong Thiền viện, căn nhà
ở ngoài Tăng đường, nơi sắp cơm cho khách
tăng ăn, gọi là Bồi đường. [X.Thiền lâm tượng
khí tiên đệ cửu loại Tùng quĩ môn].
II. Bồi đường. Trong nghi quĩ luật chế,
giới sư đầu đơn là khai đường, giới sư nhị
đơn là Bồi đường. Bồi đường là người phụ
giúp vị khai đường dạy bảo phép tắc thụ
giới cho các giới tử.

BỒI LƯ
.....
I. Bồi lư, Phạm:Bhairava. Cũng gọi
Bồi ra phạ, Bồi la phược. Dịch ý: đáng sợ,
BỒI LƯ

B
708
bi thảm. Một trong những hình của trời Tự
tại, một trong những tên của thần Kim
cương. Là hóa thân của thần Thấp bà trong
Bà la môn giáo, hoặc là con của thần này.
Bồi lư được đặt ở góc đông nam của
viện Bộ ngoài trong hội Hàng tam thế trên
mạn đồ la Kim cương giới Mật giáo (nhưng
ở Tây tạng thì gọi là Bồi ra phạ nữ). Hình
tượng Bồi lư là một thân chín mặt, ở trần,
mầu đen, hiện thân phẫn nộ, 34 cánh tay,
16 chân. Chủng tử là (hùô), hình tam
muội da là chày Kim cương. Vị tôn này
mang đậm sắc thái Bà la môn giáo, chỉ có
Mật giáo Nhật bản đặc biệt tôn sùng. [X.
Phật thuyết diệu cát tường du già đại giáo
kim cương bồi ra phạ luân quán tưởng
thành tựu nghi quĩ Mạn noa la phần; Quán
tưởng phần].
II. Bồi lư. Tên một loại nhạc múa. Cũng
gọi Bội lư, Bồi lư phá trận nhạc. Xưa nay
Bồi lư cùng Hoàng đế, Tần vương, Vũ
xương và Tán thủ v.v... là tên của năm khúc
nhạc phá trận. Là nhạc cổ thuộc loại nhạc
võ, được hát múa để cầu chúc khi ra trận.
Loại nhạc này bắt nguồn ở Ấn độ.
BỒI SẤN
Người có nhiều công khó nhọc thì chia
thêm vật cúng thí gấp đôi. Bồi.. nghĩa là
gấp đôi, dùng như chữ “bội...”. Sấn là vật
do tín đồ bố thí cúng dường. Bị dụng thanh
qui quyển 4 Tiên điểm tây đường đầu thủ
tân mệnh điều (Vạn tục 112, 44 hạ), nói:
“Người chuyên trách đến trước vị tân trụ
trì trình bày về các vật thí của vị trụ trì cũ,
xong rồi lễ tạ, sau đó đem chia các vật thí

đã được ấn định và công bố tên của người
được chia thêm gấp đôi” (bồi sấn).
BỒI THIẾP
.....
Trong Thiền viện, ngoài những thứ cúng
dường chính như cơm gạo, thuốc thang ra,
những vật cúng dường phụ thêm như rau,
đậu v.v…... được gọi là Bồi thiếp. Sắc tu bách
trượng thanh qui quyển 3 Thiên hóa (Đại
48, 1128 thượng), nói: “Người chủ tang phải
cùng vị Thủ tọa tính xem y bát để lại nhiều
hay ít, rồi thầm chia làm ba phần: một phần
dành cho chi phí chôn cất, (...) một phần
cúng dường phụ thêm (bồi thiếp) vào
thường trụ, một phần biếu đại chúng để
chi dùng cho việc tụng kinh và các Phật sự
như bảng, trướng v.v..”
BỒI THỰC
.....
Trong Thiền tông, vào ngày kị Sơ tổ
Đạt ma, vị trụ trì không đến nhà Tăng ăn
cháo, mà ăn ở Pháp đường để tiếp đãi Tổ
sư, gọi là Bồi thực. Ngoài ra, tiếp đãi khách
ăn, cũng gọi Bồi thực. Sắc tu bách trượng
thanh qui quyển 2 Đạt ma kị (Đại 48, 1118
thượng), nói: “Sáng sớm ngày thứ hai, vị
trụ trì dâng hương lễ bái, dâng nước dâng
cháo, rồi xuống tòa ngồi một bên tiếp đãi
Tổ sư”.
BỐI ĐA LA DIÊP
...........
Là bối đa la. Bối đa la, Phạm:pattra.
Loại lá cây dùng để viết tư liệu hoặc văn
kinh. Gọi tắt là Bối đa, Bối diệp. Đời xưa,
khi giấy chưa được phát minh, người Ấn
độ dùng lá bối đa thay giấy để viết. Hiện
nay tại khu vực của Phật giáo Nam truyền
cũng có người dùng lá bối đa la để viết

sách.
Pattra tuy là tên của loại thực vật đặc
biệt mà tên khoa học là Laurus oassia,
nhưng cũng chỉ cho lá của loại thực vật
phổ thông, hoặc loại lá cây dùng để viết
sách. Trong đó, loại thích hợp nhất cho
việc viết chép là lá cây Đa la (Phạm:tàla).
Lá cây đa la giống như lá cây cọ, dài và
BỒI SẤN

B
709
khít mịn. Trước khi viết chữ, đem lá này
phơi khô, rồi cắt ra thành miếng, rộng độ
sáu phân, dài khoảng sáu tấc, hai bên đều
dùi một hay hai cái lỗ nhỏ rồi mới viết
chép. Trước hết, dùng vật nhọn như kim,
mũi dao hoặc bút sắt đâm khắc mặt lá, rồi
lấy mực nước làm bằng mồng hóng thấm
lên trên, đợi cho mực khô, lau sạch thì có
những dấu vết viết chữ lưu lại trên mặt lá.
Nếu văn kinh được viết trên lá ấy thì gọi
là kinh lá bối. Khi viết xong, lại lấy chỉ
xâu lá bối lại thành bó, dùng hai tấm ván
gỗ mỏng bằng khổ lá bối làm bìa ép mặt
trên và mặt dưới để khỏi lộn trang và rơi
mất.
Từ thế kỉ I đến thế kỉ X, Phật tử Ấn độ
xưa mang ba tạng Kinh, Luật, Luận viết trên
lá bối đến Trung á và Tân cương của Trung
quốc, đến Tây tạng và Nepal để truyền bá
Phật giáo, tín đồ Phật giáo ở các khu vực
này cũng sang Ấn độ học Phật pháp, rồi
mang theo về nước nhiều kinh lá bối. Vào
các thế kỉ XI, XII, Hồi giáo xâm nhập Ấn
độ, tín đồ Phật
giáo Ấn độ lại
phát động phong
trào đem kinh
chữ Phạm truyền
ra nước ngoài để
phiên dịch, cho
nên ở những khu
vực kể trên rất
nhiều kinh lá bối
viết bằng tiếng
Phạm đã được

tìm thấy, nội
dung bao gồm kinh điển Phật giáo Tiểu thừa,
truyền thuyết, truyện cổ, thi ca, lịch sử, kí
sự v.v... Trong đó, các Phạm giáp (bản kinh
Phật viết bằng tiếng Phạm) tìm thấy ở Nepal
là hoàn bị hơn cả. Mặc dầu sau khi giấy đã
được phát minh, nhưng phổ thông kinh lá
bối vẫn được bảo tồn, như kinh điển tiếng
Tây tạng là một ví dụ. Những bản kinh bắt
chước hình dáng kinh lá bối có bốn loại: lá
đồng, vỏ cây hoa, giấy, bạch điệp (loại
vải dày, mịn). Còn cái bìa bằng tấm ván gỗ
mỏng ép kinh lá bối, hoặc là bìa sách, thì
gọi là Phạm giáp.
Thân cây Đa la một khi đã bị chặt thì
không bao giờ nảy chồi lại nữa, cho nên
trong các kinh nó thường được dùng để ví
dụ các tỉ khưu đã phạm trọng tội Ba la di.
Như kinh Lăng già quyển 6 (Đại 19, 132
hạ), nói: “Hạng điên ca này đã tiêu diệt hạt
giống Phật như người cầm dao chặt cây đa
la. Phật nói kẻ ấy vĩnh viễn mất gốc lành,
không bao giờ thấy lại nữa, chìm đắm trong
biển ba khổ, không thành tam muội”.
Ngoài ra, những kinh sách được đóng
phỏng theo phương pháp đóng kinh điển
lá bối, bất luận những kinh sách ấy được
viết trên vỏ cây hoa hay trên giấy, cũng đều
gọi chung là bản lá bối. Kinh điển viết trên
vỏ cây hoa được lưu truyền rất ít. Cây hoa
sinh sản dọc theo triền núi vùng cao
nguyên, như Kế tân ở miền tây bắc Ấn độ,
Trung á, Hòa điền và Cưu tư v.v.., bởi thế
kinh điển viết trên vỏ cây hoa mới được
đào thấy ở những nơi đó, loại kinh này chỉ
viết bằng chữ Ấn độ cổ xưa, và niên đại sao
chép rất sớm, về sau vỏ cây hoa dần dần
được thay thế bằng lá bối. Bản lá bối rất

phổ biến ở Ấn độ, nhưng ở Trung á thì chỉ
thông dụng đối với sách Phật mà thôi, và
chủ yếu là chữ Phạm, chữ Tây tạng, chữ
Hồi hột v.v.., thỉnh thoảng cũng thấy có
bản bằng tiếng Đổ hóa la, tiếng Thổ nhĩ kì
cổ đại, tiếng Ấn độ xưa, và một số ít bản
bằng chữ Hán.
Cây Bối Đa La
Kinh Lá Bối
BỐI ĐA LA DIÊP

B
710
BỐI KHẮC (BECKH, HERMANN; 1875-1937)
.....
Học giả người Đức chuyên nghiên cứu
Đông phương học và Phật giáo. Mới đầu
ông học luật, nhưng khi xét xử ông nhận
thấy luật pháp rất mâu thuẫn với tội ác.
Nhân đó, ông chuyển hướng nghiên cứu
các tông giáo phương đông với hi vọng tìm
một lối thoát cho tâm hồn luôn băn khoăn
thao thức. Ông học tiếng Phạm, tiếng Tây
tạng, tiếngPàli,tiếng Hi lạp, tiếng Ai cập,
tiếng Á rập với lòng ham muốn nghiên cứu
triệt để các tông giáo phương đông, đặc biệt
về Ấn độ học và Phật học ông đã có kiến
thức rất sâu sắc.
Ông có xuất bản kinh Đại bát niết bàn
bản dịch tiếng Đức (Hingang des
Vollendeten, 1925), Nghiên cứu về sự tích
đức Phật (Buddha und seine Lehre 2 Bde,
1928) v.v... Trong tác phẩm này, ông đã
chỉ rõ phần truyền thuyết và phần lịch sử
thực của đức Thế tôn và có ảnh hưởng rất
lớn đối với học giới.
BỐI NHĨ LẠP MẪU DỮ ƯỚC SẮT PHẠT ĐẶC
BARLAAM AND JOSAPHAT
Cuốn sách chứa đựng mẫu truyện lạ về
các vị thánh Cơ đốc giáo lưu truyền ở châu
Âu thời Trung cổ. Sách này phỏng theo
truyện kí của đức Thích tôn và lấy tư liệu
trong kinh Phổ diệu mà soạn thành. Sách
này được các tín đồ Cơ đốc giáo ở Iran
hoặc Trung á biên soạn vào khoảng thế kỉ
VI, VII và viết bằng tiếng Ấn độ Nhật nhĩ
man mà thành. Tên các nhân vật chính
Barlaam và Josaphat tong truyện là lấy từ

tiếng gốc Bhavagad (Thế tôn) và
Bodhisattva (Bồ tát) trong Phật giáo mà ra.
Về sau sách này được dịch ra nhiều thứ
tiếng lưu truyền ở các nước Âu, Mĩ. Đây là
sự kiện rất lí thú trong lịch sử truyền bá
Phật giáo và sự giao lưu văn hóa đông tây;
nó cũng là điển hình của văn hóa Âu tây
chịu ảnh hưởng Phật giáo.
BỐI QUÁI KINH BÌNH
Dùng lưng tượng Phật bằng gỗ làm thớt
cắt cá hoặc đem kinh luận của Phật dán
làm bình phong. Là ví dụ chỉ cho hạng
người chấp không một cách mù quáng, làm
những điều trái đạo lí mà không biết hổ
thẹn. [X. Ma ha chỉ quán Q.10].
BỘI NIÊM
.....
Niệm chán bỏ sống chết mà ở yên nơi
Niết bàn. Du già luận kí quyển 6 phần trên
(Đại 42, 435 trung), nói: “Niệm cầu ra khỏi
thế gian, chán bỏ sống chết; nghĩa là niệm
trái với sống chết, ở yên nơi Niết bàn vô
lậu, nên gọi là Bội niệm”.
BÔN NA PHẠT ĐÀN NA QUỐC
Bôn na phạt đàn na, Phạm: Puịđravardhana.
Pàli: Puịđra-varddhana.
Cũng gọi Bôn đồ bạt đà na quốc, Phân na
bà đà na quốc, Bôn đà lâm quốc. Dịch ý:
Mãn phú quốc, Mãn tăng quốc, Phúc tăng
quốc, Phúc trường quốc. Tên một nước xưa
ở miền đông Ấn độ, nằm về phía tây nam
nước Ca ma lũ ba.
Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 10
chép, thì ngày xưa nước này có hơn hai
mươi ngôi chùa với hơn 3000 vị tăng tu
học cả Đại thừa và Tiểu thừa. Có trên 100
đền thờ trời, ngoại đạo ở lẫn lộn, đông nhất
là ngoại đạo ở trần Ni kiền tử. Về phía tây

thủ đô có chùa Bạt thủy bà, trong đó có
hơn 700 vị tăng học thuần giáo pháp Đại
thừa. Thuở xưa, phần nhiều các bậc thạc
học danh tăng ở miền đông Ấn độ đều tập
trung ở chùa này. Bên cạnh chùa còn cái
BỐI KHẮC

B
711
nền tháp do vua A dục xây, tương truyền
đó là nơi ngày xưa đức Thích tôn nói pháp.
Mahàsthàna ở phía bắc nhà ga Bogra thuộc
đông Bengal hiện nay là nơi thành cũ của
nước này. [X. Tạp a hàm Q.33; kinh Tăng
nhất a hàm Q.22; kinh A dục vương Q.3;
T. Watters: On Yuan Chwang, vol.II; S. N.
Majumdar: Cunningham’s Ancient Geography
of India; N. L. Dey: The Geographical
Dictionary of Ancient and Mediaeval
India].
BÔN TỬ
...
Cái bát sắt bé và nông. Là tên gọi chung
cho ba loại bát lớn, nhỏ, vừa. Hình dáng
Bôn tử hơi khác với ứng lượng khí (đầu
bát) mà giống như cái chén thông thường.
Theo truyền thuyết, khi đức Thế tôn thành
đạo, ngài nhận bốn chiếc bát do Bốn vua
trời dâng cúng, chồng xếp lên nhau thành
một bát, ngoài có bốn cái môi. Ngày nay,
bôn tử là ba cái bát nhỏ lồng vào trong ứng
lượng khí (bát chính) làm thành bốn cái
môi: đó là theo sự tích xưa của đức Thế
tôn. [X. Thích thị yếu lãm Q.trung; Phiên
dịch danh nghĩa tập Q.7; Thiền lâm tượng
khí tiên khí vật môn].
BỔNG GIÁO
Tạng:Bon-po. Là tôn giáo nguyên thủy
của người Tây tạng trước khi Phật giáo được
truyền vào nước này. Một phái thuộc Tát
mãn giáo (Shamanism). Cũng gọi Bổn giáo,
Bổn ba giáo, Phạm giáo, Phàm giáo. Thông
thường gọi là Hắc giáo. Tức là tín ngưỡng
dân gian sùng bái linh hồn, chú thuật, cúng

dường vật hi sinh. Theo truyền thuyết Tây
tạng, vị tổ khai sáng của tôn giáo này tên là
Tuyết lạp ba (Tạng:Gshen-rab). Mới đầu
lưu hành ở vùng A lí của Hậu tạng, sau
truyền bá từ tây sang đông đến khắp các
miền Tây tạng. Tôn giáo này thờ cúng thần
quỉ tinh linh của trời đất, núi rừng, sông
ngòi, đầm rạch và các vật tự nhiên, cho
rằng trong vũ trụ có vô số linh hồn tồn tại,
có khả năng biến hiện các việc lành dữ,
phúc họa; vì các tinh linh nương ở trong
những vật thể như cây, đá, chiêng, trống
v.v... nên nảy sinh quan niệm sùng bái
những vật ấy, coi trọng tế tự, đồng bóng,
bói toán, giải hạn, tin tưởng ông đồng bà
cốt là môi giới giữa người và các linh hồn,
nên ông đồng có thể nói trước mọi việc
lành dữ.
Ở thời kì đầu triều vua Thổ phồn, Bổng
giáo chiếm địa vị thống trị. Vào giữa thế kỉ
thứ VII, sau khi Phật giáo từ Ấn độ, Nepal
truyền vào, Bổng giáo đã từng chống đối
Phật giáo trong thời gian dài. Sau thế kỉ VIII,
vì Vương thất Thổ phồn nâng đỡ Phật giáo
mà đè nén Bổng giáo, nên thế lực Bổng
giáo suy dần. Sau Bổng giáo hấp thụ một
phần giáo nghĩa Phật giáo, đổi kinh Phật
giáo thành kinh Bổng giáo, phát triển giáo
lí mà trở thành một giáo phái tương tự như
Phật giáo Tây tạng. Vì chịu ảnh hưởng hình
thức tín ngưỡng và giáo nghĩa của Phật giáo,
nên Bổng giáo đã chia làm hai thời kì mới
và cũ: hình thái thời kì cũ là Bổng giáo
nguyên thủy, hình thái ở thời kì mới là Bổng
giáo tổ chức, tức tổ chức giáo nghĩa để làm
thành kinh điển. Kinh điển Bổng giáo bàn
về lí luận tu hành gồm có ba bộ: Thập vạn
bạch long, Thập vạn hắc long, Thập vạn

ban long. Bổng giáo chịu ảnh hưởng của
Phật sâu đậm và đã thay đổi nhiều, được
gọi là Bạch bổn ba. Bổng giáo còn giữ được
nhiều đặc điểm nguyên thủy thì gọi là Hắc
bổn ba.
Đầu thế kỉ XV, sau khi ngài Tông khách
ba lập nên Hoàng giáo (phái Mũ vàng trong
Phật giáo Tây tạng), thế lực bành trướng
khắp xứ Tây tạng, thì thế lực Bổng giáo tàn
lụi, chỉ còn rớt lại chút ít trong đám dân du
BỔNG GIÁO

B
712
mục ở vùng biên thùy phía bắc và miền
đông Tây tạng mà thôi. Hiện nay người Tây
tạng tin thờ Lạt ma giáo, tuy nói đặc sắc
của Lạt ma giáo là Phật giáo hấp thu thành
phần Bổng giáo và Bổng giáo cũng lấy Phật
giáo làm điểm tựa để tồn tại, nhưng, trong
thực chất, cả hai vẫn nghiễm nhiên đối lập.
[X. Đường thư Q.196 Thổ phồn truyện;
Bạch lưu li luận (Vaidùrya dkar-po); Thập
vạn bảo chiếu (Maịi-bka#-#bum); Tây
tạng văn hóa chi tân nghiên cứu (Thanh
mộc văn giáo); Ch. Bell: Religion of Tibet
(Kiều bản quang bảo dịch, Tây tạng chi Lạt
ma giáo )]. (xt. Tát Mãn Giáo).
BỔNG HÁT
Là phương pháp tiếp hóa đệ tử của các
tổ sư Thiền tông. Bậc tông tượng (bậc thầy
nhiều kinh nghiệm) trong nhà Thiền, khi
tiếp dẫn người học, hay dùng gậy đánh
(bổng) hoặc dùng tiếng hét (hát) để dứt hẳn
tư duy vọng tưởng hoặc để xét nghiệm chỗ
ngộ của họ. Đây cũng là cách chỉ bày và
mở tỏ cho học trò.
Bích nham lục tắc 2 (Đại 48, 142 trung),
nói: “Dù có vung gậy như mưa, hét vang
như sấm, cũng chưa thể đảm đương được
việc hướng thượng trong tông thừa”.
Tương truyền việc dùng gậy đánh bắt
đầu từ các Thiền sư Đức sơn Tuyên giám
và Hoàng bá Hi vận; còn việc dùng tiếng
hét thì bắt đầu từ ngài Lâm tế Nghĩa huyền
(hoặc có thuyết nói ngài Mã tổ Đạo nhất).
Vì ngài Đức sơn khéo dùng gậy, ngài Lâm
tế giỏi dùng tiếng hét, nên đã có câu: “Cây
gậy Đức sơn, tiếng hét Lâm tế”. Về sau, các

Thiền sư tiếp dẫn người học phần nhiều
dùng cả đánh và hét, không ngoài mục đích
nhờ đó thúc giục người học giác ngộ. Đời
sau, đối với việc thức tỉnh sự mê chấp của
người gọi là “đương đầu bổng hát” (đánh
và hét đúng lúc đúng cơ). Ngũ gia tông chỉ
toản yếu (Vạn tục 114, 25 thượng), nói: “Gia
phong Lâm tế, toàn cơ đại dụng, đánh hét
đều dùng”.
Vị thủy tổ của tông Lâm tế là Thiền sư
Nghĩa huyền chịu ảnh hưởng của ngài
Hoàng bá có nói về cái gọi là bốn hét và
tám gậy. Tám gậy là:
1. Gậy giải lệnh chi huyền, là gậy phạt.
2. Gậy tiếp cơ theo chính, gậy tiếp dắt
người theo về chính đạo.
3. Gậy dựa vào lí huyền vi mà làm
thương tổn điều chân chính, là gậy phạt.
4. Gậy ấn thuận tông chỉ, tức là gậy ấn
chính cơ đến, là gậy thưởng.
5. Gậy nghiệm thử hư thực, tức là vừa
thấy liền đánh để thử xem sự tu hành của
người đến học thực hay hư, không liên quan
gì đến thưởng phạt.
6. Gậy mù quáng, tức là mắt mù, đánh
loạn bậy, do lỗi của thầy.
8. Gậy dẹp trừ phàm thánh, là gậy chân
chính cao tột
Bốn hét là:
1. Có lúc tiếng hét như thanh gươm
kim cương quí báu, có tác dụng chặt đứt sự
hiểu biết theo tình chấp.
2. Có khi tiếng hét như sư tử dậm chân,
có tác dụng ngăn trở sự hiểu biết theo tình
chấp.
3. Có khi tiếng hét như cây sào quơ
bóng cỏ, có tác dụng khám nghiệm người
học.

4. Có khi tiếng hét không có tác dụng
của hét, có tác dụng không dám xúc phạm
húy.
BỘT ĐÀ
Phạm:buddha. Dịch ý là giác giả, tức là
đức Phật. Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm
chương quyển 6 (Đại 45, 345 hạ), nói:
“Phạm: Bột đà, nếu chỉ gọi tắt là Phật thì
sai”. Kinh Niết bàn nói: “Phật là bậc giác
BỔNG HÁT

B
713
ngộ, tức là tự mình giác ngộ và giác ngộ
người khác”. (xt. Phật).
BÙI HƯU (797-870)
Ông là người huyện Tế nguyên, Mạnh
châu (Hà nam), đời Đường, cũng có thuyết
cho là người huyện Văn hỉ tỉnh Hà nam
(Văn hỉ Sơn tây). Ông đậu Tiến sĩ khoảng
năm Trường khánh (812-824). Khoảng năm
Đại trung (847-859), ông được quan Binh
bộ thị lang tiến cử làm Đồng trung thư môn
hạ bình chương sự. Sau giữ chức Tiết độ sứ
Tuyên vũ quân, rồi lần lượt làm Tiết độ
Chiêu nghĩa, Hà đông, Phượng tường, Kinh
nam v.v... Ông là người điềm đạm, phong
độ nhàn nhã, hành xử nghiêm túc, vua
Tuyên tông thường gọi ông là “chân Nho
giả” (nhà Nho chân chính). Ông giỏi văn
chương, viết chữ rất ngay thẳng đẹp đẽ.
Ông vốn tin Phật giáo, theo ngài Khuê
phong Tông mật học Hoa nghiêm. Ngài
Tông mật soạn kinh sớ thường nhờ ông
viết tựa. Ông từng tiếp ngài Hoàng bá Hi
vận ở Uyển lăng, cùng nhau bàn về đạo
Thiền, ông ghi những lời Thiền sư Hoàng
bá nói rồi soạn thành Uyển lăng tập, lưu
hành rất rộng rãi. Đời vua Vũ tông và
Tuyên tông, Phật giáo gặp đại nạn mới, với
tư cách một đại thần trọng yếu, ông đứng
ra bênh vực Phật giáo, nhờ thế, chỉ trong
vài năm, Phật giáo được hưng thịnh trở lại.
Từ trung niên về sau, ông ăn chay, thắp
hương tụng kinh, người đời gọi ông là “Đại
sĩ Hà đông”. Ông có các tác phẩm: Khuyến
phát bồ đề tâm văn 1 quyển, Truyền tâm
pháp yếu 1 quyển (Biên tập ngữ yếu của

Thiền sư Hi vận). [X. Tống cao tăng truyện
Q.6, Q.11, Q.20, Q.25; Cảnh đức truyền
đăng lục Q.6, Q.8, Q.9, Q.12, Q.13; Cư sĩ
truyện Q.13; Đường thư liệt truyện 107].
BÚT THỤ
Tức là ở trong trường sở dịch kinh, người
cầm bút dùng Hán văn ghi chép những
văn kinh mà người dịch đã dịch từ nguyên
văn ra. Bởi vì kinh Phật được truyền sang
Trung quốc đều bằng tiếng Phạm, cần phải
phiên dịch ra Hán văn thì người Trung quốc
mới có thể đọc và hiểu được. Nhưng người
thông thạo chữ Hán chưa chắc đã giỏi tiếng
Phạm, và ngược lại, người biết tiếng Phạm
chưa chắc đã hiểu Hán văn cho nên cả hai
phải phối hợp với nhau mới thành việc
được.[X. Sự vật kỉ nguyên Q.7].
BÚT THỤ

C
717
C
CA
..
Chữ (ka) của mẫu tự Tất đàm. Một
trong 50 chữ cái, một trong 42 chữ cái Tất
đàm. Cũng đọc là cát, kiết, yết, kha, cá, các,
cám, cước. Là phụ âm đầu tiên trong 35
phụ âm của tiếng Phạm. Chữ Ca biểu thị
nghĩa: tất cả pháp xa lìa sự tạo tác. Bởi vì
khi nghe chữ này thì người ta liên tưởng
ngay đến các tiếng Ca ra ca (Phạm:Kàraka,
người tạo tác) và Ca lí da (Phạm:Kàrya,
nghiệp được tạo tác) đều bắt đầu bằng Ca,
nên mới có thuyết cho rằng, khi nghe chữ
Ca thì xa lìa mọi sự tạo tác.
Đại nhật kinh sớ quyển 7 cắt nghĩa là
“người tạo tác” và cho rằng các pháp đều do
tạo tác mà thành, nếu rốt ráo không tạo tác
thì đó chính là nghĩa vốn chẳng sinh chân
thực. Kinh Phương quảng đại trang nghiêm
quyển 4 (Đại 3, 560 thượng), nói: “Khi xướng
lên chữ Ca (thượng thanh) thì phát ra tiếng
vào quả nghiệp (Phạm: Karmavipàkàvatàra-
zabda)”. Ngoài ra, chữ Ca còn
có các nghĩa đại từ bi (Phạm:Karuịà, thương
xót), trùm khắp không dứt v.v...
Cứ theo kinh Đại bát niết bàn (bản Bắc)
quyển 8 nói, thì chữ Ca biểu thị chủng tử
của bồ tát Quán tự tại 11 mặt, vị tôn vì
lòng đại bi sâu nặng, nên hiện vô lượng
thân, tạo ra vô biên đất nước vi diệu; mười
mặt tượng trưng khả năng giáo hóa mọi
căn cơ trong mười cõi, còn một mặt chính
là bản thân Ngài. Ở đây cho rằng đại bi là

tác nghiệp của chư Phật và Bồ tát, bởi thế
lấy chữ Ca (Kàrya: tác nghiệp) làm chủng
tử. Đại an lạc bất không chân thực kim
cương tát đọa ở viện Biến tri của Thai tạng
giới cũng lấy chữ Ca làm chủng tử.
[X. kinh Đại nhật Q.6 phẩm Bách tự
thành tựu trì tụng; kinh Đại phẩm bát nhã
Q.5; kinh Văn thù sư lợi vấn Q.thượng;
kinh Đại phương đẳng đại tập Q.10; Tất
đàm tạng Q.5].
CA BÁI
Là từ Hán Phạm hỗn hợp. Ca: ca vịnh;
Bái: viết tắt của chữ Phạm:pàỉhanghĩa là
tán tụng, tán thán. Cũng gọi Bái nặc. Kinh
Pháp hoa phẩm Phương tiện (Đại 9, 9
thượng) chép: “Những tiếng hay như thế,
đều đem cúng dường hết; hoặc với lòng vui
mừng, ca ngợi (ca bái) đức của Phật” [X.
Pháp hoa văn cú kí Q.5 trung].
CA BÔ ĐẠI ĐIỂU
Chim ca bô. Ca bô đại, Phạm: kapota.
CA

C
718
Cũng gọi Ca bô điểu. Tên chim bồ câu,
chim tu hú. Chim to gọi là Ban cưu, chim
nhỏ gọi là Ca bô đức ca (Phạm:kapotaka).
Cũng có thuyết bảo từ kapotaka là tiếng gọi
chung các loài chim. [X. kinh Đại uy đức
đà la ni Q.7; Bát nhã đăng luận thích Q.13].
CA BỐ LA HƯƠNG
...........
Ca bố la, Phạm:Karpùra. Cũng gọi Yết
bố la hương. Dịch ý: Long não hương. Tên
khoa học: Cinamonum camphora, Buds. Là
loại cây cao thường xanh, chất gỗ mịn, cứng
chắc, mầu vàng nhạt.
Lá có cuống dài, mặt lá
sáng bóng. Khoảng
tháng 5, nở hoa nhỏ
mầu vàng lợt, sau kết
quả mầu đen, to bằng
hạt đậu, mùi thơm đặc
biệt khác lạ. [X. Đại
đường tây vực kí Q.10].
CA CA ĐIỂU
..... ...
Chim ca ca. Ca ca, Phạmkaøka.Cũng
gọi Ca ca ca điểu. Ca ca là theo tiếng nó
kêu mà đặt tên và thường được nói đến
trong kinh điển Phật. Loài chim này sống
bên ngoài núi Tuyết ở Ấn độ, lông trên cổ
phần nhiều mầu xám. Ngoài ra, còn một
loại chim gọi là Ca ca la (Phạm:kàkàla,
hoặc Phạm:kàkola), mình lớn hơn, lông
đen tuyền, tiếng kêu hơi khác với tiếng chim
ca ca, nhưng lại gần giống như tiếng người.
[X. kinh Đại bát niết bàn (bản Bắc)
Q.19,Q.23; Tuệ lâm âm nghĩa Q.26; Phạm

ngữ tạp danh].
CA CÂU BÁ THỤ
Cây ca câu bà. Ca câu bà, Phạm, Pàli:
kakubha. Tên khoa học: Terminalia arjuna.
Một loại thực vật thuộc họ Ha lê lặc. kinh
Phật bản hạnh tập quyển 41 có nói về loại
cây này.
CA CHIÊN LÂN ĐỀ ĐIỂU
... ..........
Chim Ca chiên lân đề. Ca chiên lân đề,
Phạm:kàcilindi.Cũng gọi Ca chiên lân
đà điểu, Ca già lân địa điểu. Dịch ý là chim
thật dễ thương. Một loài chim sống dưới
nước. Lông nó mịn, mềm mại, có thể dùng
để may áo. Cứ theo Tuệ lâm âm nghĩa quyển
19 nói, thì Ca chiên lân đề là tên của giống
chim báo điềm lành, lông nó rất mềm mịn,
nhẹ như tơ, có thể đánh sợi để may áo, vua
Chuyển luân mới mặc loại áo này. [X. kinh
Đại bát niết bàn (bản Bắc) Q.8; Vãng sinh
luận chú Q.thượng; Tuệ uyển âm nghĩa
Q.hạ].
CA CƯU SỬ THỤ
Cây Ca cưu sử. Ca cưu sử, Phạm:kàkwi.
Dịch ý: hương hoặc hương liệu. Cũng gọi
Ca cưu thụ. Một trong những giống cây
Kim tước nhi thuộc họ đậu. Tên khoa học:
Cytisus Cajan. Loại cây thường được nói
đến trong kinh Phật. [X. kinh Tăng già la
sát sở tập Q.trung; Phiên Phạm ngữ Q.9].
CA DIẾP
.....
Phạm: Mahà-kàzyapa, Pàli: Mahàkassapa.
Tên đầy đủ: Đại ca diếp, Ma ha
ca diếp. Cũng gọi Ca diếp ba, Ca nhiếp ba,
dịch ý: Ẩm quang. Một trong 10 vị đại đệ
tử của đức Phật. Là vị tổ thứ nhất được
đức Phật trao phó Pháp tạng.

Ngài sinh ra trong một gia đình Bà la
môn ở phía ngoài thành Vương xá. Đức
Phật thành đạo được ba năm thì ngài qui y
theo Phật, tám ngày sau Ngài chứng quả vị
A la hán. Ngài tu hành không chấp trước,
Ca Bố La Hương
CA BỐ LA HƯƠNG

C
719
nhân cách thanh liêm, rất được đức Phật
tin cậy. Sau khi đức Phật nhập diệt, Ngài
lãnh đạo giáo đoàn, triệu tập Đại hội kết
tập kinh điển lần thứ nhất ở thành Vương
xá. Sau khi truyền pháp cho tôn giả A nan
(Phạm:Ànanda), Ngài vào núi Kê túc nhập
định đợi bồ tát Di lặc ra đời mới vào Niết
bàn. Thiền tông cho Ngài là người tu hạnh
không chấp trước vào bậc nhất trong hàng
đệ tử đức Phật và suy tôn Ngài là Đầu đà đệ
nhất. Lại sự tích “Niêm hoa vi tiếu” liên
quan đến việc ngộ đạo của Ngài còn được
truyền tụng mãi đến ngày nay.
Ngoài ra, đức Phật thứ sáu trong bảy
đức Phật quá khứ cũng gọi là Phật Ca diếp.
Còn trong hàng đệ tử của Phật, các ngài
Ưu lâu tần loa ca diếp, Già da ca diếp v.v...
đều có tên là
Ca diếp. Lại
vị tổ của Ẩm
quang bộ
Tiểu thừa ra
đời 300 năm
sau đức Phật
nhập diệt
cũng có tên
là Ca diếp. [X.
kinh Tạp a
hàm Q.41;
Tăng nhất a
hàm Q.20, Q.35, Q.44; kinh Phật bản hạnh
tập Q.45 phẩm Đại ca diếp nhân duyên;
Đại ca diếp bản kinh; luật Tứ phần Q.54;
luật Ngũ phần Q.30; kinh Tì ni mẫu Q.1;
Hữu bộ bật sô ni tì nại da Q.1]. (xt. Kim Sắc

Ca Diếp).
CA DIẾP BA
........
Jagdiz Kàsyap (1908-1976). Học giả
Phật giáo người Ấn độ. Sư sinh ở Lan khế .
Năm 1933 sư học tiếngPàlivà nghiêncứu
kinh Phật bằng tiếngPàliở viện Phật học
Trí nghiêm tại Tích lan, năm sau thụ giới.
Sau khi trở về Ấn độ, sư thành lập các cơ
sở nghiên cứu vănPàlivà tiếng Ma yết đà.
Sư cũng giữ chủ nhiệm và giảng dạy khoa
nghiên cứu tiếngPàlivà Phật giáo tại Đại
học Phạm văn Ngõa lạp na tây, trụ trì chùa
Na lan đà mới. Năm 1974 sáng lập Đại học
nghiên cứu Phật giáo Quốc tếở vườn Lộc
dã. Sau sư phiên dịch các kinh Di lan đà
vương vấn, Tự thuyết, Tương ứng bộ,
Trường bộ v.v... từ vănPàlisang tiếng
Hindi.
Sư có các tác phẩm:Pàlingữ đại từ điển,
A tì đạt ma triết học, Phật giáo khái luận
v.v... sư còn chủ biên Tam tạng Pàlitheo
thể Thiên thành được 41 quyển, và Tam
tạngPàlimục lục.
CA DIẾP ĐẢO KHƯỚC SÁT CAN
..............
Ca diếp xô đổ cây cột phướn. Tên công
án trong Thiền tông. Là nhân duyên truyền
nối pháp giữa ngài Ma ha ca diếp và ngài A
nan. Cứ theo Vô môn quan tắc 19 chép,
thì tôn giả A nan hỏi tôn giả Ca diếp (Đại
48, 295 hạ): “Ngoài áo kim lan ra đức Thế
tôn còn truyền vật gì khác không? Ngài Ca
diếp gọi: A nan! Ngài A nan đáp: Dạ! Ngài
Ca diếp nói: Xô đổ cây phướn trước cửa
đi!”.
Cây cột phướn trước cửa là vật tiêu biểu
của chùa tháp, biểu thị nơi hoằng pháp, mà

đây ngài Ma ha ca diếp lại bảo “Xô đổ cây
cột phướn trước cửa đi” thì hẳn có ý là định
chỉ sự hoằng pháp. Bởi vì ngài A nan suốt
đời thị giả đức Thế tôn nghe Phật nói pháp,
không sót một pháp nào. Nhưng lại chưa
hiểu rằng người học Phật là học cái bản lai
diện mục của chính mình, ngoài ra không
một vật gì khác có thể được. Cho nên khi
ngài A nan gạn hỏi Phật còn “truyền vật gì
khác không” thì ngài Ca diếp dùng câu nói
“Xô đổ cây cột phướn trước cửa đi!” để giúp
Ca Diếp
CA DIẾP ĐẢO KHƯỚC SÁT CAN

C
720
ngài A nan tỉnh ngộ. [X. Niêm bình tam
bách tắc bất năng ngữ Q.trung tắc 69].
CA DIẾP MA ĐẰNG ( ?-73 )
...........
Phạm:Kàzyapa-màtaga. Người đầu
tiên truyền Phật giáo vào Trung quốc. Ngài
là người trung Ấn độ. Cũng gọi Nhiếp ma
đằng, Trúc nhiếp ma đằng, Trúc diệp ma
đằng. Gọi tắt là Ma đằng. Ngài sinh trong
gia đình Bà la môn, thông hiểu các kinh
điển Đại thừa, Tiểu thừa. Ngài từng đến một
nước nhỏ ở miền tây Ấn độ giảng kinh Kim
quang minh, nhờ nhân duyên ấy mà nước
này thoát khỏi họa đao binh.
Vào năm Vĩnh bình thứ 10 (67) đời Hậu
Hán, nhận lời mời của vua Minh đế, ngài
cùng với ngài Trúc pháp lan đem kinh và
tượng Phật đền kinh đô Lạc dương, ở chùa
Bạch mã, hai ngài cùng dịch kinh 42
chương, là cuốn kinh đầu tiên được phiên
dịch ở Trung quốc, Phật giáo Đông độ cũng
bắt đầu từ đó. Ngày mùng một tháng giêng
năm Vĩnh bình 14, có 690 đạo sĩ trong nước
do Chử thiện tín cầm đầu, xin vua dùng
lửa đốt kinh để xem sự hơn kém của Phật
giáo và Đạo giáo. Ngày rằm tháng giêng vua
triệu tập mọi
người ở trên
một cái nền cao,
rồi đem kinh
sách của hai đạo
ra đốt để thử
nghiệm, sách
của Đạo giáo
cháy ra tro hết,

còn kinh điển
của Phật thì
không hề hấn
gì. Hai ngài Ma
đằng và Pháp lan mới đứng ra tuyên dương
công đức của Phật, những người thấy nghe
đều bảo nhau qui y theo Phật.
Năm Vĩnh bình 16, ngài thị tịch ở Lạc
dương, không rõ tuổi thọ. [X. Lương cao
tăng truyện Q.1; Xuất tam tạng kí tập Q.2;
Lịch đại tam bảo kỉ Q.4; Phật tổ thống kỉ
Q.35; Hậu Hán thư Q.42].
CA DIẾP PHẬT
Phạm :Kàzyapa-Buddha. Cũng gọi Ca
diếp ba Phật, Ca nhiếp ba Phật. Dịch ý là
Ẩm quang Phật. Ngài là đức Phật thứ sáu
trong bảy đức Phật quá khứ, cũng là đức
Phật thứ ba trong 1000 đức Phật thuộc kiếp
Hiền. Theo truyền thuyết, đời trước Ngài là
thầy của đức Phật Thích ca mâu ni, đã từng
nói trước đức Thích ca trong tương lai nhất
định sẽ thành Phật.
Theo Trường a hàm quyển 1 kinh Đại
bản chép, Phật Ca diếp ra đời trong kiếp
Hiền, bấy giờ người ta thọ hai vạn tuổi. Ngài
họ Ca diếp, thành Phật dưới cây Câu ni
luật (Pàli: nigrodha), có hai vạn đệ tử, hai
đệ tử cao túc là Đề xá (Pàli: Tissa) và Bà
la bà (Pàli: Bhàradvàja), đệ tử thị giả tên
là Thiện hữu (Pàli: Sabbamitta). Cha tên
là Phạm đức (Pàli: Brahmadatta), giòng
Bà la môn. Mẹ tên là Tài chủ (Pàli:
Dhanavatì). Con trai tên là Tập quân. Vua
lúc ấy tên là Cấp tì (Pàli: Kiki), trị vì thành
Ba la nại (Pàli: Bàraịasì).
Còn Tứ phần luật tỉ khưu giới bản thì
chép (Đại 22, 1022 hạ): “Tránh tất cả việc
ác, làm hết thảy điều thiện, giữ tâm mình

trong sạch, đó là lời Phật dạy” và bảo đây là
Giới kinh do đức Phật Ca diếp nói. [X. kinh
Tăng nhất a hàm Q.45; kinh Đại bát niết
bàn (bản Bắc) Q.3; kinh Phật danh Q.8].
(xt. Ca Diếp).
CA DIẾP TIÊN
........
Phạm:Kàzyapa.Cũng gọi Ca diếp ba
tiên, Ca nhiếp ba tiên. Tên một vị tiên trong
Ca Diếp Ma Đằng
CA DIẾP MA ĐẰNG

C
721
thần thoại Ấn độ cổ đại. Một trong bảy vị
đại tiên trong A thát bà phệ đà. Tương
truyền vị tiên này do con của Phạm thiên
là Ma lị chi (Phạm: Marìci) sinh ra, kinh
điển Phật bảo tiên này là một trong 10 vị
đại tiên, một trong 12 đại tiên của Bà la
môn. Mật giáo thì lấy vị tiên này làm quyến
thuộc của Hỏa Thiên. Trong mạn đồ la do
A xà lê truyền được vẽ trong Đại nhật kinh
sớ quyển 6 thì có tượng của vị tôn này,
nhưng trong Hiện đồ Thai tạng giới mạn
đồ la thì không có. [X. kinh Tạp a hàm
Q.49; Trường a hàm Q.13 kinh A ma trú;
luận Đại tì ba sa Q.14].
CA ĐA DIỄN NI TỬ
..............
Phạm:Kàtyàyanì-putra.Cũng gọi Ca
đà diễn na tử, Ca chiên diên ni tử, Ca đà
diễn ni, Ca chiên diên tử. Dịch ý là Giòng
cắt tóc, Văn vẻ. Ngài xuất thân từ một gia
đình Bà la môn danh tiếng ở Ấn độ, là vị
đại luận sư của Hữu bộ truyền bá Phật giáo
ở vùng tây bắc Ấn độ. Luận A tì đạt ma
phát trí 20 quyển do ngài soạn là luận điển
căn bản của Thuyết nhất thiết hữu bộ. Về
sau, 500 vị A la hán biên soạn luận Đại tì
bà sa gồm 200 quyển là do chú giải luận A
tì đạt ma phát trí mà thành.
Về niên đại ra đời của ngài có nhiều
thuyết: Dị bộ tông luân luận thuật kí cho
rằng ngài sinh vào đầu năm 300 sau Phật
nhập diệt, Đại đường tây vực kí quyển 4 và
Câu xá luận bảo sớ quyển 1 đều cho là ngài
sinh vào giữa năm 300; còn Câu xá luận
quang kí quyển 1 thì cho rằng cuối năm

300 và Bà tẩu bàn đậu pháp sư truyện thì
bảo vào giữa năm 500.
Các thuyết trên đây đều cho rằng ngài
Ca đa diễn ni tử ra đời sau đức Phật nhập
diệt từ khoảng 300 đến 500, như vậy có
thể suy đoán ngài là nhân vật ở khoảng
trước sau Tây lịch. Còn việc ngài xuất gia
theo bộ phái nào thì các luận nói cũng không
giống nhau: Dị bộ tông luân luận thuật kí
nói ngài xuất gia với Thượng tọa bộ, Bà tẩu
bàn đậu pháp sư truyện thì cho rằng ngài
xuất gia trong Tát bà đa bộ. [X. luận Đại trí
độ Q.2; Tam luận huyền nghĩa].
CA ĐÀM BÀ THỤ
Cây ca đàm bà. Ca đàm bà, Phạm:
Kadamba.Loại cây cao mọc ở Ấn độ. Cũng
gọi Ca đàm ba thụ. Dịch ý là cây hoa mềm
mại, cây hoa trắng. Tên khoa học: Nauclea
cadamba. Chồi lá cây này phát triển rất
nhanh và xanh tươi quanh năm. Vào mùa
mưa (khoảng trung tuần tháng 6) thì nở
hoa, hoa có hương thơm và đậu mãi đến
tháng 9. Hoa hình cầu, mềm mại như lụa,
mầu trắng và hơi pha lẫn vàng nhạt. Tín
đồ Ấn độ giáo cho cây này là cây Thánh.
Kinh Khởi
thế quyển 1
(Đại 1, 311
trung), nói:
“Châu Phất bà
đề, có một cây
lớn, tên là Ca
đàm bà, gốc nó
chu vi 7 do tuần, rễ ăn sâu dưới đất 21 do
tuần, cao 100 do tuần, cành lá che phủ 50
do tuần”. Đây là cây Ca đàm bà được ghi
trong thần thoại, chứ không phải cây Ca
đàm bà trong thực tại. [X. kinh Bồ tát niệm

Phật tam muội Q.1 phẩm Bất không kiến
bản sự; kinh Đại lâu thán Q.1; Phiên Phạm
ngữ Q.9].
CA ĐƯƠNG PHÁI
Ca đương, tên Tây tạng: Bkah-gdams.
Cũng gọi Cam đan phái, Cát đương phái,
Giáo sắc phái. Một trong những giáo phái
mới của Phật giáo Tây tạng. Giáo phái này
Ca Đàm Bà Thụ
CA ĐƯƠNG PHÁI

C
722
lấy ngài A đề sa (Phạm:Atìza,thế kỉ XI)
làm tổ khai sáng, rồi qua đến sư Lạc mẫu
đông (Tạng: Hbrom-ston-pa, cũng gọi
Chủng đôn ba, 1004-1064) đặt vững nền
tảng, và do các sư Phác khung ngõa đồng
chàng (Tạng: Phu-chuí-ba Gshon-nu
rgyal mtshan), Bác đóa ngõa bảo minh
(Tạng: Po-to-ba Rin-chen gsal, 1031-
1105) v.v... phát triển rất rực rỡ.
Ở Tây tạng, sau thời kì Phật giáo được
mở rộng, sự tu học của chư tăng dần dần
trở nên hỗn tạp, Hiển giáo, Mật giáo chia
rẽ, nhà vua mới thỉnh ngài A đề sa từ Ấn
độ vào Tây tạng hoằng pháp. Ngài A đề sa
soạn luận Bồ đề đạo đăng nêu rõ lí Hiển
giáo, Mật giáo không mâu thuẫn nhau và
việc tu hành phải tuân theo thứ tự. Sau khi
ngài A đề sa thị tịch, môn đồ phần nhiều
nương theo đệ tử của ngài là sư Lạc mẫu
đông để tu hành.
Niên hiệu Gia hữu năm đầu (1056) đời
Tống, sư Lạc mẫu đông xây chùa Lỗ nhậm
(Tạng:Rwa-sgreí) ở Trung ương Tây tạng
để mở rộng giáo nghĩa của ngài A đề sa. Đệ
tử của sư Lạc mẫu đông là Bác đóa ngõa
lấy luận Bồ đề đạo đăng của ngài A đề sa
làm Thánh điển cơ bản, và thêm các bộ
luận khác như: Đại thừa trang nghiêm kinh
luận, Bồ tát địa, luận Đại thừa tập bồ tát
học, luận Nhập bồ đề hành, luận Bồ tát
bản sinh man và luận Pháp tập yếu tạng
v.v... gọi là Ca đương lục luận (sáu luận
của phái Ca đương) và dựa vào các luận
trên để giải thích rõ thứ tự của phép tu bí
truyền, nhờ đó mà tiếng tăm phái Ca đương

lừng lẫy.
Sau sư Lạc mẫu đông, giáo phái này phát
triển thành ba hệ phái:
1. Hệ phái Tông điển .(Tạng:
Gshuí-pa) của sư Bác đóa ngõa thành lập,
lấy tư tưởng “Tất cả kinh luận đều là phương
tiện để thành Phật, tất cả giáo điển đều là
căn cứ của sự tu hành” của ngài A đề sa
làm tông chỉ, và lấy bảy bộ luận của phái
Ca đương làm kinh luận chủ yếu, bởi thế
hệ phái này mang đậm sắc thái Hiển giáo.
2. Hệ phái Giáo thụ. .(Tạng:
Gdams-íag-pa) do các sư Cẩn nga ngõa,
Cồ phạ ô (Tạng: Dgon-pa-ba, 1016-1082)
và Nạp ô thư lỗ phạ (Tạng: Sĩehu-ur-pa,
1042-1118) thành lập. Hệ phái này lấy
“Tam sĩ đạo thứ đệ” trong luận Bồ đề đạo
đăng làm tông chỉ, truyền dạy lí Tứ đế,
Duyên khởi, Nhị đế để nêu rõ nghĩa “vô
ngã”. Tất cả kinh điển Đại thừa là chính y,
kinh Hoa nghiêm, luận Bảo man của ngài
Long thụ, luận Tập học của ngài Tĩnh thiên
và luận Nhập học là biệt y. hệ phái này
mang đậm sắc thái Mật giáo.
3. Hệ phái Giáo giới , do sư Phác
khung ngõa (1031-1106) truyền lại. Hệ phái
này lấy việc răn dạy “hằng trụ nơi năm
niệm” làm tông chỉ, lấy phép tu “mười sáu
điểm sáng” làm pháp môn tâm yếu.
Từ Ca đương hàm ý là giáo nghĩa của
“Tam sĩ đạo thứ đệ” (Tạng:Lam-rim) trong
luận Bồ đề đạo đăng của ngài A đề sa. Ngài
A đề sa tinh thông Trung quán của ngài
Long thụ, Du già hành của ngài Vô trước,
Nhiếp chân thực (Phạm: Tattvasaôgraha
=hội đầu của kinh Kim cương đính) và
các Đát đặc la Du già khác. Căn bản của sự
dạy học và luận đạo của ngài A đề sa và sư

Lạc mẫu đông là ở nơi luận Hiện quán trang
nghiêm, cho nên quan hệ rất mật thiết với
Di lặc ngũ pháp. Điểm này, nếu đối chiếu
với phái Ngạch nhĩ đức (Tạng: Dge-lugspa)
đời sau lấy Ngũ bộ tụ của ngài Long
thụ làm căn cứ giáo học thì lại càng rõ
ràng. Lại nữa, các sư Lạc mẫu đông, Bác
đóa ngõa đứng trên lập trường Hiển giáo
mà truyền bá đạo thứ đệ của ngài A đề sa.
So với phái Ca nhĩ cư thì phái này có thái
độ phê phán hơn, và cũng đậm sắc thái
Hiển giáo hơn.
Trung tâm hoạt động của phái này là
CA ĐƯƠNG PHÁI

C
723
chùa Thác định........ (Tạng: Mtho-ldií)
ở phía tây và chùa Lỗ nhậm ở
trung ương. Từ thế kỉ XI đến thế kỉ XII thế
lực rất mạnh. Các giáo phái Tát ca, Ca nhĩ
cư, Hi giải v.v... đều có chịu ảnh hưởng của
phái này, để rồi về sau chia ra rất nhiều chi
phái. [X. Tây tạng Phật giáo đích Ca đương
phái (Pháp tôn); Thế giới Phật giáo thông
sử (Thánh nghiêm) thiên II chương 3; L.
A. Waddell: The Buddhism of Tibet; H.
Hoffmann: Die Religionen Tibets (The Religions
of Tibet)].
CA ĐƯƠNG PHÁI NGUYÊN LƯU
Một trong những bộ sách sử của Phật
giáo Tây tạng. Tên đầy đủ trong tiếng Tây
tạng là: Bka#-gdams-kyi rnam-par-tharpar,
Bka#-gdams-c#os-#byuí gsal-ba#i
sgron-me.Nghĩa là: “Lịch sử của phái Ca
đương, Ngọn đèn sáng của nguồn pháp phái
Ca đương” do Khẳng cát lam tăng (Tạng:
Kun-dgan rgyal-mtshan) soạn. Nguyên
bản tiếng Tây tạng dày tới 417 trang, phương
pháp biên soạn và hình thức trình bày giống
như Thanh sử (Tạng: Deb-ther síon-po)
và cũng có nhiều chỗ trích dẫn tác giả
Thanh sử.
Toàn bộ sách chia làm 3 thiên, 10
chương. Nội dung bao gồm: Định nghĩa,
Đặc tính, Do lai, Dị thuyết, Lịch sử Truyền
thừa, Phái biệt v.v... của phái Ca đương. Bộ
sử này nghiên cứu về phái Ca đương một
cách tổng hợp, đồng thời, cũng là bộ sách
trọng yếu mà các nhân sĩ của phái Hoàng
mạo trong Lạt ma giáo cần đọc. [X. Lược
thuật Tây tạng sử tịch - Ca đương phái

nguyên lưu (Lâm truyền phương, Nội minh
tạp chí kì 16, kì 17)].
CA ĐƯƠNG THẤT LUẬN
Bảy bộ luận của phái Ca đương. Tức
gọi chung bảy bộ luận do ngài A đề sa soạn.
Đó là: luận Bồ đề đạo đăng, Đại thừa trang
nghiêm kinh luận (Trang nghiêm kinh
luận), Bồ tát hạnh (Bồ tát địa), luận Đại
thừa tập bồ tát học, luận Nhập bồ đề hạnh
(Nhập hạnh luận), luận Bồ tát bản sinh
man (luận Bản sinh) và luận Pháp tập yếu
tụng. Đây là những bộ luận chủ yếu do
phái Ca đương trong Phật giáo Tây tạng
nghiên cứu học tập và diễn giảng.
CA GIÁ LÂN ĐỊA Y
Phạm:Kàcalindika.Cũng gọi Kiếp tạp
lâm thời đặc bạch, Ca chiên lân đề y, Ca
chân lân để ca, Ca chỉ lật na miên. Dịch ý
là áo gấm mịn. Tuệ lâm âm nghĩa quyển 13
(Đại 54, 383 thượng), nói: “Ca giá lân địa là
tiếng Phạm, Trung quốc dịch là mềm mại
mịn màng, là áo thượng hạng”.
CA GIÁ MA NI
...........
Phạm:Kàcamaịi.Cũng gọi Ca giá mạt
ni, Ca chá mạt ni. Ca giá, loại thủy tinh; ma
ni, đá quí, tính chất hơi kém lưu li (Tì lưu li
bảo). Bởi thế các kinh luận thường dùng
của báu vô giá để ví dụ chỉ kinh điển Đại
bát nhã ba la mật đa rất sâu xa, và dùng Ca
giá ma ni để ví dụ chỉ các kinh điển tương
ứng của Nhị thừa. [X. luận Bồ đề tư lương
Q.4; Huyền ứng âm nghĩa Q.21; Tuệ lâm
âm nghĩa Q.3, Q.6].
CA HI NA Y
Ca hi na, Phạm: Kaỉhina.Cũng gọi Ca
khích na y, Yết sỉ na y. Dịch cũ dịch là áo
thưởng thiện phạt ác. Dịch ý là áo bền chắc,

áo công đức. Áo này được phép mặc vào
khoảng thời gian bốn, năm tháng sau hạ an
cư kết thúc, vì trong thời gian ấy giới luật
tương đối nới lỏng, cho nên được phép mặc.
CA HI NA Y

C
724
Theo luật Tứ phần quyển 43 Ca hi na y
kiền độ chép, thì các tỉ khưu an cư, ngày
rằm tự tứ xong, ngày 16 đi bái kiến đức Thế
tôn, giữa đường gặp mưa, y phục ướt hết,
áo Tăng già lê thấm nước, mặc rất nặng,
đức Phật mới cho phép mặc áo công đức
này. Cũng theo sách đã dẫn, nhận áo này
được năm điều lợi ích:
1. Được cất giữ áo thừa.
2. Được ngủ cách đêm không phải mang
áo theo.
3. Được ăn riêng ở ngoài chúng tăng.
4. Được ăn nhiều lần ở nhiều chỗ trước
giờ ngọ.
5. Trước bữa ăn sau bữa ăn, không cần
dặn tỉ khưu khác mà vẫn được vào tụ lạc.
Ngoài ra, ở Tích lan, trong thời kì an cư
cũng có thể được dùng áo này, nhưng vải
thì phải do người ta cúng dường và trong
một ngày phải may cho xong. [X. luật Thập
tụng Q.29; Phiên dịch danh nghĩa tập Q.18].
CA LA
I. Ca la. Phạm,Pàli:Kàla.Cũng gọi
Kha la. Dịch ý là thời. Ở Ấn độ, thời được
chia làm hai loại: Ca la và Tam ma da. Thời
mà trong luật Phật giáo nói, như phi thời
thực, thời dược, thời y v.v... là Ca la. Vì sợ
lẫn lộn với “thời” (Phạm:Kàla) mà ngoại
đạo chấp là thực tại rồi sinh ra tà kiến, nên
chỉ trừ thời được dùng trong các luật, còn
ngoài ra Phật giáo phần nhiều dùng Tam
ma da. Cũng có thuyết chia thời làm ba
loại là Ca la thời, Tam ma da thời và Thế
lưu ba thời. Còn kinh Đại phương đẳng đại
tập quyển 42 phẩm Tinh tú nói: 1 Ca la =

1600 sát na, tương đương với 48 giây hiện
nay. [X. luận Đại trí độ Q.1; Tục hoa nghiêm
kinh lược sớ san định kí Q.2]. (xt. Tam Ma
Da).
II. Ca la. Phạm:Kalà.Tên gọi số lượng
rất nhỏ. (xt. Ca La Phần).
CA LA BA SA LÂM
..............
Ca la ba sa, Phạm : Kalpàsiya, Pàli:
Kappàsika, hoặcKappàsiya. Dịch ý là
rừng Bạch điệp, tên một khu rừng ở nước
Ma yết đà. Theo Luật tạng đại phẩm chép,
sau khi quay bánh xe pháp lần đầu tiên
hóa độ năm vị tỉ khưu ở vườn Lộc dã, trên
đường từ nước Ba la nại đi đến thôn Ưu
lâu tần loa (Pàli: Uruvelà), đức Phật vào
nghỉ trong rừng Ca la ba sa. Lúc ấy, có 30
người con trai của thôn Ưu lâu tần loa kết
thành một đoàn du hí gọi là Bạt đà la bạt
đề (Pàli: Bhaddavaggiya-kumàrà) mang
theo đàn bà vào chơi trong rừng này. Bấy
giờ, có người con gái cầm áo chạy trốn, mấy
chàng trai đuổi theo, giữa đường gặp đức
Phật. Ngài hỏi: “Tìm kiếm chính mình quan
trọng hay tìm kiếm đàn bà quan trọng?”.
Nghe câu hỏi này, mấy người tỉnh ngộ liền
xin xuất gia theo Phật. [X. luật Tứ phần
Q.32; luật Ngũ phần Q.15; Pháp cú kinh
chú (Pàli: Dhammapada Aỉỉhakathà 1;
Đại sự (Phạm:Mahàvastu III)].
CA LA CẦU LA TRÙNG
Cũng gọi Ca la cữu la trùng, Gia la cầu
la trùng. Dịch ý là trùng gỗ đen. Nguyên
ngữ tiếng Phạm không rõ, nếu là dịch âm
của tiếng Phạm:Kfkalàsa,thì là một giống
mọt. Luận Đại trí độ quyển 7 (Đại 25,113
trung), nói: “Ví như Ca la cầu la trùng, thân
nó nhỏ bé, gặp gió thì to ra, có thể ăn nuốt

mọi thứ. Ánh sáng cũng thế, hễ gặp chúng
sinh có thể độ được thì chuyển tăng vô
hạn”. [X. Chỉ quán phụ hành truyền hoằng
quyết Q.5 đoạn 1; Phiên Phạm ngữ Q.7].
CA LA CƯU ĐÀ CA CHIÊN DIÊN
...........
Phạm: Kakuda-katyàyana. Một trong
CA LA

C
725
sáu thầy ngoại đạo của Ấn độ đời xưa. Cũng
gọi Ca la câu đà ca chiên diên, Ca cứ đa ca
chiên diên, Cước câu đà ca đa diễn na, Bà
phù đà già tra na, La vị sa ca già diên, Ba
hưu ca chiên. Gọi tắt là Ca chiên. Ca chiên
diên là họ, dịch ý: cắt tóc; Ca la cưu đà là
tên chữ, dịch ý: cổ đen.
Ngoại đạo này cho rằng tất cả tội phúc
của chúng sinh đều do trời Tự tại tạo ra,
trời Tự tại mừng thì chúng sinh yên vui;
trời Tự tại giận thì chúng sinh khổ não. Bởi
thế, đem tất cả tội phúc qui cho chúa tể Tự
tại, con người không thể nói có tội phúc.
Ngoại đạo này cũng cho rằng nếu người
giết hại tất cả chúng sinh mà lòng không
thấy hổ thẹn, thì cuối cùng không rơi vào
đường ác, giống như hư không chẳng thấm
nước dính bụi. Nhưng nếu sinh tâm hổ
thẹn thì liền vào địa ngục, giống như nước
thấm sâu vào lòng đất.
Đứng trên lập trường của Phật giáo mà
nhận xét, thì đây là loại ngoại đạo tà kiến
vô liêm sỉ. [X. kinh Đại bát niết bàn (bản
Bắc) Q.19; Hữu bộ tì nại da phá tăng sự
Q.2; Tuệ lâm âm nghĩa Q.26].
CA LA DỤC VƯƠNG
Ca la dục, Phạm:Kàlàzoka.Thủy tổ
triều vua Nan đà (Phạm: Nanda) nước Ma
yết đà trung Ấn độ đời xưa. Cũng gọi Ca la
a dục vương, Ca la do già vương, A tu
vương. Hán dịch: Hắc thời vương (vua thời
đen).
Ông vua này ra đời khoảng 100 năm
sau đức Phật nhập diệt, lúc đầu chỉ gọi là
vua A dục, nhưng về sau, để phân biệt với

vua A dục của vương triều Khổng tước
(Phạm:Maurya) mới đổi là Ca la dục vương.
Ông là con trai của vua Tu tu na ca (Pàli:
Susunàga), đóng đô ở thành Hoa thị (Phạm:
Pàỉaliputra), trị vì 28 năm, nhưng Phật
giáo miền Bắc phần nhiều không thừa nhận
quyền hành của vua Ca la dục.
Cứ theo Đảo sử chép, nhà vua lên ngôi
được 10 năm thì tỉ khưu Bạt kì tử (Pàli:
Vajjiputta) ở thành Tì xá li đưa ra mười
việc phi pháp, lúc đầu vua có tham dự việc
này, nhưng sau quay về với chính pháp và
tổ chức Đại hội kết tập lần thứ hai. Sau khi
vua băng hà, 10 người con theo nhau nối
ngôi. Nhưng tra cứu lịch sử của các triều
vua cùng thời đại và những sử liệu khác thì
không thấy có chỗ nào ghi chép về vị vua
này. [X. Thiện kiến luật tì bà sa Q.1, Q.2;
truyện A dục vương Q.1; Phiên Phạm ngữ
Q.4; P.Bigandet: The Life or Legend of
Gaudama vol. II].
CA LA PHẦN
........
Ca la, Phạm,Pàli: Kalà.Tên gọi số
lượng rất nhỏ. Cũng gọi Già la phần. Dịch
ý là chia, tính phần, có sức mạnh hơn, phép
chia, phần lượng so sánh. Phần Giáp chú
......(chú thích ở trên đầu hoặc ở bên
cạnh tác phẩm) trong Tuệ lâm âm nghĩa
........... quyển 10 (Đại 54, 368 trung),
nói: “Nếu chia một sợi lông làm 100 phần,
thì mỗi phần gọi là Ca la phần. Các luận
dựa theo nghĩa mà phiên dịch từ ngữ này
là “có sức mạnh hơn”, ý nói một ca la phần
của vô lượng thiện pháp vô lậu có sức mạnh
hơn 1000 ca la phần của pháp hữu lậu”.
Còn Tuệ uyển âm nghĩa ........... quyển
thượng thì nói, một phần trăm hoặc một

phần mười sáu của một sợi lông trên thân
của người ta, gọi là Ca la phần. [X. kinh
Đại bảo tích Q.3; kinh Kim cương bát nhã
ba la mật (ngài Bồ đề lưu chi dịch); Huyền
ứng âm nghĩa Q.3; Tuệ lâm âm nghĩa Q.13,
Q.27].
CA LA XA
I. Ca la xa. Phạm: Kalaza. Cũng gọi
CA LA XA

C
726
Yếtla xá, Yết la xa. Dịch ý là Bảo bình......
(bình báu), Hiền bình, Bình. Là cái bình
dùng để đựng năm thứ báu, năm thứ hương,
năm thứ thuốc, năm thứ hạt cây và nước
thơm để cúng dường các vị tôn trong mạn
đồ la của Mật giáo. [X. kinh Đại nhật Q.2
phẩm Cụ duyên; kinh Tô tất địa yết la
Q.trung, Q.hạ].
II. Ca la xa.
Là vật trang sức
đặt trên nóc
chùa tháp ở Ấn
độ. Trên nóc
các chùa tháp
thường làm quả
Am ma la
(Phạm:àmalaka)
để trang trí,
rồi ở trên quả
Am ma la để Ca
la xa. Vật trang sức này tương đương với “lộ
bàn.....” (mâm lộ thiên) ở Trung quốc. [X.
Đại đường tây vực kí Q.7].
CA LAN ĐÀ TRÌ
Ao Ca lan đà. Phạm, Pàli:
Kalaịđamahì. Theo Đại đường tây vực kí
quyển 9 chép, ao Ca lan đà
cách tinh xá Trúc lâm, thành Vương xá về
phía bắc hơn hai trăm bước, thuở xưa đức
Như lai thường nói pháp ở đây. Nước ao
lắng trong, đủ tám công đức, nhưng sau khi
đức Phật nhập Niết bàn, nước ao cạn hết.
Cách ao về phía tây bắc từ hai đến ba dặm,
có tòa tháp do vua A dục xây, cao hơn 60
thước, bên cạnh tháp có cột đá, trên đầu cột

khắc ghi sự tích xây tháp; cột cao hơn 50
thước, trên đầu cột khắc hình con voi.
CA LAN ĐÀ TRÚC LÂM
Rừng tre Ca lan đà. Phạm: Veịuvana-
Kalandakanivàsa, Pàli: Veơuvana-
Kalandakanivàpa. Cũng gọi Ca lan đà trúc
viên, hoặc Ca lan đa trúc lâm, Ca lan na
gia trúc lâm, Ca lăng trúc lâm. Dịch ý là
rừng tre sóc (con sóc), rừng tre chim đẹp,
rừng tre nhiều chim, rừng tre chim khách.
Rừng tre này ở phía bắc thành Vương xá
nước Ma yết đà trung Ấn độ là nơi ở của
loài chim Ca lan đà.
Theo Đại đường tây vực kí quyển 9 chép,
thì rừng tre này thuộc quyền sở hữu của
Trưởng giả Ca lan đà, là khu rừng đẹp nhất
trong các khu rừng thành Vương xá. Trưởng
giả Ca lan đà vốn tin thờ ngoại đạo và đã
dâng rừng tre này cho ngoại đạo Ni kiền
, nhưng sau nghe đức Phật nói pháp,
mới lấy lại và đem dâng cúng Phật để làm
tinh xá cho chư tăng. Song theo kinh Quá
khứ hiện tại nhân quả quyển 4 và luật Tứ
phần quyển 50 nói, thì rừng tre này là của
vua Tần bà sa la nước Ma yết đà dâng cúng
đức Phật. [X. kinh Trung bản khởi Q.thượng
phẩm Độ Bình sa vương; kinh Sơ phần
thuyết Q.hạ]. (xt. Trúc Lâm Tinh Xá).
CA LAN ĐÀ TỬ
Con của Ca lan đà. Phạm: Kalandakaputtra,
Pàli: Kalandaka-putta. Cũng gọi
Yết lan đạc ca tử. Là con của Trưởng giả
Ca lan đà ở thôn Ca lan đà nước Tì xá li
trung Ấn độ. Tên chính là Tu đề na (Phạm,
Pàli:Sudinna, cũng gọi Tô trận na, Tu đạt
đa), còn gọi Da xá (Phạm:Yaza). Từng nghe
đức Phật nói pháp ở nhà giảng Trùng các
(Pàli:Kùỉagàra-sàlà) mà xuất gia, nhưng

sau vì làm dâm với vợ, nên đức Phật đã chế
giới cấm dâm dục. [X. luật Ngũ phần Q.1;
luật Ma ha tăng kì Q.1; luật Tứ phần Q.1].
CA LĂNG TẦN GIÀ ĐIỂU
Ca lăng tần già, Phạm:Kalaviíka,Pàli:
Ca La Xa
CA LAN ĐÀ TRÌ

C
727
Karavìíka. Cũng gọi Ca la tần giả điểu,
Yết la tần già điểu, Ca lăng tì già điểu. Gọi
tắt Ca lăng tần điểu, Ca lâu tân điểu, Ca
lăng điểu, Yết tì điểu, Tần già điểu. Dịch ý
là chim tiếng tốt, chim tiếng đẹp, chim tiếng
hay. Loài chim này sinh sản ở Ấn độ, vốn
ở núi Tuyết, ở đồng hoang cũng nhiều.
Chim màu đen, lông rất đẹp, mỏ thì đỏ,
còn ở trong trứng đã biết kêu, tiếng dịu dàng,
hòa nhã, êm ái, âm thanh của trời, người,
khẩn na la,
và tất cả chim
khác đều
không sánh
bằng. Trong
các kinh điển
Phật giao,
tiếng loài
chim này
thường được
dùng để ví
với âm thanh
mầu nhiệm
của Phật và Bồ tát. Có thuyết cho rằng loài
chim này là chim ở Tịnh độ cực lạc. Trong
tịnh độ mạn đồ la, Ca lăng tần già được vẽ
hình đầu người thân chim. [X. kinh Đại bát
nhã ba la mật đa Q.381; luận Đại trí độ
Q.28; Tuệ uyển âm nghĩa Q.hạ; Phiên dịch
danh nghĩa tập Q.6].
CA LĂNG TẦN VŨ
...........
Khúc nhạc múa Ca lăng tần. Ca lăng
tần là nói tắt của Ca lăng tần già (Phạm:
kalaviíka). Cũng gọi Ca lâu tần vũ, Ca

lâu tân vũ, Già lâu tân vũ. Một trong tám
khúc nhạc múa của nước Lâm ấp. Do bốn
em bé múa điệu Sa đà (hoặc điệu Nhất việt),
bốn em đều đội mũ trời, mặc áo cánh chim,
hai tay cầm não bạt nhỏ, bắt chước Diệu
âm mà múa.
Tương truyền thủa xưa, vào ngày cúng
dường ở chùa Kì viên bên Thiên trúc, có
Ca lăng tần đến múa, lúc đó trời Diệu âm
tấu khúc nhạc này, ngài A nan truyền lại
để lưu hành ở đời. [X. Long minh sao
Q.thượng Ca lăng tần điều; Vũ nhạc yếu
lục]. (xt. Ca Lăng Tần Già Điểu).
CA LẬT ĐỂ CA NGUYÊT
Tháng Ca lật để ca. Phạm: Kàrttika,
Pàli: Kattika. Chỉ cho tháng 8 của lịch
Ấn độ. Cũng gọi Ca lạt để ca nguyệt, Yết
lật để ca nguyệt, Ca hi na nguyệt, Ca đề
nguyệt. Dịch ý là tháng sao Mão. Mặt trăng
tháng này từ lúc bắt đầu tròn cho mãi đến
tiết sao Mão (Phạm:kfttikà) mới lại thấy
tròn nữa, vì thế nên gọi là tháng sao Mão.
Tức là tương đương với ngày 16 tháng 8
đến ngày 15 tháng 9 âm lịch. [X. kinh Thập
nhị nhân duyên tường thụy Q.thượng; kinh
Tú diệu Q.thượng; luận Đại tì bà sa Q.183;
Nam hải kí qui nội pháp truyện Q.2; Đại
đường tây vực kí Q.2, Q.6; Tuệ lâm âm nghĩa
Q.11].
CA LÂU LA ĐIỂU
Chim Ca lâu la. Phạm: garuđa, Pàli:
garuơa. Cũng gọi Gia lâu la điểu, Già lâu la
điểu, Yết lộ đồ điểu. Dịch ý là ăn nhả tiếng
thương đau. Hoặc gọi Tô bát lạt ni (Phạm:
suparịi), tức là chim cánh vàng (kim sí),
chim cánh vi diệu. Một loài chim lớn giống
như chim cắt, tính hung dữ được thần cách
hóa trong thần thoại Ấn độ đời cổ. Thần

Tì thấp nô hay ngồi trên lưng chim này.
Theo truyền thuyết, khi chim này sinh ra,
trên thân có ánh sáng rực rỡ, các trời lầm
tưởng đó là Hỏa thiên và thay nhau lễ lạy.
Trong các kinh điển Phật giáo đều có nói
đến tên của loài chim này, như kinh Trường
a hàm quyển 19 chép, chim kim sí (cánh
vàng) có bốn loại: đẻ trứng, đẻ bọc , đẻ nơi
Ca Lăng Tần Già Điểu
CA LÂU LA ĐIỂU

C
728
ẩm ướt và tự nhiên hóa ra. Chim kim sí đẻ
trứng có thể ăn rồng đẻ trứng; chim kim sí
đẻ bọc có thể ăn rồng đẻ trứng, đẻ bọc;
chim kim sí đẻ chỗ
ẩm ướt có thể ăn
rồng đẻ chỗ ẩm ướt,
đẻ trứng, đẻ bọc,
chim kim sí tự nhiên
hóa ra có thể ăn
rồng tự nhiên hóa ra
và các loại rồng
khác.
Kinh Quán Phật
tam muội
hải quyển 1
nói; loài chim này vì
nghiệp báo mà được
dùng rồng làm món ăn, ở Diêm phù đề,
trong một ngày, chim này có thể ăn hết
một rồng chúa và 500 rồng nhỏ. Kinh Luật
dị tướng quyển 48 nói, chim
này khi vỗ cánh phát ra gió, nếu gió ấy
quạt vào mắt người thì mắt sẽ mù. Kinh Bồ
tát tòng đâu suất thiên giáng thần mẫu thai
thuyết quảng phổ quyển 7 chép, chim chúa
Kim sí thân dài 8000 do tuần, mỗi cánh dài
4000 do tuần. Trong các kinh Đại thừa,
chim này là một trong tám bộ chúng lớn,
cùng với trời, rồng; a tu la v.v... cũng được
liệt vào hội tọa nghe đức Phật thuyết pháp.
Trong Mật giáo,
Ca lâu la là hóa thân
của Phạm thiên, Tì
nữu thiên, Đại tự tại
thiên v.v... hoặc có

thuyết cho là hóa
thân của bồ tát Văn
thù sư lợi, được đặt
ở phía nam của bộ
Kim cương ngoài
thuộc Thai tạng giới.
Hình tượng Ca lâu
la có nhiều loại, Ca
lâu la trong di tích Sơn kì (Sànchi)ở Ấn
độ chỉ đơn thuần là hình chim, nhưng hình
tượng được truyền lại ở đời sau thì phần
nhiều là đầu cánh móng mỏ giống như chim
cắt, còn mình và chân tay giống như người,
mặt trắng, cánh đỏ, thân vàng. [X. kinh
Hải long vương Q.4; kinh Pháp hoa Q.1;
kinh Khởi thế nhân bản Q.5; luận Lập thế
a tì đàm Q.2; Hoa nghiêm kinh thám huyền
kí Q.2].
CA LÂU LA PHÁP
Cũng gọi Ca lâu la đại pháp. Phép tu bí
mật trong Mật giáo, lấy Ca lâu la vương
(chim Kim sí) làm Bản tôn (vị tôn chính)
tu để trừ bệnh hoạn, phòng mưa bão và
tránh sấm sét v.v... Cứ theo kinh Ca lâu la
cập chư thiên mật ngôn chép, thì người trì
pháp môn này, trên trời, dưới trời đều có
thể qua, chẳng những mọi kẻ oán địch và
quỉ thần đều không dám gần, mà người này
còn là người hơn hết trong các pháp tất địa
thành tựu.
Cứ theo Giác thiền sao Ca lâu la pháp
chư quĩ nói, thì tu pháp này hành giả có
thể được các công đức lợi ích ở đời mạt
pháp như: linh nghiệm nhanh chóng, được
của báu ở cung rồng, được cam lồ trên trời,
trừ nạn trăm rắn, đánh tan quân trận, hàng
phục oán gia, trừ các bệnh hoạn v.v... [X.
kinh Kim cương quang diệm chỉ phong vũ

đà la ni; Văn thù sư lợi bồ tát căn bản đại
giáo vương kinh phẩm Kim sí điểu vương].
CA LÊ CA LONG VƯƠNG
Ca lê ca, Phạm:Kàlika. Rồng dữ thuộc
loài quỉ. Cũng gọi Ca la ca long vương, Già
lăng già lăng vương, Gia lê gia long vương.
Dịch ý là Câu thời long vương, Hắc sắc
long vương. Rồng này cùng với rồng ác kim
tì la điều bị đức Phật điều phục. Rồng này ở
Chim Ca Lâu La
(trong Đồ tượng sao)
Chim Ca Lâu La
(ở Sơn Kì)
CA LÂU LA PHÁP

C
729
dưới sông Ni liên thiền, mù cả hai mắt, sau
được gặp đức Phật mới thấy lại ánh sáng.
Cứ theo kinh Thắng thiên vương bát nhã
ba la mật quyển 4 chép, khi Bồ tát tu hành
bát nhã ba la mật đa, thì từ luân tướng nghìn
bánh xe dưới bàn chân của Bồ tát phóng ra
ánh sáng lớn, rồng này thấy thế liền cúng
dường. [X. Hữu bộ tì nại da Phá tăng sự
Q.5; Phật sở hành tán Q.4; Phiên dịch danh
nghĩa tập Q.4].
CA LÊ LONG VƯƠNG
Ca lê, Phạm:kàla. Cũng gọi Ca la long
vương. Gia lê Gia long vương, Ca la ca lê
long vương, Hắc long vương. Rồng chúa
thuộc loài quỉ. Cứ theo kinh Phật bản hạnh
tập quyển 31 chép, sau khi đức Phật thành
đạo, có lần Ngài đã nhận lời mời của long
vương này xuống dưới cung điện của rồng .
Còn theo kinh A dục vương quyển 2 ghi
thì khi đức Phật lên đạo tràng Bồ đề, long
vương này dâng bài ca khen ngợi Phật. Lại
Hữu bộ tì nại da dược sự quyển 4 thì nói,
long vương này cùng với long vương Kiều
đàm ma đều từ biển lớn đến thành Tô ba
la nghe đức Phật nói pháp. [X. kinh Tạp a
hàm Q.23; kinh Chính pháp niệm xứ Q.18;
truyện A dục vương Q.2].
CA LÍ CA
.. .......
Phạm: Kàlika. Vị thứ 7 trong 16 vị Đại
A la hán. Cũng gọi Ca lực ca, Kiết lễ kiết,
Ca la. Ngài cùng với 1000 vị A la hán quyến
thuộc cùng ở châu Tăng già đồ, là bậc
Thánh giữ gìn chính pháp, làm ích lợi cho
chúng sinh. Đại sư Thiền nguyệt Quán hưu

đời Đường vẽ hình tượng Ngài ngồi trên
tảng đá với tướng lông mày dài quấn quanh
mình. Tô đông pha khen rằng: “Ngài có ba
thứ: tóc, mày và râu. Đã bỏ râu tóc, chỉ còn
lông mày. Nhân đó dạy chúng, vật không
thể hai. Đã được không sinh, thì hết sống
chết”.
Ngài Đức thanh đời Minh cũng khen
rằng: “Khuôn mặt đầy đặn, năm căn rõ ràng.
Thanh sắc hương
vị, đều có phép tắc.
Thân dưới tám
thước, mày dài hơn
trượng. Dùng mày
làm lưỡi, tùy thời
nói, lặng”. [X. Đại A
la hán nan đề mật
đa la sở thuyết pháp
trụ kí; La hán đồ tán
tập].
CA LỢI QUẬT VIÊN
...........
Ca lợi, Phạm: Kàrlì. Tên một tự viện
(Phạm:caitya=chi đề) hang đá ở Bombay,
Ấn độ. Viện hang này do nhà trước nhà
sau tạo thành, nhà trước rộng khoảng 83
mét, dài 24 mét. Nửa bên phải của mặt trước
đã hư hỏng rõ rệt, không có cột, mặt chính
còn sót lại bức vách ngăn che, chỗ này có
ba cửa vào ăn thông với nhà sau, bên trên
các cửa này là các cửa sổ lớn hình móng
ngựa làm lối lấy ánh sáng vào nhà sau; hình
chạm nổi trên bức vách bên cạnh là tượng
Phật và tượng những người dâng cúng. Nhà
sau là phần chính của viện hang đá này,
Ca Lí Ca
Tháp Trong Viện Hang Ca Lợi
CA LỢI QUẬT VIÊN

C
730
rộng chừng 73 mét, dài 199 mét, cao 74
mét. Dọc theo mặt vách, cách khoảng 16
mét có 37 cây cột đá đứng thẳng hàng. Phía
trong nhà sau chia làm ngoại trận và nội
trận, chỗ sâu nhất của nội trận có đặt một
tòa tháp hình bát úp, thiên tỉnh hình vòm
trời, có lẽ là loại hình kiến trúc sáng tạo
thời bấy giờ. Trên nền tầng thứ hai của tòa
tháp đặt cái bát úp, trên bát úp có nóc bằng
và cây lọng. Cây lọng làm bằng gỗ, đến
nay đã hơi hư hao, nhưng vì nó đã được
sáng tạo vào thời ấy nên được xem là di
tích lọng tháp duy nhất của đời xưa hiện
còn.
Bên trong tháp hiện nay rỗng không,
chẳng còn thứ di vật nào. Trong 37 cây
cột đá, bảy cột chung quanh tháp là cột
tám góc đơn thuần, còn hai bên cạnh đều
có 15 cây cột tám góc, nhưng trên đầu cột
có hình quả chuông và những chạm trổ
khác. Những chạm trổ ấy gồm có: voi hai
đầu đang quì, phối với người đàn ông đàn
bà và các con vật, nét khắc rất đẹp. Phía
trước hang bên trái, có cột sư tử (Phạm:
siôha-stambha) khắc hình sư tử bốn đầu
trên đầu cột; bên phải có Tăng viện (Phạm:
vihàra)nằm riêng rẽ trên nóc do bốn cây
cột tạo thành. Người ta nhận lầm Quật viện
này là phẩm vật dâng tế thần Thấp bà
(Phạm:Zìva), nên nhiều tín đồ của Thấp
bà giáo đã đến đây cư ngụ, vì những lớp
mồ hóng đen ngòm, nên không biết rõ có
những bức tranh vẽ trên vách hay không ?
Về niên đại đục mở hang viện này thì
không được rõ, nhưng cứ theo văn khắc

của Trưởng giả Bố đạt ba la (Phạm:
Bhùtapàla) ở Tì ca diên đề (Phạm:
Vaijayantì)ghi chép lí do tạo dựng viện
hang đá này và theo thể chữ viết của ông
mà suy đoán, thì tự viện này được khai sáng
vào khoảng thời kì đầu của kỉ nguyên Tây
lịch.
Ngoài ra, còn có văn khắc ghi sự kiện
Thiện tuế bộ đã dâng điện trước gồm chín
phòng cúng dường chư tăng bốn phương,
đặc biệt là chư tăng thuộc Đại chúng bộ,
việc này xảy ra dưới triều vua Thất lợi phổ
lỗ mã tì (Phạm: Zrìpulumavì) của Vương
triều Án đạt la vào giữa thế kỉ thứ hai Tây
lịch. Viện hang đá này là Chi đề lớn nhất
còn sót lại ở Ấn độ, rất đáng giá để bảo tồn.
[X. Fergusson and Burges: Cave Temples
of India; Fergusson: History of Indian and
Eastern Architecture, vol. I; Monier Williams:
Buddhism; Coomaraswamy: History
of Indian and Indonesian Art; Ấn độ mĩ
thuật sử; Ấn độ Phật tháp tuần lễ kí].
CA LỢI SA BÁT NA
......... ...
Phạm:Kàrwàpaịa, Pàli: Kahàpaịa.
Cũng gọi Yết lợi sa bát noa, Kế lợi sa bàn,
Ca lật sa bát noa, Ca lợi sa ba noa. Tên
một loại tiền tệ của Ấn độ thời xưa. Về giá
trị của loại tiền này các thuyết nói không
giống nhau. Tứ phần luật sớ sức tông nghĩa
kí quyển 4 chép: 20 bối châu là một Ca chỉ
nễ, 4 Ca chỉ nễ là một ma sái, 20 ma sái là
một Ca lợi sa bát na, cho nên 1 Ca lợi sa
bát na tương đương với 1600 bối châu. Phần
chú thích của ngài Nghĩa tịnh trong kinh
Kim quang minh tối thắng vương cũng nói:
1 Ca lợi sa bát na là 1600 bối châu. Nhưng
Huyền ứng âm nghĩa quyển Di Tích Viện Hang Ca Lợi 25 và Câu xá

CA LỢI SA BÁT NA

C
731
luận bảo sớ quyển 22 đều nói: 80 bối châu
là 1 bát noa, 16 bát noa là 1 ca lợi sa bát na,
tức là 1280 bối châu. Còn Thiện kiến luật
tì bà sa quyển 8 thì bảo 20 ma sa ca là 1 ca
lợi sa bát na. [X. luận Du già sư địa Q.79;
Tuệ lâm âm nghĩa Q.13].
CA LỢI VƯƠNG
Phạm:Kaliígaràja hoặcKaliràja. Tên
vị vua trong truyện tiền thân của đức Phật.
Cũng gọi Yết lợi vương, Ca lê vương, Ca
lăng già vương, Yết lăng già vương, Ca lam
phù vương. Dịch ý Đấu tránh vương, Ác
sinh vương, Ác thế vương, Ác thế vô đạo
vương.
Trong thời quá khứ, khi đức Phật là vị
tiên tu hạnh nhịn nhục, vua Ca lợi bạo
ngược vô đạo. Một hôm vua đưa cung nhân
ra ngoài du ngoạn, thấy vị tiên Nhẫn nhục
đang ngồi thiền dưới gốc cây, các thị nữ
liền bỏ vua Ca lợi mà đến chỗ tiên Nhẫn
nhục nghe pháp, nhà vua thấy thế sinh
tâm ác, cắt hết chân tay vị tiên. Đây là câu
chuyện rất nổi tiếng về hạnh nhẫn nhục
của Bồ tát.
Đại đường tây vực kí quyển 3 chép, về
phía đông thành Mang yết li nước Ô trượng
na ở bắc Ấn độ có ngôi tháp lớn, người đời
truyền rằng đó là nơi vị tiên Nhẫn nhục
chịu khổ. Còn Huyền ứng âm nghĩa quyển
3 thì nêu ra thuyết cho rằng vua Ca lợi là
quốc vương nước Ba la nại ở trung Ấn độ.
[X. kinh Hiền ngu Q.2; kinh Lục độ tập
Q.5; kinh Xuất diệu Q.23; kinh Kim cương
bát nhã ba la mật; luận Đại trí độ Q.14].
CA LƯU ĐÀ DI

Phạm:Kàlodàyin, Pàli: Kàơudàyin.
Cũng gọi Ca lâu đà di, Ca lư đà di, Ca lộ
na, Ca lư. Hoặc gọi là Hắc ưu đà di. Dịch ý
là Đại thô hắc (đen rất thô), Hắc diệu (đen
nhánh), Thời khởi, Hắc thượng. Vị tỉ khưu
có nhiều hành vi xấu ác trong hàng đệ tử
Phật, một trong bọn sáu tỉ khưu xấu (lục
quần tỉ khưu).
Kinh Tăng nhất a hàm quyển 47 và luật
Tứ phần quyển 40 chép, thân hình Ca lưu
đà di rất đen, thường đi xin ăn ban đêm.
Một hôm, khi trời tối đen muốn mưa, Ca
lưu đà di đến nhà người ta xin, người đàn
bà nhà ấy đang mang thai; trong ánh chớp,
nhìn thấy Ca lưu đà di, người đàn bà tưởng
là quỉ đến, bà ta sợ quá đến nỗi xẩy thai.
Sau khi biết là đệ tử Phật, bà ta chửi mắng
thậm tệ. Đức Như lai biết được chuyện này
nên đã chế giới cấm ngặt các tỉ khưu đi xin
ăn sau giờ ngọ.
Còn có mấy người khác trùng tên với
Ca lưu đà di thấy trong kinh Long tượng
Trung a hàm quyển 26, kinh Tự hoan hỉ
Trường a hàm quyển 12; và Hữu bộ tì nại
da Phá tăng sự quyển 2 v.v... [X. kinh Hiền
ngu Q.12; kinh Đại bảo tích Q.61; luận
Đại trí độ Q.33].
CA LƯU ĐÀ GIÀ
Phạm: Kàlodaka. Dịch ý là Thời thủy.
Người Tây vực, đến Trung quốc vào năm
Thái nguyên 17 (392) đời Hiếu vũ đế nhà
Đông Tấn, có dịch kinh Thập nhị du 1
quyển. Những sự tích khác và tuổi thọ của
Ngài đều không rõ. [X. Lịch đại tam bảo kỉ
Q.7; Khai nguyên thích giáo lục; Trinh
nguyên tân định thích giáo mục lục Q.5].
CA MA
......

Phạm: Kàma
I. Ca ma. Thần tượng trưng ái dục trong
thần thoại Ấn độ. Trong Lê câu phệ đà và
A đạt bà phệ đà đều nói thần này sinh trước
các trời và loài người, cũng có thuyết cho
Ca ma là nữ thần của hi vọng.
CA MA

C
732
II. Ca ma. Tên của quỉ đói. Kinh Chính
pháp niệm xứ quyển 17 có nói đến quỉ đói
Ca ma chú thích là (Đại 17, 97 hạ): “Ca ma
lưỡng lư ba, Hán dịch là dục sắc”.
CA MA LA BÊNH
....... ... .
Ca la ma, Phạm: Kàmalà. Bệnh vàng
da. Cũng gọi Già mạt la bệnh, Già ma la
bệnh, Ca mạt la bệnh, Ca ma lệnh. Dịch là
bệnh vàng da, bệnh rụng tóc, bệnh nhiệt,
bệnh phong. Tây tạng dịch là bệnh vàng
mắt. Người mắc bệnh này, bị hư con mắt,
thấy tất cả mầu sắc đều là mầu vàng, bệnh
này rất khó chữa. Huyền ứng âm nghĩa
quyển 23 nói đây là do cáu ghét xấu ác ở
trong bụng, biểu thị nghĩa không thể chữa
trị. [X. kinh Đại bát niết bàn (bản Bắc) Q.19;
luận Thập môn biện hoặc Q.thượng; Thành
duy thức luận thuật kí Q.5 phần cuối; Phiên
dịch danh nghĩa tập Q.6].
CA MA LÃNG CA QUỐC
.... .. .
Ca ma lãng ca, Phạm: Kàmalaíka.
Cũng gọi Lãng ca quốc, Lãng ca thú quốc.
Tên một nước xưa ở miền đông Ấn độ. Theo
Đại đường tây vực kí quyển 10 chép, nước
này ở phía biển đông nam nước Tam ma đát
tra. Lại theo Tây vực cầu pháp cao tăng truyện
quyển thượng chép, luận sư Nghĩa huy quê
ở Lạc dương trên đường từ Ấn độ trở về
nước đã lâm bệnh và mất ở xứ này. Luật sư
Nghĩa lãng người Thành đô (Trung quốc)
khi đến nước này được Quốc vương tiếp đãi
theo lễ thượng khách. [X. Nam hải kí qui
nội pháp truyện Q.1; Đại từ ân tự tam tạng

pháp sư truyện Q.4; S. Beal: Buddhist
Records of The Western World, vol. II].
CA MA LŨ BA QUỐC
......
Ca ma lũ ba, Phạm, Pàli: Kàmrùpa.
Cũng gọi Ca ma ba quốc. Một nước xưa ở
phía đông Ấn độ. Cứ theo Đại đường tây
vực kí quyển 10 chép, thì nước này chu vi
hơn 10.000 dặm, tướng người thấp bé, tiếng
nói hơi khác với tiếng trung Ấn độ. Nhân
dân nước này thờ cúng thiên thần, không
tin Phật pháp. Từ khi Phật giáo hưng khởi
cho đến đời Đường, ở nước này vẫn chưa
xây dựng chùa Phật và chiêu tập tăng chúng,
những tín đồ có lòng tin thanh tịnh thì chỉ
thầm niệm Phật mà thôi. Khi ngài Huyền
trang đến Ấn độ, vua nước này là Câu ma
la (Phạm, Pàli: Kurmàra) nghe tin Tam
tạng Huyền trang đang ở Ma yết đà liền sai
sứ đến mời. Theo lời khuyên của luận sư
Giới hiền, ngài Huyền trang bèn đến Ca
ma lũ ba, khen ngợi thánh đức của vua Đại
Đường, rồi cùng với vua Câu ma la cùng về
dự hội Vô già của vua Giới nhật.
Nước Ca ma lũ ba xưa hiện nay là vùng
tây bộ Assam ở phía đông bắc Bengal. [X.
Giải thuyết tây vực kí].
CA NA ĐỀ BÀ
...........
Phạm: Kàịa-deva.Dịch ý là Đơn nhãn
đề bà (Đề bà một mắt). Cũng gọi Đề bà
(Phạm:Deva), Thánh đề bà (Phạm: Àryadeva),
Thánh thiên. Truyền pháp chính
tông kí quyển 3 ghi ngài là tổ thứ 15 của
Thiền tông Tây thiên. Ngài ra đời vào thế
kỉ thứ III Tây lịch trong một gia đình Bà la
môn ở nam Thiên trúc. Cũng có thuyết
cho rằng Ngài là người nước Chấp sư tử.

Học rộng, hiểu sâu, biện tài siêu tuyệt. Ngài
từng đục lấy một mắt trên tượng vàng của
trời Đại tự tại, sau lại tự khoét một con mắt
của mình trả cho trời Đại tự tại, vì thế Ngài
có tên Đơn nhãn đề bà. Lần đầu tiên Ngài
yết kiến bồ tát Long thụ, Bồ tát sai đệ tử
đem bát nước đầy đặt ở trước mặt ngài, Đề
bà liền lấy một cây kim ném vào bát nước,
hai người tự nhiên khế hợp. Ngài xin xuất
CA MA LA BÊNH

C
733
gia làm đệ tử bồ tát Long thụ. Sau ngài đi
khắp Ấn độ, đem tài hùng biện hàng phục
ngoại ngoại, hóa độ hơn trăm vạn người.
Sau vì kết oán, Ngài bị đồ chúng ngoại đạo
giết chết. Trước khi chết, Ngài để lại bài kệ
như sau:
“Các pháp
vốn không,
không ta của ta,
không người làm
hại, không người
bị hại.”
Bảo lâm
truyện quyển 3,
Tổ đường tập
quyển 1 và Cảnh
đức truyền đăng
lục quyển 2, đều
có ghi chép sự tích của ngài. Về tác phẩm
thì có: Bách luận 2 quyển, Quảng bách luận
bản 1 quyển. [ X. truyện Đề bà bồ tát; Phật
tổ lịch đại thông tải Q.5; Phó pháp tạng
nhân duyên truyện Q.6; Xuất tam tạng ký
tập Q.12].
CA NẶC CA BẠT LI ĐỌA XÀ
Phạm: Kanakabharadvàja. Vị thứ ba
trong 16 vị đại A la hán, cũng gọi là Ca nặc
ca bạt lê đọa xà, Kiết nạp kiết lạt xuyết tập.
La đọa. Bậc Thánh cùng với 600 vị A la
hán quyến thuộc
của ngài cùng ở
châu Đông thắng
thần để giữ gìn
chính pháp, làm
lợi ích cho hữu

tình. Đại sư Thiền
nguyệt Quán hưu
đời Đường vẽ
tượng Ngài gầy trơ
xương, mắt nhìn
thẳng, lông mày
ngang như lưỡi gươm, tay phải cầm phất
trần, tay trái đặt trên đầu gối. Tô đông pha
làm bài tán khen rằng: “Nhướng mày nhìn
thẳng, phất trần ngang gối. Hỏi đại sĩ này,
là nói hay im? Im tựa sấm sét, nói như tường
vách. Chẳng nói chẳng im, là cách của tổ”.
Ngài Chân khả đời Minh thì khen rằng:
“Xương bằng củi khô, quên mình và
vật. Mắt sáng mày ngang, thấy người chôn
sống. Tay phải cầm phất, phủi hết khen
chê. Vai cao chân bằng, là giống rồng voi”.
[X. Đại A la hán nan đề mật đa la sở thuyết
pháp trụ kí; La hán đồ tán tập].
CA NẶC CA PHẠT SA
Phạm: Kanakavatsa. Vị thứ hai trong
16 vị Đại A la hán. Cũng gọi Kiết nạp kiết
ba tát, Na ca bạt. Bậc thánh cùng với 500
vị A la hán
quyến thuộc của
ngài cùng ở tại
nước Ca thấp di
la phương bắc để
giữ gìn chính
pháp, làm lợi ích
cho loài hữu tình.
Đại sư Thiền
nguyệt Quán
hưu đời Đường vẽ
tượng ngài vai
trái mang gậy, hai
tay kết ấn. Ông
Tô đông pha làm bài tán khen rằng:

“Tuổi tác bao nhiêu? Sao trông vẫn trẻ.
Tôi biết tâm ngài, Phật chẳng cười bậy. Giận,
mừng tuy giả, cười thì chẳng giận. Đem cái
không lo, cho vô lượng người”.
Ngài Chân khả đời Minh thì tán rằng:
“Thân như cây khô, chợt mở nét mặt. Trông
khoảng giây lát, mắt quắc, mũi nở. Một
cành cây lật, cầm chắc trong tay. Có tâm
không tâm, bút mực khó tả”. [X. Đại A la
Ca Na Đề Bà
Ca Nặc Ca Bạt Li Đọa Xà
Ca Nặc Ca Phạt Sa
CA NẶC CA PHẠT SA

C
734
hán nan đề mật đa la sở thuyết pháp trụ kí;
La hán đồ tán tập].
CA NHỊ SẮC CA VƯƠNG
Ca nhị sắc ca, Phạm: Kaniwka. Cũng
gọi Kế nị ca vương, Kế nị già vương, Đàn
kế nị tra vương, Cát nị thi cát vương, Ca nị
sắt tra vương. Vua nước Kiện đà la (nước
Nguyệt chi) thuộc Ấn độ đời xưa. Vua đời
thứ ba của vương triều Quí sương (Phạm:
Kuwàna), niên đại của ông được coi là thời
đại then chốt trong lịch sử văn hóa và lịch
sử chính trị của Ấn độ, tuy nhiên, năm ra
đời và năm lên ngôi vua của ông có nhiều
thuyết khác nhau:
1. Cứ theo bài tựa trong kinh Tăng già
la sát sở tập và kinh Tạp bảo tạng quyển 7
chép, thì vị vua này ra đời khoảng 700 năm
sau đức Phật nhập niết bàn.
2. Bài tựa kinh Tì bà sa nói vua ra đời
khoảng 600 năm sau đức Phật nhập diệt.
3. Bà tẩu bàn đậu pháp sư truyện và
luận Chương sở tri quyển thượng chép niên
đại của vua là sau đức Phật nhập diệt 500
năm.
4. Theo luận Đại tì bà sa quyển 200 và
Đại từ ân tự tam tạng pháp sư truyện quyển
2 chép, thì vua ra đời khoảng 400 năm sau
đức Phật vào niết bàn.
5. Lạc dương già lam kí quyển 5 nói,
vua ra đời khoảng 300 năm sau đức Phật
nhập diệt.
6. Đại đường tây vực kí đồng ý với thuyết
thứ tư ở trên, chủ trương vua ra đời khoảng
400 năm sau Phật nhập diệt, tức là vào thế
kỉ thứ nhất Tây lịch. Các học giả cận đại

phần nhiều nhất trí với thuyết này.
7. Tam quốc chí Ngụỵ thư quyển 3 chép:
“Năm Thái hòa thứ ba (229) đời Minh đế,
vua nước Đại nguyệt chi là Ba điều (cháu
của vua Ca nị sắc ca) sai sứ đến nước Ngụy”.
Cũng có người căn cứ vào sử kiện này mà
cho rằng vua Ca nị sắc ca ra đời vào thế kỉ
thứ II tây lịch.
Vua Ca nị sắc ca tiếp nối vua A dục xây
dựng đế quốc lớn, chi phối toàn miền bắc
Ấn độ. Trong lịch sử Phật giáo Ấn độ, Ca
nị sắc ca và A dục đều được ca tụng là hai
vị vua hộ trì Phật pháp. Vua dời thủ đô từ
Trung á đến thành Phú lâu sa ở vùng Kiện
đà la phía tây bắc Ấn độ thời xưa. Nhà vua
tiếp xúc mật thiết với văn hóa Trung quốc,
Hi lạp, La mã, tạo nên sự dung hợp giữa
các nền văn hóa đông và tây.
Lúc đầu nhà vua tôn sùng dị giáo, không
tin tội phúc, khinh rẻ Phật pháp, sau nhờ
sự cảm hoá của bồ tát Mã minh vua mới
quy y Phật giáo. Nhưng Đại đường tây vực
kí quyển 2 và kinh Tạp bảo tạng quyển 7
ghi chép nhân duyên qui y của vua lại khác.
Về sau vua ra sức bảo hộ Phật giáo, xây
dựng chùa viện của Thuyết nhất thiết hữu
bộ, và triệu tập 500 vị A la hán gồm các
ngài Hiếp tôn giả, Thế hữu, Pháp cứu, Giác
thiên v.v... đến Ca thấp di la để kết tập và
chú thích Tam tạng. Cứ theo truyền thì bộ
luận Đại tì bà sa
200 quyển hiện
còn là luận chú
thích tạng luận
trong Tam tạng
đó, duy có điều là
thực hư thế nào
thì khó xác định.

Thời kì vua
Ca nị sắc ca trị
vì, Phật giáo được
truyền bá rộng
rãi, nhiều cao
tăng xuất hiện, công cuộc biên soạn các
kinh điển Đại thừa được xúc tiến. Rồi đến
thời đại con của vua là Phú tây sắc ca vương
(Phạm: Huviwka), vì chịu ảnh hưởng văn
hóa Hi lạp một cách sâu đậm nên mỹ thuật
Phật giáo Kiện đà la đã một thời rất thịnh.
Ca Nhị Sắc Ca Vương
CA NHỊ SẮC CA VƯƠNG

C
735
[X. luận Đại tì bà sa Q.114; Phó pháp tạng
nhân duyên truyện Q.5; Đại đường tây vực
kí Q.3; Rhys Davids: Buddhism; V. A.
Smith: Early History of India].
CA NHỊ SẮC CA VƯƠNG VI THIÊN ĐẦU NGƯ
Vua Ca nhị sắc ca sinh làm con cá nghìn
cái đầu. VuaCa nhị sắc ca của nước Kiện đà
la thuộc Ấn độ thời xưa một đời đánh dẹp
bốn phương, phạm tội giết hại rất nhiều, tuy
nghebồ tát Mã Minh nói pháp, qui y Phật
giáo, nhưng sau khi chết vẫn phải sinh vào
biển lớn làm con cá nghìn đầu, bị người dùng
gươm chặt hết đầu và cứ chặt đến đâu lại sinh
ngay đến đấy, luân hồi không dứt. Lúc đó có
vị La hán làm Duy na đánh kiền chùy (kiểng),
cá nghe tiếng kiền chùy thì hết đau đớn, bèn
xin vị La hán dùng bản gỗ đánh liên tục để
giảm nghiệp khổ cho mình. [X. Phó pháp tạng
nhân duyên truyện Q.5; Tứ phần luật san
phồn bổ khuyết hành sự sao Q.thượng đoạn
1]. (xt. Ca Nhị Sắc Ca Vương).
CA NIÊM PHẬT
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Nghĩa là khi niệm Phật, âm thanh ngân
dài, cũng như ca vịnh phải nhịp nhàng hòa
điệu. Cũng gọi Phù thế niệm Phật. Cách
niệm Phật theo tiếng kiểng, hoặc theo bước
đi nhún nhảy theo nhịp trống do Thượng
nhân Không dã bày ra. Cách niệm Phật
này nhằm mục đích giáo hóa quần chúng
bình dân, nhưng sau dần dần trở thành lối
hát xướng ngâm vịnh tầm thường, thế tục,
làm mất đi ý nghĩa tín ngưỡng tôn giáo. [X.
Nhân luân huấn mông đồ vựng Q.7; Hí du
tiếu lãm Q.6 phần trên].

CA SA
.....
Phạm: Kawàya, Pàli: kasàya hoặc
kasàva. Dịch ý: hoại sắc (mầu xấu xí), bất
chính sắc (không phải mầu chính), xích sắc
(mầu đỏ), nhiễm sắc (mầu nhuộm). Chỉ cho
áo pháp của chư tăng. Cũng gọi Ca sa dã,
Ca la da duệ, Ca sa, Gia sa.
1. Về mầu sắc: các bộ luật tuy nói khác
nhau, nhưng đại để đều tán đồng thuyết
dùng ba thứ hoại sắc: mầu xanh, mầu bùn
(đen), mầu mộc lan (vỏ dà).
Tứ phần luật san phồn bổ khuyết hành
sự sao quyển hạ đoạn 1 nêu ra những mầu
không đúng phép, đó là:
a. Năm mầu chính: xanh, vàng, đỏ, trắng,
đen.
b. Năm mầu pha trộn: đỏ thắm, đỏ lợt,
đỏ tươi, xanh biếc, vàng khè.
Nhưng, Đại tỉ khưu tam thiên uy nghi
quyển hạ và kinh Xá lợi phất vấn lại nói
mầu áo của năm bộ có khác nhau: mầu
xanh (Hóa địa bộ), mầu vàng (Đại chúng
bộ), mầu đỏ (Pháp tạng bộ), mầu đen
(Thuyết nhất thiết hữu bộ), mầu mộc lan
(Ẩm quang bộ) là năm mầu đúng phép.
Trong Phạm võng kinh Bồ tát giới bản sớ
quyển 3, ngài Pháp tạng giải thích: mầu của
Ca sa là đem hòa năm mầu: xanh, vàng
v.v... mà nhuộm thành một mầu không phải
là mầu chính. Nhưng,
ngài Nghĩa tịch trong
cùng bản sớ quyển 3
nói: năm bộ Tiểu thừa
mỗi bộ dùng một mầu,
còn bồ tát Đại thừa đối
với năm mầu không
chấp riêng một mầu

nào mà mặc luôn cả
năm mầu hoại sắc.
Còn Kim cương bát nhã sớ quyển 2 của
ngài Cát tạng, Huyền ứng âm nghĩa quyển
15 và Nam hải kí qui nội pháp truyện quyển
2 v.v... đều cho rằng mầu ca sa đỏ nhờ nhờ
mới chính là mầu do đức Phật chế định,
còn ba mầu xanh, vàng, mộc lan chỉ là dấu
Nhiếp diệp Điệp diệp
CA SA

C
736
chấm được in lên áo để phân biệt mà thôi.
Truyền thuyết này có vẻ không ổn. Kinh
Tì ni mẫu quyển 8 nói, áo pháp của các Tỉ
khưu phai mầu, Phật cho phép dùng 10
thứ mầu để nhuộm: đây là chứng minh cho
thấy áo pháp không phải chỉ nhuộm một
thứ mầu đỏ nhờ nhờ.
Sau khi Phật giáo được truyền vào Trung
quốc, ở các đời Hán, Ngụy, các sư mặc áo
mầu đỏ, về sau lại có áo mầu đen, áo mầu
xanh, áo mầu vàng sẫm. Từ đời Đường, Tống
trở về sau, triều đìnhthường ban cho các
bậc cao tăng áo lụa tía, áo lụa đào.
Vào thời Minh, Phật giáo được chia làm
ba loại khác nhau: Thiền (Thiền tông),
Giảng (các tông Thiên thai, Hoa nghiêm,
Pháp tướng), Giáo (cũng gọi Luật, theo việc
tang nghi, nghi thức pháp sự), và qui định:
Thiền tăng mặc áo mầu vàng sẫm với Ca
sa mầu xanh lam, Giảng tăng mặc áo mầu
xanh với ca sa mầu đỏ lợt, Giáo tăng mặc
áo đen với ca sa mầu hồng nhạt, nhưng về
sau tất cả đều mặc áo đen.
2. Về tài liệu (vải) để may ca sa, gọi là y
thể hoặc y tài.
Về vấn đề này, Thiện kiến luật tì bà sa
quyển 14 nêu ra sáu loại:
Khu ma, cổ bối, cú xa da, khâm bà la, sa
na và bà hưng già. Luận Thập trụ tì bà sa
quyển 16 nêu hai loại: áo cư sĩ, áo phấn
tảo. Luật ma ha tăng kì quyển 28 nêu bảy
loại, luật Tứ phần quyển 39 nêu 10 loại.Tất
cả các loại áo trên đây đều được may với
một lớp vải; nhưng, trong trường hợp vải
quá mỏng thì được phép dùng vài lớp, gọi

là Trùng pháp (phép may kép). Áo pháp
của chư tăng phải khác với thế tục, tức là
không được may bằng những chất liệu mà
người tại gia hoặc ngoại đạo thường dùng.
Bởi thế, luật Tứ phần quyển 40 đã chỉ rõ:
áo thêu bằng tay, áo bằng cỏ, áo vỏ cây
v.v... là áo của ngoại đạo, chư tăng không
được dùng. Luật Ma ha tăng kì quyển 28
nói, chúng tăng không được mặc áo với
mầu sắc giống như người thế gian, nghĩa là
không được nhuộm các màu khâu khư, ca
di già, mầu xanh, mầu hoa v.v...
Nhưng vấn đề có được dùng tơ lụa để
may áo pháp hay không thì từ xưa đã có
nhiều thuyết khác nhau: luật sư Đạo tuyên
cho đó là trái phép, nhưng ngài Tam tạng
Nghĩa tịnh lại cho là đúng pháp.
3. Cách may cắt ca sa: trước hết, cắt vải
nhỏ ra thành từng miếng, sau đó khâu nối
những miếng ấy lại với nhau để nêu tướng
điền ( , ruộng), gọi là Cát tiệt y (áo cắt
đứt), lâu dần từ ngữ Cát tiệt y
thành là tên khác của ca sa. Cát
tiệt có nghĩa là vải may ca sa đã bị
cắt ra thành từng miếng nhỏ rồi
khâu chắp lại không thể dùng để
bán hoặc đổi chác lấy vật khác. Như thế,
có thể giúp các đệ tử xả bỏ tâm tham muốn
đối với áo mặc và dứt trừ được ý nghĩ trộm
cắp.
Ba áo tuy cắt may theo cách thức trên
là đúng phép, nhưng, trong
trường hợp khó khăn, như ít
tiền, thiếu vải, thì được phép đặt
những lá nẹp bên ngoài chứ
không phải cắt vải, gọi là Điệp
diệp (lá xếp). Còn loại áo
An đà hội (áo năm nẹp) đặc biệt

cho phép xếp vải làm lá, gọi là
Nhiếp diệp .
Cách khâu ca sa có thể chia
làm hai kiểu: răng ngựa và chân
chim. Viền bốn cạnh ca sa để phòng khỏi
hư rách, bốn góc trong mép viền đặt bốn
miếng vải vuông nhỏ gọi là Tứ điệp (bốn
miếng vải gấp xếp nhỏ) thường gọi là Tứ
thiên vương, có công dụng khiến khi cầm
ca sa lên được nhẹ nhàng thêm. Vai bên
trái dễ bị cáu ghét, thường tẩy rửa luôn,mau
rách, nên đặt thêm miếng vải ở mặt trong
gọi là Kiên điệp (miếng vải xếp ở vai).
Tướng điền
Giải và Móc
CA SA

C
737
Ca sa phải có móc hoặc giải đính ở phần
trước ngực để cài hoặc thắt lại giữ cho ca sa
khỏi tuột xuống. Chỗ để móc hoặc giải cũng
có những thuyết bất đồng, và chất liệu để
làm móc cũng có những chỗ nói khác nhau.
Đời sau dùng ngà voi làm thành cái vòng
gọi là hoàn, hoặc là vòng Chiết na thay
cho móc và để ở trước ngực.
4. Cách mặc ca sa, có hai cách: khoác
kín cả hai vai hoặc để lộ vai bên phải, che
kín vai bên trái. Khi cúng dường Phật và sư
tăng thì trật vai bên phải, khi đi ra ngoài
hoặc vào nhà tại gia thì phải che kín cả hai
vai. Đại tỉ khưu tam thiên uy nghi quyển
thượng nêu năm việc khi mặc áo pháp, cũng
liên quan đến việc đi ra ngoài. Luật Tứ phần
quyển 19 và Tì nại da quyển 10 nói chúng
tăng phải mặc ba áo cho chỉnh tề. Luật Ngũ
phần quyển 20 nói, tùy lúc ca sa được mặc
trái. Lại theo Đại tỉ khưu tam thiên uy nghi
quyển thượng thì có bốn trường hợp người
không mặc ca sa cũng không bị tội:
a. Không có chùa tháp.
b. Không có tỉ khưu tăng.
c. Có trộm cướp.
d. Vua không ưa thích đạo .
5. Công đức và tên gọi khác của ca sa:
Ca sa là tiêu biểu của bậc hiền thánh, từ
xưa đã được giáo đoàn Phật giáo tôn trọng.
Kinh Đại thừa bản sinh tâm địa quán quyển
5 nêu ra 10 lợi ích của ca sa; kinh Bi hoa
quyển 8 và kinh Đại thừa bi phân đà lợi
quyển 6 chép, ca sa của Phật có thể thành
tựu năm công đức của bậc thánh. Ca sa
cũng có nhiều tên gọi khác, như: áo ruộng

phúc, tức là biểu thị ý ruộng áo pháp mở
rộng bốn lợi ích, tăng thêm ba tâm thiện,
nuôi pháp thân tuệ mệnh. Dùng ba thứ hoại
sắc làm áo, khiến lòng tham không sinh
khởi, gọi là áo lìa bụi nhơ. Người vào đạo
mặc áo này trên mình thì phiền não rơi
rụng hết, gọi là áo gầy mòn. Lại ví dụ thân
thể không cấu nhiễm, thơm sạch như phù
cừ (hoa sen) gọi là áo hoa sen. Lại áo
ca sa được khoác trên thân, giống như cờ
pháp trang nghiêm, gọi là áo cờ thù thắng;
không bị ngoại đạo phá hoại, gọi là áo trừ
tà; không bị bọn tà khuynh đảo, cho nên
cũng gọi áo tướng cờ, áo tướng cờ giải thoát.
Ngoài ra còn có các tên như: áo công đức,
áo không cáu bẩn, áo không có tướng, áo
không gì hơn, áo giải thoát, áo đạo, áo xuất
thế, áo từ bi, áo nhịn nhục, áo a nậu đa la
tam miệu tam bồ đề v.v...
6. Sự diễn biến: theo như đức Phật chế
định, ca sa gồm có ba loại: An đà hội (áo
năm điều), Uất đa la tăng (áo bảy điều) và
Tăng già lê (áo chín điều), gọi là ba áo. Về
mầu sắc, tuy có nhiều thuyết, nhưng đại để
không cố chấp mà lấy sự chất phác làm
chủ yếu. Thế nhưng đời sau, ưa hoa mĩ,
dùng các mầu sắc chính, như vàng, đỏ, thậm
chí áo Kim lan, làm mất pháp chế căn bản
của đức Phật.
Về cách mặc ca sa thì Ấn độ vốn thuộc
vùng nhiệt đới, phần nhiều ca sa được mặc
trực tiếp trên mình, cho nên chư tăng Ấn
độ chỉ giữ có ba áo. Còn ở Trung quốc và
Nhật bản thì ca sa được khoác ở ngoài áo
lễ gọi chung là Áo cà sa. Đặc biệt ở Nhật
bản áo An đà hội đã biến hình đổi dạng rất
nhiều, như: ca sa năm điều, năm điều nhỏ,
ca sa ba mối năm điều, ca sa chủng tử (hoặc

ca sa luân), năm điều xếp, lạc tử, uy nghi tế,
linh huyền v.v... Ngoài ra còn có các loại
bình ca sa, giáp ca sa, nạp ca sa, viễn sơn ca
Khâu kiểu chân chim Khâu kiểu răng ngựa
CA SA

C
738
sa v.v…... rất nhiều loại. Tương truyền áo Kim
lan do bà di mẫu Ma ha ba xà ba đề dâng
cúng đức Phật. Kinh Trung a hàm quyển
13 và kinh Hiền ngu quyển12 ghi chép việc
này, nhưng các bộ luật thì không thấy có
ghi. [X. Tuệ lâm âm nghĩa Q.59; Tì ni thảo
yếu Q.thượng phần cuối; Đạo tuyên luật sư
cảm thông lục; Thích thị yếu lãm Q.thượng;
Phiên dịch danh nghĩa tập Q.18]. (xt. Tam
Y, Y Thể).
CA SA BIẾN BẠCH
Ca sa đổi trắng. Có nghĩa là ca sa của
chúng tăng biến thành mầu trắng như áo
của người tại gia, đây là tướng báo trước đời
mạt pháp, pháp sẽ diệt hết. Người tại gia
Ấn độ mặc áo trắng, vì thế, trong chính
pháp, đức Phật mới chế định người xuất gia
phải mặc ca sa nhuộm mầu xanh, đen, hoặc
mộc lan cho khác với mầu áo tại gia. Như
vậy, ca sa biến thành mầu trắng là dấu hiệu
báo trước chính pháp sắp hủy diệt.
Kinh Ma da quyển hạ (Đại 12, 1013 hạ),
nói: “Một nghìn ba trăm năm sau, ca sa đổi
trắng, không chịu nhuộm mầu”(tức là đến
đời mạt pháp, ca sa của người xuất gia cứ để
nguyên mầu trắng chứ không nhuộm hoại
sắc).
Sự lưu truyền và biến thiên của giáo pháp
đức Phật có thể được chia làm ba thời kì:
Chính pháp, Tượng pháp và Mạt pháp.
Thông thường 1000 năm hoặc 2000 năm
sau đức Phật nhập diệt được coi là thời kì
mạt pháp, tức là thời kì chính pháp đã tuyệt
diệt. Kinh Ma da nói 1300 năm là đang ở
thời kì Mạt pháp.

CA SA ĐẠI
........
Túi đựng ca sa. Phạm:Cìvara-bfsikà.
Cũng gọi Y đại, Đả bao, Thịnh y, Y nang,
Tam y đại. Cái túi đựng ba tấm ca sa và các
vật thường dùng như Kinh sách, giới điệp,
khánh, tràng hạt, dao cạo v.v... đeo ở cổ
hoặc khoác trước ngực khi vị Thiền tăng đi
hành cước.
Loại túi đựng
ca sa này đã
do luật Phật
chế mà
chuyển hoá
ra, nhưng chuyển hóa từ lúc nào thì không
được rõ. [X. luật Ngũ phần Q.21].
CA SA MẠN ĐỒ LA
Mạn đồ la được kiến lập bằng cách vẽ
tượng Phật và tượng chư tôn trên tấm ca
sa. Trong các kinh và nghi quĩ hoàn toàn
không thấy ghi chép về loại mạn đồ la này,
mà cũng không biết rõ đã do ai truyền thừa.
CA SA NGŨ ĐỨC
...........
Năm đức của ca sa. Tức là ca sa có năm
thứ công đức. Thích thị yếu lãm quyển
thượng chép: Tiền thân đức Thích ca thủa
xưa, khi còn là bồ tát Đại bi, ngài đã từng
thệ nguyện trước đức Phật Bảo tạng: Khi
con thành Phật, ca sa có thể thành tựu năm
thứ công đức:
1. Đệ tử Phật tuy phạm các thứ tà kiến,
nhưng nếu có lòng cung kính tôn trọng ca
Mạn Đồ La Ca Sa
CA SA BIẾN BẠCH
Ca Sa Đại

C
739
sa, thì sẽ đạt tới quả vị ba thừa Thanh văn,
Duyên giác, Bồ tát, được bất thoái chuyển
(không trở lui).
2. Trời, rồng, thần, quỉ, người và chẳng
phải người, nếu hay cung kính ca sa, thì có
thể ở trên đường giải thoát của ba thừa mà
được bất thoái chuyển.
3. Nếu có quỉ thần, loài người bị đói khát,
nghèo cùng bức bách, thì chỉ được một
miếng nhỏ ca sa cũng có thể no đủ.
4. Nếu chúng sinh đang xung đột với
nhau, sinh ý thù oán, nếu nghĩ đến thần lực
của ca sa thì họ sinh tâm từ bi ngay lúc đó.
5. Khi lâm trận, nếu mang theo một
miếng nhỏ của ca sa, cung kính tôn trọng,
thì người ấy thường thắng. [X. kinh Bi hoa
Q.8; kinh Đại thừa bi phân đà lợi Q.6; Tứ
phần luật san phồn bổ khuyết hành sự sao
Q.hạ đoạn1].
CA SA THẬP LỢI
...........
Mười điều lợi ích của ca sa. Có xuất xứ
từ kinh Đại thừa bản sinh tâm địa quán
quyển 5. Cũng gọi 10 thắng lợi. Đó là:
1. Dùng để che thân, khỏi xấu hổ, biết
thẹn thùng.
2. Tránh lạnh nóng, ruồi muỗi, thú dữ.
3. Hiện tướng sa môn, người trông thấy
vui mừng, xa lìa tâm tà.
4. Là tướng tiêu biểu quí báu của người
và trời, có thể được phúc sinh lên cõi trời
Phạm thiên.
5. Lúc mặc ca sa, nghĩ tưởng pháp báu,
diệt trừ các tội.
6. Nhuộm thành hoại sắc, dứt bỏ ý tưởng

năm dục, không sinh tâm tham đắm.
7. Ca sa là áo thanh tịnh của Phật, vĩnh
viễn trừ bỏ phiền não, tạo thành ruộng tốt
lành.
8. Tiêu diệt tội ác, sinh mười điều thiện.
9. Như ruộng đất lành, hay nuôi lớn
đạo bồ đề.
10. Như áo giáp, tên độc phiền não
không hại được.
Ca sa có 10 điều lợi như trên, cho nên
chư Phật ba đời đều mặc áo này. [X. Chính
pháp nhãn tạng Ca sa công đức].
CA SA THẬP NHỊ DANH
..............
Mươi hai tên gọi của ca sa. Dựa theo ý
nghĩa khác nhau mà ca sa có 12 tên gọi.
Cứ theo Phật chế tỉ khưu lục vật đồ, thì 12
tên của ca sa là:
1. Ca sa, Phạm:kawàya, hàm ý là mầu
xấu xí, không phải mầu chính, không phải
động lòng tham, là áo khác với áo thế gian.
2. Đạo phục, là áo của người tu đạo mặc.
3. Xuất thế phục, áo của người ra khỏi
thế gian mặc.
4. Pháp y, áo may đúng phép Phật chế
định.
5. Li trần y, áo của người xa lìa sáu trần
cảnh mặc.
6. Tiêu sấu phục, vì áo này có công năng
làm tiêu mòn phiền não, nên gọi là tiêu sấu
phục (áo gầy mòn).
7. Liên hoa phục, áo lìa nhơ bẩn được
thơm sạch, giống như hoa sen.
8. Gián sắc phục, áo dùng mầu lẫn lộn
để tránh năm mầu chính.
9. Từ bi phục, áo của người tu hạnh từ
bi.
10. Phúc điền y, hình thức tấm áo ca sa

giống như thửa ruộng của thế gian, ruộng
thế gian có thể sản xuất thóc gạo để nuôi
sắc thân, ruộng áo pháp thì mở rộng bốn
điều lợi, tăng thêm ba tâm thiện để nuôi
pháp thân tuệ mệnh.
11. Ngọa cụ, dùng làm đồ nằm giống
như chăn, nệm.
12. Phu cụ, dùng làm đồ trải ra để ngồi
giống như cái chiếu.
Thích thị yếu lãm quyển thượng thì nêu
các tên là:
CA SA THẬP NHỊ DANH

C
740
1. Ca sa.
2. Li nhiễm phục.
3. Xuất thế phục.
4. Vô cấu phục.
5. Nhẫn nhục khải.
6. Liên hoa y.
7. Chàng tướng.
8. Điền tướng y.
9. Tiêu sấu y.
10. Li trần y.
11. Khử uế y.
12. Chấn việt.
Ngoài ra còn có các tên gọi như: Vô
thượng y, Giải thoát y, Vô tướng y, A nậu
đa la tam miệu tam bồ đề y, Công đức y
v.v…... [X. Kim cương bát nhã sớ Q.2].
CA SA VỊ
Mùi vị ca sa. Ca sa, Phạm: Kawàya,
nguyên nghĩa là đục, nhuộm. Trong cây cỏ
có nhiều vị kết tụ lại khó có thể dùng làm
thức ăn, phần nhiều phải nấu thành chất
lỏng rồi trộn lẫn với nhau, chất hỗn hợp ấy
gọi là ca sa vị. Vị này cùng với vị chua, ngọt,
đắng, chát, mặn gọi chung là sáu vị hỗn hợp.
Ngoài ra, cứ theo Đại nhật kinh sớ quyển
6 nói, thì ca sa vị cũng tức là áo ca sa được
nhuộm bằng các mẫu hỗn hợp. [X. luật Tứ
phần Q16; Tứ phần luật hành sự sao tư trì
kí Q.hạ phần 1 đoạn 1].
CA TÀI
..... Vị tăng đời Đường. Năm sinh năm mất
không rõ. Khoảng năm Trinh quán, ngài ở
chùa Hoằng pháp tại Trường an, siêng tu
tịnh nghiệp, hoằng dương pháp môn Tịnh
độ. Chịu ảnh hưởng của ngài Đạo xước, Ca

tài bắt đầu chỉnh lí các bộ luận viết về Tịnh
độ, rồi soạn bộ luận Tịnh độ gồm 3 quyển,
chủ trương niệm Phật lấy quán tưởng làm
cốt yếu.
Cứ theo truyện Tĩnh lâm trong Tục cao
tăng truyện quyển 20 chép, thì chùa Hoằng
pháp là do Chính bình công Lí an viễn
sáng lập vào năm Vũ đức thứ 3 (620) đời
vua Cao tổ nhà Đường và ngài Tĩnh lâm là
vị sư đầu tiên trụ trì chùa này. Ngài Tĩnh
lâm là người hoằng dương Nhiếp luận, bởi
vậy, nếu căn cứ vào mục lục các kinh, luận,
chương, sớ mà tông Tịnh độ dựa vào để
suy đoán, thì ngài Ca tài có lẽ là vị tăng
thuộc tông Nhiếp luận. Còn những sự tích
khác về ngài không được biết rõ.
CA TẦN XÀ LA ĐIỂU
Ca tần xà la, Phạm:Kapiĩjala.Cũng gọi
Ca tân xà la điểu. Dịch ý là chim tu hú hoặc
chim trĩ, một giống chim chá cô...... [X.
luật Tứ phần Q.50; luận Đại trí độ Q 12;
Tuệ lâm âm nghĩa Q.26].
CA TẤT THÍ QUỐC
Ca tất thí, Phạm:Kapiza. Cũng gọi Ca
tí thi quốc. Tên một nước xưa ở vùng tây
bắc Ấn độ, tức là nước Cao phụ ở đời Hán.
Đất này tương đương với vùng đất Khách
bố nhĩ cốc thuộc vương quốc A phú hãn
hiện nay. Phía đông đối diện với nước Kiện
đà la ở tây bắc Ấn độ. Phía bắc chung lưng
với dãy núi Hưng đô khố thập. Hai phía
còn lại cũng liền với núi. Đây là giải đất
xung yếu suốt từ vùng Trung á đến bắc Ấn
độ.
Theo Đại đường tây vực kí quyển 1 nói,
thì những hàng hóa quí hiếm từ nơi xa lạ
phần nhiều dồn về nước này. Chữ viết cũng
giống chữ của nước Đổ hóa la; có hơn 1.000

vị tăng, phần nhiều tu học giáo pháp Đại
thừa. Dưới thời vua Ca nhị sắc ca, lãnh thổ
nước này rộng đến phía đông dãy Thông
lĩnh và các bộ tộc Hà tây đều phải đưa con
tin đến. Trong nước có ngôi chùa thờ một
CA SA VỊ

C
741
mảnh xương đỉnh đầu của đức Như lai cùng
với tóc và răng sữa của ngài khi còn thơ ấu,
và hàng tháng đến sáu ngày chay thì vua
và các đại thần đến chùa này rải hoa cúng
dường.
Trong nước có hai tòa thành là: Cù lự
tát báng và Tập tệ đa phạt thích từ. Ngài
Huyền trang khi sang Ấn độ và lúc trở về
nước, đi qua xứ này và rất được nhà vua
trọng đãi. [X.Từ ân truyện Q.5; Tục cao
tăng truyện Q.2 Đạt ma cấp đa truyện].
CA THẤP DI LA QUỐC
Ca thấp di la, Phạm: Kazmìra, Pàli:
Kasmìra. Cũng gọi Yết thấp nhĩ la quốc,
Ca diếp di la quốc, Ca thất mật quốc. Tên
nước xưa ở chân núi Hi mã lạp sơn, vùng
đông bắc Kiện đà la thuộc tây bắc Ấn độ,
đời Hán của Trung quốc gọi nước này là
Kế tân. Dựng nước vào khoảng 2400 năm
trước tây lịch, trải qua 47 đời, thì đến vua A
dục lên ngôi vua. Vua A dục rất thâm tín
phật pháp, xây dựng vô số chùa tháp, đây
là kí sự sớm nhất về Phật giáo được ghi
chép trong Vương thống sử. Lại theo phẩm
Ác hạnh trong kinh Pháp cú thí dụ quyển
2 chép, thì đức Phật từng sai La hán Tu
mạn mang tóc và móng của Ngài đến miền
nam Kế tân và xây chùa Phật đồ ở trong
núi để thờ.
Truyền đạo sư Mạt xiển đề (Pàli:
Majjhantika) do vua A dục phái đi từng
đến Kế tân truyền đạo. Về sau, xứ này bị
đặt dưới quyền thống trị của vua nước Kiện
đà la là Ca nị sắc ca, nhà vua đã triệu thỉnh
500 vị danh tăng cao đức đến đây biên soạn

bộ luận Đại tì bà sa gồm 200 quyển, từ đó,
Kế tân đã trở thành trung tâm nghiên cứu
A tì đạt ma rất thịnh.Về sau, cũng tại nơi
này, có lần Phật giáo đã bị bách hại, rồi lại
hưng thịnh để cuối cùng trở thành một đại
căn cứ địa của Phật giáo Đại thừa.
Trong các kinh điển Đại thừa như kinh
Đại tập, kinh Hoa nghiêm, kinh Niết bàn……………
v.v... đều có nói đến tên của nước này. Và
trong số các bậc cao tăng thạc đức từ Ca
thấp di la đến Trung quốc để tham gia việc
dịch kinh, có các ngài: Tăng già đề bà, Tăng
già bạt trừng, Phật đà da xá, Câu ma bạt na,
Phật đà đa la… v.v...
Ngài Huyền trang sang Ấn độ lúc ngài
đến Ca thấp di la là năm 630 Tây lịch đối
chiếu với những ghi chép trong Vương
thống sử thì năm ấy vua Thái tổ
Durlabhavardhana của Vương triều
Karkoỉađang cai trị Ca thấp di la và ngài
Huyền trang đã được nhà vua tiếp đãi rất
trọng hậu. Ngài Huyền trang lưu lại đây
học tập các bộ luận Câu xá, Thuận chính
lí, Nhân minh. Thanh minh v.v…... với Đại
đức Tăng xứng.
Thời bấy giờ, các nước lân cận như Tăng
ha bồ la, Ô lạt thi, Bán nô ta, Hạt ra xà bổ
la v.v... đều là thuộc địa của nước Ca thấp
di la. Năm Càn nguyên thứ 29 (759) đời
vua Túc tông nhà Đường, ngài Ngộ không
phụng chiếu đi sứ Kế tân, ngài lưu lại đây
bốn năm. Lúc đó xứ này vẫn còn hơn 300
ngôi chùa và vô số tượng tháp.
Về sau, các vương triều Utpala (thành
lập năm 855), Tiền Lohala (thành lập 1003),
Hậu Lohala thành lập năm 1101) nối nhau
trị vì nước này. Từ thế kỉ XII, XIII trở về
sau, Kế tân hoặc rơi vào tay tín đồ Hồi giáo,

Di Tích Chùa Viện Ở Ca Thấp Di La CA THẤP DI LA QUỐC

C
742
hoặc bị Thiếp mộc nhi thôn tính, hoặc bị
người A phú hãn thống trị, trải qua nhiều
biến thiên để rồi cuối cùng, vào năm 1846,
trở thành thuộc địa của người Anh. [X. Tống
cao tăng truyện Q.3; Đại đường tây vực kí
Q.3; Cổ kim đồ thư tập thành biên duệ
điển 53; V. A. Smith: The Early History of
India]. (xt. Kế Tân Quốc).
CA THI QUỐC
....
Ca thi, Phạm:Kàzi. Tên một nước xưa
ở trung Ấn độ, một trong 16 nước lớn ở
thời đại đức Phật. Ca thi vốn là tên giống
tre ở Tây vực, vì nước này sản xuất nhiều
tre nên gọi là Ca thi. Cũng gọi Già thi quốc,
Già sí quốc, Ca di quốc, Ca xá quốc, Già xa
quốc. Dịch ý là nước cây lau. Nước này ở
phía bắc nước Kiều tát la, thủ đô là
Bàràịasì, tức là Varanasi hiện nay, thánh
địa của Phật giáo và Bà la môn giáo.
Trong Đại đường tây vực kí, nước này
được gọi là Bà la ni tư quốc. Truyền thuyết
nói rằng, ở thời đức Phật Ca diếp,nước này
do vua Cấp tì (Phạm:Kiri) cai trị. Vào thời
đại đức Phật, Ca thi bị nội thuộc nước Kiêu
tát la. Nước này ở quãng đường giữa Kiêu
tát la và Ma yết đà mà đức Phật thường qua
lại. Ca thi được nổi tiếng nhờ có vườn Lộc
dã nơi đức Phật chuyển pháp luân lần đầu
tiên hóa độ năm vị tỉ khưu. [X. Trường a
hàm Q.1 kinh Đại bản; kinh Tăng nhất a
hàm Q.1; Tuệ lâm âm nghĩa Q.22; Phiên
Phạm ngữ Q.4, Q.8].
CA THIÊN
Trời ca nhạc. Phạm: Gìta devatà. Là

quyến thuộc của Phong thiên (trời gió) trong
Mật giáo. Có tất cả ba vị, hai vị ngồi mé
bên trái của Nhạc thiên (trời âm nhạc) ở
phía tây trong mạn đồ la Thai tạng giới,
một vị ngồi mé ngoài phía bắc của Khẩn na
la phương bắc. Trong hai vị ở phía tây, một
vị thổi sáo (có thuyết nói thồi kèn), vị kia
thổi ống địch (sáo ngang). Hoặc có thuyết
bảo vị thổi sáo ngang là Thiên nữ ca hát.
Vị ở phía bắc
cũng thổi sáo
và hợp tấu với
Nhạc thiên.
Trong các
kinh, sớ
không thấy
lưu chép các
vị tôn này,
trong mạn đồ
la do A xà lê
truyền cũng không thấy. Có lẽ đã do đời
sau theo ý muốn của A xà lê mà thêm vào
chăng? [X. Thanh long tự nghi quĩ; Chư
thuyết bất đồng kí Q.10; Thai tạng giới thất
tập Q.hạ ].
CA TÌ ĐÀ THỤ
Cây Ca tì đà. Ca tì đà, Phạm:kapittha,
hoặc kapitthaka; Pàli: kapiỉỉha,
kavittha, kapitthaka. Cũng gọi Ca ti tha
thụ, Kiếp tỉ đà thụ, Kiếp bỉ tha thụ, Kiếp tất
tha thụ, Kha tất tha thụ, Ca tì đà la thụ.
Dịch là cây lê.
Kinh Tạp a hàm quyển 26 (Đại 2, 190
thượng), nói: “Có năm loại cây to, giống thì
rất nhỏ mà
cây thì phát
triển to lớn,
cành lá um

tùm, che rợp
hết các cây
nhỏ, làm cho
chúng không
lớn lên được.
Năm loại cây
ấy là: cây kiện
già na, cây ca
Ca Thiên và Ca Thiên Nữ
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)
CA THI QUỐC

C
743
tì đa la, cây a thấp ba tha, cây ưu đàm bát la
và cây ni câu lưu tha’’. Tên khoa học:
Feronia elepantum, tiếng Anh gọi là elephant
apple (táo voi), cũng gọi wood apple
(táo rừng). Loại cây cao nhỏ rụng lá, lá sinh
đôi, hình trứng, có mùi thơm đặc biệt. Hoa
màu đỏ lợt, quả hình cầu, đường kính 3-6
phân, ăn được, cũng có thể dùng làm thuốc
chữa bệnh yết hầu. Gỗ mầu vàng hoặc mầu
xám, cứng chắc, có thể dùng cất nhà hoặc
làm nông cụ. Loại cây này mọc ở vùng Hi
mã lạp sơn, địa phương Ngũ hà (Punjab) và
Tích lan v.v... [X. luật Ma ha tăng kì Q.34;
Đại đường tây vực kí Q.2; Huyền ứng âm
nghĩa Q.11].
CA TÌ LA THẦN
Ca tì la, Phạm: Kapila. Thần thủ hộ
già lam. Cũng gọi Kiếp tỉ la thần, Kiếp tất la
thần. Dịch là thần mầu vàng. Một trong
bốn Dạ xoa, giữ gìn phương đông. Khi Tam
tạng Đàm ma mật đa-nhà dịch kinh đời
Tống - đi đến nước Kế tân thuộc bắc Ấn
độ, nhờ có đức lớn mà cảm được thần vương
Ca tì la đi theo hộ vệ. Đến nửa đường thần
này muốn trở lại, mới hiện nguyên hình để
từ biệt thiền sư Mật đa và nói (Đại 50, 343
thượng): “Thần lực của Ngài biến thông, đi
đến tự tại, từ đây tôi sẽ không đi theo Ngài
cùng về phương nam nữa”. Nói xong, thần
Ca tì la biến mất. Ngài Mật đa bèn trở lên
chùa Định lâm (cũng gọi chùa Kì hoàn) vẽ
tượng vị thần mà Ngài đã thấy lên vách
chùa.
Lại cứ theo Thường hiểu hòa thượng
thỉnh lai mục lục chép, thì vị thần này coi

về phúc đức ở thế gian, nếu người đời hết
lòng thành khẩn với thần để cầu phúc thì
đều được mãn nguyện. [X. kinh Phật mẫu
đại khổng tước minh vương Q.trung; kinh
khổng tước vương chú Q.hạ; Lương cao
tăng truyện Q.3; Thích thị yếu lãm Q.hạ].
CA TÌ LA TIÊN
Ca tì la, Phạm: Kapila. Ông tổ của ngoại
đạo Số luận. Cũng gọi Kiếp tỉ la tiên, Ca tì
la tiên, Khẩn bế la tiên. Gọi đủ là Ca tì la
đại tiên. Dịch ý là tiên đầu vàng, tiên giống
rùa, tiên mầu đỏ. Vị tiên này râu tóc, sắc
mặt đều vàng đỏ nên có tên là tiên vàng
đỏ. Tiên Ca tì la sinh vào khoảng thế kỉ VI
trước Tây lịch. Khi ông sinh ra tự nhiên đã
đủ cả bốn đức: Pháp, Trí, Li dục,Tự tại. Thấy
thế gian này mê tối chìm đắm, động lòng
đại bi, mới vì bà la môn A tu lợi (Phạm:
Asuri) nói nghĩa 25 đế, kế đến, nói pháp
cho Ban già thi ha (Phạm: Paĩcazikha)
nghe, pháp này gồm 10 vạn bài kệ gọi là
“Tăng khư luận”.
Nhưng, theo các học giả hiện nay thì
tiên Ca tì la là nhân cách hóa của thần
Kim thai (Phạm: Hiraịyagarbha), chứ về
mặt lịch sử thì hoàn toàn không có người
đó. Tuy nhiên, thuyết này cũng chưa xác
định. [X. kinh Hiền ngu Q.10; luận Kim
thất thập Q.hạ; Thành thực luận thuật kí
Q.1 phần cuối; Pháp hoa văn cú khoa bản
Q.8; Huyền ứng âm nghĩa Q.23].
CA TÌ LA VÊ
Phạm: Kapila-vastu, Pàli: Kapilavatthu.
Cũng gọi Ca tỉ la bà tốt đồ, Ca tì la
bà tô đô, Kiếp tỉ la phạt tốt đổ, Bà đâu thích
sí sưu, Ca duy la vệ. Gọi tắt: Ca tì la, Ca
duy. Dịch ý là thành đỏ vàng, chỗ ở của
người tiên tóc vàng, thành diệu đức v.v...

Nay là vùng Tilorakot gần biên giới nước
Nepal, là nơi đức Phật ra đời và là đất nước
của dòng họ Thích ca.
Theo truyền thuyết, thủy tổ của phái Số
luận là tiên nhân Ca tì la cũng ở trong thành
này, do đó mới lấy tên của ông làm tên
nước. Khi đức Phật về già, giòng họ Thích
CA TÌ LA VÊ

C
744
ca ở Ca tì la vệ bị vua Tì lưu li của nước
Kiêu tát la giết hại mà suy vong, nên thành
này dần dần cũng trở nên hoang phế.
Khi ngài Pháp hiển đời Tấn đến đây,
thành này đã hoang vu, chỉ có lác đác vài
chục nóc nhà. Vào đời Đường, lúc ngài
Huyền trang sang Ấn độ, ngài vẫn còn thấy
chùa tháp và cột đá lớn do vua A dục tạo
dựng. Hiện nay di tích không còn gì, ngoại
trừ cây cột đá lớn bị chôn vùi sâu trong đất
mới được đào thấy năm 1897. [X. Trường a
hàm Q.2 kinh Du hành; kinh Phật bản hạnh
tập Q.7; Cao tăng Pháp hiển truyện; Đại
đường tây vực kí Q.6; S. Beal: Buddhist
Records of The Western World, vol. II; W.
W. Rockhill: The life of the Buddha].
CA TÌ MA LA
Pha m:
Kapimala. Tổ
thứ 13 (có
thuyết nói tổ
thứ 12) của
Thiền tông Ấn
độ. Ngài người
thành Hoa thị
nước Ma yết đà.
Lúc đầu ngài là
thầy ngoại đạo
thống lãnh
3.000 đệ tử, dùng thần lực nhiễu hại bồ tát
Mã minh, nhưng cuối cùng bị luận nghĩa
của Bồ tát khuất phục, và xin quy y làm đệ
tử Bồ tát.
Sau khi được bồ tát Mã minh truyền
pháp, ngài đến nam Thiên trúc giáo hóa,

soạn luận “Vô ngã” gồm 100 bài kệ để áp
phục ngoại đạo. Sau đến tây Ấn độ, có vị
vương tử tên là Vân tự tại cúng dường ngài
một hang động trong núi ở phía bắc đô
thành để Tôn giả dùng làm nơi ngồi thiền
cho tĩnh mịch. Không bao lâu, Tôn giả
truyền pháp cho ngài Long thụ để kết thúc
nhân duyên hóa độ. [X. Phó pháp tạng nhân
duyên truyện Q.5; Phật tổ thống kỉ Q.5;
Cảnh đức truyền đăng lục Q.2].
CA TỤNG
.....
Là kệ tụng tán thán công đức của chư
Phật và lịch đại tổ sư. Phẩm Pháp sư trong
kinh Pháp hoa (Đại 9, 31 trung), nói: “Trong
đây đã có toàn thân của Như lai, nên đem
tất cả hương hoa, anh lạc, phan lọng, cờ
phướn, ca tụng, cúng dường cung kính, tôn
trọng tán thán tháp này’’.
Kệ tụng khen ngợi đức của người khác,
gọi là ca kệ. Luận Đại trí độ quyển 35
(Đại 25, 316 hạ): “Cô gái Hỉ đức thấy thái
tử, tự mình làm ca kệ khen ngợi thái tử,
nhìn một cách trìu mến, mắt không hề
chớp’’.
Dùng ca dao tán thán công đức của Phật,
gọi là ca thán. [X. kinh Chính pháp hoa
Q.4; kinh Phật thuyết vô lượng thọ Q.hạ].
CA VĂN
Tiếng gọi tắt của Thích ca văn Phật, tức
là đức Phật Thích ca mâu ni. Viên ngộ Phật
quả thiền sư ngữ lục quyển 16 (Đại 47, 786
trung), nói: “Bậc lão nhân Ca văn từ lâu
vẫn giữ im lặng về điểm cốt tủy này, hơn
Nền Cũ Thành Ca Tì la Vệ
Ca Tì Ma La
CA TÌ MA LA

C
745
300 hội vẫn không nói rõ ràng ra, chỉ tùy
cơ cứu vớt, chờ thời tiết đến”.
CA VỊNH
Hàm ý ca tụng, ngâm vịnh. Giới luật
cấm ngặt hát ngâm, nếu tỉ khưu tụng kinh
với giọng hát ngâm ê a thì mắc tội vượt
pháp. Nhưng Đại thừa thì cho được hát
ngâm, như Đại nhật kinh nghĩa thích quyển
6 nói: mỗi tiếng ca vịnh đều là chân ngôn.
Kinh Quán đính quyển 12 (Đại 21, 534
thượng), nói: “Thắp hương, rải hoa, ca vịnh,
khen ngợi, đi quanh trăm vòng, trở lại chỗ
cũ, ngồi thẳng tư duy, nghĩ đến Phật Dược
sư lưu li quang có vô lượng công đức”. [X.
Tì nại da tạp sự Q.6].
CA VŨ BỒ TÁT
Bồ tát hát múa. Có thể chia làm hai
loại: Bồ tát ca vũ của mạn đồ la Tịnh độ và
Bồ tát ca vũ của mạn đồ la Kim cương giới
Mật giáo. Trong các hội vũ nhạc của mạn
đồ la Quán kinh (Tịnh độ biến tướng), đều
có vẽ Bồ tát ca vũ. Trong bức tranh vẽ trên
vách ở hang 139A động Thiên Phật tại Đôn
hoàng, ở chính giữa đài có một vị Bồ tát dơ
chân làm dáng đang nhảy múa, hai bên tả
hữu đều có năm vị Bồ tát ngồi hướng vào
nhau cùng tấu nhạc. Trong mạn đồ la
Đương ma có vẽ tám đồng tử mầu trắng ở
trần đứng trước đài hoặc nhảy múa, hoặc
tấu nhạc. Phía sau có hai vị Bồ tát ngồi
múa, hai bên đều có bốn Bồ tát ngồi tấu
nhạc, gồm tất cả 10 Bồ tát mầu vàng. Về ý
nghĩa của bức tranh, theo Đương ma mạn
đồ la chú quyển 5 của ngài Chứng không,
loại vũ nhạc này biểu thị tham, sân của

chúng sinh, lấy tham làm nhạc, sân làm
vũ; lấy trí tuệ làm Nội cúng dường, từ bi
làm Ngoại cúng dường. Lại lấy từ bi làm
sân, trí tuệ làm tham; lấy từ bi làm vũ, trí
tuệ làm nhạc. Còn lấy tám vị Bồ tát mới
sinh (đồng tử) mầu trắng làm tham dục
của chúng sinh. Tức là lấy 10 vị Bồ tát
mầu vàng làm sân khuể của chúng sinh.
Tức là lấy tham dục của tất cả chúng sinh
làm nhạc, vì thế là pháp môn của các
phương tiện ví dụ. Có rất nhiều nhạc khí
khi hát múa và hình dáng cũng có nhiều
loại.
Ngoài ra, các Bồ tát ca vũ của mạn đồ la
Kim cương giới Mật giáo là chỉ cho bồ tát
Kim cương ca và bồ tát Kim cương vũ. (xt.
Nội Tứ Cúng Dường).
CA VŨ NHÂN
........
Người hát múa. Chỉ cho hai vị Bồ tát
cúng dường ở phía tây và phía bắc là Kim
cương ca và Kim cương vũ trong Nội tứ
cúng dường của Kim cương luân thuộc
mạn đồ la Kim cương giới Mật giáo. Bí
tạng bảo thược quyển thượng (Đại 77, 363
trung), nói: “Kim bảo pháp nghiệp ca vũ
nhân”. Nghĩa là bồ tát Kim cương ca (cũng
gọi Kim cương ca vịnh đại thiên nữ) đem
giọng hát vịnh cúng dường Vô lượng thọ
Như lai. Còn bồ tát Kim cương vũ thì đem
sự nghiệp múa vui cúng dường Bất không
thành tựu Như lai. (xt. Nội Tứ Cúng
Dường).
Bồ Tát Ca Vũ
(Đương Ma Mạn Đồ La Khoa Tiết)
CA VŨ NHÂN

C
746
CA VŨ TAM MA ĐỊA
..............
Chỉ cho Ca tam ma địa, Vũ tam ma địa
của Đại nhật Như lai. Tức là Đại nhật Như
lai ở trong tam ma địa này biến hiện ra
hình Thiên nữ, hát vịnh cúng dường đức
Di đà Như lai ở phương tây và lại nhảy
múa cúng dường Bất không thành tựu Như
lai ở phương bắc. Sự múa hát này đều là
đức nội chứng của pháp thân Đại nhật Như
lai. Mỗi câu hát, mỗi điệu múa đều là Phật
sự sâu xa mầu nhiệm, vì trong đó có đầy đủ
công đức pháp tính, và nếu ứng hợp với
những câu hát điệu múa ấy thì đều thành
tựu được Tất địa. Bởi lẽ chư Phật hiền thánh
đều là những người xa lìa tham muốn, đối
với tất cả pháp tâm không vướng mắc, đối
với các pháp thế gian lại càng không mong
cầu, chỉ vì thương xót chúng sinh mà ra
đời, tùy nơi người cúng dường mà ưng thuận,
đáp ứng nguyện vọng của họ để họ được
phúc, vì thế nên nhận sự cúng dường. Lại
nữa, Bồ tát muốn làm cho cõi Phật thanh
tịnh, muốn giúp chúng sinh trong cõi nước
được nghe âm thanh tốt lành để tâm trở
nên nhu hòa dễ tiếp nhận sự giáo hóa, cho
nên đem nhân duyên âm thanh cúng dường
Phật. [X. luận Đại trí độ Q.13].
CA XA BỐ LA THÀNH
Ca xa bố la, Phạm: Kazapura, hoặc
Kàzapura,Kàjapura. Tên 1 tòa thành của
nước Kiêu thưởng di (Phạm: Kauzàôbì)
thuộc trung Ấn độ đời xưa. Cứ theo Đại
đường tây vực kí quyển 5 chép, về phía đông
bắc Long quật (Kiêu thưởng di), từ trong

rừng Đại lâm đi hơn 700 dặm, qua sông
Hằng, có thể đi từ phương bắc đến thành
Ca xa bố la. Thành này chu vi hơn 10 dặm,
dân cư giầu có yên vui. Bên cạnh thành có
chùa, nhưng chỉ có nền cũ, là nơi xưa kia
luận sư Hộ pháp hàng phục ngoại đạo. Ở
đây còn có ngôi tháp do vua A dục tạo dựng,
chính là cái nền cũ chỗ đức Phật nói pháp
trong khoảng sáu tháng.
Về vị trí của thành này có nhiều thuyết
khác nhau, nay được suy đoán là đất
Sultanpur bên bờ sông Gumti - một nhánh
của sông Hằng. Thành này có thể là nước
Gia xá được ghi trong kinh Trung a hàm
quyển 17 và nước Ca xa nói trong quyển 4
kinh Đại thừa đại tập địa tạng thập luận.
[X. A. Cunningham: The Ancient
Geogeaphy of India; T. Watters: On Yuan
Chwang, vol.I].
CA XA THẢO
Cỏ Ca xa. Ca xa, Phạm: Kàza. Cũng
gọi Ca thi thảo. Dịch ý là cỏ mùa thu ẻo lả.
Tên khoa học: Saccharum spon-taneum.
Thực vật thuộc loài cỏ, có thể dùng làm
nệm để ngồi. Cứ
theo Đại đường tây
vực kí quyển 1 chép,
thì trong ba vật báu
của chùa Nạp phược
ở nước Phược hát,
có cây chổi bện bằng
cỏ ca xa, dài hơn 2
thước (Tàu), rộng 7
tấc, cán được trang
sức bằng các thứ quí
báu. Xưa kia đức
Phật thường dùng
cây chổi này. [X. luật

Ngũ phần Q.25; Phiên Phạm ngữ Q.10].
CÁ CÁ VIÊN THƯỜNG ĐẠO
Giáo nghĩa sâu xa mầu nhiệm của tông
Hoa nghiêm, tông Thiên thai. Viên nghĩa
là hoàn toàn tròn đầy.Thường, nghĩa là
thường trụ bất diệt. Cá cá viên thường đạo
Cỏ Xa Ca
CA VŨ TAM MA ĐỊA

C
747
nghĩa là mỗi mỗi sự vật như: núi sông, cây
cỏ, cho đến bé nhỏ như một mảy bụi, một
hạt cải, đều đầy đủ đạo viên mãn thường
trụ, đều có toàn thể chân lí. Đây là đạo lí
tột bậc của Phật pháp.
CÁC CHỦ
Các, chỉ các nhà điện trong chùa viện.
Các chủ, chức vụ của người quản lí những
kiến trúc quan trọng ngoài 7 nhà già lam
của chùa lớn. Chức vụ này ở dưới quyền vị
Duy na. Thiền uyển thanh qui quyển 3 Duy
na điều (Vạn tục 111, 446 hạ), nói: “Như
Đường đầu thị giả, Thánh tăng thị giả, Diên
thọ đường chủ, Lư đầu, Chúng liêu liêu chủ,
Thủ tọa, Các chủ, Điện chủ, tất cả đều do
Duy na thỉnh”.
CÁC LƯU BÁN TỌA
...........
Đều lưu lại nửa tòa ngồi. Tức là những
người được vãng sinh Tịnh độ trước để lại
một nửa tòa sen của họ dành cho những
người sẽ được sinh đến sau. Điều này biểu
thị lòng tin giống nhau thì quả báo cảm
được cũng giống nhau. Pháp sự tán quyển
cuối (Đại 47, 483 hạ), nói: “Mỗi người đều
để lại nửa chỗ ngồi trên hoa sen để đợi
người cùng hạnh tu ở cõi Diêm phù”. Điều
này bắt nguồn từ việc đức Phật Thích ca
mâu ni từng chia nửa chỗ ngồi của Ngài
cho tôn giả Ma ha Ca diếp. Ngoài ra, kinh
Pháp hoa quyển 4 cũng nói đến việc đức
Phật Thích ca và đức Như lai Đa bảo cùng
ngồi chung một tòa. [X. kinh Hoa thủ Q.1].
CÁCH LỊCH
Chia cách riêng rẽ không dung thông.

Cũng gọi cách lịch bất dung; Lịch biệt. Đối
lại với “Viên dung ” Tức là sự và lí, sự
với sự đều chia cách, ngăn ngại nhau. Tông
Thiên thai gọi pháp môn chia cách riêng rẽ
là Biệt giáo và ba đế Không, Giả, Trung của
Biệt giáo được gọi là Cách lịch tam đế. [X.
Pháp hoa kinh huyền nghĩa Q.1 phần dưới;
Thiên thai tứ giáo nghi tập chú Q.hạ]. (xt.
Cách Lịch Tam Đế).
CÁCH LỊCH TAM ĐẾ
I. Cách lịch tam đế, ba đế chia cách
riêng biệt. Cũng gọi thứ đệ tam đế, Lịch
biệt tam đế. Đối với “Viên dung tam đế
”. Chỉ cho ba đế của Biệt giáo
trong bốn giáo thuộc tông Thiên thai. Nghĩa
là ba đế Không, Giả, Trung chia cách riêng
ra không dung thông nhau, có thứ tự trước
sau rõ ràng.
1. Không đế: Không này duy chỉ là
“Không” chứ chưa thể dung thông với “Giả’’
và “Trung’’. Nghĩa là tất cả các pháp đều có
lí của ba đế riêng biệt, thứ bậc ngăn cách,
không được dung thông tự tại, muôn pháp
trước tiên phải là không, phô diễn vô lượng
nghĩa không: đây là “Chân đế’’ của Biệt
giáo.
2. Giả đế: Giả này duy chỉ là “Giả’’ chứ
chưa thể dung thông với “Không’’, “ Trung’’.
Nghĩa là các pháp duy chỉ có tên giả, nhưng
lại đầy đủ vô lượng tướng: đây là “Tục đế’’
của Biệt giáo.
3. Trung đế: Trung này duy chỉ là
“Trung’’ chứ chẳng tức “Không’’ tức “Giả’’.
Nghĩa là xa lìa hai bên không và có mà vào
lí trung đạo, chỉ chấp nhận bất biến, chẳng
chấp nhận tùy duyên: đây là “Trung đạo’’
của Biệt giáo.
Ba đế trên đây do Biệt giáo trong bốn

giáo của tông Thiên thai chủ trương, vì thế
cũng gọi là Biệt giáo tam đế.
Lại nữa, Cách lịch tam đế được thành
lập là để giải bày rõ lí Trung đạo của Phật
giới, tức là phá trừ pháp sáu đường mà thành
“Không’’, phá trừ pháp Nhị thừa giới mà
CÁCH LỊCH TAM ĐẾ

C
748
thành “Giả’’, phá trừ pháp Bồ tát mà thành
“Trung đạo’’. Như vậy, Không Giả Trung
cùng thành thứ lớp, đều tự hiển bày riêng
biệt, cho nên gọi là Cách lịch tam đế. [X.
Pháp hoa kinh huyền nghĩa Q.1 phần trên,
Q.2 phần dưới, Q.3 phần trên]. (xt. Viên
Dung Tam Đế).
II. Cách lịch tam đế: chỉ cho ba đế
không dung thông nhau được thành lập
trong các kinh trước kinh Pháp hoa. Tông
Thiên thai cho rằng trong các kinh đức Phật
tuyên thuyết trước kinh Pháp hoa có đủ cả
Tạng giáo, Thông giáo, Biệt giáo và Viên
giáo. Trong đó, Tạng giáo và Thông giáo
giải rõ nghĩa “Không’’, Biệt giáo hiển bày
nghĩa “Giả’’, Viên giáo thuyết minh nghĩa
“Trung’’.
Những kinh được nói trước kinh Pháp
hoa chưa qua giai đoạn “mở quyền hiển
thực’’, bốn giáo cách biệt, ba quyền một
thực (Tạng, Thông, Biệt là quyền, Viên là
thực) hoàn toàn chưa tương tức, cho nên
tương đương với ba đế cách biệt, thứ bậc
không dung nhau. [X. Pháp hoa kinh huyền
nghĩa Q.1 phần trên; Pháp hoa huyền nghĩa
thích tiêm Q.1 phần trên].
CÁCH LỊCH TRƯỜNG VIỄN GIÁO
Giáo cách biệt dài xa. Chỉ cho Biệt giáo
trong bốn giáo hóa pháp của tông Thiên
thai. Ba hoặc mà Biệt giáo đoạn trừ, thể
chúng đều khác, mà các trí năng đoạn
năng chứng cũng chưa viên dung tương
tức với ba trí không giả trung. Vì quá trình
đoạn hoặc chứng lí đều phải tuần tự qua
thứ lớp, nên gọi là Cách lịch. Sự tu hành

của Biệt giáo thường lâu dài, phải trải qua
đời khác mới có thể thành tựu địa vị Thập
trụ nhập không , qua vô lượng
kiếp mới có thể thành tựu địa vị Thập hạnh
xuất giả , cho nên gọi là trường
viễn.
CÁCH NGHĨA
Phương thức dùng nghĩa lí của Đạo gia
hoặc ngoại giáo để giải thích đạo lí của Phật
giáo. Lúc Phật giáo mới được truyền vào
Trung quốc, các nhà trí thức thường cho
rằng giáo lí Phật giáo giống với tư tưởng
Lão Trang nên tiếp nhận ngay. Đến thời
đại Ngụy Tấn (thế kỉ III, IV), tư tưởng Lão
Trang lại được dùng để thuyết minh lí
không của Bát nhã. Học phong của thời kì
quá độ này được gọi làCách nghĩa, và những
nhân vật được xem là tiêu biểu vào thời ấy
là 7 nhà hiền sĩ của Rừng tre. Phật giáo do
đó đã bị ảnh hưởng bởi các thói quen nói
suông về lí không của Lão Trang, nên mỗi
khi giảng giải, chú thích kinh điển Phật giáo
thường hay trích dẫn các dụng ngữ của Lão
tử, Trang tử và kinh Dịch. Đời sau cũng có
người đem tư tưởng nhà Nho so sánh và
thêm thắt vào Phật giáo, đây cũng có thể
được xem như một thứ cách nghĩa.
Truyện Trúc pháp nhã trong Lương cao
tăng truyện quyển 3 (Đại 50, 347 thượng),
nói: “Trúc pháp nhã và Trúc pháp lãng đem
các việc trong so sánh với sách ngoài làm
cho dễ hiểu, gọi là cách nghĩa”. Các ngài
Trúc pháp nhã, Khang pháp lãng, Đạo an
v.v... ở Trung sơn (huyện Định, tỉnh Hà
bắc) đều dùng cách nghĩa hoằng dương Phật
giáo. Nhưng cách nghĩa khó mà diễn đạt
được ý thực của Phật pháp, các vị cao tăng
đương thời cũng biết rõ điều này. Chẳng

hạn như lời tựa Tì ma la cật đề kinh sớ của
ngài Tăng duệ trong Xuất tam tạng kí tập
quyển 8 (Đại 55, 59 thượng), nói: “Từ khi
ngọn gió tuệ thổi sang Đông, lời pháp được
lưu bá đến nay, tuy nói giảng theo cách
nghĩa, nhưng trái xa với nghĩa gốc, sáu nhà
lệch lạc, chẳng đúng với tông Tính không’’.
Sáu nhà ở đây là chỉ cho: Bản vô tông,
Tức sắc tông, Tâm vô tông,Thức hàm tông,
CÁCH LỊCH TRƯỜNG VIỄN GIÁO

C
749
Huyễn hóa tông, và Duyên hội tông. Sáu
tông này chuyên môn giảng cứu Bát nhã
học ở thời Đông Tấn.
Ngài Đạo an (312-385) lúc đầu cũng dùng
cách nghĩa giảng giải Phật giáo, chú thích
kinh điển, nhưng rất cảnh giác, sợ cách
nghĩa sẽ làm sai lệch giáo nghĩa Phật giáo,
nên ngài chủ trương phải dùng nguyên
nghĩa của Phật giáo Ấn độ để phiên dịch
kinh Phật một cách chính xác và căn cứ
vào kinh Phật để nghiên cứu lí Phật. Nhưng
người đã thực sự gạt bỏ ảnh hưởng của cách
nghĩa mà hoằng dương nghĩa chân chính
của Phật giáo là ngài Cưu ma la thập (344–
412) và các học trò của ngài. [X. Hán ngụy
lưỡng tấn nam bắc triều Phật giáo sử chương
9 (Thang dụng đồng)].
CÁCH NGOA TRẢO DẠNG
Cách giầy gãi ngứa. Tiếng dùng trong
Thiền lâm. Cũng gọi Cách ngoa tao dạng.
Cách ngoa bà dạng. Nghĩa là chân ngứa
mà gãi ở ngoài chiếc giầy, ý nói không thể
nắm bắt được cái ý nghĩa chính xác của
một sự kiện nào đó.
Tục truyền đăng lục quyển 12 Nam
kinh Ninh lăng an phúc tử thắng điều (Đại
51, 539 trung), nói: “Cầm phất trần gõ vào
giường giống như gãi ngứa bên ngoài giầy’’.
Thiền tông vô môn quan tự (48, 292
trung), nói: “Vung gậy đánh trăng, cách giầy
gãi ngứa, ăn nhằm gì chăng?’’.
CÁCH NGOẠI
Cách, hàm ý quy cách, phép tắc, qui
định v.v... nói rộng là thước đo của thế gian.
Trong đạo, mỗi khi dùng từ cách ngoại là

để biểu thị sự vượt ra ngoài qui định thông
thường. Có rất nhiều cách dụng ngữ cùng
loại này, chẳng hạn như: Cách ngoại cú,
chỉ cho câu nói vượt ngoài phép tắc thông
thường. Cách ngoại huyền cơ, chỉ cho cơ
dụng mầu nhiệm sâu kín của người đại ngộ
vượt ngoài sự phân biệt của thường tình.
Cách ngoại huyền chỉ, chỉ cho cái ý chỉ vi
diệu tự tại vượt ngoài sự tư duy của người
thường: Cách ngoại lực lượng, chỉ cho các
bậc có căn cơ vĩ đại đã siêu việt tất cả sự đối
lập.
Bích nham lục quyển 4 tắc 38 (48, 176
ha), nói: “Thả câu bốn biển, chỉ câu rồng
dữ, Cơ mầu cách ngoại, tìm biết được rồi’’.
CÁCH Ô
Ý là chiếc hộp Phật hộ thân. Chỉ chiếc
hộp nhỏ bằng kim loại mà những người
Phật tử Tây tạng và Mông cổ dùng, bên
trong có đặt pho tượng Phật nhỏ hoặc là
bài chú của Phật để hộ thân. Thông thường
hộp được đeo bên cạnh sườn hoặc để trong
áo. Các quan quí tộc từ bốn phẩm trở lên,
có thể đội trong búi tóc, làm tiêu biểu cho
cấp bậc quan chức.
CÁCH SINH TỨC VONG
Thông thường, những người phàm phu
ít phúc đức, hoặc các Bồ tát còn ở giai vị
thấp kém lúc mới sinh ra liền quên hết
những việc ở đời trước, gọi là cách sinh tức
vong (cách đời quên liền).
CÁCH TÂY
Nói tắt từ tiếng Tây tạng “Cách uy hỉ
liên”. Dịch ý là thiện tri thức. Tương đương
với bác sĩ hoặc giáo thụ. Theo chế độ học
vấn của phái Cách lỗ thuộc Phật giáo Tây
tạng, các học tăng tuần tự học tập năm bộ
luận trọng yếu (Hiện quán trang nghiên

luận, Nhập trung luận, Giới luật, Câu xá,
và trong học trình, cứ mỗi năm vào mùa
đông, học luận Nhân minh một tháng), khi
CÁCH TÂY

C
750
học đến luận Câu xá, thì do vị “kham bố
” (trụ trì, người chủ trì) thuộc Trung
bộ học viện khảo hạch học lực của học
tăng và trao tặng học hàm “Cách tây”. Tùy
theo thành tích tốt nghiệp hơn kém mà
chia làm bốn bậc, bậc 1 là Lạp nhiên ba
cách tây, bậc 2 là Tào nhiên ba cách tây,
bậc 3 là Lâm sắt cách tây, bậc 4 là Nhật
nhượng ba cách tây (Độ nhượng ba cách
tây).
CÁCH THÂN CÚ
...........
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Còn gọi
là cách thủ cú. Chỉ câu nói mà ngôn ngữ
văn tự không thể diễn tả một cách đầy đủ
được. Bích nham lục tắc 24 (Đại 48, 165
trung), nói: “Nhìn hai người khác, hễ phóng
thì cùng phóng, hễ thu thì cùng thu, Qui
ngưỡng gọi đó là cảnh trí, gió bụi cỏ động,
tất cả đều thấy suốt đầu mối, cũng gọi là
cách thân cú, ý thông mà lời cách”.
CÁCH THÔNG
......
Phạm:lat-àrka. Cũng gọi là Các thông
. Chỉ cây tỏi rừng, còn nói là cây kiệu.
Lá giống lá kiệu mà dầy, là một trong năm
thứ rau có vị cay (ngũ tân). Đệ tử Phật không
được ăn. Nếu ăn sẽ phạm tội khinh cấu
(nhẹ, bẩn). Kinh Phạm võng quyển hạ (Đại
24, 1005 trung), nói: “Nếu là con Phật thì
không được ăn năm thứ rau có vị cay: tỏi,
kiệu, hành, hẹ và hưng cừ (Việt nam không
có -ND), trong tất cả các món ăn có năm
loại rau kể trên, đều không được ăn. Người
nào cố ý ăn sẽ phạm tội khinh cấu”. (xt.

Ngũ Tân).
CÁCH TỬ MÔN
Cái cửa nhỏ trong nhà phương trượng
của vị trụ trì chùa viện nhìn ra sân ngoài,
gọi là cách tử môn, dùng để tách rời nhà
phương trượng với sân ngoài. Minh giác lục
quyển 4 (Đại 47, 695 hạ), nói: “Huyền sa
và Địa tạng đang đàm đạo trong phương
trượng, đêm khuya, Sa nói: ‘Thị giả đã cài
cửa cách tử, ngài làm sao ra được?’ Địa tạng
nói: ‘Gọi cái gì là cửa?’”.
CAI NHIẾP
Tiếng thường dùng của tông Hoa
nghiêm. Cai, là hoàn bị, trọn đủ; nhiếp,
hút lấy, thu lấy. Có nghĩa là thu lấy, gói
gém tất cả cái sai biệt vào cái tuyệt đối. Cai
nhiếp là nói đối lại với “Phân tướng ”.
Tông Hoa nghiêm bảo các pháp ba thừa,
một thừa sai biệt vốn chẳng ra ngoài Biệt
giáo nhất thừa, tất cả đều là những làn
sóng trong biển Hoa nghiêm, cho nên,
đứng về phương diện thể mà nói thì tiêu
trừ mọi tướng sai biệt mà hòa nhập tất cả
trong tuyệt đối. [X. Hoa nghiêm ngũ giáo
chương Q.thượng].
CAI NHIẾP MÔN
Tiếng dùng của tông Hoa nghiêm để
giải thích Biệt giáo nhất thừa. Đối lại với
“Phân tướng môn”. Đại sư Hiền thủ của
tông Hoa nghiêm dùng hai môn Phân tướng
và Cai nhiếp để giải thích rõ về Biệt giáo
nhất thừa, trong đó, Phân tướng môn giải
thích danh nghĩa của Biệt giáo nhất thừa,
Cai nhiếp môn giải thích pháp thể của Biệt
giáo nhất thừa. Do nơi giáo pháp bất đồng
mà Phật giáo được chia thành ba thừa, một
thừa. Nếu ngoài ba thừa mà lập riêng một
thừa, thì gọi là Phân tướng môn. Còn nếu

tóm thu ba thừa vào một thừa, thì gọi là
Cai nhiếp môn. Phân tướng môn là biểu
thị lập trường tương đối về ngữ nghĩa của
Biệt giáo nhất thừa, còn Cai nhiếp môn thì
biểu thị lập trường tuyệt đối về bản chất
CÁCH THÂN CÚ

C
751
của Biệt giáo nhất thừa. [X. Hoa nghiêm
ngũ giáo chương Q.thượng].
CÁI
..
I. Cái, Phạm:àvaraịa, có nghĩa là che
lấp. Chỉ phiền não, vì phiền não che lấp
tâm thiện, nên gọi là cái. Có năm thứ: tham
dục cái, sân khuể cái, hôn trầm thụy miên
cái, trạo (điệu) cử ác tác cái, và si cái, gọi
chung là ngũ cái. (xt. Ngũ Cái).
II. Cái. Tiếng Phạm:chattra, Pàli: chatta.
là cái ô (dù) che nắng mưa. Cũng gọi là
Tản cái, Lạp cái, Bảo cái, Viên cái, Hoa cái.
Cái cờ làm bằng vỏ cây, lá, tre, hoặc tơ lụa,
gọi là Phan cái. Người Ấn độ, vì ở xứ nóng,
mỗi khi ra khỏi nhà, phần nhiều đều dùng
ô dù để che nắng.
Cái, theo hình dáng,
có thể chia làm hai
loại, phần nhiều thì
thấy có cán ở chính
giữa phía trong;
cũng có khi cán phụ
ở mặt ngoài trên
chóp (ô, dù treo),
gọi là Thiên cái. Đời
sau làm hình tròn,
lợp bằng tơ lụa, treo
cao trên tòa Phật
ngồi, hoặc treo cao
trên tòa, để làm đồ
trang nghiêm điện Phật. [X. Nam hải kí qui
nội pháp truyện Q.2; Thích thị yếu lãm
Q.trung; Vô duyên từ bi tập Q.thượng].
CÁI LÂU CẮNG

Cái, viết lầm từ chữ hạp . Hạp lâu
cắng là phiên âm từ chữ Phạm:
avalokitezvara, dịch ý là quan thế. Tức
bồ tát Quang thế âm. [X. Khả hồng âm nghĩa
Q.2 phần dưới].
CÁI THIÊN CÁI ĐỊA
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Còn gọi
là Phổ thiên phổ địa, Tận thập phương thế
giới;
1. Có nghĩa là chân lí Phật pháp xưa
nay là nhất như và bao quát hết thảy; Phật
pháp cũng hiển hiện khắp nơi khắp chốn,
phàm là cỏ cây sông núi, chim bay thú chạy,
cho đến các động tác ngồi nằm của người
ta, sống chết vui buồn, tất cả đều là ý chỉ
sâu kín của Phật pháp hiện hành rõ rệt.
2. Hình dung cái trạng thái của người tu
Thiền trong Thiền lâm, sau khi triệt ngộ,
cảm thấy ý chí của mình tràn đầy, bàng bạc
khắp trong vũ trụ. [X. Tông môn thống
yếu tục tập Q.16].
CÁI TRIỀN
...
Cái và Triền đều là tên gọi khác của
phiền não. Cái, có nghĩa là che lấp; vì phiền
não có khả năng che lấp tâm thiện, cho
nên gọi là cái. Tham dục cái, sân khuể cái,
Hôn trầm thụy miên cái, trạo (điệu) cử ác
tác cái, si cái, năm thứ phiền não trên đây
gọi là Ngũ cái. Triền, có nghĩa là trói buộc;
vì phiền não có thể trói buộc tâm tu thiện,
cho nên gọi là triền. Vô tàm, vô quí, tật, xan,
hối, thụy miên, trạo cử, hôn trầm (không
thẹn,không hổ, ghen ghét, keo bẩn, ân hận,
buồn ngủ, thô động, mờ đắm) v.v..Tám loại
Tùy phiền não nói trên, gọi là Bát triền, lại
thêm phẫn uất, che dấu nữa là Thập triền.[X.
kinh Duyma phẩm Phật quốc].

CẢI CHUYỂN THÀNH PHẬT
Ý là chuyển đổi các điều xấu ác để trở
thành Phật. Tiếng dùng của tông Nhật liên
tại Nhật bản. Chỉ cho thuyết thành Phật
của các kinh khác không nói đến ý chỉ
Tản Cái
CẢI CHUYỂN THÀNH PHẬT

C
752
huyền diệu của một niệm ba nghìn, tính
thiện tính ác và thực tướng các pháp, cho
nên bảo người ác phải chuyển đổi cái ác
của mình, người nữ phải chuyển đổi thân
nữ mới có thể thành Phật, loại thành Phật
này chỉ có danh chứ không có thực. Đây
muốn nói tỏ cái ý ngoài kinh Pháp hoa ra
không thể có được sự chứng quả chân thực.
[X. Pháp hoa kinh văn cú Q.7 phần trên;
Pháp hoa sớ tư kí Q.8 phần cuối].
CẢI HỐI
Ý là đổi điều lầm lỗi mà trở về lẽ thiện.
Tức trước đức Phật giải bày nỗi lòng của
mình, rất mực ăn năn mà sinh tâm hộ pháp.
Đây là đạo đức rất được coi trọng trong
Phật giáo, lúc đức Phật còn tại thế đã có
nghi thức này rồi; cho nên trong luật chế
định, nếu người có tội lỗi thì phải sám hối,
từ nay về sau không tái phạm nữa. Kinh
Đại ban niết bàn (bản Bắc) quyển 16 (Đại
12, 459 thượng), nói: “Là nhất xiển đề, nếu
khi chịu khổ; hoặc sinh tâm một niệm ăn
năn, ta sẽ vì họ mà nói các pháp”. [X. kinh
Đại ban niết bàn (bản Nam) Q.10; Quán
kinh sớ tán thiện nghĩa].
CẢI TÀ SAO
Có một quyển. Do sư Giác như của Tịnh
độ chân tông Nhật bản viết. Nhận thấy thời
ấy (giữa thế kỷ 14) tông phong bại hoại,
cho nên, theo lời thỉnh cầu của Thừa
chuyên, sư Giác như bèn thuật miệng hai
mươi điều giới qui rồi được biên thành sách
này, nhằm chủ đích bên trong thì răn dạy
tông môn, bên ngoài thì chấn hưng ý chỉ
của tông.

CAM BỒ GIÁ QUỐC
Cam bồ giá, Phạm,Pàli: Kamboja. Dịch
ý là dễ thương, tốt đẹp, được hơn. Còn gọi
là Kiếm bình sa quốc, Kiếm ma kì quốc,
Cam mô nhạ quốc, Kiếm bồ đề quốc, Kiếm
phù sa quốc, Kiếm bồ xà quốc, Kiếm bồ
quốc, Cam bồ quốc. Là một trong mười sáu
nước lớn tại Ấn độ xưa, nhờ có nhiều đàn
bà đẹp mà nổi tiếng. Hiện nay là địa phương
nằm về tây ngạn sông Ấn độ, tương đương
với A phú hãn. Hoa nghiêm kinh thám
huyền kí quyển 15 (Đại 35, 381 trung), nói:
“Nước Cam bồ nói đúng là Kiếm bồ, là
miền bắc Ấn độ. Nước này có nhiều đàn
bà đẹp, cho nên đặt tên là Kiếm bồ”. Hoa
nghiêm kinh sớ quyển 47 chép, nước Cam
bồ giá chính tên là Cám bồ, tức tên quả,
quả mầu đỏ lợt tròn trịa, hơi giống quả lâm
cầm (sa quả) ở Trung quốc; bởi vì nước
này có nhiều đàn bà xinh đẹp, lại sắc diện
giống như Cám bồ (màu lá liễu), cho nên
dùng đàn bà đẹp làm tên nước. Hoặc có
thuyết bảo đô thành của nước này là Đa
Môn (Phạm: Dvàraka), cứ theo kinh Hoa
nghiêm quyển 45 phẩm Chư Bồ tát trụ xứ
chép, thì nơi này hiền từ nhất trong nước,
là nơi ở của Bồ tát. [X. Trường a hàm Q.5
kinh Xà ni sa; Trung a hàm Q.55 kinh Trì
trai; Phiên Phạm ngữ Q.8].
CAM CHÂU NHĨ
......
Tên Tây Tạng:Bkahê-hêgyur hoặcKàhgyur.
Dịch ý là Giáo sắc dịch điển, là tổng
tập về giáo pháp của đức Phật được biên
chép bằng văn Tây tạng, bao gồm hai bộ
môn lớn là tạng kinh và tạng luật. Học giả
người Tây tạng là Nhân khâm trát ba (Tạng:
Rin-chen-grags-pa, tức Bố đốn Bu-ston)

từng tham gia công việc hiệu đính bản mục
lục sách ba của Đại tạng kinh Tây tạng, rồi
căn cứ theo đó mà soạn Thiện thệ giáo pháp
sử ngữ bảo tạng (gọi tắt là Ngữ bảo mục
lục) và chia các kinh điển Phật được dịch
sang tiếng Tây tạng làm hai bộ môn lớn là
CẢI HỐI

C
753
Giáo sắc dịch điển (Cam châu nhĩ, cũng
gọi là Chính tạng) và Luận thuật dịch điển
(Đan châu nhĩ,Bstan-hêgyur, cũng gọi là
Phó tạng), đây là phương pháp phân loại
đặc biệt của tạng kinh Tây tạng. Bố đốn
chủ trương Cam châu nhĩ chia thành Hiển
giáo kinh thừa và Mật giáo chú thừa, trong
Kinh thừa lại căn cứ theo thời đại đức Phật
nói pháp có trước có sau mà chia thành ba
bậc pháp luân: đầu, giữa, cuối. Pháp luân
đầu là pháp bốn đế và những giới luật căn
bản do đức Phật nói ở vườn Lộc dã; Pháp
luân giữa là pháp vô tướng đức Phật nói
trên núi Linh thứu, như kinh Bát nhã; Pháp
luân cuối là pháp phân biệt đức Phật nói ở
thành Tì xá li và các nơi khác, như kinh
Hoa nghiêm, Bảo tích v.v... Sự phân loại
này đã trở thành định chế cho sự ấn hành
biên tập của Tây tạng ở đời sau.
Các bản in kinh Đại tạng bằng văn Tây
tạng rất nhiều, nội dung khác nhau, trong
đó, tạng Đức cách, tạng Tân nại đường và
tạng Bắc kinh là ba tạng có tính đại biểu
hơn cả, đặc biệt là bản Đức cách là một bộ
hoàn hảo nhất hiện còn đến nay. Nội dung
chia làm hai bộ (Cam châu nhĩ, Đan châu
nhĩ) hai mươi bốn loại, trong đó, bộ Cam
châu nhĩ Luật bộ, Bát nhã bộ, Hoa nghiêm
bộ, Bảo tích bộ, Kinh bộ (chia thành kinh
Đại thừa và kinh Tiểu thừa), Bí mật bộ (chia
thành Thập vạn đát đặc la bộ, Cổ đát đặc
la) và Tổng mục lục v.v... gồm một trăm
pho hơn bảy trăm bộ. Trong hai bộ của
tạng Tân nại đường, thì Cam châu nhĩ lại
chia làm hai môn, trong đó, Nhân thừa bát

nhã bộ bao gồm mục lục, Giới luật bộ, Bát
nhã bộ, Hoa nghiêm bộ, Bảo tích bộ, Tạp
kinh bộ, Niết bàn bộ, tất cả tám mươi pho
ba trăm bộ. Quả thừa bí mật bộ thì bao
gồm bốn thứ kinh là Vô thượng du già bí
kinh, Du già bí kinh, Tu bí kinh và Tác bí
kinh, tất cả hai mươi pho ba trăm bộ. Tổng
cộng cả hai môn là một trăm linh hai pho
ba trăm bộ. Tạng Bắc kinh cũng chia làm
hai bộ, trong đó, Cam châu nhĩ bao gồm Bí
mật bộ, Bát nhã bộ, Bảo tích bộ, Hoa
nghiêm bộ, Chư kinh bộ và Giới luật bộ,
tổng thu một trăm linh sáu hòm một nghìn
bộ. (xt. Tây Tạng Đại Tạng kinh).
CAM ĐỊA (GANDHI, MOHANDAS
KASAMCHAND 1869-1948)
Nhà chính trị lãnh đạo cuộc vận động
giành độc lập cho Ấn độ, người cha của
dân tộc Ấn độ độc lập, được tôn là “Linh
hồn vĩ đại” (Phạm:Mahàtmà). Ngài sinh
tại Ba ban đạt (Porbandar) miền tây Ấn độ.
Năm 1886 sang Anh học luật, sau khi về
nước, hành nghề luật sư. Năm 1893 ngài đi
Nam phi làm việc, thấy nhà đương quyền
địa phương đối xử hết sức tàn tệ với đồng
bào Ấn độ của mình, bèn cực lực phản đối.
Để giành lại quyền cơ bản của con người
và thủ tiêu chính sách kì thị chủng tộc,
Cam địa mở ra cuộc đấu tranh bất bạo động
hơn hai mươi năm. Năm 1914 sau khi trở
về Ấn độ, Cam địa trở thành người lãnh
đạo phong trào vận động độc lập để giải
phóng dân tộc, liên tục chống đối chủ nghĩa
đế quốc của nước Anh. Trong cuộc thế
chiến thứ nhất, ngài chịu điều kiện tham
chiến để đổi lấy nền tự trị cho Ấn độ. Sau
chiến tranh, nước Anh lấy cớ duy trì nền
Cam Châu Nhĩ

(Đại Tạng Tây Tạng Bản Bắc) CAM ĐỊA

C
754
an ninh trật tự, năm 1918, đặt ra điều luật
“đàn áp bạo động”, tiếp tục đàn áp mạnh
hơn, năm 1920, Cam địa đưa ra cuộc vận
động “bất hợp tác” (Non-Cooperation
Mouve-ment) đòi hỏi tự trị, bình đẳng dân
tộc, đề cao hàng hóa trong nước, tẩy chay
hàng hóa nước Anh, kết quả là mấy lần
vào tù, nhưng trước sau vẫn không nản
chí, tiếp tục vận động bất hợp tác, dùng
nguyên tắc bất bạo động chống đối đến
cùng. Trước sau vào tù hơn mười mấy lần
và ở tù lại tuyệt thực để chống đối, cuối
cùng chính phủ Anh phải nhượng bộ.
Tư tưởng căn bản của Cam địa đại lược
là nắm chắc chân lí, không đổ máu (không
làm hại), giữ gìn thân tâm thuần khiết, dùng
phương sách chính đáng không bạo động
để đạt mục đích khiến thế lực xấu xa phải
lùi bước, cuối cùng, dựa vào niềm tin ấy mà
đã toàn thắng. Tức Cam địa đã nhờ vào
tinh thần kỉ luật của mình mới có thể ứng
dụng phương sách chính đáng để thực hiện
lí tưởng. Về sau, đảng Quốc đại Ấn độ vẫn
tiếp tục phương án bất hợp tác của Cam
địa, khiến giai cấp công dân và nông dân
đều thức tỉnh và
phấn chấn, nhờ
đó mà củng cố cơ
sở giành độc lập
giải phóng dân
tộc về mặt chính
trị và xã hội.
Cuối cùng, vào
năm 1947, nước
Anh phải trả lại

chủ quyền độc
lập cho Ấn độ và
từ đó, Cam địa lại
dồn hết năng lực vào việc giải quyết xung
đột giữa Ấn độ giáo và Hồi giáo, đi khắp
nơi vận động sự hòa giải và khoan dung
giữa hai tôn giáo. Năm 1948, Cam địa đã bị
một người Ấn độ, đảng viên một đảng chính
trị cấp tiến ám sát tại Tân đề li vào ngày 29-
1-1948.
“Thánh hùng” Cam địa không những
chỉ được nhân dân toàn cõi Ấn độ sùng
kính, mà còn được cả thế giới tôn trọng.
Trong suốt cuộc đời, Cam địa lấy việc chống
áp bức bất công, chống xâm lược và kì thị
chủng tộc làm thiên chức của mình, tinh
thần ấy sẽ bất hủ.
CAM GIÁ VƯƠNG
Cam-giá, tên Phạm: Ikwvàku, Pàli:
Okkàka. Phiên âm: Ý ma di, Ý sư ma, Thanh
ma, Y ma. Là vua Nhật chủng đầu tiên của
nước A du xà thuộc trung Ấn độ. Còn gọi là
Thiện sinh vương (Phạm: Sujàtà), Nhật
chủng vương (Phạm: Sùryavaôza). Trong
Phật giáo, vị vua này được nhận là tổ của
dòng họ Thích ca. Cũng là một trong năm
ngành họ của đức Thích tôn.
Kinh Phật bản hạnh tập quyển 5 chép,
trước vua Cam-giá, có vua tên là Đại mao
thảo vương, bỏ ngôi vua đi xuất gia, được
năm thần thông, gọi là Vương tiên. Vương
tiên già yếu không đi được, các đệ tử ra
ngoài xin ăn, sợ thầy ở nhà bị hùm sói bắt,
bèn để thầy vào chiếc lồng bằng cỏ rồi treo
lên cây. Bấy giờ có người đi săn, nhận lầm
Vương tiên là con chim trắng, mới giương
cung bắn chết, chỗ máu của Vương tiên rỏ
xuống, sau mọc lên hai cây mía, mặt trời

nóng quá, hai cây mía nứt ra và sinh một
bé trai, một bé gái. Đại thần hay tin, rước
về trong cung nuôi nấng. Bé trai vì ánh
nắng làm nứt cây mía mà sinh, nên đặt tên
là Thiện giá sinh; lại do mặt trời nung nên
gọi là Nhật chủng; còn bé gái thì đặt tên là
Thiện hiền. Sau lập Thiện sinh làm vua,
và Thiện hiền được lập làm Hoàng hậu.
Thiện hiền sinh được một đứa con. Sau
vua lấy thêm hai người vợ sinh được bốn
đứa con. Thiện hiền muốn lập con mình
Cam Địa
CAM GIÁ VƯƠNG

C
755
làm vua, bèn khuyên vua đuổi bốn đứa con
kia ra khỏi nước. Bốn người con ấy dựng
nước phía sau núi Tuyết, lập họ là Thích
ca (Phạm:Sàkya), hiệu là Xá di, đó tức là
thành Ca tì la. Sau ba người kia chết, còn
một người làm vua, tên là Ni câu la, sinh
được một con tên là Câu lô, sau Câu lô
truyền cho con là Cù câu lô, Cù câu truyền
cho con là Sư tử giáp (Phạm: Siôhahanu),
Sư tử giáp lại truyền cho con là Duyệt đầu
đàn (Phạm: Zuddodana), tức là vua cha
của Thái tử Tất đạt đa. Phật sở hành tán
quyển 1 (Đại 4, 1 thượng), nói: “Con cháu
của Cam giá, vua Vô thắng thích ca, tài đức
đều thuần tịnh, nên được gọi là Tịnh Phạn”.
Cam giá cũng còn được dùng để thí dụ
số nhiều của sự vật. Kinh Duy ma cật phẩm
Pháp cúng dường (Đại 14, 535 trung), nói:
“Các đức Như lai đầy dẫy trong ba nghìn
đại thiên thế giới, ví như mía (cam giá) tre
lau lúa vừng (mè) rừng rậm”. [X. kinh
Trường a hàm Q.13; kinh Chúng hứa ma
ha đế Q.1; kinh Đại lâu thán Q.6; luật Ngũ
phần Q.15].
CAM HÁCH THỤY THẠCH QUẬT
Cam hách thụy, Phạm: Kaịhari. Là
hang đá trên núi Sa nhĩ tuyết đức (Salsette)
ở nam Ấn độ.
Cách Khải lợi á
na (Phạm: Kalyàịa
hoặc
Kalyàịì) độ bốn
mươi cây số, cách
Mạnh mãi
(Bombay) về

phía đông bắc
khoảng ba mươi
hai cây số, là
hang đá do
vương triều Án
đạt la (Phạm:
Andhra) khai quật vào thế kỉ thứ hai Tây
lịch. Trước hang, trên vách có “Cao nhục
điêu” được coi là kiểu cách truyền thống
của trung Ấn độ. Chính giữa hang đặt cái
tháp xá lợi, hai bên tả hữu đều tạo thượng
Phật đứng cao khoảng sáu mét, trên các
cột gần nhau ở hai bên, củng tròn, vòm
móc đều có chạm trổ hình tượng Phật nhỏ,
cúng dường xá lợi, chư thiên đang bay, cùng
các hoa văn trang trí rất tinh tế. Đây là
những cấu trúc của thế kỉ thứ VII còn sót
lại. [X. Thế giới mĩ thuật toàn tập thứ 3; A.
Cunningham: Ancient Geography of India;
J. Ferguson; Cave Temples of India].
CAM LỘ
I. Cam lộ. Phạm:amfta, Pàli: amata.
Phiên âm: A mật lí đa. Dịch ý: bất tử, chất
lỏng bất tử, rượu trời. Tức là thuốc thần
không chết, rượu thiêng của cõi trời. Trong
Phệ đà bảo rượu Tô ma là thứ rượu các
thần thường uống, uống vào có thể không
già không chết, vị ngọt như mật, cho nên
gọi là Cam lộ (nước thơm ngọt). Cũng dùng
cam lộ để thí dụ pháp vị của Phật pháp là
vị mầu nhiệm nuôi dưỡng thân tâm chúng
sinh. Mật giáo thì gọi nước gội đầu của hai
bộ chân ngôn bất nhị là Cam lộ bất tử.
Chú Duy ma kinh quyển 7 (Đại 38, 395
thượng), chép: “Thập nói: các trời đem
những thứ thuốc danh tiếng bỏ vào trong
biển, nhờ núi báu xoa xát mà thành cam
lộ, uống rồi thành tiên, gọi là thuốc không

chết (...)”. Sinh nói: “Thức ăn của trời là vị
cam lộ, ăn được sống lâu, bèn gọi là thức
ăn không chết”. Kinh Vô lượng thọ quyển
thượng (Đại 12, 271 thượng), nói: “Nước
tám công đức, phẳng lặng tràn đầy, trong
trẻo thơm tho, mùi như cam lộ”. [X. Kim
quang minh kinh văn cú Q.5; Đại nhật
kinh sớ Q.13; Đại nhật kinh sớ diễn áo sao
Q.11; Huyền ứng âm nghĩa Q.22].
Tượng Phật ở Hang Đá
Cam Hách Thụy
CAM LỘ

C
756
II. Cam lộ. Là một trong ba danh hiệu
của Phật A di đà (Vô lượng thọ, Vô lượng
quang, Cam lộ). Mật giáo gọi đức Phật A di
đà là vua Cam lộ. (xt. Cam Lộ Vương Như
Lai).
CAM LỘ CỔ
Đem tiếng diệu pháp ví như tiếng trống
cam lộ. Kinh Trung a hàm quyển 56 (Đại
1, 77 trung), nói: “Ta đến Ba la nại, dóng
trống diệu cam lộ, chuyển xe pháp vô
thượng, đời chưa bao giờ chuyển”.
CAM LỘ DIÊT
Chỉ Niết bàn. Được Niết bàn tức là diệt
trừ sống chết, cho nên gọi là Cam lộ diệt.
Kinh Duy ma phẩm Phật quốc (Đại 14, 519
hạ), nói: “Ngồi dưới cây Phật, ra sức hàng
ma, được cam lộ diệt, đạo thành chính giác”.
Duy ma kinh lược sớ quyển 2 (Đại 38, 586
trung), nói: “Thấy lí bốn đế, tức được cam
lộ; chính tập đều hết, nên gọi là diệt”. [X.
Thuyết vô cấu xưng kinh sớ Q.2 phần đầu;
Duy ma nghĩa kí Q.1 phần cuối].
CAM LỘ GIỚI
Phạm:amfta-dhàtu. Chỉ cảnh giới Niết
bàn. Kinh Trung a hàm Q.2 (Đại 1, 431
trung), nói: “Thân chứng cõi cam lộ, vô lậu
chẳng nghĩ bàn”.
CAM LỘ MÔN
Phạm:amfta-dvàra.
I. Cam lộ môn. Chỉ giáo pháp của đức
Như lai, cam lộ là thí dụ Niết bàn, cho nên
cửa ngõ đi vào Niết bàn ví là Cam lộ môn.
Còn gọi là Cam lộ pháp môn. Kinh Trường
a hàm quyển 1 (Đại 1, 8 hạ), nói: “Ta xót
thương các ngươi, nay sẽ mở bày cửa pháp

cam lộ”. Kinh pháp hoa phẩm Hóa thành
dụ (Đại 9, 24 hạ), nói: “ Hay mở cửa cam lộ
để rộng độ hết thảy”.
II. Cam lộ môn. Chỉ Phật đại tiên và
Bồ đề đạt ma (?-535) ở thế kỷ thứ năm Tây
lịch, cùng theo Bát nhã đa la học đạo và
gọi chung là “môn hạ nhị cam lộ môn”.
(Đại ý là hai người đệ tử lớn). Phật đại tiên
là người nước Kế tân thuộc bắc Ân độ, một
vị sư của Thuyết nhất thiết hữu bộ, người
truyền trì phép thiền. Bồ đề đạt ma là con
vua nước Hương trí ở nam Thiên trúc, tổ
thứ 28 tại Tây thiên và là sơ tổ Thiền tông
Trung quốc.
CAM LỘ NHẬT
Chỉ ngày tốt lành. Tức là ngày Thất diệu
và Nhị thập bát tú ứng hợp với nhau. Kinh
Tú diệu quyển hạ (Đại 21, 398 trung), nói:
“Ngày, tháng Thái dương hợp sao Chẩn,
ngày, tháng Thái âm hợp sao Tất (...). Ngày,
tháng Thổ diệu hợp sao Tinh. Trên đây gọi
là ngày cam lộ, ngày tốt lành nhất, nên lập
đàn thụ pháp Quán đính, làm chùa viện,
thụ giới, học tập kinh pháp, xuất gia tu đạo,
tất cả đều tốt lành”.
CAM LỘ PHẠN VƯƠNG
Cam lộ phạn, Phạm: Amftodana, Pàli:
Amitodana. Phiên âm: A di đô đàn na.
Cũng gọi là Cam lộ tịnh vương. Là con của
vua Sư tử giáp ở thành Ca tì la, em ruột vua
Tịnh phạn, chú của đức Thích tôn. Về vua
Sư tử giáp, trong các kinh luận có nhiều
thuyết. Luật ngũ phần quyển 15 bảo Sư tử
giáp là vua Ni hưu la, kinh Chúng hứa ma
ha đế quyển 2 thì nói là vua Tinh hạ hạ
nỗ. Còn về Cam lộ phạn, theo đảo sử
(Dìpavaôsa,iii) và Đạ sử (Mahàvaôsa,ii)
vănPàli cũng như truyền thuyết Miến điện,

là con thứ năm của vua Sư tử giáp; Đại sự CAM LỘ CỔ

C
757
(Mahàvastu) tiếng Phạm, kinh Phật bản
hạnh tập quyển 4 và truyền thuyết Tây tạng
thì bảo là con thứ tư, còn các kinh khác
hoặc nói là con thứ ba, hoặc bảo là con
thứ hai... Cứ theo kinh Phật bản hạnh tập
quyển 5 chép, thì Cam lộ phạn cưới hai
người con gái của vua Thiện giác ở thành
Thiên tí làm vợ. Lại vấn đề con cái của
Cam lộ phạn cũng có nhiều thuyết khác
nhau: có thuyết nói có hai con trai là A
nan đà, Đề bà đạt đa và một con gái là Tế
phạ la; có thuyết nói có hai con trai là A
nan đà, Đề bà đạt đa, có thuyết nói hai con
trai là Bà bà và Đạt đề, lại có thuyết bảo có
ba con trai là A nê lô đậu, Ma ha nam và
Bạt đề. [X. kinh Thập nhị du; luận Đại trí
độ Q.3; luận Chương sở tri Q.thượng; Thích
ca phổ Q.1].
CAM LỘ PHÁP
Giáo pháp của đức Như lai. Tức pháp vị
thanh tịnh, nuôi dưỡng thân tâm chúng
sinh, ví như tính chất của cam lộ. Kinh
Pháp hoa phẩm Dược thảo dụ (Đại 9, 20
thượng), nói: “Ta là Thế tôn, chẳng ai sánh
kịp, an ẩn chúng sinh, nên hiện ra đời. Vì
đại chúng nói Cam lộ tịnh pháp, pháp có
một vị, giải thoát Niết bàn”. Thập địa kinh
luận quyển 2 (Đại 26, 130 trung), nói: “Như
bệnh mong thuốc tốt, như ong nương nơi
mật, chúng con cũng như vậy, mong nghe
pháp cam lộ”. [X. luận Phật địa Q.4; Chú
duy ma cật kinh Q.7].
CAM LỘ PHÁP VŨ
Ví giáo pháp của Như lai cũng như trận
mưa nước Cam lộ. Kinh Đại ban niết bàn

(bản Bắc) quyển 2 (Đại 12, 371), nói: “Bạch
đức thế tôn! Thân con nay đã có trâu hiền
ruộng tốt, trừ sạch gai gốc, cỏ dại, chỉ còn
mong trận mưa nước cam lộ của đức Như
lai”. Kinh Pháp hoa phẩm Phổ môn (Đại 9,
58 thượng), nói: “Mưa rưới nước cam lộ,
diệt trừ lửa phiền não”. [X. kinh Vô lượng
thọ Q.hạ].
CAM LỘ THÀNH
Chỉ cho thành Niết bàn. Trong các kinh
luận, từ Cam lộ thành được dùng để thí dụ
Niết bàn. Chẳng hạn như luận Đại trí độ
quyển 3 (Đại 25, 82 thượng), nói: “Các công
đức tín, giới, xả, định, tụê hơn tất cả các của
báu, (...) có thể đưa đến thành cam lộ”.
CAM LỘ VỊ LUẬN
Gồm hai quyển. Do ngài Cù sa người
Ấn độ viết. Được dịch vào thời Tam quốc
Ngụy (220-265), mất tên người dịch. Còn
gọi là A tì đàm cam lộ vị luận, Cam lộ vị A
tì đàm, Cam lộ vị kinh. Là tác phẩm thuộc
bộ Tiểu thừa. Nội dung chia làm mười sáu
phẩm, như Bố thí trì giới phẩm, Tạp phẩm
v.v... tường thuật về tông nghĩa cương yếu
của Tát bà đa bộ (Thuyết nhất thiết hữu
bộ). Còn sư Cù sa, Phạm:Ghowa, dịch mới
là Diệu âm, là luận sư của Thuyết nhất thiết
hữu bộ, cùng với Pháp cứu, Thế hữu và
Giác thiên là bốn vị luận sư lớn của Bà sa.
[X. Xuất tam tạng kí tập Q.4; Pháp kinh lục
Q.5; Lịch đại tam bảo kỉ Q.5; Đại đường
nội điển lục Q.2].
CAM LỘ VỊ QUỐC
Là nước trong đó trưởng giả Thanh liên
hoa hương cư trú. Thanh liên hoa hương
là một trong năm mươi ba thiện tri thức
mà đồng tử Thiện tài đến tham vấn. Hoa
nghiêm kinh thám huyền kí quyển 19 (Đại

35, 468 hạ), nói: “Nước cam lộ vị biểu tỏ
cứu hộ chúng sinh bậc nhất (...) Cam lộ vị
là vị thù thắng cứu sinh khéo léo vậy”.
CAM LỘ VỊ QUỐC

C
758
CAM LỘ VƯƠNG NHƯ LAI
Cam lộ vương, Phạm: Amfta-ràja. Một
trong năm đức Như lai. Là biệt hiệu của A
di đà Như lai. Khi hóa thân của đức Như
lai nói pháp, thì đúng lúc ấy, trời mưa nước
Cam lộ, cho nên dùng danh xưng Cam lộ
vương để ca tụng cái đức của Ngài. Chú
thuật của Ngài gọi là Cam lộ chú, Đại chú
gọi là Thập cam lộ minh. Danh hiệu Cam
lộ vương Như lai phần nhiều được tụng
trong pháp hội cúng thí thực ngã quỉ, tụng
cùng một lúc với danh hiệu của bốn đức
Như lai khác. Trước hết viết tên Ngài lên
lá phan để thờ trên đàn thí thực rồi niệm
như sau: Nam mô Cam lộ vương Như lai,
pháp gội thân tâm khiến được vui sướng.
[X. kinh Bồ đề tâm tập Q.thượng; Bí tạng
kí; A sa phọc sao Q.53 A di đà].
CAM TRÀ
Chỉ loại trà mầu vàng, vị ngọt. Là trà
dùng lá khô của cây cam trà pha với nước
sôi mà thành. Khi tắm Phật, dùng cam trà,
nước thơm pha với nước nóng làm thành
nước cam lộ để tắm. Tương truyền, khi đức
Thích ca đản sinh, Long vương trên trời
đem nước cam lộ rưới lên đỉnh đầu Phật,
từ đó về sau, việc này vẫn được noi theo và
trở thành phong tục.
Cam trà, tên khoa học: Hydrangea
Opuloi-bes. Là loại quán mộc (cây
rậm) thuộc họ cỏ tai hổ, một loại hoa bát
tiên. Còn gọi Diệp cam thảo. Cũng gọi Thổ
thường sơn, để phân biệt với cây cam trà
mạn. Có hai thứ hoa, vành ngoài hoa, có
đài hoa lớn. Mầu sắc lúc đầu xanh, sau biến

thành đỏ lợt. Vào đầu tháng sáu thì nở hoa.
Hái lá vào giữa mùa hè, sao héo cho hết
chất nước xanh, đợi khi nào khô thì pha
trà được. (xt. Cam Lộ).
CÁM BỒ
...
I. Cám bồ. Phạm:kamboja. Còn gọi là
kiếm bồ, cám bồ giá. Tên một loại trái cây
sinh sản ở Tây vực. Mầu đỏ hình tròn, trên
có ba đường vằn chạy ngang, cổ của đức
Phật có ba ngấn giống hình tướng này, cho
nên gọi là Cám bồ thành tựu. [X. Tuệ uyển
âm nghĩa Q.hạ].
II. Cám bồ. Phạm:Kamboja. Là một
trong mười sáu nước lớn ở Ấn độ vào thời
đại đức Phật. Cám bồ vốn là tên trái cây, vì
người nước này phần đông mặt tròn giống
như loại trái cây này, vì thế mà đặt tên nước
là Cám bồ. Nay ở vào khoảng giải đất A
phú hãn, đời xưa nhờ có nhiều đàn bà đẹp
mà nổi danh. [X. Trường a hàm Q.5 kinh
Xà ni sa; Trung a hàm Q.55 kinh Trì trai;
Hoa nghiêm kinh sớ Q.46].
CÁM CHỈ KINH NÊ
Chỉ việc dùng kim nhũ để viết chép
kinh hoặc vẽ tượng Phật và Bồ tát trên
giấy màu thiên thanh. Cũng có thể dùng
nhũ bạc thay cho kim nhũ. Cám chỉ là
giấy màu xanh hơi đỏ lợt. Ngoài cám chỉ
ra còn có giấy mầu đỏ tươi, vàng đỏ và
trắng. Nguồn gốc của việc dùng kim nhũ
viết chép kinh hoặc vẽ tượng Phật thì
không rõ, nhưng theo Phật tổ thông kỉ
quyển 37 ghi chép, thì năm Trung đại
thông thứ ba (531), thứ 5 và Trung đại
đồng năm đầu (546) đời Lương đều đã có
kinh chữ vàng, cho nên biết thời đại dùng
kim nhũ để chép kinh đã rất sớm, và thời

ấy dùng giấy gì tuy không rõ nhưng nếu
đối chiếu theo chữ viết mà lựa chọn mầu
giấy thích hợp thì đủ rõ. Cách viết này là
để biểu hiện vẻ trang nghiêm đẹp đẽ nên
không phải tất cả các kinh đều được viết
chép cách này, mà phần nhiều chỉ dùng
CAM LỘ VƯƠNG NHƯ LAI

C
759
để viết chép các loại kinh cầu nguyện
(nguyện kinh) mà thôi.
Cứ theo Nhập đường cầu pháp tuần lễ
hành kí của Viên nhân - vị tăng người
Nhật bản - chép, thì khi sư đến Trung
quốc, lên chùa Kim các trên núi Ngũ đài,
trong gác Kinh tạng của viện Bồ đề kiên
cố, sư thấy Đại tạng kinh có hơn sáu nghìn
quyển, trong đó có một số nguyện kinh
được viết chép vào khoảng năm Đại lịch
(766-779) bằng chữ vàng, chữ bạc trên
giấy màu xanh biếc. Lại nữa, tương truyền
ở viện Tịnh độ trên núi Tỉ duệ tại Nhật
bản, có kinh Kim quang minh chữ vàng
chữ bạc trên giấy xanh, được viết vào tháng
9 năm Hội xương thứ 2 (842) đời Đường.
Năm Nguyên hựu thứ 2 (1087) đời Triết
tông nhà Tống, vị tăng người Cao ly là
Nghĩa thiên, mang theo bộ kinh Hoa
nghiêm lớn, ba bản, gồm một trăm tám
mươi quyển, viết chép bằng chữ vàng chữ
bạc đến chùa Tuệ nhân tại Hàng châu.
Người đời truyền rằng, màu kim nhũ của
tạng kinh Cao li hơi khác với màu kim
nhũ thông thường, mà gần như màu bạc.
Ngoài ra,khi viết kinh bằng kim nhũ thì
thường thường có phụ thêm viền nhũ bạc,
và trái lại, khi viết bằng nhũ bạc, thì phụ
thêm viền nhũ vàng.
CÁM THANH
Tức là màu xanh phớt đỏ. Còn gọi là
cám lưu li (lưu li màu xanh). Là màu tóc
của đức Phật và sắc tướng của cõi nước
Phật. Tóc trên đầu đức Phật màu xanh biếc,
cho nên gọi là Cám đính, Cám phát. Kinh

Đại bát nhã ba la mật đa quyển 381 (Đại 6,
968 trung), nói: “Tóc của đức Thế tôn dài,
dày và xanh biếc”. Lại lông mi của Phật
màu xanh lưu li, cho nên gọi là Cám tiệp
. Cũng kinh đã dẫn quyển 380 (Đại 6,
968 thượng), nói: “Mi mắt của Thế tôn cũng
như ngưu vương, xanh biếc tề chỉnh, không
lộn xộn”. [X. kinh Quán Phật tam muội hải
Q.1; Quảng hoằng minh tập Q.13; Huyền
ứng âm nghĩa Q.3].
CÁM VIÊN
Tên gọi khác của chùa. Còn gọi là Cám
phường, Cám điện, Cám vũ. Vì tóc của Phật
màu xanh biếc, cõi nước của Phật màu xanh
lưu li, cho nên chùa chư tăng ở cũng gọi là
Cám viên. Tổ đình sự uyển quyển 4 chép
(Vạn tục 113, 61 thượng). “Cám viên, tiếng
Phạm là Tăng già lam ma, Hán dịch là
Chúng viên. Bên Tây vực có các tên gọi
Cấp cô độc viên, Kì viên, Kim viên, Kê viên.
Viên (vườn) là nghĩa quần sinh gieo trồng
phúc tuệ, đều là tên gọi chung chùa Phật.
Cám viên, tức là Cám vũ. Giải thích là xanh
ngậm, tức là màu xanh mà ngậm đỏ, nội
giáo phần nhiều gọi mắt xanh, tóc xanh là
lấy nghĩa này”.
CẢM GIÁC
.....
Là tác dụng ý thức do sự kích thích
các giác quan sản sinh. Tương ứng với các
khí quan mắt, tai, mũi, lưỡi, thân … mà có
những tác dụng cảm giác như thấy, nghe,
ngửi, nếm và chạm xúc v.v...… cảm giác là
cơ sở của tri giác. Cảm giác có tính cách
cục bộ, yếu tố, nhục thể, còn tri giác thì là
toàn thể, có khả năng phán đoán, ghi nhớ,
suy xét. Phật giáo gọi cảm giác là thức
(Phạm:vijĩàna) nên có cái gọi là “Sáu

thức”. Bởi vì sáu cảm quan (sáu căn) mắt
tai mũi lưỡi thân ý, duyên với sáu đối tượng
(sáu cảnh) sắc thanh hương vị xúc pháp
mà sản sinh sáu cảm giác (thức mắt, thức
tai, thức mũi, thức lưỡi, thức thân, thức ý).
ý thức sau cùng còn gọi là thức thứ sáu,
hoặc thức phân biệt sự vật, là cảm giác có
tính toàn thể, gần với tri giác, phán đoán.
CẢM GIÁC

C
760
Nhưng tiến sâu thêm một tầng nữa mà
nói, hoặc là căn bản, hoặc là tinh thần,
lại lập thức thứ bảy (thức Mạt na hay thức
A đà na), thức thứ tám (thức A lại da),
thức thứ chín (thức A ma la) cùng với tác
dụng cảm giác của sáu thức có khác nhau.
(xt. Thụ, Thức).
CẢM MỘNG CẦU PHÁP THUYẾT
Câu chuyện nổi tiếng nhất về việc Phật
giáo được truyền vào Trung quốc lần đầu
tiên. Chuyện nằm chiêm bao cầu pháp thấy
được ghi chép trong các tư liệu sau đây:
Hậu Hán kỉ quyển 10 Hiếu minh Hoàng
đế kỉ của Viên hoàn đời Tấn, Hậu Hán thư
quyển 118 Tây vực truyện của Phạm diệp
đời Lưu Tống Nam triều, Lí hoặc luận của
Mâu tử, bài tựa kinh Bốn mươi hai chương,
kinh Lão tử hóa hồ, Minh Phật luận, Minh
tường kí v.v...… Cứ theo Hậu Hán kỉ chép về
việc Phật giáo mới đầu truyền vào Trung
quốc, bảo rằng, Hán minh đế ban đêm từng
nằm mộng thấy người vàng, thân hình cao
lớn, trên đầu có ánh sáng. Minh đế nghi
hoặc không hiểu; sáng hôm sau đưa việc
nằm mộng ra hỏi quần thần, thần hạ đáp:
“Phương tây có thần, gọi là Phật”. Vua bèn
sai sứ sang Tây trúc cầu pháp. (xt. Bạch Mã
Tự).
CẢM TẠ
.....
Tức là từ bi. Đối với tất cả mọi người
đều quí mến, gọi là “từ”; tự nén nỗi đau
khổ của chính mình mà thương tưởng đến
mọi người, thì gọi là “bi”, đây tức là tinh
thần “mình người như một” rất được coi

trọng trong Phật giáo. Cũng có nghĩa là
trong cái thế giới nhân duyên hỗ tương,
con người đều mang ơn lẫn nhau. Cho nên
người ta phải có lòng cảm tạ và luôn luôn
ghi nhớ để trả ơn.
CẢM THÔNG TỰ
........
Vị trí chùa nằm ở chính giữa ngọn núi
thứ tư của dẫy Thương sơn về phía nam
phủ Đại lí tỉnh Vân nam. Cứ theo Vân nam
thống chí chép, thì chùa Cảm thông ở phủ
Đại lí, cách Thái hòa huyện thành về mạn
nam mười hai dặm, do các ngài Ca diếp ma
đằng và Trúc pháp lan khi từ Thiên trúc
đến Trung quốc vào đời Hán xây dựng. Vua
Thái tổ nhà Minh có ngự chế mười tám bài
thơ tặng sư Vô cực, hiện nay vẫn còn.
CẢM TÌNH
.....
Hoạt động tinh thần của người ta có
thể được chia làm ba trạng thái tri, tình và
ý, trong đó, có thể chia thành những yếu
tố vui sướng và không vui sướng, tức gọi là
cảm tình. Tác dụng này bao quát các cảm
giác của cảm quan, cũng bao quát luôn cả
tác dụng tinh thần. Danh từ trong Phật giáo
tương đương với cảm tình là thụ (Phạm:
vedanà). Thụ do sự kết hợp và tiếp xúc..
(xúc) của ba thành phần căn. (cảm quan),
cảnh (đối tượng) và thức (tri giác) mà
sản sinh. Thụ có thể được chia làm ba thứ
khổ, vui, không khổ không vui. Có cảm
giác khổ vui do năm thức trước – từ thức
mắt đến thức thân cảm thụ, đây thuộc về
tác dụng nhục thể và cảm giác, cho nên gọi
là thân thụ. Còn cái mà ý thức thứ sáu cảm
thụ thì do nơi tinh thần nội bộ mà phát lên
sự vui mừng hoặc lo buồn, cho nên gọi là

tâm thụ.
CẢM ỨNG
.....
Cũng gọi ứng cảm. Chúng sinh có cơ
duyên thiện căn cảm động, Phật ứng với cơ
duyên ấy mà đến, thì gọi là cảm ứng. Cảm,
thuộc về chúng sinh, ứng thuộc về Phật.
CẢM MỘNG CẦU PHÁP THUYẾT

C
761
Đại minh tam tạng pháp số quyển 37 nói:
“Cảm tức chúng sinh, ứng tức Phật, có nghĩa
là chúng sinh đem cơ duyên tròn đủ cảm
Phật, Phật liền dùng hiệu ứng đáp lại, như
nước chẳng đi lên, mặt trăng chẳng đi
xuống, thế mà một vừng trăng ánh hiện
khắp mọi dòng sông”. Kinh Chính pháp
hoa quyển 1 (Đại 9, 67 thượng), nói : “Vô
số cõi Phật, rộng nói kinh pháp, việc Thế
tôn làm, cảm ứng như thế “Đại nhật kinh
sớ quyển 1 (Đại 39, 585 hạ), nói: “Diệu
cảm diệu ứng, đều không ngoài môn chữ
A”.
CẢM ỨNG ĐẠO GIAO
Chỉ ý chúng sinh được cảm và Phật hay
ứng giao hòa nhau. Mối quan hệ giữa Phật
và chúng sinh cũng giống như tình mẹ con,
mối quan hệ ấy chẳng phải tự lực của chúng
sinh, cũng chẳng do giáo hóa mà có, mà là
do cơ duyên của chúng sinh đã thuần thục,
thì tự nhiên Phật lực có thể tương ứng với,
cũng tức là sự giao hòa hỗ tương giữa “cảm”
của chúng sinh và “ứng” của Phật. Lại nữa,
căn tính chúng sinh có vô số, cho nên sự
diệu ứng của chư Phật cũng vô lượng, do
đó mà có các loại cơ cảm khác nhau, mà
theo kinh Pháp hoa huyền nghĩa quyển 6
phần trên đã tổng hợp, tóm thâu trong bốn
câu sau đây:
1. Minh cơ minh ứng (cơ ngầm ứng
ngầm), có nghĩa chúng sinh ở đời quá
khứ khéo tu ba nghiệp, ở đời hiện tại chưa
vận dụng nghiệp thân nghiệp khẩu, nhưng
nhờ thiện căn ở kiếp trước, đó là minh
cơ; tuy không hiện thấy linh ứng, nhưng

kín đáo làm lợi ích pháp thân, chẳng thấy
chẳng nghe, nhưng có hay biết, đó là
minh ứng.
2. Minh cơ hiển ứng (cơ ngầm ứng hiện),
có nghĩa là chúng sinh đã trồng căn lành ở
quá khứ, minh cơ đã thành, được gặp Phật
nghe pháp, được lợi ích ở hiện tại.
3. Hiển cơ hiển ứng (cơ rõ ứng rõ), có
nghĩa là chúng sinh ở đời hiện tại, thân
khẩu ý tinh cần không biếng nhác, cũng
có thể cảm được lợi ích.
4. Hiển cơ minh ứng (cơ rõ ứng ngầm),
có nghĩa là chúng sinh trong một đời chịu
khó, chứa góp nhiều thiện căn ở hiện tại,
tuy không cảm rõ, nhưng có lợi ngầm.
Sau bốn câu trên đây, Pháp hoa huyền
nghĩa lại lập thêm ba mươi sáu câu khác
để phân biệt. Cuối cùng, lại đứng về phương
diện mười pháp giới mà trình bày rõ ràng
về sự sai khác giữa bốn câu. Tổng kết lại,
thì “cảm” của chúng sinh và “ứng” của chư
Phật, có tất cả sáu vạn bốn nghìn tám trăm
cơ ứng. [X. Pháp hoa văn cú Q.1 phần
trên; Ma ha chỉ quán Q.1 phần trên; Quan
âm huyền nghĩa Q.hạ]. (xt. Tam Thập Lục
Cú).
CAN ĐẦU TIẾN BỘ
Tên công án trong Thiền lâm. Hàm ý
trên đầu cây sào cao một trăm thước (Tàu),
tiến thêm một bước nữa. Có xuất xứ từ Vô
môn quan tắc 46 (Đại 48, 298 hạ), nói: “Hoà
thượng Thạch sương hỏi: ‘Trên đầu cây sào
một trăm thước, làm thế nào để tiến bước?’
Lại nữa, Cổ đức có nói: “Người ngồi trên
đầu cây sào một trăm thước, tuy đã được
vào, nhưng chưa phải là thực. Đầu sào trăm
thước cần phải tiến bước, thì mười phương
thế giới hiện toàn thân”. Thạch sương, tức

là Thiền sư Khánh chư ở núi Thạch sương;
Cổ đức, tức chỉ cho Hoà thượng Cảnh sầm
ở Trường sa. Có nghĩa là đầu cây sào một
trăm thước tuy cao, nhưng nếu người cứ
ngồi trên đó mà an hưởng, không chịu đi
xuống, thì trí tuệ lại trở thành tội chướng,
như vậy chẳng phải là giác ngộ chân chính;
mà cần phải tiến thêm bước nữa, đi xuống
các ngã, hiện toàn thân trong thế giới ở
CAN ĐẦU TIẾN BỘ

C
762
mười phương để nhiếp hóa vạn cơ. Cho
nên ngài Vô môn Tuệ khai bình rằng: “Tiến
được bước, quay được thân, thì còn sợ chỗ
nào không xưng tôn? Tuy nhiên như thế,
vả nói, đầu sào trăm thước, tiến bước làm
sao? Ha!”. Lại tụng rằng: Mắt mù lầm đường,
quay thân bỏ mạng, một người mù, dắt một
lũ mù”. [X. Cảnh đức truyền đăng lục Q.10
mục Trường sa cảnh sầm; Thung dung lục
tắc 79].
CAN MỘC
Chỉ cây gậy các sư dùng khi có pháp
hội, hoặc chỉ cây gậy thông thường dùng
trong khi đi đường. Trong Thiền lâm, từ
này được chuyển dụng để chỉ cho cây gậy
vô hình mầu nhiệm trong tâm thầy dùng
để tiếp hóa học trò. Cho nên, trong Thiền
lâm, mỗi khi nói đến câu “Can mộc tùy
thân” (cây gậy mang theo mình) là thí dụ
cái cơ dụng tự tại vô ngại. Thung dung lục
tắc 10 (Đại 48, 233 thượng), nói: “Có thu
có phóng, gậy gỗ tùy thân, cho sống cho
chết, quyền hành trong tay”.
CAN THỈ QUYẾT
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Nguyên
chỉ cái Xia trong nhà xí (cầu tiêu) để dọn
phân người. Để đả phá sự chấp mê của phàm
phu khiến họ tỏ ngộ, tông Lâm tế thường
đặt câu hỏi: “Phật là vật gì?” và đáp là “Can
thỉ quyết”. Thỉ quyết vốn là vật bẩn thỉu,
nhưng không phải bẩn thỉu là không dùng,
tông Lâm tế đặc biệt đề cập cái vật gần gũi
con người nhất để cảnh giác người ta chỉ lo
đi tìm Phật ở đâu đâu, mà không biết trở về
làm cho cái tâm nhơ nhớp của chính mình

được trong sạch; đồng thời dùng nó để đả
phá sự chấp trước của học trò. [X. Ngũ đăng
hội nguyên Q.15; Vô môn quan tắc 21; Lâm
tế lục thướng đường].
CAN TUÊ ĐIẠ
........
Phạm: Zukha-vidarsanà-bhùmi. Tức
là địa thứ nhất của “Tam thừa cộng thập
địa” (mười ngôi vị chung cho ba thừa) trong
các giai vị tu hành của Bồ tát; địa này có
tuệ mà không định, cho nên gọi Can tuệ
địa. Cũng gọi Quá diệt tịnh địa, Tịch nhiên
tạp kiến hiện nhập địa, Siêu tịnh quán địa,
Kiến tịnh địa.
Vì các bậc thánh ba thừa, bắt đầu tu ba
phép quán Ngũ đình tâm, Biệt tướng niệm
xứ, Tổng tướng niệm xứ, tuy đã có tuệ quán,
nhưng chưa hoàn toàn được nước lí pháp
tính chân đế, cho nên gọi là Can tuệ địa
(trí tuệ khô khan). Cứ theo luận Đại trí độ
quyển 75 chép, thì Can tuệ địa có hai thứ:
1. Thanh văn, chỉ cầu Niết bàn, cho
nên siêng năng tinh tiến, giữ giới, hoặc tập
quán Phật tam muội, quán bất tịnh, hoặc
quán từ bi, vô thường, gom góp các pháp
lành, xả trừ các pháp bất thiện; tuy có trí
tuệ mà không được nước Thiền định, thì
không thể đắc đạo, vì thế gọi là Can tuệ
địa.
2. Bồ tát, thì từ mới phát tâm cho đến
chưa được thuận nhẫn. Lại cứ theo Ma ha
chỉ quán quyển 6 phần trên chép, thì đem
mười địa phối hợp với năm mươi ba giai vị
Bồ tát, trong đó, lấy Tam hiền ngoại phàm
làm Can tuệ địa, gọi là Thập tín. (xt. Thập
Địa).
CAN XÀ NA
Phạm: Kaĩcaỉa, Pàli: Kaĩcaka. Còn

gọi là Kiến chiết na, Can xà la. Tên khoa
học là Commelina salicifolia. Loại thực vật
thuộc họ cỏ chân vịt, sinh sản rất nhiều tại
khu vực Mạnh gia lạp (Bengal) thuộc Ấn
độ. Hình lá như cánh bướm, hoa có hai
thứ đỏ lợt và trắng, đều là năm cánh, song
CAN MỘC

C
763
không có mùi thơm. Quả như quả đậu, hột
nhỏ và dẹt. Cây này có hai loại, một loại
cây rậm, nhỏ thấp sát đất, loại kia là cây
cao từ sáu đến mười mét, nhưng hoa lá thì
giống nhau. [X. luận Đại tì bà sa Q.48; luận
Tì bà sa Q.3; luận A tì đàm tì bà sa Q.26].
CÀN ĐÀ LA SẮC
Tức màu vàng đục, vàng xám. Còn gọi
là Càn đà hạt sắc, Càn đà sắc. Càn đà la
còn gọi là Kiện đạt, Càn đà, Kiện đà cốc,
Càn đà la da. Tức là màu sắc được qui định
để nhuộm ba áo của tỉ khưu.
Ba áo gọi là ca sa, do nơi màu nhuộm
mà có tên ca sa, vì tiếng ca sa là dịch âm
của màu nhuộm. Càn đà la là một loại thực
vật thuộc hương liệu sản sinh tại Ấn độ,
lấy nước đặc của cây hương này để nhuộm
ba áo, thì gọi là hương nhiễm ...... Thông
thường màu này với màu mộc lan hơi khác
nhau, nó vàng xám, nhưng cũng có thuyết
bảo giống màu mộc lan (tức đỏ đen). [X.
Nam hải kí qui nội pháp truyện Q.2; Đại
nhật kinh sớ diễn áo sao Q.14; Bồ tát giới
bản sớ kỷ yếu Q.3 (Phượng đàm) ]. (xt. Mộc
Lan Sắc, Ca Sa).
CÀN ĐÀ THỤ
Càn đà, Phạm,Pàli: gandha, dịch ý là
thơm. Còn gọi Càn đà la thụ, Kiện đà thụ,
Kiện đỗ thụ, Càn đại thụ, Càn đỗ thụ. Tên
khoa học là Hyperanthera moringa (cây vỏ
già). Là loại cây cao sinh sản nhiều ở các
vùng Namhải, vỏ dày, lá như lá anh đào, vỏ
có thể dùng để nhuộm vải, Tăng đoàn Phật
giáo phần đông dùng để nhuộm áo, khi thành
màu gọi là màu Càn đà, hoặc là màu càn đà

la, tức màu vàng hơi đỏ lợt (hoặc nói là đỏ
đen). [X. kinh Tì ni mẫu Q.8; Tát bà đa tì ni
ma đắc lặc già Q.6; Căn bản thuyết nhất
hữu bộ bách nhất yết ma Q.9].
CÀN PHONG NHẤT LỘ
Tên công án của Thiền tông. Do thiền
sư Càn phong thuộc tông Tào động cuối
đời Đường trả lời câu hỏi của một vị Tăng,
bảo rằng: “Con đường dẫn đến cửa Niết
bàn chẳng cần phải tìm ở đâu xa, nó ở ngay
trước mắt”. Câu này đã trở thành một công
án. Còn gọi Càn phong nhất hoạch (một
cái vạch của Càn phong). Có một vị tăng
đến chỗ sư Càn phong, đem câu “Thập
phương Bạc già phạm, nhất lộ Niết bàn
môn” trong kinh Thủ lăng nghiêm quyển
5 (Đại 19, 124 hạ) hỏi sư: “Một con đường
đến cửa Niết bàn của chư Phật trong mười
phương, rốt cùng là ở chỗ nào?” Càn phong
cầm gậy vạch một đường rồi trả lời: “Ở đây
này”. Câu đáp biểu thị nghĩa không cần
tìm cầu đâu xa, cái đương thể của muôn sự,
muôn vật đều là một con đường Niết bàn
Phật làm, Phật đi. Vị tăng kia sau lại đến tổ
Văn yển của tông Vân môn hỏi cùng một
câu hỏi như trước. Tổ Vân môn bảo cái
quạt ngài đang cầm, bay lên đến trời 33,
dính ngay vào lỗ mũi Đế Thích, đánh cho
con cá gáy ở biển đông một gậy, rồi trút
xuống một trận mưa rào. Trong hai trường
hợp sư Càn phong tỏ bày “Bả định” (định
lại) tổ Vân môn tỏ bày “Phóng hành” (buông
đi), tuy ứng dụng cơ pháp có khác, nhưng
đều nêu rõ ý chỉ sâu xa mầu nhiệm. Ngài
Vô môn quan bình rằng (Đại 48, 299
thượng): “Bả định, phóng hành đều đưa ra
một tay dựng thẳng tông thừa”. Càn phong
bề ngoài tuy tỏ bày bả định, nhưng cũng

ngầm ý phóng hành; Vân môn tuy minh
thị phóng hành, nhưng cũng bao hàm bả
định. Hai người tuy không hẹn nhau, song
cùng gặp nhau trên một con đường đông
tây hai ngả mà cơ dụng giữa đường đều ăn
khớp với nhau, đó là ý chỉ chủ yếu của
công án trên. [X. Thung dung lục tắc 61;
CÀN PHONG NHẤT LỘ

C
764
Vô môn quan tắc 48; Cảnh đức truyền đăng
lục Q.17].
CÀN PHONG NHỊ QUANG TAM BÊNH
Lời nói pháp mở bày của Thiền sư Càn
phong ở Việt Châu thuộc tông Tào động
cuối đời Đường. Có nghĩa là đến được cảnh
giới giác ngộ thì phải buông bỏ và thoát
khỏi hai loại sáng và ba thứ bệnh. Hai sáng,
tức sáng năng thủ và sáng sở thủ. Sáng năng
thủ, chỉ mê hoặc nhỏ nhiệm do chủ quan
sinh khởi; sáng sở thủ thì chỉ mê hoặc vi tế
do mặt khách quan sinh khởi. Ba thứ bệnh
là:
1. Chưa đến đã đi, là cái bệnh trước khi
đạt đến cảnh giác ngộ đã khởi lên các thứ
tâm phân biệt.
2. Đến rồi ở lì, là cái bệnh khi đạt đến
cảnh giác ngộ rồi thì sinh tâm bám níu lấy.
3. Thấu thoát không nương, là cái bệnh
đã đạt đến cảnh giác ngộ, tuy đã thoát li
hết thảy sự chấp trước, nhưng vẫn chưa
thực tiễn trong sáng. Ngũ đăng hội nguyên
quyển 13 (Vạn tục 138, 254 hạ), nói: “Hoà
thượng Càn phong ở Việt Châu nói pháp:
Pháp thân có ba thứ bệnh, hai thứ sáng
cần phải thấu suốt mới có thể về nhà ngồi
yên, nhưng nên biết còn có một kẻ hướng
thượng nữa!” Về sau, lời mở bày được tổ
Văn yển của tông Vân môn nêu ra và nổi
tiếng trong Thiền lâm, vì thế còn gọi là
Vân môn tam bệnh, Vân môn lưỡng bệnh.
[X. Ngũ gia tôn chỉ soạn yếu Q.hạ].
CÀN THÁT BÀ
Phạm: gandharva, Pàli: gandhabba,
Tây tạng:dri-za. Còn gọi là Kiện đạt phọc,

Kiện thát bà, Ngạn đạt bà, Càn đạp bà, Càn
đạp hòa, Hiến đạp phọc. Dịch ý là ăn mùi
thơm, đi tìm mùi thơm, hương ấm, huơng
thần, chủ tìm mùi thơm. …
I. Càn thát bà. Chỉ vị thần hầu hạ trời
Đế thích, cùng với Khẩn na la tấu âm nhạc.
Cũng gọi là Tầm hương thần, Nhạc thần,
Chấp nhạc thiên. Là một trong tám bộ
chúng. Truyền thuyết rằng, thần này không
ăn thịt uống rượu, chỉ ăn hơi thơm. Loại
thần này có nhiều vua chúa và họ hàng,
phẩm Tựa kinh Pháp hoa nói có bốn vua
Càn thát bà, kinh Đại bảo tích quyển 13
hội Luật nghi thì bảo có mười ức vua Càn
thát bà; kinh Hoa nghiêm (bản dịch mới)
quyển 1 phẩm Thế chủ diệu trang nghiêm
cũng nêu tên hơn hai mươi vua Càn thát
bà. Càn thát bà vốn là những thần được
Bà la môn giáo sùng bái, trong Dạ nhu phệ
đà nêu tên hai mươi bảy thần, A thát bà
phệ đà cũng liệt kê sáu nghìn ba trăm ba
mươi ba thần. Có rất nhiều thần thoại và
về dáng mạo cũng có nhiều thuyết. Có
thuyết bảo trên mình nhiều lông, nửa người
nửa thú, có thuyết lại nói phong tư cực đẹp.
Thần thoại cổ Ấn độ bảo, thời đại Phệ đà,
Càn thát bà hầu yến tiệc trời Đế thích,
chuyên việc hát xướng tấu nhạc. Cứ theo
luận Đại trí độ quyển 10 chép, Kiện thát bà
vương đến chỗ Phật gảy đàn khen Phật, ba
nghìn thế giới đều rúng động, cho đến Ma
ha Ca diếp ngồi không yên. Trong các kinh
phần nhiều cho Càn thát bà là quyến thuộc
của Trì quốc thiên ở phương đông, thần
coi sóc phương đông. Cũng là một trong
ba mươi thân ứng hóa của bồ tát Quan âm.
Bổ đà lạc hải hội quĩ chép, hình tượng màu
đỏ, như đại ngưu vương, tay trái cầm ống

sáo, tay phải cầm gươm báu, có oai lực lớn,
trên đầu có vòng lửa. [X. Trường a hàm
Q.18 kinh Thế kí phẩm Diêm phù đề; luận
Đại trí độ Q.54; Duy ma kinh huyền sớ
Q.5].
II. Càn thát ba. Chỉ thân “Trung hữu”
ở cõi Dục. Phần nhiều dùng phiên âm Kiện
đạt phọc. Nhục thể của chúng sinh ở cõi
Dục sau khi chết, trong thời kỳ trung gian
CÀN PHONG NHỊ QUANG TAM BÊNH

C
765
(Trung hữu) thần thức vẫn chưa tìm được
một nhục thể mới, thì chỉ ăn hơi thơm, vì
thế có tên là Kiện đạt phọc. Luận Đại tì bà
sa quyển 69. Luận Câu xá quyển 9 nói, khi
vào thai mẹ phải có ba sự kiện xảy ra cùng
một lúc, đó là:
1. Thân thể người mẹ thoải mái.
2. Cha mẹ giao hoan hòa hợp.
3. Đúng lúc ấy Kiện đạt phọc phải hiện
trước. Cho nên biết Kiện đạt phọc là một
trong ba điều kiện vào thai. Trước khi vào
thai, hẳn Kiện đạt phọc phải khởi tâm điên
đảo, chạy theo dục cảnh. Tức trước hết,
nhờ nghiệp lực mà khởi nhãn căn, tuy ở
xa, nhưng có thể thấy nơi mình sắp thụ
sinh cha mẹ đang giao hoan, nếu Kiện đạt
phọc là trai thì duyên theo người mẹ mà
khởi dục tính của phái nam, sinh tâm ái
nhiễm, nếu là gái thì duyên theo người cha
mà khởi dục tính của phái nữ; trái lại, nếu
ngược với hai duyên ấy thì liền khởi tâm
tức giận. Có người bảo thuyết này là do
thuyết về thần hiếu sắc (hay dòm ngó phòng
the của những cặp vợ
chồng mới cưới) trong
thần thoại Ấn độ
chuyển biến mà thành.
Lại trong Kiện đạt phọc,
kẻ ít phúc thì ăn hương
xấu, kẻ nhiều phúc thì
ăn hương tốt. [X. Trung
a hàm Q.54 kinh Trà
đế; Câu xá luận quang
kí Q.9; Duy thức nhị
thập luận thuật kí

Q.thượng].
III. Càn thát bà.
Tập tục của Tây vực gọi các nghệ sĩ là Càn
thát bà. Họ không làm việc cho vua chúa,
không theo nghề sinh nhai, chỉ đi tìm các
nhà đang ăn uống, hơi thơm bay ra, rồi
đến trước cửa đứng tấu nhạc để xin ăn, do
đó mà có tên là Càn thát bà. [X. Pháp hoa
kinh huyền tán Q.2; Duy thức nhị thập luận
thuật kí Q.thượng].
IV. Càn thát bà. Nói đủ là Chiên đàn
càn thát bà thần vương. Là thần trói bọn
mười lăm quỉ con lại, đứng đầu là Di thù
ca (vì bọn quỉ con này hay quấy nhiễu
các thai nhi và những trẻ sơ sinh khiến
phải đau ốm - N.D) để bảo hộ những thai
nhi và trẻ sơ sinh. Cũng là pháp tu lấy
thần vương này làm bản tôn, gọi là Đồng
tử kinh pháp, Càn thát bà pháp. [X. kinh
Hộ chư đồng tử đà la ni; Đồng tử kinh
niệm tụng pháp]. (xt. Đồng Tử Kinh
Pháp).
CÀN THÁT BÀ THÀNH
Phạm:gandharva-nagara. Cũng gọi là
Kiện thát bà thành, Kiện đạt phọc thành,
Hiến đạt phọc thành. Nói tắt là Bà thành,
Càn đạt thành, Càn thành. Dịch ý là Tầm
hương thành. Chỉ lầu gác, núi sông, rừng
rậm, không có thực mà hiện giữa hư không.
Truyền thuyết cho rằng, thần Càn thát bà
hóa hiện thành quách giữa hư không, vì
thế mà gọi là Càn thát bà thành. Hoặc chỉ
các ảo ảnh trên biển, sa mạc, giữa đồng
không mông quạnh ở vùng nhiệt đới, do
nhiệt độ không khí khác nhau, bị tia sáng
bắn ra mà trông giống như những lâu đài
thành quách, trong kinh thường dùng hiện
tượng này để thí dụ các pháp không thực

có. Lại các nhạc sĩ Tây vực được gọi là Càn
thát bà, vì họ dùng ảo thuật hóa làm thành
quách, cũng gọi là thành Càn thát bà. Luận
Đại trí độ quyển 6 (Đại 25, 103 trung), nói:
“Mắt có thể thấy, mà không có thực, đó gọi
là thành Kiện thát bà”. [X. kinh Hoa
nghiêm (bản dịch mới) Q.42; kinh Kim
cương đính du già trung lược xuất niệm tụng
Q.2; kinh Thủ hộ quốc giới chủ đà la ni
Q.2; Tuệ uyển âm nghĩa Q.hạ; Chỉ quất
dịch thổ tập Q.9].
Càn Thát Bà
(Một trong 8 bộ chúng)
CÀN THÁT BÀ THÀNH

C
766
CANH CỔ
Trống canh. Còn gọi là canh điểm. Tức
chỉ cái trống báo thời khắc ban đêm. Canh
là một phần năm của một đêm, tùy mỗi
canh mà đánh trống, thí dụ canh một thì
đánh một tiếng, canh hai đánh hai tiếng
v.v...… cho nên gọi là Canh cổ. Tại Trung
quốc đời xưa thường đều dùng cách này, về
sau, trong các Thiền lâm cũng thực hành.
Từ chập tối đến tờ mờ sáng là một đêm,
chia làm 5 canh, cứ mỗi canh, vị Hương tư
......(chức vụ chuyên báo giờ giấc trong Tùng
lâm) đều phải đánh trống để báo thời khắc.
CANH THÂN
Chỉ hội Canh thân tế thần linh.Trung
quốc từ ngàn xưa đã dùng mười can, mười
hai chi để ghi ngày, từ Giáp tý đến Quý hợi
gồm sáu mươi ngày là hết một vòng, cứ
mỗi lần gặp ngày Canh thân thì dân gian
tế thần, gọi là Canh thân. Tín ngưỡng này
vốn thuộc Đạo giáo, sau cũng pha trộn với
trời Đế thích và Kim cương mặt xanh trong
Phật giáo mà trở thành một tín ngưỡng dân
gian. Cứ theo Bão phác tử nội thiên quyển
6 (sách của Đạo giáo) chép, thì vào ngày ấy,
quỉ thần linh phách “Tam thi ......” (Tam
bành) trong thân thể người ta, lúc loài người
đang ngủ say, lên trời báo cáo Tư mệnh
đạo nhân về tội lỗi của loài người, hễ người
tội nặng thì giảm thọ ba trăm ngày, người
tội nhẹ thì giảm thọ ba ngày. Thuyết này
nhấn mạnh số mệnh con người, có thể do
hành vi thiện ác ở hiện tại mà thêm hoặc
bơ t,Phâ tgia ocu ngtiê pnhâ                    ntưtươ   ngna
y.

Trongca ckinhTư thiênvương,kinhTam
phâ mđê tư ,kinhDươ csưlưuliquang,
kinhTịnhđô tammuô iv.v...…đê uco thuyê          t
T ư m ê n h đ o a t t o a n . Từ thời
trung cổ trở đi, Canh thân trở thành tín
ngưỡng dân gian của Trung quốc và Nhật
bản.
Hội Canh thân còn gọi là Canh thân
đãi, Canh thân tế. Cứ theo Đại tống tăng
sử lược chép, thì để ngăn chặn Tam thi lên
trời tâu trình tội lỗi của loài người, dân
gian phần nhiều thành lập hội Canh thân,
vào đêm Canh thân, tập trung đông đảo,
khua não bạt, tụng kinh niệm Phật, lễ bái
hành đạo, suốt đêm không ngủ. Tại Nhật
bản, khi làm nghi thức này, ở chính giữa
đàn đặt tượng Kim cương mặt xanh, tượng
ba con vượn, tượng thần Viên điền ngạn
v.v…... rồi nhóm họp người trong cả xã đến
cùng tế lễ. Nhưng đến đời sau thì nghi thức
này dần dần biến thành dịp dân chúng vui
chơi. [X. Bắc đẩu thất tinh hộ ma bí yếu
nghi quĩ].
CÁNH SINH LUẬN
Có một quyển. Do La quân chương (La
hàm) đời Đông Tấn soạn. Thu vào Đại
chính tạng tập 52 Hoằng minh tập quyển
5. Chủ yếu trình bày về quan điểm vạn vật
tái sinh, cho rằng sở dĩ trời đất vần xoay
không ngừng, đời đời bất diệt, là vì muôn
vật cứ sinh đi sinh lại mãi. Có nghĩa là muôn
vật đều có bản thể bất biến, thần (tinh thần)
và chất (nhục thể) cũng đều có khác, sống
chết chỉ do sự tụ tán của chất mà thôi, coi
hai phương diện sống chết như nhất thể.
Thuyết này tuy căn cứ trên quan niệm tự
nhiên của Đạo gia, nhưng rất phù hợp với
“Thần bất diệt luận” của Phật giáo.

CÁNH Y
Đổi áo. Còn gọi là Cải y. Có 3 nghĩa:
1. Thay đổi y phục.
2. Hàm ý là chuyển sang theo tông phái
khác.
3. Ý là đổi áo pháp, từ đó đưa đến nghĩa
CANH CỔ

C
767
thăng tiến lên ngôi vị Hoà thượng. [X. Lục
tổ Năng thiền sư bi minh (Vương duy); Tục
động thượng chư tổ truyện Q.3 Kim cương
dụng kiêm chương].
CẢNH
Phạm:viwaya, hàm ý lãnh vực của tác
dụng cảm giác; hoặcartha, ý là đối tượng;
hoặcgocara, ý là phạm vi hoạt động của
tâm; cũng dịch là Cảnh giới, Trần.
I. Cảnh là đối tượng của căn và thức.
Cũng tức là đối tượng để tâm và cảm quan
cảm biết hoặc tư duy. Đối tượng dẫn khởi
các tác dụng cảm biết tư duy của sáu căn
tai, mắt, mũi, lưỡi, thân và ý, đó là sáu cảnh
sắc, thanh, hương, vị, xúc và pháp, vì chúng
hay làm cho lòng người nhơ nhuốm, cho
nên gọi là sáu trần (bụi bặm). Từ bản chất
có và không, Duy thức Đại thừa chia Cảnh
thành ba loại: Tính cảnh, Độc ảnh cảnh
và Đới chất cảnh, để bàn về chủng tử sai
khác của hai phần Kiến và Tướng. Ngoài
ra, Cảnh còn có cảnh trong, cảnh ngoài,
cảnh thật, cảnh giả, cảnh thuận, cảnh
nghịch khác nhau.
Lại nữa, cảnh còn chỉ cái đối tượng của
trí tuệ thắng diệu, tức là Phật lí (chân như,
thực tướng). Như trong giáo nghĩa Thiên
thai, có “Quán bất tư nghị cảnh” là một
loại pháp quán về lí của thực tướng. (xt.
Lục Căn, Lục Cảnh, Trần, Thức).
II. Cảnh nghĩa giới hạn. Như Phật và
chúng sinh, phàm và thánh, vì trình độ
hiểu biết bất đồng mà có chia giới hạn khác
nhau. Kinh Vô lượng thọ quyển thượng
bảo, nghĩa ấy sâu rộng, chẳng phải cảnh

giới của tôi. [X. kinh Thắng man].
CẢNH BẢN ĐỊNH THÂN
Là từ ngữ do tông Thiên thai đặt ra, chỉ
thân liệt ứng một trượng sáu thước của đức
Thích ca. Cảnh, là cảnh sở quán; bản, là
căn bản; định, là tất định; thân, chỉ ứng
thân ba mươi hai tướng cao một trượng sáu
thước. Có nghĩa là, những người tu hành
thuộc bốn giáo: Tạng giáo, Thông giáo, Biệt
giáo, Viên giáo, tùy trí năng quán của mỗi
người có khác nhau, nên Phật thân sở quán
cũng có bốn loại bất đồng là: Liệt ứng thân,
Thắng ứng thân, Báo thân và Pháp thân.
Tuy nhiên, những người bốn giáo đối với
thân Phật đều phải là Ứng thân một trượng
sáu thước của đức Thích ca, ứng thân là
cảnh sở quán của họ. Trên căn bản, cảnh
sở quán phải là Liệt ứng thân một trượng
sáu thước của Phật Thích ca, vì thế nên gọi
là Cảnh bản định thân. Đây là thuyết do
ngài Tri lễ ở núi Tứ minh đời Tống đề xướng
và rất thịnh hành. [X. Tứ giáo nghi bán tự
đàm Q.1; Chỉ quán phụ hành truyền hoằng
quyết Q.1; Thiên thai tứ giáo nghi tập chú
Q.thượng].
CẢNH DÃ TRIẾT (1871-1933)
Vị tăng học giả của phái Đại cốc thuộc
Chân tông Nhật bản. Chính tên là Triết
hải, sau đổi là Triết, hiệu Hoàng dương.
Người thị trấn Tiên Đài huyện Cung thành.
Lúc nhỏ đọc Phật giáo hoạt luận của Tỉnh
thượng Viên liễu mà nảy ra chí học Phật.
Năm Minh trị 27 (1894) ông cùng với Thôn
thượng Chuyên tinh ấn hành Phật giáo sử
lâm. Năm 33, cùng với những Phật tử có
chí hướng, tổ chức hội Đồng chí, chuyên
biên tập các ấn phẩm về “Phật giáo mới”,
đồng thời, tham gia chỉ đạo cuộc vận động

“Phật giáo mới”, là một trong những người
lãnh đạo hội Đồng chí. Năm 34, ông viết
Nhật bản Phật giáo sử yếu, năm 40, viết
Trung quốc Phật giáo sử cương, rất được
hoan nghinh. Lần lượt nhận dạy tại các
Đại học Đông dương, Đại học Phong sơn,
Đại học Nhật liên tông, Đại học Tào động
CẢNH DÃ TRIẾT

C
768
tông, kiêm ký giả của báo Đông kinh triêu
nhật tân văn. Từng qua nước Mỹ quan sát
các đại học và đến diễn giảng đạo pháp tại
các nơi do phái Đại cốc truyền giáo. Năm
Chiêu hòa thứ 5 (1930), nộp luận án tại
Đại học Câu trạch với đề tài “Tùy, Đường
dĩ tiền chi Trung quốc Phật giáo” (Phật giáo
Trung quốc trước thời Tùy, Đường), và đậu
văn bằng tiến sĩ văn học. Năm Minh trị
thứ 8, ông qua đời, thọ sáu mươi ba tuổi.
Ngoài các trước
tác ghi ở trên,
Cảnh dã triết
còn có nhiều loại
tác phẩm sau:
Ấn độ Phật giáo
sử cương, Ấn độ,
Trung quốc Phật
giáo sử yếu, Bát
tông cương yếu
giảng thoại; Phật
giáo sử luận,
Thiên thai tứ
giáo nghi giảng
thoại, Thánh đức Thái tử chi nghiên cứu,
Trung quốc Phật giáo sử giảng thoại, Giới
luật chi nghiên cứu, Trung quốc Phật giáo
sử chi nghiên cứu, Nhật bản Phật giáo sử
giảng thoại, Phật giáo nghiên cứu pháp, Nhật
bản Phật giáo phát đạt khái thuyết, và Trung
quốc Phật giáo tinh sử v.v…...
CẢNH DOÃN PHÁI
Một tông phái Phật giáo tiểu thừa tại
Trung quốc, nói tắt là “Doãn”. Tín đồ phần
đông là dân tộc Thái ở rải rác tại các địa

phương Đức hoành, Trấn khang, Cảnh mã
thuộc tỉnh Vân nam. Còn chia làm hai chi
phái là Doãn ba, Doãn tổn, nghi thức tôn
giáo tấn thăng Tăng sĩ của hai chi phái có
khác nhau. Phái doãn ba thì đưa Tăng sĩ từ
nơi hoang dã về, rồi sau mới cử hành nghi
thức; phái Doãn tổn thì tiếp tăng sĩ ngay ở
trong vườn về rồi sau cử hành nghi thức.
Cấp bậc giáo phẩm của Tăng sĩ phái Cảnh
doãn cũng giống như trong Phật giáo Tiểu
thừa của tộc Thái ở tỉnh Vân nam, phần
nhiều chia hai phái nhỏ ra, chủ yếu có các
cấp bậc như Môn triệu, Đình triệu, Tản di
triệu, Hồ mã triệu, Tùng liệt triệu, A kiết
mộc lí triệu v.v...… Về phương diện giáo nghĩa
và kinh điển, thì phái Cảnh doãn cũng cùng
một hệ thống của Phật giáo Tiểu thừa mà
chủng tộc Thái tin thờ.
CẢNH DUY THỨC
Là một trong năm loại Duy thức. Tông
Pháp tướng đem các văn nghĩa Duy thức
tản mạn trong các kinh luận, tóm thâu làm
5 loại, trong đó, Cảnh duy thức tức là đứng
về phương diện cảnh giới sở quán để thuyết
minh nghĩa Duy thức. Như kinh A tì đạt
ma nói “Một chỗ bốn thấy”, nghĩa là, đối
với cùng một cảnh giới, nhưng do nơi tâm
thức của những người thấy khác nhau, mà
làm cho cảnh sở quán có ý thú rất bất đồng.
Chẳng hạn, quỉ, bàng sinh (súc sinh đạo),
người, trời cùng thấy nước, nhưng quỷ thì
thấy là máu mủ, cá thì thấy là chỗ ở, người
thì thấy là nước ao, trời thì thấy là ao báu
trang nghiêm lộng lẫy. [X. Nhiếp đại thừa
luận thích Q.4 (Vô tính); luận Đại thừa a tì
đạt ma tạp tập Q.5; luận Thành duy thức
Q.7]. (xt. Ngũ Chủng Duy Thức).
CẢNH ĐỨC TRUYỀN ĐĂNG LỤC

.............
Gồm ba mươi quyển. Do ngài Đạo
nguyên đời Tống soạn. Nói tắt là Truyền
Đăng Lục. Là một bộ lịch sử Thiền tông
Trung quốc. Nguyên đề tên là Phật tổ đồng
tham tập. Thu vào Đại chính tạng tập 51.
Sách này thu chép pháp hệ truyền đăng từ
bảy đức Phật ở quá khứ và các tổ Thiền
Cảnh Dã Triết
CẢNH DOÃN PHÁI

C
769
tông các đời của năm nhà năm muơi hai
đời, cộng tất cả một nghìn bảy trăm linh
một vị, nội dung bao gồm hành trạng và cơ
duyên. Trong số đó, các tổ có để lại Ngữ
lục là chín trăm năm mươi mốt vị. Sách
được dâng lên vua Chân tông nhà Tống
vào niên hiệu Cảnh đức năm đầu (1004)
và vâng mệnh vua đưa vào Đại tạng, vì thế
nên đặt tên là “Cảnh Đức” Lại vì đèn có
thể phá tan bóng tối, pháp hệ nối tiếp nhau,
cũng như lửa từ đèn này truyền sang đèn
khác: thí dụ Chính pháp được thầy trò
truyền cho nhau mãi mãi không dứt, cho
nên gọi là “Truyền Đăng”.
Sách này là tư liệu căn bản cho việc
nghiên cứu lịch sử Thiền tông Trung quốc.
Ở đầu sách có bài tựa do Dương ức soạn.
Quyển 1, quyển 2 tường thuật về tình hình
truyền pháp giữa bảy đức Phật quá khứ và
tổ Ma ha Ca diếp thứ nhất đến tổ Bát nhã
đa la thứ hai mươi bảy. Quyển 3, thuật lại
việc truyền pháp của năm vị tổ Đông độ là
Đạt ma, Tuệ khả, Tăng xán, Đạo tín, Hoằng
nhẫn. Quyển 4 thuật các hệ bên của Tứ tổ
Đạo tín, Ngũ tổ Hoằng nhẫn, là các pháp
hệ Thiền Ngưu đầu, Thiền Bắc tông, tông
Tịnh chúng và truyện kí của các ngài Pháp
dung (Ngưu đầu), Thần tú (Bắc tông) và
Phổ tịch. Quyển 5 tường thuật về ngài Tuệ
năng và pháp hệ của ngài. Quyển 6 thu
chép sư Mã tổ Đạo nhất và Bách trượng
Hoài hải. Quyển 7 thu chép các sư Nga hồ
Đại nghĩa và Ma cốc Bảo triệt. Quyển 8,
lần lượt kể truyện về các sư Nam tuyền
Phổ nguyện gồm 54 người. Quyển 9 kể về

30 người nối pháp Bách trượng Hoài hải.
Quyển 10 ghi chép các pháp tự của Nam
tuyền Phổ nguyện như tiểu sử của sư Tùng
thẩm ở Triệu châu. Quyển 11 tường thuật
những người nối pháp tổ Linh hựu núi Qui
sơn thuộc tông Qui ngưỡng. Quyển 12 là
truyện của tổ Nghĩa huyền ở Lâm tế thuộc
tông Lâm tế. Quyển 13 thuật về pháp hệ
của tông Hà trạch, đồng thời, thu chép
truyện của Trừng quán và Tôn mật thuộc
tông Hoa nghiêm. Quyển 14 thu chép
truyện của Hi thiên ở Thạch đầu và pháp
hệ Hi thiên. Quyển 15 chép truyện của
Lương giới ở Động sơn. Quyển 16 ghi truyện
những người nối pháp của Tuyên giám ở
Đức sơn. Quyển 17 chép hệ thống của tông
Tào động. Quyển 18, 19 là pháp hệ của
Nghĩa tồn ở Tuyết phong. Quyển 20 thuật
về hệ thống của Bản tịch ở Tào sơn. Quyển
21 là pháp hệ của sư Bị ở Huyền sa. Quyển
22, 23 là pháp hệ của tông Vân môn. Quyển
24, 25, 26 là pháp hệ của Văn ích ở Thanh
lương thuộc tông Pháp nhãn. Quyển 27
tường thuật về các thiền sư ưu tú mà không
thuộc bất cứ tông phái nào trong Thiền
môn. Quyển 28 thu chép các ngữ lục đặc
thù ưu việt của Thiền tông, bao gồm 12
người từ Tuệ trung ở Nam dương đến Thần
hội ở Hà trạch. Quyển 29 đề là “Tán tụng
kệ thi”, thu chép những bài kệ tụng của mười
bảy người, trong đó có Bạch cư dị. Quyển
30 đề là “Minh ký châm ca...........” thu
chép tất cả hai mươi ba loại Toạ thiền châm,
Chứng đạo ca. Sách này có hai loại bản in
lại, một do Tư giám in lại vào năm Thiệu
hưng thứ 4 (1134) đời Tống; một do Hi vị
in lại vào năm Diên hựu thứ 3 (1316) đời
Nguyên. [X. Phật tổ thống kỉ Q.44; Phật tổ

lịch đại thông tải Q.26].
CẢNH GIÁO
Tông giáo sáng sủa. Là Cơ đốc giáo
truyền đến Trung quốc vào đời Đường. Tức
là phái dị đoan, Niếp tư thác lí (Nestorius)
của Đông la mã. Ý là “Tôn giáo sáng sủa” .
Do Niếp tư thác lí, người Tư lợi a (Syria)
sáng lập vào đầu thế kỷ thứ 5. Còn gọi là
Đại tần cảnh giáo. Vào năm Trinh quán
thứ 9 (635) đời Thái tông nhà Đường, giáo
sĩ người Ba tư là A la bản đến Trung quốc
CẢNH GIÁO

C
770
truyền giáo dịch kinh. Thái tông ưu đãi, ra
lệnh dựng đền Ba tư ở Trường an, đến thời
Huyền tông đổi là đền Đại tần. Lúc bấy giờ
có hai mươi mốt giáo sĩ. Không bao lâu phát
triển tại các nơi trên toàn quốc. Đến thời
Cao tông, làm đền Cảnh giáo tại các châu
và tôn A la bản làm “Trấn quốc đại pháp
chủ”. Đến thời Vũ hậu Tắc thiên thì bảo
hộ Phật giáo và Ma ni giáo mà trấn áp Cảnh
giáo. Từ Huyền tông trở về sau đến Đức
tông đều làm đền Cảnh giáo tại các châu
hoặc bảo hộ Cảnh giáo. Năm Kiến trung
thứ 2 (781) đời Đức tông dựng bia “Đại tần
cảnh giáo lưu hành Trung quốc”, trong văn
bia có câu “Pháp lưu mười đạo, đền thờ
khắp trăm thành”, có thể biết cái trạng
huống của thời kỳ toàn thịnh.
Năm Hội xướng thứ 5 (845), Vũ tông
hạ lệnh cấm chỉ lưu truyền Phật giáo, phá
hủy hết chùa viện trong nước, bắt tăng ni
hoàn tục, Cảnh giáo cũng bị lây, hơn hai
nghìn giáo sĩ bị đuổi, một thời tuyệt tích tại
Trung nguyên,
nhưng vẫn lưu
hành tại Khiết đan
và Mông cổ. Đời
Nguyên, người
Mông cổ vào làm
chủ Trung nguyên,
Cảnh giáo cũng lại
theo vào, cùng với
Thiên chúa giáo
được truyền vào thời
ấy gọi chung là Dã
lí khả ôn giáo. Cứ

theo mục lục của
Đại tần bản kinh
chép, thì kinh điển của Cảnh giáo (kể cả
chú sớ) có tất cả năm trăm ba mươi bộ;
dịch ra Hán văn thì có Tự thính mê thi sở
kinh, Cảnh giáo tam uy mông độ tán, Chí
huyền an lạc kinh, Thường minh hoàng
lạc kinh, Tuyên nguyên chí bản kinh v.v...…
Khoảng năm Thiên khải đời Minh, có đào
được bia “Cảnh giáo lưu hành Trung quốc”
ở gần Tây an, dịch thành tiếng La tinh và
nhiều thứ tiếng khác. Năm Quang tự 33
(1907) bia này đã được dời từ đền Kim
thắng vào rừng bia trong nội thành.
CẢNH GIÁO LÝ HÀNH QUẢ
Chỉ cho Cảnh duy thức, Giáo duy thức,
Lí duy thức, Hành duy thức và Quả duy
thức. Ngoài bốn pháp bảo (Giáo pháp, Lí
pháp, Hành pháp, Quả pháp) ra, đây là
“Cảnh” sở quán được thêm vào mà thành,
tông Pháp tướng đặc biệt gọi là năm loại
Duy thức. [X. Đại thừa pháp uyển nghĩa
lâm chương Q.1 phần cuối; Thành duy thức
luận chưởng trung xu yếu Q.thượng phần
đầu]. (xt. Ngũ Chủng Duy Thức).
CẢNH GIỚI BÁT NHÃ
Bát nhã, Phạm:prajĩa, có nghĩa là tuệ.
Một trong năm loại Bát nhã. Năm loại Bát
nhã chỉ cho năm loại Thánh trí thấy rõ
pháp giới, thấu suốt chân lí. Trong đó, cảnh
giới bát nhã là chỉ hết thảy các pháp sở
duyên của bát nhã. Vì Bát nhã là trí năng
duyên, các pháp là cảnh sở duyên, mà cảnh
thì không có tự tướng riêng, đều là do trí
phát hiển, cho nên dùng hai trí căn bản và
hậu đắc soi rọi và thấu suốt hết thảy pháp
cảnh giới đều rỗng lặng, gọi là Cảnh giới
bát nhã. [X. Nhân vương hộ quốc bát nhã

ba la mật đa kinh sớ Q.1 phần trên; Bát
nhã tâm kinh u tán Q.thượng; Tam tạng
pháp số Q.20]. (xt. Ngũ Chủng Bát Nhã).
CÁNH GIỚI BỨC BÁCH CHƯỚNG
Là một trong ba chướng ngại của sự tu
định. Tu định có 3 thứ chướng ngại, Cảnh
giới bức bách chướng, có nghĩa là người
Bia Đại Tần Cảnh Giáo
Lưu Hành Trung Quốc
CẢNH GIÁO LÝ HÀNH QUẢ

C
771
muốn tu Thiền định, nhưng nơi thân lại
có sự bức bách, như thân thể đau ốm; hoặc
nơi cảnh có sự bức bách, như gặp nạn lửa
cháy, nước dâng, những ác tướng bức não
người tu hành, khiến sinh sợ hãi mà thành
chướng ngại cho sự tu định. (xt. Tam
Chướng).
CẢNH GIỚI CỰC THÀNH
Tiếng dùng trong Nhân minh. Một trong
bốn loại cực thành trong Nhân minh. Cực
thành hàm ý là rất mực thành tựu. Tức là
cái tình huống tranh luận trong đó cả đôi
bên Lập (người lập luận) và Địch (người
vấn nạn) đều thừa nhận, không còn ý kiến
gì khác nữa. Cảnh giới, tức là sự thực do
ngôn ngữ trình bày. Trong khi tiến hành
tranh luận, nếu sự thực được cả đôi bên
Lập và Địch vận dụng ngôn ngữ để trình
bày mà đều nhất trí cùng được đôi bên thừa
nhận, thì gọi là Cảnh giới cực thành. [X.
Nhân minh đại sớ lê trắc (Trần đại tề)]. (xt.
Cực Thành).
CẢNH GIỚI TRỤ Y CHỈ TRỤ
Còn gọi là Cảnh giới xứ y chỉ xứ.
I. Cảnh giới trụ y chỉ trụ. Nơi đức Phật
đến giáo hoá thì gọi là Cảnh giới trụ, chẳng
hạn những nơi như thành vua, làng, ấp
trong mười sáu nước lớn; còn những nơi
mà đức Phật cư trú thì gọi là Y chỉ trụ, chẳng
hạn những chỗ như vườn Cấp cô độc, Ngài
cùng ở chung với chúng tăng. Thuyết này
được sư Chân đế đời Lương đặt ra trước
nhất, rồi sau các nhà giải thích kinh điển
Tịnh độ giáo thu dụng. [X. A di đà kinh sớ
(Khuy cơ); Vu lan bồn kinh sớ Q.hạ (Tông

mật); Quán vô lượng thọ kinh sớ Q.2
(Thiện đạo)].
II. Cảnh giới trụ y chỉ trụ. Cảnh giới
do tâm chứng ngộ gọi là Cảnh giới trụ. Có
thể chia thành sáu thứ: Phạm xứ trụ, Thiên
xứ trụ, Thánh xứ trụ, Thọ mệnh trụ, Uy
nghi trụ và Đại xứ trụ. Còn nơi mà thân
thực của mình đang ở thì gọi là Y chỉ trụ.
[X. Quán kinh sớ Tự phần nghĩa khải định
kí Q.1]
CẢNH GIỚI TƯỚNG
Một trong Tam tế. Thuyết của luận Đại
thừa khởi tín. Cũng gọi Hiện tướng, Cảnh
tướng, Hiện thức.
Theo thuyết của luận Khởi tín, khi vô
minh căn bản khởi động vô minh mà hiện
ra các vọng pháp lưu chuyển sinh diệt thì
các tướng dáng của các vọng pháp ấy có
hai loại là: Tam tế và Lục thô, trong đó,
tướng dáng thứ ba của Tam tế tức là Cảnh
giới tướng. Tướng này duyên theo tướng
thứ hai trong Tam tế là “Năng kiến tướng”
mà hiện ra tất cả cảnh giới. Giống như tấm
gương sáng ánh hiện các sắc tượng, thì
gương là Năng kiến tướng, còn các sắc tượng
là Cảnh giới tướng. Hoặc như tâm thức
nương vào giấc ngủ mà có cảnh chiêm bao,
thì tâm thức là Năng kiến tướng, còn chiêm
bao là Cảnh giới tướng. Bởi thế nên biết,
khi Năng kiến tướng khởi động, thì cùng
lúc các cảnh giới hư vọng cũng hiển hiện.
Cho nên, nếu lìa tướng năng kiến thì cũng
không có cảnh giới sở kiến.
Tóm lại, Năng kiến tướng là tác dụng
năng duyên, còn Cảnh giới tướng thì là cảnh
giới sở duyên. Tướng này đồng nghĩa với
“Tướng phần” do Tự thể phần trong ba
phần của thức A lại da mà tông Pháp tướng

chủ trương. Nó cũng tương đương với “Hiện
sắc bất tương ứng nhiễm” trong sáu nhiễm.
(xt. Tam Tế Lục Thô).
CẢNH HÀNH QUẢ
Tức là Cảnh, Hành, Quả nói chung lại.
CẢNH HÀNH QUẢ

C
772
Cảnh là đối tượng của sự quán chiếu,
của lòng tin hoặc của sự hiểu biết. Hành
là nhờ các quán chiếu cảnh, khởi lòng tin
hiểu mà tu hành. Quả là do tu hành mà
được chứng quả. Trong đó, Cảnh là đối
với hết thảy pháp, xét kĩ ba tính thiện, ác,
vô kí của chúng, quán xét xem chúng là
hữu thể, vô thể, hữu vi hay vô vi v.v...
Hành nghĩa là biết cảnh giới rồi thì tu tập
văn tuệ, tư tuệ, tu tuệ, chuyên tu pháp “Ngũ
trùng duy thức quán”. Quả nghĩa là tu hữu
lậu có thể cảm được tất cả diệu quả thế
gian; còn tu vô lậu thì có thể vĩnh viễn
diệt trừ các phiền não chướng ngại mà
chứng được đại bồ đề. [X. Bát nhã tâm
kinh u tán Q.thượng; Thành duy thức luận
thuật kí Q.7 phần đầu; Đại thừa pháp uyển
nghĩa lâm chương Q.1 phần cuối].
CẢNH HỰU TÂN TU PHÁP BẢO LỤC
Gồm hai mươi mốt quyển. Do nhóm
Lữ di giản đời Bắc Tống vâng mệnh vua
soạn. Nói tắt là Cảnh hựu pháp bảo lục,
Cảnh hựu bảo lục. Sách này tiếp theo Đại
trung tường phù pháp bảo lục, được biên
soạn vào năm Đại trung tường phù thứ 5
(1012), ghi chép tất cả kinh Phật được
dịch từ đó đến năm Cảnh hựu thứ 4
(1037) gồm khoảng hai mươi lăm năm,
đồng thời, thu chép cả các Tấu chương,
Nguyện ban, Tự dẫn v.v...… trong thời gian
đó.
Sách này vốn đã thất lạc, chỉ còn nghe
tên, bản sót lại được tìm thấy trong tạng
Kim cất giữ tại chùa Quảng thắng, huyện
Triệu thành tỉnh Sơn tây vào năm Dân quốc

22 (1933), sau được thu chép vào Tống tạng
di trân tập hạ, hòm xuất bản thứ 12. Trong
số hai mươi mốt quyển, thì bản Tống tạng
di trân thiếu mất bảy quyển là các quyển 3,
5, 7, 11, 15, 19, 20 và hai quyển 8, 10 thì đã
rách nát. Về sau, viện Nam kinh Chi na
nội học sao chép các văn trọng yếu ra từ
các bản Tống tạng di trân, Tổng lục của
sách này, Đại trung tường phù pháp bảo
lục, Thiên thánh thích giáo tổng lục, Chí
nguyên pháp bảo khám đồng tổng lục v.v…...
mà bù thêm vào các bộ phận đã thiếu, đề
là: “Cảnh hựu pháp bảo lục lược xuất” và
được ấn hành vào năm Dân quốc 23. [X.
Phật tổ thống kỉ Q.45; Đại tạng thánh giáo
pháp bảo tiêu mục Q.1; Chí nguyên pháp
bảo khám đồng tổng lục Q.10; Tống sử
Q.205 Nghệ văn chí; Phật giáo sử liệu (...………)
Kim khắc đại tạng kinh (Trủng bản Thiện
long, Đông phương học báo kinh đô sách
thứ 6)].
CẢNH MÊNH NHẬT
Là ngày Thiên tử lên ngôi. Cảnh mệnh,
hàm ý là mệnh lớn, có nghĩa là Hoàng đế
vâng mệnh lớn của trời. Từ đời Nguyên trở
về sau, trong Thiền lâm, cứ mỗi tháng vào
ngày ấy, lại cử hành nghi lễ tụng kinh chúc
mừng, gọi là Cảnh mệnh nhật chúc tán.
Cứ theo Sắc tu bách trượng thanh qui
quyển 1 mục Cảnh mệnh tứ trai nhật chúc
tán chép, thì trước ngày Cảnh mệnh, vị
Tri sự báo cho đại chúng biết, rồi treo thẻ
tụng kinh. Ngày hôm sau, thỉnh chuông
sáng xong, tập tăng tại Tăng đường, sau
đó lên chính điện, tụng chú Thủ lăng
nghiêm, niệm danh hiệu Phật Dược sư.
Xong rồi, vị Duy na hồi hướng (Đại 48,
1114 trung): “Ngày mỗ giờ mỗ, tại châu

mỗ, chùa mỗ, trụ trì truyền pháp tên mỗ,
cung thỉnh chư tăng tề tựu nơi bảo điện,
phúng tụng Đại Phật đỉnh vạn hạnh Thủ
lăng nghiêm thần chú, tán dương Thánh
hiệu, mong nhờ hồng ân, cầu chúc Hoàng
thượng hiện tiền được vạn an trường thọ,
Kim cương Vô lượng thọ Phật Nhân vương
bồ tát”. [X. Thiền lâm tưọng khí tiên Báo
đảo môn].
CẢNH HỰU TÂN TU PHÁP BẢO LỤC

C
773
CẢNH MINH TỰ
Chùa tại Lạc dương do Tuyên vũ đế nhà
Bắc Ngụy sáng lập vào khoảng năm Cảnh
minh (500 - 503). Chính sách sùng kính
Phật giáo của nhà Bắc Ngụy đã đưa đến
việc mở rộng Vân cương và xây dựng chùa
Vĩnh minh, đến Văn đế còn tiến xa hơn
nữa, đẩy mạnh việc Hán tộc hóa các tôn
thất một cách đại qui mô, rồi dời đô đến
Lạc dương. Tuyên vũ đế noi theo di phong
của các vua đời trước, mở hang động Long
môn và làm chùa Cảnh minh. Hàng năm
cứ đến ngày Phật đản vào tháng tư, tượng
Phật từ các chùa viện ở Lạc dương được
tập trung về chùa Cảnh minh đến hơn
nghìn pho, để tấu phạm nhạc cúng dường,
xong, rước tượng quanh thành phố. Cảnh
tượng tưng bừng, khiến các vị tăng Tây vực
ca ngợi và có cảm tưởng như đang đi trong
nước Phật vậy. Lúc bấy giờ tại Lạc dương,
có tất cả một nghìn ba trăm sáu mươi bảy
ngôi chùa viện, nhưng đến khi nhà Ngụy
suy vong, thì phần nhiều chùa viện đã bị
hủy bỏ.
CẢNH QUÁN BẤT NHỊ
Có nghĩa là cảnh được quán (sở quán)
và tâm hay quán (năng quán) dung hòa làm
một. Tông Thiên thai cho rằng, giữa cảnh
được quán và tâm hay quán của người tu
hành Viên giáo, đại khái tuy tương đối sai
biệt, nhưng về thể tính thì cả hai đều là
pháp viên dung vô ngại, tương nhập tương
tức, cho nên gọi là “bất nhị” (không hai).
Bởi vì đương thể của muôn pháp đều là
thực tướng của ba đế viên dung, không một

pháp nào mà không đầy đủ ba nghìn, đây
là yếu chỉ do Viên giáo Thiên thai thuyết
minh. Theo thuyết của tông Thiên thai, tâm
quán của hành giả Viên giáo tuy là quán
xét cảnh, còn có năng, sở khác nhau, nhưng
cả hai đều là thực tướng của ba đế viên
dung, ba nghìn tròn đủ, dứt bặt sự sai biệt
năng, sở, vì thế cảnh và quán dung hòa
làm một, đó gọi là Thường cảnh vô tướng,
Thường trí vô duyên. Tức cảnh và quán
vốn là một pháp. Mà đã là một pháp, thì
chẳng còn cảnh tướng nào có thể vin theo
nữa, cho nên là vô tướng. Mà đã chẳng có
cảnh để vin theo, thì cũng chẳng có cái
hay vin theo, cho nên nói là vô duyên. Lại
thể của cảnh và quán tuy chẳng hai, nhưng
nếu đứng về phương diện sự tướng tu quán
mà nói, thì trong cái trạng thái năng, sở
chẳng hai ấy, ba đế vẫn mặc nhiên tồn tại,
gọi là không tướng mà tướng. Cái không
tướng mà tướng này là chỉ cái cảnh tướng
sở quán; do cảnh tướng ấy mà phát ra trí
tuệ, tức là ba quán, như vậy, nói không
duyên mà duyên. Tóm lại, tuy bảo rằng cảnh
và quán dung hợp chẳng hai, nhưng vẫn
phải siêng chăm tinh tiến thực hành nhất
tâm năng tu năng quán.
CẢNH QUÁN TƯƠNG TƯ
Tiếng dùng của tông Thiên thai. Có
nghĩa là thực tướng diệu cảnh của một
tâm ba quán năng quán và ba đế viên dung
sở quán là do chủ khách giúp đỡ lẫn nhau
mà được hiển hiện thành lập. Bởi vì, một
tâm ba quán viên dung, nếu không nhờ
diệu cảnh thì không hiển hiện được, nếu
diệu cảnh ba đế viên dung không nhờ diệu
quán thì cũng không thành tựu được, vì
thế nên gọi là cảnh quán tương tư (cảnh và

quán giúp đỡ lẫn nhau).
CẢNH SÁCH
.....
I. Cảnh sách. Ý là cảnh giác nhắc nhở
nhau tinh tiến tu hành. Hoàng bá thanh
qui phúng tụng chương (Đại 82, 771 hạ),
CẢNH SÁCH

C
774
nói: “Duy na đọc cảnh sách rằng: ‘Hôm
nay qua đi rồi, mệnh sống cũng giảm theo,
như cá trong nước cạn, nào vui thú gì đâu?
Đại chúng! Phải siêng năng tinh tiến, như
chữa lửa cháy đầu, nên nghĩ đến vô thường,
chớ để lòng buông thả”.
II. Cảnh sách. Nói tắt của Cảnh sách
bổng (gậy cảnh tỉnh). Trong Thiền lâm
thường dùng gậy này để đánh chư tăng trong
lúc ngồi thiền mà lơ đễnh, ngủ gục hoặc tư
thế không ngay ngắn. Là một thanh gỗ dẹt,
lớn nhỏ, hình dáng, nặng nhẹ không giống
nhau, thông thường dài bốn thước hai tấc
(Tàu), đầu trên hơi rộng, độ hai tấc, phần
cán thì thon thon tròn. Gậy dùng
trong muà đông phần nhiều làm
bằng gỗ cứng, mùa hạ thì gỗ mềm,
đó là tùy theo áo mặc vào mùa đông,
mùa hạ có dày, mỏng khác nhau.
Phép cảnh sách là, trước hết ông
thầy đánh nhẹ vào vai bên phải của
người ngủ gục để cảnh cáo trước,
sau đó lại đánh mạnh để cảnh tỉnh.
Người bị đánh chắp tay tạ ơn, người
đánh thì cầm ngang cây gậy hỏi han.
Lại khi tụng kinh vào sáng sớm cũng
dùng gậy cảnh sách. Cũng có khi
ông thầy dùng roi tre để thay gậy
gỗ.
Ngoài ra, trong luật Thập tụng có danh
từ “Thiền trượng ”, cũng là dụng cụ
đánh thức người ngồi thiền mà ngủ gục.
Thiền trượng làm bằng tre trúc, một đầu
có buộc dây lụa. [X. Hành trì quĩ phạm Q.1
Nhật phần hành trì].

CẢNH TỊNH (ADAM)
.....
Người Ba tư. Giáo sĩ thuộc Cảnh giáo ở
đền Đại tần. Nhậm các chức Giáo phụ Trung
quốc, Hương chủ giáo,Trưởng lão. Là tác
giả văn bia đánh dấu sự du nhập của Cảnh
giáo vào Trung quốc được dựng vào năm
Kiến trung thứ 2 (781) đời Đường. Cứ theo
Cảnh giáo tam uy mông độ tán hậu ký được
đào thấy trong động Nghìn Phật tại Đôn
hoàng chép, thì kinh điển Cảnh giáo mà A
la bản (Olpon) truyền vào Trung quốc đầu
tiên, có một trăm ba mươi bộ; trong đó, các
kinh Thường minh hoàng lạc, kinh Tuyên
nguyên chí bản, kinh Chí huyền an lạc v.v…...
gồm ba mươi lăm quyển, tức là các kinh do
Cảnh tịnh dịch. Lại cứ theo Trinh nguyên
tân định thích giáo mục lục quyển 17 chép,
thì Tam tạng Bát nhã và Cảnh tịnh đã từng
cộng tác cùng dịch kinh Lục ba la mật bảy
quyển, nhưng vì Tam tạng Bát nhã không
am hiểu tiếng Tây vực cũng không biết chữ
Hán, mà Cảnh tịnh thì không biết tiếng
Phạm, cũng không hiểu đạo Phật, cho nên
kinh điển được dịch ra, phần lí thì tối tăm,
phần lời thì lủng củng, thô kịch, vì thế sau
phải dịch cả lại. Về các sự tích khác và năm
sinh năm mất của Cảnh tịnh đều không
rõ.
CẢNH TRÍ
Cảnh và trí nói gộp lại. Cảnh tức là cảnh
giới sở quán, Trí tức là trí tuệ năng quán.
Cảnh và Trí hợp lại làm một thì gọi là Cảnh
trí ngầm hợp. Tứ niệm xứ quyển 4 (Đại 46,
578 thượng), nói: “Cảnh trí như thế, không
hai không khác. Cảnh như như tức là trí
như như; trí tức là cảnh. Nói trí và nơi chỗ
của trí, đều gọi là bát nhã. [X. Pháp hoa

kinh huyền nghĩa Q.2 phần trên; Ma ha chỉ
quán Q.3 phần trên; Thiên thai tứ giáo nghi].
CẢNH TRÍ CÂU DUNG
Có nghĩa là trí tuệ (trí) năng quán và
đối tượng (cảnh) sở quán hoàn toàn dứt
tuyệt ý thức phân biệt chủ quan khách quan
mà dung hợp làm một thể. Đồng nghĩa với
“Lí trí minh hợp” (Lí và trí ngầm hợp).
Cảnh
sách
CẢNH TỊNH

C
775
CẢNH XUYÊN HÒA THƯỢNG NGỮ LỤC
Gồm hai quyển. Nói đủ là Bản như thực
tính Thiền sư Cảnh xuyên hòa thượng ngữ
lục. Cũng gọi là Cảnh xuyên lục, Đại qui
lục. Do Cảnh xuyên Tôn long (1425–1500)
vị tăng tông Lâm tế người Nhật bản soạn,
văn cổ được sửa lại và san hành vào năm
Bảo lịch thứ 8 (1758) của Nhật bản. Thu
vào Đại chính tạng tập 81. Thu tập những
lời nói pháp của Cảnh xuyên Tôn long
trong mười ba hội khai đường (bài nói pháp
nhân dịp lễ nhập tự trụ trì), thướng đường
(các buổi nói pháp thông thường), tiểu tham
(hỏi đạo ngoài giờ học chính thức), thị
chúng (dạy chúng tăng), niêm hương v.v...
tại các chùa Hưng vân, Đại đức, Diệu tâm,
Thụy tuyền, Long an, và các bài kệ tụng,
đạo hiệu, chân tán, Phật sự, tống vong, hành
trạng, phụ lục v.v..….
CAO DÃ SƠN
........
Là núi Cao dã tại Nhật bản, ở huyện
Hòaca sơn. Gọi tắt là Dã sơn, Nam sơn.
Trên núi có chùaKim cương phong thuộc
tông Chân ngôn, do sư Không hải sáng
lập vào năm 816 Tây lịch. Sau khi Không
hải nhập tịch vào năm 853, học trò là
Chân nhiên kế thừa di chí của thầy, tiếp
tục mở mang chùa viện. Cuối thời kỳ Bình
an, Đại tạng kinh bản Cao dã bắt đầu được
ấn hành. Đến thời đại Liêm thương, có
các học giả như Pháp tính, Đạo phạm, thời
đại Thất đinh có Hựu khoái, Trường giác
v.v…... lũ lượt ra đời, khiến cho tông học
đại thịnh. Phòng tăng trên núi Cao dã lúc

đầu có bảy nghìn bảy trăm phòng, nay chỉ
còn hơn một trăm hai mươi phòng. Kiến
trúc chủ yếu chia làm mười hai khu là Tây
viện cốc, Đàm tràng, Nhất tâm viện cốc,
Nam cốc, Ngũ thất cốc, Thiên thủ viện
cốc, Bản trung viện cốc, Cốc thượng, Tiểu
điền nguyên cốc, Liên hoa cốc, Đông cốc
và Áo viện v.v...… Những văn vật trọng yếu
còn được tàng trữ tại chùa Kim cương
phong là ba bức tranh A di đà Như lai nhị
thập ngũ Bồ tát lai nghinh, là kiệt tác mỹ
thuật của Tịnh độ, bức tranh Phật Niết
bàn cỡ lớn là họa phẩm đại biểu cho thời
Đằng nguyên. Lại có “kinh tạng” do Thạch
điền tam thanh kiến tạo, trong tạng có
Nhất thiết kinh, bản Cao li. Ngoài ra, còn
có các tranh Quan âm, kinh viết chữ cổ,
các Phật cụ, tượng Phật, tranh vẽ hành
trạng của Đại sư Cao dã, tượng 5 Đại lực
hống v.v…... Những kiến trúc danh tiếng
thì có Liên hoa định viện, Thành liên
viện, Đại viên viện, Chính trí viện, Long
quang viện, Thân vương viện, Minh
vương viện, Phổ môn viện, và Địa tạng
viện v.v…...
CAO ĐÀI GIÁO
Tôn giáo mới nổi lên ở Việt nam. Do
một viên quan cấp thấp là Ngô vănchiêu,
làm việc tại đốc phủ sứ thời Pháp thuộc,
sáng lập vào khoảng năm Khải định thứ 2
đến thứ 5 (1917–1920) đời vua Khải định.
Ngôvănchiêu bảo các tín hữu lễ bái một
con mắt rất to, mắt này tượng trưng cho
vị thần tối cao vô thượng (điện thần cao
nhất không gì hơn) “Cao Chùa Kim Cương Phong đài” và nói vị
CAO ĐÀI GIÁO

C
776
thần này đã hóa hiện lần thứ 3 để cứu độ
người đời. Niên hiệu Bảo đại năm đầu
(1926) thời vua Bảo đại, giáo chủ đời thứ
nhất là Lêvăntrung tổ chức tín đồ thành
giáo đoàn, đặt bản doanh tại Tây ninh,
dung hòa Đạo giáo, Phật giáo, Cơ đốc giáo,
Nho giáo và tín ngưỡng dân gian truyền
thống làm giáo nghĩa. Bảo đại năm thứ
10, Phạm công tắc (Ngọc thạch) lên làm
Giáo chủ đời thứ hai, số tín đồ tăng lên
rất nhanh, đến khoảng hơn bốn mươi vạn,
và bắt chước tổ chức giáo đoàn theo chế
độ giáo phẩm của Thiên chúa giáo La mã.
Cao đài giáo rất đậm màu sắc chính
trị, đối với chính quyền thường giữ thái
độ phê phán, có ảnh hưởng rất lớn đến
tình hình chính trị, như Bảo đại năm thứ
15, đã tổ chức một cuộc chốngPháp đại
qui mô tại Sài gòn (lúc đó người Pháp còn
cai trị Việt nam) mà trong sử gọi là cuộc
nổi loạn của tín đồ đạo Cao đài. Sau đại
chiến thế giới lần thứ hai, chính phủ Việt
nam được thành
lập, nhưng Cao
đài giáo vẫn ủng
hộ Hoàng đế
Bảo đại vốn đã
thất thế. Khi
Ngô đình diệm
nắm chính
quyền, mưu
toan giải tán
đạo Cao đài,
Nguyễn văn
thịnh bèn

thống lĩnh đạo quân gồm hơn mười lăm
nghìn tín đồ Cao đài đánh nhau với quân
chính quyền, cuối cùng bị tan rã vào năm
1956. Có người bảo đạo Cao đài chẳng
phải là một chi phái của Phật giáo, nhưng
cứ xét về giáo nghĩa căn bản của họ, thì
thấy hình thức tín ngưỡng của họ đúng
là Tịnh độ giáo dung hoà với Đạo giáo.
[X. Gobron: Histoire du Caodaisme, 1948]
CAO HIỂN XỨ
Dịch ý từ chữ Phạm: stùpa. Dịch âm
là Tốt đổ ba. Còn gọi là tháp, mộ cao, qui
tôn. Là kiến trúc bằng gạch hoặc đá để
thờ xá lợi của Phật. Vì nó cao, dễ trông rõ,
nên gọi là Cao hiển xứ. [X. Tứ phần luật
hành sự sao tư trì kí Q.hạ phần 3 đoạn
2].
CAO LỤC
.....
Cao, là Cao tổ; tức là Đại sư Tríkhải,
ở núi Thiên thai. Lục, là lục tổ, tức là
Đại sư Trạm nhiên ở Kinh khê, đây là
cách xưng hô của tín đồ thuộc tông Thiên
thai.
CAO LI QUỐC PHỔ CHIẾU THIỀN SƯ TU TÂM
QUYẾT
Có một quyển. Còn gọi là Phổ chiếu
Thiền sư tu tâm quyết, Tu tâm quyết. Do vị
tăng người Cao li là Phổ chiếu Tri nạp
(1158–1210) soạn. Thu vào Đại chính tạng
tập 48. Tri nạp dùng minh tâm tu tâm, đốn
ngộ tiệm tu và không tịch linh tri để bàn rõ
về bí quyết tu tâm.
1. Tỏ tâm cầu Phật là ở chỗ chứng được
tự tâm mình tức là Phật thật, tự tính mình
tức là pháp thật.
2. Thấu suốt phàm phu tức Phật, đó là
đốn ngộ; huân tu pháp lực, đó là tiệm tu,

phép tắc mà nghìn thánh ngộ đạo, không
ngoài hai môn ấy.
3. Cái tâm tĩnh lặng trong sáng tức là
tâm tịnh minh tối thắng của chư Phật, là
nguồn gốc tính giác của chúng sinh; cũng
tức là thể (định), dụng (tuệ) của tự tính,
cho nên, hễ thường biết thường lặng thì
thế tất sẽ đạt đến cảnh định tuệ song tu.
Nhà Thờ Cao Đài Giáo
CAO HIỂN XỨ

C
777
CAO MIÊN (CAMBODIA)
Tên một nước ở vùng Đông nam á, xưa
gọi là Giản bộ trại. Nằm về phía tây nam
của bán đảo Trung nam. Trung quốc xưa
gọi nước này là Phù nam (Funan, thế kỷ I
đến thế kỷ VI), thế kỷ VI đến thế kỷ IX gọi
là Vương quốc Chân lạp, thế kỷ IX đến
thế kỷ XII là thời kỳ cực thịnh của Vương
triều Ngô ca, từ thế kỷ XIV trở đi thì suy
thoái. Từ thế kỷ XIV, trong năm thế kỷ,
từng bị nước Thái xâm lược, đến năm 1863
thì thành là thuộc địa của nước Pháp, năm
1945 tuyên bố độc lập.
Đời Nam triều lương (khoảng thế kỷ thứ
VI), các vị tăng Cao miên là Mạn đà la
tiên, Tăng già bà la, từng đã đến Trung quốc
theo việc dịch kinh điển Phật ra chữ Hán.
Về sau trong khoảng hơn nghìn năm, Cao
miên là đất tín ngưỡng Phật giáo hưng thịnh,
từ sau ngày 19 tháng 4 năm 1975, bị rơi
vào vòng thống trị của C.S, hoạt động tôn
giáo bị cấm chỉ hoàn toàn. Dân cư tuyệt đại
đa số là dân tộc Cát miệt (Khmers). Chùa
An ca (Angkor Wat) và thành An ca
(Angkor Thom) là những di tích kỳ quan
của dân tộc Cát miệt, đã bị chôn vùi từ lâu,
cho mãi đến năm 1851 đến 1861, mới được
nhà học giả người Pháp Henri Monkot phát
hiện. [X. Lịch đại tam bảo kỉ Q.11; Đại đường
tây vực kí Q.13; Lương thư hải nam chư
quốc truyện thứ 48; Tùy thư Nam man
truyện thứ 47; Minh sử Chân lạp truyện
thứ 212; Cổ kim đồ thư tập thành biên duệ
điển thứ 101]. (xt. Ăng Co Nghệ Thuật,
Phù Nam Quốc, Nam Truyền Phật Giáo).

CAO MINH
Dầu, đèn.Từ dùng để thí dụ hành (thực
hành), giải (hiểu biết) cả hai phải dựa vào
nhau mới thành tựu. Cao, chỉ dầu, thí dụ
chính hành; minh, chỉ đèn sáng, thí dụ diệu
giải. Nhờ sự thấy, nghe, học tập mà hiểu
được giáo lý, thuộc về môn “Giải”; nhờ sự
tu hành thực tiễn mà hiểu được giáo lý, thì
thuộc về môn “Hành”. Hai môn này phải
giúp rập lẫn nhau mới thành tựu được, hễ
thiếu một thì không thành; cũng như dầu,
nếu không có đèn thì không có tác dụng
phát sáng; ngược lại, nếu đèn mà thiếu dầu
thì chỉ cháy một lúc rồi tắt, không thể tiếp
tục chiếu sáng. Vì thế, dầu thí dụ chính
hành, đèn thí dụ diệu giải, chủ ý nhằm nhấn
mạnh sự quan trọng của giải hành tương
trợ, đây cũng là bước đầu mà các tông phái
Phật giáo đều căn dặn dạy bảo những người
học Phật, tu Phật. Ma ha chỉ quán quyển 5
phần trên (Đại 46, 48 hạ), nói: “Nay y vào
diệu giải mà lập chính hành, dầu đèn nương
nhau, mắt chân giúp nhau. Hành giải đã
thành, thì ba chướng bốn ma đều mất”.
CAO NAM THUẬN THỨ LANG (1866–1945)
..............
Nhà học giả Phật giáo Nhật bản. Người
huyện Quảng đảo, họ cũ là Trạch tỉnh, hiệu
Tuyết đỉnh. Thuộc Chân tông, phái chùa
Tây bản nguyện. Từng du học tại Đại học
Oxford, theo Tiến sĩ Max Müller học tập
tiếng Phạm, Văn học Ấn độ, triết học, tôn
giáo tỷ giảo học. Lại đi thăm các đại học trứ
danh tại Đức, Pháp, Ý. Sau khi về nước,
làm giảng sư, giáo thụ tại Văn khoa Đại
học Đông kinh, kiêm Hiệu trưởng trường
Ngoại ngữ. Sau lại làm hiệu trưởng trường
Đại học Đông dương. Năm Đại chính thứ

10 (1921), cùng với Độ biên Hải lúc bắt tay
vào việc xuất bản Đại chính tân tu đại tạng
kinh, hoàn thành gồm một trăm quyển. Về
sau chủ biên Nam truyền Đại tạng kinh,
sáu mươi lăm quyển, ấn hành Hiện đại Phật
giáo tạp chí, sáng lập Vũ tàng dã nữ tử học
viện. Năm Chiêu hoà thứ 9 (1944) được
vua ban Huân chương văn hóa. Từng dịch
CAO NAM THUẬN THỨ LANG

C
778
kinh Quán vô lượng thọ (Anh dịch), ngoài
ra ông còn viết rất nhiều sách.
CAO PHẬT ĐÍNH
Phạm:Abhyudgutowịìwa. Còn gọi là
Quảng sinh Phật đính, Phát sinh Phật đính,
Tối thắng Phật đính, Tối cao Phật đính.
Một trong 5 Phật đính, một trong tám Phật
đính. Là vị tôn thứ tư được bày ở hàng dưới
bên trái đức Trung tôn Thích ca mâu ni
Phật, trong viện Thích ca trên Thai tạng
giới mạn đồ la của Mật giáo. Hình tượng vị
tôn này màu vàng, ngồi xếp bằng trên hoa
sen đỏ, bàn tay phải dơ thẳng, ngón áp út
co lại, tay trái đặt ở
cạnh sườn và cầm
bông sen, trên sen
có viên ngọc màu
xanh lục, mặt quay
về bên phải. Mật
hiệu là Nan đô kim
cương. Người chăm
tụng niệm vị tôn
này, thì trong lúc
đánh nhau, cãi lý
hoặc kiện tụng đều
có thể thắng. Nếu
viết thần chú của vị
tôn này lên đầu thì được tốt lành, trong
sạch, diệt tội được phúc và được biện tài vô
ngại. [X. kinh Bồ đề tràng sở thuyết nhất tự
đính luân vương Q.2; Đại nhật kinh sớ diễn
áo sao Q.14; Thai tạng giới thất tập
Q.thượng].
CAO PHONG NGUYÊN DIÊU THIỀN SƯ NGỮ
LỤC

Có một quyển, cũng gọi Cao phong đại
sư ngữ lục. Do sư Nguyên diệu (1238-1295)
đời Tống soạn, san hành vào đời Nguyên.
Thu vào Vạn tục tạng tập 122. Nội dung
thu chép các pháp ngữ dạy chúng của ngài
Song kế am ở Hồ châu, những bài
nói pháp của Tây thiên Mục sơn ở chùa Sư
tử thiền, các bài chiêm cổ, bổ di, kệ tụng,
tán Phật tổ, hành trạng, tháp minh, âm thích
v.v…...
Ngoài ra, Hồng kiều tổ . ở đời
Nguyên còn biên tập Cao phong nguyên
diệu thiền sư thiền yếu 1 quyển, cũng gọi là
Cao phong Hoà thượng thiền yếu, cũng thu
vào Vạn tục tạng tập 122. Nội dung thu
chép các buổi nói pháp khai đường, pháp
ngữ dạy chúng, tiểu tham, nêu lên yếu chỉ
của sự tham thiền học đạo. Bản chú thích
về sách này thì có Cao phong hoà thượng
thiền yếu tư kí 1 quyển, do vị tăng Triều
tiên tên là Bạch pha cắng tuyền
soạn.
CAO PHONG QUÁN TAM MUỘI
..............
Chỉ tam muội của đức Phật. Phật vào
tam muội, như lên đỉnh núi cao, nhìn mười
phương không có cao thấp; trụ trong tam
muội này, quán xét chúng sinh trong mười
pháp giới chỉ là một tướng một vị.
CAO QUÍ TỨ ĐỨC CHI GIÁO
Chỉ phẩm Cao quý đức vương trong kinh
Niết bàn (bản Bắc) từ quyển 21 đến quyển
26. Nội dung đức Phật nói về lí mầu nhiệm
của bốn đức Thường, Lạc, Ngã, Tịnh và
mười công đức của sự tu hành kinh Niết
bàn cho bồ tát Cao quí đức vương nghe.
CAO SĨ
.....

Tiếng gọi khác của Bồ tát (dịch cũ là
Cao sĩ). Chỉ những người Đại thừa trên cầu
Phật đạo, dưới hóa chúng sinh, tu sáu độ
muôn hạnh. [X. Tam giáo chỉ qui Q.2]. (xt.
Bồ Tát).
Cao Phật Đính
(Thai Tạng Giới Mạn Đồ La)
CAO PHẬT ĐÍNH

C
779
CAO SƠN ĐỐN THUYẾT
...........
Đại sư Trí khải tông Thiên thai lập phán
giáo năm thời; cho rằng đức Thế tôn lúc
mới thành đạo, diễn nói thực nghĩa Hoa
nghiêm cao nhất, cũng như mặt trời khi
mới mọc, trước hết chiếu trên đỉnh núi cao.
Núi cao thí dụ căn cơ Bồ tát, đốn thuyết có
nghĩa là không qua thứ tự cấp bậc, mà nói
ngay diệu pháp Đại thừa. Kinh Hoa nghiêm
(bản dịch mới) quyển 50 phẩm Như lai xuất
hiện chép, ví như ánh sáng mặt trời khi
lên từ phương đông, trước hết chiếu trên
núi cao, kế đó chiếu các cao nguyên, đồng
bằng, nhưng mặt trời không hề phân biệt,
ánh sáng tốt lành của đức Như lai cũng
thế, trước giáo hóa các Bồ tát, kế đến giáo
hóa Duyên giác, sau cùng giáo hóa Thanh
văn và chúng sinh, mà Phật vốn chẳng có
ý phân biệt. [X. Thiên thai tứ giáo nghi;
Pháp hoa huyền nghĩa Q.1].
CAO TĂNG
.....
Chỉ vị tăng tu hành có đức hạnh cao
cả. Cũng là từ tôn xưng đối với các tu sĩ
Phật giáo. Thiền uyển thanh qui quyển 8
Toạ thiền nghi (Vạn tục 111, 460 thượng),
nói:“Nếu được Thiền định, thì sức định tối
thắng. Xưa có vị cao tăng tập định, ngồi
thường mở mắt”. Lại các truyện kí ghi chép
tiểu sử của các vị cao tăng, thì gọi là Cao
tăng truyện. (xt. Cao Tăng Truyện).
CAO TĂNG TRUYÊN
........
I. Cao tăng truyện. Các truyện kí ghi

chép tiểu sử của các bậc Tăng già đạo cao
đức trọng. Đứng về phương diện thời đại
mà nói, thì bộ Cao tăng truyện xưa nhất là
bộ Cao tăng truyện gồm 14 quyển của sư
Tuệ kiểu triều Lương, kế đó có bộ Tục cao
tăng truyện 30 quyển của sư Đạo tuyên đời
Đường, Tống cao tăng truyện 30 quyển của
sư Tán ninh đời Tống, Đại minh Cao tăng
truyện 8 quyển của sư Như tỉnh đời Minh.
Bốn bộ truyện kể trên, hợp lại gọi chung
là Tứ triều cao tăng truyện...............
Về sau có Bổ tục cao tăng truyện 26 quyển
của Minh hà triều Minh, Tân tục cao tăng
truyện 65 quyển của nhóm Dụ khiêm thời
Dân quốc. Vị tăng người Nhật bản là Nghiêu
như biên soạn Tăng truyện bài vận .....
106 quyển là sách dẫn của bốn mươi
tám loại tăng truyện thuộc Cao tăng truyện
Trung quốc. Cao tăng truyện của Đại hàn
thì có Hải đông cao tăng truyện 2 quyển
của sư Giác huấn triều Cao li. Nhật bản thì
có Bản triều cao tăng truyện 75 quyển của
Sư man. Kế đó, có Tục nhật bản cao tăng
truyện 11 quyển của Đạo khế, Đông quốc
cao tăng truyện 10 quyển của Tính đôn.
Ngoài ra còn có Phó pháp tạng nhân duyên
truyện, Thiên thai cửu tổ truyện. Trong các
Cao tăng truyện, có bộ chỉ ghi chép truyện
các vị Cao tăng của một tông phái, chẳng
hạn như Luật uyển tăng bảo truyện, Tịnh
độ bản triều cao tăng truyện; có bộ chỉ ghi
chép các cao tăng ở một địa phương, chẳng
hạn như Vũ lâm tây hồ cao tăng sự lược,
Nam đô cao tăng truyện; cũng có bộ chỉ
biên chép truyện các cao tăng đi cầu pháp,
chẳng hạn như Đại đường tây vực cầu pháp
cao tăng truyện, Nhập đường ngũ gia truyện
v.v...…

II. Cao tăng truyện, gồm 14 quyển.
Còn gọi Lương cao tăng truyện, Lương
truyện. Do sư Tuệ kiểu (497-554) triều
Lương soạn thuật. Sách được hoàn thành
vào năm Thiên giám 18 (519) triều Lương.
Thu vào Đại chính tạng tập 50. Toàn bộ
sách thu chép tiểu sử của hai trăm năm
mươi bảy vị cao tăng, kể từ khi Phật giáo
bắt đầu được truyền vào Trung quốc vào
năm Vĩnh bình thứ 10 (67) đời vua Minh
CAO TĂNG TRUYÊN

C
780
đế nhà Đông Hán, cho đến năm Thiên giám
thứ 18 triều Lương, gồm khoảng bốn trăm
năm mươi ba năm, lại thêm tiểu sử của các
cao tăng được ghi bên cạnh bộ sách thì
thực thụ là năm trăm vị. Toàn bộ sách chia
làm mười khoa, ba quyển đầu là truyện của
các vị tăng dịch kinh từ ngài Nhiếp ma đằng
trở xuống, gồm ba mươi lăm người. Quyển
4 đến quyển 8 là truyện của các vị tăng
nghĩa giải từ ngài Chu sĩ hành trở xuống,
một trăm linh một người. Quyển 9, quyển
10 là truyện của các vị tăng thần dị từ ngài
Phật đồ trừng trở xuống, hai mươi người.
Quyển 11 là truyện của các vị tăng tập Thiền
từ ngài Tăng hiển trở xuống hai mươi mốt
người, và các vị tăng thông hiểu luật từ ngài
Tuệ do trở xuống, mười ba người. Quyển
12 là truyện của các vị tăng vong thân từ
ngài Tăng quần trở xuống, mười một người
và các vị tăng tụng kinh từ ngài Đàm thúy
trở xuống, hai mươi mốt người. Quyển 13
là truyện của các vị tăng Hưng phúc, từ
ngài Tuệ đạt trở xuống, mười bốn người và
các kinh sư từ ngài Bạch pháp kiều trở
xuống, mười một người; và truyện của các
vị tăng xướng đạo từ ngài Đạo chiếu trở
xuống mười người. Quyển 14 chép tựa là
bài tựa của chính Tuệ kiểu và tổng mục
lục của bộ sách, ngoài ra còn thu chép hai
thiên văn thư qua lại giữa Vương mạn dĩnh
và Thích quân bạch (biệt hiệu của Tuệ kiểu).
Trong mười khoa kể trên, thì từ khoa Vong
thân thứ sáu đến khoa Xướng đạo thứ mười,
trực tiếp thu chép các truyện độ chúng và
tận lực giáo hóa, mà trong loại truyện kí

thường hay bỏ qua, đây chính là đặc sắc
của bộ sách này.
Về phần tư liệu mà bộ sách này sử dụng
thì, cứ theo bài tựa của tác giả và thư tín
của Vương mạn dĩnh, được biết các tư liệu
đó bao gồm: các loại Tăng truyện hiện có
lúc ấy và Cao dật sa môn truyện của Pháp
tế đời Tấn, Chí tiết của Pháp an đời Tề, Du
phương của Tăng bảo, Luận truyền của
Pháp tiến, Tăng sử của Vương cân ở Lang
gia,Xuất tam tạng kí tập của Tăng hựu,
Đông sơn tăng truyện của Khích cảnh hưng
, Lư sơn tăng truyện của Trị trung
Trương hiếu tú, Tuyên nghiệm kí, U minh
lục của Khang vương nghĩa Khánh ở Lâm
xuyên đời Tống, Cảm ứng truyện của
Vương diên tú ở Thái nguyên, Trưng ứng
truyện của Chu quan thai, Sưu thần lục
của Đào uyên minh, Minh tường kí của
Vương diễm, Ích bộ tự ký của Lưu tuấn,
Kinh sư tháp tự ký của Đàm cảnh đời Tống,
Tam bảo kí truyện của Văn tuyên vương
nhà Tề, Sa môn truyện của quan Trung
thư Lục minh hà v.v...… Tất cả vài mươi loại.
Trong bài tựa của mình, Tuệ kiểu cũng nói
đã sưu tầm chép nhặt của hơn vài mươi
nhà, và các sách sử xuân thu của các đời
Tấn, Tống, Tề, Lương, cùng các hoang triều
ngụy lịch Tần, Triệu, Yên, Lương, đồng thời
thu nhặt những ghi chép trong các sách cổ
xưa để làm tư liệu.
Sách này đặt Trúc pháp lan, Đàm kha
ca la đời Hậu Hán vào truyện chính còn
Chi khiêm, Khang tăng khải, là những người
chiếm một địa vị trọng yếu trong lịch sử
dịch kinh thì, trái lại, chỉ được đặt vào
truyện phụ: đây là một khuyết điểm của
sách này. Lại như lời bình luận của sư

Đạo tuyên, tác giả Tục cao tăng truyện
“Biên sơ Ngô Việt, lược bớt Ngụy Yên”,
chưa thu chép rộng rãi tăng truyện ở các
địa phương, đây cũng là một khuyết điểm
lớn nữa. Lý do tại sao sách này biên chép
tường tận ở Giang nam mà sơ lược về đất
Bắc, là vì soạn giả là nhân vật thuộc đời
Lương Nam triều. Sách này tuy có một vài
thiếu sót kể trên, nhưng đối với lịch sử
Phật giáo Trung quốc ở thời kỳ đầu, nó là
tư liệu đáng tin cậy nhất; về sau, Tục cao
tăng truyện của Đạo tuyên đời Đường,
Tống cao tăng truyện của Tán ninh đời
CAO TĂNG TRUYÊN

C
781
Tống, Đại minh cao tăng truyện của Như
tỉnh đời Minh v.v...… đều lấy sách này làm
khuôn phép mà xác lập điển hình của các
loại tăng truyện đời sau. [X. Tục cao tăng
truyện Q.6; Lịch đại tam bảo kỉ Q.11; Khai
nguyên thích giáo lục Q.6].
CAO THANH NIÊM PHẬT
Còn gọi Lệ thanh niệm Phật. Tức cất
tiếng to mà niệm danh hiệu Phật. A di đà
kinh thông tán quyển trung của ngài Từ
ân, nói rằng cất tiếng to mà niệm Phật có
mười thứ công đức:
1. Có thể át được sự buồn ngủ.
2. Khiến thiên ma phải sợ hãi.
3. Tiếng niệm Phật vang mười phương.
4. Ngưng cái khổ trong ba ngã.
5. Tiếng động bên ngoài không lọt vào
được.
6. Tâm không tán loạn.
7. Dũng mãnh tinh tiến.
8. Chư Phật hoan hỉ.
9. Chính định hiện trước.
10. Vãng sinh tịnh độ.
Kinh Đại tập quyển 43 (Đại 13, 285 hạ),
nói: “Niệm nhỏ thấy nhỏ, niệm to thấy to”.
Tóm lại, tiếng niệm Phật to có thể ngăn
chặn tâm, không cho rong ruổi, dễ thành
tựu chính định.
CAO THẾ DA
........
Phạm:kauzeya. Cũng gọi là Kiêu xá da,
Kiêu thế da, Kiêu xa da, Kiêu thi. Dịch ý là
tấm lụa. Cao thế da vốn là tên loại tằm
hoang, loại tằm này không phải nuôi, mà
sinh ở chằm, núi; các nước Tây vực không

có cây dâu, tằm phần nhiều sống trên các
cây táo và ăn lá táo. Thân hình màu trắng,
to bằng ngón tay cái, dài hai ba tấc (Tàu),
hơn một tháng thì già, tự quấn mình trong
lá rồi hóa thành nhộng, to bằng ngón chân
cái, rất cứng, lấy rang nóng lên thì có thể
chế thành lụa, lụa rất bền, mịn nhưng
không bóng. Nếu để nhộng sống thì một
tháng sẽ từ trong kén chui ra thành con
ngài, hai cánh dang ra, có vằn rực rỡ như
màu gấm đỏ, đến nửa đêm, con đực, con
cái gặp nhau, lại ăn lá cây rồi đẻ trứng trên
cây. Dùng tơ của loại tằm hoang này để
may áo Cao thế da, là một trong mười loại
áo. [X. Tứ phần luật sớ sức tông kí Q.5
phần cuối; Nam hải kí qui nội pháp truyện
Q.2].
CAO THẾ DA TĂNG TẤT LÍ LỢI
Phạm:kauzeya-saôstara. Dịch ý là Dã
tàm ngọa cụ. Tức là đồ dùng để nằm dệt
bằng tơ của tằm hoang. [X. Tứ phần luật sớ
sức tông kí Q.5 phần cuối].
CAO TỌA
.....
Có nghĩa là tòa ngồi cao hơn chỗ ngồi
thông thường được thiết trí mỗi khi nói
pháp, giảng kinh, tụng giới và tu pháp thì
ngồi, phỏng theo tòa kim cương mà đức
Thích tôn đã ngồi trên đó khi Ngài thành
đạo. Hình dáng theo luật qui định, to nhỏ
khác nhau. To nhất là một đến hai mét
vuông, cao từ ba mươi đến năm mươi phân.
Các pháp sư giảng kinh của Trung quốc,
theo cách thức xưa, phải lên tòa cao để giảng
kinh hoặc nói pháp, gọi là Khai đại tọa. [X.
Thiện kiến luật tì bà sa Q.1; Loại tụ danh
vật khảo Q.27].
CAO TỔ

.....
Chỉ vị thủy tổ của một tông phái, tức tổ
sư đã khai sáng tông nghĩa giáo thuyết. Cao
là tiếng tôn sùng. Chẳng hạn như tông
Thiên thai lấy bồ tát Long thụ làm Cao tổ,
Cao tổ của tông Tịnh độ là đại sư Thiện
CAO TỔ

C
782
đạo và Cao tổ của Chân tông Nhật bản là
ngài Thân loan.
CAO VỊ THẦN
... ...
Vị thần được coi là có địa vị đặc biệt
sùng cao, có năng lực vượt lên trên tất cả
thần linh phổ thông. Bắt đầu từ thời kỳ sau
của tôn giáo nguyên thủy và tôn giáo cổ
đại. Như Thương thiên thần, Thiên phụ
thần, Địa mẫu thần v.v…... Những văn hiến
sớm nhất cho thấy các tôn giáo Mĩ sách bất
đạt mễ á (Mesopotamia) và tôn giáo Ai cập
cách nay đã bốn, năm nghìn năm. Những
dấu tích tương tự trong xã hội nguyên thủy
còn sót lại mà thời cận đại cũng còn được
thấy.
CAO VƯƠNG QUAN THẾ ÂM KINH
Có một quyển. Còn gọi Cao vương bạch
y quan âm kinh. Nói tắt là Cao vương kinh.
Thu vào Vạn tục tạng tập 87. Kinh này là
kinh Quan âm mà Tôn kính đức cảm được
vào khoảng năm Thiên bình (534-537) đời
Đông Ngụy, nhưng theo đại sư Liên trì đời
Minh thì đây là kinh giả. Cứ theo Pháp uyển
châu lâm quyển 17 chép, trong năm Thiên
bình đời Ngụy, có Tôn đức kính ở Định
châu tạo tượng Quan âm, hàng ngày lễ bái;
sau bị giặc cướp dẫn đi, rồi bị nghi oan là
đồng lõa nên phải tội chém. Trước ngày bị
chém, đêm Tôn kính đức nằm mộng thấy
một vị sa môn bảo tụng kinh Cứu sinh quan
thế âm một nghìn lần thì sẽ thoát chết.
Ngày hôm sau đao phủ trói Đức đưa ra chợ
để chém, vừa đi Đức vừa tụng kinh, khi
đến nơi thì vừa đủ một nghìn lần, đao phủ

chém Đức, nhưng dao gãy mà da thịt Đức
không sao, ba lần thay dao đều gãy như
trước. Đao phủ trình báo, Thừa tướng là
Cao hoan xin vua tha chết cho Đức, rồi sai
chép kinh ấy truyền bá ở đời. Nay gọi là
kinh Cao vương quan thế âm. Trí kính triều
Thanh có chú thích kinh Cao vương quan
thế âm 1 quyển, thu vào Vạn tục tạng tập
93.
CAO XUẤT TAM MUỘI
...........
Một trong một trăm linh tám tam muội.
Là tam muội khiến hành giả sinh phúc đức
và trí tuệ. Nếu Bồ tát vào tam muội này thì
phúc đức trí tuệ đều tăng trưởng, tính của
các tam muội cũng từ nơi tâm mà ra. [X.
luận Đại trí độ Q.47].
CAO XƯƠNG CỐ THÀNH
Thành cũ Cao xương, tiếng Duy ngô
nhĩ gọi là Diệc đô hộ thành, tiếng Hán gọi
là Cao xương bích, Cao xương lũy. Thành
ở A tư tháp na (Hán gọi là Tam bảo )
thôn đông, Cáp lạt hòa trác (Hán gọi là
Nhị bảo) thôn nam cách huyện lị Thổ lỗ
phồn hơn bốn mươi cây số về phía đông,
thuộc tỉnh Tân cương. Niên đại Kiến trúc
và qui mô cơ bản được hình thành vào
khoảng trước đời Lương (324-376) đến thời
đại Vương triều Cao xương khúc thị. Tổng
diện tích hai triệu mét vuông, phần lớn
tường thành đã đổ, đại khái là hình vuông,
chu vi khoảng năm cây số. Bộ phận cửa
thành đắp bằng đất, dấu vết vẫn còn, có
Di Tích Thành Lũy Cao Xương
CAO VỊ THẦN

C
783
thể đi xe qua được. Toàn thành chia làm
ba bộ phận là thành ngoài, thành trong và
thành cung, bố cục hơi giống như thành
Trường an đời Đường. Thành trong kiến
trúc la liệt, góc tây nam thành ngoài còn lại
nền một ngôi chùa, diện tích độ mười nghìn
mét vuông, cổng chùa, quảng trường, nhà
điện, tháp cao, khám thờ Phật, còn có thể
đếm được rõ ràng, du khách có thể đi qua
sân vào nhà. Thành trong có một nền cao,
ở trên còn lại một tòa kiến trúc cao tới mười
lăm mét, tục gọi là “Khả hãn bảo ”
và gần đó phát hiện nền đá khắc đồ án.
CAO XƯƠNG QUỐC
Tên một nước xưa ở Tây vực. Nay là địa
phương Cáp lạt hoà trác (Karakhoja) về mạn
đông nam Thổ lỗ phồn (Turfan) thuộc tỉnh
Tân cương. Thời Hán gọi là nước Xa sư
tiền, thời Tấn gọi là quận Cao xương. Từng
đã có lần được độc lập gọi là nước Cao
xương (khoảng 420), sau bị Thái tôn nhà
Đường chinh phục, rồi đặt tên là Tây châu
(khoảng 640). Từng đã phụ thuộc Hồi cốt
(từ cuối thế kỷ VIII đến đời Nguyên) sau lại
phụ thuộc Trung quốc, là một Trung tâm
lớn của Phật giáo, các kinh Phật đã được
phiên dịch tại đây. Từ sau thế kỷ XIX trở
đi, các nhà khảo cổ đã thám hiểm nhiều
lần, đào được vô số tượng Phật, tranh Phật
và các kinh điển bằng tiếng Phạm, tiếng
Hồ, tiếng Hồi cốt. Các di tích trứ danh của
Phật giáo gồm có: thành cũ Cao xương,
thành cũ Giao hà, động Nghìn Phật Bối sa
khắc lỗ khắc và hào Thổ dục. Thành Cao
xương và thành Giao hà là những di tích

già lam được kiến tạo trên mặt đất, còn Bối
sa khắc lỗ khắc thì là động đá do hai quần
thể hang động tạo thành. (xt. Thiên Phật
Động).
CÁO HƯƠNG
.....
Là nghi thức học trò thắp hương thỉnh
thầy thuyết pháp hoặc khai thị. Cái bảng
treo để yết thị cho đại chúng biết nghi thức
cáo hương, thì gọi là Cáo hương bài........;
nhưng trước khi treo bảng Cáo hương phải
được vị trụ trì cho phép. [X. Sắc tu bách
trượng thanh qui Q.2 mục Cáo hương;
Thiền lâm bị dụng thanh qui Q.2 mục Cáo
hương; Thiền lâm tượng khí tiên Thùy
thuyết môn].
CÁP ẨN PHẬT ẢNH
Chim bồ câu núp bóng Phật. Thí dụ
người giữ giới có uy lực không gì hơn. Kinh
Niết bàn (bản Bắc) quyển 28 chép lời của
đức Thế tôn (Đại 12, 529 thượng): “Xưa kia
có một thời ta với Xá lợi phất và năm trăm
đệ tử cùng ở nước Ma già đà, đại thành
Chiêm bà, khi ấy có người thợ săn đuổi
một con chim bồ câu. Con chim sợ hãi,
đến ẩn dưới bóng Xá lợi phất, nhưng vẫn
run rẩy như tàu lá chuối bị gió lay động; nó
bèn đến núp trong bóng của ta, thì thâm
tâm yên ổn, không sợ hãi nữa, vì thế nên
biết Như lai thế tôn giữ giới rốt ráo, cho
đến cái bóng của thân hình cũng có được
sức như thế. [X. luận Đại trí độ Q.11].
CÁP ĐÁP (HAĐĐA)
.....
Là di tích Phật giáo tai A phú hãn
Nền cũ Cao Xương
CÁP ĐÁP

C
784
(Afghanistan), nằm ở giữa khoảng đường
từ Khách bá nhĩ (Kabul) đến Bạch hạ ngõa
(Peshawar) ở Ba tư cơ thản (Pakistan). Cứ
theo Đại đường tây vực kí quyển 2 chép,
thì vật liệu kiến trúc và điêu khắc của mỹ
thuật Phật giáo có pha trộn ảnh hưởng Hi
lạp ở Bạch hạ ngõa (Peshawar) lấy đá làm
chủ yếu, còn ở Cáp đáp thì lấy gạch mộc
và bùn trộn lẫn với tro làm tài liệu kiến
trúc và nặn đắp, cách tạo hình trội hơn mỹ
thuật khắc đá ở Kiện đà la. Trước khi bị
người Mễ hi lạp khắc lạp (Mihirakula) phá
hoại vào năm 535 Tây lịch, Cáp đáp hằng
mấy thế kỉ đã từng là nơi đại biểu cho mĩ
thuật Phật giáo.
CÁP ĐẠT
.....
Vật dùng trong nghi lễ của Phật giáo
Tây tạng. Là cái đai áo dệt bằng tơ sợi hoặc
lụa mỏng, hình vuông mà dài, có bốn bậc
thô, nhỏ. Chia làm hai màu trắng, lam. Chia
theo chất liệu, đai thông thường dệt bằng
bông sợi, gọi là Tố hi; loại trung cấp dệt
bằng tơ tằm gọi là A hi; loại cao cấp dệt
bằng tơ hạng tốt dành cho các nhân vật
cấp cao trong chính giới và giáo giới sử dụng,
gọi là Thúy lãng. Trong những dịp khánh
hỉ hoặc tang lễ, dân Tây tạng và một bộ
phận dân Mông cổ, đều mang Cáp đạt đến
để bày tỏ ý chúc mừng hoặc chia buồn. Tín
đồ thường hay dâng Cáp đạt trước tượng
Phật hoặc treo trên cây trong chùa. Lại vì
thân phận bất đồng, nên Cáp đạt được dùng
cũng có lớn nhỏ, dài ngắn rộng hẹp khác
nhau, khi dùng đều có định chế, không

được lẫn lộn.
CÁP LỢI QUAN ÂM
Một trong ba mươi ba ứng thân của bồ
tát Quan âm. Vì ngài ngồi trên con Cáp lợi
(con trai, con hến) cho nên gọi Cáp lợi Quan
âm. Đây là tín ngưỡng bắt nguồn từ sau đời
Đường, chứ trong các kinh quĩ không thấy
ghi chép. Cứ theo Phật tổ thống kỷ quyển
42 mục Đường văn tông khai thành nguyên
niên chép, vua Văn
tông nhà Đường ăn
cáp lợi, có một con
bửa mấy cũng không
mở miệng ra, bèn đốt
hương cầu đảo thì
Cáp lợi thình lình
biến hiện thành
hình Bồ tát. Nhà vua
cho mời thiền sư Duy
chính ở núi Chung
nam vào để hỏi
nguyên do, sau đó,
hạ lệnh cho các chùa viện khắp trong nước
đều phải lập tượng Quan âm. Đó là nguồn
gốc của tín ngưỡng Cáp lợi Quan âm. Thông
thường các dân chài lưới rất tin sùng. [X.
Phật tượng đồ vựng Q.2].
CÁP MAN
...
Là tên một người con gái sinh ra từ chỗ
ẩm ướt. Những sinh vật sinh ở dưới nước,
hoặc do chỗ ẩm ướt mà sinh, gọi là thấp
sinh. Câu xá quang kí quyển 8 (Đại 41, 155
hạ), nói: “Cáp man, ngày xưa có một ông
vua tên là Bạt la cáp ma đạt đa, Hán dịch
Di Tích Cáp Đáp
Cáp Lợi Quan Âm
CÁP ĐẠT

C
785
là Tĩnh thụ. Dưới nách nhà vua tự nhiên
mưng lên một cái nhọt đầy nước, rồi từ đó
sinh ra một bé gái, nhà vua đặt tên là Cáp
man. Từ dưới nách sinh ra, như chim bồ
câu bay ra, nhà vua yêu quí như vòng hoa
anh lạc, vì thế gọi là Cáp man (cáp: con bồ
câu; man: vòng hoa anh lạc).
CÁP NÔ MẠN
Phạm: Hanumàna. Còn gọi là Ha nô
mạn, Cáp nữu mạn. Dịch ý là Đại hàm thần
hầu........... (thần khỉ cằm to). Thần
khỉ trong sử thi La ma diễn na (Phạm:
Ràmàyaịa) của Ấn độ, là đối tượng sùng
bái của phái La ma trong Ấn độ giáo. Được
coi là con của Thần gió, có khả năng biến
hóa bay đi, cao bằng lầu tháp, sức mạnh
không ai sánh kịp, mặt đỏ hồng, lông vàng
óng, đuôi dài vô hạn, từng giúp La ma đến
đảo Lăng già tìm vợ đem về Ấn độ, là tay
giúp đỡ đắc lực của La ma. Ngoài ra đứng
trên quan điểm nghiên cứu văn hóa Trung
quốc có chịu ảnh hưởng văn hoá Ấn độ
mà nói, thì Cáp nô mạn là nguyên hình
của Tôn ngộ không trong Tây du kí. [X.
Tây du kí Huyền trang đệ tử cố sự chi diễn
biến (Trần dần khác, Hiện đại Phật giáo
học thuật tùng san)].
CÁP VIÊN
I. Cáp viên. Phạm: Kapotika-saôghàràma.
Dịch âm: Ca bố đức ca già lam.
Là ngôi Tinh xá nằm về mạn đông nước
Ma yết đà thuộc trung Ấn độ. Ở đời quá
khứ xa xưa, đức Phật đã từng là chim bồ
câu lớn, vì muốn đưa người thợ săn vào
chính đạo, nên đã gieo mình vào lửa mà

chết tại chỗ này. Nhà khảo cổ học người
Anh là Khang lâm hãn (Cunningham, 1814
– 1893) bảo rằng chỗ ấy tức là nơi cách
hang Nhân đà la nói trong Đại đường tây
vực kí về mạn đông bắc 16 cây số. [X. Đại
đường tây vực kí Q.9; Đại từ ân tự tam tạng
pháp sư truyện Q.3; A. Cunningham: The
Ancient Geography of India].
II. Cáp viên. Nằm tại nước Ca thấp di
la. Là một trong năm trăm Tinh xá. Dị bộ
tôn luân luận thuật kí (Vạn tục 83, 216 hạ)
nói: “Bấy giờ, tại Kê viên chư tăng tranh cãi
không dứt, sau theo chỗ thấy biết khác nhau
mà chia làm hai bộ: Thượng tọa bộ, Đại
chúng bộ. Lúc đó các bậc hiền thánh biết
chúng tăng sai trái, liền bỏ Kê viên mà đi
nơi khác (…...) Nhà vua hay tin rất tức giận,
bèn bảo bề tôi nên đưa hết các tăng đến bờ
sông Hằng, dùng một chiếc thuyền mục
nát, chở ra giữa sông và đánh đắm thuyền,
để xem ai là phàm, ai là thánh? Bề tôi vâng
lời và thử nghiệm việc đó. Khi ấy, các bậc
hiền thánh đều bay lên không, như các
chim nhạn, rồi lại dùng thần thông, biến
hiện ra các hình để giúp những người trong
thuyền muốn bỏ Kê viên mà chưa có thần
lực, bay lên hư không, đều đi về hướng
bắc. Nhà vua thấy thế sinh lòng hổ thẹn
và ân hận, (…...) lập tức sai sứ theo dõi, biết
các ngài đã ở Ca thấp di la, sau cố mời về,
nhưng chư tăng đều từ chối. Nhà vua bèn
làm các Tăng già lam tại Ca thấp di la để
các vị hiền thánh ở và đổi tên Tăng già lam
là Cáp viên theo hình biến hiện của chư
tăng.
CÁT CA DẠ
........
Phạm:Kiíkara. Dịch ý là Hà sự. Vị

tăng dịch kinh đời Bắc Ngụy, người Tây
vực. Sư lấy việc du hóa truyền đạo làm chí
hướng, đến Bình thành vào thời vua Văn
thành nhà Bắc Ngụỵ, mọi người rất kính
phục sự học rộng của sư, sau pháp nạn Thái
vũ, kinh điển thất tán, năm Diên hưng 2
(472) sư cùng với ngài Đàm diệu cùng dịch
Phó pháp tạng nhân duyên truyện 6 quyển,
CÁT CA DẠ

C
786
kinh Tạp bảo tạng 8 quyển, luận Phương
tiện tâm 1 quyển, tất cả năm bộ mười chín
quyển, do Lưu hiếu tiêu chép viết, nhờ thế
mà Phật pháp tại đất Bắc lại được phục hưng.
[X. Lịch đại tam bảo kỷ Q.9; Pháp kinh lục
Q.3, Q.6; Khai nguyên thích giáo lục Q.6].
CÁT CĂN
Hàm ý là trưởng lão. Là người chủ trì
Khang thôn trong các chùa viện thuộc phái
Cách lỗ của Phật giáo Tây tạng. Do một vị
tăng lớn tuổi nhất của Khang thôn được
chọn để đảm nhiệm chức này. (xt. Khang
Thôn).
CÁT ĐẰNG
.....
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Chỉ văn
tự, ngữ ngôn cũng giống như dây bìm dây
sắn (cát đằng) bò lan chằng chịt, vốn được
dùng để giải thích, thuyết minh sự tướng,
nhưng trái lại, lại bị chúng vấn vít trói buộc.
Ngoài ra còn chỉ câu nói khó hiểu trong
công án, phải gạn hỏi nhiều lần. Những
câu nói đùa giỡn vô dụng gọi là Nhàn cát
đằng........, Thiền bám chặt vào văn tự
ngữ ngôn mà không nắm bắt được thực
nghĩa, gọi là Văn tự Thiền, hoặc Cát đằng
Thiền. Bích nham lục tắc 31 (Đại 48, 171
trung), nói: “Người xưa bìm sắn (cát đằng),
hãy nói thử xem!”. Ngoài ra, trong kinh Xuất
diệu quyển 3, phiền não còn được ví dụ
như cát đằng. [X. Cổ tôn túc ngữ lục Q.6
Lục châu hoà thượng ngữ lục; Chính pháp
nhãn tạng Cát đằng chương].
CÁT GIÀ
.....

Phạm:Kftya, Pàli: Kicca. Còn gọi là
Cát giá, Cát lật giá, Ngật lật trước. Dịch ý là
làm việc. Là tên ác quỷ, tức chỉ quỷ Khởi
thi. [X. kinh Pháp hoa Q.7 phẩm Đà la ni;
Pháp hoa nghĩa sớ Q.12 (Cát tạng); Huyền
ứng âm nghĩa Q.6].
CÁT HÀ
.....
Chỉ sông Hằng ở Ấn độ. Các Thánh
nhân Ấn độ đời thượng cổ, lúc sắp thành
Thánh đều xuống tắm trong sông Hằng, vì
thế người ta thường gọi sông Hằng là Cát
hà (sông tốt lành) và cho rằng người xuống
sông này tắm có thể diệt được tội. [X. Bách
luận sớ quyển thượng].
CÁT HỐT
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản. Hốt,
vốn là cái thẻ bài mà các bề tôi đời xưa tại
Trung quốc, mỗi khi vào chầu Thiên tử,
thì cầm nơi tay và ghi trên đó những việc
mình định tâu vua, hoặc là ghi những điều
vua chỉ thị. Hốt làm bằng ngà voi, bằng tre
hay gỗ. Nhật bản cũng theo
phong tục ấy. Sau lại xẻ dọc hốt
thành hai nửa dùng làm cái
phách để gõ nhịp khi ca hát, gọi
là Hốt phách tử, Xích phách tử ,
Cát hốt. Viện Tri ân tại Nhật bản
dùng hốt khi niệm Phật tu đạo.
Ngoài ra, khi tụng kinh đánh
phách gỗ, hoặc giới xích
của tông Tịnh độ, có lẽ đã từ
Cát hốt biến chuyển sai đi chăng?
CÁT KHÁNH TÁN
........
Chỉ bài ca tán của Mật giáo, được xướng
lên để khen ngợi đức của người bước lên
ngôi vị giác ngộ, khi cử hành lễ truyền pháp

Quán đính. Lời ca phỏng theo sự tích tán
thán tám tướng thành đạo của đức Như lai,
vì thế còn được gọi là Bát tướng thành đạo
tán. Bài ca tán này có hai thứ Hán và Phạm.
Kinh Kim cương đính lược xuất niệm tụng
Cát Hốt
CÁT CĂN

C
787
quyển 4 có chép bài ca tán bốn kệ mười
sáu câu bằng chữ Hán như sau (Đại 18,
251 trung): “Chư Phật khi đến giờ giáng
sinh, Thích phạm long thần theo hộ vệ,
bao việc tốt lành và mầu nhiệm, nay đây
mong ngài đều được hết. Ca tì la vệ trong
cung vua, Long vương rưới nước lành cam
lộ, Chư thiên cúng dường việc hiếm có,
mong ngài quán đính cũng như thế. Trên
toà Kim cương vì quần sinh, rạng đông hàng
ma thành chính giác, hiện các việc quí báu
tốt lành, tòa này mong ngài đều thành tựu.
Vườn Ba la nại nơi trang nghiêm, vì năm
vị tiên mở diệu pháp, thành tựu vô lượng
việc tốt lành, mong ngài giờ này đều chứng
được”. A xà lê đại mạn đồ la quán đính
nghi quĩ còn thêm một tụng nữa (Đại 18,
191 hạ): “Phương tiện đại bi của chư Phật,
lợi khắp chúng sinh trong pháp giới, hết
cõi vị lai không mỏi mệt, bốn trí vô ngại
ngài sẽ được”. Như vậy, tất cả là năm bài
tụng. Ngoài ra, Đại nhật kinh sớ quyển 8
có chép bài ca tán bằng cả tiếng Phạm và
tiếng Hán, mỗi bài đều có 11 kệ. Bài ca tán
tiếng Hán, khi A xà lê trao năm bình Quán
đính cho người nhận, được cả A xà lê và
đại chúng cùng xướng tán. Còn bài ca tán
bằng tiếng Phạm hiện nay chỉ dùng có 3
kệ, và sau khi kết thúc Quán đính, đi quanh
đàn ba vòng thì được xướng lên. Lại nữa,
theo Đại nhật kinh sớ quyển 8 chép, ca tán
có ba thứ: Cát khánh tán, Cát tường tán và
Cực cát tường tán. [X. kinh Đại nhật Q.2
phẩm Cụ duyên; A sa phọc sao Q.15; Nhũ
vị sao Q.16].

CÁT LẬT SẮT NOA
Phạm:Kfwịa. Là một trong các thần
của Ấn độ giáo. Còn gọi Hắc thiên. Là hoá
thân của Tì thấp nô. Tên của thần này đã
thấy xuất hiện trong Lê câu phệ đà và Áo
nghĩa thư cổ đại, sau đến thời Ma ha bà la
đa thì thành là vị anh hùng nửa thần nửa
người rất được hoan nghênh, và trong Bạc
già phạm ca thì được gọi là “tinh thần vũ
trụ tối cao”. Cha là Bà tẩu thiên (Phạm:
Vasudeva), mẹ là Đề bà cát (Phạm:Devakì).
Cứ theo sách Bạc già phạm vãng thế thiên
Thần thoại thứ 10
chép, thì lúc còn nhỏ,
Cát lật sắc noa là trẻ
chăn trâu, đã từng giết
vua ác (Phạm:Kaôsa),
quỉ dữ, là người bảo hộ
trẻ chăn trâu và gia súc.
Vốn là thần chăn trâu
của tín ngưỡng dân
gian Ấn độ, sau dần
dần được coi như cùng
với Tì thấp nô là nhất
thể, thậm chí được tôn
làm thần ở nguyên lí tối cao. Nội dung bài
hát chăn trâu của thần này, thường được
những nhà văn nghệ cổ điển lấy làm đề
tài. (xt. Hắc Thiên).
CÁT LẬT SẮT NOA HÊ PHỔ
Phạm:Harivaôza. Bản phụ lục của Sử
thi Ma ha bà la đa (Phạm: Mahàbhàrata)
của Ấn độ. Nội dung tường thuật sự tích
những anh hùng của chủng tộc Tì thấp ni
(Phạm: Vfwni) từ Tạo vật chủ (Phạm:
Prajàpati) thái cổ trở xuống và sự tích người
dũng sĩ vĩ đại nhất của chủng tộc này là
Cát lật sắt noa (Kfwịa, tức là Hari). Sự tích

của Cát lật sắt noa tuy đã được ghi chép
trong các sách sử Ma ha bà la da, Bạc già
phạm ca, nhưng không nói rõ phần gia tộc
phổ hệ, nên đặc biệt bổ túc cho sự thiếu
sót ấy bằng phụ lục này.
Có thuyết bảo sách này đã có ở khoảng
thế kỉ thứ II vốn là các bài hát vè của riêng
Cát lật sắt noa, về sau đời này qua đời khác
cứ thêm thắt vào mãi, và nội dung dân ca
Cát Lật Sắt Noa
CÁT LẬT SẮT NOA HÊ PHỔ

C
788
du mục có tính thuần túy văn học chất
phác, cũng dần dà được thêm vào sắc thái
tôn giáo. Tuy nhiên, tính chất vẫn giống
với La ma da na và rất khác với Phú lan na
là tác phẩm rất giàu khí sắc tôn giáo. Bản
san hành sớm nhất của sách này là vào
đầu thế kỷ thứ 7, do một trăm mười tám
chương, sáu nghìn không trăm bảy mươi
ba kệ tổ thành. [X. P. L. Vaidya: The
Harivaôza, for the first time critically edited,
2 vols, Poona 1969 – 1971; M.
Winternitz: A History of Indian Literature,
vol.1].
CÁT LŨ TỊNH
Cát lũ, đem tấm vải cắt ra thành những
mảnh nhỏ; Tịnh, ý là không có tội. Đức
Phật qui định các Tỷ khưu không được mặc
ca sa may bằng tơ lụa hoặc các thứ vải mịn
màng đẹp đẽ, nhưng, trong trường hợp có
các loại kể trên mà không có cách nào để
nhuộm thành ba màu xanh, đen và mộc
lan, thì được phép cắt các loại vải nói trên
thành những miếng nhỏ rồi khâu chắp lại
làm ca sa, như thế thì không vi phạm luật
của tăng, gọi là Cát lũ tịnh. [X. Tứ phần
luật san phồn bổ khuyết hành sự sao
Q.trung phần 3].
CÁT NHẬT LƯƠNG THỜI
Ngày giờ tốt lành. Trung quốc, Ấn độ
từ ngàn xưa đã có tục theo sự vận hành
của các tinh tú để định ngày giờ lành dữ
mà đoán các việc tốt xấu nên hư của người
ta, bởi thế thông thường phần đông người
ta hay chọn ngày lành giờ tốt để làm việc
hòng được may mắn. Đại nhật kinh sớ

quyển 4 (Đại 39, 617 hạ) nói: “Phàm làm
các việc pháp, đều phải khế hợp với nghĩa
giờ”. Phép chọn ngày chọn giờ làm việc
phần nhiều do Mật giáo thực hành, chứ
Hiển giáo thì không dùng, đức Phật đã
cấm đoán rõ ràng, bảo rằng trong thực nghĩa
chân đế, không nên có quan niệm lành dữ
họa phúc, chỉ tùy phuơng tiện giáo hóa thế
tục, nếu cần thì dùng, không cần thì bỏ.
Kinh Đại ban niết bàn (bản Bắc) quyển 20
(Đại 12, 482 trung), nói: “Trong giáo pháp
của Như lai, không có chọn ngày lành, sao
tốt”. [X. kinh Tú diệu Q.thượng, Q.hạ; kinh
Đại bảo tích Q.3; luận Đại trí độ Q.13]. (xt.
Trạch Thời).
CÁT NHĨ ĐAN
........
Là ngôi chùa do Tôn khách ba, người
sáng lập phái Cách lỗ của Phật giáo Tây
tạng, kiến tạo. Chùa ở về mạn đông của
Lạp tát (Lhasa) tại Tây tạng. Là nơi phát
nguồn của Hoàng giáo. Trong năm Ung
chính đời Thanh, nhà vua ban hiệu là chùa
Vĩnh lạc, tục gọi là chùa Cam đan. (xt. Cam
Đan Tự).
CÁT TẠNG (549-623)
.... .
Vị tăng đời Tùy, người Kim lăng, họ An,
tên Thế. Tổ tiên là người nước An tức (tộc
Hồ), sau dời đến Kim lăng, vì thế còn gọi là
An cát tạng, Hồ cát tạng. Lúc ba, bốn tuổi,
sư theo thân phụ đến yết kiến ngài Chân
đế, Chân đế đặt tên cho sư là Cát tạng. Về
sau, thân phụ xuất gia, pháp hiệu là Đạo
lượng. Sư thường theo thân phụ đến chùa
Hưng hoàng nghe ngài Pháp lãng giảng Tam
luận, lúc bảy tuổi (có thuyết nói mười ba
tuổi) theo ngài Pháp lãng xuống tóc xuất

gia. Pháp lãng là người kế thừa hệ thống
giáo học Tam luận của ngài Cưu ma la thập,
cho nên sư chuyên học tập ba bộ Trung
luận, Bách luận và Thập nhị môn luận.
Mười chín tuổi, sư bắt đầu giảng kinh, tiếng
tăm truyền rộng, hai mươi mốt tuổi thụ giới
Cụ túc, thanh danh nổi như cồn.
CÁT LŨ TỊNH

C
789
Niên hiệu Khai hoàng (581) đời Tùy, sư
được ba mươi hai tuổi, gặp lúc ngài Pháp
lãng thị tịch, sư bèn đông du đến chùa Gia
tường ở huyện Cối kê tỉnh Triết giang,
chuyên tâm giảng diễn và viết sách, những
người đến hỏi đạo tới hơn nghìn, giảng
trường rất thịnh; lại các bộ sách chú sớ Tam
luận, cũng phần nhiều được hoàn thành
tại ngôi chùa này, bởi vậy, đời sau gọi sư là
“Gia tường đại sư”. Ngoài việc tập đại thành
tông Tam luận ra, sư còn tinh thông các
kinh Đại thừa như Pháp hoa, Niết bàn v.v...…
Tháng 8 năm Khai hoàng 17, sư viết
thư thỉnh cầu Đại sư Trí khải tuyên giảng
kinh Pháp hoa. Năm Đại nghiệp thứ 2 (606,
có thuyết nói năm Nhân thọ thứ 2 hoặc
Khai hoàng năm cuối), Dạng đế nhà Tùy
xuống chiếu chỉ mở bốn đạo tràng, sư vâng
mệnh vua ở đạo tràng Tuệ nhật tại Dương
châu tỉnh Giang tô, cứ theo truyền thuyết
thì sư đã hoàn thành tác phẩm Tam luận
huyền nghĩa vào thời gian này; sau dời đến
ở chùa Nhật nghiêm tại Trường an, chấn
hưng đạo pháp miền Trung nguyên. Ngoài
ra, sư đi các nơi giảng kinh nhằm mở rộng
tông Tam luận, cho nên đời gọi sư là tổ tái
hưng tông Tam
luận. Sư đã từng
biện luận với
Tam quốc luận
sư Tăng xán nổi
tiếng đương
thời, sư ứng đối
thao thao như
dòng nước, đôi

bên cật vấn qua
lại đến hơn bốn
mươi lần, cuối
cùng sư đã dành
phần thắng, thanh danh lừng lẫy một thời.
Từ đầu năm Đại nghiệp đến cuối đời Tùy,
sư chép hơn hai nghìn bộ kinh Pháp hoa,
và tạo hai mươi lăm pho tượng, chí thành
lễ sám, ngồi đối diện tượng bồ tát Phổ hiền
mà quán lý thực tướng. Niên hiệu Vũ đức
năm đầu (618) đời Đường, Cao tổ chọn mười
bậc đại đức ở Trường an để thống lĩnh
chúng tăng, sư là một trong số đó. Ngoài
ra, đáp lời thỉnh cầu của hai chùa Thực tế
và Định thủy, sư kiêm cả việc trông nom
hai chùa ấy. Sau dời về ở chùa Diên hưng.
Tháng 5 năm Vũ đức thứ 6, lúc mệnh
chung, sư tắm rửa sạch sẽ, thắp hương niệm
Phật, viết “Tử bất bố luận ” (luận
chết chẳng sợ) rồi nhập tịch, thọ bảy mươi
lăm tuổi. Sắc ban an táng tại núi Nam sơn,
phía bắc chùa Chí tướng.
Bình sinh, sư giảng Tam luận hơn một
trăm lượt, kinh Pháp hoa hơn ba trăm lượt,
kinh Đại phẩm, kinh Hoa nghiêm, kinh Duy
ma, luận Đại trí độ v.v...… mỗi bộ vài mươi
lượt. Học trò tuấn tú rất nhiều, nổi tiếng
hơn cả thì có Tuệ lãng, Tuệ quán và Trí
khải. Trước tác của sư thì thật là phong
phú: Trung quán luận sớ, Thập nhị môn
luận sớ, Bách luận sớ, Tam luận huyền
nghĩa, Đại thừa huyền nghĩa, Pháp hoa
huyền luận, Pháp hoa nghĩa sớ v.v…... cùng
các sách chú thích và lược luận, như Pháp
hoa, Niết bàn, Thắng man, Đại phẩm, Kim
quang minh, Duy ma, Nhân vương, Vô
lượng thọ v.v...… [X. Tục cao tăng truyện
Q.11; Phật tổ thống kỷ Q.10; Thích thị kê

cổ lược Q.2; Tam đại bộ bổ chú Q.1; Tịnh
danh huyền luận lược thuật Q.1; Trung
luận sớ kí Q.1].
CÁT TƯỜNG
.....
Phạm:Zrì. Dịch âm: Thất lị, Sư lị, Thi
lị, cũng gọi Cát dương. Dụng ngữ này thấy
rải rác khắp các kinh điển, như Cát tường
quả, Cát tường thảo v.v…... Cát tường quả là
cái quả mà thần Quỉ tử mẫu dùng để xua
đuổi ma tà. Cát tường thảo là dịch ý từ chữ
PhạmKuza, là loại cỏ sinh ở nơi ẩm thấp,
Cát Tạng
CÁT TƯỜNG

C
790
tương tự như cỏ bạch mao (cây hương bài).
Cứ theo nói thì đức Thích tôn, khi thành
đạo, đã ngồi trên cỏ cát tường, là do Đồng
tử Cát tường cắt, rồi trải lên toà ngồi của
đức Thích tôn. [X. Trung a hàm Q.54 kinh
Trà đế; kinh Quá khứ hiện tại nhân quả
Q.2, Q.3; Hoa nghiêm kinh sớ quyển 12;
Đại nhật kinh sớ Q.7]. (xt. Cát Tường Quả,
Cát Tường Thảo).
CÁT TƯỜNG HỐI QUÁ
...........
Còn gọi là Cát tường thiên hối quá pháp,
Cát tường thiên nữ pháp, Cát tường hối
quá pháp. Tức cứ hàng năm vào tháng
giêng, lấy Cát tường thiên làm Bản tôn, tụng
kinh Kim quang minh tối thắng vương để
sám hối tội lỗi và cầu an giải hạn. Vào
khoảng thế kỉ thứ VIII, Thiên hoàng của
Nhật bản bắt đầu thi hành pháp hội này.
chủ yếu là cầu mưa thuận gió hòa, mùa
màng kết quả.
CÁT TƯỜNG KINH
........
I. Cát tường kinh. Có một quyển. Do
Chi khiêm đời Ngô dịch, còn gọi là Bát cát
tường thần chú kinh, Bát cát tường kinh,
Bát cát tường chú kinh, thu vào Đại chính
tạng tập 14. Nội dung tường thuật việc đức
Phật ở nước La duyệt kì núi Kì xà quật, cùng
với chúng tỉ khưu và Bồ tát tập hội, trong
hội đức Phật đã nói cho ngài Xá lợi phất và
đại chúng nghe về công đức thụ trì danh
hiệu của tám đức Phật ở phương Đông và
tám Cát tường thần chú.
Về sự phiên dịch kinh này, cứ theo Trinh

nguyên tân định thích giáo mục lục quyển
12, có tất cả năm bản dịch, mà hiện chỉ
còn bốn, đều thu trong Đại chính tạng tập
14, còn một thì thiếu. Trong đó, bản dịch
thứ nhất, tức “Bát cát tường thần chú kinh”,
nói ở trên, 1 quyển, là do Chi khiêm đời
Tam quốc Ngô dịch; bản thứ hai là “Bát
dương thần chú kinh” 1 quyển, do Trúc
pháp hộ đời Tây Tấn dịch; bản thứ ba “Bát
cát tường kinh” 1 quyển, hiện thiếu, là do
Cầu na bạt đà la đời Tống dịch; bản thứ tư
“Bát cát tường kinh” do Tăng già bà la đời
Nam triều Lương dịch; bản thứ năm “Bát
phật danh hiệu kinh” 1 quyển, do Xà na
quật đa đời Tùy dịch. [X. Lịch đại tam bảo
kỉ Q.5; Đại đường nội điển lục Q.2; Khai
nguyên thích giáo lục Q.2].
II. Cát tường kinh, gồm mười hai bài
tụng. Do Hoàng để lạp lị lị (tên dịch âm
Pàli) dịch vào năm Dân quốc 24 (1935),
đăng trên Nhật báo Phật giáo ngày 22 tháng
9. Kinh này là kinh Tiểu tụng (Khuddaka
Pàỉha) trong Tiểu bộ kinh (Khuddaka
NikàyaI) thuộc tạng kinhPàli. Nội dung
kể việc đức Phật ở nước Xá vệ, trong vườn
Kì thụ Cấp cô độc, đáp lời thỉnh cầu của
một người trời mà nói về lí giữ giới tu điều
lành có thể được đại cát tường.
Trong bài “Cát tường kinh đích thấu
thị” (nhìn suốt qua kinh Cát tường) của nhà
học giả Pháp chu hiện đại, có nêu lên rằng,
phẩm Cát tường thứ 39 trong kinh Pháp
cú thu vào Đại chính tạng tập thứ 4, là
dịch từ Tiểu bộ kinh, đồng thời như đã nói
ở trên, kinh này là kinh Tiểu tụng thuộc
Tiểu bộ kinh, cho nên suy luận là phẩm
Cát tường đã lấy từ kinh Cát tường trong
kinh Tiểu tụng. Ngoài ra trong bài văn của

mình, Pháp chu còn in cả nguyên văn Pàli
của kinh này, rồi đem so sánh đối chiếu
bản dịch với nguyên bản mà chỉ ra những
điểm khác nhau giữa hai bản.
CÁT TƯỜNG QUẢ
...... Tức quả thạch lựu. Là quả vật mà thần
Quỉ tử mẫu cầm trong bàn tay trái. Vì quả
này có khả năng phá trừ ma chướng, cho
nên gọi là quả cát tường. Cứ theo kinh Ha
CÁT TƯỜNG HỐI QUÁ

C
791
lị đế mẫu chân ngôn chép, thì thần Quỉ tử
mẫu tay trái ôm một đứa bé nơi bụng, còn
tay phải thì cầm quả cát tường. Truyện này
hoặc do thuyết thần Quỉ tử mẫu đến thành
Vương xá xin con của người khác, sau đó
để lại quả cát tường thay thế cho đứa con
mà ra, hoặc do thuyết một quả cát tường có
năm trăm hột để tượng trưng việc thần Quỉ
tử mẫu lấy Bán chi ca dược xoa, đẻ được
năm trăm người con mà ra.
Quả cát tường còn được gọi là cây quỉ
sợ, là vật tương ứng với trừ tà; hoa thì ít,
quả thì nhiều, biểu thị ý “nhân hành ”
nhỏ mà được quả lớn. Ngoài ra cũng có
thuyết bảo quả cát tường là quả Câu duyên.
CÁT TƯỜNG THẢO
...... Phạm: Kuza. Dịch âm là Củ thi, Câu
thư, Cô xa. Dịch ý là Thượng mao, Hương
mao, Cát tường mao, Lữu thảo, Hi sinh thảo.
Nói tắt là Tường thảo. Cỏ này
sinh ở chỗ ẩm ướt, hoặc mọc
dưới ruộng nước, hình dáng
giống như cỏ tranh, dài độ
hơn sáu mươi phân. Cứ theo
các kinh điển chép, thì khi
đức Thích tôn thành đạo dưới
cây Bồ đề, ngài đã ngồi trên
cỏ này, do đồng tử Cát tường
cắt và trải trên toà ngồi của
đức Thích tôn. Ấn độ từ xưa
đến nay vẫn coi loại cỏ này là
thần thánh là điềm lành,
trong các buổi tế lễ, thường
được dệt kết thành chiếu để
đặt các vật cúng lễ lên trên. Ngoài ra những

nhà tu hành cũng đem trải ở những nơi
vắng vẻ yên tịnh, hoặc trong phòng sạch
sẽ, để làm đồ ngồi, nằm.
Về sự lợi ích của cỏ Cát tường thì, cứ
theo Đại nhật kinh sớ quyển 19 nói, vì cỏ
này đức Thích tôn ngồi trên khi thành đạo,
cho nên khi những người tu hành trải cỏ
này mà ngồi thì chướng ngại không phát
sinh, các trùng độc không đến được, vả lại
chất cỏ rất thơm sạch. Tuy nhiên, cỏ này
sắc như dao, rất dễ gây thương tích cho
thân thể, nếu người tu hành không thận
trọng, không chú tâm thì sẽ bị cỏ làm
thương tổn, cho nên nhờ thế mà biết tự
chế, trừ khử tâm phóng túng. [X. kinh Tu
hành bản khởi Q.hạ; kinh Phật bản hạnh
tập Q.26; kinh Vô lượng thọ Q.thượng; kinh
Bất không quyên sách đà la ni; Thích thị
yếu lãm Q.hạ].
CÁT TƯỜNG THẦN CHÚNG
...........
Đối lại với “Quá hoạn thần chúng.....
.....”. Chỉ thần chúng có các tướng tốt
lành; cũng tức là chỉ quyến thuộc thanh
tịnh. Quá hoạn thần chúng thì chỉ các thần
chúng có tội lỗi, tai họa; cũng tức là chỉ
quyến thuộc xấu ác. Cứ theo luận Thích
ma ha diễn quyển 2 chép, thì thần vương
Cưu na da ở trên núi Kim cương, có khả
năng sinh ra các thần chúng tốt lành, cũng
như nhất tâm chân như hay sinh ra các
pháp thanh tịnh không nhơ nhuốm; lại như
thần Già tì khư la ở trong bể lớn, có khả
năng sinh ra thần chúng cát tường, thần
chúng quá hoạn, ví như nhất tâm sinh diệt,
hay sinh ra hết thảy các pháp trong trắng,
ô nhiễm. Hai thí dụ trên giải thích ý tâm
chân như môn chỉ sinh ra các pháp chân

như thanh tịnh, còn tâm sinh diệt môn thì
sinh cả hai pháp nhiễm và tịnh. Các pháp
do hai môn sinh ra tuy có khác nhau, nhưng
về pháp thể thì là đồng nhất, chỉ do công
năng bất đồng mà có tên khác nhau.
CÁT TƯỜNG THIÊN
Phạm:Zrì-mahà-devì. Dịch âm: Thất
lị ma ha đề tì. Là thần nữ ban phát phúc
Cát Tường
Thảo
CÁT TƯỜNG THIÊN

C
792
đức. còn gọi là Ma ha thất lị, Thất rị thiên
nữ, Cát tường thiên nữ, Cát tường công
đức thiên, Bảo tạng thiên nữ, Đệ nhất uy
đức thành tựu chúng sự đại công đức thiên.
Vốn là thần trong thần thoại Ấn độ , là vợ
của trời Na la diên, là mẹ của thần Ái dục
(Phạm:Kàma), sau cùng với các thần Đế
thích, Ma hê thủ la, Tì thấp nô, gộp lại
được Phật giáo thừa nhận, trở thành các
thiện thần hộ pháp của Phật giáo. Cứ theo
truyền thuyết thời kỳ đầu của Phật giáo Ấn
độ, thì thần này là vợ của trời Tì sa môn,
cha là Đức xoa ca, mẹ là thần Quỉ tử mẫu.
Các tên gọi khác của thần này thì rất
nhiều, kinh Cát tường thiên nữ thập nhị
danh hiệu, liệt kê mười hai tên, kinh Đại
cát tường thiên nữ thập nhị khế nhất bách
bát danh vô cấu Đại thừa thì đưa ra một
trăm linh tám thứ danh xưng. Ngoài ra, còn
có các tên khác như Lạc khất sử minh
(Phạm: Lakzmì), Đại hải sinh (Phạm:
Jaladhi-jà) v.v…...
Về hình tượng của thần này, trong các
kinh điển nói không giống nhau, thông
thường phần nhiều tay trái cầm ngọc như
ý, tay phải kết ấn Thí vô úy. Tại Ấn độ thì
có tượng bốn tay, tám tay. Chủng tử là …
(zrì) , hình Tam ma da là Như ý bảo châu,
bài chú nhỏ phần nhiều dùng “Án, ma ha
thất lị duệ sa ha”, cũng có khi dùng “A lạc
thất sắt nhĩ nẵng xả dã”. Pháp lấy thần này
làm Bản tôn mà tu để sám hối tội lỗi, thì
gọi là Cát tường thiên nữ pháp, Cát tường
hối quá pháp; Mạn đồ la dùng để tu pháp
này, gọi là Cát tường thiên mạn đồ la. Ngoài

ra khi tu pháp này, niệm chân ngôn của
Tùy cầu bồ tát, có thể tiêu trừ Hắc ám thiên
nữ thường theo thần này để gây tai họa.
Hắc ám thiên nữ là em gái của Cát tường
thiên nữ, thường theo chị đến nơi nào cũng
gây tai họa cho người ta, hai chị em cứ theo
nhau ban phúc giáng họa, biểu thị nghĩa
phúc họa theo nhau.
Tín ngưỡng Cát tường thiên nữ đã có
từ xưa, tại Nhật bản cũng rất được tôn thờ,
sau vì sự tôn thờ Biện tài thiên nữ là nữ
thần phúc đức, tăng
ích, thịnh hành,
nên tín ngưỡng Cát
tường thiên nữ dần
dần phai nhạt. [X.
kinh Đại phương
đẳng đại tập Q.57;
kinh Kim quang
minh Q.2 phẩm
Công đức thiên;
kinh Đà la ni tập
Q.10 Công đức
thiên pháp; kinh Tô
tất địa yết la Q.trung; kinh Bất không quyên
sách thần biến chân ngôn Q.11; kinh Đại
tùy cầu đà la ni Q.thượng; kinh Tì sa môn
thiên vương; Bảo tạng thiên nữ đà la ni
pháp].
CÁT TƯỜNG TỌA
........
Một trong các phép ngồi. Có ba thứ:
1. Có xuất xứ từ kinh Bất không quyên
sách quyển 2, tức trước hết, chân trái đặt
lên bắp vế chân phải, sau chân phải đặt
lên bắp vế chân trái, hai chân tréo nhau,
hai tay để lên chỗ hai chân giao nhau, bàn
tay phải đặt trên bàn tay trái, cách ngồi này

gọi là Toàn già tọa .
2. Cứ theo Bất tư nghị sớ quyển hạ chép,
thì chân phải đặt lên đùi chân trái, cách
này gọi là Bán già tọa .
3. Cứ theo kinh Chuẩn đề đà la ni chép,
Cát Tường Thiên
Bán già tọa Toàn già tọa
CÁT TƯỜNG TỌA

C
793
thì ngồi soạc hai chân, là phép ngồi tương
ứng với phép trừ tai. Hành giả mặt quay về
phương bắc, lấy chân phải đạp lên chân
trái, tướng ngồi giống như hình cái sàng.
[X. kinh Đại nhật Q.7 phẩm Trì tụng pháp
tắc; Kim cương đính du già hộ ma nghi quĩ;
Cúng dường thứ đệ pháp sớ Q.hạ].
CĂN
Phạm: indriya. Thông thường chỉ cho
khí quan, cơ năng, năng lực. Trong dụng
ngữ Phật giáo, danh từ “căn” cũng hàm ý
là năng lực khí quan. Gốc rễ của cỏ cây
không những chỉ có sức tăng trưởng, mà
còn có năng lực phát sinh ra thân cây,
cành lá và hoa quả. Cũng như mắt, tai,
mũi, lưỡi, thân, không những chỉ giúp cho
sự giác ngộ của người tu hành, mà còn có
sức đẩy mạnh Tín, Tiến, Niệm, Định, Tuệ,
vì thế mà dùng năm căn làm tên gọi. Về
“căn”, trong các kinh giáo có rất nhiều
nghĩa, nhưng đại khái có thể chia làm hai
loại sau:
1. Chỉ tác dụng có sức mạnh mẽ (cũng
gọi là tăng thượng). Có 22 căn: Căn mắt,
căn tai, căn mũi, căn lưỡi, căn thân, căn ý,
căn nữ, căn nam, căn sống, căn vui, căn
khổ, căn mừng, căn lo, căn bỏ, căn tin, căn
siêng, căn niệm, căn định, căn tuệ, căn chưa
biết đang biết, căn đã biết và căn biết đầy
đủ v.v...
Sáu căn đầu: Mắt, tai, mũi, lưỡi, thân,
ý gọi là Lục căn, trong đó, ngoài căn ý
(tâm) ra, năm căn trước thuộc về khí quan
(ngũ quan) cảm giác, hoặc là cơ năng cảm
giác, do vật chất (sắc) tạo thành, vì thế

gọi là năm sắc căn, gọi tắt là năm căn.
Phái Số luận cho rằng năm căn này có
đủ tác dụng nhận biết, bởi vậy gọi là Tri
căn, năm Tri căn. Ngoài năm Tri căn ra,
phái Số luận còn thêm năm căn Tác
nghiệp (tay, chân, miệng, chỗ tiểu tiện,
chỗ đại tiện) và căn ý mà lập thành thuyết
11 căn.
Năm căn chia thành Thắng nghĩa căn
điều khiển các tác dụng cảm giác (tương
đương với hệ thần kinh) và Phù trần căn
giúp đỡ các tác dụng (nhãn cầu, cổ mạc
v.v... là những khí quan bên ngoài do máu
thịt tạo thành); Nhất thiết hữu bộ cho Thắng
nghĩa căn mới là năm căn.
Trong 22 căn thì năm căn vui, buồn,
mừng, lo và trung dung (không vui không
buồn = xả), có khả năng cảm nhận những
ấn tượng cảm giác ngoại giới, có khác với
năm căn mắt, tai, mũi, lưỡi, thân nên gọi là
Ngũ thụ căn (năm căn cảm nhận). Ngoài
ra, tín, cần (siêng năng), niệm, định, tuệ
cũng gọi là năm căn, vì chúng có khả năng
diệt trừ phiền não, đạt đến Thánh đạo, có
tác dụng thù thắng, cho nên cũng dùng
chữ “căn” làm tên. Nhưng để phân biệt với
năm căn mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, năm căn
tín, cần, niệm, định, tuệ được gọi là Ngũ vô
lậu căn (năm căn vô lậu).
Còn về ba căn: Chưa biết đang biết, Đã
biết và Biết đầy đủ thì căn Chưa biết đang
biết do kiến đạo dẫn khởi, còn căn Đã biết
thì phát sinh ở Tu đạo và căn Biết đầy đủ
thì đến Vô học đạo mới nảy sinh. Ba căn
trên đây cũng gọi là Tam vô lậu căn (ba
căn vô lậu).
Lại nữa, trong 22 căn thì nữ căn, nam
căn và mệnh căn là chỉ cho mệnh sống và

tuổi thọ. Nữ căn, nam căn tạo cho nam, nữ
có đủ sức trưng tính, đặc biệt chỉ tính khí.
Cái tính dời đổi từ nam chuyển biến thành
nữ, hoặc do nữ chuyển biến thành nam,
thì gọi là chuyển căn. Thông thường nói
hai căn, có người bảo đó là Thắng nghĩa
căn và Phù trần căn, nhưng cũng có người
cho hai căn là nam căn và nữ căn.
2. Căn, có nghĩa căn cơ, căn tính, biểu
thị tính chất, tư chất, là người lãnh nhận
giáo pháp. Vì căn có hơn và kém khác
CĂN

C
794
nhau, nên mới phân biệt hai căn lợi (sắc
bén) và độn (chậm lụt), hoặc ba căn
thượng, trung, hạ, hoặc ba căn lợi, trung,
độn v.v... Nếu dùng sức tu đạo mà tu luyện,
từ độn căn, hạ căn, dần dần tu đến lợi
căn, thượng căn, thì gọi là Luyện căn, hoặc
là Chuyển căn. Trong các loại chuyển căn,
đặc biệt chỉ cho hạng người từ Thanh văn
(hạ căn) chuyển đến Duyên giác (trung
căn), rồi lại tiến lên nữa mà đến Bồ tát
(thượng căn).[X. luận Câu xá Q.3; Đại thừa
nghĩa chương Q.4]. (xt. Tam Vô Lậu Căn,
Ngũ Căn).
CĂN BẠI
I. Căn bại. Nghĩa là năm căn: Mắt, tai,
mũi, lưỡi, thân đã hư hoại, không còn dùng
được nữa. [X. kinh Duy ma phẩm Phật đạo;
Duy ma kinh sớ (Tuệ viễn)]
II. Căn bại. Gọi tắt của Căn bại nhị
thừa. Chỉ cho hàng Thanh văn, Duyên giác
chuyên lo lợi mình độ mình, không có tâm
cầu thành Phật, đến nỗi làm bại hoại cái
mầm mống của Phật đạo. (xt. Căn Bại Hoại
Chủng).
CĂN BẠI HOẠI CHỦNG
Cũng gọi Căn bại nhị thừa, Bại chủng
nhị thừa, Bại căn, Bại chủng. Hoặc gọi là
Tiêu nha bại chủng. Là danh xưng có tính
chê trách mà Đại thừa dành cho hàng
Thanh văn, Duyên giác, ví Thanh văn,
Duyên giác không có tâm mong cầu thành
Phật, là hạt giống tiêu mất sự chứng ngộ
quả Phật, nên gọi là Căn bại hoại chủng
(căn hư, hạt giống nát).
Hàng Nhị thừa rơi vào lí không, chỉ

lo độ lấy mình, không thiết tha với việc
cứu giúp người khác, cuối cùng đi đến
tịch diệt, làm cho hạt giống quả Phật hư
nát. Từ ngữ Căn bại hoại chủng được thấy
trong phẩm Bất tư nghị và phẩm Phật
đạo của kinh Duy ma, là lời ngụ ý chê
trách hàng Tiểu thừa. [X. Kinh Thập trụ
đoạn kết Q.2; luận Thập trụ tì bà sa Q.5
phẩm Dị hành].
CĂN BẢN ẤN
Các vị tôn Mật giáo đều có Ấn và Minh
(chân ngôn, thần chú) căn bản của các ngài
và lấy đó làm tiêu biểu cho bản thệ nội
chứng của các Ngài.
Ấn là ấn khế; Minh là đà la ni (chú).
Ấn, Minh của chư tôn thông thường có ba
loại: Căn bản ấn, Tâm bí mật ấn và Tùy
tâm ấn. Và đà la ni tương đương với ba ấn
trên là: Căn bản đà la ni (Đại tâm chú),
Tâm chân ngôn và Tâm trung tâm chân
ngôn (Tùy tâm chú). Chẳng hạn, Như ý
luân căn bản ấn chân ngôn trong nghi quĩ
Như ý luân, Thập nhất diện quán tự tại
căn bản ấn chân ngôn trong nghi quĩ Thập
nhất diện v.v... đều thuộc loại này. [X. Bí
tạng kí tư sao Q.6].
CĂN BẢN CHÍNH HÀNH LUẬN
Phạm: Mùlàcàra, gồm 12 chương.
Thánh điển xưa nhất của phái Không y
thuộc Kì na giáo ở Ấn độ. Sách được hoàn
thành khoảng sau thế kỉ I đến trước thế kỉ
V tây lịch. Nhà chú thích Vasunandin
(khoảng thế kỉ XII đến XIII) cho rằng tác
giả sách này làVaỉỉakera, và ông đặt các
chương là:
- Hai mươi tám thứ đạo đức căn bản
(Phạm:Mùla-guịa),
- Nói sơ qua về sự buông bỏ (Phạm:

Saíksepa-pratyàkhyàna),
- Chính hạnh xuất gia (Phạm:
Samàcàra),
- Năm thứ chính hạnh (Phạm:
Paĩcàcàra),
CĂN BẠI

C
795
- Vật cho (thí vật) trong sạch (Phạm:
Piịđa- zudhi),
- Mười hai thứ suy nghĩ tìm hiểu (Phạm:
Dvàdazànuprekwa),
- Cốt tủy của giáo pháp (Phạm:Samayasàra),
- Giới đức (Phạm:Zìla-guịa) v.v...
Nhưng có học giả cho rằng:
1. Nội dung sách này nhiều chỗ lập đi
lập lại, hơn nữa, có thu tập luận điểm của
các tông phái khác, cho nên Vaỉỉakera
chỉ là người biên soạn chứ không phải người
sáng tác.
2. Còn có sách khác mang cùng tên và
nội dung cũng tương tự được ấn hành dưới
tên Kundakunda, cho nên Căn bản chính
hành luận có lẽ đã do người đời sau sửa đổi
lại Kundakunda mà thành.
CĂN BẢN CHÚ
I. Căn bản chú. Cũng gọi Đà la ni. Chỉ
chung các chân ngôn đà la ni rõ ràng và
trọng yếu nhất trong công đức bản thệ nội
chứng của chư Tôn trong Mật giáo. Chú này
là chú cội gốc trong các chân ngôn, cho nên
gọi là Căn bản chú. Loại đà la ni này rất
nhiều, như Vô lượng thọ Như lai căn bản
đà la ni, Thánh như ý luân Quán tự tại bồ
tát căn bản đà la ni, Di lặc bồ tát căn bản
chú v.v... đều thuộc loại chú căn bản.
II. Căn bản chú. Chỉ cho chú Đại bi
của bồ tát Quan âm. Là bài chú gồm 84
câu nói trong kinh Đại bi tâm đà la ni,
tụng trì đà la ni này có thể diệt trừ trọng
tội và tà ác. Công năng bài chú này rất
linh nghiệm cho nên được trì tụng khá
rộng rãi. (xt. Đại Bi Tâm Đà La Ni Kinh,

Đại Bi Chú).
CĂN BẢN ĐÀ LA NI
I. Căn bản đà la ni. Cũng gọi Căn bản
chú, Căn bản chân ngôn. (xt. Căn Bản
Chú).
II. Căn bản đà la ni. Gọi đủ: Vô lượng
thọ Như lai căn bản đà la ni. Cũng gọi A di
đà đại la ni, Thập cam lộ chân ngôn. Là bài
chú gồm 10 câu nói trong Vô lượng thọ
kinh giáo hành nghi quĩ. Người trì tụng chân
ngôn này có thể tiêu trừ bốn tội nặng, năm
tội vô gián và tất cả nghiệp chướng, đến
lúc lâm chung được đức Phật A di đà và
các thánh chúng tới đón về cõi Tịnh độ
cực lạc. Vì đà la ni này có khả năng diệt trừ
các nghiệp chướng căn bản và được vãng
sinh, cho nên gọi là Căn bản đà la ni.
CĂN BẢN ĐẠI THÁP
Một trong những kiến trúc quan trọng
trên núi Cao dã bên Nhật bản. Kiểu kiến
trúc được phỏng theo tòa tháp sắt ở nam
Ấn độ. Tháp có hai tầng: tầng dưới phía
ngoài hình vuông, phía trong hình tám góc,
tầng trên hình tròn, trên dưới liên tiếp như
hình những chiếc bánh bao chồng xếp lên
nhau, trên nóc là hình vuông.
CĂN BẢN ĐỊNH
Phạm: dhyàna-maula. Cũng gọi Căn
bản thiền, Căn bản đẳng chí, Bát định căn
bản, Bát căn bản định. Gọi tắt: Căn bản.
Bốn Tĩnh lự (bốn thiền) và bốn định
cõi Vô sắc mỗi định đều có Căn bản định
và Cận phần định. Khi thân vẫn còn ở cõi
Dục, chưa sinh lên cõi Sắc hay cõi Vô sắc,
nhưng nhờ tu hành đã hoàn toàn đoạn trừ
các Tu hoặc ở cõi dưới mà được định ở cõi
trên, thì gọi là Căn bản định. Tuy nhiên,
muốn dứt hết các Tu hoặc để được định

này không phải là dễ, nên trước hết phải
chuẩn bị hành vi (gia hành), nghĩa là tuy
chưa dứt hết được Tu hoặc nhưng nhờ áp
phục chúng mà được định, tức là giai đoạn
CĂN BẢN ĐỊNH

C
796
tẩy trừ sạch Tu hoặc để đạt đến định Căn
bản. Giai đoạn này gọi là Cận phần định
(định gần đến định căn bản). Nó là cửa
tiến vào định Căn bản. Đây cũng có tám
thứ, trong đó, cận phần của Sơ thiền đặc
biệt được gọi là Vị chí định (Định chưa đến
định Căn bản).[X. luận Đại tì bà sa Q.80;
luận Tạp a tì đàm tâm Q.7; Câu xá luận quang
kí Q.28]. (xt.Cửu Địa).
CĂN BẢN HOẶC
Đồng nghĩa với Căn bản phiền não. Tức
là chúng sinh có đủ sáu thứ phiền não căn
bản là: tham, sân, si, mạn, nghi, ác kiến
v.v... Trong đó, Ác kiến lại được chia làm
năm thứ: Thân kiến, biên kiến, tà kiến, kiến
thủ kiến và giới cấm thủ kiến, gọi là Ngũ lợi
sử (năm thứ phiền não sắc bén). Còn tham,
sân, si, mạn, nghi gọi là Ngũ độn sử (năm
thứ phiền não cùn lụt).
Sử là tên khác của phiền não, vì phiền
não thường xui khiến chúng sinh trôi lăn
trong biển sống chết nên gọi là Sử (sai
khiến). [X. luận Đại tì bà sa Q.46, Q50; luận
Tạp a tì đam tâm Q.4]. (xt. Căn Bản Phiền
Não).
CĂN BẢN HỘI
Cũng gọi Thành thân hội, Yết ma hội.
Chỉ cho hội Trung ương trong chín hội
Mạn đồ la của Kim cương giới Mật giáo.
Hội này là tổng thể căn bản của chín hội
Đại mạn đồ la. [X. Bí tạng kí]. (xt. Kim
Cương Giới Mạn Đồ La).
CĂN BẢN NGHIÊP ĐẠO
Bất luận là nghiệp thiện hay nghiệp ác,
mỗi nghiệp đều có thể chia làm ba phần:

Gia hành, Căn bản, Hậu khởi. Mỗi khi làm
một việc gì, cái phương tiện trước khi làm
gọi là gia hành; cái khoảnh khắc việc ấy
được hoàn thành thì biểu nghiệp và vô biểu
nghiệp của nó được gọi là Căn bản đạo
nghiệp; sau đó lại làm nữa thì gọi là Hậu
khởi. Ví dụ việc sát sinh, trong giây phút
đang giết, thì vô biểu nghiệp của hành động
giết hại và lí do của việc giết hại phát ra ở
trong mình, gọi là Căn bản nghiệp đạo. (xt.
Nghiệp Đạo).
CĂN BẢN PHÁP LUÂN
Một trong ba Pháp luân do ngài Cát tạng
thuộc tông Tam luận lập ra. Chỉ cho giáo
pháp của kinh Hoa nghiêm. Nghĩa là khi
đức Phật mới thành đạo, Ngài nói kinh Hoa
nghiêm, lúc đó, đức Phật chỉ nói pháp môn
một nhân một quả cho hàng Bồ tát nghe,
đây là giáo pháp căn bản. Nhưng, những
người độn căn ít phúc không thể hiểu được
pháp môn căn bản này, nên đức Phật phải
tùy theo căn cơ mà hoá độ, Ngài mới diễn
nói giáo pháp năm thời khiến mọi người
đều có thể lãnh hội, ngộ nhập. [X. Pháp
hoa du ý Q.thượng]
CĂN BẢN PHẬT GIÁO
Nói theo nghĩa rộng thì Căn bản Phật
giáo đồng nghĩa với Nguyên thủy Phật
giáo; còn nói theo nghĩa hẹp thì Căn bản
Phật giáo là chỉ cho nền Phật giáo lúc
đức Phật còn tại thế, và cũng chỉ cho nội
dung của sự giác ngộ và giáo pháp do
đức Phật nói.
Từ xưa, trong Phật giáo đã có Đại thừa
và Tiểu thừa khác nhau, mục đích tu hành
của Tiểu thừa chỉ giới hạn trong hàng
Thanh văn, Duyên giác là giáo pháp phương
tiện quyền biến, là cửa đầu tiên đưa vào

Phật giáo. Thời gần đây, theo sự nghiên cứu
về giáo pháp và lịch sử giáo lí mà danh
xưng đã được thay đổi: không dùng danh
CĂN BẢN HOẶC

C
797
từ Phật giáo Tiểu thừa, mà gọi Phật giáo ở
thời kì đầulà Phật giáo căn bản, hoặc là
Phật giáo nguyên thủy. Giáo nghĩa ở thời
kì này là do đức Thích tôn trực tiếp nói
ra, rồi về sau, Đại thừa đem phu diễn giáo
nghĩa ấy rộng ra mà thành là Phật giáo
Đại thừa.
Hiện nay, các nước Sri Lanka (xưa gọi
là Tích lan), Miến điện, Thái lan v.v... thuộc
Phật giáo nguyên thủy; còn Nepal, Tây tạng,
Mông cổ, Trung quốc, Việt nam, Hàn quốc,
Nhật bản... thuộc Đại thừa, hoặc tu học cả
Đại thừa và Tiểu thừa. (xt. Nguyên Thủy
Phật Giáo).
CĂN BẢN PHIỀN NÃO
Phạm:mùla-kleza. Cũng gọi Bản hoặc,
Căn bản hoặc. Gọi tắt là Phiền não. Đối lại
với Tùy phiền não. Có sáu thứ phiền não
căn bản: Tham, sân, si, mạn, kiến và nghi.
Trong đó, kiến lại được chia làm năm thứ
gọi là Ngũ lợi sử; năm thứ còn lại gọi là
Ngũ độn sử. Hợp chung lại là 10 Tùy miên.
Ngoài ra, cũng có khi chia làm 88 sử
hoặc 98 sử. Trái lại, chi mạt phiền não (phiền
não ngành ngọn) phụ thuộc Căn bản phiền
não, có đủ tác dụng của tâm ô nhiễm (Tâm
sở ô nhiễm), cũng gọi là Tùy phiền não,
Tùy hoặc.
Tông Câu xá cho rằng Chi mạt phiền
não có 19 thứ là: Phóng dật, giải đãi, bất
tín, hôn trầm, trạo cử (trừ nghi ra) trong
Đại phiền não địa pháp; vô tàm, vô quí trong
Đại bất thiện địa pháp; phẫn, phú, xan, tật;
não, hại, hận, siểm, cuống, kiêu trong Tiểu
phiền não địa pháp và thụy miên, ác tác

trong Bất định địa pháp.
Tông Duy thức thì loại bỏ thụy miên,
ác tác trong Bất định địa pháp rồi thêm
thất niệm, tán loạn, bất chính tri trong Đại
phiền não địa pháp mà thành 20 thứ gọi là
Nhị thập tùy phiền não. Lại nữa, Đại phiền
não địa pháp cũng gọi là Đại tùy phiền não
(Đại tùy hoặc), Tiểu phiền não địa pháp gọi
là Tiểu tùy phiền não (Tiểu tùy hoặc). [X.
luận Câu xá Q.19, Q.20; luận Thành duy
thức Q.6; luận Du già sư địa Q.66]. (xt. Kiến
Hoặc, Phiền Não).
CĂN BẢN TÂM
Một trong ba tâm nói trong kinh Kim
quang minh tối thắng vương quyển 2. Là
tâm phiền não của phàm phu còn nguyên
vẹn, người có tâm này thì không chứng
được pháp thân.
Tông kính lục quyển 89 phối hợp tâm
căn bản với thức thứ tám. Thức thứ tám là
nguồn gốc sinh khởi muôn pháp, vì thế gọi
là tâm căn bản. (xt. Tam Tâm).
CĂN BẢN THÀNH TỰU LUẬN
Phạm:Mùlàràdhanà, do Tây ngõa á
(Phạm: Zivàrya) thuộc phái Không y
(không mặc quần áo) của Kì na giáo Ấn độ
soạn, gồm 2170 bài kệ. Từ ngữàràdhanà
là dụng ngữ chuyên môn của Kì na giáo,
bảo rằng đến lúc chết người ta mới có thể
thực hành được giáo lí của Kì na giáo một
cách trọn vẹn.
Sách này được hoàn thành vào thời mà
thuyết chủ trương “Nhịn ăn cho đến chết
để đạt đến thành tựu” đang thịnh hành,
cho nên cường điệu sự nhịn ăn đến chết là
con đường đi chung (àràdhanà).
Nội dung bàn về 17 cách chết, có thể
chia làm năm hạng mục:

1. Cái chết của kẻ chí ngu: Phản đạo
mà chết.
2. Cái chết của kẻ ngu: Tuy có chính
tín nhưng chưa xa lìa 5 điều ác;
3. Cái chết của người ngu mà hiền: Đã
có chính tín và lại xa lìa được một nửa của
5 điều ác.
CĂN BẢN THÀNH TỰU LUẬN

C
798
4. Cái chết của người hiền.
5. Cái chết của người rất hiền: Người có
trí tuệ hoàn toàn đã dứt trừ hết các phiền
não.
CĂN BẢN THUYẾT NHẤT THIẾT HỮU BỘ
Phạm:Mùla-stivàdin. Cũng gọi Thuyết
nhất thiết hữu bộ. Một trong 20 bộ của
Tiểu thừa. Bộ này vốn từ Thượng tọa bộ
chia ra vào khoảng 300 năm sau đức Phật
nhập diệt. Về sau, từ bộ này lại chia ra nhiều
bộ nữa như Độc tử bộ v.v.., vì thế bộ này
được gọi là Căn bản (bộ gốc). (xt. Thuyết
Nhất Thiết Hữu Bộ).
CĂN BẢN THUYẾT NHẤT THIẾT HỮU BỘ BẬT
SÔ NI GIỚI KINH
Có 1 quyển. Gọi tắt: Tỉ khưu ni giới bản,
do ngài Nghĩa tịnh dịch vào đời Đường, thu
vào Đại chính tạng tập 24.
Kinh này là Tỉ khưu ni giới bản thuộc
Căn bản thuyết nhất thiết hữu bộ, thể tài
của kinh này cũng giống như thể tài Tỉ khưu
giới bản, gồm có 358 giới điều. Giới điều tỉ
khưu ni trong Luật Tây tạng rất giống với
Luật của bộ này, nhưng tổng số giới điều
của Tì khưu ni giới trong Luật Tây tạng
gồm 371 điều, nhiều hơn giới tỉ khưu ni
của Căn bản thuyết nhất thiết hữu bộ 13
điều (371 - 358 = 13), là vì pháp Chúng
học của giới tỉ khưu ni trong Luật Tây tạng
có 112 điều. [X. Khai nguyên thích giáo lục
Q.9; Trinh nguyên tân định thích giáo mục
lục Q.13]
CĂN BẢN THUYẾT NHẤT THIẾT HỮU BỘ TÌ
NẠI DA
Phạm:Mùla-sarvàstivàda-vinaya, gồm

50 quyển, thuộc Luật bộ của Tiểu thừa, do
ngài Nghĩa tịnh dịch vào năm Trường an
thứ 3 (703) thời Vũ hậu nhà Đường, thu
vào Đại chính tạng tập 23. Đây là sách qui
định về giới luật do (căn bản) Thuyết nhất
thiết hữu bộ thuộc hệ thống Thượng tọa
bộ của Phật giáo Tiểu thừa chỉnh lí và biên
soạn vào thời kì đầu năm 300 sau đức Phật
nhập diệt.
Nội dung chia làm 8 khoa:
1. Ba la di pháp 4 giới.
2. Tăng già phạt thi sa pháp 13 giới.
3. Bất định pháp 2 giới.
4. Nê tát kì ba dật để ca pháp 30 giới.
5. Ba dật để ca pháp 90 giới.
6. Ba la để đề xá ni pháp 4 giới.
7. Chúng đa học pháp.
8. Diệt tránh pháp 7 giới.
Hầu hết đều chép đủ các nguyên nhân
chế định các giới điều.
Trong các bộ Luật Hán dịch, luật này
và luật Thập tụng gần như giống nhau. Giới
bản của các luật này là Giới kinh của Căn
bản thuyết nhất thiết hữu bộ, 1 quyển (thu
vào Đại chính tạng tập 24).
Ngoài ra, rất nhiều bộ luật văn khác có
liên quan đến luật bản của Thuyết nhất
thiết hữu bộ. [X. Khai nguyên thích giáo
lục Q.13; Trinh nguyên tân định thích giáo
mục lục Q.23; Q.30].
CĂN BẢN THUYẾT NHẤT THIẾT HỮU BỘ TÌ NẠI
DA TẠP SỰ
Phạm: Mùla-sarvàstivàda-vinayakwudraka-
vastu. Gồm 40 quyển. Kinh điển
thuộc Luật bộ Tiểu thừa, ngài Nghĩa tịnh
dịch vào đời Đường, thu vào Đại chính tạng
tập 24.
Nội dung ghi chép những nguyên nhân

chế định giới luật và sự tích của đức Phật
và các đệ tử do Thuyết nhất thiết hữu bộ
biên tập. Ngoài ra, ngài Nghĩa tịnh còn
dịch Căn bản thuyết nhất thiết hữu bộ
lược tì nại da tạp sự nhiếp tụng 1 quyển,
CĂN BẢN THUYẾT NHẤT THIẾT HỮU BỘ

C
799
là bản tóm lược phần Nhiếp tụng của sách
này.[X. Khai nguyên thích giáo lục Q.13;
Trinh nguyên tân định thích giáo mục lục
Q.23].
CĂN BẢN THỨC
Phạm:mùla-vijĩàna. Gọi tắt: Bản thức,
Căn thức.
Cứ theo thuyết của Đại chúng bộ thì
thức căn bản là cái gốc chung của tất cả
các thức như: thức mắt, thức tai, thức
mũi v.v... Căn cứ vào đó, tông Duy thức
cho rằng Đại chúng bộ đã ám thị sự tồn
tại của thức A lại da, bởi thế nói Căn bản
thức là tên khác của thức A lại da. Vì vậy,
tông Duy thức đã khẳng định thức A lai
da là thức căn bản, còn bảy thức trước là
do thức căn bản này biến hiện ra, cho
nên đều gọi là Chuyển thức. [X. luận Nhiếp
đại thừa Q.thượng; luận Du già sư địa
Q.51].
CĂN BẢN TRÍ
Phạm:mulajĩàna. Cũng gọi Căn bản
vô phân biệt trí, Như lí trí, Thực trí, Chân
trí. Đây là gốc của các trí, vì trí này có thể
khế hợp lí chân như mầu nhiệm, bình đẳng
như thực, không có sai khác, cho nên cũng
gọi là Vô phân biệt trí.
Nhiếp đại thừa luận thích quyển 8 gọi
trí này là Tuệ chính chứng, vì nó xa lìa mọi
hoạt động tìm hiểu, khảo xét, cũng không
có tác dụng phân biệt, cứ tự nhiên chiếu
rọi pháp thể, khế hợp chân lí, cho nên gọi
là Trí tuệ chính chứng. Lại vì trí này là
chính thể của trí, chứ không phải hóa dụng,
cho nên cũng gọi là Chính thể trí, là Bát

nhã ba la mật trong 10 ba la mật. [X. luận
Du già sư địa Q.55; luận Thành duy thức
Q.9].
CĂN BẢN VÔ MINH
Phạm:mùlavidyà. Cũng gọi Căn bản
bất giác, Vô thủy vô minh, Nguyên phẩm
vô minh. Đối lại với Chi mạt vô minh
(vô minh ngành ngọn). Tức là cái tâm
mê vọng bất giác, nguồn gốc của mọi
phiền não. Một niệm đầu tiên khởi động
trong biển chân như chính là phiền não
căn bản này.
Kinh Thắng man chương Nhất thừa
(Đại 12, 220 thượng) nói: “Bạch Thế tôn!
Vô thủy vô minh trụ địa lớn nhất, mạnh
nhất. Bạch Thếtôn! Dù sức của bốn trụ
địa có mạnh bao nhiêu đi nữa, cũng không
thể sánh được với sức mạnh của Vô minh
trụ địa. Bạch Thế tôn! Sức của Vô minh
trụ địa lớn hơn, mạnh hơn so với sức
của bốn trụ địa, cũng ví như ác ma Ba
tuần có sắc lực, thọ mệnh, quyến thuộc
và sức tự tại còn thù thắng hơn cả của
trời Tha hóa tự tại! Như vậy, sức của Vô
minh trụ địa là mạnh nhất, là tối thắng,
là chỗ nương của hằng hà sa số phiền
não. Trí của A la hán, của Bích chi phật
không thể dứt trừ được, chỉ có trí giác
ngộ của Như Lai mới đoạn diệt được. [X.
Kinh Anh lạc bản nghiệp Q.hạ phẩm Đại
chúng thụ học; luận Đại thừa khởi tín; Đại
thừa khởi tín luận nghĩa kí Q.hạ phần cuối].
(xt. Vô Minh).
CĂN BIÊN UẨN
Phạm:mùlàntika-skandha. Đối lại với
Nhất vị uẩn. Là chủ trương của Kinh lượng
bộ Tiểu thừa.
Căn biên uẩn là ý thức nhỏ nhiệm

nối nhau không dứt từ vô thủy đến nay,
là chỗ dựa cho sự sinh tử tương tục của
loài hữu tình. Nó lấy bốn uẩn: Thụ,
Tưởng, Hành, Thức làm thể, theo nghĩa
CĂN BIÊN UẨN

C
800
chưa từng đoạn tuyệt mà gọi là Nhất vị
uẩn. Nếu lấy Nhất vị uẩn này làm căn
bản mà dẫn khởi năm uẩn có gián đoạn
(tức là năm uẩn thông thường) thì gọi là
Căn biên uẩn. [X. Dị bộ tông luân luận
thuật kí mục luận Q.5].
CĂN CẢNH THỨC
Cũng gọi là Căn trần thức. Căn là cái
có tác dụng phát sinh ra thức để nhận
biết cảnh; Cảnh là cái được duyên theo;
Thức là cái hay duyên theo. Năm căn,
năm cảnh, năm thức, gọi là 15 giới trước;
còn sáu căn, sáu cảnh, sáu thức thì gọi là
18 giới. Ví dụ như thức mắt lấy căn mắt
làm chỗ nương; lấy cảnh sắc làm chỗ
duyên theo. Cũng như thức ý lấy căn ý
làm chỗ nương, lấy cảnh pháp làm chỗ
duyên theo. [X. Luận Câu xá Q.1, Q.10;
luận Thành duy thức Q.3].
CĂN CƠ
Căn là rễ cây ví dụ cho tính người, chỗ
phát động của căn gọi là cơ (then máy). Sự
tu hành tiến hay lui, giáo pháp thịnh hay
suy đều tùy thuộc vào căn cơ mà được quyết
định. (xt. Cơ).
CĂN CƠ TIỀN
Cũng gọi Chủng phúc tiền, Hương hỏa
tiền, Đại lễ tiền, Tiểu lễ tiền. Một bộ phận
tông giáo ở thời Minh, Thanh bên Trung
Quốc gọi tiền tín đồ dâng cúng là tiền gieo
trồng phúc đức. Trồng phúc đức để chờ
thời đại Phật Di lặc ra đời, lúc ấy sẽ được
bồi thường gấp 10.
CĂN KHÍ
Căn là rễ cây, rễ cây có khả năng sinh

ra thân cây, cành lá và hoa quả; khí là đồ
dùng, đồ dùng có thể chứa vật. Nhưng chỗ
sinh chỗ chứa có lớn nhỏ, nhiều ít khác
nhau. Năng lực của người tu đạo cũng có
cao có thấp, cho nên dùng căn khí để ví
dụ.
Đại nhật kinh sớ quyển 9 (Đại 39,
671 trung) nói: “Xem chúng sinh, phải
lượng định căn khí của họ rồi sau mới
độ cho”.
CĂN KHUYẾT
Thiếu căn. Nghĩa là năm căn không đầy
đủ, hoặc thiếu một, thiếu hai hay thiếu ba.
Như loại điếc, mù, câm, ngọng.
CĂN KIẾN GIA
Cũng gọi Nhãn kiến gia, đối lại với
Thức kiến gia. Tức là người chủ trương
thuyết căn mắt có thể thấy cảnh sắc. Tương
đương với Thuyết nhất thiết hữu bộ của
Tiểu thừa.
Người xưa nói: Khi năm thức nương năm
căn, mỗi thức duyên theo cảnh của nó thì
thức mắt có thể thấy sắc, cho đến thức thân
có thể chạm biết, hoặc căn mắt có thể thấy
sắc, cho đến căn thân có thể chạm biết.
Tất cả có bốn chủ trương: Căn thấy, Thức
thấy, Tuệ thấy (căn thức tương ứng) và Căn
thức hòa hợp thấy. [X. luận Đại tì bà sa
Q.142; luận Câu xá Q.2; luận Du già sư địa
Q.57].
CĂN LỢI HỮU GIÀ VÔ GIÀ
Căn sắc bén có ngăn che không ngăn
che.
Căn tính bén nhạy mà không bị phiền
não khuất lấp, cho nên có thể thành tựu
đạo nghiệp, như ngài Xá lợi phất. Trái
lại, căn tính sắc sảo, nhưng bị phiền não
CĂN CẢNH THỨC

C
801
ràng buộc thì không thể thoát li, như vua
A xà thế. [X. Ma ha chỉ quán Q.2 phần
dưới].
CĂN LỰC
Căn, chỉ cho năm căn: Căn tín, căn
tinh tiến, căn niệm, căn định và căn tuệ.
Lực, chỉ cho năm lực: Tín lực, tinh tiến
lực, niệm lực, định lực và tuệ lực. [X.kinh
Pháp hoa phẩm Thí dụ]. (xt. Ngũ Lực, Ngũ
Căn).
CĂN LỰC GIÁC PHẦN
Cũng gọi Căn lực giác đạo. Căn, chỉ cho
năm căn (tín, tinh tiến, niệm, định, tuệ);
Lực, chỉ cho năm lực (tín, tinh tiến, niệm,
định, tuệ). Giác, chỉ bảy giác chi (trạch pháp,
tinh tiến, hỉ, khinh an, niệm, định, xả). Phần,
chỉ cho tám chính đạo (chính kiến, chính
tư duy, chính ngữ, chính nghiệp, chính
mệnh, chính tinh tiến, chính niệm, chính
định). (xt. Thất Giác Chi, Bát Chính Đạo,
Ngũ Lực, Ngũ Căn).
CĂN MÔN
Cửa căn. Mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý gọi
là sáu căn. Sáu căn là sáu cái cửa phóng ra
các thứ phiền não và hút vào các thứ vọng
trần, cho nên gọi là Căn môn.
Kinh Tạp a hàm quyển 11 (Đại 2, 73
hạ), nói: “Khéo đóng các căn môn, nhiếp
tâm nơi chính niệm”.
CĂN THÂN CẢNH
Tức là thức A lại da thường lấy chủng
tử, năm căn, khí thế giới làm cảnh để duyên
theo. Căn thân cảnh là chỉ cho năm căn:
Mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, đây là Tướng phần
của thức A lại da. (xt. A Lại Da Thức).

CĂN THỨC
Một trong 18 tên của thức A lại da. Vì
thức A lại da là gốc của các thức nên gọi là
Căn thức (thức gốc rễ). [X. Thành duy thức
luận liễu nghĩa đăng Q.4 phần đầu]. (xt. A
Lại Da Thức).
CĂN THƯỢNG HẠ TRÍ LỰC
Phạm:indriya-paràpara-jĩàna-bala.
Một trong 10 lực của đức Như lai. Cũng
gọi Chư căn thắng liệt trí lực (sức trí biết rõ
các căn hơn kém), Tri chúng sinh thượng
hạ căn trí lực (sức trí biết rõ căn tính cao
thấp của chúng sinh).
Nghĩa là đức Như Lai có đủ trí lực của
Phật, hiểu rõ căn cơ tính tình cao thấp khác
nhau của tất cả chúng sinh, và chúng sinh
được quả lớn nhỏ bất đồng v.v.. [X. kinh
Tăng nhất a hàm Q.43; kinh Phật thập lực].
(xt. Thập Lực).
CĂN TÍNH
Căn nghĩa là hay sinh; tính người có
khả năng sinh ra nghiệp thiện hay nghiệp
ác, cho nên gọi là Căn tính.
Chỉ quán phụ hành truyền hoằng quyết
quyển 2 phần 4 (Đại 46, 203 hạ), nói: “Hay
sinh là căn, tập lâu thành tính”.
Cứ theo Pháp hoa kinh khoa chú, thì
trong căn tính Tam thừa, lấy căn tính có
khả năng dứt hết phiền não ra khỏi ba cõi
làm căn tính bén nhạy.
CĂN TRẦN
Còn gọi là Căn cảnh. Gọi gộp chung
năm căn và năm trần hoặc sáu căn và sáu
trần. Căn là chỗ sắc nương tựa, có khả năng
thu lấy cảnh (đối tượng), tức là khí quan
CĂN TRẦN

C
802
nhận thức đối tượng; cái mà căn thu nhận
gọi là Trần (cũng gọi là Cảnh), tức là đối
tượng được nhận thức. Năm căn là mắt,
tai, mũi, lưỡi, thân, thêm “ý” vào nữa thì gọi
là sáu căn. Năm trần là sắc, thanh, hương,
vị, xúc, thêm “pháp” vào nữa thì gọi là sáu
trần. Hai chữ căn, trần nói gộp lại, cũng
như cùng một lúc nói chủ quan, khách
quan, hàm ý nương nhau mà lại đối nhau.
Luận Câu xá quyển 10 (Đại 29, 52 trung),
nói: “Không có căn cảnh thì không phát
sinh thức, mà nếu không có thức, thì căn
cảnh không có chỗ nương tựa”. Ngoài ra,
sáu căn, sáu cảnh hợp lại, gọi là mười hai
xứ, mười hai nhập. (xt. Căn).
CĂNG YẾT LA ĐỒN G TỬ
I. Căng yết la đồng tử. Căng yết la,
Phạm:Kiịkara. Còn gọi là Căng yết lạc
đồng tử, Kim ca la đồng tử. Hàm ý là thuận
theo, thấp hèn, tôi tớ, cung kính. Cùng với
Chế tra ca đồng tử cùng là người hầu hạ
của Bất động minh vương, đứng hầu bên
trái. Cũng là một trong năm sứ giả của Bất
động minh vương, một trong tám đồng tử
lớn. Vốn là họ hàng của thần Thấp bà trong
thần thoại Ấn độ.
Hình tượng là: tóc
chấm vai, đội mũ
hoa sen, da mầu
trắng, chắp tay,
trong tay cầm
chiếc chày một
chẽ, mặc cà sa đẹp
đẽ. Ấn khế là ấn
Liên hoa hợp

chưởng (chắp tay
như hoa sen búp).
Chân ngôn là: Án
(oô) đạt rô ma (dharma, pháp) căng yết la
(Kiíkara) để sắt tra (tiwỉa, phát khởi) nhật
la (jra). [X. Bất động sứ giả đà la ni bí mật
pháp; Để lí tam muội da Bất động tôn uy
nộ vương sứ giả niệm tụng pháp].
II. Căng yết la đồng tử. Căng yết la,
nghĩa là người phục vụ hầu hạ, nhưng
không phải chỉ là sứ giả của Bất động tôn,
mà chỉ chung sứ giả của các vị tôn khác.
Hình tượng khác với hình tượng của đồng
tử Căng yết la nói ở trên, mà là hình đồng
tử Dạ xoa, mặt hằm hằm, mắt giận dữ, tóc
đỏ vàng, dựng tủa lên như ngọn lửa, mặc
áo xanh, cầm vòng giây. [X. kinh Bất không
quyên sách đà la ni].
CẮNG CỔ VỊ LIỄU, CẮNG KIM ĐÁO LAI
..........
Tiếng dùng để biểu thị thực tướng của
các pháp không có tướng đi lại. Tức là
bản chất chân thực và dạng thái của
muôn sự muôn vật trong vũ trụ vốn y
nhiên như thế, đứng về phương diện thời
gian, không có cái gọi là đi hay đến khác
biệt, mà duy chỉ là vĩnh viễn xưa và vĩnh
viễn nay.
CẤM DỤC
Hành vi đè nén những ham muốn của
nhục thể và thế gian, để mong đạt đến cảnh
giới tinh thần lí tưởng. Nhưng loại cấm dục
thì rất nhiều, hoặc tích cực tưởng lệ sự tu
khổ hạnh, hoặc phủ định nhục thể, phủ
định hiện thế, để thực hiện lí tưởng mong
cầu giải thoát ở đời sau: đó là mục đích của
tôn giáo. Tại châu Âu, vào thời Trung cổ,
các tu viện Cơ đốc giáo chủ trương cuộc

sống triệt để ẩn cư cấm dục. Kì na giáo tại
Ấn độ cũng cho rằng nhịn ăn là con đường
tắt tốt nhất để đi đến giải thoát, ngoài ra
còn thừa nhận sự chết đói là một hình thái
chết lí tưởng.
Khi đức Thích tôn còn tại thế, phép thực
tiễn của tôn giáo có hai loại là khổ hạnh
(Phạm:tapas) và tu định (Phạm:samàdhi).
Căng Yết La Đồng Tử
CĂNG YẾT LA ĐỒN G TỬ

C
803
Khổ hạnh là hành hạ thể xác cho đến cực
độ để cho tinh thần được nhẹ nhàng thanh
tịnh. Còn tu định là phương pháp an định
tinh thần, khiến nó thống nhất mà tách lìa
khỏi nhục thể. Đức Thích tôn lúc đầu cũng
tu định, nhưng chưa giác ngộ, sau lại hành
khổ hạnh suốt sáu năm, gầy còm chỉ còn
da bọc xương, nhưng cũng chẳng được giải
thoát, ngài bèn bỏ khổ hạnh và ăn uống
trở lại. Sau khi thân thể hồi phục, Ngài lại
ngồi tu định dưới gốc cây và cuối cùng đã
khai ngộ. Hai phương pháp tu định và khổ
hạnh nói trước, đều đứng trên lập trường
tâm, vật nhị nguyên luận, muốn từ thể
xác mà cầu được giải thoát trong nội tâm.
Nhưng sau, đức Thích tôn tu định thì là
phép tu bỏ sự ép xác mà chính quán chân
lí “tâm vật nhất như”. Bởi thế, Ngài đã
từng nói với các đệ tử là Ngài đã bỏ cả hai
cực đoan: chủ nghĩa khổ hạnh và chủ
nghĩa khoái lạc mà theo một phương pháp
trung đạo.
Sau khi đức Phật nhập diệt, phái bảo
thủ trong giáo đoàn đã chế định rất nhiều
giới luật, đặc biệt đề cao sự xuất gia diệt
dục, nhưng đối với sự khổ hạnh cực đoan
thì coi là tà đạo và chối bỏ. Ngoài ra, do
chúng tại gia phát khởi cuộc vận động
Bồ tát đại thừa, chủ trương tâm vật nhất
như, hiện thực và lí tưởng tuyệt đối thống
nhất, và thực hiện tinh thần từ bi, lợi
tha một cách tích cực trong đời sống hàng
ngày, tức từ ngay trong cuộc sống thường
nhật mà đạt được lí tưởng: đó là giác ngộ
chân chính. Chẳng hạn như sự xả thân

cúng dường của Phật giáo Đại thừa, tức
là một loại phương pháp Bồ tát tu hành
thực tiễn chối bỏ chính mình. Nhưng
cũng có khi từ quan điểm “Phiền não tức
bồ đề, sinh tử tức Niết bàn” mà khẳng
định tất cả mọi hành vi trong sinh hoạt
thường nhật; tuy vậy, lập trường này cũng
khó tránh khỏi cái nguy cơ sa đọa, vì thế
lại sản sinh tư tưởng khôi phục giới luật
nghiêm túc. Tịnh độ giáo thì cho người
phàm phu khó có thể tu hành ép xác và
giữ giới, cho nên đặc biệt nhấn mạnh ở
lòng tin. [X. kinh Đại ban niết bàn (bản
Bắc) Q.16; luận Đại trí độ Q.8; Đại minh
tam tạng pháp số Q.27; Pháp uyển châu
lâm Q.83].
CẤM GIỚI
Phạm,Pàli: saôvara. Là giới luật đức
Phật chế định để ngăn ngừa những tội lỗi
do thân, khẩu, ý của các đệ tử gây ra. Dịch
âm là Tam bà ra, Tam bà la. Còn gọi Luật
nghi. Tạng luật trong ba tạng chuyên nêu
rõ các giới cấm, có năm giới, tám giới, giới
Sa di, giới Cụ túc v.v... khác nhau. Kinh
Đại phương đẳng đại tập quyển 31 phẩm
Hộ pháp, bảo người giữ gìn giới cấm tức là
đệ tử của Phật, người hủy hoại giới cấm
tức là đệ tử của ma. Lại tiếng Phạmvrata
(dịch âm là một lật đa), cũng dịch là cấm
giới, tức không phải là giới giữ trường kì,
mà chỉ là giới cấm được chế định để đáp
ứng sự phát nguyện tu pháp trong một
thời gian ngắn mà thôi. Đại nhật kinh sớ
quyển 17 (Đại 39, 751 hạ), nói: “Một lật
đa, là giới nguyện có thời. Có nghĩa là
người hành giả phát nguyện tụng trì trong
một tháng hoặc một năm, thời gian ấy
hết, thì sự cấm đoán cũng được bãi bỏ”.

(xt. Giới).
CẤM MẪU DUYÊN
........
Một trong sáu duyên trong Quán kinh.
Trong Quán kinh sớ tự phận nghĩa, ngài
Thiện đạo đem chia các lí do (nhân duyên)
phát khởi kinh Quán vô lượng thọ làm sáu,
Cấm mẫu duyên là thứ hai, trong đó thuật
lại giai đoạn A xà thế giam mẹ là phu nhân
Vi đề hi trong ngục tối.
CẤM MẪU DUYÊN

C
804
CẤM NGŨ LỘ ẤN
Ấn khế trong Mật giáo được kết khi
tu pháp Chiêu hồn. Kết ấn này để giữ
hồn phách trong thân người bệnh sắp
chết để mong kéo dài mệnh sống. Cứ
theo Uế tích kim cương thuyết thần thông
đại mãn đà la ni pháp thuật linh yếu môn
chép, thì phép kết ấn này là: co ngón áp
út của tay trái vào trong bàn tay và dựng
thẳng ngón út lên. Nhũ vị sao quyển 22
bảo, cấm, là nghĩa đóng bít; ngũ lộ, tức
là năm đường trong sáu đường. Con người
khi chết tất phải đi đến cõi khác, nay đã
ở cõi người rồi, thì dùng sức gia trì bất
khả tư nghị để đóng kín cửa của năm cõi
khác, khiến người chết sống lại mà trở
về thân trước. Có thuyết nói Ngũ lộ là
chỉ:
1. Chỗ phía dưới rốn.
2. Ngực.
3. Bụng.
4. Đầu.
5. Đỉnh đầu.
Hồn phách người chết qua năm chỗ ấy
mà đi ra cho nên kết ấn này để ngăn cấm.
[X. Chư nghi quĩ bẩm thừa lục Q.5; Chư
đại sự thập kết Q.4].
CẤM NGỮ
.....
Tức tự mình cấm chỉ nói chuyện. Hết
thảy chúng sinh, luân hồi sống chết là
đều do ba nghiệp thân, khẩu, ý mà ra,
nếu tiêu trừ được ba nghiệp ấy thì có thể
chóng được giải thoát. Mục đích của sự
cấm nói năng là để giảm thiểu khẩu

nghiệp. Khi vị tăng tu hạnh cấm nói, làm
một tấm biển gỗ nhỏ, trên đó viết hai
chữ “Cấm Nói”, để phòng khi gặp người
muốn nói chuyện với mình thì dơ tấm
biển ấy ra.
CẤM TÚC
.....
Chỉ thời gian chín tuần ở yên, trong thời
kỳ này nghiêm cấm chúng tăng ở yên
không được ra khỏi đạo tràng, luật này do
đức Thích tôn chế định. Bởi vì, thời kì ở
yên là mùa mưa, vào mùa này cây cỏ và sâu
bọ sinh nở rất nhiều, sợ đi ra sẽ dẫm đạp
lên chúng, bị người đời chê cười. Đồng thời,
thời kì ở yên là thời gian tiến đạo tu hành,
cho nên cấm chỉ đi ra ngoài.
CẨM BAO ĐẶC THẠCH
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Nghĩa là
trong cái bao gấm có viên đá lớn, thí dụ
ngoài mềm trong cứng; tức chỉ cơ pháp của
thầy dẫn đạo người học, bề ngoài tuy hòa
dịu, nhưng bên trong thì cứng rắn. Thung
dung lục tắc 14 (Đại 48, 235 hạ) nói: “Có
khi sắt trong lọn bông, có khi đá trong bao
gấm; dùng cứng quyết mềm thì nên như
thế, nhưng nếu gặp mạnh thì việc yếu sẽ
như thế nào?”.
CẨM GIANG THIỀN ĐĂNG
...........
Gồm hai mươi quyển, có riêng một quyển
mục lục. Do vị tăng tông Lâm tế đời Thanh
là Trượng tuyết Thông túy (1610-1693) soạn,
được in lại vào năm Khang hi 32 (1693).
Thu vào Vạn tục tạng tập 145. Sư Thông
túy sưu tầm rộng rãi tiểu sử, ngữ lục của các
nhà qua các đời, rồi dựa theo thể lệ của
Chỉ nguyệt lục, đem các tông của các đời
gom chung vào một nguồn, chứ không

phân chia riêng thành các hệ phái chi mạt
của năm nhà bảy tông như thường thấy.
Chủ yếu thu chép các sư xuất thân từ đất
Thục, nhưng hoằng dương tông thừa tại
các địa phương khác, hoặc chép các bài
Thướng đường, Tiểu tham, Hành thực,
CẤM NGŨ LỘ ẤN

C
805
Tụng cổ của các sư quê quán bốn phương,
nhưng lại dựng cờ Pháp tại đất Thục, và
các pháp ngữ cơ duyên của các bậc cao tăng,
thần tăng ẩn dật chốn núi rừng, cộng tất cả
hơn một nghìn người, trong đó, các Thiền
sư từ Sơ tổ Đạt ma đến Đại giám trở xuống
bốn mươi đời, có khoảng hơn tám trăm vị.
CẨM XẠ TRÀNH
.... ..
Chỉ bức tranh tượng Phật và Bồ tát được
thêu thành. Cũng gọi Tú tượng (tượng thêu),
Tú Phật, Tú trướng. Loại tranh tượng này
hoặc dùng chỉ nhiều mầu, hoặc chỉ vàng
thêu thành, hoặc có đính thêm châu ngọc
mà thành nhiều loại khác nhau, như:
1. Chức thành tượng, tức dùng chỉ nhiều
mầu mà thêu thành.
2. Cẩm tượng, cũng thuộc loại Chức
thành tượng, tức chỉ vàng thêu thành.
3. Kết châu tượng, Chức châu tượng,
tức dùng châu ngọc đính thêm vào, hoặc
thêu châu ngọc vào.
Ấn độ và các nước Tây vực từ xưa đã có
tượng Phật thêu, được truyền vào Trung
quốc khoảng thời đại Phù Tần, từ đời Nam
Tề về sau, sự thêu tượng thịnh hành, và
truyền đến Nhật bản. Cứ theo Lương cao
tăng truyện quyển 5 Đạo an truyện chép,
thì Phù kiên sai sứ ra nước ngoài, thỉnh
được tượng thếp vàng, tượng Di lặc kết bằng
ngọc, tượng thêu chỉ vàng, tượng thêu chỉ
nhiều mầu v.v... Cứ theo Quảng hoằng
minh tập quyển 16 Tú tượng đề tán tinh tự
chép, thì vào năm Vĩnh minh thứ 4 (486)
đời Nam Tề, trụ trì chùa Lạc lâm là tỉ khưu

ni Thích bảo nguyện, có thêu một bức Vô
lượng thọ tôn tượng. Cứ theo Diên lịch tự
tọa chủ Viên trân truyện chép, thì Hoàng
hậu Tắc thiên đã từng thêu bốn trăm bức
Cực lạc Tịnh độ biến. Về tượng thêu tại
Nhật bản được ghi chép, thì sớm nhất là
vào thời Suy cổ Thiên hoàng năm 13 (605).
Thời cận đại, A. Stein, người Anh, đã tìm
được tượng thêu của Trung quốc trước thế
kỉ thứ XIII trong động Nghìn Phật ở Đôn
hoàng. [X. kinh Đại thừa tạo tượng công
đức Q.2; Từ thị bồ tát lược tu dũ nga niệm
tụng pháp Q.hạ phẩm Đại tam muội da
tượng tất địa; luật Ngũ phần Q.7; Thích ca
phương chí Q.2; Lạc dương già lam kí Q.1
Vĩnh minh tự điều; Lịch đại Tam bảo kỉ
Q.9; Nhật bản thư kỉ Q.22; Dậu dương tạp
trở tục tập Q.6].
CẦN
Phạm: Vìrya. Dịch âm: Tì lê da. Cũng
gọi Tinh tiến. Tức tâm mạnh mẽ, dốc hết
sức vào việc tu thiện, dứt ác. Tương phản
với từ “giải đãi ” (trây lười, biếng nhác).
Là tên của tâm sở (tác dụng của tâm). Một
trong bảy mươi lăm pháp của Câu xá, một
trong trăm pháp của Duy thức. Tông Câu
xá cho Cần là một tâm sở (Đại thiện địa
pháp) phát khởi theo khi hết thảy tâm
thiện sinh khởi, tông Duy thức cũng cho
nó là tâm sở thiện. [X. luận Câu xá Q.4;
luận Thành duy thức Q.6; luận Nhập a tì
đạt ma Q.thượng; luận Thuận chính lí
Q.11].
CẦN BA TỬ
Chỉ vị cao tăng Viên ngộ Khắc cần
(1063-1135) thuộc tông Lâm tế đời Tống.
Còn gọi là Ba đầu tử, Xuyên cần. Vì trên
đầu ngài Viên ngộ có một vết sẹo trông

giống như chữ “Ba, ” cho nên trong
Thiền lâm gọi là Cần tử ba. Cũng có người
cho rằng, vì ngài Viên ngộ là người ở Bành
thành, Tung ninh (nằm về mạn tây nam
Thành đô thuộc tỉnh Tứ xuyên), mà Thành
đô còn có tên là Ba tây, cho nên gọi là Cần
ba tử, Xuyên cần v.v... có ý là sư đã xuất
thân từ Thành đô. [X. Liên đăng hội yếu
CẦN BA TỬ

C
806
Q.16; Ngũ đăng hội nguyên Q.19; Thiền
lâm khẩu thực hỗn danh tập Q.hạ].
CẦN CỰU
Chỉ các chức Tri sự, Thị giả, Tri tạng
trong Thiền viện đã từ chức. Vì những người
này thường chăm chỉ làm việc, nên gọi là
Cần; lại đã rút lui, không làm việc nữa, nên
gọi là Cựu. [X. Sắc tu bách trượng thanh
qui Q.4 mục Lưỡng tự tiến thoái; Thiền lâm
tượng khí tiên Xưng hô môn].
CẦN HÀNH
Chỉ sự gắng sức tu hành. Đồng nghĩa
với “Cần hành tinh tiến”. Cũng chỉ việc lễ
bái tụng kinh trước bàn Phật. Tại Nhật bản,
thông thường chỉ các khóa hành trì sớm
tối; nghi thức hành trì ấy gọi là Cần thức,
Cần thức do mỗi tông phái khác nhau mà
có dị biệt. [X. luận Thập trụ tì bà sa Q.5;
Nam hải kí qui nội pháp truyện Q.4 mục
Lễ tán].
CẦN LAO
Giáo đoàn của Phật giáo nguyên thủy là
một đoàn thể tỉ khưu đã xa rời gia đình, xả
bỏ cơ nghiệp để xuất gia cầu đạo. Đoàn thể
ấy lấy việc đi xin ăn làm nguyên tắc, lại
cấm chỉ sự cất giữ vàng bạc và thực vật, mà
lấy việc quán xét, minh tưởng về ý nghĩa
đời người làm đề tài quan trọng nhất. Thời
ấy, vấn đề cần lao hầu như chưa được đặt
ra. Cần lao được đặt thành vấn đề là từ khi
Phật giáo Đại thừa hưng khởi, lấy tín đồ tại
gia làm trung tâm. Phật giáo Đại thừa đặc
biệt nhấn mạnh hành động thực tiễn của
Bồ tát, nhất là kinh Pháp hoa. Cái gọi là
hạnh Bồ tát tức chủ trương siêng năng vất

vả để mưu cầu hạnh phúc cho chúng sinh,
chủ trương này đặc biệt được Thiền tông
Trung quốc coi trọng. Thiền sư Bách trượng
đã nói: “Một ngày không làm, một ngày
chẳng ăn ., . ”, các đệ
tử thấy sư phụ tuổi già sức yếu mà lo, bèn
đem giấu hết các dụng cụ cày, bừa, liềm,
cuốc v.v... không để cho sư làm nữa, Bách
trượng bèn nhịn ăn để giữ vững lập trường.
Đem thân mình làm phép tắc là phương
thức biểu hiện cuộc sống của Thiền giả.
Trong sách Điển tọa giáo huấn của mình,
vị thủy tổ tông Tào động Nhật bản là sư
Đạo nguyên, cũng đã nói, điển tọa
(việc phục vụ trong nhà bếp) cũng tức là
tu hành đạo Thiền. Đây là chủ trương
nhấn mạnh sự làm việc cũng tức là tu
hành.
CẦN SÁCH
Phạm:zràmaịeraka Dịch cũ là Sa-di.
Một trong năm chúng, một trong bảy chúng.
Chúng này trụ trì mười giới, mang hoài bão
được thành tỉ khưu, tự mình siêng năng
gắng sức, cho nên gọi là Cần sách. Cần
sách nữ là dịch ý từ chữ PhạmZràmaịerikà
(Sa di ni).
CẦN SÁCH LUẬT NGHI
Phạm: zràmaịeraka-saôvara. Dịch
âm: Thất la ma nô lạc ca tam bạt la. Hán
dịch: Cần sách ủng hộ.
Zràmaịerakanghĩa là siêng năng gắng
sức, dịch cũ dịch là Sa di; saôvara nghĩa
là ủng hộ, hàm ý là luật nghi. Chỉ cho 10
giới Sa di, là luật nghi của vị sa di xuất gia
nhận giữ. Nếu người nữ nhận giữ thì gọi là
Cần sách nữ luật nghi (thực thể chỉ là một,
chứ không phải ngoài Cần sách luật nghi,
còn có riêng Cần sách nữ luật nghi). Là

một trong những Biệt giải thoát luật nghi.
Vì muốn trở thành vị tỉ khưu mà siêng năng
gắng sức, cho nên gọi là Cần sách; hay
CẦN CỰU

C
807
phòng ngừa tội lỗi của thân và miệng nên
gọi là luật nghi.
Cần sách luật nghi gồm có 10 điều giới:
1. Không được giết hại
2. Không được trộm cướp
3. Không được dâm dục
4. Không được nói láo
5. Không được uống rượu
6. Không được đeo vòng hoa và xoa dầu
thơm
7. Không được hát, múa hoặc đi xem
nghe hát múa
8. Không được ngồi, nằm trên giường
cao rộng sang trọng
9. Không được ăn ngoài giờ qui định
10. Không được cất giữ vàng bạc, của
báu.
[X. luận Đại tì bà sa Q.123, Q.124; luận
Du già sư địa Q.53; Đại thừa pháp uyển
nghĩa lâm chương Q.3 phần cuối].
CẦN TỨC
Phạm: zràmaịa. Dịch âm: Sa môn. Có
nghĩa là người xuất gia cạo bỏ râu tóc, chăm
làm các điều thiện (cần) ngăn dứt các điều
ác (tức), điều phục thân tâm, siêng tu pháp
lành để mong đạt đến cảnh giới Niết bàn.
(xt. Sa Môn).
CẬN BA LA MẬT ĐA
............
Một trong 3 Ba la mật đa của tông Pháp
tướng. Cũng gọi Cận ba la mật.
Cận là tiếp gần với Vô công dụng địa
(tức là địa thứ 8 trở lên). Bồ tát Sơ địa đến
Thất địa, trong khoảng hai vô số kiếp, siêng
tu 10 ba la mật như Bố thí, Trì giới v.v...,

sức tu tăng dần, không bị phiền não chiết
phục mà, trái lại, có thể chiết phục phiền
não. Nhưng vì Bồ tát cố ý làm cho phiền
não hiện khởi để tu hành, chứ không phải
tu hành một cách tự nhiên vô công dụng,
cho nên gọi là Cận ba la mật đa. (xt. Tam
Ba La Mật Đa).
CẬN ĐẠI PHẬT GIÁO VẬN ĐỘNG
Công cuộc vận động Phật giáo thời cận
đại. Có thể chia làm bốn khu vực để thuyết
minh: Ấn độ và Tích lan, châu Âu, Hoa kì,
Nhật bản.
1. Ấn độ và Tích lan. Người phát khởi
cuộc vận động chấn hưng Phật giáo cận
đại là ngài Đạt ma ba la (Anàgarika
Dharmapàla). Ngài là người Tích lan. Năm
1891, ngài sáng lập hội Đại bồ đề
(Mahàbodhi Society) ở Ấn độ, ra sức sửa
sang các nơi Phật tích. Nhờ sự nỗ lực của
hội này mà những Phật tích dần dần được
phục hưng và sự truyền bá Phật giáo cũng
dần dần được thịnh hành. Đến năm 1953,
nhân ngày Phật đản, một Ủy viên hội gồm
tín độ Phật giáo và tín đồ Ấn giáo được
thành lập để cùng quản lí nơi Thánh địa
Bồ đề đạo tràng mà từ trước đó chỉ do tín
đồ Ấn độ giáo độc quyền quản lí. Từ đó,
ngày Phật đản trở thành ngày quốc lễ kỉ
niệm ngày đức Phật ra đời và toàn dân được
nghỉ.
Sau ngày thành lập hội Đại bồ đề, sứ
đoàn hoằng pháp Tích lan Đức quốc (German
Dhammaduta Society of Ceylon, Pàli:
Lanka Dhammadùta Sabha) cũng đã
được thành lập tại Colombo và phái các vị
tỉ khưu trong sứ đoàn này đến nước Đức
tiến hành các hoạt động hoằng pháp. Ngoài
ra còn có Hội Linh trí học Phật giáo (Buddhist

Theosophical Society) do Đại tá Olcott
và phu nhân Blavasky sáng lập, Hội nghị
Phật giáo đồ Tích lan do Bác sĩ G. P.
Malalasekera lãnh đạo cũng đều tích cực
mở rộng cuộc vận động truyền giáo.
Vào năm 1950, lần đầu tiên Hội nghị
Liên hữu Phật tử thế giới (World Fellowship
of Buddhist) được khai diễn tại
CẬN ĐẠI PHẬT GIÁO VẬN ĐỘNG

C
808
Colombo,sau trở thành cơ cấu thường trực
của Phật giáo thế giới. Kế tiếp, các Hội nghị
Phật giáo cũng được mở ra tại các nước, do
đó đã hình thành động lực rất lớn thúc
đẩy công cuộc vận động Phật giáo quốc tế.
2. Châu Âu. Sự nghiên cứu Phật giáo tại
châu Âu lúc đầu là để khoa trương tính ưu
việt của Cơ đốc giáo, thứ đến là vì cái hứng
thú nghiên cứu ngôn ngữ học. Nhưng về
sau, sự nghiên cứu học thuật chuyển biến
thành sự biểu hiện sinh hoạt thực tế. Sự
biểu hiện cụ thể ấy có thể được thấy trong
thi phẩm “Ánh sáng châu Á” (The Light of
Asia) của Arnold và các hoạt động được
thực hiện bởi hội Linh trí học nói ở trên.
Năm 1908, Hiệp hội Phật giáo Anh quốc
(The Buddhist Society of Great Britain and
England) được thành lập tại Luân đôn, do
ông Rhys Davids làm Hội trưởng, hoạt động
rất mạnh, về sau, Christmas Humphreys
phát triển thành Hiệp hội Phật giáo Luân
đôn, phát hành tạp chí Trung Đạo (The
Middle Way), thành là một trung tâm truyền
bá giáo pháp. Về phần nước Pháp thì có
đại sư Thái hư sáng lập Hội Phật giáo hữu
nghị (Les Amis du Bouddisme), về sau, Hội
này hoạt động nghiêng về sự nghiên tập
minh tưởng theo hình thức của Phật giáo
phương nam. Ngoài ra, Hội còn xuất bản
tạp chí Tư tưởng Phật giáo (La Pensée
Buddhique), cứ ba tháng ra một kì, do Madame
Fuente duy trì. Còn tại nước Đức thì,
sau đại chiến thế giới lần thứ hai, Thiền
học rất được coi trọng.
3. Nước Mĩ. Năm 1948, hội nghị triết

học Đông Tây được mở tại Hạ uy di, Nhật
bản có hai bác sĩ Linh mộc đại chuyết và
Hoa sơn tín thắng tham dự, rồi Linh mộc
đi giảng diễn và chỉ đạo Thiền học tại các
nơi trên đất Mĩ, dẫn đến việc người Mĩ phát
động phong trào tham Thiền học Thiền.
4. Nhật bản. Minh trị năm đầu, các ông
Nam điều văn hùng, Độ biên hải húc, Cao
nam thuận thứ lang v.v... mở ra phong khí
nghiên cứu Phật giáo nguyên điển văn
Phạm, và Tây tạng, thoát ra ngoài lãnh vực
nghiên cứu theo tông phái học từ xưa mà
khai sáng một khí tượng nghiên cứu mới
mẻ. Sau thế chiến thứ hai, các học giả đứng
trên lập trường tôn giáo tỉ giảo học để đánh
giá lại Phật giáo, và rất coi trọng giá trị của
Phật giáo.
CẬN PHẦN ĐỊNH
Phạm:sàmantaka-samàdhi. Nói tắt là
Cận phần. Đối lại với “Căn bản định”. Chỉ
sự lìa bỏ nhiễm ô ở cõi dưới, ra sức tu hành
mà được Thiền định ở cõi trên. Cận phần
tức chỉ lãnh vực gần với định căn bản. Bởi
vì, trong ba cõi Dục, Sắc và Vô sắc, thì cõi
Sắc có bốn Thiền định, cõi Vô sắc cũng có
bốn Thiền định, nói gộp lại là bốn Thiền
tám Định, tức thực tế có tám thứ Thiền
định, tự thể của mỗi thứ Thiền định đều
được coi là Căn bản định. Đối lại, Thiền
định phương tiện chuẩn bị trước khi tiến
vào định căn bản (giai đoạn chuẩn bị trước
khi vào cửa), gọi là Cận phần định. Định
căn bản cộng có tám thứ, cho nên từ Thiền
đầu tiên ở cõi Sắc đến Thiền thứ tư ở cõi
Vô sắc cũng gồm có tám thứ định Cận
phần, trong đó, định Cận phần ở Thiền
đầu tiên của cõi Sắc còn được gọi là Vị chí
định (định chưa đến). Lại nữa, tất cả định

Cận phần đều do công dụng mà chuyển,
vẫn chưa lìa bỏ sự ô nhiễm ở cõi dưới, mà
tâm còn sợ hãi, cho nên tương ứng với Xả
thụ, chứ không tương ứng với Hỉ, Lạc. Lại
trong ba Đẳng chí Vị, Tịnh, Vô lậu, thì tám
định Cận phần đều nhiếp trong Tịnh đẳng
chí (Tịnh định), tức là Thiền định không
đắm trước, không tham luyến, duy có định
Cận phần ở Thiền đầu tiên thì không những
nhiếp trong Tịnh đẳng chí, mà còn thông
cả Vô lậu đẳng chí (Vô lậu định) nữa. Cứ
CẬN PHẦN ĐỊNH

C
809
theo thuyết của luận Thuận chính lí quyển
78 nói, thì bảy thứ định Cận phần kia, do
lúc còn ở lãnh vực của chính mình, hoàn
toàn không có tâm chán lìa, cho nên không
thông cả Vô lậu đẳng chí; duy chỉ có Vị chí
định vẫn còn gần với cõi có nhiều tai ách,
hoạn nạn, cho nên lúc còn ở lãnh vực của
mình hay khởi tâm chán lìa, do đó mà thông
cả Vô lậu đẳng chí. Lại vì tám thứ định
Cận phần đều đã xa lìa ô nhiễm, cho nên
đều không có Vị đẳng chí (Vị định, định
đắm mùi vị). Tuy nhiên, có thuyết nói Vị
chí định cũng tương ứng với Vị đẳng chí, là
bởi vì Vị chí định chưa từng khởi định Căn
bản, cho nên vẫn còn tham đắm Vị định.
Lại nữa, vì các loại dục tham là do các tâm
sở Tầm, Tứ dẫn khởi, cho nên định Cận
phần của Thiền đầu tiên tương ứng với Tầm,
Từ, còn bảy định Cận phần kia đều không
có Tầm, Từ. [X. luận Đại tì bà sa Q.129,
Q.140, Q.164; luận Du già sư địa Q.69,
Q.100; luận Hiển dương thánh giáo Q.2;
luận Câu xá Q.28].
CẬN QUẢ
Đối lại với “Viễn quả.....”. Chỉ quả
báo tiếp gần với “nhân”. Còn gọi là Chính
quả. Về mặt nội giới mà nói, thì như chủng
tử nghiệp sinh ra cái thân hình trong một
thời kì, và cái xác chết của nó, vậy thân
hình là quả gần, xác chết là quả xa. Đứng
về mặt ngoại giới mà nói thì cái mầm đối
với hạt giống là quả gần, cỏ khô là quả xa.
Lại nữa, “Sinh nhân” là nhân của quả gần.
Còn một thuyết thì cho chính quả và
cận quả có khác nhau, tức quả gần đối với

quả xa, chính quả đối với tàn quả
(quả đã tàn lụi). Vì thế, đối với thuyết này,
quả gần nói ở trên, lẽ ra phải thuộc chính
quả, quả gần của thuyết này là như hạt giống
của Thức sinh ra chi Thức, rồi sau mới sinh
ra Danh, Sắc, chi Thức thuộc quả gần, Danh
sắc thuộc quả xa. [X. luận Thành duy thức
Q.2; Thành duy thức luận thuật kí Q.3
phần đầu].
CẬN SỰ LUẬT NGHI
Phạm: upàsaka-saôvara. Dịch âm: Ô
ba sách tam bạt la. Là một trong Biệt giải
thoát luật nghi. Cũng gọi là Cận sự ủng hộ.
Chỉ năm giới của ngưòi Cận sự thụ trì. Gần
gũi các pháp lành, các người lành, gần gũi
Phật pháp mà làm theo, có thể ngăn ngừa
tội lỗi của thân, miệng cho nên gọi là Cận
sự. Cứ theo luận Câu xá quyển 14 chép, thì
năm giới là: không giết hại, không trộm
cướp, không gian dâm, không nói dối trá,
không uống rượu. Lại Thuyết nhất thiết hữu
bộ bảo, nếu lìa Cận sự luật nghi, thì không
được gọi là Cận sự; nhưng kinh Lượng bộ
thì nói chỉ thụ ba qui y tức đã thành Cận
sự. Còn kinh Ưu bà tắc giới quyển 3 thì
cho rằng, chỉ cần thụ một giới cho đến bốn
giới cũng có thể được gọi là Ưu bà tắc. [X.
kinh Ưu bà tắc giới Q.6; luận Thành thực
Q.8; luận Đại tì bà sa Q.123, Q.124; luận
Du già sư địa Q.53; Đại thừa pháp uyển
nghĩa lâm chương Q.3 phần cuối].
CẬN SỰ NAM
Phạm:upàsaka.Dịch âm là Ưu bà tắc,
Ô ba sách ca. Còn gọi là Thanh tín sĩ. Chỉ
người đàn ông ở tại gia giữ năm giới, có nghĩa
là gần gũi Tam bảo, phụng thờ Như Lai. Cứ
theo kinh Phật bản hạnh tập quyển 32 chép,
thì hai người lái buôn Đế lê phú sa và Bạt lê

ca là những Cận sự nam đầu tiên. [X. luận
Câu xá Q.14; luận Đại trí độ Q.13; Duy ma
kinh lược sớ Q.2]. (xt. Ưu Bà Tắc).
CẬN SỰ NỮ
Phạm:upàsikà.Dịch âm: Ưu bà di, Ưu
CẬN SỰ NỮ

C
810
ba tư ca. Chỉ người đàn bà ở tại gia giữ năm
giới, có nghĩa là gần gũi Tam bảo, phụng
thờ Như lai, thụ ba qui y và giữ năm giới
cũng như người cận sự nam thụ trì, không
khác. [X. luận Câu xá Q.14; Đại đường tây
vực kí Q.9; Tuệ lâm âm nghĩa Q.2, Q.13].
(xt. Ưu Bà Di).
CẬN TRỤ
Phạm, Pàli: upavàsa. Dịch âm: Ô ba
bà sa, Ưu ba bà sa. Còn gọi là Thiện túc.
Chỉ những người nam nữ tại gia thụ trì tám
giới trong một ngày một đêm. Vì trong một
ngày một đêm ở gần gũi với Tam bảo, cho
nên gọi là Cận trụ, Thiện túc. Người đàn
ông nhận giữ tám giới, gọi là Cận trụ nam;
người đàn bà nhận giữ tám giới, gọi là Cận
trụ nữ. [X. luận Đại tì bà sa Q.124; luận
Thành thực Q.8 phẩm Bát giới trai; Huyền
ứng âm nghĩa Q.23].
CẬN TRỤ LUẬT NGHI
Phạm, Pàli: upavàsa-saôvara. Dịch
âm: Ô ba bà sa tam bạt la. Là một Biệt giải
thoát luật nghi. Cũng gọi là Cận trụ ủng
hộ. Chỉ tám giới trai do những người nam
nữ tại gia thụ trì. Ở gần các vị A la hán, có
thể ngăn ngừa tội lỗi của thân, miệng, cho
nên gọi là Cận trụ; hoặc nói ở gần “tận thọ
giới ” (giữ giới suốt đời), cho nên gọi
là Cận trụ. Cứ theo luận Câu xá quyển 14
chép, thì tám giới là:
1. Không giết hại.
2. Không trộm cắp.
3. Không dâm dục.
4. Không nói dối.
5. Không uống rượu.

6. Không bôi nước hoa, xem nghe múa
hát.
7. Không ngủ trên giường cao rộng sang
trọng.
8. Không ăn phi thời. Trên đây là tám
giới trai.
Nếu đầy đủ bảy duyên (điều kiện) nói
sau đây, thì được thụ trì luật nghi này:
1. Bắt đầu từ sáng sớm.
2. Quì trước thầy, cung kính xin được
thụ giới.
3. Nhận giới từ nơi thầy, không được tự
thụ.
4. Theo lời thầy dạy mà làm.
5. Phải đủ tám giới mới thành cận trụ.
6. Xa lìa sự trang sức, không sinh kiêu
ngạo.
7. Hết một ngày một đêm. [X. Trung a
hàm Q.55 kinh Trì trai; kinh Ưu bà tắc giới
Q.5; luận Thành thực Q.8; luận Đại tì bà
sa Q.123, Q.124; luận Du già sư địa Q.53;
Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương Q.3
phần cuối].
CẬN VIÊN
Phạm, Pàli: upa-saôpanna. Dịch âm:
Ô bà tam bát na. Tên gọi khác của giới Cụ
túc. Cũng gọi là Cận viên giới. Viên, chí
Niết bàn, giới Cụ túc là pháp mau tới gần
Niết bàn, cho nên gọi là Cận viên. Tiếng
Tây tạng nói là đã thụ giới Cụ túc. Nam hải
kí qui nội pháp truyện quyển 3 (Đại 54,
219 hạ), nói: “Đã thụ giới rồi, gọi là Ô ba
tam bát na. Ô ba, là gần; tam bát na, là tròn
(viên), nghĩa là Niết bàn. Nay thụ đại giới
tức là gần gũi Niết bàn”. [X. Di sa tắc bộ yết
ma bản].
CẤP
Là cái trắp (hòm) mà những vị sư hành

cước hoặc các lữ khách dùng để đựng y
phục, sách vở và đeo trên vai cho tiện việc
đi đường. Trắp có thêm chân để có thể để
đứng trên mặt đất, phần nhiều đan bằng
tre.
CẬN TRỤ

C
811
CẤP CÔ ĐỘC VIÊN
Phạm:Jetavanànàthapiịđa-syàràma,
Pàli: Jetavanànàthapiịđi-kàràma. Khu
vườn ở mạn nam thành Xá vệ, nước Kiều
tát la thuộc trung Ấn độ, tương đương với
Sahet-mahet ở biên giới phía nam của nước
Nepal hiện nay, gần nam ngạn sông Rapti.
Đây là di tích nổi tiếng nhất trong các di
tích thuyết pháp của đức Phật. Nói đủ là Kì
thụ cấp cô độc viên. Còn gọi là Kì hoàn a
nan bân để a lam, Kì viên a nan bân đê a
lam, Thệ đa lâm cấp cô độc viên, Kì thị chi
thụ cấp cô độc tụ. Gọi tắt là Kì hoàn tinh
xá, Kì viên tinh xá (Phạm:Jetavana), Kì đà
bà na, Thệ đa phạn na, Kì đà tinh xá, Kì đà
viên, Kì đà lâm, Kì hoàn tự, Kì thụ, Kì viên.
Còn dịch là Tùng lâm, Thắng lâm. Kì thụ,
tức là nói tắt của rừng cây (Phạm:Jetavana)
của Thái tử Kì đà (Phạm:Jeta); Cấp
cô độc viên, ý nói là vườn Tăng do Trưởng
giả Cấp cô độc (Phạm: Anàthapiịđada,
tức Tu đạt) hiến cúng.
Về nguyên do sáng lập vườn Cấp cô
độc thì, cứ theo kinh Đại ban niết bàn (bản
Bắc) quyển 29 và luật Ngũ phần quyển 25
chép, trong thành Xá vệ có trưởng giả Tu
đạt (Phạm:Sudatta) hay thương xót những
người côi cút độc thân, thường bố thí giúp
đỡ họ, do đó mà người ta tặng cho ông
danh hiệu Trưởng giả Cấp cô độc. Sau khi
qui y đức Phật, ông muốn tìm một nơi để
dựng tinh xá cúng dường Phật, thấy vườn
hoa của Thái tử Kì đà là nơi thanh tịnh,
rộng rãi và tĩnh mịch, ông hỏi mua, nhưng
Thái tử từ chối khéo léo bằng cách đặt điều

kiện là, nếu Tu đạt đem vàng trải khắp vườn
hoa thì Thái tử sẽ bán; trưởng giả Tu đạt
bèn dùng voi chở vàng đến rải trên mặt
đất. Thái tử cảm động vì tấm lòng chí thành
của ông, bảo ông thôi đừng rải vàng nữa và
giao kết là vườn của ông, rừng cây của Thái
tử, hai người cùng dâng cúng đức Phật, vì
thế mà mang tên cả hai người là Kì thụ
Cấp cô độc viên (cây của Kì đà, vườn của
Cấp cô độc). Lại Thái tử là con vua Ba tư
nặc nước Kiều tát la, vào ngày sinh của Thái
tử, trong một trận đánh nhà vua đã đại
thắng quân địch, cho nên đặt tên Thái tử
là “Thắng” để kỉ niệm, vì rừng cây của Thái
tử Thắng cho nên Kì viên còn được gọi là
Thắng lâm, Thắng tử lâm, Thắng tử thụ.
Sau khi tịnh xá được hoàn thành, đức Phật
đã từng ở đây qua nhiều mùa mưa, đại đa
số kinh điển cũng nói về việc này. Cùng
với tinh xá Trúc lâm ở thành Vương xá, gọi
chung là hai tinh xá lớn nhất của Phật giáo.
Lối kiến trúc tinh xá, chính giữa là điện
Phật, chung quanh dựng tám mươi căn nhà
nhỏ, có ba mươi sáu phòng ngồi Thiền, nhà
bếp, nhà tiêu, nhà tắm, phòng bệnh, nơi
rửa chân v.v... đều đầy đủ, vả lại rất đẹp,
tiếc rằng lối kiến trúc nguyên sơ của tinh
xá đã mất từ lâu. Những di tích tinh xá hiện
còn được thấy đến nay, là những tinh xá
được kiến thiết sau này, qui mô không sánh
kịp với tinh xá mà trưởng giả Cấp cô độc đã
kiến trúc. [X. kinh Tạp a hàm Q.23; kinh
Trung a hàm Q.43; kinh Tăng nhất a hàm
Q.49; kinh Pháp cú thí dụ Q.1; kinh Trung
bản khởi Q.hạ; kinh Hiền ngu Q.10; luật
Tứ phần Q.50; luật Thập tụng Q.34; luận
Đại trí độ Q.3; Thích thị yếu lãm Q.hạ; Đại
đường tây vực kí Q.6 mục Thất la phạt tất

để quốc; Huyền ứng âm nghĩa Q.9]. (xt. Kì
Thụ Cấp Cô Độc Viên).
CẤP ĐA VƯƠNG TRIỀU
Cấp đa, Phạm:Gupta. Còn gọi Quật đa
vương triều. Vương triều thống nhất Ấn
độ hưng thịnh vào năm 320 đến 470 Tây
lịch. Chiên đà la cấp đa (Phạm:
Chandragupta) đệ nhất, là người sáng lập
Vương triều Cấp đa, lên ngôi vào năm 320,
CẤP ĐA VƯƠNG TRIỀU

C
812
thay thế cho Vương triều Quí sương và
Vương triều Án đạt la ở nam Ấn độ mà đã
suy tàn vào giữa thế kỉ thứ III. Sa mẫu đà la
cấp đa (Phạm:Samudragupta, 335-385 tại
vị) đời thứ 2, là ông vua văn vũ song toàn,
thống nhất nam bắc Ấn độ, gây dựng một
nước lớn kể từ Vương triều Khổng tước
đến đây. Về phương diện tôn giáo, ông vừa
bảo hộ Phật giáo, vừa ra sức phục hưng Bà
la môn giáo. Con ông là Chiên đà la cấp đa
đời thứ 2, trên mặt lịch sử văn hóa Ấn độ,
là ông vua của thời đại huy hoàng rực rỡ
nhất, là người xúc tiến học vấn và văn nghệ,
khiến cho nền văn hóa cổ điển Ấn độ vốn
đã đẹp đẽ, lại được khai phóng và khởi sắc
thêm. Ngoài ra, còn có Khố mã lạp cấp đa
(Phạm: Kumàragupta, ở ngôi 414-455) và
Tư khảm đạt cấp đa (Phạm: Skandagupta,
ở ngôi 455-470 ) đều là những ông vua vĩ
đại. Về sau, thế lực Vương triều mỗi ngày
một suy giảm, lại bị Hung nô (Phạm:Hùịa)
xâm lược, do đó mà chia năm xẻ bảy. Trong
các sử liệu và văn bia, người ta còn thấy tên
của nhiều vua thuộc Vương triều Cấp đa,
nhưng tình hình
thực tế thì không
được rõ. Hai ông
vua Khố mã lạp
cấp đa và Tư
khảm đạt cấp đa
nói ở trên, đều là
người bảo hộ
giáo đoàn Phật
giáo, nhưng chủ
yếu là chấn hưng

Bà la môn giáo
làm quốc giáo,
do đó, thế lực
của Phật giáo
trong xã hội dần dần suy vi (khoảng trước
năm 402-411, cao tăng Pháp hiển đến Ấn
độ, có viết Phật quốc kí, trong đó sư ghi
chép tình hình xã hội Ấn độ thời bấy giờ
rất chi tiết). Sau này, thế lực vương hầu
mỗi ngày mỗi lớn mạnh, bèn hình thành
một quốc gia cực quyền, thậm chí xác lập
tư tưởng “Quốc vương được thần thánh hóa
một cách tuyệt đối”. Thái độ của Phật giáo
đương thời đối với việc ấy cũng có khuynh
hướng bao dung. [X. F. J. Fleet: Description
of the Early Gupta Kings; E. J. Rapson: The
Cambridge History of India, vol.I (Ancient
India); V. A. Smith: The Early History of
India].
CẤP TRIÊP
Nguyên là mảnh vải mà người Nhật bản,
khi tu nghiệm, đắp trên vai. Sau thành là
áo của những người đi hành hương mặc.
Là một loại áo không có tay, may giống
như cánh chim (người Nhật bản khoác bên
ngoài áo thường), mỏng và mầu trắng, cũng
có người nhuộm mầu đỏ.
CẤP TỈNH LUÂN
Phạm:ghaỉìyantra. Còn gọi là Cấp thủy
luân. Cái bánh xe quay để lấy nước từ dưới
giếng lên quay liên tục, cũng ví như vòng
sinh tử luân hồi tiếp nối không cùng. Kinh
Lăng già a bạt đa la bảo quyển 4 (Đại 16,
511 thượng), nói: “Theo duyên chịu các khổ,
quanh quẩn trong ba cõi, như bánh xe quay
nước”. Đây đều do tập khí hư vọng từ vô
thủy, rơi vào vòng sống chết, xoay vần trong
ba cõi, cho nên dùng bánh xe quay nước

để thí dụ. [X. kinh Lăng già a bạt đa la bảo
Q.1; luận Hoa nghiêm nguyên nhân; Lăng
già a bạt đa la bảo kinh chú giải Q.1 phần
dưới].
CÂU
..
Phạm:aíkuza.Còn gọi là Thiết câu
(cái móc sắt); Câu thi thiết câu. Với cái
Tượng Đức Phật (tạc vào thời
Vương Triều Cấp Đa)
CẤP TRIÊP

C
813
“Chùy” (cái dùi nhọn) đều là đồ bằng sắt
để điều khiển voi. Chẳng hạn như Trường
a hàm quyển 10 kinh Thích đề hoàn nhân
vấn (Đại 1, 63 thượng), nói: “Như con voi
bị móc sắt mà vẫn không chịu phục”.
Trung a hàm quyển 35 kinh Toán thuật
mục kiền liên (Đại 1, 652 thượng), nói:
“Người điều khiển con voi ấy, dần dần cũng
điều phục được nó, là nhờ cái móc sắt”.
Ngoài ra, móc sắt còn là một pháp khí của
Mật tông. Mật tông giải thích chữ Câu (móc)
nghĩa là phổ tập, triệu tập, mà đặt nó vào
hàng thứ nhất trong bốn Nhiếp. Trong bốn
mươi tay của Quan âm nghìn tay, thì một
tay trái cầm Câu, gọi là Thiết câu thủ (tay
cầm móc sắt) hoặc là Câu thi thiết câu thủ.
Lại trong các hình tam muội da của tượng
Phật, Bồ tát, Thiên thần, có móc kim cương,
móc năm chẽ, móc một chẽ, hai móc v.v...
Ở trên đầu nhọn của móc sắt
kim cương có thêm cái chày
ba chẽ, móc năm chẽ, thêm
năm chẽ, móc một chẽ, thêm
một chẽ. Hai cái móc kim
cương đặt song song với nhau,
gọi là song câu, thông thường
phần nhiều được đặt trên hoa
sen. Cũng có người dùng móc
làm vũ khí, có lẽ là vì trong
móc có thêm cái chày kim
cương mà hình dáng giống
như cái kích sắt vậy. [X. kinh
Duy ma Q.trung phẩm Phật
đạo; Thiên thủ thiên nhãn
quan thế âm bồ tát đại bi tâm đà la ni; luận

Đại trí độ Q.66; Thai tạng giới thất tập
Q.thượng].
CÂU BẤT CỰC THÀNH QUÁ
Tiếng dùng trong Nhân minh. Câu bất
cực thành, tiếng Phạm:ubhayàprasiddha.
Trong ba mươi ba lỗi Nhân minh, Câu bất
cực thành là lỗi thứ tám trong chín lỗi của
Tông (mệnh đề). Là lỗi Năng biệt và Sở
biệt đều bị phủ nhận. Tức là lỗi được tạo ra
bởi người lập luận (Lập) sử dụng những
danh từ trong phần Tiền trần (chủ từ), và
Hậu trần (khách từ) của Tông mà phía người
vấn nạn (Địch) không đồng ý. Như Thắng
luận sư đối với đệ tử Phật mà lập Tông:
“Tôi là nhân duyên hòa hợp”. Trong mệnh
đề này, tiếng “Tôi” là Sở biệt, “nhân duyên
hòa hợp” là Năng biệt. Nhưng đệ tử Phật
vốn cho cái “Tôi” là giả có, cho nên không
chấp nhận dùng tiếng “Tôi” để làm Tiền
trần (chủ từ). Lại Phật tử tuy thừa nhận
“hòa hợp”, cũng thừa nhận “nhân duyên”,
nhưng không thừa nhận có cái gọi là “nhân
duyên hòa hợp”. Như vậy, Sở biệt, Năng
biệt đều bị phía địch không thừa nhận, cho
nên gọi là Câu bất cực thành. [X. Nhân
minh nhập chính lí luận sớ Q.trung; Nhân
minh luận sớ thụy nguyên kí Q.2; Nhân
minh nhập chính lý luận ngộ tha môn thiển
thích]. (xt. Nhân Minh).
CÂU BẤT KHIỂN QUÁ
Tiếng dùng trong Nhân minh. Câu bất
khiển (đều không trái hẳn với Tông và
Nhân), tiếng Phạm:ubhayàvyàvfttaTrong
ba mươi lỗi Nhân minh, Câu bất khiển quá
là lỗi thứ tám trong mười lỗi của Dụ (tỉ dụ),
là lỗi thứ ba trong năm lỗi của Dị dụ. Tức
là lỗi sử dụng Dị dụ có liên quan cả với
Tông (mệnh đề) và Nhân (lí do). Trong dị

pháp dụ, phải đủ cả Tông dị phẩm và Nhân
dị phẩm, cũng tức phải trái hẳn với “Sở lập
pháp” và “Năng lập pháp”. Nếu Dị dụ được
dùng mà không trái hẳn với Tông được lập
và Nhân hay lập, thì sẽ phạm vào lỗi này,
gọi là Câu bất khiển. Chẳng hạn như
Thanh luận sư đối với Tát bà đa (Thuyết
nhất thiết hữu bộ) luận sư mà lập luận “Âm
thanh là thường còn (Tôn), vì không chất
Móc sắt Kim
Cương Hàng Ma
CÂU BẤT KHIỂN QUÁ

C
814
ngại (Nhân), thí dụ như cực vi (Đồng dụ),
như hư không (Dị dụ). Người lập luận và
người vấn nạn đều thừa nhận hư không có
tính thường còn, cũng có tính không chất
ngại, song hư không vừa là thường còn,
vừa không chất ngại, thì Dị dụ này đối với
Tôn “thường” được lập và Nhân “không
chất ngại” hay lập, đều không trái nhau.
Thí dụ như thế, nếu đem ứng dụng cho
đồng pháp dụ thì được, chứ nếu ứng dụng
cho dị pháp dụ thì tất phạm lỗi và được gọi
là Câu bất khiển. [X. Nhân minh nhập
chính lí luận đại sớ Q.hạ; Tam thập tam
quá bản tác pháp soạn giải Q.hạ]. (xt. Nhân
Minh).
CÂU BẤT THÀNH QUÁ
Tiếng dùng trong Nhân minh. Câu bất
thành (trái với Nhân và Tông), tiếng Phạm:
ubhayàsiddha. Trong ba mươi lỗi Nhân
minh, Câu bất thành là lỗi thứ ba trong
mười lỗi của Dụ (tỉ dụ), lỗi thứ ba trong
năm lỗi của Đồng dụ. Là lỗi đối với “Năng
lập pháp” và “Sở lập pháp” đều không
thành, tức là lỗi thiếu cả Nhân đồng phẩm
và Tôn đồng phẩm trong “Đồng pháp dụ”.
Được chia làm hai thứ là Hữu câu bất thành
và vô câu bất thành:
1. Hữu câu bất thành, tức Câu bất thành
hữu thể. Đồng pháp dụ được dùng tuy hữu
thể, nhưng không đủ hai pháp sở lập và
năng lập, không thể giúp cho thành Tôn
(mệnh đề) và Nhân (lí do). Chẳng hạn như
Thanh luận sư đối với Thắng luận sư lập
luận “Âm thanh là thường còn (Tôn), vì
không chất ngại (Nhân), thí dụ như cái bình

(đồng dụ)”. Trong lập luận này, thí dụ cái
“bình” tuy được cả đôi bên Lập (người lập
luận) và Địch (người vấn nạn) cùng thừa
nhận, nhưng “bình có tính chất ngại”, thì
chưa hẳn là cả đôi bên đã tiếp nhận, vì vậy,
thiếu Nhân đồng phẩm; lại vì, “tính thường
còn” của cái bình cũng chẳng phải được cả
đôi bên cùng thừa nhận, vì thế thiếu Tôn
đồng phẩm, đều không thể giúp cho thành
Tôn và Nhân, cho nên gọi là Hữu câu bất
thành.
2. Vô câu bất thành, tức Câu bất thành
vô thể. Đồng pháp dụ được dùng là cả hai
đều vô thể, hoặc có một vô thể, không đủ
hai pháp sở lập, năng lập. Chẳng hạn như
Thanh luận sư đối với các nhà Vô không
luận Kinh bộ mà lập luận “Âm thanh là
thường còn (Tôn), vì không chất ngại
(Nhân), thí dụ như hư không (đồng dụ)”.
Phía Địch đã là các luận sư của Kinh bộ,
thì cố nhiên chẳng thừa nhận thuyết “hư
không là có thực”, như vậy tất chẳng thừa
nhận loại thí dụ trên, vì thế gọi là Vô câu
bất thành. Trong lập luận trên đây, thí dụ
“cái bình”, “âm thanh”, đối với Nhân và
Tôn đều không có tác dụng giúp thành,
cho nên, đối với “Năng lập pháp bất thành”
và “Sở lập pháp bất thành”, cả hai đều trái
ngược, vì thế gọi là Câu bất thành quá”. [X.
luận Nhân minh nhập chính lí; Nhân minh
nhập chính lí luận sớ minh đăng sao Q.2
phần đầu]. (xt. Nhân Minh).
CÂU BỀ ĐÀ LA THỤ
Phạm: Kovidàra, Kudàra, Pàli:
Koviơàra. Là cây hắc đàn. Còn gọi là Câu
tì đà la thụ, Câu bề la thụ. Dịch ý là cây
phá đất. Tên khoa học là: Bauhinia
Variegata. Sản sinh ở chân núi phía tây núi

Hỉ mã lạp nhã, Trung quốc và Miến điện
cũng có nhiều.
Cứ theo luận Lập thế a tì đàm quyển 3
chép, thì cây câu tì đà la, thân cao lớn, hình
dáng đẹp đẽ, cành lá sum suê, xanh mãi,
không héo rụng, có khả năng tránh tất cả
tai hại của mưa gió. Lại cứ theo Hoa nghiêm
kinh thám huyền kí quyển 20 chép, thì cây
Ba lị chất đa tức là cây câu tì đà la. Song
CÂU BẤT THÀNH QUÁ

C
815
thực ra, hai cây này là hai loại thực vật khác
nhau. [X. kinh Pháp hoa Q.6 phẩm Pháp
sư công đức; kinh Niết bàn (bản Bắc) Q.1;
Phiên Phạm ngữ Q.10; Tuệ lâm âm nghĩa
Q.25].
CÂU CA LỊ
Phạm,Pàli: Kokàlika. Còn gọi là Cù
già li, Câu ca lê. Dịch ý là người thời ác,
chúa trâu. Đệ tử của Đề bà đạt đa, thường
ngăn trở sự giáo hóa của đức Phật, và hủy
báng Phật, chê bai các ngài Xá lợi phất, Mục
kiền liên và Phạm thiên, tuy đức Phật đã
thường mắng trách, nhưng vẫn không chừa.
Sau thân thể bị lở loét và chết phải rơi vào
địa ngục Bát hàn. [X. kinh Tạp a hàm Q.48;
kinh Đại bảo tích Q.2; luận Đại trí độ Q.13].
CÂU CHI
I. Câu chi. Phạm,Pàli: koỉi.Cũng gọi
là Câu trí, Câu lê. Dịch ý là ức. Là tên gọi
về số lượng của Ấn độ. Huyền ứng âm nghĩa
quyển 5 chép, Câu trí, hoặc gọi là Câu chi,
tức Trung quốc gọi là “một nghìn vạn” hoặc
“ức”. Giải thâm mật kinh sớ quyển 6 của
ngài Viên trắc (Vạn tục 34, 444 thượng),
nói: “Câu chi, truyền thích có ba: một là
mười vạn, hai là trăm vạn, ba là nghìn vạn”.
Do đó có thể thấy cách dịch qua các đời có
khác nhau.
II. Câu chi. Vị tăng đời Đường. Năm
sinh, họ và quê quán, đều không được rõ.
Thuộc hệ thống ngài Hoài nhượng ở núi
Nam nhạc. Thường tụng chú Câu chi
(Chuẩn đề) Quan âm, nên người đời bèn
gọi là Câu chi. Từng ở am Kim hoa thuộc
Vụ châu tỉnh Triết giang, sau vì không trả

lời được câu hỏi của Ni sư Thực tế mà khởi
tâm dũng mãnh tinh tiến. Chưa bao lâu,
pháp tự của ngài Pháp thường ở núi Đại
mai là Thiền sư Thiên long đến am, sư làm
lễ đón rước rồi kể lại câu chuyện, ngài Thiên
long bèn dơ lên một ngón tay, ngay đó, sư
đại ngộ. Về sau, hễ có vị tăng nào đến tham
học hỏi đạo, sư đều dơ lên một ngón tay để
trả lời, vì thế đời gọi là “Câu chi nhất chỉ”
(Câu chi một ngón tay) “Nhất chỉ Thiền”
(Thiền một ngón tay). Trước khi nhập tịch,
sư từng nói: “Tôi được một đầu ngón tay
Thiền của ngài Thiên long mà suốt đời dùng
mãi không hết”. [X. Cảnh đức truyền đăng
lục Q.11; Ngũ đăng hội nguyên Q.4; Tổ
đường tập Q.19; Vô môn quan tắc thứ 3].
(xt. Câu Chi Nhất Chỉ).
CÂU CHI NHẤT CHỈ
Tên công án trong Thiền tông. Còn gọi
là Câu chi thụ chỉ, Nhất chỉ đầu Thiền.
Công án này thuật lại truyện Hòa thượng
Câu chi đời Đường, đối với những người
hỏi đạo, ngài chỉ dơ lên một ngón tay, chứ
tuyệt không nói một lời nào khác. Cứ theo
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 11 chép,
thì lúc Câu chi ở am, có một sư ni tên là
Thực tế, đội nón, cầm gậy tích, đi quanh sư
ba vòng, rồi nói (Đại 51, 288 thượng): “Hễ
nói được thì hạ nón”. Ba lần hỏi như thế
mà Câu chi đều không đáp được. Ni sư liền
đi. Câu chi nói “Trời gần tối rồi, hãy ở lại
một đêm”. Ni đáp: “Nói được thì ở”. Sư vẫn
không đối được. Sau khi vị Ni đi rồi, sư cảm
thấy quá xấu hổ, bèn khởi tâm ngờ vực và
dũng mãnh tinh tiến. Về sau, Hòa thượng
Thiên long đến am, Câu chi làm lễ đón
tiếp, kể lại chuyện hôm nào, ngài Thiên
long dơ một ngón tay lên để chỉ bày, ngay

đó, Câu chi đại ngộ. Từ đấy trở đi, khi có
người đến hỏi đạo, sư chỉ dơ một ngón tay
lên, chứ không nói lời nào. Có một chú bé
ra ngoài cũng bắt chước sư dơ ngón tay
lên, khi về cũng dơ ngón tay như sư, Câu
chi đem dao định chặt ngón tay chú bé,
chú bé sợ hãi bỏ chạy, sư gọi chú bé, chú ta
CÂU CHI NHẤT CHỈ

C
816
quay đầu lại, sư dơ ngón tay lên, chú bé
hoát nhiên đại ngộ. Sắp tịch, sư nói với mọi
người (Đại 51, 288 thượng): “Ta được một
đầu ngón tay Thiền của ngài Thiên long,
mà suốt đời dùng mãi không hết”. Nói xong
thì tịch.
Muôn sự muôn vật la liệt trong vũ trụ,
đều lấy Chân như làm thể, cho nên nói
về thể tính của chúng thì tức là bình đẳng
nhất như,thực thể của một hiện tượng
tức là thực thể của muôn tượng, thực thể
của muôn tượng không ngoài thực thể
của một hiện tượng. Một ngón tay của
Câu chi tức là toàn thể vũ trụ; toàn thể
đại địa núi sông, muôn tượng la liệt, tất
cả đều vào trong một ngón tay ấy. [X.
Bích nham lục tắc 19; Thung dung lục
tắc 84; Vô môn quan tắc 3; Ngũ đăng hội
nguyên Q.4].
CÂU DẠ LA
Dịch ý là Tùy bát khí. Tức là cái đồ để
đựng thìa, đũa, bát v.v... Luật Tứ phần
quyển 41 (Đại 22, 859), nói: “Khi chia Câu
dạ la, phải chia cho hiện tiền tăng”. [X. Sở
lượng khinh trọng nghi Q.hạ].
CÂU DU HÀNH TÀNG
Có nghĩa là, tông Thiên thai đối với Bán
giáo, Mãn giáo, Hiển giáo, Mật giáo cứ tùy
thời ứng cơ mà lấy hay bỏ. Pháp hoa huyền
nghĩa quyển 10 phần dưới (Đại 33, 809
trên), nói: “Tuy lại câu du hành tàng mà
được”. Câu du là thí dụ năm vị và các kinh
Bán giáo và Mãn giáo thành tựu cho nhau.
Tức là giáo pháp của một đời đức Phật, các
kinh Bán giáo, Mãn giáo từ Hoa nghiêm

thứ nhất, cho đến Pháp hoa Niết bàn thứ
năm, thường hay xem căn cơ của chúng
sinh mà làm lợi ích; điều phục căn cơ của
chúng sinh mà năm vị theo thứ tự có thể
được thành tựu. Còn Hành tàng là theo
câu nói trong sách Luận ngữ thiên Thuật
nhi: “Đức Khổng tử bảo Nhan uyên: Hễ
dùng thì đem ra làm, mà bỏ thì đem cất đi”
(dụng chi tắc hành, xả chi tắc tàng). Theo ý
ấy đem các giáo Bán, Mãn, Hiển, Mật, tùy
thời ứng cơ mà lấy hay bỏ để luận về hành
tàng.
CÂU DUYÊN QUẢ
Phạm, Pàli: màtuluíga. Dịch âm: Ma
đăng long già, Ma độc long già. Là một trong
bốn vật do Khổng tước minh vương trong
Mật giáo cầm nơi tay. Còn gọi là Cụ duyên
quả, Cẩu duyên quả. Biểu thị ý hàng phục
hoặc trừ tai họa. Thứ quả này rất giống với
quả mộc qua (làm rượu được) hoặc quả quýt,
thuộc loại nịnh mông......(một loại cây
như cây chanh). [X. kinh Đại khổng tước
vương chú Q.hạ (Nghĩa tịnh); Đại khổng
tước minh vương họa tượng đàn tràng nghi
quĩ; Huyền ứng âm nghĩa Q.23].
CÂU ĐƯƠNG
Còn gọi là Cú đương. Tên gọi một chức
quan Tăng bắt nguồn ở Trung quốc, sau
truyền đến tông Chân ngôn, tông Thiên
thai của Nhật bản. Lệ thuộc vào Biệt đương,
Quả Câu Duyên
CÂU DẠ LA

C
817
là một chức vụ chuyên trông coi các việc
lặt vặt trong chùa.
CÂU GIẢI THOÁT
Phạm: ubhayato-bhàga-vìmukta. Đối
lại với “Tuệ giải thoát ”. Một trong
chín Vô học, một trong bảy Thánh. Tức là
người đã dứt hai chướng phiền não và giải
thoát, đối với định, tuệ được tự tại mà thành
A la hán. A la hán nhờ sức tuệ lìa phiền
não chướng mà được Tuệ giải thoát, lại được
định Diệt tận mà lìa giải thoát chướng. Tức
nhờ năng lực của định, tuệ mà lìa cả hai
chướng phiền não và giải thoát, cho nên
gọi là Câu giải thoát (đều giải thoát). Câu
giải thoát có ba căn, tức trong bốn Thiền
định, tu từ Thiền thứ nhất đến Thiền thứ
ba là hạ căn, tu đủ cả bốn Thiền là trung
căn, rồi tới Thiền vô lậu mà tu quán, luyện,
huân, tập là thượng căn. (xt. Tuệ Giải
Thoát).
CÂU HI LA
...
Phạm:Kauwỉhila. Một trong mười đệ
tử lớn của đức Phật. Cũng gọi Ma ha câu hi
la (Phạm:Mahàkauwỉhila, Pàli: Mahàkoỉỉhita),
Ma ha câu sắt chỉ la, Câu sắt để la.
Dịch ý là Đại tất (đầu gối lớn), Đại đỗ trì (có
bụng lớn), Đại thắng. Sau khi theo Phật
xuất gia, ngài chứng được quả A la hán,
được lí năm uẩn đều không, vì thế gọi là
Ngộ không. Cứ theo kinh Tạp a hàm quyển
12 chép, thì khi ngài Câu hi la ở trên núi Kì
xà quật, ngài Xá lợi phất đến hỏi về nghĩa
mười hai nhân duyên, Câu hi la lần lượt
trả lời được hết. Xá lợi phất khen trí tuệ

sáng suốt của ngài như viên ngọc báu vô
giá. Lại kinh Tăng nhất a hàm quyển 3 phẩm
Đệ tử chép, ngài Câu hi la có đủ bốn biện
tài.
Kinh Tạp a hàm quyển 9, quyển 10,
quyển 14, Trung a hàm quyển 7 kinh Đại
câu hi la, quyển 58 kinh Đại câu hi la v.v...
cũng có chép cuộc vấn đáp về pháp nghĩa
giữa Câu hi la và Xá lợi phất, còn các sự
tích khác của ngài thì không được rõ. Ngoài
ra, kinh Soạn tập bách duyên quyển 10,
luận Đại trí độ quyển 1, Hữu bộ tì nại da
xuất gia sự quyển 1, quyển 2, đều nói Câu
hi la tức là Phạm chí Trường trảo, cậu của
ngài Xá lợi phất. [X. kinh Trung a hàm Q.20;
kinh Chi li di lê; kinh Tăng nhất a hàm
Q.10; kinh Phật bản hạnh tập Q.47; luận
Đại thừa thành nghiệp; luận Phân biệt công
đức Q.4; Huyền ứng âm nghĩa Q.25]. (xt.
Trường Trảo Phạm Chí).
CÂU HỘI NHẤT XỨ
Đều hội họp ở một chỗ. Vãng sinh Cực
lạc tịnh độ và được cùng với các bậc thượng
thiện cùng tụ họp ở một chỗ. Kinh A di đà
(Đại 12, 347 trung), nói: “Này Xá lợi phất!
Chúng sinh được nghe, phải nên phát
nguyện sinh sang nước ấy. Tại sao vậy? Vì
được cùng với các bậc thượng thiện cùng
họp ở một chỗ”. Đây là nói người sinh sang
nước Cực lạc, thường cùng với Thánh
chúng tụ hội ở một chỗ, được gần gũi học
theo mà tăng tiến Phật đạo. [X. A di đà
kinh thông tán sớ Q.trung (Khuy cơ); A di
đà kinh sớ sao Q.3 (Chu hoằng)].
CÂU HỮU NHÂN
Phạm: sahabhùhetu. Một trong sáu
nhân. Còn gọi Cộng hữu nhân, Cộng sinh
nhân. Các pháp đồng thời tồn tại, làm nhân

lẫn nhau, gọi là Câu hữu nhân. Như bốn
đại đất, nước, lửa, gió, tất phải nương nhau
mà sinh, chúng là nhân của ta, ta là nhân
của chúng, cũng như cái đỉnh có ba chân
nương nhau mà đứng vững, cho nên gọi là
Câu hữu nhân. Trong bốn đại, một đại là
CÂU HỮU NHÂN

C
818
nhân, thì ba đại kia là quả; ba đại kia là
nhân thì một đại là quả. Bởi vì nếu chúng
là nhân lẫn nhau, thì cũng là quả lẫn nhau.
Câu hữu nhân còn có thể chia làm Hỗ vi
quả câu hữu nhân và Đồng nhất quả câu
hữu nhân khác nhau. Như đem ba chiếc
gậy dựa vào nhau, thì một chiếc là nhân
của hai chiếc kia, đồng thời, hai chiếc kia
cũng là nhân của một chiếc này; cái lí của
ba chiếc gậy ấy là quả lẫn nhau cũng thế,
nên gọi là Hỗ vi quả câu hữu nhân (nhân
câu hữu là quả lẫn cho nhau). Cũng như
ba cái gậy như chân vạc dựa nhau mà giữ
cho một vật đứng vững; tức do hai vật trở
lên giúp đỡ lẫn nhau để mang lại một kết
quả đồng nhất, ví như do nhiều cây cột mà
chống đỡ một ngôi nhà, gọi là Đồng nhất
quả câu hữu nhân. [X. luận Câu xá Q.6;
luận Đại tì bà sa Q.16; luận A tì đạt ma
thuận chính lí Q.15; luận Nhập A tì đạt
ma Q.hạ]. (xt. Lục Nhân).
CÂU HỮU PHÁP
Còn gọi là Cộng hữu pháp. Nói tắt là
Câu hữu. Các pháp quan hệ với nhau, tồn
tại cùng một lúc, không tách lìa nhau. Như
tâm vương và tâm sở, bốn đại đất, nước,
lửa, gió, bốn tướng sinh trụ dị diệt, sự được
và vật được v.v... đều là các Câu hữu pháp.
Các câu hữu nhân đều là Câu hữu pháp.
Luận Câu xá quyển 6 (Đại 29, 30 hạ), nói:
“Các pháp do Câu hữu nhân, nên thành
nhân; các pháp ấy tất là câu hữu; hoặc cũng
có pháp câu hữu chẳng do Câu hữu nhân,
mà thành nhân”. [X. Câu xá luận quang kí
Q.6; Câu xá luận bảo sớ Q.6].

CÂU HỮU Y
Cũng gọi Câu hữu sở y, Tăng thượng
duyên y, Câu hữu căn. Chỉ các pháp sở y
có cùng một lúc với tâm và tâm sở. Luận
Thành duy thức quyển 4 chép, Câu hữu sở
y của năm thức có bốn thứ, tức năm căn
sắc và ba thức thứ sáu, thứ bảy, thứ tám.
Tiểu thừa bảo, ý căn là thức thứ sáu không
gián đoạn, cho nên chẳng phải là Câu hữu
y. Tông Pháp tướng trong luận Thành duy
thức quyển 4, luận Thành duy thức thuật
kí quyển 4 phần cuối, có nêu lên các thuyết
khác nhau của các ngài Hộ pháp, Nan đà,
An tuệ và Tịnh nguyệt để giải thích rộng
về nghĩa “sở y” và lấy thuyết của ngài Hộ
pháp làm nghĩa chính, biện giải sự khu biệt
giữa “Y” và “Sở y”, nói rằng nghĩa của “Y”
rộng thông đối với hết thảy pháp, còn “Sở
y” thì chỉ hạn ở trong sáu chỗ mà thôi. Lí
do của nó có bốn nghĩa:
1. Nghĩa quyết định.
2. Nghĩa có cảnh.
3. Nghĩa làm chủ.
4. Khiến tâm, tâm sở lấy cái tự sở duyên.
Duy chỉ có năm căn và ba thức thứ sáu,
bảy, tám là có đầy đủ bốn nghĩa trên đây,
cho nên là Câu hữu y của tâm và tâm sở.
Nếu đem tâm năng y mà phân biệt, thì
Câu hữu y của năm căn thức trước có bốn
thứ, thức thứ sáu có hai thứ, thức thứ bảy,
thứ tám, mỗi thức có một thứ Câu hữu y.
Bốn thứ Câu hữu y của năm thức trước là:
1. Đồng cảnh y, còn gọi là Thuận thủ y,
tức là năm căn; căn và thức cùng nương
vào cảnh hiện tại mà sinh, cho nên gọi là
Đồng cảnh y.
2. Phân biệt y, tức là thức thứ sáu; khi
năm thức trước sinh khởi thì ý thức tất cũng

sinh khởi, năm thức trước không phân biệt,
mà ý thức thì có phân biệt cho nên gọi là
Phân biệt y. Bởi vì năm thức cùng duyên
không phân biệt, thức thứ sáu nguyên là
thức tầm.. và tứ tương ứng hay thủ
cảnh, lại có khả năng khiến năm thức thấy
rõ thủ cảnh, cho nên gọi là Minh liễu y.
3. Nhiễm tịnh y, tức là thức thứ bảy; các
thức trước không có sạch nhơ khác nhau,
CÂU HỮU PHÁP

C
819
phần vị sạch nhơ y vào thức thứ bảy mà
thành, vì thế còn gọi là Phần vị y.
4. Căn bản y, tức là thức thứ tám; vì
thức này là cái gốc nguồn cho các thức
nương tựa mà sinh khởi, cho nên gọi là
Căn bản y. Trong bốn y kể trên, duy bất
cộng y của năm thức trước là Đồng cảnh y,
tức là năm căn sắc, còn ba y kia là cộng y
của các thức. [X. luận Thành duy thức thuật
kí Q.7 phần cuối; luận Thành duy thức liễu
nghĩa đăng Q.5 phần đầu; Bách pháp vấn
đáp sao Q.1].
CÂU LA
Phạm:Kùla. Chỉ ngôi tháp nhỏ của
phàm phu. Trên chóp tháp không có tán
tròn. Cứ theo luật điển ghi chép, thì nếu
tạo dựng tháp của Như lai, Độc giác, A la
hán, Bất hoàn quả, Nhất lai quả v.v... thì
phải cao hơn một tầng và làm tướng bánh
xe (tán tròn) ở trên đỉnh tháp; còn nếu dựng
tháp cho người phàm phu có phúc thiện,
thì chỉ được làm nóc bằng, chứ không được
dùng tướng bánh xe. [X. Nam hải kí qui nội
pháp truyện Q.2]. (xt. Tháp).
CÂU LA BÁT ĐỂ
...
Phạm:Kulapati. Dịch ý là chủ nhà. Cầu
pháp cao tăng truyện quyển thượng chép,
nếu một người nào đó cậy thế mạnh, chiếm
dụng tăng vật một mình, xử đoán mọi việc
mà không bạch đại chúng, thì người ấy được
gọi là Câu la bát để. Đây là một cục thịt độc
hại trong Phật pháp, người và quỉ thần đều
oán, dù có làm ích lợi cho chùa, cũng đắc
tội rất sâu nặng.

CÂU LA LA TRA TINH XÁ
Phạm: Kuraraghara-papàta-par vata,
Pàli: Kuraraghara-papàta-pab bata.
Trong các kinh điển Hán dịch, dịch là tên
Tinh xá, nhưng trong các kinh điển Pàli
Nam truyền thì là tên núi. Cứ theo Luật
tạng đại phẩm quyển 5 đoạn 13 chép, thì là
núi Câu lưu hoan hỉ ở nước A bà đề (Phạm:
Avanti), Ma ha ca chiên diên (Pàli:
Mahàkaccàna) đã từng ở trên núi này. Lại
con của Trưởng giả nước A bàn đề là Ức
nhĩ (Pàli: Soịakoỉikaịịa) cũng xuất gia
tại đây. [X. kinh Tạp a hàm Q.20].
CÂU LAN ĐỒ HOA
Phạm:kuraịỉa. Còn gọi là Câu lan tra
hoa. Dịch ý là hoa hồng. Thực vật thuộc
họ rau giền. Tên khoa học: Gomphrena
globosa.L..Thân cây cao một thước (Tàu)
cho đến vài thước, cành lá mọc đối nhau,
thường nở hoa
mầu đỏ lợt, hoa
nở từng chùm,
lấy phơi khô, để
lâu mà mầu
không phai.
Thường thường
người ta gọi là
hồng nghìn
ngày, cỏ nghìn
ngày. Tuệ lâm
âm nghĩa quyển
10 bảo là hoa đỏ thắm, mầu sắc tươi sáng,
thể thì cứng chắc như gỗ đá; mùi thì hôi
cũng như phẩn, không ai dám đứng gần.
[X. Huyền ứng âm nghĩa Q.1].
CÂU LỊ CA LA LONG VƯƠNG
Câu lị ca la, Phạm:KulikahêDịch ý là
Tôn sắc. Còn gọi là Câu li ca long vương,

Cổ lực ca long vương, Cù lê già la long
vương. Là biến tướng của Bất động minh
vương trong Mật giáo. Hình tượng là dáng
nuốt thanh gươm, đứng trên bàn thạch, vì
Hoa Câu Lan Đồ
CÂU LỊ CA LA LONG VƯƠNG

C
820
thế tục gọi là Câu lí ca la bất động, Câu lí
kiếm. Cứ theo kinh Câu lị ca la đại long
thắng ngoại đạo phục đà la ni chép, thì Bất
động minh vương đã từng ở trên cung trời
Sắc cứu kính tranh luận với các luận sư
ngoại đạo, và cùng hiện các thần biến thành
trí, lúc ấy Minh vương biến ra thanh gươm
lửa trí, luận sư thượng thặng của ngoại đạo
là Trí đạt cũng biến ra thanh gươm lửa trí;
gươm trí lửa của Minh vương lại biến thành
con rồng lớn Câu lị ca la, nuốt thanh gươm
lửa trí của ngoại đạo, hơi của rồng phóng
ra như hai vạn ức tiếng sấm cùng vang rền
một lúc, ma vương ngoại đạo nghe đều sợ
hãi mà bỏ hết các tà chấp ác kiến. Hình
tượng Câu lị ca la như một
con rắn lớn quấn trên
thanh gươm, chung quanh
thanh gươm là những ngọn
lửa ngùn ngụt bốc lên, trên
trán con rắn có một cái sừng
(ngà), trên thanh gươm viết
chữ (a). Nếu biến làm
tướng người, thì mặt và mắt
mừng và giận, mặc áo giáp
như Quảng mục thiên
vương, tay trái cầm vòng
giây đặt ở cạnh sườn, khuỷu
tay phải co lại cầm gươm,
trên đầu đặt con rồng quấn
khúc, đứng trên núi kim cương. Tượng hình
người hiện nay không còn, phần nhiều chỉ
còn lưu truyền tượng rồng quấn gươm. Phép
tu lấy Câu lị ca la làm bản tôn, có thể trừ
được bệnh hoạn và ma chướng. [X. Câu lị

ca la long vương nghi quĩ; Thuyết củ lí ca
long vương tượng pháp].
CÂU LỊ THÁI TỬ
Phạm:Koliputra. Là một trong năm vị
tỉ khưu đã được đức Phật độ cho đầu tiên.
Còn gọi là Ma ha nam, Ma nam câu lị, Ma
ha nam câu lị. Cha là vua Hộc phạn dòng
Câu lị, cho nên gọi là Câu lị Thái tử. [X.
kinh Trung bản khởi Q.thượng; kinh Bản
hạnh tập Q.11; Pháp hoa nghĩa sớ Q.4].
(xt. Ma Ha Nam).
CÂU LÔ XÁ
Phạm:Kroza, Pàli: Kosa. Tên gọi kích
thước của Ấn độ đời xưa. Cũng gọi Câu lâu
xa. Dịch ý là tiếng, kêu gọi. Tức là khoảng
cách mà người ta có thể nghe được tiếng
kêu của con bò lớn hoặc là tiếng trống vang
đến, cũng tức là chỗ cách xa làng mạc đến
a luyện nhã. Tuy nhiên, vì mặt đất có cao,
thấp, lượng của âm thanh có to nhỏ khác
nhau, nên cái khoảng cách mà tiếng vang
của âm thanh vọng tới phần nhiều cũng
bất đồng, bởi thế mà kích thước của Câu lô
xá chưa hẳn đã nhất định chính xác. Cứ
theo luận Đại tì bà sa quyển 136, luật Thập
tụng quyển 11, Hữu bộ tì nại da quyển 21,
luận Tạp a tì đàm tâm quyển 2, luận Câu
xá quyển 12, luận A tì đạt ma thuận chính
lí quyển 32, Đại đường tây vực kí quyển 2
v.v... chép, thì chiều dài của một Câu lô xá
bằng năm trăm “Cung”. Cứ theo Tứ phần
luật san bổ tùy cơ yết ma sớ quyển 1 chép,
thì một cung bằng bốn “khuỷu tay”, một
khuỷu tay bằng một thước tám tấc (Tàu), vì
thế, một Câu lô xá tức là ba nghìn sáu trăm
thước. Cũng có thuyết nói, một Câu lô xá
bằng khoảng cách giữa a luyện nhã và làng
mạc.

Lại cứ theo Tát bà đa tì ni tì ba sa quyển
5 chép, thì một Câu lô xá bằng bốn trăm
cung, khoảng cách từ a luyện nhã đến làng
mạc là năm trăm cung. Cứ theo chú thích
của kinh Tạp bảo tạng quyển 8 nói, thì một
Câu lô xá bằng năm dặm, Huyền ứng âm
nghĩa quyển 19, Tứ phần luật san bổ tùy
cơ yết ma sớ quyển 1, Tứ phần luật yết ma
sớ Tế duyên kí quyển 1 đoạn 4, Tứ phần
Câu Lị Ca La
Long Vương
CÂU LỊ THÁI TỬ

C
821
luật hành sự sao tư trì kí quyển thượng phần
1 đoạn 4 v.v... đều theo thuyết của kinh
Tạp bảo tạng.
Lại cứ theo Tuệ uyển âm nghĩa quyển
hạ chép, thì một khuỷu tay bằng một thước
năm tấc. Cứ theo kinh Phương quảng đại
trang nghiêm quyển 4 chép, thì bốn khuỷu
tay thành một cung, một nghìn cung là một
Câu lô xá. Cứ theo luật Ma ha tăng kì quyển
8, quyển 9 chép, thì năm khuỷu tay thành
một cung, hai nghìn cung là một Câu lô xá.
Kinh Phật bản hạnh tập quyển 12 thì bảo,
chiều dài của một khuỷu tay là hai thước,
bốn khuỷu tay là một cung, năm cung là
một trượng, mười trượng là một tức, tám
mươi tức là một Câu lô xá. Trong đây, tám
mươi tức là sáu tức nói lầm ra, đây là theo
Tuệ uyển lâm nghĩa quyển hạ, do tính lại
chiều dài của Câu lô xá mà biết được. [X.
luận Câu xá quang kí Q.12; Tuệ lâm âm
nghĩa Q.3, Q.4; Phiên dịch danh nghĩa tập
Q.8]. (xt. Cung, Trửu Lượng).
CÂU LUÂN XÀ ĐIỂU
Câu luân xà, Phạm: Krauĩca, Pàli:
Koĩca. Một giống chim mỏ dài. Còn gọi
là Đế thích duật . Có thuyết bảo
thuộc loài hạc. Chú thích trong kinh Đại
uy đức đà la ni quyển 7, gọi là chim cốc
lộc . Trong kinh A di đà bản tiếng
Phạm bảo, Câu luân xà từng đối trước mọi
người thuyết giáo. [X. kinh Đại phương
đẳng đại tập Q.3; Chỉ quất dịch thổ tập
Q.8].
CÂU LƯU TÔN PHẬT
Phạm: Krakucchanda-buddha, Pàli:

Kakusandha-buddha. Là đức Phật thứ tư
trong bảy đức Phật ở quá khứ, vị Phật thứ
nhất trong một nghìn vị Phật ở kiếp Hiền
hiện tại. Còn gọi là Ca la cưu tôn đà Phật,
Yết lạc ca tôn đà Phật, Ca la ca thôn đà
Phật, Câu lâu tần Phật, Ca cưu lưu Phật,
Cưu lưu tần Phật. Dịch ý là lãnh giữ, diệt
lụy, đã dứt những điều phải dứt, thành tựu
mĩ mãn.
Theo kinh Trường a hàm quyển 1 nói,
trong kiếp Hiền, lúc con người thọ bốn vạn
tuổi thì đức Phật này ra đời, là giòng Bà la
môn, họ Ca diếp. Cha tên là Kí đắc.....
(Pàli: Aggidatta), mẹ tên là Thiện chi.....
(Pàli: Visàkkhà), con tên Thượng thắng
. Thời ấy, vua là An hòa..... (Pàli:
Khema), thành vua là An hòa thành (Pàli:
Khemavatì). Thành đạo dưới gốc cây Thi
lị sa (Pàli: Sirìsa), từng có một hội thuyết
pháp, hóa độ bốn vạn đệ tử, những người
trọng yếu thì có: Tát ni (Pàli: Saĩjìva), Tì
lâu (Pàli: Vidhura), đệ tử thị giả tên là
Thiện giác (Pàli: Buddhija). Theo kinh
Thất Phật chép, thì đức Phật này ra đời vào
kiếp thứ sáu trong kiếp Hiền, cha tên là Dã
nghễ dã na đa, mẹ tên là Vĩ xá khư. Lúc ấy,
vua là Sát mô sát ma, thành vua gọi là Sát
ma. Đệ tử đại trí tuệ tên là Tán nhĩ phạ, thị
giả tên là Một đề du. Theo kinh Phật danh
quyển 8 chép, thì thân phụ của đức Phật
này tên là Công đức bà la môn, thân mẫu
tên là Quảng, con tên là Thượng. Vua tên
là Vô úy, thành cũng gọi là Vô úy. Đức
Phật này cùng với Phật Tì bà thi, Phật Câu
na hàm và đức Thế tôn, gọi chung là bảy
Phật ở quá khứ, lại thêm bồ tát Di lặc sẽ
thành Phật trong vị lai cùng được tạo tượng
cúng dường.

Kinh Quán Phật tam muội hải quyển
10 phẩm Niệm thất Phật (Đại 15, 693 trung),
nói: “Phật Câu lưu tôn cũng phóng ánh
sáng đến trước mặt hành giả, đức Phật thân
cao hai mươi lăm do tuần, ánh sáng tròn
ba mươi hai do tuần, khắp mình sáng năm
mươi do tuần, tướng đẹp đầy đủ, như núi tử
kim. Người nào được thấy đức Phật này thì
thường sinh vào cõi nước trong sạch, không
CÂU LƯU TÔN PHẬT

C
822
phải ở trong bào thai, lúc lâm chung, chư
Phật Thế tôn sẽ đến đón rước”.
Về di tích của đức Phật này, cứ theo
Cao tăng Pháp hiển truyện chép, thì ấp Na
tì già (Nàbhika), cách thành Xá vệ về mạn
đông nam mười hai do diên, là nơi sinh của
Phật Câu lâu tần, là nơi cha con gặp nhau,
đều cũng có dựng tháp Phật. Lại cứ theo
Đại đường tây vực kí quyển 6 mục Kiếp tỉ la
phạt tốt đổ quốc chép, thì vua Vô ưu (vua
A dục) có dựng cột đá trước Tốt đổ ba (tháp)
xá lị của đức Phật Ca la ca thôn đà. [X.
kinh Tăng nhất a hàm Q.45; kinh Thất
Phật phụ mẫu tính tự; Tứ phần luật tỉ khưu
giới bản; luận Đại trí độ Q.9; Phiên dịch
danh nghĩa tập Q.1].
CÂU MA LA QUĨ
Chỉ nghi quĩ của đồng tử Kim cương,
tức nói tắt của Phật thuyết Vô lượng thọ
Phật hóa thân đại phấn tấn câu ma la kim
cương niệm tụng du già nghi quĩ.
CÂU MA LA THIÊN
Câu ma la, Phạm: Kumàra. Dịch ý là
Đồng tử. Còn gọi là Cưu ma la thiên, Cưu
ma la già thiên. Là một trong hai mươi trời
Hộ thế, tức là Phạm vương ở cõi Sơ thiền,
dáng mặt như trẻ con, cho nên có tên là
đồng tử. Vị
tôn này
ngồi ở bên
cạnh Biện
tài thiên về
phía tây
trong viện
Kim cương

bộ ngoài,
trên Thai
tạng giới
mạn đồ la
của Mật giáo. Hình tượng vị tôn mầu vàng,
sáu mặt (hai lớp ba mặt), dáng trẻ con, tay
phải cầm cây kích ba chẽ, tay trái nắm lấy
cán kích. Lại trong hội Thành thân trên
Kim cương giới mạn đồ la, thì hình tượng
mầu xanh lá cây, tay trái nắm lại, tay phải
cầm cái chuông nhỏ, ngồi trên lá sen. [X.
Đại nhật kinh sớ Q.10; Tô tất địa yết la
kinh lược sớ Q.3; Phiên dịch danh nghĩa
tập Q.4].
CÂU MA LỊ THIÊN
Câu ma lị, Phạm:Kumàrì. Còn gọi Cưu
ma lị thiên, Câu ma la thiên, Kiêu ma lị
thiên. Là họ hàng của Đại tự tại thiên. Đại
nhật kinh sớ quyển 16 có giải thích về Câu
ma lị thước để (Đại 39, 744), nói: “Vợ của
con trời Đại tự tại, kết
ấn Thước để (cái
kích)”. Được đặt ở
phía tây bên trái
Phạm thiên nữ trong
viện Kim cương bộ
ngoài, trên Thai tạng
giới mạn đồ la của
Mật giáo. Toàn thân
mầu vàng, tay trái
cầm chiếc mâu,
khuỷu tay phải doãi ra, bàn tay dơ thẳng
nhưng co các ngón lại, ngón trỏ co giống
cái lưỡi câu. Hình tam muội da là cái kích
dài. [X. kinh Đại nhật Q.4; Thai tạng giới
thất tập Q.trung].
CÂU MẬT
Viên lí của chân như thực tướng, gọi là

Lí mật; ba mật của ấn khế cấm chú, gọi là
Sự mật. Kinh Pháp hoa là giáo bí mật của
Lí mật; các kinh Đại nhật, Kim cương đỉnh
là giáo bí mật của Lí, Sự câu mật (cả lí lẫn
sự đều bí mật). Đây là sự phán định của vị
Câu Ma La Thiên
(Mạn Đồ La Kim Cương Giới)
Câu Ma Lị Thiên
CÂU MA LA QUĨ

C
823
sư người Nhật bản, tên là Từ giác, và các sư
của Thai mật lấy đó để đối xứng với Đông
mật. [X. Tô tất địa yết la kinh lược sớ Q.1
(Viên nhân); Thiên thai Chân ngôn nhị
tông đồng dị chương (Chứng chân)].
CÂU NA HÀM PHẬT
Câu na hàm, Phạm: Kanakamuni, Pàli:
Konàgamana. Là đức Phật thứ năm trong
bảy Phật ở quá khứ, Phật thứ hai trong một
nghìn đức Phật ở kiếp Hiền. Còn gọi là
Cẩu na hàm Phật, Ca na già mâu ni, Câu
na hàm mâu ni, Ca na hàm mâu ni, Ca nặc
ca mâu ni. Dịch ý là Kim sắc tiên, Kim nho,
Kim tịch.
Cứ theo Trường a hàm quyển 1 kinh
Đại bản chép, khi loài người sống lâu ba
vạn tuổi, thì đức Phật này ra đời ở thành
Thanh tịnh (Pàli: Sobhavatì), là giòng Bà
la môn, họ là Ca diếp. Cha tên là Đại đức
(Pàli: Yaĩĩnadatta), mẹ tên là Thiện thắng
(Pàli: Uttarà); Phật thành đạo dưới gốc
cây Ô tạm bà la (Pàli: Udumbara), từng
có một hội thuyết pháp, hóa độ ba vạn đệ
tử, hai người trội hơn hết là Thư bàn na đa
(Pàli: Bhiyyosa) và Uất đa la (Pàli:
Uttara). Đệ tử thị giả tên là An hòa (Pàli:
Sotthija).
Kinh Quán Phật tam muội hải quyển 10
phẩm Niệm thất Phật (Đại 15, 693 hạ), nói:
“Phật Câu na hàm mâu ni buông ánh sáng
lớn đến trước mặt hành giả, thân Phật cao
hai mươi do tuần, vòng tròn ánh sáng ba
mươi do tuần, khắp thân ánh sáng chiếu dài
bốn mươi do tuần. Tướng ánh sáng đầy đủ.
Người thấy đức Phật này thì được ba ức môn

Tam muội, vô số đà la ni”. Lại cứ theo kinh
Thất Phật chép, thì Phật Câu na hàm mâu
ni ra đời ở kiếp thứ bảy trong kiếp Hiền.
Kinh Tăng nhất a hàm quyển 45 chép, đức
Phật này họ Ca diếp và Bà la đọa.
Phật Câu na hàm, Phật Câu lâu tần, Phật
Ca diếp v.v... đều ra đời ở kiếp hiện tại, vì
thế tại Ấn độ có truyền thuyết về di tích
của các Ngài. Cứ theo Cao tăng Pháp hiển
truyện chép, thì ấp Na tì già (Nàbhika),
cách thành Xá vệ về phía đông nam mười
hai do diên, là nơi sinh của Phật Câu lâu
tần, từ đó đi về hướng bắc mười một do
diên nữa, tức là nơi sinh của Phật Câu na
hàm. Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển
6 mục Thất la phạt tất để quốc chép, thì
cách chỗ tháp của Phật Ca la ca thôn đà về
phía đông bắc hơn ba mươi dặm, có mấy
tòa Tốt đổ ba (tháp), tòa tháp phía bắc là
tháp thờ xá lị của đức Phật Ca nặc ca mâu
ni, và có cột đá do vua Vô ưu (A dục) dựng.
Năm 1895 Tây lịch, tại bờ hồ Ni cách
sa cách nhi, cách thôn Ni cách lí ngõa
(Niglìva) về mạn nam khoảng một cây số,
cách vườn Lâm tì ni mười tám cây số về
phía tây nam, người ta đã phát hiện cây cột
đá mà ngài Huyền trang miêu thuật, xem
nội dung văn khắc trên cột, có thể xác định
nơi ấy tức là di tích của Phật Câu na hàm,
có điều chỗ ấy không phải vua A dục kiến
thiết, cho nên biết, trước thời vua A dục đã
có tháp của Phật Câu na hàm rồi. [X. kinh
Tạp a hàm Q.15; kinh Phật danh Q.8 ; kinh
Phật mẫu đại khổng tước minh vương
Q.thượng; luận Đại trí độ Q.9; Phiên Phạm
ngữ Q.1; Tuệ lâm âm nghĩa Q.18].
CÂU PHÁT Ý CHUYỂN LUÂN BỒ TÁT
...

Vị Bồ tát này được bày trong viện Hư
không tạng trên Thai tạng giới mạn đồ la
của Mật giáo, ngồi bên phải bồ tát Hư không
tạng. Mật hiệu là Pháp luân kim cương. Bản
thệ cũng giốngnhư bản thệ của bồ tát Tài
phát tâm chuyển pháp luân. Thân mầu
trắng, tay trái cầm hoa sen, trên đặt bánh
xe pháp; bàn tay phải ngửa lên, dựng chày
một chẽ trên bàn tay, ngồi trên hoa sen
đỏ.
CÂU PHÁT Ý CHUYỂN LUÂN BỒ TÁT

C
824
CÂU PHẨM NHẤT PHẦN CHUYỂN BẤT ĐỊNH
QUÁ
Tiếng dùng trong Nhân Minh. Câu
phẩm nhất phần chuyển, Phạm: sapakwavipakw-
alkadeza-vftti. Còn gọi là Đồng
dị câu phần. Nói tắt là Câu phần bất định
quá. Là một trong mười bốn lỗi của Nhân
thuộc ba mươi lỗi trong Nhân minh, một
trong sáu lỗi bất định. Đối với Nhân (lí do)
và Tôn (mệnh đề) đồng phẩm, Tôn dị phẩm
đều có một phần lỗi. Tương đương với câu
thứ chín “Đồng phẩm chẳng có dị phẩm
có chẳng có” trong chín câu Nhân, sở dĩ
nó thành lỗi là vì đối với tướng thứ ba “Dị
phẩm biến vô tính” của Nhân chưa được
hoàn thành. Chẳng hạn Thanh luận sư
đối với Thắng luận sư mà lập “Âm thanh
là thường còn (Tôn, mệnh đề) vì không
chất ngại (Nhân), ví như hư không, như
cực vi (Đồng dụ phẩm), như cái bình, như
nhạc (Dị dụ phẩm). Trong đây, hư không
và cực vi đều có tính thường còn, vì thế
chúng là Tôn đồng phẩm. Lại hư không
không có tính chất ngại, cực vi thì có tính
chất ngại, vì thế hư không là Nhân đồng
phẩm, cực vi là Nhân dị phẩm. Bình và
nhạc đều là vô thường, cho nên chúng là
Tôn dị phẩm. Nhạc thì không có tính chất
ngại, mà bình thì có tính chất ngại, cho
nên nhạc là Nhân đồng phẩm, còn bình là
Nhân dị phẩm. Nhân không chất ngại có
Tôn dị phẩm là nhạc làm đồng phẩm, lại
cũng có Tôn đồng phẩm là hư không làm
đồng phẩm của nó. Nếu lấy nhạc làm
chuẩn, thì thanh có tính không chất ngại,

phải là vô thường; nếu lấy hư không làm
chuẩn, thì thanh âm cùng có tính không
chất ngại, phải cùng có tính thường còn.
Nhưng thanh (tiếng) vừa là thường vừa là
vô thường, cho nên Nhân ấy thực không
thể chứng minh được, vì thế, Nhân ấy là
một Nhân bất định, tức phạm vào lỗi Câu
nhất phần chuyển bất định. [X. luận Nhân
minh nhập chính lí; Nhân minh nhập
chính lí luận sớ Q.trung phần cuối; Nhân
minh nhập chính lí luận Ngộ tha môn thiển
thích]. (xt. Nhân Minh).
CÂU PHÌ LA THIÊN
Câu phì la, Phạm: Kuvera, hoặc
Kubera. Dịch ý là thân hình không đẹp.
Còn gọi là Cưu tề la thiên, Câu ni la thiên,
Câu vĩ la thiên. Là tên gốc của Tì sa môn
thiên, một trong bốn Thiên vương hoặc là
quyến thuộc. Tại Ấn độ, Câu phì la là người
giữ gìn phương bắc, là quỉ thần phúc đức,
được tôn sùng từ xưa. Hình tượng, tay phải
cầm gươm, tay trái nắm lại và ngửa lên, đặt
ở khoảng cạnh sườn. [X. kinh A dục vương
Q.6; Thai tạng tứ bộ nghi quĩ; Tuệ uyển âm
nghĩa Q.thượng]. (xt. Đa Văn Thiên).
CÂU PHỌC BÀ LA MÔN
Còn gọi là Câu bác bà la môn, Cứu bà
câu bà la môn. Bà la môn này thân phạm
trăm tội, sau khi chết rơi vào địa ngục, sau
nhờ sức công đức của Tùy cầu đà la ni mà
hóa địa ngục thành Tịnh độ, và cùng với
các tội nhân khác đều được ba mươi hai
tướng, đầy đủ tám mươi vẻ đẹp. Cứ theo
Tùy cầu đà la ni nghi quĩ chép, thì xưa kia,
ở nước Ma kiệt đà, có một người bà la môn
tên là Câu bác bà la môn, làm nhiều điều
ác, tội không lường được, sau khi chết, rơi
ngay vào địa ngục A tị, ngục tốt đến bắt đi,

ngay lúc ấy, địa ngục bỗng hóa thành ao
hoa sen, tràn đầy nước tám công đức. Là vì
cách chỗ người ta đưa thi hài của Câu bác
đến để thiêu về phía tây một dặm, có một
ngôi tháp, trong đó có để văn chú Tùy cầu
đà la ni, vì tháp đã đổ nát, văn chú rơi xuống
mặt đất, khi gió thổi, một chữ trong văn
CÂU PHẨM NHẤT PHẦN CHUYỂN BẤT ĐỊNH QUÁ

C
825
chú bay theo và dính vào thi hài Câu bác
bà la môn; vì nhân duyên ấy mà Câu bác
và các tội nhân khác đều được ba mươi hai
tướng, đầy đủ tám mươi vẻ đẹp, các tội nhân
đều ở trên Liên hoa đài tạng thế giới mà
thành chư Phật, Bồ tát, Câu bác bà la môn
thì thành Phật Vô cấu ở thế giới phương
trên. Truyện này và tên của Câu bác bà la
môn được thấy rải rác trong các điển tịch
Mật giáo, phần nhiều dùng để nói rõ sức
công đức không thể nghĩ bàn của thần chú
Tùy cầu đà la ni.
CÂU SINH HOẶC
Các hoặc khởi lên cùng lúc với người ta
khi mới sinh ra. Như câu sinh ngã chấp,
câu sinh pháp chấp, câu sinh phiền não
chướng, câu sinh sở tri chướng v.v... Luận
Đại thừa bách pháp minh môn liệt kê sáu
thứ hoặc câu sinh, gọi là Lục chủng câu
sinh hoặc, đó là:
1. Tham hoặc, có nghĩa là đối với năm
trần cảnh thuận tình, thì mong muốn tìm
cầu không biết chán, đến độ say mê mà
không rõ.
2. Sân hoặc, nghĩa là đối với năm trần
cảnh trái ý, thì sinh tức bực giận dữ, đến
nỗi điên cuồng mà không biết.
3. Si hoặc, nghĩa là đối với sự, lí của hết
thảy pháp không biết phân biệt, điên đảo
chấp càn mà khởi các tà kiến, đến nỗi u mê
mà không rõ.
4. Mạn hoặc, nghĩa là kẻ quá chấp
ngã tự tôn, cậy mình có tài, có của, rồi
sinh tâm kiêu căng, khinh khi và lấn lướt
người khác, đến độ điên cuồng mà không

biết.
5. Nghi hoặc, nghĩa là không có lòng
tin chân thực, đối với chính pháp do dự
không quyết, tối tăm không rõ.
6. Giác hoặc, nghĩa là không thấy biết
chân chính, đối với năm trần cảnh thường
khởi thấy biết xấu xa, say sưa đắm đuối đến
độ mê mẩn không biết.
CÂU SINH KHỞI
Phạm:sahaja. Nói tắt là Câu sinh. Đối
lại với “Phân biệt khởi”. Khi phiền não (Tâm
mê hoặc) sinh khởi thì có hai dạng hình
thái, nên chia phiền não làm hai, tức là:
1. Câu sinh khởi, là phiền não tiên thiên,
sinh ra đã có.
2. Phân biệt khởi, là phiền não có tính
hậu thiên, do thế lực bên ngoài là tà giáo,
tà sư, hoặc do chính mình không biết suy
nghĩ và phân biệt chín chắn mà sinh khởi.
Tính chất của phiền não hậu thiên tuy
mạnh, nhưng tương đối dễ trừ diệt, còn tính
chất của phiền não tiên thiên thì rất nhỏ
nhiệm và cực kì khó dứt trừ. Đoạn có thứ
tự, hoặc phân biệt khởi (tức hậu thiên), thì
ở giai đoạn Kiến đạo thứ nhất, nhờ thực
hành Phật đạo mà đoạn trừ được, cho nên
gọi là Kiến hoặc. Hoặc câu sinh khởi (tức
tiên thiên) thì nhờ giai đoạn Tu đạo thứ hai
mà dứt trừ được, cho nên gọi là Tu hoặc.
Lại ngã chấp cũng chia làm hai thứ là Câu
sinh ngã chấp và Phân biệt ngã chấp. [X.
luận Thành duy thức Q.1; luận Đại thừa a
tì đạt ma tạp tập Q.7; luận Thành duy thức
thuật kí Q.1 phần cuối, Q.2 phần cuối].
CÂU SINH PHÁP
Nói tắt là Câu sinh. Tức là pháp sinh
khởi cùng một lúc và không rời nhau. Theo
luận Câu xá quyển 4, thì trong các pháp,

có pháp quyết định câu sinh. Tại cõi Dục,
cực vi nhỏ nhất cũng cùng với tám yếu tố
(bốn đại chủng năng tạo: đất, nước, lửa, gió
và bốn trần sở tạo: sắc, hương, vị, xúc) cùng
sinh một lúc. Ở cõi Vô sắc, đứng về mặt
tâm mà nói, thì tâm và tâm sở cùng sinh,
thiếu một thì các pháp khác không khởi.
CÂU SINH PHÁP

C
826
Sắc, tâm, tâm sở, tâm bất tương ứng, tất cả
các hành hữu vi, khi sinh tất phải cùng với
bốn tướng sinh, trụ, dị, diệt

Thảo thành, Dác thành. Thành này nằm
ở nước Mạt la (Phạm: Malla), một trong
mười sáu nước lớn ở thời đức Phật, là lãnh
thổ của chủng tộc Mạt la.
Cứ theo Cao tăng pháp hiển truyện
chép, thì từ thành Ca tì la, nơi đức Phật
sinh, đi về hướng đông năm do diên, vào
nước Lam mạc, lại từ đây tiếp tục đi về đông
bảy do diên nữa thì đến tháp Khôi thán
..... (tháp tro than), lại cứ đi về đông
mười hai do diên nữa thì đến thành Câu
di na kiệt. Ở khoảng giữa hai cây bên sông
Hi liên về phía bắc thành, tức là nơi đức
Phật nhập diệt. Lại cứ theo Đại đường tây
vực kí quyển 6 chép, thì chu vi thành này
hơn mười dặm, thành quách đổ nát, làng
ấp tiêu điều, dân cư thưa thớt. Mạn đông
bắc thành, có tháp Phật do vua Vô ưu (A
dục) dựng, phía tây ngạn, có tinh xá lớn
bằng gạch, trong có tượng đức Như lai Niết
bàn.
Gần Câu thi na yết la, còn có các di chỉ
như: nhà cũ của Chuẩn đà, nơi cứu hỏa
khi Như Lai tu hạnh Bồ tát, nơi cứu hươu,
nơi Hiền thiện đắc đạo, nơi lực sĩ Kim cương
buông chày xuống đất, nơi chư Thiên dừng
lại để cúng dường Kim quan bảy ngày, nơi
Phật mẫu khóc đức Phật, nơi đồ tì
(hỏa táng) đức Phật và nơi tám ông vua
phân chia xá lợi của Phật v.v... Ngoài ra, cứ
theo Vãng ngũ Thiên trúc quốc truyện của
sư Tuệ siêu vị tăng người Tân la chép, thì
thường có các sư bao quét tháp Phật; hàng
năm, đến ngày 8 tháng 4 tăng ni đạo tục tề
tựu về đây rất đông và thiết đại lễ cúng
Nơi Hỏa Táng Đức Phật
CÂU SINH THẦN

C
827
dường, là một trong tám nơi đại linh tích
của Ấn độ. Khi các ngài Pháp hiển và Huyền
trang của Trung quốc tây du, đều đã đến
đây chiêm bái Thánh tích. Về sau, do Hồi
giáo xâm nhập và Ấn độ giáo phục hưng,
Phật giáo bèn suy dần.
Về vị trí hiện nay của Câu thi na yết la,
thì có nhiều thuyết khác nhau:
1. Nhà khảo cổ học Khang lâm hãn (A.
Cunningham) và nhà Ấn độ học Uy nhĩ
sâm (Wilson), người Anh, cho cái nền cổ
xưa của Tát hán khách đặc (Sahankat) là di
chỉ của tháp Khôi thán; cách Tát hán khách
đặc khoảng năm mươi cây số về phía đông
bắc, là Ca tư a (Kasia), tức là đất cũ của Câu
thi na yết la.
2. Nhà Ấn độ học người Anh là Sử mật
tư (V. A. Smith) và học giả Mục khải cơ
(Mukherji), sau khi Lam tì ni được phát hiện,
tiến tới suy đoán nơi Phật Niết bàn và cho
khu rừng rậm ở địa phương Tháp lai (Tarai)
của Ni bạc nhĩ (Nepal) là nền cũ của Câu
thi na yết la.
Tuy nhiên, về mạn tây nam Ca tư a,
một ngôi nhà được phát hiện, gọi là Nhà
niết bàn, trong nhà có thờ pho tượng Phật
niết bàn rất lớn, bài văn khắc ở trên là vào
thế kỉ thứ V. Lại ở gần nhà Niết bàn, người
ta tìm thấy những bàn in bằng đất, bằng
đồng, bản in đất trên có khắc các chữ “chùa
đại Niết bàn”. Bởi vậy, thông thường phần
nhiều người ta cho Ca tư a là đất cũ Câu
thi na yết la. [X. kinh Tạp a hàm Q.23;
Trường a hàm Q.2 kinh Du hành; Phật sở
hành tán Q.5; kinh Niết bàn (bản Bắc) Q.29;

kinh Bát đại linh tháp danh hiệu; luận Đại trí ²i Bá

đông, có một nền nhà cũ, nơi bồ tát Vô
trước từng ở để viết luận Hiển dương thánh
giáo. Cách đó về mạn đông bắc hơn bảy
trăm dặm, bên sông Căng già (Hằng hà),
có thành Ca xa phú la, nơi đây bồ tát Hộ
pháp đã từng hàng phục ngoại đạo. Vị trí
nước này hiện nay ở vào địa phương cách
A lạp cáp ba (Allahabad) khoảng hơn bốn
CÂU THIỂM DI KIỀN ĐỘ

C 828

trên đời, là thần bảo hộ phương bắc, cũng
là vua của Dạ xoa và Khẩn na la. Ở trên
núi Cát la sa (Phạm:Kailàsa), hình dáng
xấu xí, có ba đùi, một mắt, còn mắt kia thì
chỉ là cái dấu sẹo mầu vàng. Phật giáo lấy
làm một trong bốn Thiên vương hộ pháp.
[X. kinh A dục vương Q.6; kinh Tì sa môn
Thiên vương]. (xt. Đa
Văn Thiên).
III. Câu tì la.
Phạm: Kumbhìra.
Cũng gọi là Kim tì la.
Là một trong mười hai
thần tướng của Dược
sư Như lai, một trong
mười sáu thiện thần
thủ hộ Bát nhã. Thủ
lãnh Dạ xoa, đứng
đầu các thần vương
Dạ xoa phát nguyện
giữ gìn Phật pháp. Mười hai Thần tướng và
mười hai địa chi phối với nhau, đêm ngày
mười hai thời thủ hộ Phật pháp. Theo sự
miêu thuật trong A sa phọc sao dược sư
quyển trung, thì hình tượng vị này mầu
vàng, cỡi hổ (cọp), cầm gươm giết thú, tay
trái nắm lại áp vào khoảng cạnh sườn, tỏ
dáng bạo ác. Cũng có thuyết nói là đầu hổ
thân người, tay phải cầm gậy. [X. kinh Đại
bảo tích Q.36; kinh Kim quang minh tối
thắng vương Q.9; kinh Dược sư lưu li quang
thất Phật bản nguyện công đức Q.hạ]. (xt.
Kim Tì La).
CÂU TÔ LA
Phạm:Kusùlaka. Còn gọi là Quyết tu
la, Kì tu la, Cù tu la, Quyết tô lạc ca. Dịch ý
là cái quần, cái váy. Là một trong năm áo
của Ni chúng, chỉ cái quần của Ni chúng.

Căn bản thuyết nhất thiết hữu bộ bách nhất
yết ma quyển 2 (Đại 24, 461 trung), nói:
“Dài bốn khuỷu tay, rộng hai khuỷu tay,
hai đầu khâu đấu lại với nhau, bên trên
mặc quá rốn, phía dưới cao cách mắt cá
chân hai ngón tay, dùng thắt lưng thắt lại”.
Đó là cách mặc quần của Ni chúng Ấn độ.
Cây Câu Tì Đà La
Câu Tì La (III)
CÂU TÌ ĐÀ LA THỤ

C
829
Tuệ lâm âm nghĩa quyển 63 (Đại 54, 730
thượng), nói: “Váy, khâu chung quanh liền
nhau, giống như cái nơm; tức như đàn bà
ngày nay mặc quần vậy”. [X. luật Ngũ phần
Q.20; Nam hải kí qui nội pháp truyện Q.2].
CÂU TÔ MA
Phạm,Pàli: Kusuma. Dịch âm của hoa,
hoặc chuyên chỉ hoa câu tô ma. Hoa câu tô
ma to bằng
đồng tiền nhỏ,
mầu trắng
tươi, do nhiều
lá rất nhỏ, tròn
tụ lại mà
thành hoa,
dáng giống
như hoa cúc
trắng. Lại hoa
câu tô ma có
nghĩa là hoa
đẹp ý, vì mầu
hoa đẹp mà thơm, hình dáng đoan chính, ai
thấy cũng đẹp lòng vừa ý. [X. Tuệ lâm âm
nghĩa Q.22; Phiên dịch danh nghĩa tập Q.8].
CÂU TÔ MA BỔ LA THÀNH
Phạm: Kusumapura. Dịch ý là Hoa
cung, Hương hoa cung thành. Có hai nơi:
1. Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển
5 mục Yết nhã cúc xà quốc chép, thì Vương
thành cũ của nước Yết nhã cúc xà thuộc
trung Ấn độ, gọi là Câu tô ma bổ la.
2. Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển
8 mục Ma yết đà quốc chép, thì đô thành
cũ của nước Ma yết đà thuộc trung Ấn độ,
gọi là Câu tô ma bổ la, tức tên gọi cũ là Ba

tra li tử thành. Còn Dị bộ tôn luân luận
thuật kí thì nói; thành Câu tô ma bổ la
nằm về phía tây gần thành Ba tra li tử. Bởi
vì trung tâm thành Câu tô ma bổ la dần
dần di chuyển về phía tây, nên đất cũ của
nó phát triển làm thành Ba tra li tử. [X.
Chỉ quật dịch thổ tập Q.8; Giải thuyết tây
vực kí; A. Cunningham: The Ancient Geography
of India; V. A. Smith: Early History
of India].
CÂU TỐN BÀ HOA
Câu tốn bà, Phạm, Pàli: Kusumbha.
Dịch ý là hoa hồng lam. Thực vật thuộc
họ cúc. Tên khoa học là Carthamus
inctorius. Hoa hình ống, mầu đỏ vàng, mật
hoa có thể dùng làm thuốc, hạt có thể ép
lấy dầu. [X. Tô tất địa yết la cúng dường
pháp Q.hạ; Chỉ quật dịch thổ tập Q.9].
CÂU TRA XA MA LỊ THỤ
Pha m:
Kùỉazàlmali,
Kùỉazàlmalika.
Dịch ý là hươu tụ
họp. Còn gọi là
Cư tra xa ma lị,
Cứu la thiểm ma
la. Thuộc loài cây
cao có xơ bông.
Tên khoa học là
Andersonia
Hoa Câu Tô Ma
Hoa Câu Tốn Bà
Cây Câu Tra Xa Ma Lị
CÂU TRA XA MA LỊ THỤ

C
830
rohitaka. Theo kinh Khởi thế quyển 5 chép,
thì câu tra xa ma lị là một giống cây to, cao
một trăm do tuần, cành lá che khắp năm
mươi do tuần. Trong sách Ma ha bà la đa
thì bảo vua Diêm ma dùng gai của cây này
đâm tội nhân để tra khảo. [X. Trường a
hàm Q.19 kinh Thế kí; Tuệ lâm âm nghĩa
Q.53].
CÂU TRÂN NA
Còn gọi là Câu trần na. Cứ theo Tuệ
uyển âm nghĩa quyển hạ chép, thì Câu trần
nghĩa là cái bát lớn; Na, là ý phép tắc. Xưa
kia, có một người tiên đủ năm thần thông,
tên là Câu trần, đặt một cái bát lớn trên
mặt đất, chứa đầy nước bằng cái hồ, rồi cứ
ngồi bên cạnh bát mà tu phép tiên, cũng
thường nói kinh Hộ tịnh và phép dưỡng
sinh cho người ta nghe. Từ đó về sau, học
trò đều lấy tên và phép tu của thầy làm họ
của mình. Người học mỗi ngày một đông
và thêm rộng, rồi ngay ở chỗ ấy dựng lên
thành quách, cho nên người trong cả nước
đều có họ là Câu trần na, thành cũng gọi
là thành Câu trần na.
CÂU TRÍ
.
I. Câu trí. Phạm:Pàli: Koỉi. Còn gọi
là Câu chi, Câu lê. Là tên gọi số lượng
được dùng tại Ấn độ xưa. Có thuyết nói
tương đương với một nghìn vạn, hoặc một
ức. [X. Huyền ứng âm nghĩa Q.5]. (xt. Câu
Chi).
II. Câu trí. Nói tắt của Tì câu trí. Ý là
chau mày. Có thuyết nói là Tì câu trí Quan
âm, Thất câu chi Phật mẫu tôn. Kinh Bất

không quyên sách đà la ni tự tại vương chú
quyển hạ (Đại 20, 428 thượng), nói: “Tì câu
chi, Hán dịch là mắt giận”. Kinh Thất câu
chi Phật mẫu sở thuyết chuẩn đề đà la ni
(Đại 20, 178 hạ), nói: “Vì thương nhớ các
chúng sinh ác nghiệp bạc phúc ở đời vị lai,
nên vào tam ma địa Chuẩn đề, nói ra Đà la
ni do Phật Thất câu chi đã nói ở quá khứ”.
CÂU TRIÊU PHÁP
........
Câu-triệu, Phạm: àkarwaịa, hoặc
àkarwaịì Dịch âm: A yết sa ni, Ế hê hi.
Cũng gọi là Nhiếp triệu pháp, Thỉnh triệu
pháp, Chiêu triệu pháp. Là một trong bốn
loại pháp tu của Mật tông, cũng là một trong
năm phép tu. Là các phép bí mật kêu gọi
lòng người tu thiện. Được phối với bộ Yết
ma trong năm bộ. Phép này vốn từ phép
Kính ái trong bốn loại phép tu được diễn
ra, vì nó có khả năng kêu gọi lòng người,
lại cũng có thể kêu gọi các hữu tình trong
ba ngã ác, khiến được sinh vào các nơi tốt
lành, cũng như cái lưỡi câu móc kéo các
vật, vì thế nên gọi là Câu triệu pháp. Nếu
khi dùng song song với phép Kính ái, thì
gọi chung là Câu triệu kính ái pháp. [X.
kinh Đại nhật Q.6 phẩm Thế xuất thế hộ
ma; kinh Du già du kì phẩm Nhiễm ái
vương]. (xt. Câu).
CÂU VẬT ĐẦU HOA
Câu vật đầu, Phạm, Pàli: Kumuda.
Thuộc họ thụy liên. Còn gọi là Cứu mâu
địa hoa, Củ mẫu na hoa, Cú văn la hoa.
Cuống hoa có gai, mầu trắng hoặc mầu đỏ,
lá hơi ngắn. Loại mầu trắng thì tên khoa
học là Nymphaea esculenta, cuống nhỏ và
trơn tru, có thể ăn được; loại mầu đỏ thì
tên khoa học là Nymphaea rudra. Tuệ lâm

âm nghĩa quyển 3 nói, câu vật đầu hoa tức
là hoa sen đỏ, sắc đỏ sẫm, rất thơm, nhân
gian không có. Tục cao tăng truyện quyển
2, Phiên dịch danh nghĩa tập quyển 8, đều
dịch là Hoàng liên hoa. Đại nhật kinh sớ
quyển 15 thì bảo, câu vật đầu là hoa sen
mầu xanh. (xt. Liên Hoa).
CÂU TRÂN NA

C
831
CÂU XÁ
Phạm:Koza. Còn gọi là Cú xả. Dịch là
kho chứa, cái kén, cái túi, cái bao. Tức là
cất chứa, gói ghém. Bồ tát Thế thân viết
luận Câu xá, người đời sau, dựa vào luận ấy
mà lập thành tông Câu xá cũng là tiếng gọi
tắt của Câu xá tông.
CÂU XÁ BÀ ĐỀ
Phạm:Kuzàvatì, Pàli: Kusàvatì. Là
đô thành của vua Đại thiện kiến chuyển
luân trong truyền thuyết, cũng tức là tên
xưa của Câu thi na yết la (Pàli: Kusinàra),
nơi đức Thích tôn nhập diệt. Còn gọi là
Câu xá bạt đề, Cưu thi bà đế, Câu xa phạt
để, Củ xá phạ đế, Câu xá việt, Cưu di việt.
Dịch ý là vắng vẻ, có nhà nhỏ, cỏ xơ xác.
Trường a hàm quyển 3 kinh Du hành (Đại
1, 21 trung), nói: “Bấy giờ, A nan từ chỗ
ngồi đứng dậy, trật vai áo bên phải, quì gối
chắp tay mà bạch Phật rằng: ‘Xin Ngài đừng
nhập diệt ở nơi thành bé nhỏ, hoang vắng,
hèn kém này. Tại sao? Vì còn các nước lớn,
như nước Chiêm ba, nước Tì xá li, thành
Vương xá, nước Bà kì, nước Xá vệ, nước
Ca duy la vệ, nước Ba la nại, tại các nơi ấy,
nhân dân đông đúc, tin ưa Phật pháp, Phật
diệt độ rồi, chắc sẽ cung kính cúng dường
xà lợi.’ Đức Phật nói: ‘Thôi! Thôi! Chớ nghĩ
như thế, chớ tưởng nơi này là hèn kém, tại
sao? Vì xưa kia, nước này có vua tên là Đại
thiện kiến, thành này khi ấy gọi là Câu xá
bà đề, là đô thành của Đại vương, dài bốn
trăm tám mươi dặm, rộng hai trăm tám mươi
dặm’”.
Ngoài ra, Trường bộ kinh thứ 16 kinh

Đại ban nê hoàn (Pàli: Mahàparinibbànasuttanta),
Tương ứng bộ kinh 22-96, kinh
Phật ban nê hoàn quyển hạ, kinh Trung a
hàm quyển 11 kinh Ngưu phẩm dụ, kinh
Chúng hứa ma ha đế v.v... đều có nói đến
nơi này. (xt. Câu Thi Na Yết La).
CÂU XÁ LUẬN KÍ
Gồm ba mươi quyển. Do ngài Phổ quang
(thế kỉ VII) đời Đường soạn, vì thế sách
này còn được mệnh danh là Câu xá luận
quang kí, Quang kí. Thu vào Đại chính tạng
tập 41. Thần thái, Phổ quang và Pháp bảo
đều là học trò của ngài Huyền trang, dịch
giả Câu xá luận, được gọi chung là ba nhà
Câu xá lớn. Thần thái viết Thái sớ hai mươi
quyển (có chỗ nói ba mươi quyển), thu vào
Vạn tục tạng tập 83, nhưng hiện không
còn đủ. Pháp bảo viết Bảo sớ ba mươi quyển,
thu vào Đại chính tạng tập 41. Trong ba
bản sớ, Thái sớ là xưa nhất, thứ đến là
Quang kí và sau hết là Bảo sớ. Đặc sắc của
Thái sớ là ở chỗ theo văn mà giải thích,
nghĩa lí rõ ràng, là bản chú sớ khó có được;
nếu đem so sánh đối chiếu với Quang kí,
thì lại càng thấy rõ sự thích nghĩa tương
truyền của ngài Huyền trang. Đặc sắc của
Bảo sớ là ở chỗ Pháp bảo vốn nghiên tập
Niết bàn, cho nên chia sự nghiên cứu luận
Câu xá làm năm môn mà bàn về những
chỗ huyền diệu, thường đứng trên quan
điểm Đại thừa mà nhìn luận Câu xá, do đó,
đối với thuyết của hai vị Thần thái và Phổ
quang, có nhiều chỗ không sánh kịp. Thái
độ của ba nhà lớn này tuy có điểm khác
biệt như thế, nhưng, đứng về phương diện
nghiên cứu luận Câu xá, họ đều là những
người không thể bỏ qua được. [X. Câu xá
luận tụng sớ tự kí; Tống cao tăng truyện

Q.4; Tân biên chư tông giáo tạng tổng lục
Q.3].
CÂU XÁ LUẬN SỚ
I. Câu xá luận sớ. Do sư Thần thái đời
Đường soạn. Thu vào Vạn tục tạng tập 83.
CÂU XÁ LUẬN SỚ

C
832
Nói tắt là Thái sớ. Nguyên bản đã không
còn, mà số quyển của nguyên bản cũng có
thuyết cho là ba mươi quyển, có thuyết bảo
là hai mươi quyển, mà nay chỉ còn sót lại
có bảy quyển, tức là các quyển 1, 2, 4, 5, 6,
7, và 17. Tiểu sử của sư Thần thái không
được rõ, chỉ biết sư là một cao đệ của ngài
Huyền trang, là sư huynh của sư Phổ quang.
Lời văn của sư đơn giản sáng sủa, nghĩa lí
thấu đáo, Câu xá luận quang kí (nói tắt là
Quang kí) của sư Phổ quang noi theo thuyết
của sư Thần thái rất nhiều, như Câu xá
luận nhất bộ đại khoa hoàn toàn thừa kế
thuyết của Thần thái. Đời gọi Thần thái sớ
và hai bộ kí của Quang, Bảo (Phổ quang và
Pháp bảo) là ba bộ sách chú thích lớn của
luận Câu xá. [X. A tì đạt ma câu xá luận
pháp nghĩa Q.1; Đông vực truyền đăng mục
lục].
II. Câu xá luận sớ. Gồm ba mươi quyển.
Do sư Pháp bảo đời Đường soạn. Thu vào
Đại chính tạng tập 41. Nói tắt là Bảo sớ.
Sách này cùng với Quang kí đều là những
tư liệu cần thiết cho người học luận Câu
xá. Được chia làm năm môn: thứ nhất, lúc
bắt đầu chuyển pháp luân; thứ hai, thứ tự
của sự học hành, thứ ba; nhân duyên khởi
giáo, thứ tư, bộ chấp trước sau; thứ năm, y
theo văn mà giải thích. Một học tăng người
Nhật bản ở thế kỉ XVIII là Đạo khoái, khi
bàn về bản sớ này, đã nói: “Pháp bảo phần
nhiều dùng một hiểu biết mà quyết đoán,
đồng thời, thường chê Thái sớ và Quang
kí”. Sở dĩ như thế là vì Pháp bảo tôn sùng
Niết bàn, tin một tính đều thành Phật,

không ưa nghĩa năm tính các biệt của Pháp
tướng. Pháp bảo vì cảm thấy sự giải thích
trong Quang kí quá phiền tỏa, nên bài xích,
rồi tự làm ra giải thích của riêng mình, đời
sau cũng có người tôn sùng Bảo sớ, cho
nên việc hiện nay mới có sự tranh luận về
hai học phái Quang, Bảo vậy. [X. Tống cao
tăng truyện Q.4; Trí chứng đại sư thỉnh lai
mục lục; Tân biên chư tông giáo tạng tổng
lục Q.3].
CÂU XÁ LUẬN TỤNG THÍCH SỚ
Gồm hai mươi chín quyển hoặc ba mươi
quyển. Nói đủ là A tì đạt ma câu xá luận
tụng sớ luận bản. Cũng gọi là Câu xá luận
tụng sớ luận bản, Câu xá tụng sớ, Câu xá
luận tụng sớ, Câu xá luận tụng thích. Nói
tắt là Tụng sớ. Là sách giải thích sáu trăm
hàng kệ tụng trong luận Câu xá. Do sư Viên
huy đời Đường soạn. Thu vào Đại chính
tạng tập 41. Soạn giả Viên huy, theo lời
thỉnh cầu của quan Thứ sử Tấn châu là
Giả tăng, đem kệ tụng của luận Câu xá, bỏ
bớt chỗ phiền tạp, châm chước những điểm
trọng yếu rồi chú thích thêm, lối hành văn
giản dị nhưng rất đầy đủ, là sách trọng yếu
cho việc nghiên cứu luận Câu xá. Trong
bài tựa (Đại 41, 813 trung), Viên huy nói:
“Cắt bớt cành lá, chỉ lấy tinh hoa, văn trong
quảng bản, chỗ nào phồn tạp, thì chỉ giải
thích chỗ thiết yếu thôi; nghĩa trong kinh
luật, chỗ nào quan trọng thì phải suốt hết
ngọn nguồn”. Qua đó, người ta đã thấy rõ
cái chí của Viên huy. Sách này ra sau hai
bộ sớ của Phổ quang và Pháp bảo, có thể
nói là đứng đầu trong các sách của những
nhà giải thích luận Câu xá đời sau. Thời ấy,
sách này đã được thịnh hành tại các nơi
như Lưỡng hà, Lưỡng kinh, Giang biểu, Yên,

Tề, Sở, Thục v.v... Sách này vốn y cứ theo
hình thái của Câu xá luận bản tụng, không
bao gồm phẩm Phá ngã. Đời sau, người ta
chú thích thêm phẩm Phá ngã được dẫn
trong các tụng rồi truy bổ mà thành quyển
thứ 30. [X. Chư tông chương sớ lục Q.1;
Tống cao tăng truyện Q.5].
CÂU XÁ LUẬN YẾU GIẢI
Gồm mười quyển. Do vị tăng tông Tịnh
CÂU XÁ LUẬN TỤNG THÍCH SỚ

C
833
độ người Nhật bản là Phổ tịch soạn. Chia
làm bảy môn:
1. Nói về lí do làm luận.
2. Nói về ý nghĩa phát khởi giáo nghĩa.
3. Biện luận về tông chỉ.
4. Nói về tạng được thu nhiếp.
5. Nói về các bản dịch khác nhau.
6. Giải thích đề mục của luận.
7. Theo văn giải thích.
Bản yếu giải này có phê bình các bản
giải thích luận Bà sa, Câu xá luận quang kí,
Bảo sớ v.v... nhưng không dẫn nguyên văn
để đối chiếu, nói về mặt sử dụng, có nhiều
bất tiện.
CÂU XÁ MẠN ĐỒ LA
Là tác phẩm ở cuối thời kì Bình an tại
Nhật bản, được tàng trữ ở chùa Đông đại
tại Nhật. Bức tranh tượng này lấy ba đức
Thích ca, Văn thù, Phổ hiền làm trung tâm,
bốn chung quanh là các vị tổ của tông Câu
xá cùng với các tôn giả Ca diếp, A nan.
Cũng có cả Phạm thiên, Đế thích. Bốn
Thiên vương thì được phối trí ở bốn góc.
Là kiểu tranh mặt bằng có đủ phong khí
xưa. [X. Đại nhật bản cổ văn thư Q.12; Đông
đại tự đại kính Q.4].
CÂU XÁ SƯ
Các sư lấy luận Câu xá làm tôn chỉ. Nói
chung các sư lấy luận Câu xá làm tôn chỉ,
chứ không phải chuyên chỉ bồ tát Thế thân.
CÂU XÁ TAM GIA
Chỉ ba vị học trò của ngài Huyền trang:
Phổ quang, Pháp bảo và Thần thái. Ngài
Huyền trang dịch lại luận Câu xá, học trò
của ngài phần nhiều nghiên cứu bản dịch

mới này. Tuy ngài Huyền trang ngấm ngầm
trao bản dịch cho riêng Phổ quang, nhưng
Pháp bảo và Thần thái cũng đều tinh thông
và đem trước thuật hoằng dương. Do đó
mà Phổ quang có Câu xá luận kí ba mươi
quyển, Pháp bảo có Câu xá luận sớ ba mươi
quyển, Thần thái có Câu xá luận sớ hai
mươi quyển (có thuyết nói ba mươi quyển).
Xưa nay gọi ba người này là ba nhà Câu xá
lớn.
CÂU XÁ TÔNG
Là một tông phái Tiểu thừa dựa theo
luận Câu xá mà được thành lập. Một trong
mười ba tông phái tại Trung quốc. Đối lại
với tông Thành thật được gọi là Tiểu thừa
không tông, tông Câu xá thì gọi là Tiểu
thừa hữu tông. Các học giả của tông này
được gọi là Câu xá sư. Nguyên do: Ngài Thế
thân đến nước Ca thấp di la học giáo nghĩa
Tì bà sa, về sau, căn cứ theo luận Đại tì bà
sa và tham chước giáo nghĩa của Kinh lượng
bộ, rồi viết A tì đạt ma câu xá luận để phê
phán học thuyết truyền thống của Thuyết
nhất thiết hữu bộ. Thời ấy, có luận sư
Chúng hiền, soạn luận Câu xá bạc ,
đả phá thuyết mới của Thế thân, viết thêm
luận A tì đạt ma tạng hiển tôn để hiển bày
tông nghĩa của Tì bà sa. Về sau, các sư Đức
tuệ, Thế hữu, An tuệ, Trần na, Xứng hữu,
Tăng mãn và Tịch thiên v.v... nối tiếp nhau
làm sớ để giải thích luận Câu xá mà tạo
nên một kỉ nguyên mới cho giáo thuyết của
Thuyết nhất thiết hữu bộ.
Năm Thiên gia thứ 5 (564) đời Trần,
ngài Chân đế dịch A tì đạt ma câu xá thích
luận (Phạm: Abhidharmakozabhawya) rồi
lại làm sớ riêng mười sáu quyển để giải nghĩa,
các sư Tuệ khải, Tuệ tịnh và Đạo nhạc cũng

tiếp theo nhau làm sớ để phu diễn rộng ra.
Năm Vĩnh huy thứ 5 (654) đời Đường, ngài
Huyền trang đem dịch lại, gọi là A tì đạt
ma câu xá luận, đời gọi là Câu xá mới, tức
tông Câu xá căn cứ theo bản này mà lập
CÂU XÁ TÔNG

C
834
tông. Học trò của ngài Huyền trang là các
sư Thần thái, Phổ quang và Pháp bảo, mỗi
vị đều có soạn sớ để giải nghĩa rộng ra, gọi
chung là ba bộ đại sớ của Câu xá. Còn có
các sư Hoài tố, Viên huy làm Sớ kí, giảng
tập rất thịnh một thời. Tiếc rằng từ sau đời
Đường trở đi, tông này không còn truyền
thừa, đến thời vua Thế tổ nhà Nguyên,
Quốc sư Bát tư ba viết Chương sở tri luận
hai quyển, là tác phẩm nghiên cứu Câu xá
cuối cùng. Tông này được truyền đến Nhật
bản vào năm Tề minh Thiên hoàng thứ 4
(658), do các sư Trí thông, Trí đạt đến
Trung quốc (đời Đường) lưu học, sau khi
về nước, truyền luận Câu xá, sau sư Huyền
phưởng thỉnh Trí thông, Trí đạt đến chùa
Hưng phúc giảng luận này rất thịnh. Đại
để tại Nhật bản, những người nghiên cứu
tông Câu xá phần nhiều là phụ thuộc tông
Pháp tướng mà kiêm thôi, nay chỉ còn sót
lại cái học phong, chứ tên tông thì không
truyền nữa.
Tông này, ngoài việc lấy luận Câu xá
làm luận điển chủ yếu ra, còn y cứ các kinh
bốn a hàm, bảy bộ luận và các luận Đại tì
bà sa, A tì đàm tâm, Tạp a tì đàm tâm. Ngài
Thế thân viết văn xuôi, vì luận lí rõ ràng
khúc chiết, thứ tự chỉnh tề, không câu chấp
giáo nghĩa của một tông phái đặc định nào,
bởi thế mà bộ luận được người ta gọi bằng
cái mĩ danh là “Luận thông minh”. Giáo
nghĩa tông này nhằm thuyết minh chính lí
nhân duyên của các pháp, đả phá tà kiến
chấp ngã của ngoại đạo và phàm phu, để
dứt hoặc chứng Thánh, vĩnh viễn xa lìa sự

trói buộc trong ba cõi. Luận đem chia các
pháp trong ba cõi làm hai loại Hữu vi, Vô
vi để thuyết minh, lại khu biệt thành năm
vị, phân tích nhỏ ra làm bảy mươi lăm pháp.
Tức là pháp Hữu vi bao gồm mười một Sắc
pháp, một Tâm pháp, bốn mươi sáu Tâm
sở hữu pháp, mười bốn Bất tương ứng hành
pháp; Vô vi pháp thì có ba loại, tổng cộng
thành bảy mươi lăm pháp. Hữu vi pháp là
chỉ các pháp do nhân duyên tụ họp tạo
thành, là các pháp sinh diệt biến thiên; Vô
vi pháp là chỉ các pháp không do các nhân
duyên tạo thành, là những pháp không sinh
diệt đổi dời, mà có tính vắng lặng thường
trụ. Ngoài ra, còn lập các môn pháp năm
uẩn, mười hai xứ, mười tám giới v.v... Tông
này phê phán chủ trương “Tam thế thực
hữu, Pháp thể hằng hữu” (các pháp đều có
thực thể và thực thể ấy tồn tại suốt trong
ba thời quá khứ, hiện tại và vị lai) của
Thuyết nhất thiết hữu bộ, và y theo nghĩa
của Kinh lượng bộ mà đề xướng thuyết “Quá
khứ, vị lai vô thể luận” (quá khứ, vị lai
không có thực thể). Thừa nhận rằng, sự
sinh diệt chỉ là sát na tương tục; diệt là sự di
chuyển tất nhiên của hiện tại, không cần
bất cứ nhân duyên nào khác giúp thành,
mà sinh thì tất phải có sinh nhân và dùng
các pháp môn sáu nhân, bốn duyên, năm
quả để thuyết minh. Lại khái quát nhân
quả mê ngộ là bốn đế Khổ, Tập, Diệt, Đạo,
đồng thời, dùng pháp môn mười hai nhân
duyên để nói rõ về lí sống chết nối tiếp
nhau không cùng; lập ra bảy phương tiện,
bốn hướng, bốn quả để thuyết minh thứ tự
nhân quả chuyển mê khai ngộ. Thêm nữa,
đặc biệt luận chứng trong trạng thái tĩnh
lặng của Thiền định mà lĩnh hội lí bốn đế,

có thể đạt đến giải thoát. [X. Bà tẩu bàn
đậu pháp sư truyện; Câu xá luận quang kí
Q.1; Câu xá luận bảo sớ Q.1; Đại đường tây
vực kí Q.4; Nguyên hanh Thích thư Q.27].
CẦU
..
Chỉ ý mong cầu, trông đợi. Muốn được
vui thú mà tìm cầu, thì gọi là Đắc cầu; muốn
cầu được sống lâu không chết, thì gọi là
Mệnh cầu; muốn được chính quả thành
Thánh, thì gọi là Thánh cầu. Vì người đời
có vô số sự tham cầu, nên dễ gây ra cạnh
CẦU

C
835
tranh và phiền não. Cho nên, đối với việc
đời, Phật giáo khuyên người ta bớt tâm tham
cầu, tự thỏa mãn với những cái mà mình
hiện có, tức luôn luôn biết đủ, có như thế
mới giữ được niềm yên vui thanh thản.
CẦU BẤT ĐẮC KHỔ
...........
Phạm: yad apìcchayà paryewamàịo
na labhate tad api du#khaô. Cũng gọi
là Sở cầu bất đắc khổ, Dục bất đắc khổ. Là
một trong tám nỗi khổ. Chỉ nỗi đau khổ
của chúng sinh khi mong cầu điều gì mà
không được thỏa mãn. Cũng tức là mong
cầu thoát khỏi các điều xấu ác mà không
được, mong cầu các việc tốt lành cũng
không được. Tóm lại, tất cả sự mong cầu
mà không được, đều dẫn đến buồn rầu và
đau khổ, cho nên gọi là Cầu bất đắc khổ.
[X. Trung a hàm Q.7 kinh Phân biệt thánh
đế; kinh Ngũ vương; kinh Đại ban niết bàn
(bản Bắc) Q.12, Q.14; Đại thừa nghĩa
chương Q.3 phần đầu]. (xt. Bát Khổ).
CẦU CHÂU
.... .
Chỉ sự tìm kiếm viên ngọc ở trong áo.
Mượn câu này để thí dụ sự tìm tự tính củ

các nơi khác, như chùa Đạo tràng, chùa
Trung hưng, chùa Bạch tháp v.v... Năm Đại
minh thứ 7 (463) đời Lưu Tống, sư phụng
mệnh cầu mưa và thành công, nhà vua sắc
ban rất trọng hậu. Một đời sư trải qua ba
triều Văn đế, Hiếu vũ đế, Minh đế và triều
vua nào cũng qui hướng tôn sùng sư, đối
nội, đối ngoại, sư có nhiều cống hiến. Sư
CẦU NA BẠT ĐÀ LA

C
836
giảng diễn rộng giáo pháp Đại thừa, dịch
kinh hoằng hóa, cho nên đời gọi là “Ma ha
diễn”. Ngoài các kinh điển do sư dịch kể ở
trên, sư còn dịch các kinh Lăng già bốn
quyển, Tiểu vô lượng thọ một quyển, Quá
khứ hiện tại nhân quả bốn quyển, Tội phúc
báo ứng một quyển, tất cả năm mươi hai bộ
một trăm ba mươi tư quyển. Trong số đó,
kinh Tiểu vô lượng thọ một quyển, là bản
dịch thứ hai trong ba bản dịch. Năm Thái
thủy thứ 4 đời Minh đế, sư thị bệnh, ngày
lâm chung sư thấy Thiên hoa Thánh tượng
và nhập tịch, thọ bảy mươi lăm tuổi. [X.
Lương cao tăng truyện Q.3; Lịch đại tam
bảo kỉ Q.10; Thần tăng truyện Q.3; Xuất
tam tạng kí tập Q.14; Khai nguyên thích
giáo lục Q.5 ].
CẦU NA BẠT MA (367-431)
...........
Phạm: Guịavarman. Dịch ý là Công
đức khải. Vị tăng dịch kinh đời Lưu Tống.
Người nước Kế tân (Ca thấp di la hoặc địa
phương Kiện đà la) thuộc bắc Ấn độ. Xuất
thân từ dòng Sát đế lợi (dòng Vũ sĩ). Hai
mươi tuổi xuất gia và thụ giới Cụ túc, tinh
thông ba tạng Kinh, Luật, Luận, cho nên
người đương thời gọi ngài là Tam tạng pháp
sư. Năm sư ba mươi tuổi, vua nước Kế tân
băng hà, chúng thỉnh sư hoàn tục để nối
ngôi, sư từ chối, rồi sang nước Sư tử (Tích
lan ngày nay) để hoằng dương Phật pháp,
sau lại đến nước Xà bà (Java) truyền đạo.
Niên hiệu Nguyên gia năm đầu (424)
đời Văn đế nhà Lưu Tống, sư đến Quảng
châu bằng đường biển, nhận thấy hình thế

núi Hổ thị khá giống với núi Kì xà quật,
cho nên sư đổi tên gọi là núi Linh thứu,
đồng thời, lập Thiền thất để tập Thiền trong
núi này. Trong núi vốn có nhiều hổ (cọp),
nhưng từ khi sư đến ở thì không có nạn hổ
nữa. Năm Nguyên gia thứ 8, sư đến Kiến
khang, vua Văn đế tiếp đón và mời ở chùa
Kì hoàn, sau đó không lâu, sư bắt đầu giảng
kinh Pháp hoa và kinh Thập địa, giảng
trường rất thịnh. Ngoài ra, sư cũng theo
việc dịch kinh, dịch Bồ tát thiện giới kinh,
Tứ phần tỉ khưu ni yết ma pháp, Ưu bà tắc
ngũ giới tướng kinh, Sa di uy nghi, tất cả
mười bộ mười tám quyển. Ngoài ra, sư còn
kế tiếp Y diệp ba la mà dịch luận Tạp a tì
đàm tâm để bổ túc cho phần mà Y diệp ba
la chưa dịch xong. Ngày hai tám tháng chín
năm Nguyên gia thứ 8, sư thị tịch, hưởng
thọ sáu mươi lăm tuổi. [X. Lương cao tăng
truyện Q.3; Lịch đại tam bảo kỉ Q.10; Thần
tăng truyện Q.3; Xuất tam tạng kí tập Q.14;
Khai nguyên thích giáo lục Q.5].
CẦU NA TÌ ĐỊA (? - 502)
Phạm:Guịavfdhi. Dịch ý là Đức tiến,
An tiến. Vị tăng dịch kinh đời Nam Tề.
Người trung Ấn độ. Xuất gia từ thủa nhỏ,
theo học pháp sư Đại thừa Tăng già tư na,
thường ngày phúng tụng và thuộc hiểu hơn
hai mươi vạn lời kinh Đại thừa, Tiểu thừa.
Thông suốt kinh điển nội ngoại, còn giỏi
cả các thuật âm dương, bói toán, xem giờ
nghiệm việc. Đầu năm Kiến nguyên (479-
482) đời Cao đế nhà Tề, sư đến ở chùa Tì
da li hoằng hóa Phật pháp, sư rất uy nghi
đoan túc, các bậc vương công quí nhân thay
nhau thỉnh mời.
Tại Ấn độ, Tăng già tư na rút ra “Một
trăm việc thí dụ” từ trong tạng kinh, rồi

biên thành một bộ để dạy người mới học,
mà sư cũng tinh thông nghĩa lí của các việc
ấy. Mùa thu năm Vĩnh minh thứ 10 (492)
sư đem dịch ra thành bốn quyển, tức là
kinh Bách dụ bốn quyển. Sư còn dịch kinh
Thập nhị nhân duyên một quyển, và kinh
Tu đạt trưởng giả một quyển. Kể từ năm
Đại minh (457-464) đời Lưu Tống trở đi,
việc dịch kinh suy vi dứt tuyệt, đến đây mới
lại có các bản dịch mới xuất hiện, nên người
CẦU NA BẠT MA

C
837
đương thời thấy thế đều vui mừng tán thán.
Sư là người đôn hậu, có những người từ
muôn dặm đến qui y, những thương gia từ
Nam hải cũng đều tôn thờ và giúp đỡ sư rất
nhiều trong các Phật sự. Sau, sư làm chùa
Chính quán ở Kiến khang (nay là Nam
kinh), điện đường tráng lệ, lầu gác khang
trang, tiếp thu đồ chúng đông đủ, đạo
nghiệp rất thịnh. Mùa đông năm Trung
hưng thứ 2, sư thị tịch, tuổi thọ không rõ.
[X. Lương cao tăng truyện Q.3; Lịch đại
tam bảo kỉ Q.11; Xuất tam tạng kí tập Q.14;
Khai nguyên thích giáo lục Q.6].
CẦU PHÁP
.....
Cũng nói là Cầu đạo. Chỉ việc đi đến
các nơi xa xôi hoặc đến nước khác, mong
tìm được Phật pháp, hoặc thỉnh các tượng
Phật, kinh Phật để mang về. Cao tăng pháp
hiển truyện, Bắc ngụy tăng huệ sinh sứ tây
vực kí, Đại đường tây vực kí, Vãng ngũ thiên
trúc quốc truyện v.v... đều là những kí sự
cầu pháp trứ danh. (xt. Thủ Kinh).
CẦU SINH
Là tên gọi khác của “Trung hữu......”.
Trung hữu ở khoảng giữa đời trước và đời
sau, là ở vào cái vị trí có thể cầu sinh ra ở
đời sau, cho nên gọi là Cầu sinh. Cứ theo
luận Câu xá quyển 10 chép, thì Trung hữu
thường mong cầu, tìm xét cái nơi sẽ sinh ra
ở đời sau, vì thế gọi là Cầu sinh. Tuy nhiên,
thông thường khi nói Cầu sinh, thì phần
nhiều là chỉ cái ý cầu mong được sống còn;
chẳng hạn như trong khi đau ốm thập tử
nhất sinh, hoặc trong lúc nguy nan mà sự

sống chỉ là chân tơ kẽ tóc, thì khi ấy người
ta chỉ mong sao được thoát chết ở hiện tại
chứ chẳng phải cầu chỗ được sinh đến trong
đời sau. Như “bản năng cầu sống”, “ý chí
muốn sống” đều là những tiếng dùng để
hình dung sự mong cầu được sống còn. (xt.
Trung Hữu).
CẦU SINH TỊNH ĐỘ ẤN
Là thủ ấn mà người tu hành cầu vãng
sinh Tịnh độ kết nơi tay. Ấn tướng là hai
tay kết ấn Liên hoa hợp chưởng và đặt ở
trước ngực. Cứ theo kinh Quán tự tại bồ
tát đát phạ đa rị tùy tâm đà la ni chép, thì
khi kết ấn này, hai tay chắp lại, đặt ở trước
ngực, lấy hai ngón tay cái ấn sát vào tâm,
miệng tụng chú căn bản. Trong kinh còn
nói, hết thảy chúng sinh, lúc sắp chết nếu
hay kết ấn này và một lòng tụng niệm chân
ngôn, thì có thể tùy nguyện mà sinh vào
bất cứ cõi Phật nào cũng được như nguyện.
CẦU TỬ NHÂM THAI PHÁP
..............
Còn gọi là Cầu tử nhâm thai bí pháp.
Là phép tu cầu con. Khi tu phép này, trước
hết, bày đàn theo như đồ biểu dưới đây, rồi
quay về hướng đông mà tu. Nếu khi y theo
nghi thức đại pháp mà tu, thì lấy Phật nhãn,
Kim luân, hoặc lấy Dược sư, Thích ca làm
bản tôn; nếu khi theo nghi thức bình thường
mà tu, thì lấy Quan âm, Văn thù làm bản
tôn. Nhưng trong các vị tôn, Ha lị đế mẫu
là trọng yếu nhất.
Đồ biểu :
Phật nhãn - Dược sư - Quan âm
Ha lị đế mẫu
Kim luân - Thích ca - Văn thù hành giả
CẦU VĂN TRÌ PHÁP
Nói đủ là Hư không tạng cầu văn trì

pháp. Còn gọi là Văn trì pháp. Tức là phép
tu lấy bồ tát Hư không tạng làm bản tôn để
cầu được nhớ dai không quên những việc
}
CẦU VĂN TRÌ PHÁP

C
838
đã thấy nghe hay biết. Phép này dựa theo
nghi quĩ “Hư không tạng cầu văn trì pháp”
mà tu. Phép ấy như sau: trước hết, vẽ một
vòng tròn trên tấm bảng gỗ sạch, trong vòng
tròn vẽ tượng bồ tát Hư không tạng, đặt
trong tịnh thất hoặc ở nơi vắng vẻ yên tĩnh,
tượng xoay mặt về hướng tây hay hướng bắc,
lấy vật sạch phủ kín, lại làm mạn đồ la bằng
gỗ, hình vuông, có bốn chân, đặt ở trước
mặt tượng; dùng nước sạch rửa tay, kết ấn
thư nước, tụng đà la ni rồi uống. Kế đó, đến
trước tượng chí tâm lễ bái, bỏ vật phủ tượng
ra, rồi kết ấn, tụng đà la ni, vận hết tâm
thành cúng dường, dùng tay kết ấn lần tràng
hạt để ghi rõ số đà la ni đã tụng.
Sư Không hải người Nhật bản, trước khi
đến Trung quốc, để cầu cho đầu óc sáng
suốt, trí nhớ được tăng cường, đã gắng tu
phép này và rất linh nghiệm. Trong Tam
giáo chỉ qui, sư Không hải đã nói, nếu y
theo phép này mà tu, tụng chân ngôn một
trăm vạn lần, thì có thể ghi nhớ văn nghĩa
của hết thảy giáo pháp. [X. Hư không tạng
bồ tát niệm tụng pháp]. (xt. Hư Không Tạng
Cầu Văn Trí Pháp).
CẦU XA
.....
Xin xe. Là truyện thí dụ nhà lửa nói
trong kinh Pháp hoa. Cứ theo kinh Pháp
hoa phẩm Thí dụ chép, thì những người
con khi ra khỏi ngôi nhà đang cháy, hỏi
trưởng giả xin xe; ý là mượn truyện này để
thí dụ chúng sinh chán ngán nỗi sống chết
mà nguyện cầu Phật đạo. [X. Pháp hoa kinh
luận Q.hạ; Pháp hoa kinh nghĩa kí Q.4;

Pháp hoa kinh văn cú Q.5 phần trên, Q.5
phần dưới]. (xt. Hỏa Trạch).
CẤU
..
Phạm:mala. Tên gọi khác của phiền
não. Chỉ cái làm cho tâm nhơ nhớp. Lại
như tham, sân, si được gọi là Tam cấu (ba
cái nhơ nhớp), vì thế có các tiếng như phiền
não cấu, trần cấu, cấu uế, hoặc cấu, nhiễm
cấu v.v... Ngoài ra, phiền não cấu là từ phiền
não căn bản mà ra, tướng nó bẩn mà thô,
cho nên gọi ví dụ là “Tâm ma tặc ”
(giặc ma của tâm), nghĩa là nó có thể phá
hại hết thảy pháp lành trong thế gian và
xuất thế gian. Cứ theo luận Câu xá quyển
21 nói, thì Cấu là một trong các Tiểu phiền
não địa pháp và lấy não, hại, hận, xiểm,
cuống, kiêu gọi chung là sáu phiền não cấu,
nói tắt là sáu cấu. Luận Xá lị phất a tì đàm
quyển 14 nói, dục tham, sân khuể, hôn
miên, điệu hối và nghi là năm phiền não
cáu ghét nhơ bẩn, gọi là Tâm cấu. Cùng
luận trên quyển 20 còn liệt kê: nghi ngờ,
không suy xét, sợ hãi, thương, ghét, hay ngủ,
buông lung, nhu nhược, lười biếng, nghĩ
bậy, đắm sắc, gọi là mười một tâm cấu; mong
muốn, tức giận, ngủ nhiều, thô tháo, nghi
ngờ, não hại, hay hiềm khích, mang hận,
nóng nảy, ghen ghét, sẻn tiếc, lừa đảo, dối
trá, không thẹn, chẳng hổ, kiêu căng, kiện
tụng, tự cao, dông dỡ, khinh mạn, đại khinh
mạn, gọi là hai mươi mốt tâm cấu. [X. luận
A tì đạt ma thuận chính lí Q.1; Đại thừa
nghĩa chương Q.5].
CẤU L I
Còn gọi là Thủy cấu li, Diêm cấu li. Nghĩa
là trước khi lễ bái cầu nguyện Phật, thần
phải dùng nước lạnh hoặc nước biển tắm

gội, khiến những cáu ghét dơ bẩn của thân
và tâm đều được sạch sẽ thanh tịnh. Trong
các đạo tràng lớn và danh lam thắng tích
tại Nhật bản đều có thiết bị “Cấu li”, “Cấu
li tao”, “Thiên (nhật) cấu li”.
CẤU NHIỄM
.....
Dùng ghét gúa bám vào mình để thí dụ
CẦU XA

C
839
phiền não của tâm. Kinh Phật thuyết vô
lượng thọ quyển hạ (Đại 12, 274 thượng)
nói: “Cũng như nước sạch gột rửa các bụi
bặm cấu nhiễm”.
CẤU TẬP
Có nghĩa là tập khí phiền não. Cấu tức
là phiền não nhơ bẩn, tập là thói quen,
tính quen. Kinh Phật thuyết vô lượng thọ
quyển thượng (Đại 12, 272 thượng), nói:
“Trần lao cấu tập, tự nhiên chẳng khởi”.
CẨU GIỚI
Là một trong giới cấm thủ kiến. Trong
số các ngoại đạo tại Ấn độ cổ đại, có ngoại
đạo thấy con chó sau khi chết, được sinh
lên cõi trời, bèn cho rằng giữ giớ chó (cẩu
giới) là nhân sinh lên cõi trời, rồi bắt chước
chó nằm ngoài cửa, ăn phân người, gọi là
Cẩu giới ngoại đạo. Luận Câu xá nói, ở Ấn
độ, ngoài Cẩu giới ngoại đạo ra, còn có các
ngoại đạo chủ truơng giữ giới trâu, giới bò,
giới hươu thì được thanh tịnh, được giải
thoát, xa lìa khổ vui mà đến chỗ siêu khổ
vui. [X. luận Câu xá Q.19]. (xt. Giới Cấm
Thủ Kiến).
CẨU PHÁP
.....
Tỉ khưu đời mạt pháp chê bai, ghen
ghét, nghi kị lẫn nhau, đắm chìm trong vật
dục mà không tự cứu được mình, cho nên
dùng chó để thí dụ; và tỉ khưu làm các hạnh
ấy, gọi là làm Cẩu pháp (phép chó). Kinh
Đại bảo tích quyển 88 (Đại 11, 504 thượng)
nói: “Phật bảo ngài Di lặc: Năm trăm năm
sau đời mạt pháp cũng như thế. Tỉ khưu tự
xưng là Bồ tát mà làm theo phép chó, đến

nhà thí chủ tưởng là nhà mình, vì nghĩ
như thế, nên sinh tâm tham đắm. Mình
đến nhà trước, thấy tỉ khưu đến sau, thì
nhìn bằng ánh mắt ghen tức, sinh ra cãi
cọ, chê bai lẫn nhau”.
CẨU TỬ PHẬT TÍNH
Tên công án trong Thiền tông. Còn gọi
là Triệu châu cẩu tử, Triệu châu Phật tính,
Triệu châu hữu vô, Triệu châu vô tự. “Con
chó có tính Phật hay không ?” là công án
phá trừ sự chấp trước có, không. Công án
này bắt đầu từ Thiền sư Tùng thẩm ở Triệu
châu, một vấn đề xưa nay các Thiền giả
khó tham cứu, giải đáp, các bậc cổ đức đã
tốn nhiều công phu trầy trật về công án
này. Thung dung lục tắc 18 (Đại 48, 138
trung), nói: “Tăng hỏi thiệu châu: “Con chó
có tính Phật hay không ?” Châu đáp: “Có”.
Tăng nói: “Đã có, mà tại sao lại chui vào cái
túi da ấy ?” Châu đáp: “Vì nó biết mà cố
phạm”. Một vị tăng khác hỏi: “Con chó có
tính Phật hay không ?” Châu đáp: “Không”.
Tăng hỏi: “Hết thảy chúng sinh đều có tính
Phật, tại sao con chó lại không có?” Châu
trả lời: “Vì nó còn có nghiệp thức”. Trong
công án này, Thiền sư Triệu châu mượn
tính Phật của con chó để đả phá sự chấp
có, chấp không của người học. Và cái có,
cái không Triệu châu nói ở đây, chẳng
phải cái có, cái không của sự vật mà là
biểu thị cái thực thái của Phật tính tồn tại
siêu việt.
CHÀNG
..
Phạm: dhvaja, Pàli: dhaja. Dịch âm:
Đà phọc nhã, Đà phạ nhã, Thoát đà. Còn
gọi là Kế-đô (Phạm:Ketu). Cũng gọi Bảo
chàng, Thiên chàng, Pháp chàng. Là một

loại cờ, dùng để trang nghiêm Phật, Bồ tát
và đạo tràng. Thông thường cùng với Phan
(Phạm: patàkà, Pàli: paỉàkà) không phân
biệt; tuy nhiên, về hình dáng thì có khác
nhau, nghĩa là dáng tròn như cái thùng gỗ
CHÀNG

C
840
là Chàng, dáng dài nhỏ như mảnh vải là
Phan. Phiên dịch danh nghĩa đại tập, dịch
ketu là Chàng,patàkàlà Phan.
Đại nhật kinh sớ quyển 9 (Đại 39, 673
thượng), nói: “Tiếng Phạm Đà phạ nhã, Hán
dịch là Chàng, tiếng Phạm Kế đô, Hán dịch
là Kì (cờ), hình dáng hơi khác. Chàng chỉ
dùng các loại tơ lụa nhiều màu làm vật trang
nghiêm; Kế đô (kì) hình tướng đại khái cũng
thế, nhưng còn thêm mật hiệu cờ, như các
nhà quân sư vẽ các loại hình rùa rồng chim
thú để làm biểu tượng của ba quân”.
Theo Đại nhật kinh sớ, thì hình dáng
của Đà phọc nhã và Kế đô to nhỏ giống
nhau, duy có điều là Kế đô nhấn mạnh sự
quan hệ với cờ quân, nghĩa là như cờ vua
hoặc tướng quân, trên đó có in các hình
động vật, cờ của Phật và Bồ tát thì cũng in
chữ để đại biểu Phật và Bồ tát. Lại kinh
Bản sinh vănPàlido Cao điền tu, người
Nhật bản, dịch nói, chàng và phan đều hàm
ý là cờ quân. Nghĩa là vua, tướng quan dùng
cờ quân thống lãnh quân đội để đánh quân
địch; còn đức Phật thì dùng cờ trí tuệ để
dẹp bọn ma quân phiền não. Vì chàng
tượng trưng nghĩa tồi phá, nên được coi là
đồ trang nghiêm, dùng để tán
thán Phật, Bồ tát và làm đẹp
đạo tràng.
Trong các đồ trang nghiêm
của Mật giáo, có thuyết nói
chàng và phan giống nhau,
như phan được dùng trong giới
tràng Tam muội da quán đính,
gọi là chàng; dùng ba, bốn

đoạn vải vuông, phía trên đầu
hình ba góc và đính cái móc
để treo, sau đó, dùng bốn hoặc
năm đoạn vải khâu lại làm thân chàng, ở
bốn góc vải hình vuông và ở giữa miếng
vải hình ba góc trên đầu, đều đính một nẹp
lụa treo rủ xuống, dưới cùng cũng đính bốn
nẹp lụa rủ xuống, các ô vải hình vuông đều
có thêu hình tam muội da của Phật và Bồ
tát. Lại một thuyết bảo, chàng là cờ treo
trên đầu một cây sào cao, tiêu biểu cho tâm
đại Bồ đề trong Mật giáo. Nếu trên ngọn
cán cờ có đính một viên ngọc như ý bảo
châu thì gọi là Bảo chàng, Như ý chàng,
Ma ni chàng. Còn gọi Dữ nguyện ấn, là
hình tam muội da của đức Bảo sinh Như
lai, bồ tát Kim cương chàng, bồ tát Trừ cái
chướng và Địa tạng bồ tát. Tại Nhật bản,
chàng và phan được coi như cùng một vật.
[X. Phật sở hành tán Q.1; kinh Hoa nghiêm
(80 quyển) Q.26, kinh Vô lượng thọ
Q.thượng; Đại nhật kinh sớ Q.6; Tuệ lâm
âm nghĩa Q.29; Đại bi thai tạng tam muội
da mạn đồ la đồ; Mật giáo pháp cụ tiện
lãm].
CHÂM
..
Vốn là cái đe bằng sắt của người thợ
rèn. Trong Thiền lâm, là cái chùy châm
(cái kiểng) dùng để đánh khi thầy lên thuyết
pháp, khai thị học trò, hoặc khi vị Duy na
tập chúng để bạch việc gì, hoặc rước đại
chúng lên khóa tụng; nhưng có khi cũng
làm bằng gỗ. Hình dáng là hình tám góc,
đường kính độ mười lăm phân, cao khoảng
một trăm hai mươi phân. Thiền uyển thanh
qui quyển 1 mục Phó chúc phạn (Vạn tục
111, 441 thượng), nói: “Sau đó, Duy na vào

nhà trai lạy trước Thánh tăng xong, thắp
hương đứng ra một bên, đánh châm, đại
chúng mở bát”.
CHÂM CƠ BẠ
Cuốn sổ ghi chép những vật liệu kiến
trúc hoặc những vật tạp nhạp dùng hằng
ngày trong tùng lâm. Châm cơ, nguyên chỉ
viên đá tảng của vật kiến trúc, ở đây chuyển
chỉ các vật lặt vặt. Quyển sổ này chỉ cần
cho việc qui định chính điện, nhà tăng v.v...
Chàng
CHÂM

C
841
khi bắt đầu làm chùa, nhưng vị trụ trì không
thể không biết đến; bởi thế sau khi nhập tự
phải xem xét cho cặn kẽ. Lại “Châm cơ đạo
nhân” là vị tăng trông coi về thuế đất trong
tùng lâm, có tính chất là một viên quan lại.
Chức này được đặt ra đầu tiên vào năm
Hồng vũ 19 (1386) đời Minh. [X. Sắc tu
bách trượng thanh qui Q.5 mục Nhập viện;
Tăng đường thanh qui Q.5].
CHÂM ĐỒNG
.....
Cái ống đựng kim khâu. Thông thường
ống có nhiều loại: sắt, đồng, chì, tre, gỗ
v.v..., nhưng theo trong Luật chế thì phải
làm bằng ngà voi, hoặc bằng sừng, chứ
không được làm theo ý muốn.
CHÂM GIỚI
Cũng gọi Châm phong...... Đặt ngửa
cái trôn kim trên mặt đất, rồi từ trên trời
ném xuống một hạt cải, mà muốn nó trúng
vào lỗ trôn kim là một việc vô cùng khó
khăn. Thí dụ được gặp Phật ra đời là việc
rất khó. [X. kinh Niết bàn (bản Nam) phẩm
Thuần đà].
CHÂM KHỔNG
Cắm cây kim trên mặt đất rồi từ trên
trời gieo một sợi chỉ xuống, khiến nó xỏ
qua lỗ kim, việc ấy rất khó. Thí dụ thân
người khó được. [X. Pháp uyển châu lâm
Q.31].
CHẨM KINH
.....
Còn gọi là Già kinh . Sau khi người
chết, chưa liệm, đứng tụng kinh ở bên gối
(chẩm) người ấy gọi là Chẩm kinh. Tại Ấn

độ, từ xưa, sau khi một vị sư tịch, phải tụng
kinh ở bên gối suốt đêm. Kinh Vô thường
(Đại 17, 746 hạ), nói: “Nếu đưa người chết
đến nơi để xác họ, thì đặt nằm nghiêng
bên phải, ở phía cuối gió, mặt quay về hướng
mặt trời, bày tòa cao trang nghiêm ở phía
đầu gió, thỉnh một tỉ khưu ngồi lên tòa pháp
vì người đã chết tụng kinh Vô thường”. [X.
Hữu bộ tì nại da tạp sự Q.18].
CHÂN
..
I. Chân thực. Đối lại với các nghĩa giả,
ngụy, tục. Nghĩa rốt ráo cùng tột gọi là chân;
giả là nghĩa phương tiện, tạm thời. Chẳng
hạn như thân Phật chia làm chân thân và
ứng thân, đối lại với thân ứng hóa thì gọi là
chân thân. Lại như pháp môn chia làm
chân đế và tục đế, đối lại với thế tục đế thì
gọi là chân đế. Ngoài ra, chân giả và quyền
thực là những tiếng cùng nghĩa. Có thuyết
bảo tục là chỉ sự vật “che lấp cái thật”; còn
ngụy thì chỉ sự vật “hư dối không thật mà
lại giống như thật”.
II. Chỉ chân ảnh, tức tượng khắc, tượng
đắp hoặc tượng vẽ của các tổ sư và các bậc
tôn túc. (xt. Chân Ảnh).
CHÂN ẢNH
.....
Còn gọi là Chân tượng, Chân nghi, gọi
tắt là Chân. Ý là ảnh tượng của thân thật,
chia làm hai loại đắp vẽ và chạm trổ. Tại
Ấn độ, tượng Phật và Bồ tát khá thịnh hành,
nhưng tượng các bậc danh đức và thiện tri
thức thì rất ít. Tại Trung quốc, về sau rất
thịnh hành; chân ảnh của Phật, Bồ tát, Cao
tăng đại đức, các bậc đế vương truyền ở đời
không ít. Tượng lại chia làm toàn mình,
nửa mình; nhà Thiền gọi tượng nửa mình

là Đính tượng....., nay còn lại rất nhiều
tác phẩm, trong nhà Tổ, nhà Khai sơn các
tông phái đều có đặt tượng các Tổ sư. Lại
nữa, trong nghi thức an táng các bậc tôn
túc, có thiết trí một cỗ khám rồi đặt tượng
CHÂN ẢNH

C
842
nửa mình của người quá cố trong đó, gọi là
Chân khám. [X. Lương cao tăng truyện Q.1].
CHÂN BA TỊ
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Đích thực
là người có đầy đủ lỗ mũi. Nghĩa bóng: chỉ
bậc đại trượng phu thực sự đại triệt đại ngộ.
CHÂN BÀ LA MÔN
Chỉ phạm thiên. Kinh Nhất tự tâm chú
(Đại 19, 316 hạ), nói: “Nếu muốn hàng phục
chân bà la môn thì dùng hoa thượng hảo
hạng và hạt cải trắng, y theo phép trước,
thì được như ý”.
CHÂN BÀN MỘC
Một thứ cây thơm, nhựa cây màu nâu
sẫm, khi đốt lên, mùi thơm bay ra ngào
ngạt. Có thuyết nói gỗ trầm hương có hai
loại đen và trắng, loại đen gọi là Chân bàn.
CHÂN CA LA
..... .. .
Phạm:Kaíkara. Một trong các số mục
của Ấn độ đời xưa. Còn gọi Căng yết la,
Hằng ca la. Tương đương với một nghìn
muôn ức. Kinh Pháp hoa quyển 6 (Đại ),
53 tru=ngÔ
áN iợh ng
]     ),Ô#      ji.

đủ hai nghĩa nghiệp quả và khắp ba cõi, CHÂN BA TỊ

C
843
nhưng lại thiếu nghĩa không dứt, dị thục
sinh của năm thức trước chỉ có nghiệp quả
mà thiếu hai nghĩa không dứt và khắp ba
cõi, cho nên đều không phải là chân dị
thục, duy chỉ có thức thứ tám là đủ cả ba
nghĩa, vì thế được gọi là chân dị thục. [X.
luận Thành duy thức thuật kí Q.4].
CHÂN DIỄN (1621-1677)
.....
Vị tăngtôngLâm tế cuối đời Minh. Người
Cô tô, Ngô quận, Trường châu (Giang tô),
họ Hứa. Tự Trúc am, biệt hiệu Ngẫu am.
Mười chín tuổi lễ Thạnh công ở chùa Vân
thê xin xuất gia, hai mươi ba tuổi đến thụ giới
Cụ túc nơi ngài Vạn phong, rồi trở về hầu
Thạnh công. Sau, sư xem kinh Viên giác,
tham học ngài Vạn phong ba năm, sau lại
tham học với ngài Mộc trần Đạo mân mà
được khế ngộ. Vì mắc bệnh dạ dày, nên sư
đóng cửa tĩnh tu tại Phúc thành thuộc tỉnh
Sơn đông, tụng trì và biên chép kinh Pháp
hoa mà khỏi bệnh. Năm bốn mươi lăm tuổi,
sư đhênsb ạ biệtÔáên

quĩ bố đàn pháp].
CHÂN ĐÊ THIÊN
Chân đê, Phạm: Cinti. Dịch ý: Thiện
tư duy thiên (Trời khéo suy nghĩ). Tên cõi
trời. [X. Huyền ứng âm nghĩa Q.4].
CHÂN ĐẾ
I. Chân đế. Là một trong hai đế, một
trong ba đế. Chỉ nghĩa lí chân thật, không
hư dối. Như nói pháp thế gian là Tục đế,
pháp xuất thế gian là Chân đế. (xt. Nhị Đế).
II. Chân đế (499 - 569). Vị tăng dịch
kinh nổi tiếng vào khoảng thế kỉ thứ V,
thứ VI. Tên Phạm: Paramàrtha. Dịch âm:
Ba la mạt tha, Ba la mạt đà. Còn gọi là Câu
la na đá (Phạm:Kulanàtha). Người xứ Ưu
thiền ni (Phạm:Ujjainì) tây bắc Ấn độ,
giòng Bà la môn, họ Phả la đoạ (Phạm:
Bhàrata). Sư thông minh, biện luận thao
thao. Lúc nhỏ, sư đi các nước tìm thầy tham
học, nhớ dai, nghiên cứu tinh tường bốn
bộ kinh Vedas và sáu bộ luận, quán thông
ba tạng năm bộ, rõ suốt diệu lí Đại thừa.
Niên hiệu Trung đại đồng năm đầu (546)
đời Nam triều Lương, sư mang theo kinh
điển đến Trung quốc. Năm Thái thanh thứ
2 (548), sư vào Kiến nghiệp (Nam kinh) yết
kiến Vũ đế, lúc ấy Hầu cảnh nổi loạn, sư
bèn lánh về phía nam, lần lượt đi khắp các
địa phương, nay là Tô (Giang tô), Triết (Triết
giang), Cám (Giang tây), Mân (Phúc kiến)
và Quảng châu v.v... và đến đâu sư cũng
dịch kinh không ngưng nghỉ, xong lại soạn
sớ để giải thích rõ nghĩa thú trong các kinh
luận. Niên hiệu Thái kiến năm đầu đời Trần,
sư thị tịch, thọ bảy mươi mốt tuổi.
Từ cuối đời Vũ đế nhà Lương đến niên
hiệu Thái kiến năm đầu đời Trần, sư dịch
được sáu mươi tư bộ, hai trăm bảy mươi

tám quyển kinh luận, nay chỉ còn ba mươi
sáu bộ, đại đa số là những kinh điển trọng
yếu cho việc nghiên cứu Phật giáo. Sư cùng
với các ngài Cưu ma la thập, Huyền trang
và Nghĩa tịnh, được gọi chung là bốn nhà
phiên dịch lớn. Phương pháp phiên dịch
Thần Chân Đạt La
CHÂN ĐẠO VÔ THỂ

C
845
và học thức của sư đối với lịch sử truyền bá
Phật giáo và phiên dịch kinh điển ở Trung
quốc có thể xếp vào hàng cự phách. Ngoài
các luận điển Duy thức chủ yếu như luận
Chuyển thức, luận Đại thừa duy thức v.v...,
sư còn dịch kinh Kim quang minh, luận
Nhiếp đại thừa, Nhiếp đại thừa luận thích,
luận Luật nhị thập nhị minh liễu, luận
Trung biên phân biệt, luận Thập thất địa
(luận này được rút ra từ Luận du già sư địa),
Câu xá luận thích, luận Đại thừa khởi tín
v.v... Trong số này, Nhiếp đại thừa luận và
Nhiếp đại thừa luận thích có ảnh hưởng
lớn nhất, là căn cứ lí luận chủ yếu của học
phái Nhiếp luận thời Nam triều, cũng do
đó mà ngài Chân đế được tôn làm tổ của
tông phái Nhiếp luận. [X. Tục cao tăng
truyện Q.1; Nhiếp đại thừa luận tự; Đại
đường nội điển lục Q.4, Q.5].
CHÂN ĐÌNH
.....
Một thứ đồ dùng trong lễ tang tại các
tùng lâm. Là cái đình nhỏ trong đó đặt tượng
hoặc ảnh của vị cao tăng đã viên tịch. Bốn
góc có cột, như một cái đình hóng mát,
chung quanh treo phan, cờ bằng giấy hoặc
bằng lụa. [X. Thiền uyển thanh qui mục
Tôn túc thiên hóa].
CHÂN ĐỘ
.....
Còn gọi Chân báo độ. Đối lại với
“Phương tiện hóa độ”. Tông Tịnh độ nói,
cảnh giới mầu nhiệm mà đức Phật A di đà
chứng được, tức là cõi Tịnh độ vắng lặng
lìa tướng, chân thân của chư Phật an trụ,

cũng là nơi chúng sinh có lòng tin chân
thực được sinh đến. Là cõi chân thực chứ
không phải cõi phương tiện, cho nên gọi là
Chân độ. Đức Phật A di đà có vô lượng
ánh sáng, sống lâu vô lượng, phát đại
nguyện cứu độ chúng sinh, chúng sinh
trong khoảng một niệm, nhanh chóng siêu
chứng đạo chính chân vô thượng. Tướng
trang nghiêm và nhân duyên thù thắng ở
cõi này, đã được miêu tả rất tường tận trong
ba kinh Tịnh độ. [X. kinh Vô lượng thọ
Q.thượng; Duy ma kinh nghĩa kí Q.2 ; Đại
thừa nghĩa chương Q.19].
CHÂN ĐỘC
.... .
Phương pháp tụng đọc kinh Đại bát nhã
có hai: Chân độc (đọc chân thực) và Chuyển
độc (đọc qua). Từ đầu đến cuối theo thứ tự
tụng hết sáu trăm quyển, gọi là Chân độc,
còn chỉ đọc mỗi quyển mấy hàng đầu và
giữa rồi chuyển sang quyển khác thì gọi là
Chuyển độc.
CHÂN ĐỨC BẤT KHÔNG TÔNG
..............
Tông thứ tám trong mười tông do tông
Hoa nghiêm phán thích. Tức là Đại thừa
chung giáo, giáo thuyết cho hết thảy pháp
đều là chân như, lấy tính công đức vô lậu
đầy đủ Như lai tạng làm chủ yếu, như thuyết
trong các kinh Thắng man, Mật nghiêm và
các luận Khởi tín, Phật tính v.v... đều thuộc
tông này. (xt. Ngũ Giáo Thập Tông).
CHÂN ĐƯỜNG
Nhà thờ tượng các vị Tổ sư trong Thiền
lâm. Thông thường, Chân đường và Thổ
địa đường được dựng ở hai bên đại điện
(điện Phật), trong đó thờ tượng của các Tổ
sư mở ra các tông phái, tổ Đạt ma, Bách

trượng, Lâm tế v.v... Ngoài ra, vị tăng trông
coi Chân đường, gọi là Chân đường chủ.
CHÂN GIẢ
.... .
Chân, tức là thật, không dối, thực nghĩa
cùng tột; giả, là nghĩa chưa cùng tột, là pháp
CHÂN GIẢ

C
846
môn quyền giả phương tiện, dùng tạm rồi
bỏ. Chân thực và quyền giả là hai danh từ
đối nhau, phần nhiều được các tông dùng
để phán giáo. Chẳng hạn như tông Pháp
tướng lập Tam thừa chân thực và Nhất thừa
phương tiện, tông Hoa nghiêm, tông Thiên
thai thì nói Nhất thừa chân thực và Tam
thừa phương tiện, đều dùng hai môn đối
đãi nhau mà phán lập nghĩa chân, giả.
CHÂN GIẢ BÁT NGUYÊN
...........
Trong bốn mươi tám nguyện của đức
Phật A di đà, có nguyện chân thực cùng tột
và nguyện quyền giả tạm thời, trong đó,
nguyện Trụ chính định tụ thứ 11, Quang
minh vô lượng nguyện thứ 12, Thọ mệnh
vô lượng nguyện thứ 13, Chư Phật xưng
dương nguyện thứ 17, Niệm Phật vãng sinh
nguyện thứ 18 và Tất chí bổ xứ nguyện thứ
22, là các nguyện chân thực cùng tột; còn
nguyện Lai nghinh tiếp dẫn nguyện thứ 19
và Hệ niệm định sinh nguyện thứ 20 thì là
các nguyện quyền giả tạm thời, gộp lại mà
gọi chung là Chân giả bát nguyện (tám
nguyện chân và giả). Đây là giáo pháp do
Tịnh độ chân tông của Nhật bản lập ra.
CHÂN GIẢ ĐẠI THẾ
Một trong bốn thế lớn của tông Lâm tế.
Hàm ý mượn giả để hiểu rõ thật. Trong
tùng lâm, khi thầy dạy trò, thường hay mượn
việc thế gian để hiển bày lí Phật pháp. Ngũ
gia tông chỉ soạn yếu quyển thượng (Vạn
tục 114, 259 hạ), nói: “Thế lớn chân giả
thứ ba là mượn giả để tỏ thật, ý nằm ở ngoài
lời, không câu chấp nhất định.”

CHÂN GIẢ NHỊ MÔN
Chân môn và Giả môn nói gộp lại.
Thuật ngữ của Chân tông Nhật bản dùng
để phán giáo. Tức một pháp niệm Phật là
Chân môn, còn muôn hạnh thiện khác là
Giả môn. Giả môn, là pháp môn Định, Tán
nói trong kinh Quán vô lượng thọ, tức
Định, Tán thu nhiếp giáo pháp một đời vào
môn hoằng nguyện niệm Phật phương tiện,
đây là ý trong nguyện thứ 19, gọi là Phương
tiện giả môn. Chân môn, kinh A di đà nói
danh hiệu thiện bản đức bản, tức kinh này
bỏ muôn hạnh thiện khác, mà quay về một
hạnh niệm Phật, để trừ tâm hoài nghi về tự
lực, đây theo ý trong nguyện 20, gọi là Chân
môn. Và hai môn này đều hòa nhập vào
Tha lực hoằng nguyện phương tiện thứ 18.
[X. Tam kinh vãng sinh văn loại thiện quang
lục].
CHÂN GIÁC
.....
I. Chân giác. Sự giác ngộ cùng tột của
Phật. Để phân biệt với Tương tự giác, Tùy
phần giác của Bồ tát, nên gọi là chân giác.
II. Chân giác (605-713). Vị thiền tăng
đời Đường. Người huyện Vĩnh gia, tỉnh Triết
giang. Tự Minh đạo. Lúc đầu tập Thiên thai
chỉ quán, sau tu Thiền quán. Có lần cùng
với Huyền lãng ở Tả khê và Huyền sách ở
Đông dương đến tham yết Lục tổ. Khi gặp
tổ, qua mấy câu vấn đáp liền được ấn khả,
và lưu lại một đêm, cho nên người đương
thời gọi là “Nhất túc giác........” (giác
ngộ trong một đêm). Sau về Ôn châu, đại
chấn Thiền phong, học giả từ bốn phương
đến học rất đông, người thời bấy giờ tôn
xưng là “Chân giác đại sư”. (xt. Huyền Giác).
III. Chân giác (1265-1334). Vị tăng

phái Hổ khâu thuộc tông Lâm tế đời
Nguyên. Người huyện Thiên thai, tỉnh Triết
giang, họ Diệp. Tự Vô kiến, pháp danh Tiên
đổ. Theo ngài Cổ điền hậu công ở Thiên
minh xuất gia thụ giới, sau tham học ngài
Văn bảo ở Phương sơn, được đại ngộ và
làm đệ tử nối pháp. Sư dựng am cỏ trên
CHÂN GIẢ BÁT NGUYÊN

C
847
nền chùa cũ của ngài Cao am Thiện ngộ
trên Thiên thai hoa đính, hóa đạo rất thịnh,
đời gọi là Cao am tái thế. Năm Nguyên
thống thứ 2 sư thị tịch, thọ bảy mươi tuổi.
Hiệu tháp là Tịnh quang. Có hai quyển Vô
kiến Đổ thiền sư ngữ lục truyền ở đời. [X.
Tục đăng tồn cảo Q.7; Phật tổ cương mục
Q.41; Ngũ đăng nghiêm thống Q.21].
CHÂN GIÁC TỰ
.... ....
Chùa nằm về mạn bắc huyện Thiên thai
tỉnh Triết giang, một trong những chùa nổi
tiếng ở núi Thiên thai. Được sáng lập vào
năm Khai hoàng đời Tùy, là nơi đại sư Trí
giả thị tịch. Sau hoang phế đã lâu, mãi đến
khoảng năm Long khánh (1567 -1572) đời
Minh, sư Chân nhẫm làm lại điện Phật,
phòng tăng. Đến khoảng năm Gia khánh,
Đạo quang (1796 - 1850) đời Thanh, Tướng
quốc Nguyễn văn đạt quyên góp tiền của
để trùng tu. Nay còn điện Tổ, nhà khách
hai bên đông tây và điện Kim quang. Điện
tổ là tòa bảo tháp hình sáu góc, để chân
thân của đại sư Trí giả. Ở mặt chính đặt cỗ
khám, trong
đó thờ tượng
của Đại sư.
Trên các bức
vách nhỏ giữa
khoảng các
đấu và củng,
có các bức
chạm nổi, trên
đó khắc sự tích
Đại sư. Phía

sau nhà khách
có bia đạo
tràng tu
Thiền, văn bia
do Hàn lâm học sĩ Lương túc đời Đường
soạn, do quan thứ sử Thai châu là Từ phóng
viết, do sư Hành mãn dựng vào ngày 12
tháng 11 năm Nguyên hòa thứ 6 (812) đời
Đường. Bia này vốn để ở chùa Đại từ, sau
chùa hư nát mới được dời về chùa Chân
giác.
CHÂN GIẢI THOÁT
Có nghĩa sự giải thoát chân thực. Chỉ
sự giải thoát của Như lai, cũng là tên riêng
của Như lai. Tức đã dứt tuyệt hết thảy phiền
não, chứng được Niết bàn của Phật. Giải
nghĩa là lìa sự trói buộc; thoát, nghĩa là tự
tại. Sự giải thoát của Nhị thừa an trụ nơi
Niết bàn, cho nên chưa phải là giải thoát
chân thực; Phật vì lòng từ bi, không trụ nơi
Niết bàn; lại vì đại trí, nên trụ nơi sinh tử,
đây là Niết bàn vô trụ, cho nên gọi là chân.
Kinh Niết bàn (bản Nam) quyển 5 cũng
nói, chẳng sinh chẳng diệt tức là chân giải
thoát, chân giải thoát tức là Như lai.
CHÂN HÀNH
Còn gọi Thị chân hành giả. Một chức
vụ trong Thiền lâm. Chân, chỉ chân ảnh
của Tổ sư. Thị chân, là chức vụ có trách
nhiệm trông nom nhà Chân ảnh (nhà Tổ),
còn Thị chân hành giả là chức dưới quyền
Thị chân, vị tăng làm các việc lặt vặt trong
nhà Chân ảnh.
CHÂN HIÊN LƯỢNG
........
Tiếng dùng trong Nhân minh. Lượng,
có nghĩa là qui củ, ấn định mực thước chuẩn
xác. Trong luận thức nhân minh, quá trình

cấu thành tri thức, hoặc chính tri thức, đều
gọi là Lượng. Hiện lượng, tức chỉ năng lực
của năm cảm quan trực tiếp nhận biết những
hiện tượng ngoại giới. Sự nhận biết này là
nền tảng cấu thành tri thức. Chẳng hạn do
mắt mà nhìn thấy vẻ tươi đẹp của hoa cỏ,
do mũi mà ngửi thấy mùi thơm của hoa cỏ,
Tháp Chân Thân của Đại Sư Trí Giả
ở chùa Chân Giác
CHÂN HIÊN LƯỢNG

C
848
nhờ thế mà trong tâm thức người ta đã cấu
thành một khái niệm nhất định về hoa cỏ.
Tuy nhiên, trong hiện lượng, không phải
chỉ toàn những sự thực bất di bất dịch,
nhưng nếu vì một nguyên nhân nội tại nào
đó (sự thất thường của cảm quan) hoặc ngoại
tại (sự thác loạn của ngoại cảnh, như lay
động, tia sáng, cự li v.v...) thì dễ đưa đến sự
thấy biết lầm lẫn của cảm quan. Sự thấy
biết tựa hồ như đúng mà thực thì sai, gọi là
“Tựa hiện lượng” (hiện lượng ang áng, chứ
không giống hẳn); trái lại, sự thấy đúng với
cảnh diễn ra trước mắt, không một chút sai
trật, thì gọi là Chân hiện tượng.
CHÂN HÌNH
Hình thể chân thật, chỉ cho chân thân
vô tướng của đức Phật. Lâm tế lục dẫn kệ
tụng của Phó đại sĩ (Đại 47, 500 thượng):
“Có thân chẳng phải giác thể, không tướng
mới là chân hình”.
CHÂN HƯU CHI XỨ
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Chỉ sự
chấm dứt toàn bộ hoạt động của ý thức, là
trạng thái tâm tuyệt đối yên tĩnh.
CHÂN KHẢ (1543-1603)
.....
Vị tăng đời Minh. Người huyện Ngô
giang tỉnh Giang tô, họ Trần. Tự Đạt quang.
Hiệu Tử bá lão nhân. Tính sư hùng mạnh,
dáng người to lớn, lúc nhỏ thích vũ. Mười
bảy tuổi sư xuất gia theo ngài Minh giác ở
Hồ khâu. Hai mươi tuổi thụ giới Cụ túc,
nhập thất ba năm trong chùa Cảnh đức tại
Vũ đường. Khi ra thất, sư đi bốn phương,
tình cờ ở Ngũ đài tham vấn một bậc kì túc

mà được ngộ. Niên hiệu Vạn lịch năm đầu
(1573) sư đến Kinh đô, theo ngài Biến dung
. chín năm. Sư nhận thấy Đại tạng
kinh bản Phạm giáp trước đây đọc rất bất
tiện, năm Vạn lịch 17, trên núi Ngũ đài, sư
lấy tạng Bắc đời Minh làm nền tảng, kiểm
xét lại tạng Nam đời Minh, bắt đầu khắc
Đại tạng kinh kiểu bản vuông. Sư ở Ngũ
đài bốn năm, sau dời đến Kính sơn (tỉnh
Triết giang), tiếp tục khắc, nhân đó mới gọi
là tạng Kính sơn (tức bản tạng Vạn lịch đời
Minh). Sư lại bàn với sư Hàm sơn sửa Đại
minh truyền đăng lục. Vì Thiền tông tàn
lụi, sư đến Tào khê khơi lại mạch pháp.
Năm Vạn lịch 28, triều đình thu thuế quá
nặng, bọn quan lại sâu mọt thừa cơ đi các
nơi sách nhiễu dân, sư bèn chống gậy vào
Kinh đô, ý định giải thích việc ấy. Không
bao lâu, triều đình bắt được cuốn sách nặc
danh nói về sự khuynh loát trong nội bộ
cung đình, việc này chấn động dư luận
trong ngoài, những kẻ ghét sư thừa cơ hãm
hại, bảo đó là sách do sư viết, vì thế sư bị
bắt giam. Năm Vạn lịch 31, tháng 12, sư
tịch ở trong tù,
thọ sáu mươi
mốt tuổi. Mười
năm sau, di cốt
của sư được đưa
về an táng tại
Kính sơn. Sư để
lại Tử bá tôn giả
toàn tập ba mươi
quyển. Sư cùng
với các ngài Liên
trì, Hàm sơn,
Ngẫu ích được
gọi chung là bốn vị cao tăng lớn đời Minh.

[X. Thích thị kê cổ lược Q.3; Tục đăng tồn
cảo Q.12; Đạt quan đại sư tháp minh (thu
vào quyển đầu trong Tử bá tôn giả toàn
tập)].
CHÂN KHÔNG
.....
I. Chân không. Lí thể chân như xa lìa
Chân Khả
CHÂN HÌNH

C
849
tất cả mọi hình tướng, dứt tuyệt “có, không”
đối đãi, cho nên gọi là chân không. Như
Không chân như nói trong luận Đại thừa
khởi tín, Nhị không chân như nói trong
Duy thức, Chân không quán trong ba quán
của Hoa nghiêm... đều là chân không. Lại
Đại thừa gọi cái “có” của “chẳng có” là Chân
không. Đây là chân không cùng tột của
Đại thừa. (xt. Không, Chân Không Diệu
Hữu).
II. Chân không. Chỉ cảnh giới Niết bàn
của Tiểu thừa. Vì chẳng phải giả nên gọi là
Chân; vì xa lìa hình tướng nên gọi là Không.
Đó là cái không thuần không. [X. Tứ phần
luật hàm chú giới bản sớ hành tông kí Q.1
phần trên].
CHÂN KHÔNG DIÊU HỮU
...........
Tức là “Tính viên thành thực” trong ba
tính do Duy thức thuyết minh. Tính viên
thành thực là chân lí do lìa hai chấp “ngã,
pháp” mà được hiển hiện. Vì xa lìa hai chấp
nên gọi Chân không; cũng chẳng phải cái
“không” tương đối với cái “có” do Tiểu thừa
chủ trương, mà là cái có một chân thực,
cho nên gọi là Diệu hữu. Vì là chân không,
nên các pháp duyên khởi y nhiên như thế;
vì là diệu hữu nên muôn pháp nhân quả
nhất như. Đó là nghĩa “sắc tức không,
không tức sắc”. Vì thế nên biết chân không
và diệu hữu chẳng phải sai khác ; tất cả sự
tồn tại (năm uẩn) đều do các điều kiện (nhân
duyên) hòa hợp mà thành, cho nên không
có thể thực (không) mà chỉ là sự tồn tại giả
có (hữu), nhưng quan niệm thế gian lại thừa

nhận sự tồn tại ấy là có thực. Tư tưởng
Chân không diệu hữu không phải chỉ giới
hạn trong Duy thức học mà ngay cả tư tưởng
thuộc Như lai tạng hệ cũng nhấn mạnh
điều đó. Chân không trong Phật giáo chẳng
phải chủ nghĩa hư vô, là tác dụng mầu
nhiệm sâu kín đối với hiện thực mà được
phát huy. [X. Bát nhã tâm kinh tán; Ngũ
giáo chương thông lộ kí Q.23]. (xt. Hữu
Vô).
CHÂN KHÔNG GIA HƯƠNG VÔ SINH PHỤ MẪU
Tám chữ bí truyền được lưu hành trong
tông giáo nhân gian từ giữa đời Minh trở đi.
Do La giáo đặt ra đầu tiên. Giáo này cho
Tịnh độ vô cực là nguồn gốc vũ trụ và dựa
vào đó để xiển phát nghĩa đế chân không.
“Chân không gia hương” (quê nhà là chân
không), tức cung trời, là nơi con người từ
đó sinh ra, rồi cuối cùng lại trở về đó an
nghỉ. “Vô sinh phụ mẫu” (không sinh là
cha mẹ) là phủ nhận quan hệ huyết thống
thân thuộc; về sau, “Vô sinh phụ mẫu” biến
thành “Vô sinh lão mẫu” (mẹ già vô sinh)
là mẹ của người đời.
CHÂN KHÔNG GIÁO
Còn gọi Không đạo. Một trong những
tông giáo dân gian đời Thanh. Liêu đế sính
sáng lập vào thời Đồng trị (1862 - 1874).
Lấy “trở lại cội nguồn, về một về không”
làm chủ yếu, ứng dụng phương pháp tu
hành tĩnh tọa, tỉnh ngộ để đạt đến cảnh
giới dung hợp chính mình với bản thể chân
không. Tín đồ không trì trai, trái lại, cho
sát sinh ăn thịt, là ngụ ý cứu chuộc. Không
dùng thuốc men, chữa bệnh bằng phương
pháp ngồi yên lặng, cấm hút thuốc.
CHÂN KHÔNG QUÁN
........

Một trong ba phép quán pháp giới do
tông Hoa nghiêm lập ra. Tức quán Lí pháp
giới trong bốn pháp giới. Chân, chỉ cho ý
nghĩ không hư dối. Không, chỉ sắc tướng
không có hình chất chướng ngại. Pháp giới,
chỉ cảnh sở quán. Quán, chỉ cho tâm năng
quán. Tức trụ nơi quán bình đẳng, quán
CHÂN KHÔNG QUÁN

C
850
sắc chẳng phải sắc thực, thể của nó là chân
không; quán không chẳng phải đoạn
không, thể của nó là sắc giả; cũng tức là
quán sắc tức không, không tức sắc, nhờ
thế mà thoát được tất cả sự trói buộc của
trần lụy, đạt đến cảnh không, sắc không
trở ngại nhau. Đó là Chân không quán.
Ngài Đỗ thuận chia làm bốn câu mười môn:
1. Hội sắc qui không quán, nghĩa là hội
tụ tất cả các sắc pháp về tính chân không.
Ở đây có bốn môn:
a. Sắc phi đoạn không môn, nghĩa là
sắc tuy là giả, nhưng quyết không phải là
cái không đoạn diệt, mà là tất cả thể đều
chân không.
b. Sắc phi chân không môn, nghĩa là,
sắc thực chẳng phải chân không.
c. Sắc không phi không môn, nghĩa là
sắc thực và đoạn không đều chẳng phải
chân không.
d. Sắc tức thị không môn, nghĩa là cả
sắc và không đều không có thể tính, cho
nên là chân không.
2. Minh không tức sắc quán, có nghĩa
chân không tức là bản tính của hết thảy
sắc pháp. Như vậy, hễ là chân tức là tục
giả, ở đây do bản tính của sự vật mà nói
chân không. Cũng chia làm bốn môn :
a. Không phi huyễn sắc môn, nghĩa là
cái không đoạn diệt chẳng phải tức là sắc
giả.
b. Không phi thực sắc môn, nghĩa là
chân không chẳng phải tức là sắc thực.
c. Không phi không sắc môn, nghĩa là
chân không quyết không phải là cái không

đoạn diệt và sắc thực ở trước mắt mà là chỉ
cái bản tính của chân không.
d. Không tức thị sắc môn, nghĩa là nói
về lí không, vô ngã là do lí không sắc tương
tức. Không, tức chân không, sắc, thì kiêm
cả sắc giả.
3. Không sắc vô ngại quán, nghĩa là tất
cả thể của sắc tướng là chân không, mà tất
cả thể của chân không cũng không khác
sắc tướng; vì sắc là sắc giả nên cũng chẳng
trở ngại không cũng chẳng trở ngại sắc, cho
nên quán hai pháp không, sắc chẳng trở,
chẳng ngại.
4. Mẫn tuyệt vô kí quán, Mẫn tuyệt,
nghĩa là dứt tuyệt sắc không, lìa tất cả tướng.
Vô kí, có nghĩa là chẳng còn lời nói chữ
nghĩa nào có thể gửi gấm được. Tức là cái
chân không sở quán ấy siêu tuyệt mọi đối
đãi, dứt hết mọi lời nói, suy tư, không có
cách nào diễn tả được. Cho nên phải đạt
đến cảnh địa bất khả tư nghị, tâm cảnh
đều diệt mới có thể thấy được toàn thể chân
không. [X. Hoa nghiêm pháp giới quán môn;
Chú hoa nghiêm pháp giới quán môn tự].
(xt. Tam Trùng Quán Môn).
CHÂN KIM PHỐ
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Vốn chỉ
cửa tiệm chuyên bán vàng ròng. Trong
Thiền lâm, tán dương sự truyền bá Thiền
phong thuần túy là Chân kim phố (tiệm
bán vàng thật). Tổ đường tập quyển 4
chương Dược sơn Duy nghiễm chép: “Một
hôm sư viết thư, trong thư nói: ‘Thạch đầu
là chân kim phố (tiệm bán vàng ròng), Giang
tây là tạp hóa phố (tiệm bán tạp hóa)’”.
CHÂN KIM SƠN
Thí dụ thân của Phật. Thân Phật có vô
lượng ánh sáng, giống như một quả núi

vàng, cho nên gọi là Chân kim sơn. [X.
luận Thập trụ tì bà sa Q.5].
CHÂN KIM THẤT SẮC
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Chỉ người
tu Thiền ngộ đạo, cơ dụng linh hoạt có thể
khiến cho vàng cũng mất ánh sáng rực rỡ.
Người đạt đạo, hoạt dụng xảo diệu, nắm
CHÂN KIM PHỐ

C
851
chắc một vật, không cho vật nào xuất hiện;
tước bỏ tất cả, ngay khi kim thân trượng
sáu cũng biến thành cộng cỏ. Bích nham
lục tắc 31 (Đại 48, 170 thượng), nói:
“Buông ra, thì gạch ngói phát ánh sáng;
mà thu lại thì vàng ròng mất sắc (chân
kim thất sắc)”.
CHÂN LÍ
.....
Phạm: satya. Đứng về phương diện
nguyên ngữ mà nói thì chân lí là “tại...”,
một danh từ trừu tượng, hàm ý “phải đầy
đủ”. Tức ở ngay trong cái hiện thực tồn tại
mà giác ngộ chân lí, ngoài hiện thực, không
có chân lí. Tư tưởng này thừa kế lập trường
“Phạm ngã nhất như ” (Phạm:
brahma-à

(Phạm:pratìtya-samutpàda), có nghĩa là
muôn sự muôn vật tồn tại được là nhờ các
mối quan hệ hỗ tương; tư tưởng này bắt
nguồn từ tư tưởng căn bản của Phật giáo
nguyên thủy, cho đến Phật giáo Đại thừa,
là chân lí quan nhất quán của Phật giáo.
Phật giáo Nhật bản, ngoài danh từ chân lí
ra, các ngài Pháp nhiên, Thân loan còn đề
xướng từ “Tự nhiên pháp nhĩ ”.
Trong Mạt đăng sao, ngài Thân loan nói,
chữ “tự” trong cái gọi là tự nhiên, là chính
cái lí ấy chứ không phải xí đồ của hành giả.
Cái gọi là “nhiên” là vốn nó như thế, chứ
không phải do hành giả an bài. Hết thảy
đều do thệ nguyện của Như lai dẫn đến,
cho nên gọi là “Pháp nhĩ”. Tức tư tưởng
cho rằng người ta phải buông bỏ tất cả tư
khảo, kế hoạch đối với muôn pháp, tất cả
phải tiếp thu thệ nguyện của Phật Di đà
mới có thể biết được chân lí.
CHÂN MÔN
Chân, là nghĩa chân thực; đối với giáo
pháp phương tiện mà gọi sự chứng đạo chân
thật là Chân môn. Như Tịnh độ chân tông
của Nhật bản lấy một pháp niệm Phật làm
Chân môn, mà cho muôn hạnh thiện khác
là Giả môn.
CHÂN NĂNG LẬP
Tiếng dùng trong Nhân minh. Môn thứ
nhất trong tám môn Nhân minh. Nói tắt là
Năng lập. Đối lại với “Tự năng lập ”.
Trong phương thức biện luận Nhân minh,
khi người lập luận (Lập) thành lập luận đề
của mình một cách chính xác, đúng đắn,
khiến đối phương (Địch) không thể tìm ra
chỗ sơ hở, lầm lỗi nào, thì gọi là Chân năng
lập. Phàm khi biện luận, thì Nhân (lí do),
Dụ (thí dụ) đều phải chính xác, và nghĩa

của Tông (mệnh đề) được thành lập cũng
phải đầy đủ, khiến cho người nghe hiểu rõ,
cho nên gọi là Năng lập. Có bốn điều kiện:
1. Ba dữ kiện trọng yếu là Tông, Nhân,
Dụ đều phải đầy đủ, không được thiếu một
dữ kiện nào.
2. Cả ba đều không phạm lỗi lầm.
3. Ba tướng của Nhân phải đầy đủ.
CHÂN NĂNG LẬP

C
852
4. Không được phạm lỗi quyết định trái
nhau. Tuy nhiên, về vấn đề Năng lập, sự
phân loại của các học giả Nhân minh, mới
cũng như cũ, đều có khác nhau. Trong
Nhân minh đại sớ liệt kê tám năng lập (luận
Du già sư địa, luận Hiển dương thánh giáo,
luận Đối pháp), bốn năng lập (cổ Bà la môn),
ba năng lập (Thế thân), hai năng lập (Thiền
na) v.v... [X. luận Du già sư địa Q.15; luận
Hiển dương thánh giáo Q.11; luận Nhân
minh nhập chính lí; Nhân minh đại sớ
Q.thượng phần đầu].
CHÂN NĂNG PHÁ
Tiếng dùng trong Nhân minh. Môn thứ
hai trong tám môn Nhân minh. Nói tắt là
Năng phá. Trong phương thức biện luận
Nhân minh, người lập luận (Lập) và đối
phương (Địch) dùng ba phần Tông, Nhân,
Dụ tiến hành tranh luận, sau khi người lập
luận đã trình bày luận điểm của mình rồi,
nếu có lỗi thì đối phương bác bỏ ngay, hoặc
đưa ra một lập luận khác để chứng minh
mà bác bỏ, như thế gọi là Năng phá. Năng
phá còn chia làm hai:
1. Đưa ra một luận thức chính xác khác
để bác bỏ luận đề của đối phương, gọi là
Lập lượng phá .
2. Nếu chỉ vạch ra những lỗi lầm của
đối phương thôi, mà tự mình không đưa ra
một lập luận khác, thì gọi là Hiển quá phá
.
Trong ba mươi ba lỗi Nhân minh, thì
sáu lỗi như tỉ lượng tương vi, vi quyết, bốn
tương vi v.v... có thể trái với lập lượng, cho
nên thuộc về Lập lượng phá; còn hai mươi

bảy lỗi kia thì thuộc về Hiển quá phá. Lại
Chân năng phá là đối lại với “Tự năng lập
” mà có, nếu không có Tự năng lập
thì chẳng cần có Chân năng phá. [X. luận
Nhân minh chính lí; Nhân minh nhập
chính lí luận đại sớ].
CHÂN NGÃ
Ý nói là ta chân thực. Đối với cái ta giả
dối của ngoại đạo, phàm phu mà chủ trương
cái ta Niết bàn là chân thực, là vì cái ta
chân thực của Niết bàn có đủ tám đức tự
tại. Ngoài ra, ngài Pháp tạng chia “cái ta”
làm sáu thứ: ta chấp ta, ta kiêu mạn, ta tập
khí, ta trôi theo dòng đời, ta tự tại, ta chân
thực. Và bảo cái ta chân thực có đủ bốn
đức chân như “thường lạc ngã tịnh”. [X.
Đại tạng pháp số Q.12; Phạm võng kinh
Bồ tát giới bản sớ Q.1].
CHÂN NGÔN
.....
Phạm: mantra. Dịch âm: Mạn đát la,
Mạn đồ la. Cũng gọi Đà la ni, Chú, Minh,
Thần chú, Mật ngôn, Mật ngữ, Mật hiệu.
Hàm ý là lời nói chân thực, không hư dối.
Trong Mật giáo, Chân ngôn tương đương
với Ngữ mật trong ba mật, và nói “Chân
ngôn bí mật”. Hoặc còn chỉ Đức bản thệ
của chư Phật, Bồ tát, chư Thiên, hoặc là
tên riêng của các Ngài; hoặc chỉ các câu nói
bí mật chứa đựng những giáo nghĩa sâu kín,
mà phàm phu và Nhị thừa không thể biết
được. Trung quốc và Nhật bản đều không
phiên dịch chân ngôn, mà chỉ trực tiếp dùng
phiên âm của nguyên ngữ. Cho rằng, xướng
niệm, viết chép hoặc quán tưởng là quán
tưởng văn tự chân ngôn, có thể được công
đức tương ứng với chân ngôn. Cho nên,
chân ngôn không những chỉ có thể đưa

đến thành Phật ngay thân này, mà còn có
thể thỏa mãn các nguyện vọng thế gian.
Chẳng hạn như Chân ngôn Quang minh
nói trong kinh Bất không quyên sách Tì lô
giá na Phật đại quán đính quang chân ngôn,
có thể khiến người nghe diệt trừ các tội
chướng. Lại như tụng Chân ngôn Quang
minh gia trì vào cát vàng, rồi đem cát ấy rắc
CHÂN NĂNG PHÁ

C
853
lên xác chết, hoặc lên mộ người chết, nhờ
sức gia trì, mà người chết diệt hết tội lỗi
được vãng sinh Tây phương cực lạc thế giới.
Danh từ Chân ngôn (Mạn đát la), từ
nguồn gốc vốn là công cụ biểu hiện sự tư
duy, cũng tức là ý văn tự, ngữ ngôn, đặc
biệt chỉ cho lời nói thiêng liêng do thần,
quỷ phát ra. Phong tục tụng đọc Mạn đát la
đã rất thịnh hành tại Ấn độ ngày xưa, các
kinh Phệ đà đã cho thấy rõ điều đó. Nhưng
trong văn học Mạn đát la, thì Mạn đát la
được giải thích là ý giải phóng tư duy, cũng
tức là tư duy giải phóng con người từ sự trói
buộc của sống chết.
Ngoài sự giải thích như trên ra, Chân
ngôn cũng còn bao hàm mấy nghĩa sau đây:
1. Minh, tiếng Phạm:vidyà, hàm ý học
vấn, tri thức.
2. Đà la ni (Phạm:dhàranì, tổng trì), từ
miệng nói ra là Chân ngôn đà la ni, biểu
hiện ở nơi thân thì gọi là Minh.
3. Nếu chân ngôn do những câu dài tạo
thành, thì gọi Đà la ni, còn chỉ với vài câu
tạo thành, thì gọi Chân ngôn; có khi một
chữ, hai chữ thì gọi chủng tử.
Nói theo nghĩa rộng, không những chỉ
văn tự, ngôn ngữ biểu thị thần chú bí mật,
mới gọi là Chân ngôn, mà ngay cả sự nói
pháp của Pháp thân Phật cũng gọi là Chân
ngôn. Như các kinh điển, Mật giáo của
Đông mật tại Nhật bản, hoặc các kinh điển
Hiển giáo Mật giáo của Thai mật, về mặt
biểu diện, đều dùng ngôn ngữ phổ thông,
nhưng về mặt bản chất, thì đều căn cứ vào
sự gia trì bí mật của Đại nhật Như lai, cho

nên gọi là Chân ngôn bí mật tạng. Ngoài
ra, như tiếng gió rì rào trên ngọn tùng, tiếng
nước róc rách trong khe suối, tất cả đều là
tiếng Như lai diễn nói pháp chân như thực
tướng, cho nên gọi là Chân ngôn.
Trong Mật giáo, chân ngôn được chia
làm nhiều loại:
1. Đứng về phương diện người nói Mật
ngữ khác nhau mà chia, thì có năm loại:
Như lai nói, Bồ tát kim cương nói, Nhị thừa
nói, chư Thiên nói và Địa cư thiên nói.
2. Đứng về phương diện ba bộ lớn của
Mật giáo mà chia, thì tức là ba loại chân
ngôn của Phật bộ, Liên hoa bộ và Kim
cương bộ.
3. Đứng về phương diện tính chất của
phép tu mà chia, thì có bốn loại: Tức tai
pháp, Hàng phục pháp, Nhiếp triệu pháp
và Tăng ích pháp.
4. Đứng về phương diện hình thức mà
phân loại, thì có nhiều chữ (đà la ni), một
chữ (chân ngôn) và không chữ (thực tướng)
khác nhau. Ngoài ra, chân ngôn của một vị
tôn cũngcó rộng, vừa và lược phân biệt
gọi là Đại chú (Đại tâm chú), Trung chú
(Tâm chú) và Tiểu chú (Tâm trung tâm
chú).
Thu tập chân ngôn của chư tôn mà biên
thành sách, thì có:
1. Năm Diên bảo thứ 8 (1680), ngài Tịnh
nghiêm tại Nhật bản bắt đầu in Phổ thông
chân ngôn tạng.
2. Năm Gia khánh thứ 5 (1800) đời
Thanh, chùa Vọng nguyệt ở Triều tiên in
Chân ngôn tập. [X. kinh Trường a hàm
Q.14 ; kinh Tô tất địa yết la Q.thượng phẩm
Chân ngôn tướng; kinh Đại nhật Q.1, Q.2;
Đại nhật kinh sớ Q.7, Q.12; Tổng thích Đà

la ni nghĩa tán; Pháp hoa nghĩa sớ Q.12
(Cát tạng)]. (xt. Chú, Đà La Ni).
CHÂN NGÔN BÁT CHỦNG NGHĨA
Tám nghĩa chân ngôn được nêu lên
trong Từ thị bồ tát nghi quĩ (do ngài Thiện
vô úy dịch) quyển thượng. Đó là:
1. Nghĩa chân như tính nhất thể, tức là
không sinh không diệt, không đến không
đi, chẳng một chẳng khác, lìa lời lìa tướng,
dứt tuyệt nói năng, tâm hành xứ diệt, tính
vốn thanh tịnh.
CHÂN NGÔN BÁT CHỦNG NGHĨA

C
854
2. Nghĩa tùy ý tưởng được thành tựu, vì
tính vốn thanh tịnh nên ứng hóa được
tương ứng.
3. Nghĩa gia bị hộ niệm, nhờ sức nghiệp,
sức Phật, sức chân ngôn, sức thuốc là bốn
loại sức chẳng thể nghĩ bàn hộ niệm thành
thục.
4. Nghĩa tùy theo những điều cầu mong
của chúng sinh khác nhau, mà bản nguyện
của chư Phật cũng như thuốc thần, hễ uống
liền có hiệu nghiệm, mà được thành tựu.
5. Nghĩa từ bi, tức đem lòng từ bi mà
chứng cho.
6. Nghĩa Phật nguyện độ hữu tình.
7. Nghĩa chư Bồ tát độ hữu tình.
8. Nghĩa hết thảy chư Phật bất khả tư
nghị, nhờ sức bất khả tư nghị của chân
ngôn mà thành quả vô thượng bất khả tư
nghị.
CHÂN NGÔN BÍ MẬT
...........
Chỉ cho giáo pháp chân ngôn là pháp
môn rất sâu xa kín nhiệm; vả lại, chân ngôn
là Ngữ bí mật trong ba bí mật của Như lai,
vì thế gọi là Chân ngôn bí mật. Bí mật ở
đây không phải nghĩa bí truyền, không chỉ
bảo cho ai, mà là ba nghiệp của chư Phật
rất sâu xa mầu nhiệm, nếu chẳng phải là
Bồ tát Đẳng giác thì không thể nào thấy
biết được, cho nên gọi là bí mật.
CHÂN NGÔN CHỦ
........
Chỉ đức Đại nhật Như lai. Đại nhật Như
lai là giáo chủ của giáo phái Chân ngôn, vì
thế gọi là Chân ngôn chủ [X. Để lí tam

muội da bất động tôn thánh giả niệm tụng
bí mật pháp Q.thượng].
CHÂN NGÔN CUNG ĐIÊN
...........
Chỉ nơi nói hội thứ chín trong mười
tám hội Kim cương đính thuộc Mật giáo.
Thập bát hội chỉ qui (Đại 18, 286 hạ): “Hội
thứ chín tên là Nhất thiết Phật tập hội nô
cát ni giới võng du già, được nói ở cung
điện Chân ngôn”.
CHÂN NGÔN CỨU THẾ GIẢ
Chỉ chữ (a) hoặc chữ (aô) Tất
đàm cứu thế, tiếng tôn xưng đức Thế tôn.
Chữ A và chữ Ám là chúa của hết thảy
chân ngôn, cũng như đức Thế tôn là bậc
vua Pháp cứu đời, cho nên thí dụ là Chân
ngôn cứu thế. [X. Đại nhật kinh sớ Q.6].
CHÂN NGÔN ĐẠI THỨ ĐÊ LUẬN
Nói đủ là Thắng giả phổ biến chủ đại
kim cương trì đạo thứ đệ tổng khai bí mật
chi yếu nghĩa. Nói tắt là Chân ngôn đại thứ
đệ. Cũng gọi Bí mật đạo thứ đệ (Tạng:
Síags-rim chen-mo). Do Tôn khách ba
(Tạng: Tsoí-Kha-pa blo-bzaí gras-pa),
tổ khai sáng phái Mạch nhĩ đức (Tạng:Dgelugs-
pa) của Phật giáo Tây tạng, trước tác.
Sách này được viết vào khoảng năm 1400
tây lịch, biên tập những tư tưởng rất sâu xa
của Phật giáo bí mật. Tôn khách ba còn
soạn Bồ đề đạo thứ đệ luận (Tạng:Byaíchub
lam-gyi rim-pa), là bộ sách bàn khái
quát về Hiển giáo; còn sách này thì nói khái
quát về Mật giáo.
Phật giáo Tây tạng thông thường chia
giáo học làm hai loại: Ba la mật đa thừa
(Phạm:Prajĩà-pàramità-yàna) và Đát đặc
la thừa (Phạm:Tantra-yàna). Loại truớc
là giáo lí Phật giáo phổ thông, là nền tảng

của hết thảy giáo học; loại sau lấy loại trước
làm nòng cốt. Nếu đứng trên lập trường
quan hệ nhân quả mà nhận xét, thì Đát
đặc la thừa thuộc về Quả thừa, tức cuối
cùng được quả thì có thể thành Phật. Nhưng
muốn chứng được quả thừa thì phải tu hành
CHÂN NGÔN BÍ MẬT

C
855
và chứng Mật giáo, sách này chính là bộ
sách chỉ đạo cho loại hành chứng trọng
yếu ấy.
Nội dung bộ sách cũng thuyết minh lập
trường của cả Hiển giáo và Mật giáo, nhất
là nêu rõ tính đặc biệt khác của thừa Kim
cương. Trong sách trình bày tường tận bốn
loại Đát đặc la:
1. Tác đát đặc la (Tạng: kya-bahi
rgyud, Phạm:kri-yàtantra).
2. Hành đát đặc la (Tạng: spyodpahirgyud,
Phạm:caryà-tantra).
3. Du già đát đặc la (Tạng:rnal-hbyorgyi
rgyud, Phạm:Yoga-tantra).
4. Vô thượng du già đát đặc la (Tạng:
rnal-hbyor bla-na med-pahi rgyud,
Phạm:mahàyoga-tantra).
Sách được thu vào toàn tập của Tôn
khách ba, nhưng cũng có lưu truyền bản
in riêng.
CHÂN NGÔN GIÁO PHÁP
Tức là giáo pháp chân ngôn đà la ni.
Chân ngôn, hàm ý lời nói thực, lời nói như,
không dối, không khác; Đà la ni, Phạm:
dhàranì, dịch ý: tổng trì, có nghĩa lời nói
của Như lai dù là một chữ, một câu, đều có
thể thâu tóm nghĩa lí của vô lượng giáo
pháp. Bởi vì giáo pháp chân ngôn là pháp
môn của các đức Như lai thấu qua từ chữ
(a), nghĩa là hết thảy các pháp vốn chẳng
sinh, đến chữ (ha), nghĩa là hết thảy các
pháp đều không thể được, Như lai dùng trí
hết thảy trí, sức hết thảy phúc trí, sức
nguyện trí, sức gia trì hết thảy pháp giới, rồi
tùy thuận chúng sinh, theo chủng loại của

chúng sinh mà mở bày giáo pháp bí mật [X.
kinh Đại nhật Q.2].
CHÂN NGÔN HÀNH NHÂN
Còn gọi Chân ngôn hành giả. Chỉ nhà
Du già học pháp chân ngôn của Mật giáo,
tu hành năm tướng, ba mật.
CHÂN NGÔN HOA
Hoa đã được gia trì chân ngôn, gọi là
Chân ngôn hoa. Kinh Tô tất địa yết la
quyển thượng (Đại 18, 668 hạ), nói: “Dâng
hoa chân ngôn cúng dường và phát nguyện
rằng: ‘Hoa này thanh tịnh, nơi sinh ra cũng
thanh tịnh, nay con dâng cúng, xin rủ lòng
nạp thụ và khiến cho con được thành tựu’”.
CHÂN NGÔN LUẬT TÔNG
Một phái thuộc Luật tông Nhật bản. Lấy
giáo chỉ chân ngôn làm cơ bản, y vào các
giới Đại thừa, Tiểu thừa của luật Tứ phần
và luận Du già sư địa mà thụ suốt ba tụ tịnh
giới. Vị khai tổ là sư Duệ tông, chùa chính
là chùa Tây đại ở Đại hòa. Lúc nhỏ, sư Duệ
tông thờ ngài Duệ hiền ở núi Đề hồ làm
thầy, chẳng bao lâu, thấu suốt Mật thừa,
sau mở ra dòng Tây đại tự, đồng thời, tới
chùa Đông đại học luật Nam sơn. Tháng
tám năm Gia trinh thứ 2 (1236), cùng với
sư Giác thịnh, trước Phật điện của chùa
Đông đại, tự thệ thụ giới, rồi về ở chùa Tây
đại, hoằng truyền giới luật. Sau thuyết giới
Bồ tát tại nhiều nơi, đệ tử thụ giới rất đông.
Là Ngũ đế quốc sư, đời gọi là Luật pháp
trung hưng. Học trò có Nhẫn tính, Hiền
nhẫn, Thiện tôn v.v... hơn mười người, là
những cao tăng một đời, cùng nhau mở
rộng giáo môn của thầy. Niên hiệu Trường
khánh năm đầu (1596 - 1614), có Minh
nhẫn, nguyên là đồ đệ của Tấn hải ở núi
Cao hùng, cảm khái vì giới học đã suy đồi,

bèn cùng với Tuệ vân đến chùa Tây đại
học luật, sau về chùa Cao sơn, cùng vời
Tuệ vân, Hữu tôn, y theo pháp Đại thừa
tam tụ thông thụ, tự thệ thụ giới. Sau Tấn
hải làm nhà ở trên núi Chân vĩ, trên nền
CHÂN NGÔN LUẬT TÔNG

C
856
cũ của viện Bình đẳng tâm vương, Minh
nhẫn về ở đó, sau Minh nhẫn, Tuệ vân
cũng ở đó, hoằng dương luật pháp, người
từ khắp nước đến học. Thời ấy còn có Tuệ
mãnh, ở chùa Dã trung thuộc Hà nội, từng
truyền bá bí ấn của Duệ tông và mật chỉ
của dòng Tùng kiều, kiêm việc chấn hưng
luật pháp. Học trò có Tín hành, Huệ kiên
và Tuệ nhiếp v.v... Ngoài ra còn có Tịnh
nghiêm, từng đến Giang hộ giáo hóa, định
ra thanh qui, hết sức phục hưng luật pháp.
Sáng lập chùa Linh vân ở Thang đảo đề
làm cơ sở chung cho Chân ngôn luật tông
tại Quan đông. Tháng 9 năm Minh trị thứ
5 (1872), chùa ấy chuyển làm khu quản
hạt của tông Chân ngôn. Tháng sáu năm
Minh trị 28 được độc lập, gọi là Chân ngôn
luật tông, đặt trưởng quản, do vị trưởng lão
của chùa Tây đại giữ chức ấy. Có hai mươi
bảy chùa phụ thuộc.
CHÂN NGÔN MẬT GIÁO BỘ LOẠI TỔNG LỤC
Gồm hai quyển. Do sư An nhiên, vị tăng
thuộc tông Thiên thai Nhật bản soạn. Nói
đủ là Chư A xà lê Chân ngôn mật giáo bộ
loại tổng lục. Nói tắt là Bát gia bí lục. Thu
vào Đại chính tạng tập 56. Sư An nhiên
đem các kinh quỹ, đồ tượng của Mật giáo,
do các vị tăng Nhật bản “Nhập đường bát
gia” (tám nhà vào Trung quốc) đến Trung
quốc thỉnh về, y theo bộ loại và thứ tự mà
biên thành Tổng mục lục. Nội dung chia
làm hai mươi bộ: Tam quán đính, Thai tạng
giới, Kim cương giới, Tô tất địa, Chư Như
lai, Chư Phật đính, Chư Phật mẫu, Chư
kinh pháp, Chư Quan âm, Chư Bồ tát, Chư

Kim cương, Chư Phẫn nộ, chư Lễ tán, Chư
tán thán, Chư Tất đàm, Chư bi truyện và
Chư đồ tượng. Các thư mục còn nêu ra
những chú kí, dị đồng, cụ lược của các nhà.
Sách này, ngoài điểm lấy mục lục của tám
nhà làm chủ yếu ra, còn có nhiều chỗ tham
chiếu Trinh nguyên thích giáo, mục lục và
tạng sách của hai chùa Viên giáo, Phạm
thích.
CHÂN NGÔN MẬT NGỮ
...........
Cũng gọi là Chú, Thần chú, Mật chú,
Cấm chú. Những tiếng nói có khả năng
hiển hiện thần nghiệm bắt rồng, trói quỉ,
tương tự như Đà la ni của Ấn độ, cho nên
có thể coi là những tiếng đồng nghĩa. Chẳng
hạn như chú Đại bi cũng có thể gọi là Đại
bi tâm đà la ni.
CHÂN NGÔN PHÓ PHÁP TRUYÊN
..............
Có một quyển. Do Không hải, tổ của
Chân ngôn tông Nhật bản soạn. Còn gọi
là Phó pháp truyện, Chân ngôn phó pháp
tạng thư. Truyện tóm tắt về các vị tổ của
tông Chân ngôn. Tức ghi chép, tường thuật
một cách sơ lược về lịch sử của các tổ Đại
nhật, Kim cương tát đỏa, Long mãnh, Long
trí, Kim cương trí, Bất không, Huệ quả,
Thiện vô úy, Nhất hạnh v.v..., trong truyện
Huệ quả, ghi ngài Không hải là người thứ
nhất trong sáu người đệ tử thụ pháp. Sách
này, trước hết trình bày đại ý và nguồn gốc
của Chân ngôn mật giáo, kế đến, thu chép
tiểu sử và đức hạnh của bảy vị tổ từ Đại
nhật Như lai trở xuống đến Huệ quả, cuối
cùng, giải đáp mối hoài nghi đối với sự truyền
thừa liên quan đến Nam thiên thiết tháp
(tức ngài Không hải trả lời vấn

nạn của

giáo pháp chân thật của Như Lai mà đạt
đến quả Phật, cho nên gọi là Chân ngôn
thừa. Lại nhờ sức thần biến gia trì của Như
lai mà nói Thừa giáo, cho nên gọi là Thần
thông thừa. Lại nương vào sức thần thông
đến thẳng chỗ cần đến, cho nên dùng Thần
thông thừa để ví dụ sự thành Phật nhanh
chóng của Thừa chân ngôn. [X. Đại nhật
kinh sớ Q.1, Q.2; Bí tạng bảo thược
Q.trung]. (xt. Mật Tông).
CHÂN NGÔN TÔNG
........
Có hai nghĩa rộng và hẹp:
I. Chân ngôn tông theo nghĩa rộng là
chỉ chung Mật tông từ Ấn độ truyền sang
Tây tạng, Trung quốc và Nhật bản. (xt. Mật
Tông).
II. Chân ngôn tông theo nghĩa hẹp thì
đặc biệt chỉ Mật tông lưu truyền ở Nhật
bản. Là một trong tám tông ở Nhật bản.
Lấy “Tức sự nhi chân”, “Tam mật gia trì”
làm pháp môn chủ yếu. Còn gọi Chân ngôn
đà la ni tông, Chân ngôn mật tông, Bí mật
tông, Mạn đồ la tông, Du già tông, Đà la ni
tông, Tam ma địa tông. Vì coi trọng việc
niệm tụng chân ngôn (tức lời chú), cho nên
gọi là Chân ngôn tông. Tổ khai sáng là
Hoằng pháp đại sư Không hải (774 - 835).
Để phân biệt với Thiên thai mật tông (tức
Thai mật) do ngài Tối trừng truyền, nên
còn gọi là Đông mật. Pháp thống của tông
này là từ giáo tổ Đại nhật Như lai (tức Ma
ha tì lô giá na) truyền cho Kim cương tát
đóa (tổ thứ hai), Long mãnh (tổ thứ ba),
Long trí (tổ thứ tư), Kim cương trí (tổ thứ
năm), Bất không (tổ thứ sáu), Huệ quả (tổ
thứ bảy), Không hải (tổ thứ tám), gọi là Phó
pháp bát tổ (tám tổ truyền pháp). Kinh điển

căn bản của tông này là kinh Đại nhật
(Thiện vô úy dịch), kinh Kim cương đính
(Bất không dịch), gọi là hai bộ kinh lớn.
Ngoài ra còn y cứ theo kinh Tô tất địa, Kinh
Du kì, luận Thích ma ha diễn, luận Bồ đề
tâm và Đại nhật kinh sớ. Lại nữa, luận Thập
trụ tâm, Bí tạng bảo thược, luận Biện hiển
CHÂN NGÔN TÔNG

C
858
mật nhị giáo, nghĩa Tức thân thành Phật,
nghĩa Thực tướng tiếng chữ, nghĩa chữ
Hồng, Bát nhã tâm kinh bí kiện v.v... do
chính ngài Không hải soạn, cũng rất trọng
yếu. Về đại cương giáo nghĩa, thì tông Chân
ngôn giảng thuyết ba viên dung lớn: sáu
đại (thể), bốn mạn (tướng), ba mật (dụng),
thiết lập hai bộ Mạn đồ la, lấy “Tức thân
thành Phật” làm chủ yếu. Do ngài Không
hải hết sức truyền bá, y cứ vào sự phán
định hai giáo Hiển, Mật và mười trụ tâm
mà kiến lập hai giáo ngang dọc thuần Mật
để biểu thị Mật tông trội hơn các tông khác.
Mật tông tuy đã suy vi tại Trung quốc, Ấn
độ, nhưng vẫn còn được lưu truyền ởứ

tràng căn bản của tông này. Học trò rất
đông, trong đó, mười nhân vật kiệt xuất là
Chân tế, Chân nhã, Thực tuệ, Đạo hùng,
Viên minh, Chân như, Cảo lân, Thái
phạm, Trí tuyền và Trung diên, người ta ví
như mười vị đệ tử lớn của đức Thế tôn.
Ngài Không hải và mười đệ tử ấy đã làm
cho tông phong nổi bật và ảnh hưởng rất
sâu đến mọi giai tầng xã hội trong thời đại
Bình an. Nhưng sau ngài Không hải nhập
tịch khoảng một trăm năm, sự truyền thừa
chia làm hai dòng phái lớn là Tiểu dã và
Quảng trạch. Tức dưới Chân nhã có
Nguyên nhân, dưới Nguyên nhân có Ích
tín và Thánh bảo. Sau Ích tín vài đời, đến
thời Khoan triều, thì dòng Khoan triều gọi
là dòng Quảng trạch; sau Thánh bảo vài
đời, đến thời Nhân hải, thì dòng Nhân hải
gọi là dòng Tiểu dã. Hai dòng trên đây, mỗi
dòng lại chia làm sáu, gộp lại gọi chung là
mười hai dòng Dã, Trạch, về sau lại chia
thành ba mươi sáu dòng, hơn bảy mươi
dòng.
Dòng Quảng trạch lấy sư Ích tín làm tổ
khai sáng, dùng chùa Biến chiếu của Tha
nga làm đạo tràng trung tâm, Thiên hoàng
Vũ đa rất tôn kính sư Ích tín. Năm Xương
thái thứ 2 (899), Thiên hoàng qui y, xuống
tóc, thụ giới Cụ túc; niên hiệu Diên hỉ năm
đầu (901), nhà vua được truyền phép Quán
đính và trở thành Pháp hoàng (vua pháp),
đặt tăng phòng (ngự thất) tai chùa Nhân
hòa; từ đó chùa Nhân hòa trở thành đạo
tràng căn bản của dòng Quảng trạch. Đến
thời Khoan trợ, dòng Quảng trạch lại chia
thành sáu phái, gọi là Quảng trạch lục lưu
(sáu dòng Quảng trạch):
1. Dòng vua chùa Nhân hòa, do Pháp

thân vương là Giác pháp mở, chức trụ trì
đều do các Hoàng tử xuất gia đảm nhiệm,
đây là sự bắt đầu của chế độ chùa viện
Hoàng tộc tại Nhật bản.
2. Dòng Bảo thọ viện, do Vĩnh nghiêm
mở.
3. Dòng Tây viện, do Tín chứng mở.
4. Dòng Hoa tạng viện do Pháp thân
vương Thánh tuệ mở.
5. Dòng Nhẫn nhục sơn, do Khoan biến
mở.
6. Dòng truyền pháp viện, do Giác tông
mở.
CHÂN NGÔN TÔNG

C
859
Dòng Tiểu dã lấy Thánh bảo làm tổ khai
sáng. Thánh bảo từng học tập Tam luận,
Pháp tướng, Hoa nghiêm, đặc biệt tinh
thông Tam luận, dùng viện Đông nam của
chùa Đông đại làm đạo tràng căn bản,
chuyên hoằng dương Tam luận, đồng thời
lại mến mộ hành tích của Tổ Dịch tiểu dác
thuộc Tu nghiệm đạo tu hành trong núi,ủ
a

mở.
6. Dòng An tường tự, do Tông ý mở.
Niên hiệu Thiên thừa năm đầu (1131),
sư Giác tông, người mở ra dòng Truyền pháp
viện thuộc dòng Quảng trạch, lên núi Cao
dã sáng lập viện Đại truyền pháp, kiêm chức
tọa chủ chùa Kim cương phong, lúc ấy vào
cuối thời kì Bình an. Núi Cao dã và Đông
tự trước nay chủ trương thuyết “Đại nhật
Như lai bản địa Pháp thân” (Pháp thân bản
địa của Đại nhật Như lai), đối lại với thuyết
này, sư Giác tông đề xướng thuyết “Tự tính
gia trì thân” (Thân tự tính gia trì). Do đó,
hai phái tuyên bố tách rời, phái núi Cao dã
gọi là tông Chân ngôn nghĩa cũ, còn sư
Giác tông và những người ủng hộ sư gọi là
tông Chân ngôn nghĩa mới. Về sau, sư Giác
tông bị môn đồ của núi Cao dã ghét, vào
năm Bảo diên thứ 6 (1140), dời đến chùa
Căn lai thuộc huyện Hòa ca sơn để làm cơ
sở cho phái nghĩa mới. Dưới sư Giác tông,
có Kiêm hải, Chứng ấn, sau Kiêm hải có
Lại du, cũng chủ trương thuyết “Gia trì”, và
nhận sự phó pháp của Hiền thâm, mở ra
dòng Trung tính viện, đến đời Thánh hiền
thì tập đại thành thuyết gia trì, xác lập cơ sở
của phái nghĩa mới. Sau khi chùa Căn lai bị
thiêu hủy, sư Chuyên dự về ở chùa Trường
cốc tại Đại hòa, sư Huyền hựu về ở chùa
Trí tích tại Kinh đô, đều dựng cờ pháp, mở
ra hai phái Phong sơn (chùa Trường cốc)
và Trí sơn (viện Trí tích). Về phần núi Cao
dã thì có các sư Hựu khoái, Trường giác cố
giữ thuyết “Bản địa”. Về sau các sư truyền
đến Trường dự, Khoái toàn, Thành hùng,
Thiên biến và Ấn dung. Đến thời đại Giang
hộ, có các sư Tuệ quang, Đàm tịnh, Đạo
không và Hoằng đạo, hết sức dung hợp hai

thuyết mới và cũ, về sau pháp của Phong
sơn đứng vững và tập đại thành.
Tông Chân ngôn Nhật bản bắt đầu từ
hai dòng gốc là Tiểu dã và Quảng trạch,
tuy có phát sinh nhiều dòng phái, nhưng
từ thời Trung cổ trở lại đây thì chỉ có hai
phái Nghĩa mới và Nghĩa cũ. Trong thời
Giang hộ, phái Nghĩa cũ phần nhiều thuộc
núi Cao dã, còn phái Nghĩa mới thì lệ thuộc
hai phái Trí sơn và Phong sơn. Năm Minh
trị thứ 5 (1872), đặt ra giáo bộ tỉnh, đầu
tiên lấy núi Cao dã làm trụ sở chính của
phái Nghĩa cũ, lấy Trí sơn và Phong sơn
CHÂN NGÔN TÔNG

C
860
làm trụ sở chính của phái Nghĩa mới, do cả
hai phái ba chùa thay nhau ở để chưởng
quản tông Chân ngôn, không bao lâu,
Đông tự cũng được thừa nhận là trụ sở
chính của phái Nghĩa cũ, bèn do hai phái
bốn chùa thay nhau quản chưởng, cai quản
toàn bộ các chùa viện thuộc tông Chân
ngôn trên toàn nước Nhật. Năm Minh trị
thứ 11, bảy chùa Nhân hòa, Đại giác, Quảng
long, Thần hộ, Pháp long, Tây đại và Chiêu
đề hợp lại làm Tây bộ Chân ngôn tông
(tông Chân ngôn mạn Tây), đặt chức quản
chưởng riêng biệt, bỏ chế độ bốn chùa luân
lưu thay nhau, Đông tự và Cao dã thì gọi là
tông Chân ngôn. Năm sau, nội vụ tỉnh ra
lệnh bỏ hết các chưởng quản của các bộ
phái, mà chỉ để một quản chưởng cho một
tông mà thôi và Đông tự được dùng làm
trụ sở chính của tông này, đặt ra Pháp vụ
sở để cai quản toàn tông. Năm Minh trị 18,
hai dòng Trí, Phong hợp lại gọi là Tông
Chân ngôn phái Nghĩa mới. Năm Minh trị
29, chùa Đề hồ xin được là một phái độc
lập. Năm Minh trị 33, trong phái Nghĩa cũ,
chùa Nhân hòa gọi là Chân ngôn tông ngự
thất phái (phái nhà vua), núi Cao dã gọi là
Cao dã phái, chùa Đại giác gọi là Đại giác tự
phái, chùa Đề hồ là Đề hồ tự phái, còn bốn
chùa là Đông tự, Khuyến tu tự, Tùy tâm
viện và Dũng tuyền tự gộp lại gọi là Chân
ngôn tông. Trong phái Nghĩa mới, thì Trí
sơn, Phong sơn, cũng chia ra làm hai, gọi là
Tân nghĩa Chân ngôn tông Trí sơn phái
và Tân nghĩa Chân ngôn tông Phong sơn
phái, và đặt quản chưởng riêng. Năm Minh

trị 40, tông Chân ngôn bốn chùa cũng chia
rẽ ra thành Chân ngôn tông Đông tự phái,
Chân ngôn tông Sơn giai phái (chùa Khuyến
tu), Chân ngôn tông Tiểu dã phái (việnTùy
tâm), Chân ngôn tông Tuyền dũng tự phái.
Năm Đại chính 14 (1925), ba phái Cao dã,
Ngự thất, Đại giác liên kết lại với nhau và
lấy chùa Kim cương phong làm trụ sở chính,
còn hai chùa kia (Ngự thất, Đại giác) là chùa
thường, đổi tên gọi là Cổ nghĩa Chân ngôn
tông. Năm Chiêu hòa thứ 6 (1931), phái
Tiểu dã lại lấy chùa Thiện thông làm chùa
chính và đổi tên phái là Thiện thông tự
phái.
Hiện nay, tông Chân ngôn nghĩa cũ, có
bảy phái lớn tương đối trọng yếu, đó là:
1. Chân ngôn tông Cao dã phái, tông
Tổ là ngài Không hải, trụ sở chính là chùa
Kim cương phong trên núi Cao dã; năm
Hoằng nhân thứ 7 (816), ngài Không hải
dâng biểu lên Thiên hoàng Tha nga xin
nơi này, vua ban là “Cao dã sơn”. Có hai
nghìn bảy trăm sáu mươi chùa lệ thuộc.
Theo qui chế liên hiệp các phái nghĩa cũ,
vị tọa chủ chùa Kim cương phong, giữ chức
viện trưởng trường Đại học núi Cao dã của
tông Chân ngôn liên hiệp và là hiệu trưởng
trường Trung học núi Cao dã, đồng thời
các chùa phái hiệp lực cùng nhau quản trị
các trường chuyên môn tại Kinh đô và
trường Trung học của Đông tự (chùa Đông)
để dạy dỗ các đệ tử môn hạ.
2. Chân ngôn tông Sơn giai phái, Tông
tổ là Không hải, Phái tổ là Nghiêm giác, trụ
sở chính là chùa Khuyến tu ở Sơn khoa.
Chùa này do mẫu hậu của Thiên hoàng
Đề hồ phát nguyện xây dựng vào năm
Xương thái thứ 3 (900), lấy Thừa tuấn làm

vị khai sơn (trụ trì đầu tiên). Có một trăm
hai mươi chùa phụ thuộc. Các chùa phái
cùng nhau mở các trường chuyên môn tại
Kinh đô và trường Trung học ở Đông tự để
giáo dục các học trò trong phái.
3. Chân ngôn tông Đề hồ phái, Tông
tổ là Không hải, Phái tổ là Thánh bảo, trụ
sở chính là chùa Đề hồ tại Sơn thành. Phái
tổ Thánh bảo nhận sự phó pháp của Nguyên
nhân - pháp tôn của Không hải, vào năm
Trinh quán 16 (874) đời Thiên hoàng
Thanh hòa, sáng lập chùa Đề hồ làm đạo
tràng tu pháp, dòng pháp của sư gọi là dòng
CHÂN NGÔN TÔNG

C
861
Tiểu dã. Có chín trăm bốn mươi chùa phụ
thuộc, các chùa phái hợp đồng quản trị các
trường chuyên môn tại Kinh đô và trường
Trung học ở Đông tự.
4. Chân ngôn tông Ngự thất phái, Tông
tổ là Không hải, phái tổ là Pháp hoàng
Khoan bình (Thiên hoàng Vũ đa), trụ sở
chính là chùa Nhân hòa Ngự thất tại Sơn
thành. Chùa Nhân hòa là do Thiên hoàng
Quang hiếu phát nguyện sáng lập tại chân
núi Đại nội, làng Tiểu tùng các năm Nhân
hòa thứ 2 (886). Phái này còn triển khai
các dòng khác, như dòng Quảng trạch ngự,
dòng Tây viện, dòng Bảo thọ viện, dòng
Nhẫn nhục sơn, dòng Truyền pháp viện,
dòng Hoa tạng viện v.v... Có một nghìn
hai trăm chùa lệ thuộc, và chung nhau kinh
doanh các trường chuyên nghiệp tại Kinh
đô và trường Trung học ở Đông tự để dạy
dỗ con em trong phái.
5. Chân ngôn tông Đông tự phái,
Không hải là tổ khai sáng, trụ sở chính là
Đông tự tại Kinh đô. Năm Hoằng nhân 14
(823), Thiên hoàng Tha nga đem Đông tự
ban cho ngài Không hải, chuyên nghiên tu
kinh luật luận của tông Chân ngôn, trở
thành đạo tràng căn bản truyền bá Chân
ngôn. Có một trăm tám mươi chùa lệ thuộc,
các chùa phái cùng nhau thiết lập các chùa
chuyên môn và trường Trung học ngay
trong nội tự chùa Đông để dạy dỗ các đệ tử
của các phái dưới.
6. Chân ngôn tông Thiện thông tự phái,
tông tổ là Không hải, phái tổ là Tăng tuấn,
trụ sở chính là chùa Thiện thông tại Tán

kì. Có ba mươi chùa phụ thuộc, các chùa
phái hợp lực kinh doanh các trường chuyên
môn và trường Trung học trong nội tự chùa
Đông tại Kinh đô để giáo dục đệ tử.
7. Chân ngôn tông Tuyền dũng tự phái,
tông tổ là Không hải, phái tổ là Tuấn nhận,
trụ sở chính là chùa Tuyền dũng tại Kinh
đô. Vào khoảng năm Kiến cửu, Tuấn nhận
đến Trung quốc (đời Tống) học pháp, sau
khi trở về Nhật bản, làm chùa Tuyền dũng
khiến trở thành đạo tràng của bốn tông,
kiêm học Thai, Mật, Thiền, Luật. Có bốn
mươi chùa phụ thuộc, cũng kinh doanh các
trường chuyên môn tại Kinh đô và trường
Trung học Đông tự.
Còn hai phái lớn của tông Chân ngôn
nghĩa mới thì phân biệt là:
1. Tân nghĩa Chân ngôn tông Trí sơn
phái, gọi tắt là Trí sơn phái. Tông tổ là Không
hải, Phái tổ là Giác tông, tổ trung hưng là
Huyền hựu, trụ sở chính là viện Trí tích tại
Kinh đô, do Đức xuyên gia khang quyên
cúng. Có ba nghìn bảy mươi chùa lệ thuộc,
thiết lập trường chuyên môn Trí sơn tại
Đông kinh để giáo dục đệ tử trong phái.
2. Tân nghĩa chân ngôn tông Phong
sơn phái, gọi tắt là Phong sơn phái. Cao tổ
là Không hải, Tông tổ là Giác tông, Phái tổ
là Chuyên dự, trụ sở chính là chùa Trường
cốc Phong sơn tại Đại hòa. Có hai nghìn
hai trăm chín mươi chùa phụ thuộc, vào
niên hiệu Chiêu hòa năm đầu (1926), liên
kết với hai tông Thiên thai và Tịnh độ, mở
viện Đại học Đại chính tại Đông kinh để
giáo dục đệ tử trong phái. (xt. Nhập Đường
Bát Gia, Không Hải, Mật Tông, Giác Tông).
CHÂN NGÔN TÔNG BÁT TỔ
..............

Còn gọi là Bát tổ tương thừa. Chỉ cho
tám vị tổ của Mật giáo:
1. Đại nhật Như Lai.
2. Kim cương tát đóa.
3. Long mãnh.
4. Long trí.
5. Kim cương trí.
6. Bất không.
7. Huệ quả.
Từ tổ Huệ quả trở xuống, tại Trung quốc
chưa có ai nhưng tại Nhật bản thì lấy ngài
Không hải làm tổ thứ tám. Trong các tông,
CHÂN NGÔN TÔNG BÁT TỔ

C
862
liệt Đại nhật Như lai làm tổ thứ nhất, thì
chỉ có tông Chân ngôn mà thôi. Vả lại, sự
kế thừa trong Hiển giáo chỉ là kế thừa pháp,
không kể niên đại cách nhau, còn sự kế
thừa trong Mật giáo thì chính mình phải
nhận lễ quán đính từ nơi thầy làm hạn,
cho nên gọi là Huyết mạch. Vì được trao
phó giáo chính truyền, cho nên gọi là Phó
giáo bát tổ; lại theo việc truyền trì hoằng
dương Mật giáo, nên cũng gọi là Truyền trì
bát tổ.
CHÂN NGÔN TÔNG TOÀN THƯ
Gồm bốn mươi hai quyển. Thu chép
các tác phẩm chủ yếu của tông Chân ngôn
Nhật bản, do nhóm Cao cương long tâm
biên soạn. Lựa chọn chặt chẽ các kinh quĩ
luận sớ, trước thuật của các tổ sư, tông yếu,
sự tướng, Thánh điển, lịch sử, truyện kí,
các bộ chú thích luận chương v.v... rồi theo
thứ tự phân loại biên soạn, phàm những
sách quí, hoặc các ấn bản có giá trị đặc biệt,
đều được thu chép hết. Sách này không
những chỉ là điển tịch trọng yếu đối với
giáo học tông Chân ngôn, mà còn là một
tác phẩm lớn về lịch sử văn hóa của Phật
giáo Nhật bản.
CHÂN NGÔN TRÍ
........
Chữ (a) Tất đàm là gốc của hết thảy
chân ngôn, cho nên trí phát sinh từ chữ A
có thể biết thực tướng của các pháp và có
khả năng chứng được thể tính tam muội
của pháp giới, vì thế gọi là Chân ngôn trí,
không gì hơn, không lỗi lầm. [X. kinh Đại
nhật Q.5].

CHÂN NGÔN TRUYÊN
........
Gồm bảy quyển. Do sư Vinh hải vị tăng
Nhật bản soạn. Thu chép sự tích của các
nhân vật nổi tiếng, cả tăng và tục, trong
Chân ngôn mật tông của Ấn độ, Trung
quốc và Nhật bản và có liên quan đến truyền
thuyết hoằng dương Mật giáo. Quyển thứ
nhất kể truyện của bảy vị tổ sư Long mãnh,
Long trí, Kim cương trí, Thiện vô úy, Bất
không, Nhất hạnh và Huệ quả; quyển thứ
hai ghi chép sự linh nghiệm của việc trì
tụng Kim cương Đà la ni, Bất động sứ giả,
Tùy cầu Đà la ni, kinh Nhân vương và
Thiên thủ Đà la ni; còn các quyển thứ ba,
tư, năm, sáu, bảy thì tường thuật về sự tích
và linh ứng của các đại đức tăng, tục Nhật
bản.
CHÂN NGÔN VƯƠNG TÔN
Tiếng tôn xứng đức Đại nhật Như lai.
Đại nhật Nhưlai, Phạm:Mahàvairocana.
Dịch âm: Ma hà tì lô giá na. Ma ha, là lớn,
thắng; tì, là phổ biến, cao sáng; lô giá na,
là ánh sáng, đẹp đẽ, cho vui. Đức Phật
căn bản tối thượng của Mật giáo. Có Kim
cương giới Đại nhật và Thai tạng giới Đại
nhật khác nhau. Mật hiệu là Biến chiếu
kim cương. [X. kinh Đại nhật Q.1; Kim
cương đính nghị quyết]. (xt. Đại Nhật Như
Lai).
CHÂN NGỮ
.....
Nghĩa là lời nói chân thực. Cũng như
Chân ngôn. Đức Như lai nói theo ý mình,
không hề quanh co hư dối, nói như thật,
như chân, cho nên gọi là Chân ngữ.
CHÂN NHÂN
.....

Tên gọi khác của A la hán. Vì A la hán
là các bậc tu hành đạo chân chính, không
hư ngụy, cho nên gọi là Chân nhân. Ngoài
ra, các bậc tu hành vĩ đại (đức Phật), hoặc
các Thánh nhân đã chứng pháp đích thực,
CHÂN NGÔN TÔNG TOÀN THƯ

C
863
mà không tự kiêu, khinh dễ người khác,
đều gọi là Chân nhân. (xt. A La Hán).
CHÂN NHÂN
.....
Đối lại với “Chân quả”. Chỉ bốn mươi
mốt giai vị: Thập trụ, Thập hành, Thập hồi
hướng, Thập địa và Đẳng giác trong năm
mươi hai giai vị thuộc Ngũ phẩm đệ tử của
Viên giáo. Bốn mươi mốt giai vị này tương
đối với Chân quả..... (cực quả Diệu giác),
cho nên gọi là Chân nhân. Thuộc nhân vị
dứt vô minh, chứng Trung đạo. Thiên
thai tứ giáo nghi (Đại 46, 780 thượng), nói:
“Dùng chân nhân của ta làm cực quả của
nhà ngươi”, vì thế biết Chân nhân là đối
lại với “Cực quả” mà gọi là Chân nhân. [X.
Pháp hoa huyền nghĩa Q.5 phần trên].
CHÂN NHƯ
.....
Phạm:bhùta-tathatàhoặctathatà. Chỉ
bản thể chân thực tràn khắp vũ trụ; là
nguồn gốc của hết thảy muôn vật. Còn gọi
Như như, Như thực, Pháp giới, Pháp tính,
Thực tế, Thực tướng, Như lai tạng, Pháp
thân, Phật tính, Tự tính thanh tịnh thân,
Nhất tâm, Bất tư nghị giới. Trong sách Phật
Hán dịch ở thời kì đầu dịch là Bản vô. Chân,
chân thật không hư dối; Như, tính của sự
chân thật ấy không thay đổi. Tức là cái mà
Phật giáo Đại thừa gọi là “Bản thể của muôn
vật”. Nhưng luận cứu một cách tường tận,
thì mỗi tông, mỗi nhà giải thích danh từ
Chân như đều có khác, tổng kết có thể
đưa ra mấy định nghĩa như sau đây.
Cứ theo các kinh điển A hàm chép, thì

lí pháp duyên khởi là chân lí vĩnh viễn bất
biến, cho nên gọi là Chân như. Lại cứ theo
luận Dị bộ tông luân, thì trong chín vô vi
mà Hóa địa bộ liệt kê, có Thiện pháp Chân
như, Bất thiện pháp Chân như, Vô kí pháp
Chân như, Đạo chí Chân như, Duyên khởi
Chân như. Trong đây, ba tính Thiện, Bất
thiện, Vô kí, tám chính đạo và lí pháp sinh
tử duyên khởi, đều là chân thực và vĩnh
viễn bất biến, cho nên gọi là Chân như.
Phật giáo Đại thừa chủ trương: bản tính
của hết thảy sự tồn tại là Nhân vô ngã,
Pháp vô ngã, bản tính ấy siêu việt các tính
sai biệt, cho nên gọi là Chân như; như tự
tính Pháp thân của Như lai chẳng hạn.
Cứ theo Phật địa kinh luận quyển 7, thì
Chân như là thực tính của hết thảy hiện
tượng (chư pháp), hình tướng tuy sai biệt,
nhưng bản thể thì là một, lời nói, suy tư
không thể lường được. Để phân biệt với
quan điểm sai lầm, hư dối mà tạm gọi là
Chân như thôi. Nếu cho đó là chỗ nương
tựa của hết thảy pháp lành, thì gọi là Pháp
giới; để tránh quan niệm cho là không, thì
gọi Thực hữu; để tránh quan niệm nhận là
có, thì gọi Không vô; là chân thực, thì gọi
Thực tế; vì là trí không phân biệt nên tạm
gọi là Thắng nghĩa. Kinh Đại bát nhã quyển
360, nêu mười hai tên gọi: Pháp giới, Pháp
tính, Tính không hư dối, Tính không đổi
khác, Tính bình đẳng, Tính lìa sống, Pháp
định, Pháp trụ, Thực tế, Hư không giới và
Bất tư nghị giới. Luận Đại thừa a tì đạt ma
tạp tập quyển 2 thì nêu ra sáu tên: Chân
như, Tính không, Vô tướng, Thực tế, Thắng
nghĩa và Pháp giới. Pháp hoa huyền nghĩa
quyển 8 phần dưới thì nêu ra mười bốn
tên: Thực tướng, Diệu hữu, Chân thiện diệu

sắc, Thực tế, Tất kính không, Như như,
Niết bàn, Hư không, Phật tính, Như lai tạng,
Trung thực lí tâm, Phi hữu phi vô trung
đạo, Đệ nhất nghĩa đế và Vi diệu tịch diệt.
Ngoài ra còn gọi là Nhất như thực tướng,
Chân như nhất thực, Chân thực tế, Chân
thắng nghĩa đế v.v... Vì tướng chân như
bình đẳng tuyệt đối nên cũng gọi là Nhất
tướng.
Kinh Giải thâm mật quyển 3, có nói bảy
Chân như:
CHÂN NHƯ

C
864
1. Lưu chuyển chân như (lí pháp duyên
khởi).
2. Thực tướng chân như (thực tính của
các pháp).
3. Liễu biệt chân như (lí pháp vạn pháp
duy thức).
4 đến 7 phối hợp với bốn đế Khổ, Tập,
Diệt, Đạo theo thứ tự là: An lập chân như,
Tà hành chân như, Thanh tịnh chân như
và Chính hành chân như.
Trong bảy Chân như kể trên, ngoài
Thực tướng chân như ra, sáu thứ còn lại
cũng gọi là sáu Chân như, vì tự thể của các
lí pháp vĩnh viễn bất biến, cho nên gọi là
Chân như, đó là do các tướng trạng được
hiển hiện bởi Chân như thực tướng mà đặt
tên là Chân như.
Thuyết của tông Pháp tướng, cứ theo
luận Thành duy thức quyển 9 chép, thì
Chân như là pháp xa lìa sự phân biệt hư
dối, là tính Nhân vô ngã, Pháp vô ngã, tương
đương với tính Viên thành thực trong ba
tính. Tông này chủ truơng hết thảy hiện
tượng đều từ thức A lại da sinh ra, cho nên
bản thân Chân như là cái thể vắng lặng
tuyệt đối, siêu việt hết thảy hiện tượng, tự
thể của nó không trở thành hiện tượng,
cho nên nói “Chân như vắng lặng, không
tạo các pháp”. Cứ theo luận Thành duy
thức quyển 10 chép, thì Bồ tát phải đến Sơ
địa mới ngộ lí Chân như. Theo thứ tự sâu,
cạn của nội dung giác ngộ mà lập mười
Chân như khác nhau:
1. Biến hành chân như, tức lí nhân
không, pháp không tràn khắp muôn vật.

2. Tối thắng chân như, Chân như do
thân hoàn toàn trụ trì giới Cụ túc mà ngộ
được, vì nó có vô lượng công đức, nên gọi
Tối thắng.
3. Thắng lưu chân như, giáo pháp từ
Chân như lưu xuất, có phần hơn các giáo
khác, mà căn bản của giáo ấy tức là Chân
như.
4. Vô nhiếp thụ chân như, ý là không
trở thành đối tượng của sự chấp trước.
5. Loại vô biệt chân như, nghĩa là sinh
tử và Niết bàn chẳng phải hai, mê ngộ nhất
như.
6. Vô nhiễm tịnh chân như, Chân như
siêu việt nhơ và sạch.
7. Pháp vô biệt chân như, nghĩa là Chân
như đã lìa tướng sai biệt, cho nên bất luận
bàn về pháp nào thì thể của nó vẫn là một.
8. Bất tăng giảm chân như, nghĩa là đoạn
diệt các phiền não ô nhiễm nó chẳng giảm,
mà tu các pháp thanh tịnh nó cũng chẳng
vì thế mà tăng, tức lìa sự chấp trước tăng
giảm. Một khi ngộ được Chân như này, có
thể biến hiện các loại hình trạng và quốc
độ một cách tự tại, cho nên cũng gọi là
Tướng độ tự tại sở y chân như.
9. Trí tự tại sở y chân như, ý là được tự
tại đối với bốn trí vô ngại.
10. Nghiệp tự tại đẳng sở y chân như,
tất cả tác dụng của thân khẩu ý, như thần
thông, tổng trì, Thiền định v.v... đều được
tự tại.
Lấy mười Chân như trên đây làm thuận
tự, từ Sơ địa đến Thập địa, tu hành mười ba
la mật, đoạn trừ mười trọng chướng mà đến
Bồ đề. Ngoài ra, Chân như của nhân vô
ngã (Nhân không chân như) và Chân như
của pháp vô ngã (Pháp không chân như)

gộp lại gọi là Nhị không chân như; trong
đó, Nhị thừa chỉ ngộ được Nhân không
chân như, Bồ tát thì có thể ngộ Nhị không
chân như.
Tông Địa luận chủ trương, tự thể của
thức A lại da thứ tám (tông Nhiếp luận gọi
là thức A ma la thứ chín) là tâm tự tính
thanh tịnh, tâm tự tính thanh tịnh ấy tức
là Chân như. Thức của nó, vì chịu sự huân
tập của vô minh, cho nên

đều do lí giải Chân như một cách bất đồng
mà có sự khác nhau như thế.
Tông Thiên thai y theo thuyết Tính cụ,
chủ trương bản thân Chân như xưa nay
vốn có đủ các pháp sạch nhơ thiện ác.
Lại tự tính (Chân như) của chư Phật,
gọi là Vô cấu chân như, hoặc Xuất triền
chân như; còn thể tính Chân như của
chúng sinh, vì bị phiền não làm cho nhơ
bẩn, cho nên gọi là Hữu cấu chân như,
hoặc Tại triền chân như. Gộp cả hai lại,
tức là Lưỡng cấu chân như (hai
Chân như cáu bẩn).
Cứ theo luận Ma ha diễn quyển 3 chép,
thì Chân như là ngộ được lí của hai trí Thủy
giác và Bản giác, cho nên lập hai nghĩa Tính
chân như và Lí hư không. Lí hư không
thanh tịnh có mười nghĩa: nghĩa vô ngại,
nghĩa chu biến, nghĩa bình đẳng, nghĩa
quảng đại, nghĩa vô tướng, nghĩa thanh tịnh,
nghĩa bất động, nghĩa hữu không, nghĩa
không không và nghĩa vô đắc. [X. kinh Tạp
a hàm Q.12, Q.21; Phật địa kinh luận Q.4,
Q.7; Đại thừa trang nghiêm kinh luận Q.12;
luận Thành duy thức Q.2; luận Nhiếp đại
thừa (bản dịch đời Lương) Q.hạ; Nhiếp đại
thừa luận thích (bản dịch đời Đường) Q.8;
Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương Q.1
phần cuối].
CHÂN NHƯ CHI NGUYÊT
Thí dụ nhờ thể ngộ Chân như mà từ
trong tất cả mê hoặc giải thoát ra được, cũng
như vầng trăng sáng phá tan bóng đêm đen
tối.
CHÂN NHƯ HẢI
Chân như pháp tính có đầy đủ vô lượng
công đức, cho nên thí dụ với biển cả mênh
mông. [X. Khởi tín luận qui kính tụng; Quán

kinh huyền nghĩa phận qui kính tụng].
CHÂN NHƯ HUÂN TẬP
Có nghĩa là pháp chân như tự huân tập
tâm chúng sinh. Chân như huân tập có
hai loại: Tự thể tướng huân tập và Dụng
huân tập. Chân như là tâm tự tính thanh
tịnh mà người ta ai ai cũng có sẵn, tâm ấy
CHÂN NHƯ HUÂN TẬP

C
866
có đủ nghiệp dụng không thể nghĩ bàn.
Chân như vốn tự đầy đủ các pháp vô lậu,
cũng thành là tính cảnh giới của trí; thường
huvàlệà

thân. Chân như là tính thực của hết thảy
hiện tượng, siêu việt các tướng sai biệt; Pháp
thân Như lai lấy đó làm tự tính, diệt trừ hết
thảy phiền não chướng, đầy đủ hết thảy
pháp lành, như như bất động. [X. kinh Hợp
bộ Kim quang minh Q.1 phẩm Tam thân
phân biệt; Nhiếp đại thừa luận thích (bản
dịch đời Lương) Q.14]. (xt. Chân Như).
CHÂN NHƯ QUÁN
....... .
Còn gọi là Quán chân như thiền, Chân
như thực quán, Pháp thân chân như quán,
Như quán, Chân như tam muội. Tức quán
chân như vô tướng bình đẳng, tâm tưởng
được tịch lặng, diệt trừ các phiền não. Kinh
Nhập lăng già quyển 3 (Đại 16, 533 thượng),
nói : “Quán chân như thiền là gì? Nghĩa là
quán xét nhân duyên hư dối phân biệt, biết
hai thứ vô ngã một cách như thực, phân
biệt hết thảy các pháp không có tướng thực
thể. Lúc ấy không trụ nơi tâm phân biệt,
được cảnh giới tịch lặng. Đại tuệ! Thế gọi
là Quán chân như thiền”. Nếu có thể quán
xét các pháp chẳng có chẳng không mà đạt
đến lí hết thảy pháp vô tướng bình đẳng,
thì có thể phục diệt các phiền não mà hoàn
thành Phật đạo. [X. luận Đại thừa khởi tín;
Đại thừa nghĩa chương Q.3 phần cuối; Đại
thừa chỉ quán pháp môn Q.3].
CHÂN NHƯ TAM MUỘI
...........
Tam muội trụ nơi cảnh Chân như.
Trong Thiền nguyên chư thuyên tập đô tự
quyển thượng, ngài Khuê phong Tôn mật
chia Thiền làm năm loại: Ngoại đạo thiền,
Phàm phu thiền, Tiểu thừa thiền, Đại thừa
thiền, Như lai thanh tịnh thiền. Trong đó,
Như lai thanh tịnh thiền là Tối thượng thừa

thiền. Ngài Tôn mật còn gọi đó là Nhất
hạnh tam muội, Chân như tam muội, và
bảo tam muội này là căn bản của hết thảy
tam muội. Người vào tam muội này, có khả
năng ngộ ngay tức khắc tâm mình xưa nay
vốn thanh tịnh, vốn không có phiền não,
vốn tự đầy đủ tính trí vô lậu, tâm ấy tức là
Phật và cùng với Phật không khác. Tuy
nhiên, các kinh luận khác nói về Nhất hạnh
CHÂN NHƯ NGƯNG NHIÊN

C
867
tam muội chưa coi nó là đồng với Chân
như tam muội, tên Chân như tam muội là
đối với cảnh mà đặt, còn tên Nhất hạnh
tam muội thì từ nơi pháp thực hành mà
đặt. (xt. Nhất Hạnh Tam Muội).
CHÂN NHƯ THỰC TƯỚNG
Chỉ sự chân thực của hết thảy vạn hữu.
Chân như và thực tướng thể giống nhau,
mà tên thì khác; đứng về phương diện diệu
hữu củaGiả đế mà nói thì gọi Thực tướng;
còn đứng về phương diện nhất như của
Không đế mà nói thì gọi Chân như. Ngoài
ra, Thực tướng cũng là tên gọi chung của ba
đế Không,Giả, Trung, vì thế, danh từ Chân
như thực tướng cũng thông cả ba đế Không,
Giả, Trung. [X.Vãng sinh yếu tập Q.trung
phần đầu]. (xt. Chân Như, Thực Tướng).
CHÂN NHƯ TỊCH DIÊT TƯỚNG
Chỉ Vô nhiễm tịnh chân như trong mười
chân như. Nghĩa là thể của chân như lìa
tất cả sự nhơ, sạch, không theo các duyên
mà khởi động đổi dời, cho nên dùng tướng
tịch diệt mà đặt tên.
CHÂN NHƯ VÔ VI
...........
Là một trong sáu vô vi của tông Pháp
tướng. Là lí thể chân thực như thường do
quán xét “Nhân, Pháp” cả hai đều không
mà hiển hiện. Cứ theo Đại thừa bách pháp
minh môn luận sớ quyển hạ chép, thì pháp
tính xưa nay vốn thường vắng lặng, không
biến động đổi dời, gọi là chân như. Loại
chân như này tức chỉ cho chân tính Duy
thức của tông Pháp tướng. (xt. Lục Vô Vi).
CHÂN PHÁP CÚNG DƯỜNG

Chỉ sự cúng dường được ghi chép trong
kinh Pháp hoa phẩm Dược vương. Bồ tát
Dược vương xưa kia, khi là Nhất thiết chúng
sinh hỉ kiến bồ tát, đã từng thiêu thân cúng
dường Nhật nguyệt tịnh minh đức Như lai.
Thời ấy, chư Phật đều tán thán là chân
pháp cúng dường.
CHÂN PHÁP GIỚI
........
Lí thể chân như của pháp giới dứt hết
hư vọng, cho nên gọi là Chân pháp giới.
Ngoài ra, Mật giáo lấy Chân pháp giới làm
nguồn gốc của hết thảy các pháp, cũng tức
là lí thể của chữ (a) vốn chẳng sinh,
đồng thời, bảo nước trí của Như lai từ đó
chảy tới thế gian, nhuần thấm các Đẳng trì,
làm lợi ích thế gian. [X. Thành duy thức
luận thuật kí Q.9 phần cuối].
CHÂN PHẬT
I- Chân Phật. Chỉ báo thân Phật; đối
với Hóa thân Phật mà gọi là Chân Phật.
Cũng chỉ Pháp thân không có tướng [X.
kinh Vô lượng thọ Q.hạ].
II- Chân Phật (1209-1258). Vị tăng
thuộc Tịnh độ chân tông của Nhật bản.
Họ Bình. Vốn là con của Chân bích quốc
xuân, cai trị nước Hạ dã, sau nhường nước
cho em, theo ngài Thân loan xuất gia. Năm
Gia lộc thứ 2 (1226), sáng lập chùa Chuyên
tu tại Cao điền, thờ ngài Thân loan làm Sơ
tổ, và tự lãnh đời thứ hai. Tháng 3 năm
Chính gia thứ 2, sư mặc áo sạch, chắp tay,
quay về hướng tây, cất tiếng niệm Phật bốn
mươi tám lần rồi tịch, hưởng dương năm
mươi tuổi.
CHÂN PHẬT ĐÊ TỬ
Là đệ tử chân chính của đức Phật. Cứ
theo kinh Đại bát nhã quyển 10 chép, thì

nếu người nào biết được hết thảy pháp do CHÂN PHẬT ĐÊ TỬ

C
868
đức Phật nói, đều là hư vọng chẳng thực,
lại có thể biết rõ thực tướng các pháp, tu
hành Bát nhã ba la mật, gần với A nậu đa
la tam miệu tam bồ đề, thì gọi là Chân Phật
tử. Luận Đại trí độ quyển 99 thì bảo, người
có thể chứng được thực tướng của các pháp
thì tức là Phật; những người tuy chứng được
thực tướng của các pháp, nhưng có sai biệt,
thì là Tu đà hoàn cho đến Bích chi phật và
Đại bồ tát, được gọi là Chân Phật đệ tử. [X.
kinh Vô lượng thọ Q.hạ].
CHÂN PHẬT ĐỘ
Chân Phật và Chân độ nói gộp lại. Tông
Tịnh độ bảo cõi Phật và thân Phật của cảnh
giới mầu nhiệm mà đức Phật A di đà tự
chứng, cũng tức là cõi Phật mà những người
tin sâu và tu hành chân thực được vãng
sinh sẽ thấy được. (xt. Chân Độ).
CHÂN PHONG ĐỘ THƯỢC
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Thược, chỉ
cái ống sáo thổi. Độ thược, là cái đồ dùng
để đong lường đúc bằng kim loại. Trong
tùng lâm, dùng “Chân phong độ thược” để
thí dụ cái pháp khí mà thầy sử dụng để tiếp
dẫn học trò. Thung dung lục tắc 86 (Đại
48, 283 thượng), nói: “Chim non chín bao,
ngựa non nghìn dặm; chân phong độ thược,
máy thiêng bật then”.
CHÂN PHỤ
Thế gian cho người cha thương yêu
mình là chân phụ (người cha thực); trong
đạo thì đức Phật Thích ca mâu ni, bậc đại
đạo sư trong ba cõi, được gọi là Chân phụ.
CHÂN QUÁ
.....

Tiếng dùng trong Thiền lâm. Chỉ cảnh
giới đại triệt đại ngộ; người đạt đến cảnh
giới ấy, tất đã vượt qua cảnh giới học và vô
học, cho nên gọi là Chân quá. Bích nham
lục tắc 44 (Đại 48, 180 hạ), nói: “Còn học
tập là nghe, dứt học là gần kề; người đã
vượt qua cả hai, là Chân quá”. (Hòa sơn
thùy ngữ).
CHÂN SẮC
Còn gọi là Tính sắc. Tức là diệu sắc của
chân không. Y vào chân thiện diệu sắc, gọi
là Pháp thân hữu tướng. Kinh Lăng nghiêm
quyển 3 (Đại 19, 117 hạ), nói: “Trong Như
lai tạng, tính sắc chân không, tính không
chân sắc”.
CHÂN SINH NHỊ MÔN
Pháp môn trong luận Đại thừa khởi tín.
Tức là Tâm chân như môn và Tâm sinh
diệt môn nói gộp lại. Cả hai môn đều hàm
nhiếp trong tự tính thanh tịnh Như lai tạng.
1. Chân như môn, là lí thể của chân
như pháp tính tuyệt đối bình đẳng, là
nguyên nhân thứ nhất sinh khởi muôn
pháp, lí thể ấy chẳng sinh chẳng diệt, không
thêm không bớt, lìa tướng sai biệt, chân
thực thường như. Nhưng phàm phu vì nặng
vọng tình, nên không thấy lí thể bình đẳng,
nếu trừ hết vọng tình, thì thể chân như tự
hiện. Như người đau mắt thấy hoa đốm đầy
trời, nhưng người mắt sáng chỉ thấy bầu
trời xanh thẳm muôn dặm mà thôi.
2. Sinh diệt môn, nhất tâm của Như lai
tạng theo duyên sinh diệt, khởi lên các tướng
sai biệt, vì có tâm khởi động sinh diệt, nên
gọi Sinh diệt môn. Chân như môn là thể
của Như lai tạng, Sinh diệt môn là tướng
của Như lai tạng. Tâm Như lai tạng vốn
chẳng sinh chẳng diệt, sinh diệt hòa hợp,

chẳng khác chẳng một, nhưng vì vọng duyên vô minh mà toàn thể khởi động, sinh CHÂN PHẬT ĐỘ

C
869
ra các tướng sai biệt, đây chẳng phải ngoài
tâm Như lai tạng còn có thể riêng biệt; cũng
như nước biển, gió lặng thì sóng yên, gió
sinh thì nuớc động, lặng động tuy khác,
nhưng thể của nước chỉ là một.
CHÂN TÂM
Chỉ tâm chân thực, hoặc lí bản tính của
tâm. Tịnh độ chân tông Nhật bản gọi là
Tín tâm tha lực. Trái lại, vọng tâm là tâm
phân biệt sai lầm, tâm hư dối, tâm hư vọng
điên đảo mà phàm phu phát động hàng
ngày trong các sinh hoạt hiện thực.
CHÂN TÂM QUÁN
Phép quán của tông Thiên thai. Trong
tông Thiên thai, khi quán Nhất tâm tam
quán, Nhất niệm tam thiên, thì lấy tâm làm
đối tượng để quán xét và thông thường chia
làm Chân tâm quán và Vọng tâm quán.
Chân tâm quán do các sư Nguyên thanh,
Hồng mẫn, Khánh chiêu của phái Sơn
ngoại, và những người dị giải của phái Sơn
gia, như Tông dục, thuộc tông Thiên thai
thời Triệu Tống, đề xướng. Họ được gọi là
Chân tâm gia, chủ trương tâm là bản thể
của hết thảy sự vật, là tâm của lí chân như.
Vọng tâm quán, do sư Tri lễ của phái Sơn
gia tông Thiên thai đề xướng, gọi là Vọng
tâm gia, chủ trương tâm vô kí là tác dụng
hằng ngày của thức thứ sáu trong phàm
phu. Hai thuyết trên căn cứ vào thuyết của
các ngài Trí khải và Trạm nhiên mà thành
lập. Trong hai thuyết, thuyết quán chân tâm,
đối với người mới tu quán mà nói, rất khó
mà đạt được. Hơn nữa, Chân tâm quán lại
rất gần với thuyết Duy tâm duyên khởi của

tông Hoa nghiêm, cho nên, đại đa số các
nhà Thiên thai xưa nay không nhận là
thuyết Chân tâm là chính thống. Tuy
nhiên, tông Thiên thai Nhật bản thì cho cả
hai pháp quán Chân tâm và Vọng tâm đều
quan trọng, đều có thể tu song song.
CHÂN TẾ
I- Chân tế. Nói tắt của Chân như thực
tế. Dứt hết tướng sai biệt tương đối, hiển
hiện lí thể Chân như pháp tính bình đẳng
nhất như. Kinh Nhân vương hộ quốc bát
nhã ba la mật đa quyển thượng phẩm Quán
Như lai (Đại 8, 835 trung), nói : “Các pháp
tính tức là chân thực, không đến không đi,
chẳng sinh chẳng diệt, cũng như chân tế
pháp tính, không hai không khác”. [X. kinh
Duy ma cật sở thuyết Q.hạ].
II- Chân tế(778 - 897) tức là Thiền sư
Triệu châu Tùng thẩm đời Đường. Vào
khoảng năm Đại trung (847-859) cuối đời
Đường, ngài Tùng thẩm lấy Triệu châu
(huyện Triệu tỉnh Hà bắc) làm trung tâm,
đại chấn Thiền phong Nam tông. Vào năm
Càn ninh thứ 4 đời Chiêu tôn, ngài thị tịch,
thọ một trăm hai mươi tuổi. Chân tế là thụy
hiệu của ngài. (xt. Triệu Châu).
CHÂN TỂ
.....
Chỉ trời. Trời là chúa tể của muôn vật,
cho nên gọi là Chân tể, cũng như gọi Tạo
vật chủ. Nhưng trong Phật giáo đặc biệt chỉ
chư Thiên thiện thần hộ trì Phật pháp.
CHÂN THÂN
.....
Pháp thân của chư Phật. Luận Đại trí
độ quyển 30 (Đại 25, 278 thượng), nói: “Phật
thân có hai thứ, một là Chân thân, hai là
Hóa thân. Chúng sinh mà thấy được chân

thân của Phật thì không một nguyện gì
không được thỏa mãn. Chân thân của Phật
tràn khắp hư không, ánh sáng chiếu khắp
mười phương, tiếng nói pháp cũng vang
khắp mười phương vô lượng hằng sa thế
CHÂN THÂN

C
870
giới, đại chúng trong các thế giới ấy đều
cùng lắng nghe pháp và tiếng nói pháp của
Phật không dứt. Chỉ trong khoảnh khắc,
từ chỗ nghe mà được tỏ ngộ. (...) Các pháp
do thân Pháp tính của Phật nói, trừ Bồ tát
ngôi Thập trụ ra, các bậc Tam thừa không
ai có thể hiểu được. Vì Bồ tát Thập trụ nhờ
trí lực phương tiện chẳng thể nghĩ bàn mới
có thể lắng nghe và ngộ được. Còn chúng
sinh nào được thấy Pháp thân Phật thì
phiền não ba độc tiêu tan, các nỗi khổ nóng
lạnh đều diệt, không một nguyện vọng nào
không được thỏa mãn”.
Luận Nhiếp đại thừa (bản dịch đời Ngụy)
quyển thượng (Đại 31, 97 thượng), nói: “Có
ba loại Phật thân, một là Chân thân, hai là
Báo thân, ba là Ứng thân”. Trong đây,
Chân thân (thân Pháp tính) của luận Đại
trí độ là nói về Báo thân, Chân thân của
luận Nhiếp đại thừa là nói về Pháp thân.
Lại trong Quán kinh sớ quyển 3, ngài Thiện
đạo gọi phép quán Phật A di đà thứ chín
được nói trong kinh Quán vô lượng thọ là
Chân thân quán. [X. luận Thành thực Q.1
phẩm Cụ túc; Chư pháp vô tránh tam muội
pháp môn Q.thượng; Đại thừa nghĩa
chương Q.18; Phật học khái luận (Lâm
truyền phương) Bản luận hạ thiên đệ nhị
chương đệ nhất tiết].
CHÂN THÂN QUÁN
........
Là một trong mười sáu phép quán được
nói trong kinh Quán vô lượng thọ. Khi
quán tưởng, lấy thân bình đẳng của Như
lai tràn khắp pháp giới làm đối tượng, gọi

là Chân thân quán. Kinh Quán vô lượng
thọ bảo, nếu quán tưởng chân thân của
đức Phật A di đà, thì có thể thấy hết thẩy
chư Phật ở mười phương, cho nên phép
quán tưởng này còn được gọi là Biến quán
nhất thiết sắc thân tưởng. (xt. Thập Lục
Quán).
CHÂN THIỀN
.....
Thiền thứ tư trong bốn Thiền định, ý
nói Thiền chân thực. (xt. Tứ Thiền).
CHÂN THIÊN DIÊU HỮU
...........
Chỉ pháp chân không diệu hữu. Tức là
pháp Giả đế trong ba đế do tông Thiên thai
lập ra. (xt. Tam Đế).
CHÂN THÚC CA BẢO
Chân thúc ca, Phạm : Kiôzuka, Pàli:
Kiôsuka. Còn gọi là Khẩn chúc ca bảo,
Kiên thúc ca bảo, dịch ý là vật báu màu đỏ.
Là một loại đá quý. Giống như hoa của cây
Chân thúc ca mà đẹp, và vì là màu đỏ cho
nên gọi như thế.
Di lặc thướng sinh kinh sớ của ngài
Khuy cơ (Vạn tục 35, 292 hạ), nói: “Chân
thúc ca, dáng giống như ngọc lưu li đỏ”.
Lưu li có nhiều màu sắc, mà màu đỏ là quý
nhất. Còn Pháp hoa kinh nghĩa sớ quyển
12 của ngài Cát tạng thì bảo vật báu này
gọi là anh vũ, bởi vì màu đỏ của nó giống
như màu của mỏ chim anh vũ. Đây e rằng
do chim anh vũ tiếng Phạm là zuka và
Chân thúc ca tiếng Phạm là Kiôzukamà
có sự sai lầm lẫn lộn chăng. [X. kinh Quán
phổ hiền bồ tát hành pháp; Quán vô lượng
thọ kinh nghĩa sớ Q.hạ; Tuệ lâm âm nghĩa
Q.16, Q.31, Q.32].
CHÂN THÚC CA THỤ

Chân thúc ca, Phạm: Kiôzuka, dịch ý
là hoa màu đỏ lợt. Cây thiêng liêng của Bà
la môn giáo Ấn độ. Còn gọi là Khẩn thúc
ca thụ, Kiên thúc ca thụ, Khẩn chúc ca thụ.
Cây to lớn, thuộc họ đậu, tên khoa học:
Butea frondosa. Sinh sản tại Ấn độ, từ núi
CHÂN THÂN QUÁN

C
871
Hy mã lạp nhã ở miền bắc đến Tư lí lan
tạp (Tích lan) ở phía nam đều có sinh
trưởng. Thân cây phần nhiều cao từ mười
hai, mười ba mét trở lên, lá to hoa to, chất
nước cốt của cây có thể chế thuốc nhuộm,
hạt ép ra dầu có thể dùng làm thuốc sát
trùng. Cứ theo Tuệ lâm âm nghĩa quyển
11 chép, thì hoa màu đỏ lợt, hình giống
như tay người, còn gọi là vô ưu thụ, A thúc
ca thụ (Phạm: azoka). Tên khoa học là
Joncsia asoka, thuộc họ đậu, nở hoa lớn
màu hồng. Ngoài ra, trong các tên khoa
học của cây Ca na ca (Phạm: Kanaka) cũng
có một tên là
Butea frondosa.
Và cây Ba la xa
cũng còn gọi là
cây Ca na ca.
Cho nên có
thuyết bảo các
cây nói trên đều
là tên gọi khác
của cây Chân
thúc ca. Tuy
nhiên, theo kinh
Đại ban niết bàn
(bản Bắc) quyển 9 nói, thì cây này khác
giống với cây A thúc ca và cây Ba la xa. [X.
kinh Tạp a hàm Q.43; kinh Đại bảo tích
Q.1; Đại ban niết bàn kinh sớ Q.1; Huyền
ứng âm nghĩa Q.7; Chỉ quật dịch thổ tập
Q.9]. (xt. Ba La Xa Thụ).
CHÂN THUYÊN
Thuyên, ý là rõ ràng, sáng tỏ. Những
câu văn mà chân lý được rõ ràng, sáng tỏ,

thì gọi là chân thuyên. [X. Câu xá tụng sớ
Q.1; Tông kinh lục Q.26].
CHÂN THUYẾT
.....
Sự nói pháp chân thực, cũng chỉ giáo
pháp từ chính cửa miệng Như lai nói ra.
CHÂN THỪA
.....
Thừa, dùng thuyền bè, xe cộ thí dụ như
công cụ để vượt qua biển sống chết, đường
khổ đau mà đến bờ bên kia, cho nên danh
từ chân thừa tức chỉ cho giáo pháp chân
thực. Các tông phái trong Phật giáo đều tự
cho tông chỉ của phái mình là pháp yếu
chân thực không sai. Chẳng hạn Thiền tông
thì bảo Thiền là diệu pháp đích truyền của
Phật tổ. Mật giáo thì nói chân ngôn mật
thừa là thừa chân thực trong tất cả pháp.
[X. Bí tạng bảo thược Q.thượng].
CHÂN THỰC
I. Chân thực. Tiếng dùng về mặt chia
loại các giáo pháp. Đối lại với “Phương tiện
quyền giả”. Thiên thai phán giáo, lấy ba giáo
Tạng, Thông, Biệt làm giáo phương tiện và
lấy Viên giáo làm giáo chân thực.
II. Chân thực. Dùng về mặt thực tu,
đối lại với “ Hư dả chẳng thực”. Thân khẩu
mỗi khác, nói nghĩ không thực, gọi là hư
dả. Nếu trong ngoài như một, không có
hư dối thì gọi là chân thực
CHÂN THỰC BÁO ĐỘ
Còn gọi Thực báo độ. Đồng với “ Thực
dụng độ”. Chỉ cõi nước trong đó Báo thân
Phật cư trụ, tức cõi Tịnh độ do các hành
nguyện tu nhân ở quá khứ của Phật báo
đáp lại. Cõi báo chân thực này là do nơi
hành nghiệp vô lậu ở giai vị tu nhân huân
phát mà hiển hiện ra cõi nước vô lượng

trang nghiêm thanh tịnh. Ngoài ra, Tịnh
độ chân tông Nhật bản nói, cõi nước mà
những người có lòng tin chân thực niệm
Phật được sinh đến, gọi là Chân thực báo
độ. [X. Pháp hoa kinh luận; Nhiếp đại thừa
Cây Chân Thúc Ca
CHÂN THỰC BÁO ĐỘ

C
872
luận thích (bản dịch đời Lương) Q.13; Đại
thừa nghĩa chương Q.19].
CHÂN THỰC LÍ MÔN
Là một trong hai môn do tông Pháp
tướng thành lập. Y theo bản ý của Phật và
Bồ tát mà nói giáo pháp chân thực, gọi là
chân thực (lí) môn; nếu tùy theo trình độ
của những đối tượng giáo hoá mà nói giáo
pháp phương tiện, thì gọi là tùy chuyển (lí)
môn. Hai môn trên đây hơi giống với tùy tự
ý và tùy tha ý .
CHÂN THỰC MINH
Là một trong ba mươi bảy hiệu của đức
Phật A di đà. Chân thực, có nghĩa là phù
hợp vớilí như thực. Minh tức là trí tuệ sáng
láng. Dứt vô minh, phát trí tuệ như lí là chân
thực minh, minh này tức là trí Phật, biểu
trưng đức bát nhã trong ba đức, ở đây được
dùng làm biệt hiệu của Phật Adiđà. Trong
Hòa tán quan hải thiên, ngài Tăngduệ bảo:
tuệ minh chân thực chẳng điên đảo, chẳng
hư dối; chẳng điên đảo thì khế hợp với pháp
tính tự chứng, chẳng hư dối thì nhiếp thụ
chúng sinh mà không lầm. Đó tức là hai trí
quyền, thực của Phật Adiđà, cũng là hai trí
chân thực tự chứng và hoá tha.
CHÂN THỰC NGHĨA
Nghĩa chân thực của các pháp có bốn
thứ:
1. Thế lưu bố chân thực nghĩa, nghĩa là
chúng sinh thấy đất thì bảo là đất, thấy lửa
thì bảo là lửa, chưa từng bao giờ bảo nước
là lửa. Phàm các pháp thế gian như vậy tuy
là mượn danh lập tướng, nhưng đều được
nhận và gọi giống nhau, đó là Thế lưu bố

chân thực nghĩa (nghĩa chân thực phổ thông
ở thế gian).
2. Phương tiện lưu bố chân thực nghĩa,
nghĩa là ở đời, những người có trí, trước
dùng tâm ý suy xét, trù tính, rồi tùy nghi
phương tiện, viết ra những kinh sách luận
nghị để hướng dẫn người đời, đó là phương
tiện lưu bố chân thực nghĩa.
3. Tịnh phiền não chướng chân thực
nghĩa, nghĩa là các bậc Thanh văn, Duyên
giác dùng đạo vô lậu phá tan các phiền não,
được trí vô ngại, đó là tịnh phiền não
chướng chân thực nghĩa.
4. Tịnh trí tuệ chướng chân thực nghĩa,
nghĩa là Thanh văn, Duyên giác tuy đã được
trí vô ngại, nhưng vẫn chưa có thể hiển rõ
lí trung đaọ, cho nên gọi là trí tuệ chướng;
Phật và Bồ tát đoạn được chướng ấy, lí trung
đạo tự nhiên hiển hiện, đó là tịnh trí tuệ
chướng chân thực nghĩa. [X. kinh Bồ tát
thiện giới Q.2].
CHÂN THỰC NHÂN THỂ
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Cũng gọi
là Chân thực thể. Ở tất cả các nơi, trong
tất cả thời gian, đều có thể hiện rõ bản lai
diện mục của chính mình một cách toàn
nhiên, đây có nghĩa là Phật pháp hiển bày,
không ẩn dấu. Cảnh đức truyền đăng lục
quyển 21 An quốc tuệ cầu chương (Đại 51,
372 hạ) nói: “Sư hỏi viện chủ Liễu: ‘Cứ như
các bậc thầy trước đã nói, khắp mười
phương thế giới là chân thực nhân thể, vậy
ông đã thấy nhà tăng chưa?’”.
CHÂN THỰC TÁC Ý
Là tính chất của pháp quán trong Mật
giáo. Đối lại với “Thắng giải tác ý”. Trong
pháp quán của Mật giáo, lấy các vật thực
như Tất đàm, tôn tượng làm đối tượng,

gọi là Chân thực tác ý. Phép quán này
còn có thể chia làm Tự tướng tác ý và
Cộng tướng tác ý. Tự tướng tác ý là quán
CHÂN THỰC LÍ MÔN

C
873
tưởng tính cá biệt của vật được quán
tưởng; Cộng tướng tác ý thì quán tưởng
cái pháp lý cộng thông của vật ấy. Trong
phép quán của Hiển giáo, đối tượng đuợc
quán không cứ phải hạn ở các vật thực
như trong bảy mươi lăm pháp của Câu
xá, tâm sở tác ý trong đại địa pháp, có
nói ba loại tác ý: tự tướng, cộng tướng và
thắng giải.
CHÂN THỰC TÂM
Lòng thành thật không dối trá. Quán
kinh sớ tán thiện nghĩa (Thiện đạo) chí
thành tâm thích quyển 4 (Đại 37, 270 hạ)
nói: “Chí là chân, thành là thực. Nếu hết
thảy chúng sinh muốn tu hành ba nghiệp
thân khẩu ý, thì phải tu chân thực ngay từ
trong tâm, chứ đừng hiện tướng hiền thiện
tinh tiến bề ngoài, mà trong lòng thì giả dối
(...) Khi đức Phật A di đà còn tu hạnh Bồ
tát ở nhân vị; cho dù chỉ trong một niệm,
một sát na cũng đủ đem lòng chân thực

C
874
CHÂN TÍNH
.....
Bản tính chân thực không hư không
biến. Là tâm thể mà người ta ai ai cũng có
sẵn. Phật giáo cho rằng, chân tính của chúng
sinh và chân tính của Phật, Bồ tát, vốn
không phải hai, không phải khác. [X. kinh
Lăng nghiêm Q.1].
CHÂN TÍNH KÊ
Thơ nói về tâm tính do tổ Bồ đề đạt ma
làm. Chẳng hạn như bài thơ (Đại 48, 373
trung): “Thân rất mực tròn sáng, chiếu rọi
suốt lí không; theo tình tính lìa chân, trước
sau cực diệu thường”. [X. luận Thiếu thất
lục môn ngộ tính].
CHÂN TÍNH YẾU TẬP
...........
Phạm:Tattva-saôgraha. Còn gọi là
Chân tính yếu tập tụng (Phạm: Tattvasaôgraha-
kàrikà), Nhiếp chân thực luận.
Do ngài Tịch hộ của Ấn độ soạn. Tác giả
liệt kê, phân loại các phái triết học Ấn độ
và các phái Phật giáo khác, rồi phê phán và
nêu tỏ thuyết của tông mình. Chia làm hai
mươi sáu phẩm, ba nghìn sáu trăm bốn mươi
sáu tụng, là bộ luận theo thể tài kệ tụng
của Phật giáo Đại thừa thuộc thời kỳ sau ở
Ấn độ. Tác giả sách này chưa cho thấy mình
thuộc học phái nào. Tây tạng thì cho là
ngài thuộc Du già sư Trung quán Ý tự khởi
phái (Phạm: Yogàcàrya-màdhyamikasvàtantrikà)
một chi trong phái Trung
quán, xem ý bàn trong sách thì đại khái có
vẻ phù hợp. Trong sách phần nhiều bàn
về các luận sư của các phái khác như Cam

..... I. Chân tông. Có nghĩa là tông chỉ của đạo lý chân thực. Đối lại với Nho giáo, g ố

điển chủ yếu, kế thừa bảy vị tổ của ba nước,
tức là các ngài Long thụ, Thế thân của Ấn
độ, Đàm loan, Đạo xước, Thiện đạo của
Trung quốc và Nguyên tín, Nguyên không
của Nhật bản. Trong bảy vị tổ, đặc biệt lấy
luận Tịnh độ của ngài Thế thân làm luận
chính yếu. Tổ Thân loan thờ ngài Nguyên
không làm thầy, viết Hiển tịnh độ chân
thực giáo hành tín chứng văn loại là kinh
điển chủ yếu. Ngài Nguyên không chủ
trương lấy niệm Phật là chính. Sư Thân
loan thì nhấn mạnh tín tâm là gốc, cho
rằng giáo pháp chân thực của Phật là kinh
Vô lượng thọ, bộ phận trọng yếu nhất là
bốn mươi tám nguyện của Phật A di đà,
bản thể của những nguyện này là danh hiệu
“Na mô A di đà Phật”, đồng thời lấy tha lực
vãng sinh làm đặc sắc. Cái gọi là tha lực
vãng sinh, tức là phàm phu nhờ vào sức
nguyện của Phật A di đà mà được lòng tin,
về sau niệm Phật tức là niệm để báo ân
cảm tạ. Lại người đã được lòng tin, thì tất
trụ nơi chính định tụ và cùng với Như lai
bình đẳng không hai. Sư Thân loan lại bảo
sống cuộc đời thế tục ăn thịt có vợ cũng
không trở ngại gì cho việc tu hành niệm
Phật, thái độ sinh hoạt ấy khác xa với các
chi phái khác của tông Tịnh độ. Đến tằng
tôn của sư Thân loan là Giác như, chính
thức lấy chùa Bản nguyện làm trụ sở chính
của Chân tông, đến Liên như đời thứ tám,
thì thế lực bỗng bột phát, thời ấy, Đức xuyên
gia khang e ngại thế lực chùa Bản nguyện
quá mạnh, cho nên vào năm Khánh trường
thứ 7 (1602) đem chia chùa Bản nguyện
làm hai chùa Đông và Tây, đó tức là hai
phái chùa Bản nguyện (chùa Tây Bản
nguyện gọi là Bản nguyện tự phái, chùa

Đông Bản nguyện gọi là Đại cốc phái) thừa
kế pháp mạch của sư Thân loan đến nay.
Ngoài ra, môn hạ Thân loan phồn thịnh,
chi phái dần dần chia rẽ, có phái Cao điền,
phái chùa Phật quang, phái Hưng chính,
phái Mộc biên, phái Tam môn đồ, phái Sơn
nguyên, phái chùa Thanh chiếu, phái Xuất
vân lộ v.v... cộng với hai phái trước, gọi
chung là mười phái Chân tông.
Tông này lập giáo pháp Nhị song, Tứ
trùng. Nhị song, Tứ trùng chỉ Thụ xuất,
Thụ siêu, Hoành xuất, Hoành Siêu. Thụ,
chỉ Tự lực Thánh đạo môn (đạo khó làm);
CHÂN TÔNG

C
876
Hoành, chỉ Tha lực Tịnh độ môn (đạo dễ
làm). Xuất, chỉ Tiệm giáo là giáo phương
tiện tạm thời; Siêu, chỉ Đốn giáo là giáo chân
thực. Cũng tức là ngưòi tu hành trải qua
nhiều kiếp mới mong chứng quả, như giáo
thuyết của Pháp tướng. Tam luận là Tiệm
giáo của đạo khó làm trong Thánh đạo môn,
gọi là Thụ xuất; còn người mong ngay thân
này thành Phật chứng quả như giáo thuyết
của Phật tâm, Chân ngôn, Pháp hoa, Hoa
nghiêm v.v... là Đốn giáo của đạo khó làm
trong Thánh đạo môn, gọi là Thụ siêu; y
theo pháp môn vãng sinh Tịnh độ của giáo
định tán thiện trong Quán kinh mà tu hành,
mong được sinh vào nơi biên địa giải mạn,
là Tiệm giáo của đạo dễ làm trong môn
Tịnh độ, gọi là Hoành xuất; y vào pháp
môn Tịnh độ của giáo hoằng nguyện chân
thực nói trong kinh Vô lượng thọ mà tu
hành, mong được vãng sinh là thành Phật
liền, như giáo thuyết của Tịnh độ chân tông,
là Đốn giáo của đạo dễ làm trong môn Tịnh
độ, gọi là Hoành siêu, cũng là giáo bản
nguyện chân thực duy nhất trong Nhị song,
Tứ trùng. Giáo Nhất thừa tha lực của bản
nguyện Di đà này, trong tất cả các loại giáo
thuyết, là giáo đốn trong đốn, viên trong
viên, tuyệt đối chẳng hai. Vì thế chủ trương,
cho dù kẻ phàm phu ngu ác, kém cỏi nhất,
nếu khi gặp được pháp nhất thừa tha lực
bản nguyện này, rồi chỉ trong một niệm
mà vào nơi chính định tụ, thì tức khắc có
thể chứng được diệu quả thành Phật. Lại
nữa, tông này lấy bốn pháp Giáo, Hành,
Tín, Chứng làm cương yếu chia làm hai

môn Chân, Giả, lấy lòng tin làm nhân chính
để được vãng sinh, đề xướng tịnh nghiệp
thành tựu ngay lúc bình sinh.
Mười phái của Tông này là:
1. Phái Chân tông tam môn đồ, trụ sở
chính là chùa Chuyên chiếu ở nước Việt
tiền. Năm Chính ứng thứ 3 (1290) sư Như
đạo dựng một ngôi chùa ở quận Túc vũ,
gọi là chùa Chuyên tu, đề xướng pháp môn
Bí sự. Không bao lâu sư Đạo tính ở chùa
Chứng thành, sư Như giác ở chùa Thành
chiếu, cũng truyền pháp này. Mỗi người đều
có môn đồ, bèn thành cái thế chân vạc,
đời gọi là “Chúng ba môn đồ không lạy
nhau”. Khoảng năm Minh Trị, được phép
độc lập thành phái riêng biệt, đặt chưởng
quản riêng gọi là Chân tông tam môn đồ
phái, có hơn ba mươi chùa phụ thuộc. Tông
nghĩa của phái này cũng giống tông nghĩa
phái chùa Bản nguyện.
2. Phái Chân tông đại cốc, trụ sở chính
là chùa Bản Nguyện tại kinh đô. Năm Văn
vĩnh thứ 9 (1272) con gái của Thân loan là
sư ni Giác tín, xây mộ cho cha ở Đại cốc,
phía đông Kinh đô, môn đệ bàn nhau sáng
lập nhà tổ, đó là nguồn gốc của chùa Bản
nguyện. Đời gọi là chùa Đông bản nguyện,
còn gọi là Đông phái. Sau có Tuệ không,
trước tác rất nhiều, đặt nền tảng Chân tông
học cho phái này. Phái chân tông đại cốc
dốc toàn lực vào công cuộc truyền bá giáo
thuyết. Năm Minh trị thứ 5 (1872), cùng
với các phái khác của tông này gọi chung
là Chân tông. Tháng 4 năm Minh trị thứ
10 biệt lập và đặt Chưởng quản riêng, tháng
6 năm thứ 14 đổi tên đông phái thành Đại
cốc phái, chức trụ trì chùa chính (Bản sơn)
theo chế độ cha truyền con nối và lấy Đại

cốc làm họ, hiện có hơn tám nghìn bốn
trăm ngôi chùa phụ thuộc. Ngoài ra, tại
Đại hàn, Nam dương, Trảo oa, Bắc mỹ
cũng thiết lập các viện và các cơ sở truyền
giáo riêng biệt. Đồng thời tại chính Nhật
bản, mở các trường gồm đủ các cấp Tiểu,
Trung, Đại học, sau lại mở Đại học Đại
cốc tại Kinh đô để dạy các con em của
phái mình.
3. Chân tông sơn nguyên phái, trụ sở
chính là chùa Chứng thành tại nước Việt
tiền. Quá trình sáng lập không được rõ.
Hình như do sư Đạo tính khai sáng. Phái
CHÂN TÔNG

C
877
này chủ trương pháp môn bí sự. Năm Minh
trị 11 (1878) độc lập thành phái riêng, đặt
Chưởng quản, gọi là Chân tông sơn nguyên
phái, có mười hai chùa phụ thuộc. Tông
nghĩa của phái này cũng giống như tông
nghĩa chùa Bản nguyện.
4. Chân tông mộc biên phái, trụ sở
chính là chùa Cẩm chức ở nước Cận giang,
do sư Thân loan sáng lập vào năm Gia trinh
năm đầu (1235). Truyền qua mấy đời, lúc
thịnh lúc suy, đến Minh trị năm đầu, gọi là
Chân tông. Về sau được độc lập, gọi là Chân
tông mộc biên phái, đặt Chưởng quản riêng,
hiện nay có hơn năm mươi chùa phụ thuộc.
5. Chân tông xuất vân bộ phái, trụ sở
chính là chùa Hào nhiếp tại nước Việt tiền.
Chùa do Thừa chuyên sáng lập. Năm Minh
trị 11 (1878) được độc lập, đặt Chưởng quản
riêng, có hơn bốn mươi chùa lệ thuộc. Về
mặt Tông nghĩa thì có khác với phái chùa
Bản nguyện.
6. Chân tông bản nguyện tự phái, trụ
sở chính là chùa Bản nguyện tại Kinh đô.
Tháng 11 năm Hoằng trường thứ hai (1262),
sau khi Thân loan tịch, học trò đưa di cốt
đến táng tại Đại cốc. Năm Văn vĩnh thứ 9
(1272), con gái Thân loan là sư ni Giác tín,
dời phần mộ về Đại cốc ở Đông sơn, học
trò cùng nhau kiến thiết nhà Tổ, đó là nguồn
gốc của chuà Bản nguyện. Đến đời thứ tám
là Liên như, nhà tổ bị đốt cháy, Liên như
mang tượng tổ chạy trốn đến Đại tân và
lại dựng chùa Bản nguyện tại Sơn thành.
Về sau, tăng chúng ở chùa Phật quang, Cẩm
chức, Chứng thành tại Việt tiền lục tục kéo

về, thế lực lại một thời lớn mạnh, khiến
Chân tông thành cái thế thống nhất. Lại
nhờ Liên như xác lập Tông qui “Lòng tin
là gốc, phép vua là nền” mà sự nghiệp trung
hưng chùa Bản nguyện đại thành. Về sau,
trải qua bao tang thương biến đổi, chùa Bản
nguyện lại được dời về phía đông Kinh đô,
đường 6 Ô hoàn, và từ đó chùa Đông, Tây
Bản nguyện trở thành cái thế đối chọi.
Đến như giáo thuyết các phái cũng bất nhất,
mỗi phái lập riêng thuyết khác, đến năm
Minh trị thứ 5 (1872) mới gọi là Chân tông,
tháng 4 năm Minh trị thứ 10, các phái chia
nhau đặt Chưởng quản, phái này gọi là
Chân tông bản nguyện tự phái, cho mãi
đến ngày nay. Trụ trì cha truyền con nối,
gọi là họ Đại cốc. Các chùa lệ thuộc được
chia làm 4 loại: Viện riêng, Viện riêng đặc
cách, chùa phụ thuộc, chùa phụ thuộc chi
nhánh. Tổng số chùa phụ thuộc có tới hơn
chín nghìn bảy trăm năm mươi chùa, tại
trụ sở chính có đặt cơ quan chấp hành để
tổng quản các chùa. Đồng thời mở các
trường học để giáo dục con em trong phái.
7. Chân tông Phật quang tự phái, trụ sở
chính là chùa Phật quang tại Kinh đô. Thứ
tự truyền thừa của phái này là: Thân loan,
Chân phật, Nguyên hải, Liễu hải, Thệ hải,
Minh quang, Liễu nguyên. Người đặt nền
là Liễu nguyên. Chùa Phật quang được dựng
vào năm Nguyên ứng thứ hai (1320) lúc
đầu gọi là chùa Hưng chính. Sau Liễu
nguyên, sư Kinh dự đem bốn mươi hai chùa
lệ thuộc chi nhánh theo về chùa Bản
nguyện thuộc môn hạ Liên như, lại sáng
lập chùa Hưng chính riêng bị các chùa khác
thuộc phái Phật quang phản đối kịch liệt.
Sau việc ấy phái Phật quang chỉ còn lại 6

chùa chi nhánh cố giữ hệ thống chùa phái.
Nhưng đến thời Kinh quang, Kinh phạm,
thế lực của phái được khôi phục dần dần.
Tháng 3 năm Minh trị thứ 7 (1874) độc
lập, đặt Chưởng quản riêng, gọi là Chân
tông Phật quang tự phái, hiện nay có hơn
ba trăm bốn mươi chùa phụ thuộc.
8. Chân tông cao điền phái. Trụ sở
chính là chùa Chuyên tu tại Y thế. Lúc đầu
Thân loan đi hóa đạo các nước phía đông,
đã từng dựng một ngôi chùa lợp tranh ở
nước Hạ dã, gọi là chùa Chuyên tu, sau đó
giao cho đệ tử là Chân phật; đó là nguồn
CHÂN TÔNG

C
878
gốc của phái này. Khoảng năm Minh trị
đổi Chân tông chuyên tu tự phái, làm Cao
điền tự phái có hơn 600 chùa phụ thuộc,
còn lập viện Khuyến học và trường Trung
học để dạy các con em trong phái.
9. Chân tông thành chiếu tự phái, trụ
sở chính là chùa Thành chiếu ở nước Việt
tiền. Chùa này do Như giác sáng lập vào
niên hiệu Hoằng an năm đầu (1278), lúc
đầu gọi là chùa Chân chiếu. Đến thời
Thiên hoàng Hoa viên mới ban hiệu hiện
nay. Năm Minh trị được độc lập và đặt
Chưởng quản, gọi là Chân tông thành
chiếu tự phái, có hơn năm mươi chùa
phụ thuộc. Tông nghĩa của phái này cũng
giống như tông nghĩa của chùa Bản
nguyện.
10. Chân tông hưng chính phái, trụ sở
chính là chùa Hưng chính. Năm Văn minh
14 (1482), đời thứ 14 của phái chùa Phật
quang là Kinh hào, vì hâm mộ đức của Liên
như chùa Bản nguyện, nên mới quay về
cửa Liên như, đổi tên là Liên giáo, nhường
chùa Phật quang cho em là Kinh dự. Sau
Liên giáo dựng một ngôi chùa mới ở Khoa
sơn và lấy lại tên cũ gọi là chùa Hưng chính.
Khoảng năm Minh trị thì độc lập, gọi là
Chân tông hưng chính phái, đặt chưởng
quản riêng, hiện có hơn hai trăm tám mươi
chùa phụ thuộc.
CHÂN TÔNG BÁCH ĐỀ KHẢI MÔNG
Có một quyển. Do Túc lợi Nghĩa sơn
thuộc Tịnh độ chân tông Nhật bản soạn.
Toàn bộ chia làm một trăm luận đề, bàn
về ba bộ kinh của Tịnh độ, và các luận của

các tổ Tịnh độ tại Ấn độ, Trung quốc và
Nhật bản như các ngài Long thụ, Thế thân,
Đàm loan, Đạo xước, Thiện đạo, Nguyên
tín, Nguyên không v.v...… Cuối sách biện
minh về các vấn đề “ăn thịt có vợ của Chân
tông”.
CHÂN TÔNG ĐẠI HÊ
...........
Gồm ba mươi bảy tập. Do hội Nhật bản
Chân tông điển tịch san hành biên tập và
xuất bản. Sưu tập các luận phẩm và các bài
giảng thuyết của các học giả tiêu biểu trong
phái Đại cốc thuộc Tịnh độ chân tông. Năm
Đại chính 12 (1923) ấn hành Hồi thứ nhất,
năm 14 thì hoàn tất, thời gian ấy xảy ra
trận động đất lớn tại Quan đông, các bản
in bị cháy hết. Đến năm Chiêu hòa 24
(1949) các bộ phận trọng yếu trong bản cũ
được lựa chọn rồi đem in lại, năm Chiêu
hòa 28, hoàn thành toàn bộ 23 tập, đó là
Chân tông đại hệ tân biên.
CHÂN TÔNG TOÀN THƯ
Gồm bảy mươi tư tập. Do thư viện tạng
kinh Nhật bản biên tập. Thu góp các điển
tịch chủ yếu do các học giả của mọi phái
thuộc Tịnh độ chân tông biên soạn mà
thành. “Thê mộc trực lương chi” biên tập.
Tháng 2 năm Đại chính thứ 2 (1913) bắt
đầu, đến tháng 1 năm thứ 4, mỗi tháng in
hai tập. Đến tháng 2 năm thứ 5 thì hoàn
thành hai bộ chính, tục gồm một trăm ba
mươi sáu bộ chú sớ, sáu mươi bảy bộ sử
truyện, bốn bộ luận đề, hai mươi lăm bộ
hộ pháp, hai mươi chín bộ thi văn, hai mươi
bốn bộ mục lục, một trăm sáu mươi sáu bộ
tạp nhạp, trong đó phần lớn là các bản
truyện viết tay xưa nay chưa in.
CHÂN TÔNG TÙNG THƯ

Gồm ba quyển mười ba tập. Thu chép
các điển tịch và chú sớ của Tịnh độ chân
tông Nhật bản. Do Tiền điền Tuệ vân và
Thị sơn Huệ giác cùng biên soạn. Hoàn
thành vào năm Chiêu hòa thứ 6 (1931).
Các sách chú thích được thu vào sách này,
CHÂN TÔNG BÁCH ĐỀ KHẢI MÔNG

C
879
để tránh khỏi trùng lặp với Chân tông
toàn thư, phần nhiều thu chép những học
thuyết có tính ổn định và uy tín. Các bản
thảo, bản sao được so sánh đối chiếu, rồi
đều ghi các chú thích của nguyên bản ở
trên đầu, ở bên cạnh và ở dưới chân, đồng
thời ở cuối mỗi quyển, có phụ thêm giải
thích đề mục.
CHÂN TRI
.....
Cái biết của chân trí, Thích thi kê cổ
lược quyển 3 (Đại 49, 383 hạ), nói: “Biết
thực không biết, vì cái nhất tâm ‘biết và
lặng chẳng phải hai’ phù hợp với trung đạo
‘không và có đều mất’”.
CHÂN TRÍ
.....
Cũng gọi là thánh trí. Trí duyên theo
chân như thực tướng, gọi là Chân trí. Vì
cái mà nó duyên theo là cái duyên vô duyên,
cho nên cũng gọi là vô trí.
CHÂN TRUNG CHÂN
........
Chỉ giáo chân thực đặc biệt trong giáo
chân thực, là lời tán thán Viên giáo của
tông Thiên thai so với ba giáo Tạng,
Thông, Biệt. Chỉ quán phụ hành truyền
hoằng quyết quyển 1, 5 (Đại 46, 177
thượng), nói: “Chân trong chân, là đứng
về phương diện chân đế và tục đế mà
phán. So với Tạng giáo, thì Thông giáo
là chân trong tục, hai giáo cũng đều gọi
là tục; Biệt giáo phá tục, cũng là chân
trong tục; Viên giáo tức tục, gọi là chân
trong chân”.

Tịnh độ chân tông Nhật bản thì dùng
chân trung chân để tán thán giáo nghĩa
Nhất thừa hoằng nguyện, tức đối lại với tự
lực niệm Phật mà gọi tha lực niệm Phật là
chân trong chân, hoặc đối lại với Thánh
đạo môn mà gọi Tịnh độ niệm Phật là chân
trung chân.
CHÂN TU DUYÊN TU
Không nhờ sự chú ý, cứ tự nhiên nhậm
vận tương ứng với lý thể mà tu, gọi là Chân
tu; nương vào lý chân như mà phát khởi sự
tu có tâm, có ý thì gọi là Duyên tu. Duyên
tu có thể được xem như phương tiện của
chân tu. Từ ngữ này vốn do các sư Địa
luận sử dụng. Đại sư Trí khải tông Thiên
thai cho diệt trừ chân vọng, phá chín cõi,
hiển bày cõi Phật là duyên tu, còn dung
chân vọng, dứt pháp hiển là chân tu. Lại
hai trí không, giả là duyên tu, trí quán trung
đạo là chân tu. Đứng về phương diện bốn
giáo hóa pháp của tông Thiên thai mà nói,
thì ngài Trí khải cho hai giáo Thông, Biệt
là Duyên tu, Viên giáo là chân tu. Nghĩa là
từ Sơ địa của Biệt giáo trở về trước, từ Sơ
trụ của Viên giáo là Duyên tu; từ Sơ địa của
Biệt giáo, từ Sơ trụ của Viên giáo trở lên là
chân tu. Lại y vào Viên giáo mà tạm lập
Chân tu, Duyên tu, từ Sơ trụ trở lên (phần
chứng tức) Chân tu. Như Quán vô lượng
thọ kinh sớ diệu tôn sao quyển 2 ( Đại 37,
203 trung), nói: “Phần chứng tức, tức tâm
quán Phật, mượn cảnh hiển tình, tuy được
tương tự, nhưng còn thuộc duyên tu; nay
thì thân chứng, thuộc về chân tu”. [X. Ma
ha chỉ quán Q.6 phần dưới; Pháp hoa văn
cú Q.4 phần trên; Pháp hoa huyền nghĩa
Q.3 phần dưới].
CHÂN TỤC BẤT NHỊ

...........
Nghĩa là chân đế tức tục đế, tục đế tức
chân đế. Đây là thuyết từ Biệt giáo của tông
Thiên thai và Chung giáo của tông Hoa
nghiêm trở lên. Chân như có thể theo
duyên mà tạo ra các pháp, cho nên các pháp
tức là chân như.
CHÂN TỤC BẤT NHỊ

C
880
CHÂN TỤC NHỊ ĐẾ
Phạm: Paramartha–saôvfti–satyau.
Là chân đế và tục đế nói gộp lại. Chân đế
còn gọi là Thắng nghĩa đế, Đệ nhất nghĩa
đế, chỉ lý chân thực bình đẳng; Tục đế còn
gọi là Thế tục đế, Thế đế, chỉ lý thế tục sai
biệt. Ngoài ra, chân, tục cũng là tên gọi khác
của sự và lý; sự lý do nhân duyên phát sinh,
gọi là tục, lí tính chẳng sinh chẳng diệt, gọi
là Chân. Hai chữ chân, tục là danh xưng
đối nhau, vì đối nhau mà diễn thành các
tên gọi khác nhau, như thế, xuất thế, tại
gia, xuất gia v.v…... ý nghĩa của hai đế trong
các kinh luận, Đại thừa, Tiểu thừa nói không
giống nhau, các nhà trước nay như Thành
thực, Tì đàm, Tam luận, Pháp tướng (Duy
thức), Địa luận, Thiên thai, cũng đều thành
lập nghĩa mới, khiến cho nền học vấn của
Phật giáo trở thành một hệ thống lớn, như
trăm hoa đua nở. (xt. Nhị Đế).
CHÂN TỤC TRUNG TAM ĐẾ
Tức là ba đế Không,Giả, Trung, là đế lí
của Thông giáo do tông Thiên thai phán
lập. Không, tức là “các pháp do nhân duyên
sinh, nói đó là không” là tự tính không
nương vào nhân duyên mà sinh, chẳng phải
thực tính có, vì nương vào nhân duyên nên
tạm gọi là có. Nhưng mà, vì các pháp là
không, nên chẳng phải cógiả; vì làgiả, nên
chẳng phải thực không, lại vì là Không đế
nên là thực không, vì làGiả đế nên là cógiả.
Như vậy, chẳng phải có giả, chẳng phải thực
không; cũng là thực không cũng là có giả, tức
là Trung đế. [X. Ma ha chỉ quán Q.1 phần
dưới; Pháp hoa văn cú Q.8]. (xt. Tam Đế).

CHÂN TUÊ TỰ
........
Còn gọi là Đại trung đông sơn tự, Ngũ
tổ tự. Chùa ở núi Ngũ tổ (còn gọi là núi
Phùng mậu, núi Đông), phía đông bắc
huyện Hoàng mai tỉnh Hồ bắc. Do Ngũ tổ
Hoằng nhẫn của Thiền tông đời Đường
sáng lập, vua Tuyên tông nhà Đường đặt
tên là “Đại trung đông sơn tự”. Trong núi
có các di tích cổ, như động truyền pháp,
đài giảng kinh, ngọn Bạch liên, ao rửa tay
v.v...… Đến khoảng năm Cảnh đức (1004–
1007) đời Tống, nhà vua đổi tên là Chân
tuệ tự. Về sau ngài Pháp diễn (?–1104) đã
từng ở đây truyền bá Thiền phong của phái
Dương kì. Khoảng năm Vạn lịch (1573–
1619) đời Minh, năm Hàm phong thứ 4
(1854) đời Thanh, đã 2 lần bị hỏa hoạn,
sau lại được phục hồi.
CHÂN TỬ
.....
Các Bồ tát là con chân thực của Như
lai, vì đối với Phật pháp, họ tin thuận, có
thể tiếp nối sự nghiệp của Phật. Thắng man
bảo quật quyển hạ nói, con Phật có năm
nghĩa:
1. Lấy lòng tin làm hạt giống.
2. Lấy bát nhã làm mẹ.
3. Lấy thiền làm thể.
4. Lấy nhẫn làm sữa.
5. Lấy Phật làm cha. [X. Đại nhật kinh
sớ Q.1].
Chùa Chân Tuệ
CHÂN TỤC NHỊ ĐẾ

C
881
CHÂN VĂN
Chỉ các câu văn do Phật và Bồ tát nói,
hoặc ở trong các kinh điển. Chỉ quán phụ
hành truyền hoằng thuyết quyển 2 (Đaị
46, 216 trang), nói: “Nay ở vào thời vận
Tượng pháp, Mạt pháp, để lại chân văn
này”.
CHÂN VỌNG
.....
Hết thảy pháp có chân và vọng, các
pháp theo duyên vô minh ô nhiễm mà sinh
khởi, là vọng; các pháp theo duyên ba học
thanh tịnh mà sinh khởi, là chân. Lại như
các pháp do nhân duyên sinh, tấm â

minh sinh khởi; đây là chủ trương của các
nhà Nhiếp luận. Ngoài ra, kinh Lăng già
dùng nước và sóng để thí dụ; nước thường
trụ không biến, là chân; sóng thì khởi diệt
vô thường, là vọng. Hai tâm chân vọng
có thể chia làm:
1. Duy Chân tâm, nghĩa là một tâm
chân sinh chẳng hai, chỉ tâm của chư Phật
Như lai.
2. Duy vọng tâm, nghĩa là tâm tám thức
do vô minh sinh khởi, chỉ tâm của ngoại
đạo, phàm phụ.
3. Tòng chân khởi vọng tâm, nghĩa là
vọng tâm do chân như theo duyên mà khởi,
chỉ tâm của Biệt giáo trở lên; từ Biệt giáo
trở xuống cho đến ngoại đạo, phàm phu
thì không biết đến vọng tâm này.
4. Vọng tức chân tâm, lìa chân tâm thì
không có vọng tâm, nghĩa là vọng tâm tức
chân tâm, đây là tâm của các Bồ tát từ Sơ
địa trở lên. [X. luận Đại thừa khởi tín; luận
Quyết định tạng Q.thượng; Phiên dịch danh
nghĩa tập Q.6 phần trên].
CHÂN VỌNG QUÁN CẢNH
Trong tông Thiên thai, khi tu Viên
quán, bàn về cảnh sở quán, có người chủ
trương quán chân tâm, cũng có người chủ
trương quán vọng tâm, nên hai tâm cảnh
chân và vọng nói gộp lại tức là Chân vọng
quán cảnh. Thai tông nhị bách đề quyển
11 chép, khi tu Viên quán, cảnh được quán
là vọng tâm, nghĩa là những người tu Viên
giáo, tuy có trí hiểu rõ các pháp vốn chân
thực, nhưng khi tu hành, vẫn phải lựa
chọn, cố giữ lấy một niệm vọng ấm của
phàm phu làm cảnh sở quán. Trái lại, Ma
ha chỉ quán thì lấy chân tâm làm cảnh sở
quán. (xt. Vọng Tâm Quán, Chân Tâm

Quán).
CHÂN VỌNG TỤNG
........
Vào thời vua Trung tôn nhà Đường,
sư Phục lễ có làm 10 câu kệ tụng để hỏi
CHÂN VỌNG TỤNG

C
882
các học giả bốn phương về mối quan hệ
giữa Chân như vàVô minh. Bài kệ ấy là
(Vạn tục 148, 297 thượng): “Pháp chân,
tính vốn sạch, vọng niệm từ đâu ra? Từ
chân sinh ra vọng, vọng ấy ngừng ở đâu?
Không đầu thì không cuối, có cuối phải
có đầu; không đầu và không cuối, lòng
ngờ mãi lý này, xin mở máy nhiệm màu,
nhờ đó thoát sống chết”. Ý là chân như
pháp tính xưa nay vốn trong sạch, vậy thì
vô minh vọng niệm sinh khởi từ đâu? Nếu
từchân như mà sinh, thì cũng như chân
như, vô minh không có cuối, và khi diệt
hết vô minh, thì cuối cùng vô minh lại trở
về chân như chăng?
Trong tông môn, bài tụng này được lưu
truyền khá thịnh, học giả các đời cũng hết
sức giải thích, trong các sách thấy rải rác
các chú sớ, như các ngài Lợi thiệp thuộc
tông Pháp tướng ở chùa An quốc, Trừng
quán thuộc tông Hoa nghiêm ở chùa
Thanh lương, Hoài huy, Đức hồng (Giác
phạm) thuộc Thiền tông ở chùa Chương
kính, Tri lễ, Như cảo, Khả độ thuộc tông
Thiên thai v.v…... [X. Hoa nghiêm kinh đại
sớ sao Q.34 phần dưới; Viên giác kinh lược
sớ sao Q.7 (Tôn mật)].
CHÂN VÔ LẬU TRÍ
...........
Đối với vô lậu trí của Nhị thừa mà gọi
vô lậu trí của Phật và Bồ tát là Chân vô lậu
trí. Bởi vì Nhị thừa không đoạn pháp chấp,
chẳng diệt sở tri chướng, cho nên chưa phải
là trí chân vô lậu.
CHÂN VÔ LƯỢNG

CHÂN YẾT THANH LIỄU THIỀN SƯ NGỮ LỤC
.......................
Gồm hai quyển. Còn gọi là Ngộ không
thiền sư ngữ lục. Do ngài Thanh liễu (1089–
1151) đời Tống soạn, thị giả Đức sơ, Sơ
nghĩa biên tập. Thu vào Vạn tục tạng tập
124. Quyển thượng, nguyên đề là Kiếp ngoại
lục, nói đủ là Chân châu Trường lư Liễu
hòa thượng kiếp ngoại lục, thu chép các
CHÂN VÔ LẬU TRÍ

C
883
bài thuyết pháp, các lời dạy chúng, cơ duyên,
kệ tụng, bài minh Tháp sùng tiên chân yết
Liễu thiền sư, do sư Hoằng trí Chính giác
soạn, bài ký Hoa tạng vô tận đăng, Tịnh độ
tông yếu, Thuyền tử giáp sơn thoại v.v…...
Quyển hạ nguyên đề là: Chân yết hòa
thượng niêm cổ, là loại chú sớ sớm nhất
trong các loại chú sớ về Tín tâm minh. Đồng
thời với Thanh liễu, có ngài Đại tuệ Tôn
cảo cực lực đề xướng Khán thoại thiền để
chê trách Mặc chiếu thiền do Thanh liễu
và Hoằng trí Chính giác chủ trương; bởi
thế Thanh liễu mới viết Tín tâm minh niêm
cổ để đáp lại sự chê trách của Tôn cảo và
phát huy ý chỉ sâu xa mầu nhiệm của thiền,
đồng thời vạch ra các mối tệ của đương
thời để răn dạy những kẻ ngộ mù quáng
làm rối loạn đạo thiền. Nội dung tuy là chú
giải, nhưng thực thì là những niêm đề trình
bày về tông thừa, chứ không phải là chỉ
giải thích những câu nói không thôi.
CHẤN ĐÁN
.....
Phạm:Cìna-sthàna, Pàli: Cìna, hoặc
Cìna-raỉỉha. Còn gọi là Chân đán, Chân
đan, Chấn đan, Chiên đan, Chỉ đan, Chi
nan. Hoặc gọi là Ma ha chấn đán (Phạm:
MahàCìna-sthàna), gọi tắt là Chi na
(Phạm:Cìna), hoặc Chí na, Trí na, Chỉ na.
Cũng gọi là Ma ha Chí na (Phạm: Mahà-
Cìna), Ma ha Chí na, Ma hạ chấn ban, Đại
chi na, Đại chấn na, hoặc Chi na nê xá
(Phạm:Cìna-deza),Cìnadịch ý là tư duy;
sthàna, dịch ý là trụ xứ. Tức người Ấn độ
chỉ nước Trung quốc và các nước lân cận

Trung quốc. Đại đường tây vực kí quyển 5
(Đại 51, 894 hạ), nói: “Nhà vua hỏi: ‘Nước
Đại Đường ở phương nào? Cách đây xa hay
gần?’ Đáp: ‘Cách đây hơn vài vạn dặm về
hướng đông bắc, Ấn độ gọi là nước Ma ha
chi na vậy’”.
Các nước phía tây Á tế á và Hi lạp, La
mã đời xưa, đối với Trung quốc, có hai lối
xưng hô:
1. Serice (đất Chi na), hoặc Seres (người
Chi na).
2. Sin, Thin (đất Chi na), hoặc Sinai,
Thinai (người Chi na).
Trong đó, cách gọi thứ nhất là chuyển
biến từ serikon hoặc sericum (có nghĩa là
lụa tơ tằm) vì Trung quốc cổ đại thường
xuất biên tơ lụa sang các nước phương tây.
“Chi na” hàm ý nước văn vật, khen Trung
quốc là nước giàu sang văn vật, do đó có
thể biết Trung quốc từ xưa đã được gọi là
nước có tơ lụa.
Về cách gọi thứ hai thì có nhiều thuyết,
nhưng điểm cộng thông là từ tên nước (đời)
Tần Ch’ in của Trung Quốc xưa mà ra.
TiếngCìnacòn thấy trong các sách cổ,
như Ma ha bà la đa (Phạm:Mahàbhàrata),
pháp điển Ma nô (Phạm: Manu), La ma da
na (Phạm:Ràmàyaịa), Khảo đề lạp thực
lợi luận (Phạm:Kauỉiliya Arthazàstra),
Phổ lỗ cáp đặc tát mã hi tháp (Phạm:Bfhatsaôhità)
v.v...… nhưng không có chứng cứ
xác thực để chứng minh tiếng đó tức là
Trung quốc.
Ngoài những điều được nói ở trên, tên
Chấn đán, Chi na thấy rải rác rất nhiều
trong các kinh điển Phật giáo, Phiên dịch
danh nghĩa tập quyển 3 (Đại 54, 1098
trung), nói: “Đông phương thuộc Chấn, là

phương mặt trời mọc, cho nên gọi là Chấn
đán. Hoa nghiêm âm nghĩa phiên là Hán
địa (đất Hán)”. Kinh Lâu thán nói: “Phía
đông sông Thông, gọi là Chấn đán. Vì mặt
trời mới mọc, chiếu rọi góc đông cho nên
gọi Chấn đán”. Luận A tì đàm tì ba sa quyển
36, quyển 51, luận A tì đạt ma đại tì bà sa
quyển 70, quyển 101 và luận Tạp a tì đàm
tâm quyển 2 v.v...… đều bảo đất cách xa, gọi
là Chấn đán, Chân đán hoặc Chí na. Kinh
Phổ diệu quyển 3 phẩm Hiện thư, kinh
Phương quảng đại trang nghiêm quyển 4
CHẤN ĐÁN

C
884
phẩm Thị thư và kinh Phật bản hạnh tập
quyển 11 phẩm Tập học kĩ nghệ, cũng gọi
sách Tần trong sáu mươi bốn sách, là Chi
na thư (Phạm:Cìna-lipi), hoặc Chi na quốc
thư (sách nước Chi na). Kinh Đại bảo tích
quyển 10 và luận A tì đàm tì bà sa quyển
40, luận A tì đạt ma đại tì bà sa quyển 79
nói: “Như lai tùy những người nghe pháp
khác nhau, dùng tiếng đất Ngô, Thục, Tần
hoặc Chân đan mà nói pháp”. Kinh Thập
nhị du chép, phương đông có Thiên tử Tấn,
nhân dân nước ấy rất thịnh. Kinh Hoa
nghiêm (60 quyển) quyển 29 phẩm Bồ tát
trụ xứ chép, đất nước Chấn đán có nơi Bồ
tát ở, gọi là núi Na la diên, chư Phật quá
khứ thường ở trong đó. Kinh Đức hộ trưởng
giả quyển hạ chép, đời đương lai, khi mạt
pháp, ở cõi Diêm phù đề trong nước Đại
tùy, có vua Đại hành ra đời, vua tin Phật
pháp, cúng dường bát Phật, bát Phật sẽ đến
nươc Sa lặc. Luận Chương sở tri quyển
thượng chép, mạn tây bắc châu Thiệm bộ
có vua tên là Cát ni thi cát, ba thời kết tập,
ở nước Chấn đán phát huy Phật pháp.
Những trường hợp kể trên, trong các kinh
đều nói đến Chấn đán.
Danh từ Chấn đán, bắt đầu được truyền
ở Trung quốc vào thời đại nào, tuy không
được rõ, nhưng trong Thích ca phương chí
quyển thượng, thiên “Trung biên” có dẫn
lời của Thành quang tử là Thứ sử Tần châu
đi Thiên trúc vào năm Kiến an thứ 10 (205)
đời Hiến đế nhà Hậu Hán như sau: (Đại
51, 949 thượng) “Thành quang tử nói: ‘Nước
trung Thiên trúc phía đông đến nước Chấn

đán (xa) năm vạn tám nghìn dặm’” Chú
thích ở bên cạnh sách trên ghi: “Chấn đán
là tên gọi Thần châu, do người nước ấy
(Thiên trúc) đặt”. Cứ theo đó, thì Chấn đán
đã được người Ấn độ biết đến từ thời Hậu
Hán. Tuệ uyển âm nghĩa quyển hạ chép,
Chấn đán phiên là tư duy, vì người trong
nước phần nhiều hay lo nghĩ, phần nhiều
hay làm, tức chỉ cho nước Hán. Và Hoa
nghiêm kinh sớ quyển 47, Tân hoa nghiêm
kinh luận quyển 30, Hi lân âm nghĩa quyển
2 v.v...… cũng nói như thế. Nghĩa tư duy e là
giải thích chữ Phạm cinta, vì hai âm cinta
vàcìna có hơi giống nhau. Lại Đại đường
tây vực cầu pháp cao tăng truyện quyển
thượng Tuệ luân truyện chú thích rằng, Chi
na tức Quảng châu, Mạc ha chi na tức chỉ
Kinh sư. Ngoài ra, người Tây tạng gọi Trung
quốc là Rgya hoặc Rgya-nags. Rgya là nghĩa
rộng lớn, dân cư mặc áo đen [X. Thích ca
phương chí Q.hạ Du lí thiên; Hoa nghiêm
thám huyền kí Q.15; Chỉ quán phụ hành
truyền hoằng quyết Q.4.2, Q.10.2; Đại
đường trinh nguyên tục khai nguyên thích
giáo lục Q.thượng; Hi lân âm nghĩa Q.10;
Đường thư tây vực liệt truyện thứ 146
thượng; Tất đàm yếu quyết Q.4; H. Yule,
H. Cordier; Cathay and the way thither; F.
F. Von Richthofen: China].
CHẤN ĐÁN TAM HUYỀN
...........
Chỉ ba học thuyết của Chu dịch, Lão
tử, Trang tử. Hoa nghiêm huyền đàm quyển
8, ghi thuyết của ngài Trừng quán bảo, Chu
dịch là chân huyền, Lão tử là hư huyền,
Trang tử là đàm huyền. Lại Tông kính lục
quyển 46, nêu thuyết của Chu hoằng chính,
bảo Chu dịch nói về sự huyền nhiệm của

“Hữu” (có), Lão tử về “Vô” (không) Trang
tử về “Hữu vô” (có, không). Trước nay giải
thích về tam huyền có nhiều thuyết khác
nhau, nhưng điểm tương đồng duy nhất
đều cho đó là ngoại đạo Trung quốc.
Tam luận huyền nghĩa (Đại 45, 2
thượng) nói: “Ngoài chỉ biện luận về một
hình, trong thì soi suốt ba đời; ngoài thì
năm tình chưa đạt, trong thì nói sáu thông
nhỏ nhiệm cùng cực; ngoài chưa tức vạn
hữu mà là thái hư, trong nói chẳng hoại giả
danh mà nói thực tướng; ngoài chưa thể
CHẤN ĐÁN TAM HUYỀN

C
885
tức vô vi mà rong chơi nơi vạn hữu, trong
nói chẳng động chân tế, kiến lập muôn
pháp; ngoài còn cửa được mất, trong đưa
hai cõi vào lý tuyệt cú; ngoài chưa dứt cảnh,
trí, trong thì duyên, quán đều lặng”. Đó là
sáu nghĩa hơn, kém mà Tam luận huyền
nghĩa nêu ra để phân biệt nội giáo (Phật
pháp) và ngoại đạo (Tam huyền); cho sự
Viên thông của nội giáo và sự chẳng đạt
của ngoại đạo, cũng như cánh chim bằng
đọ với cánh chim sẻ, đại dương so với giếng
khơi, chưa đủ để thuyết minh sự sai khác
giữa hai phía. Bởi vì tam huyền chấp thuyết
vô nhân, tà nhân, tuy không phải hoàn
toàn tà vọng, nhưng điều có ích của thuyết
này chỉ thuộc loại nhân thừa và thiên thừa;
còn điều vô ích thì đều thuộc thuyết của
ngoại đạo [X. Tam luận huyền sớ văn nghĩa
yếu Q.2 ]. (xt. Tà Nhân Tà Quả, Vô Nhân
Ngoại Đạo).
CHẤN LINH
.....
Nghi thức được đặt ra để cúng dường
tôn vị chính (bản tôn) và Thánh chúng
trong Mật giáo. Khi thực hành, trước hết
chọn nơi kết giới đặt đạo tràng, thỉnh hải
hội bản tôn xong, kết ấn Hỏa viện mật
phùng để hộ trì đạo tràng. Kế đến, dâng
nước át già tắm gội chư tôn, đặt tòa ngồi
bằng hoa để ngồi, sau đó, rung chuông để
thánh chúng hoan hỉ, rồi lần lượt dâng các
thứ cúng dường. Nghi thức này tuy chuẩn
theo nghi thức tiếp đãi tân khách của Ấn
độ, nhưng nếu theo nghĩa sâu kín mà nói,
thì hành giả quán tưởng tâm mình vốn sẵn

đủ bản tôn, cùng với bản tôn được mời thỉnh
chẳng phải là hai, nước át già có thể rửa
sạch bụi bẩn, hiển bày tâm Bồ đề vốn đầy
đủ sự trong sạch. Tòa hoa tám cánh tượng
trưng tâm hoa sen nở rộ; ngồi trên tòa hoa
ấy là biểu thị thành Phật và ngồi trên tòa
Phật. Thành Phật rồi là phần tự lợi đã viên
mãn, lại mở cửa hóa tha, nói pháp độ sinh,
đó tức là nghĩa Chấn linh (rung chuông) .
Lại nữa, Chấn linh có ba ý nghĩa, đánh
thức, vui mừng và nói pháp. Đánh thức,
hàm ý đánh thức bản tôn và thánh chúng,
như Chấn linh đầu tiên trong mạn đồ la
cúng và Quán đính tam muội da giới nghi,
có thể gọi là chuông đánh thức. Về nghi
thức chấn linh, các phái nói có khác nhau,
có rất nhiều phép thuật tiêu biểu, sự thực
vàtruyền miệng. Ngoài ra, chấn linh cúng
dường sau cùng, đặc biệt gọi là hậu linh
, ý là tấu nhạc vui vẻ để tiễn đưa chư
tôn trở về chỗ cũ. [X. kinh Ngũ đại hư
không tạng bồ tát tốc tật đại thần nghiệm
bí mật thức; Kim cương đính Liên hoa bộ
tâm niệm tụng nghi quĩ; Thanh long tự quĩ
kí].
CHẤP
Phạm: abhiniveza. Do tâm phân biệt
hư vọng mà cố chấp (giữ chặt lấy ý kiến
của mình) các sự vật hoặc sự lí, không buông
bỏ. Cũng gọi mê chấp, chấp trước, kế trước,
trước. Không biết năm uẩn giả hoà hợp mà
sinh ra người và chúng sinh, rồi chấp nhân
ngã là thực ngã tồn tại, gọi là nhân chấp,
ngã chấp hoặc sinh chấp (ý là chấp chúng
sinh). Chẳng biết pháp năm uẩn là “không”,
hư dối chẳng thực, rồi vọng chấp pháp ngã
là thực thể, gọi là pháp chấp. Hai cái chấp
trên đây, gọi là Nhị chấp (hai chấp ngã pháp,

hai chấp nhân pháp, hai chấp sinh pháp).
Hữu bộ Tiểu thừa v.v...… thừa nhận sự tồn
tại của pháp ngã, cho nên chẳng dứt lìa
pháp chấp; Đại thừa thì cho hai chấp đều
không, cho nên dứt lìa hai chấp. Ngoài ra,
nếu cho tất cả là thực có mà cố chấp cái
kiến giải thiên về có, rồi đem cái “không”
trên thực tế tăng lên làm “có” thì gọi là “tăng
chấp ”. Ngược lại, nếu cố chấp cái thấy
biết không vô, rồi đem cái “có” giả trên thực
CHẤP

C
886
tế giảm tổn làm “không” thì gọi là “tổn chấp
”. Hai cái chấp trên đây gộp lại cũng
gọi là Nhị chấp.
Về thức thể “hay chấp”, chủ trương của
hai đại luận sư An tuệ và Hộ pháp có khác
nhau. Ngài An tuệ cho rằng trong các thức
của người ta, thì thức thứ năm, thức thứ
tám đều có chấp pháp, thức thứ bảy có chấp
nhân, thức thứ sáu chấp cả nhân và pháp.
Nhưng ngài Hộ pháp thì cho rằng thức thứ
năm, thức thứ tám không chấp, chỉ thức
thứ sáu và thức thứ bảy là có chấp. Còn về
sự phân biệt giữa “chấp” và “chướng” thì
Thành duy thức luận diễn bí quyển 1 phần
đầu bảo, hễ chấp thì đều là chướng, vì chấp
thuộc hai phần năng thủ, sở thủ, còn
chướng thì thông với nghiệp, quả chẳng
phải tâm, tâm sở, cho nên chướng không
hẳn nhất định là chấp. Lại chấp và chướng
là nói tắt của “Ngã chấp phiền não chướng”
và “Pháp chấp sở tri chướng”. Ngoài ra, tâm
bám chặt lấy sự vật, không chịu buông bỏ,
gọi là chấp tâm, chấp trước tâm; tâm cứ
khư khư giữ chặt cái thấy biết của mình tức
các thứ vọng kiến, mà không chịu buông
bỏ thì gọi là chấp kiến; chấp trước vọng
tình, gọi là chấp tình. [X. kinh Đại thừa
nhập lăng già Q.4 phẩm Vô thường; kinh
Đại bát nhã Q.485; luận Thành duy thức
Q.9; luận Câu xá Q.19].
CHẤP CHỈ VI NGUYÊT
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Nghĩa là
nhận lầm ngón tay là mặt trăng. Nguyệt,
mặt trăng, thí dụ cái thể chân thực. Chỉ,
ngón tay, thí dụ pháp chỉ bày đạo lí chân

thực. Khi giáo hóa chúng sinh, phải tạm
thời đặt ra các thứ giáo pháp nghĩa lí để
hiển bày lí thể chân thực rốt ráo tột cùng,
nhưng chúng sinh ám muội, luôn luôn chấp
chặt những giáo thuyết tạm thời cho là chân
lí, chứ không biết rằng giáo thuyết chỉ là
phương tiện hiển bày lí thể chân thực. Cũng
như dùng ngón tay chỉ mặt trăng, những
nguời u mê, không theo ngón tay để thấy
mặt trăng, nhưng ngược lại, chấp trước ngón
tay là mặt trăng!
Vĩnh gia chứng đạo ca (Đại 48, 396 hạ)
nói “Ngón tay chỉ mặt trăng muốn sinh hiểu
biết chân thực, nhưng lại chấp ngón tay là
mặt trăng, thành uổng công thi thiết”. (xt.
Chỉ Nguyệt).
CHẤP CỤC HÀNH GIẢ
Hành giả thuộc sáu cục. Người đảm
nhiệm sáu cục Thủ tọa, Thư trạng, Tạng
chủ, Tri khách, Tri dục (trông nom việc
tắm gội), Tri điện (trông nom điện Phật),
gọi là Chấp cục. Sắc tu bách trượng thanh
qui quyển 3 (Đại 48, 1126 hạ), nói: “Chấp
cục hành giả thắp hương lễ bái, sau đó, vị
Tham đầu dẫn đầu các hành giả lễ bái xong”.
CHẤP CƯƠNG
Chỉ chức vụ cầm sợi giây ở hai bên chiếc
lọng. Còn gọi là Cương thủ . Trong
Mật giáo, khi làm lễ quán đính, Mạn đồ la
cúng v.v...… vị Đại a xà lê được che lọng; để
giữ cho chiếc lọng khỏi nghiêng ngả, có
hai người đứng hai bên cầm hai sợi giây
vốn đã được đính vào chiếc lọng. Những
người này được gọi là Chấp cương (cầm
giây). Còn người đứng cầm lọng che cho A
xà lê, thì gọi là Chấp cái (cầm lọng).
[X. Hiển mật uy nghi tiện lãm Q.hạ Pháp
sự đường thượng đình nghi].

CHẤP THANH KIM CƯƠNG CHỬ BỒ TÁT
Tương đương với Bồ tát Thanh kim
cương trong kinh Đại nhật phẩm Bí mật.
Cứ theo kinh Bất không quyên sách quyển
9 chép, thì tay trái của vị tôn này ấn lên
CHẤP CHỈ VI NGUYÊT

C
887
đầu chày kim
cương một
chẽ, khuỷu tay
phải co lại,
ngồi bán già.
Tuy giống với
tượng vẽ nói
trong Thai
tạng đồ tượng,
nhưng trong
Thai tạng hiện
đồ mạn đồ la
không thấy
nói đến vị tôn này.
CHẤP KIM CƯƠNG THIÊN HÀNH BỒ TÁT
Giống với bồ tát Thiện hành kim cương
chép trong Thai tạng đồ tượng của Mật giáo.
Cứ theo kinh Bất không quyên sách quyển
9 nói, thì tay
trái vị tôn này
đặt lên bắp vế,
tay phải để
ngang ngực,
trong bàn tay
dựng chày kim
cương một
chẽ, ngồi bán
già. Kinh Đại
nhật phẩm
Trụ tâm có
chép Thiện
hành bộ chấp
kim cương, còn kinh Đại nhật phẩm Bí mật,
nghi quĩ và Thai tạng hiện đồ mạn đồ la
thì lại không thấy có chép vị tôn này.

CHẤP SỰ
Phạm: vaiyàvftyakara, Pàli:
Veyyàvac-cakara. Chỉ người quản lí công
việc. Cứ theo kinh Trường a hàm quyển 1
chép, thì Tôn giả A nan thường theo hầu
đức Phật Thích ca mâu ni, gọi là chấp sự đệ
tử. Kinh Tăng nhất a hàm quyển 45 thì gọi
là thị giả. Còn luận Đại trí độ quyển 6 nói
Tỉ khưu chấp sự là vị Duy na. Trong Thiền
tông thì gọi riêng vị Tri sự thuộc Đông tự,
là người trông nom các việc trong chùa [X.
kinh Thi ca la việt lục phương lễ; kinh Hiền
kiếp Q.7; kinh Đại ban niết bàn Q.trung;
luật Tứ phần Q.7]. (xt. Tri Sự).
CHẤP TRÌ DANH HIÊU
Câu trong kinh A di đà, biểu thị sự tu
hành gây nhân để được vãng sinh Tịnh
độ. Chấp trì hàm ý giữ chắc không lay động.
Tức là chuyên tâm xưng niệm danh hiệu
của Phật A di đà. Kinh A di đà (Đại 12, 347
trung), nói: “Nếu có người thiện nam, thiện
nữ, được nghe nói đến Phật A di đà, chấp
trì danh hiệu, hoặc một ngày (…...) hoặc bảy
ngày, một lòng chẳng loạn, người ấy lúc
sắp chết, Phật A di đà và các thánh chúng
hiện ở trước mặt, lúc ấy tâm không điên
đảo, liền được sinh sang cõi nước cực lạc
của Phật A di đà”. Trong A di đà kinh sớ,
ngài Trí viên giải thích về chấp trì danh
hiệu (Đại 37, 355 hạ), bảo: “Chấp nghĩa là
chấp nhận, trì là nắm giữ do sức tin mà
chấp nhận ở tâm, do sức niệm mà nắm giữ,
chẳng quên”. [X. Pháp sự tán Q.hạ (Thiện
đạo); A di đà kinh sớ (Khuy cơ); A di đà
kinh lược kí (Nguyên tín)].
CHẤP TRƯỢNG PHẠM CHÍ
Phạm chí cầm gậy. Là ngoại đạo ở thời
đại đức Phật. Cái gậy mà ngoại đạo này cầm,

hình dáng giống như đầu người, vị đệ tử
lớn của Phật là tôn giả Mục kiền liên đã bị
Phạm chí cầm gậy ấy đánh chết. Trước khi
đức Phật sắp nhập Niết bàn, Mục kiền liên
vào thành Vương xá khất thực, vì trả lời
Bồ Tát Chấp Thanh Kim Cương Chử
Bồ Tát Chấp Kim Cương
Thiện Hành
CHẤP TRƯỢNG PHẠM CHÍ

C
888
không vừa ý Phạm chí cầm gậy, nên bị Phạm
chí vây hãm rồi dùng gạch đá đánh chết,
Mục kiền liên tuy là thần thông đệ nhất,
nhưng vì nghiệp lực, cũng không thể trốn
thoát được. Sau Mục kiền liên tuy ngăn cản
vua A xà thế không cho trả thù, nhưng
cuối cùng, Phạm chí cầm gậy cũng bị hai
người học trò của Mục kiền liên là Mã túc
và Mãn túc giết chết. [X. Tì nại da tạp sự
Q.18; Tì nại da Q.2].
CHẤT ĐA
Phạm,Pàli:citta. Dịch ý là tâm. Còn
gọi là Chất da da, Chỉ da, Chất đế, Bỉ trà.
Là một trong bốn tâm. Có nhiều nghĩa.
Theo các kinh luận sớ có thể tóm tắt làm 3
nghĩa:
1. Câu xá quyển 4, Câu xá luận quang
kí quyển 4 nói, chất đa là nghĩa tập khởi,
chỉ sáu thức tâm vương mắt, tai, mũi, lưỡi
v.v…...
2. Thành duy thức luận thuật kí quyển
3 phần cuối, Thiền nguyên chư thuyên tập
đô tự quyển thượng phần 1 nói: Chất đa là
nghĩa tích tụ, tập khởi, chỉ thức A lại da
thứ tám.
3. Chú thích bên cạnh kinh Lăng già a
bạt đa la bảo quyển 1, Ma ha chỉ quán
quyển 1 phần trên nói: Chất đa là tâm hay
biết của hữu tình, tương đối với tâm của cỏ
cây vô tình (Hãn lật dà) hoặc tâm tự tính
đệ nhất nghĩa. [X. luận Đại tì bà sa Q.72;
Đại nhật kinh sớ Q.16; Phiên dịch danh
nghĩa tập Q.6; Bí tạng kí].
CHẤT NGẠI
Tính chất có đủ sắc pháp (vật chất), vì

nó có chất lượng và cùng với các vật khác
chướng ngại lẫn nhau, cho nên gọi là chất
ngại. Bởi lẽ, bất cứ vật thể nào, trong cùng
một thời gian, không thể chiếm cứ cùng
một không gian với các vật khác, cho nên
hễ một vật thể đã chiếm cứ một không gian
đặc định rồi, thì không gian ấy không thể
dung nạp bất cứ vật thể nào khác; cũng
tức là một vật làm chướng ngại các vật khác.
(xt. Sắc).
CHẤT TRỰC
Chỉ cho tâm ngay thẳng. Đạo Phật nhằm
thấu suốt thực tướng của các pháp, cho nên
người tu hành phải có tâm chính trực. Cứ
theo kinh Duy ma phẩm Phật quốc nói, thì
tâm ngay thẳng là cõi Tịnh độ của Bồ tát,
khi Bồ tát thành Phật, không nịnh hót
chúng sinh sinh đến cõi nước của mình.
Nghĩa là người có tâm ngay thẳng, chất trực,
không nịnh hót, tâm này là gốc của muôn
hạnh.
Kinh Pháp hoa phẩm Thọ lượng (Đại
9, 43 trung) nói: “Chúng sinh đã tin phục ý
ngay thẳng, nhu hòa; một lòng mong thấy
Phật, chẳng tự tiếc thân mình. (Lúc ấy) ta
cùng với chúng tăng, đều rời núi Linh thứu
(...…) Những người tu công đức, nhu hòa và
chất trực, thì đều thấy thân ta, tại đó ta nói
pháp”. [X. kinh Phương quảng đại trang
nghiêm Q.4].
CHÂU
..
Phạm,Pàli: maịi Dịch âm: Ma ni, chỉ
cho ngọc báu, thông thuờng còn gộp cả
dịch âm, dịch ý lại gọi là Ma ni châu. Trong
các kinh luận, nhiều chỗ nói về các công
đức thù thắng của Ma ni bảo châu, như
trong suốt, sáng rỡ, đầy đủ mọi tướng, có

khả năng chữa khỏi các bệnh lạnh, nóng,
lở loét, phù thũng, cho đến nọc độc của
các loài ong, rắn, rết v.v…... là một trong bảy
thứ báu của vua Chuyển luân thánh vương.
Trong kinh điển còn dùng làm thí dụ, như
trong “Y châu dụ ” (dụ hạt ngọc
CHẤT ĐA

bệnh tật và tâm được ngay thẳng, tất cả
điều mong cầu đều được toại nguyện.
6. Năng giáng cam vũ, nghĩa là thế lực
của Thần châu bảo chỉ bắt rồng dữ rưới
xuống những hạt mưa mát mẻ ngọt ngào,
chứ không cho trút xuống những trận mưa
to gây ngập lụt.
7. Năng sinh chư vật, nghĩa là tại những
nơi không có nước, không có cây cỏ, thì
Thần châu bảo có thể khiến những ao nước
dạt dào, cỏ cây xanh tốt.
8. Tại xứ lợi ích, nghĩa là ở nơi có Thần
châu bảo thì con người không ức hiếp, giết
hại lẫn nhau, không tức giận mà lúc nào
cũng hòa vui.
CHÂU CAM TỰ
Châu cam, tên Tây tạng: Jo-khaí. Chùa
ở trung tâm Lạp tát (Lha sa) tại Tây tạng.
Còn gọi là Đại triệu tự, Đại chiêu tự, là ngôi
chùa xưa nhất cũng là ngôi tịnh xá thiêng
liêng nhất ở Tây tạng, cho nên rất nổi tiếng.
Ngôi chùa này do vua Tây tạng Khí tôn
lộng tán (Tạng:Sroí-btsan sgam-po) kiến
tạo vào thế kỷ thứ bảy Tây lịch. Nhà vua
cưới công chúa Ba lị khố cơ (Bhfkuỉi) của
Ni bạc nhĩ (Nepal) và công chúa Văn thành
của nhà Đường làm vợ. Hai người đàn bà
này đều tin theo Phật giáo, cho nên, khi
công chúa Ni bạc nhĩ thỉnh được pho tượng
phật A súc bằng kim đồng rất lớn đưa về,
nhà vua bèn làm một ngôi chùa tại trung
tâm Lạp tát, quay hướng tây để thờ, chùa
này về sau gọi là chùa Châu cam. Công
chúa Văn thành thì thỉnh một pho tượng
Phật Thích ca bằng kim đồng, nhà vua cũng
làm chùa Lạp ma tiệp (Tạng: Ra-mo-che,
Chùa Châu Cam
CHÂU CAM TỰ

chi tôn giáo; Trung quốc Nam dương giao
thông sử].
CHÂU MAN
Là lọn tóc dùng các châu ngọc vàng
bạc, lưu li để kết thành, là vật cúng dường
hoặc vật trang sức trong Mật giáo.
CHẾ CHỈ TỰ
Chùa tại Quảng châu, do vị sa môn
người nước Kế tân kiến tạo vào khoảng
năm Long hoà (362) đời Ai đế nhà Đông
Tấn. Khoảng năm Nguyên gia (424-453)
đời LưuTống, ngài Cầu na bạt đà la vượt
biển từ Ấn độ đến Quảng châu, lập giới
đàn tại đây, gọi là Chế chỉ đạo tràng. Tương
truyền, năm Phổ thông thứ tám (527) đời
Vũ đế nhà Lương, tổ sư Đạt ma cũng ở
đây. Lại Tam tạng chân đế, vì lánh nạn
loạn lạc ở cuối đời Lương, phải trở về Ấn
độ, cũng lưu lại chùa này từ năm Thiên
gia thứ ba đến thứ năm (562–564) đời Văn
đế nhà Trần, để dịch luận Đại thừa duy
thức và luận Nhiếpđại thừa. Lục tổ Tuệ
năng của Thiền tông đời Đường và Tam
tạng Bát lạt mật đế người Tây vực, cũng
đã từng ở đây. Về sau đổi tên là Càn minh
pháp tính tự, Báo ân quảng hiếu tự, hiện
nay gọi là Quang hiếu tự. (xt. Quang Hiếu
Tự).
CHẾ ĐA QUÝNH XỨ
Là nơi tu hành đạo Phật. Chế đa, tiếng
Phạm:Caitya, cũng gọi là Chi đề, dịch ý
là Linh miếu, Tháp. Cứ theo Pháp hoa
huyền tán quyển10 chép, trong tháp có
thờ xá lợi thì gọi là Tốt đổ ba (Phạm:
stùpa), không thờ xá lợi thì gọi là Chế đa.
Quýnh có nghĩa là xa xôi; Quýnh xứ, đặc
biệt chỉ nơi A lan nhã. Luận Câu xá dịch
là nơi tu phạm hạnh. Vì chế đa,quýnh xứ

đều là những nơi thanh vắng, tĩnh mịch,
thích hợp cho sự tu đạo. Lại luận Câu xá
quyển 16 nói, tại các nơi chùa, chế đa,
quýnh xứ, không được hành dâm. (xt. Chi
Đề).
CHÂU LỊ DA QUỐC

C
891
CHẾ ĐA SƠN BỘ
Phạm: Caitya-vàdin, hoặc Caitika,
Pàli: Cetiya-vàdà. Là một trong hai mươi
bộ phái Phật giáo tại Ấn độ, vì bộ chúng
của bộ này ở núi Chế đa, cho nên gọi Chế
đa sơn bộ. Còn gọi là Chi đề sơn bộ, Chế
đa bộ, Chi đề da bộ, Chỉ để ha bộ, Chi đề
la a bộ, Du ca bộ, Ma ha đề bà bộ.
Cứ theo luận Dị bộ tông luân chép, thì
khoảng hai trăm năm sau khi đức Phật nhập
diệt, ngoại đạo “Đại thiên” (Phạm:
Mahàdeva), xuất gia theo Đại chúng bộ,
cùng với chúng tăng của bộ này tranh luận
về “năm việc” rồi lôi kéo chúng tăng ra khỏi
Đại chúng bộ, hình thành ba bộ, theo chỗ
ở khác nhau mà đặt tên là Chế đa sơn bộ,
Tây sơn trụ bộ, Bắc sơn trụ bộ. Hoặc có
thuyết nói, sự phân chia ấy là do sau khi
Đại thiên xuống miền nam giáo hóa mấy
chục năm, các học giả Đại chúng bộ theo
thuyết “năm việc” của Đại thiên, vì tư tưởng
và ở cách xa nhau quá lâu, nên mới dần
dần chia thành mấy phái. Còn theo luận
Bộ chấp dị chép, thì thời ấy chia làm hai bộ
Chi đề sơn và Bắc sơn; kinh Văn thù vấn
quyển hạ phẩm Phân bộ thì chép chia làm
hai bộ là Đông sơn trụ bộ và Bắc sơn trụ
bộ, chứ chưa đề cập đến tên Chế đa sơn
bộ.
Về nguyên nhân đưa đến sự phân hóa
của bộ này, cứ theo luận Dị bộ tông luân
chép, là do sự tranh luận về năm việc của
Đại thiên gây ra. Nhưng theo Tam luận
huyền nghĩa chép, thì vì vấn đề được giới
mà sinh ra tranh luận rồi đưa đến sự chia

rẽ. Lại luận Dị bộ tông luân bảo, sự chia rẽ
của hai bộ căn bản Thượng tọa và Đại chúng
là do tranh cãi về vấn đề năm việc của Đại
thiên, sau có một Đại thiên trùng tên (Tặc
trụ đại thiên) lại nêu lên năm việc mà đưa
đến sự chia rẽ thành ba bộ Chế đa sơn.
Luận Bộ chấp dị thì chỉ nói đến Tặc trụ đại
thiên, chứ khi hai bộ căn bản phân hoá thì
chưa đề cập đến việc của Đại thiên kia.
Thuyết hai Đại thiên, tranh luận lại năm
việc, còn phải cần được thương xác.
Về Tông nghĩa của bộ này, cứ theo luận
Dị bộ tông luân nói, thì ba bộ Chế đa sơn,
Tây sơn trụ, Bắc sơn trụ, nghĩa đồng như
nhau, đều chủ trương các Bồ tát vẫn không
thoát khỏi ngã ác; cho dù có cúng dường
Tốt đổ ba (tháp có để xá lợi Phật), cũng
không được quả lớn; A la hán tuy không
còn bị dâm dục làm phiền não, mất bất
tịnh, nhưng có khi gặp các ác ma đưa bất
tịnh dính vào áo La hán. Còn về năm việc
và các nghĩa môn khác thì luận điểm của
ba bộ này phần nhiều giống với thuyết của
Đại chúng bộ. [X. luận Thập bát bộ; Tứ
phần luật sớ sức tông nghĩa kí Q.3 phần
đầu; Ngũ giáo chương thông lộ kí Q.16].
(xt. Đại Chúng Bộ).
CHẾ ĐÁT LA
Phạm:Caitra hoặcCitra, Pàli: Citta.
Tên tháng thứ nhất của lịch Ấn độ, còn
gọi là Chế đát ra, Tố đát la, Đát la. Dịch ý
là trọng xuân (tháng thứ hai mùa xuân).
Tức khoảng từ ngày 16 tháng 01 đến ngày
15 tháng 02 theo âm lịch Trung quốc, mặt
trăng tháng này gặp sao Dốc (Phạm:Citrà,
Chất đa la) mà tròn, cho nên gọi là Chế
đát la. [X. kinh Tú diệu Q.thượng; kinh Bảo
tinh đà la ni Q.4; Câu xá luận quang kí

Q.30; Đại đường tây vực kí Q.2].
CHẾ GIÁO
Là Phán giáo do tông luật Nam sơn lập
ra, đối lại với “Hoá giáo ”. Tông luật
Nam sơn đem giáo pháp của một đời đức
Phật phán biệt làm Chế giáo và Hóa giáo,
Chế giáo là chỉ pháp môn Giới học được
CHẾ GIÁO

C
892
hiển bày trong tạng Luật. Cũng gọi là hành
giáo, ý nói tuân hành giáo pháp chế giới.
Hóa giáo thì chỉ pháp môn Định và Tuệ
được nói rõ trong tạng kinh. Cứ theo bài
tựa trong Tứ phần luật san phồn bổ khuyết
hành sự sao nói, thì bản ý của Chế giáo có
bảy, đó là:
1. Không bàn về Tiệm, Đốn.
2. Nhắm vào khoa chính nghiệp.
3. Quả báo khác nhau.
4. Các cõi đi tới có hơn, có kém.
5. Khởi lên tình ý hư hay thực.
6. Cũng cho phép cũng cấm chế.
7. Theo hành trì hiển bày sự sai khác.
Cứ theo Bát tông cương yếu quyển
thượng chép, thì pháp môn Định, Tuệ của
bốn A hàm là thuộc về Hóa giáo, còn pháp
môn Giới học của luật Tứ phần thì thuộc
Chế giáo.
Y theo giới thể mà bàn về Chế giáo, có
thể chia làm ba tông:
1. Thực pháp tông, nói tắt là Hữu tông,
chỉ Thuyết nhất thiết hữu bộ trong Bộ phái
Phật giáo, chủ trương hết thảy các pháp là
thực có, lấy “vô biểu ” của giới thể làm
sắc pháp.
2. Giả danh tông, nói tắt là Không tông,
chỉ tông Thành thực, chủ trương các pháp
chỉ có cái tên giả chứ chẳng phải thực có,
cho vô biểu của giới thể là chẳng phải sắc
chẳng phải tâm.
3. Viên giáo tông, nói tắt là Viên tông,
chỉ Duy thức Viên giáo, chủ trương hạt giống
của tâm sở “tư ” (được ươm giữ trong thức
thứ tám) là giới thể vô tác.

Luật Nam sơn dựa theo luật Tứ phần
của bộ Đàm vô đức, luận Thành thực
cũng phần nhiều dựa theo giáo nghĩa của
bộ này, cho nên giới thể của luật Tứ phần
là chẳng phải sắc chẳng phải tâm, nhưng,
bản ý của ngài Đạo tuyên là y vào Viên
giáo Duy thức mà định, tức trong Tứ phần
luật san bổ tùy cơ yết ma sớ (hội bản) quyển
3, quyển 5, khi bàn về giới thể, đều đem
Hữu tông, Không tông nhiếp vào trong
Tính không giáo, còn diệu thể của Viên
giáo thì là Duy thức giáo. Lại ngài Tuệviễn
ở chùa Tịnh ảnh đầu tiên lập thuyết Phán
giáo, Hóa giáo và Hành giáo, ngài Đạo
tuyên căn cứ vào thuyết ấy, cho Hành
giáo bắt nguồn từ Hóa giáo, cũng lập giáo
phán Hóa giáo, Chế giáo. [X. Đại thừa
nghĩa chương Q.13 Tạng nghĩa phân biệt
phần dưới; Tứ phần luật san phồn bổ
khuyết hành sự sao Q.thượng, Q.trung
3; Tứ phần luật giới bản sớ tự; Giáo giới
tân học tỷ khưu hành hộ luật nghi tự].
(xt. Hóa Giáo).
CHẾ GIỚI THẬP ÍCH
Nghĩa là, đức Phật đã vì các đệ tử mà
chế định ra giới luật, đối với chúng tăng,
giới luật ấy có mười điều lợi ích.
1. Nhiếp tăng (Phạm:saíghasangrahàya),
cai quản toàn thể khiến cho hòa hợp.
2. Cực nhiếp tăng (Phạm: saíghasuwỉhutàyai)
rất có khả năng ngăn điều lỗi
chặn điều ác, khiến chúng tăng được chuyên
tâm tu đạo, mỗi người đều giữ phận mình
mà yên ổn vui vẻ. Luật Tứ phần và Hữu bộ
tì nại da, gọi mục này là Linh tăng hoan hỉ
(khiến chúng tăng được vui vẻ), Luật Thập
tụng thì gọi là Cực hảo nhiếp (nhiếp thụ
cực tốt).

3. Linh tăng an lạc (Phạm:
saíghasya– sparzavihàràya), nhờ thi
hành hai điều trên mà trong chúng tăng
được yên vui.
4. Chiết phục vô tu nhân (Phạm:
durmaíkunnàô pudgalànàô nigrahàya),
có thể khiến cho những kẻ sai trái không
biết hổ thẹn bị khuất phục, hoặc cuối cùng
bị đuổi ra khỏi giáo đoàn.
5. Hữu tàm quí nhân đắc an ổn trụ
(Phạm:lajjinàô sparzàvihàràya), khiến
CHẾ GIỚI THẬP ÍCH

C
893
những vị tăng đúng đắn, có tâm hổ thẹn
tuân theo giới luật, được sống yên ổn.
6. Bất tín giả linh đắc tín (Phạm:anabhiprasannànàô
abhiprasàdàya), nhờ ánh
sáng của giới luật, có thể khiến những kẻ
không tin phát khởi lòng tin.
7. Dĩ tín giả tăng ích tín (Phạm:
abhiprasànnanàô bhùyobhavàya),
những người đã tin, nếu y theo giới luật, sẽ
khiến lòng tin thêm lớn.
8. Ư hiện pháp trung đắc lậu tận (Phạm:
dfwỉadhàrmikanàô àsravànàm
saôvaràya), y theo giới luật thì ở trong
pháp hiện tại được lậu tận, dứt các pháp
hữu lậu ở hiện tại, ngăn ngừa các phiền
não ở đời này.
9. Vị sinh chư lậu linh bất sinh (Phạm:
sàmparàyikaịàô setuwamudghàtàya),
các phiền não chưa sinh khởi ở hiện tại
khiến cho vĩnh viễn không sinh khởi.
10. Chính pháp đắc cửu trụ (Phạm:
brahmacaryaĩ ca me cirasthitikam
bhavisyati), y theo giới luật thì chính pháp
của Phật sẽ ở lâu nơi đời để mở mắt cho
người và trời. [X. luật Ma ha tăng kì Q.1;
luật Tứ phần Q.1; luật Thập tụng Q.1; Thích
thị yếu lãm Q.thượng].
CHẾ MÔN
Là một trong những pháp môn đức Như
lai dùng để nhiếp thụ và điều phục chúng
sinh. Như lai dùng tri đức chế định ra giới
luật, ngăn ngừa các điều xấu ác, tà bậy, giáo
pháp rất nghiêm ngặt, không một mảy may
buông thả, khiến chúng sinh hướng thiện
tránh ác, đó là Chế môn, pháp môn “Chế

giáo” được dùng để ước thúc tăng ni. Trái
lại, Như lai dùng bi đức để độ những kẻ
ngang ngược năm nghịch, mười ác, cởi mở
để giáo hoá điều phục, thì đó là “Khai môn”,
pháp môn “Hóa giáo” ứng dụng cho cả tăng
lẫn tục.
CHẾ TÀI
Là áp lực được sử dụng để phòng ngừa
những hành vi gây tai hại cho xã hội. Nhà
xã hội học người Pháp là Đồ nhĩ cán (Emile
Durkheim, 1858–1917) chia chế tài làm bốn
thứ :
1. Thần bí tính, như khai trừ, bùa chú,
hối tội, mệnh lệnh của sách cấm.
2. Đạo đức tính, như trách hỏi, ruồng
đuổi.
3. Pháp luật tính, như xử phạt theo dân
luật, hình pháp đã qui định.
4. Phúng thích tính, như chê cười, diễu
cợt v.v…...
Về phương thức trừng trị chế tài, có thể
chia làm hai loại:
1. Sự chế tài đối với các thành viên trong
một tập đoàn, gọi là chế tài dư luận.
2. Do người ở cấp trên có uy quyền thi
hành một cách trực tiếp hoặc gián tiếp, có
đủ tính chất xử phạt.
Chủ thể thi hành chế tài thường được
coi như có chính nghĩa, hoặc thần thánh,
là sự tượng trưng trừu tượng, là một thứ
sức ép của đoàn thể, chứ không một cá
nhân nào làm được. Trong giới luật, sự chế
tài đối với những người phá giới có những
qui định đặc biệt, nhưng đều lấy lương tâm
tự chủ làm nền tảng, rất ít tính chất trừng
phạt bên ngoài. Lại nữa, chủ thể chế tài là
Tăng đoàn, không phải một tỷ khưu đặc
định nào thi hành. Trong nguyên tắc chế

tài do tăng đoàn qui định, nặng nhất là tội
Ba la di, tức là các tội giết hại, trộm cướp,
dâm dục, nói dối, nếu tỷ khưu nào phạm
vào các tội kể trên, thì bị đuổi ra khỏi Tăng
đoàn. Ngoài ra, còn có các tội Tăng tàn, tội
Ba dật đề v.v...… Người phạm tội Tăng tàn
thì phải ở riêng biệt trong một số ngày nhất
định, tức phải tách rời Tăng đoàn mà ra ở
một nơi khác để dễ bề phản tỉnh. Còn tội
CHẾ TÀI

C
894
Ba dật đề, nếu phạm thì phải tách ra sám
hối trước đại chúng trong Tăng đoàn. (xt.
Giới).
CHẾ THÍNH NHỊ GIÁO
Tức là Chế giáo và Thính giáo. Trong
sách Tứ phần luật hàm chú giới bản sớ,
luật sư Đạo tuyên đời Đường, lập một môn
nhiếp giáo phân tề, nêu cả bốn loại phán
giáo từ xưa, rồi hoặc thêm, hoặc bớt mà qui
nạp thành thuyết Tam luân, thuyết Hoá
giáo hành giáo, thuyết Chế giáo thính giáo
và thuyết Hoá giáo, Chế giáo v.v...… Trong
đó, phàm giáo do chế định mà có, tức là
giáo pháp do Phật chế định, tất phải giữ
gìn tuân thủ thì gọi là Chế giáo; trái lại những
pháp vì phương tiện tạm thời mà đặt ra,
cho phép tùy ý giữ hoặc không giữ, thì gọi
là Thính giáo. Như ba áo của tỷ khưu, năm
áo của tỷ khưu ni là Chế pháp (pháp bắt
buộc), còn một trăm lẻ một thứ đồ dùng
thì là Thính pháp (pháp tùy ý). Lại như
tạng Luật là Chế giáo, hai tạng Kinh, Luận
là Thính giáo. Nếu không chấp hành Chế
pháp thì sẽ bị tội, còn không giữ Thính
pháp thì không phải tội.
CHẾ TỘI
Đối lại với “Tính tội......”. Tính tội tự
nó đã là tội ác, như giết hại, trộm cướp, tà
dâm, nói dối bất luận trong Phật giáo hay
ngoài Phật giáo, chúng đều là những hành
vi tội ác, gây họa hại cho con người và
chúng sinh khác. Trái lại, như đào đất, chặt
cây, cắt cỏ làm tổn hại loài vô tình, thì Phật
giáo gọi là Chế tội. [X. Thiền giới quyết].
(xt. Tính Tội).

CHẾ TRA CA ĐỒNG TỬ
I. Chế tra ca, Phạm:Ceỉaca. Còn dịch
là Chế trích gia, Chế đa gia, Thế đa ca,
Phiến để ca. Dịch ý là Tức tai (trừ tai hoạ),
Phúc đức tụ thắng. Là người đứng hầu bên
cạnh Bất động Minh vương trong Mật giáo,
đứng hầu ở bên phải, gọi là Thiên bộ. Một
trong năm sứ giả của Bất động Minh vương,
một trong tám đại đồng tử. Chủ về đức
nghiệp Ba la mật, hiển hiện thành tính ác.
Cứ theo Thánh vô động tôn nhất tự
xuất sinh bát đại đồng tử bí yếu pháp phẩm
chép, hình tượng Chế tra ca là hình đồng
tử, mầu như sen hồng, đầu kết năm lọn
tóc, tức trên đỉnh đầu, hai bên tả hữu và
trước sau, mỗi chỗ đều kết một lọn, biểu
trưng năm phương năm trí; tay trái cầm chày
kim cương, tay phải cầm gậy kim cương,
không mặc ca sa, dùng áo trời quấn hai bả
vai. Ấn khế là ngoại
phọc ngũ cổ ấn, chân
ngôn là Án yết rô ma
chế tra ca hồng hồng
phát tra nam. Lại cứ theo
kinh Bất không quyên
sách đà la ni phẩm
Thành tựu chế trích ca
chép, Chế tra ca đồng tử
là do bồ tát Quán âm tự
sinh ra, hiện hình tướng
trẻ con, hớn hở vui vẻ,
cùng với đồng tử Căng yết la cùng đứng
hầu bên cạnh Bất động minh vương. [X.
Bất động sứ giả đà la ni bí mật pháp; Để lí
tam muội da Bất động tôn uy nộ vương sứ
giả niệm tụng pháp; Phật tượng đồ vựng
Q.2].
II. Chế tra ca, hàm ý là tôi tớ, ngoài sứ

giả của Bất động minh vương ra, các sứ giả
của chư tôn khác cũng có gọi là Chế tra ca.
(xt. Sứ Giả).
CHẾ TRUNG
Chỉ thời kỳ kết chế tu hành, tức trong
Đồng Tử Chế Tra Ca
CHẾ THÍNH NHỊ GIÁO

C
895
các kỳ Hạ an cư và Đông an cư. Chế trung
của Hạ an cư bắt đầu từ ngày 16 tháng 4,
đến ngày 15 tháng 7 thì chấm dứt; Chế
trung của Đông an cư bắt đầu từ ngày 16
tháng 10, đến ngày 15 tháng 1 năm sau thì
kết thúc. Cũng có thuyết lấy ngày 16 tháng
5 đến ngày 15 tháng 8 làm Hạ an cư, ngày
16 tháng 11 đến ngày 15 tháng 2 năm sau
làm Đông an cư. Lại trong thời đại đức Phật,
Chế trung có qui định cấm túc. Ngoài ra,
đối lại với Chế trung, gọi là Giải gian ,
tức là những ngày giờ ngoài Hạ an cư và
Đông an cư.
CHI CỤ
Thông thường chỉ các thứ đồ dùng cần
thiết trong thời kỳ tu pháp trong Mật gáo.
Bao gồm các đồ pháp khí, thức cúng dường,
hương thắp, các đồ vật lớn nhỏ để bố trí
trong đạo tràng. (xt Chi Độ).
CHI CƯƠNG LƯƠNG TIẾP
...
Vị Tam tạng dịch kinh ở thời đại Tam
quốc. Cương lương tiếp là tên Phạm, dịch
làChính vô úy. Còn gọi là Chi khương
. Vào niên hiệu Cam lộ năm đầu (256)
đời Tào Ngụy, ngài dịch kinh Pháp hoa tam
muội tại Giao châu, gồm sáu quyển. Nay đã
thất truyền. Nhưng, cứ theo Xuất tam tạng
kí tập quyển 4 nói, thì kinh này thực ra là
tên khác của kinh Chính pháp hoa. Về niên
đại dịch kinh thì có thuyết cho là vào năm
Ngũ phụng thứ hai (255) đời Ngô. Năm sinh
năm mất của ngài không được rõ. [X. Pháp
hoa du ý; Khai nguyên thích giáo lục Q.2;
Lịch đại tam bảo kỉ Q.5].

CHI DIÊU
Vị tăng dịch kinh ở đời Đông Hán.
Người Tây vực, thông suốt các sách, hiểu
thấu lẽ huyền vi. Ngài đến Lạc dương vào
năm Trung bình thứ 2 (185) đời Linh đế
nhà Đông Hán, trước sau dịch các kinh
Thành cụ quang minh định ý, gồm cả kinh
Đại thừa, Tiểu thừa mười bộ mười một
quyển. Hiện còn đến nay là kinh Thành
cụ quang minh định ý, kinh A na luật bát
niệm, kinh Mã hữu tam tướng, kinh Mã
hữu bát thái thí nhân, kinh Tiểu đạo địa
v.v...… mỗi bộ có một quyển. [X. Lương cao
tăng truyện Q.1; Khai nguyên thích giáo
lục Q.1; Đại đường nội điển lục Q.1].
CHỈ DIÊU ÂM
Vị tỷ khưu ni đời Ngụy Tấn. Năm sinh
năm mất không rõ. Mộ đạo từ thủa nhỏ,
thông suốt các học nội ngoại, có tài văn
chương. Thời Hiếu vũ đế, kết giao với Vương
đạo tử, Mạnh khải ở Cối kê, Đạo tử làm
chùa Giản tĩnh cúng sư. Đồ chúng rất đông,
giàu nhất đô ấp, tham dự cả chính sự, quyền
uy một thời, sau không biết kết cục ra sao.
CHI DỤNG
Chi, hàm ý chia. Nghĩa là chia dùng tiền
của v.v... Trong Thiền lâm, chức vụ trông
coi việc chi dùng tiền của của thường trụ là
Phó tự..... (người giữ kho). Sắc tu bách
trượng thanh qui quyển 4 (Đại 48, 1132
hạ) nói: “Trông coi tiền gạo vải vóc bắp
đậu của thường trụ, tùy thời xuất nhập chi
dùng”. [X. Thiền uyển thanh qui quyển 4
Khố đầu; Thiền lâm tượng khí tiên Q.12].
CHI ĐÀM THƯỢC
Vị tăng đời Đông Tấn. Người nước
Nguyệt chi. Năm sinh năm mất không rõ.
Ngụ cư tại Kiến nghiệp, xuất gia lúc thiếu

thời, ở trên núi Hổ khâu tại nước Ngô. Giới hạnh tinh nghiêm, ai cũng kính phục. Đầu CHI ĐÀM THƯỢC

C
896
thời Hiếu vũ đế nhà Đông Tấn, vua thỉnh
sư vào chùa Kiến sơ truyền năm giới cho
vua, vua kính lễ sư như bậc thầy. Sư bẩm
sinh có tiếng thật tốt, đọc tụng rất hay, từng
mộng thấy Thiên thần trao cho âm pháp,
tỉnh dậy bèn chế ra tiếng mới, phổ thành
Phạm bái sáu chữ, đời sau lấy đó làm khuôn
phép. Thọ tám mươi mốt tuổi.
CHI ĐẠO CĂN
Vị tăng dịch kinh đời Đông Tấn. Du
hóa các phương nói pháp lợi chúng. Niên
hiệu Hàm khang năm đầu (335) đời Thành
đế, sư dịch kinh Phương đẳng pháp hoa
năm quyển, sau còn dịch kinh A súc Phật
sát Bồ tát học thành phẩm hai quyển, nay
đều đã thất truyền. Không rõ tuổi thọ. [X.
Khai nguyên thích giáo lục Q.3].
CHI ĐỀ
Phạm:caitya, Pàli: cetiya. Còn gọi là
Chi đế, Chi đà, Chi trưng, Chế đa, Chế để,
Chế để da. Có nghĩa là tích tập. Còn dịch
là tụ tướng. Khi hỏa táng đức Phật, người
ta tích tụ củi thơm thành một đống to, đó
là nguồn gốc của “Chi đề”. Về sau, tại các
nơi linh tích của đức Phật, người ta xếp gạch,
đất thành đống cao to, và bảo phúc đức vô
lượng của đức Thế tôn tụ tập tại đó, cho
nên hễ nói đến tháp miếu, linh miếu, miếu,
mộ phần v.v...… đều gọi là Chi đề. Ngoài ra,
đặc biệt đục khoét hang đá để cấu tạo cũng
gọi là chi đề.
Tháp (Phạm:stùpa, dịch âm: Tốt đổ
ba) và Chi đề có khác. Theo luật Ma ha
tăng kì nói, ở trong có đặt xá lợi là tháp,
không có xá lợi là chi đề. Đời sau phần

nhiều dùng lẫn lộn cả. Địa trì kinh luận
chủ trương dù có hay không có xá lợi
đều gọi là Chi đề. Lại theo kinh A dục
vương quyển 7 nói bốn nơi đức Phật sinh,
thành đạo, chuyển pháp luân, Niết bàn
gọi là 4 Chi trưng, nhưng người đời biết
đến nhiều là “Bốn linh tháp lớn”, đó cũng
là trường hợp dùng lẫn lộn. Còn có
thuyết bảo, gọi chung là “Tháp” gọi riêng
là “Chi đề”.
Hiện nay, tại Ấn độ, những hang đá
được gọi là
Chi đề thì rất
nhiều, trong
đó, các hang
Thất diệp
(Phạm: Sapta
parịa–
guhà), Sử đạt
mã (Sudàma),
Lạc mã
tư lị tịch
(Lomas Rishi)
v.v...… được coi
là các Chi đề
nguyên thủy. Còn như các hang Phạ giả
(Bhàja) và Bối đạt sa (Bedsà) thì được
coi là các chi đề đại thành. [X. kinh Khởi
thế Q.7; luật Ma ha tăng kì Q.33; Hữu bộ
mục đắc ca Q.10; Pháp hoa kinh văn cú
Q.8 phần dưới; Pháp hoa nghĩa sớ Q.11;
Huyền ứng âm nghĩa Q.3; Nam hải kí qui
nội pháp truyện Q.3].
CHI ĐỀ QUỐC
Chi đề, Phạm:Ceti, còn gọi là Chi đà,
Chi đề du, Chi đề dữu. Dịch ý là Chúng tễ,
Ức. Tên một nước xưa tại Ấn độ. Nay là
phần đất Ban

C
897
đều bảo nước Chi đề là một trong mười sáu
nước lớn tại Ấn độ vào thời đại đức Phật.
Lại theo Trung a hàm quyển 10 kinh Bát
thiên và luật Tứ phần quyển 16 nói, thì
đức Phật đã từng thuyết pháp tại nước nàừL ứ

việc chi tiêu tiền bạc) được chuyển dụng,
hàm ý tính toán cung cấp. [X. kinh Đà la ni
tập Q.12; kinh Tô đất địa yết la Q.trung;
Chư tôn yếu sao Q.3, Q.4, Q.11].
CHI ĐỘN (314-366)
Vị tăng học giả đời Đông Tấn. Người
Trần lưu (huyện Khai phong tỉnh Hà nam)
CHI ĐỘN

C
898
có thuyết bảo là người Lâm lư tỉnh Hà đông
(huyện Chương đức tỉnh Hà nam) họ Quan.
Tự Đạo lâm, sau đổi họ theo thầy, đời gọi
là Chi đạo nhân, Chi đạo Lâm. Gia đình
đời đời thờ Phật, sớm tỉnh ngộ lẽ vô thường,
ở ẩn trong núi Dư hàng thuộc Cối kê,
chuyên nghiên đọc kinh Đạo hành bát nhã
và các kinh điển thuộc hệ Bát nhã. Hai
mươi lăm tuổi sư xuất gia, sau đến Kinh sư
(thủ đô) Kiến khang giảng đạo, được các
danh sĩ rất thán phục. Đời bấy giờ đang
chuộng Lão trang, sư thường cùng với các
nhân vật lỗi lạc đương thời, như Vương
mông, Tôn xước, Hứa tuân, Ôn hạo, Tạ an
và Vương hi v.v...… bàn về Trang tử, ngôn từ
lưu loát, thao thao bất tuyệt, khiến đời kinh
ngạc và rất tán thưởng. Sư hình dáng khác
lạ, ưa rong chơi núi rừng, viết chữ thảo rất
đẹp, văn bút quán thế. Sau sư lập chùa Chi
sơn tại đất Ngô, do đó còn có hiệu là Chi
hình. Chưa bao lâu sư nhận lời của Vương
hi đến huyện Ngô hưng, lúc đầu ở chùa
Linh gia, sau lại lập Tinh xá ở Diệm sơn,
chúng tăng có hơn trăm người. Rồi lại dời
đến núi Thạch thành, sáng lập chùa Thê
quang, ăn cơm rau uống nước suối, thả hồn
ngao du nơi rừng Thiền, chú giải kinh An
ban và Tứ thiền, noi theo ý chỉ Mã minh,
Long thụ. Cuối đời lại xuống núi, tuyên giảng
kinh Duy ma. Niên hiệu Long hòa năm đầu
(362), vua Ai đế triệu thỉnh sư vào ở chùa
Đông an tại Kinh sư, thuyết giảng kinh Đạo
hành Bát nhã, ba năm sau dâng thư xin từ.
Tháng 4 năm Thái Hòa năm đầu sư thị
tịch tại núi Dư diêu lúc năm mươi ba tuổi.

Có các tác phẩm: Tức sắc du huyền luận,
Thánh bất biện tri luận, Đạo hành chỉ qui,
Học đạo giới v.v...… Sư viết Bát nhã học tức
sắc nghĩa, chủ trương tư tưởng “Tức sắc
bản không”, là một trong sáu nhà bảy tông
thuộc Bát nhã học. [X. Quảng hoằng minh
tập Q.30; Lương cao tăng truyện Q.4; Thích
thị kê cổ lược Q.2; Xuất tam tạng kí tập
Q.12 Pháp luận mục lục; Phật tổ thống kỉ
Q.36].
CHI KHIÊM
Nhà dịch kinh ở thời Tam quốc Ngô.
Người nước Đại nguyệt chi vào cuối thế kỉ
thứ III Tây lịch. Tự là Cung minh. Lúc
đầu, ông theo họ hàng dời đến Trung quốc,
ngụ cư tại Hà nam. Thông hiểu tiếng nói
của sáu nước, thụ nghiệp nơi Chi lượng đệ
tử của ngài Chi lâu ca sấm; đọc khắp các
sách, người đương thời gọi ông là cái túi
khôn và cùng với ngài Chi lâu ca sấm, Chi
lượng, gọi chung là “tam chi” (ba ông Chi).
Sau ông lánh nạn chiến loạn, vào nước
Ngô, được vua Ngô tôn quyền trọng đãi,
tôn làm bác sỹ, dạy Thái tử Tôn lượng. Từ
niên hiệu Hoàng vũ năm đầu đời Ngô đến
năm Kiến hưng (222-253) gồm khoảng hơn
30 năm, ông đã dốc sức vào việc phiên
dịch kinh điển Phật giáo ra chữ Hán, như
kinh Duy ma cật, kinh Thái tử thụy ứng
bản khởi, kinh Đại minh độ v.v...… Về số các
bộ kinh điển do ông dịch thì có nhiều thuyết,
như Lương cao tăng truyện quyển 1 chép
là bốn mươi chín bộ, Lịch đại tam bảo kỉ
quyển 5 thì chép là một trăm hai mươi chín
bộ. Lời văn dịch trong sáng đẹp đẽ được
người đời khen ngợi. Ngoài ra, ông dựa theo
kinh Vô lượng thọ và kinh Trung bản khởi,
làm cácbài liên cú tán Bồ tát, Phạm bái

tam khế và chú giải kinh Liễu bản sinh tử.
Đến khi Thái tử lên ngôi (252) ông bèn
vào núi Khung ải (long) ở ẩn, theo ngài
Trúc pháp lan giữ giới trong sạch, lắng
tâm thiền lặng, rất nhiều công khanh sĩ
đại phu vào núi xin quy y. Về già ông lâm
bệnh và mất, thọ sáu mươi tuổi. Năm sinh
năm mất không rõ. [X. Xuất tam tạng kí
tập Q.7, Q.13; Pháp kinh lục Q.1; Đại
đường nội điển lục Q.2; Khai nguyên thích
giáo lục Q.2].
CHI KHIÊM

C
899
CHI LANG
..
Tên tao nhã của chư tăng. Cao tăng
truyện chép, sư Chi khiêm đời Ngụy, thân
hình cao, nhỏ nhắn, đen và gầy (ốm), mắt
nhiều lòng trắng, con ngươi thì vàng, thông
minh đa trí, người hiền đương thời gọi sư là
Chi lang (chàng Chi), về sau danh từ chi
lang được chuyển dụng làm tên gọi tao nhã
của tăng sĩ. [X. Thích thị yếu lãm Q.thượng].
CHI LÂU CA SẤM (147 - ?)
Phạm: Lokawema. Vị tăng dịch kinh
đời Hán. Cũng gọi là Chi sấm. Người Đại
nguyệt chi (một nước xưa ở Trung á). Ngài
đến Lạc dương vào cuối đời Hoàn đế nhà
Hậu Hán, theo việc dịch kinh. Đến khoảng
năm Quang hòa, Trung bình (178-189) đời
Linh đế, ngài dịch tất cả được hơn hai mươi
bộ, gồm các kinh Đạo hành bát nhã, kinh
Ban chu tam muội, kinh A xà thế vương,
kinh Tạp thí dụ, kinh Thủ lăng nghiêm,
kinh Vô lượng thanh tịnh bình đẳng giác,
kinh Bảo tích v.v…... nhưng hiện nay chỉ còn
mười hai bộ. Ngài là vị tăng đầu tiên phiên
dịch và truyền bá lí luận Bát nhã học của
Phật giáo Đại thừa tại Trung quốc. Trong
các kinh do ngài dịch, kinh Đạo hành bát
nhã là trọng yếu nhất, là bản dịch sớm nhất
trong các loại kinh điển thuộc hệ Bát nhã.
Loại kinh điển hệ Bát nhã này đã đẩy mạnh
cái phong khí huyền học thanh đàm ở thời
đại Ngụy Tấn, còn kinh Ban chu tam muội
là kinh điển trọng yếu lấy Phật A di đà ở
phương tây làm đối tượng, trong lịch sử Phật
giáo Trung quốc thời kỳ đầu, kinh này là

kinh chủ yếu của tín ngưỡng Di đà Tịnh độ
mà Liên xã niệm Phật của sư Tuệ viễn ở
chùa Đông lâm trên núi Lư sơn đã dựa vào.
Ngoài ra, sự truyền dịch kinh Thủ lăng
nghiêm thì mở đầu cho công cuộc Đại thừa
hóa Phật giáo Trung quốc ở thế kỷ thứ IV,
thứ V. Ngài có tiếng là người siêng năng
tinh tiến, nghiêm giữ giới pháp, đọc tụng
các kinh, hết sức giảng đạo. Cuối đời, không
biết kết cục ra sao. [X. Lương cao tăng truyện
Q.1; Khai nguyên thích giáo lục Q.1; Xuất
tam tạng kí tập Q.2, Q.13].
CHI LƯỢNG
Vị tăng ở đầu thời đại Tam quốc, tự Kỉ
minh, là học trò của ngài Chi lâu ca sấm,
thầy của sư Chi khiêm. Năm mất và sự tích
lúc sống đều không được rõ. [X. Hợp thủ
lăng nghiêm kinh kí (Chi mẫn độ)].
CHI MẠT VÔ MINH
Tức là từ trong vô minh căn bản, lại
sinh ra các loại phiền não rõ rệt khác. Còn
gọi là Chi mạt bất giác. Đối lại với “Căn
bản vô minh”. Khởi tín luận sớ bút tước kí
quyển 3 (Đại 44, 309 trung), nói: “Trong
đó có căn bản, chi mạt khác nhau, chi mạt
lại có ba tế sáu thô”. Đây có nghĩa rằng, y
vào vô minh căn bản mà sinh khởi ba tế là
Nghiệp tướng, Năng kiến tướng, Cảnh giới
tướng, và y vào cảnh giới duyên mà sinh
khởi sáu thô là Trí tướng, Tương tục tướng
v.v...… gọi chung là Chi mạt vô minh. [X.
luận Đại thừa khởi tín; Thắng man bảo quật
Q.trung phần cuối; Khởi tín luận sớ
Q.thượng (Nguyên biểu); Đại thừa khởi tín
luận giảng kí (Ấn thuận)]. (xt. Căn Bản Vô
Minh).
CHI MẪN ĐỘ
Vị tăng đời Tấn. Là một trong sáu nhà

bảy tông thuộc học phái Bát nhã, người
sáng lập Tâm vô tông. Năm Vĩnh gia, tránh
loạn xuống miền Nam. Thời Thành đế, cùng
với các sư Khang tăng uyên, Khang pháp
CHI MẪN ĐỘ

C
900
sướng, du lịch vùng Giang nam, đời khen
là sáng suốt. Lại cảm khái vì các nhà phiên
dịch kinh luận chưa được rõ ràng, bèn thu
tập các bản dịch khác nhau, rồi làm cho
văn nghĩa được sáng thêm. Có viết Hợp
thủ lăng nghiêm kinh kí, Hợp duy ma cật
kinh tự, Kinh luận đô lục 1 quyển. Năm
sinh năm mất đều không được rõ. [X. Xuất
tam tạng kí tập Q.2, Q.7; Lịch đại tam bảo
kỉ Q.6, Q.15].
CHI NA
...
Cũng gọi là Chí na. Cứ theo Phiên dịch
danh nghĩa tập quyển 3 Chi na điều chép,
danh từ “Chi na” có hai nghĩa:
1. Chỉ “Chi na” ý là nước văn vật, tức
khen ngợi nước ấy là đất giàu sang văn vẻ.
Như Đại đường tây vực ký quyển 5 nói:
“Ma ha chí na” tức chỉ “Đại đường”. (Đại
51, 894 hạ) nói: “Nước Đại đường ở về
phương nào? (...…) Tức là nước mà Ấn độ gọi
là Ma ha chí na, cách đây hơn vài vạn dặm
về phía đông bắc”.
2. Chỉ “Chi nan”. Hàm ý miền đất ở
gần biên giới, tức chỉ các địa phương không
phải là Trung quốc.
CHI NA NỘI HỌC VIÊN
Là viện Phật học trứ danh của Trung
quốc thời hiện đại, do nhà Duy thức học
Âu dương Kính vô sáng lập vào năm Dân
quốc 11 (1922). Vì Ấn độ xưa gọi Trung
quốc là Chi na, Phật giáo tự xưng là nội
học, cho nên có tên Chi na nội học viện.
Viện ở đường Công viên trong thành phố
Nam kinh. Do chính họ Âu dương làm viện

trưởng, đặt các cơ quan học vụ, biên soạn
lưu thông, quản trị phân chia các chức vụ,
nghiên cứu, diễn giảng, thư viện, xuất bản
đối chiếu, biên soạn, các việc vặt v.v…... Về
phần giáo thụ thì ngoài Âu dương ra, còn
có Thang dụng đồng, Lữ trừng, Khưu hư
minh, Vương ân dương, Niếp ngẫu canh
v.v...… Học viện ngoài những học sinh chính
thức ra, người thuộc các giới trong xã hội
cũng thường đến Viện học hỏi. Năm Dân
quốc 14, Viện đặc biệt mở khoa Đại học
Pháp tướng, thu nhận các học viên tỷ khưu,
cư sĩ hơn bốn mươi người, năm 16, khoa
đặc biệt này phải đình chỉ vì lý do kĩ thuật.
Năm Dân quốc 26, cuộc chiến tranh Trung
Nhật bùng nổ, thành phố Nam kinh bị Nhật
chiếm. Viện phải dời vào Giang tân tỉnh
Tứ xuyên và đổi tên là Thục viện. Năm
Dân quốc 32, sau khi họ Âu dương qua
đời, Lữ trừng kế tiếp làm Viện trưởng. Khi
ở Nam kinh đã khắc được một trăm mười
bộ kinh, gồm một nghìn năm mươi lăm
quyển, vào Thục lại khắc được ba mươi ba
bộ, hơn năm mươi quyển nữa. Viện do họ
Âu dương, một nhà học Phật trứ danh, chủ
trì và ban giáo thụ cũng là những người
được lựa chọn cẩn thận, cho nên rất được
giới Phật học của cả Trung quốc lẫn Nhật
bản coi trọng, nghiễm nhiên là nơi trung
tâm nghiên cứu Phật học của Trung quốc
đương thời. Viện lấy “Sư, Bi, Giáo, Giới”
làm nguyên tắc dạy dỗ của viện. Viện có
ấn hành “Nội học niên san ...........”
cùng với tạp chí “Hải triều âm” của
ngài Thái hư là hai ấn phẩm lớn của Phật
giáo thời Dân quốc trở lại đây.
CHI PHÁP ĐỘ
Vị tăng dịch kinh đời Tây Tấn. Niên

hiệu Vĩnh minh năm đầu (301) đời Huệ
đế, sư dịch kinh Thệ đồng tử, kinh Thiện
sinh tử, kinh Thập thiện thập ác, mỗi thứ
một quyển, và kinh Văn thù sư lị hiện
bảo tạng hai quyển. Trong đó, hai bộ kinh
Văn thù sư lị hiện bảo tạng và kinh Thập
thiện thập ác đều đã thất truyền. Năm sinh
năm mất và quê quán của sư đều không
CHI NA

C
901
rõ. [X. Lịch đại tam bảo kỉ Q.6; Đại đường
nội điển lục Q.2; Khai nguyên thích giáo
lục Q.2].
CHI PHÁP LÃNH
Vị tăng đời Đông Tấn. Học trò của ngài
Tuệ viễn ở Lư sơn. Năm Thái nguyên 17
(392) đời Hiếu vũ đế, sư cùng với Pháp tịnh
sang Tây vực cầu pháp, đến nước Vu điền,
được kinh Hoa nghiêm bằng tiếng Phạm,
gồm ba vạn sáu nghìn bài kệ, và luật Tứ
phần tiếng Phạm, đồng thời, gặp Tam tạng
Phật đà da xá.
Năm Hoằng thủy thứ 10 (408) đời Diêu
Tần, ngài Phật đà da xá vào Trường an,
dịch luật Tứ phần, sư Chi pháp lãnh và đệ
tử là Tuệ biện đều tham gia việc phiên dịch.
Còn kinh Hoa nghiêm do sư mang về thì
được ngài Phật đà bạt đà la dịch ở chùa
Đạo tràng tại Dương châu vào năm Nghĩa
hi 14 (418) tức nay là Hoa nghiêm kinh
sáu mươi quyển (bản dịch cũ). Sau không
biết kết cục ra sao. Năm sinh năm mất và
quê quán đều không rõ. [X. Hoa nghiêm
kinh hậu tự (bản dịch cũ); Tứ phần luật tự;
Xuất tam tạng kí tập Q.14 Phật đại bạt đà
truyện; Khai nguyên thích giáo lục Q.4].
CHI PHẠT LA
Phạm:Cìvara, cũng gọi là Chí phọc
la. Dịch là áo. Là tiếng gọi chung ba áo
(Tăng già lê, Uất đa la tăng, An đà hội)
của tỷ khưu do đức Phật chế định. Thông
thường bảo ca sa (Phạm:Kawàya) là tiếng
gọi chung của ba áo, nhưng trong Nam
hải kí qui nội pháp truyện quyển 2, ngài
Nghĩa tịnh nói ca sa là nghĩa màu đỏ, các

nước phương bắc phần nhiều gọi áo pháp
là ca sa, thực ra đó không phải là tiếng
trong luật điển, Chi phạt la mới là tên của
ba áo.
CHI PHẦN
I. Chi phần. Như bốn chi năm thể tay
chân v.v...… gọi là Chi phần. Kinh Đại nhật
quyển 1 (Đại 18, 4 thượng), nói: “Tất cả chi
phần của Thế tôn đều xuất hiện thân Như
lai”.
II. Chi phần. Các chi cụ, ấn minh mà
khi tu phép Quán đính trong Mật giáo phải
cần đến, gọi là chi phần. Phép hộ ma cần
cây sữa, hương, thuốc v.v…... gọi là Hộ ma
chi phần; lại khi tụng chú, kết ấn mà lầm
lẫn thiếu sót, thì gọi là Khuyết chi phần.
Ngoài ra, Đại nhật kinh sớ quyển 3, khi nói
rõ các chi phần vào mạn đồ la, còn nêu
lên các tên gọi như A xà lê chi phần, Đệ tử
chi phần v.v...… cho nên biết phạm vi sử dụng
của danh từ Chi phần rất rộng.
CHI PHẦN SINH MẠN ĐỒ LA
Còn gọi là Chi phần thượng Mạn đồ la.
Chi phần là nghĩa bốn chi năm thể. Tức
Mật giáo dùng quan niệm mà kiến lập mạn
đồ la trên thân của bản tôn (Tôn vị chính)
của A xà lê hoặc của hành giả. Có hai loại:
1. Tam trùng mạn đồ la, còn gọi là Tam
trùng lưu hiện mạn đồ la. Lấy đầu làm Viện
trung đài bát diệp, từ trái tim
đến yết hầu, đặt viện thứ
nhất của các Chấp kim
cương nội quyến thuộc, từ
tim đến rốn đặt viện thứ hai
của các Bồ tát đại quyến
thuộc, từ rốn trở xuống phối
trí sinh thân của đức Thích
ca và các quyến thuộc Nhị

thừa, sáu ngã. Tức trong
một thân hiện ra thai tạng
mạn đồ la. Loại này có xuất xứ từ Đại nhật
kinh sớ quyển3, quyển14.
2. Ngũ luân thành thân mạn đồ la, còn
Chi Phần Sinh
Mạn Đồ La
CHI PHẦN SINH MẠN ĐỒ LA

C
902
gọi Ngũ tự nghiêm tâm quán, Ngũ luân quán.
Lấy chân đến rốn làm Đại kim cương luân
(địa luân), từ rốn đến tim làm thủy luân,
ngực làm hỏa luân, đầu làm phong luân,
đỉnh đầu làm không luân, lần lượt quán
pháp năm luân vương, tròn, ba góc, hình
bán nguyệt, hình trụ và quán tháp năm luân
ấy tức là Đại nhật, Đại nhật tức là hành giả.
Loại này có xuất xứ từ kinh Đại nhật quyển
5 phẩm Bí mật mạn đồ la, Đại nhật kinh sớ
quyển 14. [X. Đại nhật kinh sớ Q.5; Đại
nhật kinh sớ diễn áo sao Q.2, Q.47; Ngũ
luân cửu tự minh bí mật thích]. (xt. Ngũ
Luân Quán).
CHI QUÁ
Tiếng dùng trong Nhân minh. Đối lại
với “Khuyết quá ” Chỉ sự sai lầm của
ba chi Tôn (mệnh đề) Nhân (lí do) và Dụ
(thí dụ) trong luận thức Nhân minh. Còn
gọi là Chi thất. Tức cái mà các nhà Nhân
minh mới gọi là “ba mươi ba lỗi” trong đó,
có chín lỗi thuộc Tôn, mười bốn lỗi thuộc
Nhân và mười lỗi thuộc Dụ. [X. Nhân minh
luận sớ thụy nguyên kí Q.8]. (xt. Tam Thập
Tam Quá).
CHI THÍ LUÂN
Người Ưu bà tắc nước Nguyệt chi. Suốt
thông các kinh, đặc biệt giỏi về Phương đẳng
tam muội. Năm Hàm an thứ 3 (373) đời
Đông Tấn, ông mang kinh điển đến Lương
châu, được quan thứ sử Trương thiên tích
rất kính trọng; dịch miệng kinh
Tu lại một quyển, kinh Thủ lăng nghiêm 2
quyển, kinh Thượng nghiêm quang thủ hai
quyển, kinh Như huyễn tam muội hai

quyển. Về sau, kết cục không rõ. Năm sinh
năm mất không được tường. [X. Thủ lăng
nghiêm hậu kí (thu trong Xuất tam tạng kí
tập Q.7); Khai nguyên thích giáo lục Q.4].
CHI TIẾT
I. Chi tiết. Phạm:prasàkhà, Dịch âm:
Bát la xa khư, Bát la xả khư. Là vị thứ 5
trong năm vị ở trong bào thai được nói
trong luận Câu xá. Tức là vị sau tuần lễ thứ
năm kể từ lúc mới vào thai, thì hình tướng
chi tiết đều đã đầy đủ. Ngoài ra trong luận
Du già sư địa quyển 2, có thuyết tám vị trong
thai, trong năm tuần lễ gọi là Bát la xa khư,
trong sáu tuần lễ gọi là vị tóc, lông, móng,
trong bảy tuần lễ gọi là vị đủ các căn, từ
bảy tuần lễ trở đi gọi là hình vị. Tức lấy vị
Bát xa la khư trong năm vị làm thứ tư. [X.
luận Câu xá Q.9; Pháp hoa kinh huyền tán
Q.4; Câu xá luận quang kí Q.9; Huyền ứng
âm nghĩa Q.23]. (xt. Thai Nội Ngũ Vị).
II. Chi tiết. Phạm: marman. Dịch âm
là Mạt ma. Còn gọi là tử huyệt. Chỉ cái
huyệt hiểm bên ngoài thân thể mà chỉ cần
một chút thương tích cũng có hể mất mạng.
[X. luận Câu xá Q.10; Câu xá luận quang
kí Q.10]. (xt. Mạt Ma, Đoạn Mạt Ma).
CHI UYỂN DI BIÊN
Gồm ba quyển. Còn gọi là Chi viên di
biên. Do vị tăng đời Bắc Tống là Nguyên
chiếu soạn, Đạo tuân biên tập. Thu vào Vạn
tục tạng tập 105. Nội dung, quyển thượng
có sáu thiên bao gồm chương Giới thể,
chương Trì phạm thể, Đại tiểu thừa luận
v.v…... quyển trung có năm thiên, gồm nghi
thức thụ Đại thừa Bồ tát giới, Giới sa di văn
v.v…... quyển hạ có 5 thiên, gồm khai giảng
yếu nghĩa, Nam sơn luật tông tổ thừa đồ
lục v.v…...

Sư Nguyên chiếu còn có Chi lan tập hai
quyển, cũng thu vào Vạn tục tạng tập 105,
nội dung bao gồm Hàng châu nam bình
sơn Thần ngộ pháp sư tháp minh, Đường
Kì châu Thanh trứ pháp sư hành nghiệp
CHI QUÁ

C
903
kí, Tú châu Lữ thị linh cốt tán, Bác dịch
giải, Cao li lý tướng công lục đạo tập tự, tất
cả ba mươi hai hạng mục. Cuối quyển có
phụ lục Bổ tục chi viên tập một quyển.
CHÍ BÀN
Vị tăng đời Nam Tống. Quê quán, tuổi
thọ đều không rõ. Hiệu Đại thạch. Ở chùa
Phúc tuyền núi Tứ minh, học Thiên thai
giáo quán, nối tiếp chư tổ chính thống các
đời, hiển dương đại giáo. Viết Tông môn
tôn tổ nghi một thiên, sửa lại Thích môn
chính thống của Tông giám, biên thuật Phật
tổ thống kỉ, ghi chép rất tinh tường các sự
tích lưu truyền của Thai giáo, lại ngó qua
các nhà Thiền và Luật, người đời xem rất
tiện và lưu thông rộng rãi. Ngoài những
trước tác kể trên sư còn có Pháp giới thánh
phàm thủy lục thắng hội tu trai nghi quĩ
sáu quyển. [X. Phật tổ thống kỉ tự].
CHÍ BẤT CHÍ TƯƠNG TỰ QUÁ LOẠI
Tiếng dùng trong Nhân minh. Còn gọi
Chí phi chí tương tự quá loại, Chí bất chi
nạn. Là lỗi thứ tám trong mười bốn lỗi “Tự
năng phá” trong Nhân minh, do ông tổ của
cổ Nhân minh là Túc mục lập ra. Là lỗi cố
nại ra để vặn hỏi nhằm phá đối phương, vì
lẽ Nhân (lí do) sát hay không sát với Tôn
(mệnh đề). Tức là khi người lập luận dựa
vào Nhân để lập Tôn, thì người vấn nạn ra
sức vặn hỏi. Bảo rằng: nếu Tôn sát với
Nhân, thì Tôn và Nhân không sai khác,
nếu Nhân không sát với Tôn, thì Tôn và
Nhân không quan hệ, vì thế, Nhân sát hay
không sát đều không thể chứng thành Tôn.
Hai phương diện vấn nạn này là lỗi lầm vì

phương tiện mà tạo nên, gọi là Chí bất chí
tương tự quá loại (loại lỗi tương tự sát hay
không sát). Chẳng hạn, người vấn nạn
muốn phá luận thức “Âm thanh là vô
thường (Tôn) vì gắng sức mà có (Nhân)”
của người lập luận, bảo rằng, trong đó Nhân
“gắng sức” nếu sát với Tôn, thì Tôn và
Nhân không có sự sai biệt nhân quả, không
sai biệt thì không thành “năng lập”, “sở lập”,
như nước hồ chảy vào biển, hai nước hợp
nhau không khác. Trái lại, nếu Nhân không
sát Tôn, thì cũng không thể thành Nhân,
như lửa không sát thì không thể đốt, dao
không sát thì không thể cắt, cho nên, như
lập luận “Âm thanh là thường vì mắt trông
thấy”, thì Nhân “mắt trông thấy” này không
hợp với Tôn “Âm thanh là thường” vì
không thể sát với Tôn, mà chỉ là Nhân
tương tự. Như vậy, sát và chẳng sát đều

cao là chúa tể hết thảy, như Ngọc hoàng
đại đế của Đạo giáo vậy.
CHÍ ĐẠO TRÀNG MÔN QUÁN
Là phép tu trong Mật giáo, tức khi hành
giả vào đạo tràng, đứng ở trước cửa nhà mà
CHÍ ĐẠO TRÀNG MÔN QUÁN

C
904
vào Tam ma địa của Vô năng thắng minh
vương. Đây là phép làm ngoài cửa. Phép
làm này còn được gọi là Môn tiền tác pháp,
môn hạ tác pháp. Khi đến cửa nhà trước
hết trụ nơi Tam muội của Kim cương tát
đỏa, đến trước cửa nhà, lại trụ nơi Tam
muội của Vô năng thắng minh vương. Ấn
và các chú của Đạo tràng quán này là: duỗi
năm ngón tay trái, nhưng hơi co một chút
úp lên ngực, nhưng không để sát ng c, tu ỗingm   na
mcĐạ
c

già sư địa quyển 15 chép, thì Chí giáo lượng
có thể chia làm ba thứ:
1. Bất vi Thánh ngôn, nghĩa là lời nói của
các Thánh đệ tử, hoặc kinh giáo do chính
đức Phật nói, đắp đổi truyền bá, đến nay không
trái chính pháp, không trái chính nghĩa.
2. Năng trị tạp nhiễm, nghĩa là khi theo
pháp ấy mà khéo tu tập, thì có thể vĩnh
viễn điều phục đuợc hết thảy phiền não và
tùy phiền não, như tham, sân, si v.v…...
3. Bất vi pháp tướng, tức không phản
lại tướng của các pháp. Nhưng nếu đối với
pháp không tướng mà tăng lên làm pháp
có tướng, rồi chấp trước có ta, có mệnh
sống hữu tình, có sinh, rồi cho sinh mệnh
là thường còn hoặc dứt mnnói lê t

C
905
nhiên. Mười một tuổi xuống tóc ở chùa Đại
giác, núi Bạch tháp huyện Nghi hưng. Năm
Dân quốc 17

các hành trạng của các nhà trong rừng
Thiền, rồi soạn thành sách Thiền uyển
mông cầu, cũng gọi là Thiền uyển dao lâm,
gồm ba quyển, là sách tham khảo trọng
yếu cho những người mới học để hiểu đạo
tu hành. [X. Thiền uyển mông cầu Q.hạ].
CHÍ NA BỘC ĐỂ QUỐC
Chí na bộc để, Phạm:Cìnabhukti, dịch
ý: Hán phong. Một vương quốc xưa thuộc
bắc Ấn độ. Nằm về mạn tây nước Xà lan
đà la, tức nay là giải đất nằm giữa nơi hai
con sông Bái á tư (Bias) và sông Sách đặc
lai trị (Sutlej) gặp nhau. Cứ theo Đại đường
tây vực kí quyển 4 chép, thì nước này là đất
của Vương tử được nhà Hán phong cho, vì
thế nên đặt tên là “Chí na bộc để”, ý là
“Hán phong”. Nước này chu vi hơn hai
nghìn dặm, đô thành rộng mười bốn, mười
lăm dặm, của cải phong phú, khí hậu nóng
bức, học kiêm đạo đời, tin cả tà chính, có
mười ngôi già lam, tám đền thờ trời. Nơi
cách Thủ đô về phía đông nam hơn trăm
dặm, có chùa Ám lâm (Phạm: Tamasàvana,
dịch âm: Đáp mạt tô phạt na), chúng tăng
hơn ba trăm người, chuyên học tập Thuyết
nhất thiết hữu bộ. Sau đức Phật nhập diệt
ba trăm năm, luận sư Ca đa diễn na đã
từng viết luận “Phát trì” tại đây. Lại Đại từ
ân tự tam tạng pháp sư truyện quyển 2 chép,
ngài Huyền trang đã đến nước này ở chùa
Đột xá tát na (Phạm:Towasana) gặp đại
đức Tì nhị đa bát lạp bà (Phạm:
Vinìtaprabha, dịch là Điều phục quang),
và lưu lại đây mười bốn tháng, học tập luận
Đối pháp, luận Hiển tôn, luận Lí môn v.v…...
[X. A. Cunningham: Ancient Geography of
India; S. Beal: Buddhist Records of the
Western World, Vol 1; T. Watters: On

Yuan Chwang, Vol. 1].
CHÍ NGUYÊN PHÁP BẢO KHÁM ĐỒNG TỔNG
LỤC
Gồm mười quyển. Do hai mươi chín vị
đại đức đời Nguyên, đứng đầu là ngài Khánh
cát tường, phụng mệnh vua soạn tập. Nói
tắt là Chí nguyên lục. Năm Chí nguyên 22
CHÍ NGUYÊN PHÁP BẢO KHÁM ĐỒNG TỔNG LỤC

C
906
(1285) đời Thế tổ nhà Nguyên, vua triệu
Đế sư Bạt hợp tư ba và các bậc sa môn
thông hiểu ngôn ngữ các nước, họp ở Đại
đô (Bắc bình) chiếu theo Tây phồn đại giáo
mục lục, hiệu đính kinh điển ở Trung quốc,
ghi chép các bộ nào có, bộ nào không, số
quyển nhiều hay ít, mà thành bộ Nhất thiết
kinh mục lục này. Bộ lục này chia làm bốn
khoa:
1. Nêu tổng quát niên đại, gồm người và
pháp.
2. Ghi năm tháng riêng để biết sự sai
khác.
3. Nói sơ lược về thừa tạng, nêu rõ trình
tự của các bản lục xưa.
4. Trình bày rộng các tên đề,nói rõ thứ
tự ngày nay. Tổng cộng thu chép ba tạng
được liệt kê trong Khai nguyên thích giáo
lục, gồm một nghìn bốn trăm bốn mươi
bộ, năm nghìn năm trăm tám mươi sáu
quyển. Đặc sắc của bộ lục này là có cả tạng
kinh Hán dịch và tạng kinh Tây tạng để
đối chiếu, các đề mục kinh, luật, luận đều
có phụ chép tiếng Phạm.
CHÍ PHÚC
Vị tăng đời Liêu, hiệu là Từ hạnh đại
sư. Quê quán, năm sinh năm mất đều không
rõ. Sư từng ở núi Vu lư. Vì Thiên hưu hoàng
đế Da luật đại thạch (ở ngôi 1124-1143) ưa
đọc luận Thích ma ha diễn, nên yêu cầu sư
viết Thích ma ha diễn luận thông huyền
sao (4 quyển) lại sai Thông pháp đại sư Pháp
ngộ viết Thích ma ha diễn luận tán huyền
sớ (5 quyển). Cả hai sư đều dùng quan điểm
tông Hoa nghiêm để chú thích “Thích luận”

nhằm mục đích dung hợp đại nghĩa của
hai tông Hoa nghiêm và Mật giáo.
CHÍ TÂM
I. Chí tâm. Tức là tâm chí thành, tâm
rất mực. Trong kinh Vô lượng thọ quyển
thượng có những câu như “Chí tâm tin ưa,
muốn sinh về nước của ta”, “Chí tâm phát
nguyện, muốn sinh đến cõi của ta”, “Chí
tâm hồi hướng, muốn sinh sang nước của
ta” v.v...… trong đó, “Chí tâm” tức là ý chuyên
tâm, nhất tâm. Trong Vãng sinh lễ tán (Đại
47, 439 hạ), ngài Thiện đạo nói : “Nếu
chuyên tâm nhất ý thì mười người vãng sinh
cả mười, còn không chuyên tâm nhất ý, thì
trong nghìn người không được một”. Lại
kinh Chiêm sát thiện ác nghiệp báo quyển
thượng, chia chí tâm làm 2:
1. Mới đầu học tập cầu nguyện chí tâm.
2. Nhiếp ý chuyên tinh, thành tựu dũng
mãnh tương ứng chí tâm. Chí tâm thứ hai
này lại chia làm ba thứ, là nhất tâm, dũng
mãnh tâm, thâm tâm.
II. Chí tâm. Một trong ba tín. Là giáo
nghĩa của Tịnh độ Chân tông Nhật bản.
Ba tâm: Chí tâm, Tín nhạo, Dục sinh mà
đức Phật A di đà thề nguyền trong nguyện
thứ mười tám của ngài, gọi là Ba tín, trong
đó, tông Tịnh độ cho rằng “Chí tâm” là tự
đáy lòng thành thật tin tưởng vào đức Phật
A di đà, tức gọi là Chí tâm; còn Tịnh độ
Chân tông thì lại bảo cái lòng tin tin tưởng
vào Phật A di đà, trên thực tế vẫn là do
Phật A di đà ban cho, tức là do chí tâm của
Phật A di đà mà ra. (xt. Tam Tín).
CHÍ TÂM HỒI HƯỚNG
Đối lại với “Tùy tâm hồi hướng” Chỉ
việc đem tất cả công đức mà mình tu được
hồi hướng cho hết thảy chúng sinh với tấm

lòng chí thành chân thực. Đức Phật với
lòng chân thực, đem công đức thiện căn
thí cho chúng sinh, chúng sinh về phần
mình, lại đem công đức tu hành của mình
hồi hướng quả Phật, Bồ tát, hoặc thí cho
hết thảy chúng sinh khác. Đây cũng giống
như đoạn thứ năm trong năm hối (qui mệnh,
CHÍ PHÚC

C
907
sám hối, tùy hỉ, khuyến thỉnh, hồi hướng)
trong Mật giáo được tụng trong khi tu pháp
Kim cương giới, và phương tiện thứ chín
(hồi hướng phương tiện) trong chín phương
tiện khi tu pháp Thai tạng giới. (xt. Cứu
Phương Tiện, Ngũ Hối)
CHÍ TIẾT TRẦN HẠ
Tiết, chỉ bốn tiết (kết, giải, đông, niên).
Trong Thiền lâm, sắp vào bốn tiết thì viết
bảng để thông báo, đó là nghi thức trình
bày (trần hạ). [X. Thiền uyển thanh qui Q.2
Đông niên nhân sự].
CHÍ TRIÊT
Vị tăng đời Đường. Người Giang tây, họ
Trương. Năm sinh, năm mất không rõ. Lúc
đầu đặt tên là Hành xương. Còn gọi là Giang
tây Chí triệt, là pháp tự của Lục tổ Tuệ
năng Thiền tông. Lúc nhỏ đã có chí hiệp
sĩ, môn đồ của Bắc tông Thần tú ghen ghét
tổ Tuệ năng, bèn sai sư đi hành thích, trái
lại, sư được tổ Tuệ Năng cảm hóa và xuất
gia làm học trò của tổ, triệt ngộ liễu nghĩa
Niết bàn, tổ bèn đặt tên cho là Chí triệt. [X.
Cảnh đức truyền đăng lục Q.5; Gia thái
phổ đăng lục Q.3; Ngũ đăng hội nguyên
Q.2].
CHỈ
Phạm: zamatha, Pàli: samatha. Dịch
âm: Xa ma tha, Xá ma tha. Còn gọi là Chỉ
tịch, Đẳng quán. Là tên gọi khác của Thiền
định. Tức là trạng thái ngưng bặt hết thảy
tưởng nhớ, suy nghĩ mà để lòng chuyên
chú vào một cảnh, một đối tượng duy nhất.
Tông Thiên thai đem Chỉ phối với ba quán
Không, Giả, Trung, mà chia làm ba chỉ:

1. Thể chân chỉ, là Chỉ thấy rõ hết thảy
đều không, là Chỉ đối ứng với Không quán.
2. Phương tiện tùy duyên chỉ, cũng gọi
là Hệ duyên thủ cảnh chỉ. Tức là Chỉ trong
đó Bồ tát dùng phương tiện thích ứng với
mọi trường hợp hóa độ chúng sinh, an trụ
nơi lí Giả đế mà không động, là Chỉ đối
ứng với Giả quán.
3. Tức nhị biên phân biệt chỉ, gồm cả
nghĩa thứ hai và thứ nhất, nhưng không
nghiêng hẳn về hai bên không và có (hai
cực đoan), là Chỉ trụ nơi trung đạo, Chỉ
này đối ứng với Trung quán.
Ma ha chỉ quán quyển 3 phần trên nói,
Chỉ có ba nghĩa:
1. Là nghĩa thôi, nghỉ, tức là cái tướng
khiến hết thảy các ác giác ác quán dứt bặt
không khởi; đây là nói về quan điểm “sở
phá” (những cái bị phá).
2. Là nghĩa dừng lại, tức là trạng thái
khiến tâm duyên với đế lí, dừng lại trong
đó, không động niệm; đây là nói về quan
điểm “năng chỉ” (hay ngưng nghỉ).
3. Là nghĩa chẳng thôi nghỉ mà thôi nghỉ,
tức do “pháp tính” chẳng sinh chẳng diệt,
không sạch không nhơ, mà gọi là Chỉ; đây
nói về quan điểm “đế lí”.
Ngoài ra, thông thường “Chỉ” và “Định”
(Tam ma địa) được coi là đồng nhất, tuy
nhiên, cứ theo Du già lược toản quyển 5
nói, thì Chỉ và Định vẫn có điểm khác
nhau, tức Tam ma địa thông cả định, tán,
lại thông cả nhơ, sạch. Còn Xa ma tha (tức
Chỉ) thì chỉ có ở trong định vị, chứ trong
tán tâm thì không có; chỉ có trong vị “hữu
tâm” chứ không có trong vị “vô tâm”. Lại
thông thường Chỉ Quán được nói gộp lại
là chỉ quán, tức là thu nhiếp tâm lực vào

một chỗ, để phòng ngừa thần thức khỏi
bay nhảy loạn động, đồng thời ngăn chặn
vọng tưởng sinh khởi, đó gọi là Chỉ. Nếu
có thể tiến lên bước nữa, mở bung chính
trí mà quán chiếu các pháp, thì gọi là Quán.
Vì thế nên biết tuy gộp chung cả hai làm
một danh từ, nhưng cứ theo hình tướng
CHỈ

C
908
thì ý nghĩa của Chỉ có tính cách tiêu cực,
ngăn ngừa, còn Quán thì có ý nghĩa tích
cực xây dựng. [X. kinh Tạp a hàm Q.21;
kinh Đại ban niết bàn (bản Bắc) Q.31; kinh
Đại phương đẳng đại tập Q.22; luận Đại
thừa khởi tín; luận Du già sư địa Q.45; Pháp
giới thứ đệ Q.thượng]. (xt. Chỉ Quán).
CHỈ ÁC TU THIÊN
Là chỉ ác và tu thiện nói gộp lại. Cũng
gọi là Chỉ ác hành thiện, Phế ác tu thiện,
Đoạn ác tu thiện. Chỉ ác, tức là thân không
làm các việc giết hại, trộm cướp, tà dâm,
miệng không nói dối, nói hai lưỡi, nói độc
ác, nói thêu dệt, ý không tham lam, giận
dữ, tà kiến, và các tội khác như đánh đập,
trói buộc, giam cầm người khác một cách
vô lí oan ức. Tức là đừng làm các điều ác
thuộc giới môn (môn răn cấm). Tu thiện,
tức thân làm các việc chắp tay cung kính
đối với mọi người, miệng nói những lời chân
thật, hòa hợp, nhu thuận, lợi ích, ý nghĩ
những điều tốt lành, thương quí và chính
tín. Tức là làm các việc thiện thuộc khuyến
môn (môn khuyến khích). [X. Bách luận
Q.thượng phẩm Xả tội phúc; Bồ tát giới
nghĩa sớ Q.thượng].
CHỈ CAN CHÂM TRÙY
Là những phương pháp thầy dùng để
tiếp dẫn học trò trong Thiền lâm. Khi dạy
đạo hoặc dùng ngón tay (chỉ, một ngón tay
của Câu chi), hoặc dùng cây sào (can, Ca
diếp dựng ngược cây sào trước chùa), hoặc
dùng cây kim (châm, Đề bà bỏ cây kim vào
bát nước), hoặc dùng cái kiểng (trùy, Văn
thù đánh kiểng tập tăng) cho nên dùng bốn

thứ trên (ngón tay, cây sào, cây kim, cái
kiểng) để thí dụ.
Phổ khuyến tọa thiền nghi (Đại 82, 1
trung), nói: “Huống nữa, những chuyển cơ
như ngón tay, cây sào, cây kim, cái kiểng,
sự chứng hợp như dơ phất trần, nắm tay,
cây gậy, tiếng hét v.v...… chưa dễ gì phân biệt
mà có thể hiểu được vậy”.
CHỈ DOANH ĐẮC NHÃN TÌNH DÃ LẠC ĐỊA
Chỉ được cái lời lãi là con mắt rơi xuống
đất. Tiếng dùng trong Thiền lâm. Có nghĩa
là không hiểu lí Phật, nói sai pháp Phật mà
chịu báo ứng rụng lông mày, trụi râu ria,
hơn nữa, ngay cả con mắt cũng rơi nốt.
Bích nham lục tắc 8 (Đại 48, 148 trung)
nói: “Thúy nham cuối hạ bảo chúng: ‘Đầu
hạ đến nay, đã vì anh em mà nói chuyện
(mở miệng nào biết nói gì), hãy nhìn xem
lông mày Thúy nham này còn không? Chỉ
được lãi là con mắt rơi xuống đất và lỗ mũi
cũng mất luôn’”. Đoạn văn trên đây cho
biết, trong thời kỳ hạ an cư, thiền sư Thúy
nham đã nhiều lần lên tòa nói pháp cho
đại chúng nghe. Nhưng đại ý thiền chỉ vốn
là “dứt đường nói năng”, “là tâm là Phật”
đó mới là cốt tủy, cho nên vào cuối kỳ an
cư Thúy nham phải tự mình nói lỗi của
mình trước, tự kiểm điểm trước, để sau khỏi
bị người kể tội.
CHỈ ĐẠO LUẬN
Pàli:Netti-pakasaịa. Còn gọi Đạo
luận. Là tác phẩm tiếngPàli tại Tích lan,
sách chỉ dẫn cách chú thích các kinh điển.
Không rõ tên người soạn. Trong Chỉ đạo
luận chú, ngài Đa ma đa la (Pàli:
Dhammapàla) bảo, tác giả sách này là ngài
Ma ha ca chiên diên (Pàli: Mahàkaccàna)-
đệ tử của đức Phật. Nhưng, theo sự suy luận

của các học giả cận đại, thì có thể đã do
một học giả nam Ấn độ soạn sau này, rồi
được người ta dán cho cái tên của đệ tử
Phật. Lại trong Trung bộ chú (Pàli:
Papaĩcasùdanì, ngài Phật âm (Pàli:
CHỈ ÁC TU THIÊN

C
909
Buddhaghosa), đã từng dẫn dụng các câu
văn trong sách này. Như vậy, cứ đó mà
suy, thí ít nhất sách này đã tồn tại ở Tích
lan vào khoảng thế kỉ thứ V Tây lịch. Sách
này nhắm vào những nhà chú thích mà
được làm ra, trong sách nêu lên các phương
pháp mười sáu phạm trù (Pàli: hàra), năm
phương pháp (Pàli: naya), mười tám câu
căn bản (Pàli: mùlapada) v.v...… để chỉ bảo
(chỉ đạo) các nhà chú thích phải hiểu rõ giá
trị của các kinh điển, phát huy công năng
và ý nghĩa của chúng, ngõ hầu chân nghĩa
được xác thực, không lầm lỗi để lưu truyền
đến đời sau.
Mười sáu phạm trù:
1. Nói bày (Pàli: desana).
2. Lựa chọn (Pàli: vicaya).
3. Hợp lí (Pàli: yutti).
4. Khởi điểm (Pàli: padaỉỉhàna).
5. Đặc tướng (Pàli: làkkhaịa).
6. Bốn nghiêm (Pàli: catu-bùha).
7. Dẫn chuyển (Pàli: àvatta).
8. Phân biệt (Pàli: vibhatti).
9. Hồi chuyển (Pàli: parivattana).
10. Dị ngữ (Pàli: vevacana).
11. Thi thiết (Pàli: paĩĩatti).
12. Thâm nhập (Pàli: otaraịa).
13. Thanh tịnh (Pàli: sodhana).
14. Quan thuyết (Pàli: adhiỉỉhàna).
15. Đủ duyên (Pàli: parikkhàra).
16. Đề cử (Pàli: samàropana) v.v...…
Năm phương pháp :
1. Hoan hỉ dẫn chuyển (Pàli: nandiyàvatta),
dùng thiện pháp Chỉ, Quán đối
trị các pháp bất thiện vô minh, khát ái để

dẫn tới cảnh giải thoát vui mừng.
2. Tam tịnh (Pàli: tipukkhala), kết hợp
câu bất thiện căn bản với câu thiện căn
bản để mong được thanh tịnh hóa mà giải
thoát.
3. Sư tử du hí (Pàli: sìha-vikkìơita),
đem thiện pháp tín căn để đối trị phiền
não, khiến được bốn quả thánh.
4. Tứ phương thiếu vọng (Pàli:
disàlocana) nhìn xa bốn phương, xem xét
các pháp thiện và bất thiện được nói trong
kinh điển.
5. Câu sách (Pàli: aíkusa, móc tìm).
Sau khi xem xét đem tất cả pháp thiện
và bất thiện đã tìm được, thu tập thành loại
vào mười tám câu căn bản. Mười tám câu
căn bản là:
a. Khát ái (Pàli: taịhà).
b. Vô minh (Pàli: avijjà).
c. Tham (Pàli: lobha).
d. Sân (Pàli: dosa).
e. Si (Pàli: moha).
f. Tịnh tưởng (Pàli: subha-saĩĩà).
g. Lạc tưởng (Pàli: sukha-saĩĩà).
h. Thường tưởng (Pàli: nicca-saĩĩà).
i. Ngã tưởng (Pàli: atta- saĩĩà)
Chín câu trên đây là những câu bất thiện
(Pàli: cakusada) căn bản.
j. Chỉ (Pàli: samatha).
k. Quán (Pàli: vipassanà).
l. Vô tham (Pàli: alobha).
m. Vô sân (Pàli:adosa).
n. Vô si (Pàli:amoha).
o. Bất tịnh tưởng (Pàli: asudha saĩĩà).
p. Khổ tưởng (Pàli: dukkha- saĩĩà).
q.Vô thường tưởng (Pàli: aniccasaĩĩà).
r. Vô ngã tưởng (Pàli: anatta-saĩĩà).
Chín câu trên đây là những câu thiện

(Pàli: kusala) căn bản để đối trị những
câu bất thiện căn bản.
Toàn sách chia làm bốn chương :
1. Phân biệt phạm trù (Pàli: Hàravibhaíga)
nói rõ đặc trưng của các phạm trù.
2. Sự ứng dụng của các phạm trù
(Pàli:hàrasampàta), phân giải mọi chi tiết
của các kinh điển, nêu rõ chúng thuộc phạm
trù nào.
3. Phương pháp duyên khởi (Pàli:
Nayasamuỉỉhàna) thuyết minh năm
phương pháp.
CHỈ ĐẠO LUẬN

C
910
4. Khởi điểm của giáo thuyết (Pàli:
Sàsanapaỉỉhàna), ứng dụng mười tám câu
căn bản, nêu rõ sự phân loại các kinh điển
để thuyết minh.
Năm 1902, sách này được Cáp địch (E.
Hardy) hiệu đính, do Hiệp hội xuất bản
thánh điểnPàli (P.T.S) xuất bản. [X. Bản
dịch tiếng Anh Introduction, 1962 của
Nànamoli; Petakopadesa …… (Thủy dã hoằng
nguyên, Ấn Phật nghiên 7-2)].
CHỈ ĐẮC NHẤT QUYẾT
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Có nghĩa
là chỉ chứng được một nửa pháp. Quyết,
nguyên chỉ cái cọc gỗ nhỏ, hoặc là khúc
cây ngắn dựng ở phía trong cửa, dùng làm
then cài cửa ngõ. Thông thường dùng hai
chiếc cọc mới có tác dụng. Cho nên, trong
Thiền lâm dùng từ “Chỉ đắc nhất quyết”
(chỉ được một cọc) để thí dụ mới chỉ chứng
được một nửa pháp, hoặc hiểu biết một nửa,
đều không có tác dụng hoặc ý nghĩa gì đáng
nói.
Thung dung lục tắc 6 (Đại 48, 231
thượng), nói: “Đường đường ngồi dứt đầu
lưỡi (chết rồi chẳng sống lại), nên cười ông
già ở thành Tì da (chỉ được một cọc)”.
CHỈ ĐẦU HỮU NHÃN
Đầu ngón tay có mắt. Tiếng dùng trong
Thiền lâm. Hình dung sự bén nhọn của lời
nói. Bích nham lục tắc 42 (Đại 48, 178
trung) nói: “Tuyết đẹp như bông, không
rơi ở nơi khác. (không có gió mà sóng dậy,
đầu ngón tay có mắt).
CHỈ ĐỀ TIỀN
Tiền làm cho nín khóc. Là phương pháp

làm cho đứa bé nín khóc. Thí dụ như đưa
cho đứa bé một chiếc lá vàng và bảo đó là
vàng, dùng thí dụ này làm phương tiện để
dẫn đường kẻ yếu kém tiến lên. Có xuất xứ
từ kinh Niết bàn (bản Bắc) quyển 20 phẩm
Anh nhi hạnh. Trong Thiền tông, đối với
những người học trò chỉ biết cố thủ những
khuôn mẫu cứng nhắc,không thể thoát li
sự trói buộc, thì phải đặt nhiều phương
tiện để nói pháp. Tuy không thể giải quyết
vấn đề một cách thực tế, nhưng nếu làm
theo, thì có thể chuyển đổi được sự thấy
lầm của người học. [X.Thung dung lục
tắc 7].
CHỈ ĐÔNG TÁC TÂY
Chỉ đông làm tây. Tiếng dùng trong
Thiền lâm. Chỉ việc trái ngược nhau. Còn
gọi là chỉ đông hoạch tây. Cũng dùng để
biểu thị sự không hiểu chân lí thiền xưa
nay vốn không có đông tây khác nhau.
Bích nham lục tắc 18 (Đại 48, 157 hạ)
nói: “Túc tôn hoàng đế (chính là Đại tôn, ở
đây ghi lầm) hỏi quốc sư Trung: “Trăm năm
sau, phải cần vật gì? Gãi trước chờ ngứa,
quả nhiên khởi cách thức vẽ hình dạng,
già già cả cả, nói thế rồi đi, chẳng thể chỉ
đông làm tây”.
CHỈ HÀNH NHỊ THIÊN
Là chỉ thiện và hành thiện nói gộp lại.
Cũng nói là Chỉ trì tác trì, chỉ ác tu thiện,
chỉ thiện tác thiện. Ngăn chặn nghiệp ác,
xa lìa sự phạm tội, đó là chỉ thiện tiêu cực;
tu hành nghiệp thiện, dũng mãnh tinh tiến,
đó là hành thiện tích cực. Trong pháp giới
thứ đệ sơ môn quyển thượng, Ngài Trí khải
nói rõ rằng, trong mười nghiệp thiện đều
có đủ hai nghĩa chỉ thiện và hành thiện.
Như người không giết hại là ngăn cái ác

giết hại và làm việc thiện phóng sinh. Vậy
ngăn giết hại tức là chỉ thiện, phóng sinh
tức là hành thiện. [X. Bách luận Q.thượng;
CHỈ ĐẮC NHẤT QUYẾT

C
911
Bồ tát giới kinh nghĩa sớ Q.thượng; Luật
tông cương yếu Q.thượng].
CHỈ HOA
Hoa cúng làm bằng giấy đặt trước quan
tài trong lễ tống táng. Còn gọi là Tứ hoa,
Tố hoa, Tuyết liễu. Tục gọi là hoa giấy. Bên
phải một lọ, bên trái một lọ, mỗi lọ bốn
cành, hai bên họp lại là tám cành, dùng
giấy trắng cắt thành hình răng lược, rồi
quấn vào cây trúc để cắm. Hình hoa tượng
trưng khi đức Phật Thích ca mâu ni nhập
diệt bốn bên chỗ ngài nằm, đều có một đôi
cây Sa la chung gốc. Các bên đều có một
cây, vì thương xót sầu thảm mà biến thành
mầu trắng, cành lá, hoa
quả, vỏ cây đều khô héo
rơi rụng dần dần. Bốn
bên đều chỉ còn lại một
cây, cho nên cây Song
thụ cũng gọi là cây bốn
khô bốn tươi. Thích thị
yếu lãm quyển hạ Tống
chung thiên, nói: dùng
giấy trắng làm hoa sa la,
dùng tám cây làm giường, biểu trưng tướng
song lâm. Đây là nghi thức mà Trung quốc
đã ứng dụng từ xưa. [X. Sắc tu bách trượng
thanh qui quyển 3 mục Trụ trì thiên hóa].
CHỈ HỨA LÃO HỒ TRI BẤT HỨA LÃO HỒ HỘI
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Có nghĩa
là đạo Phật chỉ có thể dùng chân trí mà
thâm nhập, khế hợp chứ không thể dùng
tri thức biện bác ngoài đời mà có thể hiểu
hoặc lãnh hội được. Lão hồ (già Hồ), chỉ
Sơ tổ của Thiền tông Trung quốc, tức Ngài

Bồ đề đạt ma. Ngài Đạt ma là người miền
nam Thiên trúc, nhưng Trung quốc thấy
ngài là người khác tộc đến từ phương tây,
nên phần nhiều quen gọi ngài là “Người
Hồ”. Thiền lâm cũng do đó gọi đùa ngài
Đạt ma là Lão Hồ. Cái “biết” của lão Hồ,
tức chỉ “Trí” của ngài Đạt ma, nhưng ở đây
hàm ý thể hội chân lý, khế hợp với chân
trí, cái “hội” của Lão Hồ thì chỉ tác dụng
sau khi đã phân biệt phán đoán rồi sau mới
hiểu và hợp với chân trí. Nhưng Phật đạo
thiền chỉ đều phải dùng chân trí mà thể
nhập khế ngộ, chứ không thể dùng công
phu phân biệt phán đoán của thế trí biện
thông, cho dù Tổ sư Đạt ma cũng không
thể đem trí thức ngoài đời mà hiểu tỏ được.
Bích nham lục tắc 51 (Đại 48, 186 hạ),
nói: “Các người có hiểu được câu rốt cùng
không? Chỉ chấp nhận Lão Hồ biết, chứ
không chấp nhận Lão Hồ hội. Từ xưa đến
nay công án vạn biệt thiên sai, cũng giống
như rừng gai gốc vậy”.
CHỈ KẾ
Chỉ sự suy lường, tính toán phân biệt.
Như lập các têngiả phàm Thánh, sâu cạn,
cao thấp, dài ngắn, tốt xấu v.v...… để suy tính
phân biệt. Luận nhị thập tứ hành nói: “Cuối
cùng thấu suốt pháp tính, tu luyện chân như,
mới biết dù trong gang tấc, không đâu không
có, ngọc sáng soi khắp, tới chỗ sâu xa. Trên
từ chư Phật, dưới đến côn trùng, tất cả đều là
phân biệt vọng tưởng, tùy tâm tính toán”.
CHỈ KHÔNG (1289 – 1363)
Phạm: Dhyàna-bhadra. Dịch âm: Đề
nạp bạc đà, dịch ý là Thiền hiền. Là con
vua nước Ma kiệt đề ở Ấn độ, tám tuổi xuất
gia, y vào ngài Luật hiền ở chùa Na lan đà
xuống tóc, truyền pháp của ngài Phổ minh

ở núi Cát tường, nước Lăng già thuộc nam
Ấn độ, là tổ thứ một trăm linh tám sau
Tôn giả Ca diếp. Khoảng năm Thái định
nhà Nguyên, sư đến Trung quốc, được nhà
vua cúng dường, lại giáo hóa tại Vân nam,
Hoa Giấy
CHỈ KHÔNG

C
912
Quí châu. Năm Thái định thứ 4 (1327) sư
đến Cao li, ở núi Kim cương mở đạo tràng
hoằng pháp, sau lại được vua Nguyên triệu
hồi, Hoàng hậu Thuận đế và Thái tử đón
rước sư vào Diên hoa các để hỏi Phật pháp,
đãi ngộ rất trọng hậu. Sau sư lại đi Cao ly,
sáng lập chùa Hoa tạng trên núi Bảo
phượng, mất mười hai năm mới hoàn thành.
Sư đem các tượng tổ và kinh điển lá bối mà
sư đã mang theo từ Ấn độ an trí trong chùa,
đạo tục gần xa theo về tấp nập, nghiễm
nhiên trở thành một đại tùng lâm, Thiền
phong Cao ly nhân
đó được phục hưng,
và sư Chỉ không
được coi như Lâm tế,
Đức sơn trong các vị
Phạm tăng. Sư có để
lại Thiền yếu lục lưu
hành ở đời; năm Chí
chính 23 thị tịch, thọ bảy mươi lăm tuổi.
[X. Triều tiên kim thạch tổng lãm hạ Dương
châu Cối nham tự Bạc đà tôn giả Chỉ không
phù đồ bi].
CHỈ MÔN
Vào chính định để thành tựu quán hành
có sáu pháp môn (Lục diệu môn), Chỉ môn
là thứ ba. Chỉ, có nghĩa là dứt bặt những tư
lự lăng xăng, khiến tâm tĩnh lặng. Tức lấy
chỉ làm cửa, không dõi theo hơi thở nữa
mà để cho tâm ngưng lắng tịch lặng, tâm
không lay động thì tự nhiên có thể khai
phát được các Thiền định. Duy có điều là
lúc này hành giả chưa phát được tuệ giải, vì
còn chấp trước cảnh giới Thiền định. [X.

17 sau Lục tổ và chấm dứt với đời thứ 38
vào năm Khang hy 18 (1697) đời Thanh.
CHỈ PHẠM
Là một trong hai phạm. Có nghĩa đình
chỉ việc tu trì các pháp lành mà xúc phạm
Tháp Ngài Chỉ Không
CHỈ MÔN

17 sau Lục tổ và chấm dứt với đời thứ 38
vào năm Khang hy 18 (1697) đời Thanh.
CHỈ PHẠM
Là một trong hai phạm. Có nghĩa đình
chỉ việc tu trì các pháp lành mà xúc phạm
Tháp Ngài Chỉ Không
CHỈ MÔN

C
913
giới thể. Tức là tâm ngu dại biếng nhác kiêu
căng, chán các nghiệp thiện không chịu tu
học, phản bội những giới điều đã nhận lãnh,
cho nên gọi là Chỉ phạm. (xt. Nhị Phạm).
CHỈ PHƯƠNG LẬP TƯỚNG
Một trong các pháp môn Tịnh độ. Tông
Tịnh độ chỉ bày một phương là phương
tây, tưởng nhớ quán xét các sự tướng y báo
chính báo của cõi Tịnh độ cực lạc, để mong
chúng sinh đời mạt pháp chuyên tâm,
không tán loạn. Tông Tịnh độ chủ trương
rằng, cõi Tịnh độ cực lạc trong đó đức Phật
Di đà và các Bồ tát đều có hình tướng cụ
thể, cho nên có thể làm đối tượng cho sự
niệm Phật, quán tưởng Phật.
Kinh Quán đính tùy nguyện vãng sinh
quyển 11 (Đại 21, 529 hạ) nói: “Người ở
thế giới ta bà phần nhiều tham lam nhơ
dục, người có lòng tin thì ít, tập theo tà ác
thì nhiều. Không tin chính pháp, không
thể chuyên nhất. Loạn tâm không có chí,
thực không sai biệt. Vì muốn chúng sinh
chuyên tâm có chỗ, nên mới tán thán cõi
nước cực lạc”.
Lại A di đà kinh thông tán sớ quyển
trung nói, vì phàm phu nặng nghiệp, chỗ
nào cũng tham, nếu không chỉ hẳn một
phương nhất định, thì không chuyên tâm
chú ý. [X. luận Tịnh độ thập nghi; A di đà
kinh sớ sao Q.2 phần 2; Tịnh độ tư lương
toàn tập Q.1].
CHỈ QUÁN
I. Chỉ quán. Là một pháp môn tu hành
quan trọng của Phật giáo. Ý nghĩa tiêu biểu
của pháp môn này đã được các kinh luận

giải thích rõ như sau:
1. Là pháp môn thực tiễn của tông Thiên
thai. Chỉ là dịch từ tiếng Phạm zamatha
(xa ma tha), Quán là dịch từ tiếng Phạm
vipazyanà(tì bà xá na). Ngưng bặt hết thảy
ngoại cảnh và vọng niệm, chuyên chú vào
một đối tượng duy nhất (Chỉ); đồng thời,
sinh khởi trí tuệ chân chính, để quán xét
đối tượng duy nhất ấy (Quán) gọi là Chỉ
quán, tức chỉ cho hai pháp Định và Tuệ.
Còn gọi là Tịch chiếu, Minh tĩnh. Định,
Tuệ và Giới đều là những đức mục trọng
yếu của Phật giáo đồ, các kinh A hàm đối
với các đức mục này có nhiều bàn giải. Chỉ
và Quán giúp nhau, tác thành cho nhau,
cả hai có mối quan hệ hỗ tương bất khả
phân, hệt như hai cánh chim và hai bánh
xe. Nhân vật tiêu biểu đem pháp thực tiễn
của tông Thiên thai mà giáo nghĩa hóa, tổ
chức hóa và thể hệ hóa, là đại sư Trí khải.
Tác phẩm “Ma ha chỉ quán” của sư đã dùng
ý nghĩa Chỉ quán để cấu thành thể hệ của
nó, và dùng ba phép quán thực tiễn Không,
Giả, Trung mà hoàn thành tổ chức của nó.
Khi giải nói về danh nghĩa của Chỉ,
Quán, trong Ma ha chỉ quán quyển thượng
phần trên, Chỉ và Quán đều được lập thành
ba nghĩa gọi là ba Chỉ, ba Quán. Ba nghĩa
của Chỉ:
a. Chỉ tức nghĩa. Nghĩa là phiền não
vọng tưởng dứt hẳn, ngưng bặt.
b. Đình chỉ nghĩa. Nghĩa là chuyên tâm
vào đế lí, chú ý ở trước mắt, dừng lại, không
động.
c. Đối bất chỉ chỉ nghĩa. Nghĩa là đối với
cái không dừng lại mà nói rõ nghĩa của cái
dừng lại. Tức là vô minh và pháp tính chẳng
phải là hai, nhưng đứng về phương diện

tương đối mà bàn, nên gọi vô minh là Bất
chỉ và gọi pháp tính là Chỉ để dùng cái Bất
chỉ mà nói rõ cái Chỉ.
Ba nghĩa của Quán:
a. Quán xuyên nghĩa. Nghĩa là trí phán
xét thông suốt, khế hợp với chân như.
b. Quán đạt nghĩa. Nghĩa là trí quán xét
thông suốt, kết hợp với chân như.
c. Đối bất quán quán nghĩa. Tức đối với
CHỈ QUÁN

C
914
cái chẳng quán mà nói rõ nghĩa quán. Có
nghĩa là Vô minh và pháp tính chẳng phải
hai, nhưng đứng về phương diện tương đối
mà bàn, nên gọi vô minh là Bất quán, gọi
pháp tính là Quán để dùng Bất quán mà
nói rõ Quán. Cũng sách đã dẫn còn nói
Chỉ và Quán có đủ cả nghĩa tương đãi
(tương đối) và tuyệt đãi (tuyệt đối). Tương
đãi Chỉ Quán bao quát ba Chỉ ba Quán nói
ở trên, tức là:
a. Nghĩa chỉ tức là nghĩa quán xuyến, là
nói về đoạn đức (đức dứt phiền não) của
môn tu (môn thực tiễn).
b. Nghĩa đình chỉ và nghĩa quán đạt là
nói về trí đức (đức trí phát sinh sau khi đã
dứt phiền não).
c. Nghĩa đối bất chỉ chỉ và nghĩa đối bất
quán quán là nói về tính đức (hai đức trí,
đoạn xưa nay vốn là đức pháp tính chẳng
hai). Tuyệt đãi chỉ quán còn gọi là Bất tư
nghị chỉ quán, Vô sinh chỉ quán, Nhất đại
sự chỉ quán. Nó chẳng phải là đạo của lời
nói, chẳng phải cảnh của tâm thức, vì nó
diệt tuyệt, tuyệt diệt, nên gọi là Tuyệt đãi
chỉ; vì đã dứt trừ hết điên đảo vọng tưởng,
nên gọi là Tuyệt đãi quán. Tức là cõi siêu
việt tuyệt đãi, Chỉ và Quán đều không thể
được, là cảnh giới hết nói năng, dứt nghĩ
tưởng, nhưng nếu có nhân duyên bốn Tất
đàn, thì có thể nói đủ các thứ pháp.
Ngoài ra sư Trí khải còn có 3 loại Chỉ
quán, do ngài Tuệ tư truyền. Đó là:
a. Tiệm thứ chỉ quán, giữ giới tu định để
dần dần ngộ nhập thực tướng. Đây là phép
thực tiễn được nói trong Thích thiền ba la

mật thứ đệ pháp môn 10 quyển.
b. Bất định chỉ quán, vì năng lực thích
ứng với tính chất của chúng sinh, nên thứ
tự thực tiễn của nó cũng bất định. Đây là
phép thực tiễn được nói trong Lục diệu môn
1 quyển.
c. Viên đốn chỉ quán, lúc đầu lấy thực
tướng làm đối tượng, mà làm và hiểu cũng
nhanh chóng trọn đủ. Đây là phép thực
tiễn được nói trong Ma ha chỉ quán 10
quyển. Trong đó, lấy Nhất tâm tam quán,
Nhất niệm tam thiên, là chỉ quán viên đốn
của lí luận thực tiễn, làm pháp môn hơn
hết. [X. luận Thành thực Q.15 phẩm Chỉ
quán; Tu tập chỉ quán tọa thiền pháp yếu;
Đại thừa chỉ quán pháp môn Q.1; Thích
thiền Ba la mật pháp môn Q.7; Hoa nghiêm
ngũ giáo chỉ quán].
2. Cứ theo luận Đại thừa khởi tín nói
về phương pháp tu hành môn chỉ quán là:
ngăn dứt hết thảy tướng của cảnh giới tán
loạn mà thuận theo Xa ma tha (Chỉ); phân
biệt các tướng nhân duyên sinh diệt mà
thuận theo Tì bà xá na (Quán), lấy hai nghĩa
ấy tu tập dần dần, không xa lìa nhau mà
được thành tựu. [X. Đại thừa khởi tín luận
nghĩa ký Q.hạ phần cuối]. (xt. Ngũ Hành).
3. Vãng sinh luận chú quyển hạ của
ngài Đàm loan, dịch Xa ma tha là Chỉ; Chỉ
là dừng tâm ở một chỗ không làm ác; dịch
Tì bà xá na là Quán, Quán là duyên tâm
theo sự quán xét. (xt. Ngũ Niệm Môn).
4. Luận thành thực quyển 15 phẩm Chỉ
quán đã nói rộng về hành tướng của chỉ
quán. Đó là: Chỉ là định; Quán là tuệ, hết
thảy pháp lành từ nơi tu mà sinh, đều nhiếp
trong Chỉ quán. Chỉ có khả năng ngăn
chặn; Quán có khả năng đoạn diệt. Chúng

sinh ở thế gian đều rơi vào hai bên, hoặc
khổ hoặc vui; Chỉ có khả năng bỏ vui, Quán
có khả năng lìa khổ. Lại giới tịnh, tâm tịnh
trong bảy tịnh là Chỉ, năm tịnh còn lại là
Quán; trong bốn chỗ ghi nhớ thì ba chỗ là
Chỉ, chỗ thứ tư là Quán; sáu cái biết trong
tám biết của bậc Đại nhân là Chỉ, hai cái
biết còn lại là Quán; bốn như ý túc là Chỉ,
bốn chính cần là Quán; bốn căn trong năm
căn là Chỉ, Tuệ căn là Quán; bốn lực trong
năm lực là Chỉ, Tuệ lực là Quán; trong bảy
giác phần ba giác phần là Chỉ, ba giác phần
là Quán, còn niệm giác phần thì cả Chỉ và
CHỈ QUÁN

C
915
Quán đều có; ba phần trong tám đạo phần
là giới, hai phần là Chỉ; ba phần là Quán,
trong đó giới cũng thuộc về Chỉ. Ngoài ra
Chỉ có thể dứt bỏ tham, Quán thì có thể
trừ diệt vô minh.
5. Kinh Đại ban niết bàn (bản Bắc)
quyển 30 nêu ra hai lí do tu tập Chỉ và
Quán:
a. Vì muốn không buông thả,trang
nghiêm đại trí, được tự tại mà tu tập Xa ma
tha (Chỉ).
b. Vì quán xét quả báo xấu ác của sự
sống chết, tăng trưởng căn lành, phá các
phiền não, mà tu tập Tì bà xá na (Quán).
Vì Chỉ quán là pháp tu trọng yếu của
người tu hành quán hạnh, nên trong các
kinh luận, như luận Du già sư địa quyển
45, Nhiếp đại thừa luận thích (bản dịch đời
Lương) quyển 15 và Tu tập chỉ quán tọa
thiền pháp yếu v.v...… đã nói đến rất nhiều.
[X. Trung a hàm Q.15 kinh Tam thập dụ;
kinh Trường a hàm Q.9; kinh Tăng nhất a
hàm Q.11; Lục diệu pháp môn; Chỉ quán
đại ý; Thủ hộ quốc giới chương Q.thượng
phần dưới]. (xt. Tam Thập Thất Đạo Phẩm).
II. Chỉ quán. Tên sách, là tên gọi tắt
của Ma ha chỉ quán, do Đại sư Trí khải
giảng thuật, ngài Quán đính ghi chép. (xt.
Ma ha Chỉ quán).
CHỈ QUÁN BẤT NHỊ
Chỉ, có nghĩa pháp tính lặng yên; Quán,
có nghĩa lặng yên mà thường chiếu rọi. Chỉ,
như gương sáng nước lặng; Quán, như
gương sáng nước lặng hiện bóng muôn
tượng, vì thế, Chỉ và Quán thực là một thể,

chứ chẳng phải hai.
Chỉ quán phụ hành truyền hoằng quyết
quyển 1 đoạn 2 (Đại 46, 151 hạ) nói:
“Trung đạo tức pháp giới, pháp giới tức
Chỉ quán; chỉ quán chẳng hai, cảnh trí
ngầm hợp”.
CHỈ QUÁN ĐẠI Ý
Có một quyển. Do ngài Trạm nhiên đời
Đường soạn. Còn gọi Ma ha chỉ quán đại ý,
Viên đốn chỉ quán đại ý. Thu vào Đại chính
tạng tập 46. Sách này thuật rõ các điểm
then chốt của bộ Ma ha chỉ quán, nêu ra
các mục đại cương như Năm lược mười rộng,
Bốn thứ tam muội, Hai mươi lăm phương
tiện, Mười thừa quán pháp v.v... trình bày
một cách khái quát. Là sách chỉ nam vào
cửa Chỉ quán cho những người mới học.
CHỈ QUÁN NGHĨA LÊ
Gồm hai quyển. Do ngài Trạm nhiên
đời Đường soạn, còn gọi là Ma ha chỉ quán
nghĩa lệ, Viên đốn chỉ quán nghĩa lệ. Thu
vào Đại chính tạng tập 46. Sách này dùng
bảy khoa tóm tắt ý chỉ trọng yếu của bộ Ma
ha chỉ quán, để nói rõ một cách đại khái về
môn quán của Thiên thai. Bảy lệ là:
1. Sở truyền bộ biệt lệ.
2. Sở y chính giáo lệ.
3. Văn nghĩa tiêu thích lệ.
4. Đại chương tổng biệt lệ.
5. Giải hành tương tư (giúp lẫn nhau)
lệ.
6. Tâm cảnh thích nghi (giải thích mối
ngờ) lệ.
7. Dụ nghi hiển chính lệ.
Các bản chú sớ về sách này thì có: Chỉ
quán nghĩa lệ khoa 1 quyển của Tòng nghĩa,
Chỉ quán nghĩa lệ toản yếu 6 quyển, Chỉ
quán nghĩa lệ tùy thích 6 quyển của Xử

nguyên. [X. Phật tổ thống kỉ Q.25].
CHỈ QUÁN NGHIÊP
Chỉ cho học nghiệp Chỉ quán. Là một
trong hai nghiệp (Chỉ quán nghiệp, Già na
nghiệp) mà những học sinh của Thiên thai
CHỈ QUÁN NGHIÊP

C
916
Pháp hoa viên tông tại Nhật bản phải tu
học, do sư Tối trừng của Nhật bản dâng sớ
xin soạn vào tháng 1 năm Diên lịch 25
(806). Chỉ quán nghiệp là học tập các kinh
Pháp hoa, Kim quang minh, Nhân vương
v.v...… và lấy giới viên đốn tu chỉ quán (tức
định tuệ) để thành tựu ba học của Thiên
thai viên tông. Già na nghiệp tức học tập
kinh Đại tì lô giá na (kinh Đại nhật) để
thông suốt chân ngôn Mật giáo. [X. Hiển
giới luận duyên khởi; Thiên thai pháp hoa
tông niên phần duyên khởi].
CHỈ QUÁN PHỤ HÀNH TRUYỀN HOẰNG QUYẾT
........
Do ngài Trạm nhiên (711-782) ở Kinh
khê đời Đường soạn. Gồm bốn mươi quyển.
Nói đủ là Ma ha chỉ quán phụ hành truyền
hoằng quyết, gọi tắt: Ma ha chỉ quán hoằng
quyết, Chỉ quán hoằng quyết, Phụ hành,
Hoằng quyết. Thu vào Đại chính tạng tập
46. Sách này vốn chia làm 10 quyển, mở
rộng ra làm bốn mươi quyển, là sách chú
thích bộ Ma ha chỉ quán, cũng là tác phẩm
có uy tín cao nhất trong việc nghiên cứu
bộ Ma ha chỉ quán, dẫn dụng rất nhiều
sách khác. Sau do vị tăng người Nhật là
Tối trừng truyền về Nhật bản. Năm Thiên
thánh thứ 2 (1024) đời Bắc Tống được thu
vào tạng. Về sách chú sớ thì có: Ma ha chỉ
quán phụ hành sưu yếu kí 10 quyển của
ngài Trạm nhiên. [X. Phật tổ thống kỉ Q.10,
Q.11, Q.25 ].
CHỈ QUÁN XẢ
..
Chỉ, có nghĩa là ngưng dứt vọng niệm,

hoặc dừng lại ở nơi đế lí mà không động;
Quán, có nghĩa là dùng trí tuệ chiếu rọi
suốt các phiền não mà diệt trừ, hoặc trí quán
xét thông suốt, khế hợp chân như. Xả, tiếng
Phạm:upekwaø,dịch âm: Ưu tất xoa, gồm
các nghĩa bình đẳng, không tranh, không
quán, không làm. Chỉ quán xả, có nghĩa là
buông bỏ cả Chỉ và Quán mà trụ nơi bình
đẳng. Tức là ở trạng thái Chỉ quán chẳng
hai.
Ma ha chỉ quán quyển 3 phần trên (Đại
46, 22 hạ), nói: “Chỉ tức là dứt, dứt suốt giải
thoát; Quán tức là trí, trí suốt bát nhã. Chỉ
quán bình đẳng, gọi là bỏ tướng, bỏ tướng
tức là suốt với Pháp thân”. [X. kinh Đại
ban niết bàn (bản Bắc) Q.30; Đại thừa nghĩa
chương Q.10].
CHỈ QUẢN ĐẢ TỌA
Một lòng chuyên chú ngồi Thiền, không
màng đến các việc khác. Tức chẳng quản
ngồi thiền có ý nghĩa và điều kiện gì, nhưng
chỉ đứng trên lập trường chẳng cần được,
chẳng cầu ngộ mà ngồi thiền một cách thực
tiễn, thế thôi. Tổ khai sáng của tông Tào
động Nhật bản là ngài Đạo nguyên, noi theo
truyền thống “Mặc chiếu thiền” của Trung
quốc, lãnh thụ ý chỉ “Tham thiền tức là
ngồi thiền” của ngài Thiên đồng Như tịnh
mà nhấn mạnh pháp môn ngồi thiền “Chỉ
quản đả tọa” (chỉ cần ngồi). Hòa thượng
Tuyết đình dạy chúng (được thu trong Thiền
quan sách tiến tiền tập chư tổ pháp ngữ tiết
yếu) (Đại 48, 1103 thượng), nói: “Chẳng
màng được sức hay không được sức, mờ tối
tán loạn hay chẳng mờ tối tán loạn, mà chỉ
cần tỉnh thức!”
Chính pháp nhãn tạng quyển 32 (Đại
82, 243hạ), nói: “Các bậc cổ đức nói rằng,

người tham thiền phải quên thân tâm. Chỉ
cần ngồi là được, chẳng cần thắp hương, lễ
bái, niệm Phật, tu sám, đọc kinh”. [X. Truy
môn cảnh huấn Q.6; Phổ khuyến tọa thiền
nghi].
CHỈ QUẤT DỊCH THỔ TẬP
Gồm hai mươi sáu quyển. Do sư Tuệ
CHỈ QUÁN PHỤ HÀNH TRUYỀN HOẰNG QUYẾT

C
917
hoảng (1656-1737) người Nhật bản soạn.
Thu tập các tiếng Phạm trong các kinh luật
luận, sắp đặt theo thứ tự năm mươi âm của
tiếng Nhật rồi dịch và giải thích từng mục
một. Tên gọi của bộ sách là lấy thí dụ cây
“Quất” (quít) ở Giang nam được mang đến
trồng ở Giang bắc, thì biến giống mà thành
cây “Chỉ” (Bưởi đắng) để biểu thị cái ý Phạm
Hán đối dịch. Toàn tác phẩm chia làm mười
lăm bộ. Vốn thu vào Phạm học tân lương.
Năm Minh trị 38 (1905), đề là Phạm ngữ
Tự điển, ấn hành phổ biến.
CHỈ TIỀN
Còn gọi là Âm tiền, Ngụ tiền, Nghĩ tiền.
Tức là tiền giấy. Tại Trung Quốc từ đời Hán,
Ngụy trở đi, nảy sinh ra tập tục bỏ tiền vào
quan tài để chôn theo cho người chết tiêu
dùng. Tiền ấy được gọi là ế tiền .(ý là
tiền chôn, cất), về sau cấm chỉ chôn tiền
thật mà làm tiền giấy giả để thay thế. Thiền
tông khi lễ cầu siêu, hoặc trong hội Vu lan
bồn, phần nhiều xâu tiền giấy lại, rồi cùng
với con kinh mã......(con ngựa vẽ trên
bức tranh) đem treo lên cột nhà, chờ khi
pháp hội hoàn tất, đem bỏ vào trong chiếc
bát đồng mà đốt.
Ngoài ra còn một thuyết được lưu truyền
rất thịnh trong dân gian là, nếu người chết
muốn giảm nhẹ tội nghiệp, thì phải đem
tiền ký thác vào kho bạc dưới âm phủ, cho
nên tiền giấy cũng gọi là kí khố tiền (tiền
gửi kho). [X. Thích thị yếu lãm Q.trung;
Phật tổ thống kỉ Q.33; Minh báo kí Q.trung]
CHỈ TIẾT
Phạm:aíguli-parvan. Còn gọi là Chỉ

nhất tiết. Tên thước đo của Ấn độ đời xưa.
Tức chiều dài bằng bảy hạt đại mạch (hạt
thóc tẻ có tua). Thuyết xếp đốt ngón tay để
thành khuỷu tay có khác nhau. Kinh
Phương quảng đại trang nghiêm quyển 4,
luận Đại tì bà sa quyển 136, đều lấy hai
mươi bốn đốt tay làm một khuỷu tay. Kinh
Phật bản hạnh tập quyển 12, lấy hai mươi
tám đốt làm một khuỷu. Luận Câu xá và
Đại đường tây vực kí thì lấy bảy mươi hai
đốt làm một khuỷu. Lại nữa. Về tỷ lệ chiều
dài của một khuỷu với thước đo của Trung
quốc cũng có các thuyết khác nhau. Cứ
theo Câu xá luận bảo sớ quyển12 và kinh
Tạo tượng lượng độ giải, thì một khuỷu tay
theo Ấn độ, tương đương với một tầm bốn
phân thời xưa, tức là hai thước Trung quốc.
Câu xá luận quang kí quyển 12 thì bảo một
thước sáu tấc. Tuệ uyển âm nghĩa quyển
10 bảo một thước 5 tấc. Bởi thế về một
khuỷu mà đã có các thuyết khác nhau như
thế, thì về một đốt cũng khó có một chuẩn
tắc nhất định. (xt. Nhất Trửu).
CHỈ TĨNH
Ý là khiến đại chúng nghỉ ngơi, yên tĩnh.
Cũng chỉ sự bắt đầu ngồi thiền. Lại khi ngồi
thiền, sau khi vị trụ trì ngồi yên rồi, người
Trực đường (chức vụ trông nom các việc
hàng ngày trong nhà Thiền) buông mành
cửa trước cửa sau xuống rồi dóng ba tiếng
chuông (chuông nhỏ), gọi là chuông chỉ
tĩnh. Sau chuông chỉ tĩnh, đại chúng phải
chuyên tâm ngồi yên lặng, không ai được
ra vào, cho đến khi đánh chuông khai tĩnh
(tức là hết giờ ngồi thiền) mới thôi. (xt. Khai
Tĩnh).
CHỈ TRA SƠN
Phạm:Kftàgiri, Pàli: Kiỉàgiri. Còn

gọi là Kê sá sơn. Dịch ý là núi đen. Là tên
làng tại nước Ca thi (Pàli: Kàsi) thuộc trung
Ấn độ. Kinh Chỉ tra sơn ấp (Pàli: Kiỉàgirisuttanta)
trongTrung bộ kinh 17 Nam
truyền đã lấy sự tích phát sinh tại làng này
CHỈ TRA SƠN

C
918
làm nội dung, nói rằng, ở đây có hai tỉ khưu
xấu ác là A tát cơ (Pàli : Assaji) và Phất
na bà tu (Pàli: Punabbasuka) không chịu
tuân theo “giới ngày ăn một bữa” mà đức
Thế tôn đã chế định cho chúng tỉ khưu.
Lại cứ theo Nam truyền luật tạng kinh phân
biệt ký chép, thì những tỉ khưu ấy trồng
hoa, rồi kết hoa làm vòng đeo tai, buộc lên
đầu, đeo ở ngực để làm cho những người
con gái nhà lành đẹp lòng mà cùng nhảy
múa vui chơi, cuối cùng bị giáo đoàn trục
xuất. Do đó đức Phật mới chế định “Ô gia
tăng tàn giới” thứ 13. [X. Trung a hàm kinh
Thấp cụ; luật Tứ phần Q.5; luật Ngũ phần
Q.3].
CHỈ TRÌ MÔN
Còn gọi Chỉ trì giới, Chỉ ác môn. Ý nói
giữ gìn giới thể đã nhận, chấm dứt mọi ác
nghiệp, là phương diện giữ giới có tính tiêu
cực. Đối lại là Tác trì môn . hàm ý
không những chỉ giữ giới pháp đã nhận,
mà còn tích cực tu các nghiệp thiện, gộp
chung lại với Chỉ trì môn, gọi là Chỉ tác
nhị trì. [X. Tứ phần luật san phồn bổ khuyết
hành sự sao Q.trung đoạn 4 Trì phạm
phương quĩ thiên; Tứ phần luật san bổ tùy
cơ yết ma sớ tự]. (xt. Nhị Trì).
CHỈ TRÌ TÁC PHẠM
Đứng về phương diện các điều ác, như
giết hại, trộm cướp mà nói, thì Chỉ (thôi,
dừng lại) là giữ giới, mà Tác (làm) là phạm
giới. Trái lại, đối với các pháp lành, như từ
bi, mà nói, thì Chỉ là phạm giới, mà Tác là
giữ giới.
CHỈ VŨ PHÁP

Là phép tu trong Mật giáo để cầu dứt
giông bão, mưa lụt. Còn gọi là Chỉ phong
vũ. Phép này có nhiều thứ, cứ theo Bất động
sứ giả đà la ni bí mật ph

Ba năm sau, sứ Ngụy là Tống vân phụng
sứ đi Tây vực, trên đường về, gặp tổ ở dãy
núi Thông lĩnh, tay cầm một chiếc giày,
CHỈ TRÌ MÔN

C
919
đang lững thững đi một mình, bèn hỏi tổ
đi đâu, thì tổ đáp (Đại 51, 220 trung): “Đi
Tây thiên” rồi Ngài bảo Tống vân: “Chủ
của ngươi đã chán đời”. Tống vân nghe
hoang mang, từ biệt tổ và đi vội về đông.
Khi về đến triều thì quả nhiên Văn đế đã
băng hà và Hiếu trang đế lên nối ngôi. Tống
vân tâu bày việc gặp tổ Đạt ma, nhà vua sai
mở tháp của tổ ra xem, thì thấy quan tài
trống không chỉ còn lại một chiếc giày, cả
triều đình đều kinh lạ, vua bèn sai mang
chiếc giày về chùa Thiếu lâm để thờ. Năm
khai nguyên 15 (727) đời Đường, chiếc giày
ấy được dời lên chùa Hoa nghiêm trên núi
Ngũ đài, sau bị mất trộm và cuối cùng không
biết ra sao. [X. Tổ đình sự uyển Q.2]. (xt.
Tống Vân).
CHÍCH THỦ CHI THANH
Còn gọi là chích thủ âm thanh. Là công
án do Thiền sư Bạch ẩn Tuệ hạc thuộc
tông Lâm tế của Nhật bản đặt ra. Hai tay
vỗ vào nhau tự nhiên phát ra tiếng mà tai
phàm phu nghe được, nhưng chỉ giơ một
tay lên thì không tiếng không vang, nếu
chẳng phải là tai tâm thì không thể nghe
được. Thiền sư Bạch ẩn dùng nó để dẫn
đạo người tham thiền, nhấn mạnh sự xa lìa
mọi thấy nghe hay biết, chẳng cần nghĩ
lường phân biệt, chỉ cần trong khoảng đi
đứng ngồi nằm không lúc nào không tham
cứu, cứ như thế tất sẽ đi đến chỗ lí cùng
ngôn tận mà lật đổ bể nghiệp sống chết,
phá tan hang ổ vô minh. [X. Bạch ẩn hoà
thượng toàn tập Q.4].
CHIÊM

..
Bói toán. Là phương pháp dựa vào điềm
báo trước, thuật chiêm tinh và tiếp xúc với
một loại vật thể mà tri thức của người thường
không cảm biết được, để đạt được sự tình
mà mình muốn biết trước. Nếu giải thích
theo nghĩa rộng, thì tính chất của sự biết
và nói trước ấy cũng giống như sự sùng bái
tinh linh (Shamanism), được lưu hành phổ
biến trong xã hội. Phật giáo xưa nay chưa
bao giờ dùng. Đại biểu cho bói toán phương
đông lấy bói Chu dịch làm nền tảng. Bói
mu rùa trước Chu dịch, tư tưởng đạo giáo
pha trộn bói toán và thuật chiêm tinh v.v…...
đều đã lưu hành rộng rãi tại Trung quốc và
Nhật bản. Trong tư tưởng Phật giáo và Ấn
độ, vì tư tưởng luân hồi cực sâu đậm, cho
nên rất ít dùng phương pháp bói toán. Tại
Trung quốc, căn cứ theo phương pháp xem
xét được ghi chép trong kinh Chiêm sát mà
đã sản sinh phong tục viết hai chữ thiện và
ác lên miếng gỗ 4 góc (tướng bánh xe), sau
khi thắp hương lễ Phật, khấn nguyện xong,
cầm gieo xuống để xem lành dữ. Lại căn cứ
theo kinh Quán định phạm thiên thần bút,
trong các chùa miếu tại Nhật bản cũng rất
thịnh hành một loại bói rút thẻ (xin xăm).
Ngoài ra, c

[X. kinh Trường a hàm quyển 3; kinh Tăng
nhất a hàm Q.1 phẩm Tựa, Q.48 kinh Hải
bát đức; kinh Hiền ngu Q.5 phẩm Kim
thiên; A dục vương truyện Q.1; Cao tăng
pháp hiển truyện; Phiên Phạm ngữ Q.8; S.
Hardy: Manual of Buddhism; A.
Cunningham: Ancient Geography of India;
N. L. Dey: The Geographycal Dictionary of
Ancient and Mediaeval India; T. W. Rhys
Davids: Buddhist India].
II. Chiêm ba quốc, còn gọi là nước Lâm
ấp. Một nước xưa nằm về mạn nam Thuận
hóa thuộc miền nam Việt nam. (xt. Lâm
Ấp Quốc).
CHIÊM BẶC THỤ
Chiêm bặc, Phạm,Pàli: Campaka. Còn
gọi là Chiêm ba thụ. Chiêm bác ca thụ,
Chiêm bà thụ. Dịch ý là cây hoa màu vàng,
cây hoa vàng. Mọc ở vùng rừng núi nhiệt
đới tại Ấn độ, cây cao lớn, mặt lá láng bóng,
dài sáu, bảy tấc (Tàu), lá có phấn trắng và
lông mềm; hoa
màu vàng và
thơm, rực rỡ như
vàng, mùi thơm
bay xa vài dặm, gọi
là hoa Chiêm bặc,
còn gọi Hoàng
hoa, hoa kim sắc.
Vỏ cây cũng tiết ra
nhựa thơm, cùng
với lá và hoa đều
có thể dùng làm
thuốc hoặc làm
hương liệu. Hương
thắp được chế từ hoa này, gọi là hương hoa
chiêm bặc. [X. kinh Trường a hàm Q.18;
kinh Pháp hoa Q.5 phẩm Phân biệt công

đức; Tuệ lâm âm nghĩa Q.8; Phiên dịch danh
nghĩa tập Q.3].
CHIÊM BÊNH NGŨ ĐỨC
...........
Còn gọi là Khán bệnh ngũ đức. Cứ theo
luật Tứ phần quyển 41 chép, thì năm phép
của người khám bệnh là:
1. Biết người bệnh ăn được hay không
ăn được, và vật có thể ăn được mới cho
ăn.
Cây Chiêm Bặc
CHIÊM BẶC THỤ

C
921
2. Không e sợ những vật bẩn thỉu của
người bệnh, như phân giải đờm dãi.
3. Đem lòng thương xót mà săn sóc
người bệnh và không mong cầu người bệnh
sẽ đền đáp lại.
4. Có khả năng điều chế thuốc thang
đúng phép.
5. Có thể nói pháp cho người bệnh
khiến họ vui vẻ, đồng thời cũng khiến cho
pháp lành của chính mình do đó mà được
tăng tiến.
Lại cứ theo luật Ngũ phần quyển 20
chép, thì đức Phật đã từng xem bệnh cho
vị Tỷ khưu đau ốm đã lâu, tự tay ngài tắm
rửa kỳ cọ, giặt giũ quần áo, quét dọn chỗ ở,
đỡ cho nằm xuống rồi nói pháp cho nghe;
sau lại chế giới, bảo các đệ tử, thấy những
người đau ốm, phải săn sóc cúng dường đúng
như Phật, không khác. Lại kinh Phạm võng
quyển hạ chép, trong các công đức, công
đức săn sóc người bệnh là lớn hơn hết,
thuộc đệ nhất phúc điền trong tám phúc
điền. [X. luật Ma ha tăng kì Q.28; Thích thị
yếu lãm Q.hạ]. (xt. Khán Bệnh).
CHIÊM LĂNG
Một nhà nho ở thời kỳ đầu đời vua Thế
tôn (ở ngôi 1521-1566) nhà Minh. Năm sinh
năm mất không rõ. Làm sách Dị đoan biện
chính, thu lượm các bài luận nói xấu Phật
giáo trong thời đại Đường, Tống rồi dựa
vào đó mà công kích Phật giáo, phê phán
Đạo giáo và cực lực bênh vực Nho giáo.
CHIÊM SÁT
Phép xem bói. Trong Mật giáo, hành
giả quán tâm mình là vừng trăng hoặc là

hoa sen, trên đó quán chữ (a), biến chữ
A thành viên ngọc báu như ý và khiến ngọc
báu tràn đầy pháp giới, trong đó, đều hiện
hết thảy tướng thiện ác và có thể biết phép
bí mật lành, dữ, hoạ, phúc. [X. Đại nhật
kinh sớ Q.4].
CHIÊM SÁT KINH
Gồm hai quyển. Còn gọi Chiêm sát thiện
ác nghiệp báo kinh, Địa tạng bồ tát nghiệp
báo kinh, Địa tạng bồ tát kinh, Đại thừa
thực nghĩa kinh, Tiệm sát kinh. Do ngài
Bồ đề đăng thời Tùy dịch. Thu vào Đại
chính tạng tập 17. Kinh này do bồ tát Địa
tạng tuân mệnh đức Phật, nói cho chúng
sinh ở đời mạt pháp, muốn cầu pháp lành
nghe. Quyển trên nói rõ về pháp xem xét
nghiệp báo thiện ác, quyển dưới thuật rõ
thực nghĩa của Đại thừa. Tức dùng những
miếng gỗ tròn để xem xét nghiệp thiện ác
của người ta ở kiếp trước và các việc khổ
vui lành dữ ở hiện tại. Cách làm: Khắc từng
điều một trong mười điều thiện, mười điều
ác trên những miếng gỗ nhỏ tròn, và viết
tên thân khẩu ý trên đó, rồi vẽ những nét
dài ngắn sâu nông to nhỏ và mười tám chữ
số từ một đến mười tám, đoạn cầm những
miếng gỗ gieo xuống một vật sạch, rồi cứ
theo các chữ hiện trên mặt gỗ mà xem lành
hay dữ. Quyển dưới nói về phép quán thực
nghĩa của Đại thừa, nghĩa là người muốn
hướng tới Đại thừa thì, trước hết, phải biết
cảnh giới nhất thực căn bản để tu hành,
phương pháp học tập thì có hai loại phép
quán là quán duy tâm thức và quán chân
như thực. Nếu người tin và hiểu muốn tiến
tới thì phải tu phép vãng sinh tịnh độ. Từ
đời Tùy trở đi, rất nhiều người căn cứ theo
kinh này mà tu phép diệt tội, đủ biết dân

tục và tư tưởng Phật giáo tại Trung quốc
đã kết hợp làm một. Có điều trước kia kinh
này bị coi là kinh giả, vì chẳng rõ xuất xứ từ
đâu, đến đời Đường thì mới được coi là kinh
thật và được thu chép vào Đại chu san định
chúng kinh mục lục, Khai nguyên thích giáo
lục và truyền bá rất rộng. Sư Trí húc đời
CHIÊM SÁT KINH

C
922
Minh có viết Chiêm sát kinh huyền nghĩa
1 quyển, Chiêm sát nghĩa sớ 2 quyển,
Chiêm sát hành pháp 1 quyển, đều là chú
sớ kinh này. [X. Lịch đại tam bảo kỉ Q.12;
Trinh nguyên tân định thích giáo mục lục
Q.10; Đại thừa khởi tín luận chi nghiên
cứu].
CHIÊM TINH THUẬT
........
Tiếng Anh: Astrology. Là thuật dựa vào
các ngôi sao để bói xem lành dữ. Tức là
luật căn cứ theo vị trí và hình thái của các
hành tinh và tinh tú để bói xem vận mệnh
lành dữ tốt xấu của cá nhân và quốc gia.
Cũng là một thuật phán đoán thiện ác. Từ
nghìn xưa các nước đều có thuật này. Tại
Ấn độ, sớm nhất, đã bắt đầu từ thời đại Lê
câu phệ đà, trong các văn hiến Phệ đà rải
rác đều có thấy ghi chép. Trong A thát bà
Phệ đà có ghi chép nhiều loại phép chú có
liên quan đến các vấn đề hiện thực, đồng
thời, bắt đầu thấy xuất hiện tên của hai mươi
tám vì tinh tú (Phạm: awỉàvimzatinaksatràịi).
Đến thời đại sách Thánh phú
lan na (Phạm:Puràịa) của Ấn độ giáo, thấy
xuất hiện một thuật chiêm tinh rất có phong
cách Ấn độ. Cứ theo suy đoán thì thuyết
hai mươi tám tinh tú của Ấn độ đã từ tây
phương truyền sang; lại có thuyết bỏ sao
Ngưu (Phạm:Abhijit- sao Chức nữ) đi mà
thành thuyết hai mươi bảy sao, đó là đặc
sắc của thuật chiêm tinh Ấn độ. Nhà chiêm
tinh tiêu biểu là Duy lạp cáp mễ lạp (Phạm:
Varàhamihira, 505-587), rất giỏi về Thiên
văn học tây phương, viết hai cuốn sách Phổ

lợi hách đặc tang hi đạt (Phạm: Bfhatsaôhità)
và Phổ lị hách ca đạt ca (Phạm:
Bfhajjàtaka) là tập đại thành của thuật
chiêm tinh và sự phán đoán lành dữ ở thời
xưa. Kinh Hạ nhĩ đô lạp ca như na ngõa
đạt na (Phạm:Zàrdùlakarịàvadàna) đã
được dịch ra Hán văn vào thế kỉ thứ III
Tây lịch, rồi lần lượt có các kinh Ma đăng
già (do Trúc luật viêm và Chi khiêm dịch
chung), kinh Xà đầu giản thái tử nhị thập
bát tú (do Trúc pháp hộ dịch), kinh này có
liên quan đến Thiên văn học và Chiêm
tinh thuật đương thời tại Ấn độ. Nội dung
thuật rõ về tên gọi, số lượng, hình tướng,
hành trình, vị trí của hai mươi tám vì sao,
đồng thời nói rõ về vận số, tính cách, chức
nghiệp của những người sinh dưới ảnh
hưởng của sao nào thì sẽ như thế nào, và
các việc lành dữ trong sinh hoạt hàng ngày.
Kinh Đại tập ở thế kỉ thứ VI Tây lịch và
các kinh điển Phật giáo khác, cũng có liên
quan đến thuyết chiêm tinh. Lại sách Tất
đàn đa (Phạm: Sidhànta) và Tây phương
thập nhị cung (Phạm:ràzi) cũng đã xuất
hiện vào thời kỳ này. Thuật chiêm tinh được
tổ thành bởi hai mươi tám sao, bảy sao, mười
hai cung, tức là nguồn gốc của thuật chiêm
tinh được lưu hành tại Trung quốc và Nhật
bản ngày nay, mà tác phẩm tiêu biểu là kinh
Tú diệu do ngài Bất không (705-774) dịch.
Đức Phật đã phản đối sự viện dẫn và vận
dụng thuật chiêm tinh và bói toán lành dữ
trong giáo nghĩa của Ngài. Nhưng, sau khi
đức Phật nhập diệt, đến thời Mật giáo phát
triển thì thuật chiêm tinh bèn trở thành
một vấn đề trọng yếu. Tại Trung quốc và
Ấn độ đều có nhiều pháp chiêm tinh. Đà
la ni (dhàraịi) lấy việc cúng sao làm mục

đích đã làm cho nhiều nghi thức tôn giáo
phát đạt. Trong đó phải kể đến “Bắc đẩu
thất tinh hộ ma pháp” của ngài Nhất hạnh
(683-727) là nổi bật nhất. Tín ngưỡng Bắc
đẩu thất tinh là theo thuyết Ngũ hành của
Trung quốc mà Phật giáo thu dụng. Tại Nhật
bản xuyên qua các kinh điển Hán dịch, rất
nhiều phép Chiêm tinh của Ấn độ được
truyền vào, nhất là thuật chiêm tinh do các
tăng sĩ của Mật giáo ứng dụng, đã được nghi
thức hóa và vẫn còn được lưu truyền cho
đến ngày nay. [X. kinh Đại phương đẳng
CHIÊM TINH THUẬT

C
923
đại tập Q.20 phẩm Tam muội thần túc, Q.41
phẩm Tinh tú; kinh Phật mẫu đại khổng
tước minh vương Q.hạ; luận Đại trí độ Q.8;
Đại nhật kinh sớ Q.4]. (xt. Phật Giáo Thiên
Văn Học).
CHIÊM TƯỚNG CÁT HUNG
Chỉ sự xem tướng. Một trong năm thứ
tà mệnh trong Phật giáo. Đức Phật cấm chỉ
các tỉ khưu học nghề xem tướng, đoán sự
lành dữ tốt xấu cho người ta để cầu lợi
dưỡng. (xt. Ngũ Tà Mệnh).
CHIÊN DỤC CA
Tên một ông vua tại Ấn độ xưa. Ra đời
bảy trăm năm sau đức Phật nhập diệt, rất
tin Phật pháp, làm lại tinh xá Kì viên. Cứ
theo Pháp uyển châu lâm quyển 39 nói, thì
Tinh xá Kì viên nguyên trước kia do Thái
tử Kì đà và Trưởng giả Tu đạt cùng kiến
tạo. Thời ấy chiếm khoảng tám mươi
khoảnh đất (một trăm mẫu Tàu là một
khoảnh) gồm có một trăm hai mươi tám
viện, chiều đông tây khoảng mười dặm,
chiều nam bắc hơn bảy trăm bước. Nhưng
trải hơn hai trăm năm thì hoàn toàn bị
thiêu rụi, rồi qua năm trăm năm sau mới có
vua Chiên dục ca kiến thiết lại ở nguyên
chỗ đất cũ. Nhưng trước kia mười phần thì
nay làm lại không được một.
CHIÊN ĐÀ LA
Dịch âm từ tiếng Phạm: caịđàla. Còn
gọi là Chiên đồ la. Dịch ý là lửa hừng, dữ
tợn, người hiểm độc, người bạo ác, người
chủ việc giết chóc, người trị chó. Trong chế
độ giai cấp của xã hội Ấn độ, Chiên đà la là
giai cấp thấp nhất, dưới giai cấp Thủ đà la.

Giai cấp này chuyên làm các nghề coi nhà
tù, buôn bán, đồ tể, lưới cá v.v…... Cứ theo
pháp điển Ma nô chép, thì Chiên đà la là
chỉ giống người lai, cha là Thủ đà la, mẹ là
Bà la môn.
Kinh Tăng nhất a hàm quyển 18 (Đại
2, 636 thượng), nói: “Hoặc có người sinh
vào nhà ti tiện hoặc giống Chiên đà la, hoặc
giống ăn thịt người, hoặc giống làm thợ
thuyền”. [X. kinh Pháp hoa phẩm An lạc
hạnh; kinh Quán vô lượng thọ; luật Thập
tụng Q.9]. (xt. Tứ Tính).
CHIÊN ĐÀ LA CẤP ĐA
Phạm:Candragupta. Dịch ý là Nguyệt
hộ. Người mở ra Vương triều Khổng tước
tại Ấn độ, ở ngôi khoảng từ 316 đến 293
trước Tây lịch. Xuất thân từ Vương triều
Nan đà (Phạm: Nanda) của nước Ma yết
đà (Phạm:Magadha) vốn thuộc giai cấp
hạ tiện. Vào khoảng năm 317 trước Tây
lịch, cất quân từ mạn tây bắc, tiến công
khu vực Ma yết đà, đánh vua đời thứ chín
của Vương triều Nan đà là Đạt nạp nan đà
(Phạm:Dhanananda), lật đổ Vương triều
Nan đà, rồi thôn tính luôn các nước lân
cận mà lập nên vương triều Khổng tước.
Năm 305 trước tây lịch, vua nước Tự lị á
(Syria) là Tây lưu khắc tư (Seleukos) đệ nhất
xâm nhập Ấn độ và bị đẩy lui, lại phải cắt
nhượng các vùng đất nay là A phú hãn, vì
thế, bản đồ đế quốc Chiên đà la cấp đa,
phía bắc đến núi Hi mã lạp nhã, phía nam
chạy dài xuống mãi khu vực phương nam,
phía đông đến eo biển Mạnh gia lạp (Bengal),
phía tây đến biển A lạp bá (Arabian
sea) và dãy núi Hưng đô khố thập, là một
đại đế quốc thống nhất đầu tiên tại Ấn độ,
lấy Ba la lị phất đa la (Phạm:Pàỉaliputra

Hoa thị, nay là thành phố Patna) làm thủ
đô. Chiên đà la cấp đa là ông vua vĩ đại của
Ấn độ, là anh hùng dân tộc. Sự thành công
của ông phần lớn nhờ ở tài mưu lược, khôn
ngoan của Tể tướng Chànakya. Lại giao
CHIÊN ĐÀ LA CẤP ĐA

C
924
thiệp rất thân thiện với Vương triều Tây
lưu khắc tư ở phương Tây mà đã từng cử
đại sứ Mĩ gia tô đắc ni tư (Megasthenès,
khoảng 350-290) đến Ấn độ, ở tại thủ đô
của Vương triều Khổng tước. Trong thời
gian lưu trú tại Ấn độ, ông có viết Kiến văn
lục (Ấn độ chí Ta Indika) là tư liệu rất quí
báu để hiểu rõ tình huống của Ấn độ thời
bấy giờ. Hình như vua Chiên đà la cấp đa
tin dùng Kì na giáo. Người nối ngôi ông là
Tân đầu sa la (Phạm:Bindusàra), con ông,
và vua A dục là cháu đích tôn của ông.
CHIÊN ĐÀ LA CẤP ĐA NHẤT THẾ
Phạm: Candragupta I
Là người khai sáng triều đại Cấp đa (Cấp
đa, Phạm: Gupta, dịch âm là Cổ phổ tháp)
vào thế kỉ thứ IV Tây lịch, ở ngôi từ năm
320 đến 330 Tây lịch, tổ phụ nguyên là
một tiểu vương ở khu vực Ma yết đà, kết
hôn với công chúa Khố mã lạp đức duy
(Phạm:Kumàra Devi) thuộc chủng tộc Lí
tra phệ, thế lực nhân đó mà được bành
trướng. Thủ đô là Ba la lị phất đa la
(Pàỉaliputra). Lúc đầu xưng hiệu là Đại
vương của các vua chúa (Phạm:
Mahàràjàdhiràja). Về sau thôn tính các
nước lân cận, chiếm cứ địa phương trung
du sông Hằng, đặt định nền móng cho đế
quốc Cấp đa. Năm ông lên ngôi (320) là kỉ
nguyên Cấp đa trọng yếu về mặt niên đại
học. Con ông là Sa mẫu đà la cấp đa (Phạm:
Samudragupta) sau nối ngôi ông.
CHIÊN ĐÀ LA CẤP ĐA NHỊ THẾ
Phạm:Candragupta II. Tức là vua Siêu
nhật. Còn gọi là Duy khắc lạp mã đệ đặc á

(Phạm:Vikramàditya). Ở ngôi từ năm 380
đến năm 414 Tây lịch. Là vua đời thứ 3
của Vương triều Cấp đa (Phạm: Gupta) kế
thừa sự nghiệp viễn chinh vĩ đại của vua
cha Sa mẫu đà la cấp đa, tiêu diệt các tỉnh
Tây tát đà phổ, sát nhập các đất Mã lạp
ngõa, Ô chiêm và Phổ lạp nhã cách vào
vương triều Cấp đa. Ngoài bán đảo phía
nam và tây nam Ấn độ ra, đại bộ phận đất
đai trên bản đồ Ấn độ là thuộc vương triều
Cấp đa vào thời kỳ thịnh nhất. Cao tăng
Pháp hiển của Trung quốc đã đến Ấn độ
vào đúng thời gian này (405-411). Thời đó,
có Ca lí đà sa (Phạm:Kalidasa), được gọi
là Thánh thơ, là người tiên khu của thời
đại Hoàng kim của nền văn hoá triều Cấp
đa.
CHIÊN ĐÀN HƯƠNG BÍCH CHI PHẬT
Phạm: Candana-gandha-pratyekabuddha.
Tên đức Phật trong Thai tạng giới
của Mật giáo. Là Lân dụ độc giác trong bốn
Duyên giác. Được bày vào vị trí thứ tám ở
đầu phía bắc
trong viện
Thích ca trên
Thai tạng giới
mạn đồ la. Mật
hiệu là Thanh
hương kim
cương. Hình
tượng ngài hơi
gầy (ốm) toàn
thân màu vàng
ròng, ca sa trùm
cả hai vai, tay
phải cầm chéo ca sa, bàn tay trái duỗi thẳng
quay ra ngoài, ngồi trên hoa sen đỏ. [X.
kinh Đại nhật phẩm Cụ duyên; Chư thuyết

bất đồng kí Q.7; Thai tạng thất tập Q.trung].
CHIÊN ĐÀN KẾ NI TRA VƯƠNG
Tức là vua Ca nhị sắc ca của nước
Nguyệt chi. Uy đức rất lớn, chí khí hùng
mạnh, anh dũng hơn đời, không ai địch lại
Chiên Đàn Hương Bích Chi Phật
CHIÊN ĐÀ LA CẤP ĐA NHẤT THẾ

C
925
được. Cứ theo Phó pháp tạng nhân duyên
quyển 5 chép, thì nhà vua chinh phục thành
Hoa thị, khi nghị hòa, đòi thành Hoa thị
phải bồi thường chín ức vàng, vua thành
Hoa thị đem bồ tát Mã minh và chiếc bát
của đức Phật để thay thế, nhà vua cả mừng
và rút quân về nước. Nhà vua hết sức hộ
trì Phật giáo, trong đó có việc kết tập kinh
điển là nổi tiếng nhất. (xt. Ca Nhị Sắc Ca
Vương).
CHIÊN ĐÀN NHĨ
Pàli: sùkara-maddava. Cũng gọi là
Đàn nhĩ, Đàn nhung, Đàn thụ nhĩ. Là mộc
nhĩ sinh từ cây Chiên đàn. Thời xưa ở Ấn
độ, thông thường loại mộc nhĩ này được
coi là thứ thực vật trân quí hiếm có trên
đời. Cứ theo Trường a hàm quyển 3 kinh
Du hành chép, thì ngày xưa đức Phật ở trong
vườn Xà đầu tại thành Ba bà, vì con của
người thợ rèn là Chu na (Phạm, Pàli:
Cunda) mà nói pháp. Chu na nghe pháp
xong vui mừng tin chịu, bèn thỉnh đức Phật
ngày hôm sau đến nhà để nhận sự cúng
dường. Ngày ấy đức Phật và chúng đệ tử
đến nhà, Chu na dâng canh nấu với mộc
nhĩ chiên đàn, khi ấy đức Phật bảo Chu na
đừng dâng canh cho các vị tỉ khưu khác.
Đức Phật ăn xong lại nói pháp, đến nửa
đêm thì nhập Niết bàn. Nhưng cứ theo kinh
Đại ban niết bàn bảnPàlinói, thì Chu na
dângsùkara-maddava cúng dường Phật,
các học giả Tây phương căn cứ vào danh
từPàli này mà khảo chứng, thì thấy rằng,
sùkaradịch là lợn (heo); maddava, hàm
ý là khô. Như vậy sùkara-maddava giải

thích là thịt lợn rừng khô. Cũng có thuyết
giải thích là một loại thịt lợn rừng mềm.
Song, cứ theo sự nghiên cứu khảo chứng
của nhà học giả về Ấn độ học của Nhật
bản là Cao nam thuận thứ lang, thì tiếng
Pàli maddava, là tiếng Phạm màrdava,
hàm ý là vị ngon trân quí. Cho nên ông
giải thích đó là một thứ có vị ngon quí mà
lợn rừng thích ăn, tức là một loại thực vật
được gọi là nấm. [X. Pháp hoa huyền nghĩa
Q.7; Tây tạng truyền Ấn độ Phật giáo lịch
sử Q.thượng; Ấn độ Phật tích thực tả giải
thuyết].
CHIÊN ĐÀN TÂN TẬN
Củi chiên đàn đã hết. Chỉ cho việc đức
Phật đã vào Niết bàn. Củi chiên đàn được
dùng để đồ tì (hỏa thiêu) đức Phật, cho nên
nói việc đức Phật diêt độ cũng như củi hết
thì lửa tắt. [X. kinh Pháp hoa phẩm Tựa].
CHIÊN ĐÀN THỤ
Cây chiên đàn. Chiên đàn, Phạm, Pàli:
candana. Còn gọi là Chân đàn thụ, Chiên
đàn na thụ, Chân đàn. Bản thảo cương mục
gọi là Bạch đàn, Đàn hương. Thuộc họ đàn
hương. Là loại cây xanh luôn, thân cao vài
trượng, gỗ thơm phức, có thể dùng để chạm
trổ; rễ nghiền thành bột, có thể dùng làm
hương thắp, hoặc chế dầu thơm, lá dài độ
năm phân tây, đầu nhọn, mọc đối nhau,
hoa có từng ngăn một. Hột trong quả lớn
bằng hạt đậu tằm, khi chín thì đen, có nhiều
dầu và rất cứng. Huyền ứng âm nghĩa quyển
23 bảo có mấy loại
đỏ, trắng và tía. Tuệ
lâm âm nghĩa
quyển 21, dẫn Tuệ
uyển âm nghĩa
quyển thượng nói,

đàn trắng có thể
chữa bệnh nhiệt,
đàn đỏ có thể trừ
bệnh phù, đều có khả năng trị bệnh, bởi
thế còn dịch là “cho niềm vui”. Còn có
chiên đàn đầu trâu (Phạm:gozìwa-candana)
đàn lòng rắn (Phạm:uragasàra-candana).
Cây Chiên Đàn
CHIÊN ĐÀN THỤ

C
926
Loại đầu trâu màu vàng tro, mùi thơm ngào
ngạt, người xưa dùng tạc tượng Phật, như
vua Ưu điền dùng gỗ thơm này để khắc
tượng Phật, khắp đời nghe tiếng; loại lòng
rắn còn được gọi là chiên đàn ô lạc ca, vì
nó đặc biệt trừ được nọc rắn độc, cho nên
gọi đàn lòng rắn. [X. Trung a hàm Q.34
Dụ kinh; luận Đại trí độ Q.10; Đại đường
tây vực kí Q.2, Q.10]. (xt. Ngưu Đầu Chiên
Đàn).
CHIÊN ĐÀN THỤY TƯỢNG
Tượng đức Phật Thích ca bằng gỗ chiên
đàn do vua Ưu điền tạo thành. Sau khi đức
Phật thành đạo, ngài lên cung trời Đao lị
ba tháng nói pháp cho mẫu hậu nghe, vua
Ưu điền nước Kiều thưởng di, khó ngăn
được nỗi nhớ nhung, bèn thỉnh Tỳ thủ yết
ma thiên, dùng gỗ chiên đàn đầu trâu tạo
hình tượng Phật, đó là pho tưọng Phật đầu
tiên. Đồng thời với vua Ưu điền tạo tượng
bằng gỗ chiên đàn, vua Ba tư nặc cũng tạo
tượng bằng vàng. Đại đường tây vực kí quyển
5 chép, tinh xá lớn ở nước Kiều thưởng di
cao sáu mươi thước, trong đó để tượng chiên
đàn do vua Ưu điền khắc. Khi ngài Huyền
trang tây du đã từng lễ bái tượng này và có
khắc tượng phỏng theo đó để mang về. Lại
vua Vũ đế nhà Lương đã từng nằm mộng
thấy tượng Phật Thích ca dời về phương
đông. Niên hiệu Thiên giám năm đầu (502),
sai Hác kiển, Tạ văn hoa, gồm tám mươi
tám người đến nước Xá vệ Ấn độ để cầu
thỉnh. Năm Thiên giám thứ 10 (511) pho
tượng khắc phỏng theo tượng của vua Ưu
điền tạc đã được đưa về đến nơi, nhà vua

CHIÊN GIÁ MA NA
Phạm:Ciĩca-mànavika. Còn gọi là
Chiên xà ma, Chiên giá, Chiến giá, Hoài
bàn nữ tử. Dịch ý là bạo chí. Chỉ người con
gái Bà la môn ngăn trở việc độ chúng của
đức Phật, nàng được xếp chung với Đề bà
đạt đa, Cù già lê, Tôn đà lị. Khi đức Thế
CHIÊN ĐÀN THỤY TƯỢNG

C
927
tôn thuyết pháp ở tinh xá Kì viên, danh
tiếng của Ngài càng ngày càng nổi, ngoại
đạo ghen ghét, ngầm sai người con gái này
vào tinh xá, buộc bát gỗ ở bụng, giả làm có
mang (chửa), đứng giữa đại chúng tuyên bố
là người đang nói pháp đã tư thông với y
thị, đứa con trong bụng là dòng họ Thích.
Lúc ấy đại chúng ngơ ngác, chẳng biết thực
hư ra sao, trời Đế thích bèn hóa ra con
chuột trắng, chui vào áo của y thị, cắn đứt
những sợi dây buộc, chiếc bát gỗ liền rơi ra,
việc đã rõ ràng, đại chúng đều hoan hỉ. Khi
ấy đất tự nhiên nứt ra, người con gái rơi
xuống địa ngục A tị. Khi các ngài Pháp hiển,
HuyềnTrang đến Ấn độ vẫn còn thấy dấu
tích của cái hố sâu. [X. kinh Xuất diệu Q.10
phẩm Bài báng; Cao tăng pháp hiển truyện;
Đại đường tây vực kí Q.6].
CHIẾN CHỦ QUỐC
Chiến chủ, Phạm, Pàli: Yuddhapati.
Tên một nước xưa tại lưu vực sông Hằng
thuộc trung Ấn độ, nằm về mạn đông nước
Ba la nại. Cứ theo Đại đường tây vực kí
quyển 7 nói, thì đô thành nước này ở gần
sông Hằng, vật thực dồi dào, nhân dân no
đủ, có hơn mười ngôi Già lam, tăng đồ gần
nghìn người, đều học tập giáo pháp Tiểu
thừa, lại có hai mươi đền thờ trời, đạo khác
ở xen lẫn. Trong già lam phía tây bắc đô
thành, có ngôi Tốt đổ ba (tháp) do vua A
dục kiến tạo, trong đó có để một thăng xá
lợi của đức Phật. Về phía đông đô thành
cũng có ngôi Tăng già lam A tị đà yết thích
nô (Phạm: Aviddhakarna-sanghàràma),
dịch là Tinh xá không đeo vòng tai do nhà

vua làm cho các sa môn của nước Đổ hóa
la ở. Còn có đền thờ trời Na la diên, chỗ
đức Phật hàng phục quỷ Khoáng dã và tháp
Bình do người Bà la môn chia xá lợi (tức
Bà la môn Hương tính) kiến tạo. Vị trí của
nước này tương đương với Ngõa lạp ma tây
(Benares) hiện nay về phía đông, ở khoảng
giữa sông Hằng và sông Tang (Son), còn
đô thành thì được suy định là dải đất Cách
cát bốc (Ghàgipur) hiện nay. [X. Thích ca
phương chí Q.thượng; Cao tăng pháp hiển
truyện; A. Cunningham: Ancient Geography
of India; T. Watters: On Yuan Chwang,
vol.II; Giải thuyết Tây vực kí].
CHIẾN NẠI LA DÃ
Phạm: Candràya. Là chân ngôn của
Nguyệt thiên tử (Phạm: Candra, dịch âm
Chiến nại la). Vì mặt trăng có thể dập tắt
hết thảy phiền não nóng bức của thế gian,
mang lại sự mát mẻ cho nên gọi là Cam lộ.
Chiến, là thể của chân ngôn, có nghĩa là
không chết, trong tất cả các vị cam lộ, Tịnh
nguyệt tam muội là hơn hết, người uống vị
tam muội này, có thể xa lìa mọi thứ biến
thiên mà không chết không sống. Nại, có
nghĩa là cho; La, là nghĩa không bụi bặm,
cũng là tác dụng của mặt trăng trong; tiếng
của chữ Mạt vĩ gia dã, hàm ý là mặt trăng đi
trên trời. Lại cứ theo kinh Đại nhật quyển
2 phẩm Chân ngôn tạng chép, thì Chân
ngôn hoàn chỉnh của Nguyệt thiên tử là:
Nam ma tam mạn đa bột đà nâm chiến nại
la dã sa ha. [X. Đại nhật kinh sớ Q.10; Đại
nhật kinh nghĩa thích Q.7].
CHIẾN QUỶ
Tức vị tôn được bày bên trái cung Sư tử
ở phương trên, chỗ gần góc đông bắc trong
viện Ngoại Kim cương bộ trên Thai tạng

giới mạn đồ la của Mật giáo. Hình tượng vị
này mặc áo lót, đầu đội mũ báu, hai tay
cầm một vật giống như cái hốt, ngồi trên
đám mây năm sắc.
Tên Phạm của vị tôn này đầu tiên thấy
chép trong Huyền pháp tự nghi quĩ quyển
2 và Thanh long tự nghi quĩ quyển hạ, vốn
CHIẾN QUỶ

C
928
có xuất xứ từ hiệu tiếng Phạm Kiếm bà
(Phạm:Kampa, tức thần chấn động) được
ghi trong Đại nhật kinh sớ quyển 5. Chiến
quỉ, tức thần chấn động, được đặt ở chỗ
gần góc tây bắc trong
Thai tạng đồ tượng,
nhưng trong Thai
tạng đồ kiểu cũ thì
bày ở góc đông bắc.
Qua Đại nhật kinh
sớ, Thai tạng đồ
tượng, Thai tạng đồ
kiểu cũ cho đến
Huyền pháp tự nghi
quĩ v.v...… có thể thấy
vị trí và tên gọi của
vị tôn này có dần
dần thay đổi.
CHIẾT PHỤC NHIẾP THỤ
Chỉ sự hàng phục những kẻ ác và tiếp
nhận những người thiện. Cũng gọi là Nhiếp
chiết nhị môn. Nói tắt là Chiết nhiếp. Đây
là vì muốn làm cho Phật pháp tồn tại lâu
dài ở đời để lợi ích chúng sinh mà đặt ra.
Gặp những kẻ cứng cỏi thì dùng môn trí
tuệ phối hợp với thế lực để khiến họ phải
khuất phục mà bỏ ác tu thiện; gặp những
người nhu hòa thì dùng môn từ bi phối
hợp với đạo lực để khiến họ tiếp tục tăng
cường điều thiện.
Thắng man bảo quật quyển thượng phần
cuối (Đại 37, 23 hạ) nói: “Lực có hai thứ,
một là thế lực, hai là đạo lực. Thế lực là,
Bồ tát có khi ở ngôi vua, có thể dùng quyền
uy để ngăn chặn những kẻ làm ác, hoặc

làm trời rồng quỉ thần, khiến họ xa lìa
nghiệp ác. Đạo lực là, Bồ tát dùng sức đạo
đức, hiện thần thông biến hoá để khiến họ
dứt nghiệp ác; cứng cỏi thì phải phục, phục
khiến lìa ác, nhu hòa thì nhận, nhận khiến
ở mãi nơi pháp lành, vì thế gọi là Chiết
phục nhiếp thụ”.
Ma ha chỉ quán quyển 10 phần dưới
(Đại 46, 137 hạ) nói: “Phật pháp có hai cách,
một là nhiếp, hai là chiết, như cho yên vui,
không kể hơn kém, đó là nghĩa nhiếp; cầm
dao cầm gậy cho đến đánh đập, đó là nghĩa
chiết. Tuy cho và lấy hai cách khác nhau,
nhưng đều khiến được lợi ích”. Hai phương
pháp được dẫn trên đây đều là những
phương tiện được đặt ra để tiếp hóa chúng
sinh. [X. kinh Thắng man chương Thập
thụ; luận Du già sư địa Q.86; Du già luận kí
Q.22 phần dưới; Hoa nghiêm ngũ giáo
chương Q.1; Chỉ quán phụ hành truyền
hoằng quyết Q.10 đoạn 2; Thắng man kinh
sớ tường huyền kí Q.6].
CHIẾT THẠCH
Là một trong bốn ví dụ của tội Ba la di.
Còn gọi là Phá thạch. Thí dụ tội Ba la di
như một hòn đá đã bị đập vỡ thì không thể
liền lại được nữa, cho nên gọi là Chiết thạch.
Có nghĩa là tỉ khưu đã phạm tội Ba la di thì
không có cách nào cứu được nữa.
CHIẾT THỦY
Có hai nghĩa:
1. Chỉ nước đã rửa bát đũa thìa vào rồi
thì đổ đi.
2. Chỉ nước sạch để rửa bát đũa thìa.
Còn gọi là Khí bát thủy . Chiết,
hàm ý bỏ đi, hủy bỏ. Khi lấy nước (chiết
thủy) thì miệng bát phải hướng vào khoảng
bên trong. Cứ theo Nhập chúng tu tri

(những điều cần biết khi nhập chúng) của
Tôn thọ nói, thì không được dùng nước sôi
để rửa bát, khi múc nước không được để
chảy ra trên mặt đất, cũng không được gây
bất cứ tiếng động nào. Bài kệ được đọc khi
đổ nước vào thùng, gọi là Chiết thủy kệ.
Ngoài ra, cái đồ đựng nước gọi là Chiết thủy
Chiến Quỉ
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)
CHIẾT PHỤC NHIẾP THỤ

C
929
khí. Đồ này phần nhiều dùng cái thùng gỗ
vuông, cho nên gọi là chiết thủy dũng; hình
dáng giống như cái thùng nhỏ thông thường,
nhưng một bên thùng có lắp cán.
CHIÊU ĐỀ
Phạm: catur-diza,Pàli: Catu-disa.
Dịch âm là Chá đấu đề xá. Còn gọi là Chiên
đấu đề xá. Dịch ý là bốn phương, tăng bốn
phương, phòng tăng bốn phương. Tức chỉ
cho nhà khách mà tăng chúng từ bốn
phương (Chiêu đề tăng) đến đều có thể nghỉ
lại qua đêm. Vì thế, những vật chung của
tăng đoàn, hoặc các vật mà đại chúng cùng
có thể sử dụng được gọi là Chiêu đề tăng
vật, hoặc tứ phương tăng vật.
Cứ theo kinh Tăng nhất a hàm quyển
14 nói, thì quỉ Tì sa đem một hang núi bố
thí cho Chiêu đề tăng. Cao tăng pháp hiển
truyện nói, kiến thiết phòng tăng bốn
phương để cung cấp cho khách tăng. Lại
phiên dịch danh nghĩa tập quyển 7 chép,
niên hiệu Thủy quang năm đầu (424), Thái
vũ đế nhà Bắc Ngụy tạo lập già lam, gọi là
Chiêu đề, người đời bèn lấy Chiêu đề làm
tên gọi khác của chùa viện.
Cứ theo Huyền ứng âm nghĩa quyển 16
chép, thì tiếng Phạm catur-diza, dịch âm
là Chá đấu đề xa, nói tắt là Chá đề , vì
hình dáng chữ chá ( ……) và chữ chiêu ( .)
gần giống nhau, cho nên thông thường dễ
lầm mà nói là Chiêu đề. Lại cứ theo Tục
cao tăng truyện quyển 2, Tuệ lâm âm nghĩa
quyển 26 chép, thì cũng có thuyết giải nghĩa
hai chữ Chiêu đề là: Chiêu, tức mời, dẫn;
đề, tức nắm tay nhau cùng đi, thuyết này

thấy lại càng sai lầm hơn nữa. Còn Tuệ
lâm âm nghĩa quyển 41 thì bảo, Chế để
(Phạm:caitya) người xưa gọi là Chi đề,
Chiêu đề; thuyết này lẫn lộn giữa Chiêu đề
và Chế để , cũng lại sai nốt. [X. kinh Bi hoa
Q.8; luật Ngũ phần Q.9; Tứ phần luật hành
sự sao tư trì kí Q.hạ phần 2; Đại tống tăng
sử lược Q.thượng; Thích thị yếu lãm
Q.thượng].
CHIÊU ĐỀ THIÊN TUẾ TRUYÊN KÍ
Gồm chín quyển. Do vị tăng Nhật bản
là Nghĩa trừng soạn. Thu vào Đại Nhật bản
Phật giáo toàn thư quyển 105. Nội dung
tường thuật về sự sáng lập đạo tràng giới
luật tại Nhật bản là chùa Đường chiêu đề
mới và cũ, đồng thời thu chép sự tích của
các nhà truyền luật và thuyết minh luật.
Chia làm ba phần Thượng, Trung, Hạ, mỗi
phần đều ba quyển: ba quyển thượng gọi là
Truyền luật thiên, tức là tiểu sử của các vị
trụ trì chùa Đường chiêu đề qua các đời; ba
quyển Trung chia làm bốn thiên Minh luật,
Vương thần, Cư sĩ và Ni nữ; ba quyển hạ
chia làm mười bốn thiên Nhà điện, các việc
cũ, các tích cũ, Linh báu, Linh tượng, các
việc pháp, các viện chi nhánh, sự soạn
thuật, phong lục, biện sự sai lầm, giải quyết
sự hoài nghi, các thuyết khác, chép thêm
những chỗ còn thiếu sót, liên danh v.v...…
CHIÊU ĐỖ LA
Phạm:Catura. Trong Mật giáo, là một
trong mười hai thần tướng Dược sư, thần
vương Dạ xoa ủng hộ Phật pháp. Còn gọi
Tùng đỗ la, Chiêu trụ
la, Đề đồ la, Chu đỗ la,
Chiếu đầu la. Dịch ý là
nhanh nhẹn, khéo léo.
Cứ theo Dược sư lưu ly

quang vương thất Phật
bản nguyện công đức
kinh niệm tụng nghi
quĩ cúng dường pháp,
thì Đại tướng Dược xoa
Chiêu đỗ la thân mầu
xanh, cầm dùi báu; Chiêu Đỗ La
CHIÊU ĐỖ LA

C
930
trong phép tu Dược sư bố đàn thì thân màu
lam, tay cầm gậy. [X. kinh Dược sư lưu li
quang như lai bản nguyện công đức; kinh
Đà la ni tập Q.2; kinh Dược sư thất Phật
cúng dường nghi quĩ như ý vương; Dược sư
lưu li quang như lai tiêu tai trừ nạn niệm
tụng nghi quĩ]. (xt. Dược Sư Thập Nhị Thần
Tướng).
CHIÊU ĐƯỜNG
Chỉ nhà Khai sơn. Đối lại với nhà “Tổ
sư”. Nhật bản gọi nhà thờ các tổ sáng lập
(khai sơn) ra các chùa, các am là Chiêu
đường. Nguồn gốc có lẽ noi theo chế độ
Chiêu mục đường. của Trung quốc,
tức các tôn miếu cổ.
CHIÊU HỒN PHÁP
Là phép tu bí mật để trừ linh hồn tác
quái và cầu sống lâu. Còn gọi là Chiêu hồn
tác pháp, Diên mệnh chiêu hồn pháp, Khứ
thức hoàn lai pháp. Cứ theo kinh Đại giáo
vương (bản ba mươi quyển) quyển 14 chép,
thì khứ thức hoàn lai, có nghĩa là tâm thức
y vào thân mà trụ, cho nên không thể lìa
thân mà đi một mình, sự sống của kiếp này
sắp hết, thì thức, tâm do nghiệp kiếp trước
cảm được cũng sắp diệt, lúc này dùng sức
Khế ấn chân ngôn gia trì, giúp cho các
nghiệp trước, khiến cho thức, tâm đi và đến
nối nhau mà kéo dài sự sống của kiếp này,
giống như cái mà sách ngoài nói là phản
hồn (hồn trở lại), cho nên cũng gọi là Chiêu
hồn pháp.
Xuất tam tạng kí tập quyển 5 tân tập
nghi kinh ngụy soạn tạp lục, có ghi kinh
Quán đính độ tinh chiêu hồn đoạn tuyệt

phục liên 1 quyển. Kinh Quán đính quyển
12 có ghi Tục mệnh pháp. Lại cứ theo pháp
uyển châu lâm quyển 97 chép, thì phép
chiêu hồn phổ thông là đem quần áo của
người chết đắp lên xác chết để gọi hồn
phách. [X. Chư kinh yếu tập Q.19].
CHIÊU HUYỀN THẬP THỐNG
Tên gọi một chức quan tăng được đặt
ra ở đời Bắc Tề. Cứ theo Tục cao tăng truyện
quyển 8 Pháp thượng truyện chép, thì vào
năm Thiên bảo thứ 2 (551) vua Văn tuyên
nhà Bắc Tề đặt ra chức Thập thống, sai
Pháp thượng làm đầu Thập thống, gọi là
Chiêu huyền đại thống, cũng gọi là Chiêu
huyền thống, còn chín người kia thì gọi là
Thông thống, nói gộp lại là Chiêu huyền
Thập thống. Chín người Thông thống đa
số là học trò của ngài Pháp thượng và của
ngài Tuệ quang, bậc thạc đức luật học thời
bấy giờ.
CHIÊU HUYỀN TỰ
........
Còn gọi là Chiêu huyền tào. Là quan
thự do Bắc triều thiết lập để cầm đầu tăng
giới vào thế kỉ thứ V đến thế kỉ thứ VI Tây
lịch. Sau pháp nạn diệt Phật của Thái vũ
đế nhà Bắc Ngụy, Văn thành đế lên nối
ngôi, niên hiệu Hưng an năm đầu (452), hạ
lệnh phục hưng Phật giáo, đồng thời, đặt
Giám phúc tào làm cơ cấu Tăng quan trung
ương, tăng quan chủ sự lấy Đạo nhân thống
làm chánh, Đô duy na làm phó. Niên hiệu
Hòa bình năm đầu (460), đổi là Chiêu huyền
tự, đặt một Đại thống, một Thống, ba Đô
duy na và các viên Tào công, Chủ bạ để
thống nhiếp các Sa môn tào và Châu thống,
Quận thống, Huyện thống tại các châu, và
phán quyết các Tăng Ni phạm tội. Các đời

Bắc triều đều dùng theo chế độ này, có sửa
đổi đôi chút. Nhưng Nam triều thì không
dùng các danh xưng như trên, mà đặt ra
các Tăng quan gọi là Tăng chính, Tăng chủ,
Pháp chủ. Đời Tùy đổi Chiêu huyền tự làm
“Sùng huyền thự”, đặt dưới Hồng lô tự (là
CHIÊU ĐƯỜNG

C
931
cơ cấu tiếp đãi khách nước ngoài và những
người đến triều cống), đến đời Đường cũng
có đặt Sùng huyền thự. [X. Tùy thư bách
quan chí thứ 22]. (xt. Tăng Quan, Quản
Thuộc Tăng Ni).
CHIÊU MINH THÁI TỬ (499-529)
Là con trưởng của vua Vũ tiêu diễn đời
Nam triều Lương, tên là Thống, tự Đức thi.
Sinh ra đã thông minh, ba tuổi học Hiếu
kinh, Luận ngữ, năm tuổi đọc khắp năm
kinh. Niên hiệu Thiên giám năm đầu (502)
được lập làm Hoàng thái tử. Vũ đế phát
triển Phật giáo, Thái tử cũng tin sâu Phật
pháp, thụ giới Bồ tát, giữ gìn nghiêm cẩn,
xem khắp các kinh, suy cứu giáo chỉ. Ông
lập riêng điện Tuệ nghĩa ở trong cung,
thỉnh các vị cao tăng vào giảng diễn bàn
luận. Niên hiệu Phổ thông năm đầu (520),
tháng 4, điện Tuệ nghĩa mưa Cam lộ. Thái
tử soạn Giải nghĩa nhị đế, bàn về chân tục,
cảnh mê ngộ. Thái tử là người hiếu kính
chân thành, đối với những kẻ phạm tội,
phần nhiều rộng rãi tha thứ, thiên hạ đều
cho là có lòng nhân
từ, hơn hai mươi
năm không nghe
đàn hát, thường mời
các nhà văn học vào
thảo luận kinh sách,
trong Đông cung
tàng trữ có đến ba
vạn cuốn sách, từ
đời Tấn, Tống đến
nay, thật là một việc
ít có. Tháng 3 năm

Đại thông thứ 3
Thái tử lâm bệnh, đến tháng 4 thì mất,
hưởng dương ba mươi mốt tuổi. Trong triều
ngoài nội ai cũng thương tiếc. Thụy hiệu
“Chiêu minh”. Tác phẩm có Văn tập 20
quyển, còn biên soạn Cổ kim điển cáo văn
ngôn chính tự 10 quyển, Anh hoa tập 20
quyển, Văn tuyển 30 quyển. [X. Lương thư
Q.8; Cư sĩ truyện Q.9].
CHIÊU MINH THIỀN TỰ
Chùa trên ngọn Ngọc bình núi Thiên
mục nằm về mạn đông huyện Lâm an tỉnh
Chiết giang. Thái tử Chiêu minh nhà Lương
sáng lập chùa này để làm nơi tu thiền, thời
ấy gọi là Chiêu minh viện, sư Bảo chí cũng
đã từng chú tích tại đây. Tương truyền
khoảng năm Đại thông (527-528) đời
Lương được ban hiệu “Chiêu minh thiền
tự”, Đường, Tống trở đi trải bao hưng phế,
sau bị thiêu hủy vào cuối đời Nguyên. Năm
Hồng vũ thứ 10 (1377) đời Minh đựơc làm
lại, các sư Vô thú Như không triều Minh,
Độc siêu, Đạo nguyên đời Thanh đã từng ở
đây. Năm Hàm phong 11 (1861) bị quân
Thái bình thiên quốc phá hủy thành là một
đống gạch ngói tan hoang. Về sau sư Trí
hải, Đốn giác và đệ tử là Tĩnh năng Viên
tham, từ phía tây núi Thiên mục đến, lần
lượt sửa sang và dần dần đã khôi phục được
cảnh cũ. Trong chùa có Đại hùng bảo điện,
điện Vi đà, gác Nghìn Phật, lầu để kinh
v.v..…. gác Nghìn Phật là do Bảo phương kiến
thiết, trong đặt một nghìn pho tượng Phật
bằng đồng mầu vàng từ thời Tống, Nguyên.
[X. Thiên mục sơn danh thắng chí (Tiền
văn soạn)].
CHIÊU NHƯ (1276-1312)
.....

Vị tăng tông Lâm tế đầu đời Nguyên.
Người Tân cam, Giang tây, họ Dương. Bảy
tuổi học Phật tại viện Hương thất chùa Kiến
hưng ở quê nhà, mười chín tuổi xuống tóc,
năm sau thụ giới. Lần lượt bái yết các sa
môn Trí minh, Tổ khâm ở Tuyết nham.
Năm Chí nguyên 19 (1282), sư nhận làm
Thủ tọa Ngưỡng sơn. Về sau sư ở các chùa
Thái Tử Chiêu Minh
CHIÊU NHƯ

C
932
Hưng hóa thiền tự tại Thái bình, Tuệ lực
thiền tự trên núi Thụy quân, Tiến phúc
thiền tự ở Đông hồ. Năm Nguyên trinh thứ
2 (1296) sư được ban hiệu “Phổ chiếu đại
thiền sư”. Tháng 6 niên hiệu Hoàng khánh
năm đầu nhập tịch, thọ sáu mươi bảy tuổi.
Có Hải ấn hoà thượng ngữ lục lưu hành ở
đời. Lý thích, Tăng đức dụ soạn bài minh
tháp. [X. Hải ấn hòa thượng ngữ lục phụ
tháp minh].
CHIẾU ĐƯỜNG
Giữa khoảng cửa sau của nhà tăng và
chỗ rửa mặt rửa tay, có một hành lang mà
nóc rất cao, ánh sáng không lọt vào được,
cho nên phải để một cửa sổ trên nóc lợp
kính để ánh sáng chiếu xuống, gọi là chiếu
đường. Về sau, trong các Tùng lâm, thường
đặt một chiếc ghế Thiền ở nhà Chiếu đường
là nơi vị Thủ tọa thay thế vị trụ trì nói pháp
và chỉ đạo chúng tăng. Ngoài ra, đời sau,
thường dùng lẫn lộn “Chiêu đường” và
“Chiếu đường”. Tại Nhật bản, Chiêu đường
là chỉ riêng nhà thờ các vị Tổ sư đã khai
sáng các chùa các am, đối lại với “Tổ sư
đường” là nơi thờ từ Bồ đề đạt ma cho đến
các vị tiền tổ trải qua các đời kể cả tổ khai
sáng của bản tự. [X. Sắc tu bách trượng
thanh qui Q.5 mục Phương trượng đặc vị
tân quải đáp trà].
CHIẾU GIÁM
Tức soi thấy. Chỉ Phật và Bồ tát soi thấy
suốt các hành vi của chúng sinh; bởi thế
còn dùng câu “Chiếu giám vô tư” để biểu
thị thái độ công bằng vô tư của Phật và Bồ
tát đối với hết thảy chúng sinh.

CHIẾU TỊCH
Chiếu, có nghĩa là sức diệu dụng của
chân như chiếu rọi khắp mười phương;
Tịch, có nghĩa là cái thể mầu nhiệm của
chân như xa lìa mọi lỗi lầm. Tướng thực
của sự diệu dụng là thể vắng lặng, gọi là
Chiếu tịch (chiếu rọi mà vẫn vắng lặng) ;
chỗ thực của thể vắng lặng là sự diệu dụng,
gọi là tịch chiếu. (Vắng lặng mà vẫn chiếu
rọi).
CHINH CỔ
Tức là cái trống làm bằng kim thuộc.
Còn gọi là Chung cổ, Thườ

thảo Q.317].
CHINH KHẤU
Khi niệm Phật, vừa đánh cái chậu hình
Chinh Cổ
CHIẾU ĐƯỜNG

miệu tam bồ đề, dịch cũ là Chính biến
tri, Chính biến tri đạo, dịch mới là Chính
đẳng giác, Chính đẳng chính giác. “Bồ
đề” nói

chính cơ của bản nguyện tha lực nên có
thuyết chính cơ người ác, chính cơ người
nữ. Lại cơ phát tâm liền đến là chính cơ
trong các cơ. [X. An lạc tập Q.thượng]. (xt.
Ác Nhân Chính Cơ, Cơ).
CHÍNH CƠ

C
934
CHÍNH CUNG KÍNH KINH
...........
Có một quyển. Còn gọi là Chính pháp
cung kính kinh, Uy đức đà la ni trung thuyết
kinh, Thiện kính kinh, Ưng cung kinh. Do
ngài Phật đà phiến đa đời Bắc Ngụy dịch.
Thu vào Đại chính tạng tập 24. Nội dung
nói về phép tắc tỷ khưu kính pháp, kính
thầy, cùng với kinh Thiện cung kính do
ngài Xà na quật đa đời Tùy dịch là cùng
bản mà khác dịch. [X. Lịch đại tam bảo kỉ
Q.9, Q.13; Đại đường nội điển lục Q.4].
CHÍNH ĐẠO
.....
Chỉ đạo trung chính, là đại đạo ngay
thẳng hướng tới Niết bàn; là đạo chính chân
vô lậu, đối lại với tà đạo. Cũng gọi chính
chân đạo. Nói theo nghĩa rộng, đối lại với
tà đạo, ác đạo mà gọi Phật đạo là chính
đạo; đạo của Tam thừa tu hành cũng gọi là
chính đạo. Nói theo nghĩa hẹp thì chỉ tám
chính đạo gồm chính kiến, chính tư duy
v.v...… Lại theo Nhiếp đại thừa luận thích
bản dịch đời Lương quyển 15 chép, thì
chính đạo tức là trí vô phân biệt. [X. kinh
A hàm Q.14; Đại thừa nghĩa chương Q.16
phần cuối; Pháp giới thứ đệ sơ môn Q.trung
đoạn dưới]. (xt. Bát Chính Đạo).
CHÍNH ĐỊNH NGHIÊP
........
Chỉ nghiệp quyết định chính xác hoặc
nghiệp được tuyển định. Cũng gọi Chính
nghiệp, Định nghiệp. T         ,

lâm tượng khí tiên điện đường môn]. (xt.
Phương Trượng).
CHÍNH GIÁC
.....
I. Chính giác. Phạm: samyaksaôbodhi
Pàli: sammà-sambodhi. Chỉ
CHÍNH CUNG KÍNH KINH

thế giới niệm niệm mới mới. [X. kinh Tạp a
hàm Q.12; Trung a hàm Q.56; kinh La ma;
Vãng sinh luận chú Q.thượng; Hoa nghiêm
kinh thám huyền kí Q.2]. (xt. Chính Biến
Tri, A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề).
II. Chính giác(1091-1157) Vị tăng tông
Tào động đời Tống. Người Thấp châu (Sơn
tây) họ Lí. Mười một tuổi xuất gia, mười
bốn tuổi thụ giới Cụ túc, mười tám tuổi xuất
du tham học. Một ngày nọ sư nghe tăng
tụng kinh Pháp hoa, đến câu “Mắt do cha
mẹ sinh, thấy hết ba nghìn cõi”, chợt thấy
tỉnh ngộ. Sư đã nghe danh ngài Tử thuần ở
Đơn hà, bèn đến tham lễ và hỏi đạo, nghe
xong, trong lòng thấy lâng lâng, không còn
chút gì vướng vít, lúc đó sư mới hai mươi
ba tuổi. Khi ngài Đơn hà trở về ở chùa Đại
thừa tại Đường châu, sư cũng đi theo. Năm
Tuyên hòa thứ hai (1120) sư dời đến ở chùa
Đại hồng. Không bao lâu đáp lời thỉnh cầu
của Chân yết chùa Trường lư, sư về mở
trường giảng pháp. Có đến một nghìn bảy
trăm người nghe, tất cả đều thán phục. Sư
lưu lại đây sáu năm, rồi chuyển đến chùa
Phổ chiếu tại Từ châu để hoằng pháp, đồng
thời, thừa tự áo bát của ngài Đơn hà.
Niên hiệu Kiến viêm năm đầu (1127) sư
dời đến ở chùa Thái bình tại Thư châu, sau
chuyển đến hai chùa Viên thông và Năng
nhân ở Giang châu. Sư lại lên núi Vân cư
tham yết ngài Viên ngộ Khắc cần, ngài Khắc
cần và An định quận vương cùng thỉnh sư
trụ trì chùa Trường lư. Năm Kiến viêm thứ
3 sư qua sông Triết đến Minh châu lễ bái
nuí Phổ đà, khi đi qua núi Thiên đồng, Quận
thú khẩn khoản
mời sư trụ trì
chùa Thiên

đồng. Sư ở chùa
Thiên đồng
trước sau gần ba
mươi năm, sửa
sang già lam,
chỉnh đốn thanh
qui, đời gọi là
Thiên đồng hòa
thượng và được
tôn làm tổ Trung hưng chùa Thiên đồng.
Vào những năm cuối đời Bắc Tống, thời
thế li loạn, tông phong sa sút, lưu tệ trăm
mối, sư bèn nêu cao tông phong chính
Chính Giác
CHÍNH GIÁC

C
936
truyền của Thiền tông, đồng thời đề xướng
Thiền phong “Tọa thiền”, “Mặc chiếu”, đời
gọi là Mặc chiếu thiền, Hoành trí thiền.
Tháng 9 năm Thiệu hưng 27, sư thị tịch,
thọ sáu mươi bảy tuổi. Được ban hiệu
“Hoành Trí Thiền Sư”. Sư soạn Thiên đồng
bách tắc tụng cổ, sau ngài Vạn tùng Hành
tú đời Nguyên đã căn cứ vào đó để viết
“Thung dung lục”. Ngoài ra, còn có Hoành
trí quảng lục 9 quyển; Hoành trí Giác thiền
sư ngữ lục 4 quyển, Hoành trí hoà thượng
ngữ yếu 1 quyển. [X. Tục truyền đăng lục
Q.17; Ngũ đăng hội nguyên Q.14; Phật tổ
lịch đại thông tải Q.30; Đại minh cao tăng
truyện Q.5].
CHÍNH GIÁC HOA
Chỉ cho hoa sen, tức dùng hoa sen để
thí dụ chính giác của Phật. Sự chính giác
của Phật đã thoát li các phiền não tạp nhiễm,
quả trí sáng láng, cũng như hoa sen đã nhô
lên khỏi bùn nhơ, trong sạch mầu nhiệm,
vì thế được dùng làm thí dụ. Lại hoa sen ở
cõi Tịnh độ cực lạc cũng gọi là hoa Chính
giác.
CHÍNH GIÁC NHẤT NIÊM
...........
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Chính giác, tức là đã chứng được giải thoát.
Chính giác nhất niệm, tức là một niệm lúc
ban đầu khi đức Phật A di đà thành tựu
quả Phật chính giác đã qua mười kiếp rồi.
Còn gọi là Thập kiếp chính giác sát na.
Đây là giáo thuyết của phái Tây sơn thuộc
tông Tịnh độ Nhật bản. Lại cái niệm qui
mệnh của chúng sinh ba đời và cái tâm

xưng niệm của hữu tình mười phương, cũng
gọi là chính giác nhất niệm. Một niệm Chính
giác của Di đà Như lai trong mười kiếp, đã
thành tựu cơ pháp (chúng sinh và Phật lực)
nhất thể của thể tự giác, một niệm ấy có
thể dọc cùng ba đời, ngang khắp mười
phương, chúng sinh mười phương ba đời
có khả năng vãng sinh trong một niệm ấy,
cho nên, nhân quả vãng sinh của chúng
sinh trong mười phương ba đời tuy có trước
sau khác nhau, nhưng đều nhiếp trong một
niệm chính giác mà đức Phật A di đà đã
thành tựu. [X. An tâm quyết định sao]. (xt.
Cơ Pháp Nhất Thể).
CHÍNH GIÁC TỰ
........
I. Chính giác tự. Vị trí chùa trên núi
Tứ tổ (Sơn tây) huyện Hoàng mai tỉnh Hồ
bắc. Còn gọi là Tứ tổ tự, Từ giác tự. Do tổ
thứ tư của Thiền tông là Đạo tín sáng lập
vào khoảng năm Vũ đức (618-626) đời
Đường, về sau tổ Đạo tín cũng nhập tịch
tại đây. Núi Tứ tổ còn được gọi là núi Song
phong, núi Phá đầu, núi Phá thạch. (xt. Tứ
Tổ Tự).
II. Chính giác tự. Chùa ở Bắc bình,
được xây dựng vào năm Thành hóa thứ 9
(1473) đời Minh. Nền tháp rất lớn, hình
thức khác lạ, cao độ 16m, phần trên tháp
có năm tòa tháp Phật cao khoảng 10m. Tòa
ở chính giữa cao 13 tầng, bốn tòa ở bốn
góc mỗi tòa cao 11 tầng. Trong tháp có
Tháp Kim Cương Bảo Tọa
(Chùa Chính Giác Bắc Bình)
CHÍNH GIÁC HOA

C
937
đường quanh co đi suốt lên đỉnh tháp, có
khắc kinh Phật bằng tiếng Phạm; tháp được
bao bọc bằng lớp lan can đá chạm trổ rất
tinh vi.
Chùa chỉ còn năm tòa tháp Kim cương
bảo tọa với những cổ thụ tùng bách um
tùm.
CHÍNH HÀNH
Phạm: samyak-pratipatti, Pàli:
sammà-paỉipatti. Chỉ việc làm không
quanh co xiên xẹo. Tức là hành vi chính
đáng, lấy lời đức Phật dạy làm tiêu chuẩn,
nền tảng, trái lại với “tà hành ”; hoặc
đối lại với hành vi tạp nhạp, phụ trợ mà
nói là chính hành. Lại hành vi do nguyên
nhân trực tiếp mà thành, gọi là chính hành;
hành vi do nguyên nhân gián tiếp mà thành
gọi là trợ hành ..
Cứ theo kinh Bát chính đạo chép, thì
thấy không đúng, nghĩ không đúng, nói
không đúng, sửa không đúng, cầu không
đúng, làm không đúng, ý không đúng và
định không đúng, gọi là tám tà hành; trái
lại, thấy đúng, nghĩ đúng cho đến ý đúng,
định đúng thì gọi là tám chính hành. Cứ
theo Trung a hàm quyển 38 kinh Anh vũ
và luận Đại trí độ quyển 48 chép, thì tám
chính đạo trái lại với tà hành của ngoại đạo
phàm phu là thuộc chính hành.
Các nhà có nêu ra mấy thuyết về chính
hành. Như luận Du già sư địa quyển 64
nêu ba chính hành: đối với Phật bảo, phải
tu cúng dường thừa sự, đối với Pháp bảo,
phải tu phương tiện Du già, đối với Tăng
bảo, phải tu cùng nhận của pháp. Đại thừa

trang nghiêm kinh luận quyển 12 lấy sáu
Ba la mật làm chính hành, tức là bố thí,
giữ giới, nhịn nhục, tinh tiến, thiền định và
bát nhã. Luận Biện trung biên quyển hạ
thì đứng về mặt “tướng” của mười hạnh Ba
la mật mà chia làm sáu thứ chính hành,
tức là tối thắng, tác ý, tùy pháp, lìa hai bên,
sai biệt, vô sai biệt. Luận Trung biên phân
biệt quyển hạ thì đứng về mặt chính hành
tác ý kể trên mà chia ra mười thứ chính
hành, đó là: Viết chép, cúng dường, cho
người khác, nếu người khác đọc tụng thì
lắng nghe, tự mình đọc, tự hiểu ý và nghĩa
của câu văn đúng như lí, thuyết trình ý nghĩa
của câu văn đúng như đạo lý, chính tâm
mà nghe đọc tụng, suy nghĩ đúng như lý
không, đã vào ý thì không quên mất cho
nên tu tập. Pháp hoa kinh huyền tán quyển
8 gọi các việc thụ trì, đọc, tụng, giải nói, viết
chép, cúng dường, nói trong kinh Pháp hoa
quyển 4 phẩm Pháp sư, là sáu loại Pháp sư
chính hành.
Trong Quán kinh sớ tán thiện nghĩa,
ngài Thiện đạo thuộc tông Tịnh độ, bảo tu
tập năm thứ hành nghiệp cầu vãng sinh
cõi Tịnh độ của Phật A di đà là năm chính
hành. Đó là:
1. Đọc tụng, đọc tụng các Thánh điển
của Tịnh độ.
2. Quán sát, quán tưởng các tướng tốt
đẹp của Phật A di đà.
3. Lễ bái, lễ lạy Phật A di đà.
4. Xưng danh, xưng niệm danh hiệu của
Phật A di đà.
5. Tán thán cúng dàng, khen ngợi công
đức của Phật A di đà. Trái lại, nếu lấy chư
Phật và Bồ tát khác ngoài Phật A di đà làm
đối tượng để lễ bái, quán tưởng, thì gọi là

tạp hành. Trong năm chính hành, thì
“Xưng danh” là đặc biệt phù hợp với bản
nguyện của Phật A di đà, cho nên gọi là
Chính định nghiệp, còn bốn mục kia thì
gọi là Trợ nghiệp, Trợ hành. Nếu ngoài việc
tu chuyên niệm Phật (xưng danh) ra, kiêm
cả 4 hành kia nữa, thì gọi là Trợ chính
kiêm hành. Lại đứng về phương tiện “Chính
nhân” của sự vãng sinh Tịnh độ mà nói là
chính hành. Ngoài ra, trong Mật giáo, những
hành nghiệp tu sau Gia hành, thì gọi là
CHÍNH HÀNH

C
938
chính hành. [X. kinh Chuyển pháp luân;
kinh Ban nê hoàn Q.hạ; kinh Đại phương
đẳng đại tập Q.30; kinh Giải thâm mật Q.3;
luận Đại trí độ Q.56, Q.87; Biện trung biên
luận thuật kí Q.trung; Pháp uyển châu lâm
Q.17]. (xt. Chính Nhân Chính Hành).
CHÍNH HỌC LUẬT NGHI
Là một trong Biệt giải thoát luật nghi.
Tức sáu giới (nhiễm tâm va chạm, lấy tiền
của người, giết hại súc sinh, nói dối, ăn phi
thời, uống rượu) do Thức xoa ma na nhận
giữ. Thức xoa ma na còn gọi là Chính học
nữ, bởi thế gọi là Chính học luật nghi. Lại
biệt giải thoát luật nghi là giới luật mà bảy
chúng tỷ khưu, tỷ khưu ni, sa di, sa di ni,
thức xoa ma na, ưu bà tắc, ưu bà di phải giữ
để lần lượt diệt trừ mọi tội ác do bảy chi
thân khẩu gây ra. Trong đó, ưu bà di sau
khi xuất gia muốn tiến lên mà thụ giới tỷ
khưu ni, thì không được thụ ngay đại giới,
mà trước phải tu trì sáu pháp giới trong hai
năm để thử nghiệm có thể thụ được đại
giới hay không, rồi sau mới cho thụ giới tỷ
khưu ni. (xt. Lục Pháp Giới).
CHÍNH HỌC NỮ
........
Là một trong năm chúng xuất gia. Còn
gọi Học pháp nữ, Học giới nữ, Thức xoa
ma na ni, Thức xoa ni, nghĩa là Ni chúng ở
trong học pháp. Cứ theo Tứ phần luật san
phồn bổ khuyết hành sự sao quyển hạ phần
4 Ni chúng biệt hành thiên chép, thì Sa di
ni muốn thụ giới Cụ túc, trong thời gian
hai năm trước khi thụ giới Cụ túc, phải học
riêng ba loại pháp:

1. Thụ trì bốn giới cấm nặng là dâm
dục, trộm cướp, giết hại, nói dối.
2. Không phạm sáu pháp nhiễm tâm va
chạm, lấy tiền của người, giết hại súc sinh,
nói dối, ăn phi thời, uống rượu.
3. Tu học tất cả các giới hạnh mà tỷ
khưu ni phải đầy đủ.
Trong thời gian ấy, kiểm tra xem có thai
hay không và thử nghiệm xem có bền vững
hay không. Sa di ni trong thời gian ấy gọi là
Chính học nữ. (xt. Thức Xoa Ma Na).
CHÍNH KIẾN
.....
Phạm: samyag-dfwỉi, Pàli: sammàdiỉỉhi.
Trí tuệ hữu lậu, vô lậu biết rõ nhân
quả thế gian và xuất thế gian, xét thấu tính
tướng của các pháp một cách như thực, gọi
là Chính kiến. Là một trong tám Chính
đạo, một trong mười thiện. Đối lại với “Tà
kiến”. Tức xa lìa tà kiến hoặc có hoặc không,
mà giữ thái độ thấy biết trung chính, như
xa lìa “năm cái thấy biết không chân chính”
là thân kiến, biên kiến, tà kiến, kiến thủ
kiến, giới cấm thủ kiến, thì đều thuộc chính
kiến. Cho nên nói một cách phổ quát thì
phàm đạo lý được Phật giáo thừa nhận, đều
thuộc chính kiến. Cứ theo luận Đại tì bà sa
quyển 97 chép, thì Chính kiến có thể chia
làm 2 loại là:
1. Hữu lậu chính kiến, còn gọi là Thế
tục chính kiến. Tức thiện tuệ hữu lậu tương
ứng với ý thức là Tuệ có chấp thủ hữu lậu,
cho nên chuyển hướng cõi thiện mà chiêu
cảm quả báo vui sướng như mình mong cầu.
2. Vô lậu chính kiến, còn gọi là xuất
thế gian chính kiến. Tức tận vô sinh trí
không bao nhiếp thiện tuệ tương ứng với ý
thức, như tám thứ nhẫn vô lậu, tám trí hữu

học, chính kiến vô học v.v...… [X. kinh Tạp
a hàm Q.28; luận Thuận chính lí Q.6; luận
Đại trí độ Q.22; luận Câu xá Q.2; luận
Thành thực Q.16 phẩm Kiến trí; Đại thừa
nghĩa chương Q.8 phần đầu].
CHÍNH LÊNH
.....
Chỉ Phật pháp. Trong Thiền môn thì
CHÍNH HỌC LUẬT NGHI

C
939
đặc biệt chỉ ý chỉ truyền ngoài kinh giáo.
Thung dung lục tắc 35 (Đại 48, 251 thượng)
nói: “Người không nói, người không nói,
chính lệnh nắm toàn một câu gần gũi”. Cho
nên trong Tùng lâm, mỗi khi dùng câu
“Chính lệnh đương hành” là nói con đường
của Phật tổ thông hành ở đời. Lại như Bích
nham lục tắc 63 (Đại 48, 194 hạ) dùng câu
“Chính lệnh đương hành, mười phương dứt
bặt” để chỉ ngoài cây gậy và tiếng hét ra
không lập một pháp gì nữa, đó là tông chỉ
truyền ngoài kinh giáo. [X. Thiền tông Vô
môn quan Triệu châu cẩu tử].
CHÍNH LÝ NHẤT TRÍCH LUẬN
Phạm:Nyàyabindu. Còn gọi là Chính
lí nhất trích, Chính lí trích luận, Chính lí
phương ngung. Tác phẩm của ngài Pháp
xứng (Phạm:Dharmakìrti) bên Ấn độ. Là
một trong bảy luận Nhân minh do Phật
giáo Tây tạng truyền. Nội dung phát huy
học thuyết Nhân minh của ngài Trần na
(Vực long) là tác phẩm tập đại thành Nhân
minh của Phật giáo.
Luận này chia làm ba chương, chương
thứ nhất dùng hai mươi mốt tụng giải thích
rõ tri giác trực tiếp, chương thứ hai bảo sự
suy luận có hai thứ: sự 1í giải của chính
mình và sự lí giải của người khác, rồi nói rõ
về sự lý giải của chính mình; chương thứ
ba thì luận cứu về sự lí giải của người khác.
Thể hệ Nhân minh của ngài Pháp xứng,
ngoài Phật giáo ra, đối với các học phái đời
sau có ảnh hưởng rất lớn, chẳng hạn như
Pháp thượng (Phạm:Dharmottara) ở cuối
thế kỷ thứ tám đã viết Chính lí nhất trích

chú, lưu truyền trong Kì na giáo. Tại Trung
quốc và Nhật bản vì ít có người biết đến,
trái lại, ở Tây tạng thì rất thịnh hành, bởi
thế mới có bản dịch Tây tạng, mà không
có bản Hán dịch.
Về mặt chỉnh thể, toàn bộ sách vẫn y
theo thể hệ Nhân minh của ngài Trần na,
nhưng có mấy điểm bất đồng như sau:
1. Dựa vào ba loại tình huống bất khả
đắc, tự tính và quả, đối với “Nhân tam tướng”
thuyết minh tỉ mỉ hơn.
2. Chủ trương bỏ bớt chi Dụ, đem Đồng
dụ thể, Dị dụ thể qui vào trong Nhân.
3. Trong các lỗi về Tông, bỏ bớt những
lỗi Tự giáo tương vi, Năng biệt bất cực thành,
Sở biệt bất cực thành và Câu bất cực thành.
4. Cho rằng sẽ không xảy ra lỗi Tương
vi quyết định của Nhân, đồng thời, đem ba
thứ lỗi của Nhân là Pháp sai biệt tương vi,
Hữu pháp tự tướng tương vi và Hữu pháp
sai biệt tương vi qui vào trong lỗi Pháp tự
tướng tương vi.
5. Đồng dụ, Dị dụ đều thêm bốn lỗi,
“mười lỗi của Dụ” bèn trở thành mười tám
lỗi.
CHÍNH LÍ TẠNG LUẬN
Là tác phẩm Nhân minh của Tây tạng.
Còn gọi Nhân minh thất luận minh đăng
lí luận bảo tạng tiên chú. Do Tát ban cống
cát kiên tán viết. Đối với lí thú của bảy luận
Nhân minh, trong sách này trình bày rất
rõ ràng, là tác phẩm Nhân minh tương đối
có ảnh hưởng đối với các học giả Tây tạng.
CHÍNH LƯỢNG BỘ
........
Phạm: Sammatìya hoặc Sammitìya,
Pàli: Sammitiya hoặc Sammiti. Là một
trong hai mươi bộ Tiểu thừa, hoặc một trong

mười tám bộ Tiểu thừa. Còn gọi là Tam mi
để dữ, Tam ma đề, Thức ma, Di li để, Di li,
Thánh chính lượng bộ, Chính lượng đệ tử
bộ, Nhất thiết sở quí bộ, Tam di để bộ, Sa
ma đế (Phạm: Sammatìya), Tam mật lật
để (Phạm: Sammfti), A li da tam mật lật
để ni ca da (Phạm:Àrya-sammfti-nikàya).
Là học phái cùng với Pháp thượng bộ, Hiền
CHÍNH LƯỢNG BỘ

C
940
trụ bộ và Mật lâm sơn bộ đồng thời chia rẽ
ra từ Thượng tọa Độc tử bộ, vào khoảng ba
trăm năm sau đức Phật nhập diệt. Cứ theo
Dị bộ tôn luân luận thuật kí chép, thì vì bộ
này phán định phải trái, cho nên gọi là
Lượng, phán định lầm lẫn sai trái, cho nên
gọi là Chính, và theo pháp nghĩa ấy mà đặt
tên bộ là Chính lượng.
Về nguyên do tên gọi của bộ này, Tam
luận huyền nghĩa còn nói rằng, bộ này là
đệ tử của La hán Đại chính lượng, cho nên
gọi là Chính lượng đệ tử bộ. Cứ theo Giáo
đoàn phân biệt tường thuyết (Sde-pa thadad-
par-bzed-pa daí rnam-par-bzadpa=
nói rõ về sự chia rẽ giáo đoàn) của
ngài Thanh biện (Phạm: Bhavya) do Tây
tạng truyền, bảo vị tổ của bộ này là
Sammata, cho nên gọi là Sammatìya. Về
nguồn gốc của bộ này, các thuyết lưu truyền
phần nhiều cho rằng đã phát xuất từ Độc
tử bộ, kinh Văn thù sư lợi thì bảo phát xuất
từ Hiền bộ (Hiền trụ bộ). Xuất Tam tạmg
kí tập quyển ba “Tân tập luật phân vi thập
bát bộ kí lục”, bảo phát xuất từ Ca diếp duy
bộ.
Cứ theo Đại đường tây vực kí chép, thì
vào cuối thế kỷ thứ VII, khi ngài Huyền
trang đến Ấn độ, sự truyền bá của Chính
lượng bộ chỉ kém có Thuyết nhất thiết hữu
bộ, thịnh hành tại các địa phương trung,
nam và tây Ấn độ. Giáo nghĩa chủ yếu được
chép trong luận Tam di để bộ 3 quyển, chủ
trương thuyết Nhân, Ngã thực có, cũng
giống như Độc tử bộ. Ngoài ra, trong các
luận Câu xá quyển 3, quyển 5, quyển 13,

luận Nhiếp đại thừa luận thích (bản dịch
đời Lương) quyển 2 và luận Tùy tướng, cũng
có chép giáo thuyết của bộ này.
Giáo lí của Chính lượng bộ và của Độc
tử bộ không khác nhau bao nhiêu, duy có
thuyết Sinh diệt là đặc sắc của bộ này. Cho
rằng phàm sự sinh diệt của sự vật đều có
hai nguyên nhân: Chủ nhân và Khách
nhân. Chủ nhân là sự sinh và diệt trong
bốn tướng Sinh, Trụ, Dị, Diệt; còn Khách
nhân tức là các loại nhân duyên. Khi sinh,
phải cần hai nhân chủ, khách. Khi diệt, thì
không giống nhau. Thí dụ như Tâm và Tâm
sở thì chỉ có chủ nhân, còn bất tương ứng
hành và sắc v.v... thì phải đủ hai nhân chủ
và khách. “Diệt” thì phải cần khách nhân,
là vì chư hành có tạm trụ trong thời gian
ngắn, hoặc diệt trong sát na. [X. kinh Xá
lợi phất vấn; Bộ chấp dị luận; Thập bát bộ
luận; Thành duy thức luận thuật kí Q.1
phần đầu; Câu xá luận quang kí Q.13; Đa
na la tha Ấn độ Phật giáo sử; Luận sự
(Katthàvatthubản Pàli)].
CHÍNH MÊNH
.....
Phạm: Samyag-àjìva.Pàli: Sammààjìva.
Còn gọi là Đế thụ, Chính mệnh đạo
chi. Một trong tám đạo chính. Đệ tử Phật y
theo chính pháp khiến cho ba nghiệp thân
khẩu ý trong sạch; xa lìa năm phương pháp
mưu sinh xấu ác, như chú thuật, bói toán
v.v... mà tìm cầu các vật nhu yếu cho cuộc
sống như áo mặc, cơm ăn, thuốc thang và
giường chiếu một cách đúng như chính
pháp, thì gọi là Chính mệnh. Lại tỉ khưu đi
ăn xin để bảo tồn pháp thân tuệ mệnh, gọi
là Chính mệnh thực.
CHÍNH MINH

Trực tiếp giải bày rõ ràng minh bạch cái
tôn chỉ chủ yếu, gọi là Chính minh; còn
khi giải bày sự lí của một việc mà gián tiếp
thuyết minh sự lí của một việc khácđể chứng
minh thêm, thì gọi là Bàng minh .
Chẳng hạn như Tịnh độ giáo từ xưa đến
nay đều lấy “ba kinh một luận” là kinh Vô
lượng thọ, kinh Quán vô luợng thọ, kinh
A di đà và luận Vãng sinh, làm kinh điển
chính minh, gọi là “Chính y”; còn lấy kinh
CHÍNH MÊNH

C
941
Hoa nghiêm, kinh Pháp hoa, luận Đại thừa
khởi tín, luận Bảo tính, luận Thập trụ tì bà
sa v.v... làm kinh điển bàng minh, gọi là
“Bàng y”. Song, trong Tịnh độ giáo Nhật
bản, vấn đề luận “Thập trụ tì bà sa” nên
được coi là luận điển chính minh hay bàng
minh thì đã có sự tranh biện khá lâu, tổ
Nguyên không (1133-1212) của tông Tịnh
độ thì lấy luận Thập trụ tì bà sa làm luận
điển bàng minh của giáo nghĩa Tịnh độ.
Trong khi, tổ Thân loan (1173- 1262) của
Tịnh độ Chân tông thì coi nó là luận điển
chính minh. Vì thế đến đời sau quan điểm
dị biệt ấy đã trở thành một vấn đề trọng
yếu liên quan đến tông thừa của Chân tông.
[X. Hán ngữ đăng lục Q.1; Chính y kinh
luận (Thân loan); Tịnh độ văn loại tụ sao].
CHÍNH NHAM
I. Chính nham (1597-1670) vị tăng cuối
đời Minh đầu đời Thanh. Người Kim lăng,
họ Quách. Tự là Khê đường. Hiệu Tùng
sơn, còn hiệu là Thúc am, Ngẫu dư, Ngẫu
ngư, về cuối đời, hiệu là Nam bình ẩn tẩu.
Ăn chay từ bảy tuổi, vào làm tiểu (điệu) ở
chùa Linh ẩn lúc mười tuổi, mười lăm tuổi
tham yết Thiền sư Vô tận Tổ đăng tại Thiên
thai, lại tham khắp các bậc tôn túc như
Đức thanh ở Hám sơn, Đạt quan Chân khả.
Sau đến tham yết Tam phong Pháp tạng ở
Tịnh từ, Pháp tạng thường quở trách (Vạn
tục 141, 345 thượng) rằng: “ Đó đều là dựa
vào sự hiểu biết đoán mò, chính là gốc của
sống chết, dùng cái hiểu biết minmỬ}c
n}cyế1,     ờ

ở Linh nham,
vừa vào phương
trượng, thấy vị tăng bên cạnh trình tụng
cổ, tự nhiên mê chấp tiêu tan hết. Hoằng
trừ nêu một công án để hỏi thử, thấy không
nghi trệ, Hoằng trừ mừng nói: “ Đạo ta ở
phương nam đây!”, bèn nối pháp làm đời
thứ 36 của Lâm tế. Trở về Việt trung sư trụ
trì nhiều danh lam, hoằng hóa đại thịnh.
Khoảng năm Khang hi, sư thị tịch, không
rõ tuổi thọ.
Tùng Sơn Chính Nham
CHÍNH NHAM

C
942
CHÍNH NGHIÊP
.....
I. Chính nghiệp. Phạm: Samyakkarmànta,
Pàli: Sammà-kammanta. Là
một trong tám chính đạo. Cũng gọi là Chính
hành, Đế hành. Tức ba nghiệp thân khẩu
ý trong sạch, xa lìa tất cả tà ác như giết hại,
trộm cướp, gian dâm. (xt. Bát Chính Đạo).
II. Chính nghiệp. Còn gọi là Chính
hành, Chính định nghiệp. Có nghĩa là
hành nghiệp quyết định. Trong Quán kinh
tán thiện nghĩa, đại sư Thiện đạo đời Đường,
bảo một lòng chuyên niệm danh hiệu của
Phật A di đà mà niệm niệm không bỏ, tu
hành như thế là Chính định nghiệp. Dựa
vào đó, Tịnh độ chân tông của Nhật bản,
chủ trương tha lực niệm Phật là nghiệp
quyết định vãng sinh, gọi là Chính nghiệp.
[X. Giáo hành tín chứng Q.2 (Hành quyển)].
(xt. Chính Định Nghiệp).
CHÍNH NGOA TẬP
........
Có một quyển. Do ngài Chu hoành ở
núi Vân thê đời Minh soạn. San hành vào
năm Vạn lịch thứ 2 (1574). Nội dung liệt
kê sáu mươi sáu hạng mục, như Áo nghìn
Phật, Ngũ tổ không nuôi mẹ, Tây phương
mười vạn tám nghìn, sa di Cao chẳng thụ
giới, Vu lan bồn, Lương vũ đế, Nam vô Phật,
Ba áo, Cạo tóc không cạo râu v.v... đều là
những vấn đề mà vì những người đạo, tục
đương thời không biết, đến nỗi truyền sai
lạc đi, cho nên ngài Chu hoành tường thuật
ra sách để giải thích rõ ý nghĩa gốc xưa nay
trong Phật giáo. [X. Vân thê pháp vậng

Q.27].
CHÍNH NGUYÊN LƯỢC TẬP
...........
Gồm mười sáu quyển. Do sư Đạt trân
đời Thanh biên. Thu vào Vạn tục tạng
tập 145. Đạt trân nối tiếp công việc biên
soạn của sư Bái lâm Tế nguyên đời thứ 39
từ Nam nhạc trở xuống và Chiêu nguyệt
Liễu trinh đời thứ 40, và chép thêm lược
truyện của Tế nguyên và Liễu trinh nữa
mà thành sách, nhưng thiếu mất quyển
một và tựa, bạt. Quyển 2 đến quyển 16
thu chép đời thứ 34 đến đời 40 từ Nam
nhạc trở xuống, Tôngkính đời thứ 3 đến
đời 133 từ Thanh nguyên trở xuống, và
tám người cư sĩ, tất cả là bốn trăm linh
năm người với quê quán, họ và những yếu
ngữ cơ duyên.
Sư Đạt trân còn viết Chính nguyên lược
tập bổ di một quyển, chép tiếp thêm hai
mươi tám người nữa, cũng thu vào Vạn tục
tạng tập 145.
CHÍNH NGỮ
.....
I. Chính ngữ. Phạm: Samyag-vàc,
Pàli: Sammà-vàcà. Còn nói là Chính
ngôn, Đế ngữ. Là một trong tám Chính
đạo, tức xa lìa tất cả lời nói hư dối không
thực, như nói dối, nói hai lưỡi, nói thô ác,
nói thêu dệt v.v... Lại vì Chính ngữ cũng là
lời nói tất nhiên hợp đạo lí, cho nên còn
gọi là Thuận lí ngữ. (xt. Bát Chính Đạo).
II. Chính ngữ. Phạm: Vàspa,Pàli:
Vappa. Dịch âm là Bà sư ba, Bà sáp bà, Bà
phạm, Bà phu. Dịch ý là khí dấy lên, ra
nước mắt. Là một trong năm tỉ khưu được
đức Phật hóa độ đầu tiên sau khi thành
đạo. Sau khi đức Thích tôn vượt thành xuất

gia, vua Tịnh phạn sai Chính ngữ và A
nhã Kiều trần như gồm năm người gần gũi
hầu hạ đức Thích tôn. Về sau khi đức Thích
tôn chuyển pháp luân lần đầu tiên ở vườn
Lộc dã, tức là hóa độ cho năm người ấy. [X.
Trung a hàm Q.8 kinh Thị giả; kinh Tăng
nhất a hàm Q.3 phẩm Đệ tử; kinh Phật
bản hạnh tập Q.34 phẩm Chuyển pháp
luân]. (xt. Bà Sư Ba).
CHÍNH NGHIÊP

C
943
CHÍNH NGƯNG (1191 - 1274)
.....
Vị tăng đời Nam Tống. Hoặc gọi là Chỉ
ngưng. Người Thái hồ, Thư châu, họ Lí.
Mười bảy tuổi cha mất, y vào sư Song tuyền
anh tại Hoàng châu xuống tóc, thụ giới Cụ
túc ở chùa Khai nguyên. Sau tham yết Vô
minh tính, trong khi hỏi đáp, Vô minh tính
dơ nắm tay đập vào ngực một cái, sư chợt
tỉnh và than rằng (Vạn tục 142 , 400 hạ):
“Đời mình trôi qua, nay gặp được một nắm
tay của ông già này, ngói vỡ băng tan”. Rồi
lại đến Mân, lễ yết Cô phong tú, khổ công
tham cứu, qua nửa năm mới ngộ được tôn
chỉ, Cô phong bèn sai cầm hương, đem áo
và phất trao cho. Phong tịch, đến y vào
Sương lâm quả. Năm Bảo hựu thứ năm
(1257), bắt đầu hoằng pháp tại Câu đài,
Phúc châu, sau dời về ở Vạn tuế. Rất lâu
sau, chuyển đến Cổ sơn. Khi sắp tịch, sư
họp chúng bảo viết kệ, ngồi ngay ngắn mà
hóa, thọ tám mươi tư tuổi. Pháp tự là Dị
công ở Mông sơn thu tập những thi kệ của
sư thành mấy quyển Ngữ lục truyền ở đời.
[X. Tăng tập tục truyền đăng lục Q.3].
CHÍNH NHÂN CHÍNH HÀNH
Là Chính nhân và Chính hành nói gộp
lại. Trong tông Tịnh độ, Chính nhân là
chỉ nguyên nhân trực tiếp của sự vãng sinh
Tịnh độ; còn hành vi trực tiếp vãng sinh
Tịnh độ thì gọi là Chính hành. Cứ theo
đại sư Thiện đạo nói trong Quán kinh sớ
Tán thiện nghĩa, thì sự vãng sinh Tịnh độ
lấy ba phúc làm chính nhân, lấy chín phẩm
làm chính hành. Ba phúc là:

1. Thế phúc, là những việc làm đạo đức
phúc thiện, như hiếu đễ, trung tín, từ bi
không giết hại v.v...
2. Giới phúc, là những giới luật như ba
qui y, năm giới, giới Cụ túc v.v...
3. Hành phúc, là sự tu hành Đại thừa,
như tâm bồ đề tự tu hành và hóa độ người
khác, phát nguyện vãng sinh v.v... Chín
phẩm là: dựa theo trình độ của hành nghiệp
vãng sinh thực tiễn, có thể chia làm chín
giai đoạn Thượng thượng, Thượng trung,
Thượng hạ; Trung thượng, Trung trung,
Trung hạ; Hạ thượng, Hạ trung, Hạ hạ.
ngài Thiện đạo còn lấy ba tâm là Chí thành
tâm, Thâm tâm và Hồi hướng phát nguyện
tâm làm Chính nhân, lấy năm Chính hành
là đọc tụng, quán sát, lễ bái, xưng danh và
tán thán cúng dường làm Chính hành.
Phái Trấn tây thuộc tông Tịnh độ Nhật
bản, bảo ba phúc là tên gọi các đức mục,
chỉ chúng sinh vẫn chưa thực tiễn cho nên
gọi là Chính hành; và đối với quả vãng
sinh mà nói, thì là Chính nhân. Chín phẩm
là đức mục của ba phúc, chỉ trạng thái chúng
sinh đã thực tiễn, cho nên gọi là Chính
hành. Chín phẩm được gọi là chính hành
là đối với nguyên nhân tà nghiệp của cõi
mê sống chết mà dùng chúng để hiển bày
cái chính nghiệp có thể trở thành nguyên
nhân cho cuộc vãng sinh. Lại năm chính
hành được gọi là chính hành là đối lại với
tạp hành lễ bái, quán tưởng chư Phật và
Bồ tát khác mà hiển bày cái hành vi gần
gũi Phật A di đà. Cứ theo Quán kinh tán
thiện nghĩa truyền thông kí quyển 1 của vị
tăng Nhật bản là Lương trung nói, thì ba
phúc chính nhân kể trên, là đứng về
phương diện khởi hành mà lập luận; còn

thuyết lấy ba tâm làm chính nhân thì là
đứng về phương diện an tâm mà lập luận.
Tịnh độ chân tông của Nhật bản chủ
trương, bất luận chúng sinh tu trì thực tiễn
như thế nào, cũng chẳng giúp được gì cho
việc vãng sinh, duy chỉ có sự tiếp nhận cái
tha lực tín tâm mà đức Phật A di đà ban
cho mới là chính nhân của sự vãng sinh,
bởi thế mới lập thuyết “Tín tâm chính
nhân”. Do đó, tông này cho rằng, kinh
CHÍNH NHÂN CHÍNH HÀNH

C
944
Quán vô lượng thọ tuy có thuyết minh yếu
môn tu hành các việc thiện có thể được
vãng sinh, nhưng trong đó cũng ngầm ngụ
ý hoằng nguyện tha lực tín tâm được vãng
sinh, như thế thì lấy ba phúc, chín phẩm
làm chính nhân, chính hành là ý bảo yếu
môn của nhân hành.
Cứ theo phái Tây sơn thuộc tông Tịnh
độ Nhật bản chủ trương, thì ba phúc, chín
phẩm cùng thuộc tán thiện (dùng tâm tán
loạn bình thường mà tu thiện), nhưng ba
phúc là hiển bày hành môn tự lực tu thiện,
còn chín phẩm là hiển bày quán môn quán
chiếu hoằng nguyện của Phật Di đà, đứng
về phương diện bản ý thuyết pháp của đức
Phật mà nói, thì có thể chia làm chính nhân
và chính hành, và ba phúc nếu vào chín
phẩm thì cũng trở thành quán môn.
CHÍNH NHẬT
Chỉ ngày tống táng trong Thiền lâm.
Sắc tu bách trượng thanh qui quyển 2 Đế
sư niết bàn (Đại 48, 1117 thượng), nói:
“Chính nhật đánh chuông họp chúng”. [X.
Thiền lâm tượng khí tiên Q.3].
CHÍNH NIÊM
.....
I. Chính niệm. Phạm: Samyak-smfti,
Pàli: Sammàsati. Chỉ ý nghĩ chân chính.
Là một trong tám chính đạo. Còn gọi là Đế
lí. Tức là nhớ nghĩ tính tướng của các pháp
một cách như thực, không quên mất. Có
thể chia làm hai:
1. Thế tục hữu lậu chính niệm, tức là ý
nghĩ thiện tương ứng với sự chú ý hữu lậu.
2. Xuất thế gian vô lậu chính niệm, tức

là ý nghĩ dựa vào chính kiến vô lậu, có thể
tư duy về cảnh thực và tương ứng với sự
chú ý vô lậu, mà ghi nhớ rõ ràng không
quên.
Về thể tính của chính niệm, cứ theo
luận Đại tì bà sa quyển 96 nói, thì Niệm
căn, Niệm lực và Chính niệm đều nhiếp
vào Niệm giác chi. Cứ theo luận Câu xá
quyển 25 nói, thì Niệm căn, Niệm lực, Niệm
giác chi và Chính niệm đều lấy niệm làm
thể. Ma ha chỉ quán quyển 7 phần trên thì
bảo “Niệm” là nghĩa “Nhẫn”, và phối với
bốn giáo của tông Thiên thai, tức chính
niệm của Ba tạng giáo là Phục nhẫn, chính
niệm của Thông giáo là Nhu thuận nhẫn,
chính niệm của Biệt giáo là Vô sinh nhẫn
và chính niệm của Viên giáo là Tịch diệt
nhẫn. [X. kinh Tạp a hàm Q.28; Trung a
hàm Q.7, kinh Phân biệt thánh đế; kinh
Bát chính đạo; kinh Chuyển pháp luân].
(xt. Bát Chính Đạo).
II. Chính niệm (1215-1285). Vị tăng
tông Lâm tế đời Tống. Người Vĩnh gia, Ôn
châu (Chiết giang), hiệu Đại hưu. Lúc nhỏ
tham học Đông cốc Diệu quang ở chùa Linh
ẩn, sau lại bái yết Tâm nguyệt ở Thạch khê,
bèn được ấn khả. Mùa hạ năm Hàm thuần
thứ 5 (1269), sư đáp thương thuyền đến
Nhật bản, rồi y vào Lan khê Đạo long ở
chùa Kiến trường tại Liêm thương. Người
trông coi công việc của Thời tông ở Bắc
điều rất kính ngưỡng đạo hạnh của sư và lễ
thỉnh sư về ở chùa Thiền hưng. Về sau,
lần lượt ở các chùa Thọ phúc, Viên giác và
Kiến trường. Về cuối đời, sư dựng một ngôi
am nhỏ trong nội tự chùa Viên giác, đề
biển là “Tàng lục.....”. Lại dựng Thọ tháp
để làm nơi qui tàng, đồng thời, tự viết bài

minh Viên trạm vô sinh, ghi chép hành
trạng đức nghiệp một đời. Tháng 11 năm
Chính ứng của Nhật bản, sư thị tịch, để lại
bài kệ: “ Cầm chiếc dùi tu di, Đánh vỡ trống
hư không; dấu thân mất tung tích, mặt trời
chính giữa trưa”. Thọ bảy mươi lăm tuổi.
Vua ban thụy hiệu “Phật nguyên Thiền sư”.
Trứ tác có Đại hưu Hòa thượng ngữ lục 6
quyển. Là tổ của phái Thiền đại hưu (là
một trong hai mươi bốn phái Thiền của
CHÍNH NHẬT

C
945
Nhật bản). [X. Nguyên hanh thích thư Q.8;
Diên bảo truyền đăng lục Q.3; Bản triều
cao tăng truyện Q.21].
CHÍNH NIÊM VÃNG SINH
Vãng sinh, tức là sinh sang cõi Tịnh độ
cực lạc. Chính niệm vãng sinh, tức là y
theo kinh A di đà nói, tâm không điên đảo,
một lòng niệm Phật, thì được sinh về nước
Phật. Là một trong bốn loại vãng sinh. (xt.
Tứ Chủng Vãng Sinh).
CHÍNH PHÁP
.....
I. Chính pháp. Phạm: Sad-dharma,
Pàli: Saddhamma. Chỉ pháp chân chính.
Cũng tức là giáo pháp do đức Phật nói. Còn
gọi là Bạch pháp (Phạm:zukla-dharma),
Tịnh pháp, hay còn gọi là Diệu pháp. Phàm
các pháp khế hợp với chính lí Phật pháp,
thì đều gọi là Chính pháp, như pháp môn
không đắm trước, pháp Đại bồ tát. Cứ theo
luận Đại tì bà sa quyển 183 chép, thì chính
pháp của Như lai có thế tục và thắng nghĩa
khác nhau, chính pháp thế tục chỉ danh
cú văn thân, tức là kinh, luật, luận; chính
pháp thắng nghĩa thì chỉ Thánh đạo, tức là
căn, lực, giác chi, đạo chi vô lậu. Lại luận
Câu xá quyển 29, bảo thể của chính pháp
Thế tôn có hai thứ là Giáo và Chứng; Giáo
chính pháp là chỉ ba tạng kinh luật luận
do đức Phật nói; còn ba mươi bảy phẩm Bồ
đề phần pháp, thì là Chứng chính pháp.
Nói cách khác, Giáo chính pháp tức là thể
của chính pháp thắng nghĩa. [X. kinh Tạp
a hàm Q.25; kinh Tăng nhất a hàm Q.48;
kinh Thắng thiên vương bát nhã ba la mật

Q.5 phẩm Chứng khuyến; luận Tạp a tì
đàm tâm Q.10; luận Đại trí độ Q.34].
II. Chính pháp. Là một trong ba thời
Chính pháp, Tượng pháp, Mạt pháp. Sau
khi đức Phật nhập diệt, giáo pháp ngài để
lại nơi đời, y theo đó mà tu hành thì có thể
chứng quả, gọi là Chính pháp. (xt. Chính
Tượng Mạt).
CHÍNH PHÁP CỰ
........
Chính pháp tức là giáo pháp do đức Phật
nói. Chính pháp cự, có nghĩa là Phật pháp
cũng như ngọn đuốc, có thể soi sáng đường
sống chết tối tăm, khiến chúng sinh si mê
thoát li phiền não mà hướng tới chính đạo
Niết bàn, cho nên dùng ngọn đuốc (Cự) để
thí dụ. Tam luận huyền nghĩa (Đại 45, 6
trung), nói: “Khéo léo nói pháp, thắp đuốc
chính pháp, diệt cờ tà kiến”.
CHÍNH PHÁP KIỀU
Kiều, là cây cầu; cầu có thể giúp người
qua sông; giáo pháp do đức Phật nói có khả
năng khiến chúng sinh vượt qua bể khổ
sống chết, cho nên dùng cầu để thí dụ chính
pháp. Kinh Đại phương đẳng đại tập quyển
56 (Đại 13, 379 thượng), nói: “Đuốc pháp
sẽ diệt tắt, xe pháp không quay chuyển; cầu
chính pháp gãy nát, chân pháp không đi
nữa”.
CHÍNH PHÁP HOA KINH
Gồm mười quyển. Do ngài Trúc pháp
hộ đời Tây Tấn dịch, thu vào Đại chính
tạng tập thứ 9. Là bản dịch xưa nhất trong
ba bản dịch của kinh Pháp hoa hiện còn.
Bản kinh này được dịch vào năm Thái
khang thứ 7 (286), do Niếp thừa viễn dịch
ra chữ Hán, Trương sĩ minh, Trương trọng
chính viết chép, Trúc lực, Bạch nguyên tín

cùng xem lại. Nguyên bản của kinh này là
bản lá bối gồm sáu nghìn năm trăm kệ tụng
được tàng trữ trong cung vua nước Vu điền,
trong kinh có một lượng lớn các chuyện
cổ thí dụ mà trong kinh Diệu pháp liên
CHÍNH PHÁP HOA KINH

C
946
hoa do ngài Cưu ma la thập dịch không có.
Hơn nữa, tên các phẩm có khác với kinh
Diệu pháp liên hoa cũng không ít, vì thế
bản dịch này là tư liệu trọng yếu cho việc
nghiên cứu đối chiếu với kinh Pháp hoa.
Toàn bộ kinh có hai mươi bảy phẩm,
nội dung đại khái tương đồng với bản dịch
của Cưu ma la thập. Nhưng trong phẩm
Dược thảo (La thập dịch là Dược thảo dụ
phẩm) có thí dụ vấn đáp của Ca diếp và
mặt trời mặt trăng sinh tối tăm, trong phẩm
Thụ ngũ bách đệ tử quyết (La thập dịch là
Ngũ bách đệ tử thụ kí phẩm), có thí dụ vào
biển lấy của báu; trong phẩm Dược vương
Như lai (La thập dịch là Pháp sư phẩm) có
việc vua Bảocái và một nghìn Thái tử Thiện
cái cúng dường pháp; lại các bài chú đều dịch
Phạm ra Hán; trong các phẩm Tổng trì (La
thập dịch là Đà la ni phẩm) và Lạc phổ hiền
(La thập dịch là Phổ hiềnbồ tát khuyến phát
phẩm) có rất nhiều sự sai khác trong việc
dịch Đà la ni ra chữ Hán; đem phẩm Đề bà
đạt đa và phẩm Kiến bảo tháp hợp lại làm
phẩm “Thất bảo tháp”; phẩm Quan thế âm
phổ môn (La thập dịch là Quan thế âm bồ
tát phổ môn phẩm), không có “Trùng tụng”;
phẩm Chúc lụy được đặt ở sau cùng. [X. Xuất
tam tạng kí tập Q.8; Lịch đại tam bảo kỉ Q.11;
Khai nguyên thích giáo lục Q.11, Q.14]. (xt.
Diệu Pháp Liên Hoa Kinh).
CHÍNH PHÁP LUÂN THÂN
Chỉ thân diễn nói chính pháp. Là một
trong ba luân thân của Mật giáo. Đối lại với
Tự tính luân thân và Giáo lệnh luân thân.
Tức là Bồ tát từ nơi thân tự tính của Như

lai mà sinh ra, đem chính pháp rộng độ
chúng sinh, thoát li phiền não ác nghiệp.
Luân, bánh xe, là một lợi khí đập tan kẻ
địch xấu ác, cho nên dùng luân thân để thí
dụ. Cứ theo Lí thú thích quyển hạ chép,
thì đức Phật Tì lô giá na quay bốn thứ bánh
xe pháp, tức là Kim cương luân, Bảo luân,
Pháp luân và Yết ma luân. Cứ theo Nhân
vương hộ quốc bát nhã ba la mật đa kinh
Đạo tràng niệm tụng nghi quĩ quyển thượng
chép, thì năm Bồ tát y vào Pháp luân và
Giáo lệnh luân mà hiện thân, thân pháp
luân là thân chân thực, tu hành mong được
báo đáp thân ấy. Bí tạng kí liệt kê thân
Chính pháp luân của năm Phật, tức bồ tát
Bát nhã là thân chính pháp luân của Đại
nhật Như lai, Kim cương tát đóa là thân
chính pháp luân của Phật A súc, Kim cương
tạng vương là thân chính pháp luân của
Phật Bảo sinh, bồ tát Văn thù là thân chính
pháp luân của Phật A di đà, Kim cương
nha là thân chính pháp luân của Phật Bất
không thành tựu. (xt. Tam Luân Thân).
CHÍNH PHÁP LUẬT
Chỉ giới luật. Tức giới học dựa vào giáo
pháp của đức Phật mà được thành lập, để
phân biệt với giới cấm của ngoại đạo mà gọi
là chính pháp luật. Từ ngữ này được thấy
rải rac trong các kinh Tạp a hàm quyển 44,
Trung a hàm quyển 28. Lại giới luật của
tông Chân ngôn Nhật bản cũng gọi là chính
pháp luật, do Từ vân ở chùa Cao qui đề
xướng vào khoảng năm Diêu hưởng (1744-
1748); tức là đem luật nghi của Mật giáo
thêm vào với giới pháp của Đại thừa, Tiểu
thừa, cho đến việc may cắt ca sa đều có qui
định nghiêm khắc. Khoảng năm Minh trị
(1868-1912) lại có Vân chiếu, Khánh Vân

thừa kế pháp ấy. [X. Luật uyển tăng bảo
truyện Q.15; Từ vân tôn giả toàn tập Q.6;
Tôn giáo nghiên cứu tân đệ thập chi nhất
Từ vân tôn giả chi chính pháp luật (Thường
bàn đại định)].
CHÍNH PHÁP MINH NHƯ LAI
Tức là danh hiệu của bồ tát Quán thế
CHÍNH PHÁP LUÂN THÂN

C
947
âm khi đã thành Phật ở quá khứ. Còn gọi
là Chính pháp minh vương. Cứ theo kinh
Thiên thủ thiên nhãn quán thế âm bồ tát
quảng đại viên mãn vô ngại đại bi tâm đà la
ni chép, thì bồ tát Quán thế âm cũng gọi là
Quán thế âm tự tại, Nhiên sách, Thiên
quang nhãn, có đầy đủ sức uy thần chẳng
thể nghĩ bàn, đã thành Phật trong vô lượng
kiếp ở quá khứ, tên là Chính pháp minh
Như lai. Nhưng vì nguyện lực đại bi, muốn
khuyến khích hết thảy Bồ tát rộng độ chúng
sinh, nên thị hiện làm hình Bồ tát.
CHÍNH PHÁP NHÃN TẠNG
...........
I. Chính pháp nhãn tạng. Chỉ tâm ấn
Thiền mà Phật Phật tổ tổ truyền ngoài kinh
giáo. Còn gọi là Thanh tịnh pháp nhãn.
tức dựa vào mắt trí tuệ (mắt chính pháp)
thấy suốt chân lí, là pháp thấu triệt muôn
đức bí tàng (tạng), cũng tức là cảnh giới
ngộ của nội tâm đức Phật; Thiền tông coi
đó là Bồ đề sâu xa kín nhiệm nhất, từ đức
Thích tôn lần lượt truyền đến Đạt ma, lấy
tâm truyền tâm, từ tâm của thầy đến tâm
học trò.
Liên đăng hội yếu quyển một chép, trên
hội Linh sơn đức Thế tôn cầm hoa dạy
chúng, chúng đều im lặng, chỉ có Ca diếp
mỉm cười. Đức Thế tôn nói (Vạn tục 136,
221 thượng): “Ta có chính pháp nhãn tạng,
Niết bàn diệu tâm, thực tướng vô tướng,
chẳng lập văn tự, truyền ngoài kinh giáo,
nay giao phó cho Ma ha Ca diếp.”
Trong đây, câu “Chính pháp nhãn tạng,
Niết bàn diệu tâm”, nói tắt là chính pháp

diệu tâm, là ý nói đức Thế tôn đã chứng
được chân lí rất sâu xa không thể nghĩ bàn,
cảnh giới đại ngộ ấy tức là cái tâm Phật
mầu nhiệm sâu kín, không thể dùng lời nói
mà biểu hiện hoặc nắm bắt được. Lại chính
pháp nhãn tạng tức là cái mà kinh Pháp
hoa gọi là “tri kiến của Phật”, và Niết bàn
diệu tâm là bản thể của tâm Phật, bản thể
vắng lặng, cho nên gọi là Niết bàn; chẳng
thể nghĩ bàn phân biệt, cho nên nói là diệu;
đó là diệu pháp nói trong kinh Pháp hoa.
Bởi thế, những câu Chính pháp nhãn tạng,
Thanh tịnh pháp nhãn, đại khái là chỉ
Chính pháp vô thượng mà một đời đức Phật
đã nói ra.
Thuyết Chính pháp nhãn tạng, ở thời
đại Tùy, Đường chưa thấy được truyền chép,
đến đời Tống mới thấy trong Ngữ lục của
Thiền tông, có lẽ do các vị tăng thời Tống
căn cứ vào câu nói trong kinh Niết bàn
(bản Bắc) quyển 2 (Đại 12, 377 hạ): “Ta
nay có Chính pháp vô thượng, giao phó
hết cho Ma ha Ca diếp” rồi chuyển biến
mà thành chăng? [X. Cảnh đức truyền đăng
lục Q.1 mục Ma ha ca diếp phó pháp; Nhân
thiên nhãn mục Q.5 mục Tông môn tạp
lục chiêm hoa; Tục truyền đăng lục Q.2;
Ngũ đăng hội nguyên Q.1; Chính pháp
nhãn tạng (Đạo nguyên); Biện đạo thoại].
II. Chính pháp nhãn tạng. Gồm sáu
quyển, do Đại tuệ Tông cảo (1089-1163)
đời Tống soạn. Thu vào Vạn tục tạng tập
118. Nội dung thu tập các lời nói pháp và
cơ duyên của các bậc tôn túc xưa, tất cả
hơn trăm thiên và có phụ thêm những lời
bình luận ngắn của soạn giả. Năm Thiệu
hưng 11 (1141) đời Nam Tống, Tông cảo
vì tội mà phải dời đến ở Hành châu, trong

thời gian này, các bậc đại đức từ các phương
đi lại thù tạc đàm đạo, những lời đàm đạo
ấy được thị giả là Xung mật Tuệ nhiên ghi
chép lại, đến năm Thiệu hưng 17 thì biên
xong và cho san hành ngay. Tục gọi là Đại
tuệ chính pháp nhãn tạng. Năm Vạn lịch
44 (1616) đời Minh, sa môn Tuệ duyệt ở
am Phổ thiện và cư sĩ Xuân môn Từ hoằng
trạch, phụ thêm các bài tựa của Viên trừng
và Lí nhật Hoa, phụ cả thư củaTông cảo
trả lời quan Thị lang Trương tử thiều, rồi
khắc lại. [X. Thiền tịch chí Q.thượng].
CHÍNH PHÁP NHÃN TẠNG

C
948
III. Chính pháp nhãn tạng. Gồm chín
mươi lăm quyển. Do tổ của tông Tào động
Nhật bản là Vĩnh bình Đạo nguyên soạn.
Thu vào Đại chính tạng tập 82. Là tập pháp
ngữ bằng tiếng Nhật do Đạo nguyên biên
soạn trong khoảng hai mươi ba năm, từ năm
ba mươi hai tuổi đến năm năm mươi tư tuổi.
Chính pháp nhãn tạng vốn chỉ chính pháp
của đức Phật nói trong một đời. Còn Chính
pháp nhãn tạng của Đạo nguyên là do sự
biên chép các giáo nghĩa Phật giáo, kinh
điển, công phu hàng ngày, chỉ bày các pháp
môn, phân tích các công án v.v... mà thành,
toàn bộ sách có tất cả chín mươi lăm thiên,
được xem là sách triết học cao nhất mà đã
từng do một người Nhật soạn. Đặc biệt là
thiên “Hữu thời”, là do Đạo nguyên ngồi
Thiền và tu quán mà thể chứng được thời
gian và tồn tại, được coi là sự thể hiện tư
tưởng Phật giáo Nhật bản một cách sâu xa
nhất, kín nhiệm nhất. Ý chỉ chủ yếu của sự
thể chứng ấy là, thời gian tức là tồn tại, hết
thảy sự tồn tại (muôn pháp), không sự tồn
tại nào không là thời gian; thời gian đã
không trở ngại, thì giữa các vật cũng không
ngại trở lẫn nhau; mỗi một Sát na tức là
chỉnh thể của thời gian, mỗi một Sát na
cũng bao hàm muôn vật muôn tượng. Sách
này là điển tịch trọng yếu nhất của tông
Tào động Nhật bản. [X. Chính pháp nhãn
tạng tùy văn kí; Thiền học tạp chí số 20,
22, 23].
CHÍNH PHÁP NHÃN TẠNG TÙY VĂN KÍ
....................
Gồm sáu quyển. Do sư Hoài trang (1198-

1280) thuộc tông Tào động Nhật bản soạn.
Nội dung biên tập các lời pháp của tông tổ
là Thiền sư Vĩnh bình Đạo nguyên. Khi
thầy là Đạo nguyên biên soạn Chính pháp
nhãn tạng, Hoài trang đứng hầu bên cạnh,
được nghe những lời pháp bèn ghi lại mà
thành sách này. Câu “Người học đạo cần
phải an phận nghèo hèn” là câu danh ngôn
mà sách này đặc biệt nhấn mạnh.
CHÍNH PHÁP NIÊM XỨ KINH
..............
Phạm: Saddharma-smfty-upasthàna
-sùtra. Gồm bảy mươi quyển. Do ngài Bát
nhã lưu chi đời Bắc Ngụy dịch. Dịch âm là
Tát đát la ma tất ma la địa ô bà tát đát nô
nô ma tô đát la. Cũng gọi là Chính pháp
niệm kinh. Thu vào Đại chính tạng tập 17.
Lý do phát khởi kinh này là vì ngoại đạo
đem các vấn đề ba nghiệp thân khẩu ý chất
vấn các tỉ khưu mới xuất gia, nên đức Thế
tôn mới nói rộng “Pháp môn chính pháp
niệm xứ”, thuyết minh mối quan hệ nhân
quả của ba cõi sáu ngã. Cũng tức là dựa vào
Thập thiện nghiệp đạo phẩm, Sinh tử
phẩm, Địa ngục phẩm, Ngã quỉ phẩm, Súc
sinh phẩm, Quán thiên phẩm, Thân niệm
xứ phẩm v.v..., để xem xét nhân quả của
sáu ngã sống chết mà nói rõ đạo chán lìa.
Tư tưởng kinh này lấy sự tu đạo của tỉ khưu
làm chủ, tuy thuộc phạm trù Tiểu thừa,
nhưng cấu tứ kì đặc, bút pháp khoáng đạt
và luôn luôn cho thấy manh nha của tư
tưởng Đại thừa. Nhất là đối với sự quan hệ
nhân quả của luân hồi sáu ngã, miêu thuật
rất chính xác và tỉ mỉ.
So sánh đối chiếu với kinh Chính pháp
niệm xứ Trong tạng kinh Cao li, thì trong
phẩm Quán thiên và phẩm Địa ngục có bỏ

sót mất nhiều câu. Còn về người dịch kinh
này, cứ theo Khai nguyên thích giáo lục
quyển 6 nói, thì do ngài Cù đàm bát nhã
lưu chi dịch; Lịch đại tam bảo kỉ quyển 9
cho biết kinh được dịch vào niên hiệu Hưng
hóa năm đầu (539) đời Đông Ngụy; nhưng
Pháp kinh lục bản Cao li quyển 3, chỉ nói
dịch giả là Lưu chi đời Bắc Ngụy; ba bản
Tống, Nguyên, Minh thì bảo là sa môn Bồ
đề lưu chi đời Bắc Ngụy. Ngoài ra, kinh
Diệu pháp thánh niệm xứ 8 quyển do Pháp
CHÍNH PHÁP NHÃN TẠNG TÙY VĂN KÍ

C
949
thiên đời Tống dịch, về nội dung, đại ý cũng
tương đồng với kinh này. [X. Đại đường
nội điển lục Q.4; Tục cao tăng truyện Q.1;
Chí nguyên pháp bảo khám đồng tổng lục
Q.7; Duyệt tạng tri tân Q.30].
CHÍNH PHÁP THỌ
Chỉ thọ mệnh của chính pháp. Sau đức
Phật nhập diệt, trong vòng từ năm trăm
năm đến một nghìn năm là thời kì chính
pháp của đức Phật ở đời, gọi là Chính pháp
thọ. Ở thời kì này, lấy Giáo, Hành, Chứng
làm thể của chính pháp. Luận Câu xá quyển
29 (Đại 29, 152 trung), nói: “Đã biết thọ
mệnh chính pháp của Như lai, dần dần
chìm mất”. (xt. Chính Tượng Mạt).
CHÍNH PHÁP Y
Tôn hiệu của đức Phật. Có nghĩa là đức
Phật đem chính pháp trao cho chúng sinh,
cho nên lấy Phật làm nơi nương tựa của
chính pháp mà gọi là Chính pháp y. Kinh
Thắng man chương Nhiếp thụ thứ 4 (Đại
12, 219 thượng), nói: “ Phật là mắt thực trí
thực, là pháp căn bản, là pháp thông suốt,
là nơi y chỉ của chính pháp”. Lại tỉ khưu, tỉ
khưu ni, ưu bà tắc, ưu bà di v.v..., khi chính
pháp sắp diệt, không nịnh hót quanh co,
không lừa gạt, không giả dối, mà ưa thích
chính pháp, hộ trì chính pháp, thì chắc
chắn sẽ được chư Phật thụ kí.
CHÍNH QUẢ
.....
I. Chính quả, có nghĩa là tu đạo mà
được chứng ngộ. Còn gọi là Chứng quả.
Quả, là nghĩa kết quả chắc thật. Chính quả,
là nói cái quả nhờ sự học Phật, tu Phật mà

chứng được, có khác với sự tu luyện mù
quáng của ngoại đạo, cho nên nói là chính.
(xt. Chứng Quả).
II. Chính quả, đặc biệt chỉ thân của
hữu tình. Là do nơi nghiệ

gia hành (phép dự bị) bảy ngày trước, xong
phép ấy rồi mới bắt đầu tu phép sám chính
thức, tức gọi là Chính sám hối. Còn gọi là
sám pháp, tức là y theo lời dạy trong các
kinh, đối trước chư Phật và Bồ tát mà ăn
năn những tội lỗi đã phạm.
CHÍNH SÁM HỐI

cho đến Thập địa mới dứt hết. [X. kinh Bồ
tát địa trì Q.8; Hoa nghiêm ngũ giáo chương
Q.3; Quán kinh huyền nghĩa phận; Thiên
thai tứ giáo nghi; Quán kinh huyền nghĩa
phận truyền thông kí Q.1].
CHÍNH TẠP NHỊ HÀNH
Là chính hành và tạp hành nói gộp lại.
Trong Quán kinh sớ Tán thiện nghĩa, ngài
Thiện đạo đời Đường, đem tất cả sự tu hành
chia làm hai thứ là Chính và Tạp. Chính
hành là:
1. Đọc tụng các kinh điển Tinh độ.
2. Quán tưởng y báo chính báo đẹp đẽ
tại cõi Tịnh độ của Phật A di đà.
3. Lễ bái tượng Phật A di đà.
4. Xưng niệm danh hiệu Phật A di đà.
5. Tán thán cúng dường Phật A di đà.
Nếu ngoài Phật A di đà ra, còn lấy chư
Phật và Bồ tát khác làm đối tượng, thì gọi
là Tạp hành. Cũng có thuyết cho ngoài năm
chính hành kể trên, các thiện hành ba học,
sáu độ là tạp hành.
Trong Tuyển trạch bản nguyện niệm
Phật tập, tổ của tông Tịnh độ Nhật bản là
ngài Nguyên không, đứng về phương diện
được và thua của hai hành chính và tạp
mà lập năm thứ tương đối, tức là:
1. Thân sơ đối.
2. Gần xa đối.
3. Có xen hở không xen hở đối.
4. Không hồi hướng hồi hướng đối.
5. Thuần tạp đối.
[X. Tuyển trạch truyền hoằng quyết nghi
sao Q.2 (Lương trung)]. (xt. Ngũ Chính
Hành).
CHÍNH THỤ
Phạm, Pàli: Samàpatti. Dịch âm là
Tam ma bát để, Tam ma bạt đề, Tam ma

nga. Dịch ý là Đẳng chí, Chính định hiện
tiền. Là trạng thái xa lìa tà tưởng mà lãnh
thụ cái cảnh (đối tượng) chính lúc đang
duyên theo. Cũng tức là khi vào định, dùng
CHÍNH SĨ

C
951
sức định khiến cho thân, tâm lãnh thụ
tướng an hòa bình đẳng. Lại định tâm mà
lìa tà loạn gọi là “chính”, không nghĩ không
tưởng mà nhận pháp ở nơi tâm gọi là “thụ”,
cũng như tấm gương vô tâm mà ảnh hiện
mọi vật. Quán kinh huyền nghĩa phận (Đại
37, 247 hạ), nói: “Chính thụ có nghĩa là,
tâm tưởng đều bặt, suy tư mất hết, tam muội
tương ứng, gọi là chính thụ”. Cũng có thuyết
bảo Chính thụ là tên gọi khác của Tam
muội; Tam ma địa (Phạm: Samàdhi) hoặc
Thiền định.
Chính thụ dịch mới là “ Đẳng chí”. Cứ
theo luận Đại tì bà sa quyển 162 nói, thì
Đẳng trì, Tam ma địa và Đẳng chí có khác
nhau, vì Đẳng trì chỉ thông với định hữu
tâm, còn Đẳng chí thì rộng thông cả định
hữu tâm và vô tâm. Luận Câu xá lấy định
Tứ thiền, Tứ vô sắc làm Đẳng chí. Đại thừa
nghĩa chương quyển 13, lấy định diệt tận,
định vô tưởng làm Đẳng chí. Lại Tuệ viễn
trong Quán vô lượng thọ kinh nghĩa sớ
quyển cuối và Trí khải trong Quán vô lượng
thọ Phật kinh sớ quyển hạ, bàn về câu nói
trong kinh Quán vô lượng “Dạy con tư duy,
dạy con chính thụ” mà cho ba Phúc nghiệp
tán thiện là tư duy, mười sáu phép quán
định thiện là chính thụ. [X. kinh Tạp a
hàm Q.17; kinh Hoa nghiêm (bản dịch cũ)
Q.11 phẩm Công đức hoa tụ bồ tát thập
hành; kinh Bồ tát địa trì Q.9; luận Giải thoát
đạo Q.2; luận Du già sư địa Q.67; luận Tạp
a tì đàm tâm Q.7]. (xt. Tam Muội, Tam Ma
Bát Để, Định).
CHÍNH THỪA PHƯƠNG TIÊN THỪA

Là Chính thừa và Phương tiện thừa nói
gộp lại. Dùng pháp môn chân chính mà
hóa độ chúng sinh, gọi là Chính thừa; dùng
pháp môn tạm thời đặt ra, thì gọi là Phương
tiện thừa. Nhiếp đại thừa luận thích (bản
dịch đời Lương) quyển 15 (Đại 31, 1264
hạ), nói: “Thừa: có người, pháp; người: có
người Đại thừa, có người Tiểu thừa; pháp:
có pháp phương tiện thừa, có pháp chính
thừa. Chuyển phương tiện thừa tu trì chính
thừa, gọi là cứu tế thừa”. Tức là lấy pháp
Tiểu thừa làm phương tiện thừa, pháp Đại
thừa làm Chính thừa.
CHÍNH THƯƠNG VIÊN
Nóichung, chỉ các cơ cấu của chính
phủ Nhật bản, hoặc các kho tàng trọng
yếu đặt trong các chùa lớn. Ngày xưa gọi
là Chính tạng viện. Nay, Chính thương
viện là đặc biệt chỉ cho cái kho sắc phong
nằm về góc tây bắc chùa Đông đại, ở Nại
lương tại Nhật bản, có ba kho Bắc, Trung,
Nam.
Còn gọi
là Đông
đại tự sắc
phong
tạng, tên
khác là
Song
thương
hoặc Tam
thương.
Năm
Minh trị
Bức Tranh Phật Vẽ Trên Vải Gai Ở
Viện Chính Hưng
Kho Báu Viện Chính Thương
CHÍNH THƯƠNG VIÊN

C
952
(1868-1912) trở đi, là tài sản của Hoàng
gia, do Cung nội sảnh Thư lăng bộ quản lí.
Năm Thiên bình thắng bảo thứ tám
(756), nhân ngày cúng “Thất thất” của
Thiên hoàng Thánh vũ, Hoàng hậu Quang
minh đem các di vật của Thiên hoàng dâng
cúng đức Đại Phật, làm sắc phong vĩnh cửu,
cho nên sự hoàn chỉnh và phong phú của
các vật loại được thu vào trong viện khiến
người ta choáng ngợp. Các phẩm vật được
tàng trữ có nhiều loại, có thể chia làm loại
phục sức, loại khí cụ dùng hàng ngày, dụng
cụ văn phòng, dụng cụ du hí, nhạc khí,
nhạc cụ, dược vật, thư tịch, vũ khí vũ trang,
dụng cụ thợ mộc, dụng cụ khâu may, di vật
làm việc, di vật Phật giáo, tạp vật v.v... tất
cả không những chỉ là tư liệu trọng yếu để
tìm hiểu sự sinh hoạt của quí tộc đương
thời, mà còn có thể qua đó biết được cái
tình hình đương thời tiếp xúc với văn hóa
Trung quốc nữa. [X. Đông đại tự chư già
lam lược lục; Đông đại tự yếu lục Q.5, Q.8].
CHÍNH TÍN
.....
Có nghĩa là niềm tin ngay thẳng. Đối
lại với “Tà tín.....”. Tức chỉ tâm kiền thành
tin nơi chính pháp của đức Phật, lòng tin
ấy không vì gặp các đạo khác mà sinh ý
nghi ngờ. Luận Đại thừa khởi tín (Đại 32,
575 trung), nói: “Khởi chính tín Đại thừa”.
[X. kinh Duy ma phẩm phương tiện].
CHÍNH TÍN NIÊM PHẬT KÊ
Có một quyển. Do tổ khai sáng của Tịnh
độ chân tông Nhật bản là Thân loan soạn.
Nói tắt là Chính tín kệ. Là kệ tụng chép

phụ vào cuối quyển “Hành” trong sách Giáo
hành tín chứng văn loại, gồm một trăm hai
mươi câu thất ngôn. Nội dung tường thuật
đại cương nghĩa trọng yếu của Chân tông,
nói rõ hai pháp làm và tin là trọng yếu nhất
của tông. Có dẫn dụng các câu văn trong
kinh Lăng già, luận Thập trụ tì bà sa, luận
Vãng sinh, Vãng sinh luận chú, An lạc tập,
Quán kinh sớ, Vãng sinh yếu tập, Tuyển
trạch bản nguyện niệm Phật tập v.v..., lần
lượt tán thán đức Thế tôn, và các ngài Thiên
thân, Đàm loan, Đạo xước, Thiện đạo,
Nguyên tín, Nguyên không v.v... Bảo rằng
y theo các Thánh giáo có thể được niềm
tín chân thực, mà tu hành chân thực thì là
tha lực niệm Phật, cũng tức lấy lòng tín ấy
làm chính nhân, lấy việc xưng danh niệm
Phật để đền ơn trả đức làm chính hành,
đặc biệt nhấn mạnh việc xưng danh niệm
Phật chính là giáo nghĩa của Tịnh độ chân
tông. Kệ tụng này cùng với “Hòa tán” đều
được niệm tụng trong khoá tụng sớm chiều
tại Nhật bản, hiện nay cũng còn lưu hành
rất rộng. [X. Chân tông đới bội kí Q.thượng;
Tổ môn cựu sự kí Q.2].
CHÍNH TÍNH LI SINH
Là tên khác của Kiến đạo. Tiếng dùng
của các nhà Pháp tính, Pháp tướng. Còn
gọi là Thánh tính li sinh. Có nghĩa là chính
tính vào ngôi Kiến đạo được Thánh đạo
Niết bàn, đã dứt hết mọi phiền não không
sót mà xa lìa sự sống phiền não. Cứ theo
luận Đại tì bà sa quyển ba nói, thì Chính
tính, tức là tính Niết bàn, Thánh đạo thuần
chính, không tà khúc; Sinh, là tên gọi khác
của phiền não, hoặc bảo là thiện căn chưa
thành thục, có thể khiến hữu tình vòng
quanh trong bể khổ sống chết. Nay cái lí

Niết bàn đã chứng được, có khả năng thoát
li sự sống phiền não, hoặc là trí Thánh đạo
vô lậu có thể siêu việt thiện căn chưa thành
thục, vì thế gọi là Chính tính li sinh. Lại
tuy Chính tính li sinh thông cả Kiến đạo,
Tu đạo và Vô học đạo, nhưng vì Kiến đạo
là đầu, ý nghĩa đặc biệt trọng yếu, cho nên
là tên khác của Kiến đạo. [X. luận Câu xá
CHÍNH TÍN

C
953
Q.23; Bộ chấp dị luận; Du già luận kí Q.13
phần trên; Thành duy thức luận thuật kí
Q.10 phần cuối]. (xt. Thánh Tính Li Sinh).
CHÍNH TÔNG
.....
Chỉ tông chỉ chính truyền. Tức chỉ Phật
pháp đời đời chính truyền từ đức Thích
tôn đến nay. Cứ theo Truyền pháp chính
tông kí quyển 1 Thích ca Như lai truyện
chép, thì chính tông do Thánh nhân kín
đáo đem truyền cho người lãnh nhận,
không thể biết được nơi nào và bao giờ thì
truyền. Trong Thiền lâm, tự xưng giáo nghĩa
của Thiền tông là chính tông. Đời sau cũng
nói chung phái chính do vị Sơ tổ truyền
cho gọi là phái chính tông. Vân phong
Duyệt thiền sư ngữ lục tự (Vạn tục 118 -
349 thượng), nói: “Không nhận Nhiên đăng
kí biệt, tự đề ra ba ấn chính tông”. [X. Bích
nham lục tắc 32].
CHÍNH TÔNG PHẦN
........
Bắt đầu từ ngài Đạo an đời Đông Tấn,
kinh Phật được chia làm ba phần là phần
Tựa, phần Chính tông và phần Lưu thông.
Trong đó, bộ phận nói về tông chỉ chính
yếu của bộ kinh, gọi là Chính tông phần.
cũng gọi là Chính thuyết phần. (xt. Tam
Phân Khoa Kinh).
CHÍNH TÔNG TÂM ẤN HẬU TỤC LIÊN PHƯƠNG
Có một quyển. Do sư Thiện xán đời
Minh biên soạn. Thu vào Vạn tục tạng tập
148. Lấy phủ Phúc châu tỉnh Phúc kiến
làm trọng tâm, ghi chép quê quán, tên họ
và những lời nói pháp cơ duyên của cả tăng

và tục hơn bảy mươi người đương thời.
Nhưng chưa in Tựa, Bạt mà chỉ có một bài
kệ phụ ở cuối quyển. (Vạn tục 148, 192
hạ): “Tổ ấn truyền cho nhau, có duyên nối
tiếp mãi, Dặn ngươi nên tôn trọng, thắp
ánh sáng tổ tông”.
CHÍNH TRÍ
.....
Phạm: Samyag-jĩàna,Pàli: Sammàĩàịa.
I. Chính trí. Chỉ trí tuệ hợp với chính
lí, đối lại với “Tà trí.....”. Tức là trí tuệ lìa
sự tà chấp phân biệt của phàm phu ngoại
đạo và sự cố chấp thiên lệch của người Nhị
thừa mà khế hợp vói diệu lí Trung đạo.
Trong Nhân minh thì chỉ Chân hiện luợng
và Chân tỉ lượng, vốn dịch ý của chữJĩàna
trong tiếng Phạm. Cứ theo luận Nhân minh
nhập chính lí chép, thì đó là trí lượng biết
tự tính sai biệt của các pháp một cách như
thực, là trí tuệ lìa các duyên nhơ nhuốm
mà đạt đến Niết bàn. [X. luận Đại trí độ
Q.3; Nhân minh nhập chính lí luận sớ
Q.hạ; Vãng sinh luận chú Q.hạ (Đàm
loan)].
II. Chính trí. Chỉ trí vô lậu tận trí và
vô sinh trí do ngôi vị Vô học đã thành tựu
được. Là một trong mười chi Vô học. Luận
Câu xá quyển 25 (Đại 29, 133 hạ), nói: “Thể
của chính thoát chính trí là gì? Tụng rằng:
‘Hữu học còn trói buộc, không có trí chính
thoát, giải thoát là vô vi, thắng giải hoặc đã
diệt, hữu vi vô học chi, tức hai giải thoát
uẩn, chính trí nói như giác, là tận vô sinh
trí’”. Chính trí này lấy tận trí, vô sinh trí
làm thể, duy có ngôi vị Vô học mới có thể
thành tựu được.
Đứng về phương diện rộng, hẹp của kiến
và trí mà nói, thì luận Đại tì bà sa quyển 97

bảo, trong mười trí hữu lậu và vô lậu, thì
tận trí và vô sinh trí thuộc trí vô lậu, còn
tám trí là thế tục trí, pháp trí, loại trí v.v...
đều nhiếp vào chính kiến vô lậu. Luận
Thành thực quyển 16 phẩm Kiến trí, thì
bảo chính kiến và chính trí là nhất thể,
không sai khác. [X. Trung a hàm Q.47 kinh
CHÍNH TRÍ

C
954
Ngũ chi vật chủ; luận Đại tì bà sa Q.94;
luận Thuận chính lí 73; Câu xá luận quang
kí Q.25].
III. Chính trí. Là trí vô lậu căn bản và
trí hậu đắc do hàng Tam thừa tu tập. Cứ
theo luận Du già sư địa quyển 72 nói, thì
Chính trí có hai thứ:
1. Duy nhất thế gian chính trí, tức là trí
căn bản của Thanh văn, Duyên giác và Bồ
tát thông suốt chân như.
2. Thế gian xuất thế gian chính trí,
Thanh văn, Duyên giác sau khi dùng chính
trí đầu tiên để thông suốt chân như, do
chính trí xuất thế gian của thế gian được
sau này, mà có thể phân biệt hết thảy tướng
sai biệt. [X. kinh Đại thừa nhập lăng già
Q.5; Nhiếp đại thừa luận thích (bản dịch
đời Đường) Q.5; luận Tam vô tính
Q.thượng; luận Biện trung biên Q.trung].
CHÍNH TRỢ NHỊ NGHIÊP
...........
Là chính nghiệp và trợ nghiệp nói gộp
lại. Cũng gọi là Trợ chính nhị nghiệp.
Chính nghiệp, còn gọi là Chính hành, là
hành của Chân trực tiếp; Trợ nghiệp, còn
gọi là Trợ hành, là hành của nhân gián
tiếp. Trong năm thứ vãng sinh chính hành
là đọc tụng, quán tưởng, lễ bái, xưng danh
và tán thán cúng dường do ngài Thiện đạo
tông Tịnh độ lập ra, thì lấy “xưng danh”
làm chính nghiệp hoặc chính định nghiệp
của sự vãng sinh Tịnh độ, còn bốn thứ kia
là Trợ nghiệp, cả hai gộp lại gọi là Chính
trợ nhị nghiệp. Danh từ này có xuất xứ từ
Quán kinh sớ tán thiện nghĩa.

Xưng danh theo ngài Thiện đạo nói, tức
là một lòng chuyên niệm danh hiệu của
Phật A di đà, bất luận là đi đứng ngồi nằm,
không kể thời gian lâu mau, đều niệm niệm
không bỏ; vì tu hành bản nguyện của đức
Di đà mà thuận theo, thì nhờ nguyện của
Ngài chắc chắn sẽ được vãng sinh Tịnh độ,
cho nên gọi là Chính định nghiệp. Đôi khi
sợ biếng nhác lơ là trong việc “Xưng danh”
nên phải dùng bốn phương pháp đọc tụng,
quán tưởng, lễ bái, và tán thán cúng dường
để giúp thúc đẩy tâm niệm Phật, cho niên
gọi là Trợ nghiệp. Bốn trợ nghiệp này cũng
gọi là Đồng loại trợ nghiệp , đối
lại, nếu phát tâm Bồ đề, xuất gia v.v... mà
tu các hạnh khác ngoài năm chính hành
nói trên, thì gọi là Dị loại trợ nghiệp
...... [X. Tuyển trạch bản nguyện niệm
Phật tập]. (xt. Ngũ Chính Hành, Chính
Hành).
CHÍNH TRỢ TẠP TAM HÀNH
Tức là chính hành, trợ hành và tạp
hành. Trong tông Tịnh độ, chính hành,
tức chỉ năm chính hành do ngài Thiện đạo
đề xướng, hoặc chuyên chỉ việc xưng danh
hiệu của Phật A di đà trong năm chính
hành. Trợ hành, chỉ bốn phương pháp trợ
giúp thêm là đọc tụng, quán tưởng, lễ bái
và tán thán cúng dường. Còn Tạp hành, là
chỉ hết thảy các thiện hạnh khác ngoài
chính hành và trợ hành. (xt. Chính Trợ
Nhị Nghiệp, Chính Tạp Nhị Hành).
CHÍNH TRỰC
.....
Có nghĩa là vuông vức ngay thẳng, tức
chỉ tâm không xiên xẹo quanh co. Cứ theo
sự giải thích trong Vãng sinh luận chú quyển
hạ do sư Đàm loan soạn, thì Bồ tát nương

nơi lòng ngay thẳng mà thương xót hết thảy
chúng sinh. Trong tông Thiên thai, mỗi khi
nói đến giáo pháp do đức Phật nói là pháp
thành Phật duy nhất, mà gọi là chính trực.
CHÍNH TRỰC XẢ PHƯƠNG TIÊN
........
Có xuất xứ từ kinh Pháp hoa, tông Thiên
thai dùng danh từ này để chỉ giáo pháp Nhất
CHÍNH TRỢ NHỊ NGHIÊP

C
955
thừa của Viên giáo. Theo sự giải thích của
các nhà Thiên thai, thì chính, đối với bên
cạnh mà nói; trực, đối với cong queo mà
nói. Trong bốn giáo Tạng, Thông, Biệt,
Viên, đã chẳng thiên về bên hai giáo Thông,
Biệt, cũng chẳng quanh co trong năm thừa
Nhân, Thiên, cho nên gọi là chính trực.
Còn phương tiện, là chỉ cái phương pháp
dắt dẫn chúng sinh đi vào chân thực. Do
đó, lìa bỏ tất cả các pháp môn phương tiện,
mà nói ngay vào giáo chân thực, gọi là Chính
trực xả phương tiện, cũng tức là Viên giáo
nói lên giáo pháp của một đời đức Phật, là
pháp chân thực thành Phật duy nhất.
Pháp hoa văn cú quyển 5 (Đại 34, 62
hạ), nói: “Năm thừa là quanh co, chẳng phải
ngay thẳng, Thông, Biệt thì lệch về bên
cạnh mà chẳng phải chính, nay đều bỏ
những cái thiên lệch quanh co ấy, mà chỉ
nói một đạo chính trực vậy”. Kinh Pháp
hoa phẩm Phương tiện (Đại 9, 10 thượng),
nói: “Đối với Bồ tát, chính trực xả phương
tiện, chỉ nói đạo vô thượng”.
CHÍNH TRỪNG (1274-1339)
Vị tăng tông Lâm tế đời Nguyên. Người
Liên giang, Phúc châu, họ Lưu, tự Thanh
chuyết. Mười sáu tuổi thụ giới Cụ túc tại
chùa Khai nguyên, từng theo hầu các sư
Cốc nguyên nhạc,
Vô phương phổ,
Đại yết chân sáu
năm. Hai mươi sáu
tuổi, đến tham yết
Ngu cực tuệ ở chùa
Tịnh từ, Chiết

giang, giữ chức trông nom lầu kinh. Mười lăm

là Chính pháp (Phạm: Saddharma).
2. Tuy có giáo pháp và người tu hành,
nhưng phần đông không được chứng quả,
gọi là Tượng pháp (Phạm: Saddharmapratirùpaka).
3. Giáo pháp cuối đời, người tuy có theo
giáo, nhưng không thể tu hành chứng quả,
gọi là Mạt pháp (Phạm: Saddharmavipraloba).
Song, Pháp hoa huyền luận quyển mười
nói, sự phân biệt Chính, Tượng có nhiều
thuyết:
1. Khi đức Phật còn tại thế là Chính
pháp, sau khi Phật nhập diệt là Tượng pháp.
2. Thời đại chia thành các bộ phái khác
nhau là Chính pháp, thời đại các bộ phái
chia rẽ lộn xộn là Tượng pháp.
3. Thời đại có nhiều người đắc đạo là
Chính pháp, thời đại ít người đắc đạo là
Tượng pháp.
4. Thời đại chính pháp chưa phá là
Chính pháp, thời đại chính pháp đã phá là
Tượng pháp.
5. Chưa sinh ác pháp là Chính pháp,
đã khởi các pháp ác là Tượng pháp.
6. Trong vòng hai nghìn năm đều thuộc
Chính pháp, mười nghìn năm suy vi là
Tượng pháp.
7. Các Bồ tát thấy pháp Như lai không
có hưng diệt, thường thấy chư Phật, thì dù
một vạn hai nghìn năm cho dến hết thảy
thời đều là Chính pháp, còn các người Nhị
thừa thấy Phật pháp có hưng suy, cho nên
mới phân biệt có Chính, Tượng.
Đến như thời hạn ba thời, các kinh luận
cũng nói khác nhau:
1. Cứ theo các kinh Hiền kiếp quyển 3
và kinh Đại thừa tam tụ sám hối nói, thì
Chính pháp có năm trăm năm, Tượng pháp
cũng có năm trăm năm.

2. Cứ theo Trung quán luận sớ quyển
một phần cuối và luận Thích tịnh độ quần
nghi quyển 3 nói, thì Chính pháp có một
nghìn năm, Tượng pháp cũng có một nghìn
năm.
3. Cứ theo các kinh Đại phương đẳng
đại tập quyển 56, kinh Ma ha ma da quyển
hạ, và Nam nhạc Tư đại thiền sư lập thệ
CHÍNH TƯ DUY

C 957 nguyện văn nói, thì Chính   hó

kinh này cũng tương tự như thuyết trong
kinh Đại tập nói ở trên, theo đó, thuyết “Năm
cái năm trăm năm” của kinh Đại tập, có lẽ
cũng chỉ cái tướng của Chính pháp ở đời.
Song cứ theo Hoa nghiêm kinh tùy sớ
diễn nghĩa sao quyển 2 nêu, thì đem “Năm
cái năm trăm năm” chia làm ba thời kì
Chính,ng
củ

C
958
môn niệm Phật Tịnh độ mới có thể thành
tựu, gọi là Tịnh thành tựu. [X. kinh Tạp a
hàm Q.32; Biên dịch Tạp a hàm Q.6; luận
Thập tụng Q.49; Nhân vương kinh hợp sớ
Q.hạ; An lạc tập Q.hạ; Pháp hoa huyền
tán Q.5; Pháp hoa nghĩa sớ Q.5; Đại tạng
pháp số Q.12; Mạt pháp đăng minh kí]. (xt.
Ngũ Ngũ Bách Niên).
CHÍNH VỊ
Tức là vị đại ngộ, là cảnh giới không có
phiền não, cũng tức là Niết bàn vô vi do
Thanh văn chứng thấy được.
I. Chính vị. Chỉ Niết bàn của Tiểu thừa.
Kinh Duy ma phẩm Vấn tật (Đại 14, 545
hạ), nói: “Tuy quán xét các pháp chẳng sinh,
nhưng không vào chính vị”.
II. Chính vị. Chỉ pháp tính. Trong
Thiền môn gọi chân như tồn tại tràn khắp
là chính vị, là bản thể của các pháp; là từ
ngữ đối lại với “Bàng vị ” (vị bên cạnh
tức là không chính) là các hiện tượng sai
biệt. Cảnh đức truyền đăng lục quyển 22
(Đại 51, 380 hạ) nói: “Tăng hỏi: ‘Trong chính
vị còn có người thành Phật không?’. Sư hỏi
lại: ‘Chúng sinh là ai?’. Tăng nói: ‘Nếu như
vậy thì tất cả thành Phật hết?’. Sư nói: ‘Chính
vị ta còn lại’. Tăng hỏi: ‘Chính vị là thế
nào?’. Sư nói: ‘Ngươi là chúng sinh’”. [X.
Bích nham lục tắc 73].
CHÍNH Y
Chỉ các kinh luận mà một tông lấy làm
căn cứ, trực tiếp là nơi nương tựa cho tông
ấy. Nói đủ là Chính sở y (chỗ nương chính).
Đối lại với “Bàng y .” (chỗ nương phụ).
Chẳng hạn như tông Pháp tướng, trong sáu

bộ kinh và mười bộ luận căn cứ, thì lấy
kinh Giải thâm mật làm Chính y, tông Tịnh
độ lấy ba kinh một luận làm Chính y còn
các kinh luận khác là Bàng y. Nhưng cũng
có tông không phân biệt Chính y, Bàng y,
như các tông Thiên thai, Hoa nghiêm
chuyên lấy Pháp hoa hoặc Hoa nghiêm làm
căn cứ, Tam giai giáo thì coi tất cả kinh do
đức Phật nói cả một đời đều là chỗ nương
chứ không phân biệt chính y hay bàng y.
[X. Tuyển trạch truyền hoằng quyết nghi
sao Q.1; Quán tâm giác mộng sao Q.thượng].
(xt. Bàng Y).
CHU BIẾN PHÁP GIỚI
...........
Phật giáo gọi chỗ ở của pháp là Pháp
giới. Các pháp vô lượng vô biên, đầy ắp vũ
trụ, Pháp giới cũng không bờ không cõi,
bởi thế, chu biến pháp giới là biểu thị cái
nghĩa không đâu mà không đến. Mật giáo
thì bảo công đức pháp thân của Đại nhật
Như lai phổ cập hết thảy, tràn khắp pháp
giới. [X. kinh Kim cương đính phẩm Mạn
thù sư lị bồ tát ngũ tự tâm đà la ni].
CHU CHIÊU CHI
........
Người Tiền đường (Hàng huyện, Chiết
giang) thời Nam triều. Năm sinh năm mất
không rõ. Từng phê phán “Di hạ luận ..
” của Cố hoan mà viết ra “Nạn Cố
đạo sĩ di hạ luận”, trong bản văn này, ông
phê phán và vặn hỏi Cố hoan về các vấn
đề Cố hoan coi trọng Đạo giáo và muốn
đặt Đạo giáo lên trên Phật giáo. (xt. Di Hạ
Luận).
CHU DỊCH THIỀN GIẢI
Gồm ba quyển. Do sa môn Tri húc
(1599- 1655) đời Minh soạn vào năm Sùng

trinh 14 (1641). Trí húc cho “Dịch” là lí rất
mực của trời đất, là nguồn gốc của muôn
vật, rộng lớn tinh vi, không chỗ nào mà
không có. Và nếu lấy tư tưởng gốc mà xét,
thì là Dịch của nhà Nho; lấy thuật số mà
CHÍNH VỊ

C
959
bàn, là Dịch của nhà bốc phệ (xem bói);
dùng nhân duyên mà giải thích, là Dịch
của nhà Phật. Cho nên, ngài Trí húc viện
dẫn thuyết của nhà Nho để đưa vào tông
thú của nhà Phật mà vạch ra rằng, các học
giả Trình, Chu chưa phát huy hết được cái
chí lí, đồng thời, ngài nêu tỏ toàn thể đại
dụng của Thái cực mà thành sách này.
CHU HI (1130-1200)
... Nhà Lí học đời Nam Tống. Người Vụ
nguyên, Huy châu (tỉnh An huy), tự Nguyên
hối, Trọng hối, hiệu Hối am, Hối ông, Tử
dương, đời gọi là Chu tử hoăc Chu văn
công. Đậu tiến sĩ năm Thiệu hưng 18
(1148). Năm hai mươi mốt tưổi gặp Lí diên
bình, được nghe Lạc học chính thống, bèn
theo Bình và tĩnh tâm tu dưỡng, rồi noi
theo cái học của hai Trình và Chu liêm
khê mà tập đại thành nền Lí học đời
Tống. Học thuyết của ông được mệnh
danh là Tống học, Tính lí học, Lí khí học,
Lí học, Đạo học v.v...
Khi còn ít tuổi ông từng đã đọc tụng các
trứ tác của các Thiền sư Đại tuệ Tôn cảo,
Qui sơn Linh hựu, Vĩnh minh Diên thọ và
nghiên cứu rộng các kinh điển. Ngoài ra,
cứ theo truyền, ông còn ngồi Thiền nữa,
do đó có thể biết, học thuyết của ông đã
chịu ảnh hưởng Phật giáo rất nhiều. Tuy
nhiên, đối với Phật giáo, ông cũng tự đứng
về các phương diện mà phê phán và luận
nạn một cách nghiêm khắc, nhất là đối với
thuyết Duy tâm của Phật giáo, ông đã bỏ
hết công sức ra để phê phán, đồng thời
cho rằng, các kinh điển Phật, ngoài “kinh

Bốn mươi hai chương ra”, tất cả các kinh
khác đều có thể đã do người Trung quốc
ngụy soạn hoặc nhuận sắc. Ông trứ tác rất
nhiều, có: Tứ thư chương cú tập chú,
Thông giám cương mục, Chu văn công tập,
Chu tử ngũ loại v.v... Ông mất vào năm
Khánh nguyên thứ 6 đời vua Ninh tôn, thọ
bảy mươi mốt tuổi.
CHU HOÀNH (1532-1612)
Vị tăng đời Minh. Người Hàng châu, họ
Trầm, tự Phật tuệ, hiệu Liên trì. Lúc nhỏ
học Nho, mười bảy tuổi đỗ Tú tài, học hành
nổi tiếng. Chịu ảnh hưởng của người hàng
xóm, nương tâm nơi Tịnh độ, viết bốn chữ
“Sinh tử sự đại” ở đầu án sách để tự cảnh
tỉnh. Qui y Phật giáo lúc trung niên, y vào
sa môn Vô môn Tính thiên ở Tây sơn
xuống tóc và theo sa môn Vô trần ở chùa
Chiêu khánh thụ giới Cụ túc. Lấy việc tham
vấn bốn phương làm chính. Năm Long
khánh thứ năm (1571), sư vào núi Vân thê
tại Hàng châu, ở trong một ngôi chùa đã
hoang phế. Sư thường tiến tu niệm Phật
tam muội, giáo hoá xa gần, tăng chúng tìm
đến, chùa bèn trở thành nơi tùng lâm. Năm
Vạn lịch 12 (1584) viết Vãng sinh tập 3
quyển, năm 30 soạn Lăng nghiêm kinh mô
tượng khí một quyển. Thời ấy, đàn giới bị
cấm đã lâu, sư bảo những người cầu giới
sắm đủ ba áo rồi lên trước đức Phật thụ giới
xin Phật chứng
minh; lại chế định
Thủy lục nghi
văn và Du già
diệm khẩu pháp
để cứu nỗi khổ
trong chốn tối
tăm. Trong ngoài

thành, đào ao
phóng sinh, soạn
Giới sát phóng
sinh văn để răn
cấm sự giết hại.
Sư chủ trương Tịnh độ, kịch liệt chê
trách kẻ cuồng Thiền, cực lực đề xướng
Thiền Tịnh song tu, đạo phong mỗi ngày
một thịnh. Một thời, các bậc sĩ đại phu như
Châu Hoành
CHU HOÀNH

C
960
Tống ứng xương, Lục quan tổ và Phùng
mộng trinh v.v... đều được cảm hóa. Tuổi
già, bệnh phát, sư lại càng siêng Tịnh nghiệp,
viết ba mươi hai điều chẳng lành để cảnh
tỉnh mình và người, lại viết ba điều đáng
tiếc, mười điều đáng mừng để đốc thúc đồ
chúng. Năm Vạn lịch 40 (có thuyết nói 43),
sư tịch, thọ tám mươi mốt tuổi. Đời gọi là
Vân thê hòa thượng, Liên trì đại sư; cùng
với Tử bá, Hàm sơn, Ngẫu ích gọi chung là
bốn đại cao tăng đời Minh. Ngoài các trứ
tác đã ghi ở trên, sư còn có: Thiền quan
sách tiến, Phạm võng giới sớ phát ẩn, A di
đà kinh sớ sao, Hoa nghiêm kinh cảm ứng
lược kí v.v..., tất cả hơn 30 loại. Sau do
Vương vũ Xuân thu tập các trứ tác của sư
lại thành Vân thê pháp vựng 34 quyển. [X.
Thích giám kê cổ lược tục tập Q.3; Tịnh độ
thánh hiền lục Q.5; Bổ tục cao tăng truyện
Q.5; Tục đăng tồn cảo Q.12; Ngũ đăng
nghiêm thống Q.16].
CHU KIỀU NHẤT TAI (1909 - ?)
......
Nhà học giả Phật giáo Nhật bản. Người
huyện Ái tri. Tốt nghiệp khoa Phật giáo tại
Đại học Đại cốc năm 1932. Là cao đệ của
Xích chiểu Trí thiện. Từng là giảng sư của
Đại học Kinh đô, Vụ trưởng học vụ Đại
học Đại cốc, hội viên hội Nhật bản học
thuật, giáo thụ Đại học Đại cốc. Nhà học
giả chuyên khảo về Phật giáo nguyên thủy
và Phật giáo bộ phái. Trứ tác có: Nguyên
thủy Phật giáo tư tưởng chi nghiên cứu,
Nghiệp chi nghiên cứu, Quán đạo bản Câu
xá luận sách dẫn, Câu xá luận chi nguyên

điển giải minh (viết chung với Sơn khẩu
ích), Phật giáo học từ điển (biên chung với
Hoành siêu Tuệ nhật, Đa ốc lại tuấn).
CHU KÍNH TRỤ (1889-1985)
Người Lạc thanh, Chiết giang. Từ trước
ngày chính phủ di tản, ông đã từng giữ các
chức vụ trọng yếu trong quân chính, giới
thông tin. Sau khi ra Đài loan, lắng tâm
học Phật và ra sức hoằng pháp. Năm Dân
quốc 38 (1949), ông mở nhà in kinh tại Đài
loan để lưu thông kinh sách Phật. Trứ tác
có: Ngũ thừa Phật pháp dữ Trung quốc văn
hóa, Độc kinh đáp kí, Mộng ngân kí, Vịnh
nga đường văn lục 6 quyển, Tư quá trai
tùng thoại 10 quyển v.v... Qua đời vào tháng
mười năm Dân quốc 74, thọ chín mươi bảy
tuổi.
CHU LA PHÁT
........
Phạm:cùđa,Pàli: cùơà. Đây là dịch ghép
chung cả Phạm và Hán, chỉ khi cạo tóc
xuất gia, để lại một chỏm tóc trên đỉnh đầu.
Còn gọi là Chu la. Dịch ý là lọn tóc, lọn
tóc nhỏ, chỏm tóc, tóc đỉnh đầu. Chú thích
trong kinh Khởi thế nhân bản quyển 1 nói,
các dịch giả đời Tùy, dịch Chu la là lọn tóc,
tức người nước ngoài để một ít tóc dài trên
đỉnh đầu rồi tết bện lại thành lọn, thành
búi. Lại cứ theo Huyền ứng âm nghĩa quyển
18 chép, thì Chu la dịch là nhỏ, tức lọn tóc
nhỏ; cũng sách đã dẫn quyển 1 đem từ Chu
la bảo nói trong kinh Hoa nghiêm (bản dịch
cũ) quyển 51 dịch là Tiểu bảo, vì Chu la
hàm ý là bé nhỏ. Cũng có thuyết bảo tóc
Chu la là mớ tóc được cạo sau cùng. [X.
kinh Hoa nghiêm (bản dịch cũ) Q.44 phẩm
Nhập pháp giới; luận Đại trí độ Q.31; Tuệ
lâm âm nghĩa Q.20].

CHU LÍ (1591 - 1647)
......
Vị tăng tông Lâm tế đời Minh. Người
Vân nam, họ Đỗ. Hiệu Triệt dung, Nhật
triệt (hiệu cũ là Triệt dung). Xuất gia từ nhỏ.
Tính chậm chạp thật thà, vụng nói, do lễ
bái Quan âm mà hoát nhiên đại ngộ. Tham
yết Lãng mục Bản trí ở chùa Hoa nghiêm
CHU KIỀU NHẤT TAI

C
961
núi Phú độ và nối pháp Lãng mục. Từng
tập định không quán, được thâm nhập. Sau
tham yết Mật tạng Đạo khai, Mật vân Viên
ngộ và ở núi Diệu phong. Niên hiệu Vĩnh
lịch năm đầu, sư tịch, thọ năm mươi bảy
tuổi. Có thuyết nói tịch vào năm Sùng trinh
thứ 9 (1636). Có biên soạn Trúc thất tập,
Tào khê nhất trích 9 quyển; trứ tác có Cốc
hưởng tập 1 quyển, Vân sơn mộng ngữ trích
yếu 1 quyển truyền ở đời.
CHU LỊ BÀN ĐẶC
...........
Phạm: Cùđapanthaka, Cullapatka,
Kwullapanthaka, Zuddhipaôthaka, Pàli:
Cullapanthaka, Cùơapanthaka. Vị thứ 16
trong 16 La hán. Còn gọi là Chu lị bàn đà
già, Chú đồ bán thác ca, Côn nỗ bát đà na,
Chú lị bàn đà già, Tri lị mãn đài, Chu la
ban đà. Nói tắt là Bàn đà, Bàn thác già.
Dịch ý là Đường nhỏ, Sinh bên đường. Là
con một người Bà la môn ở thành Xávệ
lúc đức Phật còn tại thế, sau cùng với anh là
Ma ha bàn đặc (Phạm: Mahàpanthaka)
cùng làm đệ tử
Phật. Bẩm tính
thô kịch ngờ
nghệch, phàm
đọc giáo pháp
thì đọc trước
quên sau, cho
nên người ta gọi
là Đường ngu.
Về sau, đức Phật
chỉ dạy một câu
ngắn gọn là

“quét bụi trừ
bẩn”, bảo sư khi
lau chùi giày dép của các tỉ khưu thì đọc đi
đọc lại, cứ thế dần dần trừ được nghiệp
chướng và, một ngày kia, thình lình tỏ ngộ
chứng được quả A la hán. Sau khi chứng
ngộ, có đủ các thần thông, có thể thị hiện
các loại hình tượng, từng hiện sức thần lớn
nói pháp cho lục quần tỉ khưu nghe. Đến
đời sau, phổ thông đều tin rằng Chu lị bàn
đặc cùng với một nghìn sáu trăm A la hán
quyến thuộc cùng ở núi Trì trục, hộ trì
chính pháp, lợi ích hữu tình.
Quán hưu đời Đường vẽ các La hán rất
khéo, đã từng vẽ Chu lị bàn đặc ngồi trong
hốc cây khô, tay trái dơ ra, ngón tay có
ngón co ngón duỗi. Lại trong Đại a la hán
nan đề mật đa la sở thuyết pháp trụ kí, ngài
được xếp vào vị thứ 16 trong 16 La hán,
còn Tây tạng truyền thì liệt vào vị thứ 11.
[X. kinh Tăng nhất a hàm Q.8; kinh Pháp
cú thí dụ Q.2; luật Thập tụng Q.11; Hữu
bộ tì nại da Q.31; Thiện kiến luật tì bà sa
Q.16; luận Đại tì bà sa Q.18].
CHU MỘNG NHAN (1656-1739)
Người Côn sơn, đời Thanh. Còn gọi là
Tư nhân , tự An sĩ, hiệu Hoài tây cư
sĩ. Bác thông kinh tạng, tin sâu pháp môn
Tịnh độ. Nhận thấy chúng sinh gây tội phần
nhiều là do hai nghiệp dâm, sát mà ra, bèn
viết “Vạn thiện tiên tư tập” 4 quyển, bàn rõ
về việc giết hại để khuyên răn; và “Dục hải
hồi cuồng” 3 quyển, bàn rõ cái hại của dâm
dục. Ông còn viết “Tây qui trực chỉ” 4
quyển, là học thuyết trọng yếu về mặt giáo
lí Tịnh độ. Năm Càn long thứ tư, ông qua
đời, thọ tám mươi tuổi. Đời sau đem ba bộ
sách của Mộng nhan tập thành An sĩ toàn

thư.
CHU NGUNG
... Người thời Nam Bắc triều. Năm sinh
năm mất không rõ. Người Nam thành, Nhữ
nam (Nhữ nam, Hà nam). Tự ngạn luân.
Học khắp bách gia và sở trường Phật lí.
Gặp lúc Minh đế nhà Lưu Tống rất thích
huyền học, bèn vời ông vào nội điện hầu
Chu Lị Bàn Đặc
CHU NGUNG

C
962
việc, chưa dám can ngăn những hành vi
độc ác của nhà vua một cách lộ liễu, ông
bèn tụng kinh Phật trong đó có nói đến
nhân duyên tội phúc, hành vi nhà vua nhân
đó giảm bớt. Từng tham yết sư tăng ở chùa
Thảo đường núi Chung sơn, chuyên nghiên
cứu Tam luận, lãnh hội nghĩa cốt tủy. Thời
bấy giờ các sư lập nghĩa Nhị đế và giải thích
nghĩa mỗi đế, Ngung bèn viết Tam tông
luận, trình bày kiến giải của mình, nhưng
rất tiếc sách ấy nay không còn. Ông lập ba
tông Không giả danh, Bất không giả danh
và Giả danh không, dùng không giả danh
luận nạn bất không giả danh rồi lại dùng
Giả danh không luận nạn Không giả danh
và Bất không giả danh.
Ngung cũng tinh thông Lão tử, kinh
dịch, từng tranh luận với đạo sĩ Trương dung
về sự dị đồng giữa hai giáo Phật và Đạo.
Trương dung hô hào Phật, Đạo là một, bảo
Phật là thùy tích, Đạo là bản địa; Ngung
bèn viết thư đáp lại, nói rõ sự sai khác giữa
hai giáo. Từng giữ các chức Diệm lệnh, Sơn
âm lệnh, Quốc tử bác sĩ. [X. Đại thừa huyền
luận Q.1; Lương cao tăng truyện Q.7, Q.8;
Phật tổ thống kỉ Q.36; Nam tề thư liệt truyện
22].
CHU PHỈ (1921 - ? )
......
Người Ngô huyện, Giang tô. Tốt nghiệp
trường cao đẳng Thương nghiệp Trường kì
tại Nhật bản. Từng giữ các chức Chủ nhiệm
tổng vụ Đồ thư quán tỉnh Đài trung, Chủ
biên nguyệt san Giác sinh. Hiện là người
phát hành kiêm chủ biên tạp chí Bồ đề

thụ, Trị sự trưởng ban Thường vụ hội Trung
hoa Phật giáo cư sĩ, Hội trưởng hội Phật
giáo Mật tạng viện từ thiện sự nghiệp, Hội
trưởng Trung hoa Hán Tạng văn hoá hiệp
hội v.v..., cũng là người sáng lập nhà Bồ đề
nhân ái. Vốn nhiệt tâm đối với văn hoá
Phật giáo và sự nghiệp hoằng pháp. Tờ
nguyệt san Bồ đề thụ do ông phát hành từ
1949 đến nay là tờ báo Phật giáo rất nổi
tiếng tại Đài loan. Ông từng tham gia việc
thành lập viện Bồ đề cứu tế và Bồ đề y
viện tại Đài trung, đã nhiều lần tham dự
các hoạt động tuyên dương văn hoá Phật
giáo tại nước ngoài và là Đại biểu tham dự
Đại hội Phật giáo thế giới hữu nghị lần thứ
12, 13 và 14. Trứ tác có: Không trung hành
cước, Phật đà họa truyện, Hư vân hòa
thượng họa truyện.
CHU QUẢNG CHI
..........
Người Tiền đường (Hàng huyện, Chiết
giang) thời Nam tề, tự là Xứ thâm. Năm
sinh năm mất không rõ. Ông rất giỏi luận
đàm lí huyền diệu, thường đi lại với Lâm xuyên
vương thời Nam tề. Từng viết “Nghi di hạ
luận tư cố đạo sĩ ” để
đối lại “Di hạ luận” của Cố hoan.......
Trong luận này, ông đứng trên lập trường
nhà Nho cho rằng hai giáo Phật, Đạo đều
có chỗ hữu dụng mà đề xướng thuyết điều
hòa.
CHU TẢN
......
Lọng đỏ. Còn gọi là Chu cái, Chu bích
tản, Đại tản. Chỉ cái lọng làm bằng giấy
dầu nhuộm đỏ. Dùng để che cho vị đạo sư
hoặc vị tăng chủ yếu khi hành lễ ngoài trời.
Cán lọng dài tám thước, phía dưới quăm lại

như móc câu. Loại lọng này bắt nguồn từ
Ấn độ, vì khí hậu tại
Ấn độ nóng bức, cho
nên những bậc
vương giả, quí nhân
phần nhiều dùng để
che. Tại Trung quốc
từ xưa lọng cũng đã
được dùng nhiều,
nhưng vì màu đỏ Lọng Đỏ
CHU PHỈ

bộ từ điển Pháp tướng, là bộ sách đầu tiên
tại Trung quốc về loại này, rất tiện cho việc
nghiên cứu Pháp tướng duy thức học.
CHU THÚC CA (1899 - 1970)
Người thời Dân quốc, không rõ quê
CHU THÚC CA

C
964
quán. Là nhà học giả trọng yếu của giới
Phật giáo Hoa bắc. Lúc dầu học kĩ sư, sau
gặp một đại đức Mật tông, bèn thụ trì mật
chú và bắt đầu nghiên cứu kinh điển. Từng
đến nơi Hàn thanh tịnh nghiên cứu Duy
thức học. Năm dân quốc 22 (1933), giảng
dạy triết học Duy thức tại Đại học Bắc kinh.
Ông viết một cuốn sách nghiên cứu duy
thức, là sách Duy thức học nhập môn và
lưu thông rất rộng. Năm 1953, hiệp hội Phật
giáo Trung quốc được thành lập tại Bắc
kinh, cai quản toàn thể Phật giáo đoàn trên
đại lục, lấy “Hiện đại Phật học ”
làm tạp chí chỉ đạo duy nhất, ông là một
trong những người quan trọng đã mở ra
hiệp hội và tạp chí này. Mất tại Bắc kinh
vào năm 1970.
CHU TRI SÁCH
........
Là cuốn sổ danh tịch ghi tên các tăng,
ni được cấp độ điệp. Đời Minh, để phòng
ngừa tăng, ni giả danh, sổ danh tịch, tức
Chu tri sách, được cấp cho các chùa viện
trong nước để ghi tên các tăng, ni chính
thức có độ điệp để kiểm tra. Còn gọi là
Chu tri bản sách, Chu tri văn sách.
Cứ theo Thích giám kê cổ lược tục tập
quyển 2 chép, thì năm Hồng vũ thứ năm
(1372) đời Minh, nhà vua ra lệnh cho Ti
Tăng đạo lục làm Chu tri sách ban cho các
chùa viện và Đạo quan trong nước, để ghi
danh sách tăng ni, đạo sĩ chính thức. Tháng
1 năm

C
965
ra Đài loan, giữ các chức vụ Trưởng xưởng
của xưởng làm đường Nguyệt mi và Chánh
kĩ sư của công ti Đường nghiệp. Ông đã tin
Phật từ lúc trung niên, từng gần gũi với các
Đại sư Thái hư, Trí quang. Năm Dân quốc
41 (1952), bắt đầu hoạt động “Không trung
hoằng pháp” tại Đài bắc, Đài nam và Cao
hùng, dùng đài phát thanh giảng đạo cho
thính chúng. Bắt đầu từ năm 48, hô hào
tăng tục hợp lực thành lập quĩ học bổng để
giúp các sinh viên đại học chuyên về Phật
học. Năm 50 (1961), cùng với Chiêm lệ
ngô xuất bản nguyệt san Đuốc tuệ để
khuyến khích sinh viên đại học chuyên
nghiên cứu Phật học. Đồng thời giúp đỡ
các Đại học và các trường chuyên khoa.
CHU TRUNG NHẤT (1906 - ?)
........
Người Hoàng cương, Hồ bắc. Tốt nghiệp
trường Cao đẳng sĩ quan

Các chú được chép trong các kinh điển
thì rất nhiều, như Trường a hàm quyển 13
kinh A ma trú, quyển 14 kinh Phạm động
có Thủy hỏa chú, An trạch phù chú, Sát
lợi chú v.v... Trong luật Tứ phần quyển 27,
luật Thập tụng quyển 46, có chú Phúc nội
trùng bệnh (bệnh trùng trong bụng), chú
Thế tục hàng phục ngoại đạo; kinh Ma đăng
già quyển thượng phẩm Chúng tướng vấn,
CHÚ

C
966
có chú Bà la môn, chú Thủ đà thần, chú
Đại phạm thiên vương bà tì la; Sinh kinh
quyển 2 kinh Hộ chư tỉ khưu, có chú Trùng
đạo phù; kinh Trì tâm phạm thiên sở vấn
quyển 4 phẩm Chư thiên hoan, có chú
Tuyển trạch thần; kinh Đại thừa bi phần
đà lợi quyển 1 phẩm Nhập đà la ni môn, có
các chú Tứ niệm xứ giải hiện cú, Tứ vô úy
giải hiện cú, Tứ chính đoạn giải hiện cú và
Thất giác ý giải hiện cú; kinh Đại Phật đính
quảng tụ đà la ni quyển 5 phẩm Nhiếp nhất
thiết chư bộ thủ ấn, có chú Tẩy dục (tắm
rửa), chú Bạch giới tử đạo cốc hoa (hoa hạt
cải trắng, thóc lúa), chú Kết giới, chú Sở tác
nhất thiết sự thời (khi làm tất cả các việc),
chú Vân (chú mây) v.v... Lại Xuất tam tạng
kí tập quyển 4 Tân tập tục soạn thất dịch
tạp kinh lục, liệt kê: kinh Quán đính nhất
vạn nhị thiên thần vương hộ tỉ khưu chú;
Ma ha bát nhã ba la mật thần chú, kinh
Thập bát long vương thần chú, Chú củ xỉ
(chú sâu răng), Thập nhị nhân duyên kết
lũ thần chú, Uy đức đà la thần chú, các
kinh chú trên đây mỗi thứ đều có một quyển.
Chú có thiện chú ác chú khác nhau.
Thiện chú, là các chú dùng để chữa bệnh
hoặc để hộ thân; Ác chú, là những chú
nguyền rủa người khác, hoặc khiến họ bị
tai họa. Kinh Pháp hoa quyển 7 phẩm Phổ
môn, kinh Hoa nghiêm (bản dịch cũ) quyển
57, kinh Thập địa quyển 4 đều có thuật các
câu ác chú; kinh Dược sư bản nguyện, bảo
phải xa lìa loại ác chú ấy. Những ác quỉ sử
dụng ác chú thì có quỉ Tì đà la (quỉ vác xác
chết). Đức Thế tôn cấm ngặt các đệ tử tu

tập chú thuật, dùng chú thuật mưu sinh,
chỉ cho phép dùng chú để chữa bệnh hoặc
hộ thân.
Thông thường, chữ Phạm: mantra(mạn
đát la) được dịch là Chú. Trong kinh Bát
nhã ba la mật tâm và kinh Nhập lăng già
quyển 8 phẩm Đà la ni bằng tiếng Phạm
hiện còn đều có sử dụng chữ Chú mantra
Hán dịch tương đương. Tên Phạm của kinh
Khổng tước chú vương trong tiếng Tây tạng
làMahàmayùrì-vidyà-ràjĩì. Thiện kiến
luật Tì bà sa quyển 11, dịch chữ Pàli
vijjàmayàlà Chú. Kinh Pháp hoa quyển 7
phẩm Đà la ni, dịch chữ Phạm dhàràịì
(Đà la ni) là Chú. Từ các chữ Phạm vàPàli
kể trên mà được biết chữ Chú trong Hán
dịch có nhiều loại nguyên ngữ. Lạidhàraịì
hàm ý là tổng trì, chữ Phạmvidyà (Pàli:
vijjà) hàm ý là Minh, Thuật, mantra cũng
dịch là Chân ngôn. Ý của các chữ tuy khác
nhau, nhưng từ lâu đã bị dùng lẫn lộn. Cũng
có sách phân biệt rõ ràng các chữ, như trong
Phiên dịch danh nghĩa đại tập (Phạm:
Mahàvyutpatti) Mật chú bản tục và Ngoại
đạo thư khế, khi thuật về tên của Mật chú,
đem chữdhàràịìdịch là Tổng trì chú,vidyà
dịch là Minh chú, mantra dịch là Mật chú.
Các vị tăng lữ nước ngoài vào Trung
quốc ở thời kì đầu, có rất nhiều vị giỏi chú
thuật, như Đàm vô sấm đời Bắc Lương được
coi là vị Đại chú sư của Tây vực, đó là một
ví dụ. Tín đồ Đạo giáo Trung quốc cũng
làm chú thuật. Bão phác tử nội thiên quyển
4 thiên Đăng thiệp có chép “Lục giáp bí
chúc ”, bảo chú này có khả năng
khiến người ta thoát chết trong khi chiến
đấu. Kinh Thái thượng tử vi trung thiên
thất nguyên chân (Đạo tạng sách 1055) có

liệt kê các chú Bắc đẩu thất tinh, chú Cơ
tinh chân nhân chân quân bảo mệnh, kinh
Thái thượng nguyên thủy thiên tôn thuyết
bảo nguyệt quang hoàng hậu thánh mẫu
khổng tước minh vương (Đạo tạng sách
1055), có liệt kê chú Bí mật khu tà phân
quỉ nhân đạo, đều có lẫn lộn văn chú chữ
Phạm. Cũng thế, kinh Quán đính của Phật
giáo, luận Thích ma ha diễn quyển 9, có
thuật nhiều loại thần chú, kinh Uế tích kim
cương cấm bách biến pháp, có thuật nhiều
loại phù chú, ấn pháp đều viện dẫn đến
kinh điển Đạo giáo. Đây là chứng minh cho
CHÚ

C
967
thấy giữa chú của Phật giáo và của Đạo giáo
đã ảnh hưởng lẫn nhau. Ngoài ra, Mật giáo
của Phật giáo Nhật bản, phái Tu nghiệm
đạo cũng dùng nhiều chú. [X. kinh Xá đầu
gián thái tử nhị thập bát tú; Đà la ni tạp tập
Q.2; luận Đại trí độ Q.57; Pháp hoa văn cú
kí Q.10 phần dưới; Bát nhã ba la mật đa
tâm kinh tán; Tuệ lâm âm nghĩa Q.43]. (xt.
Đà La Ni, Chân Ngôn).
CHÚ DUY MA CẬT KINH
Gồm mười quyển. Do sa môn Tăng triệu
đời Hậu Tần soạn. Nói đủ là Duy ma cật sở
thuyết kinh chú. Còn gọi là Chú duy ma,
Chú duy ma kinh, Tịnh danh tập giải. Thu
vào Đại chính tạng tập 38. Sau khi ngài
Cưu ma la thập dịch kinh Duy ma, Tăng
triệu bèn căn cứ vào thuyết của thầy và
thuyết của Đạo sinh, Đạo dung mà giải thích
sâu rộng ý chỉ của kinh Duy ma để hoàn
thành bộ sách này, bộ sách có rất nhiều
ảnh hưởng đối với giới tư tưởng Phật giáo.
Ở đầu sách có bài tựa của Tăng triệu
trình bày quan điểm về “Bản” (gốc), “Tích”
(dấu tích), thẩm xét thấu suốt nghĩa gốc của
kinh Duy ma; đồng thời, hội nhập với giáo
lí kín nhiệm của kinh Pháp hoa. Nội dung
sách này là y theo kinh văn mà giải thích,
là sách chú thích kinh Duy ma đầu tiên tại
Trung quốc. Về sau, Duy ma kinh huyền
sớ 6 quyển, Văn sớ 28 quyển của sa môn
Trí khải và Duy ma kinh nghĩa kí 8 quyển
của sư Tuệ viễn đời Tùy, Duy ma kinh nghĩa
sớ 8 quyển, Lược sớ 5 quyển của sa môn
Cát tạng v.v... đều là những tác phẩm
nghiên cứu được căn cứ theo kinh Duy ma

mà làm ra, và cũng đều khởi hứng từ sách
này mà thành. Lại Thuyết vô cấu xưng kinh
sớ 12 quyển của sư Khuy cơ vốn căn cứ
theo kinh Duy ma (kinh Thuyết vô cấu xưng
6 quyển) do sa môn Huyền trang dịch mà
chú thích, nhưng nhiều ít gì cũng có tham
khảo bản dịch kinh Duy ma của sư La thập
và bộ sách này.
Kinh Duy ma vốn được thành lập tại
Ấn độ, từ xưa đến nay rất được coi trọng,
truyền rằng sa môn Thế thân
(Phạm:Vasubandhu) đã từng viết Duy ma
kinh luận (nay đã thất lạc), quan niệm của
La thập về kinh Duy ma là trực tiếp thu
dụng sự giải thích tại ngay đất Ấn độ; còn
Đạo sinh thì căn cứ trên quan điểm của
người Trung quốc mà trứ thư lập luận, cho
nên nội dung của tác phẩm với Chú duy
ma, về mặt tư tưởmg sử, rất có ý nghĩa sâu
xa. Tóm lại, trong Duy ma xưa, vì sư Tăng
triệu đã vào cửa Phật, nên khi giải thích
kinh Duy ma có nhìn qua cái học Lão Trang,
nên đã mở ra một chân trời mới, điều đó có
thể thấy rất rõ trong sách này. Lại nữa, trong
sách này không những chỉ có giá trị quan
trọng đối với triết học phương Đông, mà
còn phát huy cả cái tinh tủy của Phật giáo
Đại thừa nữa: đó là một đặc điểm mới của
sách này. [X. Triệu luận tân sớ Q.thượng;
Xuất tam tạng kí tập Q.15 truyện Đạo sinh;
Lương cao tăng truyện Q.6; Tân biên chư
tôn giáo tạng tổng lục Q.2].
CHÚ ĐỒ BÁN THÁC CA
Phạm: Cùđapanthaka, Pàli:
Cùơapanthaka. Là một trong mười sáu vị
La hán. Còn gọi là Chu lị bàn đặc ca, Chu
lâm ban đặc. Nói tắt là Ban đặc, Ban đà,
Ban thỏ. Dịch ý là đường nhỏ, sinh bên

đường. Là con của người Bà la môn ở thành
Xá vệ, sau cùng với anh là Ma ha bàn đặc
ca (Phạm: Mahàpanthaka) cùng làm đệ
tử của đức Phật. (xt. Chu Lị Bàn Đặc).
CHÚ NGŨ THỦ KINH
...........
Có một quyển. Do sa môn Huyền trang
(602-664) đời Đường dịch. Còn gọi là Chú
CHÚ NGŨ THỦ KINH

C
968
ngũ thủ, Năng diệt chúng tội thiên chuyển
đà la ni kinh. Thu vào Đại chính tạng tập
20. Nội dung chỉ liệt kê 5 bài chú, đó là:
1. Năng diệt chúng tội thiên chuyển đà
la ni chú.
2. Lục tự chú (Lục tự chân ngôn của
Văn thù).
3. Thất câu chi Phật chú.
4. Nhất thiết Như lai tùy tâm chú.
5. Quán tự tại bồ tát tùy tâm chú.
Kinh này cùng với kinh Thiên chuyển
đà la ni Quan thế âm bồ tát chú do sư Trí
thông dịch, là cùng bản mà dịch khác. Kinh
nói, tụng đà la ni này có thể diệt trừ bốn tội
nặng và năm tội nghịch. [X. Đại đường nội
điển lục Q.5; Khai nguyên thích giáo lục
Q.8].
CHÚ NGUYÊN
.....
Khi chư tăng thụ trai, đọc tụng hoặc trì
chú để cầu nguyện cho chúng sinh, gọi là
Chú nguyện. Cũng gọi là Chúc nguyện. Cứ
theo luật Thập tụng quyển 41 nói, thì người
Bà la môn tại Ấn độ đời xưa, khi ăn cơm
xong, chúc nguyện và tán thán thí chủ, sau
đức Phật cũng theo pháp thức ấy mà chế
định cho sa môn. Luật Ma ha tăng kì quyển
34 Minh uy nghi pháp, có chép các loại
văn chú nguyện, như người qua đời, người
sinh con, người đi buôn, người cưới hỏi v.v...
bố thí chúng tăng để cầu phúc. Trong các
luật, phần nhiều bảo chú nguyện sau khi
ăn, nhưng cứ theo kinh Thành cụ quang
minh định ý, kinh Quá khứ hiện tại nhân
quả nói, thì trước khi ăn cũng phải chú

nguyện. Cứ theo Tứ phần luật san phồn
bổ khuyết hành sự sao quyển hạ Tam kế
thỉnh thiết tắc thiên chép, thì sa môn Đạo
an chú nguyện trước khi ăn.
Đời sau thông thường chia chú nguyện
làm hai loại là: chú nguyện khi ăn và chú
nguyện trong pháp hội.
1. Chú nguyện khi ăn, làm trước khi
ăn, hoặc sau khi ăn xong. Vì thí chủ cho
đến hết thảy hữu tình chìm đắm trong pháp
giới mà cầu nguyện. Như hiện nay, trước
khi thụ trai, thường nguyện “Tam đức lục
vị, cúng Phật cập tăng, pháp giới hữu tình
phổ đồng cúng dường”, và sau khi ăn xong
thì chú nguyện “Phạn thực dĩ ngật, đương
nguyện chúng sinh, sở tác giai biện, cụ chư
Phật pháp”.
2. Chú nguyện pháp hội, tức trong các
hội cúng dường, hoặc việc hoàn thành chùa
viện, hoặc khi thuyết pháp xong, thì chú
nguyện để cầu cho chúng sinh tiêu tai được
phúc.
Phàm người tu hạnh Bồ tát, trong tất cả
hành nghi đi đứng ngồi nằm, đều phải chú
nguyện, chứ không phải hạn trong giờ ăn
hay trong pháp hội như vừa nói ở trên.
Như kinh Hoa nghiêm quyển 6 phẩm Tịnh
hạnh nói, Bồ tát đối với ba nghiệp thân
khẩu ý, nhất nhất đều chú nguyện, thì có
thể được hết thảy công đức thắng diệu. Ngoài
ra, kinh Tăng nhất a hàm quyển 29 nói,
nhờ vào công đức chú nguyện có thể thành
tựu được sáu đức, tức người đàn việt thí
chủ có thể được ba pháp là tín căn thành
tựu, giới đức thành tựu, văn thành tựu; và
vật để bố thí cũng được ba pháp, là sắc
thành tựu, vị thành tựu và hương thành
tựu. [X. kinh Tạp bảo tạng Q.6; kinh Vu

lan bồn; luật Ngũ phần Q.25; Hữu bộ tì
nại da phá tăng sự Q.5; Nam hải kí qui nội
pháp truyện Q.1; Thích thị yếu lãm
Q.thượng].
CHÚ NGUYÊN SƯ
.... ....
Là người giữ việc đọc các văn chú nguyện
trong pháp hội cúng dường tại Nhật bản.
Là một trong 7 vị tăng. Nói tắt là Chú sư,
Nguyện sư. Khi công việc kiến thiết hoặc
trùng tu các chùa viện đã hoàn thành,
CHÚ NGUYÊN

C
969
thường mở pháp hội cúng dường để khánh
thành, thì chú nguyện sư đọc các văn
nguyện do vị Đạo sư soạn. Vốn là chức
Thượng lạp (vị Thượng tọa trong một chùa),
về sau chuyển làm Đạo sư và dưới đó là
chức chú nguyện sư. (xt. Thất Tăng).
CHÚ SẤN
Chỉ cho việc quyên cúng tiền bạc hoặc
phẩm vật giúp đỡ Phật sự. Sấn, hàm ý bố
thí, cũng viết là .. Thông thường
gọi tiền cúng dường chư tăng là Sấn tiền.
Truyện Trương dung trong sách Nam
tề nói: “Những người giúp nhiều đến một
vạn, ít không dưới năm nghìn, riêng một
mình Dung này chú sấn (cúng dường) trăm
đồng tiền”. (xt. Đạt Sấn).
CHÚ SƯ
.....
Tức là vị pháp sư kết ấn, tụng chú để
cầu nguyện. Còn gọi là Pháp chú sư. Thông
thường chỉ người tu pháp trì chú trong Mật
giáo. Chú, chỉ đà la ni; Cấm, nghĩa là người
chưa thụ phép Quán đính của Mật giáo thì
cấm không được tu phép. Kinh Kim quang
minh tối thắng vương quyển 7 (Đại 16, 435
trung), nói: “Chú sư dạy phát thệ nguyện
rộng lớn, vĩnh viễn dứt trừ các điều ác,
thường tu các việc thiện, đối với chúng sinh
khởi lòng đại bi”.
Đời Đường, đã từng đặt Chú cấm sư,
gọi là Chú cấm bác sĩ, là người dạy các
chú cấm, trừ khử bệnh dịch. Bởi thế, chú
sư còn là một quan chức giúp việc trị liệu
bệnh tật. Tại Nhật bản, vào thời Thiên
hoàng Văn vũ (697-700), cũng thiết lập

Chú cấm sư. Lại trong các pháp hội cúng
dường, người giữ việc đọc các bài văn chú
nguyện, gọi là Chú nguyện sư, nói tắt là
Chú sư. [X. luật Thập tụng Q.2; Phật tổ
thống kỉ Q.39].
CHÚ TAM THỦ KINH
...........
Có một quyển. Do sa môn Địa bà ha la
đời Đường dịch. Thu vào Đại chính tạng
tập 21. Nội dung liệt kê ba bài chú, tức là:
1. Đại luân kim cương đà la ni, khi vào
hết thảy đàn tràng, nếu tụng hai mươi mốt
biến thì các pháp thực hành đều được thành
tựu.
2. Nhật quang bồ tát chú, có hiệu năng
diệt trừ tất cả chướng nạn, ác ma và thiên
tai.
3. Ma lị chi thiên chú, có khả năng hộ
thân (giữ mình).
CHÚ TẠNG
.... .
Là một trong bốn tạng, một trong năm
tạng. Còn gọi là Cấm chú tạng, Đà la ni
tạng. Tức ngoài ba tạng Kinh, Luật, Luận
ra, còn lập riêng Chú tạng là kinh điển
chuyên môn thu thập những chân ngôn bí
mật và các đà la ni do đức Phật nói. (xt.
Ngũ Tạng, Tứ Tạng).
CHÚ TẶC KINH PHÁP
Là phép bí mật tu để trừ nạn giặc cướp,
được tông Chân ngôn Nhật bản coi trọng.
Cứ theo kinh Tịch trừ tặc hại chú chép, thì
quỉ thần vương Mặc lị âm lị ở trên núi Kiện
đà ma ha thuật phương bắc, có bốn chị em,
đều có phép trừ giặc. Như An đàn ni có thể
trừ giặc lòa mắt, Vô ha ni có thể khiến giặc
đứng, Ế ma ni có thể khiến giặc ngồi, Vô
kha ni có thể khiến giặc ngu si. Người tu

chân ngôn nếu y vào kinh này mà tu thì có
thể trừ được giặc cướp, vào ngày 29 hàng
tháng, thắp 7 ngọn đèn trước bàn Phật, thắp
hương rải hoa, chú nguyện Quỉ tử mẫu, cũng
tụng kinh này 7 biến, thì có thể khỏi nạn
giặc cướp.
CHÚ TẶC KINH PHÁP

C
970
Người dịch và người soạn kinh này
không rõ là ai. Có thuyết nói kinh này là
do Tiểu dã Nhân hải, vị tăng Nhật bản, dựa
vào kinh Khổng tước mà soạn thành,
nhưng ba tạng Tống Nguyên Minh và tạng
Cao li đều có thu kinh này, vì thế, không
phải do người Nhật ngụy soạn. Lại Xuất
tam tạng kí tập quyển 4 Tân tập lục soạn
thất dịch tạp kinh lục, cũng có chép “Chú
tặc” 1 quyển (hoặc gọi là Tịch trừ tặc hại
chú), do đó mà biết, tại Trung quốc, kinh
này đã được san hành ở đời từ thời đại Nam
triều Lương trở về trước. Bởi thế, cũng có
học giả cho rằng kinh này đã được dịch
vào thời Đông Tấn.
CHÚ TÂM
Tâm, chỉ tinh yếu. Chú tâm có nghĩa là
sự tinh yếu trong các chú. Cứ theo kinh
Đại Phật đính thủ lăng nghiêm quyển 7
chép, thì đức Phật đã từng lấy chú Thủ lăng
nghiêm làm chú tâm và bảo Đại chúng rằng,
mười phương Như lai nhờ chú tâm này mà
thành tựu được Vô thượng chính đẳng
chính giác. Lại nữa, mười phương Như lai
trì chú tâm này, có thể ở mười phương xoa
đầu thụ kí. Lại như chú trong Bát nhã tâm
kinh, cũng là tinh yếu trong chú, cũng có
thể gọi là chú tâm. [X. Thiền lâm tượng khí
tiên đệ thập thất loại Phúng xướng môn].
CHÚ THÊ
.....
Có nghĩa là đến trước Phật thánh mà
thề, xin chứng minh cho lời nói của mình
là đúng sự thật, không sai trái. Đức Phật
cấm các Tỉ khưu không được chú thệ. Cứ

theo Hữu bộ tì nại da tạp sự quyển 19 chép, thì vào thời Phật,

có một phần kinh điển, cho đến nay vẫn
còn cả nguyên bản tiếng Phạm tương
đương với nội dung của một phần kinh
điển ấy.
Tại Trung quốc, từ thời đại Tam quốc
trở đi đã có lưu hành chú kinh. Đến sau
thời Nam Bắc triều, thì đã sản sinh “Tập
chú”, tập hợp sự chú thích của các nhà. Lại
CHÚ TÂM

C
971
còn có phương thức chú kinh là căn cứ
vào Chú mà làm Sớ để diễn thuật thêm ý
kinh. Bắt đầu từ thời Đường, một mặt có
cách “Mạt chú.....” (tức là chú thích thêm
cho chú thích), mặt khác thì xuất hiện một
loại sách, gọi là Huyền nghĩa, Huyền luận,
trình bày một cách đại khái về tôn chỉ của
một bộ kinh hoặc bộ luận nào đó, mà
phương pháp giải thuyết dần dần cố định
thành Tam môn phân thuyết, Ngũ trùng
huyền nghĩa v.v... Đến thời Tống thì lưu
hành bản chung là kinh văn và chú thích
hai bên đối chiếu với nhau. Sách chú thích
của Nhật bản cũng nhiều, ở thời kì đầu, đại
đa số theo phương pháp Trung quốc, từ
thời đại Giang hộ trở về sau, có lưu hành
các bản in với chú ở trên đầu và chú ở bên
cạnh.
Lại trong các loại sách chú thích, sách
chuyên môn chú giải Kinh (Phạm: Sutra,
dịch âm là Tu da la), gọi là Chú kinh, là
giữa khoảng chính văn trong kinh, chua
thêm chú để giải thích nghĩa lí của câu văn
chính trong các kinh điển. Các Chú kinh
của kinh điển Hán dịch, thông thường có
hai hình thức:
1. Sau chính văn của một tiết hoặc một
câu, chua thêm chú để giải thích văn chữ,
rất nhiều Chú kinh dùng phương thức này.
Chẳng hạn như sa môn Đạo an, giải thích
đoạn văn đầu trong kinh Nhân bản dục
sinh, như sau (Đại 33, 1 thượng): “Tôi nghe
như vầy, một thời kia đức Phật ở nước Câu
loại nơi pháp trị (Kinh văn), A nan ghi tên
nước trong đó được nghe Thánh giáo. Nơi

pháp trị là thành vua (chú). Khi ấy, hiền
giả A nan ngồi một mình ở chỗ vắng vẻ,
suy nghĩ như thế, rồi sinh ý chưa từng có, ý
ấy là vi diệu, gốc sinh tử cũng vi diệu, trong
vi diệu nhưng đã hiển hiện rõ ràng (Kinh
văn). Hiển hiện là thấy, ý ấy vi diệu, câu
này không thuận (chú)”.
Lại như Ấm trì nhập kinh chú hai quyển
của Trần tuệ đời Ngô, Viên giác kinh lược
sớ chú 4 quyển của Tôn mật và Tứ phần
luật hàm chú giới bản ba quyển của Đạo
tuyên đời Đường, Chú Tứ thập nhị chương
kinh một quyển của Tống chân tông, Thủ
lăng nghiêm nghĩa sớ chú kinh 20 quyển
của Tử tuyền đời Tống, Chú giải kinh kim
cương bát nhã của Tôn lặc và Như khởi
đời Minh v.v... đều theo phương thức trên.
Lại Pháp hoa kinh khoa chú 10 quyển của
Thủ luân đời Tống thì kiêm cả khoa văn
và chú. Như thế đủ biết, hình thức chú
kinh đã có chuyển biến.
2. Ở giữa khoảng chính văn chua thêm
hai dòng
chữ nhỏ
(như đồ
biểu).
Chú Duy
ma

C
972
CHÚ THUẬT
.....
Tức là thuật mầu nhiệm của thần chú.
Mục đích tụng chú là để giáng tai họa cho
kẻ địch hoặc để trừ nạn cho chính mình;
có đủ thuật thần kì giết người hoặc được
sống lâu ấy, thì gọi là Chú thuật. Kinh Quán
vô lượng thọ chép, có kẻ ác có khả năng
làm chú thuật mê hoặc để khiến vua ác
kéo dài được mệnh sống, trong nhiều ngày
không chết. (xt. Chú).
CHÚ TRỞ
.....
Là hành vi dùng lời bí mật cầu xin thẩn
minh giáng tai ách cho kẻ thù. Còn gọi là
Trở chúc...... Tại Ấn độ xưa, có hai loại
chú pháp thịnh hành, một loại chú pháp
tốt lành thêm ích (Phạm:Atharva), và một
loại chú pháp điều phục (Phạm:aígiras).
Loại sau lại có phép điều phục ác ma và
oán địch (Phạm:Àbhicarikàni) hoặc khiến
cho chú trở của kẻ khác không còn hiệu
lực, mà là phép phản kích trở lại phá diệt
người chú trở (Phạm: Kftya -
pratiharaịàni). Trong A thát bà phệ đà
(Phạm:Atharvaveda) có chép các loại phép
chú và vật chú. Trong Phật giáo cũng có
ghi chép về loại phép chú này, và trong các
kinh có nói xa lìa chú trở.
Cứ theo kinh Dược sư bản nguyện nói,
thì có những chúng sinh tính tình ngang
ngược, thích đánh nhau, kiện tụng, sinh
tâm ác đối với nhau, thân khẩu và ý bèn
làm các điều ác, luôn luôn nghĩ kế hãm hại
đối phương. Như cầu xin thần rừng, thần

cây, thần núi, thần mồ mả, giết hại súc sinh,
lấy máu thịt tế cúng hết thảy dạ xoa, la sát
để cầu xin giúp đỡ cho việc làm ác hại của
mình; lại viết tên của người mà mình thù
ghét, vẽ h hh

Hoa nghiêm ngũ giáo chương Q.1]. (xt. Thập
Huyền Môn, Chủ Bạn Viên Minh Cụ Đức
Môn).
CHỦ BẠN VIÊN MINH CỤ ĐỨC MÔN
Là một trong mười huyền môn của tông
Hoa nghiêm. Môn này đứng về phương diện
“quả” mà nói, để phá mối nghi ngờ mê chấp
CHÚ THUẬT

C
973
không hiểu được rằng, một pháp tức là hết
thảy pháp. Có nghĩa là, trong các pháp, hễ
lấy một pháp làm chủ thì tất cả các pháp
khác là bạn, bao bọc lẫn nhau, là xướng là
tùy, chủ bạn nương nhau mà không chướng
ngại, cũng như các vì tinh tú đều xoay chung
quanh Bắc đẩu. Thí dụ đức Như lai nói
pháp Viên giáo, lí không trơ trọi mà phải
có quyến thuộc sinh theo. Do vậy, chư Phật
Bồ tát trong mười phương đều là chủ bạn
của nhau, lớp lớp giao hòa, cùng một lúc
nói pháp môn Viên giáo, pháp môn ấy là
xứng tính cực đàm, đầy đủ mọi đức. Nếu có
thể biết rõ ràng như thế, thì phàm quán
một pháp, tức đều đầy đủ vô tận đức tướng.
[X. Hoa nghiêm kinh thám huyền kí Q.1;
Hoa nghiêm ngũ giáo chương Q.4; Hoa
nghiêm kinh tùy sớ diễn nghĩa sao Q.10].
(xt. Thập Huyền Môn).
CHỦ BÍNH TẠI THỦ
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Bính, là
cái cán của đồ vật để cầm. Cầm cán trong
tay tức có thể điều khiển đồ vật một cách
tự do. Vì thế, chủ bính tại thủ có ý nghĩa là
chủ quyền nắm giữ trong tay. Trong Thiền
lâm, từ ngữ này được chuyển dụng để chỉ
cái trọng tâm nắm bắt sự vật mà vận dụng
một cách tự tại.
CHỦ CÔNG ĐỨC
........
Là một trong hai mươi chín thứ trang
nghiêm ở Tịnh độ cực lạc. Chia làm hai
loại:
1. Là một trong tám thứ công đức trang
nghiêm của Phật. Tức chỉ công đức trang

nghiêm của Phật A di đà, chủ của thế giới
cực lạc, được chúng sinh cung kính.
2. Là một trong mười bảy thứ công đức
trang nghiêm của cõi nước. Tức chỉ y báo
trang nghiêm của Tịnh độ cực lạc, đều do
sự khéo trụ trì của Phật A di đà mà có. Hai
loại trên đây có xuất xứ từ luận Tịnh độ
của bồ tát Thiên thân, kệ của loại trước là
(Đại 26, 231 thượng): “Chúng trượng phu
trời, người, cung kính vây chung quanh”.
Kệ của loại sau là (Đại 26, 231 thượng): “A
di đà chính giác, Pháp vương khéo trụ trì”.
Theo sự giải thích trong Tịnh độ luận chú
quyển thượng của sa môn Đàm loan, thì kệ
trước lấy sự cung kính của trời, người làm
chủ công đức, vì thế, là công đức chính
báo của Phật; kệ sau lấy năng trụ trì để hiển
bày công đức của sở trụ, cho nên thuộc
công đức y báo của cõi nước. Tuy nhiên,
hai kệ trên đều gọi là “Trang nghiêm chủ
công đức thành tựu”.
Ngoài ra, cứ theo kinh Vô lượng thọ
quyển hạ, Thập nhị lễ của bồ tát Long thụ,
Thập địa kinh luận v.v... thì chủ công đức
trong công đức của Phật, là lấy sự “cung
kính” của đại chúng để hiển bày đức tối
thắng của Phật và biểu thị sự tuyệt luân của
chủ đức. Sự “cung kính” cũng hàm nghĩa
là cúng dường.
CHỦ CỦNG
Là một loại kết cấu bằng gỗ trong kiến
trúc. Còn gọi là Đẩu củng . Cái kết
cấu hình cung ở chỗ đầu cột và xà ngang
giao tiếp nhau gọi là củng. Cái khối gỗ hình
đấu kê ở giữa khoảng củng với củng, gọi là
chủ.
Kinh Dược sư như
lai bản nguyện (Đại 14,

402 thượng), nói: “Cõi
nước của đức Phật kia
rất là thanh tịnh. (... )
thành quách, cửa
khuyết, tường, vách, cửa
sổ, nhà, gác, cột, xà, đẩu
củng, lưới giăng chung quanh, tất cả đều
làm bằng bảy thứ báu, y như nước Cực lạc,
Chủ Củng
CHỦ CỦNG

C
974
không khác”. Những kết cấu đẩu củng xưa
nhất hiện còn tại Trung quốc, là những
chủ củng trên đại điện chùa Phật quang
núi Ngũ đài ở tỉnh Sơn tây, là kiến trúc đời
Đường. [X. Hữu bộ tì nại da tạp sự Q.13,
Q.37].
CHỦ NHÂN ÔNG
........
Ông chủ, tiếng dùng trong Thiền lâm.
Chỉ Phật tính ai ai cũng có. Vô môn quan
tắc 12 (Đại 48, 294 trung), nói: “Hòa thượng
Thụy nham Ngạn hàng ngày tự gọi Chủ
nhân ông, rồi lại tự đáp, Dạ!”.
CHỦ QUAN
.....
Trong quan hệ vật ngã, bản thân người
nhận thức là chủ quan, cái mà chủ quan
nhận thức là khách quan. Nếu người nhận
thức không để cho cá tính hoặc một lập
trường riêng tư của mình ảnh hưởng, mà
nhận biết đối tượng một cách nguyên vẹn
đúng như diện mục của nó, thì chân lí của
sự nhận thức ấy gọi là chân lí khách quan,
thừa nhận loại chân lí khách quan ấy, gọi
là Chủ nghĩa khách quan; trái lại, thì gọi là
Chủ nghĩa chủ quan. Trong Phật giáo, danh
từ tương đương với chủ quan là “Năng quan
”, “Năng duyên ”; tương đương
với khách quan là “Sở quan ”,“Sở
duyên .”. Theo ý của luận Đại thừa
khởi tín, thì chủ quan, từ trạng thái hiển
hiện gọi là Năng kiến tướng (Kiến tướng,
chuyển tướng), từ phương diện tác dụng
nhận thức thì gọi là chuyển thức; Khách
quan từ trạng thái hiển hiện gọi là Cảnh

giới tướng (Cảnh tướng, Hiện tướng), từ
phương diện tác dụng nhận thức thì gọi là
hiện thức, vốn do mê hoặc sản sinh. Tức
ngay từ gốc rễ của nó đã có vô minh, cho
nên mới sinh ra tâm phân biệt và tác dụng
phân biệt chủ quan, khách quan rồi tiến
lên, đối với cảnh giới mê vọng này, sinh
khởi tâm chấp trước (Thuyết tam tế lục thô).
Do đó, sự “tồn tại đích thực” tách lìa chủ
quan, khách quan mê vọng, tức hàm cái ý
là sự “tồn tại đích thực” là tồn tại ở cái chỗ
chưa chia ra chủ khách quan. Giới triết học
hiện đại, dùng danh từ “chủ thể” thay cho
từ “chủ quan”. Sự khu biệt giữa chủ thể và
chủ quan là, “chủ quan” chỉ có ý vị là một
tiếng dùng về mặt nhận thức luận mà thôi;
còn “chủ thể” là tiếng dùng về mặt thực
tiễn luận gồm cả hành vi và thực tiễn. (xt.
Thực Tại Luận, Thực Chứng Chủ Nghĩa,
Quan Niệm Luận).
CHỦ SƠN
.....
Núi chủ. Tại Trung quốc, qua các đời
khi xây dựng cung thất, đại khái cho phưong
bắc là tướng tốt và cao, phương nam thì
thấp, cho nên núi phương bắc là núi chủ,
núi phương nam thì gọi là núi án. Do đó,
các chùa viện gọi núi phía sau (tức núi
phương bắc) là Chủ sơn. Lại có thuyết dùng
chủ sơn, án sơn thay cho quan hệ chủ
khách. Trong Thiền lâm, thì dùng câu “Chủ
sơn cỡi án sơn” để biểu thị cảnh giới chủ
khách nhất như. Lại dùng câu “Chủ sơn
cao, án sơn thấp” để biểu thị thế giới chủ
khách sai biệt (thế giới sai biệt của hiện tượng
giới) đều hàm cái lí chân như bất biến. [X.
Hư đường lục Q.1; Hòa an quốc ngữ Q.1].
CHỦ SỰ

.....
Chỉ người chủ làm công việc. Tên gọi
khác của chức sự trong Thiền viện. Lúc
đầu, Thiền uyển thanh qui lấy bốn chức
Giám tự, Duy na, Điển tọa và Trực tuế làm
chủ sự, Thanh qui về sau thêm Đô tự, Phó
tự gọi là Lục trị sự. Chân tông của Nhật
bản thì chỉ người trông nom cai quản các
công việc trong thời kì hạ an cư là Chủ sự.
CHỦ NHÂN ÔNG

C
975
[X. Thiền uyển thanh qui Q.10; Thích thị
yếu lãm Q.hạ].
CHỦ TÁN
Trong hội tán thán Phật, Chủ tán là
người tụng xướng danh hiệu Phật trong
chúng tăng, là người xướng kệ lễ tán đầu
tiên. Trong pháp hội, phần nhiều do Duy
na đảm nhiệm chức này.
CHỦ TANG
Còn gọi là Tang chủ. Tức là chức vụ
đảm nhiệm công việc tang lễ trong Thiền
lâm, khi có vị tôn túc thị tịch.Cũng là người
trông nom các nghi lễ trong pháp hội thông
thường. Sắc tubách trượng thanh qui quyển
3Thỉnh chủ tang điều (Đại 48, 1127 hạ),
nói: “Người chủ tang đến, đánh chuông lớn,
tập chúng ra cửa đón rước, đến trước khám
thắp hương, chủ tọa và đại chúng thưa hỏi”.
CHỦ TỂ
.....
Chỉ cái ta, chính mình. Tức thể của cái
ta là thường nhất mà có tác dụng thống trị
sự vật. Luận Thành duy thức quyển 1 (Đại
31, 1 thượng), nói: “Ta, có nghĩa là chủ tể”.
CHỦ THÀNH TỰU
........
Là một trong sáu việc thành tựu. Ở ngay
đầu các kinh đều có “sáu thành tựu”. Trong
đó chữ “Phật” tức là chủ thành tựu. Đây là
lấy Phật làm chủ nói pháp hóa độ thế gian
và xuất thế gian, cho nên ở đầu kinh có
chữ Phật, tức biểu thị kinh ấy là do vị chủ
nói pháp tuyên thuyết để hóa đạo chúng
sinh. Cùng với năm thành tựu khác cùng
biểu thị niềm tin đối với kinh điển Phật

giáo là có chứng cứ rõ ràng. (xt. Lục Thành
Tựu).
CHỦ THẦN
.....
Là thần chủ vị trong các thần mà Đa
thần giáo tin thờ. Các thần mà Đa thần
giáo tin thờ ở thời kì đầu vốn không có
phân biệt chủ hay theo, nhưng về sau, qua
quá trình các thị tộc, bộ lạc dung hợp với
nhau, có nhiều thần linh (vốn do các bộ
lạc lớn tin thờ), dần dần được tôn sùng
hơn nhiều thần của các bộ lạc khác, với
thời gian dài qua sự đào thải tự nhiên, sự
tôn sùng cao nhất bèn được tập trung vào
một hoặc số ít thần kì, do đó mà hình thành
chủ thần.
CHỦ THỦ
.....
Tức chủ sự, gọi chức Tri sự. Thiền uyển
thanh qui quyển 10 (Vạn tục 111, 468 hạ),
nói: “Chủ thủ, chia ti đặt cục, nắm giữ các
công việc lớn nhỏ trong sơn môn”. Ngoài
ra, cũng có khi “ Chủ thủ” là chỉ chức “Giám
tự” trong sáu Tri sự. [X. thiền lâm tượng
khí tiên chức vị môn]. (xt. Chủ Sự).
CHỦ TRUNG CHỦ
........
I. Chủ trung chủ. Là một trong bốn
Tân chủ do Thiền sư Lâm tế Nghĩa huyền
đặt ra. Tân, chỉ người học, đồ đệ; Chủ, chỉ
thầy dạy. Chủ trung chủ, có nghĩa là khi
thầy tiếp dắt người học, đứng trên lập trường
bản phận của mình, triển khai các phương
pháp độc lập, hoạt bát, không câu chấp qui
cách thông thường, bởi thế, trong Thiền
lâm có danh xưng “Sư gia hữu tị khổng”
(nhà thầy có lỗ mũi). Trái lại, nếu thầy một
lòng muốn tiếp dắt học trò nhưng lại không

khéo phá trừ sự chấp trước của học trò để
khiến họ quay về lập trường bản phận, thì
gọi là “Chủ trung tân”, đối với tình hình
như vậy thì có danh xưng “Sư gia vô tị
CHỦ TRUNG CHỦ

C
976
khổng”. [X. Ngũ gia tông chỉ toản yếu
Q.thượng].
II. Chủ trung chủ. Là một trong bốn
tân chủ do tông Tào động lập ra. Chủ chỉ
chính, thể, lí; Tân chỉ thiên, dụng, sự. Chủ
trung chủ, có nghĩa là bản thể của lí chẳng
phải trực tiếp hiển hiện trên mặt sự hàng
ngày. Động thượng cổ triệt quyển thượng
(Vạn tục 125, 359 hạ), nói: “Bản thể của lí
chẳng đi lại với dụng, gọi là Chủ trung chủ,
ví như ông vua ở trong cung sâu chín lớp.
Trái lại từ trong lí thể tự nhiên có khả năng
dẫn phát ra “dụng” và “sự”, gọi là Chủ trung
tân. Động thượng cổ triệt quyển thượng
(Vạn tục 125, 359 hạ), nói: “Gần gũi từ thể
phát ra dụng, gọi là chủ trung tân, ví như
bề tôi vâng mệnh vua mà ra vậy”.
CHỦ VĨ
Tức dùng lông thú hoặc sợi cây gai buộc
lại thành một nắm, rồi tra cái cán dài bằng
ngà voi hoặc bằng gỗ, làm vật dùng khi
thuyết pháp hay giảng kinh. Chủ là một
loài nai bề ngoài giống như con hươu,
nhưng to lớn, người xưa dùng đuôi nó làm
chổi phủi bụi, đuổi ruồi. Về sau thì cùng
với chiếc phất trần cũng được dùng để chỉnh
túc uy dung; hoặc khi đàm luận, diễn thuyết,
nó được dùng để điều khiển thính chúng.
Tại Trung quốc, vào thời đại Ngụy Tấn,
những nhà thanh đàm, khi đàm luận, phần
nhiều có thói quen hay cầm chủ vĩ; về sau
trong giới tăng lữ, phong tục cầm chủ vĩ
cũng lưu hành rộng rãi.
CHỦ VỊ
Chỉ vị trụ trì một sơn môn hay một chùa,

hoặc là chỗ tòa ngồi của người chủ. Thông
thường lấy bên phải làm chủ vị, bên trái
làm khách vị. Nếu nhà phương trượng quay
hướng nam, thì bên đông là chủ vị, bên tây
là khách vị; nhà Tăng quay hướng đông
thì bên bắc là chủ vị, bên nam là khách vị;
nhà kho quay hướng tây thì bên nam là
chủ vị, bên bắc là khách vị. [X. Thiền uyển
thanh qui Q.1].
CHUẨN ĐÊ (CHI) QUAN ÂM
Chuẩn đê (Chi), Phạm:Cundì. Cũng là
Chuẩn đề, Chuẩn nê. Còn gọi là Tôn na
Phật mẫu, Chuẩn đề Phật mẫu, Phật mẫu
chuẩn đề, Thất câu đê (chi) Phật mẫu. Là
một trong sáu Quan âm, một trong bảy
Quan âm. Ngoài tượng mười tám tay ra còn
có nhiều loại hình tượng khác. Trong Thai
tạng giới mạn đồ la của Mật giáo, vị tôn này
được đặt ở ngay đầu bên trái trong viện
Biến tri. Cứ theo kinh Thất câu chi Phật
mẫu sở thuyết chuẩn đề đà la ni chép, thì
Chuẩn đề Phật mẫu thân màu vàng lợt,
ngồi kết già trên hoa sen, sau lưng có vòng
hào quang, mặc the mỏng, trên dưới đều
mầu trắng, có thiên y, dác lạc, anh lạc, đội
mũ, mười tám cánh tay đều đeo vòng xuyến,
có ba mắt, hai tay bên trên làm tướng nói
pháp, tay
thứ hai
bên phải
làm tướng
Thí vô úy,
tay thứ ba
câ m
gươm, tay
thứ tư
cầm lọn
tóc báu,

trên bàn
tay thứ
năm đặt quả câu duyên, tay thứ sáu cầm
búa rìu, tay thứ bảy cầm móc câu, tay thứ
tám cầm chày kim cương, tay thứ chín cầm
tràng hạt; tay thứ hai bên trái cầm cờ báu
như ý, tay thứ ba cầm hoa sen nở rộ, tay
Chuẩn Đề Quan Âm
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)
CHỦ VĨ

C
977
thứ tư cầm bình nước, tay thứ năm cầm
giải lụa, tay thứ sáu cầm bánh xe, tay thứ
bảy cầm tù và, tay thứ tám cầm hiền bình,
trên bàn tay thứ chín đặt Bát nhã tiếng Phạm.
Chuẩn đê
quan âm ở Tây
tạng là tượng
bốn tay, ngồi
trên hoa sen,
tay phải tay trái
thứ nhất đặt
trên đầu gối,
cầm bát, tay
phải thứ hai rủ
xuống kết ấn
Thí vô úy, tay
trái thứ hai co
lại ở trước ngực
cầm hoa sen trên hoa sen đặt hộp kinh Bát
nhã chữ Phạm.
Lại tượng đồng truyền ở Tích lan là bốn
tay, trên đầu đội định ấn hóa Phật, tay trái
thứ nhất đặt ở trước rốn, tay thứ hai cầm
ngọc báu; tay phải thứ nhất cầm chày một
chẽ, tay thứ hai dơ lên, ngón tay cái và ngón
vô danh búng vào nhau. Ngực đầy biểu thị
tướng Phật mẫu. Ngoài ra, còn có tượng
mười bốn tay, sáu tay. Mật hiệu là Tối thắng
kim cương, chủng tử là (bu), hình tam
muội da là Hiền bình hoặc Giáp trụ, chày
năm chẽ, hoa sen, tù và. Căn bản chân
ngôn là: Na mô táp đá nẫm tam miệu tam
bột đà câu chi nam đát diệt tha án chiết lệ
chủ lệ chuẩn đề sa ha.
Phép tu lấy vị tôn này làm bản tôn (vị

tôn chính) gọi là Chuẩn đề pháp, Chuẩn
đề độc bộ pháp, là phép tu để trừ tai họa,
cầu thông minh, trị bệnh v.v... Cứ theo kinh
Thất câu chi Phật mẫu chuẩn đề đại minh
đà la ni chép, thì tụng trì Chuẩn đề đà la ni
sẽ được sáng láng rạng rỡ, các tội chướng
đều tiêu diệt, tuổi thọ lâu dài, phúc tuệ tăng
tiến, và được chư Phật, Bồ tát hộ trì, đời đời
kiếp kiếp xa lìa các ngã ác, mau chứng vô
thượng bồ đề. [X. Thất câu chi Phật mẫu
tâm đại chuẩn đề đà la ni pháp; Thất câu
chi Phật mẫu tâm đại chuẩn đề đà la ni
kinh].
CHUẨN ĐỀ
.....
Phạm:Cundì. Còn gọi là Chuẩn đê,
Chuẩn nê, Chuẩn đề quan âm, Chuẩn đề
Phật mẫu, Phật mẫu chuẩn đề. Dịch ý là
thanh tịnh. Là vị Bồ tát giữ gìn Phật pháp,
và bảo hộ mạng sống cho những chúng
sinh đoản mạng được thêm tuổi thọ. Mật
tông lấy Chuẩn đề làm một vị tôn thuộc
Quan âm bộ và rất được sùng kính. Thai
mật của Nhật bản đưa Chuẩn đề vào trong
Phật mẫu, làm một vị tôn thuộc Phật bộ.
Đông mật của Nhật bản thì lấy Chuẩn đề
làm một trong sáu Quan âm, nhiếp vào sáu
Quan âm (Thiên thủ Quan âm, Thánh
Quan âm, Mã đầu Quan âm, Thập nhất
diện Quan âm, Chuẩn đề Quan âm, Như ý
luân Quan âm)
thuộc Liên hoa bộ.
Vì Quan âm chia
thân ứng hóa vào
sáu đường để tế độ
chúng sinh. Được
đặt trong Viện Biến
tri trên Hiện đồ Thai

tạng giới mạn đồ la,
mình mặc áo lụa
mỏng, ống tay áo
rộng, lưng thắt giải
lụa, cổ tay đeo vòng
trắng, hiện tướng ba mắt mười tám cánh
tay. [X. kinh Chuẩn đề đại minh đà la ni].
CHUẨN KHAI SƠN
........
Có nghĩa là người đạo hạnh cao cả, công
lao khắp sơn môn. Gọi là Trung hưng tổ.
Quan Âm Chuẩn Đề
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)
Chuẩn Đề Quan Âm
CHUẨN KHAI SƠN

C
978
[X. Thiền lâm tượng khí tiên Q.3 Linh tượng
môn].
CHUẨN TÔN GIÁO HIÊN TƯỢNG
Hiện tượng ảo tưởng do ảnh hưởng của
hành động chủ quan, hoặc chi phối sự vật
khách quan, sản sinh từ trước khi tôn giáo
nguyên thủy xuất hiện, là một hình thái
sinh hoạt ý thức sớm nhất của nhân loạÔm

nước nấu thành cháo loãng. MÒ u thành "-2 «

luật Tứ phần Q.14; luật Ngũ phần Q.29; luật Thập tụng Q.14; Pháp uyển

làm một pháp. [X. Giáo hành tín chứng
Q.6]. (xt. Chuyên Tạp Nhị Tu).
CHUYÊN NIÊM
.....
Chuyên tâm nhớ nghĩ về một đối tượng
nào đó. Kinh Trường a hàm quyển 2(Đại 1,
15 trung), nói: “Phật tu hành bốn thần túc
Cổng Chùa Chúc Thánh
CHÚC PHÁT

C
981
đã nhiều, chuyên niệm không quên”. Lại
niệm tuy có hai nghĩa là niệm thành tiếng,
niệm trong tâm, nhưng chuyên niệm trong
tông Tịnh độ là đặc biệt chỉ sự tu hành
chuyên xưng niệm danh hiệu của đức Phật
A di đà. Trong Quán kinh sớ Tán thiện
nghĩa của ngài Thiện đạo có câu: “Một lòng
chuyên niệm danh hiệu Di đà”.
CHUYÊN PHẬT
Tức là các hình tượng Phật nhỏ nặn
bằng đất sét rồi nung lên mà thành, cũng
có tòa sư tử, lọng trời v.v... phần nhiều làm
hình vuông, hình chữ nhật. Từ thời đại
Bắc Ngụy đã rất thịnh hành và được truyền
đến Nhật bản vào khoảng đời Đường. Hiện
còn đến nay thì có tượng bồ tát Quan âm
được đắp vào năm Hưng hòa thứ 5 (543)
đời Đông Ngụy, nhưng ở các địa phương
tại Tây tạng cho đến nay vẫn còn đắp tượng
Phật bằng đất.
Cứ theo Đại đường tây vực cầu pháp
cao tăng truyện quyển hạ truyện Tăng triết
chép, thì vua nước Tam ma đát tra thuộc
đông Ấn độ mỗi ngày nặn (có khuôn) mười
vạn tượng Phật bằng đất, đọc mười vạn kệ
tụng Bát nhã. Lại phía ngoài Lan cống thuộc
Miến điện, có nhiều tượng Phật Niết bàn
đều nặn bằng đất sét nung rồi tráng vàng ở
ngoài. [X. Nam hải kí qui nội pháp truyện
Q.4].
CHUYÊN TẠP NHỊ TU
Tức chỉ chuyên tu và tạp tu. Nói tắt là
Chuyên tạp. Có nhiều giải thích khác nhau
về hai cách tu này. Sa môn Hoài cảm lấy
kinh Bồ tát xử thai làm căn cứ, nói giữ tâm

không bền gọi là Tạp tu, dụng tâm kiên cố
gọi là Chuyên tu. Những người tạp tu sinh
vào nơi giải mạn, những người chuyên tu
mới sinh nơi Cực lạc, đây là theo sự dốc
lòng hay không dốc lòng mà bàn về chuyên,
tạp khác nhau. Trạch anh và Nguyên không
cho hai cách tu ấy là hai hạnh Chính, Tạp,
bảo rằng, đem ba nghiệp thân khẩu ý mà lễ
bái, nhớ nghĩ Phật A di đà, gọi là chuyên
tu, dùng tâm tản mạn mà tu các pháp lành
gọi là tạp tu. Chứng không thì căn cứ vào
hai đường khó, dễ mà giải thích hai cách
tu, bảo rằng Tạp tu là Nan hành đạo (đạo
khó làm), Chuyên tu là Dị hành đạo (đạo
dễ làm). Lại còn thuyết khác cho rằng, bất
luận là chính hành hay tạp hành, chỉ căn
cứ vào sự có đủ hay không đủ ba tâm, bốn
tu mà chia thành hai cách tu.
Ngài Thiện đạo chia sự tu hành cầu
vãng sinh Tịnh độ thành năm chính hành
và năm tạp hành, trong đó, năm chính
hành lấy việc niệm Phật làm chính nghiệp,
các hành khác là trợ nghiệp, mà ngoài việc
niệm Phật ra, kiêm tu các trợ nghiệp và tạp
hành khác thì gọi là tạp tu. Ngoài ra, còn
bàn về sự hơn kém, được mất của hai cách
tu mà bảo rằng, chuyên tu có bốn cái được,
tạp tu có mười ba cái mất. Lại nói người
chuyên tu chắc được vãng sinh là nghìn
người không mất một người, người tạp tu
chắc chẳng được vãng sinh, là trong nghìn
người không có một người, trong muôn
nghìn người không có một người vãng sinh
Tượng Di Đà Tam Tôn Bằng Đất
CHUYÊN TẠP NHỊ TU

C
982
[X. luận Thích tịnh độ quần nghi Q.4, Vãng
sinh lễ tán kệ tiền tự (Thiện đạo), Tuyển
trạch bản nguyện niệm Phật tập; vãng sinh
lễ tán yếu nghĩa thích quán môn nghĩa sao
Q.3; Niệm Phật danh nghĩa tập Q.thượng].
(xt. Chính Tạp Nhị Hành).
CHUYÊN TÂM
Tức hàm ý là một lòng, không hai lòng.
Cũng tức là chỉ sự tập trung tâm tư, không
nghĩ lăng xăng tạp nhạp. Như kinh Tạp a
hàm quyển 39 nói “Chuyên tâm thiền tư”,
Quán kinh sớ Tán thiện nghĩa của Thiện
đạo nói “Chuyên tâm niệm Phật” đều là
nghĩa ấy. [X. Giáo hành tín chứng Q.2]. (xt.
Chuyên Tạp Nhị Tu).
CHUYÊN TÍN
.....
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Trong
Thiền lâm, khi sai phái một người đi đâu để
xử lí một sự vụ đặc biệt nào đó, thì gọi là
Chuyên sứ, bức thư tín mà người chuyên
sứ cầm đi, gọi là Chuyên tín. Thiền uyển
thanh qui quyển 6 (Vạn tục 111, 455 hạ),
nói: “Chuyên sứ đến trước vị trụ trì vái ba
vái rồi nói: Chuyên tín này vâng mệnh tôn
nhan đi đưa, người không có nhiệm vụ
không được xem đến. Nói xong hàn huyên
đôi lời, lại vái ba vái rồi đi”.
CHUYÊN TU
Có nghĩa chuyên môn tu tập một việc.
Trái lại, tu nhiều pháp hỗn hợp thì gọi là
tạp tu. Trong tông Tịnh độ, chuyên tu chỉ
sự tu hành cầu vãng sinh thế giới Cực lạc,
cũng tức là hành vi và tâm cảnh đều khế
hợp với chính đạo vãng sinh Tịnh độ, và

chuyên tâm tín phụng Phật A di đà. Thông
thường chỉ năm chính hành đọc tụng, quan
sát, lễ bái, xưng danh và tán thán cúng
dường, hoặc chỉ đem tâm chính tín tu hạnh
“Xưng danh” trong năm chính hành, đây
gọi là chuyên tu niệm Phật. Trái lại, tạp tu
là chỉ các tạp hành xưng niệm danh hiệu
của chư Phật và Bồ tát khác, hoặc ngoài
chính hành xưng danh ra, còn tu các hành
nghiệp (trợ nghiệp) khác cùng một lúc với
việc xưng danh (trợ, chính kiêm tu) để làm
nhân cho việc vãng sinh. Lại giữ tâm chuyên
tu và tạp tu, gọi là Chuyên tạp chấp tâm, và
tâm trợ, chính kiêm hành, gọi là Trợ chính
gián tạp tâm.
Trong Vãng sinh lễ tán kệ, ngài Thiện
đạo phân tích về sự hơn kém, được mất
của chuyên tu và tạp tu, nói chuyên tu có
bốn cái được, tạp tu có mười ba cái mất.
Người chuyên tu chắc được vãng sinh, cho
nên nói nghìn người không mất một người,
người tạp tu chắc không được vãng sinh,
trong nghìn người không có một người;
trong vạn người không có một người vãng
sinh.
CHUYÊN TƯỞNG
.....
Chỉ sự chuyên chú quán tưởng một
cảnh (đối tượng) mà tâm không tán loạn,
di động. Kinh Quán vô lượng thọ (Đại 12,
342 thượng), nói : “Ngồi ngay ngắn hướng
về phía chính tây, nhìn kĩ mặt trời, khiến
tâm bám sát, chuyên tưởng không dời”.
CHUYỂN
Phạm:pravftti.
1. Ý là sinh khởi, nghĩa là nương vào
nhân duyên mà sinh khởi. Thông thường
có các tiếng dùng như chuyển khởi, chuyển

sinh... [X. luận Thành duy thức Q.2].
2. Hàm ý là làm cho xoay chuyển, hoạt
động, tác dụng, và nói bày tuyên giảng. Như
nói quay bánh xe đại pháp, quay bánh xe
diệu pháp... (xt. Chuyển Pháp Luân).
CHUYÊN TÂM

C
983
3. Hàm ý là làm cho biến hóa, biến đổi.
Như đổi tông, chuyển thức được trí, chuyển
phàm vào Thánh, đổi chỗ nương tựa, đều
là ý ấy.
4. Hàm ý quay vòng, quay chuyển. Như
nói chuyển kinh, phiên chuyển, hoán
chuyển, thi chuyển...
CHUYỂN ÁC THÀNH THIÊN ÍCH
Là một trong mười điều lợi ích trong
đời hiện tại do Tịnh độ chân tông Nhật
bản lập ra. Nghĩa là lòng tin của người tu
hành niệm Phật đối với Phật A di đà có thể
được lợi ích trong đời hiện tại là diệt trừ tội
chướng năm nghịch mười ác trong ba đời,
thành tựu đại thiện căn không nói xiết. [X.
Hiển Tịnh độ chân thực giáo hành chứng
văn loại Q.3]. (xt. Hiện Thế Lợi Ích).
CHUYỂN BIẾN
Hàm ý là chuyển hóa đổi khác.
1. Chuyển biến. Tức phiếm chỉ cái
tướng chuyển hóa biến đổi của các pháp.
Thuyết chuyển biến (Phạm: pariịàmavàda)
và thuyết Tích tập (Phạm:àrambhavàda)
là tư tưởng trung tâm của Áo nghĩa
thư mà các phái triết học Ấn độ phần nhiều
thu dụng, trong đó, lấy thuyết Chuyển biến
của học phái Số luận làm đại biểu điển hình.
Học phái này cho rằng, bản tính của cái
nhân vật chất của muôn vật đều có tính
chuyển biến. Các học phái khác, như phái
Du già cũng thu dụng thuyết này. Lại trong
học phái Phệ đàn đa, thuyết Chuyển biến
của La ma nô già (Phạm: Ràmànuja) và
thuyết Hóa hiện (Phạm:Vivarta-vàda) của
Thương yết la (Phạm: Saíkara) đối lập

nhau.
Trong Phật giáo, Thuyết nhất thiết hữu
bộ chủ trương, trong vòng nối tiếp của các
pháp hữu vi, từ khoảng sát na trước đến
khoảng sát na sau, “thể” của chúng không
có sự đổi khác (tự thể chuyển biến), nhưng
đối với sự không khởi động, đang khởi động
hoặc sắp khởi động của “tác dụng”, thì về
mặt biến hóa của vị lai, hiện tại và quá khứ,
thừa nhận có chuyển biến (tác dụng chuyển
biến).
Tông Duy thức chủ trương thuyết Thức
chuyển biến (Phạm:vijĩàna-pariịàma),
thuyết này đứng về phương diện nhân tính
và quả tính mà khảo sát sự chuyển biến
của thức, và cho rằng “nhân chuyển biến”
là y vào thức hiện hành, trong thức A lại
da có các tập khí đẳng lưu và dị thục; “quả
chuyển biến” là từ tập khí dị thục trong
thức A lại da sản sinh các thức A lại da
chúng đồng phận khác, rồi lại từ tập khí
đẳng lưu mà sản sinh thức hiện hành. Như
vậy, thuyết Thức chuyển biến, một mặt
thuyết minh mối quan hệ nhân quả giao
thoa của thức A lại da và thức hiện hành,
mặt khác lại hiển bày cái tình hình thức A
lại da nối tiếp sinh diệt từng sát na, không
gián đoạn.
Trong luận Thành duy thức quyển 7,
từ chuyển biến được dịch là “Năng biến”,
do đó, có những giải thích như sau: cái gọi
là chuyển biến (khái niệm tác dụng) tức là
năng biến (khái niệm thể tính). Luận Thành
duy thức quyển 7 (Đại 31, 38 hạ), nói : “Các
thức ấy, nghĩa là thức Tam năng biến và
tâm sở kia như đã nói ở trước, đều hay biến
ra hai phần Kiến và Tướng, cho nên đặt
tên là chuyển biến. Kiến phần sở biến, gọi

là “Phân biệt”, vì hay nhận lấy tướng; Tướng
phần sở biến, gọi là “Sở phân biệt”, vì do
Kiến nhận lấy”. Ý nghĩa trên đây, tức là hai
phần Kiến, Tướng được hiện trong các thức
đều gọi là chuyển biến, bất luận là Kiến
phần năng thủ hay Tướng phần sở thủ,
đều là do thức biến hiện. Tông Duy thức
lấy đó mà thành lập nghĩa “Hết thảy đều
do thức”, là tư tưởng trung tâm của tông
CHUYỂN BIẾN

C
984
này. [X. Duy thức nhị thập luận; Duy thức
tam thập tụng; Thế thân duy thức nguyên
điển giải minh]. (xt. Nhân Năng Biến, Quả
Năng Biến).
II. Chuyển biến. Là một trong mười
tám biến. Có nghĩa là Phật và Bồ tát dựa
nơi sức định mà có thể chuyển biến tính
chất của muôn vật một cách tự tại. Thuyết
này có xuất xứ từ luận Du già sư địa quyển
37. (xt. Thập Bát Biến).
CHUYỂN CĂN
Hàm ý là chuyển căn tính. Còn gọi là
Tăng tiến căn. Có nghĩa là điều luyện căn
tính cùn lụt kém cỏi để chuyển thành căn
tính sắc bén tốt hơn. Tức từ căn tính Thanh
văn, Duyên giác chuyển làm căn tính Bồ
tát. Lại từ nam căn chuyển thành nữ căn,
nữ căn chuyển thành nam căn, cũng gọi là
Chuyển căn. [X. luận Đại tì bà sa Q.7, Q.68;
luận Câu xá Q.23, Q.25; luận Thuận chính
lí Q.70].
CHUYỂN CỔ
Phương pháp đánh trống trong Thiền
lâm, khi đánh đến nửa chừng thì đổi sang
một lối đánh khác, gọi là Chuyển cổ. Chẳng
hạn như đánh trống Thướng đường, khi chư
tăng nghe tín hiệu tiếng trống thì đều ra nhà
Tăng, lúc ấy, đánh trống liền có sự chuyển
biến trong hồi thứ nhất, thứ hai và thứ ba.
Sắc tu bách trượng thanh qui quyển 1
mục Thánh tiết (Đại 48, 1113 thượng), nói:
“Thị giả chuyển trống đến đứng bên trái
tòa pháp chờ đại chúng tụ tập. (...) Người
lãnh chúng đi, đưa đến sắp hàng trước nhà
kho, đứng chờ chuyển trống”.

CHUYỂN CỐT
Nghi thức chôn cốt trong Thiền lâm.
Khi đưa người chết vào tháp, bắt đầu từ
phòng ngủ thì để chân hướng về phía tháp,
nhưng đến nửa đường thì quay chuyển vị
trí mà trở đầu về phía tháp, đồng thời, dâng
nước trà cúng dường vong linh. Nghi thức
này gọi là Chuyển cốt Phật sự. [X. Thiền
lâm tượng khí tiên Q.14 Tang tiến môn].
CHUYỂN DỤC
Khi chúng tăng làm pháp sự, nếu vì một
lí do nào, như đau ốm chẳng hạn, một vị tỉ
khưu không tham dự được, thì nhờ một tỉ
khưu khác đem sự tán đồng của mình nói
trước đại chúng, đây gọi là “Dụcpháp ”.
Vị tỉ khưu nhận lời chuyển sự tán đồng ấy,
gọi là “Thụ dục ”. Người vắng mặt nhờ
người khác thông báo trước đại chúng, gọi
là “Dữ dục ”. Nếu vị tỉ khưu đã nhận
lời (thụ dục), lại cũng vì một lí do nào đó
mà không tham dự được, lại nhờ (dữ dục)
một tỉ khưu khác chuyển lời, thì gọi là
“Chuyển dục”. [X. Tứ phần luật san phồn
bổ khuyết hành sự sao Q.thượng đoạn 1].
CHUYỂN ĐẠO (1872-1943)
Người Nam an, Phúc kiến, họ Hoàng.
Húy Hải thanh. Bẩm tính thông minh, năm
mười chín tuổi làm lễ Thiền sư Thiện tu ở
chùa Nam sơn thuộc Chương châu xin xuất
gia. Năm sau, thụ giới Cụ túc tại chùa Sùng
phúc ở Nam sơn. Năm ba mươi ba tuổi, để
báo ân mẹ, phát nguyện hành hương bốn
núi danh tiếng lớn để sám hối nghiệp
chướng, trước sau lễ núi Ngũ đài ba lần,
núi Phổ đà hai mươi lần. Sau vì muốn thiết
lập học viện Tăng già tại chùa Nam Phổ đà
ở Hạ môn, nên đã đi Nam dương để vận
động kinh phí. Đến Tân gia ba được Hoa

kiều hiến đất làm già lam, tức chùa Phổ đà.
Tám năm sau lại sáng lập chùa Phổ giác,
từng thỉnh pháp sư Viên anh đến đó giảng
CHUYỂN CĂN

C
985
luận Đại thừa khởi tín. Về sau, sư sửa lại
chùa Khai nguyên ở Tuyền châu, chùa Nam
sơn ở Chương châu, và lập Nam sơn Phật
hóa học viện. Năm Dân quốc 16 (1927), sư
đi Ấn độ chiêm bái các nơi Phật tích và
thỉnh được bảy viên xá lợi mang về, cúng
dường ở chùa Khai nguyên, Tuyền châu.
Sau, hai lần giữ chức Hội trưởng hội Phật
giáo Trung hoa. Cuối đời, xướng lập hội
Phật giáo Hoa văn, khiến Hoa kiều được
nghe Phật pháp, được đọc Hoa văn. Ngày
nay, chùa Phật tại Tân gia ba và Mã lai rất
nhiều, suy đến ngọn nguồn, công lao của
sư rất lớn, thực không thể mai một được.
CHUYỂN ĐIÊP
Đánh chuông trên điện liên tục, từ chậm
rãi đến dồn dập, gọi là Chuyển điệp. [X.
Hành trì quĩ phạm Q.3 Minh vật pháp].
CHUYỂN GIÁO DUNG THÔNG
Là tiếng dùng để biểu thị cái đặc trưng
của thời Bát nhã thứ tư trong năm thời phán
giáo của tông Thiên thai. Nói đủ là Chuyển
giáo phó tài dung thông đào thải. Từ ngữ
này có xuất xứ từ Thiên thai Tứ giáo nghi
của Đế quán. Trong hội Bát nhã, các vị
Thanh văn Tu bồ đề, nhờ sức Phật gia bị,
đã thay đức Phật mà diễn nói pháp môn
Bát nhã cho các Bồ tát nghe, gọi là Chuyển
giáo. Dung thông, là ý dung hội vô ngại, có
nghĩa là pháp môn Bát nhã nói hết thảy
pháp đều là Ma ha diễn (Đại thừa), Đại,
Tiểu dung hợp, không hai không khác. Như
nay thời Bát nhã có việc chuyển giáo dung
thông. Tiếng phó tài, đào thải là thí dụ hiển
bày ý Phật. Chữ phó tài..... là lấy ý từ

phẩm Tín giải trong kinh Pháp hoa, tức
Thanh văn chuyển giáo hiển bày ý Phật là
pháp tài Đại thừa được trao phó cho Thanh
văn, cũng như ông Trưởng giả đem gia tài
ủy thác cho đứa con nghèo cùng. Nhưng lí
mầu nhiệm của Bát nhã Đại thừa nguyên
chẳng phải là điều mà những người Thanh
văn biết được, song nhờ đức Phật gia bị
khiến họ vì các Bồ tát mà diễn nói, cho
nên phẩm Tín giải bảo (Đại 9, 17 trung):
“Lãnh biết mọi vật, (...) mà không mong
cầu lấy cho một bữa”. Còn đào thải.....,
là ý rửa sạch các vật nhơ bẩn. Tức thời
Phương đẳng thứ ba nói cả bốn giáo sinh
ra tình chấp có Đại, Tiểu khác nhau, cho
nên ở thời Bát nhã hiển bày pháp môn
Đại, Tiểu dung thông mà quét sạch tình
chấp. Đây cũng như nước sạch tẩy trừ sự
cáu bẩn của vật, tức cái gọi là “Pháp mở
hội” của Bát nhã vậy. [X. kinh Đại phẩm
bát nhã Q.2 phẩm Tam giả, Q.7 phẩm Vô
sinh; luận Đại trí độ Q.41; Pháp hoa văn
cú Q.6 phần dưới; Thiên thai bát giáo đại ý;
Chỉ quán phụ hành truyền hoằng quyết
Q.10 đoạn 2; Thiên thai tứ giáo nghi tập
chú Q.thượng; Tứ giáo tập giải Q.thượng].
CHUYỂN HÓA
Cũng như nói thiên hóa, thiên chuyển
giáo hóa ở các cõi khác. Hoặc là nghĩa thiên
chuyển biến hóa, nghĩa là khi mệnh chung
từ thế giới Sa bà chuyển sinh sang cõi Tịnh
độ. Kinh Vô lượng thọ quyển hạ (Đại 12,
273 trung), nói: “Hai Bồ tát ấy ở đất nước
này, tu hạnh Bồ tát, mệnh chung chuyển
hóa, sinh sang cõi nước của đức Phật kia”.
CHUYỂN KẾ
Tiếng dùng trong Nhân minh. Kế, tức
là nghĩa tính toán phân biệt, hoặc chỉ tông

nghĩa tính toán phân biệt được thành lập.
Trong luận thức Nhân minh, nếu tông
nghĩa bị đối phương vặn hỏi, thì nhân đó
mà chuyển đổi tông nghĩa, gọi là Chuyển
kế.
CHUYỂN KẾ

C
986
CHUYỂN KHÁM
Nghi thức tống táng trong Thiền lâm.
Khi đưa người quá cố đến cửa sơn môn thì
quay khám hướng vào trong, rồi dâng trà
thang cúng dường vong linh, gọi là Chuyển
khám Phật sự. [X. Thiền lâm tượng khí tiên
Q.14 Tang tiến môn].
CHUYỂN KHỞI
Chuyển, tức là nghĩa dấy lên. Có nghĩa
là các pháp hữu vi nương vào nhân duyên
mà sinh khởi. Thành duy thức luận thuật
kí quyển 1 phần đầu (Đại 43, 240 trung),
nói: “Chuyển là nghĩa dấy lên. Theo các
duyên mà dấy lên các thứ tướng ngã pháp”.
CHUYỂN KINH
I. Chuyển kinh. Đọc tụng kinh điển.
Đồng nghĩa với Phúng kinh. Cứ theo thuyết
trong Cao tăng truyện kinh sư luận, thì
ngâm vịnh kinh gọi là chuyển đọc, ca tán
thì gọi là Phạm âm.
II. Chuyển kinh. Đọc tụng trọn cả một
bộ kinh, gọi là Chân độc ....... Nhưng
như kinh Đại

phú), thống nhất bốn châu Tu di, dùng CHUYỂN KHÁM

C
987
chính pháp trị đời, đất nước giàu có, nhân
dân hòa vui.
Thuyết Chuyển luân thánh vương xuất
hiện và thịnh hành ở thời đại đức Thích
tôn, trong các kinh luận, có rất nhiều chỗ
đem đức Phật so sánh với vị vua này. Kinh
Tạp a hàm quyển 27, luận Đại trí độ quyển
25, đem bảy thứ quí báu và sự hóa trị của
Chuyển luân thánh vương nêu ra song
song với bảy giác chi của Phật. Hoặc gọi sự
thuyết pháp của đức Phật là Chuyển pháp
luân (quay bánh xe pháp) sánh với sự quay
bánh xe báu của Chuyển luân thánh vương.
Lại luận Đại tì bà sa bảo bánh xe báu của
Chuyển luân thánh vương có bốn thứ là
vàng, bạc, đồng, sắt, đều có luân vương.
Kinh Nhân vương bát nhã quyển thượng
phẩm Bồ tát giáo hóa, kinh Bồ tát anh lạc
bản nghiệp quyển thượng phẩm Hiền thánh
học quán, căn cứ theo các loại bánh xe trên
đây mà phối với hành vị Bồ tát, lấy Luân
vương sắt làm ngôi Thập tín, Luân vương
đồng làm ngôi Thập trụ, Luân vương bạc
làm ngôi Thập hành, Luân vương vàng làm
ngôi Thập hồi hướng. Pháp uyển châu lâm
quyển 43, nêu Luân vương có Quân luân
vương, Tài (của cải) luân vương và Pháp
luân vương. A dục vương là Quân (việc
binh) luân vương, bốn luân vương từ vàng
đến sắt là Tài luân vương, còn Như lai là
Pháp luân vương.
Xét về Chuyển luân thánh vương thì
phần nhiều đã xuất hiện ở thời thái cổ, các
kinh luận có đề cập đến rất nhiều tên, Đính
sinh vương, Đại thiện kiến vương, Dân chủ

thiện tư vương v.v... đều là những vua thực
sự đã ra đời tại Ấn độ vào thời thái cổ. Ngoài
ra, Trường a hàm quyển 6 kinh Chuyển
luân thánh vương tu hành chép, trong vị
lai, khi Phật Di lặc ra đời, sẽ có Nhương già
Chuyển luân thánh vương xuất hiện. Kinh
Bi hoa quyển 3 phẩm Đại thí chép, trong
kiếp San đề lam giới thiện trì, có vô lượng
Tịnh chuyển luân thánh vương ra đời. Kinh
Như lai trí ấn chép, khi đức Phật Nguyệt kế
ra đời thì có Tuệ khởi chuyển luân thánh

cõi khác, “Thánh đạo môn” chứng vào cõi này, “Tiệm g *

sự; kinh Chuyển nữ thân; kinh Phúc trung
nữ thính; kinh Nguyệt nữ; luận Du già sư
địa Q.38 phẩm Bồ đề; luận Đại trí độ Q.4;
Vô lượng thọ kinh nghĩa sớ Q.thượng].
(xt. Nữ Tử Ngũ Chướng, Long Nữ Thành
Phật).
CHUYỂN PHÀM VI THÁNH
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Cũng nói
là Chuyển phàm nhập thánh. Đồng nghĩa
với “Chuyển mê khai ngộ”. Có nghĩa là
chuyển cái trạng thái mê vọng của phàm
phu mà vào cái cảnh giới khai ngộ của
Thánh nhân. (xt. Chuyển Mê Khai Ngộ).
CHUYỂN PHÁP LUÂN
Phạm: dharma-cakra-pravartana;
Pàli: dhamma-cakka-ppavattana. Còn
gọi là Chuyển phạm luân. Là một trong
tám tướng thành đạo. Sự hóa hiện của một
đời đức Phật tóm lại có tám thứ tướng,
trong đó, Chuyển pháp luân là chỉ sự thuyết
pháp của đức Thích tôn khiến cho chúng
sinh được đạo. Chữ cakra vốn là chiến xa
của Ấn độ thời xưa, vì quay chuyển chiến
xa có thể nghiền nát kẻ địch, thí dụ giáo
pháp do đức Phật nói, quay chuyển trong
chúng sinh, tức có thể phá tan sự mê mờ
của chúng sinh. Lại Chuyển luân thánh
vương chuyển động bánh xe vàng để hàng
phục quân địch; mà đức Thích tôn thì nói
pháp để hàng phục ác ma, cho nên gọi là
Chuyển pháp luân. Sau khi thành đạo, lần
đầu tiên đức Thích tôn nói pháp Tứ đế cho
năm vị tỉ khưu gồm Kiều trần như v.v... tại
vườn Lộc dã, đó là bắt đầu chuyển pháp
luân, gọi là Sơ chuyển pháp luân.
Về ngày giờ Sơ chuyển pháp luân, thì
kinh Quá khứ hiện tại nhân quả quyển 3,
kinh Pháp hoa quyển 1 phẩm Phương tiện,

bảo là ba cái bảy ngày (tức hai mươi mốt
ngày) sau đức Phật thành đạo. Thập địa
kinh luận quyển 1 thì nói sau bảy ngày thứ
hai. Luật Tứ phần quyển 31 chép là sau
sáu cái bảy ngày. Kinh Phương quảng đại
trang nghiêm quyển 10, nói sau bảy cái bảy
ngày. Luật Ngũ phần quyển 15 bảo sau tám
CHUYỂN NỮ THÀNH NAM

C
989
cái bảy ngày. Luận Đại trí độ quyển 7, quyển
34 thì chép là sau năm mươi cái bảy ngày.
Đối lại với Sơ chuyển pháp luân tại vườn
Lộc dã, các kinh điển Đại thừa bảo kinh
Đại thừa là Chuyển pháp luân lần thứ hai
hoặc thứ ba. Kinh Đại bát nhã quyển 12
phẩm Vô tác chép, pháp luân Tứ đế ở vườn
Lộc dã là Sơ chuyển, nói pháp Bát nhã là
chuyển pháp luân lần thứ hai. Kinh Giải
thâm mật quyển 2 phẩm Vô tự tính tướng
chép, nói pháp Tứ đế ở Lộc dã là thời đầu,
nói Bát nhã đều không là thời thứ hai; giáo
thâm mật Trung đạo là thời thứ ba. Lại các
ngài Chân đế và Huyền trang lập thuyết
“Tam pháp luân”, Hữu giáo thời kì đầu là
Chuyển pháp luân, Không giáo thời thứ
hai là Chiếu pháp luân, Trung đạo giáo thời
thứ ba là Trì pháp luân. Trong Pháp hoa
du ý, ngài Cát tạng lại y cứ vào kinh văn
trong kinh Pháp hoa quyển 2 mà lập riêng
Tam pháp luân, bảo rằng giáo Nhất thừa
Hoa nghiêm là Căn bản pháp luân, giáo ba
thừa ở khoảng giữa là Chi mạt pháp luận,
Hội tam qui nhất của Pháp hoa là Nhiếp
mạt qui bản pháp luân. Trên đây đều là
căn cứ vào nội dung nói pháp của đức Thích
tôn mà lập ra các Chuyển pháp luân khác
nhau.
Ngoài ra, các kinh luận cũng dựa vào sự
thuyết pháp bất đồng của chư Phật và Bồ
tát, mà lập các tên pháp luân, như kinh
Hải long vương quyển 3 phẩm Nữ bảo cẩm
thụ quyết, nói Bảo cẩm nữ quay các bánh
xe pháp như: bánh xe không động, bánh
xe vốn không, bánh xe không dứt, bánh xe

không dính, bánh xe không hai, bánh xe
không lời, bánh xe trong sạch, bánh xe dứt
những pháp không điều hòa, bánh xe không
rối loạn, bánh xe chí thành, bánh xe không
vô v.v... Kinh Bi hoa quyển 5 chép, Bồ tát
thành tựu bốn pháp thanh tịnh, quay bánh
xe pháp hư không, bánh xe pháp chẳng
thể nghĩ bàn, bánh xe pháp không thể tính
lường, bánh xe pháp vô ngã, bánh xe pháp
không nói năng, bánh xe pháp xuất thế,
bánh xe pháp thông suốt v.v... Kinh Hoa
nghiêm (bản dịch cũ) quyển 31 chép, hết
thảy chư Phật quay bánh xe pháp mầu
nhiệm, bánh xe pháp vô lượng, bánh xe
pháp hết thảy giác, bánh xe pháp biết hết
thảy pháp tạng, bánh xe pháp vô trước, bánh
xe pháp vô ngại, bánh xe pháp đèn của hết
thảy thế gian, bánh xe pháp thị hiện hết
thảy trí, bánh xe pháp hết thảy chư Phật
đồng nhất v.v...
Kinh Hoa nghiêm (bản dịch mới) quyển
59 nói, Như lai quay bánh xe pháp có mười
việc:
1. Bốn vô úy đầy đủ thanh tịnh.
2. Phát ra âm thanh thuận theo bốn
biện tài.
3. Khéo léo mở bày tướng bốn chân đế.
4. Thuận theo sự giải thoát vô ngại của
chư Phật.
5. Có thể khiến cho tâm chúng sinh
đều có niềm tin trong sạch.
6. Có thể nhổ mũi tên độc đau khổ của
chúng sinh.
7. Gia trì sức bi nguyện lớn.
8. Âm thanh phát ra vang khắp hết thảy
thế giới trong mười phương.
9. A tăng kì kiếp nói pháp không dứt.
10. Tùy pháp được nói, đều có thể sinh

khởi các pháp căn lực giác đạo Thiền định
giải thoát tam muội v.v...
Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương
quyển 1 phần đầu, Pháp hoa kinh quyển 2,
quyển 4, đứng về phương diện năm môn
mà phân biệt thể của pháp luân, tức là: tám
Thánh đạo là thể của pháp luân; các pháp
bốn Thánh đế, mười hai nhân duyên, ba
tính là cảnh của pháp luân; công đức năm
uẩn là quyến thuộc của pháp luân; ba tuệ
văn tư tu là nhân của pháp luân; Bồ đề
Niết bàn là quả của pháp luân.
Còn tượng chuyển pháp luân của đức
CHUYỂN PHÁP LUÂN

C
990
Thích tôn, gọi là Chuyển pháp luân tượng,
cái tòa cao ngài ngồi nói pháp, gọi là
Chuyển pháp luân tọa, ngôi nhà trong đó
ngài nói pháp, gọi là Chuyển pháp luân
đường. [X. kinh Tạp a hàm Q.15; kinh
Trường a hàm Q.1; kinh Tăng nhất a hàm
Q.10, Q.14; kinh Trung bản khởi
Q.thượng; kinh Duy ma cật sở thuyết
Q.thượng phẩm Phật quốc; kinh Bồ tát xử
thai Q.5; kinh Như lai bất khả tư nghị bí
mật đại thừa Q.11, Q.12; luật Tứ phần
Q.32; luận Đại tì bà sa Q.41, Q.82; luận
Đại trí độ Q.1, Q.52, Q.65; luận Du già sư
địa Q.49, Q.95; Chuyển pháp luân kinh
Ưu ba đề xá; Câu xá luận quang kí Q.24].
(xt. Pháp Luân).
CHUYỂN PHÁP LUÂN ẤN
Phạm: dharmacakra-mudrà. Là ấn
tướng tượng trưng cho sự quay bánh xe
pháp. Ân này biểu trưng sự dùng pháp luân
để phá trừ phiền não, khiến thân tâm được
thanh tịnh. Còn gọi là Pháp luân ấn, Kim
cương luân ấn, Thuyết pháp ấn, Thắng
nguyện cát tường pháp luân ấn. Tức hai
tay úp vào nhau, tám ngón trái, phải móc
tréo nhau, ngón cái bên trái đặt vào lòng
bàn tay phải, lấy đầu ngón cái bên phải đè
lên ngón cái bên trái. Kinh Đại nhật quyển
4 phẩm Mật ấn nói, phàm người cứu đời,
phải quay bánh xe này. Trong
pháp Thai tạng giới, trước hết,
kết ấn Pháp giới tính (ấn Tịnh
pháp giới), thứ đến, kết ấn Pháp
luân. Ân này có thể khiến
hành giả trụ nơi tâm Bồ đề,

vào Mạn đồ la, cho nên dùng
ấn này để gia trì năm chỗ (trán,
hai vai, ngực, yết hầu). [X. kinh Đại nhật
Q.3 phẩm Chuyển tự luân mạn đồ la hành,
Q.7 phẩm Tăng ích thủ hộ thanh tịnh hành;
Thành tựu Diệu pháp liên hoa kinh vương
Du già quán trí nghi quĩ Q.thượng; Đại nhật
kinh sớ Q.13].
CHUYỂN PHÁP LUÂN CÁI
Còn gọi là Nhân thiên cái, Bạch cái. Là
chiếc lọng (ô, dù) đuợc treo phía trên tòa
cao của người thuyết pháp trong Pháp đường.
Bắt nguồn từ Ấn độ, người ta dùng nó để
che nắng, che mưa, về sau, các chùa viện
dùng làm một trong các đồ trang nghiêm.
(xt. Cái).
CHUYỂN PHÁP LUÂN PHÁP
Là phép bí mật lấy bồ tát Chuyển pháp
luân làm bản tôn (vị tôn chính) mà tu để
dẹp trừ các ma oán địch, khiến đất nước
được yên ổn. Còn gọi là Xa thủy luân pháp,
Tồi nhất thiết ma oán pháp, Tồi ma oán
địch pháp. Khi tu phép này, trước hết thiết
lập đàn lớn và đàn Hộ ma trước mặt bản
tôn, kế đó, trải mạn đồ la lên đàn lớn, dùng
gỗ hay đồng làm thành cái ống, đặt ở chính
giữa, chung quanh ống vẽ hình mười Đại
dược xoa, ba Đại long vương và Đại thiên
hậu, vẽ tám cái nan hoa bánh xe trên nắp
ống, ở khoảng nan hoa viết mười chữ Chân
ngôn của Vô ngại vương là: Án phạ nhật
la tát đát vũ sắt ni sái hồng phát tra. Chữ
“Tra” đặt ở rốn bánh xe, dưới đáy ống cũng
viết chân ngôn này, rồi dùng một tờ giấy
trắng hoặc một mảnh lụa vẽ hình tượng kẻ
oán gia trên đó, viết họ tên ở hai chân (chân
trái, viết họ, chân phải, viết tên) và vẽ Ngũ
đầu thiên vương và Bất động tôn đạp lên

tượng ấy, bỏ vào trong ống; nếu khi tu tiểu
pháp, dùng đàn Hộ ma kiêm cả đàn lớn,
thì dùng mạn đồ la treo và đặt cái ống ở
trước lư hương. [X. Chuyển pháp luân bồ
tát tồi ma oán địch pháp; Bí tạng kim bảo
sao Q.1; Bí sao vấn đáp Q.10 Chuyển pháp
luân; Biến khẩu sao Q.4].
Ấn Chuyển
Pháp Luân
CHUYỂN PHÁP LUÂN ẤN

C
991
CHUYỂN PHÁP LUÂN TIẾT
Là ngày lễ tiết Phật giáo tại Tích lan và các
nước Đông nam á thuộc Phật giáo Thượng
tọa bộ Nam truyền. Còn gọi là Thất nguyệt
cúng dường tiết. Cử hành vào ngày trăng tròn
tháng 7 hàng năm để kỉ niệm đức Phật thuyết
pháp lần đầu tiên tại vườn Lộc dã.
CHUYỂN PHÁP LUÂN TƯỚNG
Là tướng thứ bảy trong tám tướng thành
đạo. Tức tướng thuyết pháp của đức Thích
tôn từ khoảng thành đạo đến vào Niết bàn.
[X. Thập địa kinh luận Q.3; luận Đại thừa
khởi tín]. (xt. Bát Tướng).
CHUYỂN SINH
I. Chuyển sinh. Phạm :jàtiparivarta#.
Có nghĩa là chết ở nơi này, sinh ở chỗ kia.
Cũng gọi là Hoán thế......(đổi đời), Luân
hồi chuyển sinh (Chuyển sinh vòng
quanh). Luận Đại trí độ quyển 16 (Đại 25,
175 trung), nói : “Bồ tát được mắt trời, thấy
chúng sinh vòng quanh năm ngã, luẩn quẩn
ở trong đó. Chết trong cõi trời, sinh trong
cõi người; chết trong cõi người, sinh trong
cõi trời; (...) chết trong cõi trời Phi hữu tưởng,
Phi vô tưởng, sinh trong địa ngục A tị. Cứ
như thế đắp đổi sinh trong năm ngã”. (xt.
Luân Hồi).
II. Chuyển sinh. Là chế độ được đặt ra
để giải quyết vấn đề thừa kế lãnh tụ Phật
giáo của Tây tạng. Còn gọi là Chuyển thế.
Mở đầu từ Cầu tùng khẳng ba của phái Ca
nhĩ mã ca nhĩ cư thuộc hệ thống Ca nhĩ cư
vào thế kỉ thứ XIII. (xt. Chuyển Thế).
CHUYỂN TẠNG
I. Chuyển tạng. Chuyển đọc Đại tạng

kinh. Chuyển, có nghĩa là chuyển đọc, tức
là đọc sơ lược vài hàng. (xt. Chuyển Kinh).
II. Chuyển tạng. Là ý quay bánh xe
kinh tạng. Đem Đại tạng kinh từ trong lầu
kinh ra để trên cái giá sách, rồi làm một
bánh xe để tiện quay tròn, gọi là Luân tạng.
Cứ theo Thích môn chính thống quyển 3
Tháp miếu chí chép, thì Đại sĩ Thiện tuệ
triều Lương đã sáng chế ra Tạng chuyển
luân, bảo những người tín đồ thuần thành
rằng, hễ quay luân tạng một vòng thì công
đức cũng bằng đọc cả tạng kinh. [X. Sắc tu
bách trượng thanh qui Q.1 mục Đán vọng
tạng điện chúc tán].
CHUYỂN TÂM
Đối lại với “Tùy chuyển tâm ”.
Chuyển, là dịch ý của chữ Phạm:pravftti,
có nghĩa là sự sinh khởi của pháp. Khi sắp
tạo nghiệp, thì nhân đó có thể phát ra tâm
Biểu nghiệp, Vô biểu nghiệp, gọi là Chuyển
tâm, cũng gọi là Năng chuyển tâm. Lại
chuyển tâm ở vào đúng lúc tạo nghiệp là
nhân có thể dẫn phát nghiệp, gọi là Nhân
đẳng khởi. (xt. Chuyển Tùy Chuyển).
CHUYỂN TỀ CHUYỂN DIÊT
Là chuyển tề và chuyển diệt nói gộp lại,
danh mục nói về chủng tử do tông Duy
thức lập ra. Tức là, chuyển đổi cái tính kém
cỏi của chủng tử liệt tính (hạ phẩm) cho
ngang bằng với cái tính chất tốt hơn sẵn có
(trung phẩm) của chủng tử tiên thiên, gọi
là Chuyển tề; diệt hết tính kém cỏi của
chủng tử liệt tính, chuyển đổi thành chủng
tứ có tính chất tốt hơn, gọi là Chuyển diệt.
Tông Duy thức, khi bàn về khởi nguyên
của chủng tử, có ba phái chủ trương ba
thuyết, đó là: “Duy bản hữu thuyết”, cho là
tiên thiên, “Duy tân huân thuyết” cho là

hậu thiên, và “Tân cổ hợp sinh thuyết” chiết CHUYỂN TỀ CHUYỂN DIÊT

C
992
trung hai phái trên. Trong đây, phái Tân
cổ hợp sinh thuyết bảo rằng, chủng tử có
ba phẩm Thượng, Trung, Hạ, chủng tử Kiến
đạo sơ vô lậu là Hạ phẩm sẵn có, tức lấy sự
huân tập nghe làm duyên tăng thượng mà
sinh hiện hành; do sức tu tập của trí vô
phân biệt khi đến vị tu tập, lại do chủng tử
vô lậu Trung phẩm sẵn có sinh hiện hành,
đồng thời, chủng tử Hạ phẩm ở trên cũng
do sức hiện hành của chủng tử Trung phẩm
sẵn có mà chuyển thành chủng tử Trung
phẩm; đến ngôi vị Phật lại chuyển Trung
phẩm đều thành Thượng phẩm. Chủ
trương này tức thuộc thuyết Chuyển tề. Trái
lại, hai phái Duy tân huân thuyết và Duy
bản hữu thuyết, không lập chủng tử làm
ba phẩm riêng lẻ, mà chủ trương chủng tử
là một chủng loại duy nhất. Khi vào Kiến
đạo, thì do chủng tử vô lậu Hạ phẩm sinh
hiện hành, lần lượt diệt tính kém cỏi hạ
đẳng mà thành phẩm trung đẳng tốt hơn.
Chủ trương này tức thuộc Chuyển diệt
thuyết. [X. Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm
chương Q.7 phần đầu; Thành duy thức luận
thuật kí Q.2 phần cuối; Thành duy thức
luận liễu nghĩa đăng Q.2 phần cuối].
CHUYỂN THẾ
I. Chuyển thế(đổi đời). Là một trong
hai mươi bảy Hiền Thánh. Ở kiếp trước,
sau khi đã chứng được quả Dự lưu, quả Nhất
lai, chuyển đến đời này được quả Bất hoàn.
Các bậc Thánh này không vào cõi Sắc, cõi
Vô sắc, mà đi thẳng vào Niết bàn. [X. Đại
thừa pháp uyển nghĩa lâm chương Q.5;
Thành duy thức luận xu yếu Q.thượng; Bát

tông cương yếu]. (xt. Nhị Thập Thất Hiền
Thánh).
II. Chuyển thế. Là chế độ kế thừa Phật
sống của Phật giáo Tây tạng. Còn gọi là
Chuyển sinh. Bắt nguồn từ các thuyết linh
hồn chuyển thế, và Sinh tử luân hồi. Mở
đầu từ Cầu tùng khẳng ba của phái Ca nhĩ
mã ca nhĩ cư thuộc hệ phái Ca nhĩ cư vào
thế kỉ thứ XIII. Sau khi phái Cách lỗ hưng
khởi, nghiêm cấm chư tăng lấy vợ, bắt đầu
từ Đạt lại đời thứ ba, chế độ Chuyển thế
được ứng dụng để giải quyết vấn đề thừa kế
lãnh tụ tôn giáo. Người chuyển thế gọi là
Hoạt Phật (Phật sống), sau khi Phật
sống thị tịch, các vị cao tăng y theo nghi
thức bói quẻ, giáng thần mà đi tìm kiếm
một số trẻ con sinh đúng vào giờ Phật sống
thị tịch, từ trong số đó, chọn lấy một trẻ
tinh anh để làm Phật sống chuyển thế, rước
về chùa thừa kế ngôi vị tôn giáo của Phật
sống. Sau vì bị những người tuyển chọn
thao túng, vào năm Càn long 57 (1792)
đời Thanh, qui định phép “Rút thăm từ
chiếc bình vàng” tại viện Lí phiên để chọn
vị đại Hoạt Phật chuyển thế, nhằm tránh
các mối tệ. Những vị Lạt ma có chút tiếng
tăm tại các chùa viện nhỏ khác, cũng có
thể tự đi tìm kiếm những trẻ tinh khôn mà
chuyển thế, do đó xuất hiện nhiều Phật sống
lớn nhỏ.
CHUYỂN THỨC
I. Chuyển thức. Phạm: pravfttivijĩàna.
Tông Duy thức nói về bảy thức
chuyển khởi, tức là bảy thức trước: mắt, tai,
mũi, lưỡi, thân, ý, mạt na. Chuyển, là nghĩa
chuyển biến, chuyển đổi, chuyển khởi,
chuyển dịch. Có nghĩa là bảy thức trước
lấy thức A lại da làm chỗ nương tựa, rồi

duyên theo các cảnh sắc, thanh... mà
chuyển khởi, có khả năng chuyển đổi ba
cảm thụ khổ, lạc, xả, chuyển biến ba tính
thiện, ác, vô kí, vì thế gọi là bảy chuyển
thức. Lại Nhiếp đại thừa luận thích, (bản
dịch đời Lương), quyển 2 gọi đó là “thức
sinh khởi”, nhưng chỉ là sáu thức trước,
chứ không bao gồm thức thứ bảy. [X. kinh
Nhập lăng già Q.2; luận Du già sư địa Q.51,
CHUYỂN THẾ

C
993
Q.63; luận Thành duy thức Q.2 đến Q.4;
Thành duy thức luận thuật kí Q.3 phần
đầu]. (xt. Thất Chuyển Thức).
II. Chuyển thức. Tên gọi khác của thức
A lại da thứ tám. Tiếng dùng của tông Duy
thức. Thức A lại da có hơn mười loại tên
gọi khác nhau, vì thức A lại da là nơi các
pháp nương vào mà chuyển khởi, cho nên
có tên gọi này. [X. Duy thức luận liễu nghĩa
đăng Q.4 phần đầu].
III. Chuyển thức. Nói tắt của từ ngữ
Chuyển thức đắc trí, Chuyển thức thành
trí. Tông Duy thức chủ trương, chuyển đổi
các thức hữu lậu là thức A lại da thứ tám,
thức mạt na thứ bảy, ý thức thứ sáu và năm
thức trước, lần lượt thành các trí vô lậu là
trí Đại viên kính, trí Bình đẳng tính, trí Diệu
quan sát và trí Thành sở tác, đó là nghĩa
Chuyển thức đắc trí. [X. luận Thành duy
thức Q.10]. (xt. Chuyển Thức Đắc Trí).
IV. Chuyển thức. Là ý thứ hai trong
năm ý được nói trong luận Đại thừa khởi
tín. “Chuyển tướng” trong “Môn vô minh”
được gọi là “Chuyển thức” trong “Môn thức
thể”. Tức là chuyển đổi nghiệp thức vô minh
căn bản (ý thứ nhất trong năm ý) thành
thức năng kiến. Cũng tức là chuyển sinh
tác dụng chủ quan sáng suốt đồng thời với
sự sản sinh nghiệp thức. Trong Đại thừa
khởi tín luận nghĩa kí quyển trung phần
cuối, Pháp tạng bỏ ý thứ hai trong năm ý
ra, còn lại gọi là Chuyển thức, cũng gọi “Sự
thức” là Chuyển thức. Nếu phối với tám
thức, thì ý thứ hai trong năm ý là Chuyển
thức thuộc về thức thứ tám; Sự thức là

Chuyển thức thuộc về sáu thức trước. Lại
trong Đại thừa nghĩa chương quyển 3 phần
cuối, Tuệ viễn căn cứ theo ý của luận Khởi
tín mà giải thích Chuyển thức là tên gọi
khác của thức thứ bảy, điều này khác với
thuyết của ngài Pháp tạng; nhưng bảo Sự
thức là Chuyển thức thì đồng với quan điểm
của Pháp tạng.
CHUYỂN THỨC ĐẮC TRÍ
Còn gọi là Chuyển thức thành trí. Du
già hành phái và tông Duy thức chủ trương,
trong quá trình tu hành đến quả Phật, có
thể chuyển tám thức hữu lậu thành tám
thức vô lậu, từ đó mà được bốn thức trí tuệ:
1. Khi năm thức trước (mắt tai mũi lưỡi
thân) chuyển đến vô lậu thì được trí Thành
sở tác .(cũng gọi là trí Tác sự), trí
này vì muốn làm lợi lạc cho hữu tình, nên
có thể, trong mười phương, dùng ba nghiệp
thân khẩu ý vì chúng sinh mà làm các việc
thiện.
2. Khi thức thứ sáu (ý thức) chuyển đến
vô lậu thì được trí Diệu quán sát ,
thức này khéo quán xét tự tướng, cộng tướng
của các pháp, có thể tùy theo căn cơ bất
đồng của chúng sinh mà nói pháp một cách
tự tại vô ngại để chuyển hóa chúng sinh.
3. Khi thức thứ bảy (thức mạt na)
chuyển đến vô lậu thì được trí Bình đẳng
tính........... (còn gọi là trí Bình đẳng),
trí này quán xét hết thảy pháp, mình, người
và hữu tình đều bình đẳng, đại từ bi như
nhau, hằng cùng tương ứng, có thể phổ độ
hết thảy chúng sinh một cách bình đẳng.
4. Khi thức thứ tám (thức A lại da)
chuyển đến vô lậu thì được trí Đại viên
kính ., trí này lìa mọi phân biệt,
các hành tướng sở duyên nhỏ nhiệm khó

biết, không vọng không ngu, hết thảy cảnh
tướng tính tướng đều thanh tịnh, xa lìa tất
cả sự tạp nhiễm, sáng láng như tấm gương
tròn lớn, có thể ánh hiện khắp muôn tượng,
một mảy may không sót. [X. Đại trang
nghiêm kinh luận Q.3; luận Thành duy
thức Q.10]. (xt. Tứ Trí Tâm Phẩm).
CHUYỂN TÙY CHUYỂN
Là chuyển và tùy chuyển nói gộp lại.
CHUYỂN TÙY CHUYỂN

C
994
Chuyển, tiếng Phạm:pravftti, tức chuyển
khởi, có ngh

thuyết minh tư tưởng người ta phải như
thế nào để từ trong thế gian chuyển hướng
ra khỏi thế gian, đối với các hiện tượng
duyên khởi không nên chấp là thực ngã,
thực pháp, mà nên thấu đáo chân tính duy
thức.
2. Y, chỉ chân như duy thức là chỗ
nương tựa của sinh tử và Niết bàn: Chuyển,
là diệt trừ sinh tử nương nơi chân như duy
CHUYỂN Y

C
996
nằm đều phải dậy hết. Tiếng chuông nói ở
đây có lẽ là dịch ý chữ kiền chùy chăng?
Chuông có hai thứ là Phạm chung và
Hoán chung.
1. Phạm chung , còn gọi là Đại
chung, Điếu chung, Chàng chung, Hồng
chung và Kình chung. Thông thường cao
độ một trăm năm mươi phân Tây, đường
kính khoảng sáu mươi phân, treo trên lầu
chuông, dùng để triệu tập đại chúng, hoặc
để báo giờ giấc sớm hôm. Phần trên của
Phạm chung khắc đầu rồng, gọi là Điếu thủ
.(tay câu), bộ phận dưới có hai tòa sen
đối nhau, cũng gọi là tám cánh, hai tòa dùng
hai nẹp giao nhau, nẹp góc thẳng liên kết
nhau, gọi là khuyết áo ca sa, hoặc gọi là sáu
đường; còn ở phần trên thì có những cái
núm tròn lồi lên, gọi là vú chuông, từ tòa
sen trở xuống gọi là thảo gian (khoảng cỏ),
riềm dưới gọi là câu trảo (móng ngựa). Trong
Thiền lâm, dùng chuông thông báo giờ ngồi
thiền lúc đầu đêm, cho nên gọi là Định
chung; cũng dùng để báo cho chúng vào
nhà Tăng, cho nên còn gọi là Nhập đường
chung. Lại tiếng Phạm chung cũng gọi là
Kình âm......(tiếng cá kình).
2. Hoán chung còn gọi là Bán
chung, Tiểu chung. Thông thường cao từ
sáu mươi đến tám mươi phân Tây, treo ở
một góc nhà Phật đường, dùng để thông
báo giờ bắt đầu làm việc pháp hội, cho nên
cũng gọi là Hành sự chung.
Trung quốc từ xa xưa đã có chế chuông
đồng, nhưng không rõ bắt nguồn từ đâu.
Quảng hoằng minh tập quyển 28 chép, năm

Thiên hòa thứ 5 (566) đời Bắc Chu, chế
Đại Chu nhị giáo chung minh (do Vũ đế
nhà Bắc Chu chế), ngoài ra còn có chuông
ở chùa Hưng thiện đời Đường, năm Lân
đức thứ 2 (665) đời Đường, đúc chuông ở
chùa Tây minh tại kinh đô. Lại cứ theo Tục
cao tăng truyện quyển 29 truyện Trí hưng
chép, thì năm Đại nghiệp thứ 5 (609) đời
Tùy, Trí hưng giữ chức Thời chung ở chùa
Thiền định tại kinh đô. Qua những ghi
thuật trên đây, người ta được biết, từ đời
Bắc Chu trở xuống đã có nhiều lần tạo lập
Phạm chung. Ngoài ra, nhờ bài thơ Phong
kiều dạ bạc của nhà thơ Trương kế đời
Đường mà tiếng chuông chùa Hàn sơn tại
Tô châu rất nổi tiếng. Lại cứ theo Nhập
đường cầu pháp tuần lễ kí quyển 3 của vị
tăng người Nhật là Viên nhân nói, thì trên
núi Ngũ đài có hang lầu chuông, là nơi bồ
tát Văn thù thị hiện lầu báu chuông vàng.
Tại nước Hàn xưa nay đã có kỹ thuật
đúc chuông rất khéo, cho nên vẫn còn
những quả Phạm chung cực đẹp, như quả
chuông ở chùa Thái đức đúc vào năm Tân
la Huệ cung vương thứ 7 (771); những năm
gần đây được treo trên lầu chuông, ở ngoài
cửa nam Khánh châu.
Tại Nhật bản thì có nhiều chuông từ
Trung quốc truyền vào, đã được liệt làm
quốc bảo, như các chuông tàng trữ ở Vũ tá
thần cung tại Phong tiền, Ba thượng thần
cung tại Lưu cầu, chùa Huệ nhật tại Phí
tiền, và chùa Viên thành tại Cận giang. Quả
chuông xưa nhất hiện còn, được đúc vào
năm Văn vũ Thiên hoàng thứ 2 (698), nay
để ở chùa Diệu tâm tại Kinh đô. [X. Tứ
phần luật san phồn bổ khuyết hành sự sao
Q.hạ đoạn 4; Phật tổ thống kỉ Q.42; Sắc tu

bách trượng thanh qui Q.hạ Pháp khí
chương; Thiền lâm tượng khí tiên Bái khí
môn].
CHUNG ĐẦU
.....
Là vị tăng giữ phận sự thỉnh chuông
trong Thiền môn. Bách trượng thanh qui
chứng nghĩa kí quyển 8 (Vạn tục 111, 428
thượng), nói: “Tri khách sai Chung đầu
thỉnh ba hồi chuông, Tri khách thắp hương
cầm nơi tay”. Lại Tùng lâm hiệu định thanh
qui tổng yếu quyển hạ (Vạn tục 112, 24
CHUNG ĐẦU

C
997
thượng), nói: “Buổi sớm giao cho Cúng đầu
(người dâng lễ) và Chung đầu đợi khi lên
tòa rồi, đến trước nhà Tăng đánh chuông,
tức chuông lớn, và bảo Cúng đầu trải chiếu
lễ”. [X. Thiền uyển thanh qui Q.4 mục Điện
chủ chung đầu].
CHUNG ĐỐN TIỀN HẬU
Chỉ quan điểm bất đồng giữa tổ thứ ba
là Pháp tạng và tổ thứ năm là Trừng quán
của tông Hoa nghiêm đối với thứ tự trước
sau của Chung giáo và Đốn giáo trong năm
giáo phán. Quan điểm bất đồng phát sinh
là do chủ trương khác nhau của hai nhà về
mối quan hệ tương thuộc của năm giáo và
mười tông. Tổ Pháp tạng gọi “Chung giáo”
là “Chân đức bất không tông” và đặt vào
hàng thứ tám trong mười tông; gọi “Đốn
giáo” là “Tướng tưởng câu tuyệt không” và
đặt vào hàng thứ chín trong mười tông.
Song, tổ Trừng quán thì gọi tông thứ tám
trong mười tông là “Chân không tuyệt
tưởng tông”, nhiếp vào “Không thủy giáo”
và “Đốn giáo”; gọi “Chung giáo” là “Không
hữu vô ngại tông”, và đặt vào hàng thứ chín
trong mười tông. Pháp tạng lấy dung hợp
tính tướng làm chủ, Trừng quán lấy quyết
phán tính tướng làm chủ, cho nên mới có
ý kiến bất đồng về vị trí trước sau của Chung
giáo và Đốn giáo. Lại cứ theo Ngũ giáo
chương thông lộ kí quyển 16 của sư Ngưng
nhiên vị tăng Nhật bản chép, thì mười tông
của Pháp tạng là chuẩn theo thuận tự năm
giáo, còn mười tông của Trừng quán thì
chuẩn theo thứ tự của bốn pháp giới, vì thế
mà tạo thành luận điểm khác biệt giữa hai

nhà. (xt. Ngũ Giáo Thập Tông).
CHUNG GIÁO
Là giáo thứ ba trong “năm giáo” do tông
Hoa nghiêm phán thích. Giáo này hàm chứa
nghĩa lí trong kinh Lăng già, kinh Thắng
man, luận Đại thừa khởi tín và luận Bảo
tính. Nói đủ là Đại thừa chung giáo. Giáo
nghĩa chủ yếu của giáo này là bàn về “Định
tính nhị thừa”, “Vô tính xiển đề” đều sẽ
thành Phật, cho nên so sánh với chủ trương
“Ngũ tính các biệt” của Đại thừa Thủy giáo,
không thừa nhận lí hết thảy chúng sinh
đều có thể thành Phật, thì giáo này mới nói
hết cái lí chung cực của Đại thừa, vì thế gọi
là Chung giáo. Lại vì giáo này thuyết minh
cái nghĩa bất không chân như tùy duyên,
cho rằng hết thảy duy chỉ là thực đức của
Như lai tạng chân như, nên vượt xa thuyết
chân như ngưng nhiên của Thủy giáo; vì
nó tương xứng với thực lí, cho nên gọi là
Thực giáo. Hai từ Chung giáo và Thực giáo
nói gộp lại, gọi là giáo Chung thực. Trong
Hoa nghiêm huyền đàm quyển 5, Trừng
quán đã đứng về phương diện tính, tướng
mà nêu lên mười thứ dị biệt: một thừa ba
thừa, một tính năm tính, duy tâm chân
vọng, chân như tùy duyên lặng yên, ba tính
không hữu vừa tức vừa li, chúng sinh và
Phật không thêm không bớt, hai đế không
hữu vừa tức vừa li, bốn tướng một thời trước
sau, năng sở đoạn chứng vừa tức vừa li,
Phật thân vô vi hữu vi v.v... để bàn luận và
xếp hạng sâu cạn hơn kém của Thủy giáo,
Chung giáo. Lại hai giáo Thủy, Chung đều
y theo các giai vị tu hành nhất định mà tu
hành dần dần, cho nên gọi chung là Tiệm
giáo. [X. Hoa nghiêm ngũ giáo chương Q.1].
(xt. Ngũ Giáo Thập Tông).

CHUNG LÂU
Lầu chuông. Tục gọi là Chung chàng
đường (nhà đánh chuông), Chung đường,
Chung đài, Điếu chung đường (nhà treo
(câu) chuông). Là một trong bảy nhà. Tức
là nhà treo Phạm chung (chuông lớn) trong
các chùa viện. Thời xưa, đối nhau với lầu
CHUNG LÂU

C
998
kinh, bây giờ thông thường đối nhau với
lầu trống ở hai bên đầu chùa. Lầu chuông
tuy bắt nguồn từ chuông pha lê treo ở nhà
Vô thường trong tinh xá Kì viên tại Ấn độ,
nhưng Ấn độ và Tích lan không thấy có
làm lầu chuông, duy có Trung quốc, Nhật
bản là đặt lầu chuông. Ngoài ra, theo Tự
tháp kí bình khang phường mục Bồ tát tự
chép, thì ngày xưa đặt lầu chuông ở phía
đông. [X. Chi na Phật giáo sử tích Q.4, Q.5].
CHUNG NAM SƠN
Núi ở phía tây huyện Trường an tỉnh
Thiểm tây khoảng hai mươi chín cây số.
Phía đông bắt đầu từ Lam điền, phía tây
đến huyện Mi, chạy dài hơn tám trăm dặm,
là một bộ phận của dãy núi Tần lĩnh. Còn
gọi là Trung nam sơn, Thái ất sơn, Địa phế
sơn. Nói tắt là Nam sơn. Tên núi thấy sớm
nhất trong kinh Thi. Vị trí gần Tây an, trong
núi có rất nhiều cổ tích danh thắng, các
danh tăng thạc đức và các cấu trúc chùa
viện. Trong thế kỉ thứ V, thứ VI, các bậc
cao tăng vân
tập, như năm
Kiến đức thứ
2 (573) đời
Bắc Chu sư
Pháp tạng đã
dựng nhà
Thiền trên
núi Tử cái
trong dãy núi
này; sư Tĩnh
ái cũng đem
đồ chúng vào

núi kiến thiết
hai mươi bảy
ngôi chùa; năm Kiến đức thứ 3, Vũ đế bài
Phật, hơn ba mươi vị danh tăng từ kinh ấp
vào lánh nạn trong núi này. Đời Tùy, có sư
Trí tạng dựng chùa Phong đức, sư Đạo phán
làm chùa Long trì, sư Tĩnh uyên sáng lập
chùa Chí tướng, sư Tịnh nghiệp kiến thiết
chùa Ngộ chân, sư Tăng chiếu tạo lập chùa
Thần điền. Tổ thứ nhất của tông Hoa
nghiêm là Đỗ thuận (Pháp thuận) đời
Đường, nhân ở ẩn trong núi Chung nam
mà đời gọi là “Chung nam Pháp thuận”; sư
Pháp lâm làm chùa Long điền; sư Trí
nghiễm ở chùa Chí tướng, hoằng dương
tông Hoa nghiêm, đời gọi là Chí tướng đại
sư. Sư Thiện đạo của tông Tịnh độ ở chùa
Ngộ chân tu hành niệm Phật, đời gọi là
Chung nam đại sư. Sư Đạo tuyên của Luật
tông ở chùa Phong đức, hoằng truyền Tứ
phần luật tông, hệ thống của sư tức gọi là
Nam sơn luật tông.
Các vị cao tăng đưọc chôn cất ở đây
cũng nhiều, bắt đầu từ Tín hành của Tam
giai giáo, còn có Tuệ tịch, Trí phạm, Đạo
tôn, Tuệ nhân, Trí chính v.v... Các chùa
tháp nổi tiếng ở núi Chung nam thì có tháp
mộ Huyền trang ở chùa Hưng giáo, tháp
Từ ân và tháp Viên trắc ở chùa Tây minh,
hai tháp gạch lớn nhỏ ở chùa Hương tích
và các tháp ở chùa Bách tháp. Ngoài chùa
tháp ra, còn có rất nhiều bia, minh. [X. Tục
cao tăng truyện Q.11, Q.16, Q.19, Q.27;
Từ ân tự tam tạng pháp sư truyện Q.10;
Khai nguyên thích giáo lục Q.8; Phật tổ
thống kỉ Q.29, Q.39, Q.42; Trường an chí
Q.9, Q.12; Cổ kim đồ thư tập thành sơn
xuyên điển thứ 65; Kim thạch tụy biên Q.57,

Q.62, Q.66, Q.71, Q.75].
CHUNG PHẠM
Là Chung thanh và Phạm bái nói gộp
lại, cả hai đều là những tiếng thường nghe
hàng ngày trong các chùa viện Phật giáo.
Vì trong Tùng lâm, hàng ngày đánh chuông
để thông báo giờ giấc hoặc để triệu tập chúng
tăng, thì là Chung thanh ..... (tiếng
chuông); còn giọng tụng đọc kinh kệ trầm
Tháp Ngài Huyền Trang Ở Chùa
Hưng Giáo
CHUNG NAM SƠN

C
999
bổng nhịp nhàng, gọi là Phạm bái
(đọc canh).
CHUNG QUÌ
Là ông thần trừ tà theo truyền thuyết
dân gian Trung quốc, thần này thề nguyền
bắt các tà quỷ. Còn gọi là Cung quì đại thần,
Chung quì thần, Tảo
quì. Tương truyền, khi
Đường Huyền tôn ngọa
bệnh, nằm mộng thấy
Chung nam tiến sĩ
Chung quì buộc phải ăn
tiểu quỉ, tỉnh dậy liền
khỏi bệnh, bèn triệu
họa công Ngô đạo tử sai
vẽ hình tượng Chung
quì; đời sau lấy tượng vẽ
của Chung quì làm bùa
khu trừ yêu ma quỉ quái.
Tại Nhật bản, từ cuối
đời Túc lợi trở xuống, phong tục vẽ tượng
Chung quì cũng đã từng thịnh hành.
CHUNG SĨ (JONES, SIR WILLIAM 1746-1800)
......
Nhà học giả về Đông phương học người
Anh. Thông hiểu các thứ tiếng Hi bá lai, A
lạp bá và Ba tư. Từng làm việc trong Cao
đẳng Pháp viện tại Gia nhĩ các đáp
(Calcutta) thuộc Ấn độ (1783-1794), và sáng
lập Mạnh gia lạp Á châu hiệp hội (Asiatic
Society of Bengal) và giữ chức Hội trưởng
trong mười một năm từ 1784. Ông là nhà
học giả người Anh đầu tiên chính thức
nghiên cứu tiếng Phạm, cũng là người mở
đầu phong trào Anh quốc Ấn độ học. Ông

cho rằng, tiếng Phạm, Hi lạp, La tinh đều
có tính gần gũi, rồi đặt giả thuyết “Ân - Âu
mẫu ngữ” mà thành lập Ấn - Âu tỉ giảo
học. Ngoài ra, ông còn phiên dịch tiếng
Phạm cổ và pháp điển của Ấn độ xưa và
nghiên cứu Thần thoại học. Năm 1789, lần
đầu tiên ông đem vở hí kịch kiệt tác Sa côn
đát la (Sacontala) của Gia lí đà sa, giới thiệu
với châu Âu, đã khiến giới trí thức châu Âu
chấn động. Đại văn hào Ca đức rất tán
thưởng. Cuối đời, ông còn dịch pháp điển
Ma no (Institutes of Manu, 1794). Tiếp theo,
khi ông đang dịch Ấn độ cổ đại pháp trích
yếu (Digest of Hindu Laws, 1800), chưa xong
thì rất tiếc ông đã qua đời tại Gia nhĩ các
đáp.
CHUNG SƠN
...
Vị trí núi ở trong phạm vi Nam kinh,
Giang tô. Còn gọi là Tưởng sơn, Bắc sơn,
Kim lăng sơn, Thần liệt sơn, Tử kim sơn,
Thánh du sơn. Núi cao bốn trăm sáu mươi
tám mét. Phía đông tiếp với các núi Thanh
long, Nhạn môn, phía bắc liền với hai núi
Phú chu, Trĩ đình, phía tây tới Thanh khê,
phía nam giáp sông Chung phố. Ngọn cao
nhất gọi là Bình phong lĩnh, phía đông có
nước tám công đức, phía tây có suối Đạo
quang, suối Tống hi, ngọn bắc có suối Một
người, đều là
những danh
thắng trong núi.
Cứ theo sách của
Đạo giáo chép,
thì núi này từng
lập ba mươi mốt
cái động, Tưởng
tử văn đời Hán

vào chết trong
núi này, đến thời
vua Ngô, rất linh
thiêng, nhà vua
bèn làm miếu
thờ, cái tên
Tưởng sơn từ đó mà có. Thời đại Lục triều,
nơi đây đã có các chùa lớn, như chùa Định
lâm, Đạo lâm, Trúc lâm, Tống hi, Ái kính,
Điện không có xà ngang ở chùa
Linh Cốc núi Chung Sơn
CHUNG SƠN
Chung Quì

C
1000
Thảo đường, Dược vương, Khai thiện (triều
Minh đổi là chùa Linh cốc) v.v... , phần
lớn có các cao tăng đại đức trụ trì. [X. Đại
minh nhất thống chí Q.6; Đại thanh nhất
thống chí Q.50; Kim lăng phạm sát chí Q.3].
CHÚNG BẢO QUAN ÂM
...........
Là một trong ba mươi ba hóa thân Quan
âm. Ngồi trên dốc núi, chân phải duỗi thẳng,
tay phải ấn
xuống đất,
đầu gối trái
dựng đứng,
tay trái đặt
trên đầu gối
trái, hiện
tướng an ổn.
[X. kinh Pháp
hoa Q.7
phẩm Phổ
môn].
CHÚNG ĐỒNG PHẬN
........
Phạm:nikàya-sabhàga. Nói tắt là Đồng
phận (Phạm:sabhàga). Một trong bảy mươi
lăm pháp của Câu xá, một trong trăm pháp
Duy thức. Tông Duy thức, tông Câu xá cho
đây là một trong những tâm Bất tương ứng
hành pháp. Chỉ cho tính chung hoặc nhân
chung của chúng sinh. Tức là các chúng
hữu tình đều có tính đồng loại hoặc là cái
nhân khiến cho hữu tình chúng sinh được
qủa báo đồng loại như nhau. Phận, tức là
nhân ...
Đồng phận có thể được chia làm hai

thứ là Hữu tình đồng phận (Phạm:sattvasabhàga)
và Pháp đồng phận (Phạm:
dharma-sabhàga).
1. Hữu tình đồng phận, còn gọi là
Chúng sinh đồng phận, có thể chia làm
hai:
a. Là đồng phận khiến cho hết thảy hữu
tình chúng sinh đồng loại như nhau, gọi là
đồng phận vô sai biệt (Phạm: abhinna).
b. Hữu tình chúng sinh tùy nơi ba cõi,
chín địa, nam, nữ, súc sinh, có phân biệt,
mà mỗi mỗi đều thành một loại, nhưng ngay
trong tự loại cũng có đủ tính chất cộng đồng.
Loại đồng phận các biệt này gọi là đồng
phận hữu sai biệt (Phạm:bhinna).
2. Pháp đồng phận, chỉ các pháp sở y
của hữu tình là năm uẩn, mười hai xứ, mười
tám giới, tự loại của mỗi pháp đều tương tự.
Như đồng phận của sắc pháp tương tự nhau,
mắt phải, mắt trái tương tự như nhau. Lại
Thuyết nhất thiết hữu bộ chủ trương đồng
phận có đủ thực thể; Kinh bộ và Đại thừa
thì cho đồng phận là pháp giả. [X. luận Đại
tì bà sa Q.27; luận Thuận chính lí Q.12;
luận Câu xá Q.4, Q.5]. (xt. Tâm Bất Tương
Ứng Hành).
CHÚNG HỌC
.....
Tức là những giới pháp nhỏ nhặt liên
quan đến các việc ăn, mặc, đi, đứng của các
tỉ khưu tu hành. Nói đủ là Chúng đa học
pháp (Phạm: saôbahulà# zaikwadharmà#).
Còn gọi là Chúng học giới pháp,
Chúng học pháp. Là một bộ phận của giới
Cụ túc mà tỉ khưu, tỉ khưu ni phải thụ trì.
Là đoạn thứ bảy trong tám đoạn của giới
Tăng, nếu phạm thì thuộc tội nhẹ. Là các
phép tắc qui định về việc ăn mặc, uy nghi

đi đứng, con số có nhiều, phải học tập luôn,
cho nên gọi là Chúng học. Lại giới này khó
giữ, phải thường xuyên lưu tâm chú ý, cho
nên đặc biệt gọi là học. Còn gọi là Thức
xoa la na ni (Phạm: zikwa-karaịìya), Thi
sa ca la ni, Thi xoa kế lại ni, Thức xoa yết
lan ni, Thi xoa cát lị. Dịch ý là phải nên
học, phải học làm, răn giữ. Về số mục và
nội dung của Chúng học, vì việc nhiều mà
lại vụn vặt, cho nên các luật ghi chép có
Chúng Bảo Quan Âm
CHÚNG BẢO QUAN ÂM

C
1001
không ít chỗ sai khác nhau, trong đó, luật
Tứ phần gọi tóm là Trăm giới, cho nên thông
thường gọi là Bách chúng học pháp .....
...... Lại nữa, Bách chúng học pháp của tỉ
khưu và của tỉ khưu ni không giống nhau.
Theo luật Tứ phần quyển 19 đến quyển
21 chép, Bách chúng học pháp của tỉ khưu
được liệt kê như sau:
1. Phải mặc Niết bàn tăng (áo trong) một
cách gọn gàng ngay ngắn.
2. Phải mặc ba áo một cách tề chỉnh.
3. Không được vắt áo lên hai vai mà đi
vào nhà tại gia.
4. Không được vắt áo trên vai vào nhà
tại gia mà ngồi.
5. Không được quấn áo vào cổ mà đi
vào nhà tại gia.
6. Không được quấn áo lên cổ đi vào
nhà tại gia mà ngồi.
7. Không được che đầu đi vào nhà tại
gia.
8. Không được che đầu vào nhà tại gia
mà ngồi.
9. Không được nhảy cẫng đi vào nhà tại
gia.
10. Không được nhảy cẫng đi vào nhà
tại gia mà ngồi.
11. Không được ngồi chồm hổm (ngồi
xổm) trong nhà tại gia.
12. Không được tréo tay sau lưng đi vào
nhà tại gia.
13. Không được tréo tay sau lưng vào
nhà tại gia mà ngồi.
14. Không được lắc lư đi vào nhà tại
gia.

15. Không được lắc lư đi vào nhà tại gia
mà ngồi.
16. Không được khoa tay đi vào nhà tại
gia.
17. Không được khoa tay đi vào nhà tại
gia mà ngồi.
18. Phải che thân thể cho kín đáo mà đi
vào nhà tại gia.
19. Phải che thân thể cho kín đáo đi
vào nhà tại gia mà ngồi.
20. Không được nhìn đông ngó tây mà
đi vào nhà tại gia.
21. Ngồi trong nhà tại gia không được
nhìn đông ngó tây.
22. Yên lặng mà đi vào nhà tại gia.
23. Ngồi trong nhà tại gia phải giữ yên
lặng.
24. Không được cười đùa mà đi vào nhà
tại gia.
25. Ngồi ở nhà tại gia không được cười
đùa.
26. Khi ăn phải chuyên tâm chú ý,
không được làm vương vãi cơm canh.
27. Không được lấy cơm đầy bát khi ăn.
28. Canh phải múc vơi bát, không được
múc đầy.
29. Cơm canh ăn cùng một lúc.
30. Ăn theo thứ tự, không được lấy trong
bát chỗ này một miếng, chỗ kia một miếng.
31. Khi ăn không được khua bát thành
tiếng.
32. Nếu tỉ khưu không đau ốm thì không
được đòi cơm canh cho mình.
33. Không được lấy cơm đậy lên thức
ăn để mong được thêm.
34. Không được nhìn vào bát của người
ngồi bên cạnh mà so sánh phần lượng.
35. Khi ăn không được nhìn ngang nhìn

ngửa mà phải chú ý nơi bát ăn.
36. Không được và miếng thật to vào
mồm đến phồng cả miệng má.
37. Không được há hốc miệng để và
cơm.
38. Không được vừa ngậm cơm vừa nói
chuyện.
39. Không được nắm miếng cơm mà
ném vào miệng.
40. Không được để cơm rơi vãi.
41. Không được lè cơm ra mép.
42. Không được nhai cơm thành tiếng
nhóp nhép.
CHÚNG HỌC

C
1002
43. Không được húp thức ăn sùm sụp.
44. Không được thè lưỡi khi ăn.
45. Không được nhặt thức ăn dính nơi
tay mà đút vào miệng.
46. Không được cầm thức ăn trong tay
mà vứt tứ tung.
47. Không được để tay bẩn mà cầm bát
ăn.
48. Không được đổ nước rửa bát trong
nhà tại gia.
49. Không được đại tiểu tiện hoặc khạc
nhổ đờm dãi lên cỏ và lá cây.
50. Không được đại tiểu tiện khạc nhổ
xuống nước.
51. Không được đứng mà đại tiểu tiện.
52. Không được nói pháp với người vắt
áo trên vai tỏ dấu không cung kính.
53. Không được nói pháp cho người
quấn áo trên cổ để nghe.
54. Không được nói pháp cho người che
đầu nghe.
55. Không được nói pháp cho người
trùm kín đầu nghe.
56. Không được nói pháp cho người
đứng vắt tay sau lưng.
57. Không được nói pháp cho người
đang mang giày nơi chân.
58. Không được nói pháp cho người
đang mang guốc nơi chân.
59. Không được nói pháp cho người
đang cưỡi ngựa ngồi xe.
Quy định từ số (49) đến (59) trên đây
được miễn trừ cho những người đau ốm.
60. Không được ngủ trong tháp Phật,
trừ khi phải canh giữ.

61. Không được cất giữ tiền của trong tháp
Phật, trừ trường hợp đề phòng trộm cướp.
62. Không được mang giày đi vào tháp
Phật.
63. Không được cầm giày nơi tay đi vào
tháp Phật.
64. Không được mang giày đi quanh tháp
Phật.
65. Không được mang giày phú la (giày
cao cổ, ủng) đi vào tháp Phật.
66. Không được cầm phú la ở tay mà đi
vào tháp Phật.
67. Không được ngồi ăn cơm dưới tháp
Phật và vứt cỏ rác hoặc vật nhơ bẩn trên
mặt đất.
68. Không được mang xác chết đi qua
dưới tháp Phật.
69. Không được chôn xác chết bên cạnh
tháp Phật.
70. Không được đốt xác chết bên cạnh
tháp Phật.
71 Không được quay vào phía tháp Phật
mà đốt xác chết.
72. Không được đốt xác chết ở bốn bên
tháp Phật khiến mùi hôi hám bay vào.
73. Không được mang quần áo hoặc
giường chiếu của người chết đi qua tháp
Phật.
74. Không được đại tiểu tiện bên cạnh
tháp Phật.
75. Không được quay vào tháp Phật mà
đại tiểu tiện.
76. Không được đại tiểu tiện ở bốn bên
xung quanh tháp Phật khiến mùi hôi thối
bay vào.
77. Không được mang tượng Phật đến
nơi đại tiểu tiện.
78. Không được đứng hoặc ngồi mà xỉa

răng dưới tháp Phật.
79. Không được quay vào tháp Phật mà
xỉa răng.
80. Không được xỉa răng chung quanh
tháp Phật.
81. Không được khạc nhổ dưới tháp
Phật.
82. Không được quay vào tháp Phật mà
khạc nhổ.
83. Không được khạc nhổ ở bốn bên
xung quanh tháp Phật.
84. Không được quay vào tháp Phật mà
ngồi dạng chân ra.
CHÚNG HỌC

C
1003
85. Không được để tượng Phật ở phòng
dưới còn mình thì ở phòng trên.
86. Người ta ngồi mà mình đứng thì
không được nói pháp cho họ.
87. Người ta nằm mà mình ngồi thì
không được nói pháp.
88. Người ngồi trên tòa mà mình không
ngồi tòa thì không được nói pháp.
89. Người ngồi tòa cao mà mình ngồi
tòa thấp thì không được nói pháp.
90. Người đi trước mình đi sau, không
được nói pháp.
91. Người đi trên chỗ cao, mình đi dưới
chỗ thấp, không được nói pháp.
92. Người đi giữa đường, mình đi cạnh
đường, không được nói pháp.
Qui định từ số (86) đến (92) nói trên
đây được miễn trừ cho những người đau
ốm.
93. Không được nắm tay nhau mà đi
trên đường.
94. Không được ở trên cây cao quá đầu
người. Lí do chế giới này là vì đã từng có
một tỉ khưu hạ an cư trên một cây to cao,
rồi từ trên cây đại tiểu tiện, khiến thần cây
tức giận giết chết vị tỉ khưu đó.
95. Không được mắc túi đựng bát vào
đầu gậy rồi vác trên vai mà đi.
96. Người cầm gậy tỏ dấu không cung
kính, không được nói pháp.
97. Người cầm gươm, không được nói
pháp.
98. Người cầm giáo, không được nói
pháp.
99. Người cầm dao, không được nói

pháp.
100 Người cầm ô (dù), không được nói
pháp.
Giới pháp từ số (96) đến (100) được miễn
trừ cho những người đau ốm. [X.Thiện kiến
luật tì bà sa Q.16; Tứ phần luật tỉ khưu
hàm chú giới bản Q.hạ; Tứ phần luật tỉ
khưu hàm chú giới bản sớ Q.hạ phần dưới
(Đạo tuyên); Tứ phần luật san phồn bổ
khuyết hành sự sao Q.trung đoạn 1, Q.trung
đoạn 3]. (xt.

Q.8; luận Đại tì bà sa Q.172]. (xt. Bát Nhiệt
Địa Ngục).
CHÚNG HỨA MA HA ĐẾ KINH
Phạm:Mahàsammata-ràja. Gồm mười
ba quyển. Do sư Pháp hiền đời Tống dịch.
Cũng gọi là Chúng hứa ma ha đế thích
kinh. Thu vào Đại chính tạng tập 3. Là tiểu
sử của đức Phật, tường thuật về nguồn gốc
của giòng họ Thích, một đời đức Thích tôn,
cho đến sự tích của Ô ba lê qui Phật. Đề
CHÚNG HỨA MA HA ĐẾ KINH         ÔuiA

đại lục chi tổng tự chép, thì vào năm Thiên
giám 17 (518), nhà vua sai sa môn Bảo xướng
soạn Kinh lục 4 quyển, gồm mười bảy khoa,
khá tường tận. Cũng sách trên quyển 15
nêu lên các yếu mục, đại để bốn quyển thu
chép một nghìn bốn trăm ba mươi ba bộ,
một nghìn bảy trăm bốn mươi mốt quyển.
Tập lục các kinh điển do An thế cao đời
CHÚNG HƯƠNG QUỐC

C
1005
Hậu Hán đến Tuệ linh đời Lương phiên
dịch, như Thiền kinh, Giới kinh, các kinh
khác, Số luận, Chú sớ v.v... [X. Tục cao
tăng truyện Q.1 truyện Bảo xướng; Đại
đường nội điển lục Q.4; Khai nguyên thích
giáo lục Q.10; Hậu Hán Tống Tề chí (.....)
dịch kinh tổng lục (Thường bàn đại định)].
II. Chúng kinh mục lục. Có một quyển.
Do Pháp thượng đời Bắc Tề soạn. Còn gọi
là Tề thế chúng kinh mục lục, Pháp thượng
lục, Đạt ma uất đa la lục. Nay đã thất lạc.
Lịch đại tam bảo kỉ quyển 15 nêu các yếu
mục, cộng thu tất cả Kinh Luật Luận, cả
thật và giả, gồm bảy trăm tám mươi bảy bộ,
hai nghìn ba trăm ba mươi tư quyển. Cứ
theo Lịch đại tam bảo kỉ nói, thì bộ Kinh
lục này ít nhất đã thu chép các kinh luật
luận, Tạp tạng, kinh sao lại và các kinh
ngờ là ngụy tạo, do An pháp hiền đời Tam
quốc Ngụy đến Pháp ni đời Nam Tề phiên
dịch. [X. Đại đường nội điển lục quyển 5;
Khai nguyên thích giáo lục Q.10].
III. Chúng kinh mục lục. Có một
quyển. Do Lí khuếch đời Bắc Ngụy soạn.
Còn gọi là Ngụy thế chúng kinh mục lục,
Lí khuếch lục. Nay không còn. Bản Kinh
lục này thu tập các kinh luật luận, các kinh
có dịch mà không còn bản, tử chú, các kinh
ngờ là giả, do An thế cao đời Hậu Hán đến
Bồ đề lưu chi đời Hậu Ngụy phiên dịch, và
cả các kinh luận chưa được dịch. Về niên
đại soạn thuật thì có hai thuyết, một cho là
khoảng năm Vĩnh bình (508-511) nhà vua
ra chiếu chỉ soạn, một cho là khoảng năm
Vĩnh hi (532-534) nhà vua ra chiếu chỉ

soạn. [X. Lịch đại tam bảo kỉ Q.9, Q.15;
Đại đường nội điển lục Q.4].
IV. Chúng kinh mục lục. Gồm bảy
quyển. Do Pháp kinh đời Tùy soạn. Còn
gọi là Tùy chúng kinh mục lục, Pháp kinh
lục. Thu vào Đại chính tạng tập 55. Thu
chép các kinh luận được phiên dịch từ đời
Hậu Hán đến đời Tùy. Lập thành chín lục,
phân loại chép các mục của kinh được phiên
dịch. Sáu quyển đầu là Biệt lục, quyển thứ
bảy là Tổng lục, ngay đầu quyển có bài biểu
dâng vua, kế đó, tổng kê mục thứ của bản
lục. Theo quyển 7 chép chung chín lục, là:
1. Đại thừa Tu đa la tạng, ghi bảy trăm
tám mươi tư bộ, một nghìn bảy trăm mười
tám quyển.
2. Tiểu thừa Tu đa la tạng, ghi tám trăm
bốn mươi hai bộ, một nghìn ba trăm linh
bốn quyển.
3. Đại thừa Tì ni tạng, ghi năm mươi bộ,
tám mươi hai quyển.
4. Tiểu thừa Tì ni tạng, ghi sáu mươi ba
bộ, ba trăm tám mươi mốt quyển.
5. Đại thừa A tì-đàm tạng, ghi sáu mươi
tám bộ, hai trăm tám mươi mốt quyển.
6. Tiểu thừa A tì đàm tạng, ghi một trăm
mười sáu bộ, bốn trăm tám mươi hai quyển.
7. Phật diệt hậu sao tập, ghi một trăm
bốn mươi tư bộ, sáu trăm hai mươi bảy
quyển.
8. Phật diệt hậu truyện kí, ghi sáu mươi
tám bộ, một trăm tám mươi lăm quyển.
9. Phật diệt hậu trứ thuật, ghi một trăm
mười chín bộ, một trăm ba mươi tư quyển.
Tổng cộng cả chín lục trên đây là hai
nghìn hai trăm năm mươi bảy bộ, năm nghìn
ba trăm mười quyển. Trong chín lục, sáu
lục trước, mỗi lục đều có sáu phần là phần

dịch, phần dịch khác, phần mất tên người
dịch, phần biệt sinh, phần nghi ngờ, phần
ngụy tạo; ba lục sau, mỗi lục có hai phần là
phần Tây vực thánh hiền, phần Thử
phương chư đức (các bậc Thánh hiền bên
Tây vực, các bậc Đại đức ở Trung quốc), tất
cả bốn mươi hai phần. những ghi chép trong
bản lục này khá chính xác, nhất là phần
nghi ngờ và ngụy tạo, đặc biệt được các
học giả hiện đại coi trọng. [X. Khai nguyên
thích giáo lục Q.10, Lịch đại tam bảo kỉ
Q.3; Đại đường nội điển lục Q.10].
V. Chúng kinh mục lục. Gồm năm
CHÚNG KINH MỤC LỤC

C
1006
quyển. Do các sa môn dịch kinh và một số
học sĩ đời Tùy soạn chung. Sách được hoàn
thành vào năm Nhân thọ thứ 2 (602) đời
Văn đế nhà Tùy, người chủ soạn là Ngạn
tông ở chùa Đại hưng thiện. Còn gọi là
Tùy chúng kinh mục lục, Tùy nhân thọ
niên nội điển lục, Nhân thọ lục, Ngạn tông
lục. Thu vào Đại chính tạng tập 55. Trong
sách phân loại chép ra các kinh điển được
phiên dịch từ đời Hậu Hán đến đời Tùy.
Chia làm năm phần: Đơn bản, Trùng phiên,
Hiền thánh tập truyện, Biệt sinh, Nghi ngụy.
Đơn bản lại được chia làm sáu khoa là Đại
thừa kinh đơn bản, Đại thừa luật đơn bản,
Đại thừa luận đơn bản, Tiểu thừa kinh đơn
bản, Tiểu thừa luật đơn bản và Tiểu thừa
luận đơn bản. Trùng phiên được chia nhỏ
làm bốn khoa là Đại thừa kinh trùng phiên,
Đại thừa luật trùng phiên, Đại thừa luận
trùng phiên và Tiểu thừa kinh trùng phiên;
Biệt sinh được chia nhỏ làm năm khoa là
Đại thừa biệt sinh, Đại thừa biệt sinh sao,
Tiểu thừa xuất biệt sinh, Tiểu thừa biệt sinh
sao và Biệt tập sao. Đơn bản có ba trăm
bảy mươi bộ, một nghìn bảy trăm tám mươi
sáu quyển; Trùng phiên gồm hai trăm bảy
mươi bảy bộ, năm trăm tám mươi ba quyển;
Hiền thánh tập truyện có bốn mươi mốt
bộ, một trăm sáu mươi tư quyển; Biệt sinh
tám trăm mười bộ, một nghìn hai trăm tám
mươi tám quyển; Nghi ngụy hai trăm lẻ chín
bộ, bốn trăm chín mươi quyển; Khuyết bản
bốn trăm linh hai bộ, bảy trăm bốn mươi
bảy quyển. Tổng cộng tất cả là hai nghìn
một trăm linh chín bộ, năm nghìn không

trăm năm mươi tám quyển. Sự nghi chép
về số quyển và tên các dịch giả khá rõ ràng.
Cách phân loại của sách bắt chước Pháp
kinh lục, nhưng khác xa Pháp kinh lục ở
chỗ phân loại các bản có, bản thiếu mà Pháp
kinh lục chưa phân loại, hơn nữa, bỏ bớt
các kinh đã mất bản dịch và các sớ kí chưa
được đưa vào Trung quốc. Sách này nay chỉ
còn trong ba bản Tống, Nguyên, Minh, tạng
Cao li thì thiếu. [X. Đại đường nội điển lục
Q.10; Khai nguyênthích giáo lục Q.7].
VI. Chúng kinh mục lục. Gồm năm
quyển. Do Tĩnh thái đời Đường soạn. Còn
gọi là Đại đường đông kinh Đại kính ái tự
nhất thiết kinh luận mục, Tĩnh thái lục.
Thu trong Đại chính tạng tập 55. Sách này
là sự tăng bổ cho Chúng kinh mục lục do
Ngạn tông đời Tùy soạn mà thành. Phần
lớn tuy giống với Ngạn tông lục, nhưng
trong số các bản thiếu, đã tìm được hai mươi
bộ mới, hai mươi mốt quyển, đồng thời, tăng
thêm bảy mươi lăm bộ, một nghìn ba trăm
ba mươi lăm quyển dịch mới của Huyền
trang. Tổng cộng thành hai nghìn hai trăm
mười chín bộ, sáu nghìn chín trăm chín
mươi tư quyển, nhưng thực thì là hai nghìn
bốn trăm bốn mươi tư bộ, sáu nghìn năm
trăm tám mươi quyển. Sự sai khác về con
số trên đây, e là đã chép lầm, hay là đã lẫn
lộn với các bản lục khác mà như thế. Lại
sách này duy chỉ còn trong tạng Cao li, ba
bản Tống Nguyên Minh thì thiếu. Trong
Đại tạng kinh in nhỏ lại, đem bản lục này
hợp chung làm một với Ngạn tông lục. [X.
Trinh nguyên tân định thích giáo mục lục
Q.18; Đại tạng mục lục Q.trung].
CHÚNG LIÊU
.....

Tức là nhà liêu làm bên ngoài Tăng
đường cho chúng tăng ở. Trong liêu có treo
tấm bảng gỗ ở cả trong cả ngoài, bản ngoài
gọi là bản đằng trước, bản lớn, để khi đại
chúng đến thăm hỏi nhau, khi ngồi Thiền,
khi uống trà thì đánh; bản trong cũng gọi
là bản nhỏ, để khi chúng tăng đi đâu về
hoặc khi uống trà thì đánh. Trong liêu có
các chức vụ như Liêu nguyên, Liêu chủ,
Phó liêu, Chúng liêu để làm các phận sự;
lại chức vụ đi tuần tra nhà tăng, gọi là Tuần
đường, tuần tra các liêu, gọi là Tuần án. Cứ
CHÚNG LIÊU

C
1007
theo Vĩnh bình thanh qui quyển hạ Chúng
liêu thập nhị bản đồ dạng phàm lệ chép,
thì Chúng đường là nơi để xem kinh sách
sau các bữa ăn, hoặc là bữa dược thạch (ẩn
ngữ chỉ buổi ăn chiều), (X. mục Dược thạch),
hay uống trà bất thường.
Kích thước chúng liêu phải tùy kích
thước của nhà tăng mà qui định. Nếu nhà
tăng mười hai bản thì chúng liêu cũng phải
mười hai bản. Ở chính giữa phần nhiều đặt
tượng Quan âm, bốn vách đều mở cửa sổ
để lấy ánh sáng. Mỗi giường đều đặt bản
đầu, giường dài sáu thước. Dưới cửa sổ để
hòm kinh. Hòm cao một thước hai tấc. Trên
mặt hòm dùng làm án để đọc kinh sách,
bên trong hòm để kinh, chúng tăng đều tự
khóa mở. [X. Sắc tu bách trượng thanh qui
Q.hạ mục Đại chúng chương đại quải đáp
qui đường; Tùng lâm hiệu định thanh qui
Q.thượng; Thiền lâm tượng khí tiên Điện
đường môn].
CHÚNG PHÁP
.....
Là một trong ba pháp yết ma. Còn gọi
là Tăng bỉnh, Chúng tăng pháp. Là pháp
mà chúng tăng phải tuân giữ, tức là bốn tỉ
khưu trở lên cùng hòa hợp làm yết ma,
phát được giới thể, để thành tựu công đức
diệt ác sinh thiện. Chúng tăng pháp lại chia
làm ba loại là pháp Đơn bạch, pháp Bạch
nhị và pháp Bạch tứ. Đơn bạch, tức là cáo
bạch chúng tăng một lần; Bạch nhị, là một
lần bạch rồi, hỏi lại lần nữa xem có được
không; Bạch tứ, là một lần bạch, ba lần
hỏi được không. Lại muôn tượng, muôn

pháp trong vũ trụ, cũng gọi là Chúng pháp.
[X. kinh Duy ma phẩm Văn thù sư lị vấn
tật]. (xt. Yết Ma).
CHÚNG SINH
Phạm: bahu-jana, jantu, jagat hoặc
sattva. Dịch ý là chúng sinh, dịch âm là
Bộc hô, Thiện na, Thiền đầu, Xã già, Tát
đóa. Còn dịch là hữu tình, hàm thức (tức
loài có tâm thức), hàm sinh, hàm tình, hàm
linh, quần sinh, quần manh, quần loại.
Danh từ “Chúng sinh” thông thưòng chỉ
loài hữu tình trong cõi mê muội. Kinh Tạp
a hàm quyển 6 (Đại 2, 40 thượng), nói: “Phật
bảo La đà, đối với sắc đắm đuối triền miên,
gọi rằng chúng sinh”.
Kinh Trường a hàm quyển 22 phẩm Thế
bản duyên nói, không nam nữ tôn ti trên
dưới, cũng không có tên khác, cũng chung
sống với nhau ở đời, cho nên gọi là chúng
sinh. Câu xá luận quang kí quyển 1 giải
thích là chịu nhiều sống chết, cho nên gọi
là Chúng sinh. Luận Đại trí độ quyển 31,
kinh Đại thừa đồng tính quyển thượng bảo,
chúng sinh là do các duyên năm uẩn giả
hợp mà sinh, cho nên gọi là Chúng sinh.
Lại kinh Bất tăng bất giảm thì nói, pháp
thân bị nhiều phiền não trói buộc, đi lại
trong đường sống chết, cho nên gọi là chúng
sinh. Thông thường thì cho những người
bị vô minh phiền não che lấp mà trôi lăn
trong vòng sống chết là chúng sinh. Nếu
nói theo nghĩa rộng thì Phật và Bồ tát cũng
bao nhiếp trong chúng sinh. Ma ha chỉ quán
quyển 5 phần trên (Đại 46, 52 hạ), nói:
“Mang năm ấm, gọi chung là chúng sinh.
Chúng sinh có khác nhau: mang ấm ba
đường là chúng sinh tội khổ, mang ấm trời
người là chúng sinh vui sướng, mang ấm

vô lậu là chúng sinh thánh thiện, mang
ấm từ bi là chúng sinh đại sĩ, mang ấm
thường trụ là chúng sinh cực tôn qúi”. [X.
kinh Tạp a hàm Q.45, Pháp hoa văn cú
Q.4; Đại thừa nghĩa chương Q.6; Vãng sinh
luận chú Q.thượng].
CHÚNG SINH ÁI LẠC THẬP DO
Tức là mười nguyên nhân khiến hết thảy
CHÚNG SINH ÁI LẠC THẬP DO

C
1008
chúng sinh nhờ Như lai phổ độ mà được
các sự vui. Cứ theo kinh Hoa nghiêm (bản
dịch mới) quyển 72 chép, thì đồng tử Thiện
tài đi về phương nam tham yết năm mươi
lăm vị Thiện tri thức, trong đó, vị thứ ba
mươi tám là Khai phu nhất thiết thụ hoa
dạ thần (vị thần đêm làm cho hết thảy hoa
của các cây đều nở), trí tuệ của vị thần này
biết rõ các phương tiện khéo léo mà đức
Như lai dùng để nhiếp hóa chúng sinh, vì
đồng tử Thiện tài mà nói rõ mười nguyên
nhân khiến chúng sinh có thể nhận sự
nhiếp hóa của Như lai. Đó là:
1. Nhờ sức uy đức của Như lai.
2. Do thuận theo lời dạy của Như lai.
3. Làm theo lời Như lai nói.
4. Học theo hạnh của Như lai.
5. Được sức hộ trì của Như lai.
6. Tu đạo mà Như lai ấn khả.
7. Gieo hạt giống làm việc thiện của
Như lai.
8. Theo giáo pháp đức Như lai nói.
9. Nhờ ánh sáng trí tuệ của Như lai soi
rọi.
10. Được sức nghiệp tính tịnh của Như
lai thu giữ che chở.
CHÚNG SINH GIỚI
Đối lại với “Phật giới”. Trong mười giới,
trừ Phật giới ra, còn gọi chung chín giới kia
là Chúng sinh giới, tức địa ngục giới, ngã
quỉ giới, a tu la giới, nhân giới, thiên giới,
Thanh văn giới, Duyên giác giới và Bồ tát
giới. Còn chỉ cái thế giới sinh sống của
chúng sinh.
CHÚNG SINH NGŨ SỰ THỊ HỖ

Thị hỗ, là nghĩa nhờ cậy, ỷ lại. Cứ theo
kinh Xuất diệu quyển 1 nói, thì vì chúng
sinh ngu si, chẳng biết thế gian là vô thường,
cứ ỷ lại vào những cái mình có, mình làm
ra, rồi mặc ý phóng túng, không biết tìm
cầu đạo xuất thế cùng tột vô vi, cho nên
đức Phật mới nói năm việc để cảnh giác.
Đó là:
1. Thị hỗ niên thiếu, nghĩa là người ta
cậy vào tuổi trẻ. Khí huyết khỏe mạnh, mặc
sức phung phí mà không nghĩ đến cái thân
lúc suy yếu lụn bại.
2. Thị hỗ đoan chính, nghĩa là người
cậy có thân hình xinh đẹp, quyến rũ người
khác, không biết tự thẹn, cũng chẳng đoái
gì đến cái thân lúc già xấu.
3. Thị hỗ thế lực, nghĩa là người ta ỷ
vào sức mạnh quyền thế, tác uy tác phúc,
lấn lướt ức hiếp người khác, không kiêng
không nể, mà chẳng nghĩ gì đến cái thân
lúc suy vi thất thế.
4. Thị hỗ tài khí, nghĩa là người ta cậy
có tài ba hơn người, tự cao tự đại, khinh
miệt người khác, mà chẳng đoái đến cái thân
lúc gặp tai họa.
5. Thị hỗ quí tộc, nghĩa là người ta cậy
mình dòng dõi tôn quí, chức trọng ngôi cao,
kiêu ngạo dông dỡ, lên mặt khinh người,
mà chẳng nghĩ gì đến cái thân lúc suy bại.
CHÚNG SINH KIẾN
Tức cái vọng kiến chấp trước chúng
sinh là thực có. Nghĩa cũng giống với “ngã
kiến”. Ngã kiến, tức cái thấy sai lầm, cho
cái thân do năm uẩn giả hòa hợp là thật có.
Kinh Kim cương (Đại 8, 752 trung), nói:
“Thế tôn nói ngã kiến, nhân kiến, chúng
sinh kiến, thọ giả kiến, tức chẳng phải là
ngã kiến, nhân kiến, chúng sinh kiến, thọ

giả kiến”.
CHÚNG SINH TÂM
Tức là cái tâm của chúng sinh, cũng chỉ
tâm Như lai tạng mà chúng sinh có đủ. Luận
Đại thừa khởi tín (Đại 32, 575 hạ), nói: “Ma
CHÚNG SINH GIỚI

C
1009
ha diễn, nói chung, có hai thứ. Những gì là
hai? Một là pháp, hai là nghĩa. Pháp có nghĩa
là tâm chúng sinh, tâm ấy bao hàm hết thảy
pháp thế gian và pháp xuất thế gian, y vào
tâm ấy mà hiển bày nghĩa Ma ha diễn. Tại
sao vậy? Vì tướng chân như của tâm ấy tức
hiển bảy cái thể Ma ha diễn; tướng nhân
duyên sinh diệt của tâm ấy có khả năng
hiển bày tự thể tướng dụng Ma ha diễn”.
Có nghĩa là tâm chúng sinh hàm nhiếp hết
thảy pháp thế gian và xuất thế gian, tâm
chúng sinh ấy tức là tâm Như lai tạng. Thể
của tâm ấy tức là tướng chân như, tướng
dụng của tự thể nó tức là tướng nhân duyên
sinh diệt. Đại thừa lấy một tâm ấy làm tự
thể của các pháp, tức ý là lấy tâm ấy làm
“Ma ha diễn”. Tiểu thừa thì cho các pháp
mỗi mỗi đều có tự thể riêng, khác với thuyết
một tâm của Đại thừa. [X. Đại thừa khởi tín
luận nghĩa kí Q.thượng; Khởi tín luận sớ
Q.1 (Nguyên hiểu); Đại thừa khởi tín luận
nghĩa sớ Q.thượng đoạn trên (Tuệ viễn);
Khởi tín luận sớ bút tước kí Q.1].
CHÚNG SINH THẾ GIAN
Phạm:sattva-loka. Chúng sinh do năm
uẩn hòa hợp mà thành, theo chính báo mà
trình hiện các cõi khác nhau; tức chỉ mười
cõi hữu tình từ cõi Phật đến cõi địa ngục.
Là một trong ba thế gian. Vì hết thảy hữu
tình (chúng sinh) là do cái tên năm uẩn giả
hợp, không có thực thể, cho nên còn gọi là
Giả danh thế gian, Hữu tình thế gian, Chúng
sinh thế gian. Ma ha chỉ quán quyển 5 phần
trên (Đại 46, 53 hạ), nói “Chúng sinh thế
gian, đã là giả danh, không có thực thể,

phân biệt dựa vào thực pháp mà giả đặt ra
vậy”. Thiện kiến luật tì bà sa quuyển 4, chia
Chúng sinh thế gian làm thường thế gian,
vô thường thế gian; luận Câu xá quyển 8,
quyển 9, quyển 10 nêu rõ sự sinh, trụ, diệt
của Hữu tình thế gian; luận Vãng sinh thì
nói rõ Chúng sinh thế gian của Tịnh độ là
thanh tịnh, có đủ tám thứ trang nghiêm
Phật công đức thành tựu và bốn thứ trang
nghiêm Bồ tát công đức thành tựu. (xt. Tam
Thế Gian, Hữu Tình Thế Gian).
CHÚNG THÁNH ĐIỂM KÍ
...........
Sau khi đức Phật nhập diệt, đệ tử Phật
là Ưu ba li kết tập tạng Luật, ngày 15 tháng
7 năm ấy, chư tăng tự tứ xong, dâng hoa
hương cúng dường tạng Luật rồi ghi xuống
một chấm đặt trước tạng Luật. Từ đó về
sau, các Thánh y theo pháp ấy, cứ mỗi năm
lại chấm một chấm, để ghi nhớ số năm trôi
qua. Đến năm Vĩnh minh thứ 8 (490) đời
Nam triều Tề, đã truyền được chín trăm
bảy mươi lăm chấm, đây là tư liệu quan
trọng để nghiên cứu niên đại đức Phật nhập
diệt. Nếu cứ theo đó mà tính ngược trở lên,
thì năm đức Phật nhập diệt là năm 486
trước Tây lịch. Duy có điều là Ưu ba li cúng
dường tạng Luật có đúng vào năm đức Phật
nhập diệt hay không, thì vẫn chưa rõ. [X.
Lịch đại tam bảo kỉ Q.11; Khai nguyên thích
giáo lục Q.6; Phật tổ lịch đại thông tải Q.8].
(xt. Phật Diệt Niên Đại).
CHÚNG TỘI NHƯ SƯƠNG LỘ
Có nghĩa là tội chướng do vọng tưởng
mà sinh, nhờ vào công đức tư duy, sám
hối, hết thảy tội chưóng đều tiêu diệt, như
sương móc gặp ánh mặt trời buổi sáng thì
tan mất, tội nghiệp bị ánh sáng trí tuệ chiếu

rọi thì mất hết dấu vết. Kinh Quán phổ
hiền bồ tát hành pháp (Đại 9, 393 trung),
nói: “Hết thảy biển nghiệp chướng, đều từ
vọng tưởng sinh; Nếu người muốn sám hối,
ngồi thẳng nhớ thực tướng; Các tội như
sương móc, mặt trời tuệ trừ hết”. Phép sám
hối nói ở đây là thuộc Lí sám trong hai sám
và Vô sinh sám trong ba sám. Tức chỉ sám
CHÚNG TỘI NHƯ SƯƠNG LỘ

C
1010
hối quán xét thực tướng, tương đối với Sự
sám do thân, khẩu, ý
