Từ điển — tra cứu lẻ
Từ Điển Danh Từ Riêng Pāli (A-Gh) [Dictionary of Pāli Proper Names] (G.P. Malalasekera; Chơn Quán Trần Ngọc Lợ
Nguồn: kho Dân tộc KING — Giảng Sư (văn bản trích từ PDF)

TỪ ĐIỂN
DANH TỪ RIÊNG
PĀLI
Dịch Việt : Chơn Quán Trần Ngọc Lợi
(A – GH)

DICTIONARY OF PĀLI PROPER NAMES Biên Soạn : Giáo Sư G.P. Malalasekera

Lưu Hành Nội Bộ

Lời Mở Đầu

Từ Điển Danh Từ Riêng Pāli là bản Việt dịch của nguyên bản Dictionary of Pāli Proper Names do Giáo sƣ G.P. Malalasekera biên soạn bằng Anh ngữ (ấn bản 1998, Munshiram Manharlal Publishers Pvt. Ltd., New Delhi). Lúc biện soạn Tự Điển này (khoảng năm 1933-7), Giáo sƣ Malalasekera là Trƣởng Bộ môn tại Ceylan University College. Nhận thấy tài liệu này rất hữu ích cho sự tra cứu tên Pāli trong sử học Phật giáo, chúng tôi mạo muội dịch ra tiếng Việt để có cơ duyên phổ biến rộng rãi hơn những kiến thức Phật giáo trong cộng đồng Việt Nam. Tự vựng, cụm từ và văn cú Phật học tạm gọi khá phong phú trong nền Phật học nƣớc nhà, nhờ vào công phu sáng tác và dịch thuật của nhiều bậc trƣởng thƣợng nhƣ Hoà Thƣợng Thích Minh Châu, Hoà Thƣợng Thích Thanh Từ, Hoà Thƣợng Đổng Minh, Hoà Thƣợng Hộ Tông, Hoà Thƣợng Tịnh Sự, Thích Nữ Trí Hải, Tỳ Kheo Chánh Minh, Giáo sƣ Trần Nhƣ Lan, Cƣ sĩ Mai Thọ Truyền, Cƣ sĩ Trần Kim Khánh, vân vân và vân vân. Đã có sẵn nên chúng tôi xin mƣợn. Mà hễ mƣợn thì, theo truyền thống biên soạn, phải để vô ngoặc ― ‖ và ghi lại xuất xứ. Tuy nhiên, vì e quyển Từ Điển tiếng Việt kềnh càng và không phản ảnh trung thực bản Từ Điển gốc bằng tiếng Anh, nên chúng tôi xin đƣợc phép không theo thông lệ. Vã lại, đây là một quyển tự điển để tra cứu nhanh chớ không phải một luận văn hay bài nghiên cứu. Chúng tôi kính xin quý bậc trƣởng thƣợng hoan hỷ chấp nhận cho, và chúng tôi xin trân trọng đa tạ. Trong Kinh điển Việt ngữ, nhiều tên riêng đã đƣợc chuyển âm, ví nhƣ Sāriputta thành Xálợiphất, Moggalāna thành Mụckiềnliên, hay Sāvatthī thành Xávệ, nhƣng chúng tôi xin dùng tên Pāli để dễ tra cứu vì trong Từ Điển Danh Từ Riêng Pāli không có đề mục Xálợiphất, Mụckiềnliên, hay Xávệ mà chỉ có đề mục Sāriputta, Moggalāna, hay Sāvatthī. Nếu có dùng tên chuyển âm, chúng tôi xin viết các âm dính nhau ví nhƣ Xálợiphất thay vì Xá Lợi Phất, Mụckiềnliên thay vì Mục Kiền Liên, Xávệ thay vì Xá vệ, nhƣ Tỳ kheo Chánh Minh đang sử dụng1. Để soạn ra quyển Dictionary of Pāli Proper Names, Giáo sƣ Malalasekera rút tên riêng từ trên 100 bộ kinh sách mà những bộ chính đƣợc viết tắt trong phần ghi chú xuất xứ dƣới mỗi đề mục. Và một bảng

1 Đƣợc biết Giáo sƣ Phạm-hoàng Hộ từng đề xƣớng cách viết nhiều từ Hán Việt bằng cách nối dính nhau vào cuối thập niên 1950, nhƣng đề xƣớng của ông không đƣợc hƣởng ứng.

Những Chữ Tắt đƣợc đính kèm để quý đọc giả tuỳ nghi. Cũng xin thƣa trƣớc rằng Giáo sƣ dựa nhiều trên các sách do Pāli Text Society (PTS) xuất bản nên số thứ tự và số trang của nhiều phẩm nhiều kinh có khi không tƣơng ƣng với số thứ tự và số trang của một số kinh sách Việt ngữ. Nhƣ Dictionary of Pāli Proper Names, Từ Điển Danh Từ Riêng Pāli đƣợc xếp theo vần Pāli, tức A, Ā, I, Ī. U. Ū, vân vân, chớ không theo vần La Mã A, B, C, D, E, vân vân. Một bảng vần Pāli đƣợc đính kèm để tiện việc tra cứu. Chúng tôi xin thành kính đa tạ Tỳ kheo Chánh Minh đã tạo duyên cho tôi làm công tác Phật sự này bằng cách cho tôi mƣợn hai quyển của bộ Dictionary of Pāli Proper Names, khuyến khích, chỉ giáo tôi trong lúc dịch thuật. Chúng tôi xin chân thành cám ơn Cƣ sĩ Binh AnSơn (Úc Châu) đã cho tôi dĩa Phật học Buddhasasana, và nhiều tác giả, dịch giả có đăng tài liệu mình trên mạng; những tƣ liệu quý giá này giúp tôi chu toàn công trình một cách viên mãn hơn. Một ngƣời nữa mà tôi không thể quên, đó là Phật tử bạn đời của tôi, Chơn Quang Trƣơng thị Nguyệt Thu, luôn luôn hỗ trợ tôi và đọc bản thảo trƣớc khi quyển Tự Điển này đƣợc đƣa ra. Dù đã cố gắng trên mọi mặt, Từ Điển Danh Từ Riêng Pāli mà quý vị có trƣớc mặt đây không sao tránh khỏi sơ sót. Chúng tôi kính mong quý vị đọc giả xem bản đầu tay này nhƣ một tài liệu để làm việc (a working document) hơn là một quyển tự điển theo đúng nghĩa của nó, và kính xin chƣ Tôn đức, quý bậc cao minh cùng quý độc giả hoan hỷ chỉ bảo để mỗi lần tái bản lại đƣợc hoàn mỹ hơn. Trân trọng đa tạ.

Metta.

Cƣ sĩ Chơn Quán Trần-ngọc Lợi
Mùa Phật Đản, Phật Lịch 2549 (2006)
Chùa Vạn Hạnh
3015 S. Washington St.
Lansing, Michigan 48910

BẢNG CHỮ TẮT

P. T. S. có nghĩa xuất bản bởi Pāli Text Society--Hội Kinh Sách Pāli.
SHB. có nghĩa xuất bản bởi Simon Hewavitarne Bequest Series
(Colombo).
A.=Aṅguttara Nikāya—Tăng Chi Bộ Kinh, 5 quyển. (P.T.S.).
AA.=Manorathapūraṇī, Chú giải Aṅguttara, 2 quyển. (S.H.B.).
AbhS.=Abhidhammatthasaṅgaha—A Tỳ Đạt Ma Giáo Nghĩa Cƣơng
Yếu (P.T.S. Journal, 1884).
Anāgat.=Anāgatavaṃsa (P.T.S. Journal, 1886).
Ap.=Apadāna—Thí Dụ Kinh, 2 quyển. (P.T.S.).
ApA.=Chú giải Apadāna (S.H.B.).
AvŚ.=Avadāna Śataka—Thí Dụ Luận Bổn, nxb. Speyer (Bibl.
Buddhica).
Barua=History of Pre-Buddhist Indian Philosophy--Sử Liệu về Triết
Học Tiền Phật Giáo của Ấn Độ (Calcutta).
Beal: Romantic Legend of the Buddha—Tích Truyện của Đức Phật
(Kegan Paul).
Beal: Buddhist Records of the Western Word—Văn Khố Phật Giáo
của Thế Giới Phƣơng Tây (Kegan Paul).
Bode: The Pāli Literature of Burma—Văn Học Pāli của Miến Điện
(R.A.S.).
Brethren=Psalms of the Brethren—Thánh Thi của Đạo Hữu, Tác giả
Bà Rhys Davids (P.T.S.).
Bu.=Buddhavaṃsa--Phật Sử (P.T.S.).
BuA.=Chú giải Buddhavaṃsa (P.T.S.).
CAGI.=Cunningham‘s Anct. Geography of India—Địa Dƣ của Ấn
Độ cổ của Cunningham, nxb. Majumdar (Calcutta).
CNid.=Culla-Niddesa-Tiểu Nghĩa Thích (P.T.S.).
Corington: Short History of Ceylan--Lịch Sử Rút Gọn của Tích Lan.
Compendium=Compendium of Philosophy--Triết Học Yếu Lƣợc
(P.T.S.).
Cv.=Cūlavaṃsa--Tiểu Sử, nxb. Geiger, 2 quyển (P.T.S.).
Cv. Trs.=Cūlavaṃsa--Tiểu Sử, do Geiger dịch, 2 quyển (P.T.S.).
Cyp.=Cariyāpiṭaka-Sở Hạnh Tạng (P.T.S.).
D.=Dīgha Nikāya--Trƣờng Bộ Kinh, 3 quyển (P.T.S.).
DA.=Sumaṅgala Viḷāsinī--Luận Kiết Tƣờng Duyệt Ý, 3 quyển
(P.T.S.).

Dāṭh=Dāṭhavaṃsa--Phật Nha Sử (P.T.S. Journal, 1884).
DhA.=Dhammapadaṭṭakathā-Pháp Cú Kinh Chú, 5 quyển (P.T.S.).
DhS.=Dhammasaṅgani--Atỳđạtma Pháp Tụ Luận (P.T.S.).
DhSA.=Atthasālinī—Pháp Tụ Luận Chú (P.T.S.).
Dial.=Dialogues of the Buddha--Đối Thoại của Đức Phật, 3 quyển
(Oxford).
Dpv.=Dīpavaṃsa—Sử Liệu về Đảo Lanka, nxb. Oldenberg
(Williams and Norgate).
Dvy.=Divyāvadāna—Thiên Nghiệp Thí Dụ, nxb. Cowell and Neill
(Cambridge).
Ep.Zey.=Epigraphia Zeilanica (Oxford).
ERE.=Encyclopedia of Religion and Ethics—Bách Khoa về Đạo
Giáo và Đạo Đức.
Giles: Travels of Fa Hsien—Du Hành của Ngài Pháp Hiển
(Cambridge).
GS.=Gradual Sayings, 5 quyển (P.T.S.).
Gv.=Gandhavaṃsa—(P.T.S. Journal, 1886).
I.H.Q.=Indian Historical Quaterly--Sử Học Ấn Độ, Tập San Tam Cá
Nguyệt (Calcutta).
Ind.An.=Indian Antiquary—Nhà Khảo Cổ Ấn Độ.
Itv.=Itivuttaka—Kinh Phật Thuyết Nhƣ Vậy (P.T.S.).
ItvA.=Chú giải Itivuttaka (P.T.S.).
J.=Jātaka--Kinh Bổn Sanh, nxb. Fausboll, 5 quyển.
JA.=Journal Asiatique--Tập San Á Châu.
J.T.P.S.=Journal of the Pāli Text Society--Tập San của Pāli Text
Society.
J.R.A.S.=Journal of the Royal Asiatic Society--Tập san của Hội
Hoàng Gia Á Châu.
KhpA.=Chú giải Khuddakapāṭha--Tiểu Tụng (P.T.S.).
KS.=Kindred Sayings--Đồng Tông Châm Ngôn, 5 quyển (P.T.S.).
Kvu.=Kathāvatthu—Thiết Sự Luận (P.T.S.).
Lal.=Lalita Vistara--Phổ Diệu Kinh, Phƣơng Đẳng Bản Khởi Kinh,
nxb S. Lefmann.
Law: Kṣatrya Clans in Buddhist India—Các Tộc Sátđếlỵ trong Phật
Giáo Ấn Độ.
Law: Geog. of Early Buddhism--Địa Dƣ của Phật Giáo Trong Thời
Kỳ Sơ Khai.

M.=Majjima Nikāya—Trung Bộ Kinh, 3 quyền (P.T.S.).
MA.=Papañca Sūdanī, Chú giải của Trung Bộ Kinh, 2 quyển
(Aluvihāra Series, Colombo).
Mbv.=Mahābodhivaṃsa—Đại Bồ Đề Thọ Sử (P.T.S.).
Mhv.=Mahāvaṃsa—Đại Sử, nxb. Geiger (P.T.S.).
Mhv. Trs.=Bản dịch Đại Sử.
Mil.=Milindapañha—Na Tiên Vấn Đáp, nxb. Trenckner (Williams
and Norgate).
MNid.=Mahā Niddesa—Đại Nghĩa Thích, 2 quyển (P.T.S.).
MNidA.=Chú giải Mahā Niddesa (S.H.B.).
MṬ.=Sớ giải Mahāvaṃsa (P.T.S.).
Mtu.=Mahāvastu—Kinh Đại Sự, nxb. Senart, 3 quyển.
Netti.=Nettippakaraṇa--Chỉ Đạo Luận (P.T.S.).
NidA. Xem MNidA.
NPD.=Tự Điển Pāli-Anh của (P.T.S.).
PHAI.=Poltical History of Anct. India--Lịch sử Chánh trị của Ấn Độ
cổ, Tác giả Chaudhuri, in lần 2 (Calcutta).
P.L.C.=Pāli Literature of Ceylan--Văn Học Pāli của Tích Lan, Tác
giả Malalasekera (R.A.S.).
PS.=Paṭisambhidāmagga—Vô Ngại Giải Đạo, 2 quyển (P.T.S.).
Pug.=Puggalapaññatti—Nhân Thi Thiết Luận pt
Pv.=Petavatthu--Ngạ Quỷ Sự (P.T.S.).
PvA.=Chú giải Petavatthu (P.T.S.).
Rockhill:Life of the Buddha--Đời Sống của Đức Phật (Kegan Paul).
S.=Saṃyutta Nikāya—Tƣơng Ƣng Kinh, 5 quyển (P.T.S.).
SA.=Sāratthappakāsinī--HiểnDƣơng Tâm Ngĩa, Chú giải Saṃyutta.
SadS.=Saddhammasaṅgaha (P.T.S. Journal, 1890).
Sās.=Sāsanavaṃsa—Giáo Huấn Sử (P.T.S.).
Sisters=Psalms of the Sisters-Thánh Thi của Tỳkheo ni, Tác giả Bà
Rhys Davids (P.T.S.).
Sp.=Samantapāsādikā-Thiên Kiến Luận Chú, 4 quyển (P.T.S.).
SN.=Sutta Nipāta—Kinh Tập (P.T.S.).
SNA.=Chú giải Sutta Nipāta, 2 quyển (P.T.S.).
Svd.=Sāsanavaṃsadīpa—Giáo Huấn Sử Đăng, Tác giả Trƣởng lão
Vimalasāra (Colombo, 1919).

Thag.=Theragāthā—Trƣởng Lão Tăng Kệ (P.T.S.).

ThagA.=Chú giải Theragāthā, 2 quyển (S.H.B.).
Thig.=Therīgāthā—Trƣởng Lão Ni Kệ (P.T.S.).
ThigA.=Chú giải Therīgāthā (P.T.S.).
Thomas: The Life of Budddha--Đời Sống của Đức Phật (Kegan
Paul).
Ud.=Udāna—Phật Tự Thuyết Kinh(P.T.S.).
UdA.=Chú giải Udāna (P.T.S.).
VibhA.=Sammoha-Vinodanī, Chú giải Vibhaṅga—Kinh Phân Biệt
(P.T.S.).
Vin.=Vinaya Piṭaka--Luật Tạng, 5 quyển, nxb. Oldenberg (Williams
and Norgate).
Vsm.=Visuddhimagga—Thanh Tịnh Đạo Luận, 2 quyển (P.T.S.).
VT.=Vinaya Texts--Luật Văn, do Bà Rhys Davids và Oldenberg
dịch, 3 quyển (Sacred Books of the East).
Vvv.=Vimānavatthu— Chuyện Thiên Cung (P.T.S.).
VvA.=Chú giải Vimānavatthu (P.T.S.).
ZDMG.=Zeitschrift der Deutschen Morgenlāndischen Gesellschaft.

---ooOoo---

A

Akataññu Jakata (No. 90).--Chuyện Kẻ Vong Ơn. Một thƣơng
nhơn đƣợc bạn đồng hành ở một xứ khác đối đải tốt, nhƣng từ chối
đáp lại, bị thuộc hạ của bạn trả thù. Chuyện đƣợc kể cho
Anāthapiṇḍika nghe; ông cũng từng bị một thƣơng nhơn bạn vong
ơn (1).
(1)
J. i. 377-9.

1. Akatuññatā Sutta.--Ngƣời xử sự không tốt trong việc làm, lời
nói và ý nghĩ, và vô ơn bạc nghĩa sanh xuống địa ngục (1).
(1)
A. ii. 226.

2. Akatuññatā Sutta.—Nhƣ trên (1). (1) A. ii. 229.

Akatti.-- Xem Akitti.

Akaniṭṭhā devā.--Sắc Cứu Cánh Thiên. Một bậc chƣ Thiên sống trên từng cao nhứt của năm Vô nhiệt thiên (1). Trong kinh Đại Bổn (Mahāpadāna Sutta) (2) Phật nói rằng Ngài có viếng trú xứ của họ và đàm đạo với họ; chƣ Thiên sanh ra tại đây nhờ từng sống cuộc đời phạm hạnh dƣới nhiều Phật khác nhau. Trong kinh Đế Thích Sở Vấn (Sakkapañha Sutta) (3), Thiên chủ Sakka nói họ là những vị Thiên cao nhứt, và mong rằng ông cũng sẽ đƣợc cộng trú với họ trong kiếp chót của ông. Phật Âm nói họ đƣợc gọi nhƣ vậy vì họ có đạo hạnh và hạnh phúc tối thƣợng, và không có ai còn non lòng trẻ dạ (sabbeh’eva saguṇehi ca bhavasampattiyā ca jeṭṭhā n’atth’ettha kaniṭthāti akaniṭṭhā) (4). Theo Thanh Tịnh Đạo (p. 634) thế giới của họ đƣợc ví nhƣ một Phạm giới (Brahmaloka), nơi sanh trƣởng và nhập Vô Dƣ Niết bàn của các Anahàm (p. 710) (5). Đời sống của chƣ Thiên này dài 16.000 kiếpba (6). Đôi khi Anahàm sanh ra cùng với chƣ Thiên Avihā và kết thúc sự thị hiện vào lần tái sanh tới trong cõi của Akaniṭṭhā. Họ đƣợc gọi là “uddhaṃsolā--đắc đạo quả” (7). Akaniṭṭha-bhavana là giới hạn trên cùng của cảnh sắc giới (rūpāvacara-bhūmi) (8) và đƣợc xem nhƣ điểm cao nhứt của vũ trụ,

Avīci là điểm thấp nhứt. Đƣợc biết sự tranh chấp giữa các sƣ ở Kosambī và tiếng hoan hô của đám đông chứng kiến sự chiết cành cây Bồ đề (9) lan tận đến cõi của chƣ Thiên Akaniṭṭhā (10). (1)                 (2)                                 (3) D. iii. 237.        D. ii. 52 f.                        Ibid., 286. (4) DA. ii. 280. VbhA. 521 [āyunā ca paññaya ca Akaniṭṭhā jeṭṭhakā sabba-devehi panītatarā devā (=DA. iii. 739)]. (5)                                                     (6) Xem thêm ItA. 40; DA. iii. 740.                         Kvu. 207. (7)                                      (8) DhA. iii. 289 f; xem thêm S. v. 201.     Ps. i. 84 (9)                                      (10) Mbv. 150-1; xem thêm Mil. 284.            J. iii. 487.

Akarabhaṇḍa.--Một làng ở Tích Lan do vua Kittisirirājasīha
cúng dƣờng cho Nha xá lợi (1).
(1)
Cv. c. 23.

Akalaṅka.--Một võ quan Coḷa chiến đấu chống quân Tích Lan
của Vua Parakkamabāhu I, trong lần xâm chiếm sau cùng của
vƣơng quốc Paṇḍu (1).
(1)
Cv. lxxvii. 17, 55, 80, 90.

Akālarāvi Jākata (No. 119).--Chuyện Con Gà Gáy Phi Thời. Một con gà trống thuộc một trƣờng của các Bàlamôn trẻ bị bẻ cổ vì gáy sái mùa. Một tỳkheo gây ồn ào quá trớn là đề tài của chuyện vừa kể (1). Trong Chú giải Pháp Cú (2) tên của câu chuyện là Akālarāvikukkuṭa Jākata; Jātaka nói về Trƣởng lão Padhānikatissa, ngƣời bị ví nhƣ là con gà trống. (1)                            (2) J. i. 435-6.                  iii. 142 f.

Akitti (v.l.,Akatti).--Ông là một bá hộ ở Benares. Sau khi hiến hết gia tài, ông lui vào rừng tu khổ hạnh với cô em tên Yasavatī. Lúc thấy tặng phẩm đem đến để tỏ lòng ngƣỡng mộ sự thánh thiện của ông, ông tìm cách ẩn trong bóng tối, rời em, về sống ở Kāradīpa, lúc bấy giờ là Ahidīpa (đảo Rắn Rồng), và ăn lá cây Kāra rảy nƣớc lã. Vì ngọn lửa công đức của ông, ngôi của Thiên chủ Sakka nóng lên; Thiên chủ (Anuruddha ở kiếp trƣớc) thử và vừa lòng thấy những thành công thế tục và tham dục không phải là mục đích của ông, bèn ban ông đặc ân, kể cả việc Ngƣời sẽ không viếng thăm ông để công phu tu tập khổ hạnh của ông không bị quấy rầy (1). Chuyện của ông đƣợc kể trong Cariyāpiṭaka (p. 1) để minh chứng cho đàna balamậtđa (dānaparamitā). Nimi Jākata (2) liệt kê ông trong

danh sách 11 hiền giả đi ngang qua cõi của quỷ đói để sanh lên cõi Phạm thiên. Kinh Jātaka-mālā (3) gọi ông là Agastya, nhƣng ông không phải là vị hiền giả Vệđà có tên trùng (4). Có thể ông thuộc dòng dõi Kassapa (Kassapagotta) vì trong mẫu chuyện kể trong truyện Jākata, Sakka gọi ông là ―Kassapa‖ (5). (1)                          (2) J. iv. 236 f.                J. vi. 99, những ngƣời khác là bảy anh em Yāmahanu, Somayāga, Manojava, Samudda, Māgha, Bharata,                          và Kālikarakkhiya; và Angirasa, Kassapa và Kisavaccha. Xem thêm KhA. 127 f. (3)                  (4)                             (5) No. 7.               Xem Mục lục Vedic s.v.           J. iv. 240-1.

Akitti Jātaka (No. 480).--Chuyện Hiền Giả Akitti. Xem s.v. Akitti. Kể rằng ở Jetavana có một thí chủ quảng đại sống trong thành Sāvatthi. Ông này thỉnh Phật và, trong suốt bảy ngày, cúng dƣờng nhiều phẩm vật lên Phật cũng nhƣ các tỳkheo đi theo Phật. Vào ngày chót ông cúng dƣờng chƣ Alahán đủ thứ vật dụng. Phật tán thán lòng quảng đại của ông và nói với ông rằng thật sáng suốt các bậc lão thành đã chia sớt của mình với ngƣời khác, dầu rằng họ không có gì để ăn ngoài lá cây kāra và nƣớc lã (1). (1) J. iv. 236 ff.

Akitti-tittha.—Bến mà Akatti dùng để qua sông sau khi rời
Benares (1).
(1)
J. iv. 237.

Akitti-dvāra.--Cổng qua đó Akitti rời thành (1). (1) J. iv. 237.

Akusala Sutta.—Kinh Bất Thiện. Ngƣời gây tội qua thân, khẩu
và ý sẽ sanh xuống địa ngục (1).
(1)
A. i. 292.

Akusaladhamma Sutta.—Kinh Pháp Bất Thiện. Giảng về pháp
bất thiện và pháp thiện (1).
(1)
S. v. 18.

Akusalamūla Sutta.—Kinh Căn Bất Thiện. Nói về ba căn bất
thiện: tham, sân, si (1).
(1)
A. i. 201; cf. M. i. 47, 489.

Akodha-avihiṃsā Sutta.—Kinh Bất Nghịch-Bất Hại. Để làm
hoà diệu chƣ Thiên, Thiên chủ Sakka bảo rằng chớ để lòng phẫn nộ,
chớ để lòng sân hận (1).
(1)
S. i. 240.

Akodhana Sutta.--Xem Accaya-akodhana Sutta.

Akkantasaññaka Thera.--Alahán. Trong một kiếp trƣớc ngài có
cúng dƣờng chiếc áo rách của mình lên Phật Tissa. Có lần ông sanh
ra làm vua với vƣơng hiệu Sunanda (1).
(1)
Ap. i. 211 f.

Akkamanīya Vagga.--Phẩm 3: Phẩm Khó Sử Dụng, Chƣơng
Một Pháp, Tăng Chi Bộ Kinh (1).
(1)
A. i. 5-6.

Akkamanīya Sutta.—Tâm không đƣợc tu tập, khó sử dụng và
đƣa đến bất lợi lớn; tâm đƣợc tu tập, dễ sử dụng và đƣa đến lợi ích
lớn (1).
A. i. 1-10 (? trong bản copy thiếu đoạn này).

Akkosa Vagga.--Phẩm 5: Phẩm Mắng Nhiếc, Chƣơng Mƣời
Pháp, Tăng Chi Bộ Kinh (1).
(1)
A. v. 77-91.

1. Akkosa Sutta.—Kinh Phỉ Báng. Thuyết cho Akkosaka-
Bhāradvāja rằng phỉ báng nhằm vào ngƣời không phỉ báng về lại
ngƣời phỉ báng, cũng nhƣ quà biếu khách mà khách không nhận sẽ
trở về ngƣời biếu (1).
(1)
S. i. 161 f.

2. Akkosa Sutta.—Kinh Phỉ Báng. Nói về năm nguy hại chờ đợi
tỳkheo mang tội phỉ báng (1).
(1)
A. iii. 252.

Akkosaka-Bhāradvāja.—Bàlamôn ở Rājagaha--phẩn nộ vì ngƣời anh cả mình (1) đã xuất gia theo Phật--đến gặp và phỉ báng

Phật. Về sau ông cũng xuất gia theo Phật và đắc quả Alahán (2). Biệt danh của Akkosaka do Saṇgītikārā đặt để phận biệt ông với tác giả của bài văn 500 câu châm biếm Phật (3). Asurindaka-Bhāradvāja là em của ông (4); ông còn hai em nữa là Sundarī Bhāradvāja và Bilaṅgika-Bharadvāja cũng xuất gia và đắc quả Alahán (5). (1)                                                                      (2) KS. i. 201, no. 4; xem thêm s.v. Dhānañjānī.                             S. i. 161 f; (3)                           (4) MA. i. 808.                       SA. i. 177.                     Ibid,. i. 178. (5) DhA. iv. 163.

Akkosaka-Bhāradvāja                      Vatthu.—Chuyện         của      Akkosaka-
Bhāradvāja nói trên (1).
(1)
DhA. iv. 161 f.

Akkosaka Vagga.--Phẩm 22: Phẩm Mắng Nhiếc, Chƣơng Năm
Pháp, Tăng Chi Bộ Kinh (1).
(1)
A. iii. 252-6.

Akkhakkhāyika.--Trận đói trên vùng núi Koṭṭa ở Tích Lan dƣới triều đại của Vua Duṭṭhagāmiṇi. Vua bán bông tai để mua thực phẩm cúng dƣờng năm trƣởng lão khīnāsava. Trận đói có tên nhƣ vậy vì loại hạt akkha (Terminalia bellerica)--thƣờng chỉ để làm hột súc sắc--đƣợc dùng để ăn. Aṭṭhakathā kể trong Mahāvaṃsa Ṭīkā (2) gọi trận đói đó là Pāsānachātaka. (1)                           (2) Mhv. xxxii. 29-30.            p. 593.

Akkhakhaṇḍa.--Phẩm trong Vidhura Jātaka nói về những sự
kiện đƣa đến việc Vua Dhanañjaya trao Trí giả Vidhura khi ngài
thua cá cƣợc với Dạxoa Puṇṇaka (1).
(1)
J. vi. 286.

Akkhaṇa Sutta.—Nói về tám điều không thuận tiện của đời sống
tỳkheo (1).
(1)
A. iv. 225 f.

1. Akkhanti Sutta.— Năm sự nguy hại chờ chực tỳkheo hay cãi
cọ, kiện tụng (1).
(1)
A. iii. 254.

2. Akkhanti Sutta.—Nhƣ trên, nhƣng với chút ít thay đổi (1).

(1) A. iii. 255.

Akkhama Sutta.--Đức tính mà vƣơng tƣợng phải có và đức tính
tƣơng tợ mà tỳkheo phải có (1).
(1)
A. iii. 157 f.

Akkhara-Kosa.-- Xem Ekakkhara Kosa.

Akkharamālā.--Chú giải bằng văn vần ngắn về các chữ cái Pāli
và Siṇhalese viết bởi Nāgasena, một học giả Tích Lan trong thế kỷ
18 (1).
(1)
P.L.C., 285.

Akkharavisodhanī.--Một công trình bằng tiếng Pāli viết ở Miến
Điện (1).
(1)
Sās. 154.

Akkhipūjā.--Lễ hội do Asoka tổ chức để cúng dƣờng Phật nhơn dịp Māhakāla dựng lên cho ông Tôn tƣợng Đức Phật. Lễ hội kéo dài bảy hôm (1). Mahāvaṃsa Ṭīkā nói rằng vua trai thực bảy ngày, đứng nhìn Tôn tƣợng không nháy mắt. Tuy nhiên cả vào thời của Ṭīkā nghĩa của chữ này cũng không rõ ràng (2) (1)                       (2) Mhv. v. 94.               Xem MṬ. 209 f.

Akhilā.--Nữ Đại đệ tử của Phật Sikhī (1); Chú giải gọi bà là
Makhilā (2).
(1)                       (2)
Bu. xxi. 21.              BuA. 204; xem thêm J. i. 41.

Agati Sutta.—Kinh Lạc Đạo. Ba kinh về agati và gati --mà ở
đây định nghĩa nhƣ tà nghiệp gây bởi tham, sân, si—và ngƣợc lại là
chánh nghiệp (1).
(1)
A. ii. 18 f.

Agada.—Chuyển luân vƣơng 16 lần liên tiếp; Trƣởng lão Sabāhu
trong một kiếp trƣớc (1).
(1)
ThagA. i. 124.

Agahya Sutta.—Chƣ Thiên và ngƣời đời thích thú sắc, âm thanh,
vân vân., nhƣng vì các thứ này biến hoại nên họ sống đời đau khổ (1).
(1)
S. iv. 126 f.

1. Agārava Sutta.—Về năm sức mạnh làm tỳkheo phóng dật
không thể khép vào giới luật (1).
(1)
A. iii. 7. f.

2. Agārava Sutta.—Tỳkheo phóng dật không bao giờ có thể có
đời sống cao hay đạt đƣợc tâm tịnh (1).
(1)
A. iii. 14 f.

3. Agārava Sutta.—Tỳkheo phóng dật sẽ không bao giờ có thể
an trú trong Pháp hay đạt đƣợc thắng trí (1).
(1)
A. iii. 15 f.

Agāriya Vimāna.--Cung điện trên cõi Tam Thập Tam Thiên
trong ấy có một đôi Thiên tử, nhƣ ngƣời ở Rājagaha, từng hành thiện
(1)
.
(1)
Vv. vi; VvA. 286-7.

Aggañña Sutta.--Phẩm 27: Kinh Khởi Thế Nhơn Bổn của Trƣờng Bộ Kinh (1). Đó là một Thánh điển Phật giáo đề cập đến nhiều vấn đề, trong ấy có sự tiến hóa của thế giới, con ngƣời và xã hội. Kiêu mạn của Bàlamôn cho mình là thừa tự hợp pháp của Phạm thiên đƣợc xét đến và bị bác bỏ; yếu tố đạo đức đuợc xem quan trọng hơn yếu tố dòng dõi (2). Đƣợc thuyết cho Vāseṭṭha và Bhāradvāja tại Pubbārāma (Thành Tín Viên Lâm). Phần lớn của kinh này (từ đoạn đầu của phần nguồn gốc vũ trụ đến đoạn bầu cử vị vua đầu tiên) đƣợc thấy trong Mahāvastu (3). (1)                                (2) D. iii. 80 f.                           Xem tóm lƣợc của kinh trong Dial. i. 105 f. Cf. (3) Madhura Sutta.                  i. 228-48.

Aggadhanuggahapaṇḍita.--Xem Cūḷa Dh*.

Aggapaṇḍita.—Ông sanh trƣởng ở Miến Điện, là tác giả viết Lokuppattipakaraṇa tại Pagan vào thế kỷ thứ 13 (1). Paṭikatthamain gọi tài liệu này là Lokuppattipakāsanī (2). Sāsanavaṃsa nói về ba

thầy có cùng tên Aggapaṇḍita: Mahā Aggapaṇḍita (chính là tác giả nói ở đây), Dutiya Aggapaṇdita (thị giả--saddhivihārika của ông) và Tatiya Aggapaṇḍita (cháu của ông); tất cả đều sống tại thị trấn Arimaddanapura và nổi tiếng là học giả. (1)                     (2)                          (3) Gv. 64, 67.             Bode, 16, n. 3.              74.

Aggappasāda Sutta.--Đƣợc đề cập trong Thanh Tịnh Đạo (1) liên quan đến hồng danh ―Anuttara—Vô Thƣợng‖ của Phật. (1) i. 207; xem thêm Sp. i. 120 và KhA. 19. Kinh bị thất lạc không tìm ra. Có ngƣời nghĩ (Vm. i. 207, n. 2) đó là kinh Gārava Sutta. Tác giả G. P. Malalasekera nghĩ đó đƣợc đề cập trong A. ii. 34, phẩm về aggappasādā (xem Phụ lục).

Aggapīṭhaka-pāsāda.—Lâu đài trong thành Anurādhapura.
Nghe nói lúc Iḷanāga tiến vô thành này, sau lễ hội ở Hồ Tissa, xe ông
do kẻ thù của ông trƣớc đây là những Lambakaṇṇa kéo; những
ngƣời này bị ách tròng vô cổ và xếp hàng dài đến tận Aggapīṭhaka-
pāsāda (1).
(1)
MṬ. 646.

Aggapupphiya Thera.--Alahán. Trong một kiếp trƣớc ông có
cúng dƣờng Phật Sikhī bông hái từ ngọn cây, nên ông có danh xƣng
đó. Vào một kiếp sau, ông sanh làm chuyển luân vƣơng với vƣơng
hiệu Amita (1).
(1)
Ap. i. 229.

1. Aggabodhi.—Con của Bhayasīva thuộc dòng dõi Moriya.
Ông làm phó vƣơng ở Mahānāga (1).
(1)
Cv. xli. 70, 93.

2. Aggabohi I.—Vua Tích Lan (568-601 A.C.), cháu của
Mahānāga. Về triều đại của ông, xem Cv. xlii. 1-39. Ông đƣợc biết
đôi khi nhƣ là con của Bhayasīva (1).
(1)
Xem Geiger, Cv., trans. i. 64, n. 1.

3. Aggabodhi II.—Vua Tích Lan (601-11 A.C.). Cháu của
Aggabodhi I. Còn đƣợc gọi là Khuddaggabodhi hoặc Khuddarāja
(1)
.
(1)
Cv. xlii. 38 f.

4. Aggabodhi III.—Vua Tích Lan (628 và 641 A.C.). Con của
Silāmeghavaṇṇa; còn đƣợc gọi là Sirisaṅghabodhi. Ông thoái vị
nhiều lần (1).
(1)
Cv. xlv. 23.

5. Aggabodhi.—Anh em chú bác với Vua Dāṭhopatissa II (650-
58 A.C.). Là một vƣơng tử trẻ (yuvarāja) cai trị Dakkhiṇadesa (1)
dƣới triều đại Dāṭhopatissa II.
(1)
Cv. xlv. 23.

6. Aggabodhi.—Con của Mahātissa, tự tuyên bố mình là con
cháu của Okkāka và Saṇghasivā. Ông trị vì Rohaṇa (1).
(1)
Cv. xlv. 38-48.

7. Aggabodhi IV.—Vua Tích Lan; còn gọi là Sirisaṅghabodhi,
trị vì từ 626 đến 641 A.C. và chết vì một bịnh nan y (1).
(1)
Cv. xlv. 38-48.

8. Aggabodhi V.—Vua Tích Lan (717-17 A.C.), có thể là trƣởng
nam của Mānavamma (1).
(1)
Cv. xlviii. l và lvii. 25; xem Geiger, Cv. trans. i. 108 n. và 195, n. 2.

9. Aggabodhi VI.—Vua Tích Lan (727-66 A.C.), con của
Kassapa, em của Mahinda I, có lần trị vì Pācīnadesa (1). Ông làm
vua với vƣơng hiệu Silāmegha (2).
(1)                            (2)
Cv. xlviii. 32.                   Ibid., vv. 42, 60, 61, 76, 90; xem Geiger, Cv. trans.
i. 114, n. 2.

10. Aggabodhi VII.—Vua Tích Lan (766-72 A.C.), con của
Mahinda I. Thoạt tiên ông trị vì Dakkhiṇadesa, sau đó cùng làm
vua với Aggabodhi VI. Ông thành hôn với Saṅghā, công chúa của
Vua Dakkhiṅadesa và lên ngôi sau khi vua cha băng hà (1).
(1)
Cv. xlviii. 39, 60, 61, 68, 80.

11. Aggabodhi.—Anh cô cậu của Saṅghā, hoàng hậu của Vua
Aggabodhi VII. Lúc bị ghẻ lạnh, hoàng hậu gia nhập Ni Đoàn theo
lời khuyên của cha, ông đi theo bà nhƣng bị phát giác. Về sau, gia
đình hoà hợp (1).
(1)
Cv. xlviii. 50, 60-1.

12. Aggabodhi VIII.—Vua Tích Lan (801-12 A.C.), có thể là em
của Mahinda III (1).
(1)
Cv. xlix. 43-64; xem thêm Cv. trans. i. 126 n.

13. Aggabodhi IX.—Vua Tích Lan (828-31 A.C.), con của
Dappula II (1).
(1)
Cv. xlix. 83-92.

14. Aggabodhi.—Một đại thần của Sena III, làm vua ở
Malaya,Tích Lan. Ông xây dựng Nāgasāla-pariveṇa (1).
(1)
Cv. liii. 36.

Aggabodhipadhānaghara.—Tịnh xá xây bởi Vua Aggabodhi
IV để Trƣởng lão Dāṭhāsiva trụ trì. Nhiều làng đƣợc nhà vua cúng
dƣờng để lấy lợi tức bảo trì tịnh xá (1).
(1)
Cv. xlvi. 11 ff.

Aggabodhipariveṇa.—Tăng xá trong Jetavanārāma ở
Anurādhapura đƣợc xây dựng bởi Potthasāta, tƣớng của Aggabodhi
IV (1).
Cv. xlvi. 23.

Aggaḷapura.—Kinh thành mà Revata đến trên đƣờng đi từ
Soreyya tới Sahajāti, trƣớc khi Hội đồng Vesāli nhóm họp (1).
(1)
Vin. ii. 300.

Aggavatī Parisā Sutta.—Nói về ba hội chúng: tối thắng, bất hòa
và hài hòa (1).
(1)
A. i. 242-4.

Aggavaṃsa.--Trƣởng lão ở Pagan. Ông là ngƣời soạn thảo văn phạm Pāli, Saddaniti, vào năm 1154 (1). Ông cũng là giáo thọ của Vua Pagan, Narapatisithu (2). Gandha-Vaṃsa xem ông là bản dân của Jambudīpa (3), nhƣng tên tuổi ông lại thấy trong số những trƣởng lão thù thắng của tịnh xá ở vùng cao nguyên phía trên Pagan, nơi đƣợc gọi là cái nôi của văn học Pāli-Miến Điện (4). (1)                                            (2)                            (3) Gv. 63; SvD. v. 1238; Sās. 74.               Bode, 16.                        p. (4) 67.                         Forchhammer Report, p. 2; Jardine Prize Essay, p. 34.

Aggasāvaka Vatthu.—Biên niên sử của hai Tôn giả Sāriputta
và Moggallāna (1).
(1)
DhA. i. 83-114.

Aggāni Sutta.—Kinh Khởi Thế Nhơn Bổn. Bốn tuyệt hảo của
giới, định, tuệ, và vô chấp (1).
(1)
A. ii. 79; xem GS. ii. 88. n. 2.

Aggāḷava Cetiya.--Đền thờ quan trọng ở Ālavī (có thể do đó mà có tên này), đầu tiên là nơi thờ cúng đa thần, nhƣng về sau đƣợc biến thành tịnh xá Phật giáo. Phật có dừng chơn lại đây nhiều lần trên đƣờng du hành. Tại đây, Phật chế ra nhiều giới luật, ví nhƣ luật cấm tỳkheo đào đất (2) và đốn cây (3), dùng nƣớc chƣa đƣợc lọc để xây cất (4) , ngủ chung phòng với sadi (5), [(???) give new buildings in hand] (6). Nhóm Lục Sƣ Chabbaggiyā bị khiển trách tại đây vì phạm lỗi ƣng xả (nissaggiya) (7). Kinh Vaṅgīsa Sutta đƣợc thuyết cho Vaṅgīsa tại đây, trong lễ tang của giáo thọ sƣ của ông là Nigrodhakappa (8). Trong những năm đầu của thời sadi, Vaṅgīsa ở trong đền này cùng sƣ phụ, và ông đã bất mãn hai lần, một lần vì nữ nhơn, lần khác vì tập quán cô độc của sƣ phụ (9). Sau đó, ông bất mãn một lần nữa vì tự kiêu về thắng trí (patībhāna) của mình (10). Tại đây Phật ngợi khen Hatthaka Āḷavaka, ngƣời đã đến viếng Phật với nhiều đệ tử; số đệ tử này, theo lời của Hatthaka, về sau rất trung thành với ông nhờ hành trì bốn pháp của saṅgahavatthūni do Phật dạy (11). Nhiều nữ cƣ sĩ và tỳkheo ni đến đây vào ban ngày để nghe Phật giảng nhƣng không ai đến trong các lần giảng về đêm (12). Tại đây Maṇikaṇṭha Jātaka (14) cũng nhƣ Brahmadatta Jātaka và Aṭṭhisena Jātaka (15) (liên hệ đến sự xây cất liêu cốc) đƣợc Phật thuyết. Xem thêm s.v. Āḷavī. (1)                                                          (2)                                 (3) SnA. i. 344; SA. i. 207;                                     Vin. iv. 32. (4)                                     (5)                                 (6) Ibid., 34.                   Ibid., 48.                              Ibid., 16. (7)                                    (8) Vin. ii. 172 f.                           Vin. iii. 224.                         Sn. 59 f. (9)                                    (10)                                  (11) S. i. 185-6.                            Ibid., 187.                           A. iv. 216- (12) 20.                           J. i. 160. (13)                              (14)                                   (15) J. ii. 282.                       J. iii. 78.                            Ibid., 351.

1. Aggi Sutta.—Kinh Lửa.                    Một số tỳkheo đến Paribbājakārāma ở Sāvathi để luận đàm với du sĩ ngoại đạo (paribbājaka); các du sĩ ngoại đạo (Phật) này cho rằng giáo lý của họ giống nhƣ giáo lý của Đức Phật. Các tỳkheo tham dự không thể bác bỏ luận cứ của họ nên phải thỉnh ý Phật. Phật giải thích rằng bồ đề phần (bojjhaṅga) là một đặc điểm của Pháp, và nếu bị hỏi về pháp này, du sĩ ngoại đạo sẽ không thể trả lời (1). (1) S. v. 112.

2. Aggi Sutta.—Kinh Lửa. Nói về bảy loại lửa (1). (1) A. iv. 41.

Aggika Jātaka (No. 129).--Chuyện Kẻ Thờ Lửa. Chuyện con
chó rừng có bộ lông bị lửa rừng cháy xém tự phong thánh với tên
Bhāradvāja và tự cho phép ăn thịt các con chuột trung thành với nó
(1)
.
(1)
J. i. 461.

1. Aggika-Bhāradvāja.—Bàlamôn ở Sāvathi thuộc tộc Bhāravāja. Một lần đi khất thực nọ, Phật gặp ông chuẩn bị tế thần lửa, bèn dừng chơn trƣớc nhà ông. Ông sỉ mạ Phật là đầu trọc và hạ tiện (muṇḍaka và vasala). Phật thuyết cho ông nghe kinh Vasala Sutta (còn gọi là Aggika Bhāradvāja Sutta) và chuyển hóa ông (1). Biệt danh Aggika của ông xuất phát từ việc ông tế thần lửa (2). (1)                               (2) Sn. 21-5                          SnA. i. 174 f.

2. Aggika-Bhāradvāja.—Bàlamôn ở Rājagaha, cũng thờ lửa nhƣng khác với Bàlamôn nói trên. Trong lúc ông đang chuẫn bị lễ tế thần lửa, vì lòng bi mẫn, Phật dừng trƣớc nhà ông để khất thực. Ông bảo với Phật rằng lễ vật này chỉ dành cho ai biết ―ba cổ xe‖ tức ba bộ kinh Vệđà. Phật giảng cho ông nghe một ý nghĩa khác của ―ba cổ xe‖; (xem Aggika Sutta dƣới đây). Vì đó, vị Bàlamôn xuất gia theo Phật, gia nhập Tăng Đoàn và về sau chứng quả Alahán (1). (1) S. i. 166 f.; SA. i. 179.

3. Aggika-Bhāradvāja.—Danh xƣng mà con chó rừng tự lấy đặt cho mình trong kinh Aggika Jātaka (q.v.).

Aggika-Bhāradvāja Sutta.— Một tên khác của kinh Vasala Sutta.

Aggika Sutta.—Kinh Phật thuyết cho Bàlamôn Aggika- Bhāradvāja [2]. Ông khoe tinh thông Vệđà. Phật thuyết rằng bập bẹ một số câu kinh không làm cho một ngƣời có phiền não và không thành thực trở thành Bàlamôn. Ngƣời phải biết các kiếp sống trƣớc, hiểu các thế giới khác và có thần trí (abhiññā) khả dĩ chấm dứt tái sanh. Aggika-Bhāradvāja cúng dƣờng Phật buổi thọ thực do ông chuẩn bị gọi là công đức Phật đã chỉ dạy ông, nhƣng Phật từ chối vì ―Phật không nhận bổng lộc‖. Bàlamôn có thể cúng dƣờng nếu muốn tỏ lòng kính trọng Phật, chớ không phải vì Ngài biết nói kinh (1). (1) S. i. 166-7.

Aggikkhandopama Sutta.—Kinh Hoả Tụ Khí. Do Phật thuyết nhơn khi thấy lửa cháy giữa lúc du hành trong Kosala với đại chúng tỳkheo. Lúc lửa sân hận khởi lên, nên tìm nơi an trú, chấp nhận và kiên trì, hơn là giả sống đời tỳkheo và nhận vật cúng dƣờng của thiện tín trong lúc tâm hành bất thiện (1). Đƣợc biết sau khi nghe kinh này, có 60 tỳkheo mửa máu tƣơi, 60 rời Tăng Đoàn vì mất tự tín, và 60 chứng ngộ Alahán (2). Chú giải nói thêm rằng Phật biết trƣớc hậu quả, và biết về sau có thêm nhiều tỳkheo hoàn tục vì sợ hậu quả tàn khóc đến với họ; sự ra đi của tỳkheo nhiều đến nổi Tăng Đòan bị thiếu hụt một cách trầm trọng và nhanh chóng. Để đối kháng với kinh này, kinh Cūlaccharāsaṅghāta Sutta (3) đƣợc thuyết. Cūlaccharāsaṅghāta Sutta đƣợc xem nhƣ một ví dụ của các kinh đặt nền tảng trên sự chứng nghiệm trực tiếp; trong trƣờng hợp này là lửa (4). Kinh do Mahinda thuyết trong Tịnh thất Nandana bên Tích Lan, trong ngày cúng dƣờng Mahāmeghavana lên Tăng Đoàn (5); và do Yonaka Dhammarakkita thuyết một lần khác ở Aparantaka (6). Sự mửa máu tƣơi nói trên làm một đề tài của tình thế nan giải trong Milinda (7). (1) A. iv. 128 f. (2) Ibid., 135.          (3) AA. i. 38-40.             (4) (5) MA. i. 14; xem thêm AA. i. 32, 267.              Mhv. xv. 176; Mbv. 133. (6)                                (7) Mhv. xii. 34; Mbv. 114.            p. 164.

1. Aggidatta.—Ký Đắc, Quốc sƣ ở Kosala. Trƣớc tiên ông làm quốc sƣ của Vua Mahākosala rồi sau đó của Vua Pasenadi, hoàng tử của Mahākosala. Về sau ông xuất thế ly gia và cùng một số đệ tử du hành trong Aṅga, Magadha và Kururaṭṭha, thuyết về sự tôn thờ thiên nhiên. Nhìn thấy nhơn duyên (upanissaya) của ông, Phật gởi Tôn giả Moggallāna đến giáo hoá ông. Đến nơi ẩn cƣ của Aggidatta nhƣng không đƣợc cúng dƣờng chỗ cƣ trú, Tôn giả Mụckiềnliên bèn dùng thần thông đánh bại Xà vƣơng Ahicchatta sống gần đó và an trú trong trú xứ của Xà vƣơng. Trong lúc Aggidatta và đệ tử của ông kinh ngạc về chuyện xảy ra, Phật thị hiện. Họ liền đảnh lễ Ngài vì biết rằng Ngài còn cao siêu hơn Tôn giả nữa. Phật nói về con đƣờng lầm lạc họ đang đi. Sau bài pháp tất cả đều chứng đắc Alahán (1). (1) DhA. iii. 241-7.

2. Aggidatta.—Ký Đắc. Bàlamôn ở Benares và là cha của Bồ tát Somadatta. Ông sống bằng nghề cày. Một hôm con bò cày của ông chết. Theo đề nghị của con, ông trình xin vua con bò thay thế. Để đạt sở nguyện, Somadatta kiên nhẫn chỉ ông mọi nghi thức chầu vua. Tuy nhiên, trong phút quan trọng tấu trình, ông nói lộn từ ―nhận‖ ra từ ―cho‖. Nhanh trí, Somadatta giúp ông cứu vãn tình thế (1). Kinh Somadatta Jātaka không thấy nói đến tên Aggidatta. Trong kiếp này ông là Trƣởng lão Lāludāyi. (1)                                        (2) DhA. iii. 124-5                            J. ii. 164 f.

3. Aggidatta.—Ký Đắc. Bàlamôn ở Khemavatī, cha của Phật
Kakusandha. Phu nhơn của ông là bà Visākhā (1).
(1)
D. ii. 7; Bv. xxiii. 14; J. i. 42.

4. Aggidatta.—Ký Đắc. Xem Gahvaratīriya.

1. Aggideva.—Con trai thứ năm của Devagabbhā và Upsāgara , và là một trong nhóm Mƣời anh em nổi tiếng (1)

Andhaveṇhudāsaputtā. (1) J. iv. 81 f.; PvA. 93 và 111.

2. Aggideva.—Xem Aggibhagavā.

1. Aggideva.—Chuyển luân vƣơng sống vào 11 kiếp trƣớc; một
tiền kiếp của trƣởng lão Pāpanivāriya (1).
(1)
Ap. i. 213.

Agginibbāpaka (v.l. Agginibbāpana).--Chuyển luân vƣơng của 86 kiếp trƣớc; một tiền kiếp của Trƣởng lão Māṇava (1), còn đƣợc Apadāna (2) gọi là Sammukhāthavika. (1)                                        (2) ThagA. i. 162 f.                           i. 158-9.

Aggibrahmā.—Cháu của Asoka và là phu quân của
Saṅghamittā.    Ông gia nhập Tăng Đoàn cùng ngày với
Tissakumāra, em của Asoka (1).
(1)
Mhv. v. 169; Sp. i. 51; Mbv. 102.

Aggi-Bhagavā.—Thiên thần (có thể cũng là Vệđà Agni) mà ai thờ cúng sẽ đƣợc ân phƣớc tái sanh lên cõi Phạm thiên. Vào ngày sanh con, ngọn lửa sanh (jātaggi) đƣợc khêu lên; khi con tới tuổi và muốn ly gia, ngọn lửa ấy đƣợc đem vô rừng, và Aggi-Bhagavā đƣợc đảnh lễ (1). Kinh Naṅguṭṭha Jātaka (2) kể rằng Bồ Tát đƣợc tặng con bò, Ngài muốn dâng lên Aggi-Bhagavā thịt bò. Nhƣng nghĩ rằng thiên thần sẽ không ngon miệng với thịt thiếu muối, ông đi tìm muối. Lúc trở lại, con bò đã bị các thợ săn ăn thịt, chỉ còn cái đuôi, một đùi và mảnh da. ―Nếu Ngài, Aggi-Bhagavā, không có thần quyền tự chăm sóc mình, làm sao coi sóc ta ?‖ Nói xong, ông dùng nƣớc dập tắt lửa và bỏ đi ẩn tu. Trong các kệ liên hệ Aggi đƣợc gọi là Jātaveda. Trong kinh Santhava Jātaka (3), Bồ tát là ngƣời dâng hiến cho thiên thần. Có lần ông dâng sữa khuấy với bơ, lửa bốc cháy và thiêu rụi cốc của ông, ông mất lòng tin. Trong chuyện này, Aggi-Bhagavā đƣợc nghĩ là Mahā Brahmā (4). Chú giải kinh Bhuridatta Jātaka (5) gọi thiên thần là Aggideva và ghi rằng vua Mujalinda có hỏi các vị phạm tăng hữu học đƣờng lên thiên đàng. Vua đƣợc trình tấu rằng Aggideva là một brāhmaṇadevatā bực nhứt, và ngƣời nên đƣợc cúng dƣờng bơ tƣơi. Xem thêm Jātaveda. (1)                            (2)                           (3) J. i. 285.                   Ibid., 494-5.                   J. ii. 43-5. (4) Xem thêm KS. i. 209, n. 4. (5) J. vi. 202.

Aggimāla (v.l. Aggimālī).—Vùng biển thần thoại xuất hiện nhƣ
một vừng lửa và chứa đầy vàng (1). Đó là một trong những biển mà
các thƣơng gia vƣợt qua đƣợc kể trong kinh Suppāraka Jākata.
(1)
J. iv. 139-40.

Aggimittā.--Một trong những tỳkheo ni theo Saṅghamittā qua
Tích Lan (1).
(1)
Dpv. xv. 78; xviii. 11.

Aggimukha.—Một loại rắn; ai bị rắn này cắn, thân sẽ nóng rang
(1)
.
(1)
DhsA. 300; Vsm. 368.

Aggivacchagotta Sutta (v.l. Aggivaccha Sutta).—Kinh
Vacchagotta về Lửa. Do Du sĩ ngoại đạo (Phật) Vacchagotta thuyết
tại Jetavana về sự nguy hiểm và vô bổ khi lý luận về thế giới, đời
sống, vân vân. (1). Kinh có tên nhƣ vậy vì ẩn dụ lửa đƣợc nói trong
kinh. Lửa cháy thành ngọn ai cũng thấy, nhƣng khi bị dập tắt rồi
không ai có thể nói lửa mất hay còn.
(1)
. M. i. 483 ff.

Aggivaḍḍhamānaka.--Hồ nƣớc do Vua Tích Lan Vasabha xây
(v.l. Abhi*).
(1)
Mhv. xxxv. 95.

Aggivessa.--Một trong những quan hầu của Vua Eḷeyya (1). Xem
mục dƣới.
(1)
A. ii. 181.

Aggivessana.—Có thể là tên của một tộc Bàlamôn, tộc Agniveśyāyana. Kiểu cách, Kṣatriya lấy tên này từ các Bàlamôn quân sƣ nghi lễ (purohita) của họ (1). Phật dùng tên này để gọi Saccaka Nigaṇṭhāputta (2) và Dīghanakha Paribbājaka (3). Trong kinh Dantabhūmi Sutta, Sadi Aciravata đƣợc Thái tử Jeyasena đến thăm gọi bằng tên ấy, và Phật cũng gọi nhƣ vậy. (1)                                                (2) Further Dialogues, i. 162 n.                    M. i. 220 f.; 237 f. (3)                         (4) Ibid., 497 f.                 M. iii. 128 f.

Aggisama.--Trƣởng lão Pupphathūpiya sanh làm chuyển luân
vƣơng 16 lần liên tiếp và trị vì dƣới vƣơng hiệu này (1).
(1)
Ap. i. 156.

Aggisāma.—Xem Abhisāma.

Aggisikha.—Tên của Trƣởng lão Gatasaññaka. Trong nhiều
kiếp trƣớc ông sanh làm chuyển luân vƣơng ba lần liên tiếp (1).
(1)
Ap. i. 127.

Aggismiṃ Sutta.—Năm đặc tính bất thiện của lửa (1). (1) A. iii. 256.

Aghamūla Sutta.—Nói về căn nguyên của khổ (1). (1) S. iii. 32.

Aṅkura.—Con trai thứ mƣời của Devagabbhā và Upsāgara (1) và là một ngƣời của nhóm Thập Huynh Đệ Andhakaveṇhudāsaputtā (q.v.). Aṅkura chia phần giang sơn của mình (tóm thâu bởi mƣời anh em) cho em gái là Añjanā rồi đi buôn (1). Trong Ngạ quỷ sự (Petavatthu) (2) có câu chuyện về sự nghiệp sau cùng của Aṅkura. Có lần ông và một đồng nghiệp Bàlamôn đƣa một đoàn gồm cả ngàn xe từ Dvāravatī đến Kamboja. Dọc đƣờng đoàn thiếu nƣớc; nhƣng ông gặp và kết thân đƣợc với một dạxoa có nhiều thần lực, từng là một ngƣời giúp việc trung tín của ông ở kiếp trƣớc. Đồng nghiệp ông đề nghị không nên tiếp tục đi Kamboja mà nên dụ Dạxoa theo họ trở về Dvāravatī; đề nghị này làm ông rất khó chịu. Bấy giờ dạxoa xuất hiện và, để trả lời các câu hỏi của Aṅkura, Dạxoa nói rằng ngƣời từng làm thợ may ở Bheruva, nơi có một trƣởng giả rất hào phóng là Asayha; Dạ xoa từng chỉ đƣờng cho nhiều ngƣời ăn xin đến gặp ông. Khâm phục, Aṅkura trở lại Dvāravatī ngay; tại đây ông sống hết cuộc đời 60.000 năm của ông (3) và bố thí rất rộng rãi (4). Ông tái sanh về cõi Tam Thập Tam Thiên. Trong câu hội của chƣ Thiên đến nghe Phật thuyết Vi diệu pháp, Aṅkura ngồi ở đằng sau (5), trong lúc Indaka ngƣời chỉ cúng dƣờng Trƣởng lão Anurudha một muỗng cơm lại ngồi đằng trƣớc gần Phật. Phật ghi nhận sự kiện này và nói rằng Indaka may mắn tìm đƣợc ngƣời có phạm hạnh cao để cúng dƣờng còn ngƣời nhận vật

thực do Aṅkura cúng dƣờng có phạm hạnh không bằng. Do đó, cần phải cúng dƣờng một cách sáng suốt. Sau khi nghe xong bài pháp, Aṅkura chứng quả Dự lƣu (6). (1)                         (2)                                     (3) J. iv. 81 f.                Pv. 23 ff.; PvA. 111 ff.                 DhA nói (4) 10.000 (loc. infra); Sp. i. 245. Có đến 3000 bếp cung cấp thực phẩm cho các trung (5) tâm cúng dƣờng và 60.000 thanh niên đốn củi.                       cách 12 dặm (DhA. (6) iii. 219); cách 10 dặm (Pv. 28, v. 65).                   DhA. iii. 222; Ibid., iv. 82. Xem thêm Luders, ZDMG. 58, 700.

Aṅkura Vatthu.--Chuyện của Aṅkura (1). (1) . DhA. iv. 80-2.

Aṅkurapeta Vatthu.--Xem Aṅkura. Theo MA. (i. 225) và DA. (i. 178), trong câu chuyện từ brahmacariya (phạm hạnh) đƣợc dùng để chỉ veyyāvacca.

Aṅkolaka Thera.—Alahán. Trong kiếp trƣớc ông có cúng
dƣờng Phật Siddatha bông aṅkola. Trong 36 kiếp trƣớc, có lần ông
làm chuyển luân vƣơng mệnh danh Devagajjita (1).
(1)
Ap. i. 199.

Aṅkolaka-pupphiya Thera.—Alahán. Trong kiếp trƣớc ông có
cúng dƣờng Phật Paduma bông aṅkola (1). Trong ThagA. (2) kệ
Apadāna là của Trƣởng lão Anūpana; có ngƣời nghĩ trƣởng lão này
chính là Alahán Aṅkolaka-pupphiya.
(1)                         (2)
Ap. i. 287.                 i. 335-6.

1. Aṅga.—(Xem thêm Aṅgā). Ƣơng Già. Một trong 16 cƣờng quốc (Mahājanapadā) nêu trong Kinh tạng (1). Quốc độ này nằm về phía Đông và cách Magadha bởi sông Campā, có thủ phủ là Campā gần thị trấn Bhagalpur hiện nay (2). Hai thành phố khác đƣợc nói đến là Bhaddiya (3) và Assapura(4). Quốc độ thƣờng đƣợc gọi theo tên của dân tộc là Aṅgā, nhƣng thỉnh thoảng (5) cũng đƣợc gọi là Aṅgaraṭṭha. Vào thời Phật, xứ này tùng phục Magadha (6); đƣợc biết Vua Bimbisāra của Magadha rất đƣợc dân Aṅga mến mộ (7) nên bấy giờ hai dân tộc sống rất hoà thuận (8).

Quốc độ Aṅga hình nhƣ không lần nào giành đƣợc độc lập, dầu truyền thuyết có nói nhiều về những trận giặc giữa hai xứ (9). Trong thời Phật, Aṅgarājā chỉ một phú hộ từng giúp chỗ ăn ở cho một Bàlamôn (10). Hai dân tộc Aṅga và Magadha thƣờng đƣợc nêu chung, nên vào thời của Phật họ đƣợc xem nhƣ một dân tộc. Có lần họ dâng Uruvela-Kassapa rất nhiều lễ vật để ông làm lễ tế linh đình (11). Theo phong tục, họ tế Mahā-Brahmā hằng năm với hy vọng đƣợc ban ân phƣớc ngàn lần nhiều hơn. Một lần nọ, Thiên chủ Sakka thị hiện và cùng đi với họ đến viếng Phật; Phật khuyên họ không nên tốn công tốn của cho các tế lễ vô ích đó (12). Có nhiều kinh đƣợc thuyết tại Aṅga, ví nhƣ Soṇadaṇḍa Sutta và hai kinh Mahā- và Cūla-Assapura Sutta. Kinh Mahāgocinda Sutta nói rằng, trong quá khứ, có lần Vua Dhataraṭṭha trị vì Aṅga. Nhƣng đó có lẽ là một quốc độ khác (13). Soṇa Koḷivisa trƣớc khi xuất gia là một địa chủ (paddhagu) ở Aṅga (14) . (1) E.g. A. i. 213; iv. 252, 256, 260. Các quốc gia đƣợc đề cập là Aṅga, Bagadha, Kāsi, Kosala, Vajjī, Mallā, Cetī, Vaṃsā, Kuru, Pañcāla, Macchā, Surāsena, Assaka, Avantī, Gandhāra, và Kamboja. Nhiều danh sách tƣơng tợ đƣợc tìm thấy trong nhiều kinh sách khác, e.g., D. ii. 200 (có 10 quốc gia đƣợc kể); xem thêm Mtu. i. 34 và i. 198; và Lal. 24 (22).                     (2) Cunningham, pp. 546-7.                 (3) (4)                               (5) DA. i. 271.                             M. i. 271.                        E.g., DhA. i. 384. (6)                                (7)                              (8) ThagA. i. 548.                     MA. i. 304.                       J. (9)                                                      (10) ii. 211.                   E.g., J. iv. 454; J. v. 316; J. vi. 272.                  M. ii. 163. (11)                               (12)                             (13) Vin. i. 27.                        SA. i. 269-70. (14) Dial. ii. 270 n.; xem thêm The Rāmāyana i. 8, 9, 17, 25.                              Thag. v. 632.

2. Aṅga.—Nhà vua. Đại cƣ sĩ hộ trì của Phật Sumana (1);
Buddhavaṃsa gọi Varuṇa và Saraṇa là aggupaṭṭhākā của Sumana
và Udena là upaṭṭhākā.
(1)
BuA. 130.       (2)
Bu. v. 28.

3. Aṅga.—Vua Benares có nhiều lông chơn. Ông hỏi các Bàlamôn đƣờng lên thiên đàng và đƣợc tấu trình rằng ông phải lui vô rừng canh ngọn lửa thiêng mới mong đạt đƣợc ý nguyện. Ông lên Himavā, đem theo nhiều bò và nữ nhơn, và làm y nhƣ lời đƣợc dạy.

Sữa và bơ còn dƣ sau tế lễ bị thải bỏ, biến thành nhiều dòng sông
nhỏ, sông Hằng, và thậm chí thành cả biển.
Sau đó ông trở thành bạn đồng hành của Đế Thích (Indra) (1).
(1)
J. vi. 203.

4. Aṅga.—Vua của xứ Aṅga (Ƣơng Già). Ông và vua xứ
Magadha luôn luôn lâm chiến. Sau cùng, nhờ sự giúp đỡ của Xà
vƣơng Campeyya, Magadha chiếm Aṅga và giết chết ông (1).
(1)
J. iv. 453.

5. Aṅga.—Một trong những Phật Độc Giác đƣợc liệt kê trong
danh sách của Chú giải Apadāna (1).
(1)
ApA. i. 107.

1. Aṅga Sutta.—Năm quyền lực của nữ nhơn: sắc đẹp, tài sản,
gia thế, con trai, và đức hạnh (1).
(1)
S. iv. 247.

2. Aṅga Sutta.—Nhƣ lý tác ý làm cho bảy giác chi sung mãn
(bojjhaṅga) (1).
(1)
S. v. 101.

3. Aṅga Sutta.—Làm bạn với thiện làm cho bảy giác chi sung
mãn (1).
(1)
S. v. 102.

4. Aṅga Sutta.--Bốn chi của bậc Tuđàhƣờn (sotāpatti): hợp với
thiện, nghe thiện pháp, tỉnh thức, và hành theo pháp (1).
(1)
S. v. 404.

Aṅgagāma.--Hồ do Parakkamabāhu I xây. (1). (1) Cv. lxxix. 37.

Aṅgaka.—Đƣợc đề ra nhƣ một ví dụ của cái tên, Aṅgaka-mānavo
(1)
.
(1)
DA. i. 36.

Aṅgaṇika-Bhāradvāja.—Con của một Bàlamôn rất giàu có ở Ukkaṭṭhā, gần Hy Mã Lạp Sơn. Sau khi học xong các học thuật, ông

xuất thế tu theo lối tự hành xác để hối lỗi với mục đích đạt sự trƣờng
sanh. Trong lúc du hành, ông gặp Phật rồi theo Phật và tu đạt lục
thông.
Về sau, ông sống trong rừng gần làng Kuṇdiya của dân
Kuru . Trong Theragāthā (1), các câu kệ về ông đƣợc nói ở
Uggārāma gần đó, với một số Bàlamôn quen biết đến từ
Uttarāpatha.
Trong kiếp trƣớc ông có gặp và đảnh lễ Phật Sikhī.
(1)
Vv. 219-21; ThagA. i. 339-41.

Aṅgati.—Vua của vƣơng quốc Videha trị vì tại kinh thành Mithilā. Chánh hậu của ông có sanh cho ông một công chúa tên Rujā; tất cả 16 ngàn vợ khác của ông đều không con. Đại thần của ông là Vijaya, Sunāma và Alāta. Ông hỏi một nhà tu khổ hạnh, Guṇa, về luân thƣờng đạo lý, rồi theo lời khuyên của ông ấy, ông chỉ chú tâm vui hƣởng dục lạc. Rujā, trái lại, là ngƣời phạm hạnh; nàng luôn luôn cố gắng cứu ông ra khỏi những giáo lý dị giáo. Tuy nhiên, nhà vua chỉ sám hối những lỗi lầm mình đã làm khi Bồ Tát—sanh ra với thế danh MahāBrahmā Nārada--xuống thế nhƣ một nhà tu khổ hạnh và tả cho vua nghe khổ cảnh ở các địa ngục. Ông là một tiền thân của Uruvela Kassapa (1). (1) J. vi. 220-55.

Aṅganakola.—Một làng ở miền Nam Tích Lan, trú xứ của
Ambapāsānavāsī-Cittagutta (1).
(1)
MṬ. 552.

Aṅganasālaka.—Một làng do Aggabodhi II cúng dƣờng cho
Abhaya-(giri-) vihāra (1).
(1)
Cv. xlii. 63.

Aṅgamu.— Tên xa xƣa của một nơi ở Tích Lan mà bây giờ là Ambagamuva (1). Senāpati Deva có trú tại đây một lần (2). (1)                                     (2) Geiger Cv. trans. i. 298, n. 3.         Cv. lxxx. 130.

Aṅgarājā.—Thủ trƣởng của xứ Aṅga vào thời của Phật. Xem Aṅga.

Aṅga.--Thủ trƣởng của xứ Aṅga (Ƣơng-già). Theo Chú giải (1)
kinh Dīgha Nikāya (1), ông đƣợc gọi nhƣ thế vì có đôi chơn đẹp.
Theo phong tục, tên của dân tộc thƣờng đƣợc dùng để đặt tên cho
quốc gia.
(1)
i. 279.

1. Aṅgāni Sutta.—Về năm chi phần của sự tu tập tinh tấn giác
chi (padhāna) (1).
(1)
A. iii. 65.

2. Aṅgāni Sutta.--Về năm pháp mà tỳkheo cần thành đạt và năm
tánh mà tỳkheo phải đoạn diệt hầu đƣợc tƣơng xứng và sanh về cõi
Thiên (1).
(1)
A. v. 16-17.

Aṅgārapabbata.--Núi than rực hồng, một cảnh cực hình của Đại
địa ngục Mahāniraya (1).
(1)
Kvu. 597.

Aṅgika Sutta.--Về sự tu tập Thánh chánh định gồm có năm chi
phần (1).
(1)
A. iii. 25-9.

1. Aṅgirassa (v.l. Aṅgīrasa).—Ƣơngkỳsá. Tên của Phật đƣợc nhắc đến nhiều lần trong Tam Tạng (1). Chú giải nêu ba từ nguyên: theo Buddhaghosa đó là ―sự phát quang với nhiều màu khác nhau của thân thể ‖ và nhƣ vậy, từ này đƣợc áp dụng cho tất cả các Phật; theo Dhammapāla, Aṅgirassa đƣợc định nghĩa là có những thành đạt ví nhƣ một đức tánh; theo một số ngƣời, Aṅgirassa là tên riêng mà Vua Tịnh Phạn đặt cho Thái Tử, ngoài tên Siddhatha (3). Cũng nên biết rằng theo truyền thống Vệđà, dòng dõi Gotama thuộc bộ tộc Aṅgirasa; do đó Phật có tên Aṅgirassa bởi thừa kế, nhƣ trƣờng hợp của Sátđếlỵ (Kṣatriya) đối với một dòng tộc Bàlamôn (5). (1) E.g., Vin. i. 25; D. iii. 196; S. i. 196; A. iii. 239; Thag. v. 536; J. i. 116. (2)                               (3) DA. iii. 963.                     ThagA. i. 503. Nên biết thêm rằng trong (4) A A. i. 381 Siddatha đƣợc gọi là Aṅgirassa Kumāra.                                Xem Vedic (5) Index s.v. Gotama.                    Xem Thomas: Life and Legend of the Bhudda, p. 22-3.

2. Aṅgirasa.--Một tên khác (Aṅgirasa gahapati) của Asayha(1). (1) Pv. p. 25, vv. 23 và 27 ff.; cũng vậy PvA. 124.

3. Aṅgirasa.—Một trong mƣời nhà tiên tri từng chủ tế nhiều lễ lớn và rất tinh thông kinh Vệđà (1). Mƣời vị này đƣợc xem nhƣ là những ngƣời từng thảo ra và tụng đọc kinh Vệđà (2). (1) Các vị khác là Aṭṭhaka, Vāmaka, Vāmadeva, Vessāmitta, Yamataggi, Bhāradvāja, Vāseṭṭha, Kassapa, và Bhagu. Danh sách này đƣợc thấy nhiều nơi, (3) e.g., Vin. i. 245; A. iii. 224; M. ii. 169, 200.       D. i. 238.

4. Aṅgirasa.—Lƣơng y nổi danh (1). Rhys Davis nghĩ rằng mối liên quan giữa vị lƣơng y và tên Aṅgirasa là do bùa chú chống bịnh tật đƣợc thấy đề cập trong Atharva Veda (2). (1)                            (2) Mil. 272.                      Mil. trans. ii. 109, n. 3.

5. Aṅgirasa.—Một vì vua là con cháu củaVua Mahāsammata, tổ
tiên của dòng tộc Sākya (1).
(1)
Mhv. ii. 4; và Dpv. iii. 6.

6. Aṅgirasa.—Nhà tu khổ hạnh. Tên đƣợc ghi trong danh sách
gồm 11 đạo sĩ khổ hạnh đã vƣợt khỏi cõi quỷ đói và sanh lên cõi
Phạm thiên nhờ lối sống phạm hạnh của họ (1).
(1)
J. vi. 99. Xem thêm Akitti về những vị khác.

7. Aṅgirasa.—Nhà tu khổ hạnh tên Aṅgīrasa Gotama bị Vua
Ajjuna có ngàn tay giết. Ông làm nhà vua phẩn nộ và bị vua bắn
chết bằng mũi tên tẩm thuốc độc (1) vì ông quấy động thú vật trong
lúc vua đang đợi săn mồi. Aṅgirasa này có thể là một trong những
Aṅgirasa nói trên.
(1)
J. v. 135, 144 và 145; DA. i. 266.

Aṅgirasī.--Một từ nói lên sự trìu mến (Ngƣời Rực Rỡ) mà
Pañcasikha dùng để gọi Suriyavaccasā (1).
Chú giải (2) nói rằng nàng đƣợc gọi nhƣ vậy vì nàng có chơn
tay chói sáng (aṅge rasmiyo assāti Aṅgīrasī).
(1)                            (2)
D. ii. 265.                    DA. iii. 701.

Aṅguttara Nikāya.—Tăng Chi Bộ Kinh. Bộ thứ tƣ của Sutta Piṭaka gồm 11 chƣơng (nipāta) và 9.557 kinh (1). Có thể là để dễ tìm, kinh đƣợc xếp thành tụ đánh số từ 1, 2,….11; chƣơng 1 đƣợc gọi là chƣơng một pháp, chƣơng 2 là chƣơng hai pháp, vân vân. Mỗi chƣơng đƣợc chia làm nhiều phẩm (vagga). Cách sắp xếp này dĩ nhiên ảnh hƣởng đến nội dung của kinh và ít khi thấy có lập luận. Danh sách thƣờng ngắn gọn và các giải thích cũng ngắn gọn (2). Trong lần Kết tập thứ nhứt, Anuruddha đƣợc mời trì 120 tụng phẩm (bhānavāra) của bộ Nikāya và tụng đọc cho đệ tử của ngài nghe (3). Vào thời mạt pháp, Tạng kinh đầu tiên bị quên lãng sẽ là Aṅguttara Nikāya và theo thứ tự từ chƣơng 11 đến chƣơng 1 (4). Kinh còn đƣợc gọi là Ekuttara (5). Kinh có trích kể Parāyana nên đƣợc xem nhƣ đƣợc biên tập muộn về sau này (6). Chú giải Aṅguttara Nikāya đƣợc gọi là Manorathapūraṇī. (1)                                                (2) A. v. 361; DA. i. 23; Gv. 56.                      Xem thêm ghi chú của Hardy, (3)                                    (4) A. v. introd. p. vii.                DA. i. 15. Mbv. 94.                     MA. 881. (5) Mil. 392. Cần nhớ rằng Ekottarāgama Sūtra của Trung Hoa (6) không giống Aṅguttara Nikāya (A. i. introd. ix., n. 4).                     i. 133 và 134; ii. 45. Về các trích dẫn trong và từ Aṅguttara Nikāya, xem A. v., introd. p. ix., nn. 3 và 4.

Aṅguttaraṭṭhakathā.—Trích dẫn trong chú giải của Jākata (1). (1) J. i. 131.

Aṅguttara-ṭīkā.--Viết bởi Candagomī, một tác giả Tích Lan (1). (1) Svd. v. 1201.

Aṅguttaranavaṭīkā.--Viết bởi Sāriputta, cũng là tác giả của
Sarātthadīpanī—Vinaya-ṭīkā (q.v.) (1).
(1)
Gv. 71.

Aṅguttarāpa.—Ƣơng Già Bắc Phƣơng Thuỷ. Địa danh trên phía Bắc của sông Mahī, là một phần của lãnh thổ Aṅga, nằm bên kia sông (Aṅga eva so janapado; Gaṅgāya (Mahāmahīgaṅgāya) pana yā uttarena āpo, tāsam avidūrattā Uttarāpāti vuccati) (1). Phật từng an trú trong làng Āpaṇa của Aṅguttarāpa lúc Jaṭila Keniya đến viếng Ngài. Và cũng tại đây kinh Sela Sutta đƣợc thuyết (2). Từ Bhaddiya (ở Aṅga) (3) Phật đi Aṅguttarāpa rồi Āpaṇa

. Quốc độ này có vẻ giàu vì từng cúng dƣờng Phật và chúng (4)

Tỳkheo 1.250 vị đi theo Phật lúc bấy giờ (5). Các kinh khác đƣợc thuyết tại đây là Poṭaliya (6) và Loṭukikopama (7). Āpaṇa hình nhƣ là thị trấn chánh vì luôn luôn đƣợc nhắc đến khi đề cập chung đến Aṇguttarāpa. (1)                          (2)                          (3) SnA. ii. 437.              Sn. 102 f.                     DhA. i. 384. (4)                                               (5) Vin. i. 243-5; DhA. iii. 363.                       Sn. 102 f. (6)                             (7) M. i. 359.                      Ibid., 447.

Aṅgulimāla (Aṅgulimālaka).—Ƣơng Quật Ma La. Tên cƣớp do Phật giáo hóa vào năm hoằng pháp thứ 20 của Ngài, và sau đó đắc quả Alahán (1). Chàng là con của Bàlamôn Bhaggava, quốc sƣ của vua Kosala và bà Mantānī. Chàng sanh nhằm sao trộm đạo, và đêm chàng sanh ra tất cả các áo giáp trong thành phố kể cả áo giáp của vua đều chiếu sáng. Bởi điềm này không gây hại cho ai nên chàng đƣợc đặt tên là Ahiṃsaka (2). Ở Takkasilā chàng rất đƣợc thầy cƣng chiều nhƣng bị chúng bạn ganh ghét. Các bạn này xúi dục thầy hạ Aṅgulimāla. Ông bèn đòi công dạy dỗ bằng 1.000 ngón tay phải. Aṅgulimāla phải đón đƣờng khách qua lại rừng Jālinī trong Kosala để giết lấy ngón tay của họ. Chàng xỏ ngón tay chặt đƣợc thành xâu đeo trƣớc ngực. Do đó chàng có tên Aṅgulimāla. Hành động cƣớp giết của Aṅgulimāla làm dân chúng sợ phải bỏ làng lánh nạn. Vua gởi quân đến tìm bắt tên cƣớp mà không ai biết mặt. Mẹ chàng đoán biết sự việc bèn đến cảnh báo chàng. Lúc bấy giờ chàng chỉ còn thiếu một lóng tay. Chàng quyết giết mẹ để cho đủ số. Phật nhìn thấy căn duyên (upanisssaya) của chàng nên đích thân đi 30 do tuần (3) đến rừng để cản ngăn chàng giết mẹ. Phật thị hiện phép thần thông vi diệu giúp Aṅgulimāla từ bỏ ác nghiệp. Chàng đƣợc Phật truyền giới tỳkheo theo nghi thức “ehi bhikhu pabbajjā” (4) trong lúc dân chúng hò la đòi mạng chàng. Sau đó, Phật đƣa tân thọ tỳkheo đến diện kiến vua Pasenadi trong dịp ông đến Jetavana. Pasenadi rất đổi kinh ngạc, nhƣng vui mừng, và hứa cung cấp cho ông mọi thứ cần thiết. Nhƣng ông chọn hạnh đầu đà và khƣớc từ sự cúng dƣờng của vua.

Lúc vô thành khất thực, tỳkheo Aṅgulimāla bị đám đông tấn
công. Theo lời dạy của Phật, ông kham nhẫn nhận lãnh quả báo của
nghiệp ông đã tạo ra.
Theo Dhammapadaṭṭhakathā (5) Aṅgulimāla chết không bao
lâu sau khi xuất gia.
Có câu chuyện kể làm thế nào giúp một sản phụ bớt đau lúc
chuyển bụng nhờ vào lời thề với lòng chơn thật rằng ―… từ ngày
Thánh sanh đến nay, chƣa bao giờ cố ý giết hại chúng sanh…‖
(…yato ahaṃ sabbaññutabud dhassa ariyassa ariyāya jātiyā jāto…).
Lời thề này đƣợc xem nhƣ một phù chú hộ trì (paritta) để xua đuổi
mọi hiễm nguy và đƣợc gọi là Aṅgulimāla Paritta. Nƣớc dùng để
rửa tảng đá mà Aṅgulimāla ngồi trong nhà của sản phụ đƣợc xem
nhƣ linh dƣợc (6).
Trong kinh Aṅgulimāla Sutta, vua Pasenadi gọi Aṅgulimāla
là Gagga Mantāṇīputta, cha chàng từng có tên là Gagga. Truyện
rất phổ thông và cũng đƣợc kể trong Avadāna Sataka (No. 27).
Trong Asadisadāna của vua Kosala, Aṅgulimāla đƣợc một
thớt voi chƣa thuần che lộng; voi đứng hoàn toàn yên lặng không
khác gì lực tịch tịnh của Aṅgulimāla (7).
Sự cảm hóa Aṅgulimāla thƣờng đƣợc kể nhƣ một hành động
bi mẫn và hy hữu của Phật, ví nhƣ trong Sutasoma Jātaka (8) nói về
ngƣời. Chuyện kể Aṅgulimāla nhƣ là ngƣời có nghiệp thiện sanh lên
để thay thế nghiệp ác (9).
Vì chuyện của Aṅgulimāla mà có luật không quy y tỳkheo
cho ngƣời trộm cƣớp bị bắt (10).
Về sự trùng hợp với Kalmāsapāda, xem J.T.P.S., 1909, pp.
240 ff.
(1)
Chuyện của chàng đƣợc kể trong Majjhima Cy., 743 ff. và
Thag. Cy., ii. 57 ff. Hai chuyện có khác biệt trong chi tiết; tác giả có
lƣợc kê cả hai văn bản.               (2)
Thag. Cy. nói rằng chàng đƣợc gọi
trƣớc tiên là Hiṃsaka và sau đó là Ahiṃsaka. Xem thêm Ps. of the
Brethen, 323, n. 3.         (3)
DA. i. 240; J. iv. 180.         (4)
Thag.
868-70.          (5)
iii. 169.                 (6)
M. ii. 103-4; MA. 747 f.
(7)
DhA. iii. 185; xem thêm DA. ii. 654.             (8)
J.
v. 450 f.; xem thêm J. iv. 180; SnA. ii. 440; DhA. i. 124.            (9)

A. i. 309.                  (10) Vin. i. 74.

Aṅgulimāla Paritta.—Ƣơng Quật Ma La Chú. Xem ở trên; đƣợc đề cập trong Milindapañha (p. 151) nơi danh sách các Paritta.

Aṅgulimāla-piṭaka.—Đề cập trong danh sách của những công
trình ngoại giáo (1).
(1)
SA. ii. 150; Sp. iv. 742.

Aṅgulimāla Sutta.—Ƣơng Quật Ma La Kinh. Nói về sự cảm hóa
tên cƣớp và cực lạc khi ông chứng đắc giải thoát (1).
(1)
M. ii. 97 ff.

Acarin Sutta.—Đức Phật đi tìm vị ngọt, hiểm nguy và sự xuất ly
của địa giới; Ngài đã tìm ra. Và Ngài đi tìm và cũng đã tìm ra vị
ngọt, hiểm nguy và sự xuất ly của thuỷ giới, hoả giới và phong giới
(1)
.
(1)
S. ii. 171.

1. Acala.--Trƣởng lão. Một trong những trƣởng lão thù thắng
tham gia vào việc kiến tạo Mahā Thūpa (1).
(1)
MṬ. 526.

2. Acala.—Phụ tá của kiến trúc sƣ xây dựng Mahā Thūpa (1). (1) MṬ. 535.

Acala Cetiya.—Tên của địa điểm nằm chỗ cổng vô Saṅkassa,
nơi Phật đặt chơn mặt lúc Ngài bƣớc xuống từ cõi Tam Thập Tam
Thiên (1).
(1)
DhA. iii. 227 (Xem Phụ lục).

Acintita Sutta.—Kinh Bất Khả Tƣ Nghì. Bốn bất khả tƣ nghì:
chƣ Phật, suy tƣ của các Ngài, sự suy đoán thế gian, và sở hành
(point of action) (1).
(1)
A. ii. 80.

Aciravata.—Vị sadi từng trò chuyện với Vƣơng tử Jayasena về đời sống của tỳkheo. Aciravata lập lại câu chuyện này với Phật; Ngài

bèn thuyết kinh Dantabhūmi Sutta (1).         Vị sadi mệnh danh là
Aggivessana.
(1)
M. iii. 128 ff.

1. Aciravatī.—Tên của con sông ở Oudh, tức là sông Rāpti hiện nay; một trong năm sông lớn (Pañcamahānadī) (1) chảy từ Hy Mã Lạp Sơn theo hƣớng Đông (2) ra biển. Vào mùa khô sông cạn chỉ còn là một đáy cát (3). Sông đi ngang Kosala, và qua vƣờn cây sung trong thành Sāvatthi; sông có thể nhìn thấy từ sân trong cung của Vua Pasenadi (4). Dƣới phía Nam của sông là Manasākaṭa và trên bờ Nam có vƣờn xoài nơi mà Đức Phật thỉnh thoảng dừng chơn (5). Kinh Tevijja Sutta đƣợc thuyết tại đây, và sông Aciravatī đƣợc dùng làm ẩn dụ chỉ sự vô nghĩa của các lễ tế và cầu khẩn: vô ích khi đứng bên bờ sông này gọi bờ sông kia sang. Dƣới sông có nhiều bãi tắm, mà vài nơi là chỗ của cung phi tắm khoả thân; tỳkheo ni cũng tắm nhƣ vậy cho đến khi giới luật cấm (6) đƣợc chế định. Tuy nhiên, các nữ tu Chabbaggiya tiếp tục tắm khoả thân cho đến mãi về sau (7). Sông đƣợc qua lại bằng bè (8). Nhiều lúc sông tràn gây lũ lụt; Viḍūḍabha và quân của ông bị lũ quét ra biển bởi sông này (10). Sông có nhiều chỗ tắm kín đáo mà tỳkheo và Bàlamôn thƣờng đến (11); Tôn giả Sāriputta có lần tắm tại đây (12). Cũng có chỗ chơi thể thao dƣới nƣớc mà nhiều tỳkheo Sattarasa-vaggiya thƣờng đến chơi (13). Có lần Đức Phật đƣợc kể rằng nhiều tỳkheo Pañcavaggiya có tật hay bắt bò lội qua sông này (14). Trƣởng lão Sivalī dừng lại trên sông Aciravatī trên đƣờng lên Hy Mã Lạp Sơn với 500 đệ tử (15). Trong thời Phật Ca Diếp sông chảy quanh Sāvatthi, và nơi chỗ pháo đài phía Đông sông chảy vô một hồ to và rộng, trong ấy có chỗ tắm riêng dành cho vua, dân, Đức Phật, và Tăng Đoàn (16). Dân sống dọc sông làm nghề chài lƣới (17). Gần sông có làng Daṇḍakappa trong Kosala, nơi mà có lần Tôn giả Ānanda lƣu trú với nhiều tỳkheo khác; chƣ vị có xuống tắm dƣới sông này (18). Đƣợc kể rằng có hai lần thiên nga bay ngang sông bị tỳkheo liệng đá trúng mắt (19). Tại sông này con của Paṭācārā bị chết đuối (20) .

Kapiḷa sanh ra trong sông này làm con cá vàng vì các ác
hành của ông trƣớc đây (21). Trong Avadāna Śataka (22) tên sông là
Ajiravatī, và theo Kinh Dịch--I Tsing (p. 156) tên ấy có nghĩa là con
sông của Aji (rồng).
(1)
Vin. ii. 237                     (2)
S. v. 39. etc.              (3)
A. iv.
101.               (4)
Vin. iv. 111-12; SnA. i. 19.                     (5)
D. i. 235-
6.                 (6)
Vin. i. 293; iv. 278.                  (7)
Vin. iv. 259 f.
(8)
Vin. iii.63.               (9)
D. i. 244-5; M. iii. 117; J. iv. 167.
(10)
DhA. i. 360.               (11)
Vin. iv. 161.              (12)

AA. i. 315.                   (13)
Vin. iv. 111-2.            (14)
Vin. i. 191.
(15)
AA. i. 139.               (16)
MA. i. 371.                (17)
UdA.
360.               (18)
A. iii. 402.               (19)
J. i. 418 và ii. 366. Xem
thêm DhA. iv. 5 và 8 f.                 (20)
DhA. ii. 264.              (21)
Ibd., iv.
41; xem thêm Kapila S.                  (22)
i. 63; thêm ii. 60.

2. Aciravatī.—Con kênh ở Tích Lan chạy từ sông
Mahāvālukagaṅgā về phía Tây. Từ kênh này có bốn con kênh khác
chảy ra hƣớng Đông: Sataruddhā, Nibbindā, Dhavalā, và Sīdā (1).
(1)
Cv. lxxix. 51-3.

1. Acela-Kassapa.—Đạo sĩ khoả thân khổ hạnh. Ông đến viếng
Phật tại Ujuññā trong Vƣờn Nai Kaṇṇa-katthala và hỏi có phải
Ngài xem thƣờng mọi hình thức hành xác để chuộc lỗi và sỉ vả ngƣời
tu khổ hạnh. Cuộc đàm thoại này đƣợc ghi trong kinh Kassapa-
Sīhanāda Sutta (1). Sau thời gian bốn tháng thử thách thƣờng lệ, ông
gia nhập Tăng Đoàn và về sau đắc quả Alahán (2). Majjhima Nikāya
(3)
có ghi rằng ông là bạn lâu năm của Trƣởng lão Bakkula; sau khi
nói chuyện với trƣởng lão, trƣởng lão xin quy y với ông.
Xem thêm Acela-Kassapa [3].
(1)
D. i. 161 ff.           (2)
Ibid., 177; nhƣng theo DA. (i.
363) ông đƣợc quy y ngay lập tức.                 (3)
M. iii. 124 ff.;
xem thêm AA. i. 171.

2. Acela-Kassapa.--Một bạn thân của gia đình Cittagapahati. Sau 30 năm sống đời Du sĩ ngoại đạo (Phật), ông thú nhận với Citta rằng ông không thu đạt đƣợc kiến thức gì hay ho. Citta nói với ông

về thành đạt của ông; Kassapa mong đƣợc gia nhập Tăng Đoàn. Ông
đƣợc quy y và không bao lâu sau đắc quả Alahán (1).
(1)
S. iv. 300 ff.

3. Acela-Kassapa.--Kassapa nói trong Acela Sutta (1) có thể là
Kassapa [1] nói trên; nhƣng những chuyện kể về các cuộc đàm thoại
rất khác biệt.
(1)
S. ii 18 f.; xem thêm SA. ii. 26 f.

1. Acela Sutta.—Ghi lại một loạt câu hỏi mà Du sĩ ngoại đạo
Acela-Kassapa (có thể là Kassapa [3]) bạch vấn Phật (1).
(1)
S. ii. 18 f. (Xem Appendix).

2. Acela Sutta.—Ghi câu chuyện về cuộc đàm thoại của Phật với Acela-Kassapa [2].

Acelaka Vagga.—[5], Phẩm Đạo Sĩ Loã Thể, Chƣơng Ƣng Đối
Trị (Pācittiya), Tạng Luật (Vinaya Piṭaka) (1).
(1)
Vin. iii. 195 ff. ; Ibid., v. 19-21.

Accaya (akodhana) Sutta.—Kinh Tội Lỗi. Nói về hai hạng
ngƣời ngu si: hạng không thấy phạm tội là phạm tội và hạng không
chấp nhận phát lồ tội phạm đúng pháp (1).
(1)
S. i. 239.

Accāyika Sutta.—Kinh Khẩn Thiết. Nhiệm vụ khẩn thiết của
nhà nông và của nhà sƣ (1).
(1)
A. i. 239-40.

Accima.—Nhà vua.                Một trong những con cháu của
Mahāsammata (1). Ông có 28 ngƣời con và cháu với tuổi thọ rất cao
và trị vì Kusāvatī, Rājagaha và Mithilā.
(1)
Dpv. iii. 8; Mtu. ii. 5 ff.; xem thêm Mtu. i. 348. MṬ. 126.

Accimukhī.--Công chúa của Xà vƣơng Dhataraṭṭha. Nàng là em khác mẹ với Bồ tát Bhūridatta, ngƣời mà nàng cùng anh là Sudassana cứu thoát khỏi quyền lực của chàng dụ rắn tên

Ālambāna. Nàng có thể phun lửa và độc dƣợc giết ngƣời. Chuyện
đƣợc kể trong Bhūridatta Jātaka (1).
Tỳkheo ni Uppalavaṇṇā (2) (v.l. Accīmukhī) là hiện kiếp của
công chúa.
(1)
J. vi. 157 ff.          (2)
Ibid., 219.

1. Accuta.—Một bá hộ của thời Phật Kakusandha từng xây ông
Thần giữ chùa (saṅghārāma) bằng gạch đúc bằng vàng tại nơi mà sau
này Anāthapiṇḍika dựng lên Jetavanārāma (1). Ông là đại cƣ sĩ của
Kakusandha và là một Mahāsāla-seṭṭhi (2).
(1)
J. i. 94; ApA. i. 82.            (2)
DA. ii. 424; xem thêm Bv.
xxiii. 22.

2. Accuta.—Phật độc giác, có tên trong danh sách của 100 Phật
độc giác từng trú trên núi Isigili (1).
(1)
M. iii. 70; ApA. i. 106-7.

3. Accuta.--Một ẩn sĩ có răng đen và tóc xoắn sống trong rừng
Vaṅka gần Vaṅkagiri. Ông hƣớng dẫn Jūjaka đến trú xứ của
Vessantara trong rừng (1). Ông là tiền thân của Tôn giả Sāriputta (2).
(1)
J. vi. 532.      (2)
Ibid., 593.

Accutagāmabyāmaka.—Phật độc giác, có tên trong danh sách
của 100 Phật độc giác từng trú trên núi Isigili (1).
(1)
M. iii. 70. ApA. i. 107.

Accutagāmī.--Một đồng hành của Vijaya trong chuyến đi chinh
phục Tích Lan. Ông thành lập làng định cƣ Ujjeni (1). Mahāvaṃsa (2)
có nói đến sự thành lập Ujjeni nhƣng không có đề cập đến ông.
(1)
Dpv. ix. 32, 36.          (2)
vii. 45.

Acutadevā.--Một bậc chƣ Thiên có mặt trong thính chúng nghe
thuyết kinh Mahā-Samaya Sutta (1).
(1)
D. ii. 260.

Accutavarṇadanta.--Một thớt voi của Ekarāja (1). (1) J. vi. 135. Xem thêm Jātaka trans. vi. 72.

Accenti Sutta.—Thì giờ đi qua, nên chăm chỉ (1). (1) S. i. 3.

Acchagallaka (hay Acchagiri).--Tịnh xá xây bởi Vua Sūratissa,
nằm về phía Đông của Anurādhapura và gần Dahegallaka (1). Theo
Mahāvaṃsa Ṭīkā (2), Vua Devānampiyatissa cũng có xây một
Acchavihāra ở phía Nam của thành phố. Để phân biệt hai tịnh xá,
tịnh xá của Vua Sūratissa đƣợc gọi là Purimāyacchagallaka. Tại
đây, với sự trợ giúp của Trƣởng lão Mahātissa thuộc Kuppikkala (3),
Viṭṭāgamaṇi Abhaya có tổ chức một lễ hội tôn vinh Đức Phật.
(1)
Mhv. xxi. 60.            (2)
MṬ. 424.          (3)
Mhv.
xxxiii. 67-8.

Acchagiri.—Xem Acchagallaka.

Accharā Sutta.—Liên quan đến một tỳkheo chết lúc đứng dựa cột trên sân thƣợng vì bị quá sức. Vì chƣa hoàn tất công việc của kiếp trƣớc, ông tái sanh vào cõi Tam Thập Tam Thiên đứng dựa vào cột cửa. Đƣợc thiên thần ca hát vinh danh, ông nghĩ rằng mình còn là một tỳkheo cho tới khi họ mang giá kiếng đến để ông thấy rõ mặt. Ông thất vọng và tìm gặp Thầy. Ngài thuyết kinh cho ông nghe (1). (1) S. i. 33; SA. i. 67 f.

1. Acchariya Sutta.— Phật giảng những pháp kỳ diệu và con
đƣờng đến bờ bên kia (1).
(1)
S. iv. 371.

2. Acchariya Sutta.—Bốn nhiệm mầu xảy ra liên quan đến sự ra
đời của Tathāgata (1).
(1)
A. ii. 130-1; cf. D. ii. 13, 15; M. iii. 118.

Acchariyabbhuta (hay Acchariyadhamma) Sutta.—Kinh Hy Hữu Vị Tằng Hữu Pháp. Những kỳ diệu hiện ra chầu sự ra đời của chúng sanh đƣợc sanh ra để thành Phật. Những kỳ diệu này đƣợc mô tả từ lúc ngƣời rời cõi Tusita. Ānanda giảng giải tỉ mỉ và đƣợc Phật nghe và chuẩn thuận (1).

(1) M. iii. 118 ff.

Ajakaraṇī.—Con sông mà trên bờ có xây tịnh xá Loṇagiri (hoặc
Lena*), trú xứ của Trƣởng lão Sabbaka (hay Sappaka) (1). Trên bờ
sông này có động của Trƣởng lão Bhūta (2). Sông này có thể là một
nhánh của Aciravatī (3).
(1)
Thag. 307 ff.             (2)
Ibid., 518 f.; ThagA. i. 493 f.
(3)
Brethen, 187. n. 2.

Ajakalāpaka.--Một Dạxoa tìm cách nhát Phật, nhƣng sau trở
thành đồ đệ của Ngài (1). Lúc trở về từ một cuộc hội dạxoa,
Ajakalāpaka thấy Phật ngồi trên gối mình nhƣ từng nghe Satāgira và
Hemavata (q.v.) kể trong buổi hội. Giận dữ, ngƣời muốn đuổi Phật
nhƣng không đƣợc và sau đó lại xin quy y với Phật (2).
Có hai giải thích về tên Ajakalāpaka: aje kalāpetvā
bandhanena ajakoṭṭhāsena saddhiṃ baliṃ paṭicchati, no aññathā…
kecipana ajake viya satte lāpetīti, Ajaka-lāpako ti (3) (những ai dâng
lễ tế lên Dạxoa này sẽ kêu be he nhƣ cừu).
(1)
Ud. 4-5.         (2)
UdA. 63 ff. Về ghi chú của đoạn này xem
J.P.T.S. 1886, 94 ff.            (3)
UdA. 64.

Ajakalāpaka-cetiya.--Đền thờ ở Pāvā, nơi cúng tế Dạxoa
Ajakalāpaka (1).
(1)
Ud. 4.

Ajagara.— Một quỷ đói sống ở Gijjhakūṭa mà Tôn giả Mụckiềnkiên thấy đƣợc, còn Trƣởng lão đồng hành của ngài là Lakkhaṇa không thấy. Về sau để trả lời câu hỏi của Lakkhaṇa, Phật tiết lộ quá khứ của quỷ đói ấy. Ngƣời là một tên cƣớp vào thời Phật Ca Diếp vô tình bị bá hộ Sumaṅgala nhục mạ; Sumaṅgala là ngƣời xây Gandhakuṭi cho Phật Ca Diếp. Tên cƣớp tìm cách trả thù và làm Sumaṅgala nổi giận bằng cách gây nhiều tội ác tày trời đối với ông. Nhƣng ông không mảy may phẫn nộ, và một lần nọ sau khi cúng dƣờng Phật xong, ông hồi hƣớng công đức ấy cho tên cƣớp. Tên cƣớp hối hận, nhƣng nghiệp ác của ngƣời quá to không làm sao ngƣời đạt thành chánh quả (1). (1) DhA. iii. 60 ff.

Ajapāla.—Con của quốc sƣ của Vua Esukārī (q.v.). Ông cùng
ba anh xuất thế. Ông là Anuruddha trong hiện kiếp (1).
Ông mang tên Ajapāla vì lớn lên giữa đám ngƣời chăn trừu.
(1)
J. iv. 476 ff.

Ajacca.--Một trong những đệ tử nói trong Sīlavīmaṃsana Jātaka
từng tìm cách chiếm đoạt tình yêu của con gái thầy mình nhƣng thất
bại (1).
(1)
J. iii. 19.

Ajacca Sutta.—Xem Ajara Sutta.

Ajapāla-nigrodha.—Một cổ thụ nổi tiếng trong văn học Phật giáo. Cây mọc ở Uruvelā trên bờ sông Ni Liên, gần cây Bồ Đề. Tuần lễ sau khi đắc đạo, Phật đến ngồi trong thế bông sen dƣới gốc cây này trong một tuần. Tại đó Ngài gặp Bàlamôn Huhuṅkajātika (1) . Hai tuần sau Ngài đi từ Rājāyatana (q. v.) (2) đến đó một lần nữa. Lúc bấy giờ Phạm thiên Sahampati thị hiện và thỉnh cầu Ngài nói pháp. Thoạt tiên Ngài do dự vì Pháp Ngài chứng ngộ quá thâm diệu sợ quần chúng khó hiểu thấu, nhƣng sau cùng Ngài chuyển Pháp luân (3) . Theo Majjhimā Aṭṭhakathā (4), chuyện xảy ra ngay sau bữa cơm cúng dƣờng của Tapassu và Bhalluka. Khi Phật ƣớc ao có ai đó làm thầy Ngài, Sahampati thị hiện trở lại và đề nghị Pháp là thầy của Ngài (4). Cũng tại Ajapāla-nigrodha, ngay sau khi Phật chứng ngộ, Māra tìm cách thuyết phục Ngài diệt độ tức khắc (6). Nhiều đối thoại khác với Māra tại đây đƣợc ghi lại trong Saṃyutta Nikāya (7). Cũng tại đây Đức Phật có lƣu lại một thời gian trƣớc khi thành đạo (8), và cũng chính tại đây Ngài đƣợc nàng Sujātā dâng cho chén cháo sữa (9). Tại đây, vào tuần thứ năm sau khi thành đạo, ba ái nữ của Māra tìm cách mê hoặc Ngài (10). Nhiều từ nguyên đƣợc đề nghị cho tên này: (a) dƣới bóng mát của cổ thụ đám chăn trừu (ajapālā) nghỉ ngơi; (b) Bàlamôn già không thể đọc kinh Vệđà, sống tại đây, trong nhà có tƣờng và thành luỹ (na japantī ti = ajapā, mantānaṃ anajjhāyakā = ajapā, ālenti arīyanti nivāsaṃ etthāti = Ajapālo ti); (c) chỗ trừu núp bóng giữa

trƣa (11). Phật giáo Bắc tông nói rằng cây do một mục đồng trồng để
che mƣa nắng cho Bồ Tát trong sáu năm tu khổ hạnh của Ngài (12).
Hai kinh Brahmā (13) và Magga (14) về Tứ niện xứ và một kinh
Brahmā nữa về Ngũ căn (indriyāni) đƣợc Phật nói về các tƣ duy xảy
đến nhiều lần trong lúc Ngài ngồi dƣới cội cổ thụ này không bao lâu
sau khi thành đạo. Nhiều Bàlamôn già viếng Phật lúc bấy giờ và hỏi
chớ sự thật có phải là Ngài không tôn trọng tuổi tác chăng. Ngài bèn
thuyết bốn kinh Thera-karaṇā dhammā (16) cho quý vị này nghe.
(1)
Vin. i. 2-3;                        (2)
Ibid., 4.                    (3)
Ibid., 5-7;
trong tám tuần sau khi thành đạo, theo Buddhaghosa, SA. i. 152.
(4)
i. 385; J. i. 81.                       (5)
A. ii. 20 f.; S. i. 138 f.
(6)
D. ii. 112.                  (7)
S. i. 103 f.                  (8)

D. ii. 267.                     (9)
J. i. 16, 69.                (10)
Ibid., 78, 469.
(11)
UdA. 51.                    (12)
Beal. Romantic Legend of
the Buddha, 192, 238; Mtu. iii. 302.                             (13)
S. v. 167.
(14)
Ibid., 185.                 (15)
Ibid., 232 f.               (16)
A. ii. 22.

Ajara Sutta.—Kinh Bất Hoại. Đức Phật nói về vô lậu và con
đƣờng đƣa đến vô lậu (1) (v.l. Ajajjara).
(1)
S. iv. 369; Vm. i. 294.

Ajarasā Sutta.—Thuyết cho một vị Thiên nghe để ca ngợi trí tuệ
(1)
.
(1)
S. i. 36.

Ajātasattu.—Axàthế. Thái tử của Bimbisarā, vua trị vì Makiệtđà, và là em khác mẹ của Abhayarājakumāra. Ông kế vì cha. Mẹ ông là ái nữ của Mahākosala (1). Ông thành hôn với Vajirā, công chúa của Vua Pasenadi (2) và có vƣơng tử là Udāyibhadda (3). Axàthế lớn lên nhƣ một thanh niên quý tộc tuấn tú. Lúc bấy giờ, Devadatta, đang tìm cách trả thù Phật, thấy nơi chàng thanh niên này một lợi khí tốt nên cố công lôi kéo chàng về phe mình. Khâm phục thần thông của Devadatta, Axàthế biến mình làm đệ tử trung kiên của Devadatta (4). Chàng xây cho Devadatta một tự viện ở Gayāsīsa và phục dịch ông ngày đêm. Chàng dâng cơm nƣớc và có khi đƣa tới những 500 cổ xe với 500 nồi thức ăn (5).

Devadatta thuyết phục chàng soán ngôi, và nếu cần giết cả phụ vƣơng. Khi Vua Bìnhsa biết đƣợc ý đồ của con, ông thoái vị và nhƣờng ngôi cho con. Nhƣng Devadatta chƣa vừa lòng và muốn tân vƣơng phải giết vua cha (6) vì ông này từng là ngƣời nhiệt tình hộ trì Phật. Nhiều lần Axàthế giúp Devadatta ám hại Phật (7). Sau cùng ông hối hận và tự thú (8); nhƣng vì quá hỗ thẹn, ông tránh không dám gặp Phật cho đến khi ông đƣợc ngự y của mình là Jīvaka Komārabhacca thuyết phục. Cuối cùng ông đến gặp Phật nhƣng rất run sợ; ông sợ đến nổi tƣởng chừng có âm mƣu ngay trong tịnh xá tịch tịnh của Phật tại vƣờn xoài của Jīvaka ở Rājagaha (9). Trong dịp thăm viếng này Phật thuyết kinh Sāmaññaphala Sutta. Vua Axàthế cho biết ngài từng học với nhiều sƣ nhƣng chƣa có ai ngài vừa ý. Phật tiếp Axàthế rất mực ân cần và không bao giờ nhắc tới sự bất kính của vua. Trái lại, khi Axàthế tỏ lời hối hận sau thời kinh, Phật chấp nhận sự tự thú của ông và tha thứ dễ dàng. Khi vua Axàthế ra về, Phật nói với các tỳkheo rằng những việc làm bất thiện của vua đã gây nên ác nghiệp trong đời này chí cả đời sau của ông, và nếu ông không phạm tội, Chơn Nhãn (Sotāpattimagga, theo Chú giải) sẽ mở ra cho ông trong dịp nghe kinh này (10). Từ đó nhà vua trở thành đệ tử cƣ sĩ trung kiên của Phật, dầu rằng ông không bao giờ viếng Phật hay một tỳkheo nào khác trong Tăng Đoàn để thảo luận về đức hạnh (11). Ông rất quý trọng Phật, đến đổi khi nghe nói Upaka Maṇḍikāputta thƣa gởi có vẻ thiếu lễ độ với Phật, ông nổi trận lôi đình liền (12). Thiên chủ Sakka nói rằng trong số ngƣời ngoại đạo (puthujjana) ông là ngƣời mộ đạo Phật nhứt (13). Khi Đức Phật diệt độ vào năm thứ tám của triều đại ông (14), các đại thần của ông không dám trình tấu lên ông ngay vì sợ ông bị vỡ tim chết. Lấy lý do trừ tà vì cơn ác mộng ông vừa trải qua, các quan đại thần đặt ông trong chậu chứa bốn thứ đồ ngọt (catumadhura) rồi mới nhẹ nhàng trình tấu tin dữ. Ông ngất lịm tức khắc; ông chỉ nhận thức đƣợc sau khi đƣợc chuyển hai lần sang hai chậu khác (15). Ông thất vọng và than khóc nhƣ ―một ngƣời mất trí‖, nhớ tới những đức tánh của Phật và nghĩ tới những nơi Phật đến. Sau đó, ông gởi sứ giả đến thỉnh phần xá lợi Phật rồi kéo dài lễ hội tôn kính cúng dƣờng xá lợi cho đến khi các vị Alahán thỉnh cầu Thiên chủ can thiệp để vua thuận đƣa xá lợi về Rājagaha, nơi mà ông đã cho xây một tháp tôn trí xá lợi bằng đá

. Hai tháng sau, trong lần Kết tập thứ nhứt, ông đứng ra bảo trợ và (16)

hết lòng giúp đỡ cuộc họp (17). Có nhiều sự việc xảy ra trong triều đại của vua Axàthế đƣợc ghi trong sử sách. Bìnhsa vƣơng kết hôn với em gái của Vua Batƣnặc, và sau khi ông bị giết, hoàng hậu chết trong đau khổ. Lúc về nhà chồng, bà đƣợc cha là Mahākosala cho lợi tức của làng Kāsī làm của hồi môn. Nhƣng sau khi Vua Bìnhsa chết Vua Batƣnặc lấy lại của hồi môn của em mình. Do đó, vua Axàthế động binh chống cậu (18). Ông thắng ba trận đầu nhƣng sau đó thua đậm, ông và quân ông bị bắt sống; vua Batƣnặc thắng nhờ có quân sƣ là Trƣởng lão Dhanuggahatissa. Hứa sẽ không gây can qua nữa, ông đƣợc thả và đƣợc Vua Batƣnặc gả công chúa Vajirā với hồi môn là lợi tức của làng Kāsī nói trên (19). Axàthế quên mau lời hứa cũ. (Xem Haritamāta Jātaka, J. ii. 237 f.). Sau đó, khi bị con là Viḍūḍabha xoán ngôi vì sự phản trắc của đại thần Dīgha Kārāyana, Vua Batƣnặc về Rājagaha xin Axàthế cứu viện. Dọc đƣờng ông băng hà vì kiệt sức và Axàthế làm lễ tống táng ông tƣơm tất (20). Khoảng một năm trƣớc khi Phật nhập diệt, Axàthế gởi Cận đại thần Bàlamôn Vassakāra đến yết kiến đảnh lễ Phật để thầm vấn kế về việc gây chiến với dân Vajji và cơ hội chiến thắng địch. Đức Phật trả lời rằng dân Vajji từng hành trì bảy điều an sanh học nơi Phật nên khó thể bị đánh bại (21). Theo Saṃyutta Nikāya, Phật nói thời cơ chỉ đến và Axàthế chỉ thắng khi nào dân Vajji từ bỏ lối sống phạm hạnh của họ (22). Cơ hội này đến ba năm sau: nhờ sự phản bội của Vassakāra ông có thể gây chia rẽ giữa các gia đình thế lực ở Vesāli. Ông đánh úp và tiêu diệt hoàn toàn Vesāli khi thấy đối phƣơng suy yếu (23). Có tin đồn rằng Vua Caṇḍappajjota chuẩn bị đánh vua Axàthế để trả thù cho Bìnhsa vƣơng, nhƣng không có sử sách nào ghi trận chiến này (24). Cuối triều của vua Axàthế rất ít đƣợc sử sách ghi chép lại. Chỉ biết rằng ông bị con là Udaya hay Udāyībhadda (25) giết; Udaya ra đời đúng vào ngày ông nội chàng là vua Bìnhsa chết vì không chịu nổi sự tra tấn trong ngục thất (26). Đƣợc biết vua Axàthế sợ con mình sẽ giết mình nên thầm mong Udaya xuất gia làm tỳkheo (27).

Triều đại Axàthế kéo dài 32 năm (28). Chính ông đã xây thành Pālātiputta (s. v.) sau thành thủ phủ của Magadha. Không ai biết tên thiệt của Axàthế là gì (29). Tƣớc vị Vedehiputta kèm theo tên ông có thể có nghĩa là ―con trai của phu nhơn Videha.‖ Vào thời Phật Âm hình nhƣ có nhiều sự lầm lẫn về nghĩa của từ này. Theo Phật Âm (30) Videhi có nghĩa là ―khôn ngoan, sáng suốt‖. Hình nhƣ có một nghĩa khác nữa nhƣng Phật Âm bác bỏ: Axàthế là con trai của hoàng hậu Videha. Videhi có thể là tên con gái, tên gia đình hay tên tộc của mẹ ông. Theo một nhà uyên thâm Tây Tạng, bà có tên Vāsavī và đƣợc gọi là Videhi vì sanh ở Videha (31) (Xem thêm s. v. Vedehikā). Chữ Ajātasattu có hai nghĩa. Phật Âm nghĩ rằng ông có tên đó vì các vị tiên tri tiên đoán sự thù địch giữa ông và cha ông ngay trƣớc khi ông sanh ra. Chuyện kể rằng mẹ ông luôn luôn muốn hút máu trên ngón tay cái của vua Bìnhsa trong lúc bà mang thai. Sự cầu tự của bà nhƣ ý, nhƣng sau khi nghe lời tiên tri, bà muốn phá thai (32), song bị Bìnhsa vƣơng cản ngăn. Ra đời, ông rất đƣợc phụ hoàng và hoàng mẫu nuông chiều. Chuyện kể rằng trong một lần nắm tay cha viếng lâu đài nguy nga của Jotika, Hoàng tử nghĩ cha là ―đồ ngu‖ nếu không chiếm lấy dinh thự này. Khi lên ngôi, ông chiếm dinh thự này thiệt (33). Một lần khác, trong lúc vua cha đang chầu, Hoàng tử kêu đau vì mụt nhọt trên đầu ngón tay, gia nhơn phải đƣa Hoàng tử đến để vua cha ngậm ngón tay con cho mụt nhọt bể ra trong miệng mình và nuốt luôn máu mủ (34). Một nghĩa khác đƣợc tìm thấy trong Upaniṣad (35) ghi là ―ngƣời mà không có ai đứng lên làm kẻ thù‖. Theo Chú giải của Tƣơng Bộ kinh (36), Axàthế tái sanh nơi Lohakumbhiya niraya sau khi băng hà. Ông sẽ chịu khổ hình ở đó trong 60.000 năm, và về sau sẽ thành Phật Độc giác với tên Viditavisesa (v.l. Vijitāvī). Tội giết cha của Axàthế đƣợc xem nhƣ ví dụ điển hình của đoạn nghiệp (upacchedaka-kamma) có khả năng đoạn diệt tất cả ảnh hƣởng của thiện nghiệp (37). Tội giết cha của ông còn đƣợc xem nhƣ tội ngũ nghịch lớn nhứt (38). Axàthế bị dân Nigaṇṭha căm thù tột độ. Pháp Cú Chú giải (39) nêu lý do rằng khi Mụckiềnkiên bị cƣớp giết, vua phái gián điệp đi tìm hung thủ. Bị bắt, các thủ phạm khai là bị dân Nigaṇṭha xúi giục.

Vua bèn bắt 500 dân Nigaṇṭha đem chôn sống trong sân hoàng cung,
chỉ chừa đầu trên mặt đất, rồi cho cày đi ngang qua.
(1)
J. iii. 121.              (2)
J. iv. 343.                  (3)
D. i. 50.
(4)
Vin. ii. 185; J. i. 185-6.                         (5)
S. ii. 242.
(6)
DA. i. 135-7. Theo Saṅkicca Jātaka (J. v. 262 ff) ông từng
giết cha trong những kiếp trƣớc.                                   (7)
Xem s. v.
Devadatta. Theo Saṅkicca Jātaka (J. i. 510 f.) trong những kiếp
trƣớc ông từng gây tội và có lần mất mạng vì hậu quả đó.
(8)
D. i. 85.                    (9)
D. i. 49-50; J. v. 262-9. Một cảnh
của chuyến thăm viếng ấy là đề tài của bảng khắc chìm thấy trong
Barhut Tope (Cunningham, Pl. xvi., fig. 36, và p. 135).                                  (10)

D. i. 85-6. Nói rằng từ ngày cha ông chết ông không thể ngủ yên vì
các giấc chiêm bao hãi hùng, nhứt là sau khi ông nghe về số phận tàn
khóc của Devadatta (J. i. 508). Ông chỉ ngủ đƣợc sau khi viếng Phật
(DA. i. 238).                     (11)
Xem DA. i. 238, “tiṇṇam. ratanānaṃ
mahāsakkāraṃ akāsi”.                         (12)
A. ii. 182.                  (13)
DA. ii.
610.                   (14)
Mhv. ii. 32.                 (15)
DA. ii. 605-6.
(16)
DA. ii. 610.                (17)
Sp. i. 10-11; DA. i. 8-9.
(18)
Trƣớc đó hai cậu cháu rất thuận thảo. Có lần Axàthế gởi
Vua Batƣnặc một khúc vải ngoại nhập 16 x 8 cubit, may trên cột để
làm trƣớng. Trƣớng này Vua Batƣnặc biếu lại Ānanda (M. ii. 116).
(19)
S. i. 82-5; J. ii. 403-4; Avaś. 54-7; J. iv. 343 f. :
DhA. iii. 259.                    (20)
Xem s. v. Pasenadi.                     (21)
D. ii. 72
f.                     (22)
S. ii. 268. Theo Jainas Axàthế giao tranh với
Ceḍaga, Vua Vesāli để chiếm đoạt một thớt voi đặc biệt (Hoernle on
Ājīvaka in ERE i.).                          (23)
Chi tiết, xem s. v. Licchavi.
(24)
M. iii. 7; MA. ii. 853; xem thêm Buddhist India, p. 13.
(25)
Mhv. iv. 1.                  (26)
DA. i. 137.                (27)

DA. i. 153.                       (28)
Mhv. ii. 31; xem Geiger‘s Introd. to Mhv.
trans. xi ff.; xem thêm Samaddar: Glories of Magadha, 17, n. 3; thêm
Vincent Smith: Early History of Idia, pp. 26 ff.                               (29)
Theo
Jains ông đƣợc gọi là Kuṇika hoặc Koṇika, có thể là tên riêng (Dial.
ii. 79. n. 1).                    (30)
DA. i. 139.                 (31)
Rockhill, p. 63.
Trong sách Pāli bà thƣờng đƣợc gọi là Kosaladevī (q. v.).
(32)
DA. i. 133 ff.; J. iii. 121-2; ngự viên nơi bà muốn phá thai
có tên là Maddakucchi (SA. i. 61).                                             (33)
DhA. iv.
211 và 222 f. Lúc thiếu thời ông thƣờng theo cha viếng Phật (DA. i.

152).                     (34)
DA. i. 138.             (35)
Dial. ii. 78 f.
(36)
i. 237-8.              (37)
E.g., AA. i. 369.
(38)
E.g., AA. i. 335.                (39)
iii. 66 f.

1. Ajita.—Đạo sƣ. Ông dành trọn thì giờ của mình để giảng giải
giới luật Balađềmộcxoa cho tỳkheo. Trong Kết tập lần thứ nhì ông là
vị sƣ có 10 hạ lạp và đƣợc giao cho nhiệm vụ sắp xếp chỗ ngồi của
các vị trƣởng lão (1).
(1)
Vin. ii. 305.

2. Ajita.--Một Du sĩ ngoại đạo đến viếng Phật và yêu cầu Phật
thuyết pháp. Phật nói với các tỳkheo về sự khác biệt giữa dhamma
và adhamma (1).
(1)
A. v. 229 ff.

3. Ajita.—A Dật Đa Bồ Tát. Bàlamôn, Bồ Tát vào thời Phật
Sobhita (1).
(1)
J. i. 35.

4. Ajita.—Tƣớng của bộ tộc Licchavi và đệ tử của Phật. Ngay
sau khi chết ông tái sanh lên cõi Tam Thập Tam Thiên; ông tìm gặp
Phật để bác bỏ lời của tỳkheo khoả thân khổ hạnh Pāṭikaputta nói
rằng ông đƣợc sanh ra ở Mahāniraya nhờ đã theo giáo pháp của Phật
(1)
.
(1)
D. iii. 15-16; DA. iii. 825.

5. Ajita-mānava.—Một trong những đồ đệ của Bāvarī từng
viếng Phật theo lời dạy của sƣ phụ ông. Ông là ngƣời đầu tiên vấn
Phật, và những câu hỏi của ông gom thành Ajitamānavapucchā
trong Phẩm Parāyana của Sutta Nipāta (1). Sau cuộc đàm thoại, ông
đắc quả Alahán cùng với một ngàn đệ tử và gia nhập Tăng Đoàn (2).
Ông là con của một Bàlamôn ở Sāvatthi và là aggāsaniya của Vua
Kosala (3).
Theo Chú giải Aṅguttara (4) ông là cháu của Bāvarī, và ông
này đặc biệt yêu cầu ông trở về báo cáo cuộc tham vấn với Đức Phật
(5)
.

Trong một kiếp trƣớc ông có dâng trái kapittha lên Phật
Vipassī. Ông có thể là trƣởng lão Kapittha-phaladāyaka ở
Apadāna (6). Trong Theragāthā (7) có câu kệ nói về Ajita-mānava.
Kinh Saṃyutta (8) có đề cập đến các Ajita-pucchā, và trong kinh này
Phật giảng chi tiết về Ajita-pucchā cho Sāriputta nghe.
(1)
Sn. 197 f.        (2)
SnA. 587, xem thêm ThagA. (infra), nói
rằng ông đắc quả Alahán về sau.             (3)
ThagA. i. 73 f.
(4)
i. 184.                (5)
ThagA. loc. cit.        (6)

Ap. ii. 449.             (7) v. 20.         (8) ii. 47 f.

6. Ajita.—Trƣởng lão (1), có thể là Ajita [5], nhƣng chuyện về ông hoàn toàn khác biệt với chuyện của Ajita-mānava kể trong Chú giải Theragāthā. Vào thời Phật Padumuttara ông có đốt cây đèn dâng lên bậc Toàn Giác. Nhờ đó ông hƣởng an lạc trên Thiên giới trong vòng 60.000 kiếpba, và vào thời Phật Thích Ca, khi ông tái sanh từ cõi Trời Đâu Suất, ngày sanh của ông đƣợc chiếu sáng. Đƣợc biết ông là đệ tử của Bàlamôn khổ hạnh Bāvarī (2) nhƣng có nghe nói về Phật lúc ông ở Himavā. Về sau, ông đắc quả Alahán. (1) Ap. i. 335 ff.            (2) Ibid., 337, 28.

7. Ajita.—Tên thế tục của Phật Metteya trong lần tái sanh chót
trƣớc khi đắc đạo (1).
(1)
Anāgata-Vaṃsa, pp. 43, 45, 56.

8. Ajita.—Phật Độc Giác sống vào 91 kiếp trƣớc. Trƣởng lão
Dāsaka có dâng xoài lên ông (1) trong một kiếp trƣớc (v.l. Ajina).
(1)
ThagA. i. 68.

9. Ajita.—Bàlamôn, một tiền kiếp của Trƣởng lão Citapūjaka;
ông có cúng dƣờng bông lên Phật Sikhī trong một kiếp trƣớc (1).
(1)
Ap. i. 243.

Ajita Sutta .—Do Phật thuyết cho Du sĩ ngoại đạo Ajita nghe về
sự khác biệt giữa dhamma và adhamma (1).
(1)
A. v. 229 ff.

Ajitakesakambala (Ajitakesakambalī).—Một trong sáu Giáo
trƣởng ngoại đạo (Phật) sống cùng thời với Đức Phật. Ông đƣợc mô
tả nhƣ ―một vị hội chủ, vị giáo trƣởng, vị sƣ trƣởng giáo hội
(Titthaka), có tiếng tốt, có danh vọng, khai tổ giáo phái, đƣợc quần
chúng tôn sùng‖ (1).
Trong Sāmaññaphala Sutta (2), Vua Ajātasattu nói rằng Ajita
dạy chủ thuyết ―đoạn diệt‖, tức là mất tất cả sau khi chết. Ông là
ngƣời theo thuyết hƣ vô không tin thiện cũng không tin ác. Lời dạy
của Ajita cho Ajātasattu còn đƣợc ghi lại trong những kinh sách khác
(3)
và cho thấy ông là một ngƣời nguỵ biện (sophist). Tên ông thƣờng
gắn liền với danh sách rập khuôn của sáu titthaka, dầu rằng quan
điểm của các ông không phản ảnh quan điểm của Ajita nhƣ nói trong
Sāmaññaphala Sutta (4). Ông đƣợc gọi là Kesakambali vì ông choàng
khăn dệt bằng tóc ngƣời, một chứng tích của sự khổ hạnh. Khăn lạnh
hay nóng tuỳ theo tiết trời lạnh hay nóng, rất thô, và có mùi khó ngửi
(5)
.
Theo Mahābodhi Jātaka, Phật bác giáo thuyết của Ajita (6).
Ajita lớn tuổi hơn Phật nhiều vì Vua Pasenadi, trong những ngày
đầu gặp Phật, có bạch rằng ―Tôn giả Gotama, trẻ tuổi, sanh sau đẻ
muộn‖ (7).
Trong Milinda-pañha, nhà vua nói rằng ngài có viếng một
thầy tên Ajitakesakambala. Đó không thể là Ajita nói ở đây; có thể là
một thầy có cùng một quan điểm với Ajita (8). Về ngƣời tu khổ hạnh
vận khăn bằng tóc ngƣời đƣợc đề cặp nhiều trong Thánh điển Pāli (9).
(1)
S. i. 68.               (2)
D. i. 55. Theo kinh sách Tây Tạng, ông
dạy rằng tất cả chúng sanh phải sống trong vòng luân hồi 84.000 đại
kiếp trƣớc khi dến điểm cuối cùng; không có gì cản ngăn đƣợc.
Rockhill: 103-4.                             (3)
E.g., S. iii. 207; M. i. 515.
(4)
E.g., S. iv. 398, trong ấy ông đƣợc kể nhƣ có nói đến sự tái
sanh của đồ đệ, dầu rằng ông chối bỏ sự tái sanh. Trong A. i. 286,
ông bị nhận lầm với Makkhali Gosāla.                              (5)
DA. i. 144: MA. i.
422-3.                  (6)
J. v. 246.                 (7)
S. i. 68.               (8)

―Không có quả hay kết quả của nghiệp thiện hoặc ác,‖ p. 4. Quan điểm của ông đƣợc ghi ở p. 25 nhƣng không có đề cập đến tên ông. Xem thêm ghi chú 2 trong Mil. trans., p. 8.                                        (9)

D. i. 167; M. i. 77, 238; A. i. 240; tranh luận về giáo thuyết của Ajita, xem Barua: PreBuddhistic Indian Philosophy, pp. 287 ff.

Ajitañjaya.—Vua ở Ketumati. Ông là tiền thân của Trƣởng lão Todeyya (q. v).

Ajitapucchā hoặc Ajitapañhā.—Kinh thứ nhì, Phẩm Parāyana, Nipāta Sutta. Xem Ajita-(mānava).

Ajitaraṭṭha (v.l. Addika- hay Addila-raṭṭha).—Quốc gia nơi mà
bá hộ Ghosita sanh ra nhƣ một ngƣời nghèo tên Kotūhalaka vào
một kiếp trƣớc (1).
(1)
DA. i. 317; DhA. i. 169 f.

Ajina.—Trƣởng lão. Ông thuộc một gia đình Bàlamôn nghèo ở Sāvatthi và đƣợc gọi nhƣ thế vì lúc sanh ra ông đƣợc bọc trong miếng da trừu. Ông có xem lễ cúng dƣờng Jetavana, và khâm phục vẻ uy nghi của Phật, ông quy y và về sau đắc quả Alahán. Tuy nhiên, vì các điều bất thiện ông làm trƣớc đây, ông không đƣợc vinh danh, ít đƣợc biết đến, và bị sadi khinh miệt (1). Ông có thể là Trƣởng lão Ghatamaṇḍadāyaka trong Apadāna (2). Trong một kiếp trƣớc, ông có dâng bơ làm thuốc lên Phật Độc Giác Sucintita. (1) Thag. 129-30; ThagA. i. 250f.           (2) ii. 436.

Ajinadāyaka.—Trƣởng lão sau đắc quả Alahán. Ông có cúng
dƣờng một mảnh da cừu lên Phật Sikhī. Năm kiếp trƣớc ông là
Chuyển luân vƣơng Sudāyaka (1).
(1)
Ap. i. 213-14.

Ajīvaka, có thể là một cái tên (1). (1) J. i. 403.

Ajeḷaka-Sutta.—Nhiều hơn là các chúng sanh không từ bỏ nhận
dê và dê rừng (1). [Theo HT. Thích Minh Châu, 1993].
(1)
S. v. 472.

Ajjuka.—Một tỳkheo ở Vesālī. Trong khi can thiệp vào cuộc tranh chấp đất đai của một cƣ sĩ đồ đệ của ông, ông bị cáo buộc có thái độ thiên lệch và bị báo cáo lên Tôn giả Ānanda. Chuyện đƣợc

đƣa lên tới Upāli, và Ajjuka đƣợc xử thắng kiện (1). Phật tán thán Tôn
giả Upāli (2).
(1)
Vin. iii. 66-7.          (2)
ThagA. i. 370; AA. i. 172.

1. Ajjuna.—Trƣởng lão. Con của nghị viên ở Sāvatthi. Lúc trẻ
ông theo đạo của ngƣời Nigaṇṭha, nhƣng không toại nguyện. Ông
khâm phục Phép thần thông Song hành (Twin-miracle) của Phật, xuất
gia nhập Tăng Đoàn, và đắc quả Alahán (1). Ông có thể là Trƣởng lão
Sālapupphadāyaka nói trong Apadāna (2). Vào thời Phật Vipassī,
ông sanh ra làm sƣ tử và có dâng lên Phật cành sāla trổ bông.
(1)
Thag. v. 88; ThagA. i. 186.      (2)
i. 169.

2. Ajjuna.—Phật Độc Giác sống vào 91 kiếp trƣớc. Trƣởng lão
Panasaphaladāyaka (q. v.) có cúng dƣờng Phật trái mít chín (1).
(1)
. Ap. i. 297.

3. Ajjuna.--Phật Độc Giác sống vào 94 kiếp trƣớc. Trƣởng lão
Ajelaphaladāyaka có cúng dƣờng Phật trái ajela (1).
(1)
. Ap. ii. 446.

4. Ajjuna.—Con trai thứ bảy của Devagabbhā và Upasāgara;
một ngƣời trong nhóm Thập Huynh Đệ Andhakaveṇhuputtā (1) (q.
v.).
(1)
J. iv. 81; Pv. 93.

5. Ajjuna.—Vua ở Kekakā và là một ngƣời bắn cung lỗi lạc.
Ông tra tấn Hiền giả Gotama và bị tiêu diệt dầu rất vạm vỡ và có
ngàn tay (1). Trong Sarabhaṇga Jātaka ông đƣợc kể nhƣ đã từng
phạm tội đối với Aṇgīrasa (2). Ông đƣợc xác nhận là Arjuna và
đƣợc gọi tên Kārtavīraya trong Kathāsaritsāgara (3) và trong
Uttarakaṇḍa của Rāmāyana (4).
Ông thƣờng lập lễ tế đàn (4).
(1)
J. v. 267.            (2)
J. v. 135; xem thêm DA. i. 266.
(3)
ii. 639.                 (4)
Sarga 32.     (5)
J.
vi. 201.

6. Ajjuna.—Con trƣởng trong số năm ngƣời con của Vua Pāṇḍu;
tất cả đều thành hôn với Kaṇhā. Khi biết nàng ngoại tình với tên gù
nô lệ, tất cả bỏ rơi nàng và về sống ở Himavā (1). Ajjuna là tiền thân
của Điểu vƣơng Kuṇāla (2).
(1)
J. v. 435 f.     (2)
Ibid., 427.

Ajjunapupphiya.—Trƣởng lão, có thể chính là Trƣởng lão Sambhūta (q. v.).

Ajjunhatta-pabbata.--Xem Ambahaṭṭha-pabbata.

Ajjhorāra.—Một trong sáu con cá thần thoại khổng lồ của Đại
Dƣơng. Cá dài 500 do tuần và sống bằng rong mọc trên đá (1).
(1)
J. v. 462.

Añcanavana.—Xem Añjanavana.

Añjana.--Một ngƣời thuộc dòng Thích Ca.         Là con của
Devadaha và cha của hai phu nhơn của Vua Tịnh Phạn là
Mahāmāyā và Mahāpajāpati. Phu nhơn ông là Sulakkhaṇā (1).
Theo Mahāvaṃsa (2), ông là con của Devadahasakka và có ngƣời em
gái là Kaccānā; hoàng hậu của ông là Yasodharā. Ngoài hai con gái
kể trên ông có hai con trai, Daṇḍapāṇi và Suppabuddha. Xem
thêm s. v. Suppabuddha.
(1)
Ap. ii. 538, v. 115; xem thêm ThigA. 152.    (2)
ii. 17 ff.

Añjanadevi.—Con gái của Devagabbhā và Upasāgara. Lúc
mƣời em trai bà, các Andhakaveṇhuputtā, chiếm Jambudīpa và
sống ở Dvāravatī, họ chia vƣơng quốc làm mƣời phần và quên phần
của bà chị. Aṅkura bèn hiến bà phần của mình và đi buôn. Về sau,
khi cả nhà, trừ Aṅkura, bị diệt, bà tránh đƣợc thảm hoạ (1).
(1)
J. iv. 80, 84, 88, 89; PvA. 111-12.

Añjana-pabbata.—Một trong sáu đỉnh của Hy Mã Lạp Sơn từ đó phát nguồn năm con sông lớn và quanh đó có bảy hồ to (1). Pabbata, một trong bảy đồ đệ quan trọng của Bồ Tát Jotipāla, có ẩn cƣ ở đó (2).

(1) J. v. 415.         (2) Ibid., 133.

Añjana-vana (v.l. Añcana-vana).—An Thiền Lâm. Vƣờn ở
Sāketa trong ấy có Vƣờn Nai là nơi mà Đức Phật thƣờng an trú. Một
lần nọ Kakudha đến viếng Phật (1) và cũng có viếng Du sĩ ngoại đạo
(Phật) Kuñḍaliya (2) sống gần đó. Các kinh Sāketa Sutta (3), Sāketa
Jātaka (4) và Jarā Sutta đƣợc Phật thuyết tại Vƣờn Nai này.
Lúc Ānanda ở đây có tỳkheo ni thuộc phái Jaṭila đến viếng
và hỏi ông về việc hành thiền định (samādhi) (5).
Trƣởng lão Jambugāmiyaputta (6) sống tại đây lúc còn là
sadi. Có lần Phật trú ở Añjanavana với một đại chúng tỳkheo nên
nhiều tỳkheo phải ngủ ngoài bãi cát của sông Sarabhū gần đó. Về
đêm nƣớc dâng cao, Trƣởng lão Gavampati dùng thần thông kiểm
soát mực nƣớc (7).
Trƣởng lão Bhūta (8) trú ở Añjana-vana trong lúc viếng họ
hàng ở Sāketa, và Trƣởng lão Añjanavaniya ngồi cả mùa mƣa trên
ghế dài tại đây (9). Tại đây Sujātā gặp Phật, nghe pháp và đắc quả
Alahán (10).
Vào thời xƣa, Vua Kosala thƣờng đi săn trong vƣờn này, do
đó có chuyện Nai Nandiya gặp ông (11).
Vƣờn có tên nhƣ thế vì đƣợc che rậm bởi dây leo añjana có
bông màu collyrium (?) (12). Añjana, theo một số ngƣời khác là một
loại cây mọc lan (?).
(1)
S. i. 54.             (2)
S. v. 73.                (3)
Ibid., 219.
(4)
J. i. 308; DhA. iii. 317 ff.; SnA. 531.                (5)
A. iv.
427-8.                (6)
ThagA. i. 86; SnA. 531.                            (7)

Ibid., i. 104; Thag. v. 38.                        (8)
ThagA. i. 494.
(9)
Ibid., i. 127.            (10)
Thig. vv. 145-50.              (11)

J. iii. 270 f.                (12) ThagA. i. 128; SA. iii. 195.

Añjanavaniya Thera.—Con của một vì vƣơng ở Vesālī, trong lãnh thổ Vajji. Vào thời bấy giờ Vesāli bị ba tai ƣơng cùng lúc: hạn hán, bịnh tật và ma quỷ. Phật giải tỏa sự sợ hãi của dân chúng bằng cách thuyết kinh Ratana Sutta. Trong thính chúng có con của vì vƣơng ở Vesālī; ông bèn xuất gia. Ông lên sống ở Añjana-vana, và vào mùa mƣa ông kê chiếc ghế dài cũ của mình lên bốn hòn đá, phủ

cỏ kín chỉ chừa một lỗ nhỏ để ra vô. Ông thiền trên ghế này cho đến
khi đắc quả Alahán (1).
Trong một kiếp trƣớc ông là thợ kết vòng hoa tên
Sudassana; ông có cúng dƣờng bông lên Phật Padumuttara. Ông
tái sanh làm vua 16 lần với vƣơng hiệu Devuttara.
Ông đƣợc xác nhận là Muṭṭhipupphiya trong Apadāna (2).
(1)
Thag. v. 55; ThagA. i. 127 f.          (2)
i. 142.

Añjanavasabha.—Vƣơng tƣợng của Vua Dhanañjaya trị vì
Kuru. Voi đƣợc kể là có phép làm mƣa. Các Bàlamôn có lần khẩn
cầu phép lạ ấy trong một mùa nắng hạn ở Dantapura, Kaliṇga.
Nhƣng mƣa không đến, voi bị xem nhƣ không linh thiêng và bị trả về
Vua Dhanañjaya (1).
(1)
J. ii. 368 f.; DhA. iv. 88 f.

Añjalī.--Một trong những nữ tu theo Saṇghamittā đi Tích Lan (1). (1) Dip. xviii. 24.

Añjasa.--Một vì vua vào hai kiếp trƣớc, cha của Sunanda, tiền
kiếp của Upāli (1).
(1)
Ap. i. 45, v. 111; ThagA. i. 367.

Añña Sutta.—Về kết quả của sự tu tập và làm cho sung mãn Tứ
niệm xứ (1).
(1)
S. v. 181.

―Aññaṃ jivāṃ aññaṃ sarīraṃ‖ Sutta.--Rằng thân là một
chuyện, linh hồn là một chuyện khác; quan điểm của một số ngƣời (1).
(1)
S. iii. 215.

Aññaṇā Sutta.—Năm cuộc nói chuyện có cùng một tên với Du sĩ
ngoại đạo Vacchagotta về hậu quả của vô tri (1).
(1)
S. iii. 257-9.

1. Aññatara Sutta.—Về dây chuyền của lý nhơn duyên (1). (1) S. ii. 75-6.

2. Aññatara Sutta.—Ít hơn là những chúng sanh đƣợc tái sanh
làm ngƣời. Còn nhiều hơn là những chúng sanh bị tái sanh ra khỏi
loài Ngƣời. Vì sao? Vì không thấy bốn Thánh đế (1). [Theo HT.
Thích Minh Châu, 1993].
(1)
S. v. 465.

Aññatara-Brahma Sutta.--Một Phạm thiên nói rằng không
ngƣời sống ẩn dật hay Bàlamôn nào có thể lên thế giới của ông.
Phật, Mogallāna, Mahākassapa, Mahākappina, và Anuruddha
đều đến đây và phá kiến ông (1).
(1)
S. i. 144 f.

Aññatara-Bhikkhu Sutta.—Hai tỳkheo có tên này hỏi về đời
sống phạm hạnh và sự đoạn tận các lậu hoặc (1).
(1)
S. v. 7-8.

Aññatara Vatthu.--Nhiều câu chuyện kể trong Sớ giải kinh Pháp Cú chỉ đƣợc ghi dƣới tựa đề nhƣ Aññatara-itthi vatthu, Aññatara- kuṭumbika vatthu, vân vân. Liên quan đến các chuyện này, xin đọc Mục lục DhA (Vol. v.).

Aññatitthiya Bhānavāra.--Chấm dứt chƣơng 16 của thiên 2
Khandhaka của Mahāvagga (?) (1).
(1)
Vin. i. 115.

Aññatitthiya Vagga.--Nhiều bài giảng trả lời câu hỏi của các du
sĩ ngoại đạo (1).
(1)
S. v. 27 f.

Aññatitthiya Sutta.—Mô tả chuyến viếng thăm của Tôn giả
Sāriputta với một số du sĩ ngoại đạo ở Rājagaha và các tranh luận
phát sanh từ cuộc viếng thăm ấy. Ānanda trình tƣờng Phật; Ngài xác
chứng và giảng giải cặn kẽ thêm (1).
(1)
S. ii . 32 f.

Aññata-Koṇḍañña (v.l. Aññata-Koṇḍañña) Thera.—A Nhã Kiều Trần Nhƣ. Ông là con trai của một gia đình Bàlamôn rất giàu

có ở Doṇavathhu gần Kapilavatthu. Ông ra đời trƣớc Phật và đƣơc gọi theo tên tộc là Koṇḍañña. Ông thông thạo ba kinh Vệđà, rất giỏi về khoa xem tƣớng. Ông là một trong tám Bàlamôn (1) đƣợc mời đến để xem tƣớng Hoàng tử sơ sanh SĩĐạtTa; tuy là một thầy trẻ nhƣng ông đoan chắc Thái tử sẽ thành Phật. Sau đó, ông sống chờ Bồ Tát xuất thế. Khi thái tử ly gia xong, ông cùng bốn vị khác xuất thế và tất cả năm vị trở thành Nhóm Năm Vị Pañcavaggiyā (2). Sau khi thành đạo, Phật có đến viếng năm vị này ở Isipatana và thuyết kinh Dhammacakkappavattana Sutta; Koṇḍañña và 18 triệu Bàlamôn bèn chứng đắc Sơ Quả. Vì ông là ngƣời đầu tiên hiểu Phật pháp, Phật ca ngợi ông hai lần bằng câu “aññāsi vat gho Koṇḍañño--Koṇḍañña đã hiểu đƣợc”; do đó ông đƣợc biết với tên Aññata Koṇḍañña (3). Năm ngày sau, khi kinh Anattalakhaṇa Sutta đƣợc thuyết, ông đạt quả Alahán (4). Ông là ngƣời đầu tiên quy y bằng nghi thức ‗Thuận lai, Tỳkheo--Ehi, bikkhu” và là tỳkheo đầu tiên thọ đại giới (tỳkheo). Về sau, giữa hội chúng ở Jetavana, Phật tuyên bố ông là ngƣời liễu tri Phật pháp đầu tiên (5). Ông cũng đƣợc xem nhƣ tối thắng trong các Tỳkheo đệ tử lâu ngày của Thế Tôn (rattaññūnaṃ) (6). Trong hội chúng ông ngồi sau hai trƣởng lão. Nhận thấy sự hiện diện của ông cạnh bên Phật có nhiều bất tiện cho ông và nhiều ngƣời khác (7), ông xin phép Phật ra sống nơi bờ sông Mandākinī ở Chaddanta-vana; ông sống tại đây 12 năm và chỉ trở về khi Phật diệt độ. Voi rừng thay phiên nhau dâng thức ăn và phục dịch ông. Sau khi từ biệt Phật, ông trở lại Chaddanta-vana và tịch diệt tại đây (8). Đƣợc biết (9) tất cả mọi ngƣời sống trong Himavā đều khóc thƣơng ông. Đám tang ông đƣợc tổ chức linh đình với tám ngàn thớt voi do chƣ Thiên Nāgadātta dẫn đầu. Tất cả chƣ Thiên thuộc hàng cao cũng nhƣ thấp đều có mặt và mỗi chƣ Thiên dâng một lát trầm hƣơng. Có năm trăm tỳkheo do Anuruddha hƣớng dẫn đến dự. Xá lợi của ông đƣợc đƣa đến Trúc lâm và dâng lên Phật và đƣợc chính tay Ngài đặt vô linh miếu bằng bạc xuất phát từ thế gian. Buddhaghosa nói rằng linh miếu hiện diện trong cả thời của ông (10). Nhiều kệ về Koṇḍañña đƣợc viết trong Theragāthā khuyên bảo đạo hữu độc thân sống đời đạo hạnh vì tất cả đều vô thƣờng, khổ và vô ngã (11).

Có một lần ông thuyết pháp cho Thiên chủ Sakka theo lời
yêu cầu của chính Thiên chủ. Sakka rất vừa ý vì cho rằng bài pháp
có giá trị không thua pháp do Phật thuyết (12).
Vaṅgīsa có lần tán dƣơng đức hạnh của ông trƣớc mặt Phật
(13)
.
Vào thời Phật Padumuttara, phú gia Koṇḍañña thấy một
tỳkheo đƣợc cung kính, ông muốn đƣợc nhƣ vậy trong tƣơng lai. Để
đạt thành sở nguyện ông làm nhiều việc thiện; một trong những việc
làm ấy là xây một điện nạm vàng để tôn trí xá lợi Phật. Vào thời
Vipassī ông là phú gia Mahākāla từng dâng Phật trái cây đầu mùa
của vƣờn ông trong chín giai đoạn khác nhau của vụ mùa (14).
Theo Apadanā (16) ông cúng dƣờng bữa ăn đầu tiên lên
Padumuttara sau khi ông giác ngộ.
Puṇṇa Mantānīputta, cháu gọi ông bằng cậu, đƣợc ông truyền
giới (16).
(1)
Các vị khác là Rāma, Dhaja, Lakkhaṇa, Mantī, Bhoja,
Suyāma, và Sudatta. Trong Melinda (236) nơi có ghi tên của tám vị
này, tên của Koṇḍañña là Yañña.                    (2)
J. i. 65 f; AA. i. 78-84;
ThagA. ii, 1 f.               (3)
Vin. i. 12; UdA. 324, 371; Mtu, iii, 333.
Cần ghi nhận rằng trong MSS Miến Điện tên gọi là Aññāsi-Ko. Theo
Cy. Aññāsi-Ko đƣợc giải là “paṭivedha Ko”. Trong ThagA ông đƣợc
gọi là Añña Ko. Bà Rhys Davids nghĩ rằng Aññā là tên riêng
(Gotama the Man, p. 12).                            (4)
Vin. i. 13-14.          (5)

AA. i. 84.                    (6)
A. i. 23.                    (7)
Xem thêm lý do
trong AA. i. 84; SA. i. 216.             (8)
SA. i. 218.               (9)
SA. i.
219.               (10)
Ibid.            (11)
Thag. 674-88.                     (12)

Thag. v. 673; ThagA. ii. 3.                        (13) S. i. 193.              (14)

ThagA. ii. 1; DhA. i. 80.                          (15)
i. 48 f; The Divy (430) có
đề cập đến một tiền kiếp khác của Koṇḍañña.                            (16)
ThagA. i.
37.

Aññatitthiya Sutta.--Những giải đáp cho tông đồ của các giáo
phái khác khi đƣợc hỏi về tham dục, sân hận và si mê (1).
(1)
A. i. 199-201.

Aṭaṭa.—Hàn Địa Ngục. Một trong những địa ngục Vô gián (Avīci) ghi trong danh sách của địa ngục (1). Buddhaghosa (2) nói rằng

đó không phải là tên của những địa ngục khác nhau mà chỉ là những
thời kỳ ở Avīci mà ai vô đó đều phải nhận lãnh tuỳ theo nghiệp của
mình.
(1)
S. i. 150; Sn. 126.     (2)
SA. i. 170; SnA. 476.

Aṭṭtakaraṇa Sutta.--Xem Attha*.

1. Aṭṭhaka.—Asáca. Nhà hiền triết từng viết và đọc chú nổi tiếng thƣờng đƣợc kể với chín vị khác (1) nhƣ là các bậc tiên tri cổ của giới Bàlamôn. Họ kiêng thực phẩm ngoại thời. Họ là những đạo sƣ đầu tiên của các Bàlamôn Tevijja (2) và là những tế sƣ lớn (3). Họ đƣợc xem nhƣ hiền giả có nhiều giáo thuyết bổ ích, ví nhƣ họ đã phân biệt năm hạng Bàlamôn: brahmasama, devasama, mariyāda, sambhinnamariyāda, và brahmaṇacaṇḍāla (4). Các hiền giả này không cho rằng mình đã nhận và biết rõ năm đức tính (sự thật, sự khắc khổ, sự tiết hạnh, sự học hỏi, và sự hào phóng) đề cập bởi các Bàlamôn để đạt sự xứng đáng và tốt đẹp (5), dầu rằng tông đồ của họ sống tuồng nhƣ nhận thức đƣợc rõ ràng năm đức tính ấy. Ngoài ra, họ cũng không bao giờ nghĩ họ đã thấy và biết rằng ―chỉ ở đây mới có sự thật còn ở nơi khác tất cả đều hão huyền‖ (6). Chú giải Vimānavatthu ghi rằng Phật đã nhận thức những điều các hiền giả kia đã nghĩ và mong cầu (7). (Brahmacintitan ti brahmehi Aṭṭhakādīhi cintatam, pañcacakkhumā diṭṭhaṃ.) Đƣợc biết Aṭṭhaka và các nhà tiên tri nói trên có thiên nhãn và từng xử dụng lời dạy của Phật Ca Diếp trong kinh sách của họ. Do đó (vào lúc bấy giờ) nội dung của ba kinh Vệđà rất trùng hợp với Phật pháp; nhƣng về sau các Bàlamôn lại thay đổi (8). Aṭṭhaka thƣờng đƣợc xem là Aṣṭaka, tác giả của Ṛg-veda x. 104, ngoại trừ trƣờng hợp tên ấy là tên bị nhầm lẫn mà một số Atri muốn tránh (9). (1) Vāmaka, Vāmadeva, Vessāmitta, Yamataggi, Aṅgirasa, Bhāradvāja, Vāseṭṭha, và Bhagu. Vin. i. 245; D. i. 104; DA. i. 273. (2) D. i. 238.               (3) A. iv. 61.        (4)

A. iii. 224 ff.             (5)
M. ii. 199-200.               (6)
M. ii.
169.             (7)
p. 265.                  (8)
DA. i. 273.       (9)

VT. 130. n. 2.

2. Aṭṭhaka.—Một nhà vua. Liệt kê trong danh sách các vì vua
trong quá khứ không thể chứng đắc cao hơn dục giới, dầu đã cúng
dƣờng nhiều và cúng tế lớn (1).
(1)
J. vi. 99.

3. Aṭṭhaka.—Một nhà vua. Liệt kê trong danh sách các vì vua
từng trao dồi giới hạnh, tận tình chăm lo các tỳkheo ẩn cƣ khổ hạnh,
và đƣợc lên thiên giới của Thiên chủ Sakka (1).
(1)
J. vi. 251.

4. Aṭṭhaka.—Một nhà vua. Khi Daṇḍaka (từng phạm tội với
Kisavaccha) và giang sơn của ông bị huỷ diệt, ba vƣơng thần của
ông là Kaliṅga, Aṭṭhaka và Bhīmaratha đến tham vấn Bồ tát
Sarabhaṅga về vận số của Daṇḍaka và các tội đồ. Hoài nghi của họ
đƣợc giải toả, và sau khi nghe Sarabhaṅga xong họ thoát khỏi dục
tình (kāmarāga) (1). Sakka cũng có mặt trong buổi tham vấn và cũng
có đặt nhiều câu hỏi với Sarabhaṅga.
(1)
J. v. 135-49.

5. Aṭṭhaka.—Phật độc giác, có tên trong danh sách của 100 Phật
độc giác từng trú trên núi Isigili (1).
(1)
M. iii. 70; Ap. i. 107.

Aṭṭhakanagara.--Thị trấn của viên ngoại Dasama. Dasama là
ngƣời mà trong một chuyến đi Pāṭaliputta vì công ăn việc làm đã
đến tham vấn Ānanda ở Beluvagāma (1). Câu chuyện đƣợc ghi lại
trong kinh Aṭṭhaka-nāgara Sutta.
(1)
M. i. 349 f.; A. v. 342-7.

Aṭṭhaka-nāgara Sutta.—Kinh Bát Thánh. Kể lại các câu mà
Dasama ở Aṭṭhakanagara hỏi Ānanda lúc ông ở Beluvagāma. Hỏi về
11 ngõ dẫn tới Nípbàn, qua đó ngƣời có thể tự cứu mình (1).
(1)
M. i. 349 f.; A. v. 342-7.

Aṭṭhaka-Vagga.--Phẩm thứ tƣ của Sutta Nipāta: Phẩm Nghĩa. Gồm 16 bài kinh, tất cả đƣợc giảng trong Mahā Niddesa. Cũng có thể là tên của các phẩm trong nhiều kinh sách khác, vì có nghe rằng

một lần nọ trƣớc mặt Phật Trƣởng lão Soṇa ngâm tất cả các dòng kệ trong Aṭṭhaka-vaggikāni (2). Nandamātā Upāsikā có lần đọc Aṭṭhakavagga và Parāyanavagga trên lầu nhà; Vessavana và đồ đệ của ông có nghe bà đọc lúc đi trên đƣờng đến viếng Phật (4). Nhƣ vậy Aṭṭhaka-Vagga đã đƣợc đọc từ thời Phật còn hiện tiền. Trong văn tự Sankrit, Aṭṭhaka-Vagga đƣợc biết dƣới tựa đề Artha- vagga và đƣợc các dịch giả Trung hoa biết dƣới tựa đề đó. Không ai hiểu ý nghĩa của tựa ấy là gì và cũng không có ai dẫn giải bản kinh thứ nhì (Guhaṭṭhaka) và ba kinh Duṭṭhaṭṭhaka, Suddhaṭṭha và Paramaṭṭhaka, mà chỉ biết đó là ―Tám câu kệ trong hang đá‖. Vì có lời bình riêng rẽ trong Mahā Niddesa và đƣợc dịch ra tiếng Hoa, Aṭṭhaka-Vagga có thể là một bản riêng biệt vào một thời nào đó (3). (1) Vin. i. 196-7. DhA. (iv. 101-2) có chép rằng ông đọc lại 16 đoạn của Aṭṭhakavagga.                   (2) SnA. i. 370; nhƣng xem A. iv. 63, trong ấy chỉ có Parāyana đƣợc đề cập.         (3) Xem Thomas, op. cit., 274.

Aṭṭhaka Sutta.—Kinh Thứ Tám. Có hai bản cùng tên. Nói về
phƣơng pháp khống chế thọ, sự đoạn tận và sáu cách khinh an thọ (1).
(1)
S. iv. 221 f.

Aṭṭhakathā-Therā.—Nói trong Chú giải Trƣờng Bộ Kinh (1) nhƣ
là có thể giải quyết mọi nghi hoặc phát xuất trong tâm của Trƣởng
lão Mahā Sīvali của làng ẩn cƣ.
(1)
iii. 728.

Aṭṭhakathācariyā.--Các Luận sƣ (?). Họ sống trƣớc thời của
Boddhaghosa bởi ông có đề cập đến họ (1).
(1)
E.g., AA. i. 273.

1. Aṭṭhaṅgika Sutta.--Sự vật trôi theo cùng dòng và liên hợp làm
nhƣ thế, vì chúng có một giới chung (dhātu) khả dĩ tạo sự kết hợp, ví
dụ các chánh kiến thuận hợp với nhau vì có cùng phẩm chất chung
(1)
.
(1)
S. ii. 168.

2. Aṭṭhaṅgika Sutta.--Về ngƣời bất xứng, ngƣời rất bất xứng, và
ngƣời xứng đáng (1).
(10)
A. ii. 220 f.

Aṭṭhaṅgika-magga Sutta.—Bát chánh đạo của bậc tôn giả là con
đƣờng đƣa đến vô vi (asaṅkhata) (1).
(1)
S. iv. 367.

Aṭṭhapuggala Sutta.—Hai bộ kinh nói về tám hạng ngƣời đáng
đƣợc đảnh lễ và cúng dƣờng (1).
(1)
A. iv. 292, 293.

Aṭṭhama.--Phật Độc giác đƣợc liệt kê trong danh sách các Phật
Độc giác (1).
(1)
M. iii. 70; ApA. i. 106.

Aṭṭhasata Sutta (*Pariyāya).—Kinh 108 Cảm Thọ. Mô tả 108
thọ, mỗi 36 thọ trong ba thời quá khứ, hiện tại và vị lai (1).
(1)
S. iv. 231.

Aṭṭhasadda Jātaka (N0. 418).--Chuyện Tám Tiếng Kêu. Thuyết
ở Jetavana. Một đêm nọ Pasenadi nghe tiếng kêu của bốn ngƣời
dƣới địa ngục. Ông đến tham kiến Phật (1). Phật thuật cho ông nghe
chuyện của vì vua ở Benāres trƣớc đây nghe tám tiếng kêu bất
thƣờng làm ông kinh sợ trong lúc ông đang ngồi trên giƣờng lúc nửa
đêm. Sợ hãi của ông chỉ chấm dứt khi đuợc Bồ Tát giải thích đó là
những tiếng kêu tự nhiên (2).
(1)
Chuyện đƣợc kể đầy đủ trong Lohakumbhi Jākata; J. iii. 43 f.
(2)
J. iii. 428-34.

Aṭṭhasahassa.—Một thị trấn trong Rohaṇa, Tích Lan (1), nằm về
phía Đông của Valaveganga hiện nay (2).
(1)
Cv. lxi. 24. lxxv. 154.          (2)
Xem Geiger, Cv. trans.,
227, n. 4.

Aṭṭhāna Jātaka (No. 425).—Chuyện của Những Sự Kiện Không Thể Xảy Ra. Về sự bất tín và phản bội của nữ nhơn. Một thƣơng gia

trẻ tên Mahādhana bảo trợ cho một tình nhơn, cho nàng 1000 đồng
ngày. Một hôm đến với nàng nhƣng không kịp lấy tiền đem theo,
chàng bị đuổi ra khỏi cửa. Kinh tởm, chàng bỏ đi tu khổ hạnh (1).
Chuyện đƣợc kể cho một tỳkheo muốn rời Tăng Đoàn vì một
nữ nhơn.
(1)
J. iii. 474 ff.

Aṭṭhāna Vagga.—Một nhóm ―bất khả‖; ví dụ nhƣ sự hiện diện
của hai Phật cùng lúc, hoặc hành động bất thiện mà đem lại quả tốt (1).
(1)
A. i. 26-30.

Aṭṭhānaparikappa Sutta.—Nói trong Atthasālinī (1); tham chiếu
Aṅguttara i. 222. Kinh thuyết rằng tứ đại thay đổi tính chất dễ hơn
một Thánh đệ tử, có lòng tin bất thối chuyển đối với Phật, Pháp và
Tăng, tái sanh vào địa ngục với súc sanh hoặc vào cõi ngạ quỷ.
(1)
p. 336.

Aṭṭhika Sutta.--Mộ số kinh nói về lợi ích của sự tu tập cốt tƣởng
(1)
.
(1)
S.v. 129 ff.

Aṭṭhipesī Sutta.--Thuyết về một quỷ đói trơ xƣơng mà
Mụckiềnkiên và Lakkhaṇa thấy gần Núi Linh thứu Gijjhakūṭa.
Ngƣời từng làm đồ tể giết trâu bò ở Rājagaha (1).
(1)
S. ii. 254.

Aṭṭhisena.—Bồ Tát. Ông xuất thân từ một gia đình Bàlamôn ở
Benares, theo học tại Takkasilā và trở thành nhà tu. Ông sống trong
vƣờn thƣợng uyển theo lời yêu cầu của vua, nhƣng không bao giờ xin
vua ân huệ gì dẫu có bị thôi thúc (1).
(1)
J. iii. 352 f.

Aṭṭhisena Jātaka (No. 403).--Chuyện Trí Giả Aṭṭhisena. Vài tỳkheo ở Ālavī đi xin vật liệu và sự hỗ trợ ở nhiều nơi để cất nhà cho họ. Dân chúng phiền hà và lánh mặt. Lúc Mahākassapa đến Ālavī, bà con chạy trốn tƣởng rằng ông là một trong những tỳkheo đi xin nói trên. Hỏi ra biết lý do, ông bèn trình lên Phật lúc Ngài đang ở

Aggālavacetiya. Phật khiển trách các tỳkheo, nói rằng trƣớc đây các
samôn và kẻ ẩn tu, dầu đƣợc các vua cho phép chọn lựa, vẫn không
bao giờ đi khất thực, vì quan niện rằng đi xin không vui thú mà cũng
chẳng thú vị gì. Trong dịp này Phật thuyết kinh Maṇikaṇṭha Jātaka
(1)
.
(1)
J. iii. 352 ff.

Aṭṭhissara.—Tên của Devadatta khi trở thành Phật Độc Giác sau
khi thọ khổ dƣới địa ngục (1).
(1)
DhA. i. 125; Mil. 111.

Aḍḍha Vagga.—Phẩm thứ 3 của Pañcaka Nipāta trong Chú giải
Jātaka (1).
(1)
J. iii. 211-227.

Aḍḍha Sutta [2].—Nói về vị Thánh đệ tử đƣợc gọi là giàu nhờ
thành tựu bốn pháp: lòng tịnh tín bất động đối với Phật, Pháp và
Tăng, và các giới (1).
(1)
S. v. 402.

Aḍḍhakāsī Therī.--Thời Phật Kassapa, bà là một tỳkheo ni trì giới cẩn thận, nhƣng bà lại gọi một nữ Trƣởng lão Alahán là đĩ điếm; do đó bà bị đoạ xuống địa ngục. Kiếp này, bà là con của một ngƣời gia thế giàu sang ở Rājagaha, nhƣng bà phải làm đĩ vì lời nói tội lỗi của kiếp trƣớc. Khi đƣợc nghe kinh Phật, bà xuất gia nhập Đạo tràng tỳkheo ni. Muốn đƣợc thọ đại giới, bà ra đi tìm đến Sāvatthi, nhƣng bị bọn phóng đãng chận đƣờng không cho đi. Bà bèn gởi ngƣời đến vấn Phật. Phật cho phép bà quy y qua một sứ giả (1). Trƣờng hợp của bà là một tiền lệ (2). Về sau bà đắc quả Alahán. Có ngƣời nghĩ rằng tên ―nửa-Kāsī‖ của bà có nghĩa là bà lấy 500 đồng mỗi lần đi khách; theo Phật Âm, kāsī bằng 1000 và cái gì có giá trị 1000 đƣợc gọi là kāsiya. Một nghĩa khác đƣợc ghi bởi Dhammapāla (4). Lợi tức của vua tích lũy mỗi ngày bằng 1000. Khách của Aḍḍhakāsī phải trả một số tiền nhƣ vậy mới đƣợc ngủ với bà một đêm. Chuyện này vinh vào những câu kệ nói về bà trong Therīgāthā (5); do đó bà đƣợc gọi là Kāsī. Nhƣng về sau nhiều ngƣời không có đƣợc 1000, chỉ trả phân

nữa cũng có thể sống với bà một ngày; vì vậy bà đƣợc biết dƣới tên
Aḍḍhakāsī.
(1)
Thig. vv. 25-6; ThigA . 30 ff.; Vin. ii. 277; Ap. ii. 610-11.
(2)
Sp. i. 242.           (3)
VT. iii. 360, n. 3; và VT. ii. 195-6,
n.3.                (4)
ThigA. 32.           (5)
v. 25.

Aḍḍhacandiya Thera.—Alahán. Trong kiếp trƣớc ông có cúng
dƣờng Phật Tissa một tràng hoa hình trăng liềm. Có lần ông làm vua
dƣới vƣơng hiệu Devapa (1).
(1)
Ap. i. 231.

Aḍḍhacelaka Thera.—Trong một tiền kiếp ông có dâng lên Phật
Tissa phân nửa y của ông. Ông làm vua 32 lần dƣới các vƣơng hiệu
Samanta và Odana. Ông đắc quả Alahán (1).
(1)
Ap. i. 134.

Aḍḍhabhūta Sutta.--Thuyết tại Trúc Lâm viên trong
Kalandakanivāpa. Tất cả đều bị đau khổ: mắt, nhãn vật, nhãn thức,
vân vân. (v.l. Andhabhūta) (1).
(1)
S. iv. 20-1.

Aḍḍhamāsaka.—Vua. Ông là một ngƣời nghèo khó ở Benares.
Ông tiết kiệm nữa xu (aḍḍha-māsaka) và giấu trong tƣờng gạch. Vợ
ông cũng có giấu nữa xu. Lúc có lễ hội, muốn cùng vợ đi dự, ông đi
sáu dậm dƣới nắng nóng để lấy tiền để dành. Thấy ông vừa đi vừa ca
hát ngang qua hoàng cung, và biết đƣợc mục đích của ông, vua
Udaya tặng ông nữa giang san. Ông chọn phân nửa có giấu nửa xu.
Về sau ông đi tu khổ hạnh. Chuyện của ông đƣợc kể trong
Gaṇgamāla Jātaka (1). Ông là tiền thân của Ānanda trong kiếp này
(2)
.
(1)
J. iii. 449 ff.; iv. 174.    Ibid., iii. 454.

Aṇimaṇḍavya.--Xem Maṇḍavya.

Aṇḍabharīgāmakūṭaka Sutta.--Chuyện của một kẻ lừa đảo sanh ra làm quỷ đói. Dái (aṇḍa) của ông khổng lồ. Ông là một trong số quỷ đói mà Mahāmoggallāna và bạn đồng hành của ngài là Trƣởng

lão Lakkhaṇa thấy trên đƣờng đi từ Gijjhakūta đến Rājagaha. Ông
từng là một quan toà ăn hối lộ ở Rājagaha; ông nhận tiền và xử
không công minh (1).
(1)
S. ii. 258      (2)
SA. ii. 162. (trong bài không thấy có số
[2])

Aṇḍabhūta Jātaka (No. 62).--Chuyện Cô Gái Trên Bảy Từng Lầu. Về bản tánh độc ác bẩm sanh của nữ nhơn. Một cô gái đƣợc dƣỡng dục trong môi trƣờng chỉ có nữ nhơn, ngoài chồng nàng là quốc sƣ của vua. Vị quốc sƣ muốn lấy kết quả của phƣơng pháp dƣỡng dục này để đánh bại vua trong cá cƣợc mà vua luôn luôn thắng: vua nói rằng sự thật là tất cả nữ nhơn đều phản trắc. Quốc sƣ muốn tạo nên ngoại lệ để chứng minh lời vua sai. Ông thành công trong lúc đầu. Nhƣng về sau nàng bắt đầu tằng tịu với anh bán bông và bị bắt quả tang (1). Tên của kinh là Aṇḍabhūta vì cô gái nói trong kinh đƣợc gìn giữ từ lúc còn là bào thai (aṇḍabhūta) trong bụng mẹ. Chuyện kể cho một tỳkheo có nhiều bâng khuâng vì đam mê của mình. (1) J. i. 289 ff.

Atappā-devā.—Vô Nhiệt Thiên. Bậc chƣ Thiên mà chúng sanh
ngƣỡng mộ nhƣ gƣơng tốt (1). Quý vị thuộc cõi Suḍḍhāvāsā (2).
Theo Phật Âm (3), chƣ Thiên này đƣợc gọi nhƣ vậy vì chƣ vị không
gây đau khổ cho ai cả (na kañci sattaṃ tapenti). Chƣ vị là những
Anahàm (4).
(1)
M. i. 289; iii. 103.       (2)
D. ii. 52; D. iii. 237.
(3)
DA. ii. 480; VibhA. 521.                 (4)
(in mất đoạn này).

Atarandā-mahābhodikkhandha.—Một làng ở Rohaṇa nơi mà
quân của Dhamilādhikāri dẹp bọn phiến loạn (1).
(1)
Cv. lxxv. 97.

Aticāri Sutta.--Về nữ nhơn phạm dâm sanh vào địa ngục (1). (1) S. iv. 242.

Atitti Sutta.—Không có sự thoả mãn trong việc mê ngủ, mê rƣợu và mê làm tình (1).

(1) A. i. 261.

Atideva.—Bồ Tát sanh ra làm Bàlamôn trong triều của Phật
Revata. Nghe Phật thuyết pháp, ông tự phong mình lên bậc cao hơn
(1)
. Ông trú trong thành phố Rammavatī (2).
(1)
J. i. 35; Bu. vi 10. Mbv. 10.      (2)
BuA. 134.

Atinivāsa Sutta.—Năm quả bất thiện của atinivāsa (1). (1) A. iii. 258.

Atipaṇḍita.--Vị Bồ Tát có lần sanh ra làm con của một thƣơng
nhơn ở Benares và có tên Paṇḍita. Ông hùn hạp với ngƣời tên
Atipaṇḍita; Atipaṇḍita muốn lừa gạt ông nhƣng không đƣợc (1).
(1)
J. i. 465 f.

1. Atimuttaka.—Nghĩa địa gần Benares, nơi chôn giấu đồ đạc
của bọn trộm cắp. Hai nhà tu khổ hạnh Maṇḍavya và Dīpāyana
sống tại đây (1).
(1)
J. iv. 28 f.

2. Atimuttaka.—Sadi, cháu của Saṅkicca. Trên đƣờng về nhà để
xin phép cha mẹ (theo lệnh của Saṅkicca) cho thọ đại giới, ông bị
bọn thảo khấu bắt và chỉ đƣợc thả ra khi hứa sẽ không tiết lộ sào
huyệt của chúng. Về sau thấy cha mẹ chọn đi con đƣờng ấy, ông
không nói nhƣ đã hứa. Khâm phục sự trung tín của ông, bọn cƣớp
muốn xuất gia với ông. Ông đƣa họ đến ông Saṅkicca rồi sau đó
trình lên Phật (1).
Vào thời Phật Atthadassi, ông là một phú gia thƣờng cúng
dƣờng sƣ sãi sau khi Phật nhập diệt (2).
Ông đƣợc kể nhƣ là một ngƣời rất sáng giá trong dòng tộc (3).
Tên ông thƣờng đƣợc đọc là Adhimuttaka.
(1)
DhA. ii. 252-3; SA. i. 44-5; xem thêm ThagA. ii. 11 f. nói rằng
ông bị cƣớp bắt sau khi đắc quả Alahán. Nhiều chi tiết khác cũng
khác biệt.                (2)
Ap. i. 88.         (3)
SA. i. 45.

Atimuttaka-sāmanera Vatthu.— Xem Atimuttaka [2].

Atimbara.—Quan đại thần của Dūṭṭhagāmaṇi (1). (1) SdS. 77.

Atītānāgatapaccuppanna Suttas.--Gồm ba kinh. Thấy rằng các
hành (saṅkhāra) vô thƣờng, khổ và vô ngã, Thánh đệ tử không tiếc
nuối quá khứ, không hoan hỷ vị lai, hƣớng đến yếm ly, ly tham,
đoạn diệt đối với tƣơng lai (1).
(1)
S. iii. 19-20.

Atītena Sutta.—Thấy rằng mắt, tai, vân vân., của quá khứ đều vô
thƣờng, Thánh đệ tử nhàm chán và nên ly tham (1).
(1)
S. iv. 151.

1. Atula.—Ƣubàtắc ở Sāvathi. Ông đi cùng 500 ngƣời khác đến nghe Revata giảng, nhƣng ông này không giảng vì chỉ muốn độc cƣ. Nổi giận, ông đến gặp Xálợiphất; nghe qua lời phàn nàn, Xálợiphất bèn giảng cho ông bài Vi Diệu Pháp dài. Phiền lòng, ông viếng Ānanda và kể lại chuyện ấy; Ānanda thuyết cho ông một bài kinh ngắn. Thất vọng, ông tìm Phật; Phật chỉ cho ông biết rằng ông quá vội vã trong việc kết tội ngƣời khác. Sau bài pháp, Atula và các bạn đồng hành chứng Sơ Quả (1). (1) DhA. iii. 325-9.

2. Atula.—Xà vƣơng. Bồ Tát trong thời Phật Sumana. Ông cho
tấu nhạc Phật nghe và cúng dƣờng đôi y lên Phật (1).
(1)
J. i. 34; Bu. v. 15 f.; Mbv.10.

3. Atula.—Xà vƣơng. Bồ Tát trong thời Phật Vipassi. Ông cúng
dƣờng Phật chiếc ghế vàng nạm ngọc (1).
(1)
J. i. 41; Mbv. 11; Bu. xx. 10f.

4. Atula.—Y sĩ thù thắng đƣợc kê tên trong danh sách với sáu vị
nữa (1).
(1)
Mil. 272.

5. Atula.—Con của Sikhī, sau thành Phật Sikhī. Mẹ ông là Sabbakāmā (1).

(1) Bu. xxi. 17; DA. ii. 422.

Atulamba.—Cây xoài do nghệ sĩ xiệc Bhaṇḍu-kaṇṇa hoá ra để
làm cho hoàng tử Mahāpanāda cƣời. Xoài có tên là Vessavana và
không ai có thể tiếp cận đƣợc (1).
(1)
J. iv. 324; xem thêm ii. 397.

Atulya.—Một nhà vua.     Một tiền kiếp của Trƣởng lão
Āsanatthavika. Ông làm vua bảy lần với tên Atulya trong 27 kiếp
trƣớc (1).
(1)
Ap. i. 255.

1. Atta Sutta.— Bạn hữu với thiện làm cho sung mãn Bát chánh
đạo (1).
(1)
S. v. 36.

2. Atta Sutta.—Tỳkheo bạn hữu với thiện làm cho sung mãn Bát
chánh đạo (1).
(1)
S. v. 37.

Attakāra Sutta.—Nói về cá tính và vô cá tính; thuyết để trả lời
các câu hỏi của một Bàlamôn (1).
(1)
A. iii. 337 f.

Attānuvāda Sutta.—Về bốn loại sợ hãi: sợ hãi tự mình trách, sợ
hãi ngƣời khác trách, sợ hãi hình phạt, và sợ hãi ác thú (1).
(1)
A. ii. 121 f.

Attadaṇḍa Suta.—Kinh thứ 15 của Phẩm Aṭṭhakavagga trong Sutta Nipāta (1). Phật thuyết kinh này lúc Ngài đi giảng hoà giữa hai dân tộc Sakiya và Koliya, và là kinh cuối cùng Phật thuyết trong nhơn duyên này. Sau khi nghe kinh, hai bên giải quyết đƣợc mối bất hoà, và mỗi bên có 500 ngƣời xuất gia vào Tăng Đoàn theo nghi thức ehibhikkhupabbajjā (2). Kinh nói về nhiều khía cạnh khác nhau của sự tự chủ và mô tả một ngƣời đƣợc gọi là mâu ni (muni). (1) Sn. 182 f.        (2) SnA. 566-9; J. v. 413-4.

Attantāpa Sutta.—Về ngƣời tự hành xác mình nhƣ tỳkheo khổ
hạnh, ngƣời làm khổ kẻ khác nhƣ đồ tể, ngƣ phủ, vân vân., và ngƣời
hành hạ cả mình lẫn ngƣời khác nhƣ vua chúa (1).
(1)
A. ii. 203 ff.

Attadattha Thera.—Khi Phật cho biết Ngài sẽ nhập diệt trong vòng bốn tháng tới, nhiều vị phàm tăng (puthujjana-monk) đến ở gần Phật nhƣng chẳng biết làm gì. Chỉ có Trƣởng lão Atthadattha chọn sống độc cƣ và tích cực thực hiện ý định xuất gia của mình trong lúc Phật còn tại thế. Việc làm của ông đến tai Phật, Ngài hết lòng tán thán ông và lấy ông làm ví dụ cho những ngƣời khác. Sau bài pháp của Phật, ông đắc quả Alahán (1). (1) DhA. iii. 158-64.

Attahita Sutta.—Kinh Tự Tại. Ba kinh về bốn hạng ngƣời trên
thế gian: vì lợi của mình, vì lợi của ngƣời; vì lợi của mình và ngƣời;
không vì lợi của mình và ngƣời (1).
(1)
A. ii. 97 ff.

Attadīpa Vagga.—Phẩm 5: Tự Mình Làm Hòn Đảo, Chƣơng 1:
Tƣơng Ƣng Uẩn, Tập 3: Thiên Uẩn, Saṃyutta Nikāya (1). Gồm 10
kinh nói về bản tánh của sắc và tự ngã.
(1)
S. iii. 42 ff.

Attadīpa Sutta.—Tỳkheo phải nƣơng tựa nơi mình, nƣơng tựa
nơi Pháp. Họ phải tìm nguồn gốc của sự vật trong tánh vô thƣờng
của ngũ uẩn (1).
(1)
S. iv. 42 f.

Attāḷhidhātusena Vihāra.—Tự viện xây bởi vua Dhātusena (1). (1) Cv. xxxviii. 49.

Atthakaraṇa Sutta.—Pasenadi thƣa với Phật rằng lúc ngồi trong án đƣờng (atthakaraṇa) nghe các Sátđếlỵ đại phú, Bàlamôn đại phú, cũng nhƣ các phú hào dụng ý nói lời vọng ngôn vì dục vọng, ông rất ngán ngẩm. Phật giảng giãi rằng những hành động đó là nguồn đau khổ kéo dài của họ trong thời gian lâu (1) (v.l. Aṭṭa*).

(1) S. i. 74 f.

Atthakāma Vagga.—Phẩm thứ 5 của Eka Nipāta trong
Jātakaṭṭhakathā (1).
(1)
J. i. 234-61.

Atthakula Sutta.—Về lý do tại sao một số gia đình có tài sản
khổng lồ nhƣng không giữ đƣợc lâu (1).
(1)
A. ii. 249 f.

1. Atthadassī.—Vị Phật thứ 14 trong số 24 Phật. Ông sanh ở Sobhana trong hoa viên Sucindhanu; cha mẹ ông là Sāgara và Sudassanā (1). Ông đƣợc đặt tên nhƣ vậy vì lúc ông sanh ra dân chúng tìm đƣợc kho tàng chôn giấu từ lâu. Phu nhơn ông là Visākhā và con ông là Sena (Sela theo Chú giải Buddhavaṃsa). Ông sống 10.000 năm và làm viên ngoại ở ba nơi—Amaragiri, Suragiri, và Girivāhana. Ông rời nhà bằng ngựa tên Sudassana. Trong thời gian tám tháng sống khổ hạnh ông đƣợc long nữ Sucindharā đem cho cơm nấu với sữa. Long nhơn Dhammaruci cho ông cỏ để lót ngồi dƣới gốc cây cầy (campaka, có nhựa trắng dùng để thắp đèn), nơi ông đạt thành chánh quả. Ông thuyết bài pháp đầu tiên trong vƣờn Anomā gần Anoma. Đệ tử chánh của ông là hoàng tử Santa và Upasanta, con của giáo sĩ ở Sucandaka. Hai nữ đệ tử chánh của ông là Dhammā và Sudhammā. Abhaya làm thị giả cho ông; Nakula và Nisabha là nam cƣ sĩ và Makilā và Sumandā là nữ cƣ sĩ của ông. Bồ Tát là một tỳkheo khổ hạnh tốc rối (jaṭila) Susīma ở Campaka, từng cúng dƣờng Phật một vòng hoa đem từ cõi chƣ Thiên về. Atthadassī thị tịch lúc 100.000 tuổi tại Anomārāma trong Anupama; xá lợi của ông đƣợc chia đi nhiều nơi. Ông thị hiện trong Maṇḍakappa cùng với hai vị nữa là Piyadassī và Dhammadassī (2). (1) Bu. xv.; BuA. 178 ff.                   (2) J. i. 39.

2. Atthadassī.—Trƣởng lão ở Tích Lan từng cùng với hai vị nữa
là Buddhamitta và Buddhadeva yêu cầu Jātakaṭṭhakathā đƣợc soạn
thảo (1). Ông có thể là vị từng trú ở Mahāvihāra trong Anurādhapura
(2)
.
(1)
J. i. 1; Gv. 68.        (2)
Xem Pāli Lit. of Ceylon, 125.

3. Atthadassī.—Một       trong    những   vua   thần   thoại   của
Kapilavatthu (1).
(1)
Dīp. iii. 41.

4. Atthadassī.—Trƣởng lão ở Tích Lan mà nhiều ngƣời cho là tác
giả của Bhesajjamañjūsā và từng là trƣởng nhóm Pañca-mūla-
pariveṇa (1).
(1)
Pāli Lit. of Ceylon, 215.

Atthavasa Vagga.—Phẩm 17: Phẩm Thứ Mƣời Bảy, Chƣơng Hai
Pháp, Aṅguttara Nikāya (1). Đề cập đến việc Phật chế lập học giới
cho các tỳkheo về sự hành trì thiền chỉ (samatha) và thiền quán
(vipassanā) để trị tham ái, vân vân.
(1)
A. i. 98-100.

1. Atthavyākhyāna.—Sách về văn phạm hay luận bình (1) do
Cūlabuddha (Tích Lan) viết.
(1)
Sās. 34; Bode: Pāli Lit. of Burma, 28.

2. Atthavyākhyāna.—Bởi Culla-Vajira (Tích Lan) (1). (1) Cv. 60.

3. Atthavyākhyāna.—Gandhavaṃsa nói rằng Atthāvyākhyāna do
Culla-Vimalabuddhi viết theo quan niệm riêng của ông chớ không
bị lệ thuộc vào ai cả (1).
(1)
Gv. 70.

Atthasandassaka Thera.—Alahán. Vào thời Padumuttara ông là
một Bàlamôn tên Nārada. Thấy Phật đƣợc chăm sóc bởi các tỳkheo
trong lúc du hành, ông tán thán Phật bằng ba dòng kệ*. Ông sanh ra
làm vua Sukhita (1) vào 130 kiếp trƣớc. Có thể ông chính là Trƣởng
lão Nāgita.
(1)
Ap. i. 168.

Atthasālinī (Aṭṭhasālinī).—Pháp Tụ Luận Chú. Chú giải của Phật Âm về Dhammasaṅganippakaraṇa của Abhidhamma Piṭaka.

Thoạt tiên Chú giải đƣợc viết ở Ấn Độ, nhƣng sau đó có thể đƣợc tu
chính ở Tích Lan vì trong ấy có nói đến (2) Samantapāsādikā, nhiều
Aṭṭhakatha khác nhau và Visuddhimagga.
(1)
Mhv. xxxvi. 225; Sās. 31.       (2)
pp. 97-8.

Atthassadvāra Jātaka (No. 84).—Chuyện Cửa Ngõ Hạnh Phúc.
Bồ Tát có lần sanh ra làm một bá hộ ở Benares. Ông có ngƣời con
rất thông minh nhƣng cũng rất lo âu cho tâm linh mình lúc chàng mới
11 tuổi. Một ngày nọ cậu hỏi cha những đƣờng đƣa tới hạnh phúc;
cậu đi theo các đƣờng ấy khi đƣợc cha cho biết.
Chuyện đƣợc kể liên quan đến một cậu bé tƣơng tợ, con của
một bá hộ ở Sāvathi. Không trả lời đƣợc, cha cậu đƣa cậu đến gặp
Phật đang ngụ tại Jetavana (1).
(1)
J. i. 366-7.

―Atthinukhopariyāya‖ Sutta.—Có phƣơng cách nào làm cho
tỳkheo có thể nói rằng mình đã đạt đƣợc tuệ? ―Có,‖ Đức Phật trả lời;
nhìn một vật hay nghe một tiếng, tỳkheo nhận ra bằng nhãn tuệ hoặc
trí tuệ, dẫu vật hay tiếng ấy có làm ngƣời hân hoan hay không.
Phƣơng pháp ấy dẫn đến trí tuệ, khác với niềm tin, lời đồn, vân vân.
(1)
.
(1)
S. i. 138.

Atthirāga Sutta.—Mọi sống còn đều tuỳ thuộc vào tứ thực:
kabaliṅkāra (đoàn thực), phassa (xúc thực), manosañcetanā (tƣ
thực), viññāṇa (thức thực). Đƣợc dẫn giải bằng nhiều ẩn dụ (1).
(1)
S. ii. 101-6.

Attho Sutta.—Xem Virocana-asurinda Sutta.

Athabbana (Āthabbana).—Một lãnh vực hiểu biết mà tỳkheo
không đƣợc biết đến (1). Khi nói cùng với Tam Vệđà, đó là nhánh thứ
tƣ; còn nhánh thứ năm là utihāsa (2). Athabbana đƣợc giải nhƣ là
āthabbaṇika-manta-payoga (sự buôn bán wonder-worker) (3).
(1)
Sn. vs. 927.              (2)
DA. i. 247.       (3)
SnA. ii.
564.

Athalayunnāḍa.—Một quận ở miền Nam Ấn Độ (1). (1) Cv. lxxvi. 261.

Athalayūru-naḍāḷvāra.—Một tộc trƣởng Damila (1). (1) Cv. lxxvi. 140, 260; lxxvii, 27.

Andata Vagga.—Phẩm thứ 4, Chƣơng 1 Pháp, Aṅguttara Nikāya
(1)
. Gồm 10 kinh về tâm không điều phục.
(1)
A. i. 6 f.

Adaḷidda Sutta.—Ngƣời không bần cùng là ngƣời làm sung mãn
bảy giác chi (1).
(1)
S. v. 100.

Adassanā Sutta.—Trên thế gian có nhiều ý kiến vì không hiện
kiến ngũ hành (saṅkhārā), bản tánh của ngũ hành, vân vân. (1).
(1)
S. iii. 260.

Aditi.—Mẹ của mặt trời có tên là Ādicca đƣợc giải nhƣ Aditiyā
putto (1).
(1)
DA. iii. 963.

Adinna Sutta.—Ít hơn là các chúng sanh từ bỏ lấy của không
cho. Và nhiều hơn là các chúng sanh không từ bỏ lấy của không cho
(1)
. [Theo HT. Thích Minh Châu, 1993].
(1)
S. v. 469.

Adinnapubbaka.—Bàlamôn ở Sāvathi, cha của Maṭṭhakuṇḍalī,
có tên nhƣ vậy vì không bao giờ ông cho ai vật gì cả. Về sau, khi
Maṭṭhakuṇḍalī (sanh về cõi trời) viếng ông và khuyên ông quy y
Phật, ông mời Phật và tỳkheo theo Phật về nhà trai tăng. Sau bữa trai
tăng Maṭṭhakuṇḍalī thị hiện trở lại, và Adinnapubbaka đắc Sơ Quả (1)
sau khi nghe Phật thuyết pháp.
(1)
DhA. i. 25-30; VvA. 322 f.

Addilaraṭṭha.—Vƣơng quốc. Vào một thuở nọ, trong vƣơng
quốc này có một nhà nghèo tên Kotūhaḷaka mà trong thời hiện tại là
bá hộ Ghosita. Kotūhaḷaka và gia đình rời vƣơng quốc vì đói kém (1).
(1)
DA. i. 317; MA. i. 539.

Adīnasattu.-- Xem Alīnasattu.

Adukkhamasukhī Sutta.—Một nhóm 26 khế kinh nói về những
dị giáo đề cập đến linh hồn (1).
(1)
S. iii. 20-2.

Addha Vagga.—Phẩm 7: Phẩm Thắng, Chƣơng 1: Tƣơng Ƣng
Chƣ Thiên, Saṃyutta Nikāya (1). Chú giải Saṃyutta (2) gọi đó là
Anvavagga.
(1)
S. i. 39-41.         (2)
SA. i. 75. Xem thêm KS. i. 54, n.
4.

Addhariyā-brāhmaṇā.—Chữ thấy trong danh sách của các sƣ
Bàlamôn trong kinh Tam Minh (Tevijja Sutta) (1). Họ dạy sự cộng trú
với Phạm Thiên. Đó chính là các Bàlamôn Adhvaryu.
(1)
D. i. 237.

Addhuvasīla.—Một thanh niên trộm đồ trang sức nhằm đoạt quả
tim của con gái của thầy mình. Chàng không thành công trong ý đồ.
Chuyện đƣợc kể trong kinh Sīlavīmaṃsana Jātaka (1).
(1)
J. iii. 18-20.

Adhanapāli.—Nói lên nhƣ một ví dụ của một cái tên (1). (1) J. i. 403.

Adhamma.—Một thiên thần Kāmāvacara, Devadatta, trong một
kiếp trƣớc. Ông hiện ra trong những ngày chay và khiển trách nam
giới sống đời bất thiện. Có lần ông gặp Dhamma (Bồ Tát) và cùng
nhau bàn luận giữa không trung. Khi cuộc luận bàn kết thúc,
Adhamma đâm đầu thẳng xuống địa ngục (1).
Xe của ông đƣợc gọi là Adhammayāna.
(1)
J. iv. 100-3.

Adhamma Vagga.—Phẩm 10: Phẩm Phi Pháp, Chƣơng Một
Pháp, Aṅguttara Nikāya (1). Gồm 42 kinh đại khái nói về những bất
hạnh, bất lợi, bất lạc, đau khổ gây ra bởi tỳkheo mô tả cái không phải
pháp là pháp và ngƣợc lại.
(1)
A. i. 16-19.

Adhamma Sutta.—Ba kinh mô tả pháp (dhamma) và phi pháp
(adhamma) cùng những đặc tính khác biệt giữa chúng (1). Trong kinh
thứ ba Ānanda giải thích cặn kẽ những gì Phật đã thuyết vắn tắt cho
tỳkheo.
(1)
A. v. 222 ff.

Adhammavādī.—Một tỳkheo sống ngay sau khi Phật Kassapa
diệt độ. Phạm tội, ông bị đồng nghiệp Dhammavādi kết án; ông dụ
dỗ một số tỳkheo thông hiểu luật (vinayadhara) đƣa ra lời phê ex
parte có lợi cho ông (1). Hai tỳkheo trách nhiệm lời phê này là
Hemavata và Sātāgira (1).
(1)
SnA. i. 195-7.

Adhammika Sutta.—Những tai hại gây ra bởi sự không quang
minh chính trực của vua và những lợi lạc do sự quang minh chính
trực của vua đem lại (1).
(1)
A. ii. 74 f.

Adharaṭṭeri.—Một thị trấn ở miền Nam Ấn Độ (1). (1) Cv. lxxvii. 69.

Adhikakkā.--Một bến nƣớc làm chỗ tắm nổi tiếng mà khách hành
hƣơng thƣờng xuống tắm để tẩy tội lỗi trần tục. Có tên trong danh
sách sông ngòi và bãi tắm (1).
(1)
M. i. 39.

Adhikaraṇa Vagga.—Phẩm 2: Phẩm Tranh Luận, Chƣơng Hai Pháp, Aṅguttara Nikāya. Gồm 10 kinh nói về giá trị của sự tự xét trong các cuộc tranh luận và những đề tài khác, ví nhƣ lý do đƣợc

sanh lên cõi thiện hay cõi dữ, dễ duôi với sự vô luân, tính cách thiêng
liêng của từ Pháp, vân vân. (1).
(1)
A. i. 52-8.

Adhikaraṇasamatha Vagga.—Phẩm của Suttavibhaṅga nói về thủ tục dàn xếp các tranh luận.

Adhicitta Sutta.—Kinh Tăng Thƣợng Tâm. Đức tính mà tỳkheo
cần có để phát triển tâm thức tối thắng (higher consciousness) (1).
(1)
A. ii. 256 f. Đƣợc trích dẫn trong Chú giải Vibhaṅga, 229 f.

Adhicchattiya Thera.—Alahán. Trong một kiếp trƣớc ông có
đặt chiếc lọng lên tháp xá lợi của Phật Atthadassī (1). Ông và
Sāmidatta (2) có thể là một (v.l. Chattādhichattiya).
(1)
Ap. i. 170.       (2)
ThagA. i. 189.

Adhigama Sutta.—Kinh Chứng Đắc. Về đức tánh cần thiết cho
sự thành tựu và làm sung mãn những trạng thái tốt (1).
(1)
A. iii. 431 f.

1. Adhimutta.—Một Bàlamôn ở Sāvatthi. Không bằng lòng với
quan điểm của giới Bàlamôn, ông đi tìm sự cứu rỗi ở nơi khác. Đƣợc
nghe Phật thuyết pháp nhơn dịp cúng dƣờng Jetavana, ông xuất gia,
gia nhập Tăng Đoàn và sau đó đắc quả Alahán (1). Ông có câu kệ về
một ít tỳkheo to béo trong Theragāthā (2).
Vào thời Phật Padumuttara ông là một Bàlamôn hữu học và
tu theo lối khổ hạnh. Sau đó, ông gặp Phật, dâng Phật chiếc áo bằng
vỏ cây và đặt kệ tán thán Ngài. Ông có thể chính là Sabbakittika
trong Apadāna (3).
(1)
ThagA. i. 224.          (2)
v. 114.            (3)
i. 323-4.

2. Adhimutta.—Xem Atimuttaka [2].

Adhimutti Sutta.—Kinh Thắng Giải. Thuyết cho Ānanda về 10
thần lực của Tathāgata (1).
(1)
A. v. 36 f.

Adhokuraṅgāma.—Một làng trong quận Āḷisāra trên miền Bắc
Tích Lan; một thành lũy nơi đó Gajabāhu bị Parakkamabāhu I bắt
(1)
.
(1)
Cv. lxx. 171.

Adhogaṅgā.—Xem Gaṅgā.

Adhopupphiya Thera.—Bồ Tát. Trong một kiếp trƣớc ông là
một ẩn sĩ có nhiều thần lực ở Hy Mã Lạp Sơn . Ông có dâng bông
lên Đại đệ tử của Phật Sikhī là Abhibhū. Sau đó ông bị trăng nuốt
(1)
.
(1)
Ap. i. 128-9.

Anaṅgana Jātaka.—Đƣợc đề cập trong Chú giải Aṅguttara
Nikāya (1), trong số các kinh Bổn Sanh do Phật thuyết tại Saṅkassa
để trả lời cho Sāriputta. Không có chuyện nào dƣới tên này đƣợc
thấy trong Chú giải Jātaka, nhƣng kệ dẫn trong Chú giải Aṅguttara
đƣợc thấy trong Jhānasodhana Jākata (2), một tên khác. Một
Anaṅgana Vatthu đƣợc kể trong Samantapāsādikā (3), song quy dẫn
không rõ ràng và có thể quy dẫn về Anaṅgana Suta (infra).
(1)
i. 74.            (2)
J. i. 473 f.     (3)
i. 158.

Anaṅgana Sutta.—Do Sāriputta thuyết và Moggallāna nhận xét
về bản chất của các cấu uế (aṅganāni) nhƣ tham, sân, si, ác, bất thiện,
tham dục và về lợi lạc của sự xem xét chính mình và diệt trừ cấu uế
(1)
.
(1)
M. i. 24 ff.

Anataṃ Sutta.—Xem Anta.

Anaṇaka Sutta.—Bốn niềm vui lớn của viên ngoại: vui làm chủ
nhơn, có tài sản, không nợ nần, và không bị chê trách (1).
(1)
A. ii. 69 f.

Anaticārī Sutta.—Ngƣời nữ nhơn không thông dâm sẽ sanh lên
thiên đàng (1).
(1)
S. iv. 244.

1. Anatta Sutta.—Kinh Vô Ngã. Thuyết cho Rādha ở Sāvathi
để trả lời câu hỏi của ông ―Thế nào là vô ngã?‖(1).
(1)
S. iii. 196.

2 và 3 Anatta Suttas.—Kinh Vô Ngã. Cơ duyên nhƣ nhau.
Rằng cái gì không có ngã phải đoạn trừ lòng dục và tham (1).
(1)
S. iii. 199 và 201.

4. Anatta Sutta.—Kinh Vô Ngã. Đƣợc tu tập, ý niệm ―vô ngã‖
đƣa đến lợi ích lớn (1).
(1)
S. v. 138.

Anattaniya Sutta.—Kinh Vô Ngã. Cái gì vô ngã, phải đoạn trừ
lòng dục (1).
(1)
S. iii. 78.

Anattalakhaṇa Vatthu.—Chuyện về 500 tỳkheo. Thấy đƣợc
quá khứ của họ, Phật khuyên họ nên nhìn lại sự ―ích kỷ‖ của các uẩn
(1)
. Quý vị tỳkheo này dành hết thì giờ của mình để thiền về đề tài này
trong vòng 20.000 năm theo sự phân phối của Phật Kassapa.
(1)
DhA. iii. 406-7.

Anattalakhaṇa Sutta.—Thuyết năm ngày sau kinh
Dhammacakkapavattana Sutta cho nhón năm tỳkheo Pañcavaggiya;
quý vị này đắc quả Alahán sau khi nghe hết bài kinh (1). Vô ngã đƣợc
thấy trong ngũ uẩn và ngũ uẩn đều vô thƣờng và khổ. Kinh không đề
cập đến câu hỏi chớ có hay không có ngã; kinh chỉ nói rằng ngũ uẩn
vô ngã.
Trong Saṃyutta Nikāya (3) kinh đƣợc gọi là Pañca Sutta, con
số 5 ngụ ý kinh đã đƣợc nhóm Pañcavaggiyā nghe.
(1)
Vin. i. 13-14; J. i. 82; iv. 180; Dpv. i. 34; MA. i. 390; AA. i.
57, 84.           (2)
iii. 66 f.

1. Anattā Sutta.—Tất cả các uẩn đều vô ngã. Biết vậy, Thánh đệ tử cảm thấy khiếp sợ và không còn trở lui trạng thái này nữa, tức thoát vòng sanh tử (1).

(1) S. iii. 21.

2. Anattā Sutta.—Nhƣ trên (1). (1) S. iii. 77.

3. Anattā Sutta.--Tất cả các căn (mắt, tai, vân vân.), trần (sắc,
thanh, vân vân.) ngoại (bāhira) và nội (ajjhatta) đều vô ngã (1).
(1)
S. iv. 2, 4, 6.

4. Anattā Sutta.--Tất cả đều vô thƣờng (1). (1) S. iv. 28.

Anattena Sutta.—Tham và dục vô ngã nên phải đƣợc đoạn trừ (1). (1) S. iii. 178.

Anatthatāya Sutta.—Tâm không đƣợc điều phục dẫn đến bất lợi
lớn (1).
(1)
A. i. 16.

Anatthapucchakabrāhmaṇa Vatthu.—Chuyện của một
Bàlamôn hỏi có phải Phật chỉ biết các thiện pháp hay biết cả các ác
pháp. Phật không có sự nghi ngờ (1).
(1)
DhA. ii. 227-9.

Ananutappiya Sutta.—Do Sāriputta thuyết về ngƣời tỳ kheo
phải tự phạt mình để không có cơ hội cho sự ăn năn (1).
(1)
A. iii. 294 f.

Ananusociya Jātaka (No. 328).—Chuyện Khóc Ngƣời Chết. Bồ Tát sanh ra làm một Bàlamôn giàu có ở Benares. Sau khi học xong ở Takkasilā, ông đƣợc cha mẹ khuyến khích lập gia đình. Bị áp lực, ông đồng ý với điều kiện cha mẹ tìm ra một nữ nhơn nhƣ hình tƣợng vàng mà ông muốn nặn ra. Mai dong đƣợc gởi đi nhiều nơi và họ tìm ra cô gái 16 tuổi tên Samillabhāsinī trong vƣơng quốc Kāsi. Cô cũng không muốn lấy chồng nhƣng chìu lòng mẹ cha. Tuy thành đôi lứa, chàng và nàng sống đời độc thân. Khi cha mẹ qua đời hai ngƣời biếu hết tài sản và đi tu theo lối khổ hạnh. Samillabhāsinī chết vì kiết

lỵ do thức ăn không sạch gây ra. Đi khất thực về, Bồ Tát thấy nàng nằm chết trên ghế dài, nhƣng vẫn thản nhiên trai thực dƣới sự ngạc nhiên của ngƣời chung quanh. Đƣợc hỏi, ông trả lời: ―Sao tôi phải khóc? Cái gì có đặc tánh tan hoại thì tan hoại.‖ Chuyện đƣợc kể liên quan đến một địa chủ tuyệt vọng lúc vợ ông mất. Thấy đƣợc nhơn duyên (upanissaya) của ông, Phật đến gặp ông và kể cho ông nghe câu chuyện, do đó ông đạt Sơ Quả (1). (1) J. iii. 92-7.

Ananussuta Sutta.—Năm thần lực của Tathāgata (1). (1) A. iii. 9 f.

Ananta.—Xà vƣơng đƣợc đề cập dƣới Anantapokkharaṇī,
nhƣng không có chỗ nào trong kinh xƣa nói tới. Ông còn đƣợc gọi là
Anantabhoga. Xem chi tiết trong Epic Mythology (pp. 23-4) của
Hopkins.

Anantakāya.—Một viên tuỳ tùng của vua Milinda đƣợc vua phái
đi hộ vệ Nāgasena từ tự viện đến Sāgala. Dọc đƣờng ông hỏi
Trƣởng lão về linh hồn. Trƣởng lão dùng Vi Diệu Pháp giải thích
cho ông nghe; ông rất thích thú và theo đạo luôn (1). Có thể đó là
Antiochus, tuỳ tùng của Menander (2).
(1)
Mil. 30-1.      (2)
Milinda Questions, I. xix., xlii.

Anantajāli.—Một nhà vua. Một tiền kiếp của Bhājanadāyaka
vào 53 kiếp trƣớc (1) (v.l. Antarajāli).
(1)
Ap. i. 218.

Anantajina.—Mỹ từ dành cho Phật. Lúc đạo sĩ ngoại đạo
(ājivika) Upaka thấy Phật và nghe nói về những thành tựu của Ngài,
ông dùng từ Anantajina để tán thán Ngài (1). Sau đó, khi có cãi vã với
vợ ông là bà Cāpā, ông tìm đến Phật ở Sāvatthi và dùng từ
Anantajina để hỏi tìm Ngài (2).
(1)
ThagA. i. 220.                 (2)
Ibid., 222; SnA. i. 260;
MA. i. 389.

Anantapokkharaṇī.—Hồ nƣớc do Parakkamabāhu I xây trong
Pulatthipura. Tam cấp vòng quanh hồ đƣợc thiết kế nhƣ hình Xà
vƣơng Ananta khoanh tròn (1).
(1)
Cv. lxxiii. 120.

Anantarapeyyāla.—Một chƣơng của Vidhura Jātaka (1). (1) J. vi. 304.

Anantarabhaṇḍaka-tittha.—Một bến nƣớc trên Mahāvāluka-
gaṅgā ở Tích Lan (1).
(1)
Cv. lxxii. 16.

Anantavā Sutta.—Kinh Vô Biên. Nói về thế gian nhƣ vô biên (1). (1) S. iii. 215.

1. Anabhirati Jākata (No. 65).—Chuyện Nỗ Bất Mãn. Nữ nhơn
không thể đƣợc xem nhƣ của riêng tƣ. Họ là chung của tất cả; lòng
mến khách của họ phải đƣợc chia xẻ cho mọi ngƣời.
Một Bồ Tát có lần làm nhà giáo thù thắng ở Benares. Một
học trò của ông thấy vợ ông ngoại tình, không chịu đƣợc, bèn bỏ học.
Bị hỏi tại sao, ngƣời học trò kể lại mọi chuyện của bà vợ thầy mình;
ông bèn an ủi cậu học trò bằng cách nói rằng tất cả nữ nhơn đều
không chính chuyên.
Chuyện đƣợc kể cho một ƣubàtắc trên đƣờng đến viếng Phật.
Lần nọ khi biết vợ mình không chung tình, ông cãi với vợ và không
đến tịnh xá nữa (1).
(1)
J. i. 301-2; xem thêm DhA.iii. 348 ff., chi tiết ghi ở đây có phần
hơi khác biệt.

2. Anabhirati Jākata (No. 185).—Chuyện Tâm Bất Tịnh. Nói
với một Bàlamôn trẻ ở Sāvatthi, ngƣời thuộc lòng ba kinh Vệđà. Khi
chàng cƣới vợ, tâm chàng tối sầm. Chàng đến yết kiến Phật. Phật nói
chuyện vui vẻ và qua câu chuyện, chàng khám phá thấy trí nhớ của
mình bị sa sút. Phật cho biết Ngài cũng bị nhƣ vậy hồi trƣớc. Tâm
minh mẫn rất cần cho trí nhớ (1).
(1)
J. ii. 99-101.

Anabhirati Sutta.—Kinh Tâm Bất Tịnh. Ý nghĩ chán ghét thế
gian, nếu đƣợc tu tập, sẽ rất hữu ích (1).
(1)
S. v. 132.

Anabhirati-bhikkhu Vatthu.--Chuyện của một sƣ bất tịnh. Vì bận đi học xa, sƣ không đƣợc gọi về kịp thời để thấy mặt cha lần chót. Lúc trên giƣờng bệnh cha sƣ có đƣa cho em sƣ 100 đồng để cho sƣ. Thoạt tiên nhà sƣ khƣớc từ, nhƣng sau đó sƣ có ý muốn lấy và hoàn tục. Sự do dự làm sƣ sanh bệnh và sƣ đƣợc đƣa tới Phật. Phật bảo sƣ kể ra những gì muốn mua sắm với số tiền đó, rồi nói rõ rằng của thừa hƣởng nhỏ quá và không có tiền của nào đủ để thoả mãn nhu cầu của ngƣời đời. Phật thuyết kinh Mandhātā Jātaka để minh họa lời nói của Ngài (1). (1) DhA. iii. 238-45.

Anabhisamaya Sutta.—Thuyết cho Du sĩ ngoại đạo
Vacchagotta. Có một số kiến sai khác khởi lên ở đời vì vô kiến đối
với sắc, vân vân. (1).
(1)
S. iii. 260.

Anamatagga Saṃyutta.—[15] Chƣơng 4: Tƣơng Ƣng Vô Thỉ,
Saṃyutta Nikāya. Nói về Vô thỉ là luân hồi (1). Sau lần Kết tập thứ
ba, Trƣởng lão Rakkhita đến Vanavāsa, thuyết kinh này tại đây, và
giáo hóa 60.000 ngƣời (2). Mahinda cũng thuyết kinh này tại
Nandanavana ở Anurādhapura (3) chỉ bốn ngày sau khi đến Tích Lan.
Các tỳkheo Pātheyyaka đắc quả Alahán sau khi nghe Phật thuyết
kinh này (4).
(4)
S. ii. 178 ff.                           (2)
Mbv. xii. 32 f.
(3)
Ibid., xv. 186; Sp. i. 81; Mbv. 114.        (4)

DhA. ii. 32.

Anāgata Sutta.—Năm loại sợ hãi dự đoán khả dĩ giúp tỳkheo
sống trong rừng thêm nhiệt tâm và năng động (1).
(1)
A. iii. 100 f.

Anāgatavaṃsa.—Một bài kệ về Phật tƣơng lai Metteyya do Trƣởng lão Kassapa (1) ở quận Coḷa (2) viết. Bài kệ có lẽ dựa trên một

bài viết trƣớc (3). Có một phụ chú (ṭīkā) viết bởi một Upatissa, có thể
là tác giả của Mahābodhivaṃsa. Những câu mở đầu của bài kệ viết
rằng chuyện đƣợc Phật kể theo lời thỉnh cầu của Xálợiphất. Về câu
chuyện, xem J.P.T.S., 1886, pp. 32 ff.
(1)
Gv. 61.          (2)
Svd. v. 1204.                (3)
P.L.C.,
160 f.

Anāgāmī Sutta.—Kinh Bất Lai. Sáu đức tánh cần thiết cho sự
đắc quả Bất lai (1).
(1)
A. iii. 421.

Anāgāmi-thera Vatthu.—Chuyện của một tỳkheo đắc quả
Anahàm. Nhƣng khi đệ tử hỏi, ông không nói về sự chứng đắc này.
Sau khi chết, ông tái sanh về Suddhāvāsā. Đệ tử của ông thƣơng
tiếc ông, nhƣng không biết hết sự thật, và đƣợc Phật chỉ đƣờng đắc
quả (1).
(1)
DhA. iii. 288-9.

Anātha.—Phật Độc Giác của 31 kiếp trƣớc.                Trƣởng lão
Uddālapuphiya có cúng dƣờng ngài bông uddāla (3).
(3)
Ap. i. 288.

Anāthapiṇḍika.—Cấp Cô Độc. Seṭṭhi ở Sāvatthi, thù thắng nhờ cúng dƣờng rất rộng rãi. Ông gặp Phật lần đầu tiên ở Rājagaha một năm sau khi Phật đắc đạo (1); ông đến Rājagaha vì công việc làm ăn. Anh vợ ông cũng là một bá hộ nhƣng ở Rājagaha. Lúc đến nhà thăm anh, ông ngạc nhiên thấy anh tự tay lo nấu nƣớng cúng dƣờng Phật và đệ tử của Ngài; bữa cơm linh đình đến nổi ông tƣởng chừng nhà anh có tiệc cƣới hoặc đƣợc vua ngự. Biết ra lý do, ông rất mong đƣợc yết kiến Phật, và hôm sau ông đƣợc diện kiến với Phật (4). Vì quá nôn nao với cuộc diện kiến, đêm trƣớc đó ông thức giấc những ba lần. Sáng sớm hôm sau ông lên đƣờng đến Sītavana, nơi Phật đang lƣu trú; trời còn tối nhƣng ông vẫn đi nhờ có Sīvaka, một dạxoa tốt bụng đƣa đƣờng với nhiều lời khuyến khích. Hơn nữa, lòng mộ đạo thành khẩn của ông đã làm bóng đêm tan biến. Lúc đến nơi, Anāthapiṇḍika đƣợc quỷ thần mở cửa cho vào. Bấy giờ Phật đang đi thiền tới lui trong không khí dịu mát của ban

mai. Phật tiếp ông. Phật nói với ông về nhiều khía cạnh của pháp Ngài giảng dạy. Anāthapiṇḍika liền ngộ đạo và đắc quả Dự lƣu. Ông mời Phật thọ trai ngày hôm sau và tự tay dâng mọi vật thực, dầu rằng ông anh bá hộ, ông Thị trƣởng Rājagaha và Bìnhsa vƣơng đều muốn đƣợc đóng góp. Sau buổi trai thực mà ông tự tay cúng dƣờng, ông thỉnh Phật lƣu lại Sāvatthi trong mùa mƣa sắp tới. Phật nhận lời và nói rằng: ―Ồ viên ngoại, các Nhƣ Lai vui thú với sự cô độc.‖ ―Thƣa Đấng Chí tôn, con hiểu, con hiểu,‖ viên ngoại bạch Phật. Lúc xong công việc ở Rājagaha, Anāthapiṇḍika trở về Sāvatthi. Ra về, ông dặn dò bạn và ngƣời thân (3) chuẩn bị chỗ ở, công viên, nhà nghỉ, và quà dọc theo đƣờng về Sāvatthi để đón rƣớc Phật. Biết ý Phật khi Ngài chấp nhận lời mời, Anāthapiṇḍika tìm một nơi tĩnh mịch gần Sāvatthi, chỗ mà Phật có thể nghỉ lại, và thấy vƣờn Jetakumāra thích hợp nhứt. Ông mua vƣờn này với giá rất đắc và xây Jetavanārāma trong đó (4). Việc làm này và nhiều điều thiện khác dành cho Sāsana làm Anāthapiṇḍika nổi tiếng là ngƣời bố thí hào phóng nhứt (5). Gia chủ Anāthapiṇḍika có tên riêng là Sudatta, nhƣng luôn luôn đƣợc gọi là Anāthapiṇḍika (ngƣời cứu giúp kẻ bần cùng) vì tính hào phóng của ông; nhƣng ông rất hoan hỷ khi Phật gọi tên riêng của ông (7). Ông trả 180 triệu để mua Jetavana, một số tiền tƣơng tợ để xây tịnh xá, và 180 triệu nữa để làm lễ cúng dƣờng. Ông nuôi ăn 100 tỳkheo trong nhà, cộng thêm khách, dân làng, ngƣời tàn tật, vân vân. Năm trăm chỗ lúc nào cũng đƣợc dành sẵn cho khách vãng lai (8). Cha của Anāthapiṇḍika là Bá hộ Sumana (9). Phu nhơn của Anāthapiṇḍika là Bà Puññalakkhaṇā (10); ông bà có một trai là Kāla và ba gái là Māha-Subhaddā, Cūla- Subhaddhā và Sumanā. Dâu của ông bà là Sujātā, con của Bá hộ Dhanañjaya và em gái út của BàVisākhā. Cô dâu rất cao ngạo và đối xử tệ với kẻ ăn ngƣời ở (11). Dầu đƣợc cha khuyến khích, con trai ông không mấy mộ đạo. Sau cùng chàng đƣợc cho tiền mới chịu đi nghe Phật thuyết pháp (12). Ba gái, trái lại, rất sùng đạo và luôn luôn giúp cha trong việc tiếp đãi tỳkheo. Hai ngƣời con đầu đắc Sơ quả, lập gia đình và ở bên chồng. Còn Sumanā đắc Nhị Quả và cứ độc thân. Thất vọng vì không tìm đƣợc tấm chồng nàng tuyệt thực đến chết; nàng tái sanh vào cõi Trời Đâu suất (13).

Kinh Bhadraghaṭa Jātaka có nói đến cháu của ông Anāthapiṇḍika hoang phí gia tài thừa hƣởng lên đến 400 triệu. Đƣợc chú cho lần đầu 1000 và lần sau 500 để đi buôn, nhƣng ngƣời cháu này tiêu pha hết. Anāthapiṇḍika còn cho hai bộ quần áo nữa. Hết tiền anh xin thêm nhƣng bị chú tống cổ ra khỏi nhà. Ngƣời ta thấy anh nằm chết dọc bên tƣờng rào. Sách còn kể chuyện cô gái tên Puṇṇā, một gia nhơn trong nhà của Anāthapiṇḍika. Một lần nọ, Phật rời Jetavana ra đi chuyến du hành thƣờng lệ. Vua, Anāthapiṇḍika, và nhiều nhà tai mắt khác tìm cách ngăn cản nhƣng không đƣợc. Nhƣng Puṇṇā thuyết phục đƣợc Phật. Để tƣởng thƣởng, Anāthapiṇḍika nhận nàng làm dƣỡng tử (15). Vào ngày chay (uposatha), cả nhà ông ăn chay; họ luôn luôn giữ ngũ giới rất cẩn thận (J. iii. 257). Nghe kể rằng có một thợ cày của ông quên ngày chay và ra đồng làm việc; sau đó nhớ lại, anh nhứt định không ăn và chết đói. Anh tái sanh lên cõi chƣ Thiên (16). Anāthapiṇḍika có cơ sở buôn bán trong làng ở Kāsi; ông dặn ngƣời quản lý phải cúng dƣờng tỳkheo đi ngang qua đó (17). Ông có một gia nhơn với cái tên không hên là Kālakaṇṇi (nguyền rủa); Kālakaṇṇi từng chơi với Anāthapiṇḍika lúc nhỏ. Một ngày xui xẻo nọ, Kālakaṇṇi bƣớc chơn vô chỗ làm ăn của chủ khiến bạn của ông thấy và phản đối Anāthapiṇḍika nuôi ngƣời có tên đen nhƣ vậy trong nhà, nhƣng ông không nghe lời bạn. Một hôm lúc Anāthapiṇḍika bận đi công chuyện, trộm viếng nhà ông, Kālakaṇṇi nhanh trí đuổi đƣợc trộm đi (18). Một chuyện tƣơng tợ đƣợc kể về một ngƣời bạn khác của ông cũng đƣợc ông mƣớn làm (19). Nhƣng không phải ai làm cho ông đều thông minh. Một chị ở của ông thấy con ruồi đậu trên mẹ ông bèn lấy chày đập và làm chết bà (20). Một con ở khác mƣợn vợ ông món trang sức rồi đi chơi với bạn, bị một ngƣời đàn ông muốn gạt lấy đồ trang sức của cô. Biết ý đồ của ngƣời này, cô đẩy ông xuống giếng và liệng đá đến chết (21). Chuyện của ngƣời chăn bò tên Nanda của Anāthapiṇḍika đƣợc kể ở nơi khác (s. v. Nanda). Các bạn của ông Anāthapiṇḍika không phải đều là ngƣời tốt: ông có ngƣời bạn làm chủ quán rƣợu (22).

Vì sự quảng đại vị tha ông Anāthapiṇḍika nghèo dần. Tuy nhiên ông vẫn tiếp tục bố thí dầu chỉ có trong tay hạt thức ăn của chim hay cháo hẩm. Một đêm nọ nữ thiên canh cửa nhà ông xuất hiện báo cho ông biết gia tài ông đã cạn kiệt; nghe nói mỗi lần Phật hay tỳkheo đến, nữ thiên phải rời nơi trú ngụ, do đó bà sanh ganh tị. Bà đi ra với con và không dễ tìm nơi tạm trú nên phải tìm hỏi nhiều thiên thần kể cả Sakka. Sakka khuyên bà nên tìm cách đòi lại cho Anāthapiṇḍika số nợ 180.000 và 180.000 nữa đang nằm dƣới đáy biển, luôn cả 180.000 không có giấy tờ. Bà làm thành công và đƣợc nhận trở về (23). Mỗi ngày Anāthapiṇḍika đều đều đến viếng Phật hai lần, có lúc đi với bạn (24). Lần nào ông cũng đem theo vật thực cúng dƣờng các tỳkheo trẻ. Đƣợc biết ông không bao giờ hỏi Phật điều gì sợ làm bận rộn Ngài. Ông cũng không muốn Phật phải nói pháp cho ông nghe để đổi lại sự hào phóng của ông (25). Tuy nhiên Phật tự động nói pháp nhiều lần. Các pháp này, đƣợc ghi trong Aṅguttara Nikāya, nói về sự quan trọng có tâm đƣợc gìn giữ chu đáo nhƣ nhà có đầu hồi đƣợc bảo vệ cẩn thận (26); về những lợi lạc mà ngƣời nhận thức ăn có đƣợc (đời sống, sắc đẹp, hạnh phúc, sức lực); về bốn bổn phận tạo nên nhiệm vụ của một viên ngoại mộ đạo (gihisāmikiccāni) (27)— (cúng dƣờng y, thực phẩm, thuốc men, chỗ ở); về bốn điều kiện thành công rất khó đạt (tài sản tạo ra bằng cách chơn chánh, lời nói thiện, sống lâu, tái sanh trong hạnh phúc; về bốn loại hạnh phúc mà viên ngoại muốn tìm (làm chủ, tài sản, không nợ, không bị chê trách) (28) . Cũng có nói về năm hình thức hoan hỷ do có đƣợc tài sản bằng cách chơn chánh (hoan hỷ--do mình cũng nhƣ ngƣời thân và bạn mình biết, an toàn lúc cần, khả năng trả thuế và chi tiêu cho đạo mình, cúng dƣờng để đƣợc tái sanh hạnh phúc) (29); năm thứ mong cầu khó thành đạt (sống lâu, sắc đẹp, hạnh phúc, tiếng tăm, điều kiện tốt để tái sanh) (30); năm hành động tội lỗi biến ngƣời thành ác độc (làm hại đời sống, vân vân.) (31); thiếu sáng suốt trong sự thoả mãn cúng dƣờng mà quên tự hỏi mình có cảm nhận đƣợc sự vui sƣớng sanh ra từ sự dễ duôi chăng (một cảnh cáo nhẹ nhàng dành cho Anāthapiṇḍika) (32). Phật thuyết kinh Velāma Sutta để động viên Anāthapiṇḍika lúc ông nghĩ không còn cơ hội cúng dƣờng vật thực quý giá lên tỳkheo vì bị lâm vào cảnh sa sút (33). Một dịp khác Phật kể cho ông

nghe sở dĩ Dự lƣu hạnh phúc vì ngƣời không còn sợ hãi nữa: sợ bị sa địa ngục, sống với thú, trong cõi của ngạ quỷ, hay trong những cõi bất hạnh khác; phần ông chắc sẽ đạt thành chánh quả (34). Trong kinh khác, Phật nói với Anāthapiṇḍika rằng không phải phú gia nào cũng biết vui thú một cách chính đáng và hữu ích (35) . Có ít nhứt một kinh trả lời Anāthapiṇḍika hỏi về quà biếu và ngƣời đáng nhận quà (36). Cũng đƣợc biết rằng ông có thỉnh ý Phật về đám cƣới của con gái ông là Cūla Subhaddā (37). Anāthapiṇḍika chết trƣớc Phật. Lúc bị bệnh nặng ông có cho ngƣời đi mời Xálợiphất đến (có lẽ ông không muốn làm bận lòng Phật). Xálợiphất đến với Ānanda và nói kinh Anāthapiṇḍikovāda Sutta (38). Ông hết đau khi ông chú tâm vô đời sống phạm hạnh và những hành động mộ đạo của ông. Ông bèn dâng hai vị Trƣởng lão thức ăn trong nồi của ông và sau đó ông tắt thở, tái sanh lên cõi Tusita. Cùng đêm hôm ấy ông viếng Phật ở Jetavana và nói lời ca tụng Jetavana cũng nhƣ Xálợiphất đang sống tại đó, khuyến cáo những ngƣời khác nên theo lời dạy của Phật. Trên thiên giới ông sẽ sống lâu nhƣ Visākhā và Sakka (39). Một số sự việc liên quan đến Anāthapiṇḍika đƣợc ghi lại trong nhiều kinh Bổn Sanh khác nhau. Có lần ông đƣợc nhờ điều tra trƣờng hợp của một tỳkheo ni mang thai (40). Một lần nọ Phật du hành khỏi Jetavana, Anāthapiṇḍika rất buồn vì không còn ai để ông kính vấn an; theo lời đề nghị của Phật, một nhánh của cây Bồ Đề đƣợc trồng trƣớc cửa Jetavana (J. iv. 229). Một lần khác, có một Bàlamôn nghe nói đến vận may của Anāthapiṇḍika bèn xin đến gặp để học tìm. Ngƣời tìm thấy trên mồng con gà trống trắng của Anāthapiṇḍika. Ngƣời bèn xin con gà và ông không ngần ngại biếu. Nhƣng cái vận may ấy chợt bay đi, đến đậu trên gối, rồi trên nữ trang và sau cùng trên đầu của bà Anāthapiṇḍika. Ƣớc muốn của vị Bàlamôn không nhƣ ý (41). Anāthapiṇḍika bị phỉnh hai lần. Một lần ông bị dụ uống thứ rƣợu pha chế. Thoạt tiên ông kinh ngạc thái độ xấc láo của bọn bất lƣơng, nhƣng sau đó ông tìm cách giáo hoá làm họ sợ và trốn biệt (42). Lần thứ nhì bọn cƣớp phục kích ông trên đƣờng về; nhờ nhanh chơn ông thoát nạn (43).

Mỗi lần viếng Phật, Anāthapiṇḍika luôn luôn thuật lại những
gì ông nghe thấy và Phật kể những điều tƣơng tợ xảy ra trong quá
khứ. Kinh Bổn Sanh Phật thuyết liên quan đến vấn đề gồm có:
Apaṇṇaka, Khadiraṅgāra, Rohiṇī, Vāruṇī, Puṇṇapāti, Kālakaṇṇi,
Akataññū, Verī, Kusaṇāli, Siri, Bhadraghaṭa, Visayha, Hiri,
Sirikālakaṇṇī, và Sulasā (44).
Anāthapiṇḍika không những là một thƣơng gia lanh lợi mà
còn là một nhà hùng biện nhiệt tình. Aṅguttara Nikāya có kể chuyến
thăm các Paribbājaka khi ông không biết làm gì hay hơn. Rồi một
cuộc tranh luận xảy ra liên quan đến quan điểm của họ và giáo pháp
của Phật do ông trình bày. Ông thuyết làm các Paribbājaka phải lặng
thinh luôn. Khi Phật nghe kể, Phật tán thán và cảm phục tài tranh
luận của ông.
Thời Phật Padumattara, Anāthapiṇḍika là viên ngoại ở
Haṃsavatī. Một hôm ông nghe Phật nói đến một đệ tử cƣ sĩ đƣợc
xem là ngƣời cúng dƣờng hổ trợ bậc nhứt của Phật. Ông bèn quyết
tâm bắt chƣớc làm ngƣời cúng dƣờng bậc nhứt vào một kiếp sau.
Mong ƣớc của ông thành tựu nhƣ ý trong hiện kiếp. Anāthapiṇḍika
đôi khi đƣợc gọi là Mahā Anāthapiṇḍika để phân biệt với Cūla
Anāthapiṇḍika.
(1)
Chuyện đƣợc kể trong Vin. ii. 154 ff; SA. i. 240 ff., etc.
(2)
Vin. ii. 155-6.                          (3)
Ông có rất nhiều bạn và
ngƣời quen và là adeyyacaco, loc. cit., p. 158. Xem J. i. 92, nói rằng
Anāthapiṇḍika là ngƣời chịu mọi phí tổn. Chi phí cho mỗi tịnh xá là
1.000 đồng. Tịnh xá xây cách nhau một do tuần.                                 (4)
q. v. cho
chi tiết.            (5)
A. i. 25.                                 (6)
AA. i. 208; MA. i.
50.                              (7)
Vin. ii. 156.                 (8)
AA. i. 208-9.
Theo DhA. i. 128, mỗi ngày ông nuôi ăn 1.000 tỳkheo; nhƣng J. iii.
119 nói rằng có tỳkheo đến từ xa trễ bữa ăn và bị chết đói.
(9)
AA. loc. cit.                (10)
J. ii. 410; J. iii. 435. Bà là em của
bá hộ ở Rājagaha. SA. i. 240.                          (11)
J. ii. 347.                  (12)

Xem s. v. Kāla.                   (13)
DhA. i. 128 f.                          ( 14) J. ii.
431.                 (15)
MA. i. 347-8.                            (16)
MA. i. 540-1.
(17)
Vin. iv. 162 f.                          (18)
J. i. 364 f.
(19)
Ibid., 441.                 (20)
Ibid., 248 f.                  (21)
J. iii.
435.                 (22)
J. i. 251.                   (23)
DhA. iii. 10 ff.; J. i. 227
ff.                  (24)
J. i. 95 ff.; theo J. i. 226, ông đi ba lần.

(25)
DhA. i. 3.                  (26)
A. i. 261 f.                 (27)
Cũng có
dẫn chứng trong S. v. 387, theo đó, Anāthapiṇḍika tỏ ra rất mãn
nguyện vì chƣa bao giờ chểnh mảng.                                 (28)
Đƣợc kể trong A.
ii. 64 ff.            (29)
A. iii. 45-6.                           (30)
A. iii. 47-8.
(31)
Ibid., 204.                             (32)
Ibid., 206-7.
(33)
A. iv. 392 ff.                                     (34)
Ibid., 405 f., xem
thêm S. v. 387 f.                           (35)
A. v. 177 ff.                (36)
A. i. 63-
3.                    (37)
DhA. iii. 466.                          (38)
M. iii. 258 f; xem
thêm S. v. 380-7, có ghi lại những sơ xuất xảy ra trong chuyến thăm
viếng ấy.                         (39)
DA. iii. 740.                          (40)
J. i. 148.
(41)
J. ii. 410 f.               (42)
J. i. 268.                   (43)

Ibid., 413.                                 (44)
Xem chi tiết dƣới mỗi tên.
(45)
A. v. 185-9.

Anāthapiṇḍika Vagga.—[2] Chƣơng 2: Tƣơng Ƣng Thiên Tử
(Devaputta Saṃyutta), Saṃyutta Nikāya. Có ghi một số kệ do chƣ
Thiên bạch Phật trong nhiều dịp khác nhau; chƣ Thiên sau cùng là
Anāthapiṇḍika (tái sanh trong cõi chƣ Thiên) (1).
(1)
S. i. 51 ff.

1. Anāthapiṇḍika Sutta.—Giống nhƣ Anāthapiṇḍikovāda Sutta (infra), nhƣng phần lớn kinh này dùng lời an ủi, dũng cảm và khuyến khích do Tôn giả Xálợiphất nói cho Anāthapiṇḍika nghe; đƣợc biết sau khi nghe kinh ông hết đau đớn. Không thấy đề cập đến lời khuyên không nên bám vào những vật chất thế sự hay đến cái chết của Anāthapiṇḍika ngay sau đó.           Nhƣng có nói đến việc Anāthapiṇḍika mời hai Trƣởng lão Ānanda và Xálợiphất thọ trai từ trong nồi của ông. Hai trƣởng lão ra đi sau khi thọ trai xong và cám ơn ông. Ānanda trình cuộc viếng thăm và giáo giới lên Phật; Ngài tán thán đại tuệ của Xálợiphất (1). (1) S. v. 380-5.

2. Anāthapiṇḍika Sutta.—Tên của kinh trên, nhƣng Ānanda
đƣợc xem nhƣ ngƣời khuyên bảo và Anāthapiṇḍika nhƣ ngƣời cho
rằng mình không có phạm một giới hoà kính tại gia nào
(gihisāmīcakāmi sikkhā padāni) (1).
(1)
S. v. 385-7.

3. Anāthapiṇḍika Sutta.—Ghi lại chuyến viếng thăm Phật của
Anāthapiṇḍika. Phật nói về Thánh đệ tử làm cho tịnh chỉ năm căn
sợ hãi, hận thù (pañca-bhayāni verāni) thành tự bốn Dự lƣu phần
(sotapattiyaṅgāni) (1).
(1)
S. v. 387-9.

Anāthapiṇḍika-putta-Kāla Vatthu.—Về cuộc nói chuyện của
con ông Anāthapiṇḍika là Kāla (q. v.) (1).
(1)
DhA. iii. 189-92.

Anāthapiṇḍikovāda         Sutta.—Do         Sāriputta   nói   cho Anāthapiṇḍika nghe lúc ông hấp hối. Đó là lời cổ võ ông không nên bám víu vào pháp hữu vi. Nghe nói rằng sau khi nghe kinh ông khóc lớn vì chƣa bao giờ ông đƣợc nghe bài thuyết giáo nhƣ vậy. Ngay sau đó ông tắt hơi, tái sanh làm vị Thiên, và đến viếng Phật ở Jetavana (1). Trong kinh, Sāriputta nói rằng thuyết giáo nhƣ vậy không thể thuyết cho hàng cƣ sĩ áo trắng mà chỉ dành cho tỳkheo đã đƣợc thọ giới đứng đắn (2). Nhiều ngƣời cho rằng lời nói này cho thấy học thuyết bí truyền của Đạo Phật. Anāthapiṇḍika yêu cầu những kinh nhƣ thế nên đƣợc nói cho giới cƣ sĩ trẻ nghe. (1) M. iii. 258-63.           (2) Ibid., 261.

Anāthapiṇḍika-Seṭṭhi Vatthu.—Chuyện của Thiên nữ giữ cửa
nhà Anāthapiṇḍika (1).
(1)
DhA. iii. 9 ff.; xem chi tiết nơi Anāthapiṇḍika.

Anāthapiṇḍikassārāma.—Xem Jetavana.

Anālaya Sutta.—Phật thuyết cách diệt sự chấp trƣớc và con
đƣờng đến đó (1).
(1)
S. iv. 372.

Anāsava.—Phật độc giác, có tên trong danh sách của 100 Phật độc giác từng trú trên núi Isigili (1).

(1) M. iii. 70; Ap. i. 107.

Anāsava Sutta.—Kinh Vô Lậu Hoặc. Phật dạy vô lậu hoặc và
con đƣờng đến vô lậu (1).
(1)
S. iv. 369.

Anikadatta.—Xem Anikaratta.

Anikaratta.—Ngƣời trị vì Vāraṇavatī. Ông đến Mantāvatī cầu
hôn với Sumedhā nhƣng không đƣợc vì Sumedhā xuất gia thọ giới
tỳkheo ni sau khi giáo hóa Anikaratta và đám tuỳ tùng của ông (1)
(v.l. Anikadatta).
(1)
Thig. v. 462-515; ThigA. 279 f.; Ap. ii. 512.

1. Anicca Vagga.—Phẩm 2: Vô thƣờng, Chƣơng 1: Tƣơng Ƣng
Uẩn (Khandha Saṃyutta) (1).
(1)
S. iii. 21-5.

2. Anicca Vagga.—Phẩm 1: Vô thƣờng, Chƣơng 1: Tƣơng Ƣng
Sáu Xứ (Saḷāyatana Saṃyutta) (1).
(1)
S. iv. 1-6.

3. AniccaVagga.—Phẩm 5: Vô Thƣờng, Chƣơng 1: Tƣơng Ƣng
Sáu Xứ (Saḷāyatana Saṃyutta) (1).
(1)
S. iv. 28-30.

1. Anicca Sutta (Xem thêm Yadanicca Sutta).—Thuyết tại
Sāvatthi rằng năm uẩn đều vô thƣờng (1).
(1)
S. iii. 21.

2. Anicca Sutta.—Thuyết tại Sāvatthi để trả lời câu hỏi của một
tỳkheo (1).
(1)
S. iii. 21.

3. Anicca Sutta.--Thuyết tại Sāvatthi để trả lời câu hỏi của
Rādha (1).
(1)
S. iii. 195.

4. Anicca Sutta.—Nhƣ [3]; đối với những gì vô thƣờng, dục phải
đƣợc đoạn trừ (1).
(1)
S. iii. 199.

5. Anicca Sutta.—Nhƣ [4] (1). (1) S. iii. 200.

6. Anicca Sutta.--Tất cả các ngoại căn (giác quan) đều vô thƣờng
(1)
.
(1)
S. iv. 1-2.

7. Anicca Sutta.—Nhƣ trên. Căn quá khứ, hiện tại và vị lai đều
vô thƣờng (1).
(1)
S. iv. 3-4.

8. Anicca Sutta.--Về sự vô thƣờng của cảm thọ (sense-
perception) bên ngoài (1).
(1)
S. iv. 5.

9. Anicca Sutta.--Tất cả đều vô thƣờng (1). (1) S. iv. 28.

10. Anicca Sutta.--Cả ba thọ--lạc thọ, khổ thọ, bất lạc bất khổ
thọ-- đều vô thƣờng (1).
(1)
S. iv. 214.

11. Anicca Sutta.—Tu tập tƣởng vô thƣờng đƣợc lợi ích lớn (1). (1) S. v. 132.

1. Aniccatā Sutta.—Đệ tử nhận thức đƣợc vô thƣờng của các uẩn
không còn tái sanh (1).
(1)
S. iii. 44-5.

2. Aniccatā (hay Sañña) Sutta.--Đƣợc tu tập và làm cho sung
mãn, tƣởng vô thƣờng đoạn tận dục tham, sắc tham, vô minh, và ngã
mạn (1).
(1)
. S. iii. 155-7.

Aniccadhamma Sutta.—Dục tham đối với những pháp có bản
chất vô thƣờng đều phải đƣợc đoạn tận (1).
(1)
S. iii. 199.

Aniccā Sutta.—Về bảy bậc đáng đƣợc cung kính và cúng dƣờng
(1)
.
(1)
A. iv. 13-14.

1. Anitthigandhakumāra.—Bồ Tát sanh ra là con của một vì vua
trị vì Benares. Ông ghét nhìn thấy nữ nhơn cho đến lúc ông say mê
một nàng kỹ nữ. Ông và nàng bị đuổi ra khỏi cung. Hai ngƣời vô
sống trong rừng, tại đây nàng dụ dỗ một tỳkheo khổ hạnh và đánh
cắp thần thông của ông. Bồ Tát biết đƣợc sự việc bèn bỏ rơi nàng và
bắt đầu tu khổ hạnh. Chuyện đƣợc kể trong Cullapalobhana-Jākata
No. 263 (1).
(1)
J. ii. 329-31.

2. Anitthigandhakumāra.—Câu chuyện nhƣ trên và đƣợc kể
trong Mahāpalobhana Jākata, No. 507 (1).
(1)
J. iv. 469-73.

3. Anitthigandhakumāra.—Một Anitthigandha khác ở Sāvatthi. Chàng chỉ chịu thành hôn nếu cô gái đẹp hơn tƣợng chàng tạc. Mai dong đƣợc gởi đi khắp nơi và họ tìm đƣợc một cô gái 16 tuổi ở Sāvatthi có đủ điều kiện chàng đòi hỏi. Đám cƣới đƣợc tiến hành, nhƣng cô dâu chết trên đƣờng về nhà chồng vì quá mảnh mai yếu đuối. Nghe tin dữ, chàng vô cùng thất vọng và đau buồn không kể xiết. Thấy tình trạng của chàng, Phật đến nhà nói pháp cho chàng nghe. Sau khi nghe hết bài pháp chàng đắc quả Dự lƣu. Chuyện này đƣợc gọi là Anitthigandhakumāra Vatthu (1). (1) DhA. iii. 281-4. Xin so sánh với chuyện trong Kusa Jātaka.

4. Anitthigandhakumāra.—Phật Độc Giác. Ông là vƣơng tử của vì vua trị vì Benares. Trong kiếp trƣớc vào thời Phật Kassapa, ông làm tỳkheo trong 20,000 năm. Chuyện của ông giống nhƣ chuyện [3] kể trên; ngƣời con gái đƣợc chọn là công nƣơng của vua

xứ Maddava trị vì tại Sāgala. Khi công nƣơng chết trên đƣờng về
nhà chồng, vƣơng tử suy tƣ nhiều và thành Phật Độc Giác (1). Có một
bài kệ về ông trong kinh Khaggavisāna Sutta (2).
(1)
SnA. 67 ff.; ApA. i. 126-7.        (2)
Sn. p. 6. v. 36.

Anitthigandhakumāra Vatthu.—Xem Anitthigandhakumāra [3].

Anidassana Sutta.—Sự không thấy và con đƣờng đƣa đến đó (1). (1) S. iv. 370.

Animitta Sutta.—Vô Tƣớng Kinh. Do Mụckiềnliên thuyết; ghi
lại niềm an lạc vô biên (vô tƣớng tâm định—animittacetosamādhi)
mà ông có lần chứng nghiệm (1).
(1)
S. iv. 268.

Animisa-cetiya.—Tháp xây tại chỗ Phật ngồi sau tuần lễ thành
đạo. Ngài ngồi không nháy mắt nơi chỗ ngồi thành đạo này. Chỗ
nằm trên phía Bắc của cội Bồ Đề (1).
(1)
J. i. 77.

Aniyata.—Chƣơng 3: Bất Định, Pārājikā, Suttavibbhaṅga (1). (1) Vin. iii. 187-94.

Aniruddha.—Xem Anuruddha.

Anivatta Brahmadatta.—Vua trị vì Benares; đƣợc gọi nhƣ vậy
vì không bao giờ ông bỏ lỡ việc nữa chừng. Một hôm ông ra công
viên thấy lửa cháy rừng, ông mong mọi tạp nhiễm của ông bị thiêu
rụi. Sau đó ông thấy ngƣời câu để xẩy con cá to, ông muốn mình
đƣợc thoát nhƣ cá. Ông tái sanh làm Phật Độc Giác (1).
Có một bài kệ về ông trong Khaggavisāna Sutta (2).
(1)
SnA. i. 114-5; ApA. i. 159-60.          (2)
Sn. v. 62.

Anissukī Sutta.—Nữ nhơn có lòng tin, lòng tàm, lòng quý, không phẩn nộ, và có trí tuệ, sau khi mạng chung, sẽ sanh lên cõi tốt lành (1).

(1) S. iv. 244.

Anīgha.—Phật độc giác, có tên trong danh sách của 100 Phật độc
giác từng trú trên núi Isigili (1).
(1)
M. iii. 70; ApA. i. 107.

1. Anīkaṅga.—Vƣơng tử của Vua Vikkamabāhu II. Chàng bị
Vīradeva giết (1).
(1)
Cv. lxi. 40.

2. Anīkaṅga.—Đƣợc biết nhƣ là Mahādipāda. Năm 1209 ông
giết hoàng tử chấp chánh Dhammāsoka và bị Vikkantacamūnakka
giết (1) sau 17 ngày trị vì ở Pulatthinagara.
(1)
Cv. lxxx. 43.

Anītika Sutta và Anītikadhamma Sutta.—Về vô lậu và con
đƣờng đến đó (1).
(1)
S. iv. 371.

Anukampaka Sutta.—Năm cách để tỳkheo tỏ bày sự cảm mến
của mình với cƣ sĩ hộ trì (1).
(1)
A. iii. 263 f.

Anukevaṭṭa.— Một Bàlamôn giỏi về chiến thuật. Mahosadha
dùng ông để đánh Cūlaṇi-Brahmadatta lúc ông chiếm vƣơng quốc
Videha. Anukevaṭṭa giả làm kẻ phản bội dân tộc ông đƣợc
Brahmadatta tín nhiệm và khuyên Brahmadatta lui binh (1).
(1)
J. iv. 406-9.

Anugāra.--Du sĩ ngoại đạo khổ hạnh thù thắng, từng sống trong
Paribbājakārāma ở Moranīvāpa tại Veḷuvana gần Rājagaha. Có lẽ
ông là một trong những bạn của Sakuludāyi có mặt lúc Phật đến
viếng ông này (1).
(1)
M. ii. 1.

Anuggaha Sutta.—Chánh niệm (belief) có năm điều lợi lạc (1). (1) A. iii. 20-1.

Anujīvisamiddha.—Một tộc trƣởng của Damila, đồng minh của
Kulasekhara (1).
(1)
Cv. lxxvii. 33.

Anujjā (v.l. Anojā).—Phu nhơn của Vidhurapaṇḍita. Bà có
1,000 ngƣời con; bà gọi tất cả về để tạm biệt Vidhura lúc ông ra đi
với Puṇṇaka (1). Bà đƣợc xem nhƣ ngƣời nữ nhơn rất can đảm.
(1)
J. vi. 290.

Anutīracārī.—Con rái có sự tranh cãi với một con rái khác vì con
cá. Chúng kiện nhau và nhờ chồn Māyāvī phân xử. Cả hai đều thua
vì chồn đòi khúc giữa của cá, chỉ chừa đầu và đuôi cho hai con rái (1).
(1)
J. iii. 333 f. ; DhA. iii. 141-2.

Anuttariya Vagga.--Phẩm 3: Phẩm Trên Tất Cả, Chƣơng Sáu
Pháp, Aṅguttara Nikāya (1).
(1)
A. iii. 309-29.

Anuttarasaṅgāmavijaya (Dhammapariyāya).—Một trong những
tên của kinh đào Bahudhātuka (1). (xem lại)
(1)
M. iii. 68.

1. Anuttāriya Sutta.—Kinh Vô Thƣợng nhà vua sáu vô thƣợng
(1)
.
(1)
A. iii. 284.

2. Anuttāriya Sutta.—Kinh Vô Thƣợng. Chi tiết của sáu vô
thƣợng nói trên đƣợc giảng giải (1).
(1)
A. iii. 325 f.

Anudhamma Sutta.—Kinh Tuỳ Pháp. Tỳkheo thực hành tùy
Pháp sống tuỳ quán khổ trong sắc, thọ, vân vân. (1).
(1)
S. iii. 40-1.

Anupada Vagga.--Phần 2 của Uparipaññāsa trong Majjihima Nīkaya (1).

M. iii. 25 ff.

Anupada Sutta.—Kinh Bất Đoạn. Do Thế Tôn thuyết tại
Sāvatthi để tán thán sự học hỏi và hiểu biết của Tôn giả Xálợiphất.
Đó là một mô tả của ngƣời đệ tử đã đạt đến sự tinh thông và hoàn
hảo của tuệ, định, thức, và sự giải thoát của bậc Thánh. Kinh có nói
đến các quán xét nội tâm đƣợc giải thích rộng mở trong
Dhammasaṅgani (1).
(1)
M. iii. 25 -29.

Anupanāhī Sutta.— Nữ nhơn không phẫn nộ đƣợc sanh trong
cõi tốt lành (1).
(1)
S. iv. 244.

1. Anupama.—Thành phố nơi Phật Vessabhū ra đời                 (1)
.
Buddhavaṃsa (2) gọi thành phố ấy là Anomā.
(1)
BuA. 205, 206.           (2)
xxii. v. 18.

2. Anupama.--Vƣờn bông ở Anupama nơi Vessabhū ra đời và
cũng là nơi ông đạt đƣợc hai phép thần thông sau khi đắc đạo (1).
(1)
BuA. 206.

3. Anupama.—Con của Phật Phussa (1). Trong Buddhavaṃsa (2)
ông đƣợc gọi là Ānanda.
(1)
BuA. 103, 104.     (2)
xix. 16.

4. Anupama.—Con của Phật Siddattha (1). (1) Bu. xvii. 15.

5. Anupama.—Thành phố nơi Phật Atthadassī nhập diệt tại
Anomārāma (1).
(1)
BuA. 181.

6. Anupama.—Làng Bàlamôn vào thời Phật Anomadassī (1). (1) BuA. 142.

7. Anupama.—Đạo sĩ ngoại đạo từng dâng Phật Sumana cỏ để
làm toạ cụ (1).
(1)
BuA. 125.

8. Anupama.—Con của Phật Sumana (1). (1) BuA. 23.

9. Anupama.--Bá hộ, cha của Anupamā [1] (1). (1) BuA. 122.

10. Anupama.--Bá hộ, cha của Anupamā [2] (1). (1) BuA. 125.

1. Anupamā.—Con gái của bá hộ Anupama [9] sống trong làng
có cùng tên. Nàng cúng dƣờng Phật Anomadassī bữa cháo sữa ngay
trƣớc khi ngài giác ngộ (1).
(1)
BuA. 142.

3. Anupamā.--Con gái của bá hộ Anupama [10] sống trong làng
Anoma. Nàng cúng dƣờng Phật Sumana bữa cháo sữa ngay trƣớc
khi ngài giác ngộ (1).
(1)
BuA. 125.

3. Anupamā.—Xem Māgandiyā.

Anupalakkhaṇā Sutta.—Có kiến sai khác vì có tƣởng không
đẳng quán tức kỳ thị (1).
(1)
S. iii. 261.

Anupādāya Sutta.—Sống phạm hạnh là sống hƣớng đến sự giải
thoát viên mãn, không có chấp thủ (1).
(1)
S. v. 29.

Anupiya (Anupiyā).—Quận trong xứ Malla nằm về phía Đông của Kapilavatthu. Sau khi tự thọ giới, Phật đi từ Anomā đến đây và dừng bƣớc trong vƣờn xoài, nơi Ngài trú lại tuần lễ đầu tiên sau khi xuất thế và trƣớc khi lên đƣờng đến Rājagaha, 30 dặm cách

Kapilavatthu. Ngài trở lại đây trên đƣờng từ Kapilatthu về; Ngài đi
Kapilavatthu để thăm thân quyến, và đƣợc rất nhiều hoàng thân trong
tộc Sakiya xuất gia, nhập Đạo tràng, nhƣ Bhaddiya, Anuruddha,
Ānanda, Bhagu, Kimbila, Devadatta, và ngƣời cắt tóc Upāli (2).
Trong lần sau này Phật thuyết kinh Sukhavihāri Jātaka (3).
Từ Anupiya Phật đi Kosambī (4). Gần Anupiya có vƣờn bông là nơi
sanh sống của Du sĩ Bhaggavagotta. Phật có viếng ông một lần lúc
ở Anupiya, và trong lần đó Ngài thuyết kinh Pāṭika Sutta (5).
Anupia là nơi sanh trƣởng của Dabba Mallaputta (6).
Một lần nọ, lúc Soṇa Poṭiriyaputta đang thiền, từ trong
vƣờn xoài Phật phóng hào quang thành tựu (glory) đến để khuyến
khích ông (7).
Vƣờn xoài thuộc vƣơng tộc Malla; họ có xây một tịnh xá
trong ấy để làm trú xứ của Phật (8).
Anupiya còn đƣợc viết là Anopiya hay Anūpiya (9). Xem
thêm v. s. Anomā.
(1)
J. i. 65-6.            (2)
Vin. ii. 180 f. ; AA. i. 108; DhA. i. 133; iv.
127.                 (3)
J. i. 140.                   (4)
Vin. ii. 184.      (5)

D. iii. 1. ff.                  (6)
ThagA. i. 41; the Ap. lại nói là Kusinārā
(ii. 473).                                (7)
ThagA. i. 316.                 (8)

UdA. 161; DA. iii. 816.                   (9) J. i. 140.

Anupubba.—Seṭṭhi ở Sāvatthi. Ông đƣợc gọi nhƣ vậy vì ông lập đƣợc nhiều thiện công đức; việc ông làm hôm nay luôn luôn tốt hơn việc ông làm hôm qua, với mục đích là để giải thoát ông khỏi khổ đau. Sau cùng ông gia nhập Tăng Đoàn. Nhƣng thấy giới luật quá nhiều và phiền toái, ông muốn hoàn tục. Đồng môn ông đƣa ông đến yết kiến Phật. Phật bảo ông chỉ cần giữ một giới mà thôi: phòng hộ tâm mình; ông làm theo và đắc quả Nhập lƣu (1). (1) DhA. i. 297-3000.

Anubuddha Sutta.—Đƣợc thuyết tại Baṇḍagāma, về sự quan
trọng của chánh kiến (1).
(1)
A. ii. 1 f.

Anumāna      Sutta.—Do     Mahāmoggallāna      thuyết     tại Bhesakalāvana ở Suṃsumāragiri trong xứ Bhagga. Nói về sự khiển

trách tỳkheo và sự tự quán xét. Cũng nên ghi nhận một điểm quan
trọng là Phật không đƣợc nhắc tới lần nào trong kinh (1). Phật Âm nói
rằng kinh đƣợc ngƣời xƣa (Porāṇā) biết nhƣ Bhikkhupātimokkha
và sự tự xét mình phải đƣợc lập lại ba lần mỗi ngày (2). Hình ảnh
tỳkheo có tâm bất thiện trong kinh thƣờng đƣợc trích dẫn (3).
(1)
M. i. 95-100.           (2)
MA. i. 294.          (3)
E.g., Sp.
iii. 612.

Anumānapañha.—Một trong những chƣơng nổi tiếng của
Milinda Pañha (1). Nói về sự hiện diện của Phật bằng cách suy luận
từ những dữ kiện về và những liên hệ đến Ngài. Trong ấy cũng có
mô tả Pháp Thành (Dhammanagara), nơi hoàn hảo không tƣởng của
Phật giáo, và phát hoạ đời sống tại nơi đó trong lúc chƣơng này đƣợc
viết ra.
(1)
329-47.

Anura.—Tƣớng của Vua Vaṅga, cháu cô cậu của Sīhabāhu, cha
của Vijaya. Lúc Sīhabāhu cùng mẹ và em gái rời hang sƣ tử, ông
gặp Anura đang trị vì quốc độ ngoại biên. Về sau Anura thành hôn
với mẹ của Sīhabāhu (1).
(1)
Mv. vi. 16-20; MṬ. 246.

Anurāja.—Vƣơng tử của Sunanda, vua của Surabhi vào thời
Phật Maṅgala. Ông theo cha viếng Phật. Nghe Phật thuyết ông đắc
quả Alahán (1).
(1)
BuA. 119-20.

1. Anurādha.—Trƣởng lão Analuật. Một lần nọ, lúc ông sống trong lâm cốc tại Mahāvana ở Vesāli, gần trú xứ của Phật, có một số đạo sĩ khổ hạnh đến hỏi ông chớ Nhƣ Lai có còn không sau khi diệt độ. Không vừa ý với câu trả lời của ông, họ gọi ông là ―ngu si‖ rồi bỏ đi. Sau đó, Anurādha đến thỉnh vấn Thế Tôn. Phật hỏi ông: ―Vì không thể nói rằng Nhƣ Lai thật sự thƣờng còn trong đời sống này thì thử hỏi làm sau nói đƣợc về Ngài sau khi chết?‖ (1). (1) S. iii. 116-19; chuyện đƣợc lập lại với chút sửa đổi trong S. iv. 380-6.

2. Anurādha.—Một trong những ngƣời theo Vijaya qua Tích
Lan. Về sau ông làm quan lúc Vijaya lên ngôi Thánh vƣơng và thành
lập làng Anurādha (1).
(1)
Mhv. vii. 43.

3. Anurādha.—Ông hoàng dòng dõi Sakiya, em của
Bhaddakaccānā; ông chú của Paṇḍukabhaya. Ông thành lập làng
Anurādha và có xây một hồ nƣớc. Ông cũng có xây dinh thự cho
mình ở phía Nam của Anurādhagāma. Về sau ông giao tất cả lại cho
cháu là Paṇḍukabhaya (1).
(1)
Mhv. vii. 43-4.

Anurādhagāma.—Tên làng định cƣ lập bởi hai ông Anurādha.
Làng gần sông Kadamba (1). Thủ phủ Anurādhapura sau đƣợc xây
dựng gần đó (1).
(1)
Mhv. ix. 9. 76.

Anurādhapura.—Thủ phủ của Tích Lan trong 15 thế kỷ nay. Thủ phủ đƣợc xây nơi làng định cƣ do hai ông Anurādha lập trên bờ sông Kadamba, do đó tên gọi là Anurādhapura (1). Paṇḍukabhaya (394-307 B.C.) là vua sáng lập Anurādhapura khi ông dời đô từ Upatissagāma (1) về và thủ đô tồn tại cho đến thời của Aggabodhi IV (A.C. 626-41). Sau một thời gian gián đoạn ngắn, nơi đây lại đƣợc chọn làm thủ đô một lần nữa và tồn tại cho đến lúc hoàng cung đƣợc dời đi nơi khác (3). Sau đó nơi này trở nên hoang tàn trong suốt thế kỷ thứ 11. Paṇḍukabhaya làm tăng vẻ đẹp của Anurādhapura bằng cách cho đào hai hồ nhơn tạo Jayavāpi và Abhayavāpi. Dọc theo Abhayavāpi, ông thiết kế thủ đô gồm bốn ngoại thành, nghĩa địa, làng dành riêng cho thợ săn và phu dọn dẹp, miếu môn cho ngoại giáo, cƣ xá cho kỹ sƣ và công chức. Trƣởng lão cũng đƣợc đặt để cho các tôn giáo nhƣ Jaina, Ajīvaka, tỳkheo du mục và bàlamôn. Bệnh viện và nhà nghỉ           cũng đƣợc xây.       Ngƣời bảo vệ (nagaraguttikā) đƣợc cắt đặt, một cho ngày và một cho đêm (4). Thế tử kế vị Paṇḍukabhaya là Muṭasiva lập thêm vƣờn hoa trái Mahāmegha (5) nằm về phía Nam của thủ đô; ngoài thành Nam của thủ đô có thêm công viên Nandana hay Jotivana (6).

Dƣới triều Piyatissa, kế tiếp triều Muṭasiva (lúc Phật giáo đƣợc du nhập), vua cùng thần dân dựng nhiều công trình để vinh danh đạo mới. Trong số này có 10 công trình nổi tiếng ở Anurādhapura (7), và Mahāmeghavana dành cho Đạo tràng Phật giáo về sau trở thành trung tâm Phật giáo của toàn đảo. Trong công viên này Piyatissa có trồng nhánh bồ đề chiết từ cội ở Gayā (8). Liền sau đó, thủ phủ bị dân Tamil tiến chiếm nhƣng đƣợc Duṭṭhagāmaṇi (101-77 B.C.) giải phóng; Duṭṭhagāmaṇi là vị anh hùng trong Mahāvaṃsa. Nhiều chƣơng của Đại Vƣơng Thống Sử này đƣợc dành để mô tả các công trình do ông xây dựng ở Anurādhapura để vinh danh đạo giáo mới du nhập (9), đặc biệt là Maricavatti-viharā, Lohapāsāda và Mahā Thūpa. Vài năm sau, dân Tamil chiếm và giữ thủ phủ một lần nữa cho đến khi Vaṭṭagāmaṇi (29-17 B.C.) dẹp tan họ. Dƣới triều ông có xây thêm Abhayagiri Thūpa rất to và một tịnh xá nối liền (10). Lịch sử của thủ phủ sau đó có ghi lại nhiều công trình tu sửa, tân trang, xây thêm và giữ gìn mà các vì vua nối tiếp nhau thực hiện. Công trình xây dựng quan trọng sau cùng là Jetavanārāma của Vua Mahāsena (A.C. 334-61) (11) . Lúc bấy giờ, Anurādhapura là một trung tâm Phật giáo nổi tiếng và đƣợc nhiều khách phƣơng xa đến học hỏi. Một trong những học giả lừng danh ấy là Ngài Phật Âm (12). Cũng vào lúc bấy giờ Dhātusena (A.C. 460-78) tổ chức lại hệ thống phân phối nƣớc và xây hồ chứa nƣóc Kālavāpi (12). Từ hồi này trở đi, quốc gia bị khủng hoảng liên miên, và cứ mỗi lần có biến động, các phe phái đều nhờ tới dân Tamil của miền Nam Ấn Độ trợ giúp. Do đó, đất quanh Anurādhapura không sao giữ nổi khiến vua tôi phải dời đô về Pulatthipura hồi đầu thế kỷ thứ 9 và tiếp tục ở đó cho đến thế kỷ thứ 11, trừ một giai đoạn ngắn. Sau cùng, khoảng A.C. 1300 (chi tiết thời gian không đƣợc biết rõ) thủ đô Anurādhapura bị bỏ hoang. Trong một khoảng thời gian dài, cho đến lúc Pulatthipura thành thủ đô, Anurādhapura là trung tâm Phật giáo rất thịnh hành, và các kiến trúc Phật giáo luôn đƣợc trùng tu tƣơm tất (13). Một số chi tiết vụn vặt về Anurādhapura đƣợc tìm thấy trong các Chú giải (15).

Anurādhapura rất nổi tiếng trong khắp Châu Diêm Phù
(Jambudīpa) tức Ấn Độ ngày nay, nơi có nhiều tỳkheo và cƣ sĩ học
giả đến viếng.
Tƣờng thành bao quanh thủ đô, có từ thời Mahāvaṃsa đƣợc
soạn thảo, do Vua Vasabha (17) xây, và theo Ṭikā (18), cao những 18
cubit (mỗi cubit dài lối 45 cm).
(1)
MṬ. 293; Mhv. x. 76; phong tục này hình nhƣ bị lãng quên về
sau, vì trong Mbv. (116) có nói rằng thủ đô đƣợc gọi nhƣ thế bởi đó là
nơi cƣ trú của dân chúng đƣợc thoả mãn (anurodhijana); hay đó chỉ
là sự lập lại của một âm (alliteration).                            (2)
Mhv. x.
75-7.              (3)
Xem Cv. xlvi. 34, theo đó thủ đô mới
Pulatthinagara thoạt tiên chỉ đƣợc xem nhƣ cung điên của vua.
(4)
Mô tả đầy đủ, xem Mhv. x. 80-102.                   (5)

Mhv. xi. 2.                   (6)
Mhv. xv. 2, 11.                   (7)
Danh
sách, xem Mhv. xx. 17 ff.                                   (8)
Chi tiết, xem
Mhv. xviii và xix.                                (9)
Mhv. xxvi. –xxxii.
(10)
Mhv. xxxiii. 80-3.                 (11)
Mhv. xxxii. 33 f.
(12)
Ibid., 215 ff.; xem thêm Fa Hsien.                 (13)

Ibid., xxxviii. 42.                     (14)
Mhv. lxxvi. 106-20; lxxviii, 96 f.;
lxxxviii, 80 f.                         (15)
E.g., Rằng có hai indakhīla (Sp.
iii. 299); đƣờng chánh chạy từ Thūpārāma nơi có cửa thành chánh
(UdA. 238; DA. ii. 573).                          (16)
E.g., Bàlamôn đến từ
Pātaliputta để gặp Trƣởng lão Mahānāga (AA. i. 384).                       (17)

Mhv. xxxv. 97.                (18) p. 654.

Anurārāma.—Tự viện nằm về phía Bắc của Mahāgāma dƣới
miền Nam Tích Lan, do vua Vasabha xây; ông còn là ngƣời cúng
dƣờng cho tự viện 1.000 karīsa đất trong làng Heḷigāma (1).
Trƣởng lão Mahātissa sống ở đây vào thời Vohāratissa (2).
Vua Vasabha cũng có xây một bát quan trai giới đƣờng cho
tự viện (3).
(1)
Mhv. xxxv. 83; MṬ. 652.          (2)
Mhv. xxxvi. 30.
(3)
Ibid., 37.

1. Anuruddha Thera.—Trƣởng lão Analuật. Anh em chú bác và cũng là một trong những đại đệ tử tối thắng của Phật. Ông là con của Thích tử Amitodana và em của Mahānāma. Lúc nhiều thân nhơn

của các gia đình khác thuộc dòng họ Thích Ca gia nhập Tăng Đoàn, Mahānāma buồn không thấy ai trong gia đình mình quy y Phật. Ông bèn đề nghị với các em mình nên có một ngƣời xuất gia. Thoạt tiên Anuruddha chần chừ không muốn nhận lời bởi ông có cuộc sống từ thuở ấu thơ đến nay rất cao sang, sống ở mỗi cung điện vào mỗi mùa và vui chơi thoả thích với vũ, nhạc và kịch. Sau đó, ông bằng lòng vì nghe anh nói đến những lo âu không dứt của gia đình. Tuy nhiên ông không đƣợc mẹ đồng ý cho đến khi có ngƣời anh em cô cậu là Bhaddiya cùng đi. Hai anh em đi cùng với Ānanda, Bhagu, Kimbila, Devadatta và ngƣời thợ hớt tóc Upāli đến Vƣờn Xoài Anupiya yết kiến Phật và đƣợc Phật truyền giới. Trƣớc khi mùa mƣa chấm dứt, Anuruddha đắc đƣợc thiên nhãn thông (dibbacakkhu) (1), và về sau trở thành tối thắng trong hàng đệ tử có thiên nhãn thông (2). Tiếp theo, Anuruddha đƣợc Xálợiphất dạy cho thiền về tám tƣ duy của bậc vĩ nhơn (3); để thực hành ông đi đến Pācīnavaṃsadāya trong xứ Ceṭi. Ông làu thông hết bảy nhƣng không thể thiền đƣợc đề tài thứ tám. Biết đƣợc khó khăn của Anuruddha, Phật đến viếng ông và dạy cho ông. Nhờ đó Anuruddha thành tựu trí tuệ viên mãn và đắc quả Alahán bậc cao tột (4). Trong Kinh điển, Anuruddha đƣợc xem nhƣ tỳkheo đồng phạm hạnh trung tín và dễ mến, rất thƣơng yêu ngƣời thân thuộc và Phật; bù lại ông cũng đƣợc mọi ngƣời mến thƣơng. Trong các buổi hội họp ông ngồi gần Phật (5). Lúc Phật buồn lòng vì sự tranh cãi của các sƣ ở Kosambī, Ngài ra đi tìm không khí dễ chịu hơn và đến Pācīnavaṃsadāya, nơi có Anuruddha, Nandiya và Kimbila. Kinh Upakkilesa Sutta (M. iii. 153 f.) nói về vị ngọt của sự hoà thuận và không sai sót, hình nhƣ đƣợc thuyết cho Anuruddha trong nhơn duyên này, bởi lẽ nghe kể rằng sau đó chỉ có ông nói rất hân hoan đƣợc nghe kinh chớ hai vị kia không thấy nói gì. Và trong kinh Naḷakapāna Sutta (M. i. 462 ff.), tuy có nhiều bậc thiện tri thức tham dự nhƣng Phật hỏi thẳng Anuruddha và chính Anuruddha trả lời thế cho mọi ngƣời. Xem thêm kinh Cūḷa- và Mahā-Gosiṅga Sutta. Anuruddha có mặt lúc Phật nhập Nípbàn ở Kusinārā và biết trƣớc thời điểm Ngài nhập diệt. Kệ ông nói lúc bấy giờ rất thâm trầm và trầm tƣ chớ không nhƣ của Ānanda chẳng hạn (6). Chính ông an ủi chƣ tỳkheo và khuyên giải chƣ vị về con đƣờng phải đi trong tƣơng lai. Và cũng chính ông là ngƣời mà dân Malla ở Kusinārā thỉnh ý về

tang lễ của Phật (7). Về sau, trong lần Kết tập thứ nhứt ông giữ vai trò quan trọng và đƣợc giao phó trọng trách trì (custody) kinh Aṅguttara Nikāya (8). Kệ về Anuruddha trong Theragātha (9) nói rằng ông không có ngủ trong suốt 40 năm, và ông chỉ ngủ trong canh chót suốt 30 năm còn lại của đời ông. Tƣ liệu ấy (10) còn ghi rằng một lần nọ Thiên nữ Jālinī (11), phu nhơn ông trong một kiếp trƣớc thấy ông già với tóc bắt đầu hoa râm, tìm cách khuyến dụ ông bằng những lạc thú của thiên giới, nhƣng ông nói với bà rằng ông không cần những thứ ấy, ông không còn tái sanh. Anuruddha diệt độ tại Veḷuvagāma ở xứ Vajji, dƣới bóng tre (13) . Vào thời Phật Padumuttara, Anuruddha là một nhà giàu có. Nghe nói đến một đạo sĩ có thiên nhãn thông, ông ƣớc mong đƣợc đắc nhƣ vậy vào kiếp sau. Nhắm tới mục đích ấy, ông lập nhiều thiện công đức, kể cả việc tổ chức lễ hoa đăng trƣớc mộ Phật. Vào thời Phật Kassapa ông sanh ra ở Benares; một hôm ông đặt nhiều chén bơ chung quanh mộ Phật làm đèn và đội trên đầu mình một chén rồi đi kinh hành quanh mộ suốt đêm. Sau đó Anuruddha tái sanh vào một gia đình nghèo ở Benares với tên Annabhāra (ngƣời đội thức ăn). Một hôm, trong lúc làm việc cho chủ là bá hộ Sumana, ông cúng dƣờng Phật Độc giác Upariṭṭha bữa cơm. Nghe Thiên nhơn báo việc làm thánh thiện của Annabhāra, bá hộ Sumana tƣởng thƣởng và cất nhắc ông trong thƣơng trƣờng. Vua rất vừa lòng với ông, có ban cho ông một khu đất để cất nhà; đất này lại chứa nhiều kho tàng quý giá. Nhờ vào sự tích trữ của cải, ông đƣợc thăng lên hàng Dhanaseṭṭhi (13). Theo Chú giải Dhammapada, nhờ quả tốt do sự cúng dƣờng Phật Độc giác, Anuruddha không bao giờ thiếu thốn—đó là ƣớc nguyện của ông. Có một chuyện ngồ ngộ liên quan đến việc này. Một lần nọ chơi banh với bạn, ông bị thua và phải trả bằng kẹo. Mẹ ông gởi kẹo cho. Nhƣng ông tiếp tục thua hoài cho đến lúc không còn kẹo để trả. Mẹ ông có gởi lời tới ông, nhƣng ông không hiểu nghĩa của lời nói ―không còn.‖ Để cho ông biết, mẹ ông bèn gởi đến ông cái chén không. Thiên thần giữ kinh thành xếp đầy bánh trên trời vô chén để ông khỏi thất vọng. Về sau mỗi lần gởi bánh cho con, mẹ ông gởi cái chén không để chén đƣợc đầy dọc đƣờng (14).

Apadāna (15) có kể câu chuyện trong quá khứ của ông. Một hôm vào thời Phật Sumedha, Anuruddha thấy Phật thiền dƣới gốc cây, bèn thắp đèn quanh Ngài trong bảy hôm liền. Kết quả là ông làm vua trên cõi Thiên 30 kiếp và làm vua dƣới thế 28 lần. Ông có thể nhìn xa một dặm ban ngày cũng nhƣ ban đêm. Anuruddha có nhiều dịp chuyện trò với Phật và thƣờng đƣợc tỳkheo cũng nhƣ cƣ sĩ tham vấn về pháp học nhƣ pháp hành. Kinh Anuruddha (16) kể ông đi với Abhīya Kaccāna và hai tỳkheo ni đến nhà của ngƣời thợ mộc của vua là Pañcakaṅga để thọ trai. Sau phần thọ trai,ngƣời thợ mộc hỏi ông về sự khác biệt giữa vô lƣợng tâm giải thoát và đại hành tâm giải thoát. Cuộc thảo luận dẫn đến câu chuyện của bốn hữu sanh tức bốn sự sanh khởi cho một đời sống mới trong bốn cõi Quang thiên (Thiểu, Vô lƣợng, Tạp nhiễm, và Biến tinh Quang thiên), và để trả lời câu hỏi của Abhīya Kaccāna, Anuruddha giảng luôn bản tánh của bốn hữu sanh đó. Vào giai đoạn chót của cuộc thảo luận, Anuruddha nói ông từng sống với các chƣ Thiên này. Saṃyutta Nikāya (17) kể rằng Anuruddha có hỏi Phật về nữ nhơn: làm thế nào nữ nhơn có thể sanh lên thiện thú, thiên giới hay vào cõi dữ, ác thú, đoạ xứ, địa ngục. Câu hỏi tƣơng tợ đƣợc ghi trong kinh Aṅguttara Nikāya. Anuruddha từng đƣợc một số chƣ Thiên Manāpakāyikā đến viếng và đờn ca cho nghe; họ còn biểu diễn thuật thay đổi màu da theo ý muốn. Ông đến và hỏi Phật làm thế nào để nữ nhơn có thể sanh ra trong cõi Thiên này (18). Đƣợc biết (19) Anuruddha còn đƣợc Xálợiphất và Mụckiềnliên hỏi về sekha (bậc hữu học) và asekha (bậc vô học) và đại thắng trí (abhiññā). Về đoạn này, Chú giải Saṃyutta (20) nói rằng ông thƣờng thức dậy sớm và sau khi tẩy trần ông vô cốc ngồi để thắng tri cả ngàn kiếp trong quá khứ cũng nhƣ hiện tại. Với thiên nhãn thông ông biết đƣợc một ngàn vũ trụ và sự vận hành của chúng. Anuruddha Saṃyutta (21) có nói về một loạt câu hỏi của Mụckiềnliên về bốn niệm xứ, cách trì hành bốn niệm xứ, vân vân. Anuruddha rất chú trọng đến sự thành tựu niệm xứ bởi niệm xứ đƣợc lập đi lập lại nhiều lần trong kinh văn của ông. Ông dành hết tâm lực của mình cho sự phát triển các niệm xứ và cổ võ thính chúng hành trì (22) . Một lần nọ, lúc ở trong Andhavana, Sāvatthi ông bị bệnh nặng, nhƣng ông không cảm thấy khổ thọ về thân vì, ông nói, tâm ông khéo an trú trên bốn niệm xứ (23). Dầu ông dạy niệm xứ nhƣng ông không

nổi tiếng là giảng sƣ. Ông trong tƣ thế hƣu nên không bao giờ can dự vào các tranh luận của tỳkheo. Thần thông của Anuruddha thƣờng đƣợc nhắc đến. Ông là ngƣời đã lên cõi Phạm Thiên để phá kiến các Phạm Thiên tự hào cho rằng không có đạo sĩ khổ hạnh nào có thể đến đƣợc cõi của chƣ vị (24). Mẹ của Dạxoa Piyaṅkara, trong một đêm đi tìm thực phẩm, nghe ông đọc tụng Pháp Cú đã đứng im nghe kinh (25). Lực thần thông của Anuruddha hình nhƣ không thể cản đồng liêu của ông là Abhiñjika nói nhiều (26) hoặc Bāhiya phá hoại Tăng chúng (27). Trong dòng tộc Vajji ông rất đƣợc mến chuộng, cũng nhƣ Nandiya và Kimbila. Dạxoa Dīgha nói với Phật rằng ngƣời trong hai giới đềbà và phạm tăng ganh tị với dân Vajji vì sự hiện diện của các bậc tỳkheo tối thắng đó (28). Trong nhiều kinh Bổn Sanh, Anuruddha đƣợc ví nhƣ là những nhơn vật của Atītavatthu. Trong nhiều trƣờng hợp ông đƣợc gọi là Sakka, deus ex machina của câu chuyện (29). Ở những nơi khác ông đƣợc ví nhƣ nhiều nhơn vật khác nhau: Pabbata trong Indriya (iii. 469) và Sarabhanga (v. 151); vua trong Candakinnara (iv. 288); Ajapāla trong Hatthipāla (iv. 491); Sucirata trong Sambhava (v. 67); Pañcasikha trong Sudhābhojana (v. 412); và ngƣời đánh xe ngựa trong Kurudhamma (ii. 381). Ngoài ra, tên Anuruddha còn đƣợc thấy trong nhiều truyền thuyết của Chú giải Pháp Cú. Chuyện Cūḷasubhaddā kể rằng sau khi Phật viếng và rất hoan hỷ với sự tiếp đón nồng hậu của bà Ugganagara theo lời thỉnh cầu của Cūḷasubhaddā, Anuruddha đƣợc gia chủ mời ở lại thêm để bà và các tân thọ đệ tử học hỏi thêm. Lúc Phật nhập hạ trên cõi Tam Thập Tam Thiên để thuyết Vi diệu pháp, chính Anuruddha là ngƣời báo cáo với dân trong cõi thế về việc làm của Phật lúc bấy giờ (31). Sumanasāmanera Vatthu (32) kể rằng sau khi giác ngộ, Anuruddha tìm ngƣời bạn và cũng là ngƣời ơn của mình trong kiếp trƣớc là Sumana-seṭṭhi. Bá hộ Sumana đƣợc sanh ra gần rừng Vindhyā và có tên là Cūḷasumana, con của một ngƣời quen tên Mahāmuṇḍa, và đƣợc Anuruddha truyền giới lúc ông mới 7 tuổi. Cậu bé đắc quả Alahán ngay trong phòng thế phát.

Theo Petavatthu (33), nhờ cúng dƣờng Anuruddha một muỗng cơm, Indaka lên cõi Tam Thập Tam Thiên, và hơn hẳn Aṅkura, ngƣời từng đem gia sản mình ra để bố thí. Anuruddha có một ngƣời em gái, Rohiṇī bị bệnh ngoài da nên phải luôn luôn ở trong phòng; cô cũng không muốn tiếp Trƣởng lão khi ông về thăm nhà. Nhƣng ông muốn gặp cô và khuyên cô bán hết nữ trang mình để cúng dƣờng một tịnh xá cho Phật và đệ tử của Ngài an trú. Về sau cô đắc quả Dự lƣu và tái sanh làm phu nhơn của Sakka (34). Trong Kinh điển Mahāyāna, tên của Anuruddha là Aniruddha. Kinh Lalitavistara ghi rằng Anuruddha đeo trang sức của Bồ Tát khi Bồ Tát xuất thế ly cung. Đôi khi ông đƣợc xem nhƣ con của Dronodana (35). Theo Dulva, chính Anuruddha biết Ānanda còn là bậc vô học (asekha), đƣa ông ra khỏi lần Kết tập thứ nhứt cho đến khi ông đắc quả Alahán (36). (1) Vin. ii. 180-3.                   (2) A. i. 23.                   (3) Danh sách trong A. iv. 228 f. Một cuộc chuyện trò khác với Xálợiphất trƣớc khi ông đắc quả Alahán đƣợc ghi trong A. i. 281-2.                              (4)

A. iv. loc. cit. ; AA. 108-9; Thag. 901.                        (5)
Bu. v. 60.
(6)
D. ii. 156-7. Xem thêm Oldenberg, Nachrichten der
Wissenschaften zu Gottingen, 1902, p. 168 f.; và Przluski-JA. mai-
juin, 1918, pp. 485 ff.                   (7)
D. ii. 160 f.               (8)
DA. i. 15.
(9)
904; ThagA. ii. 72.                   (10)
Thag. 908; xem
thêm S. i. 200.                  (11)
ThagA. ii. 73; về chi tiết của câu chuyện
xem SA. i. 225-6.                         (12)
Thag. 919. Xem thêm Psalms of
the Brethren, p. 331. n. 1. Tác giả không tìm ra dẫn chứng trong
Hatthigāma.                      (13)
ThagA. ii. 65 ff.; Thag. 910; DhA. iv. 120
ff.                   (14)
Xem thêm DhA. iv. 124 ff.                      (15)
i. 35.
(16)
M. iii. 144 f.            (17)
S. iv. 240-5.              (18)
A. iv.
262 ff.               (19)
S. v. 174-6, thêm 299 f.                       (20)
SA. iii.
183.                  (21)
S. v. 294.                (22)
Ibid., 299-306. Ông xem
thiên nhãn thông là thành đạt tột bực. Do đó, trong Mahāgosiṅga (M.
i. 213) ông tuyên bố thiên nhãn thông có giá trị hơn học thuyết, thiền,
tu trong rừng, vi diệu pháp, hay sự tự quán triệt.                        (23)
S. v. 302,
nhƣng xem DhA. iv. 129 nói rằng ông bị cúm dạ dày.                                    (24)

S. i. 145. Các vị khác là Moggallāna, Mahākasssapa và Mahākappina.                                         (25) S. i. 209; SA. i. 237-8.

S. ii. 203-204.
(26)                                 (27)
A. ii. 239.
(28)
Trong Cūlagosiṅga Sutta. M. i. 210.                 (29)
Do đó
trong Maṇicora (J. ii. 125); Guttila (ii. 257); Ayakūṭa (iii. 147);
Mahāsūka (iii. 494); Cullasūka (iii. 496); Kaṇha (iv. 14); Akitti (iv.
242); Sādhīna (iv. 360); Sirī (iv. 412); Mahāsuttasoma (v. 511); Sāma
(vi. 95); Nimī (vi. 129); Mahāsumagga (vi. 329); Vessantara (vi.
593).                        (30)
DhA. iii. 471.                   (31)
Ibid., 218
f.; SnA. (ii. 570) nói rằng Phật lên Tāvatiṃsa theo lời thỉnh cầu của
Anuruddha.                            (32)
DhA. iv. 120 ff.                   (33)

Pv. p. 27, vv. 58-60.                 (34) DhA. iii. 295 f.                   (35)

Do đó, e.g., Mtu. i. 75; iii. 117. xem Beal, Records of Western World,
ii. 38 n. (thiếu số) về ý nghĩa chữ Anuruddha.                     (36)
Rockhill,
p. 151.

2. Anuruddha.—Phật Độc Giác mà Trƣởng lão Nanda trong một
kiếp trƣớc có dâng tám bông sen (1)
(1)
Ap. ii. 350.

3. Anuruddha (hoặc Anuruddhaka).—Một trong những vua
phạm tội giết cha ở Magadha.            Ông giết cha mình là
Udayabhaddaka và bị con là Muṇḍa giết lại (1).
(1)
Mhv. iv. 2-3; Mbv. , p. 96; nhƣng xem DA. i. 153, theo đó
Anuruddha đƣợc ghi là con của Mahāmuṇḍa và là cha của
Nāgadāsa. Trong Divyāvadāna (p. 359) tên Anuruddha không có
trong danh sách ngƣời kế vị Bimbisāra.

4. Anuruddha.—Thị giả của Phật Piyadassī. Để trả lời câu hỏi
của ông, Phật tiết lộ sự thành tựu trong tƣơng lai của Trƣởng lão
Nigrodha và Trƣởng lão Tissa (2).
(1)
ThagA. i. 75; Ap. i. 431.       (2)
ThagA. i. 273.

5. Anuruddha.--Thị giả của Phật Koṇḍañña (1). (1) Bu. iii. 30; J. i. 30.

6. Anuruddha.—Tác giả của Abhidhammattha-saṅgaha, Paramattha-vinicchaya, Nāmarūpapariccheda và, có thể cả

Anuruddha Sataka (1). Ông sống tại Tịnh xá Mūlasoma, có thể vào
thế kỷ 11 hay 12 (2).
(1)
Gv. 61, 67; SdS. 64; Sās. 69.        (2)
Chi tiết, xem
P.L.C., s. v.

7. Anuruddha.--Thầy của Trƣởng lão Mahāsumma. Một thời
ông cúng dƣờng Tăng lữ một chén đầy bơ lỏng. Chuyện đƣợc nêu ra
trong cuộc thảo luận: chén bơ đem đến cho một tỳkheo nào đó có thể
đƣợc dùng cho cả Tăng lữ không? (1) Chén bơ này dâng lên Trƣởng
lão, nhƣng đƣợc Tăng lữ dùng, và là đúng giới luật (kappiya).
(1)
Sp. iii. 698-9.

8. Anuruddha.—Vua của Rāmañña. Ông giúp Vijayabāhu I lập lại Tăng Đoàn ở Tích Lan (1). Ông còn đƣợc gọi là Anorata (q. v.). Cv. lx. 5-7; xem Geiger, Cv. trans. i. 214, n. 4.

1. Anuruddha Sutta.—Do Trƣởng lão Anuruddha thuyết cho ngƣời thợ mộc của vua là Pañcakaṅga, tại Sāvatthi sau buổi thọ trai do ông cúng dƣờng Trƣởng lão và ba vị tỳkheo khác. Kinh nói về hai pháp giải thoát tâm—vô lƣợng tâm giải thoát và đại hành tâm giải thoát--, và về kết quả do sự thành tựu hai pháp ấy-- duyên tái sanh trong cõi của các Quang Thiên. Abhiya-Kaccāna trong đoàn tuỳ tùng của Anuruddha hỏi ông tại sao có sự khác biệt vể cƣờng độ sáng chói của các Quang Thiên; ông đƣợc giải đáp thỏa đáng (1). (1) M. iii. 144-52. Kinh số 127.

2. Anuruddha Sutta.—Ghi lại chuyện Thiên nữ Jālinī đến viếng
Trƣởng lão Anuruddha, và sự thất bại của bà khi bà dụ dỗ ông bằng
những vui thú của thiên giới (1).
(1)
S. i. 200.

3. Anuruddha Sutta.--Để trả lời Anuruddha, Phật giảng giải tại
sao chúng sanh sanh ra làm nữ nhơn (1).
(1)
A. i. 281-3.

4. Anuruddha Sutta.—Hai kinh nói rằng Xálợiphất khuyên Anuruddha bỏ sự khoe khoang về những thành đạt của mình và lƣu

tâm đến cảnh giới trƣờng sanh (amata-dhātu). Kinh cũng nói làm thế
nào Anuruddha theo lời khuyên và đắc quả Alahán (1).
(1)
A. i. 281-3.

5. Anuruddha Sutta.--Về tám tƣ duy của bậc đại nhơn
(mahāpurisa vitakka).
Anuruddha đạt đƣợc bảy tƣ duy và Phật đặc biệt đến viếng
ông để dạy ông tƣ duy thứ tám và giúp ông đắc quả Alahán. Về sau
Phật nói lại kinh này cho chúng tỳkheo nghe (1).
(1)
A. iv. 228 ff.

6. Anuruddha Sutta.—Phật giảng cho Anuruddha nghe làm thế nào nữ nhơn có thể sanh ra trong cõi Manāpakāyikadevā (1). A. iv. 262 ff.

Anuruddha Saṃyutta.--Số [52], Chƣơng 8: Tƣơng Ƣng Anurudha, Tập 5: Thiên Đại Phẩm, Saṃyutta Nikāya. Nói về những chuyện liên quan đến Anuruddha; sự hành thiền bốn niệm xứ của ông tại Jetavana và những lợi lạc do sự phát triển niệm xứ đem lại; sự khiển trách tỳkheo trên bờ sông Sutana; đàm luận của ông với Xálợiphất và Mụckiềnliên ở Sāketa và trong Vƣờn Ambapalī; kinh ông thuyết tại Saḷalāgāra; lúc ông bệnh ở Andhavana; và chuyện làm thế nào ông chứng các thần thông, vân vân. (1). (1) S. v. 294 ff.

1. Anula.—Trƣởng lão sống trong Koṭipabbatamahāvihāra ở
Tích Lan. Ông chứng thiên nhãn thông nên khi thấy vợ của
Lakuṇṭaka-atimbara là Sumanā có lần biến thành con heo, ông
ngạc nhiên đến nổi bà nghe ông thốt nên lời. Bà đƣợc ông kể lại câu
chuyện của bà trong kiếp trƣớc. Bà còn đƣợc thiên nhãn của ông
nhìn thấy các kiếp trƣớc của bà (1).
(1)
DhA. iv. 50-1.

2. Anula.—Xem Mahā Anula.

Anulatissapabbata.--Tịnh xá ở Gaṅgārājī bên phía Đông Tích Lan do Kaniṭṭhatissa xây dựng (1).

(1) Mhv. xxxvi. 15.

1. Anulā.—Công chúa của vua Tích Lan Muṭasiva và là phu nhơn của Mahānāga; Mahānāga là em của Muṭasiva và làm phó vƣơng của Devānaṃpiya-Tissa. Cùng với 500 nữ nhơn nữa, bà nghe Vua Mahinda thuyết kinh Petavatthu, Vimānavatthu và Sacca Saṃyutta; tất cả đều đắc quả Dự lƣu. Tiếp theo, các bà nghe Vua Mahinda thuyết kinh Mahāmeghavana và đều đắc quả Tƣđàhàm; bấy giờ các bà thỉnh cầu Vua Mahinda cho các bà thọ giới; Saṅghamittā đƣợc phái đến (2) để giáo giới các bà. Trong lúc chờ đợi, Anulā và các bà sống trong Upāsikā Vihāra (3) và trì mƣời giới bổn. Sau khi thọ giới xong, bà Anulā đắc quả Alahán và là vị nữ Alahán đầu tiên của Tích Lan. (1) Mhv. xiv. 56-7; Dpv. xi. 8; xii. 82.          (2) Mhv. xv. 18-19; Sp. i. 90 ff.; Dpv. xv. 73 ff.              (3) Mhv. xviii. 9-12. Ṭilā (p. 388) nói rằng các bà nguyện giữ giới ăn ngày một lần (ekāsanikaṅga); xem thêm Mbv. pp. 121, 144, 167.                     (4)

Mbv. xix. 65; xvi. 41.

2. Anulā.--Quả phụ của vua Tích Lan Khallāṭanāga và sau đó
làm vợ của Vaṭṭagāmaṇi (1). Khi Vaṭṭagāmaṇi chạy trốn kẻ thù, ông
chỉ đem theo một bà vợ là bà Anulā vì bà có con (2). Về sau, trong lúc
đƣợc Tanasiva che chở trốn ở Malaya, Anulā lại gây gổ với vợ của
Tanasiva; Vaṭṭagāmaṇi bèn giết Tanasiva (3).
(1)
Mbv. xxxiii. 35, 36.             (2)
Ibid., 45.
(3)
Ibid., 62 ff.

3. Anulā.--Phu nhơn của Coranāga và là hoàng hậu của Tích Lan trong 4 tháng (trong A.C. 12-16). Bà là một ngƣời nữ nhơn dâm dục. Bà giết chồng để có thể lấy con của Mahācūḷa là Tissa. Nhƣng không bao lâu bà chán chàng và thuốc chết chàng. Tiếp theo bà tuần tự lấy tên lính ngự lâm Siva; ông thợ mộc Tamil Vaṭuka; ngƣời kéo gổ tên Tissa; và tỳkheo của hoàng gia Damiḷa Niliya; tất cả các ông chồng này của bà đều bị bà thuốc chết. Bà giết ông chồng sau cùng vì muốn sống chung với cả 30 lính hoàng gia. Sau cùng, bà bị Kuṭakaṇṇatissa giết (1). (1) Mhv. xxxiv. 16-34; Dpv. xix. 50 ff.

4. Anulā.—Nữ Đại đệ tử của Phật Kassapa (1). (1) Bu. xxv. 40; J. i. 43.

5. Anulā.—Con gái của Cūḷaseṭṭhi ở Benares. Bà sống với
chồng ở Andhakavinda. Sau khi cha chết, bà cúng dƣờng vị
Bàlamôn nào có tên nhƣ cha bà, nhƣng việc công đức này không đem
lại cho cha bà lợi lạc nào cả (1).
(1)
PvA. 105 ff.

6. Anulā.—Một trong những nữ đại cƣ sĩ của Phật Maṅgala (1). (1) Bu. iv. 25.

Anulepadāyaka.—Alahán. Vào thời Atthadassī, ông dâng hồ
lên một tỳkheo để ông tu bổ nhà cửa (1).
(1)
Ap. i. 251.

Anulomadāyaka Thera.—Alahán. Ông dựng rào quanh cội Bồ
đề của Phật Anomadassī; Phật rất hoan hỷ. Do đó, vào lần tái sanh
sau ông làm vua với vƣơng hiệu Sabbagghana (v.l. Subboghana) (1).
Ông đƣợc quy là Trƣởng lão Mettaji (2).
(1)
Ap. i. 251.            (2)
ThagA. i. 194.

Anuvattanā Sutta.—Nhƣ con trai trƣởng của chuyển luân vƣơng
trị vì nhờ có năm đức tính nhƣ cha, Xálợiphất chăm sóc Vƣơng quốc
Chơn Nhƣ (Kingdom of Righteousness) do Phật thành lập (1).
(1)
A. iii. 148-9.

Anuvindakā.—Tên của một ngƣời đƣợc kể chung với rất nhiều
ngƣời khác đi tìm và nhận đƣợc sự hiếu khách trong nhà của
Jatukaṇṇika, lúc ông là một bá hộ ở Haṃsavatī vào một kiếp trƣớc
(1)
.
(1)
Ap. i. 247.

Anusaṃsāvaka.—Alahán. Vào một kiếp trƣớc ông có cúng
dƣờng Phật Vipassī một muỗng cơm đầy (1).
(1)
Ap. i. 247.

1. Anusaya Sutta.—Kinh Tuỳ Miên. Thuyết cho Rāhula nghe
để trả lời câu ông hỏi làm thế nào vứt bỏ ngã mạn tuỳ miên (1).
(1)
S. ii. 252; xem Rahulā Sutta (2).

2. Anusaya Sutta.—Kinh Tuỳ Miên. Sống cuộc sống phạm hạnh
để nhổ tận gốc tuỳ miên.
(1)
S. v. 28.

3. Anusaya Sutta.—Kinh Tuỳ Miên. Đƣợc tu tập, năm căn đƣa
đến sự nhổ sạch các tuỳ miên (1).
(1)
S. v. 236.

4. Anusaya Sutta.—Kinh Tuỳ Miên. Định niệm hơi thở đƣa đến
sự nhổ sạch tuỳ miên (1).
(1)
S. v. 340.

Anusayā Sutta.—Kinh Tuỳ Miên. Nói về cách làm thế nào để
nhổ sạch tuỳ miên (1).
(1)
S. iv. 32.

Anusāsikā.—Tên của con chim tham lam trong kinh Anusāsika
Jākata (1).
(1)
J. i. 429.

Anusāsika Jākata (N0. 115).--Chuyện Ngƣời Giáo Giới. Thuyết tại Jetavana về một tỳkheo ni tham vị đi khất thực trong những khu mà các nữ tu khác không đến. Để dành những khu này cho riêng mình, nữ tu ấy doạ các tỳkheo ni khác rằng nơi đó rất nguy hiễm. Một hôm, tỳkheo ni bị con cừu húc gãy chơn trong khi cô đi khất thực; thế là bí mật của cô hiện thành sự thật. Chuyện quá khứ nói về con chim tham lam bị xe cán chết ngay trên đƣờng nó thƣờng săn mồi; trƣớc đó chim quỷ quyệt nói với bạn rằng đƣờng đó rất nguy hiểm. Vị tỳkheo ni nói trên giống nhƣ con chim tham lam vậy (1). (1) J. i. 428-30.

1. Anusissa.—Nhà tu khổ hạnh. Ông là đại môn đệ của Bồ Tát
Sarabhaṅga; ông sống chung với Bồ Tát. Ông đƣợc xác định là
Ānanda (1).
(1)
J. iii. 463, 469.

2. Anusissa.—Có thể chính là Anusissa [1] nói trên. Đạo sĩ khổ hạnh và là đại môn đệ của Bồ Tát Jotipāla. Vào đoạn chót của câu chuyện, Jotipāla đƣợc xác định là Sarabhaṅga dầu không đƣợc giải thích. Khi nhiều vua khác nhau và cả Sakka đến viếng Sarabhaṅga để nhờ ông giải tỏa những nghi ngờ của họ, chính Anusissa hƣớng dẫn họ gặp Bồ Tát theo lời yêu cầu của ngƣời anh em tỳkheo khổ hạnh. Ở đây ông cũng đƣợc gọi là Ānanda (1). (1) J. v. 133-40; 151.

Anusota Sutta.—Về bốn hạng ngƣời: ngƣời trôi theo dòng và
ngƣời lội ngƣợc dòng; ngƣời đứng lại và ngƣời bƣớc qua bờ bên kia
(1)
.
(1)
A. ii. 5 f.

1. Anussati Sutta.—Sáu pháp mà các tỳkheo cần phải nhớ (1). (1) A. iii. 284.

2. Anusati Sutta.—Dẫn giải đầy đủ chi tiết hơn của kinh nói trên
(1)
.
(1)
A. iii. 312 ff.

Anūma.—Tên mà Dạxoa Puṇṇaka dùng để trốn Dhanañjaya,
dầu rằng ông bị xem nhƣ một nô lệ. Chữ này có cùng nghĩa với chữ
Puṇṇaka (1).
(1)
J. vi. 273-4.

Anūpama Thera.—Ông thuộc gia đình giàu có ở Kosala và có tên nhƣ vậy (không chi sánh bằng, Peerless) vì hình sắc đẹp đẽ của ông. Khi trƣởng thành ông bị thôi thúc bởi Nhơn duyên (Upanissayakamma), rời gia đình, vô sống trong rừng, và hành thiền quán. Tâm ông đi rong một thời gian, nhƣng nhờ tinh tấn, ông đắc quả Alahán (1).

Ba mƣơi kiếp trƣớc ông từng cúng dƣờng bông lên Phật Độc
Giác Paduma (2). Ông với Trƣởng lão Aṅkolapupphiya đƣợc xem
nhƣ là một (3).
(1)
Thag. vv. 213-4.        (2)
ThagA. i. 334-6.           (3)
i.
287.

Anūpiya.--Xem Anupiya.

Anekavaṇṇa.—Một Thiên tử trên cõi Tāvatiṃsa uy nghi hơn cả
Thiên chủ Sakka nhờ đã hành thiện. Khi ông ra đƣờng ở Tāvatiṃsa,
Sakka phải lẩn trốn vì hỗ thẹn (1).
Vimānavatthu có nói đến ông và ông có kể lại những lời này
cho Tôn giả Mụckiềnliên nghe. Vào thời Phật Sumedha ông làm
tỳkheo, nhƣng về sau ông thất vọng và rời Tăng Đoàn. Lúc Phật nhập
diệt, ông hối tiếc đã bỏ lỡ cơ hội; ông bèn đến đảnh lễ Bảo Tháp và
nguyện giữ giới.
(1)
DhA. i. 426-7.              (2)
pp. 74-5; VvA. 318 ff.

Anekavaṇṇavimāna.—Trú xứ của Thiên tử Anekavaṇṇa (1). (1) Vv. 74-5.

Anejakā.—Một bậc chƣ Thiên đƣợc nhắc đến nhƣ từng có mặt
trong buổi thuyết kinh Mahā-Samaya Sutta (1).
(1)
D. ii. 160.

1. Anojā.—Hoàng hậu của Mahākappina khi ông làm vua và trƣớc khi gia nhập Tăng Đoàn. Bà còn là phu nhơn của ông trong nhiều kiếp trƣớc, từng giúp ông hành trì nhiều pháp thiện. Trong hiện kiếp bà là chánh hậu của ông. Bà đƣợc gọi nhƣ vậy vì da bà có màu cam của bông anojā. Lúc Kappina xuất gia, bà và nhiều bạn đi tiễn ông bằng xe bò, qua sông với một lời nguyền (saccakiriyā) rằng ―Phật không chỉ thị hiện cho nam nhơn mà cho cả nữ nhơn.‖ Khi gặp Phật và nghe Phật nói pháp, bà và các bạn đều đắc quả Dự lƣu.        Bà đƣợc Uppalavaṇṇā làm lễ xuất gia (1). Visuddhimagga ghi rằng lúc bà nghe Phật thuyết pháp, Mahākappina cũng có mặt nhƣng đƣợc Phật biến không cho ai thấy ông. Chừng bà

hỏi nhà vua có mặt ở đây không, Phật hỏi lại: ―Bà muốn tìm nhà vua
hay cái ngã ?‖ ―Ngã‖ là câu trả lời (2).
(1)
AA. i. pp. 176 ff.; SA. ii., pp. 178 ff.       (2)
p. 393.
Câu chuyện về ―ngã‖ dƣờng nhƣ đƣợc mƣợn của Vin. i. 23.

2. Anojā.—Xem Anujjā.

1. Anotatta.—Anâuđạttrí. Một trong bảy hồ nƣớc của Hy Mã Lạp Sơn (1). Chung quanh hồ có năm ngọn núi là Sudassanakūṭa, Citrakūṭa, Kāḷakūṭa, Gandhamādana, và Kelāsa. Sudassanakūṭa có hình cong lồi nhƣ mỏ quạ đứng xừng xựng chung quanh hồ. Hồ dài 150 lý (1 lý = 4,8 km), rộng 50 lý và sâu 50 lý. Mƣa rơi trên năm ngọn và sông suối trên các triền đều đổ về hồ này. Ánh mặt trời và ánh trăng không thể chiếu thẳng xuống hồ mà chỉ phản chiếu. Do đó, nƣớc hồ luôn luôn lạnh và hồ đƣợc gọi bằng tên Anotatta. Có nhiều bãi tắm nƣớc trong veo và không có cá hay rùa; những nơi này là chỗ mà chƣ Phật, Phật Độc Giác, và Alahán đến tắm, cũng nhƣ chƣ Thiên và dạxoa đến chơi thể thao. Có bốn cửa sông ở bốn hƣớng: Sīhamukha, Hatthimukha, Assamukha, và Usabhamukha. Cửa Sīhamukha có nhiều sƣ tử, cửa Hatthimukha có nhiều voi, cửa Assamukha có nhiều ngựa và cửa Usabhamukha có nhiều trâu bò. Từ bốn cửa có bốn con sông lớn chảy ra. Sông cửa Đông chảy quanh hồ ba vòng, qua nhiều đồi núi không ngƣời trƣớc khi ra biển. Hai sông chảy theo hƣớng Bắc và Tây cũng qua nhiều đồi núi không ngƣời trƣớc khi ra biển. Sông cửa Nam, nhƣ sông cửa Đông, cũng chảy quanh hồ ba vòng trƣớc khi trực chỉ phƣơng Nam; từ đây sông theo hẻm núi lối 60 lý, rớt xuống thành cái thác rộng sáu dậm. Nƣớc đổ trên tảng đá có tên là Tiyaggala và tạo nên hồ Tiyaggala- pokkharaṇī sâu 50 lý. Từ hồ này nƣớc chảy theo khe đá dài 60 lý, trƣớc khi chìm xuống lòng đất thành dòng sông ngầm dài 60 lý đến đụng hòn núi nghiêng tên Vijjha. Tại đây sông chia thành năm nhánh nhƣ năm ngón tay. Khúc sông chạy quanh hồ Anotatta có tên là Āvaṭṭagaṅgā; khúc 60 lý chảy theo hẻm núi đƣợc gọi là Kaṅhagaṅgā; thác cao 60 lý là Ākāsagaṅgā; khúc 60 lý chảy từ hồ Tiyaggala-pokkharaṇī và qua hẻm núi là Bahalagaṅgā, và khúc sông ngầm là Ummaggagaṅgā. Năm nhánh sông nói trên là Gaṅgā, Yamunā, Aciravatī, Sarabhū, và Mahī (2).

Ngọn gió Siñcanakavāta (gió rải sƣơng nƣớc) lấy hơi nƣớc trong hồ Anotatta và rải xuống núi Gandhamādana (3). Hồ sẽ cạn sau cùng nếu địa cầu hết nƣớc (4). Tắm trong hồ Anotatta ví nhƣ đƣợc tẩy trần viên mãn. Mẹ của Phật mong mỏi mình đƣợc đến hồ để tẩy trần lúc bà mang thai; có nghĩa bà mong đƣợc hạ sanh một ngƣời con Thánh (4). Vào thời thế giới chƣa có Phật ra đời, các Phật Độc Giác ở Gandhamādana thị hiện và dùng nƣớc hồ rửa mặt trƣớc khi khinh không về Isipatana (6) hoặc đến các nơi khác (7). Phật thƣờng tới Anotatta để tắm rửa và từ đó đi Uttarakuru khất thực, trở về hồ trai thực, và ở lại đây suốt buổi trƣa nóng (8). Nhiều bậc thánh nhơn khác cũng thƣờng làm nhƣ vậy (9). Có nhiều chỗ tắm dọc bờ hồ dành riêng cho Phật, Phật Độc Giác, tỳkheo, đạo sĩ khổ hạnh, Tứ Thiên vƣơng và chƣ Thiên, và Thiên nữ; mỗi bậc tắm mỗi nơi khác nhau. Nơi bãi tắm của Thiên nữ, có lần Kālakaṇṇī và Sirī cãi nhau để dành tắm trƣớc (10). Có chuyện kể rằng nhiều Thiên nữ tắm ở hồ nhƣng nghỉ ngơi trên bờ sông Manosilātala gần đó (11). Ai lấy đƣợc nƣớc hồ Anotatta ngƣời đó đƣợc xem nhƣ đắc đại thần thông. Vì vậy, khi muốn cho mọi ngƣời biết về thần thông của Sumana-Sāmanera, Phật nói rằng Ngài muốn có nƣớc hồ Anotatta để rửa chơn; không ai có thể làm đƣợc trừ Sadi Sumana (12). Và Soṇa, để cho 101 vì vƣơng và tuỳ tùng tiễn đƣa anh mình đi ẩn tu biết thần thông của mình, tự đi lấy nƣớc hồ Anotatta cho mọi ngƣời dùng (13). Lấy nƣớc hồ Anotatta cho bậc cao trọng nào dùng là một cử chỉ cung kính đối với bậc ấy. Do đó, khi Thiên nga vƣơng Javahaṃsa và vua Benares kết tình thâm giao, Javahaṃsa đi lấy nƣớc hồ Anotatta để vua Benares tắm (14). Xà vƣơng Paṇṇaka ở Anotatta hứa cung cấp nƣớc hồ cho Sumana-Sāmanera để chuộc lỗi bất nhã của mình lúc trƣớc (15); và Nanda muốn anh mình tha cho lỗi không tuân lời, nghĩ rằng chỉ có cách dâng anh nƣớc hồ Anotatta là có ý nghĩa nhứt (16). Nƣớc hồ Anotatta có thể trị bệnh (17). Dùng nƣớc hồ Anotatta hằng ngày là một bằng chứng của sự giàu sang. Thiên thần đem đến Asoka tám pingo nƣớc hồ Anotatta trong 16 chậu cho ông dùng (16). Vessavaṇa dùng nữ dạxoa thay phiên đi lấy nƣớc hồ Anotatta để ông dùng, mỗi phiên kéo dài 4-5 tháng. Công việc này

rất kham khổ nên có nhiều nữ dạxoa chết trƣớc khi làm xong nhiệm
vụ (19).
Đềbà và dạxoa thƣờng tổ chức các buổi hội họp trên bờ hồ
Anotatta; trong các buổi hội này họ hay tranh tài (20). Thỉnh thoảng
Phật có đến dự với nhiều tỳkheo đi theo và Ngài hay thuyết pháp hay
tuyên cáo (21). Tỳkheo thƣờng ở lại đây hành thiền và chỉ đến khi
đƣợc gọi (22).
Một đại kiếp đƣợc xem nhƣ là khoảng thời gian cần thiết để
rút hết nƣớc hồ Anotatta bằng cách nhúng cọng cỏ kusa vô nƣớc rồi
lấy ra rải cứ vài trăm năm một lần (23).
Nhƣ nƣớc hồ Anotatta theo sông Hằng chảy ra biển và không
bao giờ trở lại, Bồ Tát không bao giờ trở lại ý định thành Phật mà
làm một chuyển luân vƣơng (24).
Divyāvadāna có nói đến một bậc chƣ Thiên sống gần
Anotatta, gọi là Anavatapta-kāyikādevatā (25).
(1)
Các hồ khác là Kaṇṇamuṇḍa, Rathakāra, Chaddanta,
Kuṇāla, Mandākinī, và Sīhappapāta.                               (2)
SnA. ii. 407-9;
MA. ii. 585 f.; AA. ii. 759-60.                       (3)
SnA. i. 66.                  (4)

A. iv. 101.                    (5)
MA. ii. 918.                  (6)
MA. i. 386.
(7)
E.g., J. iii. 319, iv. 368.                                   (8)
E.g.,
trƣớc khi viếng Uruvelakassapa (Vin. i. 28); và một lần nữa trong
khoảng thời gian ba tháng ông ở Tāvatiṃsa (DhA. iii. 222); xem
thêm J. i. 80.                 (9)
E.g., Mātaṅgapaṇḍitā, J. iv. 379; xem
thêm DhA. ii. 211.                       (10)
J. iii. 257 ff.               (11)
E.g., J. v.
392.                  (12)
DhA. iv. 134 ff.                      (13)
J. v. 320-1.
(14)
J. iv. 213.               (15)
DhA. iv. 134. Xem thêm ThagA.
457 để biết chi tiết câu chuyện.                      (16)
J. v. 314.
(17)
DhA. iv. 129.                          (18)
Sp. i. 42; Mhv. v. 24; 84;
xi. 30.               (19)
DhA. i. 40.                (20)
E.g., trong số con gái của
Vessavaṇa, trình diễn khả năng múa (VvA. 131-2).                                       (21)

E.g., Ap. i. 299.              (22)
Dvy. 399.                    (23)
PvA. 254.
(24)
Mil. 286-7.               (25)
p. 153.

2. Anotatta.—Một trong những hồ nƣớc do Parakkamabāhu I
xây. Có con kinh tên Bhagīrathī chảy vào đó (1).
(1)
Cv. lxxxix. 49.

Anottappamūlakā-tīni Sutta.—Tuỳ thuộc theo giới các chúng
sanh cùng hoà hợp cùng đi với nhau: kể ít nghe với kẻ ít nghe, kẻ tinh
cần với kẻ tinh cần, kẻ có trí với kẻ có trí, và ngƣợc lại (1).
(1)
S. ii. 163.

Anottāpī Sutta.—Ghi lại câu chuyện giữa Mahākassapa và
Sāriputta ở Isipatana. Ngƣời không có nhiệt tâm (anātāpī) và không
có biết sợ tội lỗi (anottāpī) không thể giác ngộ hay đạt Nípbàn (1).
(1)
S. ii. 195 f.

Anodhi Sutta.—Ba kinh nói về sự phát triển tƣởng vô biên của
vô thƣờng, khổ, và vô ngã (1).
(1)
A. iii. 443 f.

Anopama.—Nơi sanh của Phật Vessabhū và là thủ đô của cha
ông là Vua Suppatīta (1).
(1)
D. ii. 7; nhƣng Bu. xxii. 18 gọi đó là Anoma. The BuA. (p.
205) gọi đó là Anūpama.

1.Anopamā.—Ái nữ của bá hộ Majjha ở Sāketa. Cô đƣợc gọi
nhƣ vậy vì hƣơng sắc của cô. Tới lúc cập kê cô đƣợc rất nhiều ngƣời
tai mắt cầu hôn với lễ vật quý giá nhƣng nàng không thích lập gia
đình. Nàng nghe Phật thuyết pháp, chiêm nghiệm bài pháp của Ngài
và chứng quả Tam Thiền. Sau đó nàng gia nhập Tăng Đoàn, và bảy
ngày sau đắc quả Alahán (1).
(1)
Thig. vv. 151-6; ThigA. 138 f.

2. Anopamā.-- Xem Māgandiyā.

1. Anoma.—Thành phố sanh quán của Vessabhū (Xem Anopama).

2. Anoma.--Ngọn núi gần Himavā (1). (1) Ap. ii. 345.

3. Anoma.—Hoa viên ở Khema nơi Tissa ra đời (1). (1) BuA. 188.

4. Anoma.—Tỳkheo khổ hạnh sống vào thời Phật Piyadassī.
Ông cúng dƣờng Phật xâu chuỗi nạm ngọc và bữa ăn trái cây. Trong
hiện kiếp ông là Trƣởng lão Hemaka (1).
(1)
Ap. ii. 351-4.

5. Anoma.—Vua của Jambudīpa vào 50 kiếp trƣớc; một tiền kiếp
của Trƣởng lão Bakkula (1).
(1)
Ap. i. 329.

6. Anoma.—Tên một quận vào thời Phật Sumana; nơi cƣ ngụ
của Anupamā, ngƣời từng cúng dƣờng Phật bữa cháo sữa (1).
(1)
BuA. 125.

7. Anoma.—Một trong hai đại đệ tử của Phật Anomadassī (1).
Ông thuyết cho Sarada-tāpasa nghe nhơn dịp ông này muốn trờ
thành một thƣợng thanh văn (aggasāvaka).
(1)
J. i. 36; BuA. 145; DhA. i. 88 ff. The Bu. (vii. 21) gọi ông là
Asoka.

8. Anoma.—Thị giả riêng của Phật Sobhita (1). (1) J. i. 35; BuA. 140; The Bu. (vii. 21) gọi ông là Anuma.

9. Anoma.—Một tu sĩ ngoại đạo dâng cỏ lên Phật Anomadassī
để làm toạ cụ (1).
(1)
BuA. 142.

10. Anoma.—Kinh thành có hoa viên nơi mà Atthadassī thuyết
pháp lần đầu tiên (1).
(1)
Bu. xv. 18.

11. Anoma.—Kinh thành nơi sanh của Phật Piyadassī, và cũng là
thủ đô của Vua Sudinna (1).
(1)
J. i. 39. The0 Bu. (xv. 18), gọi là Sudhañña.

1. Anomadassī.—Vị Phật thứ bảy. Ông sanh ra trong vƣờn Sunanda ở Candavatī; cha mẹ của ông là ông Yasavā và bà

Yasodharā. Ông sống trong ba cung điện khác nhau: Siri, Upasiri
và Vaḍḍha (1). Phu nhơn ông là Sirimā và con ông là Upavāna.
Ông xuất gia lúc 10.000 tuổi, ra đi bằng kiệu, và tu khổ hạnh 10
tháng. Thôn nữ Anupamā cúng dƣờng ông bữa cháo sữa trƣớc khi
ông thành đạo và tỳkheo ngoại đạo dâng ông cỏ để làm toạ cụ. Cội
Bồ đề của ông là gốc cây ajjuna.
Ông thuyết pháp lần đầu tiên trong vƣờn Sudassana ở
Subhavatī. Lƣỡng thần thông của ông đƣợc chứng đắc tại Osadhī
dƣới gốc cây asana. Nisabha và Asoka (v.l. Anoma) là hai nam Đại
đệ tử còn Sundarī và Sumanā là hai nữ Đại đệ tử của ông. Trong số
đại cƣ sĩ có Nandivaḍḍha và Sirivaḍḍha là hai ông và Uppalā và
Padumā là hai bà.
Vua Dhammaka là vì vƣơng đệ tử của ông. Ông có thị giả
tên Varuṇa. Ông sống 100.000 năm và diệt độ tại Dhammārāma.
Ông có ba hội chúng với 800, 700 và 600 ngàn ngƣời.
Bồ Tát là một trƣởng dạxoa có nhiều thế lực từng tiếp đón
Phật và đại chúng tỳkheo tuỳ tùng (2).
Chính bài pháp do hai đại đệ tử của ông là Nisabha và
Anoma thuyết đã làm Sarada-tāpasa (Sāriputta trong kiếp chót) có
ƣớc vọng trở thành một thanh văn cao nhứt (aggasāvaka). Về sau có
Sirivaḍḍha (Moggallāna) phục vụ Phật theo đề nghị của Sarada và
với ƣớc vọng đƣợc làm đệ nhị đệ tử của Phật Cồ Đàm (3).
Trƣởng lão Bakkula là một tỳkheo khổ hạnh trong thời
Anomadassī. Phật có lần bị đau bụng và nhờ đạo sĩ khổ hạnh này
chữa hết (4).
Nghe nói lúc Phật Anomadassī sanh ra, có bảy báu từ từng
trời rơi xuống, do đó ông có tên Anomadassī. Trong lúc ông còn
trong bụng mẹ, hào quang của ông chiếu sáng một vùng chung rộng
tám gang tay đƣờng bán kính (5).
(1)
Sirivaḍḍha, theo BuA.             (2)
Bu. x. ; BuA. 141-6.
(3)
DhA. i. 88-94.             (4)
AA. i. 169; Mil. 216.
(5)
BuA. 141.

2. Anomadassī.—Đạo sĩ khổ hạnh cúng dƣờng cỏ để Phật Sikhī
làm toạ cụ (1).
(1)
BuA. 201.

3. Anomadassī.—Một Tăng Thống (Saṅgharāja) Tích Lan.
Hatthavanagalla-Vihāra-Vaṃsa đƣợc soạn thảo (1) theo lời yêu cầu
của ông. Ông là tác giả của Daivajña-kāma-dhenu, một công trình
nghiên cứu thiên văn. Ông đƣợc xem nhƣ Trƣởng lão mà, theo
Cūlavaṃsa (2), Hatthavanaggalla thừa lệnh vua xây một đền thờ ba
tầng với tháp nhọn đồ sộ.
(1)
Ấn bản d‘Alwis, p. 7, n. 6.    (2)
lxxxviii. vv. 37-9; xem
thêm P.L.C. 219.

4. Anomadassī.—Trƣởng lão Tích Lan. Theo lời yêu cầu của
ông, một đệ tử của Ānanda Vanaratana viết Chú giải gọi là
Sāratthasamuccaya về bốn tụng phẩm (bhānavāra là một phần kinh
tụng có 8000 chữ) của Tam Tạng (1).
(1)
P.L.C., 227. Công trình đƣợc xuất bản trong Simon
Hewavitarana Bequest Series (Colombo), vol. xxvii. Tham luận về
Anomadassī này, xem Introduction, p. x-xi.

Anomasatta.—Một danh hiệu của Phật (1). (1) UdA. 304; KhA. 170.

1. Anomā.—Con sông dài 30 lý nằm về phía Đông của Kapilavatthu, nơi Gotama đến, sau khi rời hoàng cung (1). Sông rộng 8 usabha (lối 140 cubit, mỗi cubit bằng 4 ngón tay) nhƣng ngựa Kanthaka nhảy qua cái một. Tại đây, Gotama cắt râu tóc và thay áo vàng của đạo sĩ khổ hạnh do Bàlamôn Ghaṭikāra tặng. Trên bờ sông có vƣờn xoài của Anupiya (2). Sông chảy qua ba quốc gia và Kapilavatthu (3). Đƣờng từ sông đến Rājagaha dài 30 lý; Gotama phải mất hết bảy ngày đi bộ trên đoạn đƣờng này (2) trong lúc ngài chỉ mất một đêm đi ngựa từ Kapilavatthu đến Anomā (5). Tên Anomā có nghĩa là ―Huy hoàng‖ hay ―Không phải tầm thƣờng" (6). Theo Cunningham (7), Anomā và Aumi hiện tại là một. Ông nghĩ rằng Anomā có nghĩa là ―nhỏ‖ để phân biệt với các sông lớn khác trong vùng, và tiếng Pāli nguyên bản là Omā. Ông còn nói thêm rằng sự lầm lẫn là do nơi sự hiểu lầm câu trả lời của Channa. Biện luận của Cunningham khó thể đƣợc chấp nhận vì, theo truyền

thống ghi trong Chú giải Jātaka và các tài liệu khác, tên sông đƣợc
xem nhƣ một điềm lành dẫn đến sự thành tựu mà Gotama mong cầu.
Mặt khác, Thomas (8) nghĩ rằng Anomā không nhất thiết phải
có thật. Có thể nơi phía Đông của Kapilavatthu có một địa danh liên
quan đến Đại Sự Xuất Thế của Gotama. Phải chăng đó là chỗ gần
Anupiya trong vƣơng quốc Malla mà các tên Anomā, Anomiya,
Anuvaniya, Anumaniya là những biến thể của Anupiya trong các
thổ ngữ (9).
(1)
Theo Lalita Vistara, sông chỉ cách thành đô sáu do tuần, và
Cunningham chấp nhận điều này (p. 485 ff.).                     (2)
J. i. 64 f;
SnA. 382.                    (3)
BuA. 5. Xứ của Sakiya, Kolliya và Malla;
xem Expositor i. 43 n., theo đó ba vƣơng quốc là Kapilavatthu,
Devadaha và Koliya.                   (4)
J. i. 65; SnA. 382.             (5)

VvA. 314.                    (6)
Xem J. i. 64, theo đó Gotama hỏi Channa
tên sông và Channa trả lời rằng ―Thật rất huy hoàng.‖ Gotama nói
―Lành thay!‖ Gotama nói, ―sự xuất thế của ta cũng sẽ rất anomā.‖
Chữ Miến Điện là Anomanāma. Theo Phật Âm (SA. i. 67) đó có
nghĩa không ―khuyết điểm,‖ tức tuyệt mỹ thiên phú
(sabbaguṇasamannāgatattā avekalla-nāmaṃ; paripūranāmaṃ).
(8)
Loc cit., p. 61 và n. 1.            (9)
Mahāvastu không có nói
đến con sông nào cả, chỉ có Anomiya là tên của một thị trấn cách
Kapilavatthu 12 lý. Tên Anuvaineya và Maneya chỉ thấy trong
Lalitavistara.

2. Anomā.—Mẹ của Phật Nārada (1). (1) Bu. x. 18; J. i. 37.

1. Anomārāma.—Một hoa viên ở Anupama. Phật Atthadassī
nhập diệt tại đây (1).
(1)
Bu. xv. 26.

2. Anomārāma.—Một hoa viên trong thành Kañcanavelu. Phật
Siddattha diệt độ tại đây (1).
(1)
Bu. xvii. 24; BuA. 188.

Anomiya Sutta.—Có kệ xƣng tán Phật, Ngƣời đƣợc gọi là Bậc
Hoàn Toàn Anomanāma (1). Kệ này cũng đƣợc thấy trong Sutta
Nipāta (2).
(1)
S. i. 33.   (2)
Sn. p. 177.

Anorata.—Tên thƣờng đƣợc biết đến của         Anuruddha
(Anawrata), vua Miến Điện (Ramañña). Ông là một nhà cải cách
đạo giáo, và trong sứ mạng này ông đƣợc một sƣ Talaing tên
Arahanta (1) trợ giúp.
(1)
Bode: Pāli Lit. of Burma, pp. 11-13.

Anta Jātaka (No. 295).—Chuyện Loài Hạ Liệt. Thuyết tại
Veḷuvana về Devadatta và Kokālika ca tụng lẫn nhau để thu phục
đệ tử. Chuyện xƣa nói về con quạ thấy con cáo đang xé xác con bò
mộng, muốn chia phần, bèn ve vản cáo. Quạ và cáo chỉ Kokālika và
Devadatta (1).
(1)
J. ii. 440-1.

Anta Vagga.—Phẩm 1: Phẩm Biên, Chƣơng Một Tƣơng Ƣng
Uẩn, Số (2), Tập 3: Thiên Ƣng Uẩn, Saṃyutta Nikāya (1).
(1)
S. iii. 157 ff.

Anta Sutta.—Phật dạy sự chấm dứt và con đƣờng đƣa đến bờ bên
kia (1). Xem thêm Antā Sutta.
(1)
S. iv. 373.

Antaka.--Xem Māra.

Antagamegiri.—Tự viện do vua Dhātusena xây dựng (1). (1) Cv. xxxviii. 48.

Antaravaḍḍhamāna.—Một ngọn núi ở Tích Lan. Chuyện liên quan đến núi này đƣợc kể trong Chú giải Saṃyutta (1). Một nông phu thọ giới với Piṅgala Buddharakkhita ở Ambariyavihāra mất con bò trong buổi cày. Đi tìm bò, ông vô núi và bị trăn quấn. Ông định giết trăn nhƣng tự chế vì muốn giữ giới. Trăn thả ông ra. (v.l. Uttaravad*).

(1) SA. ii. 112-13; DhSA. 103.

Antaraviṭṭhi.—Một trong những làng do Vijayabāhu I ban cho
các tỳkheo Lābhavāsī. Làng ở Rājaraṭṭha, không xa Pulatthipura (1),
có thể giữa thị trấn ấy và Koṭṭhasāra. Làng đƣợc kể trong chuyện các
trận chiến xảy ra ở ngoại ô Pulatthipura (2).
(1)
. Cv. lx. 68.                (2)
Ibid., lxi. 46; lxx. 322; xem thêm
Cv. trans. i. 221, n. 4, và 229, n. 2.

Antarapeyyāla.—Trung Lƣợc Phẩm của Nidāna Saṃyutta gồm
12 kinh với nội dung tóm lƣợc (1).
(1)
S. ii. 130 ff.

Antarasobbha.—Một chỗ ở Tích Lan. Tại đây Thủ trƣởng
Damila là Mahākoṭṭha (1) hàng phục Duṭṭhagāmaṇi.
Về sau vua Manāvamma xây Devavihāra tại đây (2). Chú
giải Majjhima Nikāya (3) có ghi rằng Maliyadeva thuyết
Mahāsaḷāyatanika Sutta cũng tại đây và lúc bấy giờ có 60 tỳkheo đắc
quả Alahán.
(1)
Mhv. xxv. 11.           (2)
Cv. lvii. 4.        (3)
ii. 1024.

Antarāgaṅga.—Tự viện ở Tích Lan mà chi phí do lợi tức của
làng Cullamātika đem về; làng do Jeṭṭhatissa III cúng dƣờng (1).
(1)
Cv. xliv. 100.

Antalikkhacara.—Vì vua trị vì vào 32 kiếp trƣớc; một tiền kiếp
của Trƣởng lão Ākāsukkhupiya (1).
(1)
Ap. i. 230.

Antavā Sutta.—Nguồn gốc của (tà) kiến cho rằng thế gian hữu
biên (1).
(1)
S. iii, 214.

Antā Sutta —Bốn biên (division) riêng biệt: sự chấp bản thân
này (Sakkāya), sự sanh khởi, sự tiêu diệt và con đƣờng đƣa đến đó (1).
(1)
S. iii. 157-8.

Antureḷi.—Làng do vua Aggabodhi IV cúng dƣờng để lấy lợi
tức chi tiêu cho Padhāna-ghara mà ông xây làm trú xứ của Trƣởng
lão Dāṭhāsiva (1).
(1)
Cv. xlvi. 13.

Antevāsī Sutta.—Tỳkheo sống không có đệ tử nội trú, không có
đạo sƣ, là sống an lạc, thoải mái. Chỉ các ác bất thiện không trú ở
trong vị ấy. Các ác bất thiện không theo sát vị ấy, vị ấy đƣợc gọi là
không có đạo sƣ (1).
(1)
S. iv. 136-8.

Andu.—Một làng gần Pulatthipura (1). (1) Cv. lix. 5.

Andha Sutta.—Về ba hạng ngƣời: mù, chột, và có đủ hai mắt (1). (1) A. iii. 128 f.

Andhā.—Đƣợc ghi trong Samantapāsādikā (1), cùng với các ngƣời
Damiḷa nhƣ không phải là Thánh giả (milakkha—ngƣời dã man); tên
có thể cũng là tên Andhaka (ā) (q. v.).
(1)
i. 255; xem thêm VibhA. 387-8, trong ấy có đề cập đến ngôn
ngữ Andhaka. Vào thời Phật Âm, kinh Vệđà đƣợc dạy bằng tiếng
Andha (MA. i. 113).

Andhakaraṭṭha.--Xem Andhakā [1].

Andhakavinda.—Làng trong vƣơng quốc Malla, cách Rājagaha ba gāvuta (1 gāvuta=lối 2 dặm Anh). Có lần Phật đi từ Benares đến Andhakavinda với 1.250 tỳkheo và nhiều cƣ sĩ đi theo; những cƣ sĩ này có mang theo lƣơng thực để thay phiên nhau cúng dƣờng Phật và tỳkheo. Có rất nhiều ngƣời cúng dƣờng nên một Bàlamôn (Andhakavindabrāhmaṇa) phải đợi những hai tháng mới tới phiên mình. Sau hai tháng, nhận thấy đồ vật mình sắp hƣ hỏng mà phiên thì chƣa thấy tới, vị Bàlamôn bèn vào trong kho chứa lƣơng thực để xem có gì thiếu mà ông có thể cung cấp. Không thấy có gạo, sửa và mật cục, ông liền đến gặp Ānanda, và qua Ānanda ông đƣợc Phật cho

phép soạn một bữa cơm sữa với mật cục để cúng dƣờng Phật và chƣ
Tăng. Sau trai thời Phật thuyết về mƣời đặc tính tốt của cơm sữa (2).
Cùng lúc, một quan lại trong quận vừa mới quy y cũng soạn
bữa ăn thịt để cúng dƣờng. Tăng lữ mới dùng cơm sửa nên không
thể ăn nhiều; vị quan thất vọng và có nhiều cử chỉ không đẹp. Sau đó
ông hối tiếc, và Phật đoan quyết với ông rằng ông sẽ sanh lên thiên
giới (3). Trên đƣờng từ Andhakavinda trở về Rājagaha, Phật gặp
Belaṭṭha Kacccāna (4).
Một lần khác, trong lúc Phật an trú tại Andhakavinda, có
Phạm thiên Sahampati đến với dung sắc thù thắng chiếu sáng toàn
vùng cho đến khuya; sau đó ông đến gặp Phật và xƣớng kệ ngôn cổ
võ tỳkheo sống đời phạm hạnh (5).
Cũng tại đây Phật nói với Ānanda sự cần thiết phải khuyên
nhũ và khuyến khích các tỳkheo mới gia nhập Tăng Đoàn về năm
điều: hạnh kiểm tốt, sự gìn giữ năm căn (giác quan), không nên nói
nhiều, thích nơi yên tĩnh, và hành trì chánh kiến (6).
Một lần nọ, tại Andhakavinda Phật bị trúng gió. Ānanda
đƣợc gọi đến để lấy cháo cho Phật dùng. Vợ của vị lƣơng y trong
làng cúng dƣờng cháo với tất cả lòng thành, và bà tái sanh về cõi
Tāvatiṃsa, trong ấy trú xứ của bà có tên là Kañjikādāyikavimāna
(7)
. Một đạo hữu khác xây cúng dƣờng Phật một Gandhakuṭi ở
Andhakavinda và đích thân chăm sóc Phật lúc Ngài về đó. Cận sự
nam ấy cũng đƣợc sanh về cõi Tāvatiṃsa trong cung điện (vimāna)
bằng vàng (8).
Con của Cūḷaseṭṭhi là Anulā sống ở Andhakavinda sau khi
lập gia đình, và tại đây nàng cúng dƣờng thế cho cha đã khuất núi (9).
(1)
Vin. i. 109; Vin. Texts. i. 254, n. 2.          (2)
Vin. i. 220 f;
chính lời khen ấy của Phật đã khiến Visākhā xin Ngài cho phép bà
cúng dƣờng cơm sữa cho các tỳkheo trong suốt đời bà; xem thêm
UdA. 112.                             (3)
Vin. i. 222 f. Nhơn dịp này Phật
lập giới luật cấm tỳkheo nhận cơm sữa ở nơi khác trong cùng ngày
mà các vị đƣợc mời trai tăng cơm sữa.                    (4)
Vin. i. 224 f.
(5)
S. i. 154.             (6)
A. iii. 138-9; xem Sp. iv. 789.
(7)
VvA. 185-6.            (8)
Ibid., 302-3.            (9)
PvA. 105-
9.

Andhakavinda Brāhmaṇa.—Xem Andhakavinda. Chuyện
đƣợc kể để minh chứng tại sao đệ tử của Phật cúng đƣờng nhiều (1).
(1)
E.g., UdA. 112.

Andhakavinda Vagga.—Phẩm 12: Andhakavinda, Chƣơng Năm
Pháp (Pañcaka Nipāta), Aṅguttara Nikāya Nikaya (1).
(1)
A. iii. 136-42.

1. Andhakavinda Sutta.—Ghi lại chuyện Sahampati đảnh lễ
Phật ở Andhakavinda (q. v.) (1).
(1)
S. i. 154.

2. Andhakavinda Sutta.--Thuyết tại Andhakavinda cho
Ānanda nghe về năm thứ mà các tỳkheo mới gia nhập Tăng Đoàn
phải đƣợc khuyên bảo một cách nghiêm túc (1).
(1)
A. iii. 138 f.

Andhakaveṇhu.--Chồng của Nandagopā; Nandagopā là ngƣời giúp việc của Devagabbhā, công chúa của Vua Mahākaṃsa. Mƣời con trai của Devagabbhā và Upasāgara đƣợc nuôi dƣỡng nhƣ con của Nandagopā và Andhakaveṇhu; mƣời anh em này sau làm thành nhóm Thập Huynh Đệ Andhakaveṇhudāsaputtā (1) (q. v.). Andhakaveṇhu-(dāsa)–puttā. Có lời tiên đoán trong ngày sanh Công chúa Devagabbhā rằng một trong số con trai của bà sẽ tiêu diệt dòng họ Kaṃsa. Do sợ con bị giết, mỗi lần sanh con trai, công chúa tráo con mình với con của Nandagopā; và cứ mỗi lần Devagabbhā sanh con trai thì Nandagopā sanh con gái, nên việc tráo con không khó khăn. Mƣời ngƣời con trai của Devagabbhā và Upasāgara là: Vāsudeva, Baladeva, Candadeva, Suriyadeva, Aggideva, Varuṇadeva, Ajjuna, Pajjuna, Ghatapaṇḍita, và Aṅkura (2). Họ có một em gái là Añjanadevī. Lúc lớn lên họ trở thành cƣớp đƣờng và giựt cả quà gởi cho Vua Kaṃsa. Vua truy biết đƣợc tông tích của họ và lập kế diệt trừ . Hai tên đô vật, Cānura và Muṭṭhika, đƣợc chọn thi đấu với họ. Mƣời anh em ƣng thuận đấu và đi cƣớp giựt áo quần, nƣớc hoa, vân vân., để chuẩn bị cho cuộc thi đấu. Baladeva giết chết cả hai nhà đô vật. Trong lúc giẫy chết, Muṭṭhika thốt lên lời

mong đƣợc tái sanh làm dạxoa; chàng đƣợc nhƣ ý nguyện và sanh làm dạxoa trong rừng Kāḷamattiya. Lúc vua tìm cách bắt mƣời anh em, Vāsudeva liệng bánh xe cắt đứt cổ vua và ngƣời em phó vƣơng của ông là Upakaṃsa. Kinh sợ, dân chúng yêu cầu mƣời anh em kia che chở cho; do đó họ trị vì tại Asitañjana. Từ đó họ đi chinh phục toàn Jambudīpa, từ Ayojjhā (mà vua là Kāḷasena bị họ bắt cầm tù) đến Dvāravatī mà họ chiếm đƣợc nhờ sự giúp đở của Kaṇhadīpāyana. Họ lập kinh đô ở Dvāravatī và chia vƣơng quốc làm 10 phần, quên đi ngƣời em gái Añjanadevī. Khi biết đƣợc mình lầm lẫn, Aṅkura tặng phần mình cho em và đi buôn (3). Các anh em sanh rất nhiều trai và gái; đƣợc biết một đời ngƣời lúc bấy giờ là 20.000 năm. Về sau, các con trai của họ quấy phá hiền giả Kaṇhadīpāyana bằng cách mặc đồ nữ nhơn cho một đàn ông rồi hỏi hiền nhơn chớ bà nên sanh ra con gì. ―Một bó củi xiêm gai,‖ ông trả lời, ―mà dòng Vāsudeva sẽ bị tiêu diệt vì đó.‘‘ Họ cƣời và đá hiền nhơn. Vào ngày thứ bảy ngƣời đàn ông hoá trang bài tiết một bó củi xiêm gai mà họ lấy đốt và rải tro xuống sông. Từ các tro đó chìm gần cổng thành mọc lên loại cây eraka. Một hôm, trong lúc vui chơi thể thao dƣới sông, các vua cùng gia đình và gia nhơn bắt đầu gây sự; họ bứt lá eraka làm khi giới và giết lẫn nhau, trừ Vāsudeva, Baladeva, Añjanadevī, và quốc sƣ của họ chạy thoát bằng xe. Nhƣ vậy lời tiên tri đã ứng nghiệm. Những ngƣời chạy thoát đến khu rừng Kāḷamattiya, trú xứ của Dạxoa Muṭṭhika. Khi Muṭṭhika thấy biết Baladeva là đối thủ đô vật trƣớc kia bèn khêu khích ông. Baladeva nhận lời và ―bị nuốt chửng nhƣ ăn củ cải.‖ Vāsudeva tiếp tục chạy với những ngƣời còn lại và trốn nghỉ đêm trong bụi rậm. Một ngƣời đi săn tƣởng lầm là con heo rừng nên đâm chết ông. Khi Vāsudeva nghe tên ngƣời đi săn là Jarā (Tuổi Cao), ông đành nhận cái chết. Nhƣ vậy, tất cả đều chết hết trừ Añjanadevī (4); nhƣng về sau, Añjanadevī cũng không còn đƣợc nhắc tới nữa. Kumbha Jātaka (5) nói các Andhakaveṇhu bị tiêu diệt vì rƣợu chè quá độ. Chuyện này ai cũng biết vì đƣợc kể đi kể lại nhƣ truyền thuyết (6).

(1)
J. iv. 79-81.               (2)
Cowell thấy câu chuyện có vẽ
hoang đƣờng (Jātaka, trans. iv. 51 n.); cf. cùng với câu chuyện là
truyền thuyết Kṛṣṇa trong Harivaṃsa; xem thêm Visṇu Purāṇa của
Wilson (Hall‘s Ed.), v. 147 f.; và tài liệu về Kṛṣṇa trong Epic
Mythology, pp. 214 f.             (3)
Sử liệu về sau của Ankura có thể
tìm thấy trong PvA. 111 ff. Xem v. s. Aṅkura.                (4)
J. iv. 79
ff.               (5)
J. v. p.18.           (6)
E.g., trong Saṅkicca Jāt.
(v. 267) và trong Vv., p. 58.

1. Andhakā.—Đƣợc liệt kê trong danh sách các tộc đến đảnh lễ
Trƣởng lão Jatukannika khi ông sanh làm bá hộ ở Haṃvasatī (1).
Xứ Andhakaraṭṭha nằm trên bờ sông Godhāvarī và gần nơi
Bāvarī trú ngụ. Assaka và Aḷaka, nói trong Vatthugāthā của
Parāyanavagga (2), đƣợc mô tả trong Chú giải Sutta Nipāta nhƣ vua
của Andhaka (3). Trong Aitareya Brāhmaṇa (4) các Andhaka đƣợc kể
chung với các Pulinda, vân vân., nhƣ một tộc bị ruồng bỏ. Vào thời
Asoka họ sống chung với nhau một lần nữa (5). Mahābhārata (6) xếp
các Pulinda, Andha và Sabara chung trong Dakṣiṇapatha.
(1)
Ap. ii. 359.               (2)
Sn. 977.             (3)
SnA. ii.
581; theo Vincent Smith, họ xuất phát từ miền Nam Ấn Độ, giữa hai
con sông Kṛṣṇa và Gōdāvarī Z.D.M.G. 56, 657 ff.); xem thêm
Burgess: Arch. Reports on W. India,ii. 132 và iii. 54. Cunningham:
603-607.               (4)
vii. 18.                 (5)
Vincent Smith:
Z.D.M.G. 56, 652 f.               (6)
xii. 207, 42.

2. Andhakā.—Ánđạtla Phái. Một phái tỳkheo lớn, ly khai khỏi
Theravāda, gồm một số tộc nhỏ nhƣ Pubbaseliya, Aparaseliya,
Rājagirika và Siddhatthika (1). Cho đến thời Phật Âm họ còn rất
mạnh (2). Andhakā không đƣợc kể nhƣ một tộc riêng biệt trong
Mahāvaṃsa hay Dīpavaṃsa. Nhƣng trong Mahāvaṃsa, các tộc mà
trên nói là con cháu của Andhaka (Rājagiriyā, Siddhatthikā, Pubba-
và Apara-seliyā) đƣợc công nhận (3). Có nhiều quan điểm đƣợc xem
nhƣ chung cho Andhaka hoặc cho một số tộc, nhƣng cũng có nhiều
quan điểm riêng cho từng nhóm nhỏ (4).
(1)
Points of Controversy, p. 104 (extract from Kathāvatthu Cy.).
(2)
Ibid., xxxiv.       (3)
Mhv. v. 12 f.; xem thêm

Mbv. 97.        Về các trƣờng phái và những liên quan, xem Points
of Controversy, pp. xxxv-xlv. Về Andhaka, đặc biệt xem pp. xliii. ff.
(4)
Xem đúc kết của vấn đề trong Points of Controversy, pp.
xx-xxiv.

Andhakāra.—Một làng Tích Lan do vua Aggabodhi IV cúng
dƣờng để chu cấp cho Padhāna-ghara mà vua xây cho Trƣởng lão
Dāṭhāsiva (1).
(1)
Cv. xlvi. 12.

Andhakāra Vagga.—Phẩm thứ hai của Pācittiya trong
Bhikkhunīvibbaṅga (1).
(1)
Vin. iv. 268-71.

Andhakāra Sutta.—Ám Kinh. Rơi vào tối tăm sanh khởi, vân
vân., còn đáng sợ hãi hơn sự tối tăm của hắc ám giữa các thế giới
(lokantarika) (1).
(1)
S. v. 454-5.

Andhaṭṭhakathā.—Một trong những Chú giải sử dụng bởi Phật
Âm (1). Đƣợc truyền thừa ở Kāñcipura (Conjevaraṃ) dƣới miền Nam
Ấn Độ.
(1)
Sp. iv. 747.

Andhanāraka.—Một làng Tích Lan do vua Aggabodhi IV cúng
dƣờng cho Padhāna-ghara mà nhà vua xây cho Trƣởng lão
Dāṭhāsiva (1).
(1)
Cv. xlvi. 13.

Andhapura.—Thành phố ở xứ Seriva, trên bờ sông Telavāha.
Trong lúc đi chào hàng tại đây, Bồ Tát (bấy giờ là dân Seriva) không
làm vừa lòng một khách chào hàng khác (mà trong kiếp này là
Devadatta). Đó là nguyên do sanh ra thù hiềm của Devadatta đối
với Phật (1).
(1)
J. i. 111, 113.

Andhabhūta Sutta.--Xem Aḍḍhabhūta Sutta.

Andhavana.—Khu rừng dƣới phía Nam của Sāvatthi cách thành phố một gāvuta. Rừng đƣợc canh giữ cẩn thận. Tỳkheo ni thƣờng đến đây độc cƣ. Trong thời Phật Kassapa trộm cƣớp có đón đƣờng một cận sự Bất lai tại rừng này. Ông là Sorata (1); ông chu du Jambudīpa để xin tiền xây tháp Phật (Buddha‘s cetiya). Chúng khoét mắt và giết ông. Sau đó tất cả bọn cƣớp không còn ai thấy đƣờng; do đó tên khu rừng có tên là ―Mù,‖ nhƣng đƣợc dịch sai thành ―Tối‖). Tên này đƣợc giữ trong suốt hai thời kỳ của hai vị Phật (2). Có một thiền đƣờng (padhāna-ghara) xây trong rừng này cho các tăng ni thiền quán (3). Nhiều chuyện đƣợc kể, nhứt là về các ni bị Māra dụ dỗ ở Andhavana (4). Có lần Anuruddha sống tại Andhavana và bị bệnh nặng (5). Cũng tại đây Phật thuyết cho Rāhula nghe kinh Cūla-Rāhulovāda khiến Rāhula đắc quả Alahán (6). Trong số những ngƣời sống trong Andhavana có các Trƣởng lão Khema, Soma (7) và Sāriputta (8); Sāriputa chứng nghiệm định (samādhi) (ông chứng đắc bhavanirodha là Nípbàn). Chú giải Theragāthā (9) có ghi lại cuộc thảo luận giữa Sāriputta và Puṇṇa về sự thanh tịnh hoá nghiệp (visuddhikamma). Kinh Vammikā Sutta (10) trả lời các câu hỏi của một Phạm thiên Bất lai, vị đồng phạm hạnh của ông ở kiếp trƣớc, cho Kumāra-kassapa, trong lúc ông ở Andhavana. Có lần, bọn cƣớp mai phục chờ Vua Pasenadi qua rừng trên đƣờng đến yết kiến Phật. Nhờ đƣợc báo tin đúng lúc, nhà vua cho quân bao vây khu rừng, bắt trọn ổ cƣớp, đem xâu từng tên vào cọc , và bêu dọc theo đƣờng. Nghe nói, dầu biết sự việc, Phật không trách vua bởi ngài có lý do riêng của ngài (12). Nữ Trƣởng lão Uppalavaṇṇā bị một thanh niên Bàlamôn tên Ānanda hiếp dâm trong cốc tại rừng Andhavana, và từ đó tỳkheo ni không còn thấy sống tu tập trong rừng này nữa (12). Pārājikā (13) có kể nhiều chuyện về các tỳkheo phạm tội với gái chăn bò và nhiều ngƣời khác, và về một số tỳkheo ăn thịt bò do bọn cƣớp bò ăn dƣ (14). Tại đây, Uppalavaṇṇā có đƣợc một miếng thịt bò và nàng muốn nhờ Udāyi dâng lên Phật bằng cách ―hối lộ‖ cho ông cái áo lót trong (15).

Pārichattakavimāna (10) là đền đài có chung số phận với một
ngƣời nữ nhơn ngắt nhánh bông lúc đi hái củi trong Andhavana, cúng
dƣờng bông ấy lên Phật.
Giới luật cấm tỳkheo vô làng trong lúc chỉ mặc có áo ngắn và
quần đƣợc chế ra vì chuyện một tỳkheo bị cƣớp lột áo trong rừng
Andhavana (17).
(1)
Yasodhara, theo Saṃyutta Cy.                       (2)
Chuyện đƣợc kể
trong MA. i. 336 ff. và SA. i. 148.                        (3)
MA. i. 338.
(4)
E.g., Āḷavikā, Somā, Kisāgotamī, Vijayā, Uppalavaṇṇā,
Cālā, Upacālā, Sisūpacālā, Selā,Vajirā; J. i. 128 ff. và ThigA. 64,
66, 163.             (5)
S. v. 302.             (6)
S. iv. 105-7; AA. i. 145.
(7)
A. iii. 358.           (8)
Ibid., v. 9.           (9)
i.
39.                  (10)
M. i. 143 ff.         (11)
Xem SA. i. 131-2. Bà
Rhys Davids nghi ngờ câu chuyện không thật; KS. i. 127 n.
(12)
DhA. ii. 49, 52.                 (13)
Vin. iii. 28 ff.
(14)
Ibid., 64.               (15)
Chuyện đƣợc kể trong Vin. iii.
208-9.               (16)
VvA. 127 ff.          (17)
Vin. i. 298.

1. Anna Sutta.—Tất cả sanh vật đều cần thực phẩm, nên thực
phẩm cần đƣợc bố thí với lòng tin và tâm thanh tịnh (1).
(1)
S. i. 32.

2. Anna Sutta (1). (1) A. ii. 86 f; xem thêm GS. ii. 96, n.1.

1. Annabhāra.—Một du sĩ ngoại đạo (Phật) thù thắng sống tại khu vƣờn du sĩ (Paribbājakārāma) trên bờ sông Sappinī gần Rājagaha. Ông đƣợc kể nhƣ có sống với hai du sĩ ngoại đạo thù thắng khác là Varadhara và Sakuludāyi. Phật viếng ông và nói về bốn pháp cú đƣợc biết là tối sơ, không bị các Samôn, Bàlamôn có trí quở trách: không tham, không sân, chánh niệm, chánh định (1). Một lần khác quý ông bàn về ―bốn sự thật Bàlamôn.‖ Phật viếng các ông và nói Ngài tin nơi bốn sự thật Bàlamôn nhƣ sau: ―Tất cả loài hữu tình không đƣợc làm hại.‖; ―Mọi dục vô thƣờng, khổ, chịu sự biến hoại.‖; ―Tất cả hữu vô thƣờng, khổ, chịu sự biến hoại.‖; ―Ta không là bất cứ ai, bất cứ thuộc ai, bất cứ là gì. Trong ấy không

có cái gì đƣợc gọi là của ta, bất cứ ở đâu, bất cứ là gì.‖(2). [Theo HT.
Thích Minh Châu, 1996].
(1)
A. ii. 29-31.              (2)
Ibid., 176-7.

2. Annabhāra.--Tiền kiếp của Trƣởng lão Anuruddha. Chuyện ông đƣợc kể trong chuyện của Trƣởng lão.

1. Annasaṃsāvaka Thera.—Alahán. Bốn kiếp trƣớc ông có
cúng dƣờng bữa ăn lên Phật Siddattha (1).
(1)
Ap. i. 78.

2. Annasaṃsāvaka.—Trƣởng lão thứ nhì có cùng tên. Chuyện
của ông giống nhƣ chuyện kể trên; có thể chung là một ngƣời (1).
(1)
Ap. i. 261.

Anva Vagga.--Xem Addha Vagga.

Apagata Sutta.—Ghi lại câu chuyện giữa Phật và Rāhula ở
Jetavana. Phật giảng cách làm thế nào để tâm viễn ly đƣợc ngã kiến
―cái tôi‖ và ngã sở kiến ―của tôi.‖ (1)
(1)
S. ii. 253; xem Rāhula Sutta [3].

Apacara.—Một vì vua vào kiếpba thứ nhứt. Ông là con của Cara và trị vì tại Sotthivatī-nagara ở xứ Cetiya. Ông là tổ tiên của dòng Sakiya. Ông thuộc dòng Mahāsammata từng chứng bốn thần thông: đi trên hƣ không, đƣợc bốn Thiên nhơn hộ vệ, thân phát hƣơng trầm, và miệng phát hƣơng sen. Lúc làm hoàng tử, ông có hứa sẽ bổ nhiệm bạn đồng môn Kosakalamba, em của quốc sƣ Kapila, làm quốc sƣ khi lên ngôi báu. Nhƣng khi Apacara lên ngôi, Kapila dành chức quốc sƣ cho con và đi tu nhập thất. Biết ra, Apacara hứa sẽ lấy lại chức quốc sƣ cho Kosakalamba bằng một lời nói dối. Kosakalamba phản đối, vì sự nói dối cho đến nay chƣa xảy ra trên đời. Tuy nhiên, vua vẫn theo đuổi ý định mình, và trong bảy lần liên tiếp ông nói dối rằng chức quốc sƣ là của Kosakambala vì ông thâm niên hơn con của Kapila. Trong lần nói dối đầu tiên ông mất hết thần thông và rơi xuống đất; rồi mỗi lần nói dối tiếp theo, ông bị lún sâu hơn xuống lòng đất cho đến khi lửa

A tì địa ngục (Avīci) nuốt ông. Ông là ngƣời nói dối đầu tiên trên thế
gian.
Apacara có năm con. Tất cả đều nhờ Kapila bảo bọc và rời
thành đô đi lập năm thị trấn khác nhau có tên là Hatthipura,
Assapura, Sīhapura, Uttarapañcāla, và Daddarapura (1). Theo
Chú giải Sutta Nipāta (ii. 352) Makhādeva là con của Apacara. Nhà
vua là tiền kiếp của Devadatta (2). v.l. Upacara, Upavara và
Uparuvara. Milinda (p. 202) gọi ông là Suraparicara.
(1)
Xem chi tiết ở mỗi tên.         (2)
Chuyện đƣợc kể trong
Cetiya Jātaka (J. iii. 454-61; xem thêm Mhv. ii. 2; DA. i. 258 f.; Dpv.
iii. 5).

Apaccakkhakamma Sutta.—Năm kinh của Phật giảng cho
Vacchagotta: một số tà kiến sai khác khởi lên do vô tri đối với sắc,
thọ, tƣởng, hành, và thức (1). [Theo HT. Thích Minh Châu, 1993].
(1)
S. iii. 262.

Apaccupalakkhaṇā Sutta.—Nhƣ trên, chỉ thay thế ―vì không
phân biệt‖ bằng ―vô tri‖ (1). [Theo HT. Thích Minh Châu, 1993].
(1)
S. iii. 261.

Apaccupekkhanā Sutta.—Nhƣ trên, chỉ thay thế ―vì không xem
xét‖ bằng ―vì không phân biệt‖ (1). [Theo HT. Thích Minh Châu,
1993].
(1)
S. iii. 262.

Apaṇṇaka Jākata (N0. 1).—Chuyện Pháp Tối Thƣợng. Thuyết tại Jetavana cho Anāthapiṇḍika và 500 bạn ngoại đạo của ông nghe; họ đi với nhà bá hộ đến nghe kinh và sau khi nghe Phật thuyết xong tất cả đều xin quy y Phật. Nhƣng sau khi Phật rời Sāvatthi đi Rājagaha, họ bỏ Phật trở lại đạo cũ , rồi lúc Phật trở về Sāvatthi họ trở lại theo Phật. Chuyện của thời xƣa nói về hai thƣơng nhơn đi trong đoàn vƣợt sa mạc. Bị dạxoa xúi dục, một thƣơng nhơn trút bỏ nƣớc uống của mình và bị chết khát cùng với đoàn ngƣời và thú vật theo ông. Ngƣời kia không tin dạxoa và đi đƣợc hết đoạn đƣờng bình an.

Kinh dạy rằng ai theo tà luận sẽ bị lạc lối. Thƣơng nhơn điên
rồ kia chính là tiền thân của Devadatta (1). Jākata này sẽ là một trong
những kinh bị quên lãng sau cùng khi Phật pháp không còn nữa vào
cuối thời Kāliyuga (2).
(1)
J. i. 95 ff.       (2)
AA. i. 51.

1. Apaṇṇaka Vagga.—Phẩm 8: Không Hý Luận, Chƣơng Bốn
Pháp, Aṅguttara Nikāya. Gồm 10 kinh nói về nhiều đề tài khác nhau,
kể cả một trích sao từ Mahāparinibbāna Sutta và kinh nói tại sao nữ
nhơn không ngồi giữa pháp đình, không dấn thân vào sự nghiệp,
không đi đến tinh tuý của sự nghiệp (1).
(1)
A. ii. 76-83.

2. Apaṇṇaka Vagga.—Phẩm thứ nhứt của Ekanipāta trong
Jātakaṭṭhakatthā (1).
(1)
J. i. 95-142.

1. Apaṇṇaka Sutta.—Kinh Trung Bộ số 60: Kinh Không Gì Chuyển Hƣớng. Thuyết cho một số Bàlamôn gia chủ ở Sālā. Khi nghe họ nói họ không có một Đạo sƣ khả ái nào để đặt lòng tin, Phật bèn khuyên quý vị ấy lấy pháp không gì chuyển hƣớng mà Phật sẽ giảng để hành trì. Trong bài giảng, Phật dẫn chứng lập thuyết của nhiều trƣờng phái khác, nhứt là lập thuyết của Jaina và Ājīvaka, kể cả sáu sanh thú (1). Kinh kết thúc rằng lý tƣởng Alahán là đỉnh cao có thể đạt đƣợc bởi hạng ngƣời không hành khổ mình, không hành khổ ngƣời, ngay trong hiện tại không có tham dục, không có khao khát, cảm giác lạc thọ (2). (1) Về phần tham luận: xem Further Dial. i. 293, n. 1.         (2) . M. i. 400-13. Về nguồn gốc của từ, xem Weber: Ind. Str. iii. 150, và Kuhn: Beitr., trong ấy gốc của từ là a-prahna-ka. Phật Âm cho định nghĩa sau aviruddha advejjhagāmi ekasaṅgāhiko (MA. ii. 630).

2. Apaṇṇaka Sutta.—Quả tốt hoặc xấu do giới đem lại, vân vân.,
đều không sai chạy nhƣ cái đổ của hột xúc xắc (1).
(1)
A. i. 270.

Apaṇṇakatā Sutta.—Nói về ba tính của tỳkheo đi theo con
đƣờng thực hành không có lỗi lầm (apaṇṇakapaṭipadā): hộ trì các
căn, tiết độ trong ăn uống, và tinh tấn hộ phòng (1).
(1)
A. i. 113 f.

Apadāna.—Kinh Thí Dụ. Phần 13 của Khuddakanikāya. Đây là Vitae Sanctorum của Phật giáo gồm 547 (1) tiểu sử của Trƣởng lão Tăng và 40 tiểu sử của Trƣởng lão Ni; tất cả đều sống trong thời kỳ của Phật Thích Ca. Ngoài ra còn có hai chƣơng dẫn nhập, Buddhāpadāna và Paccekabuddhāpadāna, nói về Phật và Phật Độc Giác. Cũng nên biết rằng trong Buddhāpadāna không có nói đến đời sống của Phật Thích Ca, lúc Ngài là Cồ Đàm hay trƣớc đó hoặc khi Ngài là Bồ Tát (xem s. v. Pubbakammapiloti).                       Và Paccekabuddhāpadāna cũng không có kể chuyện đời của ai. Kệ là những gì có thể gọi một cách chính xác là udāna và đƣợc thấy trong Khaggavisāna Sutta của Sutta Nipāta (2). Hầu hết các chuyện đều đƣợc kể trong Paramatthadīpanī, Chú giải về Thera- và Therī-gāthā, trích từ Apadāna với câu dẫn nhập “tena vuttaṃ Apadāne.” Nhƣng trong nhiều trƣờng hợp, tên có kệ đi kèm trong Paramatthadīpanī không trùng với tên có kệ đi kèm trong Apadāna. Đó là vì Chú giải liệt kê tên trong lúc Apadāna liệt kê danh hiệu (3). Trong Apadāna thỉnh thoảng có sự trùng lập, một chuyện đƣợc kể hai nơi với chút đỉnh thay đổi về từ ngữ, còn tên thì nhƣ nhau. Không biết lý do tại sao, có thể vì lỗi ấn loát (4). Apadāna đƣợc xem nhƣ một trong những kinh điển sau cùng của Phật giáo. Lý do là vì các kinh sách sau cùng nhƣ Buddhavaṃsa chỉ nói đến 24 vị Phật trƣớc Phật Thích Ca, còn Apadāna đề cập tới 35 vị. Có điều chắc chắn là những truyền thuyết khác nhau trong Apadāna đƣợc viết trong nhiều thời điểm khác nhau (5). Theo Sumaṅgala Vilāsinī (6), Dīghabhānaka, bao gồm Khuddaka Nikāya trong Abhidhammapiṭaka, không công nhận Apadāna. Majjhimabhānaka xếp Apadāna trong Khuddaka Nikāya, và Khuddaka Nikāya đƣợc xem nhƣ thuộc Suttapiṭaka. Apadāna có Chú giải gọi là Visuddhajanavilāsinī. (1) Cy. có cho thêm chi tiết của 12 vị Trƣởng lão không thấy ghi trong Apadāna: Yasa, Nadīkassapa, Gayakassapa, Kimbila, Vajjiputta, Uttara, Apara-Uttara, Bhaddaji, Sivika, Upavāna và

Raṭṭhapāla.                       (2)
Trong Cp. Mahāpadāna Sutta (D.
ii. 1 ff.) từ Apadāna có nghĩa là truyền thiết của Phật hay vị Thƣợng
Tôn—trong trƣờng hợp này là 11 vị Phật. Mahāpadāna có thể đƣợc
định nghĩa là Chuyện Vĩ Đại, tức là chuyện về Phật Pháp, ngƣời
thuyết hay sự thuyết giảng: cp. tựa của Mahāvastu (Dial. ii. 3).
(3)
E.g., Usabha Thera (ThagA. i. 320), gọi là
Kosumbaphaliya (Ap. ii. 449); và Isidinna (ThagA. i. 312), đƣợc
gọi (Ap. ii. 415) Sumanaviijaniya.                (4)
E.g.,
Annasaṃsāvaka i Ap. i. 78 và i. 261; xem thêm Introduction to the
P.T.S. Edition.                   (5)
Về những liên hệ đến Apadāna,
xem tài liệu của Rhys Davids trong ERE và Les Apadānas du Sud
(Congress of Orientalists, Leyden, 1895) của Muller.               (6)
i.
15. Xem thêm Przyluski:                                          pp. viii
f., 214.

Apadāniya Thera.—Alahán. Vào 92 kiếp trƣớc, ông từng tán
thán đời sống của Phật (apadānaṃ kittayissaṃ) (1).
(1)
Ap. i. 241.

Apadika.—Con sông. Trong kiếp trƣớc dƣới danh nghĩa một đạo
sĩ tóc rối tên Nārada, Trƣởng lão Vasabha có xây trên bờ sông này
một bảo tháp tôn vinh Đức Phật (1).
(1)
ThagA. i. 258; Ap. ii. 437.

Apanthaka.—Cho nhƣ một tên riêng trong đoạn nói rằng tên chỉ
là tiếng chỉ định đơn thuần chớ không có ý nghĩa gì cả. Do đó
―Panthakas‖ (Hƣớng đạo) lại đi lạc đƣờng, và ―Apanthakas‖ cũng
vậy (1).
(1)
J. i. 403.

Aparagotama.—Xem Gotama [3].

Aparagoyāna.—Tây Ngƣu Hoá Châu. Một trong bốn đại châu lục của địa cầu. Châu này nằm về phía Tây của Sineru và rộng 7.000 do tuần (1 do tuần = lối 7 dặm Anh). Có 500 đảo bao quanh (1). Theo Aṅguttara Nikāya (2), mỗi vũ trụ (cakkavāḷa) có một Aparagoyāna với ngƣời ở (3) nhƣng họ không có nhà mà ngủ trên đất

(4)
. Giữa trung tâm của châu lục có cây Kadamba thân to 15 do tuần
và cao 50 do tuần. Cây này sống trọn một kiếpba (5). Hoàng hôn ở
Jambudīpa là canh hai ở Aparagoyāna; chạng vạng ở Aparagoyāna là
nữa đêm ở Jambudīpa, và hoàng hôn là đứng bóng ở Jambudīpa,
chạng vạng ở Pubbavideha và nữa đêm ở Uttarakuru (6).
Một Chuyển luân vƣơng thoạt tiên chiếm Pubbavideha ở phía
Đông và Jambudīpa ở phía Nam, rồi chiếm Aparagoyāna ở phía Tây
và Uttarakuru ở phía Bắc (7). Theo đó, sau khi chiếm xong Jambidīpa,
vua Mandhātā cùng quân thần xuất chinh chiếm tiếp Aparagoyāna (8).
Trong một cuộc cờ với Dhanañjaya, Puṇṇaka đánh cá bằng một
viên ngọc mà khi nhìn vô đó ngƣời ta có thể thấy châu Aparagoyāna
(9)
.
Trong bối cảnh này tên đƣợc đặt cho là Goyāniya (10).
Một số dân đi với Mandhātā từ Aparagoyāna đến lập nghiệp ở
Jambudīpa. Xứ họ chinh phục đƣợc gọi là Aparanta (11).
(1)
SnA. ii. 443.                 (2)
i. 227; v. 59.            (3)
KhA.
123.                 (4)
ThagA. ii. 187-8.                    (5)
DhsA. 298; AA. i.
264; Vm. 206.                 (6)
DA. iii. 868.               (7)
Mbv. 73-4; BuA.
113.                 (8)
Dvy. 215.                (9)
J. iv. 278; cũng thấy nhƣ
vậy trong xâu chuỗi nói trong Hārapradāna Jāt. (Mtu. ii. 68).
(10)
Cũng nhƣ vậy trong Mahāvastu: Aparagodānika,
*godāniya (ii. 159, 378, etc.).                  Trong Dulva, đƣợc gọi là
Aparagaudani (Rockhill, 84).                      (11)
DA. ii. 482; MA. i. 484.

Aparaṇṇa.—Con kên kên sống ở Gijjhapabbata. Nó có con tên
Migālopa rất khoẻ và liều lĩnh, có thể bay cao hơn đồng bọn. Dầu
đƣợc cha dặn trƣớc, nó vẫn bay lên cao thật cao và bị gió Verambha
thổi tạt ra từng mãnh.
Aparaṇṇa chỉ Bồ Tát (1).
(1)
J. iii. 256-7.

Aparantaka (Aparanta).—Một trong những quốc gia mà Vua Asoka gởi sứ thần đến sau lần Kết tập thứ ba. Sứ giả trƣởng đoàn là Yonaka Dhammarakkhita (1). Ông thuyết cho dân ở đó nghe kinh Aggikkhandopamā Sutta; kết quả có 37.000 ngƣời đƣợc giáo hoá theo đạo Phật và 1.000 đàn ông cùng một số nữ nhơn đông hơn gia nhập Tăng Đoàn (2). Xứ này gồm phần đất phía Bắc của Gujarāt,

Kāthiāwar, Kachch, và Sindh (3). Có thể Phật giáo đƣợc biết từ thời
của Đức Phật (4).
Nghe nói khi Mandhātā gồm thâu bốn châu, dân chúng ở ba
châu kia đến Jambudīpa xin sanh sống. Lúc vua băng hà, họ không
biết làm sao trở về nên xin ở lại và lập làng ngay tại Jambudīpa. Lời
cầu xin đƣợc chấp thuận; do đó làng mạc do dân của Aparagoyāna
lập nên đƣợc gọi là Aparanta (5) (v.l. Aparantaka).
(1)
Mhv. xii. 5; Dpv. viii. 7.            (2)
Mhv. xii. 34-6; Sp. i. 67.
(3)
Fleet J.R.A.S. 1910, p. 427; theo Early History of
Dekkan (p. 23), Bhandarkar xếp xứ này trong Bắc Konkan; xem thêm
Burgess: Arch. Reports ii. 131. Theo Ngài Huyền Trang, xứ này gồm
Sindh, Tây Rājaputāna, Cutch, Gujarat, và phần đất sát bờ Narmadā.
Cunningham: Anct. Geog. of India, ghi chú, p. 690; và Law: Early
Geography 56 ff.                    (4)
Dutt: Early Hist. of Bsm. p. 190;
Dvy., pp. 45 ff.; nhƣng dẫn chứng là của Sunāparanta.                 51
DA. ii. 482; MA. i. 184.

Aparantā.--Đƣợc đề cập trong danh sách các tộc (1) (1) Ap. ii. 359.

Aparaseliyā.—Tây Sơn Trụ Bộ. Một tiểu giáo phái của
Andhakā. Đức tin của họ hình nhƣ cũng giống đức tin của
Pubbaseliyā (1);Pubbaseliyā là một trong 17 tôn phái không chánh
thống ở Jambudīpa. Trung tâm của họ ở Dhanakaṭaka, trong xứ
Andhaka, gần Kāñcipura và Amarāvati, trên bờ biển Đông Nam của
Ấn Độ (2). Theo truyền thống, họ có mối liên hệ với phái Cetiyavāda
(3)
.
(1)
KvuA. đƣợc kể trong Points of Controversy, pp. 5 và 104.
Xem thêm Dpv. v. 54; Mhv. v. 12; Mbv. 97. Về đức tin của họ: xem
de la Vallée Poussin: J.R.A.S., April, 1019, pp. 413 ff.        (2)

Points of Controversy, xliii; xem thêm Walters: On Yuan Chwang, ii.
214 ff.           (3)
Về một tranh luận: xem Points of Controversy,
xliii-iv.

1. Aparājita.—Phật độc giác, có tên trong danh sách của 100
Phật độc giác từng trú trên núi Isigili (1
(1)
M. iii. 70; xem thêm ApA. i. 107 và MA. ii. 890.

2. Aparājita.—Một Chuyển luân vƣơng sống vào bảy kiếp trƣớc,
một tiền kiếp của Trƣởng lão Avyādhika (1).
(1)
Ap. i. 215.

3. Aparājita.—Một gia chủ ở Bandhumatī. Khi anh cả của ông xuất gia và đắc quả Alahán vào thời Phật Vipassī, ông tìm thỉnh ý anh mình về cách sử dụng tài sản để tạo công đức. Ông đƣợc khuyên nên xây dựng một Gandhakuṭi cúng dƣờng Phật. Ông theo lời khuyên và dùng tất cả mọi loại kim khí cùng đá quý và cung cấp mọi thứ sang quý nhƣ nƣớc tẩm bông thơm cho kuṭi. Ba lần, kuṭi đƣợc trải châu báu lên tới đầu gối để ai đi nghe Phật thuyết pháp muốn lƣợm thì lƣợm. Lúc khánh thành Gandhakuṭi, Aparājita tiếp đón 6.800.000 tỳkheo trong 9 tháng. Trong kiếp này ông tái sanh làm bá hộ Jotika. Trong một tiền kiếp ông có cúng dƣờng Phật Độc Giác cây mía (1). (1) DhA. iv. 199-207.

4. Aparājita.—Cháu của ông Aparājita nói trên. Ông xin chú cho
ông đóng góp vô Gandhakuṭi, nhƣng bị từ chối. Ông bèn xây chuồng
voi gần đó.
Trong kiếp này ông sanh làm bá hộ Meṇḍaka (1).
DhA. iv. 203.

Aparādiṭṭhi Sutta.—Có một Phạm thiên khởi lên (tà) kiến rằng không Bàlamôn hay Samôn nào có thể đến cõi ông. Để phá kiến này, Phật đến đó và ngồi trên hƣ không, trên đầu Phạm thiên ấy, toàn thân phun lửa. Theo sau Phật là các vị Moggallāna, Mahākassapa, Mahākappina và Anuruddha. Thoạt tiên Phạm thiên bị giao động bởi sự có mặt của Phật và các đại đệ tử đi theo, nhƣng sau đó rất vui mừng đƣợc biết, qua câu trả lời của Moggallāna cho một Phạm thiên chúng rằng còn có nhiều đệ tử của Phật có thể làm nhƣ ông và đồng liêu của ông, và họ là những bậc lậu tận Alahán (1). (1) S. i. 144-6.

Aparika. Xem Apadika.

Aparihāni Sutta.—Có bảy điều không tổn giảm, tức là thất bồ đề
phần (bojjhaṅga) (1).
(1)
S. v. 85; xem thêm ibid., 94.

1. Aparihāniya Sutta.—Về sáu điều giúp tránh sự tổn giảm (1). (1) A. iii. 310; cf. A. iii. 329-30.

2. Aparihāniya Sutta.—Một Thiên tử viếng Phật ở Jetavana và
đề cập đến sáu điều giúp tránh sự tổn giảm. Phật lấy đó làm đề tài
thuyết cho tỳkheo nghe (1).
(1)
A. iii. 330 f.

Apalāla.—Xà vƣơng, đƣợc giáo hóa bởi Đức Phật, và đƣợc kể chung với Āravāla, Dhanapāla và Pārileyyaka. Tên ông thƣờng đƣợc nói tới khi đề cập đến tứ nhƣ ý túc của Phật (1). ―Phải chăng Phật không đƣợc tán thán bởi súc sanh nhƣ Āravalā, vân vân.?‖ Theo tác giả, câu chuyện giáo hóa Apalāla (Apalādamana) không thấy ghi trong Thánh điển. Trong Samantapāsādikā (2), chuyện giáo hoá Apalāla đƣợc kể nhƣ một trong những chuyện không đƣợc chánh thức ghi trong ba lần Kết tập. Tuy nhiên chuyện đƣợc phổ biến rất sớm trong dân gian Tích Lan; bằng chứng cụ thể là cảnh của câu chuyện đƣợc thấy vẽ lại trong điện xá lợi của Mahā Thūpa (3). Divyāvadāna (4) có dẫn chứng câu chuyện và nói rằng Xà vƣơng đƣợc Phật giáo hóa trƣớc khi Ngài nhập diệt. Ngài Huyền Trang có viết rõ về chuyện này (5). Vào thời Phật Kassapa, Apalāla là một ngƣời có nhiều thần lực tên Gaṅgi. Ông khống chế các rắn đánh phá xứ sở và đƣợc dân chúng dâng cống nạp đền ơn. Về sau, một số quên cống nạp khiến Gaṅgi phẫn nộ và tự biến mình thành rắn sau khi mệnh chung. Phật Cồ Đàm đến viếng và thuyết pháp cho ông nghe. Ông theo con đƣờng của Phật; nhƣng ông đƣợc đặc cách nhận một vụ mùa mỗi 12 năm để làm phƣơng tiện sanh sống. Do đó mà con Sông Trắng (Śubhavastu) ngập lụt mỗi 12 năm. Chuyện đƣợc kể trong Sūtrālaṅkāra và nhiều kinh sách Đại thừa khác (6). (1) E.g., BuA. 29.              (2) iv. 742.            (3) Mhv. xxx. 84.               (4) pp. 348, 385.           (5) Beal: Records of the

Western World.         (6) Xem Nariman: Sanskrit Buddhism, pp. 194, 274.

Apalāladamana.—Xem Apalāla.

Apalokita.—Xem Apalokina.

Apalokina Sutta.—Phật dạy sự không già và con đƣờng dẫn đến
đó (1) (v.l. Apalokita).
(1)
S. iv. 370. Về cái tên, xem KS. iv. 262. n. 2.

Apassena.—Một Chuyển luân vƣơng sống vào sáu kiếp trƣớc;
một tiền kiếp của Trƣởng lão Ārakkhadāyaka (1).
(1)
Ap. i. 215.

Apāyiṃha Vagga.—Phẩm thứ 9 của Ekanipāta trong Jātaka (1). (1) J. i. 360-79.

1. Apāra Sutta.—Đƣợc tu tập và làm cho sung mãn, Thất bồ đề
phần giúp đƣa đến bờ bên kia (1).
(1)
S. v. 81. Về tên xem KS. v. 225, n. 3.

2. Apāra Sutta.—Nhƣ trên, nói về bốn nhƣ ý túc (iddhipādā) (1). (1) S. v. 254.

Apāsādika Sutta.—Hai kinh về tâm bất thiện không có hoan hỷ,
chống đối cứng rắn. Tâm này là tâm hoang vu (không hƣớng về nỗ
lực, chuyên cần, kiên trì, tinh tấn) (1).
(1)
A. iii. 255-6.

Apilāpiya.—Một Chuyển luân vƣơng vào 86 kiếp trƣớc; một tiền
kiếp của Trƣởng lão Tikaṇḍipupphiya (1).
(1)
Ap. i. 202.

Aputtaka.—Một bá hộ ở Sāvatthi chết không để lại di chúc. Kinh Saṃyutta Nikāya (1) nói rằng Vua Pasenadi của Kosala đến viếng Phật lúc giữa trƣa và bạch rằng ông vừa cho chuyển tài sản của

bá hộ ấy vô ngân khố triều đình gồm ― tới tám triệu đồng tiền vàng, không nói đến tiền bằng bạc.‖ Vậy mà Aputta chỉ ăn có cháo gạo lức hẩm của hôm trƣớc và chỉ mặc vải gai. Trong một kinh khác của cùng một Nikāya (2), Phật đƣợc cho biết về quá khứ của vị triệu phú gia chủ. Trong kiếp trƣớc ông có cúng dƣờng Phật Độc Giác Tagarasikhī, nhƣng sau đó ông tiếc phải chi để cho bọn phục dịch hay làm công ăn thức ăn khất thực này. Cũng trong kiếp ấy, ông đã giết đứa con duy nhứt của anh chỉ vì muốn bảo vệ tài sản mình. Do việc cúng dƣờng, ông tái sanh bảy lần về cõi Thiên và bảy lần làm bá hộ ở Sāvatthi. Sự hối tiếc làm ông không có thọ hƣởng năm dục công đức. Vì giết cháu trong kiếp trƣớc, kiếp này ông không có con và chết không ngƣời thừa kế. Sau kiếp này ông sẽ tái sanh trong địa ngục Mahāroruva (3). (1) i. 89-91.           (2) i. 91-3.           (3) Trong Mayhaka Jāt. (J. iii. 299 f.), có câu chuyện đầy đủ về quá khứ và tƣơng lai của bá hộ, với nhiều chi tiết tỉ mỉ sanh động không thấy có trong Saṃyutta, nhƣng không có nói đến bảy lần tái sanh trên cung trời hay ở Sāvatthi của ông. Kinh này còn nói thêm rằng gia nhơn của vua phải mất bảy ngày đêm mới chuyển hết tài sản của bá hộ. Aputta trong kinh này không đƣợc gọi là Aputta mà là Āgantuka (Kỳ lạ). Xem thêm DhA. iv. 76-80.

1. Aputtaka Sutta.—Nói về phần đầu của câu chuyện kể trên và
luân lý rút ra từ đó; đặc biệt là về con ngƣời bủn xỉn, có tài sản nhƣng
không dám ăn xài cho mình hay ngƣời khác, nhƣ hồ có nƣớc ngọt mà
ở trong vùng hoang dã. Trái lại, ngƣời giàu có mà rộng lƣợng giống
nhƣ hồ nƣớc ở gần làng (1).
(1)
S. i. 89-91.

2. Aputtaka Sutta.—Nói về quá khứ của Aputtaka nhƣ kể trên;
tài sản mà ngƣời tạo đƣợc cần để lại cho ngƣời khác dùng; nhƣ vậy,
nên tích trữ cho đời sống khác bằng cách sử dụng đúng mức tài sản
hiện có (1).
(1)
S. i. 91-3.

Aputtaseṭṭhi Vatthu.—Chuyện của Aputtaka nói trên (1).

(1) DhA. iv. 76-80.

Appaṃ-supati Sutta.—Năm hạng ngƣời ngủ rất ít (1). (1) A. iii. 156.

Appakā (hoặc Virata) Vagga.—Đoạn 8: Kính trọng Samôn,
Phẩm 7: Bánh Xe Lƣợc Thuyết, Chƣơng 12: Tƣơng Ƣng Sự Thật
(Sacca Saṃyutta), Saṃyutta Nikāya (1).
(1)
S. v. 468-70.

Appacintī.—Con cá sống trong sông Hằng với hai cá em là
Bahucintī và Mitacintī. Nó và Bahucintī bị ngƣ ông lƣới và đƣợc
Mitacintī cứu thoát (1).
(1)
Chuyện đƣợc kể trong Mitacintī Jāt. (i. 427-8).

Appaṭivāni Sutta.—Với ngƣời không biết sanh, trụ, thủ, ái, thọ,
xúc, vân vân., chắc chắn không có sự quay lại để tìm kiếm kiến thức
(1)
. [Theo HT. Thích Minh Châu, 1993].
(1)
S. ii. 132.

Appaṭividitā Sutta.—Nói bởi một Thiên tử; Phật đã thị hiện, bây
giờ là lúc mà ai chƣa nhận thức đƣợc sự thật hãy hƣớng cầu (1).
(1)
S. i. 4.

Appaṭivedhā Sutta.—Thuyết cho Vacchagotta. Một số (tà) kiến
sai khác khởi lên do không tƣởng sắc, vân vân. (1).
(1)
S. iii. 261.

Appamatta Sutta.—Xem Asamatta.

Appamattaka Vagga.--Đoạn 44: Một Pháp, Phẩm 19: Không
Phóng Dật, Chƣơng Một Pháp, Aṅguttara Nikāya. Cũng nhƣ trong
thiên nhiên, trong thế giới tâm linh, chỉ có một số ít chọn trong số
đông đƣợc lợi lạc (1).
A. i. 35-8.

Appamateyya Sutta.—Xem Matteyya.

Appamāṇasubhā.—Vô Lƣợng Tịnh Thiên. Một bậc chƣ Thiên
của Rūpaloka an trú trong tam thiền (1). Quý vị này có đời sống dài
32 kiếpba (2). Chúng sanh ở đây đã đạt không vô biên xứ, hay đã có
đầy đủ tín, giới, văn, thí, và trí tuệ (3).
(1)
Abhs., p. 21.                  (2)
Ibid., 23; xem thêm Kvu. 207;
VibhA. 520.                (3)
M. iii. 102. (Kinh Hành Sanh số 120).

Appaṃāṇābhā.—Vô Lƣợng Quang Thiên. Một bậc chƣ Thiên
đắc nhị thiền của Rūpaloka (1). Quý vị này có đời sống dài bốn
kiếpba (2). Chúng sanh ở đây đã đạt vô lƣợng tâm giải thoát, tức cùng
khắp vô biên giới, an trú biến mãn với tâm câu hữu với từ, quảng đại,
vô biên, không hận, không sân. ...với tâm câu hữu với bi, ...với tâm
câu hữu với hỷ, ... an trú, biến mãn, một phƣơng với tâm câu hữu với
xả, ... quảng đại, vô biên, không hận, không sân (3). [Theo HT. Thích
Minh Châu, 1992].
(1)
AbhS., p. 21.                 (2)
Ibid., 23; xem thêm Kvu. 207;
VibhA. 520.               (3)
M. iii. 147.

1. Appamāda Vagga.—Phẩm 2 của Dhammapada.

2. Appamāda Vagga.—Trong Tập 5: Thiên Đại Phẩm
(Mahāvagga) của Tƣơng Ƣng Bộ (Saṃyutta Nikāya) có nhiều phẩm
đƣợc gọi là Appamādavagga. Do đó có Phẩm 5 của Magga Saṃyutta
(1)
, Phẩm 10 và 15 của Bojjhaṅga (2), Phẩm 7 của Satipaṭṭhāna (3),
Phẩm 9 và 14 của Indriya (4), Phẩm 2 của Sammappadhāna (5), Phẩm 2
và 7 của Bala (6), Phẩm 5 của Iddhipāda (7), và Phẩm 2 của Jhāna (8).
(1)
S. v. 41-5.          (2)
135, 138.           (3)
191.    (4)

240, 242.                      (5) 245.      (6) 250, 252.         (7)

291.                  (8) 308.

1. Appamāda Sutta [2].—Thuyết cho Pasenadi nghe. Không
phóng dật có thể đƣa đến chứng đắc và thành đạt hạnh phúc đời này
lẫn đời sau; cũng nhƣ chơn voi đƣợc xem là to lớn hơn tất cả các loại
chơn, không phóng dật là đức tính cao quý nhứt (1).
(1)
S. i. 86, 87.

2. Appamāda Sutta.—Không phóng dật phải đƣợc thực hành bởi những ai không biết bản chất của sanh, trụ, vân vân. (1). S. ii. 132.

3. Appamāda Sutta [2].—Không phóng dật là đức tánh báo hiệu
của sự tu tập và làm sung mãn Thánh Bát Chánh Đạo (1).
(1)
S. v. 30, 32.

4. Appamāda Sutta [2].—Không phóng dật vô cùng hữu ích cho
sự sanh khởi của Thánh Bát Chánh Đạo (1); không có điều kiện nào
hơn sự tu tập và làm cho sung mãn Bát Chánh Đạo (2).
(1)
S. v. 33.        (2)
Ibid., 35, 36, 37.

5. Appamāda Sutta.--Về bốn cơ hội mà sự không phóng dật cần
đƣợc áp dụng (1).
(1)
A. ii. 119 f.

6. Appamāda Sutta.--Thuyết để trả lời một Bàlamôn. Không
phóng dật đƣa đến thành công trong đời này lẫn đời sau, nếu đƣợc tu
tập và làm cho sung mãn (1).
(1)
A. iii. 364.

7. Appamāda Sutta.--Giống nhƣ Aparihāniya Sutta [2], nhƣng
có thêm Samādhigāravatā (1).
(1)
A. iv. 27 f.

8. Appamāda Sutta.—Không phóng dật tốt đẹp và cao quý nhứt
trong các đức tính (1).
(1)
A. v. 21 f.

Appamādovāda.—Tựa đề của Phẩm Không Phóng Dật trong
kinh Pháp Cú (Số 21-23) (1).
(1)
J. v. 66.

Appameyya Sutta.—Về ba hạng ngƣời, bậc Alahán không thể đo
lƣờng đƣợc (appameyya) (1).
(1)
A. i. 266.

1. Appassuta Sutta.—Đầy đủ năm pháp (bất tín, vô tàm, vô quý,
phạm dâm, ác tuệ), nữ nhơn, sau khi thân hoại mạng chung, sanh vào
cõi dữ, ác thú, đoạ xứ, địa ngục (1).
(1)
S. iv. 242.

2. Appassuta Sutta.—Bốn hạng ngƣời, một số có kiến thức hạn
hẹp, một số khác minh triết (1).
(1)
A. ii. 6 f.

Appiyā.—Xem Suppiyā.

Appihā.—Sadi sống ở Suvaṇṇakuṭi trong Dakkhiṇagirivihāra.
Một ngày sau khi ông thọ giới, mẹ ông chuẩn bị chỗ ngồi và vật thực
để cúng dƣờng tám tỳkheo, và, nhờ thần thông, số chỗ và vật thực
này đủ cho 68.000 tỳkheo. Chuyện đƣợc kể để chỉ năng lực của thần
thông liên quan đến các lễ tế ở Mahā Thūpa (1).                 (v.l.
Ambasuppiya).
(1)
MṬ. 552.

Apheggusāra.—Luận án về các đề tài Vi Diệu Pháp soạn thảo
bởi một học giả ở Haṃsavatī, Miến Điện, vào thế kỷ thứ 14 (1).
(1)
Bode: op. cit., 36 và n. 2; Sās. 48.

Apheggusāradīpanī.—Sách viết ở Haṃsavatī mà tác giả có thể là
Mahāsuvaṇṇadīpa, giáo thọ của Hoàng hậu Sīvalī. Theo Catalogue
in the British Museum của Nevill, sách đƣợc mô tả nhƣ là một
anuṭīkā nói về vật chất (matter) trong Abhidhammatthavibhāvanī
(1)
.
(1)
Bode: op. cit., 36, n. 2.

Ababa Niraya.—Không phải là tên của một địa ngục đặc biệt mà tên của một thời kỳ trong Avīci (con số với 76 con số không). Một kỳ của Ababa bằng 400 kỳ của Abbuda; một Abbuda đƣợc biết nhƣ là khoảng thời gian cần thiết để lấy 20 Kosalan Khāris (bằng một xe) hột mè (tila), lấy một hột mỗi thế kỷ (1).

Sn. p. 126; S. i. 152; SA. i. 170; xem thêm KS. i. 190, n.1 và 2. (1)

SnA. (ii. 477) Abbuda = 100.000 minnahuta; AA. ii. 853.

1. Abbuda.—Một thời kỳ khổ trong Atỳ địa ngục Avīci. Xem chi tiết trong mục Ababa.

2. Abbuda.—Vì vua của thời thật xa xƣa; một tiền kiếp của
Trƣởng lão Niggaṇṭhipupphiya (1).
(1)
Ap. i. 263.

Abbha Sutta.—Có loại chúng sanh làm thiện hạnh về thân, về ý,
về lời nói, sau khi thân hoại mạng chung, đƣợc sanh cộng trú với chƣ
Thiên thuộc loại Thần Mây mƣa (1).
(1)
S. iii. 256.

Abbhañjanadāyaka Thera.—Alahán. Trong một kiếp trƣớc ông
có dâng thuốc mỡ lên Phật Koṇḍañña. Nhờ đó, 15 kiếp sau ông tái
sanh làm Chuyển luân vƣơng Cirappa (1).
(1)
Ap. i. 236.

Abbhantara Jākata (No. 281).—Chuyện Trái Xoài Chánh Trung. Bimbādevī bị chứng đầy hơi đƣợc chửa bằng nƣớc cốt xoài và đƣờng, mà Sāriputta xin đƣợc của vua Kosala, theo lời khẩn cầu của Rāhula. Nghe nói bệnh tình của Bimbādevī, vua ban lịnh cung cấp nƣớc xoài liên tục cho bà. Khi biết chuyện xảy ra, Phật bèn thuật chuyện xƣa cho biết không phải đó là lần đầu tiên Xálợiphất dâng nƣớc xoài cho Bimbādevī. Atītavatthu nói về chánh hậu của Vua Benares. Không an tâm vì sự hành xác của một đạo sƣ khổ hạnh, Thiên chủ Sakka muốn giết ông, và làm hoàng hậu nảy sanh ý muốn có một ―Trái xoài Chính trung--Midmost Mango‖(Abbhantara-Amba). Sau một thời gian tìm kiếm khá lâu—trong lúc ấy, đạo sĩ khổ hạnh và các đồng liêu bị đuổi ra khỏi ngự uyển vì bị cáo buộc đã ăn xoài trong vƣờn—một con két quen thuộc trong cung đƣợc phái đi tìm trái xoài đó. Két lên Hy Mã Lạp Sơn và đƣợc các két bạn trên vùng thất sơn cho biết xoài đó chỉ đơm trên một cây xoài đƣợc canh chừng cẩn mật của Thiên vƣơng Vessavaṇa. Két bí mật bay đến đó vào lúc ban đêm, nhƣng bị yêu

tinh canh gác bắt và định giết đi. Két nói rằng rất hoan hỷ đƣợc chết trong lúc thi hành nhiệm vụ; lời nói này tạo sự trân quý và két đƣợc tha mạng. Theo lời khuyên của các yêu tinh, két tìm nhờ đạo sĩ khổ hạnh Jotirasa đang sống trong cốc Kañcanapatti và đƣợc Vessavaṇa cúng dƣờng mỗi ngày bốn trái xoài. Đạo sĩ cho két hai trái để một làm quà cho két và một cho hoàng hậu (1). Ānanda chỉ két và Sāriputta chỉ Jotirasa. (1) J. ii. 392-400.

Abbhantara Vagga.—Phẩm thứ 4 của Ṭikā Nipāta trong
Jātakaṭṭhakathā (1).
(1)
J. ii. 392-430.

Abbhavalāhakā.—Chƣ thiên thuộc một trong những bậc thần
Mây, Mây mƣa. Xem Abbha Sutta (1).
(1)
S. iii. 256.

Abbhahattha.—Xem Ambahattha.

Abbhasa.—Vào 11 kiếp trƣớc có 35 vì vƣơng có cùng tên
Abbhasa; tất cả là tiền kiếp của Trƣởng lão Nīta (1) (v.l.
Ambaraṃsa).
(1)
. ThagA. i. 182.

Abbhāhata Sutta.—Thế gian bị áp đảo bởi tử, lão, hoại, và dục
(1)
.
S. i. 40. Các kệ trong chuyện của Trƣởng lão Sirimaṇḍa
(1)

(Thag. v. 448)

Abbhuta Sutta.—Phật thuyết sự hy hữu và con đƣờng đến đó (1). (1) S. iv. 371.

Abbhutadhamma.—Aphùđạtma. Tên của một trong chín chi phận (ứng già--aṅga) của Pháp (1). Theo Phật Âm (DA. i. 24), Abbhutadhamma bao gồm tất cả các đoạn nói về các kỳ diệu, ví nhƣ tứ diệu mô tả trong Mahāparinibbāna Sutta (2).

(1)
Vin. iii. 8; M. i. 133; A. ii. 103; Pug. 43; Mil. 344, vân vân.
(2)
D. ii. 145.

1. Abbhutadhamma Sutta.—Nói về kỳ diệu theo đó chúng sanh
buông bỏ hết mọi bẩm chất của mình lúc nghe Phật thuyết pháp (1).
(1)
A. ii. 131 f.

2. Abbhutadhamma Sutta.—Xem Phụ đính.

Abbhokāsa Sutta.—Nói về năm hạng ngƣời tìm sự thanh tịnh (1). (1) A. iii. 220.

1. Abhabba Sutta.—Những pháp khác nhau và điều kiện cần có
để chúng sanh khởi (1).
(1)
A. v. 144 f.

2. Abhabba Sutta.—Mƣời điều kiện quan trọng của bậc Alahán
(1)
.
(1)
A. v. 209.

1. Abhaya Thera.—Alahán. Ông là một Bàlamôn ở Sāvatthi
xuất gia nhập Tăng Đoàn khi nghe Phật nói pháp. Một hôm, trong
lúc đi khất thực trong làng, ông bị rối loạn tâm thần vì một nữ nhơn
ăn mặc hấp dẫn. Nhƣng ông lấy đƣợc bình tĩnh và phát triển huệ bát
nhã (1).
Trong một tiền kiếp, ông có gặp Phật Sumedha trong rừng
và có dâng lên ngài một vòng hoa salala. Vào 19 kiếp trƣớc ông tái
sanh làm vua 16 lần dƣới vƣơng hiệu Mimmita. Ông đƣợc xác định
là Trƣởng lão Vaṭaṃsakiya nói trong Apadāna (2).
(1)
Thag. v. 98; ThagA. i. 201-2.            (2)
i. 174.

2. Abhaya.—Thƣờng đƣợc gọi là Abhayarājakumāra. Ông là con của Vua Bimbisāra và Padumavatī, người đẹp trai của Ujjeni. Lúc bảy tuổi, ông đƣợc mẹ gởi vô cung sống với bạn cùng lứa. Thoạt tiên cậu bé đƣợc Nigaṇṭha Nātaputta giáo huấn; ông dạy cho cậu một câu đố để thử ―Sadi Gotama.‖ Khi thấy Phật ung dung trả lời, cậu công tử nhận ra sự thất bại của Nigaṇṭha và sự Giác ngộ Tối

thắng của Đức Thiện Thệ, Ngƣời mà cậu xin quy y và làm đạo sƣ cho
mình. Về sau, khi vua băng hà, tâm bị giao động mạnh, Abhaya xuất
gia, gia          nhập Tăng Đoàn. Trong dịp Phật thuyết kinh
Tālacchiggalūpama Sutta (1), ông đắc quả Dự lƣu, và sau đó đắc quả
Alahán (2). Kinh Abhayarājakumāra Sutta (3) có nói đến chuyện thử
Sadi Gotama nói trên. Kinh cũng có kể rằng lúc bấy giờ công tử có
một ngƣời con trai nhỏ mà ông rất mến thƣơng.
Saṃyutta Nikāya (4) kể rằng Abhaya có viếng Phật ở
Gijjhakūṭa và thỉnh ý Ngài về các lập thuyết của Pūraṇa Kassapa.
Phật dạy ông thất bồ đề phần.
Trong Vinaya (5), Abhaya đƣợc kể nhƣ tìm thấy Jīvaka
Komārabhacca nằm trên đống phân (do mẹ là kiều nữ Sālāvatī
quăng ở đó) và đem về nuôi.
Mặt khác, Chú giải Aṅguttara (6) nói rằng Abhaya là cha ruột
của Jīvaka.
Abhaya có công dẹp loạn ngoài biên thuỳ nên đƣợc cha là
Bimbisāra ban thƣởng cho một cô gái có tài ca múa. Trong suốt bảy
hôm liền ông chỉ vui thú với cô nàng, nhƣng sang ngày thứ bảy cô
chết. Buồn rầu, ông tìm đến Phật và đƣợc Phật xoa dịu nổi u buồn (7).
Apadāna có ghi lại chuyện của ông trong nhiều kiếp trƣớc.
Ông từng là một Bàlamôn làu thông kinh Vệđà ở Haṃsavatī . Khi
nghe Phật Padumuttara thuyết, ông chuyển đạo và gia nhập Tăng
Đoàn; tại đây ông dành nhiều thì giờ tán thán sự cao cả của Phật.
Chú giải Theragāthā (9) có trích dẫn, trong chuyện của ông,
một số kệ từ Apadāna mà chính Apadāna nói là của Trƣởng lão
Ketakapupphiya. Kệ nói rằng ông dâng một bông dứa rừng
(ketaka) lên Phật Vipassī. Có thể Ketakapupphiya là danh hiệu của
một trƣởng lão khác mà tên thật là Abhaya, và do đó mới có sự lầm
lẫn (10).
Xem thêm Abbhaya [3].
(1)
Có thể cũng là S. v. 455 và M. iii. 169.                    (2)
Thag. 26;
ThagA. i. 83-4, xem thêm ThigA. 39. Trong ThagA, tên của mẹ ông
không thấy nói đến.                (3)
M. i. 392 ff.               (4)
S. v. 126-
8.                   (5)
i. 269.              (6)
i. 216.                    (7)

DhA. iii. 166-7; cf. chuyện của Santati.                (8)
ii. 502-4.
(9)
i. 83-4.             (10)
ii. 449-50.

3. Abhaya.—Một công dân Licchavi ở Vesāli nói chung (1), nhƣng bị lầm lẫn với Abhayarājakumāra. Có lần ông đi với một ngƣời Licchavi khác, Paṇḍita Kumāraka, đến viếng Tôn giả Ānanda ở Kūṭāgārasālā trong Vesāli, và thảo luận với ông về một số giáo pháp của Nigaṇṭha Nātaputta. Tôn giả dạy ông ba đƣờng thanh tịnh (2). Một lần khác ông viếng Phật, cũng tại Vesāli, với Licchavi Sāḷha; Sāḷha hỏi Phật về sự thanh tịnh của giới đức và tu khổ hạnh. Phật thuyết cho ông nghe Thánh Đạo và giảng giải những hàm ý bằng nhiều so sánh (3). Không nghe nói có ngƣời nào chuyển đạo theo Phật trong dịp này. (1) E.g., GS. i. 200, n. 2; ii. 211, n. 2; KS. v. 107, n. 2.      (2)

Chi tiết: xem A. i. 220-2.                     (3) Xem A. ii. 202-4.

4. Abhaya.—Trƣởng lão. Ông và Trƣởng lão Tissadatta đƣợc kể chung trong nhiều Chú giải (1), nhƣ ví dụ của ngƣời đáng đƣợc làm bạn, vì có upaṭṭhita-sati. Đây có thể chỉ Abhaya [1] hay một trong ba Abhaya trùng tên nói trong Chú giải Dīgha về Mahāparinibbāna Sutta (2) trong sự lý giải từ upaṭṭhita-sati. (1) DA. iii. 786; MA. i. 234; AA. i. 273; VibhA. 275.      (2)

DA. ii. 530: Mahāgatimba-Abhaya, Dīghabhānaka-Abhaya và Tipiṭaka-Culābhaya (q. v.).

5. Abhaya.—Vua Tích Lan (lúc bấy giờ đƣợc biết nhƣ là
Ojadīpa) trong thời kỳ của Phật Kakusandha. Thủ đô của ông là
Abhayanagara (1).
(1)
Sp. i. 86; Mhv. xv. 59.

6. Abhaya.—Vua Tích Lan (414-394 B.C.). Ông là con trai
trƣởng của Paṇḍuvāsudeva và trị vì ở Upatissagāma. Về sau, khi
Paṇḍukābhaya xoán ngôi, ông giết tất cả chín ngƣời chú ruột, chỉ
chừa Abhaya vì Abhaya từng làm bạn với ông và mẹ ông là
Ummādacittā (1). Abhaya đƣợc cử làm Nagaraguttika (Quản lý Đô
thị), quản lý chánh quyền lúc ban đêm; ông là ngƣời đầu tiên giữ
chức vụ này (2).
(1)
Chính ông là ngƣời cứu Cittā khỏi bị giết lúc ra đời. Mhv. ix. 3.
(2)
Mhv. ix. 3, 9; x. 52, 80, 105.

7. Abhaya.—Thị giả của Phật Atthadassī (1). (1) Bu. xv. 19.

8. Abhaya.—Hoàng tử của vua Tích Lan Muṭasīva (1). Ông
nhƣờng ngôi cho em là Tissa. Về sau Tissa đƣợc biết với tên
Devānaṃpiyatissa (1).
(1)
MṬ. 302.

9. Abhaya.—Cha của Khañjadeva (1). (1) Mhv. xxīi. 78.

10. Abhaya.—Đạo sĩ, Trƣởng lão của các đạo sĩ khổ hạnh sống
trong tự viện Pañcaparivenamūla. Ông đƣợc Vua Kittisirimegha
(q. v. ) phái đi rƣớc Thái tử (1).
(1)
Cv. lxvii. 61.

11. Abhaya.—Tác giả của Mahāṭīkā về Saddatthabhedacintā (1).
Ông là ngƣời Pagan, và đƣợc xem nhƣ tác giả của
Sambhandhacintā-ṭīkā (2).
(1)
Gv. 63.       (2)
Bode, op. cit., 22, và n. 8.

12. Abhaya.—Một tên cƣớp, thƣờng đƣợc gọi là Cora-Abhaya (q. v.).

13. Abhaya (Abhayupassaya).—Ni viện xây bởi vua Mahāsena
(1)
.
(1)
Mhv. xxxvii. 43.

14. Abhaya.—Cháu của Vua Tích Lan Khallāṭanāga (50-43
B.C.) (1).
(1)
MṬ. 444.

Về những ngƣời khác có tên Abhaya, xem dƣới mỗi danh mục, ví nhƣ Mahāgatimba, Dīghabhānaka, Meghavaṇṇa, vân vân.

Abhaya Sutta.—Về ý nghĩa của sự vô uý (1). (1) A. iv. 455.

Abhayagallaka.—Tịnh xá xây bởi vua Mahācūḷi-Mahātissa ở
Tích Lan (1).
(1)
Mhv. xxxiv. 8.

Abhayagiri.—Vô Uý Sơn Tự. Một tự viện nổi tiếng trên phía Bắc của Anurādhapura, gồm một tịnh xá và một tháp vĩ đại. Hiện nay chỉ còn có ngôi bảo tháp. Kiến trúc do vua Vaṭṭagāmaṇi Abhaya dựng trong khung cảnh của Titthārāma cổ, 217 năm 10 tháng và 10 ngày sau khi thành lập Mahāvihāra (1). Truyền thuyết nói rằng khi vua chạy trốn dân Tamil, ông đi ngang qua Titthārāma, và Nigaṇṭha Giri (đang sống ở đó) mắng chửi ông. Vua thề sẽ xây một tịnh xá ngay chỗ đó (2) khi ông trở lại ngôi báu. Vua thực hiện lời thề và tên của tịnh xá đƣợc ghép từ hai tên là tên ông và tên của Nigaṇṭha. Tự viện đƣợc giao cho Trƣởng lão Mahātissa ở Kuppikala và hai tỳkheo ni trông coi; Kuppikala từng che chở vua trong lúc ngài gặp nạn. Tịnh xá vƣơng lên rất nhanh trên phƣơng diện tiền tài cũng nhƣ quyền lực. Tuy nhiên, không bao lâu sau các tỳkheo ly khai Mahāvihāra vì, theo Mahāvaṃsa (3), một tỳkheo có tên Mahātissa sống trong Mahāvihāra bị tẩn xuất bởi ông giao du với những gia đình cƣ sĩ. Môn đệ của ông là Bahalamassutissa phẫn nộ với Abhayagiri và ra lập hệ phái riêng. Theo sử liệu Tích lan Nikāya Saṅgraha (4), các tỳkheo ly khai liền đƣợc một nhóm tỳkheo Vajjiputtaka gia nhập; Vajjiputtaka ở Pallārāma, Ấn Độ, do Trƣởng lão Dhammaruci hƣớng dẫn. Môn phái mới thành lập đƣợc gọi là Dhammaruci Nikāya và có trụ sở chánh ở Abhayagiri. Trong một khoảng thời gian dài, hai hệ phái Mahāvihāra và Abhayagiri hình nhƣ sống thân thiện trong sự hào phóng nhƣ nhau của các đệ tử (5). Nhờ đó, Gajabāhukagāmaṇi nâng tháp Abhayuttara-thūpa (tháp Abhayagiri đƣợc gọi nhƣ vậy lúc bấy giờ) lên cao hơn và dùng hồ Gāmaṇitissa để gia tăng canh tác lấy lợi nhuận giúp tịnh xá (6). Kaniṭṭhatissa xây một tăng xá hoành tráng lấy tên là Ratanapāsāda (7) ngay trong tịnh xá để dâng cho Trƣởng lão Mahānāga.

Nhƣng dƣới triều của Vohārakatissa, phái Abhayagiri công khai thừa nhận Vaitulya Piṭaka dị giáo (8). Với sự trợ giúp của quốc vụ khanh Kapila, vua cho mở cuộc điều tra. Kết quả là sách dị giáo bị đốt và phái Abhayagiri bị thất sủng (9). Ngay sau đó, phái dị giáo tìm đƣợc sự hổ trợ của Vua Mahāsena và phá tan cơ sở của Mahāvihāra cũng nhƣ mang tất cả vật liệu về Abhayagiri (10). Về sau, Vua Mahāsena hối hận; ông đốt hết kinh sách dị giáo của tôn phái Abhayagiri và sang hổ trợ tôn phái Mahāvihāra. Nhƣng hệ phái Abhayagiri sau đó phục hồi đƣợc uy thế bởi đƣợc biết vua Strimeghavaṇṇa kế vị Mahāsena có trồng cây bồ đề (gọi là Tissavasabha) (11) ở Abhayagiri, và gốc bồ đề này đƣợc bao che bằng một tầng bậc đá (12). Ít năm sau Vua Mahānāma (409- 31) và hoàng hậu trở thành ngƣời hộ trì đắc lực của Abhayagiri (13). Dhātusena đƣợc kể nhƣ đã nới rộng Abhayuttara-vihāra (14) và Silākāla đƣợc kể nhƣ có công đối với tịnh xá và cội bồ đề (15). Mahānāga hiến làng dệt Jambela cho Uttaravihāra (16). Aggabodhi I xây một hồ tắm trong tịnh xá (17) và vì vua kế vị, Aggabodhi II, xây sảnh đƣờng Dāṭhāggabodhi (18); Dāṭhāggabodhi đƣợc gọi theo tên của vua và hoàng hậu. Trong tịnh xá ở Abhayagiri có kim thân Phật bằng đá mà ngƣời ta gọi bằng nhiều tên khác nhau, nhƣ Silāsambuddha, Kālasela, Kālasatthā, Silāsattha, và Silāmayamuninda (19). Tất cả đều đƣợc giữ rất thiêng liêng. Buddhadāsa đặt hai viên ngọc nāgamaṇi lên mắt kim thân (20); ngọc bị mất và đƣợc Dhātusena cho thay thế; Dhātusena còn trang trí kim thân theo nhiều cách khác nhau (21) . Về sau Silāmeghavaṇṇa trùng tu, trang trí lại, và lập quỹ chăm sóc kim thân (22). Vị vua này, đƣợc biết, còn tìm cách canh tân hệ phái Abhayagiri, nhƣng dự tính này đã đem đến cho ông tai hoạ (23). Jeṭṭhatissa ban cho tịnh xá làng Mahādāragiri (24). Dāthopatissa xây Kuppūra-pariveṇa nối liền tịnh xá và tự viện Tiputthulla lấn sang khu vực của Mahāvihāra bất kể sự phản đối của phái Mahāvihāra (25). Aggabodhi VII xây thêm Sabhattudesabhoga (26), và Mahinda II xây thêm Mahālekha-pariveṇa và Ratanapāsāda nhiều tầng với nhiều trang hoàng đắc giá (27). Sena I xây Vīraṅkurārāma và hiến cho các Mahāsaṅghikas (28) trong lúc phi tần Saṅghā xây nhà ở Mahindasena (29), và cận thần Uttara xây một nhà ở khác mang tên Uttarasena; Uttara còn cung

cấp chi phí bảo trì. Hai quân thần khác, Vajira và Rakkhasa xây hai nhà ở mang tên Vajirasenaka và Rakkhasa (30). Dƣới triều Sena II tỳkheo Paṃsukulika, còn ở trong Abhayagiri (31), tách ra lập chi phái đặc biệt. Saṅgha, Hoàng hậu của Udaya II, xây và hiến toà Saṅghasenapabbata (32). Kassapa IV xây đền (pāsāda) mang tên ông và ban cho một làng kèm theo (33). Ngƣời kế vị ông, Kassapa V dựng Bhaṇḍikā-pariveṇa và Silāmeghapabbata và ban cho mỗi nơi một làng (34). Sena III sử dụng 40.000 kahāpana để mua hòn đá viền tháp. Tỳkheo Abhayagiri làm thân với Vijayabāhu I (lúc ấy là Kitti) lẫn em ông, và đƣợc Vijayabāhu xây cho Uttaramūla-pariveṇa, tự viện này có thể đƣợc xây nối liền với tịnh xá (35). Dƣới triều đại Parakkamabāhu I, khi nhà vua lên ngôi, ông muốn cải tổ phái Abhayagiri, nhƣng vô vọng (36). Thấy Abhayagiri- thūpa bị dân Tamil tàn phá, ông tu sửa lại và nâng lên cao 160 cubit (37) . Khi Anurādhapura bị bỏ phế, Abhayagiri bị rơi vào quên lãng, và tự viện bị phá huỷ hoàn toàn. Rõ ràng có sự tranh chấp gay go giữa hai hệ phái Abhayagiri và Mahāvihāra. Sự tranh chấp có vẻ cá nhơn lúc ban đầu, nhƣng về sau ăn sâu vô chủ thuyết. Không có kinh sách nào nói rõ về những khác biệt giữa hai chủ thuyết, chỉ biết có sự đốt kinh sách bởi một số vua chúa sùng đạo quá trớn. Cũng không biết hệ phái Abhayagiri giữ vai trò nào trong lãnh vực kinh sách. Chỉ có thể nghĩ rằng cả hai Jātakaṭṭhakathā (38) và Sahassavatthuppakarana (39) (một tập hợp khác của các câu chuyện) đều là công trỉnh của Abhayagiri. Ngài Pháp Hiển có sống hai năm ở Tích Lan với phái Abhayagiri vì tài liệu ông đem về có nhiều kinh sách của trƣờng phái ngoại đạo. Theo ông, lúc bấy giờ có 5.000 tỳkheo ở Abhayagiri (40). Trong biên niên sử, Abhayagiri đƣợc gọi bằng nhiều tên: Abhayuttara, Abhayavihāra, Abhayācala, và Uttaravihāra. (1) Mhv. xxxiii. 78-83.                      (2) Ibid., 43-4.      (3)

Ibid., 95 ff.                   (4)
pp. 11, 12; xem thêm P.L.C. 42.
(5)
Ibid., 52 f; Mhv. xxxv. 20, 57, 119-22; xxxiv. 7-14.
(6)
Ibid., xxxv. 119-22.                (7)
xxxvi. 7, 8.      (8)

Của tỳkheo Mahāyāna (xem Mhv. trans. 259, n. 2).                         (9)

Mhv. xxxvi. 40-1.                         (10)
P.L.C. 53; Mhv. xxxvii. 10-16.
(11)
Cv. trans. i. 9, n. 3.                   (12)
Cv.

xxxvii. 91.                   (13)
Ibid., 212.                 (14)
Ibid., xlv. 31-2.
(16)
Một tên khác của Abhayagiri; xem Cv. trans. i. 8,
n. 2; 61, n. 6.                (17)
Cv. xlii. 28.               (18)
Ibid., 63-5.
(19)
Cv. xxxix. 7; xxxviii. 65; 61-2; xem thêm vv. 51, 77, 87.
Trong Abhayagiri còn có ảnh tƣợng khác gọi là Abhiseka (q. v.).
(20)
Cv. xxxvii. 123.                       (21)
Chi tiết: Cv. xxxviii. 62
ff.                 (22)
Ibid., xliv. 68.                       (23)
Ibid., 75 ff.
(24)
Ibid., 96.                  (25)
Ibid., xlv. 29 ff.                   (27)

Ibid., 135-40; xem thêm trans. của Geiger. 123, n. 2.                               (28)

Cv. l. 68-9.                   (29)
Ibid., 79.                  (30)
Ibid., 83.
(31)
Cv. trans. i. 108, n. 1.               (32)
Cv. li. 86-7.
(33)
Ibid., lii. 13; Cv. trans. i. 162, n. 4.                     (34)
Cv. lii.
58-9.               (35)
Cv. lvii. 18, 23.                      (36)
Ibid., lxxviii. 21
ff.                 (37)
Ibid., 98.                  (38)
P.L.C. 124, 125.
(39)
Ibid., 128.                 (40)
Fa Hsien‘s Travels, 67 ff.

Abhayagirikā.—Các tỳkheo ở Abhayagiri-vihāra (1). (1) Mhv. xxxiii. 97-8.

Abhayaṅkara.—Một trong những thớt voi của Vua Vasavatti trị
vì Benares (1).
(1)
J. vi. 135.

Abhayanagara.—Thủ đô của Vua Tích Lan Abhaya [5], lúc đảo
này đƣợc gọi là Ojadīpa. Nằm về phía Đông của sông Kadamba (1).
(1)
Mhv. xv. 58-9.

Abhayanāga.—Bào đệ của Vua Vohārikatissa. Với sự hỗ trợ
của chú là Subhadeva, ông mƣu đồ chống nhà vua; ông đƣợc dân
Damiḷa ủng hộ lật đổ và giết vua. Abhayanāga trị vì tám năm (291-9
A.C.) (1).
(1)
Mhv. xxvi. 42-53.

Abhayattherī.--Xem Abhayā.

Abhayamātā.—Tỳkheo ni Trƣởng lão. Bà là một kỹ nữ tên Padumavatī, ngƣời đẹp của Ujjenī. Vua Bimbisāra nghe nói đến

sắc đẹp của bà bèn truyền cho quân sƣ nghi lễ (purohita) tạo dịp để
ông gặp mặt. Nhờ thần chú, quân sƣ gọi đƣợc Dạxoa Kumbhīra đƣa
vua đi Ujjenī. Bà sanh cho vua một trai tên Abhayarājakumāra.
Về sau Abhayarājakumāra gia nhập Tăng Đoàn và đắc quả Alahán.
Chính trong chuyện của ông mà Padumavatī đƣợc gọi là
Abhayamātā. Nghe Abhayarājakumāra thuyết, bà xuất gia và sau đó
đắc quả Alahán (1). Trong Therīgāthā (2) có hai kệ về bà.
Vào thời Phật Tissa, thấy Phật khất thực, bà cúng dƣờng một
muỗng cơm với tâm hoan hỷ. Kết quả là bà đƣợc làm hoàng hậu
trên cõi Thiên 36 lần và là chánh hậu của 50 Chuyển luân vƣơng (3).
Bà chính là Kaṭacchubhikkhadāyikā nói trong Apadāna (4).
(1)
ThigA. 31-2.              (2)
33, 34.             (3)
ThigA.
32.               (4)
ii. 516-7.

Abhayarājakumāra Sutta.—Có đề cập đến giai đoạn Hoàng tử Abhaya (q. v.) viếng Phật ở Rājagaha và thỉnh giáo Ngài về câu đố do Nigaṇṭha Nātaputta đặt ra: Tathāgatha có khi nào nói điều gì không vui hay làm phật lòng ngƣời khác? Nếu có, vậy Ngài khác với ngƣời thƣờng chỗ nào? Nếu không, tại sao Phật đã nói Devadatta là ngƣời vô đạo, kẻ trầm luân, vân vân.—những lời làm Devadatta nổi giận? Phật dãy rằng các câu hỏi này cần có chất thực, và khi thấy con của Devadatta ngồi trên vế ông—ông hoàng đang nuôi con của Devadatta—Ngài hỏi ông phải làm sao khi hòn đá hay cây gậy vô miệng ông. ―Phải lấy ra dầu có máu chảy,‖ ông trả lời. Phật liền nói: ―Phải vậy, Phật nên nói đúng lúc những sự thật làm phiền lòng, nếu cần thiết và có lợi lạc.‖ Sau buổi chuyện trò, Abhaya nhận Phật làm Thầy mình (1). (1) M. i. 391 ff.

Abharāja-pariveṇa.—Tăng xá xây bởi Vua Vijayabāhu IV nối
liền với Vanaggāmapāsāda Vihāra. Ông xây vì muốn hồi hƣớng
công đức lên cha là Parakkamabāku II. Ông cũng ban cho vihāra
rất nhiều bổng lộc (1).
(1)
Cv. lxxxviii. 51-2; Cv. trans. ii. 186, n. 4.

Abhayavāpi.—Hồ nƣớc trong Anurādhapura do Vua
Paṇḍukābhaya xây (1). Dƣới đầu thấp của hồ có Dạxoa Cittarāja
trú ngụ (2). Hồ cạn vào mùa khô, và có lần Devānaṃpiyatissa dùng
bùn móc dƣới đáy hồ xây một chánh điện tạm để tôn trí xá lợi mang
từ Jambudīpa về (3). Hành lang bao quanh Maricavaṭṭi Vihāra do
Duṭṭhagāmaṇi xây lấn tới hồ Abhaya (4). Dƣới triều Bhātikābhaya
nƣớc đƣợc đƣa bằng máy từ hồ lên đỉnh Mahā Thūpa để tƣới cây
kiểng (5). Hồ nằm trên vị trí mà hiện giờ là Basavakkulam (6).
(1)
Mhv. x. 88.                 (2)
Ibid., 84.         (3)
Ibid.,
xvii. 35.                (4)
Ibid., xxvi. 20.              (5)
Ibid.,
xxxiv. 45.               (6)
Geiger, Mhv. trans. 74, n. 3.

Abhaya-Vihāra.—Một tên khác của Abhayagiri Vihāra.

Abhayasamāna Sutta.--Thuyết cho Jāṇussoni nghe về những
ngƣời không sợ hãi khi tử thần gần kề (1).
(1)
A. ii. 173 f.

Abhayā.—Tỳkheo ni Trƣởng lão. Bà thuộc một gia đình ở
Ujjeni và là bạn của Abhayamātā (Padumavatī). Khi bạn bà gia
nhập Tăng Đoàn, Abhayā cũng xuất gia. Trong lúc bà ngồi thiền nơi
Sītavana, Phật chiếu hào quang để khuyến khích bà; sau đó bà đắc
quả Alahán (1). Có hai câu kệ về bà trong Therīgāthā (2).
Vào thời kỳ Phật Sikhī, bà sanh ra trong một gia đình quý
phái và làm Chánh hậu của Vua Aruṇavā, phụ thân của Phật. Một
hôm bà dâng lên Phật bông sen mà vua tặng bà. Do công đức này,
trong nhiều kiếp sau bà có da màu bông sen và thơm ngát hƣơng sen.
Bà làm hoàng hậu trên cõi Thiên 72 lần và làm chánh hậu
của 63 Chuyển luân vƣơng (3). Bà chính là Sattuppalamālikā nói
trong Apadāna (4).
(1)
ThigA. 33-4.              (2)
35.         (3)
ThigA. loc. cit.
41 ii. 517-18.

Abhayācala.—Một tên khác của Abhayagiri.

Abhayuttara.—Một tên khác của Abhayagiri.

Abhayupassaya.--Ni viện; xem Abhaya.

Abhayūvara.—Tên của tám tụng phẩm trong Khandhaka thứ nhứt của Mahāvagga trong Vinaya Piṭaka.

Abhayebalākapāsāna.—Một nơi trong Anurādhapura, một
trong những điểm bao gồm trong giới Sīmā đƣợc đánh dấu bởi
Devānaṃpiyatissa (1). Địa điểm nằm trên Abhayavāpi (2).
(1)
Mhv. xv. 13; xem Phụ lục B của bản của Geiger.   (2)

Mbv. 135.

Abhijāna Sutta.—Xem Parijāna.

Abhiñjika Thera.—Trƣởng lão đồng liêu của Anuruddha. Có
lần khi Phật yêu cầu Mahā Kassapa thuyết pháp cho tỳkheo nghe,
Mahā Kassapa nói rằng không thể đƣợc vì các tỳkheo nhƣ Bhaṇḍa,
đồng liêu của Ānanda, và Abhiñjika không kham nhẫn, không kính
trọng lời giáo giới. Phật gọi các vị này đến và có lời khuyên bảo.
Nghe Phật nói, quý vị hối hận về cách ứng xử của mình và hứa sẽ
không để tâm này khởi lên trong tƣơng lai (1) (v.l. Abhijika,
Ābhiñjika).
(1)
S. ii. 204-5.

Abhiññā Vagga.—Phẩm 26: Thắng Tri, Chƣơng 4 Pháp
(Catukka Nipāta), Aṅguttara Nikāya. Gồm 10 kinh (1).
(1)
A. ii. 246-53.

1. Abhiññā Sutta.—Về thắng tri và những áp dụng (1). (1) A. ii. 246 f.

2. Abhiññā Sutta.—Một số kinh nói về những pháp có thể thủ
đắc qua sự thắng tri tham dục (rāga) (1).
(1)
A. iii. 277.

Abhiññāpariññeyya Sutta.—Tất cả đều phải đƣợc thắng tri là vô
thƣờng, khổ và vô ngã (1).
(1)
S. iv. 29.

Abhiññeyya Sutta.—Nhƣ trên.

Abhiṇha Jātaka (No. 27).--Chuyện Đôi Bạn Thân Thiết.
Chuyện của con chó và con voi của vua chung sống và cùng lớn lên
để làm bạn và tối cần cho nhau. Chó thƣờng đùa bằng cách đu đƣa
trên vòi voi. Một hôm chó bị anh nài voi bán. Voi bỏ ăn cho đến khi
chó đƣợc thả trở về theo bố cáo của vua.
Chuyện đƣợc kể liên quan đến hai tỳkheo ở Sāvatthi rất thân
nhau và sống chung nhau lâu dài (1).
(1)
J. i. 189 f.

Abhidhamma Piṭaka.—Vi Diệu Pháp. Tạng thứ 3 của Tam Tạng. Gồm bảy bộ: Dhammasaṅganī, Vibhaṅga, Kathāvatthu, Puggalapaññati, Dhātukathā, Yamaka và Paṭṭhāna; tất cả đƣợc gọi là Pakaraṇa. Chỉ trong Biên niên và Chú giải chữ ấy mới đƣợc dùng làm tựa của Tạng thứ ba (1). Trong Kinh điển, chữ ấy có nghĩa ―pháp đặc biệt,‖ tức là Chủ thuyết đơn thuần (không có pha trộn thêm văn học hay truyện cá nhơn, vân vân.), và thỉnh thoảng đƣợc kèm theo chữ abhivinaya (3). Có đề nghị cho rằng, vì chữ abhidhamma đứng một mình không thấy có trong Sutta Nipāta, Saṃyutta hay Aṅguttara, và chỉ đƣợc thấy một đôi lần trong Dīgha và Majjima, chữ ấy chỉ đƣợc dùng vào lúc cuối của thời kỳ mà bốn đại Nikāya hình thành (5). Các Mahāsaṅghika không chấp nhận đƣa Abhidhamma vào Kinh Tạng vì họ không công nhận Vi Diệu Pháp là lời của Phật (6). Theo các Dighabhānaka, Abhidhamma Piṭaka bao gồm toàn bộ Khuddaka Nikāya trừ Cariyāpiṭaka, Apadāna và Buddhavaṃsa (7). Theo cách phân chia khác, năm Nikāya không phải là thành phần của Dhamma mà là của toàn bộ Kinh điển, và trong bộ thứ năm có cả hai Vinaya và Abhidhamma (8). Phật Âm có ghi lại truyền thuyết rằng Abhidhamma đƣợc Phật thuyết lần đầu tiên trên Tāvatiṃsa, dƣới gốc cây Pāricchataka, lúc Ngài ngồi trên ngai của Thiên chủ Sakka, trong dịp viếng thăm thân mẫu trên cõi ấy. Sau đó Phật dạy lại cho Xálợiphất trên bờ hồ Anotatta, chỗ mà Xálợiphất đến để phục vụ Phật trong lúc Ngài viếng Tāvatiṃsa (9).

Truyền thuyết còn nói thêm rằng sau khi đắc quả, Phật dành
tuần lễ thứ tƣ ngự ở Ratanaghara, tập trung tâm trí vào từng chi tiết
một của các chủ thuyết phức tạp của Abhidhamma (10).
Theo bản Cullavagga của các Kết tập (11), Abhidhamma
Piṭaka không đƣợc nói lại trong Đại hội nào cả.
Việc mà Abhidhamma không đƣợc đề cập trong kinh nào và
chỉ có Dhamma và Vinaya đƣợc đề cập cho thấy rằng, vào một lúc
nào đó, Abhidhamma không đƣợc tách rời thành một tạng riêng biệt.
Trên thực tế, Abhidhamma không đƣợc các nhà Chú giải gọi là lời
của Phật dạy theo nghĩa nhƣ các kinh. Chỉ có một phần trong đó,
Kathāvatthu (12), đƣợc giảng trong lần Kết tập thứ ba.
Bảy tập Abhidhamma đƣợc xem nhƣ rất đặc biệt đối với hệ
phái Theravāda; tuy nhiên có bằng chứng cho thấy nhiều môn phái
khác, nhứt là Vaibhāṣika (Sarvāstivāda) và Sautrāntika, xem
Abhidhamma nhƣ tạng thiêng liêng (13).
Về nội dung, Abhidhamma không nêu lên triết lý đƣợc sắp
đặt theo một hệ thống nào mà là một Chú giải Dhamma nhƣ thấy
trong Sutta-Piṭaka. Hầu hết có tánh cách tâm lý và luận lý; các chủ
thuyết chánh đƣợc đề cập hay bàn luận đều đƣợc đề xuất trong kinh,
và nhƣ vậy, đƣợc xem nhƣ dĩ nhiên (14). Ngoài các Chú giải về bảy
bộ, một công trình luận bình về toàn bộ Piṭaka gọi là Abhidhamma
Mūlaṭīkā đƣợc soạn thảo bởi Ānanda Vanaratanatissa thuộc
trƣờng phái Vanavāsī của Tích Lan.
Ānanda Vanaratanatissa dựa trên các Chú giải của Phật Âm,
nhƣng có nhiều nơi ông không đồng ý với Phật Âm. Công trình đƣợc
soạn theo lời yêu cầu của Trƣởng lão Buddhamitta và tu chính bởi
Mahā Kassapa ở Pulatthipura.
Có một phụ chú Anuṭīkā do Culla Dhammapāla soạn (15).
(1)
Xem thảo luận trong DA. i. 15, 18 f.                            (2)
E.g., Vin.
i. 64; iii. 144; iv. 344.               (3)
E. g. D. iii. 267; M. i. 272.
(4)
New Pāli Dict. s. v.                  (5)
Xem Dial. iii. 199
về nguồn gốc của Abhidamma.                        (6)
. Dpv. v. 32-8.
(7)
DA. i. 15.                (8)
Ibid., 23.                  (9)
VibhA. p.
1; AA. i. 71 etc.           (10)
J. i. 78.                    (11)
Chaps. xi và xii;
nhƣng xem DA. i. 15 contra.                        (12)
Nhƣng           xem
Kathāvatthu.                (13)
Xem Tārānātha: Geschichte des
Buddhismus (56) 156 (296).                         (14)
Thảo luận về nội dung:

xem tài liệu về Abhidhamma trong ERE.         (15)
Gv. 60, 69. Chi
tiết: xem P.L.C., pp. 210-2. Gv.      (72)
cũng có đề cập đến
Abhidhammagaṇḍhi, có thể là bản tự vựng.

Abhidhammattha-vikāsinī.—Phụ        chú     (ṭīkā)                 về
Abhidhammāvatāra của Buddhadatta do Sumaṅgala soạn (1).
(1)
Gv. 62; Svd. v. 1227.

Abhidhammattha-saṅgaha.—Thắng Pháp Tập Yếu Luận. Bản
trích yếu của Abhidhamma do Anuruddha viết; Anuruddha viết
trong lúc ông sống tại Mūlasoma Vihāra (1). Lúc bấy giờ có một phụ
chú (ṭīkā) tựa đề Porāṇa Ṭīkā do Navavimalabuddhi, Tích Lan,
soạn (2).
Một số tài liệu giảng giải Abhidhammattha-saṅgaha khác là:
tài liệu do Sumaṅgala và Chappaṭa viết; Sīhalavyākhyāna của
Candagomi; Anuṭīkā của Vepullabuddhi; hai Navānuṭīkā, một của
Ariyavaṃsa và một của tác giả không rõ tên; và Vivaraṇa (3).
(1)
Chi tiết, xem P.L.C. 168-72.                (2)
Compendium of
Philosophy, Preface ix.            (3)
Xem Sās. 69, 71; Svd. 1202, 1223;
Gv. 64, 65, 75.

Abhidhammapaṇṇarasaṭṭhāna.—Soạn bởi Nava (Culla-)
Vimala-buddhi và giảng giải một số đoạn trong Abhidhamma (1).
(1)
Gv. 64, 74; Bode. op. cit., 27-8.

Abhidhammavibhānavā.—Một       phụ    chú     (ṭīkā)    về
Abhidhammatthasaṅgaha viết bởi Sumaṅgala, đệ tử của Xálợiphất
(Navavimalabuddhi) (1).
(1)
Gv. p. 62; Svd. 1227.      (2)
Compendium         of
Philosophy, Preface ix.

Abhidhammāvatāra.—Nhập Atỳđạtma Luận. Luận án Vi Diệu Pháp do Buddhadatta ở Uragapura soạn. Sách đƣợc viết tại Ấn Độ trong xứ Coḷa. Đó là một dẫn nhập vào sự khảo cứu Abhidhamma và có nhiều điểm giống Visuddhimagga; tuy nhiên công trình này của Buddhadatta ít đi sâu và dễ hiểu hơn công trình của Phật Âm; tự vựng của ông rất nhiều và văn phong của ông rất rõ ràng.

Công trình đƣợc viết bằng văn vần với một ít văn xuôi xen
kẻ đó đây để chú giải (1).
Có hai phụ chú (ṭīkā), một của Vācissara Mahāsāmi ở
Mahāvihāra và một của Sumaṅgala, đệ tử của Xálợiphất (2).
(1)
Gv. 69; chi tiết: xem P.L.C. 107-8.

Abhidhānappadīpikā.—Danh Nghĩa Minh Đăng Kinh. Tự điển Pāli do Trƣởng lão Moggallāna, Tích Lan, soạn vào thế kỷ thứ 12, theo văn phong và phƣơng pháp Sanskrit Amarakoṣa. Gồm ba phần để cập đến ―siêu thế, thế gian và linh tinh‖. Mỗi phần đƣợc chia thành nhiều mục (section) liên quan với nhau. Chung chung, sách là quyển tự điển đồng nghĩa; tất cả danh hiệu nói về một vật đặc biệt nào đó đều đƣợc xếp chung và viết theo văn vần để dễ nhớ. Saṃvaṇṇanā đƣợc soạn bởi một Quốc vụ khanh Miến Điện dƣới thời Vua Kittisīhasūra (A.C. 1351). Bản trình bày này đƣợc dịch ra tiếng Miến Điện trong thế kỷ thứ 18. Tại Tích Lan, có một sanna và một ṭīkā, sanna xƣa hơn và có giá trị hơn nhiều (1). (1) Gv. 62, 63; Svd. v. 1253; Sad. 65; xem thêm P.L.C. 187-9; Bode,, op. cit., 67.

Abhinandana Sutta.—Một hay tất cả năm uẩn sanh khởi, đau
khổ sẽ sanh khởi; đoạn diệt một hay tất cả năm uẩn, khổ sẽ đoạn diệt
(1)
.
(1)
S. iii. 31.

Abhinandamāna Sutta.--Ai hoan hỷ với sắc, vân vân., sẽ bị
Māra trói buộc; ai không hoan hỷ đƣợc giải thoát khỏi Ác ma (1).
(1)
S. iii. 75.

Abhinandena Sutta [2].—Ai ƣa thích mắt, tai, vân vân., sẽ ƣa
thích khổ; ai không có sự ƣa thích này sẽ thoát khổ. Sự thấy, sự
nghe, vân vân., cũng thế (1).
(1)
S. iv. 13.

Abhinivesa Sutta.—Kinh Chấp Thủ. Do chấp thủ năm uẩn nên
tà kiến khởi lên, vì năm uẩn vô thƣờng, khổ, vô ngã (1).
(1)
S. iii. 186.

1. Abhinīhāra Sutta.—Trong số những ngƣời tu thiền, có ngƣời
thiện xảo về Thiền định và kiên trì trong Thiền định, ngƣời khác thì
khác (1).
(1)
S. iii. 267.

2. Abhinīhāra Sutta.—Nhƣ trên, nhƣng ―sở duyên‖ thay thế cho
―thiền định‖ (1).
(1)
S. iii. 276.

Abhibhuyya Sutta.—Nữ nhơn có đƣợc năm khả năng (sắc đẹp,
tài sản, thân thế, con trai, và giới hạnh) tiếp tục chinh phục chồng (1).
(1)
S. iv. 246.

1. Abhibhū.--Đại đệ tử của Phật Sikhī (1). Aruṇavatī Sutta kể rằng ông theo Phật đến cõi Phạm thiên, và theo lời yêu cầu của Phật, ông thuyết bài pháp về sự đi kèm nhau của những thần thông. Ông chứng minh rằng chỉ bằng bài pháp nhƣ thuyết cho một nhóm tỳkheo nghe, ông có thể đứng trong cõi Phạm thiên làm cho tiếng nói của ông nghe tận hằng ngàn cõi (2). Kệ thuyết trong dịp này, theo Theragāthā, nói về Abhibhūta (3). Trong Aṅguttara Nikāya (4), đƣợc biết Ānanda có hỏi Phật chớ thần lực của Abhibhū so với thần lực của Phật nhƣ thế nào. Phật trả lời rằng Abhibhū chỉ là một đệ tử thƣờng, rồi Ngài mô tả thần lực bất khả tƣ nghì của các Tathāgata. Abhibhū là một Bàlamôn vì, đƣợc biết, ông đƣợc gọi nhƣ vậy trong kinh Aruṇavatī nói trên; nhƣng trong Chú giải Buddhavaṃsa (5) ông đƣợc gọi là một rājaputta. Trong Chú giải Paṭisambhidhāmagga (6) chuyện của ông đƣợc xem nhƣ một ví dụ của thần biến (vikubbana-iddhi), theo đó một ngƣời có thể biến mình để đƣợc thấy ở nhiều nơi trong một lúc. Nghe nói ông còn phát triển kasiṇa xanh (nīlakasiṇa) để thu hút thế gian. Trƣởng lão Adhopupphiya từng nhập thất trên Hy Mã Lạp Sơn trong thời của Phật Sikhī và có dâng bông lên Abhibhū (7).

D. ii. 9; J. i. 41; Bu. xxi. 20.
(1)                                                 (2)
S.i. 154 f.
(3)
v. 1147-8.               (4)
i. 226 f.; AA. i. 436 f.         (5)
p.
202.               (6)
488 f.       (7)
Ap. i. 128-9.

2. Abhibhū.—Thắng Giả. Một bậc chƣ Thiên thuộc vô sắc giới
(Arūpa) (1) sống trên một cõi ngang với Quảng quả thiên
(Vehapphalā). Trong Mūlapariyāya Sutta, từ này đƣợc dùng để chỉ
tất cả Asaññasattādevā. Phật Âm giải nghĩa từ này bằng cách nói
rằng abhibhavī ti Abhibhū; kiṃ abhibhavī ti? cattāro khandhe,
arūpino. Họ có sắc diện đẹp và sống lâu, đƣợc xem nhƣ vô tận và
tƣơng tợ với Phạm thiên (2). Trong Brahmanimantanika Sutta (3), Phật
gọi mình là một Abhihū (=ngƣời chinh phục).
(1)
M. i. 1.       (2)
MA. i. 30.        (3)
M. i. 329.

3. Abhibhū.—Danh của vị Bồ Tát đã đắc viễn ly (vivaraṇa) dƣới
triều Gotama. Ông sẽ là Phật thứ sáu sau Gotama (1).
(1)
Anāgata Vaṃsa, p. 37.

1. Abhibhū Sutta.—Về sự khôn lƣờng của thần lực của Phật (1). (1) A. i. 226 f.; còn đƣợc gọi là Sīhanāda Sutta trong Chú giải.

2. Abhibhū Sutta.—Về tám giai đoạn của sự làm chủ các giác
quan (abhibhāyaphanaani) (1).
(1)
A. iv. 305 f.

Abhibhūta.—Trƣởng lão. Ông sanh ra trong một gia đình vƣơng tộc ở Veṭṭha (v.l. Veṭṭhipura) và kế tục làm chủ tài sản của cha. Khi Phật du hóa đến thị trấn, Abhibhūta nghe đƣợc và cúng dƣờng Ngài bữa cơm. Về sau, ông gia nhập Tăng Đoàn và đắc quả Alahán. Trong Theragāthā có ba câu kệ về Abhibhūta đƣợc xƣớng lên, nghe nói, khi thân bằng và quản gia đến than với ông rằng ông đã bỏ họ bơ vơ không ngƣời hƣớng dẫn (1). Câu kệ thứ nhì, thấy trong những tài liệu khác (2), nói đến Abhibhū, Đại đệ tử của Phật Sikhī. Nhƣng trong Milindapañha (3), Nāgasema quy câu kệ thứ nhì này cho Phật, và trong Mahāparinibbāna Sutta (4) câu kệ thứ ba cũng đƣợc quy cho Phật. Câu kệ thứ nhì cũng đƣợc quy cho Phật trong Divyāvadāna (5),

nhƣng ở những nơi khác trong cùng sách ấy, câu kệ này đƣợc biết do
chƣ Thiên tử xƣớng.
Trong một tiền kiếp vào thời Phật Vessabhū, Abhibhūta
từng là gia chủ và đã có đức tin nơi Đạo (Faith), đạo mà ông đến do
sự giới thiệu của các bạn. Khi Phật nhập diệt, dân chúng tụ họp để
xin xá lợi, và Abhibhūta, ngƣời dập tắt lửa bằng nƣớc hoa, có cơ hội
trƣớc tiên để thỉnh xá lợi nào ông muốn (7).
Ông đƣợc xem nhƣ là Trƣởng lão Citakanibbāpaka trong
Apadāna (8).
(1)
Thag. vân vân. 255-7; ThagA. i. 372 f.                (2)
S. i. 156.
(3)
245.     (4)
D. ii. 121.             (5)
p. 200.
(6)
p. 569.             (7)
ThagA. i. 372.
(8)
ii. 408.

Abhimārapayojanā.—Tên của một âm mƣu, có sự tham gia của
Devadatta và Ajātasattu, nhằm dùng những tay cung bắn hạ Phật (1).
(1)
J. i. 142; vi. 130 f.; DA. i. 154.

Abhiya Kaccāna.--Xem Sabhiya Kaccāna.

Abhirādhana.—Một ngƣời bạn của Sambhūta Sītavaniya. Ông
cùng đi với Sambhūta, Bhūmija và Jeyyasena đến nghe Phật nói
pháp (1).
(1)
ThagA. i. 47.

Abhirāmā.—Một trong ba cung điện mà Phật Nārada cƣ ngụ lúc
là cƣ sĩ (1).
(1)
Bu. x. 19.

Abhirūpā-Nandā Therī.—Bà là con gái của thủ trƣởng Sakiya, Khemaka. Bà sanh ở Kapilavatthu và đƣợc đặt tên Nandā. Vì sắc đẹp và sự duyên dáng vƣợt bực, bà đƣợc gọi là Abhirūpā-Nandā. Vào ngày dành cho bà chọn phu quân, chàng thanh niên Thích tử bà chọn rủi chết (1) và bà bị cha mẹ ép buộc phải xuất gia. Trong Ni Đoàn, bà tránh mặt Phật sợ bị Phật quở trách mình tự si mê với sắc đẹp của mình. Để tìm cách cho bà gặp Ngài, Phật chỉ thị cho Mahā Pajāpati đƣa tất cả tỳkheo ni đến để đƣợc chỉ giáo. Đến lƣợt

Nandā, bà nhờ một ngƣời khác thay bà. Phật không nhận ngƣời thay thế nên bà phải đích thân tới. Trong lúc bà nghe Phật thuyết, Phật hoá ra một thiên hƣơng rồi làm cho nàng héo hon vì tuổi già, để cho Abhirūpā-Nandā thấy và khổ não. Rồi vào một lúc thuận tiện Phật nói cho bà biết tƣớng vô thƣờng của sắc đẹp. Công phu thiền quán về đề tài này, bà đắc quả Alahán (2). Hai câu kệ Phật thuyết cho bà nghe mà bà dùng làm đề tài tham thiền đƣợc kể trong Therīgāthā (3). Vào thời Phật Vipassī, Nandā là con gái của một phú hộ giàu có trong thị trấn Bandhumatī của Phật. Nghe Phật thuyết, bà theo Ngài, và khi Ngài diệt độ, bà dâng một chiếc tán bằng vàng cẩn ngọc thạch lên tháp xây ngay trên nền hoả táng Phật (4). Các kệ kể trong Chú giải Therīgāthā (nhƣ đƣợc rút ra từ Apadāna) thật sự thuộc Mettā, và đƣợc tìm thấy trong Apadāna (ii. 515), quy nguyên về Ekapiṇḍadāyikā. Các câu kệ thật sự đƣợc quy cho bà thấy trong Apadāna dƣới tên của Abhirūpā Nandā, và phù hợp với câu chuyện kể trong Chú giải Therīgāthā. (1) Chuyện trong Apadāna (ii. 609) không có nói đến cái chết của ngƣời cầu hôn, mà nói rằng có nhiều ngƣời cầu hôn khiến bà gặp khó khăn, khó khăn mà cha mẹ bà muốn tránh bằng cách ép bà xuất gia. (2) ThigA. 81 f.; SnA. i. 241-2.       (3) vân vân. 19, 20.          (4) Ap. ii. 608.

Abhivaddhamānaka.—Xem Aggivaddhamānaka.

1. Abhisanda Sutta [3].—Lòng tịnh tín bất thối chuyển đối với
Phật, Pháp và Tăng và sự thành tựu các giới đƣợc các bậc Thánh ái
kính—đó là bốn triều phƣớc thiện đem lại hạnh phúc (1).
(1)
S. v. 391-2.

2. Abhisanda hoặc Sayhaka Sutta [3].—Nhƣ trên; phƣớc thiện
tồn trữ gia tăng theo nhƣ bốn triều nói trên không sao tính nổi, nhƣ
triều của biển cả (1).
Trong hai tụ kinh thứ hai và ba, đức tính thứ tƣ là (a) tâm
thoát khỏi cấu uế của xan tham; (b) thành tựu trí tuệ về sanh diệt (các
pháp), trí tuệ của các bậc Thánh thể nhập (các pháp).
(1)
S. v. 399-402.

3. Abhisanda Sutta.—Tỳkheo thành tựu đƣợc năm triều phƣớc
thiện (puññabhisandā) nhờ có định lực trong mọi sở hành (1).
(1)
A. iii. 51 f.

4. Abhisanda Sutta.—Tỳkheo tu tập đức tánh sẽ thành tựu đƣợc
tám triều phƣớc thiện (1).
(1)
A. iv. 245 f.

Abhisamaya Kathā.—Chƣơng         3   của   Paññāvagga   trong
Paṭisambhidāmagga (1).
(1)
ii. 215 ff.

Abhisamaya Vagga.—Phẩm 6: Phẩm Chứng Đạt, Chƣơng 12:
Tƣơng Ƣng Sự Thật (Sacca Saṃyutta), Saṃyutta Nikāya (1).
(1)
v. 459 ff.

Abhisamaya Saṃyutta.—Tƣơng Ƣng (13), Chƣơng 2: Tƣơng Ƣng
Minh Kiến, Tập 2: Thiên Nhơn Duyên, Saṃyutta Nikāya (1).
(1)
ii. 133 ff.

Abhisambodhi-alaṅkāra.—Bài thi gồm 100 khổ đặt bởi
Saranaṅkara Saṅgharāja, Tích Lan, vào thế kỷ thứ 18. Nói về đời
sống của Đức Phật từ lúc Ngài sanh với tên Sumedha vào thời
Dīpaṅkara, chí đến lần tái sanh chót với tên Siddhattha (1).
(1)
P.L.C. 281.

Abhisambuddha-gāthā.—Tựa đề các khổ kệ minh hoạ và tóm
lƣợc các câu chuyện tiền thân của Đức Phật, do Ngài tự xƣớng sau
khi đắc quả hoặc trƣớc khi ấy lúc Ngài còn là Bồ Tát (1).
(1)
Xem Buddhist Birth Stories, Introd.

Abhisammata.—Vì vua vào 63 kiếp trƣớc; một tiền kiếp của
Trƣởng lão Pāṭalipupphiya (1).
(1)
Ap. i. 123.

Abhisammataka.—Một dạxoa truởng. Trƣởng lão Upavāna là
một ngƣời rất nghèo vào thời Phật Padumuttara. Ông trƣơng y vai
trái (uttarāsaṅga) của ông lên làm cờ trên đền xây trên xá lợi của
Phật. Ông đƣợc chƣ Thiên cử làm ngƣời trông coi lễ vật trong đền, và
đi nhiễu quanh đền ba lần với cờ hiệu trong lúc không ai có thể thấy
đƣợc ông (1).
(1)
ThagA. i. 308; Ap. i. 72.

Abhisāma.—Vì vua vào 15 kiếp trƣớc; một tiền thân của Trƣởng
lão Udakāsanadāyaka (1).
(1)
Ap. i. 218.

Abhiseka.—Danh hiệu của kim thân Phật trong Abhayagiri-
vihāra. Vua Dhātusena trang trí kim thân bằng vàng (1), và vào thời
Kassapa I có một tƣớng lãnh (senāpati) tên Migāra xây điện thờ kim
thân (2). Migāra còn lập ra lễ hội thƣờng kỳ đảnh lễ ―Phật Abhiseka‖
(3)
.
(1)
Cv. xxxviii. 67.       (2)
Ibid., xxxix. 6.           (3)

Ibid., 40; xem thêm bản dịch của Geiger, i. 35, n. 7; 36, n. 2.

Amaccharī Sutta.—Có lòng tin, có lòng tàm, có lòng quý, không
phẫn nộ, có trí tuệ, ngƣời nữ nhơn đƣợc sanh lên thiện thú, thiên giới,
cõi đời này (1).
(1)
S. iv. 244.

Amata.—Hồ Bất Tử. Trong lúc đi tìm hồ nƣớc này Bhaddasāla
gặp Phật Nārada (1).
(1)
BuA. 154.

Amata Vagga.—Tƣơng Ƣng (47), Phẩm 5: Phẩm Bất Tử, Chƣơng
3: Tƣơng Ƣng Niệm Xứ, Tập 5: Thiên Đại Phẩm, Saṃyutta Nikāya
(1)
.
(1)
S. v. 184-90.

1. Amata Sutta.—Phật thuyết sự Bất tử và con đƣờng đƣa đến đó
(1)
.
(1)
S. iv. 370.

2. Amata Sutta.—Đề cập đến tâm vững vàng trong Tứ niện xứ,
nhƣng đừng xem đó là Bất tử , tức là đừng lầm lẫn phƣơng tiện với
cứu cánh (1).
(1)
S. v. 184; xem thêm KS. v. 161, n.1.

3. Amata Sutta.—Nói về bản chất của Bất tử (1). (1) A. iv. 455.

Amatadundubhi.—Một trong những tên mà kinh Bahudhātuka
Sutta đƣợc biết đến (1). Nhƣ quân sĩ trong trận mạc, môn đệ phát triển
trí huệ theo phƣơng pháp của kinh sẽ làm vang danh bậc Alahán—do
đó có tên nhƣ vậy (2).
(1)
M. iii. 67.       (2)
MA. ii. 888.

Amadha.—Xem Damatha.

1. Amara.—Xem Amaravatī.

2. Amara.—Một thị trấn vào thời Phật Siddhattha. Tại đây Phật
đi đến hoa viên (Amaruyyāna) thành phố và để lại dấu chơn chỉ
đoạn đƣờng Ngài vừa đi qua. Hai trƣởng thƣợng của thành phố, cũng
là hai anh em Sambahula và Sumita, thấy dấu chơn Ngài, lần theo
đến hoa viên, nghe Phật thuyết pháp và đắc quả Alahán (1).
(1)
BuA. 186.

1. Amaragiri.—Một trong ba dinh thự Phật Atthadassī trú ngụ
trong suốt cuộc sống đời cƣ sĩ của ông (1).
(1)
Bu. xv. 15.

2. Amaragiri.—Tự viện ở Tích Lan, nơi mà trƣởng lão
Vanaratana sanh sống. Vào thời Bhuvanekabāhu IV, nơi này hình
nhƣ là nhà của đạo sĩ ngoại đạo (1).
(1)
P.L.C. 240.

Amarapura.—Một thành phố ở Miến Điện do Vua Bodōpayā thiết lập (1). Trƣởng lão Nāṇābhivaṃsa sống tại đó và là trƣởng lão

của phái Amarapura. Các sƣ này về sau có đƣa qua Tích Lan một số
kinh sách Pāli viết bởi tỳkheo Miến Điện, biết nhiều trong giới tu ở
Miến Điện hơn trong giới tu ở Tích Lan (2).
(1)
Bode, p. 74; Sās. 130.           (2)
Bode, p. 78.

1. Amaravatī.—Một thị trấn vào thời Phật Dīpaṅkara, còn đƣợc
gọi là Amara. Sumedha sanh ra tại đây trong một gia đình rất giàu
có và nổi tiếng thế giới sau khi ông hiến hết tài sản mình (1). Theo
Mahābodhivaṃsa (2) thị trấn đƣợc gọi nhƣ vậy vì đƣợc cƣ trú bởi
ngƣời giống nhƣ Thiên thần.
(1)
Bu. ii. 5; J. i. 6; DhA. i. 83, etc.     (2)
p. 2.

2. Amaravatī.—Một thị trấn vào thời Phật Koṇḍañña rộng 18 lý.
Chính tại Devavana, gần thị trấn, Koṇḍañña thuyết bài kinh đầu tiên
(1)
(v.l. Arundhavatī).
(1)
BuA. 108-9.

3. Amaravatī.— Thị trấn của Sakka, vua của chƣ Thiên (1).
(1)
Sp. i. 49; Cv. lxxx. 5; đƣợc mô tả trong Mahābhārata iii. 1714
ff.; xem thêm Hopkins, Epic Mythology, 140 f.

Amarā (Amarādevī).—Phu nhơn của Mahosadha. Bà là con gái của một thƣơng buôn gặp vận rủi. Trong lúc đi tìm vợ, Mahosadha gặp nàng đang đem cơm đến cho cha và bắt chuyện với nàng. Ông đặt nhiều câu hỏi và nàng trả lời nhƣ đánh đố. Mahosadha đến nhà cha nàng làm việc nhƣ một thợ may hầu có dịp quan sát tánh tình cô nàng. Ông thử tâm tính và tánh tình nàng bằng nhiều cách, và ông rất vừa lòng. Ông xin cƣới nàng với sự chấp thuận của Hoàng hậu Udumbarā. Nàng rất bình dân với mọi ngƣời và giúp đỡ chồng rất đắc lực trong việc phá vỡ nhiều âm mƣu độc hại của kẻ thù (1). Trong kiếp này Amarā là ngƣời đẹp Bimbādevī (2). Trong Milinda (3), nhà vua kể lại chuyện của Amarādevī ở lại trong làng lúc chồng đi xa, và đã chống lại sự dụ dỗ bội bạc chồng. ―Nếu đó là sự thật, làm sao,‖ vua hỏi, ―có thể thanh minh lời Phật nói rằng ‗tất cả nữ nhơn đều sai lầm, làm mất lòng tin nơi ngƣời khác, kể cả ngƣời bệnh tật‘?‖ Nāgasena giải thích bằng cách nói rằng Amarā

không dấy vào tội lỗi vì bà không có tánh kín đáo, không có cơ hội
hay đúng ngƣời theo đuổi (because she had neither real secrecy nor
opportunity nor the right wooer!).
(1)
J. vi. 364-72; chuyện còn thấy trong Mtu. ii. 83.            (2)
J.
iv. 478.            (3)
pp. 205 ff.        (4)
Thật ra, lời này không thật
sự là của Phật. Đƣợc tìm thấy trong Kuṇāla Jātaka (J. v. 435) là một
chuyện dân gian Ấn Độ hơn là một tín ngƣỡng Phật giáo.

Amarādevī-pañha.—Là lời nói lắc léo nhƣ câu đố của Amarā chỉ
đƣờng cho Mahosadha đến nhà nàng: ―Yena sattubilaṅgā ca
dviguṇapalāso ca pupphito, yenādāmi tena vadāmi yena nādāmi na
tena vadāmi esa maggo yavamajjhakassa etaṃ channapathaṃ
vijānāhīti.” Đƣợc học giả giải thích nhƣ sau: vô làng, ông sẽ thấy
một tiệm bánh, kế là một tiệm cháo; đi sâu vô tới cây gõ đang trổ
bông, ông lấy con đƣờng bên mặt.
Lời nói lắc léo này đƣợc gọi là Amarādevipañha trong J. i.
425, và là Channapathapañha trong Ummagga Kakata, nơi mà câu
ấy thật sự đƣợc thấy trong câu chuyện (1).
(1)
J. vi. 365-6.

Amarinda.—Tên của Sakka, vua của chƣ Thiên (1). (1) E.g., ThigA. 151, 112.

Amita.—Vì vua vào 25 kiếp trƣớc; một tiền thân của Trƣởng lão Aggapupphiya (v.l. Amitobhava, Amitogata).

Amitañjala.—Vì vua vào 14 kiếp trƣớc; một tiền thân của
Trƣởng lão Sālapupphiya (1) (v.l. Asitañjala).
(1)
Ap. i. 219.

1. Amitā.—Một trong hai Nữ Đại đệ tử của Phật Padumuttara
(1)
.
(1)
Bu. xi. 25; J. i. 37; SA. ii. 68; DA. ii. 489.

2. Amitā.—Một trong ái nữ của Sīhahanu (cô kia là Pamitā) và là em của Suddhodana, phụ vƣơng của Phật. Bà lập gia đình với

Thích tử Suppabuddha và có hai con là Bhaddakaccānā và
Devadatta. Bà là cháu nội của Devadahasakka (1).
Bà là cô của Phật, và là mẹ của Trƣởng lão Tissa (2) (v.l.
Amatā).
(1)
Mhv. ii. 16-22; xem Rockhill, p. 13, trong ấy con bà đƣợc gọi là
Kalyānavardhana.                (2)
ThagA. i. 105; MA. i. 289.

Amitābha.—Vì vua vào 25 kiếp trƣớc; một tiền thân của Trƣởng
lão Ekasaññaka (1).
(1)
Ap. i. 210.

Amitodana.—Con của Sīhahanu và Kaccānā (con gái của
Devadahasakka) và là em của Suddhodana (1). Ông là cha của
Mahānāma và Anuruddha (2). Trong nhiều kinh sách khác (3)
Ānanda cũng đƣợc xem là con của Amitodana. Theo Kinh điển
Sanskrit (4) ông đƣợc gọi là Amṛtodana và là cha của Devadatta.
Cũng có nói tới một ngƣời con khác của ông, Sakka Paṇḍu, trốn
thoát cuộc tàn sát dòng Sakiya bởi Viḍūḍabha (5).
(1)
Mhv. ii. 20; SnA. i. 357.           (2)
DhA. iv. 124.       (3)

DA. ii. 492; AA. i. 162.          (4)
E.g., Rockhill, p. 13, và Bigandet
i. 13; xem thêm Mtu. i. 352.                (5)
Mhv. viii. 18, 19.

Amitobhava.--Xem Amita.

Amitta.-- Xem Somamitta.

Amittaka.—Xem Amittabhā.

Amittatāpana.—Vì vua vào 17 kiếp trƣớc; một tiền kiếp của
Trƣởng lão Paviṭṭha (1), đƣợc xác định nhƣ có thể là Ekadaṃsaniya
nói trong Apadāna (2).
(1)
ThagA. i. 185.           (2)
i. 168.

Amittatāpanā.—Ngƣời vợ trẻ của Bàlamôn Jūjuka ở Kāliṅga. Cô bị cha mẹ cho để trừ nợ. Bị bạn cùng đi lấy nƣớc chế nhạo, cô nàng đòi phải có ngƣời ở. Để làm vừa lòng cô, Jūjuka đến Vessantara xin con của ông để về làm đầy tớ (1).

Trong kiếp này, Amittatāpanā là Ciñcamānavikā (2). (1) J. vi. 521-4.

Amittabhā.—Vì vua vào 25 kiếp trƣớc; một tiền kiếp của Trƣởng
lão Bhojanadāyaka (1) (v.l. Amittaka].
(1)
Ap. i. 253.

Amoraphaliya Thera.—Alahán. Ông có dâng lên Phật Vipassī
trái amora (1) vào 91 kiếp trƣớc. Các câu kệ quy nguyên cho ông
trong Apadāna lại đƣợc nói là của hai tỳkheo Isidatta (2) và Gotama
(3)
(v.l. Amodaphaliya).
(1)
Ap. ii. 447.           (2)
ThagA. i. 238.              (3)

Ibid., i. 256.

1. Amba Jātaka (N0. 124).—Trong một mùa hạn hán khốc liệt, một sƣ trƣởng của 500 đạo sĩ khổ hạnh tu trên Hy Mã Lạp Sơn cung cấp nƣớc cho thú vật bằng cách lấy một gốc cây rỗng làm máng. Để trả ơn, thú vật đem đến ông hoa quả đủ cho ông và 500 đệ tử dùng. Chuyện đƣợc kể liên quan đến một đạo sĩ rất tận tuỵ trong công việc, làm giỏi và tận tâm. Vì việc làm thiện này, dân chúng cúng dƣờng mỗi ngày đầy đủ cho 500 môn đệ của ông. (1) J. i. 449-51.

2. Amba Jātaka (No. 474).—Chuyện Trái Xoài. Chuyện của một Bàlamôn trẻ học đƣợc bùa mê nơi một hiền giả Caṇḍāla. Bùa có khả năng làm xoài thơm ngon trổ trái trái mùa. Chàng trổ tài cho vua xem, và khi đƣợc hỏi đến tên thầy dạy, chàng nói dối rằng học đƣợc ở Takkasilā. Lập tức bùa của chàng mất hết hiệu lực. Vua dạy chàng về xin lỗi đạo sƣ và học lại, nhƣng đạo sƣ không nhận khiến chàng phải đi lang thang và chết trong rừng. Chuyện đƣợc kể liên quan đến Devadatta từng khƣớc từ Phật là bậc Đạo sƣ của ông khiến ông bị mặt đất há miệng và rơi xuống Vô Gián Địa Ngục (1). (1) J. iv. 200-7.

Amba Sutta.—Bốn loại xoài (chín, vân vân.) và bốn hạng tỳkheo tƣơng tợ (1).

(1) A. ii. 106 f.

1. Ambagāma.—Làng ở Tích Lan gần Pulatthipura mà
Ambagamuva hiện nay có thể là đó. Tại làng này có xảy ra trận đánh
giữa Gajabāhu và Parakkamabāhu I (1). Parakkamabāhu II xây
cầu dài 32 cubit trên sông Khajjotanadī ở Ambagāma (2).
(1)
Cv. lxx. 321.            (2)
Ibid., lxxxvi. 23.

2. Ambagāma.—Một trong những làng gần Vesāli mà Phật đến
viếng trong chuyến du hành sau cùng của Ngài (1). Làng ở giữa
Bhaṇḍagāma và Bhoganagara, trên đƣờng từ Vesāli đi Kusināra. Đó
là đƣờng đi từ Vesāli theo hƣớng Bắc lên xứ Malla; những làng khác
gần Ambagāma là Hatthigāma và Jambugāma.
Cũng nên biết rằng Anupiya không có tên trong danh sách
của các làng này, dầu ở trong Malla. Thomas (2) nghĩ rằng con đƣờng
tới Kusināra đi qua phía Đông của Anupiya.
(1)
D. ii. 123.      (2)
Op. cit., 148, n. 1.

Ambaṅganaṭṭhāna.—Nơi Devānaṃpiyatissa dâng Mahinda
trái xoài. Trƣởng lão ăn xoài và lấy hột trồng lại. Đất rung chuyển
và cây xoài mọc lên tức khắc. Trƣởng lão tuyên bố nơi này sẽ là
điểm hội của Tăng lữ Tích Lan và gọi đây là Ambaṅgana (1).
(1)
Sp. i. 101.

Ambacora Jātaka (No. 344).—Chuyện Ngƣời Ăn Trộm Xoài. Chuyện của một đạo sĩ khổ hạnh thâm độc cất cho mình một cái cốc trong vƣờn xoài trên bờ sông gần Benares, và ăn xoài chín rụng. Để nhát ông, Thiên chủ Sakka biến vƣờn xoài nhƣ có đạo tặc quấy phá. Sau khi đi khất thực về, thấy nhƣ vậy, đạo sĩ bèn bắt tội bốn cô gái của một thƣơng buôn đã lẻn vô vƣờn trộm xoài. Bốn cô thề độc không có ăn trộm xoài và đƣợc thả đi. Chuyện kể liên quan đến một trƣởng lão gia nhập Tăng Đoàn trong lúc tuổi về chiều; thay vì lo tu tập ông đi tìm xoài. Xoài bị trộm, ông buộc bốn cô con gái của một thƣơng buôn giàu mới đặt chơn vô vƣờn tội ăn cắp. Các cô thề không có trộm xoài và đƣợc thả ra về (1). (1) J. iii. 137-9.

1. Ambaṭṭha (thƣờng đƣợc gọi là Ambaṭṭha-mānava).— Amatrú. Thanh niên Bàlamôn thuộc tộc Ambaṭṭha là đệ tử của Bàlamôn Pokkharasādi ở Ukkaṭṭhā. Chàng thông thạo ba Vệđà và các kinh sách phụ thuộc, kể cả các Lokāyata, ghi trong Ambaṭṭha Sutta (1). Một lần nọ, theo lời yêu cầu của đạo sƣ, chàng đi viếng Phật trong rừng Icchānaṅkala và bắt đầu câu chuyện bằng cách xỉ vả ngƣời trong tộc Sākya và gọi họ là kẻ bần tiện. Hình nhƣ có lần đi công việc cho Pokkharasādi ở Kapilavatthu, Ambaṭṭha đến Mote Hall (??) của họ Thích và bị lăng mạ tại đây (2). Phật hỏi Ambaṭṭha thuộc họ nào ba lần; đến lần thứ ba chàng mới trả lời thuộc Kaṇhāyana-gotta; Phật tìm nguồn gốc của chàng và biết ông tổ chàng sanh ra từ một nô lệ Disā của Okkāka. Mới sanh ra, bé biết nói liền; vì chuyện lạ này bé đƣợc đặt tên là Kaṅha (đen tối), và do đó họ của gia đình cũng là Kaṅha (3). Ambaṭṭha không phản đối mà còn nhận đó là sự thật vì đang bị Dạxoa Vajirapāṇi doạ sẽ bửa đầu làm bảy bằng búa tầm sét. Đây là dịp để Phật thuyết về sự không nên hãnh diện về tông tộc mình và sự cần có giới đức tốt (3). Sau bài pháp, Phật đi tới lui ngoài cốc để Ambaṭṭha nhìn thấy 32 tƣớng hảo của bậc đại nhơn. Chàng thanh niên trở về báo cáo cho Bàlamôn Pokkharasādi câu chuyện xảy ra. Vị Bàlamôn nổi giận, trách mắng, và đuổi chàng ra khỏi cửa. Sau đó, vị Bàlamôn đích thân đến viếng và thỉnh Phật thọ trai. Trong kinh tuỳ hỷ, Phật dạy ông giáo pháp của Ngài; Bàlamôn Pokkharasādi cùng tất cả đệ tử và gia nhơn của ông ở Ukkaṭṭhā xin quy y. Về sau, Pokkharasādi đắc quả Dự lƣu (4). Không nghe nói về Ambaṭṭha. Buddhaghosa (5) nói rằng Phật rõ biết Thanh niên Ambaṭṭha chƣa đủ duyên để chứng quả trong kiếp này nên không nói kinh chuyển hoá chàng. Vả lại, Ambaṭṭha viếng Phật chỉ vì tƣớng hảo của Ngài. Còn bài kinh dài Ambaṭṭha Sutta mà Phật thuyết là để cho chàng lập lại cho Bàlamôn Pokkarasādi. Có thuyết nói rằng Ambaṭṭha xác định với Tế sƣ Kāvinda của Vua Vedeha trong Mahā-Ummagga Jātaka (6) có thể là Ambaṭṭha nói trong kinh này. (1) D. i. 87 ff.       (2) Ibid., 91.            (3) Kaṇha về sau trở thành một nhà tiên tri lớn và cƣới Maddarūpī, con gái của Okkāka

(10. i. 96-7.                 (4)
DA. i. 278.   (5)
DA. i. 274.
(6)
J. iv. 478.

2. Ambaṭṭha.—Vì vua vào thuở xa xƣa mà Rāhulamātā trong
một tiền kiếp từng làm ngƣời hầu cận nữ của ông. Trong kiếp ấy, bà
có cúng dƣờng cho một Thánh giả, và đƣợc tái sanh làm hoàng hậu
của vua ở Benares (1).
(1)
J. iii. 413-14.

Ambaṭṭhakola.—Một quận ở Tích Lan gần Kurunegala hiện nay,
cách Anurādhapura 55 dặm. Khi Duṭṭhagāmaṇi dự định xây Mahā
Thūpa, bạc hiện ra gần hang trong quận do thần lực của chƣ Thiên.
Một thƣơng nhơn phát hiện và tâu lên vua; vua đích thân đến lấy bạc
cho tháp (1).
Về sau, Amaṇḍagāmaṇi Abhaya xây Rajatalena Vihāra
tại đó (2). Chính trong quận này, quanh nơi Kuṭhāri Vihāra,
Moggallāna đánh bại ngƣời anh giết cha là Kassapa I (3).
Theo Mahāvaṃsa Ṭīkā, chính tại Ambaṭṭhakola Vua
Mahācūlī Mahātissa từng làm việc trong một lò đƣờng ở Saṇṇagiri
để kiếm tiền cúng dƣờng (v.l. Ambaṭṭhakolalena).
(1)
Mhv. xxviii. 20-35.             (2)
Mhv. xxxv. 4, 5.
(3)
Cv. xxxix. 21 ff.           (4)
MṬ. 624; Mhv. xxxiv. 4.
f.

thiếu phần ambaṭṭha-gotta

Ambaṭṭha-vijjā.—Bùa mê do ông tổ của ngƣời Kaṇhāyana là
Kaṇha học đƣợc từ các đạo sƣ đầu đà Dakhiṇajanapada. Bùa mê có
mãnh lực triệt hạ những ai muốn làm hại ngƣời có bùa này. Nhờ bùa
mê, Kaṇha chiếm đƣợc mối tình của Maddarūpī, con gái của
Okkāka (1).
(1)
D. i. 96; DA. i. 265.

Ambaṭṭha Sutta.—Kinh Amatrú. Thuyết tại Icchānaṅkala lúc Ambaṭṭha-mānava đến viếng Phật (1). Nhiều dẫn chứng thƣờng đƣợc trích từ Chú giải của kinh này, trong ấy có sự giải thích cặn kẻ của từ cārikā (2). Cũng nhƣ

Soṇadaṇda và Kūṭadanta, Ambaṭṭha Sutta đƣợc xem nhƣ một trong
những luận đàm quan trọng của Phật với đối thủ của Ngài (3). Tám
loại minh (vijjā) đƣợc giảng giải tỉ mỉ trong kinh này (4).
(1)
D. i. 87 ff.          (2)
AA. i. 407.       (3)
MA. ii. 697.
(4)
Sp. i. 116; ii. 495.

Ambaṭṭhaja.—Vào 70 kiếp trƣớc, có 14 vì vua có chung danh
hiệu này; tất cả là tiền kiếp của Trƣởng lão Ambadāyaka (1).
(1)
Ap. i. 117.

Ambatittha.—Một làng trong xứ Cetiya gần Bhaddavatikā. Lúc du hành gần đó, Phật đƣợc các mục đồng báo cho biết không nên vô làng vì trong hang của Jaṭila có một mãng xà kinh khủng. Trong lúc Phật còn ở Bhaddavatikā, Trƣởng lão Sāgata đã đến động Jaṭila và chiếm ngụ khu gần bếp lửa. Xà vƣơng không vừa ý, nhƣng bị trƣởng lão dùng thần thông khuất phục. Sau đó, trƣởng lão đến Bhaddavatikā viếng Phật và cùng Ngài đi Kosambī. Tiếng đồn trƣởng lão thắng Xà vƣơng truyền nhanh, và dân chúng Kosambī tiếp đón ông rất trọng thể. Ông đến nhà dân uống rƣợu và say mèm khiến dân phải cõng ông về gặp Phật. Trong dịp này Phật thuyết sự dùng chất say là phạm giới Ƣng đối trị (pācittiya) (1). (1) Vin. iv. 108-10; AA. i. 178.

1. Ambatitthaka.—Thành trì của Tamil đƣợc bảo vệ bằng con
sông và giao thông hào bao quanh. Thành bị Duṭṭhagāmaṇi chiếm
sau bốn tháng bao vây (1). Trong thành có một Damiḷa Titthamba rất
tài, nhƣng bị Duṭṭhagāmaṇi mua chuộc bằng cách hứa gả mẹ mình
cho ông (2). Gần thành có một bến nƣớc có thể dùng để qua sông
Mahāvāluka-gaṅgā.
(1)
Mhv. xxv. 7-9.          (2)
M Ṭ. 473 f.

2. Ambatitthaka.—Đạo sĩ tóc rối sống ở Ambatittha [1].

Ambatthala.—Vùng cao nguyên hẹp ngay dƣới chơn ngọn Silākūṭa của núi Missaka trên đảo Tích Lan. Mahinda và tuỳ tùng đến tại một nơi gần đó trong chuyến đi từ Jambudīpa (1). Tại đó Vua Mahādāṭhika-Mahānāga có xây Ambatthala Thūpa; trong lúc chu

toàn sự an ninh của việc xây tháp nhà vua xém chết. Trong ngày
khánh thành, vua cho che toàn bộ tháp và dâng đại lễ Giribhaṇḍapūjā
(2)
. Kaṇiṭṭhatissaka có xây tự viện nối liền với tháp; tự viện này về
sau đƣợc Goṭhābhaya trùng tu (4).
Dhātusena đã xây lại hoặc nới rộng tự viện. Ông dự tính
dâng tự viện này cho các tôn phái Theravāda nhƣng sau đó lại dâng
cho Dhammarucika theo lời thỉnh cầu của tôn phái này (5). Trong
Ambatthala Cetiya (6), Sirimeghavaṇṇa có đặt tƣợng vàng của
Mahinda cao to nhƣ ngƣời thật.
Truyền thuyết nói rằng chỗ này đƣợc gọi nhƣ vậy theo câu
đố của cây xoài (Mhv. xiv. 17 ff) mà Mahinda dùng để thử sự sáng
suốt của Devānaṃpiyatissa. Hiện nay xoài còn đƣợc trồng quanh
cetiya để đánh dấu câu chuyện kể trên (7).
Các tên khác của nơi này là Cetiyambatthala (8) và
Therambatthalaka (9).
(1)
Mhv. xiii. 2o.                   (2)
Ibid., xxiv. 68-81.              (3)

Ibid., xxxiv. 9.                (4)
Ibid., 106.               (5)
Cv. xxxviii. 76.
(6)
Ibid., xxxvii. 69.                   (7)
Cv. trans. i. 4. n.
5.                   (8)
Cv. xxxvii. 69.                      (9)
Mhv. xxxvi. 106.

Ambadāyaka Thera.—Alahán. Vào thời Phật Anomadassī, ông
là một con khỉ từng hái dâng Phật trái xoài lúc gặp Phật tên Hy Mã
Lạp Sơn. Do công đức này, ông đƣợc tự tại trên các cõi chƣ Thiên
trong 57 kiếp và làm vua 14 lần dƣới vƣơng hiệu Ambaṭṭhaja (1).
(1)
Ap. i. 116-7.

Ambadugga.--Hồ nƣớc do Kuṭakaṇṇatissa xây ở Tích Lan (1). (1) Mhv. xxxiv. 33.

Ambapālī (Ambapālikā).--Kỹ nữ vƣơng giả ở Vesāli. Chuyện đƣợc kể rằng viên quan trông coi ngự uyển có lƣợm đƣợc một bé gái dƣới gốc xoài—do đó bé có tên nhƣ vậy—và đem về nuôi. Bé lớn thành một quốc sắc thiên hƣơng, khiến vƣơng tôn công tử xa gần tranh nhau để chiếm nàng. Để tránh sự xung đột, họ đặt nàng làm kỹ nữ để mọi hàng vƣơng giả có thể viếng thăm. Về sau, nàng trở thành đệ tử trung kiên của Phật và dâng lên Phật với Tăng Đoàn tịnh xá nàng cho xây ngay trong vƣờn của nàng. Việc này xảy ra trong

chuyến du hành sau cùng của Phật đến Vesāli, trƣớc khi Ngài nhập diệt. Đƣợc biết khi nghe Phật đến Koṭigāma gần Vesāli, nàng cùng tuỳ tùng đi xe lộng lẫy ra yết kiến Phật, và sau khi nghe pháp xong, nàng mời Phật và chƣ tăng thọ trai vào ngày hôm sau. Phật nhận lời mời và vì vậy phải từ chối lời mời của các công tử Licchavi ở Vesāli (1) . Sau bữa thọ trai, Ambapālī dâng vƣờn xoài của mình lên Phật và Tăng Đoàn. Phật nhận quà cúng dƣờng của nàng và trú lại đây một thời gian trƣớc khi đi Beluva (2). Ambapālī có một con trai, Vimala-Kondañña; về sau ông trở thành trƣởng lão nổi danh. Một hôm nghe ông nói pháp, bà xuất gia và công phu tu tập nội quán bằng cách chiêm nghiệm luật vô thƣờng xảy ra ngay trong thân thể lão suy của bà. Bà đắc quả Alahán (3) . Có 19 câu kệ về bà ghi trong Therīgāthā (4). Vào thời Phật Sikhī bà đã từng đi tu. Trong lúc còn là một nữ sadi, bà có tham dự đoàn tỳkheo ni đến lễ bái trƣớc một đền thờ. Thấy bãi nƣớc miếng trên sân đền và không biết là của ai, bà mở lời mắng rằng: ―Kỹ nữ nào đã nhổ nƣớc miếng ra đây?‖ Thật ra đó là bãi nƣớc miếng do một nữ trƣởng lão Alahán đi trƣớc khạc nhanh xuống sân đền. Vì lời mắng mỏ này, bà bị đoạ làm kỹ nữ trong lần tái sanh chót của bà (5). Apadāna (và cả trong ThigA) có cho nhiều chi tiết hơn về Ambapālī. Bà là con của gia đình Khattiya trong thời Phật Phussa, và từng làm nhiều điều thiện nên đƣợc sanh làm mỹ nhơn trong nhiều kiếp sau. Vì lời phỉ báng tỳkheo ni nói trên , bà bị đoạ địa ngục và về sau bị đoạ làm kỹ nữ trong 10.000 kiếp. Vào thời Phật Kassapa bà sống độc thân (6). Đƣợc biết bà lấy 50 kahāpana cho mỗi đêm đi khách, và Vesāli có một thời rất thịnh vƣợng nhờ bà. Thấy vậy, Bimbisāra bèn rƣớc một kỹ nữ cho kinh đô Rājagaha của ông (7). Trong số khách đến với Ambapālī có cả Bimbisāra, và chính ông là cha ruột của con trai bà là Vimala-Koṇḍañña (8). Trong Theragāthā (9) có hai câu kệ mà truyền thuyết nói là của Ānanda dùng để khuyên các tỳkheo bị Ambapālī hốt hồn. Không thấy nói kệ này đƣợc dùng trƣớc hay sau khi bà gia nhập Tăng Đoàn.

(1)
Trên đƣờng yết kiến Phật trở về, vì quá đổi vui mừng về ý nghĩ
thỉnh Phật đến thọ trai ngày hôm sau, Ambapālī từ chối không
nhƣờng đƣờng cho các công tử Licchavi đi viếng Phật. Bà nhất
quyết mời Phật bằng mọi giá. DA nói rằng trƣớc khi Ambapālī đến
viếng, Phật khuyên các tỳkheo cần kiên định và tĩnh thức để tránh bị
nàng hốt hồn. (DA. ii. 545).              (2)
Vin. i. 231-3; D. ii. 95-8;
hai câu chuyện có đôi phần khác biệt, ví nhƣ theo Dīgha, Phật đã ngụ
trong Ampapālivana chớ không phải trong Koṭigāma lúc kỹ nữ đến
yết kiến.                (3)
ThigA. 206-7.                  (4)
252-70.
(5)
ThigA. 206-7.                   (6)
Ap. ii. 613 ff.;
ThigA. 213 f.            (7)
Vin. i. 268.           (8)
ThagA. i. 146.
(9)
vân vân. 1020-21; ThagA. ii. 129.

Ambapāli Vagga.—Phẩm 1: Ambapāli, Tƣơng Ƣng (47), Chƣơng
3: Tƣơng Ƣng Niệm Xứ (Satipaṭṭhāna Saṃyutta), Thiên Đại Phẩm
(Mahāvagga), Saṃyutta Nikāya (1).
(1)
S. v. 141-8.

1. Ambapālī Sutta.—Thuyết ở Ambapālivana. Tứ niệm xứ là
con đƣờng duy nhứt dẫn đến sự tịnh hoá chúng sanh, sự chứng ngộ
Nípbàn, vân vân. (1).
(1)
S. v. 140.

2. Ambapālī Sutta.--Luận đàm giữa Anuruddha và Sāriputta
trong Ambapālivana. Xálợiphất hỏi về sự thanh tịnh và nét trong
sáng của Anuruddha. Anuruddha trả lời đó là do nơi công phu hành
trì Tứ niệm xứ; ông dành trọn đời mình để tu tập, và các Alahán
thƣờng cũng làm nhƣ vậy (1).
(1)
S. v. 301.

Ambapālivana.—Vƣờn xoài của Ambapālī cúng dƣờng Phật và Tăng Đoàn. Vƣờn nằm ở Vesāli và đƣợc dâng lên Phật trong chuyến đi sau cùng của Ngài đến thị trấn này và sau khi Ngài nhận lời thọ trai tại dinh nàng (1). Hình nhƣ cả Phật lẫn tỳkheo đều từng trú tại đây rồi, trong những lần du hành đến Vesāli trƣớc đó (2). Đƣợc biết Phật có thuyết ba kinh tại vƣờn này; hai kinh nói về Tứ niệm xứ (3), còn kinh thứ ba đề cập đến tƣớng vô thƣờng của các hành (saṅkhāra) và

mô tả tiến trình theo đó vũ trụ sẽ bị huỷ diệt bởi bảy mặt trời thiêu rụi
mọi thứ trên thế gian. Trong kinh thứ ba còn có thêm câu chuyện của
sƣ Sunetta cũng bị già chết, dầu đã thành Đại Phạm Thiên.
Kinh Saṃyutta còn ghi câu chuyện giữa Sāriputta và
Anuruddha trong lúc ngụ tại Ambapālivana (5).
Vƣờn trồng xoài và đƣợc gọi tên nhƣ vậy vì là của Ambapālī
(6)
.
(1)
Vin. i. 231-3.              (2)
Theo D. ii. 94, Phật ở trong vƣờn
rồi trƣớc khi Ambapālī đến viếng; xem thêm S. v. 301, về chuyện
xảy ra trƣớc khi Phật du hành lần sau cùng vì lúc bấy giờ Xálợiphất
còn tại thế.               (3)
S. v. 141 ff.           (4)
A. iv. 100-6.
(5)
S. v. 301.            61 DA. ii. 545.

Ambapāsāna.—Tự viện trong làng Aṅganakola dƣới miền Nam
Tích Lan, nơi cƣ trú của Trƣởng lão Cittagutta (1).
(1)
MṬ. 552.

1. Ambapiṇḍiya Thera.—Alahán. Ông là một ngƣời cao lớn vĩ
đại tên Romasa, từng cúng dƣờng Phật Vipassī một chùm xoài (1).
(1)
Ap. i. 247.

2. Ambapiṇḍiya.—Alahán. Ông từng đầu thai làm voi trong thời
Phật Siddhattha. Thấy Phật trong rừng, voi dâng ngài một chùm
xoài. Do công đức này, ông sanh về cõi Tusita (1).
(1)
Ap. i. 395.

Ambamāla Vihāra.—Tịnh xá ở Rohaṇa do Dappula I xây (1). (1) Cv. xlv. 55.

Ambayāgadāyaka Thera.—Alahán. Vào 91 kiếp trƣớc, lúc vào
rừng trên đƣờng kinh doanh, ông gặp Phật và cúng dƣờng xoài (1) (v.l.
Appa*).
(1)
Ap. i. 221.

Ambayāgu(yāga?)-dāyaka Thera.— Alahán. Vào 91 kiếp trƣớc
ông gặp Phật Độc giác Sataraṃsī khi Phật mới vừa xả định
(samādhi), và có cúng dƣờng nƣớc xoài (?) (1).
(1)
Ap. i. 284.

Ambaraṃsa.—Xem Abbhasa.

Ambara-Ambaravatī.—Tên đôi của thành phố Uttarakuru (1). (1) D. iii. 201; DA. iii. 966.

Ambariya Vihāra.—Tịnh xá ở Tích Lan, nơi cƣ trú của Trƣởng
lão Piṅgala-Buddharakkhita. Gần Antaravaḍḍhamāna-pabbata
(1)
. Cũng là nơi cƣ trú của Trƣởng lão Piṇḍapātika-Tissa (2).
(1)
SA. ii. 113; MA. i. 165; DhsA. 103     (2)
AA. i. 227.

Ambala.—Có thể là tên của nóc tháp của Tịnh xá Jetavana.
Sumakha Jātaka đƣợc thuyết tại đây, nói về con chó sống trong
dƣỡng đƣờng (resting-hall) của nó (1).
(1)
J. ii. 246.

1. Ambalaṭṭhikā.--Ngự uyển giữa Rājagaha và Nālandā. Trong vƣờn có nhà nghĩ dành cho vƣơng gia (rājāgaraka), mà Phật và tỳkheo trong Tăng Đoàn thƣờng an trú trong các chuyến du hành ngang đây. Tại đây Phật thuyết kinh Brahmajāla Sutta (1). Phật Âm (2) nói rằng vƣờn có nhiều bóng mát và đƣợc gọi nhƣ vậy vì trƣớc cửa vƣòn có nhiều cây xoài non. Vƣờn đƣợc bao bọc bởi bức tƣờng đất kiên cố, và nhà nghỉ đƣợc trang trí với nhiều tranh vẽ làm vui mắt vua. Vƣờn là nơi nghỉ chơn sau cùng của Phật, và nghe nói tại đây Ngài thuyết cho rất đông tỳkheo nghe pháp (3). Kinh quan trọng nhứt mà Phật nói trong vƣờn Ambalaṭṭhikā có thể là Rāhulovāda Sutta đƣợc gọi là Ambalaṭṭhika-Rāhulovāda Sutta, vì đƣợc thuyết trong vƣờn xoài (4). Theo văn cảnh, hình nhƣ Ambalaṭṭhikā rất gần (đi bộ dễ dàng) Kalandakanivāpa trong Rājagaha (5). (1) Vin. ii. 287; D. i. 1.           (2) DA. i. 41-2.          (3)

D. ii. 81; Ngài ở lại đó một đêm (UdA. 408).               (4)
M. i. 414
ff.                  (5)
Xem thêm [4].

2. Ambalaṭṭhikā.—Vƣờn bông trong làng Bàlamôn Khānumata.
Phật có đến đây trong một chuyến du hành qua Magadha; trong dịp
này Ngài nói kinh Kūṭadanta Sutta (1). Phật Âm (2) nói rằng vƣờn
bông Ambalaṭṭhikā này giống nhƣ hoa viên có cùng tên nằm giữa
Rājagaha và Nālandā.
(1)
D. i. 127.      (2)
DA. i. 294.

3. Ambalaṭṭhikā.—Địa danh nằm về phía Đông của Đền
Lohapāsāda, trong Anurādhapura. Một lần nọ, khi các Trƣởng lão
Dīghabhānaka tụng kinh Brahmajāla Sutta ở đó, địa cầu rung
chuyển từ dƣới nƣớc lên (1).
Một lần khác, Vua Vasabha nghe các Dīghabhānaka tụng
kinh Mahāsudassana Sutta tƣởng rằng họ đang bàn về những gì họ
đang ăn uống, bèn đến gần để nghe; biết ra, vua tán thán các tỳkheo
(2)
.
Nơi nói đây có lẽ không phải là công viên mà là một kiến
trúc thuộc Lohapāsāda. Câu chuyện về kiến trúc thuộc Lohapāsāda
kể trong Mahāvaṃsa (3) nói rằng các hoạ đồ đƣợc vẽ theo đồ hoạ của
lâu đài ngọc của Thiên nữ Bīraṇī. Phần chính giữa của lâu đài này,
gọi là Ambalaṭṭhikapāsāda, ―đƣợc thấy tứ phía, rất sáng, có nhiều
cờ hiệu đuôi én treo đầy.‖
Vua Duṭṭhagāmaṇi có thể đã xây một trung đƣờng tƣơng tợ
Ambalaṭṭhikapāsāda trong Điện Lohapāsāda (4).
(1)
DA. i. 131.               (2)
Ibid., ii. 635.    (3)
Mhv.
xxvii. 11-20.              (4)
Điểm này đƣợc số [4] dƣới đây công nhận.

4. Ambalaṭṭhikā.—Theo Phật Âm (1), Ambalaṭṭhikā, trong ấy
kinh có cùng tên Rahulovāda Sutta đƣợc thuyết, không phải là hoa
viên, mà là pāsāda, một thứ thiền đƣờng (padhānaghara-saṅkhepa)
xây quanh Veḷuvana-vihāra để những ai cần sự tĩnh mịch. Đƣợc
biết Rāhula sống rất lâu tại đây, từ ngày ông thọ giới lúc 7 tuổi.
(1)
MA. ii. 635.

Ambalaṭṭhika-Rāhulovāda Sutta.—Kinh Trung Bộ số 61: Giáo giới LaHầuLa ở rừng Ambala. Do Phật thuyết tại Ambalaṭṭhikā (gần Veḷuvana) cho Rāhula nghe. Kinh nói về Samôn hạnh của những

ngƣời biết mà nói láo, không có tàm quý. Hạnh ấy nhƣ chút ít nƣớc
còn lại trong chậu nƣớc, nhƣ chút nƣớc đó đƣợc đổ đi, nhƣ cái chậu
lật úp, nhƣ cái chậu trống không. Không có việc ác gì mà ngƣời nói
dối không làm, họ liều lĩnh nhƣ voi khi lâm chiến không giữ vòi
mình (ngụ ý quăng bỏ mạng sống). Phải chiêm nghiệm thƣờng
xuyên hầu loại bỏ tất cả những gì dẫn đến sự khổ đau cho mình hay
ngƣời khác, và phản tỉnh nhiều lần để tịnh hóa thân, khẩu, và ý
nghiệp (1). Rāhula dĩ nhiên hãy còn quá trẻ khi nghe kinh này, do đó
Phật thƣờng dùng ẩn dụ để dạy dỗ (2).
Chú giải nói rằng cần thuyết kinh này cho tỳkheo trẻ nghe,
vì họ có thể nói những điều đúng cũng nhƣ sai; họ có khuynh hƣớng
tƣởng tri mọi thứ. Kinh dạy Rāhula tránh nói dối (2).
Ambalaṭṭhika-Rāhulovāda Sutta là kinh đƣợc đề cập trong
Bhābrā Edict của Asoka nhƣ rất đáng đƣợc tất cả các tỳkheo học hỏi
(4)
(v.l. Ambalaṭṭhiya*).
(1)
M. i. 414-20.             (2)
Theo Cy., lúc bấy giờ ngƣời mới
có 7 tuổi (MA. i. 636).            (3)
MA. ii. 635 f.; AA. i. 145; ii. 547.
(4)
Xem Mookerji: Asoka, p. 119.

Ambalala.—Một địa điểm trong Rohaṇa, gần Kaṇtakavana, nơi
mà lực lƣợng của Parakkamabāhu I do Rakkha thống lãnh đã đạt
đƣợc nhiều chiến thắng vẻ vang (1).
(1)
Cv. lxxiv. 58.

1. Ambavana.—Padhānaghara ở Tích Lan do Kassapa III xây
dựng (1).
(1)
Cv. xiviii. 25.

2. Ambavana.—Một địa danh ở Tích Lan, gần làng Khīravāpi,
không xa Pulatthinagara. Tên địa danh đƣợc đặt theo tên của sông
Ambangaṅga chảy ngang thung lũng Matale (1).
(1)
Cv. lxvi. 85; lxix. 9; lxx. 98, 191-6. Xem thêm Cv. trans. i.
260, n. 1.
Xem thêm các đề mục Anupiya, Katuttha, Jivaka, Cunda,
Todeyya, Pāvārika, và Vedaññā về các nơi khác có tên Ambavana
và liên quan đến các tên vừa kể trên.

Ambavāpi.—Hồ ở Būkakalla bên Tích Lan. Hồ do một ngƣời
Damiḷa, Pottthakuṭṭha, cúng dƣờng cho thiền đƣờng Māṭambiya-
padhānaghara (1).
(1)
Cv. xlvi. 19-20.

Ambavāsavāpi.—Một trong những hồ do Parkkamabāhu I
trùng tu trƣớc đại chiến (1).
(1)
Cv. lxviii. 43. Về sự định danh, xem Cv. trans. i. 280, n. 5.

Ambasakkhara.—Một trong những tộc trƣởng Licchavi ở Vesāli trong thời Phật. Ông theo chủ nghĩa hƣ vô (nihilist). Một lần nọ khi đi ngang kinh thành, thấy một nữ nhơn đẹp và muốn chiếm đoạt, ông bèn trƣng dụng chồng bà. Một hôm, ông ra lệnh cho ông này phải đem bùn và sen từ một hồ cách xa ba dặm về trong một ngày, nếu không ông sẽ bị trừng phạt. Cùng lúc Ambasakkhara ra lệnh cho quân canh đóng cửa thành sớm hơn mọi khi. Ông chồng trở về trƣớc khi trời tối, thấy cửa đóng, bèn nhờ tên trộm đang bị cột ngoài thành làm chứng cho mình đã về trƣớc khi trời lặn. Chú của tên trộm là một thƣơng buôn đạo hạnh ở Vesāli, nhƣng bị bêu đầu vì bị cáo buộc có dính líu đến tội phạm của cháu. Ông tái sanh làm quỹ đói (peta) có thần thông nhờ công đức ông làm trƣớc đây. Tuy nhiên, vì có lần ông giỡn chơi bằng cách giấu áo quần của ngƣời bạn đang tắm sông, ông bị tái sanh trần truồng. Mỗi đêm ông hiện về để khuyến khích cháu mình ráng sống, vì ông biết khổ ải đang chờ cháu ông dƣới địa ngục. Lúc đƣợc xin làm chứng, tên trộm nói đợi ông chú quỷ đói đến sẽ hỏi ý kiến. Ông chồng làm y lời. Sáng hôm sau, ông đƣợc gọi đến trƣớc Ambasakkhara và viện peta làm chứng cho ông. Ambasakkhara thuận, gặp peta lúc đêm đến, và biết hết mọi việc đả xảy ra. Khâm phục, ông bèn đề nghị giúp cho peta thoát khỏi cảnh trần truồng. Ông đƣợc khuyên nên gặp Trƣởng lão Kappitaka đang sống tại Kapinaccanā trong xứ Vajji, và dâng y cho trƣởng lão dƣới danh nghĩa của peta. Ông làm theo lời, và peta thoát ngay cảnh trần truồng bằng bộ y thiên thần. Từ đó, Ambasakkhara theo đạo, và sau khi nghe pháp do Kappitaka thuyết, đắc quả Dự lƣu. Tên trộm bị

đóng cọc đƣợc thả và chữa trị bởi quan ngự y; về sau ông đắc quả
Alahán (1).
(1)
Pv. 45-57; PvA. 215-44.

Ambasakkharapeta Vatthu.—Chuyện của Ambasakkhara và
peta kể trên. Trƣởng lão Kappitaka thuật chuyện cho Phật nghe, và
Phật nhơn cơ hội này nói pháp cho một đám đông (1).
(1)
PvA. 243-4.

Ambasaṇḍā.—Một làng Bàlamôn ở Magadha nằm về hƣớng
Đông của Rājagaha. Phía Bắc của làng là núi Vediyaka, trong ấy có
Indasālaguhā, nơi mà kinh Sakkapañha đƣợc thuyết. Trong dịp
thuyết kinh này, có Thiên chủ Sakka và tuỳ tùng đến viếng Phật nên
cả làng đều đƣợc gội hồng ân (1).
Tên làng đƣợc đặt dựa theo sự việc là làng nằm gần nhiều
vƣờn xoài (2).
(1)
D. ii. 263 f.             (2)
DA. iii. 697.

Ambasāmanera.—Tên của Silākāla. Lúc là sadi ở Bodhimaṇḍa
Vihāra, ông làm công quả cho cộng đồng với tâm thành và sự thiện
xảo. Có lần ông cúng dƣờng xoài cho Tăng Đoàn, và tỳkheo đặt cho
ông tên đó (1).
(1)
Cv. xxxix. 48 ff.

Ambasuppiya.—Xem Appihā.

Ambahattha.--Ngọn đồi ở Sunāparanta, nơi mà Trƣởng lão
Puṇṇa có ở một thời gian sau khi đến xứ đó. Em ông sống trong
làng thƣơng buôn gần đó và cúng dƣờng ông mỗi khi ông đi khất
thực (1) (v.l. Ajjuhatha, Abbhahattha].
(1)
MA. ii. 1015; SA. iii. 15.

Ambāṭaka Thera.—Alahán. Ông có cúng dƣờng Phật một trái
xoài vào 15 kiếp trƣớc (1).
Có thể ông chính là Trƣởng lão Rājadatta (2).
(1)
Ap. ii. 394.             (2)
ThagA. i. 403.

Ambāṭakavana.—Ngôi vƣờn ở Macchikāsaṇḍa thuộc
Cittagahapati. Rất hân hoan với Trƣởng lão Mahānāma ở
Macchikāsaṇḍa, Citta mời ông thọ trai, và sau đó nghe ông nói pháp
rồi cúng dƣờng ngôi vƣờn cho Tăng Đoàn. Trong lễ cúng dƣờng,
trời đất rung chuyển. Về sau ông xây trong vƣờn tự viện
Ambāṭakārāma để cho mọi tỳkheo tiện dụng (1). Tự viện có nhiều
tỳkheo an trú, và Cittagahapati thƣờng luận bàn với các tỳkheo này
(2)
.
Trong số các trƣởng lão thù thắng đến viếng tự viện, có
Isidatta ở Avanti (từng trả lời Citta về lý do có nhiều quan điểm trên
thế gian) (3), Mahaka (nhờ có thần thông, từng tạo mƣa và sấm sét, và
về sau có trình diễn cho Citta xem một kỳ diệu) (4), Kāmabhū (thuyết
cho Citta nghe nhiều đề tài khác nhau) (5), và Godatta (6). Trƣởng lão
Lakuṇṭaka Bhaddiya cũng có ngụ tại đây; ông sống trong thầm lặng
và công phu hành thiền (7).
Sau Ambaṭaka là Migapathaka, một làng phụ thuộc của
Citta (8) (v.l. Ambāḷavana).
(1)
AA. i. 209; DhA. ii. 74.                (2)
S. iv. 281-97.           (3)

Ibid., 283-8.                 (4)
Ibid., 288-91.             (5)
Ibid., 91-5.
(6)
Ibid., 295-7.            (7)
Thag. v. 466.              (8)
SA. iii.
93.

Ambāṭakiya Thera.—Alahán. Vào 31 kiếp trƣớc ông có gặp
Phật Vessabhū trên núi và cúng dƣờng một trái xoài (1).
(1)
Ap. ii. 399.

Ambālavāpi.—Hồ nƣớc do Parakkamabāhu I trùng tu (1). Có
con kinh tên Tambapaṇṇī chảy vô hồ từ phía Bắc (2).
(1)
Cv. lxviii. 46.       (2)
Ibid., lxxix. 50.

Ambāḷavana.—Xem Ambāṭaka.

Ambila-janapada.—Châu quận ở Tích Lan trong ấy có tịnh xá
Rajatalena (1).
(1)
MṬ. 400.

Ambilapassava.—Một làng ở Tích Lan, gần Kurunda, nơi an trú
của Mahāsiva (1). Aggabodhi I xây tịnh xá tại đây và cúng dƣờng
làng để lấy lợi tức duy trì tịnh xá. Tịnh xá và làng đƣợc cúng dƣờng
cho đạo sĩ đầu đà của dòng Theravāda (2).
(1)
Gần Mannar, Cv. trans. i. 66, n. 6.        (2)
Cv. xlii. 17.

Ambilayāgu.—Một làng ở Tích Lan, nơi cƣ ngụ của
Dāṭthānāma, cha của Dhātusena (1).
(1)
Cv. xxxviii. 15.

Ambilahāra Vihāra.—Tịnh xá ở Tích Lan. Có lần Trƣởng lão
Tipitaka-Culla-Nāga thuyết kinh Mahā Saḷāyatanika Sutta tại đây.
Thính chúng nam xếp dài cả gāvuta (dặm) và Thánh chúng xếp hàng
dài cả lý. Sau buổi thuyết pháp có cả ngàn thính chúng đắc quả
Alahán (1).
(1)
MA. ii. 1025.

Ambilāpika.—Một làng mà Vua Jeṭṭhatissa III cúng dƣờng để
cung cấp thực phẩm cho tịnh xá Kassapagiri (1).
(1)
Cv. xliv. 98.

Ambillapadara.—Một làng mà Vua Aggabodhi III cúng dƣờng
cho tự viện Cetiyapabbata (1).
(1)
Cv. xliv. 122.

Ambuṭṭhi.—Hồ nƣớc do Vua Upatissa II xây (1). (1) Cv. xxxvii. 185.

Ambuyyāna.—Tu viện bên Tích Lan, trong ấy Vua Udaya I
(hoặc Dappula) có xây tịnh thất Dappulapabbata (1) và Vua Sena I
hoàn tất công tác xây dựng về sau (2).
(1)
Cv. xlix. 30; Trs. i. 126, n. 1. Theo Cv. 1. 80, tịnh thất do
Mahādeva chớ không phải vua xây.               (2)
Cv. l. 80.

Ayakūṭa Jātaka (No. 347).—Chuyện Cái Chày Sắt. Bồ Tát có lần sanh ra tại Benares và làm vua tại đây. Thời bấy giờ còn tục lệ sát sanh tế thần để cầu xin ân phƣớc, nhƣng Bồ Tát tuyên bố không

có sanh mạng nào phải bị giết. Mất nguồn thực phẩm, các dạxoa bèn gởi ngƣời lên gặp Bồ Tát. Tên dạxoa đến giƣờng ông lúc ban đêm định giết ông. Lúc bấy giờ, nhận thấy ngai mình nóng lên và biết đƣợc sự việc, Thiên chủ Sakka đích thân hạ giới và đứng canh chừng Bồ Tát. Bồ Tát thấy dạxoa đứng bên mình sửa soạn ra tay nhƣng không đƣợc, và sau đó biết có Sakka hộ độ mình (1). Lý do thuyết kinh này có ghi rõ trong Mahākaṇha Jākata. (1) J. iii. 145-7.

Ayoguḷa Sutta.--Ānanda hỏi chớ có thể nào Phật dùng thần thông để lên cõi Phạm thiên bằng thân làm bằng tâm cũng nhƣ thân xƣơng thịt không. Phật trả lời đƣợc và giảng giải cách định thân trong tâm và định tâm trong thân; thân sẽ trở thành hào quang và nhu nhuyến. Nhƣ một cầu thép nƣớng cả ngày trong lửa hoặc một chùm bông vải trên cầu bông kế nhẹ đƣa theo gió, thân sẽ bay bổng lên không trung và tiếp nhận nhiều thứ huyền lực (1). (1) S. v. 282-4.

Ayoghara.—Bồ Tát có lần sanh ra làm con của vua Benares. Hai con đầu lòng của Hoàng hậu đƣơng kim đều bị ăn bởi một nữ chẳng. Đến ngƣời con thứ ba, vua cho xây một nhà thép (ayoghara) và Bồ Tát đƣợc sanh ra tại đây, do đó ông có tên Ayoghara. Ayoghara đƣợc nuôi dƣỡng trong nhà thép này, dầu rằng nữ chằng đã chết. Lúc Ayoghara lên 16, phụ vƣơng muốn trao ngôi báu, bèn đƣa ông đi diễu hành trong phố. Kinh ngạc thấy những gì ông thấy hôm nay, ông hỏi tại sao trƣớc đây ông không đƣợc thấy. Khi nghe đƣợc lý do, ông nhận biết mọi cuộc sống là một nhà tù; dầu đã thoát khỏi nanh vuốt của nữ chằng, ông còn bị già và chết đe doạ. Do đó, ông tuyên bố từ bỏ đời sống gia đình ngay sau khi lễ diễn hành chấm dứt. Phụ vƣơng và nhiều thân thuộc khác của ông chuyển theo đƣờng ông đi, cùng với ông vô rừng, nơi có sẵn một chỗ ẩn cƣ đặc biệt do Vissakamma xây cho theo lệnh của Thiên chủ Sakka (1). (1) J. iv. 490-99.

Ayoghara Jākata (No. 510).—Chuyện Vƣơng Tử Trong Ngôi Nhà Sắt. Chuyện của Hoàng tử Ayoghara kể trên. Chuyện đƣợc kể liên quan đến Đại sự Xuất thế của Phật.

Trong Jātakamālā tên đƣợc ghi là Ayogṛha (1). (1) Jātakamāḷā, No. 32.

1. Ayojjhā.—Một thành phố trên bờ sông Hằng (1). Hai lần viếng thành phố này của Phật đƣợc ghi trong Kinh điển: trong lần đầu Phật thuyết kinh Phena Sutta (2), và lần sau, kinh Dārukkhandha Sutta (3). Trong hai dẫn chứng trên, thành phố đƣợc nói là trên bờ sông Hằng, mà thành phố thƣờng đƣợc gọi là Ayojjhā (Ayodhya) chắc chắn không nằm trên sông Hằng. Vì vậy, tài liệu có thể dựa trên nguồn gốc nhầm lẫn hoặc thiếu chính xác; cũng có thể tài liệu đề cập đến một cộng đồng di cƣ từ Ayojjhā. Cũng nên ghi nhận thêm rằng trong Dārukkhandha Sutta một số MSS gọi Kosambī là Ayojjhā. Nhƣng Kosambī (q. v.) ở trên bờ sông Jumnā chớ không phải sông Hằng. Trong thời kỳ Phật giáo, Ayojjhā trên Sarayū là thủ đô của Dakkhiṇa Kosala, một xứ ngoại biên (janapada) đại để nằm trên phần đất Oudh hiện nay. Nhƣ vậy, Ayodhyā của Rāmāyana cách Fyzabad hiện nay chừng một dặm. Chú giải Bồn sanh (5) có nói đến Ayojjhā; Ayojjhā này là thành phố đề cặp trong các thiên anh hùng ca Sanskrit. Đó là thủ đô của Vua Kālasena. Thủ đô bị Andhaveṇhuputtā vây hãm; sau đó ông phá thành và bắt sống vua. Sau khi chiếm thủ đô, ông tiến quân đến Dvāravatī. Dīpavaṃsa (6) nói đến Ayujjhanagara nhƣ thủ đô của Vua Arindama, và 55 con cháu của ông. Theo Phật Âm (7), dân chúng Ayujjhanagara có xây cúng dƣờng Phật một tịnh xá trên địa điểm bao phủ bởi rừng già và gần chỗ uốn cong của con sông. Có lần, chiến binh Jagatipāla thuộc dòng Rāma đến Tích Lan từ Ayojjhā, giết Hoàng tử Vikkampaṇḍu, soán ngôi, và trị vì Rohaṇa trong năm năm (8). (1) Xem mục dƣới.               (2) S. iii. 140 ff.             (3) Xem Thomas: op. cit., 15; cf. Sāketa.                (5) J. iv. 82.          (6)

iii. 15.          (7) SA. ii. 233-4.             (8) Cv. lvi. 13 ff.

2. Ayojjhā.—Thủ đô Thái Lan. Tại đây, Vua Vijayarājasīha của Tích Lan thu phục đƣợc nhiều tỳkheo cho quốc gia ông (1). Ít năm

sau, vị kế nghiệp của ông, Kittisirirājasīha, gởi sứ thần đến cũng
với mục đích đó.
Vua Thái Lan dành nhiều ƣu tiên cho sứ thần và cho phép
thu nhận tỳkheo. Tỳkheo Thái đến Tích Lan từ Ayojjhā thành lập
trên đảo này một dòng tu giống dòng tu nơi quê nhà (2).
(1)
Cv. xcviii. 91 f.        (2)
Ibid., c. 60-139; xem thêm
J.R.A.S. (Ceylon Branch), 1903, No. 54, pp. 17 ff.

1. Ayonisa (hoặc Vitakkita) Sutta.—Một tỳkheo sống trong rừng
ở Kosala bị quỷ nhập và khởi sanh những tƣ duy ác, bất thiện. Vị
Thiên trú trong rừng này đến gặp và khuyên ông từ bỏ con đƣờng tối
tăm và trở về nƣơng tựa Phật, Pháp Tăng (1).
(1)
S. i. 203.

2. Ayoniso Sutta.—Do phi nhƣ lý tác ý, dục tham chƣa sanh
đƣợc sanh khởi, và dục tham đã sanh đi đến tăng trƣởng, quảng đại;
sân, hôn trầm, trạo hối, nghi hoặc, và niệm giác chi cũng nhƣ vậy.
Những điều trái ngƣợc sẽ xảy ra khi nhƣ lý tác ý đƣợc hành trì (1).
(1)
S. v. 84

Ayya-Uttiya (*Ika).—Em của Tissa, vua của Kalyāṇi. Ông là
tình nhơn của hoàng hậu, và khi bị phát giác, trốn khỏi hoàng thành
về sống trong quận đƣợc đặt theo tên ông. Ông nhờ ngƣời cải dạng
làm tỳkheo đƣa thƣ đến hoàng hậu, nhƣng bị phát giác (1). Xem tiếp
câu chuyện nơi Kalyāṇi-Tissa.
(1)
Mhv. xxii. 13 ff; MṬ. 307.

Ayyakā Sutta.—Bà nội của Pasenadi mất lúc 120 tuổi. Pasenadi
rất yêu mến bà nên muốn làm bất cứ điều gì để bà thọ thêm. Buồn
rầu, ông đến gặp Phật và Phật an ủi ông bằng cách nói rằng mọi
chúng sanh đều phải chết (1).
(1)
S. i. 96 ff.

Ayyakā-kālaka.—Bồ Tát từng sanh làm con bò mộng đen nhƣ mực. Lúc nhỏ, bò con đƣợc biếu cho một bà lớn tuổi, và bà nuôi bò nhƣ con mình, do đó bò có tên ấy (―Đen của bà‖). Trẻ nít thƣờng cởi

nó chơi. Một hôm, có thƣơng nhơn đƣa 500 xe băng ngang qua sông,
nhƣng bò của ông không đủ khoẻ; ông muốn nhờ chú bò con tiếp tay.
Bò con Bồ Tát đòi 1000 tiền công. Xong công tác, thƣơng nhơn định
ăn lƣờng bằng cách chỉ trả phân nửa số đã thoả thuận. Nhƣng bò
không để ông đi. Trọn số tiền kiếm đƣợc bò đem về cho bà lão; bà
rất vui mừng (1).
(1)
J. i. 194-6.

Ayyamitta Thera.—Trƣởng lão sống ở Kassakalena. Trong
làng ông khất thực có một tín nữ lo cho ông nhƣ con mình. Một hôm
trƣởng lão nghe bà dặn con gái bà về việc cúng dƣờng và biết rằng bà
phải nhịn ăn mới có vật thực trọng quý cho ông. Nghĩ mình không
xứng đáng với sự cúng dƣờng này, ông trở về Kassakalena toạ thị và
nguyện không đứng lên cho đến khi đắc quả Alahán. Ông toại
nguyện ngay trong đêm và chƣ Thiên trong động hát lời tán thán ông.
Hôm sau ông đi khất thực nhƣ thƣờng lệ, và tín nữ biết ông đã thành
đạo (1).
Ông còn đƣợc gọi là Mahāmitta.
(1)
J. ii. 195.       (2)
A. iv. 136-8.

Araka.—Bồ Tát, sanh ra làm đạo sƣ Bàlamôn. Chuyện của ông đƣợc kể trong Araka Jākata. Ông còn đƣợc kể trong Dhammaddhaja Jātaka (1), trong ấy, dƣới tên gọi Araka, ông giảng giải cách ông phát triển tinh thần từ bi và trì hành tứ vô lƣợng tâm (brahmavihāra) trong bảy năm, và tái sanh lên cõi Phạm thiên. Tên ông lại đƣợc thấy trong danh sách các vị đạo sƣ trong Aṅguttara Nikāya (2). Đƣợc biết trong số môn đệ của Araka, ai theo lời dạy của ông đều sanh về cõi Phạm thiên, trong lúc các trò khác sanh xuống nhiều từng địa ngục khác nhau. Trong Aṅguttara Nikāya, không thấy nói đến việc ông dạy Tứ vô lƣợng tâm. (1) J. ii. 195.        (2) A. iv. 136-8.

Araka Jātaka (No. 169).—Chuyện Đạo Sƣ Araka. Bồ Tát; có lần sanh ra trong gia đình Bàlamôn và đƣợc đặt tên Araka. Trƣởng thành, ông đi tu, lên sống trên Hy Mã Lạp Sơn, và làm đạo sƣ dạy một số đông đệ tử. Ông dạy giá trị của Tứ vô lƣợng tâm. Ông tái sanh về cỏi Phạm thiên và sống trên đó bảy kiếpba.

Chuyện đƣợc kể cho tỳkheo ở Jetavana nghe qua kinh Metta Sutta . (1)

(1) J. ii. 60-2.

Araka Sutta.—Lời dạy của Araka (q. v.) (1). (1) A. iv. 136 ff.

Araja.—Một trong những lâu đài Dhammadassī dùng trƣớc khi
thành Phật (1).
(1)
Bu. xvi. 14.

Arañjaragiri.—Dãy núi ở Majjhimadesa. Gần núi có một thị
trấn đông dân cƣ trên bờ sông. Dọc sông có nhiều chỗ tắm với nhiều
kỹ nữ đến ngồi để dụ dỗ các ông đi tắm. Hiền giả Nārada có lần bị
dụ dỗ nhƣ vậy (1).
Arañjaragiri là một trong những nơi Vessantara và gia đình
đi ngang từ nhà đến Vaṅkagiri. Những chặng đƣờng nối tiếp sau
đây dài 5 lý mỗi chặng: Jetuttara-Suvaṇṇagiritāla-Kontimara-
Arañjaragiri-Dunniviṭṭha (3). Đó là con đƣờng của kẻ bị đày đi biệt
xứ (v.l. Ārañjara*).
(1)
J. iii. 463.        (2)
Ibid., vi. 514.   (3)
Ibid., 493.

Arañña.--Tứ đại lâm viên thƣờng đƣợc nói trong kinh (1). Một
thời đây là những nơi trù phú và đông đúc của nhiều vƣơng quốc,
nhƣng về sau bị phá điêu tàn bởi thiên thần vì vua chúa ở đây phạm
tội đối với thánh thần. Bốn rừng lớn ấy là: Daṇḍaka*, Kaliṅga*,
Mejjha*, và Mātaṅga*. Xem chi tiết dƣới mỗi tiết mục.
(1)
E.g., M. i. 378.

Arañña Jākata (No. 348).—Chuyện Chốn Rừng hoang. Bồ Tát sanh ra trong một gia đình Bàlamôn. Ông học tất cả các học thuật ở Takkasilā, nhƣng bỏ lên Hy Mã Lạp Sơn với con để tu nhập thất, sau khi vợ ông mất. Một hôm có cô gái trốn bọn cƣớp đến động ông; cô này quyến rũ con ông. Lúc bị dụ dỗ trốn theo cô, cậu con đến hỏi ý cha. Cha cậu ngăn không cho cậu đi và dạy cậu cách thiền bí truyền (mystic meditation) (1). Lý do thuật chuyện này đƣợc ghi trong Culla- Nāradakassapa Jākata.

(1) J. iii. 147-9.

1. Arañña Vagga.—Phẩm thứ 3 của Phụ chú Nipāta trong
Jātakaṭṭhā (1).
(1)
J. iii. 354 ff.

2. Arañña Vagga.—Phẩm 19: Rừng, Chƣơng Năm Pháp,
Aṅguttara Nikāya. Gồm 10 kinh mô tả 10 hạng ngƣời, mỗi hạng có
mỗi pháp tu khổ hạnh, và mỗi hạng có một ngƣời giỏi nhứt trong số
năm ngƣời có đời khổ tu nhƣ nhau nhƣng với những động cơ khác
nhau (1).
(1)
A. iii. 219-21.

1. Arañña Sutta.—Đƣợc một vị Thiên nói trƣớc Phật để tán thán
cuộc sống đơn giản của các tỳkheo trong rừng. Phật giảng lý do của
sự thanh tịnh và sắc thù diệu của quý vị này (1)
(1)
S. i. 5.

2. Arañña Sutta.—Về một hạng tỳkheo cần tìm rừng để tu (1). (1) A. iii. 252.

3. Arañña Sutta.—Về những lợi lạc của sự phát triển
ānāpānasati (1).
(1)
A. iii. 121.

4. Arañña Sutta.—Về những đức tính mà tỳkheo cần có để
hƣởng cuộc sống tu trong rừng (1).
(1)
A. iii. 135 ff.

Araññakuṭikā.—Nói về nhiều ẩn cƣ trong rừng vào thời Phật.
Ví nhƣ ẩn cƣ gần Rājagaha mà Mahā Moggallāna (1) và Mahā
Kassapa an trú (2). Nhiều tỳkheo trong Tăng Đoàn cũng có ở đó thỉnh
thoảng, ví nhƣ Sadi Aciravata (3). Phật có an trú trong ẩn cƣ gần
Dīghambalika (4) và một ẩn cƣ khác gần Himavā (5) đôi lần.
(1)
J. iii. 33.           (2)
Ibid., 71.                 (3)
M. iii. 128.
(4)
DhA. ii. 235.            (5)
Ibid., ii. 31, 129.

Araññavāsī Nikāya.—Một tôn phái ở Tích Lan thƣờng dành nhiều thì giờ để tham thiền trong những nơi cô tịch. Họ rất trung thành với Mahāvihāra. Họ đƣợc biết đến lần đầu tiên trong thế kỷ thứ 6, dƣới triều Aggabodhi II, lúc vua của Kāliṅga đến Tích Lan và gia nhập Tăng Đoàn điều khiển bởi Trƣởng lão thù thắng Jotipāla. Dòng tu này hình nhƣ có nhiều liên hệ với các tỳkheo Phật giáo Kāliṅga. Một số hiền giả nổi danh của dòng là: Ānanda Vanaratanatissa,        Vedeha,     Coḷa,    Buddhappiya,     Culla Dhammapāla, Medhaṅkara, đệ tử của Ānanda và Siddhattha. Tỳkheo ẩn cƣ trong rừng (Araññavāsin) rất đƣợc Parākkammabāhu của Dambadeniya mến chuộng (1). (1) Chi tiết: xem P.L.C. 210-3, 226, 229.

Araññasatta.—Vì vua vào 20 kiếp trƣớc ; một tiền thân của Trƣởng lão Nimittasaññaka (1) (v.l. Araññamanna; Araññasanta).

Araṇañjaha.—Xem Aruṇañjaha.

Araṇadīpiya Thera.—Alahán. Vào 91 kiếp trƣớc, ông là một vị
Thiên trở xuống thế gian với tâm nguyện lớn là đốt sáng năm ngọn
đèn cho ngƣời khác soi. Do công đức này, 50 kiếp qua ông sanh làm
vua, Samantacakkhu (1) (v.l. Apaṇṇad*, Araṇṇad).
(1)
Ap. i. 231.

Araṇavibhaṅga Sutta —Kinh số 139: Vô Tránh Phân Biệt của Majjima Nikāya đƣợc thuyết ở Jetavana. Kinh trình bày và giảng giải con đƣờng giải thoát là Trung Đạo, Bát Chánh Đạo, tránh xa hai cực đoan là dục lạc (hạ liệt, đê tiện và vô bổ) và khổ hạnh (đau đớn, khổ và vô bổ). Kinh cũng nói đến phƣơng pháp hoằng pháp: ngƣời thuyết giáo không tán thán không chỉ trích mà chỉ thuyết pháp, biết phán xét về lạc và chú tâm vào nội lạc, bằng cách nói từ từ, dùng ngôn ngữ thông thƣờng, tránh địa phƣơng ngữ, không nói lời mích lòng, không nói lời bí mật. Sau bài giảng, Thiện gia nam tử Subhūti đƣợc tán thán đã hành trì vô tránh pháp (1). (1) M. iii. 230; MA. ii. 977-8.

Araṇā Sutta.—Về Vô lậu. Đƣợc thuyết để trả lời cho một vị
Thiên hỏi ai là ngƣời vô lậu và đáng đƣợc mọi ngƣời tôn kính.
Samôn, Phật nói, rất đáng đƣợc vậy (1).
(1)
S. i. 44-5.

Araṇi Sutta.—Có năm căn (indriya): lạc. khổ, hỷ, ƣu, xả. Cọ hai
thanh gỗ, nhiệt sẽ sanh và lửa sẽ bốc; phân cách chúng, nhiệt và lửa
nẩy sanh sẽ bị dập tắt. Cũng vậy, sự tiếp xúc với những gì kinh
nghiệm cho là thoải mái sẽ làm khởi sanh căn lạc (sukhindriya), vân
vân. (1).
(1)
S. v. 211-3.

1. Araṇemi.—Đạo sƣ Bàlamôn của thời xa xƣa có tên trong danh
sách của sáu đạo sƣ đƣợc gọi là purohita (quân sƣ nghi lễ của triều
đình)(1). Họ hành trì ahiṃsā (bất bạo động), và từ chối nhục dục, họ
thoát khỏi luyến ái. Kết quả là họ tái sanh về Phạm giới. Họ có
nhiều đệ tử.
(1)
A. iii. 373.    Các vị khác là Sunetta, Mūgapakkha,
Kuddālaka, Hatthipāla, và Jotipāla. Trong A. iv. 135 f, có thêm
Araka; xem thêm Divy, 632.

2. Araṇemi.—Theo sử liệu Tây Tạng, đó là một vì vua, Araṇemi
Brahmadatta, ở Sāvatthi, và là cha của Pasenadi. Ông bị đày ra
khỏi vƣơng quốc và sống ở Campā (1). Xem Mahākosala.
(1)
Rockhill, pp. 16, 70.

1. Arati Sutta.—Kinh Bất Nhƣ Ý. Lúc ở Āḷavī, có lần Tôn giả
Vaṅgīsa thấy giáo thọ sƣ mình là Nigrodha Kappa không rời cốc
sau khi đi khất thực về và thấy nữ nhơn đến coi vƣờn của tịnh xá, tâm
ông sanh bất mãn và ông bị lòng dục nổi lên. Ông viết nhiều vần kệ
tự khiển trách và xƣớng cho mình nghe. Các kệ này tạo nên Arati
Sutta (1).
(1)
S. i. 186-7.

2. Arati Sutta.—Ba trạng thái bất thiện và phƣơng cách diệt chúng (1).

(1) A. iii. 448.

Aratī.—Một trong ba con gái của Māra, hai cô kia là Taṇhā và Ragā (1). Thấy cha mình thất vọng trong các mƣu đồ ngăn cản Gotama thành đạo, các con đề nghị để mình bày mƣu dụ dỗ . Việc xảy ra vào tuần thứ năm sau khi Phật đạt thành chánh quả. Đƣợc Māra chấp thuận, các cô đến với Phật bằng nhiều hình thức và chiêu bài khác nhau. Họ ca múa trong lúc Phật tham thiền dƣới cội Ajapala. Phật cho họ biết Ngài đã vƣợt lên trên mọi quyến rũ của dục lạc, và sau cùng họ trở về với cha (2). Saṃyutta kể các cô hỏi Phật về Ngài và giáo lý của Ngài. Câu hỏi của Aratī là làm thế nào một ông đã qua năm trận lụt có thể qua trận thứ sáu (3). (1) Tên của ba cô là Ratī, Prītī và Tṛṣṇā theo Buddha-Carita, (xiii), và Ratī, Aratī và Tṛṣṇā theo Lal. (353).           (2) S. i. 124- 7; J. i. 78-80; DhA. i. 201 f., iii. 196, 199; SN. v. 835.           (3)

Giảng thích: xem KS. i. 158, n. 3.

Arammā.—Một tộc có tên trong danh sách các tộc (1). (1) Ap. ii. 359.

Aravacchā.—Một trong những sông mà Kappina đã qua trên
đƣờng đi từ vƣơng quốc của ông là Kukkuṭavatī đến Sāvatthi để yết
kiến Phật. Sông rộng hai lý và sâu một lý. Không có đò đƣa;nhà vua
và đoàn tuỳ tùng qua sông trên lƣng ngựa bằng cách thiền về Tam
Bảo và thần lực tối thắng của Phật (1). Về sau, Hoàng hậu của
Kappina cũng làm thế (2).
(1)
DhA, ii. 119-20.         (2)
Ibid., 124.

Aravāḷa.—Xà vƣơng sống trong Aravāḷadaha ở Kasmīra- Gandhāra. Ông có tật hay phá hoại mùa màng bằng cách tạo ra mƣa đá.    Lúc Trƣởng lão Majjhantika đƣợc Hội đồng của Moggaliputtatissa phái đi cải giáo Kasmīra-Gandhāra, ông đến đứng trên không Aravaḷadaha cho các Nāga thấy. Đƣợc tin, Xà vƣơng ra tìm cách làm cho trƣởng lão kinh sợ. Thất bại trong mƣu đồ, Xà vƣơng nhìn nhận sự thất bại của mình và nghe trƣởng lão thuyết

kinh. Xà vƣơng và 84 ngàn đệ tử quy y và thọ ngũ giới (v.l.
Āravāḷa).
(1)
. Sp. i. 65; Mhv. xii. 9-20.

Aravāḷadaha.—Hồ làm nơi cƣ trú của Xà vƣơng Aravāḷa.

1. Arahaṃ Sutta.—Nếu Alahán dùng từ ―tôi‖ và ―của tôi‖ trong
câu chuyện, ông có thiên về cái ngã hoặc linh hồn chăng? Phật nói
―Không‖. Ông chỉ theo sự thông dụng (1). Theo Phật Âm, câu hỏi do
một vị Thiên trong rừng đặt vì từng nghe nhiều vị Alahán trong rừng
nói nhƣ vậy. Sở dĩ bà hỏi vì bà ngại không biết các vị Alahán ấy có
kiêu mạn (māna) không (2).
(1)
S. i. 14-5.     (2)
SA. i. 41.

2. Arahaṃ Sutta.—Alahán là ngƣời đã thật sự thấy rõ sự sanh,
diệt, vân vân. của năm thủ uẩn (upādānakkhandhā). Các vị ấy đẫ
đƣợc giải thoát không có chấp thủ (1).
(1)
S. iii. 161.

3. Arahaṃ Sutta.—Thánh đệ tử thật sự biết rõ sự tập khởi, sự
chấm dứt, vân vân., của năm căn, vị ấy quyết chắc chứng quả giác
ngộ (1).
(1)
S. v. 194.

4. Arahaṃ Sutta.—Tỳkheo thật sự nhìn thấy sự sanh, diệt, vân
vân., nhƣ nói trên (1).
(1)
S. v. 194.

5. Arahaṃ (hoặc Buddha) Sutta.—Do tu tập và làm cho sung
mãn bốn nhƣ ý túc, Nhƣ Lai đƣợc gọi là bậc Alahán, Chánh Đẳng
Giác (1).
(1)
S. v. 257.

6. Arahaṃ Sutta.—Các đấng Alahán Toàn giác hiểu biết trọn
vẹn bốn Thánh đế cao thƣợng thật nhƣ là (1).
(1)
S. v. 433.

7. Arahaṃ Sutta.—Sáu pháp cần yếu của bậc Alahán (1). (1) A. iii. 421.

1. Arahatta Vagga.—Phẩm 8: Alahán, Chƣơng 6 Pháp (Chakka
Nipāta), Aṅguttara Nikāya. Nói về sáu pháp để đắc quả Alahán hoặc
để sống tự tại (1).
(1)
A. iii. 429-34.

2. Arahatta Vagga.—Phẩm 2: Alahán, Chƣơng 1: Tƣơng Ƣng
Uẩn (Khandha Saṃyutta), Saṃyutta Nikāya (1).
(1)
S. iii. 73-81.

1. Arahatta Sutta.—Ghi lại câu chuyện giữa Du sĩ ngoại đạo
Jambukhādaka và Sāriputta. ―Ai là Alahán?‖ ―Đoạn tận tham,
sân, si.‖ Và ―Đạo lộ đƣa đến chứng đắc Alahán?‖ ―Bát chánh đạo‖
(1)
.
(1)
S. iv. 252.

2. Arahatta Sutta.—Sáu pháp cần yếu của bậc Alahán (1). (1) A. iii. 430.

Arahanta.--Đạo sĩ Talaing, giáo thọ và cố vấn của Anuruddhā.
Vua của Miến Điện. Ông thiết lập nhiều cải cách có ảnh hƣởng quan
trọng cho Tăng Đoàn Miến Điện dƣới triều ông (1).
(1)
Bode, op. cit., 12-3.

1. Arahanta Vagga.—Phẩm 1: Alahán, Chƣơng 7: Tƣơng Ƣng
Bàlamôn, Saṃyutta Nikāya (1).
(1)
S. i. 160-72.

2. Arahanta Vagga.—Phẩm thứ 7 của kinh Pháp Cú.

Arahanta Sutta [2].—Cho đến hữu tình cƣ, cho đến tột đỉnh của
hữu,những bậc ấy là tối thƣợng, tối thắng, đó là các bậc Alahán. Quý
vị đạt đƣợc nhờ huệ bát nhã đối với các hành (shaṅkhāra) (1).
(1)
S. iii. 82-4.

1. Arahā Sutta.—Thuyết tại Sāvatthi cho Rādha nghe. Tỳkheo
thật sự biết rõ sự tập khởi, sự đoạn diệt, vân vân., của năm thủ uẩn, vị
ấy đƣợc giải thoát, không có chấp thủ, và đƣợc gọi là Alahán (1).
(1)
S. iii. 193.

2. Arahā Sutta.—Nhƣ trên, nhƣng sáu căn thay cho năm uẩn (1). (1) S. v. 205.

3. Arahā Sutta.—Nhƣ trên, nhƣng năm căn (indriya) thay cho
năm uẩn (1).
(1)
S. v. 208.

Arikāri.—Tịnh xá ở Tích Lan. Không đƣợc biết ai xây. Chỉ biết
Udaya I trùng tu khi thấy tự viện xuống cấp trầm trọng. Ông có xây
thêm một nhà để chẩn thực và một đền thờ (pāsāda) (1).
(1)
Cv. xlix. 32.

1. Aritṭṭha.—Đạo sĩ.          Ông bị Tăng Đoàn thâu y (ukkhepanīyakamma) vì không chịu từ bỏ một lý thuyết tội lỗi, đó là, rằng ông không đƣợc đắm chìm trong những trạng huống tâm mà Phật gọi là chƣớng ngại. Ariṭṭha xuất Tăng Đoàn và chỉ trở về sau khi ukkhepanīyakamma đƣợc thu hồi (1). Ông là một nhà luyện chim ƣng (gaddhabādhiputta) (2). Trƣờng hợp của ông đƣợc xem nhƣ phạm tội pācittaya vì ông đã không chịu từ bỏ quan niệm sai, dầu rằng các tỳkheo đồng phạm hạnh đã ba lần khuyên can (3). Dẫu ông bị khép tội, các tỳkheo Chabaggiya vẫn giao du với ông, do đó họ bị tội pācittaya (4). Đƣợc biết Phật có khiển trách Tỳkheo ni Thullanandā vì liên lạc với Ariṭṭha sau khi ông bị thâu y (5) . Ý kiến trái với lời dạy của Phật mà Ariṭṭha cố bám lấy là nhơn duyên đƣa đến sự thuyết kinh Alagaddūpama Sutta (6). Trong Saṃyutta Nikāya (7), Ariṭṭha đƣợc ghi là có trình với Phật rằng ông công phu hành trì tập niệm hơi thở vô hơi thở ra và có mô tả công phu ấy. Phật dạy ông phƣơng pháp để sự tập niệm đƣợc toàn hảo

từng chi tiết một. Trong Samanatapāsādikā, Ariṭṭha bị liệt kê trong
danh sách các nghịch tử của giáo lý (Sāsana) (8).
(1)
Vin. ii. 25-8.                    (2)
Xem ghi chú trong VT. ii. 377.
(3)
Vin. iv. 135.             (4)
Ibid., 137.             (5)

Ibid., 218.                  (6)
. M. i. 130 ff.            (7)
S. v. 314-5.
(8)
Sp. iv. 874.

2. Ariṭṭha.—Cận sự nam nói trong Aṅguttara Nikāya (1) thuộc
danh sách của các gia chủ và tín nam đã thấy và nhận thức đƣợc sự
bất tử và có lòng tin bất thối chuyển nơi Phật, Pháp, Tăng. Họ theo
con đƣờng thánh thiện và đạt đƣợc trí tuệ và giải thoát.
(1)
iii. 451.

3. Ariṭṭha.—Phật Độc Giác kể trong danh sách các Phật Độc
Giác (1).
(1)
M. iii. 69; ApA. i. 106; xem thêm Netti, 143.

4. Ariṭṭha.—Cháu của Devānaṃpiyatissa. Xem Mahā Ariṭṭha.

5. Ariṭṭha.—Con của Long vƣong Dhataraṭṭha.                             Xem Kāṇāriṭṭha.

6. Ariṭṭha.—Sứ giả của Vessavaṇa đƣợc sử dụng trong công tác
ghi và phổ biến các tuyên cáo của ông (1).
(1)
D. iii. 201.

Ariṭṭha Sutta.—Ghi lại câu chuyện giữa Ariṭṭha [1] và Phật về
sự tập niệm hơi thở vô hơi thở ra. Phật hỏi các tỳkheo có hành trì
không. Ariṭṭha thƣa rằng ông có hành trì và trình bày phƣơng cách
của ông. Phật không ngợi khen mà giảng giải cách làm thế nào để sự
tập niệm hoàn hảo trong từng chi tiết (1).
(1)
S. v. 314-5.

Ariṭṭhakā.—Một bậc chƣ Thiên có mặt trong lần thuyết kinh Mahāsamaya Sutta.     Họ nhƣ bông màu xanh nƣớc biển (ummāpupphanibhāsino) (1).

D. ii. 260. Phật Âm giảng ―ummāpupphanibhāsino‖ nhƣ là một (1)

bậc của chƣ Thiên (DA. ii. 690).

Ariṭṭhajanaka.—Con của Vua Mahājanaka, nối ngôi cha với
danh hiệu Mithilā. Em ông là Phó vƣơng Polajanaka, về sau giết
ông và tiếm ngôi. Con của Ariṭṭhajana là Hoàng tử Mahājanaka đắc
quả Alahán (1).
(1)
J. vi. 30-42.

Ariṭṭha-ṭhapita-ghara.—Xem Sirivaḍḍhaghara.

Ariṭṭhapabbata.—Ngọn núi ở Tích Lan nằm giữa Anurādhapura
và Pulatthipuva. Đó là ngọn Riṭigala hiện tại và gần Habarane hiện
nay trên tỉnh Trung-Bắc (1). Paṇḍukābhaya sống tại đây bảy năm để
đợi dịp gây chiến với các chú mình, và sau cùng ông chiến thắng nhƣ
ý (2). Dƣới chơn núi, Sūratissa có xây Makulaka Vihāra (4).
Jeṭṭhatissa chiếm ngọn núi trƣớc khi chiến đấu với
Aggabodhi III, và tại đây ông đã tổ chức lực lƣợng của ông (5).
Sena I xây một tự viện trên núi dành cho Paṃsukulika và
cúng dƣờng nhiều khoảng lộc lớn (6).
Hiện nay nơi này có rất nhiều di tích cổ (7).
(1)
Mhv. trans. 72, n. 3.                      (2)
Mhv. x. 63-72.
(3)
Ibid., xxi. 6.            (4)
Ibid., xxxiii. 27.         (5)

Cv. xliv. 86.                (6)
Ibid., l. 63.              (7)
Xem Hocart:
Memoirs of the Arch. Survey of Ceylon i. 44.

Ariṭṭhapura.—Thành phố trong vƣơng quốc Sivi của Vua Sivi . Đó cũng là nơi sanh của Ummadantī (3). Thành phố nằm trên (1)

đƣờng đi từ Mithilā đến Pañcāla (3).
(1)
J. iv. 401.      Ibid., v. 212.    (3)
Ibid., vi. 419.

Ariṭṭha Vihāra.—Tịnh xá do Lañjakatissa xây trong
Ariṭṭhapabbata (1).
(1)
Mhv. xxxiii. 27; Mhv. trans. 230, n. 6.

1. Arindama.—Bồ Tát. Ông sanh làm con của vua xứ Magadha ở Rājagaha và làm vua ở Benares. Vào thời Phật Sikhī, ông có cúng

dƣờng một cách rất rộng rãi lên Phật và tỳkheo; ông dâng Tăng Đoàn thớt voi với tấm phủ trọn thân mà ông chuộc lại bằng cách chồng phẩm vật lên cao tới đầu voi (1). Ông có ngƣời bạn là con của quốc sƣ Soṇaka và cùng ngƣời bạn này theo học ở Takkasilā. Sau khi học xong, hai ngƣời du hành tìm thêm kinh nghiệm. Trong lúc hai ngƣời chu du, Arindama đƣợc bầu lên thế Vua Benares băng hà nhƣng không con nối dõi, và Soṇaka trở thành Phật Độc Giác. Bốn mƣơi năm sau, Arindama mong đƣợc gặp Soṇaka, nhƣng không ai tìm ra ông, dầu khoảng tiền thƣởng rất lớn. Mƣời năm sau Soṇaka gặp vua qua sự giúp đở ân cần của một chàng trai lên 7 sống trong hậu cung; chàng trai này nghe đƣợc bài hát do vua viết để nói lên lòng mong đợi Soṇaka. Nhƣng trong lần gặp gở, vua không nhận ra Soṇaka, và Soṇaka không tiết lộ danh tánh mà chỉ nói với vua về sự vui thú xuất gia, rồi biến mất. Cảm khích lời nói của ông, vua quyết định thoái vị để đi tu khổ hạnh. Vua chỉ định con trƣởng là Dīghāvu nối ngôi và trao truyền cơ nghiệp. Về sau ông thọ sở năng siêu nhiên và sanh về cõi Phạm thiên (2). Arindama đƣợc kể cùng với Mahājanaka nhƣ ví dụ của vua từ bỏ ngai vàng để sống đời khổ hạnh (3). Câu chuyện đƣợc thuật trong Mahāvastu (4), nhƣng với một số chi tiết khác biệt với chi tiết ghi trong Jātaka nói rằng Arindama là vua ở Mithilā. Trong cả hai kinh, mẹ của Dīghāvu, chánh hậu, đƣợc ghi là chết trƣớc khi vua xuất thế. Theo Chú giải của Buddhavaṃsa (5), kinh đô của Arindama là Paribhuttanagara. (v.l. Arindamaka). (1) J. i. 41; Bu. xxi. 9.        (2) J. v. 247-61.        (3) Ibid., iii. 489.                (4) iii. 449 ff.            (5) BuA. 203.

2. Arindama.—Vua vào thời Phật Sumana. Lúc bấy giờ có
chuyện tranh cải lớn về nirodha, và sanh chúng trên ngàn thế giới
chia làm hai phe. Để xóa mọi nghi ngờ, hai bên đƣợc Arindama
hƣớng dẫn đến yết kiến Phật. Phật tọa trên núi Yugandhara trong
lúc Arindama ngồi trên tảng đá vàng cùng với 900.000.000.000 đệ
tử; đá vàng bay lên từ địa cầu gần nơi Saṅkassa do hạnh lực của ông.
Phật thuyết pháp, và khi bài pháp kết thúc tất cả đều đắc quả Alahán
(1)
.
(1)
BuA. 128-9.

3. Arindama.—Vua ở Uttara. Lúc Phật Reveta đến thủ đô, vua
đến viếng Ngài cùng với ba mƣơi triệu dân chúng. Hôm sau có buổi
cúng dƣờng Phật và tỳkheo rất lớn và lễ hoa đăng trong khuông viên
rộng ba lý. Phật thuyết pháp, và hằng ngàn ngƣời đắc quả (1).
(1)
Bu. vi. 4; BuA. 133.

4. Arindama.—Một vì vua vào 41 kiếp trƣớc; một tiền thân của
Trƣởng lão Sannidhāpaka (1).
(1)
Ap. i. 97.

5. Arindama.—Vua ở Haṃsavatī. Vì bất cẩn, vua mất hết tài
sản, vị bá hộ (seṭṭhi) của ông (tiền kiếp của Jatukaṇṇika) bù lại
bằng cách biếu vua bảy thứ châu báu (1).
(1)
Ap. ii. 360.

6. Arindama.—Tên vinh cho xe báu của Chuyển luân vƣơng
(Cakkavati‘s cakkaratana) vì xe này đã chinh phục đƣợc quân thù
(1)
.
(1)
Mbv. 72.

Arimaddana.—Tên của thành phố Pagan ở Miến Điện (Rāmañña), đƣợc ghi trong Kinh điển Pāli. Dƣới triều Vua Parakkamabāhu I của Tích Lan, Vua Arimaddana gây hấn với ông, đối xử tệ với sứ thần của ông, và bắt cóc công chúa đi từ Tích Lan đến Kamboja. Parakkama bèn gởi một đạo quân viễn chinh dƣới quyền thống lãnh của Damiḷādhikāri Ādicca đến trừng trị, và chinh phục đƣợc toàn xứ sở (2). Về sau Vijayabāhu II của Tích Lan lập lại tình giao hảo với vì vua trị vì Arimaddana, và có gởi đi một bức thơ do chính ông viết bằng ngôn ngữ của Māgadha. Kết quả là hai bên ký hoà ƣớc, và tỳkheo hai nơi liên lạc nhau thƣờng xuyên hơn (3). Theo một số chuyên gia dẫn bởi Minayeff (4), thành phố có rất đông nữ nhơn uyên thâm. Trong Gandhavaṃsa (5) có một danh sách gồm 23 sƣ viết kinh sách bằng tiếng Arimaddana. Từ tƣ liệu này, đƣợc biết Arimaddana có tên là Pukkāma (Pukkāmasaṅkhāte Arimaddananagare) mà bằng chứng đƣợc thấy nơi nhiều tài liệu

khác (6). Ngoài ra, Nyāsappadīpatīkā (7) do một tỳkheo ở
Arimaddana thảo. Arimaddana còn là nơi sanh thành của Trƣởng lão
Chapaṭa (8).
(1)
Bode: op. cit., 14.          (2)
Cv. lxxvi. 10-75.        (3)

Ibid., lxxx. 6-8.          (4)
Recherches sur Bouddhisme, p. 70.
(5)
p. 67.        (6)
Forchhammer: Jardine Prize Essay, pp.
29, 32. Ind. Ant. 1893, p. 17.                (7)
Svd. v. 1240.  (8)

Ibid., 1247.

Arimaddavijayagāma.—Tên làng và tên hồ nƣóc.           Kinh
Somavatī do Parakkamabāhu I đào nối liền Arimaddavijayagāma với
hồ Kaddūravaḍḍhamāna (1).
(1)
Cv. lxxix. 56.

Arimanda.—Thành phố nơi mà Bồ Tát sanh ra làm Khattiya
(ngƣời thuộc dòng chiến sĩ) Vijatāvī vào thời Phật Phussa (1).
(1)
BuA. 194.

1. Ariya.—Tên một xứ và dân tộc ở dƣới miền Nam Ấn Độ.
Palandīpa là một khu của xứ này. Có một thời, vị vua ở đây,
Vīradeva, xuất chinh chống Jayabāhu I của Tích Lan (1).
Ariya cũng là tên của một triều đại, triều đại Ariya của
Pāṇḍya (Paṇḍu), Nam Ấn Độ (2).
(1)
Cv. lxi. 36 f.          (2)
Ibid., lxiii. 15; xem thêm Cv.
trans. i. 239, n. 1.

2. Ariya.—Một ngƣ phủ trong cộng đồng gần cửa Bắc của
Sāvatthi. Thấy đƣợc nhơn duyên Tuđàhƣờn của ông, Phật cùng Tăng
Đoàn đến và dừng lại gần chỗ ông câu. Kế, Phật hỏi tên của mỗi
tỳkheo đi theo, tin rằng ông câu cũng muốn đƣợc hỏi nhƣ vậy. Biết
ông là Ariya, Phật nói rằng ông không xứng đáng mang tên ấy vì
Ariya không bao giờ sát sanh hại vật. Sau bài thuyết, ông đắc quả
Tuđàhƣờn (1).
(1)
DhA. iii. 396-8.

3. Ariya.—Phật độc giác, có tên trong danh sách của 100 Phật độc giác từng trú trên núi Isigili (1).

(1) M. iii. 70; xem thêm ApA. i. 107.

1. Ariya Sutta.--Tấn tu bảy giác chi sẽ tấn tu Bát chánh đạo đƣa
đến sự diệt khổ (1).
(1)
S. v. 82.

2. Ariya Sutta.--Nếu đƣợc tu tập, đƣợc làm cho sung mãn, Tứ
niệm xứ sẽ dẫn đến sự tận diệt khổ đau (1).
(1)
S. v. 166.

Ariyakoṭi.—Tự viện (có thể ở Tích Lan), trú xứ của Trƣởng lão
Mahā Datta (1).
(1)
MA. i. 131.

Ariyapariyesanā Sutta.—Trung Bộ Kinh số 26: Thánh Cầu. Thuyết tại Sāvatthi, trong tịnh thất của Bàlamôn Rammaka. Một số tỳkheo thƣa với Ānanda rằng họ muốn đƣợc nghe Phật nói pháp, vì đã khá lâu rồi họ không đƣợc nghe Phật thuyết. Ông đề nghị họ đến tịnh thất của Ramada và có thể đƣợc toại nguyện. Ngày hôm ấy, lúc đúng ngọ, Ānanda ở với Phật tại Pubbārāma trong Migāramātupāsāda, và đến chiều, sau khi Phật rửa tay rửa chơn ở Pubbakoṭṭhaka xong, Ānanda đề nghị với Ngài đến tịnh thất Rammaka. Phật đồng ý và cả hai đến đó. Lúc bấy giờ các tỳkheo đang thảo luận về Giáo lý; Phật đợi đến lúc cuộc thảo luận chấm dứt mới lên tiếng tán thán và nói về hai sự tìm cầu trên thế gian—phi Thánh cầu hạ tiện và Thánh cầu giải thoát. Ngài nói rằng trƣớc khi thành đạo, Ngài cũng đi tìm, theo học với nhiều đạo sƣ, nhƣ Āḷāra- Kālāma và Uddaka Rāmaputta. Ngài còn nói thêm, khi quý đạo sƣ này không đem đến cho Ngài những gì mong muốn, Ngài đến Uruvelā và tìm ra tại đây sự an lạc của Nípbàn (1). Kinh tiếp tục thuyết tại sao Phật không muốn nói pháp sau khi đắc đạo, Phạm thiên Sahampati thỉnh nguyện thế nào, gặp Ājīvaka Upaka làm sao, và tại sao chuyển Pháp luân cho nhóm năm thầy Kiều Trần Nhƣ (Pañcavaggiya). Sau cùng kinh trình bày chi tiết về năm dục trƣởng dƣỡng, những hiểm nguy do dục lạc đem đến, và sự giải thoát cùng sự an tâm khi dục ái bị tận diệt (2).

Trong Chú giải (3), kinh đƣợc gọi là Pāsarāsi, vì ẩn dụ dùng
trong đoạn cuối của kinh so sánh dục ái với cái bẩy nai.
Attasālinī có dẫn chứng kinh này (4).
(1)
Tiểu sử còn đƣợc thấy trong các kinh Mahā-saccaka,
Bodhirājakumāra, và Saṅgārava. Cũng đƣợc nói từng phần trong
Vinaya và Dīgha Nikāya.                  (2)
M. i. 160-75.      (3)

MA. i. 369 ff.           (4) p. 35.

Ariyabālisika Vatthu.--Chuyện của ngƣ ông kể trên Ariya [2].

1. Ariyamagga Vagga.—Phẩm 15: Tikandati, Chƣơng Năm Pháp
(Dasaka Nipāta), Aṅguttara Nikāya (1). Gồm 10 kinh về chánh kiến
và tà kiến và hậu quả (1).
(1)
A. v. 244-7.

2. Ariyamagga Vagga.--Phẩm 19: Rừng, Chƣơng Năm Pháp
(Dasaka Nipāta), Aṅguttara Nikāya (1). Gồm 10 kinh về cách sống để
trở thành đệ nhứt, tối thắng, thƣợng thủ, tối thƣợng, tối diệu (1).
(1)
A. v. 278-81.

Ariyamagga Sutta.—Con đƣờng của Thánh đệ tử gồm các việc
làm không tối mà cũng không sáng, với hậu quả không tối mà cũng
không sáng (1).
A. ii. 235 f.

Ariyamuni.—Một trong những tỳkheo đƣợc Vua ở Ayojjhā gởi sang Tích Lan, theo lời yêu cầu của Kittisirirājasīha, để tái lập sự thọ cụ túc giới (upasampadā) cho tỳkheo trên đảo. Ông đƣợc xem nhƣ chỉ đứng sau Upāli, trƣởng lão của đoàn tỳkheo Thái Lan (1). (1) Cv. c. 95; xem thêm Cv. trans. ii. 282, n. 2.

1. Ariyavaṃsa.—Sƣu tập có thể là của cuộc đời của nhiều vị nổi danh của Phật giáo. Sƣu tập này thâu lƣợm tại Tích Lan và đƣợc đọc cho công chúng nghe để học hỏi. Một thời, đọc Ariyavaṃsa tại tịnh xá trong các lễ Phật giáo lớn là một thông lệ. Vua Vohāraka-Tissa ủng hộ việc cúng dƣờng trai thực trên toàn đảo Tích Lan vào những ngày đọc Ariyavaṃsa (1).

Kinh có tên là Ariyavaṃsa, đƣợc nói trong các Chú giải (2)
nhƣ kinh thuyết bởi chính Đức Phật theo sáng kiến của Ngài
(attajjhāsaya). Kinh nói đó có thể là kinh về bốn Ariyavaṃsā trong
Aṅguttara Nikāya (3). Xem thêm Mahā-Ariyavaṃsa.
(1)
Mhv. xxxvi. 38; Mhv. trans. 258, n. 6.         (2)
DA. i. 50;
MA. i. 14.               (3)
A. ii. 27.

2. Ariyavaṃsa.—Một đạo sĩ danh tiếng và cũng là một tác giả vào thế kỷ thứ 5. Ông là ngƣời Pagan và là để tử của dòng tu Chapaṭa. Ông là học trò của Ye-din nổi danh (―gánh nƣớc‖) ở Sagaing (1), và đƣợc thầy dạy cho Abhidhammattha-vibhāvanī, mà ông hân hoan và chí thành học tập. Về sau, Ariyavaṃsa viết một Chú giải về công trình này và gọi đó là Maṇisāramañjūsā. Có câu chuyện rất dễ thƣơng nói rằng ông đọc Chú giải cho đồng môn nghe và vui vẻ đón nhận các sữa đổi do các đồng môn đóng góp. Trong số công trình của ông còn có Maṇidīpa, một phụ chú (ṭīkā) cho Atthasālinī; một quyển văn phạm, Gandhābharaṇa; và một nghiên cứu về các Jākata có tên là Jātakavisodhana. Ariyavaṃsa chỉ sống ở Sagaing một thời gian, về sau ông dạy ở Ava; nhà vua thỉnh thoảng có đến nghe ông thuyết. Ông là một trong những nhà văn học đầu tiên của Miến Điện viết về các vấn đề siêu hình bằng bản ngữ--Anuṭīkā về Abhidhamma (2). Gandhavaṃsa (3) nói ông có biên soạn một tài liệu nữa, Mahānissara (Mahānissaya?), nhƣng Sāsanavaṃsa không có đề cập đến. (1) Về chuyện của ông, xem Bode, op. cit., 41 f.          (2)

Sās. p. 41 ff.           (3) 64-5.

Ariyavaṃsālaṅkāra.—Do Trƣởng lão Ñāṇābhisāsanadhaja
Mahā-dhammarājaguru của Miến Điện viết; Trƣởng lão còn là tác giả
của Peṭakālaṅkāra và nhiều tài liệu khác (1).
(1)
Sās. 134.

Ariyavasā Sutta.—Mƣời nơi cƣ trú của các Thánh giả trong quá
khứ, hiện tại và tƣơng lai (1).
(1)
A. v. 29.

1. Ariyasāvaka Sutta.—Thuyết tại Sāvatthi. Thánh đệ tử đƣợc tu
học chu đáo sẽ không ngạc nhiên về nhơn quả của việc xảy ra; ông
biết rõ đó chỉ là sự sanh diệt trên thế gian. Vị này đƣợc gọi là kiến
đạt, đứng gõ cửa Bất tử (1).
(1)
S. ii. 77.

2. Ariyasāvaka Sutta.—Nhƣ trên, với chút thay đổi trong đoạn
chót về hình thức, chớ nội dung không thay đổi (1).
(1)
S. ii. 79.

Ariyā Sutta.—Đƣợc tu tập, bốn nhƣ ý túc sẽ dẫn đến sự đoạn diệt
trọn vẹn khổ đau. Quý vị ấy là Thánh lãnh đạo (ariyaniyyānikā) dẫn
dắt những ai thực hiện tu tập (1).
(1)
S. v. 255.

Ariyakari.—Tự viện ở Rohaṇa, Nam Tích Lan. Dappula cúng
dƣờng tự viện cho làng Mālavatthu và xây trong đó một điện thờ tôn
tƣợng (image house). Ông còn cho trang trí tôn tƣợng chùm trung mi
quý hiếm (uṇṇaloma) và đắp tƣợng bằng chiếc y vàng (hemapaṭṭa)
(1)
.
(1)
Cv. xlv. 60-1.

Ariyālaṅkāra.—Có bốn Trƣởng lão mang tên này ở Miến Điện; tất cả đều uyên thâm văn kinh Pāli. Vị thứ nhứt (Ariyālaṅkāra ở Ava) chuyên về dhātupaccayavibhāga, tức rất giỏi về văn phạm (1). Đệ tử của ông là Tiểu Ariyālaṅkāra nổi tiếng trong các luận bình về Atthasālinī, Saṅkhepavaṇṇanā, Abhidhammatthavibhāvanī, và Vibhaṅga. Ông còn soạn một phụ chú (ṭīkā) bằng tiếng Pāli về Kaccāyanabheda, Sāratthavikāsinī, và khởi xƣớng công trình dẫn đến sự tu chính bộ văm phạm Kaccāyana bằng tiếng Miến Điện (2). Hai vị kia, không thấy có công trình nào còn đƣợc lƣu giữ. (1) Sās. p. 106-12.           (2) Ibid., 11-1; Bode, op. cit., 52-3.

Aruka Sutta.—Nói về ngƣời mà tâm nhƣ một vết thƣơng lộ
thiên, ngƣợc lại với ngƣời mà tâm ngời sáng nhƣ sét hoặc long lanh
nhƣ kim cƣơng (1).
(1)
A. i. 123 f.

1. Aruṇa.—Ngƣời hoàng phái (khattiya), cha của Phật Sikhī và
chồng của Pabhāvatī (1). Chánh hậu của Aruṇa là Nữ Trƣởng lão
Abhayā trong hiện kiếp (2). Một thứ hậu của ông tái sanh lần sau
cùng làm Nữ Trƣởng lão Somā (3), ngƣời mà đƣợc quy nguyên nhƣ là
Uppaladāyikā trong Apadāna (4). Trong Saṃyutta Nikāya (5), ông
đƣợc gọi là Aruṇavā.
(1)
Bu. xxi. 15; J. i. 41; AA. i. 436.                 (2)
ThigA. 41.
(3)
ThigA. 66.              (4)
. Ap. ii. 601 f.          (5)
S. i. 155.

2. Aruṇa.—Vua Assaka của Potali trong xứ Assaka. Mong đƣợc chiến đấu nhƣng không tìm ra đối thủ, Vua Kāliṅga thời bấy giờ bèn nghĩ ra một kế. Bằng chiếc xe có mui kín và một toán hầu võ trang, ông gởi bốn công chúa kiều diễm của hoàng cung đến các thị trấn lân cận và tuyên cáo rằng vua nào muốn cƣới các công chúa làm vợ phải đấu với ông. Không ai dám liều lĩnh cho đến khi các công chúa đến Potali trong xứ Assaka. Thậm chí vua xứ Assaka cũng chỉ gởi quà mừng xã giao, nhƣng viên quan Nandisena, rất thủ đoạn, khẩn cầu vì vua này cƣới các công chúa, nói rằng ông sẽ đích thân cam kết nhận hết hậu quả. Vua Kāliṅga liền xuất chinh. Trên đƣờng đến Potali, ông gặp Bồ Tát đang tu khổ hạnh, liền hỏi Ngài về vận may thắng trận của mình. Bồ Tát hứa rằng Ngài sẽ gặp Thiên chủ Sakka về vấn đề này vào ngày mai. Sau khi gặp Sakka xong, Ngài báo cho vua biết quân Kāliṅga sẽ thắng. Nandisena có nghe lời tiên tri này nhƣng, không hoảng sợ, ông cứ gom lực lƣợng Assaka và quân đồng minh. Rồi nhờ một kế hoạch dự trù chu đáo, ông đƣợc sự hộ trì của thần linh Kāliṅga (từng chiến đấu cho Kāliṅga và bị Assaka sát hại). Ông đánh bại quân Kāliṅga, và vua Kāliṅga phải đào tẩu. Thấy lời tiên tri của mình sai, Bồ Tát bèn tìm gặp Sakka; Sakka an ủi Ngài và bảo rằng: ―Có bao giờ ông nghe nói rằng, dầu thiên thần có hỗ trợ ngƣời anh hùng gan dạ với kiên quyết dũng cảm, ngƣời ấy vẫn không thành công?‖ Về sau, theo đề nghị của Nandisena, vua Assaka đòi Kāliṅga nộp của hồi môn cho bốn công chúa, và đƣợc vua Kāliṅga đồng ý (2). (1) Trong chuyện chánh, tên của vua đƣợc ghi là Assaka, nhƣng nhà bác học nói tên thật của ông là Aruṇa.              (2) Chuyện đƣợc kể trong Kāliṅga Jākata (J. iii. 3 ff).

3. Aruṇa.—Lạc uyển gần Anupama, nơi mà Phật Vessabhū
thuyết bài pháp đầu tiên cho hai đại đệ tử của ông là Soṇa và Uttara
(1)
.
(1)
Bu. xxii. 22, BuA. 205.

4. Aruṇa.—Tên của bông sen mọc trong thế giới của Xà vƣơng.
Một trong những ƣớc nguyện của Uppalavaṇṇā là có sắc nhƣ màu
của bông sen Aruṇa (1).
(1)
. Ap. ii. 554 (v. 39).

5. Aruṇa.—Một bậc chƣ Thiên có mặt trong lần thuyết kinh
Mahā-Samaya Sutta. Họ có màu sắc khác nhau, tài năng kỳ diệu,
thần lực phi thƣờng, và sức quyến rũ cùng sự ủng hộ tuyệt vời (1).
(1)
D. ii. 260.

Aruṇaka.—Vào 36 kiếp trƣớc có bảy vì vua trùng tên Aruṇaka;
tất cả là tiền thân của Trƣởng lão Vatthadāyaka (1).
(1)
Ap. i. 116.

Aruṇañjaha.—Vào 70 kiếp trƣớc có 16 vì vua trùng tên
Aruṇañjaha. Tất cả là tiền thân của Trƣởng lão Asokapūjaka (1).
(1)
Ap. i. 199.

Aruṇapāla.—Vì vua vào 35 kiếp trƣớc, một tiền thân của Trƣởng
lão Kanikārapupphiya (chính là Ujjaya) (1). Trong Chú giải
Theragāthā (2) ông đƣợc gọi là Aruṇabala.
(1)
Ap. i. 203.      (2)
i. 119.

Aruṇapura.—Một thành phố vào thời Phật Sikhī. Ampabālī
sanh ra tại đây trong một gia đình Bàlamôn (1). Có thể chính là
Aruṇavatī (q. v.).
(1)
Ap. ii. 613; ThigA. i. 213.

Aruṇabala.-- Xem Aruṇapāla.

1. Aruṇavatī.—Tên thành phố và xứ sở của Vua Aruṇavā, và là
nơi sanh của Phật Sikhī (1). Chính từ đây Sikhī và Abhibhū lên cõi
Phạm thiên để thuyết giảng cho Phạm thiên và tuỳ tùng nghe (2). Lúc
bấy giờ Trƣởng lão Salalapupphiya làm bánh mứt bán ở Aruṇavatī
(3)
. Xem thêm Aruṇapura.
(1)
Bu. xxi. 15.          (2)
S. i. 155 f.      (3)
Ap. i.
218.

2. Aruṇavatī.—Tịnh xá trong làng Iṭṭhakāvatī ở Magadha.
Sāriputta có lần an trú tại đây (1).
(1)
PvA. 67.

Aruṇavatī Sutta.—Ghi lại dịp Abhibhū viếng cõi Phạm thiên (1).
Abbhibhū chọn chủ đề là hành động và nghị lực, và kệ ông xƣớng
trong dịp này bắt đầu bằng “Ārabhatha, nikkhamatha, yuñjatha
buddhasāsane” rất thƣờng đƣợc trích dẫn.
Phật Âm nói rằng Abhibhū chọn chủ đề này trong số tất cả
các học thuyết tìm thấy trong Tipiṭaka, vì ông biết rằng chủ đề ấy có
thể đƣợc thính chúng, ngƣời cũng nhƣ không phải là ngƣời, chấp
nhận.
Nghe một sadi ở Pācīnapabbata tụng kinh Aruṇavatī Sutta,
Trƣởng lão Milakkhatissa của Tích Lan lắng tai chú ý đến các câu
kệ và có cảm tƣởng rằng kệ đƣợc thuyết để khuyến khích tỳkheo có
nhiệt tâm nhƣ ông, ông cố gắng và đắc quả Anahàm. Không bao lâu
sau ông đắc quả Alahán (3).
Đƣợc biết kinh do Phật thuyết vào một ngày trăng tròn tháng
Jeṭṭhamāsa (4).
(1)
S. i. 154 f.       (2)
SA. i. 172-3.      (3)
AA. i. 21-2.
(4)
Ibid., 436.

Aruṇavā.--Xem Aruṇa [1].

Arundhavatī.--Xem Amaravatī [2].

Aruppala.—Một trong những làng do Kittisirirājasīha cúng
dƣờng cho Gaṅgārāma Vihāra để có phƣơng tiện tu bỗ (1).
(1)
Cv. c. 212.

Alakadeva.—Một trƣởng lão từng theo Majjhima đến Hy Mã
Lạp Sơn (1). Ông giáo hóa cho năm quận trên đó và truyền giới cho
100.000 tỳkheo (2).     Trong Dīpavaṃsa (3), ông đƣợc gọi là
Mūlakadeva.
(1)
Sp. i. 68.      (2)
Mbv. 115.         (3)
viii. 10.

Alakā.—Thị trấn của Thần Kubera           (1)
, một tên khác của
Āḷakamandā.
(1)
. Cv. ixxiv. 207; lxxx. 5.

Alakkhī.—Thiên nữ của Vận Rủi. Bà vui thú với đàn ông và các
việc làm bất thiện (1).
(1)
J. v. 112-4.

Alaṅkāranissaya.—Học giả chuyên về Subodhālaṅkāra của
Saṅgharakkhita; tài liệu này do một tỳkheo Miến Điện thảo vào
năm 1880 A.C. (1)
(1)
Bode, op. cit., 95.

Alagakkonāra.—Một hoàng tử nổi tiếng ở Tích Lan vào thời Vikkamabāhu IV. Ông thuộc gia đình Giri và sống ở Peraddoṇī (hiện nay là Perādeniya). Cūḷavaṃsa không có nói nhiều về ông, trừ việc ông rất phạm hạnh, mộ đạo và có làm nhiều điều tốt lành, ví nhƣ phát huy Tăng Đoàn; ông còn là ngƣời sáng lập Jayavaḍḍhanakoṭṭa, thị trấn mà về sau trở thành thủ phủ của Tích Lan (1). Trái lại, Biên niên sử của Tích Lan nói rất nhiều về ông, nhứt là về thành công của ông trong việc đánh đổ quyền lực tột đỉnh của Vua Jaffna vào lúc bấy giờ . Trƣớc đây ngƣời ta nghĩ rằng Alagakkonāra lên ngôi sau này dƣới vƣơng hiệu Bhuvanekabāhu V, nhƣng giả thiết này nay không còn giá trị (3). (1) Cv. xci. 3-9.                (2) Xem Cv. Trs. ii. 212, n. 4. (3) Ibid., 213, n. 4, và dẫn chứng ghi trong đó.

Alagaddūpama Sutta.—Trung Bộ Kinh số 22: Ví Dụ Con Rắn. Thuyết tại Jetavana cho Ariṭṭha nghe về ngoại đạo (Phật). Tỳkheo Ariṭṭha cho rằng theo Đạo giáo mà ông hiểu, tâm trạng, nhƣ ái dục

chẳng hạng, mà Phật gọi là chƣớng ngại, không gây trở ngại nào cho ngƣời đắm nhiễm cả. Phật hỏi và Ariṭṭha công nhận rằng đó là quan niệm của ông, Phật khiển trách ông không có chút hiểu biết nào về Pháp và Luật. Ngƣời khờ dại thuộc lòng Đạo giáo (Doctrine) mà không hiểu yếu nghĩa làm mất hết ý nghĩa của sự thuộc lòng, không thấy vui thú trong sự thuộc lòng, và chỉ dùng sự thuộc lòng để làm phƣơng tiện cản ngăn ngƣời khác hoặc dẫn chứng; họ giống nhƣ ngƣời nắm đuôi hay thân rắn, rất dễ bị rắn cắn chết hay bị thƣơng nặng. Trái lại, ngƣời hiểu Đạo giống nhƣ ngƣời biết dùng chảng hai đè đầu rắn rồi nắm cổ rắn. Kinh còn ngụ ngôn về chiếc bè. Đạo đƣợc ví nhƣ chiếc bè để vƣợt qua lũ lụt rồi thả bè đi. Cả những việc tốt cũng phải bỏ, nói chi việc xấu? Đoạn chót của kinh có đặt nhiều câu hỏi, nhứt là về sự tự điều khiển mình, do nhiều tỳkheo đặt ra mà Phật có trả lời (1). Phật Âm (2) gọi kinh là một ví dụ của các kinh dùng ẩn dụ để giảng giải (atthena upamaṃ parivāretvā). (v.l. Alagadda Sutta). (1) M. i. 13o ff; M. i. 321 ff.        (2) MA. i. 136.

Alambusā.—Thiên nữ do Thiên chủ Sakka gởi đến để cám dỗ
hiền giả Isisiṅga; chuyện đƣợc kể trong Alambusā Jākata. Trong
kiếp này nàng là vợ của đạo sĩ nói trong kinh Alambusā Jākata (1).
Trong Vimānavatthu (2), tên nàng đƣợc ghi trong danh sách tiên nữ
phục vụ Sakka và các hậu của ông bằng đàn ca múa hát.
(1)
J. v. 152-61.          (2)
p. 16, v.10; xem thêm CSB. 29.
Pl. 15.

Alambusa Jākata (No. 523).—Chuyện Thiên Nữ Alambusa. Isiṅga, con của Bồ Tát và con nai cái uống nƣớc trong ấy có tinh dịch của Bồ Tát; ông tu kổ hạnh nhƣ cha mình. Ông đƣợc cha khuyến cáo về những thủ đoạn gian trá của nữ nhơn, và sống trong rừng hành trì lối tu khắc khổ nhứt. Hạnh tu của ông làm ngai của Sakka rung động. Sợ có kình địch, Sakka bèn phái tiên nữ tuyệt trần Alambusā hạ giới để dụ dỗ ông và làm suy vi đạo hạnh của ông. Nàng thành công, và trong ba năm liền ông nằm trong vòng tay của nàng. Về sau, nhận biết đƣợc sự việc xảy ra, ông liền từ bỏ dục lạc,

và qua công phu hành thiền huyền bí ông đắc thiền. Alambusā tạ tội
và đƣợc chấp thuận. Chuyện đƣợc kể liên quan đến một tỳkheo bị vợ
mình của thời sống tại gia trƣớc đây dụ dỗ (1).
Trong Chú giải của Dīgha Nikāya (2), tên của tỳkheo khổ
hạnh đƣợc ghi là Migasiṅgi
(1)
J. v. 152-61. Xem thêm Niḷinikā J. (v. 193 f.) trong ấy Isiṅda bị
dụ dỗ bởi Naḷinikā.              (2)
ii. 370; xem thêm Sp. i. 214. Cp.
chuyện của Ṛṣyaśṛṅga trong Rāmāyana (i. 9). Chuyện đƣợc kể trong
Bharhut Tope (xem Cunningham, CBS. 29, pl. 15).

Alasaka.—Tên của bệnh làm chết Korakhattiya (1). Rhys Davids
dịch là ―epilepsy‖ (động kinh) và nghĩ rằng tên này đối lại với lasikā,
―synovial fluid‖ (hoạt dịch) (2).
(1)
D. iii. 7.        (2)
Dial. iii. 12. n. 2.

Alasandā.—Thị trấn trong xứ của Yonas. Tại đó có một cộng
đồng Phật giáo lớn. Theo Mahāvaṃsa (1), Trƣởng lão Yonaka Mahā
Dhammarakkhita từ Alasandā đến Anurādhapura với 30.000
tỳkheo.
Trong Milindapañha (3), Alasandā đƣợc kể trong danh sách
của những nơi nhƣ China, Benares và Gandhāra. Ở những trang khác
của sách ấy (3), Vua Milinda đƣợc kể là có nói rằng ông sanh trong
một làng tên Kakasi ở trong Alasandā, nhƣng ông nói Alasandā là
một hòn đảo cách Sāgala 200 lý.
Thông thƣờng, Alasandā đƣợc chấp nhận là một đảo trên
sông Indus trong địa phận Baktria. Geiger (5) nghĩ rằng đó có thể là
thị trấn do Vua Macedonia lập trong xứ Paropanisadae gần Kabul.
Trong Apadāna (6), Alasandakā đƣợc kể trong danh sách của
những bộ tộc.
(1)
xxix. 40           (2)
p. 327.                (3)
82, 83.
(4)
E.g., trong Questions of King Milinda, i., p. xxiii (xem
thêm CHI., p. 550).                  (5)
Mhv. Trs. 194, n. 3.      (6)
i.
359.

Alāta.—Quan cận thần và tƣớng của Aṅgati, vua của Videha. Ông đƣợc mô tả nhƣ rất minh triết, vui tƣơi, làm cha nhiều lần, và rất kinh nghiệm. Khi Aṅgati hỏi ý các quan về phƣơng pháp và phƣơng

tiện để tiêu khiển ông cùng thần dân, Alāta đề nghị nên xuất chinh ồ ạt với binh mã hùng hậu. Một đại thần khác, Vijaya, đề nghị vua nên viếng một samôn hay bàlamôn; đề nghị này đƣợc vua chấp thuận. Tiếp theo, Alāta thuyết phục Aṅgati đến viếng Ājīvika Guṇa thuộc gia đình Kassapa; Guṇa rất hân hoan đƣợc Alāta đến thăm. Khi Guṇa thuyết quan điểm của ông rằng việc thiện hay bất thiện đều vô ích nhƣ nhau, ông đƣợc Alāta đồng tình. Alāta nói rằng trong kiếp trƣớc ông là Piṅgala, một ngƣời săn bò ở Benares từng gây tội ác, nhƣng ông đâu phải trả quả bất thiện nào. Về sau, con gái Aṅgati là Rujā giải thích rằng sự hƣng thịnh của Alāta hiện nay là quả của việc làm thiện của ông trong quá khứ và việc làm bất thiện của ông hiện nay sẽ theo thời gian nảy sanh quả bất thiện. Bà nói thêm rằng Alāta không biết điều này, vì ông chỉ nhớ đƣợc có một kiếp còn bà nhớ tới bảy kiếp (1). Alāta là tiền thân của Devadatta (2). Trong kinh, ông thỉnh thoảng đƣợc gọi là Alātaka, có thể vì lý do vần luật. (1) Xem Mahā Nārada-Kassapa Jākata (J. vi. 222 ff.).          (2)

Ibid., 255. E.g., pp. 221, 230.

Alīnacitta.—Vua ở Benares; một trong những kiếp của Bồ Tát. Ông đƣợc gọi nhƣ vậy (―Win-heart--Thắng Tâm‖) vì ông đƣợc sanh ra có tâm thâu phục. Ông lên ngôi lúc mới bảy tuổi. Chuyện của ông đƣợc kể trong Alīnacita Jātaka.

Alīnacitta Jātaka (No. 156).—Chuyện Hoàng Tử Có Tâm Thâu Phục. Chuyện của Bồ Tát khi Ngài sanh là Alīnacitta, vua ở Benares. Một con voi đi trong rừng giẫm lên miếng dăm xiêm gai bỏ lại bởi thợ rừng đẵn gỗ để xây Benares. Đau quá, voi đến nằm vạ trƣớc mặt thợ rừng. Thợ rừng gấp dăm ra và bó thuốc cho vết thƣơng. Để trả ơn, voi dành hết khoảng đời mình làm việc cho thợ rừng, và trƣớc khi chết tình nguyện con mình nối nghiệp công tác; voi con là một bạch tƣợng thuộc dòng cao và phi thƣờng. Một hôm, nữa bánh phân khô của voi con theo lũ trôi xuống chỗ tắm của voi của vua trong Benares. Ngửi ra mùi quý phái của con vật, các voi vua bỏ đi không chịu xuống tắm. Biết đƣợc lý do, vua bèn quyết

định tìm bắt voi con ấy cho mình. Ông đi bè lên nguồn. Ông thấy đám thợ rừng và voi con đang làm việc. Thợ rừng đồng ý biếu voi con cho vua, nhƣng voi con không chịu đi cho đến khi nào các thợ rừng đƣợc đền bù xứng đáng. Voi con đƣợc rƣớc về kinh đô, và nhờ sự trợ lực của voi vua, trở thành vị chủ tối cao trên toàn lảnh thổ Ấn Độ. Theo thời gian, Chánh hậu mang thai; nhƣng vua băng hà trƣớc khi thái tử hạ sanh. Tiếp theo, Benares bị Vua Kosala vây hãm, nhƣng không bị tấn công trong bảy hôm; các nhà chiêm tinh đoán rằng sau khoảng thời gian này hài nhi sẽ chào đời. Dân chúng trong Benares đồng ý đầu hàng, nếu hài nhi sanh ra không phải là một bé trai. Sau bảy ngày, hoàng hậu hạ sanh một hoàng tử lấy tên Alīnacitta; dân chúng Benares liền ứng chiến với vua Kosala. Sợ bị bại trận, hoàng hậu cải trang cho con, rồi đƣa con đến voi để đƣợc voi che chở. Tin vua băng hà đƣợc giữ kín không cho voi biết, vì sợ voi sẽ đứt tim chết theo. Tuy nhiên, khi đƣợc tin, voi xông ra phá vòng vây và bắt sống vua Kosala. Về sau, Alīnacitta lên ngôi và trị vì toàn cõi Jambudīpa (2). Chuyện này và chuyện trong Saṃvara Jātaka đƣợc kể liên quan đến một tỳkheo có tâm uỷ mị (faint-hearted). Xem chi tiết trong s. v. Saṃvara. Voi trong Jātaka là tỳkheo có tâm uỷ mị và voi cha là Sāriputta. Jātaka này cũng nói về Phật, liên quan đến Trƣởng lão Rādha mà Sāriputta đã cƣu mang dạy dỗ vì mang ơn của một muỗng cơm cúng dƣờng mà Rādha có lần dâng lên trong lúc ông chƣa xuất gia. Phật cho biết không phải đây là lần đầu Sāriputta biết ơn (3). (1) Nghe nói rằng sanh vật cao thƣợng (noble animals) không bao giờ tiểu tiện dƣới nƣớc.                    (2) J. ii. 17-23.         (3)

DhA. ii. 106.

Alīnasattu.—Bồ Tát, sanh làm con của Jayaddisa (q. v.), Vua của Uttarapañcāla trong Kampilla. Lớn lên, bé đƣợc dạy đầy đủ mọi nghệ thuật, và đƣợc vua cha phong cho làm Phó vƣơng. Về sau, đời của Jayaddisa bị ký thác cho yêu tinh ăn thịt ngƣời (porisāda). Alīnasattu tình nguyện thế mạng cho cha. Thấy Alīnasattu không sợ hãi và sẵn sàng hiến dâng, chằng tinh khâm phục, không ăn thịt và miễn tội cho chàng. Alīnasattu thuyết cho chằng nghe năm giới luật,

và khi biết ra chằng là một con ngƣời, chàng nhƣờng ngôi, nhƣng
chằng không nhận (1).
Trong những danh sách nào của các kiếp mà Bồ Tát đƣợc kể
là có hành trì sīlapāramitā, thì Alīnasattu Jākata đƣợc nói tới (v.l.
Adīnasattu, Alīnasatta, Ālīnasatta.
(1)
J. v. 22 ff. (2) E. g. J. i. 45.

Alomā (Aloṇā?).—Một nữ nhơn nghèo ở Benares. Thấy Phật đi
khất thực mà không có gì cúng dƣờng, bà dâng Ngài một ít thịt khô
củ và không muối. Bà luôn tâm niệm tới vật cúng dƣờng, và sau khi
chết bà sanh về cung điện trong cõi Tāvatiṃsa, tại đó Mụckiềnliên
gặp bà và nghe bà kể lại chuyện của bà (1) (v.l. Ālomā).
(1)
Vv. 39; VvA. 184.

1. Aḷaka.—Một xứ trên bờ sông Godhāvarī. Bāvarī sống tại địa
điểm giữa hai phần đất của hai Vua Aḷaka và Assaka (1). Về phía Bắc
của Aḷaka là Patiṭṭhāna (2).
(1)
Sn. 977.         Sn. 1011.

2. Aḷaka.—Một vì vua Andhaka của xứ Aḷaka (1). Xem Aḷaka [1].

Aḷakhiya-rāyara.—Một tƣớng lãnh Tamil từng chiến đấu bên
cạnh Kulasekhara chống Parakkama-bāhu I (1).
(1)
Cv. lxxvi. 145.

Aḷagvānagiri.—Một địa danh ở dƣới miền Nam Ấn Độ, bị quân
của Parakkama-bāhu I chiếm (1).
(1)
Cv. lxxvii. 12.

Aḷajanapada.—Một quận mà Trƣởng lão Isidatta ghé viếng trên
đƣờng trở về sau khi hành hƣơng đến Mahā-Vihāra. Trẻ con ở
Aḷajanapada lƣợm vỏ trái cây do ngƣời đi hái trái bỏ lại và dâng lên
Isidatta và đồng môn của ông là Mahāsoṇa. Nghe nói đó là bữa ăn
duy nhứt của hai ông trong tuần (1).
(1)
VibhA. 447.

Aḷattūru.—Tên của hai thủ trƣởng Damiḷa trong quân đội của
Kulasekhara. Hai ông tham dự nhiều trận đánh và sau cùng bị quân
của Parakkamabāhu I bắt (1).
(1)
Cv. lxxvi. 140, 184, 214, 217, 220, 305.

Aḷandanāgarājamahesī.—Tên thấy trong Samantapāsādikā (1), trong một cuộc thảo luận xem cái gì là kappiya và cái gì không phải là kappiya (thích hợp, đúng luật) đối với tỳkheo. Tỳkheo không nên nhận hay sử dụng hồ nƣớc hoặc những gì tƣơng tợ, trừ phi đƣợc cúng dƣờng. Nhƣng nếu ngƣời chủ hồ, vân vân., hay ngƣời thừa kế, hay vị cả trong làng nếu không ngƣời thừa kế, biết rằng tỳkheo sử dụng hồ rồi tặng hồ cho tỳkheo, hồ tặng trở nên kappiya, ―nhƣ trƣờng hợp của thùng nƣớc múc bởi tỳkheo ở Cittalapabbata và Alandanāgarājamahesī‖—có nghĩa là về sau nƣớc đƣợc biếu cho tỳkheo bởi mahesī (hoàng hậu), nhƣ vậy là kappiya. (1) iii. 680.

Aḷāra.—Một điền chủ ở Mithilā, còn đƣợc gọi là Videha và
Videhiputta, dân của xứ Videha (1). Trong chuyến đi buôn trên xe
ngựa với 500 cổ xe hàng, ông thấy Xà vƣơng Saṅkhapāla bị bọn thô
bỉ đối xử tàn tệ, đem lòng xót thƣơng, bèn cho bọn thổ bỉ và vợ con
chúng quà để cứu thoát Xà vƣơng. Xà vƣơng Saṅkhapāla liền mời
ngƣời ơn viếng Xà quốc; Aḷarā đến sống tại đây một năm tròn trong
sự huy hoàng. Về sau, biết ra rằng sở hữu tuyệt vời của Xà vƣơng là
quả của những việc làm thiện trƣớc đây, ông lên Hy Mã Lạp Sơn tu
khổ hạnh, và sau đó an trú trong ngự uyển ở Benares. Thấy ông đi
khất thực, nhà vua rất hân hoan với dáng điệu của ông và mời ông vô
cung. Theo lời yêu cầu của vua, ông thuật lại chuyện ông gặp
Saṅkhapāla và cuộc sống của ông tiếp theo sau đó, và cổ võ vua làm
điều đạo hạnh.
Về sau ông sanh về cõi Phạm thiên (2).
Aḷarā là tiền thân của Sāriputta (3) (v.l. Aḷāra).
(1)
J. v. 166, 167.             (2)
Ibid., 177.            (3)
Xem
Saṅkhapala J. (v. 161 ff.).

Aḷāra Kālāma.—Xem Āḷāra Kālāma.

1. Allakappa.—Xứ gần Magadha. Lúc các Bulis của Allakappa nghe tin Phật nhập diệt, họ gởi sứ thần đến Malla chia phần xá lợi, vì cho rằng mình cũng là ngƣời thuộc dòng chiến sĩ (khattiya) nhƣ Phật. Đƣợc xá lợi, họ xây tháp thờ (1). Allakappa hình nhƣ có lập chánh phủ cộng hoà, nhƣng ảnh hƣởng không mấy lớn. Theo Chú giải Dhammapāda (2), Allakappa rộng 10 lý và có vì vua rất thân thiện với vua của Veṭhadīpaka. Hai vị có qua lại với nhau trong một thời gian dài, do đó hai vƣơng quốc phải rất gần nhau. (1) D. ii. 166-7; Bv. xxviii. 2.      (2) DhA. i. 161.

2. Allakappa.—Vua xứ Allakappa và là bạn của vua ở Veṭhadīpaka. Cả hai thoái vị và cùng đi tu khổ hạnh trên Hy Mã Lạp Sơn. Thoạt tiên họ sống chung, về sau họ sống riêng và gặp nhau mỗi hai tuần một lần, trong ngày chay tịnh. Veṭhadīpaka chết và tái sanh làm vua uy dũng của chƣ Thiên. Ngay sau đó, lúc viếng Allakappa, ông biết rằng sự tu hành của bạn bị voi rừng quấy phá, ông bèn cho Allakappa cây đàn để dụ voi và ảnh hƣởng chúng mỗi khi đàn lên tiếng. Đàn có ba dây; khảy dây thứ nhứt, voi sẽ chạy lánh xa; dây thứ nhì, voi sẽ chạy đi nhƣng nhìn lại mỗi bƣớc của mình; và dây thứ ba, voi chúa sẽ đến quỳ đƣa lƣng cho ngƣời đàn ngồi. Một thời gian sau, Allakappa gặp hoàng hậu của Vua Parantapa ở Kosambī và Hoàng tử Udena, ngƣời từng đƣợc sanh ra trong rừng; hoàng hậu đƣợc con chim ƣng to chở bay tới đó. Allakappa đem họ về tịnh xá và chăm sóc cẩn thận, không biết rằng họ thuộc hàng vƣơng tộc. Về sau, ông sống với hoàng hậu nhƣ vợ chồng. Một hôm, bằng cách chiêm tinh số mạng của Parantapa, ông biết vua đã băng hà; ông thuật chuyện cho vợ nghe, bà thú nhận tông tích mình và cho biết Udena là ngƣời nối ngôi chánh thức của vua. Allakappa biếu Udāna cây đàn và dạy cách đàn để ngƣời khảy hầu thâu phục lại vƣơng quốc. Xem s. v. Udena.

Avakaṇṇaka.—Ghi trong luật Pācittiya (1) nhƣ một ví dụ của tên
hạ tiện (hīnanāma).
(1)
Vin. iv. 6 ff.

1. Avaṭaphaliya Thera.—Alahán. Vào 94 kiếp trƣớc, trong một
lần tái sanh, ông cúng dƣờng một trái avaṭa (tāla?) lên Phật Độc Giác
Sataraṃsī (1). Có thể ông chính là Trƣởng lão Sambula Kaccāyana
(2)
.
(1)
Ap. ii. 409.         ThagA . i. 314.

2. Avaṭaphaliya Thera.—Chuyện của ông giống chuyện của [1]
nói trên, chỉ khác tên Phật Độc Giác là Sahassaraṃsī (hay đó chỉ là
một tính ngữ ?) (1). Ông có thể chính là Trƣởng lão Meḷajina (2).
(1)
Ap. ii. 445.              ThagA. i. 252.

Avaṇṭaphaladāyaka Thera.—Alahán. Vào 94 kiếp trƣớc ông có
cúng dƣờng một trái cây không cuốn (avaṇṭa) lên Phật Độc Giác
Sataraṃsī (1).
(1)
Ap. i. 294.

1. Avanti.—Ƣơng Đế Na. Một trong bốn vƣơng quốc vào thời Phật. Ba vƣơng quốc kia là: Magadha, Kosala và Vaṃsa (hay Vatsa). Avanti còn đƣợc nói đến trong 16 xứ ngoại biên (janapada) (1) . Kinh đô là Ujjenī (q. v.). Nhƣng theo một tài liệu khác (2), Māhissati có một thời là thủ đô của Avanti. Rất có thể Avanti cổ đƣợc chia làm hai miền, Miền Bắc có thủ đô là Ujjenī và thủ đô của miền Nam (còn gọi là Avanti Dakkhiṇāpatha) là Māhissati (Māhiśmatī) (3). Lý luận vừa nói đƣợc công nhận vì rằng Mahābhārata (4) ghi Avanti và Māhiśmatī là hai xứ riêng biệt. Vào thời Phật, vua của Avanti là Pajjota, một ngƣời có khí tiết hung hăng (5) nên đƣợc gọi là Caṇḍa Pajjota. Ông muốn chiếm lân quốc Kosambī do Udena trị vì, nhƣng mƣu toan của ông không nhƣ ý nguyện. Trái lại, con gái ông là Vāsuladattā trở thành hoàng hậu của Udena, và hai vƣơng quốc kết tình thâm giao (6). Vƣơng quốc Assaka luôn luôn đƣợc nói đến liên quan với Avanti. Ngay trong thời Phật tại thế, Avanti đã là một trung tâm của Phật giáo. Trong số những nam và tỳkheo ni thù thắng sanh ra hay ngụ tại Avanti có: Mahā Kaccāna, Nanda Kumāraputta, Soṇa Kuṭikaṇṇa, Dhammapāla, Abhayarājakumāra, Isidatta, và Isidāsī.

Đƣợc biết, khi Pajjota nghe Phật hạ thế, ông gởi con của quốc sƣ là Kaccāna và bảy vị nữa đến thỉnh Phật về Avanti. Đƣợc nghe Phật thuyết, các sứ giả đều đắc quả Alahán, và khi Kaccāna đạt lời mời của vua, Phật yêu cầu ông trở về triều thay mặt cho Phật. Kaccāna trở lại Avanti và giáo hóa Pajjota theo con đƣờng của Phật (7). Từ đó, Kaccāna ở lại Avanti một thời gian khá lâu tại Kuraraghara, trong Papāta Pabbata (8). Đạo đƣợc gieo lúc bấy giờ hình nhƣ không đƣợc bành trƣớng rộng cho mãi đến về sau; đƣợc biết Mahā Kaccāna gặp trở ngại trong việc tìm cho đủ mƣời tỳkheo để Soṇa Kuṭikaṇṇa có thể thọ giới tỳkheo; mãi đến ba năm sau ông mới thành công (9). Về sau, khi đến viếng Phật ở Sāvatthi, Soṇa Kuṭikaṇṇa trình lên Phật lời yêu cầu của Mahā Kaccāna rằng giới luật đặc cách nên đƣợc đặt ra cho Avanti Dakkhiṇāpatha và các xứ ngoại biên (10). Phật chấp thuận, và trong số các luật đặc cách mới lập có: (1) Giới tỳkheo đƣợc thọ chỉ với bốn tỳkheo và một Vinayadhara; (2) Tỳkheo đƣợc phép dùng giày có đệm lót dày (vì đất Avanti có lớp mặt đen, gồ ghề và giẫm dạp bởi trâu bò); (3) Tỳkheo đƣợc tắm rửa thƣờng xuyên (ngƣời Avanti rất thích tắm rửa); (4) Da dê, da trừu, vân vân., có thể dùng để đắp; (5) Y cúng dƣờng có thể đƣợc nhận dùm cho tỳkheo đã rời trú xứ, và luật 10- ngày trong trƣờng hợp này chỉ đƣợc áp dụng lúc y thật sự đến tay tỳkheo (vì đƣờng đi khó khăn) (11). Vào thời kỳ Kết tập, Vesāli Avanti đã trở thành một trong những trung tâm Phật giáo lớn, vì đƣợc biết khi Yasa Kākaṇḍakaputa gởi sứ giả mời đại diện của Avanti, Avanti gởi tới 88 Alahán tham dự (12). Ngoài các địa điểm kể trên, trong Avanti còn có Ghanaselapabbata, Makkarakaṭa và Veḷugāma; trong Jaina còn có thêm Sudarśanapura (13). Ngay trong thời Phật, có tin đồn rằng Vua Avanti chuẩn bị tấn công Magadha, nhƣng không đƣợc nghe nói ông có tấn công (14). Nhƣng sau đó, trƣớc thời Candagupta, Avanti đƣợc sáp nhập với Magadha. Trƣớc khi Asoka lên ngôi ở Magadha, ông là Phó vƣơng Magadha ở Avanti và trị vì Ujjeni; Mahinda và Saṅghamittā sanh ra và lớn lên tại Ujjeni (15). Nhƣng sứ sở này giữ tên củ của mình ít ra là đến thế kỷ thứ nhì trƣớc công nguyên, nhƣ thấy trong Rudradāman ở Junagaḍh (16).

Avanti nay đƣợc quy nguyên là phần lãnh thổ trên miền Bắc của Dãy Vindhaya và về phía Đông Bắc của Bombay, tƣơng ứng đại để với Mālva, Nimār và các phần kề cận các tỉnh Trung Phần hiện nay (17). Trong Milindapañha (18), Avanti đƣợc kể nhƣ một trong ba maṇḍala hay phần lớn của Jambudīpa, hai phần kia là Pācīna và Dakkhiṇāpatha. Theo truyền thuyết mới nhứt ghi trong Buddhavaṃsa (19), chiếu của Phật (nisīdana) và thảm đƣợc lƣu giữ tại Avanti, sau khi Ngài nhập diệt. Có lúc Avanti đƣợc xem nhƣ cái nôi của ngôn ngữ Pāli hiện hành (20). Còn có ý kiến cho rằng trƣờng phái tỳkheo Avanti--thiết lập bởi Mahā Kaccāna, đƣợc xem nhƣ ngƣời dẫn giải và phân tích quan trọng nhứt trong thời Phật tại thế--sống tƣơng đối biệt lập (nhƣ thấy ở trên) vì đƣờng đi lại khó khăn (21) và chú tâm tu hạnh đầu đà (dhutavāda) (22)—phát triển những ngành học đặc biệt liên quan đến văn phạm và sự giải thích học thuyết bằng cách luận bình phân tích. Văn phạm Pāli quy nguyên cho Kaccāyana và Netti-ppakaraṇa là hai công trình của trƣờng phái này (23). Avanti là một trong những phần của địa cầu theo sự phân chia của Vua Renu với sự trợ giúp của Đại Quản gia của ông là Mahā-Govinda. Lúc bấy giờ Avanti dƣới triều Vua Vessabhū và có thủ phủ là Māhissati (24). (1) A. i. 213; iv. 252, 256, 260.               (2) D. ii. 235.                (3)

Bhandārkar; Carmichael Lectures (1918), p. 54.                           (4)
ii. 31, 10.
(5)
Vin. i. 195.              (6)
Chuyện thơ mộng của
đám cƣới đƣợc mô tả trong DhA. i. 191 ff. Sơ lƣợc, xem s. v.
Vāsuladattā.                     (7)
ThagA. i. 485.                                 (8)
S.
iii. 9, 12; iv. 115-16; A. v. 46; xem thêm UdA. 307.                                (9)

Vin. i. 195.                     (10)
Ibid., 197-8. (11) Cp. luật nissaggiya thứ
nhứt (Vin. iii. 195-6).                    (12)
Vin. ii. 298-9.                     (13)

Luật: Kṣatriya Tribes, p. 148.                       (14)
E.g., M. iii. 7.
(15)
Mhv. xiii. 8 ff.                    (16)
Buddhist India, p. 28.
(17)
Law: Geography of Early Buddhism, p. 22.
(18)
Trs. ii. 250, n. 1.                 (19)
Bu. xxviii. 10.
(20)
E.g., trong Bud. India, pp. 153-4.                      (21)
Nhƣng
Avanti trải đƣờng đi của 10 đệ tử của Bāvari khi họ đi từ Patiṭṭhāna

đến Sāvatthi.          (22)
Vin. ii. 299.           (23)
Về thảo luận,
xem PLC. 181 ff.                   (24)
D. ii. 235-6.

2. Avanti.—Vua của Ujjeni vào một thời kỳ xa xƣa. Dƣới triều
ông, Bồ Tát sanh ra với tên Citta, trong làng Caṇḍāla ở ngoại ô
Ujjeni. Chuyện ông đƣợc kể trong Citta-Sambhūta Jākata (1).
(1)
. J. iv. 390 ff.

Avantiputta.—Vua của Madhurā. Mẹ ông là em của Pajjota,
vua của Avanti, do đó ông có tên Avantiputta (1). Có lần ông đến
viếng Mahā Kaccāna đang sống trong Động Gundā ở Madhurā.
Chuyện của hai ông đƣợc ghi lại trong Madhura Sutta (2). Nghe nói
sau câu chuyện, Avantiputta đi theo con đƣờng của Phật dạy.
(1)
MA. ii. 738.             (2)
M. ii. 83-90.

Avandiya.—Một thủ trƣởng Damiḷa từng chiến đấu bên cạnh
Kulasekhara chống Parakkamabāhu I (1).
(1)
Cv. lxxvi. 146.

Avaruddhaka.--Dạxoa. Sau khi phục vụ Vessavaṇa 20 năm ông
đƣợc thƣởng cho một cậu bé mà sau này đƣợc biết với tên
Āyuvaddhana. Đến ngày số của cậu bé chấm hết, dạxoa đến đòi
phần thƣởng của mình. Ông gặp Phật và đệ tử của Ngài đang tụng
kinh và làm mọi bí tích để ngăn chận tử thần. Avaruddhaka phải lùi
lại 12 lý để chừa chỗ cho các bậc trƣởng thƣợng của ông, và, nhƣ
vậy, không thể bắt đƣợc bé đem đi (1).
(1)
DhA. ii. 237-8.

Avaroja.—Một gia chủ trong thời Phật Vipassī. Ông có một cháu cùng tên Avaroja của chú. Lúc chú mình xây Gandhakuṭi cho Phật, ông muốn hỗ trợ một phần nhƣng bị chú từ chối. Ông bèn xây Kuñjarasāla (Tƣợng Đƣờng) đối diện với gandhakuṭi; phòng Voi này đƣợc trang trí bằng bảy thứ đá quý. Giữa Kuñjarasāla có một sảnh đƣờng trang hoàng bằng ngọc; dƣới sảnh đƣờng là chiếc ngai dành cho Phật với bốn chơn là bốn sơn dƣơng bằng vàng; sơn dƣơng vàng còn đƣợc thấy chỗ bệ để chơn (hai con) và chung quanh sảnh đƣờng (sáu con). Trong lễ lạc thành, Avaroja thỉnh Phật và 68 ngàn

tỳkheo, và ông chuẩn bị đủ phẩm vật cúng dƣờng mọi ngƣời trong
bốn tháng.
Ông Avaroja này (ngƣời cháu) trở thành Meṇḍaka, nhà bá
hộ nổi danh của Benares trong kiếp này (1).
Có một chuyện khác giống nhƣ chuyện của hai ông Avaroja
là chuyện của hai chú cháu trùng tên Aparājita cũng xảy ra trong
thời Phật Vipassī. Đƣợc biết ngƣời cháu sau cũng thành bá hộ
Meṇḍaka trong kiếp chót của ông (2). Chắc chắn có sự lầm lẫn trong
truyền thuyết.
(1)
DhA. iii. 364 ff.        (2)
Ibid., iv. 202-3.

Avavādakā.—Một nữ Licchavi. Cha mẹ nàng đều theo phái Nigaṇṭha, và có biệt tài tranh biện. Avavādakā có ba chị em là Saccā, Lolā và Paṭācārā và một em trai là Saccaka. Các chị em nàng đƣợc cha mẹ dạy một ngàn luận đề tranh luận, và khi cha mẹ mất, họ làm Paribbājaka đi đó đây tranh luận. Mỗi khi đến một thành nào các nàng đều cắm một cành đào đỏ trƣớc cửa thành để thách thức ngƣời muốn tranh luận với các nàng. Tại thành Sāvathi, các nàng bị Tôn giả Sāriputta đánh bại. Thế là bốn nàng xin Tôn giả cho gia nhập Tăng Đoàn, vì cha mẹ các nàng có khuyên các chị em nàng rằng nếu tranh luận thua ai thì làm vợ ngƣời ấy, nếu ngƣời ấy là tu sĩ thì tôn ông làm thầy. Về sau, các nàng đều đắc quả Alahán . Chuyện tiền kiếp của các nàng đƣợc ghi trong Culla Kāliṅga Jāṭaka (1). (1) J. iii. 1 ff.

Avāriya Jātaka (No. 376).—Chuyện Ngƣời Lái Đò. Có lần, lúc Bồ Tát là một đầu đà sống trong ngự uyển theo lời mời của Vua Benares, ông khuyến cáo vua về đức tánh chánh trực và từ bi. Rất hoan hỷ, vua muốn đƣợc cúng dƣờng ngài một làng mà lợi tức lên đến cả ngàn đồng tiền, nhƣng tỳkheo đầu đà khƣớc từ. Tỳkheo đầu đà sống trong ngự uyển 12 năm; sau đó, ông muốn thay đổi, chu du và đến bến đò trên sông Ganges, nơi có ông lái đò ngớ ngẩn tên Avāriyapitā. Ông đƣa Bồ Tát qua sông với điều kiện Bồ Tát phải nói cách làm tăng gia sản, sức khoẻ, cuộc sống và đức độ của ông. Qua bên kia sông, Bồ Tát khuyên ông phải lấy tiền đò trƣớc khi đƣa khách qua sông nếu ông muốn làm giàu; kế Bồ Tát xƣớng cho ông

nghe kệ về từ bi mà ngài từng xƣớng mỗi ngày cho vua nghe trong
suốt 12 năm qua. Căm giận vì nghĩ rằng mình bị gạt, ông lái đò xông
đánh Bồ Tát; vợ ông, đang đem bữa ăn đến, tìm cách can ông. Do đó
ông đánh bà luôn, làm đổ hết thức ăn và làm bà bị sẩy thai. Ông bị
giải lên vua và bị vua trừng phạt.
Lời khuyên bảo tốt vô dụng đối với kẻ điên cuồng, cũng nhƣ
vàng rồng vô dụng đối với thú vật.
Chuyện đƣợc kể liên quan đến ngƣời đƣa đò ở Aciravatī.
Một chiều nọ, có một tỳkheo đến nhờ ông đƣa qua sông, ông bực
mình nên cố quơ dầm làm ƣớt y sƣ và làm sƣ bị chậm trể. Hai lái đò
là một ngƣời (1).
(1)
J. iii. 228-32.

Avāriya Vagga.—Phần đầu tiên của Chakka Nipāta trong
Jātakaṭṭhakathā (1).
(1)
. J. iii. 228-74.

Avāriyapitā.—Ông lái đò trong Avāriya Jākata.

Avāriyā.—Con gái của Avāriyapitā (1). (1) J. iii. 230.

Avikakkā (v.l. cho Adhikakkā).

1. Avijjā Vagga.—Phẩm 2: Phẩm Thyết Pháp, Chƣơng 1: Tƣơng
Ƣng Uẩn, Tập 3: Thiên Uẩn, Saṃyutta Nikāya (1).
(1)
S. iii. 170-7.

2. Avijjā Vagga.—Phẩm 1: Phẩm Vô Minh, Chƣơng 1: Tƣơng
Ƣng 6 Xứ, Tập 4: Thiên Sáu Xứ, Samuytta Nikāya (1).
(1)
S. iv. 30-5.

3. Avijjā Vagga.—Phẩm 1: Phẩm Vô Minh, Chƣơng 1: Tƣơng
Ƣng Đạo, Tập 5: Thiên Đại Phẩm, Tƣơng Ƣng Bộ (1).
(1)
S. v. 1-12.

1. Avijjā Sutta.—Sự không hiểu biết của kẻ phàm phu
(puthujjana) gồm có sự không biết bản chất, sự sanh, sự diệt, và con
đƣờng đƣa đến đó của năm uẩn (1).
(1)
S. iii. 162.

2. Avijjā Sutta.—Nơi những ai biết và thấy mắt, cảnh sắc, vân
vân., là vô thƣờng, vô minh tận diệt và trí tuệ khởi sanh (1).
(1)
S. iv. 30.

3. Avijjā Sutta.—Vô minh đoạn tận, minh sanh khởi bằng cách
thấy và biết mắt, vân vân., vô thƣờng (1).
(1)
S. iv. 49-50.

4. Avijjā Sutta.—Vô minh đoạn tận, minh sanh khởi do liễu tri
các pháp nên thấy tƣớng thay đổi (1).
(1)
S. iv. 50.

5. Avijjā Sutta.—Kinh thứ chín của Chƣơng 5: Tƣơng Ƣng
Sāmaṇḍaka, Tập 4: Thiên Sáu Xứ, Tƣơng Ƣng Bộ (1).
(1)
S. iv. 261-2.

6. Avijjā Sutta.—Khi vô minh dẫn đƣờng, tà kiến sanh khởi, vân
vân.; tình huống trái ngƣợc xảy ra với trí tuệ (1).
(1)
S. v. 1.

7. Avijjā Sutta.—Không biết rõ Khổ, Khổ tập, Khổ diệt, con
Đƣờng đƣa đến Khổ diệt là vô minh. Cho đến nhƣ vậy là đi đến vô
minh (1).
(1)
S. v. 420.

Avijjāpaccaya Sutta.—Hai kinh. Do duyên vô minh có hành; do
hành có thức, vân vân., nhƣ vậy là do lý Nhơn duyên (Paticca-
Samuppāda) (1).
(1)
S. ii. 60-3.

1. Avitakka Sutta.—Trong một lần viếng thăm Sāriputta, Ānanda để ý thấy Sāriputta rất an tịnh và có sắc trong sáng, bèn hỏi

làm thế nào ông đƣợc vậy. Sāriputta nói ông đã an trú một ngày
trong nhị thiền, không tầm, không tứ, nội tĩnh, nhứt tâm (1).
(1)
S. iii. 236.

2. Avitakka Sutta.—Mụckiềnliên kể cho tỳkheo nghe làm thế
nào ông đắc nhị thiền qua sự trợ giúp của Phật (1).
(1)
S. iv. 263.

Avidūre Nidāna.—Chuyện của Phật Gotama từ lúc Ngài rời cõi
Tusita đến lúc thành đạo dƣới cội Bồ đề đƣợc gọi là Avidūre Nidāna
(1)
. Toàn câu chuyện phù hợp từng chữ một với chuyện kể trong
Madhuratthavilāsinī, Chú giải của Phật Âm về Buddhavaṃsa; có
thể cả hai đều trích chung một nguồn (2).
(1)
J. i. 2; 47-77.        (2)
PLC. 125-6.

Avihā.—Quảng Quả Thiên. Một bậc chƣ Thiên. Cõi của chƣ
Thiên này đƣợc xếp trong năm cõi sắc giới (rūpa) cao nhứt,
Suddhāvāsā (1). Các Anahàm đƣợc sanh ra trong Avihā và đắc quả
Alahán tại đây (2). Có bảy vị đắc quả Alahán ngay sau khi tái sanh
trong Avihā: Upaka, Palagaṇḍa, Pukkusāti, Bhaddiya,
Kiṇḍadeva, Bāhudanti, và Piṅgiya (3). Avihā có nghĩa là ―không rớt
từ sự thành công phát đạt‖ (―not falling from prosperity‖—attano
sampattiyā na hāyantīti Avihā) (4). Đời sống ở Avihā dài 1000 kiếpba
(5)
. Các vị đắc đạo quả (uddhaṃsota) bắt đầu cuộc đời ở Avihā và kết
thúc ở Akaniṭṭhā (6).
Phật có lần viếng Avihā (7).
(1)
D. ii. 52; iii. 237; M. iii. 103.               (2)
Ita. 40.
(3)
MA. ii. 999.             (4)
VibhA. 521; DA. ii. 480.
(5)
DA. iii. 740.            (6)
PsA. 319; DhA. iii. 289-90.
(7)
D. ii. 50-1.

Avihiṃsā Sutta.—Xem Akodha Sutta.

Avīci.—Atỳ-, Vô Gián Địa Ngục. Một trong tám đại địa ngục (mahāniraya) (1), rộng 10 ngàn lý và là một phần của vũ trụ (cakkavāḷa).

Milindapañha (p. 5), trái lại, đặt Avīci ra ngoài địa cầu. Spence Hardy (3) ghi nhận một truyền thuyết cho rằng Avīci nằm 700 dặm ngay dƣới cộ Bồ đề ở Gayā. Trong những kinh sách sau này, ví nhƣ Chú giải Pháp Cú, Avīci đƣợc mô tả nhƣ nằm dƣới địa cầu, vì nhƣ đƣợc kể, địa cầu đƣợc rộng mở để ngọn lửa địa ngục vói lên cuốn kẻ bị tội xuống (4). Hình nhƣ Avīci đƣợc dành cho những ai gây tội tài trời, trong số ấy có Devadatta; Cunda, ngƣời mổ heo; Ānanda, ngƣời đã hãm cô em bà con mình là Nữ Trƣởng lão Uppalavaṇṇā; đạo sĩ đầu đà Jambuka, ngƣời đã chữi một Alahán trong kiếp trƣớc; ngƣời giết Phật Độc Giác Sunetta; Sīvalī, ngƣời từng phong toả một thị trấn trong kiếp trƣớc; Suppabuddha, ngƣời chửi Phật; Mallikā, ngƣời cƣ xử tồi tệ với một con chó (bà rớt xuống đó chỉ trong bảy ngày); Ciñca-Mānavikā, ngƣời đã vu khống Phật; và Kapila, em của Sodhana, ngƣời xỉ vả các tỳkheo đạo hạnh (5). Theo Phật Âm, Avīci thƣờng đƣợc gọi là Mahā Niraya (6) và mô tả nhiều lần trong Nikāya (7). Đó là một khoảng vuông 100 lý mỗi cạnh, có bốn cửa, tƣờng bằng thép và sàn bằng thép chảy nóng. Dhammapadaṭṭhakathā có mô tả các hình phạt đang chờ tội nhơn ở Avīci. Ví dụ khi Devadatta rơi xuống đó, thân ông trở thành 100 lý cao, đầu ông từ tai này qua tai kia bị trồng vô cái sọ bằng thép; chơn ông giẫm lên thép lỏng đến mắt cá; cây cọc sắt to nhƣ thân cây cọ đâm từ hông Tây sang hông Đông xuyên qua ngực; nhiều cọc khác đâm xuyên từ Nam và Bắc (8). Lửa của Avīci mạnh đến nổi ai nhìn vào từ 100 lý xa sẽ bị đui (9). Nó huỷ hoại ngay hòn đá to nhƣ cái nhà có đầu hồi, tuy nhiên sanh chúng của Avīci không bị đốt cháy mà ấm nhƣ nằm trong lòng mẹ (10). Sanh chúng của Avīci chịu khổ trong những thời gian không hạn định. Do đó, Mallikā, hoàng hậu của Pasenadi chỉ ở đó có bảy ngày (11), trong lúc Devadatta, theo số mạng, phải ở tới 100.000 kiếpba (12). Sutta Nipāta (13) có ghi một số thời kỳ khổ chỉ định cho một số chúng sanh, mà theo Phật Âm (14), họ phải ở lại Avīci: Abbuda, Nirabbuda, Ababa, Ahaha, Aṭaṭa, Kumuda, Sogandhika, Uppalaka, Puṇḍarīka, và Paduma; thời gian của các ông từ trên xuống dƣới đƣợc tính theo cấp số nhơn 20 (ví dụ, 20 Abbuda = 1 Nirabbuda, vân vân.). Một cách hành hình khác còn đƣợc mô tả trong Sarājita (15).

Cũng nên biết rằng từ Avīci chỉ đƣợc nói đến một lần trong
bốn Nikāya--đặc biệt trong một đoạn của Cakkavatti-Sīhanāda Sutta
trong Dīgha Nikāya (16)—tuy nhiên trong văn cảnh đó chữ Avīci
không có nghĩa là địa ngục. Tên Avīci không thấy ghi trong danh
sách các địa ngục nói trong Sutta Nikāya (17) và Saṃyutta (18). Tuy
nhiên, tên ấy có thấy trong một kệ của Itivuttaka (N0. 89) đƣợc lập
lại trong cả hai Vinaya (19) và Dhammasaṅgaṇī (20), và trong ấy tên
đƣợc đặc biệt gọi là niraya.
Trong đoạn của Dīga nói trên, Avīci đƣợc dẫn chứng liên
quan đến một sự bộc phát dân số, số dân sẽ đến Jambudīpa trong
tƣơng lai. Nhà cửa san sát đến nổi gà có thể bay từ nhà này qua nhà
kế cận, và ngƣời ta cho nhƣ vậy là Avīci (avici maññe). Rhys Davids
(21)
nghĩ rằng chữ ấy (mà bà dịch là Biển sâu không sóng—Waveless
Deep) có thể đƣợc dùng lúc ban đầu để chỉ mật số dân cƣ. Phật Âm
(22)
giảng đó là “nirantara-pūrita” (đầy không gián đoạn) có thể trong
nghĩa nơi đó có đầy lửa. Trong Visuddhimagga (23), từ Avīci đồng
nghĩa với jarā (lão suy-desintegration) và đƣợc dùng liên quan đến
sự suy thoái của đất, nƣớc, núi, trời, trăng, vân vân.
Avīci thƣờng đƣợc quy là điễm thấp nhứt của vũ trụ (24). Cự
hình chánh ở đó là sức nóng (25).
(1)
J. v. 266.               (2)
SnA. ii. 443.               (3)
Manual         of
Buddhism, p. 26.                            (4)
E.g., DhA. i. 127, 147; iii. 181.
(5)
Chi tiết và dẫn chứng: xem ở mỗi tên; xem thêm
Mil. 357.                         (6)
AA. i. 376.                 (7)
E.g., M. iii. 183;
A. i. 141-2.                      (8)
DhA. I. 148.                (9)
A. i. 142.
(10)
DhA. i. 127; Mil. 67.                 (11)
DhA. iii. 121.
(12)
Ibid., i. 148.             (13)
p. 126.                     (14)
SnA. i.
476.                   (15)
SA. iii. 100.              (16)
D. iii. 75; lập lại trong A.
i. 159.                (17)
pp. 126-31.                (18)
i. 152.                  (19)

ii. 203.               (20)
Phân đoạn 1280.                       (21)
Dial. iii. 73, n.1.
(22)
da. III. 855.              (23)
II. 449.                 (24)

Do đó, e.g., Vsm. ii. 390, 486; Mbv. 57.                          (25) MnidA., p..8.

Avela.—Một trong những dinh thự sử dụng bởi Phật Revata
trong kiếp chót của ông (1).
(1)
Bu. vi. 17.

Avyākata Vagga.—Phẩm thứ 4 của Sattaka Nipāta trong
Aṅguttara Nikāya (1). Có 10 kinh nói về nhiều đề tài khác nhau, nhƣ
bảy purisagati, anupādā parinibbāna, sự hiểu biết của Phạm thiên về
sa-upādisesa-nibbāna và anupādisesa-nibbāna do Mụckiềnliên giáo
giảng, lý do tại sao Pháp không tồn tại lâu, bảy loại ngƣời làm vợ nhƣ
là kẻ sát nhơn, vân vân.
(1)
A. iv. 67-98.

Avyākata Saṃyutta.—Đoạn [44], Chƣơng 10: Tƣơng Ƣng
Không Thuyết, Saṃyutta Nikāya (1).
(1)
S. iv. 374-405.

Avyādhika Thera.—Alahán. Vào một kiếp trƣớc ông có xây nhà
sƣởi ấm (aggisālā) để cúng dƣờng Phật Vipassī và một bệnh viện với
nhà tắm có nƣớc nóng cho ngƣời bệnh. Về sau, vào bảy kiếp trƣớc
đây, ông làm vua với vƣơng hiệu là Aparājita (1).
(1)
Ap. i. 215.

Avyāpajjha Sutta.—Phật dạy Vô lậu (harmless) và đƣờng đến
bên kia (1)
(1)
S. iv. 371.

Asaṅkiya Jātaka (N0. 76).—Chuyện Ngƣời Không Sợ Hãi. Bồ Tát sanh ra làm một Bàlamôn ở Benares và đi tu khổ hạnh. Trên đƣờng du hành, có lần Ngài đi cùng một nhóm thƣơng nhơn. Đoàn dừng lại nghỉ đêm; trong lúc các thƣơng nhơn ngủ, đạo sĩ thức đi tới đi lui. Bọn trộm muốn ra tay nhƣng không dám lại gần vì sợ sự canh phòng của đạo sĩ. Hôm sau, biết đƣợc sự việc, thƣơng nhơn hỏi đạo sĩ có run sợ lúc thấy trộm đến chăng, đạo sĩ trả lời: ―Thấy trộm mà sợ hãi chỉ xảy ra nơi ngƣời giàu có. Tôi không có đồng xu dính túi, tại sao tôi phải sợ?‖ Ông tái sanh về cõi Phạm thiên. Chuyện đƣợc kể cho một cận sự nam ở Thành Sāvatthinghe; ông cũng từng giữ cho một đoàn thƣơng buôn khỏi bị trộm. ―Giữ cho mình, ngƣời ấy giữ dùm ngƣời khác; giữ cho ngƣời khác, ngƣời ấy giữ cho mình‖ (1). (1) J. i. 332-4.

Asaṅkhata Saṃyutta.—Tƣơng Ƣng Vô Vi. Còn đƣợc gọi là
Nibbāna Saṃyutta. Đoạn [43], Chƣơng 9: Tƣơng Ƣng Vô Vi, Tập
4: Thiên Sáu Xứ, Tƣơng Ƣng Bộ (1).
(1)
S. iv. 359-73.

Asaṅkhata Sutta.—Một tụ kinh mô tả con đƣờng vô vi
(asaṅkhata) (1).
(1)
S. iv. 362 ff.

Asaññataparikkhāra-bhikkhu Vatthu.—Chuyện của một
tỳkheo không gìn giữ đứng đắn những vật dụng cần thiết. Vật dụng
hƣ hại khi bị phơi nắng phơi mƣa và bị kiến đục. Bị trình lên Phật và
khi đƣợc hỏi, ông không tỏ vẻ quan tâm và nói rằng đó chỉ là chuyện
vặt. Phật dạy cho ông thấy sự cƣ xử thiếu khôn ngoan của ông và lập
ra giới luật không tỳkheo nào đƣợc phép không xếp cất giƣờng khi
giƣờng đƣợc bày lộ thiên (1).
(1)
DhA. iii. 15-6.

Asaññasattā.—Dân cƣ của trú xứ thứ năm trong số chín trú xứ của chúng sanh (sattāvāsā). Các chúng sanh này không tỉnh thức và không kinh nghiệm đƣợc gì cả (1). Mỗi khi có một ý tƣởng đến với họ, họ rơi và tình trạng vô thức (2). Đạo sĩ Bàlamôn tu hạnh đầu đà công phu hành trì thiền quán liên tục và đạt tứ thiền, thấy những bất lợi bám víu vào tƣ duy nên tìm mọi cách để xả bỏ mọi suy tƣởng. Chết trong trạng huống đó, họ sẽ tái sanh về cõi của Asaññasattā; họ chỉ có sắc chớ không có danh (thọ, tƣởng, hành, thức). Họ sống lâu mau tùy theo thiền lực của họ; rồi hễ có một ý tƣởng nào đến với họ họ chết tức khắc (3). Các Andhaka cho rằng các chƣ Thiên này thật sự chỉ hữu thức thỉnh thoảng, điều mà các Theravādin bác bỏ vì vô lý (4). Trƣởng lão Sobhita có lần tái sanh vào cõi Asaññasattā và có thể nhớ lại cuộc sống đó. Các chƣ Thiên này sống rất lâu (5). (1) A. iv. 401.      D. i. 28.        (3) DA. i. 118.         (4)

Kvu. 262.                (5) ThagA. i. 291.

Asatthārāma.—Địa điểm nhập diệt của Phật Piyadassī (1).

(1) Bu. xiv. 27.

1. Asadisa.—Bồ Tát sanh làm con của Brahmadatta, Vua ở
Benares. Brahmadatta còn là tên của em ông Asadisa. Sau khi cha
mất, vƣơng quốc đƣợc dâng cho Asadisa, nhƣng ông từ chối và
truyền lại cho em. Nhận thấy sự có mặt của ông trong kinh thành
làm em lo âu, ông rời Benares và đến phục vụ một vị vua khác nhƣ
một tay cung. Một lần nọ, ông bắn rơi trái xoài bằng một phát tên rơi
từ trên xuống; mũi tên này, lúc bay lên, đến tận cõi của
Cātummahārājikā, từ đó tên bị quay trở lại vì một mũi tên khác; tên
này, sau khi làm xong nhiệm vụ, bay bổng lên Tāvatiṃsa.
Về sau, lúc nghe tin có bảy vì vua gây chiến với em mình,
Asadisa bắn một mũi tên có mang thông điệp vào dĩa thức ăn của các
vua đang nhập tiệc; tất cả đều bỏ chạy.
Sau đó, ông đi tu hạnh đầu đà, và tái sanh về cõi Phạm thiên
(1)
.
(1)
. J. ii. 86-92.

2. Asadisa.—Làng Bàlamôn, trú xứ của Sunettā, ngƣời từng cúng dƣờng Phật Siddhattha bữa cơm sữa (1). BuA. 185.

Asadisa Jākata (No. 181).—Chuyện Hoàng Tử Vô Địch.
Chuyện của Hoàng tử Asadisa. Đƣợc kể liên quan đến Đại Sự Xuất
Thế (the Great Renunciation): Bồ Tát từng từ bỏ ngai vàng nhiều lần
trong tiền kiếp (1). Phần sau của câu chuyện đƣợc kể trong
Mahāvastu và đƣợc gọi là Śarakṣepana Jākata (2). Chuyện đƣợc nói
đến trong Bharhut Stūpa và trong Sanchi Tope (4). Vua Kittisiri của
Tích Lan có viết một áng thơ rất đẹp bằng tiếng Sanhalese dựa trên
Jātaka này (5).
(1)
J. ii. 86-92.            (2)
Mtu. ii. 82-3.         (3)

Cunninbgham, p. 70, và Plate xxvii. 13.            (4)
Fergusson, Tree
and Serpent Worship. p. 181. Plate xxxvi.                  (5)
Cv.
Supplement 101, vs. 13.

Asadisa Vagga.—Phẩm thứ 4 của Duka Nipāta trong Jātakaṭṭhakathā (1).

(1) J. ii. 86-113.

Asadisadāna.— Sự cúng dƣờng lễ vật tối thuợng lên Phật và Tăng chúng do Vua Pasenadi thực hiện. Nhà vua làm theo ý và dƣới sự hƣớng dẫn của Hoàng hậu Mallikā, nhằm mục đích cho thấy sự hào phóng của ông vƣợt lên trên mọi sự rộng rãi của thần dân đối với Phật và Tăng lữ. Không thể có sự cúng dƣờng nào huy hoàng hơn: thiếu nữ hoàng phái (khattiya maidens) hầu quạt trong lúc vƣơng tƣợng che lọng trắng và thuyền vàng đầy bông với hƣơng thơm đƣợc xếp đầy trong trai đƣờng. Tứ sự cúng dƣờng tối thƣợng đƣợc dâng lên Phật—một lộng trắng, một tọa cụ, một sàng tọa và một ghế để chơn. Những lễ vật này vô giá, và mỗi vị Phật chỉ đƣợc cúng dƣờng nhƣ vậy một lần (1). Các kinh Bổn Sanh Āditta, Dasabrāhmaṇa và Sivi đƣợc thuyết trong dịp cúng dƣờng Asadisadāna này. (1) DA. ii. 653-4; DhA. iii. 183-6.

Asadisadāna Vatthu.—Chuyện của Asadisadāna và quả của
chuyện này. Chuyện của hai cận thần của Pasenadi là Kāḷa và
Juṇha (1).
(1)
Xem s. v. Kāḷa.

Asaddha Sutta.—Có yếu nghĩa là như kết hợp với (theo từ
nguyên ―chảy theo với‖), ví dụ ngƣời không tin kết hợp với ngƣời
không tin, ngƣời làm biếng với ngƣời làm biếng, vân vân. (1).
(1)
S. ii. 159.

Asaddhamūlakāpañca Sutta.—Đại để giống nhƣ Asaddha
Sutta (1).
(1)
S. ii. 160-1.

Asanabodhiya Thera.—Alahán. Vào thời Phật Tissa, ông có trồng cây Asana tƣơng đƣơng với cây Bồ đề của Phật lúc bấy giờ và chăm sóc cây trong năm năm. Phật rất đắc ý với ông và tiên đoán tƣơng lai ông sẽ huy hoàng. Trong 30 kiếp ông sống với chƣ Thiên; 77 kiếp trƣớc ông là chuyển luân vƣơngDaṇḍasena và trong kiếpba tiếp sau đó ông làm vua bảy lần với vƣơng hiệu là Samantanemi.

Vào 25 kiếp trƣớc ông là một thiếu niên thuộc dòng hoàng tộc có tên
Puṇṇaka (1).
(1)
Ap. i. 110-11.

Asani Sutta.—Cái gì xảy ra từ sấm sét? So với hiễm nguy do lợi
lộc, ân huệ, hay nịnh hót đƣa đến hiền nhơn hữu học, hậu quả ấy tai
hại nhƣ thế nào? (1).
Chú giải nói rằng sấm sét chỉ giết một đời, còn lợi lộc, vân
vân. đƣa con ngƣời đến cảnh khổ triền miên (2).
(1)
S. ii. 229.        (2)
SA. ii. 154.

Asandhimittā.—Chánh hậu của Dhammāsoka. Ông cho bà sử
dụng tám gánh nƣớc đƣa về từ hồ Anotatta (1). Bà là đệ tử thuần
thành của Phật. Bà mất vào năm thứ 30 của triều đại Asoka (2). Lúc
chuẩn bị đƣa nhánh Bồ Đề sang Tích Lan, bà dùng đủ thứ bông có
hƣơng thơm ngọt ngào để trang trí cành cây (3).
Nghe các tỳkheo nói rằng tiếng của chim cu rừng (karavīka)
nhƣ tiếng của Phật, bà liền đƣợc vua ban cho một karavīka để nghe
tiếng chim hót. Hân hoan với ý nghĩ rằng giọng nói của Phật du
dƣơng và êm ái, bà đắc quả Dự lƣu (4).
Bà đƣợc gọi là Asandhimittā vì các khớp tay chơn của bà chỉ
xuất lộ khi bà cong hay thƣ giản tứ chi (5).
Trong một tiền kiếp, khi Asoka là ngƣời buôn mật cúng
dƣờng mật lên Phật độc giác, bà là thiếu nữ chỉ đƣờng để Phật đến
hàng mật. Bấy giờ bà mong ƣớc đƣợc làm chánh hậu của vua ở
Jambudīpa và có tay chơn đẹp với khớp xƣơng không lộ liểu (6).
1 Mhv. v. 85; ; Sp. (i. 42) nói là hai.          (2)
Mhv. xx. 2.
(3)
Mbv. 152.             (4)
DA. ii. 453; MA. ii. 771.
(5)
MṬ. 136.              (6)
Mhv. v. 59-60.

1. Asappurisa.—Ngƣời có tà kiến, tà tƣ duy, tà ngữ, tà nghiệp, tà
mạng, tà tinh tấn, tà niệm, tà định là ngƣời phi chơn nhơn
(asappurisa); đối lại là ngƣời chơn nhơn (1).
(1)
S. v. 19.

2. Asappurisa Sutta.—Nhƣ số [1] trên, nhƣng nói thêm rằng
ngƣời tệ hơn phi chơn nhơn theo tà giải thoát. Đối lại là ngƣời tốt
đẹp hơn chơn nhơn (1).
(1)
S. v. 20.

1. Asama.—Đệ tử chánh của Phật Sobhita (1). Ông là em cùng
cha khác mẹ của Phật; Phật thuyết kinh lần đầu tiên cho ông và em
kế của ông là Sunetta nghe (2).
(1)
Bu. vii. 21; J. i. 35.         (2)
BuA 137.

2. Asama.—Cha của Paduma và là Vua của Campā (1). (1) Bu. ix. 9; BuA. 146.

3. Asama.—Đại cƣ sĩ cúng dƣờng của Phật Paduma (1); có thể
chính là cha Phật. Xem Asama [2].
(1)
Bu. ix. 23.

4. Asama.—Một Thiên tử có lần đến viếng Phật ở Veluvana với
Sahali, Nivika, Ākoṭaka, Veṭambari và Māṇava-Gāmiya. Họ tán
thán thầy họ (ngoại đạo sƣ) trƣớc mặt Phật. Asama tán thán Pūraṇa-
Kassapa (1). Có thể Asana là tên của một lớp; xem Asamā (1).
(1)
S. i. 65.

Asamatta Sutta.—Giao du với ngƣời có đức, nghe Pháp, suy tƣ
và sống theo giới luật--nếu đƣợc tu tập, các điều này sẽ dẫn đến trí
tuệ viên mản (1).
Có thể kinh này nên đƣợc gọi là Appamatta thay vì
Asamatta; tài liệu ghi cả hai tên.
(1)
S. v. 412.

Asamapekkhanā Sutta.—Một số tà kiến khác khởi lên ở đời do
vô tri đối với sự sanh, diệt của sắc, vân vân. Đƣợc thuyết tại Thành
Sāvatthi cho Du sĩ ngoại đạo Vacchagotta (1).
(1)
S. iii. 261.

1. Asamā.—Một bậc chƣ Thiên có mặt trong lần thuyết kinh
Mahā Samaya. Họ đƣợc liệt kê chung với anh em sanh đôi Yama
(1)
.
(1)
D. ii. 259.

2. Asamā.—Mẹ của Phật Paduma và hoàng hậu của Vua Asama
(1)
.
(1)
Bu. ix. 16; J. i. 36.

3. Asamā.—Đại nữ môn đệ của Phật Padumuttara (1). (1) Bu. ix. 25; DA. ii. 489; J. i. 37.

Asamāhita Sutta.—Tùy theo giới, chúng sanh hòa hợp với nhau,
ví nhƣ kẻ tà định hòa hợp với kẻ tà định (1).
(1)
S. ii. 166.

Asampadāna Jākata (No. 131).—Chuyện Kẻ Vong Ơn. Bồ Tát sanh ra ở Rājagaha và đƣợc biết nhƣ bá hộ Saṅkha; gia tài ông trị giá 800 triệu đồng vàng. Ông có ngƣời bạn, bá hộ Piliya, ở Benares, cũng giàu có không kém. Mất hết gia sản, Piliya tìm gặp Saṅkha và đƣợc ông này chia cho phân nữa gia tài mình. Về sau, Saṅkha bị khánh kiệt; ông cùng vợ đến Benares nhờ lại Piliya. Piliya thí cho hai ông bà một đùi trừu và đuổi đi. Trên đƣờng về, ông gặp ngƣời giúp việc cũ mà ông cho theo Piliya trƣớc đây. Ngƣời giúp việc này làm thân với hai vợ chồng Saṅkha, và nhờ sự trợ giúp của các bạn trình lên vua sự vong ân của Piliya. Vua xử Piliya phải giao hết tài sản mình cho Saṅkha, nhƣng Saṅkha không nhận mà chỉ mong lấy lại phần mà ông cho Piliya lúc trƣớc thôi. Chuyện đƣợc kể liên quan đến sự vong ân của Devadatta (1). (1) J. i. 465-9.

Asampadāna Vagga.—Phẩm 14 của                        Eka Nipāta   trong
Jatākaṭṭhakathā (1).
(1)
J. i. 465-86.

Asayha.—Một bá hộ ở Bheruva. Ông cúng dƣờng và bố thí rất rộng lƣợng. Ông tái sanh lên cõi Tāvatiṃsa. Một ngƣời làm công

cho Aṅkura về Bheruva làm thợ may thƣờng chỉ đƣờng cho ai muốn
tìm Asayha; ông tái sanh làm một dạxoa rất thế lực (1). Trong Peta-
Vatthu Asayha có lần đƣợc gọi là Aṅgirasa (2).
(1)
PvA. 112.       (2)
p. 25, v. 23.

Asallakkhaṇā Sutta.—Đƣợc thuyết cho Du sĩ ngoại đạo
Vacchagotta. Một số tà kiến khác khởi lên ở đời do vô tri đối với sự
sanh, diệt của sắc, vân vân. (1).
(1)
S. iii. 261.

Asātamanta Jākata (No. 61).—Chuyện Bài Kinh Khổ Đau. Bồ Tát có lần làm thầy thù thắng ở Takkasilā. Một thiếu niên Bàlamôn ở Benares đến thọ giáo ông và trở về nhà sau khi học xong. Mẹ cậu, trái lại, muốn cậu xuất gia để theo chăm sóc Aggibhagavā đang sống trong rừng. Do đó, bà gởi cậu trở lại học với Thầy để may ra cậu học thêm đƣợc ―Asātamanta‖ (Kinh Khổ). Thầy cậu có mẹ già 120 tuổi mà ông tự chăm sóc. Khi cậu trở lại học, cậu đƣợc giao cho trách nhiệm chăm sóc cụ bà. Ác thay, cụ bà phải lòng cậu và lập mƣu giết con. Bồ Tát biết đƣợc âm mƣu ấy bèn tạc một tƣợng gỗ đặt lên giƣờng mình. Bà mẹ chém xuống một rựa; biết mình đã lầm, bà té xuống sàn chết. Do đó, cậu học đƣợc Asātamanta; cậu trở về nhà với cha mẹ rồi sống ẩn cƣ. Kāpilānī là bà mẹ trong câu chuyện; Mahā Kasapa là ông cha và Ānanda là cậu học trò. Chuyện này và kinh Ummadantī Jātaka đƣợc kể cho một tỳkheo bâng khuâng vì dục vọng, để cảnh cáo ông về bản tánh bất thiện của nữ nhơn (1). (1) . J. i. 285-9.

Asātarūpa Jātaka (No. 100).—Chuyện Sắc Thân Bất Lạc. Có lần Bồ Tát làm vua ở Benares. Vua Kosala gây chiến với ông, giết chết ông và bắt hoàng hậu của ông về làm hoàng hậu mình. Hoàng tử thoát nạn bằng một đƣờng cống. Về sau chàng trở lại với đoàn quân hùng hậu. Mẹ hoàng tử nghe tin, đề nghị ông phong tỏa thành thay vì tiến đánh. Ông làm theo lời mẹ dạy và đặt quân phong tỏa sát bìa thành; vào ngày thứ bảy, dân cƣ trong thành cắt đầu vua đem giao cho hoàng tử.

Hoàng tử là Sīvali trong kiếp này. Sự phong tỏa là nguyên
nhơn khiến ông phải ở trong bụng mẹ những bảy năm, và mẹ ông
phải chuyển bụng bảy ngày mới sanh đƣợc. Ngƣời mẹ là
Suppavāsā, con gái của Vua Koliya.
Chuyện do Phật kể để giải thích lý do của sự thai nghén lâu
ngày của Supavāsā (1).
(1)
J. i. 407-10. Trong DhA. ii. 198 ff. cũng có kinh Bổn sanh này
với chút ít chi tiết khác biệt.

Asiggāha Silākāla.—Xem Silākāla.

1. Asita.—Đạo sĩ Atƣđà. Thƣờng đƣợc gọi là Simeon Phật giáo (Simeon là con của Jacob và Leah, theo Thánh kinh Genesis 29:33), dầu sự so sánh không đúng. Ông là một hiền giả và là quốc sƣ của Sīhahanu, cha của Suddodana. Về sau, ông làm thầy dạy Suddhodana và tiếp theo làm quốc sƣ. Ông đến viếng thăm vua ngày hai buổi, sáng và tối. Vua rất kính trọng ông nhƣ thuở vua còn là học trò của ông; đƣợc biết đó là đặc tính của các vua dòng Sakiya. Khi vua rời ngôi báu, Asita lìa thế sự và về sống trong ngự uyển. Sau một thời gian công phu tu luyện, ông đắc các thần thông. Từ đó trở đi ông thỉnh thoảng lên viếng các cõi chƣ Thiên một đôi ngày mỗi lần. Một lần nọ, lúc đang ở trên Tāvatiṃsa, ông thấy nơi nơi đều đƣợc trang hoàng lộng lẩy và thiên thần đang hân hoan vui thú. Hỏi ra, ông biết rằng Siddhattha Gotama, ngƣời sẽ làm Phật, vừa đƣợc hạ sanh. Ông liền đến hoàng cung của Suddhodana xin viếng hoàng tử sơ sanh. Nhìn thấy các điểm lành trên thân thể hoàng tử, ông biết hoàng tử sẽ thành bậc Giác Ngộ. Ông rất hân hoan, nhƣng ông không khỏi buồn cho mình sẽ không đƣợc nghe vị Giác Ngộ thuyết pháp, vì đến lúc bấy giờ ông sẽ tái sanh lên cõi Vô sắc giới rồi; ông khóc. Sau khi đoán xong vận mạng của hoàng tử, ông đến gặp con của em gái ông là Nalaka để thọ giới cho nàng và cũng để đƣa tin cho biết Nalaka sẽ đƣợc nghe lời dạy của Phật trong tƣơng lai. Sau đó, Asita tái sanh về cõi Arūpa (1). Theo Phật Âm (2), Asita có tên nhƣ vậy vì da vẻ sậm màu của ông. Ông còn có tên thứ nhì là Kaṇha Devala (3). Các tên khác là: Kaṇha Siri (4), Siri Kaṇha (5) và Kāḷa Devala (6).

Ông không phải là Asita Devala (q. v.) còn đƣợc gọi là
Kāḷa Devala.
Lalita Vistara có nêu hai lối giải thích về sự tiên đoán của
Asita, một bằng văn vần và một bằng văn xuôi; cả hai có đôi chút chi
tiết chánh yếu khác biệt với giải thích bằng tiếng Pāli. Hai giải thích
trong Lalita Vistara mô tả Asita nhƣ một nhà hiền triết lớn sống trên
Hy mã lạp sơn mà Suddhodana không biết, và gọi tên cháu ông là
Naradatta.
Đây là sự lầm lẫn giữa chuyện của ông Asita và chuyện của
Asita Devala.
Trong Mahāvastu (7), ông đƣợc nói đến nhƣ con của Bàlamôn
Ujjeni sống ẩn cƣ trên núi Vindhyā. Cũng nên biết rằng trong
Jatāka, ông đƣợc mô tả nhƣ một đạo sĩ ẩn cƣ tu khổ hạnh (tāpasa)
chớ không phải là nhà tiên tri (isi).
Vì không có ai đáng để Bồ Tát bái lạy, nên nếu nhƣ đặt đầu của
bé sơ sanh dƣới chơn đạo sĩ, đầu đạo sĩ sẽ bị chẻ làm bảy.
Tāpasa có thể nhìn thấy 40 kiếp trong quá khứ và 40 kiếp
trong tƣơng lai (9).
(1)
Sn., pp. 131-36; SnA. ii. 483 ff.; J. i. 54 f.             (2)
SnA. ii.
483.                 (3)
Ibid., 487.          (4)
Sn. v. 689.             (5)

SnA. 487.                       (6)
J. i. 54.           (7)
ii. 30 f.
(8)
J. i. 54-5. Xem Thomas, op. cit., pp. 38 ff., về sự trƣởng
thành của Asita.

2. Asita.—Một Phật độc giác đƣợc liệt kê trong danh sách của các
Phật độc giác (1).
(1)
M. iii. 70; ApA. i. 107.

3. Asita.—Một ngƣời kết vòng hoa vào thời Phật Sikhī. Lúc đƣa
vòng hoa đến hoàng cung, ông gặp Phật và cúng dƣờng Phật. Do
công đức này, ông tái sanh làm vua với vƣơng hiệu Dvebhāra 25
kiếp trƣớc đây. Trong kiếp này ông là Trƣởng lão Sukatāveḷiya (1).
(1)
Ap. i. 217.

1. Asita Devala.—Hiền giả (isi). Chuyện ông đƣợc kể trong Assalāyana Sutta (1). Một dạo nọ, có bảy hiền giả Bàlamôn sống với chòi tranh vách đất trong rừng. Các ông quan niệm rằng Bàlamôn là

ngƣời thuộc dòng cao nhứt và chỉ có họ mới là con chánh thống của Phạm thiên. Nghe nói vậy, Asita Devala khóac y vàng, đi dép cứng và chống gậy quyền ra trƣớc cốc, quở trách họ. Các Bàlamôn bèn nguyền rũa ông với mục đích làm ông cháy thành than, nhƣng họ càng rũa ông càng đẹp ra và dễ mến hơn. Có cảm tƣởng rằng lối tu khổ hạnh của họ không đem lại kết quả nhƣ ý, họ đến hỏi Asita và đƣợc trả lời rằng họ nên từ bỏ ảo tƣởng. Biết đƣợc tông tích của Asita, các Bàlamôn đảnh lễ ông và xin theo học với ông. Asita khảo sát và thẩm vấn họ về các kỳ vọng của họ liên quan đến tổ tông họ; không ai có câu trả lời thỏa đáng. Sau đó, họ lảnh ý Asita và từ bỏ quan niệm cho mình là trên hết. Phật Âm nói rằng Asita Devala là Bồ Tát (2). (1) M. ii. 154 ff.            (2) MA. ii. 785.

2. Asita Devala.—Thƣờng đƣợc gọi là Kāḷa Devala, có thể trùng với [1] nói trên, và đƣợc kể trong Indriya Jatāka (1). Ông là một trong bảy môn đệ chánh của Bồ Tát Sarabhaṅga và sống với cả ngàn hiền giả trong Avanti Dakkhiṇāpatha. Ông có ngƣời em tên Nārada, cũng tu khổ hạnh, sống ở Arañjara. Lúc Nārada si mê kỳ nữ quý phái trên bờ sông Arañjara, Kāḷa Devada bay đến và kịp thời đƣa Sālissara, Meṇḍissara cùng Pabbatissara lại để khuyến cáo Nārada. Các vị này không khuyên đƣợc Nārada; Asita Devala bèn thỉnh thầy của các hiền giả là Sarabhaṅga để vị sƣ này cùng môn đệ thuyết phục Nārada từ bỏ mối tình với kỳ nữ. Trong kiếp này Kāḷa Devala là Mahā Kaccāna (2). (1) J. iii. 463 ff.            (2) Ibid., 469.

Asitañjana.—Thành phố trong vùng Kaṃsa ở Uttarāpatha và
là kinh đô của Vua Mahākaṃsa và Andhakaveṇhuḍāsaputtā (1).
Đó cũng là nơi sanh trƣởng của hai thƣơng buôn Tapassu và
Bhalluka (2).
(1)
J. iv. 79; PvA. 111.        (2)
AA. i. 207.

Asitañjala.—Xem Amitañjala.

Asitābhū.—Phu nhơn của Hoàng tử Brahmadatta. Chuyện của bà đƣợc kể trong Asitābhū Jākata.

Asitābhū Jākata (No. 234).—Chuyện Nàng Asitābhū. Bồ Tát có lần sanh làm đạo sĩ khổ hạnh trên Hy mã lạp sơn. Lúc bấy giờ, vua ở Benares, vì ghen với con mình là Hoàng tử Brahmadatta, ra lệnh trục xuất hoàng tử và công chúa là Asitābhū. Cả hai lên Hy mã lạp sơn sống trong chòi lợp bằng lá cây. Một hôm, hoàng tử ra đi, theo một Candakinnarī và bỏ rơi công chúa. Asitābhū bèn đến gặp Bồ Tát, và phát huy đƣợc một số thần thông trƣớc khi trở lại lều. Thất vọng vì mối tình không đạt đƣợc, Brahmadatta trở về lều. Ông thấy vợ mình đang ngồi điềm nhiên trên không trung, ca hát hân hoan vì đƣợc giải thoát. Khi nàng ra đi, chàng sống một mình trong lều cho đến khi cha mất; bấy giờ chàng kế vị cha lên ngôi báu. Chuyện đƣợc kể liên quan đến một cô gái trẻ, con của nô lệ làm việc cho hai đại môn đệ. Nàng có chồng nhƣng bị chồng bỏ bê; nàng bèn đến gặp hai đại môn đệ nói trên. Nàng đƣợc dạy cho tu học và đắc quả Dự lƣu; về sau nàng đắc quả Alahán. Nàng là Asitābhū trong kiếp trƣớc (1). Chuyện đƣợc kể trong Chú giải Vibhaṅga (2) liên quan đến Vua Benares; nhà vua đi cùng hoàng hậu vô rừng để ăn thịt nƣớng, ông bèn si mê con thích đề huờn nhơn cái (kinnarī) và phế bỏ hoàng hậu. Lúc trở về, ông thấy hoàng hậu bay bổng ra đi nhờ công phu luyện thần thông. Một tiên nữ trên cây bèn ngâm câu kệ, kể ví dụ của Asitābhū. (1) J. ii. 229 ff.             (2) p. 470.

Asipattavana.—Ngục Rừng Lá Gƣơm. Một trong những hình
phạt của địa ngục. Nhìn từ xa, vƣờn có vẻ nhƣ vƣờn xoài, nhƣng khi
ngục chúng vô vƣờn hái trái, lá cây bén nhƣ gƣơm rơi xuống cắt đứt
chơn họ (1).
(1)
Sn. v. 673; SnA., ii. 481.

Asibandhakaputta.—Thôn trƣởng (gāmaṇi). Lúc đến vƣờn xoài Pārileyyaka ở Nālandā yết kiến Phật, ông vấn đạo và những câu hỏi của ông đƣợc ghi trong Saṃyutta Nīkaya (1). Một trong những câu hỏi của ông liên quan đến tập tục của ngƣời Bàlamôn Pacchābhūmaka (Bàlamôn ở trên dải đất miền Tây; có thể ông thuộc vùng này). Đó là họ nhắc ngƣời chết lên không trung, đƣa ra

ngoài và gọi hồn để ngƣời này sớm lên thiên đàng. Dĩ nhiên, với tƣ cách là một Alahán, vân vân., Phật có thể làm cho cả thế gian lên thiên đàng nếu Ngài muốn. Phật trả lời Ngài không thể và, bằng nhiều ẩn dụ, giảng rằng chỉ có nghiệp mới có thể dẫn dắt con ngƣời đến chỗ tái sanh. Một lần khác, để trả lời, Phật nói với ông rằng Phật giảng giải pháp một cách viên mãn cho một số chớ không phải cho tất cả các môn đệ; cũng nhƣ ngƣời nông dân cấy lúa trong thữa ruộng hạng nhứt trƣớc rồi mới tới ruộng hạng nhì, ruộng hạng ba. Asibandhakaputta thƣa rằng, theo Đạo sƣ Nigaṇṭha Nātaputta (2) , con ngƣời thƣờng sống thế nào thì vận mạng của họ sẽ nhƣ thế ấy. Phật chỉ sự phi lý của quan niệm này và nói rằng tất cả các Nhƣ lai đều có đặt giới luật rõ ràng để hƣớng dẫn môn đệ đắc quả. Kinh sách có ghi rằng một lần nọ, khi Nālandā bị nạn đói hoành hành, Asibandhaka đến viếng Đạo sƣ Nigaṇṭha Nātaputta và đƣợc ông giao cho trọng trách đi đối thoại với Phật nhằm mục đích hạ Ngài. Thoạt tiên Asibandhaka rất do dự, nhƣng sau đó đƣợc thầy đề xuất cho một câu mẹo để hỏi Phật, ông thuận lên đƣờng. Có phải thật rằng Phật ca tụng từ bi với ngƣời trong cùng bộ tộc? Tại sao, rồi Phật có đi khất thực trong thôn xóm bị đói kém chăng? Phật trả lời rằng có tám cách làm hại ngƣời trong cùng bộ tộc, và khất thực không phải là một trong tám cách đó. Cảm phục, Asibandhakaputta quy y Phật. Câu chuyện giữa Phật và Asibandhakaputta nói về sự tái sanh do nghiệp lực đƣợc kể trong Nettippakaraṇa (4). (1) iv. 312 ff.      (2) Ông đƣợc mô tả nhƣ một Nigaṇtha-sāvaka (S. iv. 317).              (3) Ibid., 332 ff.       (4) pp. 45-47.

Asilakkhaṇa Jākata (N0. 126).—Chuyện Tƣớng Của Kiếm. Trong Benares có một Bàlamôn có thể đoán sự may mắn của gƣơm đao bằng cách ngửi. Một hôm, trong lúc ngửi ông lỡ hắt hơi khiến lƣỡi gƣơm cắt đứt chót mũi ông. Vua ban cho ông chót mũi giã mà không ai có thể phân biệt thiệt hƣ. Vua có một công nƣơng và một cháu nuôi sống chung nhau; đến tuổi trƣởng thành hai ngƣời yêu nhau tha thiết. Họ muốn cƣới nhau, nhƣng vua không tán thành và chia rẽ đôi trẻ. Công tử bèn hối lộ một mụ già để đƣợc toại nguyện. Mụ già trình vua rằng công nƣơng bị tà nhập và muốn cứu nàng chỉ có cách nhờ quân sĩ hộ tống

nàng vô nghĩa địa, đặt nàng lên chiếc giƣờng mà dƣới đó có một xác chết, rồi tắm nàng để trừ tà. Xác chết dƣới giƣờng không ai khác hơn là công tử; chàng đƣợc trao cho một ít tiêu để có thể làm mình hắc hơi đúng lúc. Quân sĩ đƣợc cho biết nếu phép trừ tà linh nghiệm, xác chết sẽ hắt hơi rồi ngồi dậy và đem chết chóc cho ai mà xác đụng phải. Lúc nghe xác hắt hơi, tất cả quân sĩ bỏ chạy tán loạn. Âm mƣu thành công. Đôi uyên ƣơng cƣới nhau và đƣợc vua tha thứ. Về sau, họ lên ngôi trị vì thiên hạ. Một hôm, Bàlamôn thử gƣơm vô tình đứng ngoài nắng bị nắng nóng làm chảy chót mũi giã. Ông ôm đầu hỗ thẹn. ―Không sao đâu,‖ quân vƣơng vừa cƣời vừa nói, ―hắt hơi không tốt cho một số ngƣời nhƣng tốt cho một số khác. Hắc hơi làm ông rơi mũi giã, nhƣng đem lại cho trẫm ngai vàng và hoàng hậu.‖ Chuyện đƣợc kể liên quan đến một Bàlamôn sống trong vƣơng quốc Kosala; ông thử gƣơm bằng cách ngửi. Ông chỉ nói tốt cho các gƣơm đao mà chủ có hối lộ cho ông. Một hôm ông ngửi phải chiếc gƣơm có rắc tiêu của ông chủ bất mãn, khiến ông hắc hơi và bị gƣơm xẻ đôi chiếc mũi. Tỳkheo có lần nói chuyện của ông ngay lúc Phật đến; Phật kể chuyện xƣa cho tỳkheo nghe. Hai Bàlamôn nói trong hai câu chuyện chỉ là một ngƣời trong hai kiếp khác nhau (1). (1) J. i. 455-8.

Asisūkarika Sutta.—Ghi lại chuyện của Tôn giả Mụckiềnliên
thấy một ngƣời với lông bằng đao kiếm trên đƣờng ông đi từ núi
Gijjhakūṭa đến Rājagaha với Lakkhaṇa. các đao kiếm ấy tiếp tục
dựng đứng và chực chờ rơi xuống đâm ông. Ông kêu những tiếng
kêu đau đớn (1).
(1)
S. ii. 257.

Asīti Nipāta.--Phẩm thứ 21 của Jātakaṭṭhakathā (1). (1) J. v. 333-257.

1. Asubha Sutta.—Kinh Bất Tịnh. Có bốn con đƣờng tiến bộ đối với một tỳkheo sống quán chiếu sự không hấp dẫn của thân, sự kinh tởm của thực phẩm, vân vân. Sự giải thoát của ông dầu nhƣ thế nào

cũng bị trì trệ, nếu năm căn ông (tín, lực, vân vân.) không trong sáng . (1)

(1) A. ii. 150 ff.

2. Asubha Sutta.—Kinh Bất Tịnh. Tu tập tƣởng bất tịnh đƣa đến
lợi lạc lớn (1).
(1)
S. v. 132.

Asubhakammika Tissa Thera.—Đƣợc dẫn chứng trong Chú giải
Majjhima (1) nhƣ một ví dụ của tỳkheo không còn tham dục vì ông
nghĩ nhiều về ô trƣợc và chỉ kết thân với bạn lành. Ông là bậc
Alahán.
(1)
MA. i. 228; J. iii. 534; MṬ. 401.

Asura.—Atula. Trong Kinh điển Pāli, Atula đƣợc xếp là thần linh cấp thấp, cùng hạng với Thíchđềhuờn nhơn (supaṇṇa), Cànthátbà (gandhabba), Dạxoa (yakkha) (1), Calâula (garula), và Xà vƣơng (nāga) (2). Atula là một trong bốn khổ cảnh của ngƣời tái sanh; ba cảnh kia là địa ngục, súc sanh và ngạ quỷ (3). Trận chiến giữa chƣ Thiên và atula đƣợc kể nhiều, cả trong các kinh tạng cổ, và đƣợc mô tả tƣơng tợ trong nhiều đoạn (4). Vua Atula thƣờng đƣợc gọi là Asurinda (5); nhiều Atula đƣợc ghi công là ngƣời chỉ đạo mà Vepacitti (6) và Rāhu (7) là hai ví dụ điển hình. Cũng có thể kể thêm: Pahārāda (8) (v.l. Mahābhadda), Sambara (9), Verocana (10), Bali (11), Sucitti (12), và Namucī (13). Atula sống trong đại dƣơng sau khi bị Vajira-hattha (Indra) (14) chinh phục, và đƣợc xem nhƣ anh em của Vāsava. Họ có uy lực kỳ lạ và một thời rất huy hoàng. Họ có mặt trong lần thuyết pháp kinh Mahā Samaya Sutta (15). Phật Âm (16) nói rằng họ là hậu duệ của Atula đồng trinh Sujātā. Có nhiều bậc Atula. Tam Tạng có nêu hai bậc là Kālakañjaka và Dānaveghasa; Dānaveghasa là Atula có mang cung tên trên tay (17), còn Kālakañjaka có hình dáng đáng sợ (18) và đƣợc xem nhƣ Atula thuộc bậc thấp nhứt (19). Có một lúc Atula an trú trên Tāvatiṃsa chung với chƣ Thiên. Khi Magha Māṇavaka sanh làm Thiên chủ Sakka, ông không chịu chia vƣơng quốc với ngƣời khác nên chuốc rƣợu cho các Atula say

để đem thảy họ xuống hố dƣới Sineru. Họ rơi xuống chỗ thấp nhứt
của Sineru đƣợc gọi là Asurabhanava, rộng cỡ Tāvatiṃsa. Dƣới đó
có cây Cittapātalī; lúc cây này trổ bông, các Atula biết mình không
còn ở trên cõi chƣ Thiên nữa. Để chiếm lại vƣơng quốc, họ leo lên
Sineru nhƣ ―kiến leo cột.‖ Đƣợc cấp báo, Sakka ra đại dƣơng nghinh
chiến, nhƣng thất bại và kịp tẩu thoát bằng xe Vejayantapāsāda của
ông. Sợ xe mình cán chết Calâula, ông phải quay đầu lại. Atula
tƣởng lầm rằng Thiên chủ trở lại vì đƣợc tăng viện, bèn bỏ chạy về
Asurabhavana. Thiên chủ Sakka chiếm lại thành; trong giây phút
chiến thắng đó xe Vejayantapāsāda hiện từ đất lên. Để ngăn sự trở
lại của Atula, Thiên chủ giao việc canh phòng cho Naga, Garula,
Kumbhanda, Yakkha, và Tứ đại thiên vƣơng. Mọi nơi đều có hình
tƣợng Indra cầm lôi sấm trên tay (20).
Atula thỉnh thoảng còn đƣợc gọi là Pubbadevā (21) và có
vƣơng quốc rộng khỏang 10.000 lý (22).
Vào thời Phật Âm, danh tánh vang lừng lúc trƣớc của Atula
(tƣơng dƣơng với Ahura) không còn nữa. Sự giải thích của ông về
cái danh này rất lý thú. Lúc Thiên chủ Sakka sanh ra cùng đồng hành
của mình trong thế giới Atula (về sau thành Tāvatiṃsa), Atula có chế
ra một loại thức uống gọi là gaṇḍapāna. Thiên chủ khuyên đồng
hành của ông đừng dùng, trong lúc các Atula cứ dùng nên bị say và
bị gieo xuống hố dƣới Sineru. Rơi đƣợc nữa đƣờng, họ tỉnh say và
nguyện sẽ không bao giờ dùng các chất say (surā) nữa; do đó họ
mang tên Asura.
Chú giải Aṅguttara (24) định nghĩa Asura là bībhaccha, tức
ghê tởm, đồi bại. Họ có cái trống tên Āḷambara (q. v.) làm bằng
càng cua. Họ bỏ trống lại trong trận chiến với Thiên chủ, và Thiên
chủ lấy dùng từ lúc bấy giờ. (25).
(1)
DA. i. 51.            (2)
Mil. 117.                  (3)
E.g., It. 93; J. vi.
595; J. v. 186; Pv. iv. 11.                       (4)
E.g., D. ii. 285; S. i. 222;
iv. 201 ff.; v. 447; M. i. 253; A. iv. 432; xem thêm S. i. 216 ff.
(5)
Sakka còn đƣợc gọi là Asurinda và Asurādhipa; xem
E.g., J. i. 66 (Asurindena paviṭṭhadevanaram viya) và J. v. 245, trong
ấy đƣợc biết từ lúc chinh phục xong Atula, ông đƣợc gọi là
Asurādhipa.                   (6)
E.g., S. i. 222; iv. 201 ff.; J. i. 205.
(7)
A. ii. 17, 53; iii. 243.            (8)
A. iv. 197, 200.
(9)
S. i. 227.                (10)
S. i. 225; có thể đó là một tên

khác của Rāhu (xem DA. ii. 689).                                (11)
D. ii. 259.
(12)
Ibid.             (13)
Ibid.          (14)
Đƣợc           gọi       là
Asurappamaddana ở những bài kinh khác (J. v. 139).                                  (15)

Xem DA. ii. 689.                           (16)
Đó không thể là Sujātā ái nữ của
Vepacitti mà Thiên chủ cƣới làm phu nhơn (J. i. 205-6). Xem thêm
Dānavā.                         (17)
Xem s. v.                  (18)
D. ii. 259.
(19)
D. iii. 7; xem thêm s. v. Kālañkajaka và Vepacitti.
(20)
J. i. 202-4; DhA. i. 272-80; cũng câu chuyện ấy với chút ít
chi tiết khác biệt đƣợc thấy trong SnA. 484-5. Chú giải này nói rằng
khi Thiên chủ sanh ra cùng với họ, ông đƣợc các Atula đón rƣớc rất
nồng hậu; xem chuyện chinh chiến của Atula trong Saṃyutta Nīkaya
I. 216 ff.                      (21)
SnA. 484.                  (22)
Ibid., 485; ở chỗ
khác trong cùng trang thấy ghi 100.000 lý.                                  (23)
SA. i.
260.                 (24)
ii. 526.                  (25)
J. ii. 344.

Asura Vagga.—Phẩm 10: Phẩm Asura, Chƣơng Bốn Pháp, Tăng
Chi Bộ Kinh. Gồm kinh nói về sự phân loại của bốn hạng ngƣời trên
thế gian, với ít nhiều chi tiết mô tả mỗi hạng (1).
(1)
A. ii. 91-101.

Asura Sutta.—Đoạn 1: Các Atula. Bốn hạng ngƣời trên thế gian:
Atula (a) với quyến thuộc Atula, (b) với quyến thuộc chƣ Thiên; chƣ
Thiên (a) với quyến thuộc chƣ thiên, (b) với quyến thuộc Atula.
Trong hạng thứ nhứt là hạng ác giới theo ác pháp, vân vân. (1).
(1)
A. ii. 91.

Asurinda (Asurindaka) Sutta.--Kể lại buổi gặp gỡ của
Asurinda Bhāradvāja với Phật ở Veluvana. Lúc Asurinda nghe nói
có một Bàlamôn thuộc dòng họ Bhāradvāja đã xuất gia với Thế
Tôn, ông phẫn nộ, đến gặp Phật và xỉ vả Ngài. Phật im lặng,
Asurinda tƣởng Ngài đã chịu thua. Nhƣng sau đó Ngài nói rằng tệ
nhứt trong hai ngƣời là ngƣời xỉ vả lại khi bị xỉ vả; ngƣời không xỉ vả
thắng cuộc những hai lần: ngƣời tìm lợi ích cho mình và cho ngƣời
(1)
.
(1)
S.i. 163 f.; SA. i. 178.

Asurindaka Bhāradvāja.—Một trong số các ông có tên
Bhāradvāja. Cuộc gặp gỡ của ông với Phật đƣợc mô tả trên, trong
kinh Asurinda Sutta. Ông là ngƣời thứ ba trong số ba anh em
Bhāradvāja; cả ba đều quy y Phật (1). Theo Bà Rhys Davids (2), ―Tên
(quỷ chúa—demon-chief) nghe rất ngoại giáo đối với ngƣời
Bàlamôn‖ và ―trả lời của Phật gợi sự liên tƣởng đến Thiên chủ
Sakka quá rõ ràng (trong Saṃyutta, i. 221) khiến ngƣời ta có thể tin
đó là một huyền thoại bị chẻ đôi hay chuyển đổi.‖
(1)
MA. ii. 80.               (2)
KS. i 203. n. 2.

Asela.—Con của Muṭasiva, và là em của Devānaṃpiyatissa.
Khi hai Damiḷa Sena và Guttaka đánh thắng Sūratissa và tiếm ngôi,
Asela đánh bại họ và lên ngôi ở Anarādhapura trong 10 năm (155-
145 B.C.) (1) trƣớc khi bị Eḷāra hạ.
Asela là một trong gia đình chín anh em, tám anh em kia là
Abhaya, Devānaṃpiyatissa, Uttiya, Mahāsiva, Mahānāga,
Mattābhaya, Sūratissa, và Kīra (3).
Ông có xây một tháp trong Asokamālaka (4).
(1)
Mhv. xxi. 11; Cv. lxxxii. 20; Epy. Zeyl. iii. Introd., p. 5, n. 1.
(2)
Mhv. xxi. 13.      (3)
MṬ. 303.               (4)

Ibid., 253.

1. Asoka.—A Dục Vƣơng. Đại đế của vƣơng quốc Magadha. Ông là con của Bindusāra. Bindusāra có 16 bà vợ và 101 ngƣời con. Biên niên sử Pāli (Dīpavaṃsa và Mahāvaṃsa) (1) chỉ nói đến ba ngƣời con là Sumana (Susīma theo truyền thuyết của phƣơng Bắc), Asoka, và Tissa (em ruột út của Asoka). Mahāvaṃsa Ṭīkā (2) có ghi tên của mẹ các ông là Dhammā và gọi bà là Aggamahesī (Chánh hậu của Vua Bindusāra); bà thuộc tộc Moriyavaṃsa. Giáo thọ của gia đình Dhammā là Janasāna, một đạo sĩ ngoài Phật giáo (3). Asoka đƣợc cử làm Thống đốc Avanti (mà thủ phủ là Ujjeni) từ khi còn rất trẻ (4). Lúc Vua Bindusāra lâm bịnh nặng, Asoka rời Ujjeni về Pāṭaliputta, nắm quyền cai quản thủ đô và lên ngôi hoàng đế. Theo Mahāvaṃsa (5), ông đã giết hết các anh em, trừ Tissa, để thực hiện mộng đoạt ngôi cửu ngũ, và do đó ông có tên Caṇḍāsoka (caṇḍa: tàn bạo) (6). Thật khó quyết đoán sự thật của câu chuyện này. Thạch sắc chỉ (Rock Edicts) của Asoka ghi rằng ông có

rất nhiều anh chị em và quyến thuộc sống trong thời sắc chỉ đƣợc ban ra tại Pāṭaliputta cũng nhƣ ở những đô thị khác (7). Riêng em út ông là Tissa đƣợc ông cử làm phó vƣơng (uparāja) (8), nhƣng Tissa (q. v.) chọn xuất gia và về sau đắc quả Alahán. Chú giải Theragāthā (9) còn đề cập đến một ngƣời em nữa,Vītāsoka, cũng đắc quả Alahán. Asoka có 16 bà vợ. Ngƣời vợ thứ nhứt của ông là con gái của thƣơng gia Vedisagiri mà ông gặp trong lần đến nhà thƣơng gia trên đƣờng đi Ujjeni (10). Bà nhủ danh Devī, còn đƣợc gọi là Vedisa- Mahādevī. Bà xuất thân từ một gia đình Sakiya di cƣ sang Vedisa để trốn Viḍūḍabha (11). Bà sanh hai con, một trai tên Mahinda và một gái tên Saṅghamittā; Saṅghamittā về sau là vợ của Aggibrahmā và mẹ của Sumana. Bà Devī không có theo Asoka về Pāṭaliputta, vì Hoàng hậu của Vua Asoka ở đó là Asandhamittā (12). Asandhamittā mất năm thứ 30 của triều đại Asoka; bốn năm sau, Vua Asoka sắc phong Tissarakkhā làm Hoàng hậu (13). Theo Mahāvaṃsa (14), Asoka lên ngôi 218 năm sau khi Phật nhập diệt nhƣng bốn năm sau mới đăng quang. Biên niên sử (15) có ghi nhiều truyền thuyết về uy lực phi thƣờng của ông. Lệnh của ông lan lên không trung và xuống đất những một do tuần. Ông đƣợc chƣ Thiên cung cấp nƣớc từ hồ Anotatta và đủ thứ vật dụng sang quý mỗi ngày. Dạxoa, Xà vƣơng, cả chuột và cu rừng cũng lo chăm sóc ông, và nhiều thú vật khác đến hy sanh trong bếp hoàng cung để cung cấp thức ăn cho ông. Thoạt tiên Asoka giữ lệ cúng dƣờng của vua cha đặt ra, nhƣng không bao lâu sau ông thất vọng nơi ngƣời đƣợc cúng dƣờng và chuyển sang tìm bậc thánh giả (holy men). Bấy giờ, qua cử sổ hoàng cung, ông thấy cháu ông là Sadi Nigrodha đang đi khất thực. Sẵn tình thâm giao từ kiếp trƣớc (16), ông có thiện cảm với Nigrodha ngay và cho mời sadi vô cung. Nigrodha thuyết cho ông nghe kinh Appamādavagga; ông rất hoan hỷ. Sau đó, ông ngƣng cúng dƣờng các hệ phái khác và chỉ cúng dƣờng Nigrodha và tỳkheo của Tăng Đoàn. Lợi tức của ông, theo Samanthapāsādikā (i. 52), lên đến 500.000 đồng mỗi ngày. Ông dùng tiền của này để làm việc thiện— cúng dƣờng Nigrodha 100.000 để ông tùy tiện sử dụng, một số tƣơng đƣơng để cúng dƣờng dầu thơm và bông lên các đền thờ, 100.000 để hoằng pháp, 100.000 để lo cho an sanh của Tăng Đoàn, và số còn lại giúp đở thuốc men cho ngƣời bệnh. Đối với Nigrodha, ngoài lễ vật

thƣờng nhựt, ông dâng y ba lần mỗi ngày bằng cách đặt y trên lƣng voi đƣợc trang sức với nhiều vòng hoa đẹp. Sadi Nigrodha chia y cho các tỳkheo đồng viện (17). Đƣợc Moggaliputta-Tissa cho biết có 84 ngàn Pháp môn, Đại đế Asoka cho xây 84 ngàn tịnh xá trong nhiều kinh thành và một Asokārāma tại Pāṭaliputta. Với sự trợ lực của Xà vƣơng Māhakāla, ông cho đúc tôn tƣợng Đức Phật to nhƣ ngƣời thật và luôn luôn cúng kính rất nhiều lễ vật. Vào năm thứ sáu của triều đại ông, Asoka cho hai con là Mahinda, 20, và Saṅghamittā, 18, thọ giới với hai Đại sƣ Moggaliputta-Tissa và Dhammapālā (18). Công đức này đƣa ông từ paccadāyaka lên sāsanadāyādin. Nhằm mục đích thanh lọc hàng ngũ tỳkheo và loại trừ chủ thuyết ngọai đạo, Asoka bảo trợ Kết tập lần thứ ba và nhờ Moggaliputta-Tissa chủ trì. Nghe nói khi biết các tỳkheo sùng đạo không chịu thọ bát quan trai giới chung với tỳkheo mà họ cho là không xứng đáng, Asoka phái quan đại thần đến để giải hòa. Nhƣng quan viên này hiểu lầm lệnh của ông và cho chém đầu nhiều tỳkheo chơn chính khiến bào đệ Tissa (lúc bấy giờ đã xuất gia) phải can thiệp (19). Vào năm thứ 17 của triều đại ông, sau khi Kết tập viên mãn, Asoka phái nhiều trƣởng lão đi hoằng pháp nhiều nơi: Majjhantika đi Kasmīra và Gandhāra; Mahādeva đi Mahisamaṇḍala; Rakkhita đi Vanavāsa; Yona Dhammarakkhita đi Aparantaka; Mahārakkhita đi Yona; Majjhima đi Himālaya; Soṇa và Uttara đi Suvaṇṇabhūmi; Mahinda cùng Iṭṭhiya, Uttiya, Sambala và Bhaddasāla đi Lankā (21). Năm sau, ông gởi Saṅghamittā và nhánh Bồ đề chiết từ cội chánh ở Boddhagayā đi Tích Lan theo lời thỉnh nguyện của Vua Tích Lan Devanaṃpiyatissa (22). Trƣớc đó, ông đã gởi cháu ngoại mình là Sumana đến Tích Lan để an vị một ít xá lợi Phật và chiếc bình bát của Phật trong các bảo tháp (23). Đại đế Asoka trị vì 37 năm (24). Vào cuối đời, ông đƣợc tôn danh là Dhammāsoka vì công đức thánh thiện của ông (25). Dīpavaṃsa còn gọi ông là Piyadassī (26). Biên niên sử ghi rằng Asoka và Devanaṃpiya Tissa của Tích Lan là hai bạn tâm giao--dầu chƣa lần nào gặp mặt—ngay trƣớc khi Mahinda đi sứ qua Tích Lan. Tissa từng gởi tặng ông nhiều báu vật

và ông cũng đã hồi đáp tình bằng hữu ấy một cách rất xứng đáng. Ông gởi đến Tích Lan một phái bộ gồm toàn đại thần do ông kén chọn cùng phẩm vật thƣợng hạng mà Tissa có thể dùng đủ cho một lần đăng quang thứ hai. Ông còn gởi theo một thông điệp đặc biệt nhƣ sau: ―Quả nhơn đã quy y Phật, Pháp và Tăng, và tuyên bố rằng quả nhơn là tín đồ của đạo Phật. Hởi bậc thức giả, hảy cầu tìm chuyển hóa tâm mình, quy y Tam Bảo.‖ (27). Milindapañha (28) có nói đến chuyện Asoka gặp kỳ nữ Bindumatī ở Pāṭaliputta, ngƣời đã biến nƣớc sông Hằng chảy ngƣợc dòng để trình diễn uy lực của lời Nguyện cầu Chơn thật (Act of Truth). Theo Petavatthu Aṭṭhakathā (29), có vì vua ở Suraṭṭha, danh xƣng Piṅgala, thƣờng đến viếng Asoka để cố vấn ông. Có thể đó là một bạn thân hay quan phụ đạo của ông. Asoka đƣợc gọi là dīpacakkavatti chớ không phài là padesarājā (tiểu vƣơng) nhƣ Bimbisāra và Pasenadi (30). (1) Các nguồn tài lệu chính nói về Asoka gồm có: Dīpavaṃsa (chƣơng i., v., vi., vii., xi., vân vân.), Mahāvaṃsa (v., xi., xx., vân vân. ), Samantapāsādikā (pp. 35 ff.).                     Vài nguồn khác là Divyāvadāna passim và Avadānaśataka ii. 200 ff. Về tham luận chi tiết của các nguồn và nội dung, xem La Légende de l’Empereur Asoka của Prszlyski.                      (2) p. 125; Mbv. 98. Theo kinh điển của phƣơng Bắc (E.g., Asokāvadānamālā) bà đƣợc gọi tên Subhadrāngī, con gái của một Bàlamôn ở Campā.                                 (3)

Sự việc ấy giải thích lý do Asoka bảo trợ các đạo sĩ ngoại đạo vào lúc
ban đầu.                       (4)
Divy. nói rằng ông ở Takkasilā với bộ chỉ
huy ở Uttarāpatha, tại đó ông thay thế Susīma và dập tắt một cuộc
nổi loạn.                      (5)
v. 20; Mbv. 98.                    (6)
Mhv. v.
198.                (7)
Xem Mookherji, Asoka, pp. 3-6.                        (8)
.
Mhv. v. 33.                    (9)
i. 295 f. Tài liệu phƣơng Bắc có nhiều sai
biệt khi nói đến anh em của ông. Xem Mookherji, p. 6.                         (10)

Mhv. xiii. 8 ff.               (11)
Mbv., pp. 98, 116.               (12)
Mhv. v.
85.                 (13)
Ibid., xx. 1-3. Bia trên trụ Allahabad ghi tên một
hoàng hậu khác, Kāruvākī, mẹ của Tivara. Divy. (chƣơng xxvii)
ghi tên Padmāvati, mẹ của Kunāla. Ngoài các con nói trên còn có
Jalauka, Cārumati (Mookherji, p. 9).                        (14)
v. 21, 22.
(15)
Ibid., 22 ff.               (16)
Asoka, Devanaṃpiyatissa và
Nigrodha là ba anh em đi buôn mật và có lần cúng dƣờng mật lên

một Phật độc giác. Assandhamittā là thiếu nữ chỉ đƣờng cho Phật
độc giác đến hàng mật. Chuyện đƣợc kể trong Mhv. v. 49 ff.
(17)
MA. ii. 931.             (18)
Ibid., v. 197, 209.                   (19)

Ibid., vs. 240 ff.            (20)
Ibid., 280; trong kinh điển của Bắc
phƣơng tên của Moggaliputtai-Tissa là Upagupta. Chính vì lần Kết
tập đó mà Kathāvatthu (q. v.) đƣợc soạn thảo.                          (21)
Ibid., xii.
1-8. Về chi tiết của công tác và tên của nơi đến, xem nơi mỗi tên;
danh sách tên này còn đƣợc thấy trong Samantapāsādikā, nơi có
thêm nhiều chi tiết hữu ích. Xem Mookherji, pp. 33 ff để biết thêm
về các vị này.                (22)
Mhv. xx. 1.               (23)
Ibid., xvii. 10 ff.
(24)
Ibid., xx. 6.             (25)
Ibid., v. 189.             (26)

E.g., vi. 1, 5, 25. Vƣơng hiệu Devānampiya mà Asoka dùng trong
các bia cũng đƣợc ngƣời cùng thời với ông là Tissa dùng ở Tích Lan,
và cháu nội của ông là Dasaratha dùng để khắc bia trong Hang của
Đồi Nāgarjunī.           Còn đƣợc dùng bởi nhiều vua Tích Lan:
Vaṅkanāsika Tissa, Gajabāhukagāmini và Mahallaka-Nāga (Ep.
Zeyl. i. 60. f).              (27)
Mhv. xi. 18-36.                     (28)
p. 121.
(29)
244 ff.                   (30)
Sp. ii. 309.

2. Asoka.—Xem Kālāsoka.

3. Asoka.—Xem Vītāsoka.

4. Asoka.—Bàlamôn vào thời Phật Kassapa. Ông cúng dƣờng
tám bữa ăn mỗi ngày lên tỳkheo và giao trọng trách phân phối cho bà
Bīraṇī (q. v.) (1).
(1)
Mhv. xxvii. 11.

5. Asoka.—Thị giả của Phật Vipassī (1). Có lần ông bị bệnh và
đƣợc chữa trị bởi y sƣ Trƣởng lão Tickicchaka (Tekicchakānī) (2).
(1)
J. i. 41; Bu. xx. 28.     (2)
Ap. i. 190; ThagA. i. 442.

6. Asoka.—Đại môn đệ chánh của Phật vị lai Metteyya (1). Theo
Mahāvaṃsa (2) ông phải là hậu thân của Duṭṭhagāmaṇī.
(1)
Anāgatavaṃsa. v. 97.             (2)
xxxii. 81.

7. Asoka.—Tỳkheo ở Ñātikā. Có lần Đức Phật đến Ñātikā và an
trú tại Giñjakāvasatha, Tôn giả Ānanda trình rằng Asoka đã qua đời
và hỏi Phật chớ ông về đâu? Phật nói rằng Asoka là Alahán, ông
chứng Nípbàn (1).
(1)
S. i. 358.

8. Asoka.-- Xem Anoma [7].

9. Asoka.--Ngọn núi gần Hy mã lạp sơn. Vào thời Phật
Sumedha, Vissakamma có xây cốc ẩn cƣ trên đó (1).
(1)
Ap. ii. 342.

Asokapūjaka Thera.—Alahán. Vào 94 kiếp trƣớc, ông là quan
giữ ngự uyển ở Tivarā có cúng dƣờng Phật Paduma bông asoka.
Vào 70 kiếp trƣớc ông tái sanh làm vua 16 lần dƣới vƣơng hiệu
Aruṇañjaha (1).
(1)
Ap. i. 199.

Asokamālaka.—Một điểm trong vƣờn Mahāsāgara nằm về phía
Bắc của Nāgamālaka, nơi mà Phật Kassapa thuyết cho dân chúng
lúc Ngài viếng Tích Lan. Có 4.000 thính chúng chuyển đạo (1). Về
sau, Vua Asela xây đền thờ tại đó (2).
(1)
Mhv. xv. 153 ff.         (2)
MṬ. 253.

Asokamālā.—Phu nhơn của Hoàng tử Sāli. Bà là một nữ nhơn hạ tiện (caṇḍāla) nhƣng rất đẹp, đẹp đến nỗi hoàng tử phải từ quyền nối ngôi để cƣới bà (1). Trong kiếp trƣớc hai ngƣời từng là vợ chồng có tên Nagā và Tissa, và từng sống ở Muṇḍagaṅgā, Tích Lan. Một hôm, ông chồng nhận con heo của gả thợ săn trả công cho ông đã rèn đồ cho gả. Trong lúc làm heo, ông cầu mong có tám tỳkheo thánh giả đến nhà ông khất thực. Bà vợ cũng mong nhƣ vậy. Họ trang hoàng nhà cửa, dọn sẵn tám ghế, rắc cát trên đƣờng làng, và chờ khách.     Đoán đƣợc ƣớc vọng của chủ nhơn, Trƣởng lão Dhammadinna cùng bảy đồng liêu đến từ Piyaṅgudīpa. Sau khi trai thực xong, các ông cám ơn rồi ra về. Về sau, ông chồng đƣợc tái sanh làm Sāli, con của Duṭṭhagāmaṇi, nhƣng bà vợ lại bị sanh làm

ngƣời hạ tiện vì oan khiên của kiếp trƣớc. Bà làm con gái út trong số
bảy ngƣời con của một ông thợ mộc. Một hôm bị mẹ mắng vì cẩu
thả, bà tức giận và mắng lại mẹ; do đó bà bị đọa làm con của gia đình
hạ tiện (2).
(1)
Mhv. xxiii. 2-4.          (2)
MṬ. 606 f.

1. Asokā.—Tỳkheo ni ở Ñātikā. Khi Ānanda trình rằng bà đã
chết trong Giñjakāvasatha ở Ñātikā và hỏi Đức Phật chớ bà sanh về
đâu? Phật trả lời rằng bà tái sanh ngay về Suddhāvāsā, không còn
phải trở lui cõi đời này nữa (1).
(1)
S. v. 358.

2. Asokā.—Một trong hai nữ Đại đệ tử của Phật Maṅgala (1). (1) Bu. iv. 24; J. i. 34.

Asokārāma.—Tự viện ở Pāṭaliputta do Asoka xây dựng trong
ba năm. Tại đây, Tissa, bào đệ của Đại đế, thọ giới tỳkheo. Cũng tại
đây, các tỳkheo không chịu làm lễ thọ bát quan trai trong bảy năm
qua bị triệu về bởi quan đại thần do Asoka biệt phái; viên quan này
xử trảm nhiều tỳkheo vì hiểu lầm chiếu chỉ của vua. Và cũng tại đây,
Moggaliputa Tissa chủ trì Đại hội Kết tập lần thứ ba (1).
Asoka thƣờng nuôi ăn tới 60 ngàn tỳkheo trong Asokārāma.
Trong ngày đặt viên đá xây Mahā Thūpa ở Anurādhapura,
có 60 ngàn tỳkheo từ Asokārāma đến dự dƣới sự hƣớng dẫn của
Mittiṇṇa (2).
Asokārāma cũng là nơi trú của Dhammarakkhita, thầy của
Nāgasena (3).
Tự viện đƣợc trông coi bởi Trƣởng lão Indagutta do vua
công cử (4).
Từ Tự viện Asokārāma này Mahinda lên đƣờng đi công tác
Tích Lan (5).
(1)
Mhv. v. 80, 163, 174, 236, 276.             (2)
Ibid., xxix. 36.
(3)
Mil. 16-18.        (4)
Sp. i. 48-9.           (5)

Ibid., 69.

Assa Sutta.—Một hôm, ngƣời giữ ngựa (assāroha) Assa ở Rājagaha đến hỏi Phật chớ có thật là mã sƣ sẽ đƣợc sanh cộng trú với chƣ Thiên tên là Sarañjita nếu công tác hăng say, tinh tấn? Phật giải thích rằng đó là tà kiến và hậu quả là sẽ sanh xuống địa ngục hay vào cõi súc sanh. Assa rất đổi kinh hoàng và sau đó tự quy y Phật (1). (1) S. iv. 310.

1. Assaka.—Vì vua đƣợc nêu danh trong Nimi Jākata, trong danh
sách các vị vua, nhƣ Dudīpa, Sāgara, Sela, vân vân., không thể tái
sanh về cõi cao hơn cõi ngạ quỷ (1).
(1)
J. vi. 99.

2. Assaka.—Vua trị vì Potali trong vƣơng quốc Kāsi. Ông rất yêu thƣơng Chánh hậu Ubbarī của ông. Lúc bà qua đời, ông rất nhớ nhung nên đặt quan tài bà dƣới long sàn, nằm lên trên, và chay tịnh bảy ngày. Lúc bấy giờ, Bồ Tát đang tu khổ hạnh trên Hy mã lạp sơn đến viếng Potali. Vua bèn ngự đến ngự uyển viếng Ngài, vì đƣợc tấu trình rằng Bồ Tát sẽ biến hóa cho ông thấy lại Ubbarī. Bồ Tát chỉ cho ông biết giờ đây Ubbarī sanh làm con trùn ăn phân trong ngự uyển bởi lúc trƣớc bà đã làm nhiều điều bất thiện vì quá tự hào về sắc đẹp của mình. Thấy vua hoài nghi, Bồ Tát biến bà nói và bà tuyên bố rằng bà đang lo cho con trùn phối ngẩu của bà hơn là Assaka phu quân của bà trong kiếp trƣớc. Assaka trở về cung, chôn xác bà, phong tân hoàng hậu, và sống chơn chánh (1). (1) J. ii. 155-8.

3. Assaka.—Vua của Potanagara trong vƣơng quốc Assaka,
ngay sau khi Phật diệt độ. Ông có hai bà hậu và là cha của Sujāta.
Ông di chúc vƣơng quốc lại cho con của bà hậu trẻ (1).
Xem Aruṇa [2].
(1)
VvA. 259-60.

4. Assaka.—Ma Thấp Na Ka. Assaka là một trong 16 Mahājanapada (xứ ngoài biên to) ghi trong Aṅguttara Nīkaya (1). Nhƣng danh sách trong kinh Janavasabha Sutta không thấy nói đến xứ này (2). Đƣợc biết dân Assaka lập nghiệp ở Godāvarī, và tự viện

kín của Bāvarī nằm trong xứ này, gần Aḷaka hay Muḷaka (quận quanh Paithan) (4). Xứ Assaka đƣợc kể với Avanti (5) giống nhƣ Aṅga với Magadha. Trong danh sách, vị trí của Assaka ở giữa Sūrasena và Avanti cho thấy rằng Assaka nằm ngay trên phía Tây Bắc của Avanti lúc danh sách đƣợc thành lập. Trong trƣờng hợp đó, có thể làng định cƣ Godāvarī trong Dakhiṇāpatha đƣợc lập sau. Assaka Jātaka (6) có đề cập đến một vì vua Assaka mà quốc độ nằm trong vƣơng quốc Kāsī. Theo chi tiết này, có nghĩa rằng thủ phủ của Assaka, Potana (7) hoặc Potali (8), không liên quan tới Godāvarī. Theo Culla Kāliṅga Jākata (9), có lần Vua Assaka (Aruṇa) chấp nhận thách thức của Vua Kāliṅga ở Dantapura và chiến thắng vẻ vang. Về sau, Assaka cƣới công chúa của Kāliṅga nên tình giao hảo giữa đôi bên trở nên rất thắm thiết. Hāthigumphā Inscription của Khāravela kể rằng Khāravela, không đếm xỉa đến Vua Sātakarṇī, gởi một đạo binh hùng mạnh chinh Tây (pachime disam); quân này đã gây kinh hoàng cho tỉnh lỵ (nagara) Assaka (hay Asika). Tác giả Law (10) nghĩ rằng Assaka trong Culla Kāliṅga Jātaka, Asikanagara trong Hāthigumphā Inscription và Assaka trong Sutta Nipāta đều là một và là một chỗ. Có thể đúng nếu Potana và Potali đƣợc xem nhƣ hai thị trấn khác nhau, thủ phủ của hai nhóm cƣ dân khác nhau có cùng một tên. Nhiều học giả Sanskrit có nói đến cả Aśmakā lẫn Aśvakā. Khó thể quyết đoán đó là hai tộc khác nhau hay hai tên khác nhau của một tộc. Trong Sūtrālaṅkāra, Asaṅga viết Aśmaga nhƣ một phần đất của vùng châu thổ sông Indus. Chi tiết này cho thấy Aśmaka tƣơng đƣơng với Assakenus của học giả Hy Lạp, nằm về phía Đông của Sarasvati, cách biển lối 25 dặm, trong thung lũng Swat. Pāṇini có đề cập đến dân Aśmaka (11). Theo Mārkaṇḍeya Purāṇa và Brhat Saṃhitā, Assaka nằm về phía Tây Bắc. Có ngƣời nghĩ rằng kinh đô Potana của Assaka chính là Paudanya của Mahābhārata (12).     Trong Chú giải Kauṭilya của Arthaśāsta, Bhaṭṭasvāmi xem Aśmaka là Mahārāṣṭra (13). Không bao lâu sau khi Phật diệt độ, có một vì vua Assaka trị vì Potali, và ông cùng hoàng tử Sūjata đƣợc Mahā Kaccānā quy y (14) .

Vào thời Vua Reṇu, vua Potana của Assaka là Brahmadatta
(15)
.
Vào thời Đức Phật vua Assaka đƣợc ghi là Andhakarājā.
Ông bán cho tịnh xá của Bāvarī cuộc đất với giá một ngàn (16).
(1)
A. i. 213; iv. 252, 256, 260.                     (2)
q. v.            (3)

Sn. v. 977.                    (4)
Law, Early Geography, 21.                   (5)
J.
v. 317.             (6)
Ibid., ii. 155.        (7)
E.g., D. ii. 235; J. iii. 3.
(8)
E.g., J. ii. 155.                 (9)
Ibid., iii. 3-5.
(10)
Op. cit., p. 21.                (11)
iv. 173.                   (12)
i.
77, 47.             (13)
Law, op. cit., 22.               (14)
VvA. 259-67.
(15)
D. ii. 236.           (16)
SnA. ii. 581.

Assaka Jātaka (No. 207).--Chuyện Vua Assaka [2]. Chuyện
đƣợc kể cho một tỳkheo bị xao lãng công phu vì nghĩ nhớ đến ngƣời
vợ cũ. Ông là hậu kiếp của Assaka (1).
(1)
J. ii. 158.

Assakaṇṇa.—Một trong những núi quanh Sineru (1). Assakaṇṇa
cao hơn Vinataka, và giữa hai núi có biển Sīdantara Samudda (2).
(1)
SnA. ii. 443; Sp. i. 119.        (2)
J. iv. 125.

Assagutta Thera.—Trƣởng lão tu ẩn cƣ trong Vattaniya. Tại đây Trƣởng lão nhận hƣớng dẫn Nāgasena do thầy của ông gởi đến để nhập hạ. Trƣởng lão có một bà đệ tử già rất sùng đạo từng theo chăm sóc ông trong 30 năm qua. Chính vì bà mà Trƣởng lão thuyết kinh, và khi nghe kinh xong, Nāgasena chứng Tuđàhƣờn (1). Sau khi ra hạ, Assagutta gởi Nāgasena đến Dhammarakkhita ở Pāṭaliputta (2). Chính Assagutta can thiệp với Thiên chủ Sakka để cho Mahāsena rời cõi Thiên sanh về cõi ngƣời làm Nāgasena (Na Tiên) để nhiếp phục Vua Milanda phục hồi đạo Phật. Là giáo trƣởng của Tăng Đoàn lúc bấy giờ, Trƣởng lão Assagutta triệu tập cuộc họp các vị Alahán trên đỉnh núi Yugandhara để thảo luận nguy cơ đến với Phật giáo (chƣ Tăng, đạo hữu vắng bóng trong các chùa chiền) vì Vua Milinda đã dùng uy lực của trí tuệ áp đảo Samôn, Bàlamôn, đạo sĩ trong cõi Jambudīpa (3). Trong các Chú giải ông đƣợc nêu lên nhƣ ví dụ của một ngƣời bạn

tốt (kaḷyānamitta), rất từ bi mà ai gần đều thâm nhập đƣợc hạnh lành
diệt bất thiện.
(1)
Bà cũng chứng quả Tuđàhuờn (Mil. 16).             (2)
Ibid.
(3)
Ibid., 6.           (4)
DA. iii. 779; AA. i. 28; VibhA.
272.

1. Assaji Thera.—Đạo sĩ thứ năm của Pañcavaggiya. Khi Phật chuyển Pháp luân ông là ngƣời sau cùng thấy đƣợc Sự Thật; Phật phải giảng thêm cho ông và Mahānāma hiểu trong lúc ba đạo sĩ kia đi khất thực (1). Ông chứng quả Alahán nhƣ bốn đồng liêu sau pháp hội thuyết kinh Anattalakkhaṇa Sutta (2). Ông là đạo sƣ chuyển hóa tâm đạo của Xálợiphất và Mụckiềnliên. Trên đƣờng lang thang tìm Chơn lý Vĩnh hằng (Eternal Truth), Xálợiphất thấy Tôn giả Assaji khất thực trong kinh thành Rājagaha, cảm khích thái độ của ông, bèn theo ông cho đến khi ông khất thực xong. Tìm dịp thuận lợi, Xálợiphất hỏi Tôn giả Assaji về đạo sƣ của ông và chủ thuyết mà ông theo tu tập. Thoạt tiên Tôn giả Assaji lƣỡng lự không muốn thuyết, vì nhƣ ông nói, ông chỉ là một tỳkheo trẻ trong Tăng Đoàn. Nhƣng Xálợiphất khẩn cầu ông nói những gì ông hiểu biết, và kệ mà Tôn giả Assaji nói trở thành bất hủ, vì đó là cốt lõi của lời Phật dạy: ―ye dhammā hetuppabhavā tesaṃ hetuṃ Tāthagato āha tesañ ca yo nirodho, evaṃvādī Mahāsamaṇo.” Xálợiphất hiểu ngay lời dạy và vội vã đem tin vui về cho Mụckiềnliên biết rằng ông đã tìm ra chơn lý (3). Xálợiphất rất cung kính Tôn giả Assaji, và đƣợc biết từ ngày gặp Tôn giả, ông luôn chấp tay hƣớng về nơi Tôn giả trú với lòng ngƣỡng mộ, và ông luôn quay đầu về hƣớng đó lúc nằm ngủ (4). Một hôm, trên đƣờng đi thâu phục môn đệ, Nigaṇṭha (tông đồ đạo Jain) Saccaka gặp Tôn giả Assaji đang khất thực trong Vesāli, bèn vấn ông về Phật pháp vì biết ông là đệ tử thù thắng của Phật (ñātaññatara-sāvaka). Tôn giả tóm tắt cho ông nghe Phật pháp ghi trong kinh Anattalakkhaṇa Sutta. Nghĩ rằng mình thừa sức phá kiến Phật , Saccaka đi cùng một số đông dân Licchavi đến vấn Phật. Phật thuyết kinh Cūla-Saccaka Nīkaya trong dịp này (5). Chú giải cho biết Tôn giả Assaji chọn phƣơng pháp này vì ông không muốn để cho Saccaka còn có cơ hội tranh cãi nữa.

Theo Saṃyutta Nīkaya (7), Phật có viếng Tôn giả Assaji khi
ông bị bệnh nặng ở Kassapārāma gần Rājagaha. Ông trình Phật
rằng ông không thể vô thiền vì khó thở và không tìm đƣợc sự cân
bằng thân tâm. Đức Phật khuyến khích và khuyên ông nên an trú
trong vô thƣờng và vô ngã.
(1)
Vin. i. 13. Ông chứng Sơ đạo vào ngày thứ tƣ của quý đó (AA.
i. 84).             (2)
Vin. i. 14; J. i. 82.               (3)
Vin. i. 39 ff.;
chuyện đƣợc kể trong DhA (i. 75 ff) với chút ít chi tiết sai biệt.
(4)
DhA. iv. 150-1.                    (5)
M. i. 227 ff.       (6)

MA. i. 452.                   (7) S. iii. 124 ff.

2. Assaji.—Một trong hai vị đạo trƣởng của nhóm Assaji-
Punabbasukā (q. v.), vị kia là Punabbasu. Ông là một trong số
Chabbaggiyā, các vị kia là Mettiya, Bhummajaka, Paṇḍuka và
Lohitaka (1).
(1)
J. ii. 387; MA. ii. 668.

Assaji Sutta.— Ghi lại câu chuyện Phật thăm Assaji kể trong
Assaji Thera [1] (1).
(1)
S. iii. 124-6.

Assaji-Punabbasukā.—Môn đệ của Assaji và Punabbasu. Họ sống tại Kīṭāgiri, giữa hai thành Sāvatthi và Āḷavi. Họ phạm nhiều tội lỗi vì hành ác pháp. Họ trồng bông, kết tràng, rồi gởi tới nữ nhơn con gái của gia đình gia giáo. Họ bắt nữ nhơn làm đầy tớ cho mình, nói lời dối trá với họ, và phá giới ăn ngoài thời, xức dầu thơm, xem ca hát, và đánh cuộc (1). Lối sống phóng túng ấy đƣợc dân chúng chuộng, khiến tỳkheo thánh thiện bị bỏ rơi. Nghe một tỳkheo từng sống trong khu vực họ kể lại những việc làm bất chánh ấy, Đức Phật họp Tăng Đoàn rồi gởi hai Tôn giả Xálợiphất và Mụckiềnliên đi cùng một số tỳkheo (đi cho đông sợ đám ngoan cố kia quá đam mê trở thành hung hăng) đến đó để thi hành Pabbājaniyakamma (Giới luật Tẩn xuất, Act of Banishment). Đại diện Tăng Đoàn đến Kīṭāgiri và ra lệnh tẩn xuất các Assaji- Punabbasukā. Thay vì thừa lệnh, những tỳkheo này lại mắng chửi chƣ Tăng đại diện, vu khống các vị thiếu vô tƣ, bỏ Kīṭāgiri và bỏ

luôn Tăng Đoàn. Khi đƣợc bạch trình, Đức Phật thâu hồi Pabbājaniyakamma (―vì không giúp ích đƣợc gì‖) (2). Chú giải Dhammapada nói rằng Assaji và Punabbasu thoạt tiên là đệ tử của Xálợiphất và Mụckiềnliên, và khi hai Aggasāvaka khiển trách hai ông và môn đệ của hai ông về giới hạnh bất xứng của họ, một số chuyển hóa còn số khác hoàn tục. Các Assaji-Punabbasuka hình nhƣ không thích Xálợiphất và Mụckiềnliên. Một lần nọ, họ đƣợc lệnh soạn chỗ nghỉ ngơi cho Phật, Xálợiphất, Mụckiềnliên và 500 tỳkheo tùy tùng đang trên đƣờng đến Sāvatthi, nhƣng họ trả lời chỉ lo cho Phật chớ không lo cho Xálợiphất và Mụckiềnliên vì ―họ là ngƣời có ái dục bất thiện và bị ảnh hƣởng bởi các ái dục đó.‖ (4). Nhƣng theo nhiều kinh điển khác, cả Đức Phật cũng bị các Assaji-Punabbasukā coi nhẹ. Khi nghe nói Phật chỉ trai thực một lần trong ngày và phƣơng cách này giúp Phật khỏe mạnh, họ bảo rằng họ ăn sáng, trƣa, tối và ngoại thời, và nhận thấy rất thoải mái nên không cần phải đổi lối sống. Tuy nhiên, sự thật là ngay khi Phật triệu tập họ, họ vẫn ngoan ngoãn đến và chú tâm nghe lời giáo hóa về sự tuân thủ hoàn tòan đạo sƣ mà mình đặt niềm tin. Và đƣợc biết, sau khi nghe Phật thuyết, họ ―vẫn có tâm hân hoan,‖ nhƣng không thấy có bằng chứng nói họ cải thiện. Trong các Chú giải (6), Assaji-Punabbasukā đƣợc kể nhƣ một ví dụ của những ngƣời không quan tâm trì giới mà họ đã thọ. Samantāpādāsilā (7) ghi rằng sở dĩ Assaji-Punabbasukā chọn Kīṭāgiri làm chốn sanh sống vì nơi này có đủ hai ngọn gió mùa, sản xuất ba vụ, và có chỗ cất nhà thuận lợi. Nhóm của họ lên đến 500 tỳkheo. (1) Họ phạm 18 giới (Sp. iii. 625).              (2) Vin. ii. 9-13, 14, 15.                  (3) ii. 109.          (4) Vin. ii. 171.           (5)

Kīṭāgiri Sutta (M. i. 473 ff.).            (6)
E.g., DA. ii. 525.
(7)
iii. 614.

Assaji-Punabbasuka-Vatthu.--Chuyện kể chuyến viếng thăm
Assaji-Punabbasukā của hai Aggasāvaka nói trên (1).
(1)
DhA. ii. 108-10.

Assatara.—Một tộc của các Xà vƣơng (Nāga) có mặt trong lần
thuyết kinh Mahāsamaya Sutta (1). Phật Âm (2) nói họ sống dƣới chơn
núi Sineru và rất hùng mạnh, có thể chống cự lại cả Supaṇṇa (3).
Họ là những Xà vƣơng mà Dhataraṭṭha quy tụ để giúp ông
thắng Samuddajā (3). Họ luôn luôn đƣợc kể chung với các Xà vƣơng
Kambala.
(1)
D. ii. 259.      (2)
DA. ii. 688.        (3)
J. vi. 165.

Assapāla.—Con trai thứ hai của quốc sƣ của Vua Esukārī.
Chàng sanh ra trong cõi ngƣời theo lời yêu cầu của Thiên chủ Sakka.
Cha chàng muốn chàng đƣợc nuôi dƣỡng với mã phu (assapāla) để
chàng không ly gia. Anh em chàng là: Hatthipāla, Gopāla và
Ajapāla. Chàng theo Hatthipāla tu khổ hạnh và sống trên bờ sông
Hằng (1).
(1)
J. iv. 476 ff.           (2)
Ibid., 491.

Assapura.—Mã Thành. Thị trấn trong vƣơng quốc Aṅga. Tại
đây Phật thuyết hai kinh Mahā Assapura và Cūla Assapura (1).
Theo Cetiya Jatāka, Assapura đƣợc xây bởi vƣơng tử thứ nhì
trong số năm vƣơng tử của Vua Upacara của Ceti, trên địa điểm ông
thấy con bạch mã. Assapura nằm về phía Nam của thủ phủ
Sotthivatii của Upacara (1).
(1)
M. i. 271 ff; ibid., 281 ff; MA. i. 483.

Assapura Suttas.—Xem Mahā Assapura và Cūla Assapura.

1. Assamaṇḍala.—Một bến cạn trên Mahāvāḷukagaṅgā ở Tích
Lan (1). Geiger có nhắc đến một huyền thoại liên quan tới
Kacchakatittha; trong trƣờng hợp này nó phải gần Mahāgantoṭa,
phía Đông của Polonnaruva (2).
(1)
Cv. lxxii. 27.          (2)
Cv. Trs. ii. 321, n. 5.

2. Assamaṇḍala.—Một trong những địa điểm nằm trong vùng do
Vua Devānaṃpiyatissa đánh dấu để Mahāvihāra làm tăng sự (1).
(1)
Mv. xv. 15 trong Phụ Bản B của Geiger‘s Edition.

Assamukha.—Một trong bốn con sông chảy vô Hồ Anotatta.
Có nhiều ngựa sống trên bờ sông này (1).
(1)
SnA. ii. 438; UdA. 301.

Assalāyana.—Bàlamôn trẻ, 16 tuổi, ở thành Sāvatthi, rất thông thạo Kinh Vệđà và các đề tài liên hệ. Có 500 Bàlamôn sống trong thủ phủ yêu cầu chàng đến thảo luận với Phật để bác bỏ giáo lý của Ngài. Chàng chỉ chấp thuận sau nhiều lần đƣợc nài nỉ, vì chàng nói, Gotama là một ngƣời suy tƣ sâu sắc, có chủ thuyết riêng, rất khó đánh bại. Chàng đến viếng Phật và hỏi Phật nghĩ thế nào khi ngƣời ta nói rằng chỉ có Bàlamôn mới là ngƣời thuộc dòng cao, những ngƣời con hợp pháp của Phạm thiên. Phật giảng cho chàng thấy thái độ tự phụ đó không có căn bản, mà chỉ có giới đức mới đƣa con ngƣời đến sự thanh tịnh và bất kỳ ai trong bốn giai cấp xã hội cũng đều có thể trƣởng dƣỡng giới đức ấy. Assalāyana ngồi im và rất bất mãn. Nhƣng khi Phật kể cho chàng nghe câu chuyện xƣa theo đó Asita Devala đã đánh bại các Bàlamôn có tƣ tƣởng tƣởng tợ, chàng mới dịu xuống và bắt đầu cảm phục Phật. Sau đó, chàng xin quy y Phật (1). Phật Âm (2) có nói thêm rằng Assalāyana trở thành đệ tử rất thuần thành của Phật và có xây đền thờ ngay trong dinh để tu tập, và tiếp theo sau đó, tất cả con cháu trong gia đình ông cho đến thời Phật Âm đều xây đền thờ tƣơng tợ trong tƣ gia họ. Có giả thuyết nói rằng Assalāya là cha của Mahākoṭṭhita, (q. v.) và là chồng của Candavatī. Tuy nhiên, giả thuyết này hơi khó chấp nhận: Mahākoṭṭhita nói rằng ông quy y Phật sau khi nghe Phật thuyết bài pháp từng giáo hoá cha ông (yadā me pitaraṃ Buddho vinayī sabbasuddhiyā) (3). Nếu là sự thật, đó không thể nào là bài pháp Assalāyana Sutta, bởi vào lúc pháp này đƣợc thuyết Assalāyana chỉ mới 16 tuổi; hơn thế nữa, không có pháp nào nói về “sabbasuddhi” đƣợc thuyết cho Assalāyana nghe. (1) M. ii. 147 ff.              (2) MA. ii. 785.      (3) ThgA. i. 31; Ap. ii. 480.          (4) i. 372.

Assalāyana Sutta.— Ghi lại câu chuyện giữa Phật và
Assalāyana lúc ông đến viếng Phật (1).
(1)
M. ii. 147 ff.

Assārāma.—Nơi Phật Sikhī nhập diệt (1). Buddhavaṃsa (2) gọi
đó là Dussārāma.
(1)
BuA. 204.   (2)
Bu. xxi. 28.

Assāroha.—Có thể là biệt danh của mã phu đến yết kiến Phật mà
câu chuyện đƣợc ghi lại trong Assa Sutta. Ông đƣợc mô tả nhƣ là
thôn trƣởng (gāmaṇi).
(1)
S. iv. 310.

Assāsa Sutta.—Ghi lại chuyện giữa Tôn giả Xálợiphất và Du sĩ
Jambukhādaka, luận bàn về cái gì tạo nên an lạc assāsa và làm thế
nào đạt đƣợc an lạc đó (1).
(1)
S. iv. 254.

Assu Sutta.—Kinh Nƣớc Mắt. Thuyết tại Sāvatthi. Lƣợng nƣớc
mắt do ngƣời sống trong vòng luân hồi đổ ra vì khổ não lớn hơn
lƣợng nƣớc của bốn đại dƣơng. Do đó, con ngƣời nên phá chấp mọi
việc trên thế gian (1).
(1)
S. ii. 179-80.

Assutavata Sutta.—Ngƣời vô học có thể kinh tởm cái thân sắc vì
thấy thân sắc hƣ hoại, nhƣng không ghê tởm cái tâm; tâm nhƣ con
vƣợn buông cành này bắt cành khác. Ngƣời hữu học không chấp
trƣớc chẵng những thân sắc mà cả các uẩn, và cầu mong giải thoát (1).
(1)
S. iv. 94.

Assutavā Sutta.--Cọ sát hai thanh gỗ, lửa sẽ bốc; không có sự cọ
sát, sẽ không có lửa. Cũng vậy, từ sự cọ sát nẩy sanh thọ; dừng sự cọ
sát, thọ chấm dứt. Ngƣời có học biết nhƣ vậy và chứng quả (1).
(1)
S. iv. 95.

Ahaha.—Hàn Địa Ngục. Một trong những địa ngục liệt kê trong
danh sách của kinh Sutta-Nipāta (1). Đó là tên của một thời kỳ khổ ải
trong Avīci và bằng khoảng thời gian của 20 Ababā (2).
(1)
p. 126.          (2)
SnA. ii. 476; S. i. 152.

Ahiṃsaka.—Tên của Aṅgulimāla lúc ban đầu (q. v.).

Ahiṃsaka Sutta.—Ghi lại cuộc nói chuyện của Phật với
Ahiṃsaka Bhāradvāja (1).
(1)
S. i. 164.

Ahiṃsaka Bhāradvāja.—Một trong những anh em của
Bhāradvāja. Ông đến viếng Phật ở Sāvatthi và đƣợc Phật đề nghị nên
sống xứng đáng với tên của ông bằng cách không làm hại ai
(ahiṃsa). Đƣợc biết về sau ông đắc quả Alahán (1). Phật Âm (2)
không biết chắc tại sao tên ông, theo ông nói, do các nhà xã luận
(Recensionists) đặt cho. Phật Âm nghĩ rằng ông đƣợc gọi tên nhƣ
vậy có thể vì tên thật của ông nhƣ thế hoặc vì nội dung của cuộc thảo
lụận giữa ông với Phật.
(1)
S. i. 164.        (2)
SA. i. 179.

Ahiguṇḍika Jākata (No. 365).—Chuyện Ngƣời Luyện Rắn. Chuyện của một phù thuỷ rắn ở Benares; ông cũng đã thuần hoá đƣợc con khỉ. Lần nọ trong một lễ hội, ông để con khỉ lại với một ngƣời quản lý bắp (Bồ Tát) và đem rắn đi biểu diễn kiếm tiền. Khỉ đƣợc Bồ Tát chăm sóc rất chu đáo. Bảy ngày sau phù thủ trở về, say mèm, và xử tệ với khỉ. Lúc ông ngủ, khỉ thoát đi và không trở lại dẫu ông có lời dụ dỗ. Chuyện đƣợc kể liên quan đế một sadi đƣợc một Trƣởng lão tiếng tâm truyền giới. Vị Trƣởng lão đối xử tệ với ông khiến ông bực tức bỏ Tăng Đoàn ra đi. Trƣởng lão khuyến dụ ông trở lại, nhƣng sau hai lần xảy ra, ông từ chối trở về (1). Sadi là con khỉ dụ trong chuyện. (1) J. iii. 197-9.

Ahicchatta.—Chúa của các Xà vƣơng. Ông sống trong đụn cát do Aggidatta (q. v.) và đệ tử của ông vun đắp bằng cách nguyện đem về một bình cát để đổ xuống ở chỗ đƣợc chỉ định, mỗi khi họ sanh khỏi một ý niệm tội lỗi. Khi Tôn giả Mụckiềnliên viếng Aggaditta và hỏi xin một nơi an trú, Aggaditta từ chối; nhƣng Tôn giả vẫn nghỉ trên đụn cát dầu Aggaditta có phản đối. Tôn giả Mụckiềnliên khuất phục quyền lực của Xà vƣơng chúa bằng thần thông của mình, và khi

Aggidatta cùng đệ tử đến viếng chúa sáng hôm sau, họ thấy chúa
mình phùng mang làm lộng che nắng trên đầu Tôn giả (1).
(1)
DhA. iii. 241 ff.

Ahidīpa.—Tên củ của Kāradīpa, gần Nāgadīpa. Akitti có lƣu
lại đây một thời gian (1).
(1)
J. iv. 238.

Ahinda Sutta.—Muốn tự bảo vệ, phải làm thân với bốn vƣơng
tộc Xà vƣơng sau; Virūpakkha, Erāpatha, Chabyāputta, và
Kaṇhā-gotamaka. Kinh này đƣợc thuyết sau khi một tỳkheo bị rắn
cắn ở Sāvatthi (1).
(1)
A. ii. 72. Cp. Vin. ii. 109; SA. ii. 144.

Ahipāraka.—Đại thần vừa là tổng tƣ lệnh, vừa là bạn và cố vấn
của Vua Sivi ở Ariṭṭhapura. Hai ngƣời từng là bạn thân ở
Takkasilā lúc thiếu thời. Phu nhơn của Ahipāraka là Umadantī; bà
có sắc đẹp mê hồn. Chuyện của họ đƣợc kể trong Ummadantī
Jākata. Trong hiện kiếp ông là Tôn giả Sāriputta (2).
(1)
J. v. 209 ff.            (2)
Ibid., 227.

Ahipeta.—Đƣợc Tôn giả Mụckiềnliên viếng thăm khi ông cùng đi với Lakkhaṇa từ Gijjhakūta đến Rājagaha. Ông thuật chuyện quỷ đói trƣớc sự hiện diện của Đức Phật. Thuở xa xƣa, có vị Phật Độc Giác sống trong thảo am trên bờ sông gần Benares. Ông đƣợc dân trong thành đến viếng mỗi ngày hai thời sáng tối, và cúng dƣờng nhiều vật thực. Trên đƣờng đến thảo am, thí chủ phải qua một thửa ruộng, nên lúa bị dẫm đạp hƣ nát. Ông nông dân chủ ruộng phiền hà, cố gắng cản ngăn, nhƣng không đƣợc. Một hôm nhơn lúc Phật đi vắng, ông đốt rụi am. Khi khai thật việc làm của mình, ông bị dân đập chết. Ông bị đoạ xuống Avīci cho đến khi địa cầu đƣợc nâng cao một do tuần, và ông sanh làm quỷ đói, có thân dài 25 lý cuộn tròn trong lữa (1). (1) DhA. ii. 64 ff; xem thêm S. ii. 254.

1. Ahirika Sutta.—Ngƣời không có đức tin, đức hạnh và hổ thẹn bị định phần sanh xuống địa ngục (1).

(1) A. ii. 227.

2. Ahirika Sutta.—Ngƣời không biết hổ thẹn diệt sự an sanh của
mình. Ngƣời biết hổ thẹn tạo hạnh phúc cho mình (1).
(1)
A. ii. 229.

―Ahirikamūlakā cattāro‖ Sutta.—Bốn kinh nói về giống nhau
kết hợp với giống nhau, không hổ thẹn kết hợp với không hổ thẹn,
vân vân. (1).
(1)
S. ii. 162 f.

Ahogaṅgā.--Ngọn núi ở miền Bắc Ấn, trên thƣợng lƣu sông
Hằng. Trƣởng lão Sambhūta Sāṇavāsi từng sống tại đây một dạo,
và tại đây ông đƣợc Yasa Kākaṇḍaputta viếng thăm. Cũng tại đây
các Alahán nhóm họp để thảo luận những biện pháp đối phó với
tỳkheo Vesāli; trong hội nghị này có tỳkheo đến từ bờ cõi phía Tây
lẫn tỳkheo từ Avanti-Dakkhiṇāpatha (1). Moggaliputta sống một
mình trong Ahogaṅgā suốt bảy năm ròng, trƣớc khi Kết tập lần thứ
ba nhóm họp, lần kết tập mà ông ngóng đợi (2). Mahāvaṃsa mô tả
Ahogaṅgā nhƣ ―ở trên sông Hằng‖ (uddhaṃ Gaṅgāya).
Moggaliputta Tissa từng đi từ Ahogaṅgā đến Pāṭaliputta
bằng bè (3).
(1)
Vin. ii. 298-9.            (2)
Mhv. v. 233; xem thêm Vin.
Texts, ii. 146, n. 1. (Mbv., p. 106, viết upari Gaṅgāya; xem thêm Sp.
i. 57).             (3)
Sp. i. 57.

Ā
Ākaṅkha Vagga.—Phẩm 8: Phẩm Ƣớc Nguyện, Chƣơng Mƣời
Pháp, Tăng Chi Bộ Kinh. Gồm 10 kinh về đề tài nhƣ ―sống không
phải là cây gai‖, mƣời pháp khả lạc, khả hỷ, khả ý là những chƣớng
ngại, nữ Cƣ sĩ Migasālā hỏi về sanh thú tƣơng lai của ngƣời sống
phạm hạnh và ngƣời sống không phạm hạnh, ác tỳkheo nhƣ con quạ
thành tựu với mƣời tà pháp, ni Kiền tử (Nigaṇṭhaputta) thành tựu với
mƣời tà pháp, vân vân. (1).
(1)
A. v. 131-51.

1. Ākaṅkheyya Sutta.—Kinh số 6: Ƣớc Nguyện, Trung Bộ Kinh,
đƣợc thuyết tại Jetavana. Phải thành tựu viên mãn giới hạnh, giới
bổn, tỳkheo mới mong đƣợc các đồng phạm hạnh thƣơng mến; đƣợc
thọ các vật dụng nhƣ y phục, vân vân; đƣợc đắc bốn thiền na; diệt tận
khổ đau; hay chứng đƣợc các loại thần thông; vân vân. Kinh này
thƣờng đƣợc thuyết nhƣ một pháp thoại tự thuyết của Phật (attano
ajjhāsayen’eva).
(1)
M. i. 33-6.      (2)
E.g., DA. i. 50; MA. i. 13.

2. Ākhaṅkkheyya Sutta.—Thuyết cho các tỳkheo tại Jetavana
về những tham vọng làm dấy động tâm tƣ của tỳkheo (1).
(1)
A. v. 131-3.

1. Ākāsa Sutta.—Cuộc đàm thoại giữa hai Tôn giả Sāriputta và
Ānanda tại thành Sāvatthi về sự chứng đạt và an trú Không vô biên
xứ (1). Tên đầy đủ của kinh phải là Ākāsānañcāyatana.
(1)
S. iii. 237.

2. Ākāsa Sutta.—Trên hƣ không có nhiều loại gió thổi từ nhiều
phƣơng khác nhau—nóng, lạnh, có bụi, vân vân. Cũng vậy, trong
thân có nhiều loại thọ sai biệt khởi lên (1).
(1)
S. iv. 218.

3. Ākāsa Sutta.—Tôn giả Mụckiềnliên giảng cho tỳkheo nghe
làm thế nào ông chứng và trú Không vô biên xứ (ākāsānañcāyatana)
(1)
.
(1)
S. iv. 266

4. Ākāsa Sutta.—Nhƣ trên không trung có nhiều loại gió thổi từ
nhiều phƣơng, khi tỳkheo tu tập Bát chánh đạo, bốn niệm xứ, bốn
chánh cần, bốn nhƣ ý túc, năm căn, năm lực, bảy giác chi đƣợc tu tập
đi đến sung mãn (1).
(1)
S. v. 49.

1. Ākāsagaṅgā.—Con sông chảy từ Hồ Anotatta về phƣơng
Nam; sông có nhiều khúc, mỗi khúc mang một tên. Đoạn 60 lý rớt từ
trên không trung xuống đƣợc gọi là Ākāsagaṅgā (1). Pháp thoại của
Phật nói về nhiều đề tài khác nhau (pakiṇṇakakathā) giống nhƣ dòng
nƣớc chảy xuống của Ākāsagaṅgā (1); biện tài của các thuyết giả xảo
diệu cũng giống vậy (3).
Đất sét nhuyễn trong vùng Ākāsagaṅgā chảy xuống (rộng 30
do tuần) đƣợc gọi là ―sét bơ‖ (navanīta-mattikā) vì độ nhuyễn của
đất. Loại đất sét này đƣợc các sadi mang về trải trên nền của Mahā
Thūpa trong Anurādhapura (4). Điểm đất sét đƣợc lấy có tên là
Tintasīsakola (5).
(1)
SnA. ii. 439; MA. 586, vân vân.              (2)
AA . i. 94; DhA.
iii. 360.           (3)
E.g., DhA. iv. 18; J. ii. 65.         (4)
Mhv.
xxix. 5 f.                    (5)
MṬ. 515.

2. Ākāsagaṅgā.—Con kinh rộng do Parakkamabāhu I xây để
đƣa nƣớc từ Kāragaṅgā đến Parakkamasamudda (1).
(1)
Cv. lxxix. 25.

Ākāsagotta.—Một y sĩ ở Rājagaha quăng cái ống thông (fistula)
tới một tỳkheo bạn. Lúc yết kiến Phật ông kể chuyện ông làm để làm
trò cƣời. Sau khi kiểm tra sự việc, Phật tuyên bố việc ông làm là một
tội trọng (thullaccaya) (1).
(1)
Vin. i. 215-6.

Ākāsacetiya.—Tháp trong Rohaṇa ở Nam Tích Lan, không xa
mấy Cittalapablata Vihāra; tháp đƣợc gọi nhƣ vậy vì đứng trên
đỉnh của một khối đá to. Không biết ai xây tháp và xây hồi nào. Chỉ
biết bực đá dùng để lên xuống tháp là do Vua Kākavaṇṇa-Tissa xây
sau này (1).
Có hai tháp trùng tên Ākāsacetiya, một ở Rohaṇa và một ở
phía Nam Anurādhapura. Tháp sau đƣợc nói trong chƣơng 33 của
Mahāvaṃsa (2).
Vua Vaṭṭagāmaṇi đi cùng hoàng hậu lên viếng Ākāsacetiya,
thấy cận thần Kapisīsa từ trên đi xuống mà không quỳ thi lễ, ông nổi
giận; Kapisīsa lên tháp để quét sân.
Ākāsacetiya này nằm gần Acchagalla Vihāra; theo
Mahāvaṃsa Tīkā (3) Acchagalla Vihāra nằm về phía Đông của
Anurādhapura.
Rất có thể Ākāsacetiya là tên thông dụng của các tháp xây
trên đỉnh đá, vì Chú giải (4) cũng có nói đến một Ākāsacetiya tại
Sumanagiri (Sumanakūṭa), nơi mà Tƣớng Tamil Dīghajantu dâng
lên chiếc áo lụa đỏ.
(1)
Mhv. xxii. 26.              (2)
Vers. 68-9.     (3)
MṬ. 302.
(4)
AA. i. 375; MA. ii. 955.

Ākāsānañcāyatanūpagādevā.—Một bậc chƣ Thiên sanh trong
Không vô biên xứ (ākāsānañcāyatana) (1). Họ thuộc cõi Sắc giới và
có tuổi thọ dài 20 ngàn kiếpba (2). Tâm họ sanh diệt từng chập (3).
Trong cỏi Arūpāvacarabhūmi, chƣ Thiên này thuộc bậc thấp nhứt,
còn bậc cao nhứt là Nevasaññānāsaññā (4).
(1)
M. iii. 103.            (2)
A. i. 267; AbhS., p. 23.
(3)
Kvu. i. 207-8.    (4)
Ps. i. 84.

Ākāsukkhipiya Thera.—Alahán. Trong một kiếp trƣớc ông có
cúng dƣờng Phật Siddhattha một bông sen và liệng lên không trung
trên đầu ông một bông khác. Vào 30 kiếp trƣớc ông làm vua với
vƣơng hiệu Antatikkhacara (1).
(1)
Ap. i. 230.

1. Ākiñcañña Sutta.—Buổi đàm luận giữa hai Tôn giả Sāriputta và Ānanda về Vô sở hữu xứ (ākiñcaññāyatana) (1).

(1) S. iii. 237.

2.Ākiñcañña Sutta.—Tôn giả Mụckiềnliên nói với tỳkheo làm
thế nào ông chứng và trú trong Không vô biên xứ (1).
(1)
S. iv. 267.

Ākiñcāyatanūpāgādevā.—Một bậc chƣ Thiên sanh trong Không
vô biên xứ (Ākiñcāyatana), cõi Sắc giới thứ ba. Tuổi thọ của chƣ vị
là 60 ngàn kiếpba (2).
(1)
M. iii. 103.           (2)
AbhS. 23.

Ākoṭaka.—Một Thiên tử. Ông đi cùng với Asama, Sahali,
Niṅka, Veṭambari, và Māṇava-Gāmiya đến yết kiến Phật ở
Veḷuvana . Trƣớc mặt Phật, Ākoṭaka nói kệ tán thán các ngoại đạo
sƣ nhƣ Pakuddha-Kātiyāna (sic.), Nigaṇṭha, Makkhali và Pūraṇa.
Veṭambari tìm cách hàn gắn bằng những lời kệ hạ giá trị của các vị
thầy mà Ākoṭaka vừa khen tặng (1).
(1)
S. i. 65.

Āgantuka.—Một bá hộ ở thành Sāvatthi. Giàu nhƣng ông không
hƣởng mà cũng không bố thí. Ông ăn cám với cháo hẩm, mặc vải
thô, và đi xe cũ với chiếc dù lá. Sau khi mạng chung ông sanh về
Roruva-niraya. Ông không có thừa kế nên gia tài của ông bị cho
nhập ngân khố, và lính triều đình phải mất bảy ngày bảy đêm mới
đem hết vô kho.
Để trả lời Vua Pasenadi, Phật tiết lộ tại sao Āgantuka keo
kiệt nhƣ vậy. Trong một tiền kiếp, lúc đi chầu vua, ông gặp Phật Độc
giác Tagarasīkhī và ra lệnh cho gia nhơn cúng dƣờng Phật bữa ăn
dành cho ông. Trên đƣờng đi chầu về, thấy Phật ôm bình bát đầy
thức ăn ngon từ nhà một thƣơng nhơn ra, ông ƣớc mong phải chi ông
dành thức ăn đã cúng dƣờng cho gia nhơn để họ trả lại ơn bằng cách
phục dịch (1).
Lý do ông Āgantuka không có ngƣời thừa tự đƣợc kể trong
Mayhaka Jātaka.
(1)
J. iii. 290-300.

Āgantuka Sutta.—Nhƣ một nhà khách, nơi đi đến của khách đủ hạng (Sátđếlỵ, Bàlamôn, vân vân) từ nhiều phƣơng (Đông, Tây, vân vân), tỳkheo tu tập làm cho sung mãn Bát chánh đạo, nhờ thắng trí, họ liễu tri năm thủ uẩn (upādānakkhandhā) cần phải liễu tri, đoạn tận vô minh, hữu và ái (avijjā và bhavataṇhā) cần phải đoạn tận, chứng ngộ minh và giải thoát cần phải chứng ngộ, và tu tập chỉ và quán (samatha và vipassanā) cần phải tu tập (1). (1) S. v. 51-2.

Āgāra Sutta.—Nhƣ một nhà khách, nơi đi đến của khách đủ loại
(Sátđếlỵ, Bàlamôn, vân vân) từ nhiều phƣơng (Đông, Tây, vân vân),
trong thân này có nhiều thọ sai biệt khởi lên: lạc, khổ, và bất lạc, bất
khổ; liên hệ và không liên hệ đến vật chất (1).
(1)
S. iv. 219.

Āghāta Vagga.—Phẩm 17: Phẩm Hiềm Hận, Chƣơng Năm Pháp,
Tăng Chi Bộ Kinh. Gồm 10 kinh về nhiều đề tài khác nhau, kể cả
buổi tranh luận giữa hai Tôn giả Sāriputta và Udāyi (1).
(1)
A. iii. 185-202.

1. Āghāta Sutta.—Về chín pháp làm sanh khởi xung đột (1). (1) A. iv. 408.

2. Āghāta Sutta.—Về chín pháp điều phục xung đột (1). (1) A. iv. 408-9.

1. Āghātavinaya Sutta.—Năm chi pháp trừ khử hiềm hận: làm
sanh khởi từ, bi và xả; thực hiện vô niệm, vô tác ý; và an lập nghiệp
do mình tạo (1).
(1)
A. iii. 185-6.

2. Āghātavinaya Sutta.—Bài pháp do Tôn giả Sāriputta thuyết
cho tỳkheo về sân hận khởi lên trong ngƣời và phƣơng cách điều
phục. Nhiều ẩn dụ đƣợc dùng để minh hoạ (1).
(1)
A. iii. 186-90.

Ācāmadāyikā.—Một gia đình ở Rājagaha bị bệnh dịch làm chết tất cả trừ một nữ nhơn. Bà phá tƣờng (1) trốn qua sống sau vƣờn của nhà bên cạnh. Các hàng xóm thƣơng tình đem cho bà cơm thừa. Một hôm, sau bảy ngày đêm hành thiền diệt tận định (nirodha- samāpatti), Tôn giả Mahā Kassapa biết mình có thể giúp bà, bèn đi đến bà để khất thực. Không có gì để cúng dƣờng ngoài nƣớc cơm, bà xin ông đi đến nơi khác. Nhƣng Tôn giả cho biết muốn đƣợc bà cúng dƣờng; ông đã từ chối sự cúng dƣờng của Thiên chủ Sakka và các bà con trong nhà trƣớc vƣờn bà đang ở. Bà liền cúng dƣờng với tâm hoan hỷ nƣớc cơm bà có, và Tôn giả nói rằng ba kiếp trƣớc bà là mẹ của ông. Đêm hôm ấy bà mạng chung và sanh lên cung điện (vimāna) giữa các vị Thiên Nimmānarati. Chuyện của bà là nhơn duyên của Ācāmadāyikā-Vimāna Vatthu (2). (1) Đó là cách thông thƣờng để khỏi lây bệnh.       (2) Vv. p. 17; VvA. 99 ff.

Ācāraviṭṭhigāma.—Một làng cách Anurādhapura ba lý về phía
Đông Bắc. Lúc Vua Duṭṭhagāmani tìm vật liệu để xây Mahā
Thūpa, trong làng xuất hiện nhiều vàng cục lớn bằng đầu ngón tay
(1)
.
(1)
Mhv. xxviii. 13-15.

Ājañña Jātaka (N0. 24).—Chuyện Đôi Ngựa Nòi Tốt. Một thời, Vua Brahmadatta trị vì thành Benares, có bảy vị vua bao vây thành. Một chiến sĩ cỡi xe, thắng hai con ngựa anh em vào xe, ra đánh tan sáu đội quân và bắt sống sáu nhà vua. Lúc bấy giờ, con ngựa anh (Bồ Tát) bị thƣơng. Chiến sĩ mở ngựa ấy ra, đặt nó nằm nghiêng một bên, và cởi áo giáp cho nó, rồi thắng con ngựa khác vô xe. Ngựa Bồ Tát gọi chiến sĩ nói kệ rằng là con ngựa nòi giống tốt, nó phải tiếp tục chiến đấu bất kỳ trong hoàn cảnh nào và ở đâu. Chiến sĩ đỡ ngựa dậy, thắng vào xe, tiếp tục ra trận đánh tan đạo quân thứ bảy, và bắt sống luôn nhà vua của đội quân thứ bảy này. Ngựa Bồ Tát khuyến giáo vua chớ giết bảy ông vua thua trận, mà bắt họ phải thề trung thành rồi thả họ ra. Nói xong, ngựa Bồ Tát mệnh chung và đƣợc hoả táng trọng thể. Chuyện đƣợc kể cho tỳkheo từ bỏ tinh tấn (1). (1) J. i. 181-2.

1. Ājañña Sutta.—Con ngựa thuần chủng của vua đầy đủ bốn đức tánh: sắc đẹp, sức mạnh, tốc lực, và cân đối. Cũng vậy, tỳkheo đầy đủ với bốn pháp sắc đẹp (giữ giới), sức mạnh (đặc trƣng nhƣ tin cần, tinh tấn, vân vân), tốc lực (quán sát Tứ Diệu Đế), và cân đối (tứ sự), đáng đƣợc tôn trọng, cúng dƣờng, và là vô thƣợng phƣớc điền ở đời (1). A. ii. 250-1.

2. Ājañña Sutta.—Nhƣ trên, nhƣng tốc lực nội quán của tỳkheo
đƣợc mô tả nhƣ đoạn diệt lậu hoặc, tự mình chứng ngộ với thắng trí,
chứng đạt và an trú vô lậu tâm giải thoát, tuệ giải thoát (1).
(1)
A. ii. 251-2.

3. Ājañña Sutta.—Về tám đức tính mà con ngựa cần có để đáng
đƣợc gọi là ngựa của vua, và tám đức tánh tƣơng tợ mà tỳkheo phải
đạt để đáng đƣợc tôn trọng, cúng dƣờng, và là vô thƣợng phƣớc điền
ở đời (1).
(1)
A. iv. 188 ff.

1. Ājāni Sutta.—Về năm đức tánh mà con ngựa thuần chủng của
vua phải có và năm đức tính tƣơng tợ mà tỳkheo phải đạt để đáng
đƣợc tôn trọng, cúng dƣờng, và là vô thƣợng phƣớc điền ở đời: trực
hành, chạy nhanh, nhu nhuyến lanh lẹ, nhẫn nhục, và hiền lành (1).
(1)
A. iii. 248.

2. Ājāni Sutta.—Ba kinh nói về sáu pháp mà nếu thành tựu, vị
tỳkheo đáng đƣợc tôn trọng, cúng dƣờng, và là vô thƣợng phƣớc điền
ở đời (1).
(1)
A. iii. 282-4.

Ājāniya Sutta.—Ba kinh đại để giống kinh Ājañña [1], chỉ
không có đức tánh thứ tƣ (cân đối). Ba kinh giải đức tính tốc lực của
tỳkheo theo ba cách khác nhau (1).
(1)
A. i. 244.

Ājīvaka Sutta.—Cuộc luận đàm giữa Tôn giả Ānanda và một gia chủ đồ đệ của các du sĩ ngoại đạo (Phật) (ājīvaka). Gia chủ hỏi Tôn giả Ānanda giáo thuyết của ai tốt nhứt, ai là ngƣời phạm hạnh, và ai là bậc Thiện thệ trên thế gian này. Tôn giả Ānanda nói về các đặc điểm khả dĩ giúp đƣa đến quyết định về các câu hỏi này, không tán thán mà cũng không chỉ trích. Gia chủ rất hoan hỷ (1). (1) A. i. 217 ff.

Ājīvaka.—Kẻ Du hành ngoại đạo (Phật). Là nhà tu khổ hạnh lõa thể (xem E.g., Vin. i. 291), đệ tử của Makkhali Gosāla, mà quan điểm Phật giáo cho là hạng quỷ biện (sophist) nhứt. Nhiều dẫn chứng về các Ājīvaka đƣợc kể trong Kinh điển, và chỉ có một số ít đƣợc ca tụng. Trong kinh Mahā Saccaka Sutta, họ đƣợc kể nhƣ hạng ―loã thể, sống phóng túng, không theo lễ nghi, liếm tay sau khi ăn, đi khất thực không chịu bƣớc tới, đi khất thực không chịu đứng lại, không nhận đồ ăn mang lại, không nhận đồ ăn đặc biệt nấu cho mình, không nhận mời đi ăn, không nhận đồ ăn từ hai ngƣời đang ăn, không nhận đồ ăn từ ngƣời đàn bà có thai, không nhận đồ ăn từ ngƣời đàn bà đang cho con bú, không nhận đồ ăn đi quyên, không nhận đồ ăn tại chỗ có chó đứng, không nhận đồ ăn từ chỗ có ruồi bu, không ăn cá, thịt, không uống rƣợu nấu, rƣợu men, cho đến không uống cháo.‖ Họ sống thực hành các hạnh hành hạ, hành khổ thân thể; họ áp dụng kịch khổ đạo lộ. Tevijja Vacchagotta Sutta (2) có kể rằng không mấy tà mạng ngoại đạo Ājīvaka có thể diệt tận khổ đau, và Đức Phật nhớ chỉ có một Ājīvaka sanh Thiên trong suốt 99 kiếp và vị này thuyết về nghiệp và về tác dụng của nghiệp. Ở những nơi khác, họ đƣợc xem nhƣ ―con của bà mẹ không con.‖ Họ ca tụng họ và chê bai ngƣời khác, nhƣng họ chỉ có đƣợc ba ngôi sao sáng, đó là quý vị Nanda Vaccha, Kisa Saṅkicca và Makkhali Gosāla.                  Vị thứ tƣ, Paṇḍuputta, trƣớc là con ngƣời làm xe, đƣợc kể trong kinh Anaṅgana Sutta (4); và có thêm vị Upaka thù thắng (q. v.). Không có ai ngờ vực việc Ājīvaka đƣợc nhiều ngƣời quý mến và tin theo (5). Họ có nhiều đệ tử sáng giá nhƣ quan chức lớn trong pháp đình (6) và các quân thần giữ vai trò quan trọng trong nhiều thế kỷ, nhƣ quý vị từng đƣợc Vua Asoka ân tứ bổng lộc triều đình trong ba lần liên tiếp (7).

Quan điểm của Ājīvaka đƣợc nói đến trong nhiều kinh sách, và đặc biệt nhứt là trong Sāmaññaphala Sutta, nơi mà Makkhali Gosāka đƣợc xem nhƣ Giáo trƣởng (8). Theo ông, không có nhơn, không có duyên, các loài hữu tình bị nhiễm ô; cũng vậy, không có nhơn, không có duyên, các loài hữu tình đƣợc thanh tịnh. Không có cái gọi là tự tác, tha tác, nhơn tác, lực, tinh tấn, nhơn lực, sự cố gắng của con ngƣời. Tất cả loài hữu tình, sanh vật, sanh loại, sanh mạng đều không tự tại, không lực, không tinh tấn; tất cả đều bị dẫn dắt và chi phối bởi định mệnh, bởi điều kiện bộ loại của chúng, bởi cá tánh của chúng; chỉ theo sáu loại thác sanh (chaḷabhijātiyo) chúng hƣởng thọ khổ hay lạc. Vũ trụ đƣợc chia làm nhiều chủng loại, nhiều loại nghiệp, và nhiều cách thác sanh khác nhau. Có 840 vạn đại kiếp trong ấy kẻ ngu nhƣ ngƣời hiền sau khi lƣu chuyển luân hồi sẽ tận diệt khổ đau. Không thể đo lƣờng khổ và lạc bằng những vật đo lƣờng, trong khi luân hồi không có giảm tăng, không có thặng dƣ thiếu thốn. Tóm lại, điểm cốt lõi của giáo thuyết Ājīvaka là ―luân hồi tịnh hoá--saṃsāra-suddhi”, nói rằng tất cả loài hữu tình, sanh vật, sanh loại, sanh mạng, sau khi lƣu chuyển luân hồi, sẽ đƣợc và phải đƣợc tịnh hóa. Phật Âm (9) giảng cách xếp loại của Ājīvaka nhƣ sau: tất cả loài hữu tình (sattā) gồm tất cả các loài thú vật nhƣ lạc đà, bò, lừa, vân vân; tất cả sanh vật (pāṇā) gồm các vật và loài hữu tình chia thành loài có một giác quan (ekendriya), loài có hai giác quan, vân vân; tất cả các hữu (bhūtā) gồm các sanh vật chia thành sanh loại nhƣ noản sanh, thai sanh, vân vân; và tất cả sanh chất (jīvā) gồm sanh chất nhƣ lúa, lúa mạch, lúa mì, vân vân. Sự phân chia loài ngƣời thành sáu sanh loại (chaḷabhijātiyo) rất đáng đƣợc lƣu ý. Phật Âm gọi sáu sanh loại ấy bằng các từ sau: kaṇha, nīla, lohita, halidda, sukka, và paramasukka. Sự phân chia này rất giống với sáu Leśyas (10) của đạo Jaina. Tăng Chi Bộ Kinh (11) có đề cập đến một học thuyết tƣơng tợ và cho đó là học thuyết của Pūraṇa Kassapa. Theo Gosāla (12), có 140 vạn chủng loại thác sanh (pamukhayoniyo) và nhiều cách tái sanh, viz. bảy tƣởng thai (saññigabbhā) sanh ra do thụ thai, bảy vô tƣởng thai (asaññigabbhā) nhƣ lúa, vân vân, bảy tiết thai (nigaṇṭhigabbhā) sanh ra từ những tiết nhƣ mía, vân vân. Đó cho thấy Ājīvakā tin nơi sự thay đổi dần dần

nhƣng vô tận của sự sống và nơi sự tái diễn liên tục của chu kỳ sanh sống. Mỗi cá thể có sự tồn tại, nếu không riêng cho cá nhơn, ít ra cũng trong chủng loại. Nói chung, trên thế gian này mọi vật sanh ra vì nhu cầu. Định mệnh (nigati) điều phục tất cả, và mọi vật vận hành theo một quy trình bất di bất dịch. Nhƣ cuộn chỉ tung ra sẽ đƣợc kéo dài đến mức độ nào đó, mỗi chúng sanh sống, tác hành, thọ hƣởng, và chết theo cách đã đƣợc định sẵn (sandhavitvā, saṃsaritvā dukkhassantaṃ karissanti). Bản tánh riêng (bhāva) (13) của mỗi chúng sanh tuỳ thuộc vào lớp, hay loài, hay típ mà chúng sanh ấy tuỳ thuộc. Trong số chủ thuyết ngoại đạo, Phật xem chủ thuyết của Ājīvaka nhƣ hạ liệt nhứt, vì chủ thuyết này phủ nhận nghiệp hành (kiriya), tinh tấn (viriya), và nghiệp quả (kamma), và dĩ nhiên đáng bị khinh miệt (paṭikkhitto) (14). Phật không biết có một ngƣời nào đƣa đến bất hạnh, đau khổ cho chƣ Thiên và loài ngƣời nhƣ Makkhali. Nhƣ cái lờ cá đặt ở cửa sông, Makkhali xuất hiện trên thế gian làm cái lờ ngƣời đem đến bất hạnh cho con ngƣời (15). Theo Phật Âm (16), Pūraṇa phủ nhận hành bằng cách đề xuất chủ thuyết về sự thụ động của tâm; Ajita phủ nhận nghiệp; và Makkhali phủ nhận cả nghiệp hành lẫn nghiệp quả. Chủ thuyết của Makkhali Gosāla về tám giai đoạn phát triển của con ngƣời (aṭṭha purisabhūmi) (17) khai màu cho giáo lý Phật giáo về tám nhơn địa (aṭṭha purisapuggalā) mà Phật Âm (18) gọi là: manda, khiḍḍā, vīmaṃsana, ujugata, sekha, samaṇa, jina, và panna. Giai đoạn đầu từ ngày lọt lòng đến ngày thứ bảy. Trong giai đoạn hai, bé nào sanh từ pháp bất thiện khóc mãi, bé nào sanh từ thiện pháp cƣời, nhớ lại các kiếp trƣớc. Trong giai đoạn ba, bé bắt đầu đi nhờ đƣợc dìu dắt. Kế tiếp, giai đoạn bé đi vững là ujugata- bhūmi. Các giai đoạn tiếp theo là học tập (sekha-bhūmi), ly gia (samaṇa-bhūmi), hiểu biết (vijānana-bhūmi), theo thầy (jina-bhūmi), và tịnh khẩu (pannaka-bhūmi). Nhƣ vậy sự phát triển tâm và trí xảy ra song song với sự phát triển cơ thể, tức là có sự tƣơng tác tâm thân. Thuở trƣớc, ngay trong thời kỳ Tăng Chi Bộ Kinh đƣợc soạn thảo, hình nhƣ không ai biết rõ Ājīvaka tin tƣởng chủ thuyết đặc biệt nào. Do đó, trong kinh Mahāli Sutta của Tƣơng Ƣng Bộ (19) một số quan điểm của Gosāla (natthi hetu, natthi paccayo sattānam saṅkilesāya) đƣợc gán cho Pūraṇa Kassapa. Tƣơng Ƣng Bộ Kinh có

lần (20) lầm Makkhali Gosāla là Ajita Kesakambala, và một lần khác (21) ghi quan điểm chaḷabhijāti của Puraṇa Kassapa là của Makkhali. Có một nhóm Ājīvaka sống nơi phía sau Jetavana. Thấy họ hành trì khổ hạnh, nhƣ ngồi xổm, đu quay tròn trên không trung, tự đốt bằng năm loại lửa, các tỳkheo bạch hỏi Phật về lợi lạc của sự hành xác này. Phật trả lời rằng: ―Không có mãi mai nào cả,‖ rồi kể câu chuyện ―Cái đuôi bò‖ cho quý vị tỳkheo nghe (22). Ājīvaka thƣờng đƣợc mời coi ngày, đoán mộng, vân vân (23). Có một làng Ājīvaka trong Anurādhapura do Paṇḍukābhaya xây dựng (24). Thomas (23) và tiếp theo là Hoernle, nghĩ rằng từ Ājīvaka có thể là tên mà các ngƣời đối lập đặt ra để chỉ ngƣời có lối sống khổ hạnh. Do đó, không thể luận ra rằng cái tên thấy cho đến thế kỷ tứ 13 luôn luôn quy nguyên cho môn đệ của Makkhali Gosāla; đây là một điểm nên đƣợc nghiên cứu lại. (1) M. i. 238; xem thêm S. i. 66 trong ấy có một Thiên tử tán thán Gosāla khéo điều phục, tự chế bằng khổ hạnh và yểm ly, từ bỏ các lời nói, gây đấu tranh với ngƣời, thăng bằng, tránh phạm tội, nói những lời thực ngữ. Lời chỉ trích Ājīvakā sống khổ hạnh có thể phát xuất từ sự lên án tỳkheo che lộng. (Vin. ii. 130).                               (2) M. i. 483. (3) M. i. 524.                   (4) M. i. 31.                 (5)

Xem, E.g., trƣờng hợp của Pasenadi trong S. i. 68, ngoài cuộc viếng
thăm của Axàthế nói trong Sāmaññaphala Sutta; thêm S. iv. 398.
(6)
Vin. ii. 165; iv. 71.                  (7)
Hultsch:          Asoka
Inscriptions, xem Index.                    (8)
D. i. 53-4 [xem kinh số 2: Samôn
Quả]; xem thêm M. i. 516 f.                           (9)
DA. i. 161.               (10)

Ghi lại, nhƣ trong Uttarādhyāyana Sutta (Jaina Suttas của Jacobi ii. 213). Đó cho thấy hình nhƣ có sự bao hàm quan niệm rằng tâm luôn luôn trong trắng từ lúc khởi thuỷ. Màu sắc nhuộm tâm tạo nên sanh loại (nīla, vân vân) do nơi tập quán và hành động. Sự tinh tấn cốt ở chỗ khôi phục tâm để tâm trở lại sự trong trắng của lúc ban đầu. So sánh với lời dạy của Phật trong A. iii. 384 ff (Đoạn: Sáu Loại, Phẩm 6: Phẩm Đại Phẩm, Chƣơng Sáu Pháp) và M. i. 38.                                     (11)

iii. 383-4.                     (12) D. i. 54; xem thêm S. iii. 211.                (13)

DA. i. 161.                     (14)
A. i. 286.                 (15)
A. i. 33 [Phẩm
18: Phẩm Makkhali, Chƣơng Một Pháp].                                     (16)
DA. i.
166.                 (17)
E.g., Barua: Pre-Buddhistic Indian Philosophy, p.

314.              (18)
DA. i. 162; xem thêm Uvāsaga-Dasāo của
Hoernle, ii. p. 24, trong ấy paṇṇa đƣợc ghi là panna. So sánh với J.
iv. 496-7 (manda-dasaka, khiddā-dasaka, aṇna-dasaka, vân vân).
(19)
iii. 69.                    (20)
i. 286.                (21)

iii. 383-4.                   (22)
J. i. 493 f.               (23)
Xem e.g., J. i.
287 và MṬ. 190.                           (24)
Mhv. x. 102.           (25)
Op. cit.,
p. 130. Nhƣng trong DhA. i. 309, các đạo sĩ thuộc tôn phái khác
nhau đƣợc phận biệt là acelaka, ājīvaka, nigaṇṭha, và tāpasa. Xen
chi tiết về Ājīvaka trong Article in ERA của Hoernle và bài viết của
Barua trong Calcutta University Journal of the Department of
Letters, vol. 11.             nd. Nhiều đoạn đƣợc viết theo HT. Thích
Minh Châu, 1991, 1992, 1993, 1996.

Āṭānāṭā.—Một thị trấn ở Uttarakuru, đƣợc kể chung với
Kusināṭā, Parakusināṭā và Nāṭāpuriyā (1).
(1)
D. iii. 200.

Āṭānāṭiya Sutta.—Trƣờng Bộ Asánangchi Hộ Kinh, Số 32, đƣợc thuyết tại Gijjhakūṭa (1). Sau khi sắp đặt trấn giữ bốn phƣơng, bốn Thiên vƣơng đến đảnh lễ Thế Tôn. Đại Thiên vƣơng Vessavana bạch Phật rằng có nhiều dạxoa không tin tƣởng lời Phật dạy phải giữ ngũ giới, nhƣ không sát sanh, không trộm cắp, vân vân, và đề nghị Phật cho phép tỳkheo, tỳkheo ni, và nam nữ cƣ sĩ học thuộc bài Hộ kinh Āṭānāṭiya để tạo tín tâm cho các dạxoa chƣa có tín tâm hầu họ trở thành những kẻ hộ trì, không làm hại các đệ tử Phật, và che chở cho những ai hành trì Phật pháp. Phật ấn chứng, và Vessavana ứng khẩu đọc tụng. Phần đầu của bài hộ kinh tán thán và kính lễ bảy Phật quá khứ và hiện tại, bắt đầu bằng Phật Vipassī. Phần kế đề cập đến các Thiên tử với Bốn Đại Thiên Vƣơng đứng hàng đầu; phần sau cùng mô tả 41 Thiên tử khác không theo thứ lớp nào bằng những vần kệ không hay nhƣng dễ nhớ. Danh sách các vị Thiên tử nói trên rất giống đoạn 10-20 trong Mahāsamaya Sutta. Āṭānāṭiya Sutta đƣợc xem nhƣ thần chú (paritta) ảnh hƣởng lớn đến nhiều tín ngƣỡng trên thế giới (2). Ở Tích Lan chẳng hạn,

kinh đƣợc tụng với tâm thành sau lễ Paritta (Minh hộ), nhứt là để xua
đuổi tà ma và cầu an cho bệnh nhơn.
Āṭānāṭiya Sutta đƣợc ghi trong danh sách Parittas của
Milinda-pañha (3).
(1)
D. iii. 194 ff.         (2)
VibhA. 430. p. 151; về sự quan
trọng của kinh này đối với sử Ấn Độ, xem Rhys Davids, Buddhist
India, pp. 219-37.

Āṇañjasappāya Sutta.—Do Phật thuyết cho các tỳkheo ở
Kammassadhamma trong xứ Kuru; có Tôn giả Ānanda bên cạnh.
Nói về Chơn thƣờng (Āṇañjasappāya) và với nhiều cách hành thiền
về sự không xúc động (impassibility) và chứng ngộ giải thoát. Chơn
bất tử (true deathlessness) là tâm giải thoát (heart‘s delivrance)
[anupādā cittassa vimokkho], và có nhiều đƣờng đƣa đến đó (1). Phật
Âm (2) nói rằng kinh này mô tả quả Alahán của Sukkhavipassakā.
Alahán quả đƣợc đề cập chín lần trong kinh, việc làm đƣợc tán thán
là khéo dạy (sukathitaṃ).
(1)
M. ii 261 ff.          (2)
MA. ii. 851.

Āṇi Sutta.--Cái trống tên Ānaka của dân Dasāraha mà thùng trống biến mất chỉ còn những cái chốt chêm ở những chỗ nứt. Cũng vậy, những bài kinh do Nhƣ Lai thuyết rất thâm sâu, nghĩa lý rất thâm diệu, nhƣng nào ai lóng tai nghe, học thuộc lòng, hiểu thấu đáo. Còn những bài kinh nào do các thi sĩ làm, những bài thơ với những danh từ hoa mỹ, với những câu văn hoa mỹ, do các đệ tử thuyết giảng, họ sẽ lóng tai nghe, học thuộc lòng, học thấu đáo (1). (1) S. ii. 266-7.

Āṇimaṇḍavya.—Xem Aṇimandavya.

1. Ātappa Sutta.—Đối với ai không nhƣ thật biết và thấy hoại,
diệt, vân vân, tinh tấn cần phải thực hành (1).
(1)
S. ii. 132.

2. Ātappa Sutta.—Về những dịp mà nhiệt tâm (ātappa) cần đƣợc
thực hành (1).
(1)
A. i. 153.

Ātuma Thera.—Con của bá hộ ở Sāvatthi. Lúc trƣởng thành,
mẹ ông tìm vợ cho ông, nhƣng theo nhơn duyên, ông xuất thế ly gia
và thọ giới. Mẹ ông tìm cách dụ ông về nhƣng ông cƣơng quyết
không và về sau đắc quả Alahán (1).
Vào thời Phật Vipassī, ông là một gia chủ có cúng dƣờng
Phật nƣớc hoa và phấn thơm.
Vào 33 kiếp trƣớc, ông làm vua dƣới vƣơng hiệu Sugandha.
Ātuma có thể chính là Trƣởng lão Gandhodakiya nói trong Apadāna
(2)
.
(1)
Thag. v. 72; ThagA. i. 160.      (2)
Ap. i. 157-8.

Ātumā.—Thị trấn nằm giữa Kusinārā và Sāvatthi. Một thời, Phật và đại chúng tỳkheo đến viếng thị trấn này. Lúc bấy giờ, ở đây có một thợ hớt tóc đƣợc truyền giới tỳkheo muộn (một buḍḍhapabbajita mà Phật Âm quy nguyên là buḍḍhapabbajita Subhadda). Ông có hai ngƣời con rất đẹp trai và là thợ hớt tóc lành nghề. Nghe tin Phật đến, ông gởi hai con đi xin gạo, muối, dầu và thực phẩm. Vận dụng ƣu điểm của mình, hai ngƣời con xin đƣợc rất nhiều. Lúc Phật an trú trong Bhūsāgāra, hai anh em cúng dƣờng cháo gạo. Nhƣng Phật từ chối vì, theo giới luật, một tỳkheo không đƣợc nhờ một tỳkheo khác xin vật thực dùm. Trong nhơn duyên này, giới luật dukkaṭa đƣợc chế định: tỳkheo trƣớc kia là thợ hớt tóc không đƣợc đem theo mình đồ nghề hớt tóc (2). Mahā Parinibbāna Sutta (3) nói rằng Phật có thuyết cho Pukkusa một lần nữa cũng trong dịp Ngài an trú tại Bhūsāgāra trong Ātumā. Rằng có hai anh em nông dân và bốn con bò bị xét đánh trong một cơn mƣa. Dân chúng tụ họp đông đảo chỗ sét đánh, và một ngƣời trong đám đông thấy Phật ra, đến bạch hỏi chớ Phật có hay biết gì không? Phật nói Ngài an trú trong thiền định nên không thấy mà cũng không nghe. Đó là trạng thái tâm trầm lặng của bậc xuất gia. (1) DA. ii. 599.             (2) Vin. i. 249-50.            (3)

D. ii. 131-2.

Ādāsamaṇḍapa.—Một trong số kiến trúc do Parakkamabāhu I
xây cất trong Dīpuyyāna ở Pulatthipura. Kiến trúc đƣợc gọi nhƣ
vậy vì các tƣờng đều bằng kiếng (1).
(1)
Cv. lxxiii. 119.

Ādāsamukha.—Bồ Tát sanh ra làm vua ở Benares. Ông là con
của Janasandha (còn đƣợc gọi là Dasaratha). Ông đƣợc gọi tên
Ādāsamukha vì sắc mặt ông đẹp nhƣ mặt gƣơng vàng đánh bóng.
Phụ vƣơng ông băng hà lúc ông mới lên bảy; quần thần phải thử ông
nhiều phen mới đƣa ông lên ngôi.
Trí tuệ ông đƣợc tiếng khắp mọi nơi. Một lần nọ, có một gia
nhơn cũ của vua cha (Gāmaṇi Caṇḍa) bị giải trƣớc công đƣờng vì
14 tội do dân chúng cáo buộc. Vua phán quyết phân minh và giải
quyết ổn thoả mọi bề. Chuyện đƣợc kể trong Gāmaṇi Caṇḍa Jātaka
(1)
.
(1)
J. ii. 297-310.

Ādicca.—Một tên khác của Suriya, Thái Dƣơng (1). Theo Phật
Âm, đó là con của Aditi (Aditiyā putto). Ādicca cũng là tên tộc của
các Thích tử đƣợc gọi là Ādicca (2). Phật Âm xem đó là tên tộc của
các Khattiya, chung với tộc Koṇḍañña.
Xem Ādiccabandhu dƣới đây.
(1)
D. iii. 196.     (2)
Sn. 423.          (3)
VibhA. 466.

Ādicca Damilādhikāri.—Một công bộc đặc sắc và cũng là một
quần thần của Parakkamabāhu I. Ông thỉnh cầu và đƣợc giao phó
nhiệm vụ viễn chinh chống Rāmāñña (1). Hình nhƣ ông chết không
lâu sau cuộc viễn chinh (2).
(1)
Cv. lxxvi., vers. 39, 63-64; chi tiết: xem Parakkamabāhu I.
(2)
Xem Cv. Trs. ii. p. 69, n. 3.

Ādicca Sutta.—Rạng đông là điềm báo trƣớc mặt trời mọc; cũng
vậy, làm bạn với thiện (kalyānamittatā) là điềm báo trƣớc bảy giác
chi sanh khởi (1).
(1)
S. v. 101; so sánh với S. v. 29.

1. Ādiccabandhu.—Một danh hiệu thƣờng dùng của Phật (1). Chú
giải Vimānavatthu (2) nói rằng Ādicca (Thái dƣơng) thuộc dòng
Gotama; Phật cũng thuộc dòng Gotama nên có danh hiệu
Ādiccabandhu. Một số kinh sách khác cũng giải thích nhƣ vậy: Phật
sanh ra trong cùng ariyā jāti và là hậu duệ của Thái dƣơng (taṃ
paṭicca tassa ariyāya jātiya jātattā), hoặc Thái dƣơng là thân thích
của Phật vì Thái dƣơng là orasaputta (con nuôi bằng vú) của Phật, lý
do là Thái dƣơng là môn đệ của Phật. Do đó, trong Tƣơng Ƣng Bộ
Kinh Phật gọi Thái dƣơng là “mama pajā,” mà Phật Âm (4) giải thích
là môn đệ và con tinh thần.
Ādicca đƣợc mô tả nhƣ tapataṃ mukhaṃ (5).
(1)
E.g., D. iii. 197; Sn. 1128; Thag. 26, 158, 417, vân vân.
(2)
p. 116.                (3)
S. i. 57.           (4)
SA. i. 86.
MA. ii. 783.

2. Ādiccabandhu.—Phật Độc Giác có công giúp cho hoàng tử ở Benares, tác giả của dòng kệ thứ 20 của kinh Khaggavisāna Sutta, trở thành Phật Độc Giác. Hoàng tử xuất thế và sống trong ngự viên của vua cha gần thành phố. Chàng rất tĩnh tâm, công phu thiền quán và không mảy may dao động vì sự thăm viếng của phụ hoàng, mẫu hoàng hay thân bằng nào. Thấy vậy, Ādiccabandhu đến viếng và khuyên hoàng tử vô rừng sống đời sadi thật sự và tụng đọc hai vần kệ đầu trong Sutta Nipāta (1). (1) Sn. 54; SnA. i. 104-5; xem thêm ApA. i. 105, 152.

Ādiccupaṭṭhāna Jātaka (No. 175).—Chuyện Đảnh Lễ Mặt Trời. Có con vƣợn thƣờng đến viếng am thất của một số đạo sĩ khổ hạnh mà vị trƣởng lão là Bồ Tát. Lúc chƣ đạo sĩ không có nhà, vƣợn vào tuôn đổ vật dụng tứ tung và gây nhiều hƣ hỏng. Lúc chƣ đạo sĩ trở về sau mùa an cƣ, tín chủ thƣờng đem nhiều tứ sự đến cúng dƣờng, vƣợn chờ đợi ở ngoài và giả vờ đảnh lễ Thái dƣơng. Tín chủ mến mộ cử chỉ thánh thiện của vƣợn ta và bắt đầu tán thán. Nhƣng Bồ Tát biết và nói thật tính nết của vƣợn (1). Chuyển đƣợc kể để nói về kẻ man trá. (1) J. ii. 72-3.

Āditta Jātaka (N0. 424).—Chuyện Ngọn Lửa Đốt Cháy. Một thời, Bồ Tát sanh làm vua Bharata ở Roruva, trong xứ Sovīra. Ông là ngƣời hiền đức rất đƣợc mến chuộng; còn Chánh hậu Samuddavijayā của ông là ngƣời có trí tuệ cao siêu. Muốn cúng dƣờng Phật Độc Giác hơn là các vị khác, vua tham khảo chánh hậu, thi hành theo đề nghị của bà, và tuyên cáo thần dân phải giữ giới luật. Riêng ông công phu tu tập và bố thí rộng rãi. Một hôm ông dâng hoa lên phƣơng Đông và cầu nguyện mọi Phật Độc Giác trong phƣơng này đến để ông cúng dƣờng. Lời nguyện của ông không có kết quả. Ông tiếp tục và tuần tự dâng lễ nhƣ vậy lên ba phƣơng còn lại. Đến ngày thứ tƣ có bảy Phật Độc Giác đến; quý vị an trú trong Nandamūlapabbhāra trên phƣơng Bắc. Vua và hoàng hậu trai thực quý vị trong bảy ngày và cúng dƣờng tứ sự đầy đủ. Quý vị Phật Độc Giác tuần tự rời cung từng ngƣời một; mỗi vị đọc vần kệ cám ơn và khuyến khích nhà vua cùng hoàng hậu sống đời thanh tịnh. Chuyện đƣợc kể liên quan đến Asadisadāna của Vua Pasenadi, để chỉ rằng các bậc hiền trí thuở trƣớc cũng cúng dƣờng. Đó cũng là câu chuyện đƣợc dẫn nhƣ Sucira Jākata trong phần duyên khởi của Dasa Brāhmaṇa Jākata (2) và nhƣ Sovīra Jākata trong phần duyên khởi của Sivi Jākata (3). (1) J. iii. 469-74.           (2) J. iv. 360.         (3) Ibid., 401.

Āditta Vagga.—Phẩm 5: Phẩm Thiêu Cháy, Tƣơng Ƣng Bộ Kinh
(1)
.
(1)
S. i. 31-6.

1. Āditta Sutta.—Kệ nói trƣớc mặt Thế Tôn tại Jetavana bởi
một vị Thiên đến yết kiến Ngài. Nhƣ ngƣời cứu vớt đƣợc bất cứ gì
trong trận hoả hoạn, ngƣời trí thọ dụng và bố thí, và khi ngày cùng
đến, sẽ đƣợc sanh Thiên (1).
(1)
S. i. 31.

2. Āditta Sutta.—Tất cả các uẩn đều bốc cháy. Thấy vậy, bậc
Thánh giả ghê tởm chúng, và qua sự thánh tri đắc giải thoát (1).
(1)
S. iii. 71.

3. Āditta Sutta [1].—Nhƣ Ādittapariyāya Sutta ở dƣới (1). (1) S. iv. 19.

Ādittapariyāya Sutta.—Tên của kinh do Phật thuyết tại Gayāsīsa, sau khi nói chuyện về Tebhātikajaṭilā (Uruvela Kassapa, Nadī Kassapa và Gayā Kassapa). Tất cả đều bị bốc cháy: mắt, sắc, nhãn thức, nhãn xúc bị bốc cháy. Cũng vậy đối với các giác quan kia. Tất cả bị bốc cháy bởi lửa tham, lửa sân, lửa si, bởi sanh, già, chết, sầu, bi, khổ, ƣu, não... Thấy vậy, vị theo Bát chánh đạo nhàm chán đối với chúng. Do nhàm chán nên vị ấy ly tham. Do ly tham nên vị ấy đƣợc giải thoát. Sau khi kinh kết thúc, hàng ngàn tỳkheo hoan hỷ, tín thọ lời Thế Tôn dạy, và đƣợc giải thoát (1). Đƣợc biết Ādittapariyāya Sutta đƣợc thuyết về Piṭṭhipāsāna tại Gayāsīsa (2). Đó là trú xứ thứ ba đƣợc ghi nhận của Thế Tôn và cũng đƣợc gọi là Āditta Sutta (Xem Āditta Sutta [3]). (1) Vin. i. 34-5; J. i. 82; iv. 180.             (2) AA. i. 166; ThagA. i. 435.

―Ādittena‖ Sutta.—Thật tốt hơn, nếu các căn bị hủy hoại với một cây kim bằng sắt nung đỏ. Nhƣ vậy, không có chấp thủ tƣớng riêng hay tƣớng chung đối với các trần do căn nhận thức. Thật tốt hơn là nằm ngủ. Nằm ngủ thì không có suy nghĩ những vấn đề để có thể bị những vấn đề tƣ duy chinh phục. Nhƣng càng tốt hơn, nếu có sự quán xét về tƣớng vô thƣờng của các căn, thọ, thức và xúc khởi lên do căn duyên. Biết tất cả đều vô thƣờng, vị Thánh giả sẽ nhàm chám, sẽ ly tham, đƣợc giải thoát (1). [Theo HT. Thích Minh Châu, 1993]. S. iv. 168 f.

Ādipādakajambu.—Địa điểm ở Tích Lan, nơi mà Ādipāda
Vikkamabāhu đánh bại Mānābharaṇa và anh em của ông (1).
(1)
Cv. lxi. 15.

Ādipādapunnāgakhaṇḍa.—Địa điểm trong quận Guttasāla ở Rohaṇa, Nam Tích Lan. Tại đây quân của Parakkamabāhu I đụng độ với quân phiến loạn trong trận Rohaṇa (1).

(1) Cv. lxxv. 14.

Ādimalaya.—Tƣớng của Vua Vijayabāhu I. Ông công khai nổi
dậy chống vua và đƣa quân đến làng Andu, gần Pulatthipura. Vua
xuất chinh diệt ông (1).
(1)
Cv. lix. 4-6.

Ādiya Sutta.—Thuyết tại Jetavana cho Anāthapiṇḍika về năm
lý do gây dựng tài sản một cách hợp pháp: tự làm mình an lạc; làm
cho cha mẹ, vợ con, bạn bè an lạc; làm cho các tai hoạ bị chận đứng;
hiến cúng cho vua, đạo, bà con, hƣơng linh đã chết; cúng dƣờng tối
thƣợng, đƣa đến cảnh giới chƣ Thiên, cõi trời (1).
(1)
A. iii. 45 f.

Ādhāradāyaka Thera.—Alahán. Ông dâng lên Phật Sikhī chiếc
ghế ngồi (ādhāraka). Vào 27 kiếp trƣớc ông làm vua bốn lần với
vƣơng hiệu Samantavaruṇa (1).
(1)
Ap. i. 207.

Ādhipateyya Sutta.—Về ba ―uỷ thác‖ để hƣớng dẩn tỳkheo:
mình, thế giới và Pháp (1).
(1)
A. i. 147 f; Về ý nghĩa của kinh, xem Rhys Davids,
J.R.A.S.,April 1933, pp. 329 ff.

Ānaka (v. l. Āṇaka).—Cái trống mutiṅga (trống định âm--kettle drum) của dân Dasāraha. Khi cái trống nứt, dân chúng đóng vào chỗ nứt một cái chốt. Sau một thời gian, cái thùng trống không còn mà chỉ còn những cái chốt. Nguồn gốc của cái trống đƣợc kể trong Kakkaṭa Sutta. Có con Cua Vàng sống trong hồ Kulīradaha bị voi dẫm chết khiến hai càng rớt ra. Hồ bị nƣớc sông Hằng tràn vô vào mùa lụt, và khi nƣớc rút, hai càng cua theo nƣớc xuống sông Hằng rồi trôi ra biển. Dân Asura vớt đƣợc một càng lấy làm trống Āḷambara. Càng kia đƣợc nhóm Thập Huynh Đệ (của dân Dasāraha nói trên) vớt và họ dùng làm ra trống Ānaka (2). Chú giải Tƣơng Ƣng Bộ (3) nói rằng trống có màu vàng nhƣ sáp vì càng cua bị nắng gió làm khô. Tiếng trống nghe xa đến 12 lý

và chỉ đƣợc dùng trong dịp lễ hội. Khi nghe trống, dân chúng tụ họp
và diễn hành trên xe trang hoàng rực rỡ. Các tụ họp này đƣợc gọi là
Ānaka vì trống kêu gọi tập họp (mahājanaṃ pakkositvā viya ānetī ti
Ānako). Về sau, khi thùng trống không còn, trống không còn vang
nữa nên ngay trong sảnh đƣờng cũng không nghe.
Trống Ānaka đƣợc dùng nhƣ ẩn dụ trong kinh Āṇi Sutta (4).
(1)
S. ii. 266.             (2)
J. ii. 344; Chuyện Tiền thân đƣợc trích
trong SA. ii. 167-8, với nhiều chi tiết khác biệt.             (3)
ii. 167-8.
(4)
S. ii. 266-7; xem thêm KS. ii. 178, n. 4.

Ānañcāyatana Sutta.—Về ba xứ: không vô biên xứ, thức vô biên
xứ, và không sở hữu xứ (1).
(1)
A. i. 267.

Ānañjasappāya Sutta.—Xem Āṇañjasappāya Sutta.

1. Ānanda.—Một Đại đệ tử của Đức Phật. Ông là ngƣời bà con chú bác của Ngài và rất quý trọng Ngài. Ông sanh ra từ Tusita cùng ngày với Bồ Tát. Cha ông là Thích tử Amitodana, em của Vua Suddhodana (1). Ông có hai anh em là Mahānāma và Anuruddha (q. v.) (có thể là anh em cùng cha khác mẹ.) Ānanda gia nhập Tăng Đoàn vào năm thứ nhì sau khi Phật thành đạo, cùng lúc với nhiều Thích tử hoàng thân khác, nhƣ Bhaddiya, Anuruddha, Bhagu, Kimbila, và Devadatta, và đƣợc Phật truyền giới (2); Thầy tế độ (upajjhāya) của ông là Belaṭṭhasīsa (3). Ngay sau đó, ông nghe kinh do Puṇṇa Mantāniputta thuyết và đắc quả Dự lƣu (4). Trong 20 năm từ ngày thành đạo, Phật có nhiều thị giả khác nhau, nhƣ quý Tỳkheo Nāgasamāla, Nāgita, Upavāna, Sunakkhatta, và quý Sadi Cunda, Sāgata, Rādha, Meghiya. Nghe nói Phật không thật sự hài lòng với ai cả. Đến năm thứ 20, Đức Phật cho biết Ngài đã lớn tuổi và muốn có một thị giả thƣờng trực hết lòng hết dạ với Ngài (5). Hầu hết các đại đệ tử xin đƣợc làm thị giả của Phật, nhƣng Phật từ chối. Chỉ còn có Ānanda đang ngồi im lặng. Khi đƣợc hỏi sao ông không tình nguyện, Ānanda trả lời rằng Phật biết chọn ai rồi.

Lúc Phật ngỏ ý muốn Ānanda, ông hoan hỷ nhận lời với vài điều kiện. Đó là Phật đừng bao giờ chia cho ông thực phẩm khất thực hay y đƣợc cúng dƣờng; không cắt cho ông chỗ an trú riêng (―hƣơng cốc- -fragrant cell‖); không cho phép ông cùng đi với Phật đến chỗ Phật đƣợc mời trai thực. Ông nói thêm, nếu không làm vậy, Ānanda phục vụ Phật vì để đƣợc chia ăn, mặc và đƣợc mời. Ngoài ra, ông xin đƣợc phép nhận lời thế cho Phật; đƣợc đƣa đến yết kiến Phật những vị từ phƣơng xa về; trình Phật mọi tình trạng khó xử; và đƣợc Phật lập lại những lời dạy trong lúc ông vắng mặt. Chỉ khi nào những thỉnh cầu của ông đƣợc chấp thuận, thiện nam tín nữ mới tin tƣởng ông và mới biết rằng Phật thật sự đánh giá ông. Đức Phật chấp thuận thỉnh cầu của ông. Từ đó, trong vòng 20 năm, Ānanda theo hầu Phật nhƣ bóng với hình. Ông dâng Ngài nƣớc, tăm xỉa răng, rửa chơn Ngài, theo Ngài đến mọi nơi, quét dọn cốc của ngài, vân vân. Ban ngày, ông ở bên cạnh Phật, làm hết những việc nhỏ nhặt giúp Phật. Ban đêm, với gậy quyền và đuốc sẵn trên tay, ông đi chín vòng quanh liêu Gandha của Phật để ứng phó khi cần và cũng để Phật an giấc (8). Có rất nhiều ví dụ về sự lo lắng của Ānanda dành cho Phật, đặc biệt là lúc Phật sắp nhập diệt, đƣợc kể trong Mahā Parinibbāna Sutta. Thật cảm động khi biết Ānanda cùng tuổi với Phật (sanh cùng ngày) mà lại lo cho Phật từng ly từng tí, nhƣ dâng Ngài nƣớc uống, tắm rửa Ngài, thoa bóp Ngài, soạn chỗ Ngài nằm, và nhận những chỉ thị quan trọng sau cùng của Ngài. Đƣợc biết mỗi lần Phật bệnh, Ānanda cũng bệnh theo vì đồng cảm (9) và ông biết đƣợc mọi thay đổi trong ngƣời của Phật (10). Một lần nọ, làm theo lời dạy của Devadatta, ngƣời giữ voi của hoàng cung để con voi say Nālāgiri sút xiềng chạy trên đƣờng Phật đang kinh hành. Thấy voi đâm đầu chạy tới, Ānanda ra cản. Phật gọi ông ba lần, nhƣng ông không nghe. Phật bèn dùng thần thông xoay trái đất để Ānanda lọt ra khỏi đƣờng voi chạy (11). Nhiều lúc Ānanda quá tận tình khiến Phật không vui—ví nhƣ lúc ông nấu cháo tekaṭuka (cháo với ba chất cay) dâng Phật chữa chứng đau bụng (2) , ông biết là phạm giới (vì cháo ông nấu ngay trong liêu và từ thực phẩm ông cất giữ trong liêu), nhƣng vẫn cứ làm vì tin rằng cháo ấy sẽ làm Ngài hết bệnh.

Ānanda phục vụ rất hữu hiệu. Mỗi khi Phật muốn câu hội tỳkheo hay gởi thông điệp ra ngoài, chính ông là ngƣời chu toàn công tác (13). Ānanda bạch trình Phật những gì ông nghe và cho là hay ho, lợi lạc (14). Nam nữ cƣ sĩ muốn cúng dƣờng Phật và chƣ Tăng thƣờng tham vấn ông, và ông luôn luôn có lời khuyên nhủ (15). Khi chƣ Tăng đến xin đƣợc nghe Phật nói pháp, ông luôn luôn cố gắng làm họ vừa lòng (16). Nếu thấy cuộc yết kiến Phật đem lại lợi lạc, ông trình xin Phật gặp mặt ngƣời xin yết kiến và giải quyết khó khăn của họ, ví nhƣ ông từng thu xếp để Nigaṇṭha Saccaka (17), và hai Bàlamôn Saṅgārava và Rammaka (18) đƣợc yết kiến Phật. Cũng vậy, ông đƣa Samiddhi đến gặp Phật khi ông biết Samiddhi đã nói lên những quan niệm không đúng với lời Phật dạy (19). Ông đã thỉnh cầu Phật thuyết về quán hơi thở (ānāpānasati) cho Kimbila và một số tỳkheo nghe vì ông biết pháp thoại của Phật giúp ích quý vị này (20). Một dạo, ở Vesāli, có một số tỳkheo đi đến tự sát vì hỗ thẹn và nhàm chán thân mình, sau khi nghe pháp thoại quán xác chết (asubha). Ānanda bạch xin Phật dạy cho các tỳkheo một số pháp giúp đạt sự liễu tri (aññā) (21). Ānanda có trồng cây Bồ Đề Ānanda-Bodhi (q. v.) để thiện nam tín nữ chiêm bái trong lúc Phật du hành không có ở nhà. Ānanda luôn luôn để ý không cho ai làm Phật hao mòn tâm sức một cách vô ích. Ngay khi ông bạch Phật vụ tỳkheo Vesāli tự sát, ông đợi lúc Phật chấm dứt hai tuần độc cƣ để không làm bận tâm Ngài nhƣ theo lời dạy. Khi Subhadda muốn yết kiến Phật lúc Ngài sắp nhập diệt, Ānanda từ chối cho đến khi đƣợc lệnh của Đạo Sƣ (22). Cùng ngày hôm ấy, khi dân chúng Malla ở Kusinārā cùng gia đình đến để giã biệt Đức Phật, Ānanda thu xếp để từng nhóm đƣợc vào và không ai bị chậm trễ (23). Ông thƣờng tránh cho Phật những tình huống khó chịu, ví nhƣ ngăn chận hai đệ tử sùng đạo thuyết phục Ngài làm chuyện trái lƣơng tâm (24). Ông còn đi rảo quanh để lấy cất những gì thiện nam tín nữ bỏ quên lại sau mỗi buổi pháp thoại (25). Ānanda thƣờng đƣợc quý vị đồng phạm hạnh tham vấn trong những vấn đề khó khăn. Một lần nọ, Vaṅgīsa (26) tâm sự với ông về

việc ông bị dục ái quấy phá và xin lời khuyên bảo. Chƣ vị Kāmabhū (27), Udāyi (28), Channa (29), và Bhadda (30) đến với ông vì những học thuyết khác nhau. Bàlamôn Ghosita (31) và Uṇṇābha (32), dân Licchavi Abhaya và Paṇḍitakumāraka (33), Du sĩ Channa (34) và Kokanuda (35), nam cận sự Migasālā (36), gia chủ ở Kosambī (37), và Vua Pasenadi trị vì Kosala (38) đến với ông để học hỏi và tìm con đƣờng giải thoát. Nhiều lúc tỳkheo không hiểu hết các bài pháp ngắn của Phật đến xin Ānanda giảng giải thêm, bởi ông có tiếng là ngƣời có thể giảng sâu vấn đề (39). Nghe nói rằng Phật thƣờng cố ý nói ngắn gọn để Ānanda giảng giải thêm. Lời giảng của Ānanda sau đó đƣợc trình lên Phật và đó là những dịp tốt để Phật tán thán sự quán triệt của Ānanda. (40). Kinh Sekha Sutta (41) có kể rằng sau khi Phật thuyết cho các Thích tử ở Kapilavatthu đến nữa đêm, Ngài yêu cầu Ānanda thuyết tiếp để Ngài có chút thì giờ nghỉ ngơi. Sau khi nghỉ ngơi xong, Phật dậy và ngợi khen tài trí của Ānanda trong việc thuyết giảng này. Một lần khác, Phật nhờ Ānanda thuyết cho tỳkheo nghe những kỳ diệu trong ngày đản sanh của Đức Phật; Phật ngồi nghe rồi đồng ý, và do công đức này có kinh Acchari-yabbuta-Dhamma Sutta (42). Nhiều khi Ānanda đề nghị ẩn dụ để Phật dùng trong kinh, ví nhƣ ẩn dụ Dhammayāna (43); hay đề nghị tên kinh qua ẩn dụ, nhƣ Madhupiṇḍika Sutta (44); hay đề nghị Phật đặt một tên dễ nhớ, nhƣ Bahudhātuka Sutta (45). Trong nhiều trƣờng hợp, Ānanda tự thuyết kinh cho tỳkheo (46) cũng nhƣ cƣ sĩ (47). Kinh Sandaka Sutta ghi lại cuộc viếng thăm Du sĩ Sandaka của Ānanda và đệ tử ông, và nói rõ làm thế nào ông chuyển hóa Sandaka bằng bài pháp thoại do ông thuyết. Ānanda cũng thƣờng lập lại cho hội chúng bài kinh ông nghe Phật thuyết; Ānanda đƣợc phép thỉnh vấn Phật mọi vấn đề mà ông muốn đƣợc làm sáng tỏ. Ông rất thích học hỏi cho đến đổi ông có thể thỉnh vấn Phật khi Phật mĩm cƣời (M. ii. 45, 50, 74; A. iii. 214 f.; J. iii. 405; iv. 7). Và, trong một ít trƣờng hợp, nếu Phật im lặng ông cũng thỉnh vấn (S. iv. 400). Ānanda biết Phật không hành động khi không có lý do chính xác. Khi ngƣời hầu quạt Upavāna đƣợc bảo lui, Ānanda muốn biết lý do và đƣợc trả lời vì sự hiện diện của Upavāna làm cho một số phi nhơn không đến yết kiến Phật đƣợc (D. ii. 139). Phật luôn luôn trả

lời Ānanda một cách thoả đáng. Câu trả lời của Phật cho Ānanda về cái chết của các công dân Ñātikā (D. ii. 91 ff.) (49) làm thành một bài kinh dài (50). Thông thƣờng, Ānanda thỉnh vấn Phật về những pháp liên quan đến giá pháp, ví nhƣ về đoạn diệt (nirodha) (S. iii. 24); thế giới (loka) (S. iv. 53); rỗng không (suñña) (S. iv. 54; M. iii. 104-24); thọ hƣởng (vedanā) (S. iv. 219-21); thần thông (iddhi) (S. v. 282-4; 286); quán sổ tức (ānāpānasati) (S. v. 328-34); hữu (bhava), vân vân (A. i. 223 f.); về sáu chaḷabhijāti của Pūraṇa Kassapa (q. v.); mục tiêu và mục đích của giới (sīla) (A. v. 1 f., lập lại trong v. 311 f.); năng lực của thiền chỉ (samādhi) (A. v. 7 f., lập lại trong v. 318 và A. i. 132 f.); sự chia rẽ Tăng chúng (saṅghabheda) (A. v. 75 ff.); đức tính cần thiết để cố vấn tỳkheo (A. iv. 279 ff.); tiếng nói của Phật nghe đến ba ngàn Đại thiên thế giới (A. i. 226 f.); pháp mà tỳkheo phải thành tựu để an lạc (A. iii. 132 f.); những pháp khác nhau để quán triệt tứ đại (M. iii. 62 f.); sanh thú của ―Thánh giả‖ (DhA. iii. 246). Ông cũng hay tham luận với Phật nhƣ đƣợc thuật trong Mahāparinibbāna Sutta. Một ít đề tài, nhƣ động đất (D. ii. 107 ff.; A. iv. 312 ff.) và một số Thiên nhơn khác nhau hiện diện trong lúc Phật nhập diệt (D. ii. 139 f.), đƣợc cho là do Ānanda thuyết để làm mấu chốt cho những tƣ duy liên quan, tƣ duy rất phổ thông trong giới Phật tử hiện đại. Không phải tất cả những kinh do Ānanda thuyết là lời giải đáp của Phật đối với những câu hỏi ông đặt ra. Có thể đó là những luận đàm của ông với những ngƣời ông gặp hay những lời ông nghe đƣợc. Ông đem về bạch Phật để Phật giảng giải thêm. Luận đàm với Vua Pasenadi về Kalyānamittatā là một ví dụ. Ānanda bạch Phật và Phật nói thêm (S. i. 87-9; v. 2-3). Một ví dụ nữa là câu chuyện ông viếng Paribbajakārāma ở Kosambī, tại đó ông nghe nói về một tỳkheo mà ngƣời ta gọi là niddasa sau 12 năm sống độc thân; từ đó Phật giảng giải về bảy niddasavatthu (A. iv. 37 ff). Chuyện của Udāyī thuyết trƣớc hội chúng đông đả bao vây đƣợc Ānanda bạch Phật và Phật nói ngƣời thuyết phải có nội tâm an trú đƣợc năm pháp mới thành công (A. iii. 184). Chuyển giữa Udāyi và ngƣời thợ mộc Pañcakaṅga về thọ (feelings) đƣợc Ānanda nghe; ông bạch câu chuyện lên Phật và đƣợc Phật giảng rõ hơn (A. iv. 222 f; M. i. 397 f.). Cũng vậy, Phật giảng thêm sau khi nghe Ānanda kể chuyện ông nghe giữa Tôn giả Xálợiphất và các du sĩ (S. ii. 35-7) và Bhūmiya

(S. ii. 39-41). Trong trƣờng hợp của nam cƣ sĩ Migasālā (A. iii. 347; v. 137), Ānanda trả lời theo sự hiểu biết của mình rồi bạch vấn Phật và sau cùng nói lại cho thật đúng với Pháp. Có lúc Ānanda không trả lời mà phải bạch Phật trƣớc, ví nhƣ khi ông đƣợc hỏi về suy đoán của Phật về quả mà Devadatta phải trả cho tội lỗi ông gây ra (A. iii. 402). Cũng vậy, khi Tapussa hỏi ông tại sao đời sống ở nhà không hấp dẫn đối với cƣ sĩ, ông bạch thẳng với Phật; bấy giờ Phật đang nghỉ trƣa ở Mahāvana trong Uruvelakappa (A. iv. 436 f.). Một lần nọ Ānanda tƣởng tƣợng mình hiểu hết cái lý duyên khởi sâu xa kia và thƣa với Phật ông rất hân hoan. Phật nói ông hiểu rất ít và nói pháp Mahānidāna Sutta cho ông nghe (D. ii. 55 ff; S. ii. 92-3). Nghĩ Phật sẽ diệt độ, Ānanda ngây ngô nói Thế Tôn sẽ không diệt độ, nếu Ngài không có lời di giáo lại cho chúng tỳkheo (D. ii. 98 ff.; S. v. 152-4.) Nhiều lần Ānanda đƣa tin lên Phật và đƣợc Phật thuyết kinh cho nghe, ví dụ nhƣ ông đƣa tin về cái chết của Nigaṇṭha Nātaputta và âm mƣu của Devadatta (nói trên rồi), và tin Phagguna mệnh chung với các căn đã đƣợc sáng chói, Phật xác nhận nếu nghe Pháp đúng thời và thẩm sát ý nghĩa, có sáu lợi ích đem lại cho ngƣời nghe Pháp (A. iii. 381 f.). Hay là, Girimānanda bị bệnh và Phật có đến thăm ông không? Phật bảo Ānanda đến và thuyết cho ông nghe về mƣời tƣởng (aniccasañña, vân vân) và ông sẽ bình phục (A. v 108 f.). Tôn giả Ānanda muốn vào rừng sống độc cƣ để không phóng dật, nhiệt tâm, tinh cần; Phật thuyết vô thƣờng (S. iii. 187; iv. 54-5). Phật thƣờng tự thuyết cho Ānanda, ví nhƣ về hành (saṅkhāra) (S. iii. 37-40); về tỳkheo không có lòng tin, sẽ không đƣợc tăng trƣởng trong Pháp và Luật này (A. v. 152 ff.); về sự hiểu biết của Phật phải thuyết pháp nào cho phù hợp với những ngƣời khác nhau (A. v. 36 f.); về sự phóng dật và hậu quả (A. i. 50 f); về những khuyên bảo đối với tân thọ tỳkheo (A. iii. 138 f.); về lời khuyên bạn bè để đem lại cho họ an lạc (A. i. 222). Pháp thoại do Phật tự thuyết cho Tôn giả Ānanda nhƣ nói trên đƣợc ghi đầy đủ trong Mahā Parinibbāna Sutta. Nhiều bài pháp tƣởng chừng nhƣ rập khuôn trong nhiều kinh về sau, ví dụ tám hội chúng, tám ―nhơn duyên đại địa chấn động,‖ tám giải thoát (D. ii. 112). Còn có chuyện mà rất khó đoan chắc là chính do Phật nói lên, ví nhƣ về lễ nghi đảnh lễ nhục thân Thế Tôn sau khi Ngài nhập diệt

và những nơi hành hƣơng cho thiện nam tín nữ sùng đạo. Trong một số trƣờng hợp, lời nói của Phật với Ānanda có hậu ý cho ngƣời khác nghe với, ví dụ Phật thuyết khi Udāyī và Sāriputta thỉnh ý Phật, vì hai vị không đồng ý về pháp diệt thọ tƣởng định (A. iii. 192 ff.); hay Phật chuẩn thuận câu trả lời của Ānanda về niệm niệm (anussatiṭṭhāna) trong lúc Udāyī không trả lời đƣợc (A. iii. 322 ff.). Ānanda bạch hỏi có thể có loại cây hƣơng nào, có hƣơng bay thuận gió, có hƣơng bay ngƣợc gió, có hƣơng bay thuận gió ngƣợc gió? Phật nói bài kinh (A. i. 222 f.; DhA. i. 420 ff) rất phổ biến: ―chỉ hƣơng ngƣời đức hạnh bay ngƣợc chiều gió thổi, chỉ có Bậc Chơn nhơn biến mãn mọi phƣơng trời.‖ Đôi khi Ānanda xen vào câu chuyện hoặc để bạch hỏi hoặc để đề nghị ẩn dụ giúp Phật, ví nhƣ trong những lần Phật nói pháp cho Du sĩ Uttiya (A. v. 194), cho Bàlamôn Saṅgārava (A. i. 169), hoặc cho Viḍūḍabha, vƣơng tử của Vua Pasenadi (M. ii. 130). Ānanda cũng hay bạch xin Phật nói kinh cho ngƣời khác nghe. Kinh năm phần kiết sử (M. i. 433) là một ví dụ. Và kinh Indriyabhāvanā Sutta (M. iii. 298 ff.) về căn tu tập là một ví dụ khác, trong ấy Ānanda bạch xin Phật nói cho đệ tử của Pārāsariya là Uttara nghe. Phật Âm có ghi lại một danh sách các kinh tán thán sự xuất chúng và thiện xảo của Tôn giả Ānanda nhƣ sau: Sekha, Bāhitiya, Ānañjasappāya, Gopaka-Moggallāna, Bahudhātuka, Cūlasuññata, Mahāsuññata, Acchariyabbhuta, Bhaddekaratta, Mahānidāna, Mahāparinibbāna, Subha, và Cūḷaniyalokadhātu. (Về nội dung của kinh xem mỗi kinh). Có kể lại nhiều cuộc đàm thoại giữa Ānanda và chƣ tôn giả đồng phạm hạnh nhƣ Tôn giả Xálợiphất (51). Ông tỏ vẻ rất hài lòng và không ngần ngại nói lên những khó khăn của ông. Ông từng hỏi Tôn giả Xálợiphất tại sao chỉ một ít chúng sanh trên thế gian này đƣợc chứng Nípbàn (A. ii. 167); hoặc hỏi về thiền định (samādhi) (A. v. 8). Mặt khác, ít ra là trong hai lần (A. iii. 201 f.; 361 f.), Tôn giả Xálợiphất tán thán sự thiện xảo của Ānanda vì Ānanda hỏi mà Xálợiphất mong Ānanda nói và Ānanda nói ―thiện xảo về nghĩa, thiện xảo về pháp, thiện xảo về văn cú, thiện xảo về địa phƣơng ngữ, thiện xảo về liên hệ trƣớc sau.‖ Chƣ tôn giả bạn của Ānanda gồm có: Sāriputta, Moggallāna, Mahā Kassapa, Anuruddha, và Kaṅkhā Revata (52). Quý vị đều là

Saṅghanavaka với nhau; ông rất đƣợc chƣ tôn giả đồng phạm hạnh quý mến (53). Đặc biệt Sāriputta và Ānanda là hai bạn thâm giao nhứt. Đƣợc biết Sāriputta quý Ānanda vì Ānanda lo cho Phật nhƣ Sāriputta muốn làm, và Ānanda kính trọng Sāriputta vì Sāriputta là Đại đệ tử của Phật. Tân thọ tỳkheo do vị này truyền giới có thể đến vị kia để học hỏi. Hai vị chia cho nhau những miếng ngon vật lạ. Có lần Ānanda đƣợc một Bàlamôn cúng dƣờng bộ y đắt giá, Ānanda tặng ngay bộ y đó cho Sāriputta, nhƣng Sāriputta đi vắng, Ānanda đƣợc Phật cho phép giữ y đến khi Sāriputta về (54). Trong Tăng Chi Bộ Kinh (55), có lời Ānanda tán thán Sāriputta là bậc ―hiền trí, đại tuệ, quảng tuệ, hỷ tuệ, tiệp tuệ, lợi tuệ, quyết trạch tuệ, ít dục, biết đủ, viễn ly, bất cộng trú, tinh cần, tinh tấn, biện tài, nghe lời trung ngôn, cáo tội trung thực, chỉ trích ác pháp‖. Khi nghe tin Sāriputta liễu đạo, Ānanda cùng đi và Sadi Cunda (Cunda là thị giả của Sāriputta)) đƣa y bát của Sāriputta đến Phật và bạch trình, rồi nói ―thân ông cảm thấy yếu ớt nhƣ lau sậy (bàng hoàng), các phƣơng hƣớng không hiện ra rõ ràng, và pháp sẽ không đƣợc giảng cho ông,‖ khi ông nghe tin Tôn giả Sāriputta đã mệnh chung (56). Chú giải còn nói thêm rằng (57) Ānanda run ―nhƣ con gà vừa thoát khỏi miệng con mèo.‖ Ānanda rất đƣợc Mahā Kassapa yêu chuộng. Đƣợc biết chính ông thu xếp để Ānanda đƣợc bầu vô Đại Hội Kết Tập lần thứ nhứt, và khi nghe tin Ānanda đắc quả Alahán, chính ông là ngƣời tán thán đầu tiên (58). Ānanda rất kính trọng Mahā Kassapa. Có lần ông không tham dự một lễ thọ cụ túc giới (upasampadā) vì ông sợ thất lễ với vị Trƣởng lão khi phải đọc tên Kassapa trong buổi lễ (59). Lúc chuyện trò, Kassapa gọi Ananda là “āvuso,” và Ānanda gọi Kassapa là “bhante”. Một lần nọ, Kassapa gọi Ānanda là ―kẻ dẫm đạp ngũ cốc,‖ ―kẻ phá hoại lƣơng gia,‖ là ―đứa trẻ này không biết lƣợng sức mình,‖ vì hạnh kiểm xấu của một ít tỳkheo trẻ là đệ tử của Ānanda, khi họ đi du hành đến Dakkhiṇagiri. Nghe vậy, Ānanda không buồn, nhƣng Tỳkheo ni Thullanadā bất bình và thốt ra những lời không hoan hỷ: "Sao Tôn giả Mahā Kassapa, trƣớc kia là ngƣời theo ngoại đạo, lại nghĩ có thể không hài lòng và gọi Tôn giả Ānanda, bậc Thánh Vedeha là đứa trẻ?" Mahā Kassapa than phiền với Ānanda về lời lẽ của Thullanadā (60).

Một lần khác, sau ba lần đƣợc Ananda mời mọc, Kassapa đi với Ānanda đến trú xứ của chƣ tỳkheo ni. Tại đây ông thuyết pháp. Tỳkheo ni Thullatissā không hoan hỷ nói lên những lời không hoan hỷ: "Làm sao Tôn giả Mahā Kassapa trƣớc mặt Vedehamuni Ānanda, lại nghĩ đến thuyết pháp; ví nhƣ một ngƣời bán kim lại nghĩ, có thể bán kim cho ngƣời làm kim?‖ Ānanda bạch xin Kassapa kham nhẫn bằng cách nói rằng dầu thế nào ông cũng là bậc trƣởng thƣợng và tha cho lỗi lầm của Thullatissā: ―Hãy kham nhẫn, thƣa Tôn giả Kassapa, ngu si là đàn bà!‖ (61). Trong đoạn trên, Ānanda đƣợc gọi là Vedehamuni. Chú giải (62) giải thích là paṇḍitamuni, và nói thêm rằng paṇḍito hi ñāṇasaṅkhātena vedena īhati sabbakiccāni karoti, tasma vedeho ti vuccati; vedeho ca so muni cā ti vedehamuni (63). Ānanda đƣợc gọi là ngƣời tiên phong bênh vực phụ nữ. Công đức này có lẽ làm ông thù thắng so cả với Mahā Kassapa. Chính Ānanda là vị trƣởng lão ba lần bạch xin Phật cho nữ nhơn xuất gia nhập Tăng Đoàn, nhƣng cả ba lần ông đều bị Phật từ chối. Ānanda bèn đổi cách vận động. Ông bạch hỏi Phật chớ nữ nhơn có khả năng chứng đạo quả không? Phật trả lời có. Ānanda đƣợc thế và vận động thêm, sau cùng Phật cho phép nữ nhơn gia nhập Tăng Đoàn với một số điều kiện. Bà Pajāpatī Gotamī và các Thích nữ đi theo bà hết lời cám ơn Ānanda (64); quý vị này bị Phật từ chối trƣớc đây nhƣng không nản lòng, cứ từ Kapilavatthu theo Phật lên Vesāli. Gặp quý vị ấy đứng ngoài Kūṭāgārasālā khóc và chơn sƣng vù, Ānanda bèn phát tâm trình xin Phật nhƣ nói trên. Liên quan đến chuyện này, hình nhƣ Phật có nói rằng (65) nếu Ānanda không xin Ngài cho nữ nhơn gia nhập Tăng Đoàn, Giáo lý (Sāsana) có thể sẽ kéo dài một ngàn năm thay vì 500 năm nhƣ hiện giờ. Sự bênh vực nữ giới còn là nguyên nhơn làm cho Ānanda bị chƣ tỳkheo đồng phạm hạnh bắt tội vào lúc cuối cuộc Kết tập lần thứ nhứt (Xem bên dƣới). Vì quyền lợi của nữ nhơn, Ānanda đã bạch hỏi Phật: ― Do nhơn gì, do duyên gì, nữ nhơn không ngồi giữa trong pháp đình, không có dấn thân vào sự nghiệp, không đi đến tinh túy của sự nghiệp?‖ (66).

Ānanda thƣờng hay thuyết pháp cho tỳkheo ni nghe. (67). Ông còn thu xếp để đƣa các vị thuyết pháp đến thuyết thƣờng xuyên cho tỳkheo ni. Ông cũng là vị trƣởng lão thƣờng thuyết cho nữ cƣ sĩ (68). Trong các pháp thoại của Ānanda, nữ nhơn thƣờng đứng quanh, hầu quạt và đặt câu hỏi. Lúc ông đến Kosambī để công bố giáo lệnh đối với tỳkheo vô kỷ luật Channa, cung phi của Vua Udena đƣợc tin đến rất đông; quý bà rất thán phục ông và cúng dƣờng ông những 500 y (69). Trong dịp này ông thuyết phục Vua Udena về ý thức (consciousness) mà các tỳkheo trẻ của dòng Thích ca áp dụng trong việc sử dụng không hoang phí những gì đƣợc cúng dƣờng. Hoan hỷ, vua cúng dƣờng thêm 500 y nữa, và 1000 y này Ānanda đem biếu cho tỳkheo trong Tăng Đoàn. Một chuyện tƣơng tợ đƣợc kể liên quan đến các nữ nhơn trong cung Vua Pasenadi. Thoạt tiên, vua rất giận. Nhƣng sau đó ông hiểu ra và cúng dƣờng Ānanda 1000 y (70). Lần nọ, Vua Pasenadi bạch xin Phật đến hoàng cung thƣờng kỳ để giảng giải giới luật cho Hoàng Hậu Mallikā và Thứ hậu Vāsabhakhattiyā cùng các cung phi của ông nghe. Không thể đến thƣờng kỳ một chỗ nào, Phật giao trách vụ này lại cho Ānanda (71). Ông thi hành đúng hẹn; Hoàng hậu Mallikā tỏ ra là một đệ tử chuyên cần, còn Thứ hậu Vāsabhakhattiyā thì không. Chú giải Jātaka nói rằng nữ nhơn trong cung đƣợc hỏi chớ trong số 80 đại đệ tử của Phật, họ chọn ai để thuyết kinh cho họ, tất cả đều đồng ý là Ānanda. Về chuyện xảy ra trong cung liên quan đến Ānanda, xem Mahāsāra Jātaka và s.v. Pasenadi. Theo Chú giải kinh Tăng Chi Bộ (73), Ānanda có tƣớng sắc đẹp ƣa nhìn. Ānanda thƣờng đƣợc mời đi an ủi ngƣời bệnh. Ông đến viếng lúc các gia chủ vị liệt kê sau nằm trên giƣờng bệnh: Anāthapiṇḍika (M. iii. 258), Sirivaḍḍha (S. v. 176 f), Mānadinna (ibid., 177 f). Ông còn đi với Phật đến viếng và giúp đở tỳkheo đau ốm (74). Đƣợc biết vào lúc Phật nghỉ trƣa, Ānanda thƣờng đến nói chuyện và chăm sóc các tỳkheo bị bệnh (75). Ông không bao giờ thiếu thì giờ giúp đỡ. Lần nọ ông giúp một gia đình chăn bò bị dịch hạch chết hết chỉ còn hai bé con, bằng cách đem hai cháu bé về và đặc cách bạch Phật cho chúng thọ giới để ông có thể dƣỡng nuôi (76).

Khi biết hai bạn mình là Roja và Malla không có lòng tin nơi Phật, ông rất buồn lòng và đặc biệt bạch Phật giúp cho Roja trở thành một Phật tử thuần thành. Về sau, ông đƣợc Phật cho phép Roja cúng dƣờng một bữa cơm có canh rau (77), và Roja cúng dƣờng Ānanda bộ y (78). Theo Jātakaṭṭhakathā (79), có lần Roja tìm cách dụ ông hoàn tục. Tính mẫn cảm của Ānanda còn đƣợc nhìn thấy trong câu chuyện của một nữ nhơn muốn đƣợc đóng góp vào công trình tạo dựng tịnh xá của Bà Visākhā. Bà mua một tấm thảm rất đắt tiền nhƣng thảm không để đâu đƣợc cả vì trông rất xấu xí so với các trang trí khác. Ānanda giúp bà toại nguyện (80). Một lần nọ, trong đại hội chúng tỳkheo ở Jetavana, Phật tán thán Ānanda là đệ tử tối thắng, đầy đủ ức niệm, đầy đủ cử chỉ tốt đẹp, đầy đủ sự kiên trì, và là thị giả (81). Và không lâu trƣớc ngày nhập diệt, Phật lại tán thán Ānanda một lần nữa (82); ông biết lúc thuận tiện đƣa khách đến yết kiến Phật; ông có đủ bốn đức tánh làm cho mọi ngƣời, tỳkheo và tỳkheo ni cũng nhƣ nam nữ cƣ sĩ đều hoan hỷ đến với ông (83); khi ông thuyết ngƣời nghe hoan hỷ và không biết chán (84) . Một bằng chứng cho thấy Phật rất quý Ānanda: Ngài yêu cầu ông vẻ kiểu y cho tỳkheo với nhiều mảnh khâu lại nhƣ những thửa ruộng nối tiếp ở Magadha (Vin. i. 287) đƣợc gọi là ―điều‖. Dầu thân cận Phật—có lẽ cũng tại vì vậy—Ānanda chỉ đắc quả Alahán sau khi Phật nhập Nípbàn (85). Chƣa phải là Alahán nhƣng Ānanda đắc paṭisambhidā (liễu tri), một pháp mà rất ít bậc hữu học chứng đƣợc (86) . Lúc Mahā Kassapa tổ chức cuộc Kết tập lần thứ nhứt, Ānanda là một trong số 500 vị trƣởng lão đƣợc mời tham dự. Ông là tỳkheo chƣa chứng quả Alahán (hữu học—sekha) duy nhứt trong đại hội, một đặc miễn quan trọng; trong lúc chƣ Alahán câu hội bàn thảo trƣờng hợp của ông, một ghế trống đã đƣợc dành trƣớc cho ông (87). Đƣợc biết Ānanda chứng đắc sáu thần trí (ābhiññā) lúc đang nằm ngủ, đầu hầu nhƣ không trên gối và chơn hầu nhƣ không rời đất. Ông đƣợc mô tả nhƣ đắc quả Alahán trong lúc không trú trong một oai nghi nào. Lúc ông xuất hiện trong đại hội Kết tập, Mahā Kassapa đón rƣớc ông rất nồng hậu và tuyên thuyết ba lần trong hoan hỷ (88). Trong Kết tập, ông đƣợc mời trả lời tham vấn của Mahā Kassapa và cùng Mahā Kassapa trùng tuyên Kinh (đối với Luật).

Ānanda đƣợc xem nhƣ một Dhammabhaṇḍāgārika (Vị Thủ Kho Giáo Pháp) vì ông có trí nhớ siêu việt; nghe nói ông nhớ mọi chi tiết Phật nói ra, từ 1 đến 60 ngàn chữ theo thứ tự và không sót một vần (89). Trong bốn Nikāya đầu tiên của Sutta Piṭaka, mỗi kinh đều bắt đầu bằng câu ―Tôi nghe nhƣ vầy,‖ chữ ―Tôi‖ ở đây chỉ Ānanda. Ānanda không phải có mặt mỗi lúc Phật thuyết pháp, nhƣng ông có mặt trong hầu hết các pháp thoại. Trong trƣờng hợp ông vắng mặt, Phật nói lại cho ông nghe, theo nhƣ điều kiện mà ông xin trƣớc khi nhận làm thị giả cho Phật. Đƣợc biết Ānanda học đƣợc 82 ngàn pháp (đề tài) từ Phật và hai ngàn pháp khác từ các vị đồng phạm hạnh (90). Ông còn có khả năng nói nhanh; ông có thể nói tám chữ trong lúc ngƣời thƣờng nói một chữ; Phật có thể nói 16 chữ trong lúc Ānanda nói một chữ (91). Ānanda có thể nhớ khi đƣợc nghe; ông có thể nhớ 15 ngàn bài kệ, mỗi bài dài bốn câu (92). Ānanda sống rất thọ (93). Vần kệ tán thán đọc lúc ông tịch diệt đƣợc ghi trong bài kệ về ông trong Theragāthā (94). Bài kệ Ānanda dùng để mô tả tâm trạng ông sau khi Phật nhập Nípbàn đƣợc ông tụng đọc ngay sau khi Phật nhập diệt (95). Ba tháng trƣớc đó, nghe nói Phật sẽ nhập diệt, ông bạch xin Phật trụ thế. Phật trả lời rằng Ngài có thể làm cho nhục thân của Ngài kéo dài tuổi thọ bằng một kiếp trái đất nếu có lời thỉnh cầu; Ngài đã nói lên sự việc này nhiều lần rồi, nhứt là lúc ở Rājagaha và Vesāli (96). Nhƣng Ānanda ―tăm tối‖ (vì quá yêu mến Phật và vì bị Ma vƣơng quấy phá) không hiểu lời Phật dạy nên không có bạch xin Phật tiếp tục trụ thế; giờ đây đã trễ rồi, Phật phải nhập diệt nhƣ đã hứa với Ma vƣơng lúc Ngài mới thành Phật và mới nói cách nay ba tháng (97); nhƣ vậy Ānanda có ―lỗi,‖ có ―khuyết điểm‖ đó (98). Lúc ngày nhập diệt gần kề, Phật nhận thấy Ānanda không có bên cạnh; hỏi ra Ngài biết rằng ông đứng khóc trong tịnh xá vì thất vọng. Ông biết Đức Phật sẽ không còn tại thế và ông phải tu tập một mình. Phật cho gọi ông đến và an ủi rằng ―mọi vật ái luyến, tốt đẹp đều phải sanh biệt, tử biệt và dị biệt.‖ ―Này Ānanda, đã lâu ngày, ngƣơi đối với Nhƣ Lai, với thân nghiệp đầy lòng từ ái, lợi ích, an lạc, có một không hai, vô lƣợng với khẩu nghiệp đầy lòng từ ái, lợi ích, an lạc, có một không hai, vô lƣợng với ý nghiệp đầy lòng từ ái, lợi

ích, an lạc, có một không hai. Này Ānanda, ngƣơi là ngƣời tác thành công đức. Hãy cố gắng tinh tấn lên, ngƣơi sẽ chứng bậc Vô lậu, không bao lâu đâu.‖ (99). Một lần trƣớc đây, khi Udāyī đùa với Ānanda rằng ông thân cận Phật nhƣng chẳng có đƣợc gì, Phật nói ―Chớ có nói nhƣ vậy. Này Udāyī, nếu Ānanda chƣa có đoạn tận tham và mệnh chung, nhƣng với tâm tịnh tín của mình, vị ấy có thể bảy lần ngự trị trên thế giới chƣ Thiên, có thể bảy lần ngự trị trên cõi Jambudīpa này. Nhƣng này Udāyī, Ananda ngay trong hiện tại sẽ đƣợc Bát-Niết-bàn.‖ (100). Ānanda hết lòng thỉnh cầu Phật nhập diệt trong một thành đô lớn, nhƣ Rājagaha hay Sāvatthi, chớ không phải ở Kusinārā, một thành phố, mà ông gọi, với ―phên trát đất‖ (wattle-and-daub) ở giữa rừng già. Ông chỉ hoan hỷ khi đƣợc Phật nói về quá khứ huy hoàng của Kusinārā, nơi có tên Kusāvatī từng là thành đô của Hoàng Đế Mahā Sudassana (101). Ngay trƣớc lúc Phật diệt độ, Phật dặn dò ông báo cho dân chúng Malla biết, và sau khi Phật diệt độ, Anurudha giao phó cho ông chủ trì lễ trà tỳ với sự trợ giúp của dân chúng Malla ở Kusinārā (104) . Trƣớc đó (105) Ānanda đã đƣợc Phật dạy phải làm thế nào với nhục thân của Ngài. Vào cuối đại hội Kết tập lần thứ nhứt, Ānanda đƣợc giao phó cho nhiệm vụ truyền thừa không thiếu sót Trƣờng Bộ Kinh cho môn đệ của ông (104). Ông cũng đƣợc đại hội đồng Thánh Tăng giao phó nhiệm vụ đích thân áp chuyển di giáo lệnh phạt tội Phạm đàn (Brahmadaṇḍa) đến Channa. Ānanda không thể làm đƣợc công tác này một mình, vì Channa là một tỳkheo vô kỷ luật, nên cùng đi với một số tỳkheo. Khi nghe Ānanda thuật lại di giáo của Phật về sự trừng phạt mình, Channa kinh cảm, hổ thẹn, quyết lòng phục thiện, và đƣợc xá tội (106). Có thể Phật cũng nhƣ chƣ trƣởng lão biết tài thuyết phục của Ānanda nên chọn ông thực hiện công tác khó khăn này (107). Tuy đƣợc ngƣỡng mộ, nhƣng Ānanda không tránh khỏi bị bạn đồng liêu kết tội trong một số vấn đề: (a) không bạch hỏi Phật những học giới nhỏ nhặt chi tiết nào mà Tăng Đoàn có thể huỷ bỏ (109) ; (b) dẫm lên hạ y (y mùa nhập hạ) của Phật trong lúc may vá; (c) để cho tỳkheo ni đảnh lễ thân xá lợi của Thế Tôn trƣớc nhứt (110); (d) đã không bạch xin Phật trụ thế thêm (111); (e) ra công vận động cho nữ

nhơn gia nhập Tăng Đoàn (112). Ānanda trình rằng ông không thấy lầm lỗi nào của ông trong các tội nói trên, nhƣng ông vẫn nhận tội. Một lần khác, ông bị kết tội [1] đã vào làng khất thực với áo trong và quần (113); [2] mặc y mỏng nhẹ gió thổi bay lất phất (114). Vào những năm chót của đời ông, Ānanda dành thì giờ dạy dỗ, thuyết pháp và khuyến khích tỳkheo trẻ. Trong số những vị có dịp tham luận với ông, đƣợc kể: Dasama ở Aṭṭhakanagara (115); Gopaka Mogallāna (116) và Subha Todeyyaputta (117). Kinh tạng Pāli không có nói đến ngày nhập diệt của Tôn giả Ānanda. Theo Ngài Pháp Hiển (118), lúc Ānanda trên đƣờng đi từ Magadha đến Vesāli để nhập diệt, Vua Axàthế đƣợc tin ông đến, cùng tuỳ tùng ra bờ sông Rohiṇī đảnh lễ ông. Các vị thủ trƣởng ở Vesāli cũng ra yết kiến ông trên bờ sông. Không muốn làm phiền lòng ai, Tôn giả Ānanda vào Hoả biến xứ (Tejokasiṇa) và nhục thân ông tự thiêu giữa dòng sông. Xá lợi ông đƣợc chia làm hai phần và tháp xá lợi đƣợc xây cất để tôn trí (119). Vào thời Phật Padumuttara, Ānanda là Vƣơng tử của Vua Ānanda ở Haṃvasatī, và là anh em khác mẹ với Phật Padumuttara. Tên ông là Sumana. Vua Ānanda không cho ai ngoài ông phục dịch Phật. Cho đến lúc thế tử Sumana dẹp tan quân phiếm loạn ngoài biên cƣơng và đòi phần thƣởng của mình là đƣợc phục dịch Phật và chƣ tỳkheo, vua mới đành lòng đồng ý nếu đƣợc Phật chấp thuận. Lúc đến tịnh thất để bạch xin Phật, Sumana rất khâm phục sự trung tín và nhiệt tâm của vị thị giả, cũng nhƣ thần thông của vị này. Nghe Phật thuyết đó là kết quả của thiện hành, Sumana quyết định sống đời phạm hạnh. Sumana còn mua một ngôi vƣờn Sobhana của gia chủ Sobhana và xây một tự viện giá đến 1000 đồng vàng để Phật an trú. Dọc đƣờng từ kinh thành đến Vƣờn Sobhana, ông cho xây nhiều tịnh xá, mỗi tịnh xá ở mỗi dặm. Trong lễ cúng dƣờng tự viện Sobhana, Sumana nguyện sẽ đƣợc là thị giả của vị Phật tƣơng lai, nhƣ tỳkheo thị giả Sumana của Phật Padumuttara hiện tiền. Rồi ông tinh tấn gia tăng công đức. Vào thời Phật Kassapa, ông dâng chiếc ngoại y của ông cho một tỳkheo để dùng bƣng bát. Về sau, ông sanh về cõi Thiên và làm vua trị vì Benares. Ông xây tám tịnh xá cho tám Phật Độc Giác ngay trong ngự viên của ông (120) và cúng dƣờng quý vị này trong vòng mƣời ngàn năm. Theo Apadāna (121), ông làm Thiên chủ 34 lần và làm vua dƣới thế 58 lần.

Tên của Tôn giả Ānanda rất thƣờng thấy trong Kinh Bổn Sanh. Ông đƣợc biết nhƣ Suriyakumāra trong Devadhamma Jākata (i. 133), Cullalohita trong Muṇika (i. 198), Pajjuna trong Maccha (i. 332), Kālakaṇṇi trong Kālakaṇṇi (i. 365), Rādha trong Rādha (i. 496), Poṭṭhapāda trong Rādha II (i. 134), Cullanandiya trong Cullanandiya (i. 202), Gāmaṇicaṇḍa trong Gāmaṇicaṇḍa, ii. 310), Cullalohita trong Sālūka (ii. 420), Dabbasena trong Ekarāja (iii. 15), Poṭṭhapāda trong Kalābu (iii. 100), Bāraṇasīseṭṭhi trong Pīṭha (iii. 121), Vedehatāpasa trong Gandhāra (iii. 369), Sumaṅgala trong Sumaṅgala (iii. 444), Anusissa trong Indriya (iii. 469), Maṇḍavya trong Kaṇhadīpāyana (iv. 37), Pottika trong Nigrodha (iv. 43), Pañcasikha trong Biḷārakosiya (iv. 69), Rohineyya trong Ghata (iv. 81), Yudhiṭṭhila trong Yuvañjaya (iv. 123), Bharata trong Dasaratha (iv. 130), Mātali trong Kaṇha (iv. 186), Sudhābhojana (v. 412), Nimi (vi. 129) và Kulāvaka (i. 206), Kāliṅga trong Kaliṅgabodhi (iv. 236), Vissakamma trong Suruci (iv. 325), Sambhūtapaṇḍita trong Sambhūta (iv. 401), Cittamiga trong Rohantamiga (iv. 423), Sumukha trong Haṃsa (iv. 430), Anusissa trong Sarabhaṅga (v. 151), Somadatta trong Cullasutasoma (v. 192),ngƣời đánh xe Sunanda trong Ummadantī (v. 227), em của Kusa trong Kusa (v. 312), Nanda trong Soṇa-Nanda (v. 332), Sumukha trong Cūlahaṃsa (v. 334) và Mahāhaṃsa (v. 382), Bàlamôn Nanda trong Mahā Sutasoma (v. 511), Somadatta trong Bhūridatta (vi. 219). Ông cũng là ngƣời thợ hớt tóc trong Makhādeva (i. 139), antevāsika trong Asātamanta (i. 289), chủ tƣớng cƣớp trong Takka (i. 299), Bàlamôn trong Sārambha (i. 375), Saṭṭubhasta (iii. 351), Palāsa (iii. 25), Juṇha (iv. 100), và Sālikedāra (iv. 282); con yêu trên cây trong Kusanāḷi (i. 443), ngƣời tập voi trong Sumedha (i. 446), em của Bồ Tát trong Maṇikaṇṭha (ii. 286), kẻ cƣớp trong Seyya (ii. 403), thị giả trong Saṅkha (iv. 22), một trong bảy anh em trong Bhisa (iv. 314), lƣơng y Sīvaka trong Sivi (iv. 412), và ngƣời làm tên trong Mahā-Janaka (iv. 68). Trong nhiều kiếp ông sanh làm thú: két trong Saccaṅkira (i. 327), Abbhantara (ii. 400) và Mahā-ummagga (vi. 478), chó rừng trong Guṇa (ii. 30), ngỗng trống trong Vinīlaka (ii. 40), rùa trong Kacchapa (ii. 81), kỳ nhông trong Cullapaduma (ii. 121), rái cá trong Sasa (iii. 56), thiên nga con trong Neru (iii. 248), cua trong

Suvaṇṇakakkaṭaka (iii. 298), rắn tinh khôn trong Mahāpaduma (iv. 196), con chó lông hung trong Mahābodhi (v. 246), và vua kên kên trong Kuṇāla (v. 456). Ông làm vua rất nhiều lần trong Nigrodhamiga (i. 153), Kukkura (i. 178), Bhojājānīya (i. 181), Ājañña (i. 182), Tittha (i. 185), Mahilāmukha (i. 188), Mudulakkhaṇa (i. 306), Kuddāla (i. 315), Māhasupina (i. 345), Attisa (i. 354), Mahāsāra (i. 387), Sālittaka (i. 420), Bandhanamokkha (i. 440), Ekapaṇṇa (i. 508), Gagga (ii. 17), Suhanu (ii. 32), Mora (ii. 38), Susīma (ii. 50), Gijjha (ii. 52), Kalyāṇadhamma (ii. 65), Kalāyamuṭṭhi (ii. 76), Saṅgāmāvacara (ii. 95), Vālodaka (ii. 97), Giridanta (ii. 99), Pabbatūpatthara (ii. 127), Puṇṇanadī (ii. 175), Kacchapa (ii. 178), Kosiya (ii. 209), Guttila (ii. 257), Saṅkappa (ii. 277), Kuṇḍaka- Kucchi-Sindhava (ii. 291), Siri (ii. 415), Nānacchanda (ii. 429), Supatta (ii. 436), Chavaka (iii. 30), Sayha (iii. 33), Brahmadatta (iii. 81), Rājovāda (iii. 112), Kesava (iii. 145), Sussoṇdi (iii. 190), Avāriya (iii. 232), Nandiyamiga (iii. 274), Dhajaviheṭha (iii. 307), Kukku (iii. 321), Sutanu (iii. 330), Aṭṭhisena (iii. 355), Mahākapi (iii. 375), Daḷhadhamma (iii. 388), Susīma (iii. 397), Aṭṭhasadda (iii. 434), Aṭṭhāna (iii. 478), Cullabodhi (iv. 27), Mātiposaka (iv. 95), Bhaddasāla (iv. 157), Mittāmitta (iv. 199), Amba (iv. 207), Javahaṃsa (iv. 218), Dūta (iv. 228), Rurumiga (ii. 263), Sarabhamiga (ii. 275), Uddālaka (iv. 304), Dasabrāhmaṇa (iv. 368), Bhikkhāparampara (iv. 374), Sattigumba (iv. 437), Kumbha (v. 20), Tesakuṇa (v. 125), và Sāma (vi. 95). Ông làm vua ở Benares nhƣ biết trong Kāka (i. 486), Tacasāra (iii. 206) và Saṅkhapāla (v. 177); Vua Mallika trong Rājovāda (ii. 5), Vua Kosala trong Maṇikuṇḍala (iii. 155), Vua Vaṅka trong Ghata (iii. 170), Vua của Kosavya trong Dhūmakāri (iii. 402), Vua Aḍḍhamāsaka trong Gaṅgamāla (iii. 454), và Vua Dhanañjaya trong Sambhava (v. 67) và Vidhurapaṇḍita (vi. 329). Trong Mahā Nāradakassapa Jātaka (122) Ānanda sanh làm công nƣơng Rujā, con của Vua Aṅgati. Chú giải Dhammapāda (123) nói rằng khi làm thợ rèn, Ānanda có tằng tịu với vợ ngƣời ta. Hậu quả là ông đoạ địa ngục rất lâu và tái sanh làm vợ ngƣời ta 14 lần, rồi sanh bảy kiếp nữa mới hết tội.

Không ai biết chắc chắn Ānanda gia nhập Tăng Đoàn lúc nào. Kinh điển nói rằng ông thọ giới tỳkheo vào niên đại thứ nhì của Đức Phật. Các câu kệ gán cho ông trong Theragāthā (135) nói rằng ông làm ngƣời hữu học những 25 năm. Nhƣ vậy có thể kết luận rằng ông gia nhập Tăng Đoàn trong vòng 20 năm sau khi Bồ Tát thành đạo, và thuyết cho rằng ông thọ đại giới tỳkheo một lƣợt với Devadatta không chấp nhận đƣợc (126). Ānanda vẫn còn là một vị hữu học vào cuối đời của Đức Phật nhƣ ông đã nói trong bài kệ ông than lúc Phật nhập Nípbàn. Hai mƣơi lăm năm ông kể đó là khoảng thời gian ông làm thị giả cho Phật chớ không phải khoảng đời tỳkheo của ông. Trong khoảng thời gian ấy, ―tuy là bậc hữu học nhƣng không có ý bất thiện nào phát khởi nơi ông,‖ ám chỉ sự thân cận và tận tâm của ông không cho phép ông có ý bất thiện nào cả. Tuy nhiên, ông than không thể trở thành bậc vô học trong lúc Phật còn tại thế. Nếu đƣợc dẫn giải nhƣ vừa nói—và tác giả Malalasekera thấy không có lý do nào không thể dẫn giải nhƣ vậy—không có sự không nhất quán trong chuyện thọ tỳkheo của Tôn giả Ānanda. (1) Theo Mtu. (iii. 176), Ānanda là con của Śuklodana và anh em của Devadatta và Upadhāna. Mẹ ông là Mṛgī.                        (2) Vin. ii. 182.              (3) ThagA. i. 68; xem thêm DA. ii. 418 ff.; Vin. i. 202; iv. 86.                 (4) Trong S. iii. 105, Ānanda công nhận sự chịu ơn của mình đối với Puṇṇa và có nói đến bài pháp Puṇṇa thuyết cho ông nghe.                (5) Phật nói rằng đôi lúc thị giả không nghe lời Ngài và có vị bỏ y bát rời Ngài.                      (6) Tuy        nhiên, Ānanda có nhận hai y của Pukkusa, ngƣời Malla, cúng dƣờng Phật (D. ii. 133); Phật Âm giải thích rằng Ānanda nhận y vì biết nhiệm kỳ thị giả của mình sắp mãn và cũng để tránh tiếng nói rằng sau 25 năm phục vụ, Phật không có cho ông gì cả; sau đó Ānanda dâng hai y ấy trở lên Phật (DA. ii. 570).                    (7) . Thag. v. 1039. (8) Chuyện ghi đây đƣợc tóm lƣợc từ AA. i. 159 ff. và ThagA. ii. 121 ff. Về ân huệ, xem J. iv. 96: Ānanda có xin ân huệ trƣớc đó, hồi lúc xƣa. Kinh sách Tây Tạng có ghi lại câu chuyện Ānanda gia nhập Tăng Đoàn rất lý thú; xem Rockhill: Life of the Buddha, 57-8. (9) D. ii. 99.               (10) E.g., diện sắc sáng chói của Thế Tôn sau lần yết kiến của Dạxoa Janavasabha (D. ii. 204) và màu da lợt lạt của Ngài trƣớc phút nhập diệt, và rõ ràng nhứt lúc Ngài đắp chiếc y do Pukkusa dâng (Ibid., 133).                    (11) J. v. 225-

6; trong nhơn duyên này kinh Cūḷahaṃsa Jātaka đƣợc thuyết cho
thấy trong các kiếp trƣớc Ānanda từng liều mình cứu Phật; xem thêm
DhA. i. 119. Trong Cullavagga chuyện Nālāgiri không có đề cập
đến tiền kiếp của Ānanda (Vin. ii. 195).                         (12)
Vin. 1. 210-11.
(13)
Xem ví nhƣ D. ii. 199; 147; Vin. i. 80; M. i. 456.
(14)
E.g., sự nhập diệt của Nigaṇṭha Nātaputta ông
biết qua Cuda Samaṇuddesa (D.ii. 118; M. ii. 244); cũng vậy, âm
mƣu hại Phật của Devadatta (Vin. ii. 198).                                   (15)
E.g., lúc
Phật đi một mình vô rừng Pārileyya (S. iii. 95; DhA. i. 50 f.).
(15)
E.g.,             (16)
M. i. 237.                  (18)
S. i. 163; M. i.
161.     (19)
M. iii. 208.                 (20)
S. v. 323. Thỉnh cầu của Ānanda
có lúc cũng không đƣợc chấp thuận. Một lần nọ, ông thỉnh cầu Phật
tụng đọc Pāṭimokkha nhƣng Ngài từ chối cho đến khi vị tỳkheo phạm
giới bị tẩn xuất (Vin. ii. 236 f.).                   (21)
S. v. 320 f.                 (22)

D. ii. 149.                     (23)
Ibid., 148.                 (24)
E.g.,
Boddhirākakumāra, khi ông thỉnh Phật đi trên thảm trong dinh ông,
Kokanada (Vin. ii.128; M. ii. 94).                               (25)
DhA. i. 410.
(26)
S. i. 188; Thag. vers. 1223-6.                     (27)
S. iv. 165-6.
(28)
S. v. 166-8; A. iv. 449.                           (29)
S. iii. 133-4.
(30)
S. v. 171-3; ThagA. i. 474; tuy nhiên ông không thể bị sử
dụng bởi Bhaṇḍu (q. v.).                   (31)
S. v. 113.                   (32)
S. v. 272.
(33)
A. i. 220.                  (34)
A. i. 215.                   (35)

A. v. 196.                      (36) A. iii. 347, và A. v. 137.                         (37)

A. i. 217.                      (38)
M. ii. 112. Trong dịp này Vua Pasenadi
dâng Ānanda khúc vải nhập cảng đắt giá của Axàthế gởi biếu vua.
(39)
A. v. 225; S. iv. 93.                   (40)
MA. i.
81; về tán dƣơng tƣơng tợ xem e.g., A. v. 229. Nghe nói có lần một
địa chủ thỉnh vấn Phật làm thế nào vinh danh Pháp, Phật trả lời rằng
ông nên vinh danh Ānanda nếu ông muốn vinh danh Pháp (J. iv.
369).                (41)
M. i. 353 ff.               (42)
M. iii. 119 ff.
(43)
S. v. 5.                     (44)
M. i. 114; cp. Upavāna đề nghị
tên cho kinh Pāsādika Sutta (D. iii.141).                        (45)
M. iii. 67.
(46)
E.g., A. ii. 156 f.; v. 6.                         (47)
E.g., A. ii. 194.
(48)
M. iii. 189 f.                         (49)
Trong trƣờng
hợp này kinh đƣợc kết thúc bằng sự mô tả của Dhammādāsa (Cái
Gƣơng Chơn Thực—Mirror of Truth) đƣợc dùng luôn luôn; xem
thêm S. v. 356-60.                         (50)
Pabbajjā Sutta (Sn. 72 ff.) đƣợc

thuyết vì Ānanda thỉnh cầu Phật kể lại Sự Đại Xuất Thế (SnA. ii. 381); xem thêm Pubbayogāvacara Sutta (SnA. i. 47).                                   (51)

Xem thêm cuộc đàm luận của ông với Musīla, và Saviṭṭha và Nārada ở Kosambī trong Ghositārāma (S. ii. 113 f.).                                  (52)

E.g., M. i. 212 f.                          (53)
MA. i. 436.                 (54)
Vin. i.
289; Sp. iii. 636-7; MA. i. 436.                      (55)
i. 63-4.                  (56)

S. v. 161; Thag. vers. 1034-5.                        (57) SA. i. 180.               (58)

DA. i. 11.                       (59)
Vin. i. 92.                (60)
S. ii. 217 ff.
(61)
S. ii. 215 ff.; Kinh sách Tây Tạng ghi rằng khi
Kassapa nhập diệt, Vua Axàthế rất đau buồn vì ông không đƣợc đến
đảnh lể nhục thân của Trƣởng lão. Ānanda đƣa vua đến núi nơi an
táng Trƣởng lão (Rockhill, op. cit., p. 162, n. 2).                                  (62)

SA. ii. 132.                     (63) So sánh với nguồn gốc của chữ Vedehiputta liên quan đến Axàthế. Xem thêm s. v. Vedehikā. Mtu. (iii. 176-7) nói rằng khi Thái Tử xuất thế, Ānanda mong đƣợc đi theo, nhƣng mẹ ông không cho vì anh ông là Devadatta đã xuất thế rồi. Bấy giờ Ānanda đi qua xứ Videha và trở thành một muni. Phải chăng đó là một dẫn giải khác của từ Vedehamuni?                                     (64)

Vin. ii. 253 ff. Ānanda đƣợc nói đến nhƣ là ngƣời trung gian của
Pajāpatī Gotami trong M. iii. 253 f.                             (65)
Vin. ii. 256.
(66)
A. ii. 82. Xem thêm GS. ii. 92, n. 2, về giải thích của từ
chót.                (67)
E.g., S. v. 154 ff; Thag. v. 1020; ThagA. ii. 129.
(68)
i. 210.                     (69)
Vin. ii. 290.             (70)

J. ii. 24 ff.                    (71)
i. 382 ff.                 (72)
i. 382.
(73)
ii. 533.                     (74)
Vin. i. 302.                (75)
Sp. iii.
651.                 (76)
Vin. i. 79; Ānanda biếu một tỳkheo trẻ phục dịch
ông 500 y của Pasenadi cúng dƣờng; vị tỳkheo phân phối số y này
cho đồng liêu.                   (77)
Vin. i. 247-9.             (78)
Ibid., i. 296.
(79)
ii. 231.                     (80)
DhA. i. 415 f.                      (81)

A. i. 24 f.                      (82)
D. ii. 144-5; A. ii. 132; A. v. 229; SA. ii.
94 f.                (83)
Ông đƣợc gọi là Ānanda vì ông đem niềm hoan
hỷ đến cho thân thích (ThagA. ii. 123).                          (84)
Nhƣng xem
chuyện của Atula (DhA. iii. 327); Atula không vừa lòng với pháp
thoại của Ānanda.                           (85)
Phật Âm có kể chuyện Ānanda bị
dằn co lúc ông xuất thế (DA. i. 9 ff.); xem thêm Vin. ii. 286.
(86)
VibhA. 388.                  (87)
Ông bận an ủi giới tại gia sau khi
Phật nhập diệt và không có thì giờ hành thiền. Sau cùng, chính một

vị Thiên trong rừng trú xứ của ông ở Kosala trông chừng ông (S. i.
199-200); nhƣng theo ThagA. i. 237, công đức ấy là của Trƣởng lão
Vajjiputta.                      (88)
Phật       Âm          nói       rằng       theo
Majjhimabhānakā, Ānanda xuất hiện trên ghế dành cho ông trong
lúc tất cả nhìn về ông; ông đến từ đất, một số khác nói ông đến từ hƣ
không. Theo ThagA. ii. 130, chính Phạm Thiên của Suddhāvāsa
tuyên bố Ānanda đắc quả Alahán với các Phạm Thiên khác trong Đại
hội Kết tập.                     (89)
ThagA. ii. 134.                       (90)
Thag. v.
1024.                (91)
MA. i. 283.                 (92)
MA. i. 501.                (93)

Theo DhA. ii. 99, 120 năm; cũng nhƣ Bakkula, ông đƣợc kể sống rất thọ (AA. ii. 596).                          (94) Vers. 1047-9.                        (95)

D. ii. 157.                      (96)
Xem, E.g., D. 102 f.                  (97)
Ibid.,
105-6.               (98)
Ibid., 114-8.               (99)
Ibid., 144. Trong nhơn
duyên này kinh Palāsa Jākata đƣợc thuyết (J. iii. 23 ff.).                            (100)

A. i. 228.                       (101)
D. ii. 146.               (102)
Ibid., 158 ff.
(103)
Ibid., 141 f.                         (104)
DA. i. 15.                (105)

D. ii. 154.                      (106)
Vin. ii. 290-2.                      (107)
Xem S.
ii. 235 ff, trong ấy Phật xếp ông cùng với Xálợiphất và Mụckiềnliên
nhƣ những vị có khả năng giàn xếp tranh chấp giữa tỳkheo.
(108)
Vin. ii. 288-9.                       (109)
Xem D. ii. 154.
(110)
Không đƣợc kể ở nơi khác, nhƣng xem Rockhill, op. cit.,
p. 154.              (111)
D. ii. 115.                (112)
Vin. ii. 253.             (113)

Vin. i. 298.                     (114)
Ibid., ii. 136.                      (115)
M. i.
349 f.               (116)
Ibid., iii. 7; Thag., vs. 1024.                  (117)
D. i.
204.                 (118)
Giles Trans. 44. Chuyên còn đƣợc kể trong DhA.
ii. 99 ff., với nhiều chi tiết khác biệt.                        (119)
Xem        thêm
Rockhill, op. cit., 165 f.                  (120)
ThagA. ii. 121 ff.                  (121)

i. 52 f.             (122) J. iv. 255.                (123) i. 327.                   (124)

E.g., Vin. ii. 182.                         (125) Vers. 1039 ff.                      (126)

Xem ví nhƣ Thomas, op. cit., 123. Xem thêm tài liệu của Rhys Davids về Devadatta trong ERE.

2. Ānanda.—Vua Sátđếlỵ ở Haṃsavatī, cha của Phật Padumuttara (1). Ông có với một phi khác công nƣơng Nandā, sau trở thành Ni Trƣởng lão Pakulā trong kiếp hiện tiền (2). Một lần nọ, cùng đi với 20 cận thần và 20 ngàn thần dân, ông đến yết kiến Phật Padumuttara ở Mithilā, thọ giới bằng nghi thức Thiện lai “ehi-

bhikkhu-pabbajjā,” và đắc quả Alahán (3). Phật đi về Haṃsavatī với
họ và tại đây Ngài thuyết Buddhavaṃsa (4).
Một thế tử của Vua Ānanda tên Sumana là em khác mẹ với
Padumuttara; vị thế tử này là Ānanda, thị giả của Phật Gotama (5).
(1)
J. i. 37; Bu. xii. 19.            (2)
ThigA. 91.          (3)

MA. ii. 722; DA. ii. 488.                (4) BuA. 160.           (5)

ThagA. ii. 122.

3. Ānanda.—Em khác mẹ với Phật Maṅgala. Ông đến yết kiến
Phật Maṅgala với 900 triệu đệ tử. Sau khi nghe Phật thuyết pháp tất
cả đều đắc quả Alahán (1).
(1)
J. i. 30.

4. Ānanda.—Con của Phật Tissa; mẹ ông là Subhaddā (1). (1) Bu. xviii. 18.

5. Ānanda.—Con của Phật Phussa; mẹ ông là Kisāgotami (1).
Chú giải Buddhavaṃsa (2) lại gọi ông là Anupama.
(1)
Bu. xix. 16.              (2)
p. 192.

6. Ānanda.—Phật Độc Giác vào 91 kiếp trƣớc. Trƣởng lão
Citakapūjaka trong kiếp trƣớc từng xuống từ cõi Trời xuống và long
trọng làm lễ trà tỳ vị Phật Độc Giác này (1). Theo Majjhima Nikāya
và Chú giải của kinh này (2), có bốn vị Phật Độc Giác trùng tên
Ānanda.
(1)
.
(1)
Ap. i. 227.      (2)
M. iii. 70; MA. ii. 890.

7. Ānanda.—Vua kên kên sống với 10 ngàn kên kên trên Núi
Linh Thứu và có đến nghe Kuṇāla thuyết kinh. Khi Kuṇāla kết thúc
pháp thoại của ông, Ānanda cũng thuyết và nói về ác tánh của nữ
nhơn (1). Vua sống trong Kuṇāladaha với Nārada, Devala,
Puṇṇamukha, chim cúc cu, và Kuṇāla (2). Trong hiện kiếp vua kên
kên là Trƣởng lão Ānanda, thị giả của Phật Thích Ca (3).
(1)
J. v. 424.     (2)
SnA. i. 359.          (3)
J. v. 456.

8. Ānanda.—Vua loài cá, đƣợc cá bầu trị vì chúng (1). Vua này là một trong sáu khủng thú dƣới biển. Ông sống trong một góc biển và mỗi sáng chiều các cá đều đến chầu vua. Ông sống bằng rong mọc trên đá cho đến khi ông ăn nhầm phải một con cá. Rất thích khẩu vị này và khi biết ra, ông bắt đầu ăn cá nhƣng không cá nào biết. Nhận thấy số cá giảm dần, cá bắt đầu đặt câu hỏi. Một ngày nọ, có con cá tinh khôn nằm trốn bên tai của ông và khám phá ông bắt ăn con cá lội sau đàn. Lúc tin đƣợc loan ra, các cá sợ chạy trốn hết. Vua cá tìm chúng khắp nơi và nghĩ rằng chúng trốn trong núi nên dùng thân cuộn tròn trái núi. Thấy cái đuôi dài 50 lý của mình bên kia núi tƣởng là cá chạy trốn, ông cắn mạnh và đau điếng. Nhƣng theo mùi máu, vua cá tự ăn mình từng miếng một. Bộ xƣơng còn lại của ông to nhƣ trái núi. Các Thánh khổ hạnh trên không trung thấy bộ xƣơng bèn thuật chuyện lại cho ngƣời nghe, và câu chuyện trở thành hy hữu trên cõi Jambudīpa. Trong kinh Mahā Sutasoma Jātaka, đƣợc biết Kāḷahatthi kể chuyện này cho vua nghe (2), và Ānanda đƣợc xem nhƣ ví dụ của sự dối trá (3). (1) J. i. 297; ii. 352.      (2) J. v. 462-4.       (3) MA. i. 138.

9. Ānanda.—Một dạxoa đƣợc cúng dƣờng cho đền Ānanda.
Đền nằm tại Bhoganagara và về sau đƣợc biến thành Tịnh Xá Phật
giáo (1). Phật có an trú tại đây trong chuyến du hành sau cùng của
Ngài và Ngài có thuyết về bốn Đại xứ (cattāro mahāpadesā) (2). Từ
đó Phật đi đến Pāvā.
(1)
AA. ii. 550.              (2)
D. ii. 123-6; A. ii. 167.

10. Ānanda.—Bá hộ ở Sāvatthi. Tài sản ông lên đến 800 trệu đồng nhƣng ông rất hà tiện. Ông có ngƣời con tên Mūlasiri. Cứ mỗi nữa tháng ông họp thân thích và trƣớc mặt bà con, ông dạy Mūlasiri nên góp nhóp để gia tăng tài sản sẵn có thay vì bố thí. Sau khi mệnh chung nhà bá hộ tái sanh vào một gia đình Caṇḍāla sống ngoài cổng thành, còn con ông đƣợc vua cử thay thế ông. Từ ngày Ānanda đƣợc thụ thai trong gia đình Caṇḍāla, tai ƣơng đến tới tấp với ngƣời trong nhà. Biết có một Jonah đến với họ, họ ra công tìm; thấy đƣợc nguyên nhơn, gia đình đƣa bà mẹ mang thai ra khỏi nhà. Khi sanh ra, đứa bé là một quái vật với các cơ quan

ở vào những vị trí hoàn toàn bất thƣờng. Lớn lên, chàng đƣợc cho mỗi cái chén mẻ và đuổi đi ăn xin. Một hôm chàng đến và vô đƣợc nhà mà chàng ở trong kiếp trƣớc, nhƣng bị gia nhơn phác giác và đuổi ra. Vừa lúc ấy Phật đi ngang, thấy vậy, bèn cho gọi Mūlasiri, và tin ông biết ngƣời hành khất này chính là cha ông trƣớc đây. Nhờ có bằng chứng, Mūlasiri tin lời Phật và xin quy y với Phật (1). Đƣợc biết có 84 ngàn ngƣời đạt giác ngộ nhơn dịp Phật thuyết kinh cho Mūlasiri nghe về cha của ông (2). (1) DhA. ii. 25-8; Chuyện đƣợc dẫn chứng từ Milindapañha (p. 350).             (2) AA. i. 57.

11. Ānanda.—Tác giả của Mūlaṭikā; Mūḷaṭikā là Sớ giải của Chú
giải do Phật Âm soạn về Vi Diệu Pháp (1). Ông gốc Ấn Độ, đến Tích
Lan và làm Tăng trƣởng của phái Vanavāsi Tích Lan. Ông sống vào
thế kỷ thứ 8 hay 9 sau công nguyên. Ông soạn Mūlaṭikā theo lời yêu
cầu của tỳkheo Buddhamitta. Ông có thể là Ānanda, thầy của
Culla Dhammapāla (xem bên dƣới) (2). Ông còn đƣợc biết dƣới
danh hiệu Vanaratana Tissa qua nhƣng mối liên lạc với trƣờng phái
Vanavāsi.
(1)
. Gv. 60, 69; Sās. 69.         (2)
P.L.C. 202 f; 216 f.

12. Ānanda.—Thầy của Culla Dhammapāla, tác giả của
Saccasaṅkhepa (1). Saddhamma Saṅghala (2) ghi rằng Ānanda là tác
giả của Saccasaṅkhepa. Xem thêm Ānanda [11].
(1)
q. v.           (2)
ix.

13. Ānanda.—Thầy của Buddhappiya, tác giả của Rūpasiddhi.
Ông ngƣời Tích Lan vì Buddhappiya gọi ông là
“Tambapaṇṇiddhaja.” Ông cũng thuộc trƣờng phái Vanavāsi. Ông
có dịch bằng lời qua tiếng Tích Lan Pada-Sādhana của Piyadassi và
Khudda-Sikkhā. Ông là đệ tử của Udumbaragiri Medhaṅkara, đệ
tử của Tôn giả Xálợiphất, và sống vào thời Vijayabāhu III (1).
Ông là thầy của Vadeha, tác giả của Samantakūṭavaṇṇanā
(2)
. Xem thêm Buddhavaṃsa Vanaratana Ānanda.
(1)
P. L. C. 212.

14. Ānanda.—Tác giả của Saddhammopāyana, còn đƣợc gọi là
Abbhayagiri-Kavicakravarti Ānanda và có thể cùng thời với
Ānanda [13]. Sách ông viết về Buddhasoma, một ngƣời bạn và
cũng là đồng hành của ông. Một Ānanda nữa, có thể là một tác giả
sống về sau, cũng có soạn một chú giải bằng tiếng Tích Lan về
Saddhammopāyana (1).
(1)
P. L. C. 212.

15. Ānanda.—Đồng liêu của Chapaṭa và là sáng lập viên của
Sīhala-Saṅgha ở Miến Điện (1). Về sau ông bị cắt đứt liên lạc với
cộng đồng vì ông tìm cách gởi cho gia đình con voi mà Vua
Narapati cúng dƣờng. Đồng liêu của ông khuyên ông nên thả voi
theo lời dạy của Phật vì lòng bi mẫn đối với loài vật. Ānanda trả lời
rằng Phật cũng có dạy phải có lòng bi mẫn đối với thân thích (2). Ông
mất năm 1246 (3).
(1)
Sās. 65.          (2)
Bode,: op. cit., 24.       (3)

Forchammer: Jardine Prize Essay, p. 35.

16. Ānanda.—Ở Haṃsavatī. Tác giả của Madhusāratthadīpanī,
một phụ chú (ṭīkā) về Vi Diệu Pháp (1).
(1)
Sās. 48; nhƣng xem Bode,: op. cit., 47-8.

17. Ānanda.— Đƣợc gọi là Māṇava để phân việt với các vị khác.
Ông là một thanh niên Bàlamôn, anh em cô cậu với Nữ Trƣởng lão
Uppalavaṇṇā, ngƣời mà ông từng yêu khi bà còn là cƣ sĩ. Một hôm,
sau khi Nữ trƣởng lão khi đi khất thực trở về tịnh xá ở Andhavana,
Ānandamāṇava từ chỗ trốn dƣới gầm giƣờng nhảy ra ôm bà. Mặc
dầu bị chống đối và khiển trách, ông vẫn thoả đƣợc thú tính của
mình. Vì ác hạnh ông gây nên, đất nứt ra và nuốt ông xuống địa
ngục Avīci (1).
Để ngăn ngừa bạo động tƣơng tợ xảy ra trong tƣơng lai, Vua
Pasenadi xứ Kosala cho xây một tịnh xá cho nữ tỳkheo bên trong
vòng thành, theo lời đề nghị của Phật. Từ dạo ấy, quý vị nữ tu đều
sống trong vòng hoàng thành (2).
(1)
DhA. ii. 49-50.           (2)
Ibid., 51 f.

Ānanda Vagga.—Phẩm 8: Phẩm Ānanda, Chƣơng Ba Pháp,
Tăng Chi Bộ Kinh. Gồm 10 kinh; kinh chót có lời tiên đoán của Phật
nói với Udāyī rằng Ānanda ngay trong hiện tại sẽ đƣợc Bát Nípbàn
(1)
.
(1)
A. i. 215-28.

1. Ānanda Sutta.—Thuyết bởi Ānanda cho Vaṇgīsa. Một lần
nọ, trong lúc cùng đi khất thực trong thành Sāvatthi, Vaṇgīsa thú
nhận rằng tâm ông sanh bất mãn, bị lòng dục quấy phá. Ānanda
thuyết cho ông cách tu tập để tâm đƣợc an tịnh (1).
(1)
S. i. 188.

2. Ānanda Sutta.—Một thời, Tôn giả Ānanda trú trong một khu rừng của xứ Kosala. Ông rất bận rộn với số đông cƣ sĩ đến yết kiến ông. Một vị Thiên trú ở khu rừng này thƣơng xót ông, liền đến cảnh giác rằng ông nên công phu hành thiền và chấm dứt tiếp các cƣ sĩ (1). Theo Phật Âm (2), lúc bấy giờ là khoảng thời gian sau khi Phật nhập Nípbàn và Ānanda sắp đắc quả Alahán. Dân chúng biết ông thân cận Phật nên muốn hỏi ông về sự nhập Nípbàn của Phật, và ông phải khuyên giải họ khi thấy họ sầu bi. Ông thƣờng du hành với y bát của Phật. Trong Theragāthā (3), những lời khuyên giải tƣơng tự đƣợc biết do Vajjiputta nói ra. (1) S. 1. 199.      SA. i. 225.             (3) ver. 119; ThagA. i. 237.

3. Ānanda Sutta.—Do Phật thuyết cho Ānanda, khi ông hỏi thế
nào đƣợc gọi là đoạn diệt (nirodha). Bằng cách diệt tận năm uẩn (1).
(1)
S. iii. 24-5.

4. Ānanda Sutta.—Câu chuyện giữa Phật và Ānanda tại
Jetavana. Phật hỏi Ānanda những pháp nào sự sanh khởi đƣợc thấy
rõ, sự diệt mất đƣợc thấy rõ, trong khi tồn tại, sự biến đổi đƣợc thấy
rõ? Ānanda trả lời đó là ―năm uẩn.‖ Phật tán thán câu trả lời của
Ānanda (1).
(1)
S. iii. 37-8.

5. Ānanda Sutta.—Nhƣ trên, nhƣng sự đƣợc thấy rõ không chỉ ở
hiện tại mà cả trong quá khứ và vị lai (1).
(1)
S. iii. 38-9.

6. Ānanda Sutta.—Ānanda nói với chƣ tỳkheo ở Jetavana rằng
lúc ông và đồng liêu mới tu học, Tôn giả Puṇṇa Mantāniputta giúp
đở các ông rất nhiều và từng dạy các ông rằng do chấp thủ, khởi lên
(tƣ tƣởng) "Tôi là", không phải không chấp thủ. Sau khi nghe Tôn
giả thuyết, Ānanda và đồng liêu đều chứng tri Chánh pháp (1).
(1)
S. iii. 105-6.

7. Ānanda Sutta.—Thuyết tại Jetavana. Ānanda bạch hỏi Phật
về nhƣ ý túc: bản chất, sự tu tập, và quả. Phật khai sáng ông (1).
(1)
S. v. 285-6.

8. Ānanda Sutta.—Nhƣ trên, với sự phụ hoạ của Ānanda tuyên
thuyết rằng chƣ tỳkheo phải quý trọng Phật là Ngƣời chỉ đƣờng, vân
vân (1).
(1)
S. v. 286.

9. Ānanda Sutta.—Thuyết tại Jetavana. Ānanda đƣợc Phật dạy
cách định niệm hơi thở ra và hơi thở vô (ānāpānasati) để làm cho
viên mãn bốn niệm xứ. Bốn niệm xứ đƣợc tu tập, đƣợc làm cho sung
mãn, làm cho viên mãn bảy giác chi. Bảy giác chi đƣợc tu tập, đƣợc
làm cho sung mãn, làm cho viên mãn minh và giải thoát. Phƣơng
pháp tu tập đƣợc giảng giải chi tiết (1).
(1)
S. v. 328-33.

10. Ānanda Sutta.—Nhƣ trên, chỉ có khác chỗ 7 và 8 giống nhau.

11. Ānanda Sutta.—Ghi lại cuộc đến thăm Ānanda của
Xálợiphất tại trú xứ của hai tôn giả là Jetavana. Xálợiphất nói với
Ānanda rằng bậc Dự lƣu thành tựu tịnh tín đối với Phật, Pháp, Tăng.
Ngoài ra, không nhƣ kẻ phàm phu, bậc Dự lƣu thành tựu tịnh tín đối
với các giới (1).
(1)
S. v. 362-4.

12. Ānanda Sutta.—Do Phật thuyết tại Ghositārāma ở
Kosambī. Ānanda bạch hỏi Phật chúng tỳkheo làm thế nào để thành
tựu an ổn trú (phāsuvihāra) và đƣợc Phật thuyết cho nghe (1).
(1)
A. iii. 132-4.

13. Ānanda Sutta.—Câu chuyện giữa Ānanda* và Koṭṭhita về kết quả của sự đoạn diệt và ly tham sáu xúc xứ (1). (1) A. ii. 162. P. T. S. đặt kinh này dƣới tựa đề Koṭṭhita Sutta, nhƣng Chú giải và Uddāna đặt vào phần cuối của Vagga và xem nhƣ một kinh riêng biệt. * Trong Tăng Chi Bộ Kinh do HT. Thích Minh Châu dịch Việt, 1996, Phẩm 18: Tƣ Tâm Sở, (IV) (174) Koṭṭhita, kinh viết rằng: ―Rồi Tôn giả Mahākoṭṭhita đi đến Tôn giả Sāriputta,…‖ thay vì Ānanda (?).

14. Ānanda Sutta.—Tôn giả Ānanda đến Tôn giả Xálợiphất và
bạch hỏi làm thế nào để một tỳkheo học, nhớ, quán sát Pháp, và dạy
Pháp. Xálợiphất đề nghị Ānanda tự trả lời và ông đã tìm ra câu trả
lời. Sau cùng, Xálợiphất tán thán Ānanda và gọi ông là hình ảnh của
một chơn tỳkheo (1).
(1)
A. iii. 361-2.

15. Ānanda Sutta.—Do Phật thuyết để trả lời câu hỏi của
Ānanda là làm thế nào để tận diệt niệm ―tôi‖ và ―của tôi‖ và tánh
kiêu ngạo (1). Kinh quy về Puṇṇaka-pañha của Parāyaṇa.
(1)
A. 132 f.

16. Ānanda Sutta.—Ānanda nói với Udāyī về con đƣờng thoát
ly vi diệu của Thế Tôn và bản chất của tƣởng. Trong câu chuyện
Ānanda có nói đến sự viếng thăm của một tỳkheo ni theo phái Jaṭila
và câu hỏi của bà về Thiền định (1).
(1)
A. iv. 426.

17. Ānanda Sutta.—Thuyết bởi Ānanda cho chƣ tỳkheo nghe về
ngƣời thiện và ngƣời bất thiện (1).
(1)
A. v. 6 f.

18. Ānanda Sutta.--Về 10 pháp tỳkheo phải thành tựu qua sự
hành trì lời Phật dạy (1).
(1)
A. v. 152 ff.

Ānanda hoặc Atthatta Sutta.—Du sĩ Vacchagotta đến bạch lời
thăm hỏi Phật về sự hiện hữu của ngã. Phật không trả lời dầu câu hỏi
đƣợc hỏi lại lần nữa. Vacchagotta ra đi. Về sau, để trả lời câu hỏi
của Ananda, Phật giải thích rằng Ngài im lặng bởi trả lời cho
Vacchagotta sẽ đƣa đến sự hiểu lầm (1).
(1)
S. iv. 400-1.

Ānandakumāra.—Thợ mộc đóng tàu, do Mahosadha phái đi
cùng 300 ngƣời lên nguồn sông Hằng, tìm gỗ đóng 300 tàu, chuẩn bị
cho chuyến viếng thăm thủ phủ Pañcāla của ông, để xây cất công thự
cho Vua Vedeha (1).
(1)
J. vi. 427.

Ānandabodhi.—Cây bồ đề do Ānanda trồng trƣớc cổng vào Jetavana. Dân chúng thành Sāvatthi do Gia chủ Anāthapiṇḍika hƣớng dẫn đề nghị với Ānanda nên có một chỗ để họ dâng bông và nƣớc thơm lên Phật trong lúc Ngài đi du hành vắng. Sau khi thỉnh ý Phật và với sự trợ giúp của Mụckiềnliên, Ānanda lấy hột bồ đề của cây mẹ ở Gayā về trồng ở một địa điểm trƣớc cổng vào Jetavana, trƣớc sự hiện diện của nhiều nhà tai mắt, kể cả Vua Pasenadi ở Kosala và Visākhā. Hột giống đƣợc Anāthapiṇḍika tự tay đặt trong chậu bằng vàng với đất thơm. Hột nẩy mầm ngay và lên cao 50 cubits với năm cành, mỗi cành dài 50 cubits. Nhà vua làm lễ tƣới quanh cây bằng nƣớc thơm đựng trong 800 chậu bằng vàng và bạc. Nhằm mục đích tôn phong cây bồ đề mới trồng này, Đức Phật ngồi nhập định dƣới cây một đêm, theo lời đề nghị của Ānanda. Vì cây đƣợc trồng theo đề nghị của Ānanda nên có tên là Ānandabodhi (1). Cây đƣợc rất nhiều khách thập phƣơng đi hành hƣơng chiêm bái (2). Và có hai kinh, Paduma Jātaka và Kāliṅgabodhi Jātaka, nói về cây bồ đề này. (1) J. iv. 228-30.         (2) J. ii. 321.

Ānanda-bhaddekaratta Sutta.—Do Ānanda thuyết tại
Jetavana cho hội chúng tỳkheo về Nhứt dạ hiền giả
(Bhaddekaratta). Phật xuất hiện và nghe nói về kinh Ānanda thuyết
bèn hỏi Ānanda thuyết nhƣ thế nào. Ānanda lặp lại bài kinh
Bhaddekaratta Sutta (q. v.) mà ông học đƣợc của Phật trƣớc đây.
Phật tự tụng đọc lại bài kinh từ đầu đến cuối và tán thán sự thiện xảo
của Ānanda (1).
(1)
M. iii. 189-91. [Kinh số 131].

Ānandamāṇava.—Xem Ānanda [17].

Ānandā.—Một trong năm công nƣơng của chánh hậu của một vì
vua thuộc triều đại Okkāka Đệ Tam (1). Mahāvaṃsa Ṭīkā (2) nói rằng
Okkāla là vì vua trẻ nhứt trong số 16 vị vua thuộc triều đại
Mahāsammata nhƣng không có nói đến ba triều đại Okkāka.
Bà chánh hậu nói trên là Hatthā (v. l. Bhattā).
(1)
DA. i. 258; SnA. i. 352.         (2)
p. 84.

―Ānandena Sutta‖.—Ānanda bạch xin Phật thuyết pháp vắn tắt
cho ông để ông có thể sống một mình an tịnh, không phóng dật, nhiệt
tâm, tinh cần. Phật dạy vô thƣờng (1).
(1)
S. iii. 187-8.

Ānāpāna Kathā.—Đoạn           thứ    ba   của   Mahāvagga      của
Paṭtisambhidāmagga (1).
(1)
Ps. i. 162 ff.

Ānāpāna Vagga.— Phẩm 7: Hơi Thở Ra Hơi Thở Vô, Chƣơng 2:
Tƣơng Ƣng Giác Chi, Tƣơng Ƣng Bộ Kinh (1).
(1)
S. v. 311-41.

Ānāpāna Saṃyutta.—Đoạn [54] tức Chƣơng 10: Hơi Thở Vô,
Hơi Thở Ra, Tƣơng Ƣng Bộ Kinh (1).
(1)
S. v. 311-41.

Ānāpāna Sutta.—Tu tập và làm cho sung mãn hơi thở vô hơi thở ra đƣa đến nghỉa lợi lớn (1).

(1) S. v. 132.

Ānāpānasati Sutta.—Thuyết tại Sāvatthi vào lễ Komudī, ngày rằm với Trăng tròn của tháng Tƣ. Phật xuất hiện trong lúc chƣ đại đệ tử của Ngài bận rộn giảng dạy môn đệ mình quả thù thắng của những bực chứng đắc khác nhau (1) . Phật hoan hỷ thấy hội chúng tỳkheo đông đảo có phạm hạnh khó thấy trên đời. Thấy một số tỳkheo đang chuyên tâm tu tập quán niệm hơi thở, Ngài bèn giảng giải ―nhƣ thế nào là tu tập nhập tức xuất tức niệm? Nhƣ thế nào là làm cho sung mãn? Nhƣ thế nào là quả lớn, công đức lớn?‖ Quán niệm hơi thở ―đƣợc tu tập, làm cho sung mãn, khiến cho bốn niệm xứ đƣợc viên mãn. Bốn niệm xứ đƣợc tu tập, làm cho sung mãn, khiến cho bảy giác chi đƣợc viên mãn. Bảy giác chi đƣợc tu tập, làm cho sung mãn, khiến cho minh giải thoát (vijjavimutti) đƣợc viên mãn.‖ (2). (1) Chú giải nói rằng Phật không đi du hành vì muốn chƣ tỳkheo có dịp tu tập để chứng đắc. (MA. ii. 895-6).             (2) M. iii. 78- 88. [Kinh số 118, Trung Bộ Kinh].

1. Ānisaṃsa Vagga.—Phẩm 10: Lợi Ích, Chƣơng Sáu Pháp,
Tăng Chi Bộ Kinh. Gồm 10 kinh về nhiều đề tài khác nhau (1).
(1)
A. iii. 441-5.

2. Ānisaṃsa Vagga.—Phẩm 1: Phẩm Lợi Ích, Chƣơng Mƣời
Pháp, Tăng Chi Bộ Kinh, gồm 10 kinh (1).
(1)
A. v. 1-14.

Ānisaṃsa Sutta.—Về sáu lợi ích khi chứng ngộ Sơ quả Dự lƣu
(Sotāpattiphala) (1).
(1)
A. iii. 441.

Āpaṇa.—Thị trấn (có thể là thủ đô) trong xứ Aṅguttarāpa. Phật có lần viếng thị trấn này với 1.250 tỳkheo và đƣợc Jaṭila Keniya mời thọ thực. Từ Āpaṇa Phật đi Kusinārā (2). Trong Tƣơng Ƣng Bộ Kinh (3), Āpaṇa đƣợc gọi là một thị trấn (Aṅgānaṃ nigamo), và Phật đƣợc kể là có ở lại đây với Xálợiphất. Nhiều kinh đƣợc thuyết tại Āpaṇa, nhƣ Poṭaliya Sutta (về Poṭaliya) (4), Laṭukikopana Sutta (về Udāyi) (5), Seda Sutta (về Sela) (6), và Saddha hay Āpaṇa Sutta (7).

Āpaṇa là thị trấn Bàlamôn và là trú xứ của Trƣởng lão Sela (8). Trong
dịp đến Āpaṇa, Phật giáo giới Sela và Keniya. Bấy giờ Ngài an trú
lại đây một tuần lễ và truyền giới thêm cho 300 đạo sĩ tùy tùng của
Sela (9).
Theo Phật Âm (10), thị trấn đƣợc gọi là Āpaṇa vì có 20 ngàn
tiệm bazaars (āpaṇa) và đƣợc phân biệt vì các āpaṇa này (āpaṇānaṃ
ussannattā). Gần thị trấn, trên bờ sông Mahī, có rừng cây nơi mà
Phật an trú khi đến Āpaṇa.
(1)
Vin. i. 245 ff.                (2)
Ibid., 247.                (3)
v. 225.
(4)
M. i. 359 ff.              (5)
M. i. 447 ff.            (6)

M. ii. 146 ff; Sn. pp. 102 ff.                    (7) S. v. 225-7.             (8)

ThagA. ii. 47.               (9) Sn., p. 112.                (10) MA. ii. 586.

Āpaṇa Sutta.—Xem Saddha Sutta.

Āpatti.—Một đoạn của Vinaya Piṭaka, chƣơng thứ 4 của
Parivāra (1).
(1)
Vin. v. 91 ff.

Āpatti Vagga.—Phẩm 25: Phẩm Sợ Hãi Phạm Tội, Chƣơng Bốn
Pháp, Tăng Chi Bộ Kinh (1).
(1)
A. ii. 239-46.

1. Āpatti Sutta.—Lúc trú tại Ghositārāma trong xứ Kosambī,
Ānanda bạch trình Phật rằng Bāhiya đứng về phía phá hoà hợp tăng
và sự tranh chấp trong Tăng Đoàn chƣa chấm dứt đƣợc bởi
Anuruddha là đồng trú với Bāhiya nên không muốn can thiệp. Phật
nói với ông không nên trông cậy vào Anuruddha vì ông ấy không có
tài dàn xếp tranh chấp. Tiếp theo, Phật giảng về bốn lợi ích mà ác
tỳkheo thích thú với phá hoà hợp tăng (1).
(1)
A. ii. 239 f.

2. Āpatti Sutta.—Nói về bốn sợ hãi phạm tội, nhƣ kẻ trộm bị bắt
và bị gia hình hay kẻ gây tội tự thú và bị trừng phạt (1).
(1)
A. ii. 240-43.

Āpā.—Một hàng chƣ Thiên có mặt trong lần thuyết kinh
Mahāsamaya Sutta (1).
Phật Âm (2) nói chƣ vị sanh nhƣ chƣ Thiên vì đã công phu
hành trì āpokasina trong nhiều kiếp trƣớc.
(1)
D. ii. 259.       (2)
DA. ii. 689.

Āpāna.—Một trong những vị tù trƣởng Vanni ở Tích Lan bị
Bhuvanekabāhu I chinh phục (1).
(1)
Cv. xc. 33.

Āpāyika Vagga.—Phẩm 12: Phẩm Đoạ Xứ, Chƣơng Ba Pháp,
Tăng Chi Bộ Kinh (1).
(1)
A. i. 265-73.

Āpāyika Sutta.—Về ba hạng ngƣời bị đoạ xƣống địa ngục (1). (1) A. i. 265.

Ābhassara.—Cõi Phạm Thiên nơi mà chƣ Thiên có thân chiếu sáng nhƣ chớp. Cõi này thuộc Sắc giới và thuộc từng nhị thiền (1). Chƣ Thiên ở đây sống bằng sự vui thích (pītibakkha) (2). Đời sống của chƣ vị là hai kiếpba. Họ rất có thể bị tái sanh vào khổ cảnh (3). Thỉnh thoảng họ nói lên lời vui thích “aho sukhaṃ, aho sukhaṃ.” Âm thanh này là âm thanh thù thắng nhứt. Họ hoàn toàn đắm trong hạnh phúc (sukhena abhisaññā parisaññā) (6). Thế giới của họ là đài thứ ba của tâm thức (viññāṇaṭṭhiti), họ có thân đồng nhứt nhƣng thọ khác nhau (ekattakāyā nānattasaññino) (5). Trong những thời kỳ phát triển vũ trụ, nhiều chúng sanh sanh ra trong cõi Quang Âm Thiên (Ābhassara) và xem nhƣ chƣ Thiên thuộc bậc cao nhứt dầu vậy họ cũng có thể có bị đổi khác (6). Trong danh sách chƣ Thiên (7) , họ đƣợc xếp dƣới chƣ Vô Lƣợng Quang Thiên (Appamāṇābhā) và trên chƣ Biến Tịnh Thiên (Subhā). Chƣ Bồ Tát thỉnh thoảng sanh ra trong cõi Quang Âm Thiên (8) , nhƣng không bao giờ sanh trong cõi Sắc giới , ngay cả trong lúc quý vị hành thiền sắc giới. Baka Brahmā sanh ra trong Vô Lƣợng Quang Thiên sau khi qua Vehapphala và Biến Tịnh Thiên, và lúc bấy giờ ông có quan niệm mình bất diệt.

Phật đến Phạm Thiên Baka và nói lên tà kiến của ông (9).
Trong quy trình tiến hoá của vũ trụ, sanh chúng sanh ra trong cõi
Quang Âm Thiên. Sớm hay muộn khi thế giới thối chuyển
(vivaṭṭati), đền đài của Trời Phạm Thiên (Brahmavimāna) xuất hiện
nhƣng trống không. Kế, một sanh chúng nào đó, vì đã hết đời trên
cõi đó hay vì hết phƣớc báu, rời cõi Ābhassara và tái sanh trong
Brahmavimāna. Sau đó, nhiều chúng sanh khác theo bƣớc của vị
này, và từ đó những chúng sanh sanh ra trên cõi Trời nghĩ rằng mình
là Phạm Thiên bất diệt, vân vân (10).
Khi chƣ Thiên của cõi Ābhassara tái sanh làm ngƣời , đời
sống của họ tiếp tục giống nhƣ đời họ sống trên cõi Trời. Với thời
gian, họ mất dần đặc tính cố hữu và phát triển đặc thù danh sắc của
loài ngƣời (11). Phật Âm (12) nói rằng sự tái sanh của họ trên địa cầu
xảy ra theo pháp hoá sanh (opapātika) và tâm tạo (manomaya).
Vào lúc thế giới bị huỷ diệt bởi lửa, lửa lan đến cõi
Ābhassara; nếu bởi nƣớc, nƣớc dâng đến Subhakiṇṇa; nếu bởi gió,
gió thổi đến Vehapphala (13).
Theo Phật Âm (14), chƣ Quan Âm Thiên đƣợc gọi nhƣ vậy vì
họ có thân chiếu sáng ra mọi phía nhƣ ánh sáng của cây đuốc
(daṇḍadīpikāya acci viya etesaṃ sarīrato ābhā chijjitvā chijjitvā
patantī viya sarati visaratī ti Abhassarā).
(1)
Abbs. v. 3; Compendium 138, n. 4.                     (2)
S. i. 114; DhA. iii.
258; J. vi. 55.                 (3)
A. ii. 127; nhƣng xem Abhs. v. 6 nói rằng
đời sống của họ là tám kiếpba.                     (4)
A. iii. 202; D. iii. 219.
(5)
A. iv. 40, 401; D. ii. 69; D. iii. 253.                    (6)
A. v. 60.
(7)
E.g., M. i. 289.                     (8)
AA. i. 73; J. i.
406, 473; M. i. 329; MA. i. 553; SA. i. 162.                             (9)
J. iii. 359.
(10)
D. iii. 29.              (11)
Chi tiết, xem D. iii. 84 ff.,
PsA. 253.                       (12)
DA. iii. 865.                       (13)
CypA. 9.
(14)
MA. i. 29; VibhA. 520; cp. DA. ii. 510.

Ābhā.—Danh từ chung chỉ chƣ Thiên có thân chói sáng, ví nhƣ
chƣ Thiểu Quang Thiên (Parittābhā) và Vô Lƣợng Quang Thiên
(Āppamāṇābhā) (1).
(1)
M. iii. 102; MA. ii. 902.

Ābhā Vagga.—Phẩm 15: Ánh Sáng, Chƣơng Bốn Pháp, Tăng
Chi Bộ Kinh. Gồm 10 kinh về những đề mục nhƣ bốn loại hào
quang, bốn thời, bốn hạnh ác về lời nói, bốn hạnh thiện về lời nói, và
bốn lõi (sāra) (1).
(1)
A. ii. 139-41.

Ābhā Sutta.—Có bốn loại hào quang: hào quang mặt trời, hào
quang mặt trăng, hào quang lửa, hào quang trí tuệ; hào quang trí tuệ
là tối thƣợng (1).
(1)
A. ii. 139.

Āmakadhañña-peyyāla.—Phẩm 9: Phẩm Lúa Gạo Sống Rộng
Thuyết, Chƣơng Mƣời Pháp, Tƣơng Ƣng Bộ Kinh. Gồm danh sách
các thứ mà Thánh tỳkheo từ bỏ (1).
(1)
S. v. 470-3.

Āmagandha.—Một vị Bàlamôn. Trƣớc khi Đức Phật xuất hiện, Āmagandha là một đạo sĩ tu khổ hạnh trên Hy Mã Lạp Sơn với 500 đệ tử. Họ không ăn thịt hay cá. Mỗi năm, họ xuống núi tìm muối và giấm, và dân làng tiếp đón họ rất trọng thể trong bốn tháng. Một lần nọ khi Phật đến làng với chƣ tỳkheo, dân chúng theo nghe pháp của Ngài. Năm ấy, Āmagandha và đệ tử xuống làng nhƣ thƣờng lệ, nhƣng không còn đƣợc đón tiếp trọng thể nhƣ lúc trƣớc. Vị Bàlamôn hỏi thăm và biết rằng có Phật xuất thế. Rất hân hoan, ông muốn biết Phật có ăn “āmagandha,” tức, theo ông, thịt và cá chăng? Ông rất thất vọng khi biết Phật không cấm ăn “āmagandha.” Vì muốn nghe đích thân Phật nói ra, ông tìm yết kiến Phật ở Jetavana. Phật nói rằng āmagandha không phải là thịt hay cá, nhƣng là những ác hành, và ai muốn kiên nên tránh làm ác. Câu hỏi tƣơng tợ đƣợc bạch Phật Kassapa bởi Đạo sĩ khổ hạnh Tissa; Tissa sau trở thành đại đệ tử của Phật Kassapa. Thuật lại câu chuyện giữa Phật Kassapa và Đạo sĩ Tissa, Đức Phật nói kinh Āmagandha Sutta. Vị Bàlamôn và môn đệ của ông xin gia nhập Tăng Đoàn và vài ngày sau đắc quả Alahán (1). (1) Sn., pp. 42-5; SnA. i. 278 ff.

Āmagandha Sutta.—Nói về câu chuyện giữa Phật và Bàlamôn
Āmagandha nói trên (1). Theo Phật Âm (2), đó là sự lặp lại của câu
chuyện giữa Phật Kassapa và Đạo sĩ khổ hạnh Tissa, ngƣời sau trở
thành đại đệ tử của Phật Kassapa.
Kinh rất đặc biệt vì đó là một trong số ít kinh ghi lại lời
thuyết giảng của các vị Phật tiền nhiệm. Giáo pháp của Phật Thích
Ca giống hệt những gì đã thuyết từ lâu trƣớc đây. Một bằng chứng
cho thấy một nhận định hiển nhiên đƣợc công nhận bởi tất cả các
Thánh giả.
(1)
Sn. 42 ff.        SnA. i. 280 ff.

Āmaṇḍagāmaṇī Abhaya.—Con trai của Mahādāṭhika và là vua Tích Lan trong chín năm tám tháng. Ông bị em là Kaṇirajānu-Tissa giết chết. Ông có hai con, một trai Cūḷābhaya và một gái Sīvalī. Iḷanāga là cháu ông. Āmaṇḍagāmaṇi nâng chót tháp hình nón của Māha Thūpa lên cao hơn và xây thêm nhiều kiến trúc phụ thuộc trong Lohapāsāda và Thūpārāma. Ông còn kiến tạo tịnh xá Rajatalena và hồ Mahāgāmeṇḍi dƣới phía Nam của Anurādhapura mà sau này ông cúng dƣờng cho tịnh xá Dakkhiṇa. Ông ban hành lệnh cấm giết thú vật ở Tích Lan và trồng bí rợ khắp mọi nơi. Ông cúng dƣờng y và bình bát cho tất cả chƣ Tăng ở Tích Lan ; bình bát chứa đầy bí rợ (kumbhaṇḍaka), do đó ông đƣợc gọi là Āmaṇḍagāmaṇi (1). Em ông, Kaṇirajānu-Tissa, soán ngôi và giết chết ông (2). Āmaṇḍagāmaṇi còn đƣợc biết với tên Āmaṇḍa và Amaṇḍiya. (1) Āmaṇḍa trùng nghĩa với Kumbhaṇḍaka.             Mhv. xxxv. 1-10; MṬ. 640.

Āmaṇḍaphaladāyaka Thera.—Alahán. Vào một kiếp trƣớc, lúc
đang chuyên chở trái cây, ông thấy Phật Padumuttara và cúng
dƣờng ngài trái āmaṇḍa (bí ?). Trong kiếp hiện tại ông đắc quả
Alahán (1).
(1)
Ap. ii. 459.

Āmalakīvana.—Vƣờn ở Cātumā. Có lần Phật an trú tại đây, và
lúc bấy giờ Ngài thuyết kinh Cātuma Sutta (1).
(1)
M. i. 456.

Āmalacetiya.—Tháp bên Tích Lan. Không biết ai xây tháp này.
Aggabodhi I có giƣơng cây lộng che tháp (1).
(1)
Cv. xlii. 62.

Āmasicakiñcikka Sutta.—Một trong tám kinh (tụ tám kinh) nói
về không nói dối vì lợi đắc—và, trong trƣờng hợp này, vì bất kỳ thứ
gì trên thế gian (1).
(1)
S. ii. 234.

1. Āyatana Sutta.—Một thời, Phật trú tại Kūṭāgārasālā ở Vesāli
và thuyết kinh về sáu xúc xứ (saḷāyatana). Chƣ tỳkheo tập trung tƣ
tƣởng lắng tai nghe pháp cho đến lúc Māra xuất hiện hét to để ―làm
mờ mắt các tỳkheo ấy.‖ Phật khuyên chƣ tỳkheo đừng để ―Ác Ma
làm mờ mắt các Ông.‖ Ác Ma biết Thế Tôn đã biết sự có mặt của
ông nên biến mất tại chỗ (1).
(1)
S. i. 112.

2. Āyatana Sutta.—Có bốn Thánh đế liên quan đến sáu nội xứ.
Phải tinh tấn tu tập để diệt khổ (1).
(1)
S. v. 426.

Āyasmanta.—Vị tƣớng lãnh của Vua Sāhasamalla. Āyasmanta truất phế vua và đƣa chánh hậu của Kittinissaṅka là Kalyāṇavatī lên ngôi. Nhƣng chánh hậu không có thực quyền vì mọi quyền binh đều trong tay ông. Cūlavaṃsa gọi ông là ngƣời có sự can đảm vô song và là một hậu duệ của tộc Valliggāma. Ông giết Adhikārin Deva và cho xây tịnh xá ở Valliggāma. Ông còn xây một pariveṇa mang tên ông, Sarājakulavaḍḍhana (một danh xƣng khủng khiếp) và ban đất cùng nhiều sở hữu khác cho phần bảo trì. Ông có cho thiết lập bộ luật cần thiết cho nền hành chánh của ông. Ông bị giết bởi Mahādipāda Anīkaṅga (1). (1) Cv. lxxx. 33-44. Chi tiết: xem Geiger Cv. Trs. ii. 130, n. 2.

Āyāgadāyaka Thera.—Alahán. Trong một tiền kiếp ông có đảnh lễ tháp của Phật Sikhī với tâm hoan hỷ và cúng tiền cho thợ mộc cất một āyāga (1). Kết quả là ông sanh về cõi Trời và có khả

năng làm chƣ Thiên tùng phục mình. Ông có thể làm mƣa theo ý
muốn (2).
(1)
Theo ApA, là một trai đƣờng để cúng dƣờng.       (2)

Ap. i. 89-90.

1. Āyācana Vagga.—Phẩm 12: Phẩm Hy Cầu, Chƣơng Hai Pháp,
Tăng Chi Bộ Kinh. Gồm 11 kinh với nhiều đề mục khác nhau (1).
(1)
A. i. 89-91.

2. Āyācana Vagga.—Phẩm 3: Phẩm Sơ Vấn, Chƣơng 2: Tƣơng
Ƣng Rādha, Tƣơng Ƣng Bộ Kinh (1).
(1)
S. iii. 198-200.

1. Āyācana Sutta.—Tỳkheo có lòng tin, nếu chơn chánh mong
cầu, hãy mong cầu đƣợc nhƣ Sāriputta, Moggallāna; tỳkheo ni
đƣợc nhƣ Khemā và Uppalavaṇṇā; gia chủ đƣợc nhƣ Citta và
Hatthaka; nữ cƣ sĩ đƣợc nhƣ Khujjuttarā và Velukaṇṭakī, mẹ của
Nanda (1).
A. ii. 164.

2. Āyācana Sutta.—Rằng tám tuần sau khi thành đạo, trong lúc tham thiền tại Uruvelā, Phật nghĩ rằng Pháp Ngài chứng ngộ khó thể thuyết cho thế gian vì không hợp với tâm tánh của phàm nhơn. Hiểu đƣợc tâm ý Phật, Thiên chủ Sahampatī xuất hiện và thuyết phục Ngài. Ông đoan chắc rằng trên thế gian có nhiều ngƣời hiểu đƣợc Pháp của Ngài nếu đƣợc nghe. Phật thấy lời thỉnh cầu của Thiên chủ hữu lý nên nhận lời thuyết pháp độ chúng sanh (1). Kinh đƣợc viết nguyên văn trong Vinaya (2) và gần nhƣ nguyên văn trong Trường Bộ Kinh (3) nhƣ một giai đoạn trong cuộc đời của mỗi Phật đƣợc đề cập, nhƣng với hai biến thể; đoạn nói về Thiên chủ lập lại lời thỉnh cầu ba lần và bài kệ thỉnh cầu nhƣ viết trong Tương Ưng Bộ Kinh lại không thấy trong hai kinh nói trên. (1) S. i. 136 ff.            (2) i. 4 ff.           (3) ii. 36 ff.

Āyācitabhatta Jātaka (No. 19).--Chuyện Lễ Cúng Do Có Lời (Tiền Thân Āyācitabhatta). Thuở xƣa, có một gia chủ ở xứ Kāsi nguyện rằng ông sẽ làm lễ dâng lên gốc cổ thụ trong làng nếu ông

thành công trong chuyến đi làm ăn sắp tới. Lúc trở về, ông giết nhiều
sanh vật để tạ thần. Thần cổ thụ xuất hiện và khuyên gia chủ nên
―thoát hiện tại‖ bằng cách từ bỏ sát sanh.
Chuyện đƣợc Phật kể để trả lời một số tỳkheo thấy rằng quần
chúng đi buôn thƣờng hay cầu nguyện bằng cách giết thú vật cúng tạ
thần linh, nếu lúc trở về đƣợc an toàn và thành công. Các tỳkheo
muốn biết những sát sanh ấy có đem đến lợi ích gì không? (1).
Chuyện tiền thân này còn đƣợc biết nhƣ Pāṇavadha Jātaka
(2)
.
(1)
J. i. 169.         (2)
Feer: JA. 1876, p. 516.

1. Āyu Sutta.—Thuyết tại Kalandakanivāpa trong thành
Rājagaha. Phật nói với chƣ tỳkheo rằng cuộc đời rất ngắn ngủi rồi
phải đi thôi. Hãy làm điều lành và sống đời phạm hạnh. Ác ma đến
Thế Tôn và nói kệ rằng: ―Loài ngƣời thọ mang dài, ngƣời lành chớ
âu lo, bú sữa no, hãy sống, tử vong đâu có đến.‖ Phật nói lên sự
không thật của lời nói Ác ma (1).
(1)
S. i. 108.

2. Āyu Sutta.—Thuyết tại địa điểm nói trên trong một dịp khác.
Māra nói lên ý mình, và Phật bác bỏ ý ấy. Mara biến mất (1).
(1)
S. i. 108-9.

Āyupāla.—Một vị Trƣởng lão an trú trong Saṅkheyya Pariveṇa
gần Sāgala. Vị chiêm tinh của Vua Milinda báo cho Trƣởng lão biết
vua muốn gặp ông. Đƣợc ông thuận, vua đến với 500 tuỳ tùng ngƣời
Yonaka. Vua luận bàn với vị Trƣởng lão về mục đích của ngƣời
tỳkheo, và Āyupāla không thể bác bỏ luận cứ của vua (1).
(1)
Mil. 19 f.

Āyupālā (Āyupālī).—Trƣởng lão ni Alahán,                giáo thọ của
Saṅghamittā (1).
(1)
Mhv. v. 208; Sp. i. 51.

Āyuvaḍḍhana Kumāra.— Có hai Bàlamôn ở Dīghalambika làm đạo sĩ và tu khổ hạnh trong 48 năm. Rồi một trong hai hoàn tục, làm gia chủ, tạo trâu bò, cƣới vợ, và sanh con tên Dīghāyu. Một

hôm, vị kia xuống thành phố, gia chủ cùng đi với vợ con đến viếng ông. Lúc họ đảnh lễ, đạo sĩ chỉ chúc hai vợ chồng gia chủ sống lâu, chớ không chúc ngƣời con. Khi đƣợc hỏi, đạo sĩ cho biết ngƣời con chỉ còn sống có bảy ngày, và khuyên họ nên yết kiến Thế Tôn để hỏi xem có phƣơng cách nào cứu con mình không. Họ đến yết kiến Phật; lúc bấy giờ Phật đang an trú tại Āraññakuṭikā trong Dīghalambika. Phật khuyên họ xây một sảnh đƣờng ngoài cửa nhà, đặt con vào đó, và mời chƣ tỳkheo đến đọc thần chú liên tục trong bảy ngày. Vào ngày thứ bảy, Phật xuất hiện với rất đông chƣ Thiên. Dạxoa đƣợc phép ăn Dīghāyu là Avaruddhaka xuất hiện đúng vào giờ tử của chàng để đòi mạng chàng. Nhƣng vì sự hiện diện đông đảo của chƣ Thiên, dạxoa không đến gần để bắt Dīghāyu đƣợc. Phật bèn tuyên thuyết Dīghāyu sống 120 năm và đƣợc đổi tên thành Āyuvaḍḍhana. Lúc trƣởng thành ông làm thủ lãnh của 500 môn đệ (1). (1) DhA. ii. 235 ff.

Āyussa Sutta.—Hai kinh nói về năm pháp (nhƣ ăn quá độ, vân
vân) không gia tăng tuổi thọ, và năm pháp làm gia tăng tuổi thọ (1)
(1)
A. iii. 145.

Āyūra.—Đại thần của Vua Maddava ở Benares. Lúc Maddava
để tang cho hoàng hậu, Āyūra và bạn đại thần Pukkusa trợ giúp Đại
thần cố vấn Senaka khuyên nhủ nhà vua bớt ƣu sầu. Chuyện đƣợc
kể trong Dasaṇṇaka Jākata (1).
Trong kiếp này Āyūra là Mụckiềnliên (2).
(1)
J. iii. 337 ff.            (2)
Ibid., 341.

Ārakkha Sutta.—Nổ lực cần đƣợc tu tập để giữ ý không đi rong
trong say đắm, không ác, không lừa dối, và không theo đƣờng vạch
ra bởi tà sƣ (false teachers?) (1).
(1)
A. ii. 120.

1. Ārakkhadāyaka Thera.—Alahán. Trong một tiền kiếp, ông
có xây rào (vedi) quanh tháp của Phật Siddhattha và dự trù sự bảo
vệ. Sáu kiếp trƣớc ông làm vua dƣới vƣơng hiệu Apassena (1).
(1)
Ap. i. 214-15.

2. Ārakkhadāyaka Thera.—Alahán. Ông có xây rào quanh tháp
của Phật Dhammadinna và dự trù cả sự bảo vệ. Do công đức này
ông đắc quả Alahán ngay trong kiếp này (1).
(1)
Ap. i. 253.

Ārañjara.—Xem Arañjara.

Ārabhati Sutta.—Có năm hạng ngƣời trên thế gian. Hạng ngƣời
làm lỗi và ân hận, vân vân (1).
(1)
A. iii. 165-7.

Ārabbhavatthu Sutta.—Về tám dịp trong ấy nổ lực phải đƣợc tu
tập, vân vân (1)
(1)
A. iv. 334 f.

1. Ārammaṇa Sutta.—Có vị tu Thiền, thiện xảo về Thiền định
trong Thiền định, nhƣng không thiện xảo về Thiền chứng trong Thiền
định. Có vị tu Thiền, thiện xảo về Thiền chứng trong Thiền định,
nhƣng không thiện xảo về Thiền định trong Thiền định. Có vị tu
Thiền, không thiện xảo về Thiền định trong Thiền định, cũng không
thiện xảo về Thiền chứng trong Thiền định (1).
(1)
S. iii. 266.

2. Ārammaṇa Sutta.—Vị ấy thiện xảo trong Thiền định nhƣng
không thiện xảo trong sở duyên, vân vân (nhƣ trên) (1).
(1)
S. iii. 275.

Āravāḷa.—Xem Aravāḷa.

Āramā Vagga.—Phần 6 của Pācittiya của Bikkhunī Vibhaṅga (1). (1) Vin. iv. 306-17.

Ārāma Sutta.—Xem Sāriputta-Koṭṭhita Sutta.

Ārāmadaṇḍa.—Bàlamôn. Một thời, lúc Mahā Kaccāna an trú tại Varaṇā trên bờ sông Kaddamadaha, Ārāmadaṇḍa đến yết kiến và hỏi ông tại sao ngƣời Sátđếlỵ tranh chấp với ngƣời Sátđếlỵ, ngƣời

Bàlamôn tranh chấp với ngƣời Bàlamôn, và gia chủ tranh chấp với gia chủ. ―Do nhơn thiên chấp, bị trói buộc, bị đắm say, bị xâm chiếm, bị đắm trƣớc bởi các dục tham,‖ Mahā Kaccāna trả lời; và vì lý do tƣơng tợ, ẩn sĩ với ẩn sĩ. ―Có ngƣời nào trên đời này vƣợt qua sự trói buộc ấy?‖ ―Có,‖ Mahā Kaccāna nói, ―Thế Tôn đang an trú tại Sāvatthi,‖ và tiếp theo ông mô tả các đức tánh của Thế Tôn. Ārāmadaṇḍa đứng lên, vỗ tay và hƣớng về Sāvatthi tán thán Đức Phật. Từ đó ông trở thành đệ tử của Mahā Kaccāna (1). A. i. 65-7.

Ārāmadāyaka Thera.—Alahán. Trong một kiếp trƣớc ông có
lập một vƣờn cây cao bóng mát cho Phật Siddhattha, và cúng dƣờng
Phật hoa trái trong vƣờn. Vào 37 kiếp trƣớc ông tái sanh làm vua
bảy lần dƣới vƣơng hiệu Mudusītala (1).
(1)
Ap. 1. 251.

1. Ārāmadūsaka Jātaka (No. 46).—Chuyện Kẻ Làm Hại Vƣờn. Một thời, tại Benares có lễ hội và tất cả dân trong thành tu họp ăn mừng. Muốm tham dự lễ hội, ngƣời giữ ngự uyển đến con khỉ chúa của đàn khỉ sống trong ngự uyển và nói rằng các khỉ ở đây đƣợc hƣởng nhiều lộc rồi, vậy nay hãy giúp ông tƣới nƣớc vƣờn để ông có để đi dự lễ. Khỉ chúa đồng ý và bắt đầu phân phát bao da chứa nƣớc cũng nhƣ thùng tƣới cho đàn khỉ. Để tránh xa xỉ nƣớc, khỉ chúa bảo các khỉ nhổ cây lên rồi tƣới nƣớc vô rễ cây, cây có rể ăn sâu nên đƣợc tƣới nhiều nƣớc hơn cây có rễ ăn cạn. Lúc bấy giờ có một ngƣời hiền trí thấy khỉ làm vậy bèn nghĩ ra rằng kẻ ngu si muốn làm đều tốt hoá ra làm hại. Chuyện đƣợc Phật kể lúc Ngài an trú tại một làng nhỏ ở Kosala. Bấy giờ có một điền chủ thỉnh Phật và Tăng chúng thọ thực và sau đó đi kinh hành trong vƣờn. Thấy một khuỷnh đất trống trong vƣờn, các tỳkheo hỏi ngƣời giữ vƣờn tại sao, và đƣợc trả lời rằng lúc bắt đầu trồng cây có một đứa trẻ nhổ các cây non lên rồi mới tƣới nƣớc nhiều ít tuỳ theo cây có rễ nhiều hay ít. Chuyện đƣợc bạch với Phật và Phật kể chuyện quá khứ (1). (1) J. i. 249-51. Chuyện đƣợc khắc trong Tháp Bharhut: xem Cinningham, Pl. xlv. 5.

2. Ārāmadūsaka Jātaka (No. 268).--Chuyện Kẻ Làm Hại Vƣờn.
Chuyện nhƣ trên, trừ việc khỉ đƣợc yêu cầu tƣới vƣờn trong bảy
ngày, và câu chuyện giữa ngƣời hiền trí (trong trƣờng hợp này là một
trƣởng giả trẻ tuổi ở Benares) và khỉ chúa có chỗ khác biệt.
Chuyện đƣợc kể về ngƣời thanh niên ở Dakkhiṇāgiri chớ
không phải ở Kosala nhƣ nói trên (1).
(1)
J. ii. 345-7.

Ārāmassa.—Một làng bên Tích Lan do Vua Udaya I ban để
phụng trì Loharūpa (kim thân bằng đồng của Thế Tôn) (1).
(1)
Cv. xlix. 17.

Ārāmikagāma.—Tên của làng do Bìnhsa Vƣơng cúng dƣờng
Trƣởng lão Pilindavaccha. Trong làng có 500 ngƣời giữ công viên,
và Trƣởng lão Pilindavaccha sống nhờ vào sự cúng dƣờng của dân
sống trong làng. Làng còn đƣợc gọi là Pilindagāma và nằm gần
Rājagaha (1).
(1)
Vin. i. 207-8; iii. 249.

Āriyakkhattayodhā.—Lính đánh thuê ở Tích Lan; tƣ lệnh là
tƣớng Ṭhakuraka. Lúc Sátđếlỵ Mitta lên ngôi, ông tìm cách thu
phục nhâm tâm của các lính này bằng cách cho tiền. Nhƣng họ
không nhận, và Tƣớng Ṭhakuraka đến thẳng hoàng cung chặt đầu
Vua Mitta trong lúc ông đang ngự trên ngai. Đƣợc hỏi, Tƣớng
Ṭhakuraka trả lời ông hành động theo lệnh của vì vua hợp pháp,
Bhuvanekabāhu I, đang sống lƣu vong. Sau đó, quân Āriya hợp với
quân Sīhala và tái lập Bhuvanekabāhu lên ngôi (1).
Geiger (2) nghĩ rằng các lính đánh thuê này đến từ Nam Ấn
Độ. Nhƣng danh tánh của vị tƣớng Ṭhakuraka gợi ý họ là ngƣời
Rajput.
(1)
Cv. xc. 16-30.            (2)
Cv. Trs. ii. 202, n. 3.

Āriyacakkavatti.—Tƣớng Damiḷa. Ông đi từ vƣơng quốc Paṇḍu với một đoàn quân đông và đổ bộ lên Tích Lan vào lúc đói kém đang hoành hành triều đại của Vua Bhuvanekabāhu I. Đƣợc biết ông không phải là một Ariya nhƣng có uy quyền to. Trên đƣờng tiến vô thủ phủ Subhagiri, ông gây nhiều tang tóc đau thƣơng cho

vƣơng quốc. Tại thủ đô ông đoạt Nha Xá lợi và lấy nhiều cổ vật quý
giá đem về cho Vua Kulasekhara (1).
(1)
. Cv. xc. 43-7. Kulasekhara trị vì từ 1268-1308. Tƣớng
Āriyacakkavatti của ông đƣợc đề cập trong South Indian Inscription
(N0. 110, trong Annual Report of Epigraphy, Southern Circle,
Madras, 1903).

Ārohanta.—Một quan nhiếp chánh ở Sāvatthi. Ông gia nhập
Tăng Đoàn và phu nhơn ông thọ giới tỳkheo ni. Họ thọ thực chung
và bà chăm lo cho ông, nhƣ hầu quạt hay dâng nƣớc. Ông không cho
bà chăm sóc vì nghĩ đó không hợp lẽ, bà giận đổ nƣớc lên đầu ông và
quất ông bằng quạt. Bà bị Phật quở trách (1).
(1)
Vin. iv. 263.

1. Ālamba.—Có thể là tên của một trong số rất đông nhạc công
phụng sự Sakka và các phu nhơn của ông (1). Dhammapāla (2) trích
dẫn quan điểm này và bác bỏ luôn, nói rằng tên không phải của một
nhạc công mà là của một nhạc cụ. Tuy nhiên quan điểm cho rằng đó
là tên của một nhạc công có thể đúng hơn (3).
(1)
Vvv, pp. 16, 47.        (2)
VvA. 96.          (3)
Về tham
luận, xem Hardy: Vimānavatthu Commentary (P. T. S.). 372-3.

2. Ālamba.—Xem Ālambāyana.

Ālambagāma.--Hồ nƣớc bên Tích Lan do Jeṭṭhatissa xây (1). (1) Mhv. xxvi. 131.

Ālambanadāyaka Thera.—Alahán. Trong một kiếp trƣớc ông
có cúng dƣờng Phật Atthadassī một ālambana (prop?). Vào 60 kiếp
trƣớc ông sanh ra làm vua ba lần dƣới vƣơng hiệu Ekāpassita (1).
(1)
Ap. i. 213.

Ālambāyana.—Nguyên thuỷ đó là tên của một thần chú của Vua Kimxíđiểu (Garuḍa) dạy cho một đạo sĩ khổ hạnh; Vua Kimxíđiểu vô tình bứng gốc cây cổ thụ mọc ở cuối đƣờng của đạo sĩ đi. Đạo sĩ dạy thần chú lại cho một Bàlamôn nghèo ở Benares; ngƣời Bàlamôn này trốn nợ vô rừng ở và theo chăm sóc cho vị đạo sĩ. Sau khi học đƣợc

thần chú, ngƣời Bàlamôn đổi tên thành Ālambāyana và bỏ rừng ra đi. Lúc đi dọc theo sông Yamunā, ông gặp một nhóm đông Nāga đang tụ họp quanh viên ngọc Nāga, sau khi chơi thể thao xong. Ngọc Nāga có thể làm ngƣời mong cầu đƣợc toại nguyện nhƣ ý. Khi nghe Ālambāyana đọc thần chú, các Nāga bỏ chạy vì tƣởng ông là Kimxíđiểu; Ālambāyana đoạt ngọc. Ngay sau đó, Ālambāyana gặp một Bàlamôn vô gia cƣ và con ông là Somadatta. Ālambāyana tặng hai cha con này viên ngọc để đƣợc họ đƣa đi gặp Xà vƣơng Bhūridatta. Nhờ thần chú, Ālambāyana chinh phục Bhūridatta và bắt đầu trình diễn sự thiện xảo của Nāga. Sau cùng, Bhūridatta đƣợc anh Sudassana và chị Accimukhī cứu thoát. Trong cuộc thi tài giữa Ālambāyana và Sudassana, Accimukhī (q. v.) biến làm con cóc rồi nhỏ ba giọt mủ lên tay anh, và mủ đƣợc cho chảy xuống cái hang chứa phân bò dự liệu trƣớc. Một ngọn lửa cháy cao và Ālambāyana bị nƣớng sống; da ông đổi màu và ông trở thành ngƣời cùi. Chuyện đƣợc kể trong Bhūridatta Jākata (1). Tên Ālambāyana còn đƣợc biết nhƣ Ālambāna và nhƣ Ālamba. (1) J. iv. 179-97.

Ālindaka.—Có thể là tên của một tự viện ở Tích Lan. Trƣởng
lão Mahā Phussadeva có trú tại đây (q. v.) (1).
(1)
SA. iii. 154; VibhA. 352.

Āluvadāyaka Thera.—Alahán. Vào 31 kiếp trƣớc ông có dâng
một (trái ?) āluva lên Phật Độc Giác Sudassana, trên chỗ gần Hy Mã
Lạp Sơn (1).
(1)
Ap. i. 237.

Āloka Sutta.—Có bốn loại ánh sáng: của trăng, mặt trời, lửa, và
trí tuệ; lửa trí tuệ thù thắng nhứt (1).
(1)
A. ii. 139.

Ālokalena.—Cái động trong lằn nứt gây ra bởi một trận đất chuồi kinh khủng vào thời nguyên thuỷ, cách Matale hiện nay không xa (Tích Lan). Truyền thuyết nói rằng tại đây, Kinh Phật đƣợc viết ra lần đầu tiên ở Tích Lan, dƣới sự bảo trợ của Vua Vaṭṭagāmaṇi.

Miến Điện tin rằng các Aṭṭhakathā của Phật Âm cũng đƣợc viết ra tại
động này (1). Trong động có hình ảnh của Đức Phật do Vua
Vijayarājasīha cho lập (2).
(1)
Mhv. xxiii. 100 f. Xem PLC. 43 f.      (2)
Cv. xcviii. 65.

Āḷakamandā.—Còn đƣợc gọi là Ālakā. Thành phố thần thánh,
hùng vĩ, thịnh vƣợng của Dạxoa (1). Đó là một trong những thành phố
lớn của Uttarakuru và có hoàng cung của Vua Kuvera (2). Tên
Ālakā thƣờng đƣợc dùng nhƣ một ẩn dụ để chỉ những đô thị giàu
sang và thịnh vƣợng (3). Trong Culla Vagga, từ āḷakamandā đƣợc
dùng nhƣ tỉnh từ (vihārā āḷakamandā honti) có nghĩa đông ngƣời, và
Phật Âm giải thích bằng câu “āḷakamandā ti ekaṅganā
manussābhikiṇṇā.”
(1)
D. ii. 147, 170; Mil 2.                (2)
D. iii. 201; Cv. xxxix. 5.
(3)
E.g., Cv. xxxvii, 106; lxxxi. 3; MṬ. 411; BuA. 55.

Āḷambara.—Trống của Atula làm bằng cái càng cua ở
Kulīradaha (xem chuyện s. v. Āṇaka). Các Atula bỏ trống lúc bại
trận và Sakka chiếm lấy. Tiếng trống nghe nhƣ một tràng sấm nên
trống đƣợc gọi là Āḷambara-megha (1).
(1)
J. ii. 344.

Āḷava Sutta.—Ghi lại câu chuyện giữa Phật và Ālavaka Yakkha
(q. v.) tại Āḷavi (1).
(1)
Si. 213-15.

1. Āḷavaka.—Vua ở Āḷavi. Thông thƣờng, cứ mỗi bảy ngày ông tổ chức một cuộc đi săn để cho quân ông luôn luôn tinh nhuệ. Một hôm, trong buổi đi săn, con mồi chạy thoát khỏi chỗ vua đang rình. Theo thông lệ, vua phải theo bắt mồi. Vì vậy, ông theo con mồi ba dặm, bắt đƣợc mồi, cắt ra làm hai, và mang trong pingo. Trên đƣờng về ông đi ngang cây cổ thụ là trú xứ của Dạxoa Āḷavaka. Dạxoa đƣợc chúa dạxoa ban cho ân huệ ăn thịt bất kỳ ai đi dƣới gốc cây cổ thụ. Dạxoa bèn bắt vua. Vua chỉ đƣợc thả sau khi hứa sẽ cung cấp đều đặn cho dạxoa mỗi lần một ngƣời và một tô thực phẩm (1). Xem Āḷavaka Yakkha để biết hết câu chuyện.

(1) SnA. 1. 217 ff.

2. Āḷavaka.--Dạxoa nói trên. Nhờ sự hỗ trợ của Thị trƣởng và quân thần của ông, Vua Āḷavaka có thể giữ lời hứa một thời gian bằng cách gởi tội phạm dâng Dạxoa. Dạxoa có thần lực làm ai thấy ông là thân bị mềm nhũn nhƣ bơ. Đến lúc không còn tội phạm, vua bắt thần dân phải hy sanh mỗi nhà một đứa trẻ để dâng cho Dạxoa. Các bà mang thai sắp sanh nở đều lục tục rời kinh thành để tránh khỏi phải hy sanh con. Sau 12 năm, không còn con nít để dâng cho Dạxoa ngoài con của vua là Āḷavaka Kumāra. Ngày dâng đến, vua cho con trang phục lộng lẫy. Qua Nhãn Từ bi, Phật bèn đến trú xứ của Dạxoa. Bấy giờ Āḷavaka bận đi họp với các dạxoa khác trên Hy Mã Lạp Sơn. Viên giữ cửa Gadrabha cho Phật vào nhƣng cảnh báo vua về bản tánh hung hăng của Dạxoa. Phật lên ngồi trên ngai của Dạxoa trong lúc Gadrabha lên Hy Mã Lạp Sơn báo tin có Phật đến nhà. Lúc ấy có hai Dạxoa Sātāgira và Hemavata bay ngang trú xú của Āḷavaka nhƣng không bay qua đƣợc; họ biết có Phật đang ngự tại trú xứ này, họ xuống đảnh lễ Phật trong lúc Ngài đang nói pháp cho các nữ dạxoa nghe. Sau đó họ ra đi, tiếp tục cuộc hành trình đến nơi họp. Khi nghe Gadrabha cũng nhƣ Sātāgira và Hemavata nói có Phật trong trú xứ mình, Āḷavaka nổi xung, buông lời thóa mạ Phật, và tức tốc trở về trú xứ. Dùng tất cả thần lực, kể cà Dussūvudha là khí giới lợi hại nhứt của mình, nhƣng Dạxoa không sao đuổi Phật xuống ngai. Dạxoa bèn đến bên Phật và yêu cầu Ngài rời trú xứ của mình; Phật chấp thuận lời yêu cầu. Sau đó, Dạxao lại mời Phật trở lại; Phật đến. Dạxoa mời ba lần và Phật đến ba lần nghĩ rằng sự thông cảm sẽ làm giảm khí phẩn nộ của Dạxoa. Nhƣng tới lần mời thứ tƣ, Phật từ chối không đến. Dạxoa bèn xoay qua vấn Phật nhằm mục đích làm Phật mỏi mòn, Phật sẵn sàng trả lời. Và, sau khi nghe hết các câu trả lời của Phật, Dạxoa đắc Sơ quả (1). Vào lúc chiều tối, quân thần của Vua Āḷavaka đem thế tử Āḷavaka Kumāra đến dâng Dạxoa. Thấy Dạxoa reo vui sau khi nghe kinh Phật thuyết, mọi ngƣời đều kinh ngạc. Tuy nhiên họ vẫn dâng thế tử và Dạxoa trao thế tử cho Phật. Phật ban hồng ân cho thế tử và trả thế tử lại cho quân thần của Vua Āḷavaka. Thế tử đƣợc trao tay từ

Dạxoa sang Phật rồi sang ngƣời của vua đƣợc gọi là Hathaka Āḷavaka (2). Khi vua và thần dân nghe tin Dạxoa theo làm đệ tử của Phật, họ xây ngay một trú xứ gần Vessavaṇa và cúng dƣờng đủ thứ bông hoa, dầu thơm, vân vân, lên Dạxoa (3). Trú xứ của Dạxoa cách Sāvatthi 30 dặm nên Phật có thể tới lui trong một ngày (4). Trú xứ toạ lạc trên phần đất (bhummaṭṭhaṃ) gần cội cổ thụ, đƣợc bảo vệ bởi bốn bức tƣờng, và có lƣới sắt phủ trên nóc, giống nhƣ một chiếc xe. Trú xứ rộng ba dặm và phía trên không trung có đƣờng bay lên Hy Mã Lạp Sơn (5). Các đạo sĩ ẩn tu thấy trú xứ muốn tìm biết đó là gì mà nguy nga vậy. Āḷavaka hỏi họ về lòng tin. Nếu họ không trả lời đƣợc, Dạxoa sẽ biến mình thành một hình thể nhỏ, nhập vô tâm họ để làm họ cuồng loạn (6). Āḷavaka luôn luôn gọi lớn tên mình mỗi khi xuống núi Hy Mã Lạp Sơn nhằm mục đích thắng Phật. Ông đứng chơn trái trên cao nguyên Manosilātala và chơn mặt trên Kelāsakūṭa. Tiếng gọi của ông nghe thấu tận Jambudīpa, và đƣợc truyền thuyết xem nhƣ một trong bốn tiếng nghe đƣợc xa nhứt (7). Āḷavaka có một khí giới đặc thù là Dussāvudha, tƣơng tợ nhƣ Vajirāvudha của Thiên chủ Sakka, Gadāvudha của Vessavaṇa, và Nayanāvudha của Yama. Dussāvudha, nếu đƣợc tung lên không trung, sẽ làm tan mây mƣa trong vòng 12 năm; nếu đƣợc tung xuống đất, sẽ giết hại cây cối mùa màng cũng trong vòng 12 năm; và nếu tung xuống biển, sẽ làm cạn đại dƣơng và có thể biến Sinery thành từng mảnh. Dussāvudha đƣợc mô tả nhƣ vatthāvudha là mảnh vải làm một phần y (uttariya) của Dạxoa. Câu chuyện của Dạxoa có ba điều nổi bật nhứt: [1] Dạxoa ăn thịt ngƣời; [2] lời hứa cung cấp đầy đủ vật thực của vì vua bị Dạxoa bắt; và [3] sự giáo hoá của Dạxoa. Giáo sƣ Watanabe (8) xếp chuyện này trong nhóm các câu chuyện Kalmāsapāda. Sự giáo hoá Dạxoa đƣợc xem nhƣ một trong những việc làm quan trọng trong đời Phật (9). Tên Āḷavaka đƣợc thấy trong Atānāṭiya Sutta. Tên này thƣờng đƣợc Phật tử vái van khi hữu sự (10) (Xem thêm Āḷavaka Sutta). (1) SnA. i. 239.        (2) Ibid., 239-40.      (3) Chuyện của Āḷavaka đƣợc mô tả đầy đủ trong SnA. i. 217-40 và trong SA. i. 244-59. Còn đƣợc mô tả vắn tắt trong AA. i. 211-2 với chút ít thay

đổi.               (4) SnA. i. 220.              (5) Ibid., 222.           (6)

Ibid., 228.                 (7)
Ibid., 223; xem thêm s. v. Puṇṇaka,
Vissakamma và Kusā.                   (8)
J. T. P. S. 1909-10, pp. 240 ff.
(9)
E.g., J. iv. 180; vi. 329; Mhv. xxx. 84.             (10)
D. iii.
205.

1. Āḷavaka Sutta.—Ghi lại tám câu Dạxoa Āḷavaka hỏi Phật và
trả lời của Phật. Nghe nói rằng (1) cha mẹ của Āḷavaka đƣợc Phật
Kassapa dạy cho các câu hỏi và trả lời này, và ông bà dạy lại cho
Āḷavaka trong lúc thiếu thời. Nhƣng Āḷavaka không nhớ nên phải
viết xuống những lá vàng bằng sơn son để cất giữ. Lúc đƣợc Phật trả
lời, Dạxoa soát thấy các câu trả lời ấy giống hệt các câu trả lời của
Phật Kassapa (2).
Chuyện đƣợc kể trong cả hai kinh Sutta Nipāta (3) và
Saṃyutta Nikāya (4).
Kinh Āḷavaka còn đƣợc xếp trong nhóm các câu thần chú
Paritta.
(1)
SnA. i. 228.                    (2)
Ibid., 231.          (3)

pp. 31-33.              (4) i. 213 ff.

2. Āḷavaka Sutta.—Đàm đạo giữa Phật và Hatthaka Āḷavaka
trong ấy có nói rằng Ngài là một trong những ngƣời rất hạnh phúc (1).
(1)
A. i. 136 f.

Āḷavaka-gajjita.—Phật Âm xếp Āḷavaka-gajjita trong danh sách
các tài liệu dị giáo (1).
(1)
SA. ii. 150; Sp. iv. 742.

Āḷavaka-pucchā.—Tên gọi của các câu Āḷavaka hỏi Phật và
đƣợc nói đến trong kinh Āḷavaka Sutta (q. v.) (1).
(1)
VibhA. 432.

Āḷavakā (v. l. Āḷavikā).—Tên gọi các đạo sĩ ở Āḷavī. Phật Âm (1) nói rằng tất cả các trẻ sanh tại Āḷavī đƣợc gọi là Āḷavakā. Các Tỳkheo Āḷavakā đƣợc nhắc đến nhiều lần trong Vinaya (2) liên quan tới các tội phạm thuộc về navakamma (tu bổ và chỉnh trang trú xứ), và về các giới luật giới hạn tỳkheo trong các công tác tƣơng tự. Lần

nọ, lúc một tỳkheo đốn cây cổ thụ, trú xứ của một vị nữ Thiên, Thiên
nữ này muốn hại tỳkheo. Nhƣng dằn cơn thịnh nộ, Thiên nữ đến yết
kiến Phật để than phiền. Phật tán thán Thiên nữ và thuyết kinh
Uraga Sutta (3).
Phần dẫn nhập của Maṇikaṇṭha Jākata (4) có nói rằng vì sự
nài nỉ dai dẳng của các tỳkheo này quấy rầy dân chúng ở Āḷavī nên
họ phải lẫn tránh mỗi khi thấy đạo sĩ áo vàng trên đƣờng đi tới.
(1)
Sp. iii. 561.             (2)
ii. 172 ff; iii. 85; iv. 34-5.
(3)
SnA. i. 4-5.        (4)
J. ii. 282-3.

Āḷavandapperumāla.—Tƣớng Damiḷa bị Parakkamabāhu I
đánh bại (1). Ông là một tuỳ tùng thân cận của Vua Kulasekhara.
Trong trận Pātapa ông bị thƣơng và tẩu thoát, nhƣng bị quân thù bắt
giết ngựa ông (2). Ông có thể là Āḷavanda, ngƣời bị Parakkamabāhu I
giết tại làng Vaḍali (3).
(1)
Cv. lxxvi. 128.           (2)
Ibid., 223, 232.          (3)

Ibid., 134.

Āḷavi-Gotama.—Trƣởng lão. Theo Phật Âm (1), vị Trƣởng lão
này đắc quả Alahán qua tín tâm. Trong Sutta Nipāta (2), ông đƣợc đề
cặp bởi vần kệ của Phật nói vớiĐại sĩ Piṅgiya.
(1)
SnA. ii. 606.            (2)
vers. 1146.

1. Āḷavikā.—Xem Āḷavakā.

2. Āḷavikā.--Tỳkheo ni. Xem Selā.

Āḷavikā Sutta.—Ghi lại câu chuyện giữa Tỳkheo ni Āḷavikā
(Selā) và Ác ma; chuyện kết thúc trong sự bối rối của Ác ma (1).
(1)
S. i. 128 f.

Āḷavī.—Thị trấn cách Sāvatthi 30 do tuần (1) và Benares 12 do tuần (2), nằm giữa Sāvatthi và Rājagaha (3). Phật có an trú nhiều lần trong đền Aggāḷava (q. v.) gần thị trấn này. Vào năm thứ 16 sau khi thành đạo, Đức Thế Tôn có an cƣ kiết hạ tại Āḷavī và thuyết cho 84 ngàn đệ tử nghe giáo pháp của Ngài (4). Vua Āḷavī đƣợc gọi là Āḷavaka và dân chúng Ālavī là Āḷavakā. Thị trấn đƣợc biết đến vì

có trú xứ của Dạxoa Āḷavaka và Hatthaka Āḷavaka. Nữ Trƣởng lão Sēla sanh trƣởng tại Āḷavī nên đƣợc gọi là Āḷavikā (5). Tại Āḷavī có một Tăng chúng đông với nhiều tỳkheo bận rộn với công tác xây dựng tịnh xá cho mình (6). Lần nọ, trong lúc an trú tại Sāvatthi, Phật có tiếp một nông dân ở Āḷavī đến xin đƣợc giáo hóa. Do nhơn duyên này Phật quyết định đi Āḷavī thuyết pháp. Biết Phật đến Āḷavī, ngƣời nông dân hăm hở đến yết kiến Phật. Nhƣng vì con bò đi rong, ông phải mất thì giờ tìm kiếm, thành thử bị chậm trể. Sợ lỡ cơ hội, ông lật đật ra đi quên đem theo thức ăn. Lúc Phật và các tỳkheo đƣợc cúng dƣờng trai phạn, Phật đợi ông đến để chia cho thức ăn, và khi ông no bụng và sẵn sàng nghe pháp, Phật mới thuyết. Sau khi nghe hết bài pháp, ông nông dân đắc quả Dự lƣu (7). Một lần khác Phật đi từ Jetavana đến Āḷavī vì muốn độ cho con gái của một thợ dệt (8). Cunningham và Hoernle nghĩ rằng Āḷavī là Newal hay Nawal của quận Urao trong United Provinces. Theo Nandalal Dey, Āḷavī là Aviwa, 27 dặm trên phía Đông Bắc của Etwah (9). Bà Rhys Davids nói rằng Āḷavī nằm trên sông Hằng (10); có lẽ bà dựa vào lời hâm doạ thảy Phật qua bên kia sông Hằng của Āḷavaka (―pāra-Gaṅgāya‖nhƣ ghi trong kinh Sutta Nipāta) nếu câu hỏi của Dạxoa không đƣợc Phật giải đáp. Tác giả tin rằng nhóm từ ―pāra-Gaṅgāya‖ chỉ là một thuật ngữ không hàm ý nghĩa địa dƣ. (1) SnA. i. 220.                  (2) Xem Walters: ii. 61; Pháp Hiển, 60, 62.           (3) Phật đi từ Sāvatthi đến Kiṭāgiri, Āḷavī và sau cùng là Rājagaha (Vin. ii. 170-75).                    (4) BuA. 3. (5) ThigA. 62-3.            (6) Xem s. v., Aḷavakā.              (7)

DhA. iii. 262-3.           (8)
Xem câu chuyện trong DhA. iii. 170 f.
(9)
Law: Geog. of Early Buddhism, p. 24.               (10)
Ps. of the
Brethren, 408.             (11)
p. 32.

Āḷāra.—Xem Aḷāra.

Āḷāra Kālāma.—Một trong hai vị đạo sƣ mà Thái tử Gotama đến thọ giáo sau khi xuất thế; vị kia là Uddaka Rāmaputta. Phật có kể chuyện thọ giáo này trong Ariyaparivesāna Sutta (2). Đạo sĩ Gotama làu thông học thuyết của thầy trong thời gian rất ngắn, kể cả

Vô sở hữu xứ (Ākiñcaññāyatana), và đƣợc Đạo sƣ Āḷāra xem nhƣ ngang hàng. Nhƣng chƣa thoả mãn, Gotama rời Thầy Āḷāra tìm sƣ học đạo thêm. Sau sáu năm khổ hạnh, Đạo sĩ Gotama chứng ngộ và khi đƣợc Thiên chủ Sahampati yêu cầu thuyết pháp độ sanh, Thế Tôn nghĩ ngay đến Đạo sƣ Āḷāra, nhƣng ông đả mệnh chung bảy ngày trƣớc đó rồi (4). Kinh điển không có nói nhiều về Đạo sƣ Ālāra. Nhƣng đệ tử của ông, Pukkusa, có bạch Phật rằng Đạo sƣ là ngƣời hành trì thiền định. Một thời, Đạo sƣ ngồi tỉnh thức ngoài trời nhƣng không nghe tiếng của 500 xe đi ngang. Kinh Mahā Parinibbāna Sutta (5) có nói Pukkusa là đệ tử của Đạo sƣ, và đƣợc chuyển hoá sau khi nghe Phật thuyết kinh. Nhƣ nói trên, mục tiêu của Đạo sƣ Āḷāra là đạt Vô sở hữu xứ. Trong Buddhacarita (6), Aśvagosha có tóm gọn giáo lý mà ông nói là của Ārāḍa hay Āḷara. Giáo lý này có giống—nhƣng ít thôi— giáo lý Sāṅkhya. Tuy nhiên trong các điểm chính mà Đạo sƣ Āḷara dạy không thấy bóng dáng của hệ tƣ tƣởng Sāṅkhya. Trả lời các câu hỏi của Đạo sĩ Gotama về sự tu tập và sự giải thoát, Đạo sƣ Āḷāra mô tả một hành trình giống nhƣ những gì tỳkheo Phật giáo sau này phải hành để chứng ngộ trừ sự chứng ngộ rốt ráo. Tỳkheo đắc bốn thiền rồi tuần tự đắc vô sở hữu xứ, không vô biên xứ, và tánh không. Ba giai đoạn sau đƣợc xem nhƣ ba giai đoạn đầu tiên của bốn Chứng đắc (7) . Theo Phật Âm (8), Bharaṇḍu Kālāma là môn đệ của Āḷāra cùng thời với Gotama, nên đƣợc gọi là thầy tu củ (purāṇa- sabrahmacārī) (9) của Phật. Cũng theo Phật Âm (10), trong danh tánh Āḷāra Kālāma, Āḷāra là tên riêng; ông đƣợc gọi nhƣ vậy vì ông cao và ngăm đen (dīgha-piṅgala). (1) Milindapañha (p. 236) nói Āḷāra là vị thầy thứ tƣ của Gotama. ThigA. (p. 2) nói Gotama đến Bhaggava trƣớc khi đến Āḷāra. Mtu. (ii. 117 f) và Lal. (330 f) còn nói khác nữa.                (2)

M. i. 163-5; thêm 240 ff.; ii. 94 ff. 212 ff.                     (3)
VibhA.
432.               (4)
Vin. i. 7.            (5)
D. ii. 130; Vsm. 330.
(6)
xii. 17 ff.            (7)
Xem Thomas, op. cit., p. 229-30;
xem thêm MA. ii. 881; VibhA. 432.                       (8)
AA. i. 458.
(9)
A. i. 277.             (10)
DA. ii. 569.

Āḷāhaṇapariveṇa.—Một trong những kiến trúc tôn giáo trong
Pulatthipura do Parakkamabāhu I xây. Cạnh bên là pāsāda hoành
tráng xây cho Trƣởng lão Sāriputta (1).
Geiger (2) nghĩ đó là nhóm kiến trúc toạ lạc ngoài thị trấn
đƣợc biết nhƣ là Jetavanārāma (nhƣng biết sai).
(1)
Cv. lxxviii. 48-9.        (2)
Cv. Trs. i. 296, n. 4.

Āḷigāma.—Một pháo đài trong quận Āḷisāra trên bờ sông nay có
tên là Ambaṅgaṅga. Tại đây xảy ra trận chiến quyết định giữa quân
của Parakkamabāhu và quân của Gajabāhu (1).
(1)
Cv. lxx. 113 ff., và ghi chú của Geiger trong Cv. Trs. i. 296, n.
4.

1. Āḷisāra.—Một thôn ở Tích Lan, nay là Elahera trong quận Matale.      Thôn nằm về phía Đông Bắc Nālanda trên sông Ambaṅgaṅga. Có lần trọn thôn đƣợc Vijayabāhu cúng dƣờng cho tăng chúng ở Pulatthipura (1). Về sau, tại thôn này xảy ra nhiều cuộc giao tranh ác liệt giữa Gajabāhu và Parakkamabāhu I. Parakkamabāhu I chiến thắng và lấy Āḷisāra làm bàn đạp chiếm Pulatthipura. (1) Cv. lx. 14, và ghi chú của Geiger trong Cv. Trs. i. 215, n. 6.

2. Ālisarā.—Con kinh ở Tích Lan, dƣờng nhƣ dẫn nƣớc từ
Ambaṅgaṅga. Vua Vasabha chia một phần nƣớc của kinh này cho
Mucela Vihāra ở Tissavaḍḍhamānaka (1).
(1)
Mhv. xxxv. 84.

1. Āvaṭṭagaṅgā.—Tên của con sông chảy từ lạch Nam của
Anotatta (q. v.), vòng quanh hồ ba lần trƣớc khi trở thành
Kaṅhagaṅgā (1).
(1)
SnA. ii. 439, etc.

2. Āvaṭṭagaṅgā.—Nhánh kinh do Parakkamabāhu I đào để đƣa
nƣớc từ Anotattavāpī về phía Nam (1).
(1)
Cv. lxxix. 50.

Āvaraṇa Sutta.—Có năm triền cái bao phủ tâm và làm suy yếu
trí tuệ: tham, sân, hôn trầm thuỵ miên, trạo hối, và nghi (1).
(1)
A. iii. 63-4.

Āvaraṇatā Sutta.-- Thành tựu sáu pháp sau, dầu có nghe diệu
pháp, cũng không thể bƣớc vào quyết định tánh trong các thiện pháp:
đoạn mạng sống của mẹ; đoạn mạng sống của cha; đoạn mạng sống
của Alahán; với ác tâm làm Nhƣ Lai chảy máu; phá hòa hiệp Tăng;
ác tuệ, si mê, câm ngọng (1). [Theo HT. Thích Minh Châu, 1996].
(1)
A. iii. 436-7.

Āvaraṇa-nīvaraṇa Sutta.—(Còn gọi là Nīvaraṇāvaraṇa). Có
năm chƣớng ngại (nhƣ nói trên) làm ô nhiễm tâm và suy yếu trí tuệ,
và bảy giác chi làm cho sung mãn đƣa đến chứng ngộ quả minh và
giải thoát (1).
(1)
S. v. 94-6.

Āvantikā.—Tên chỉ các tỳkheo ở Avanti từng giúp Yasa
Kākaṇḍakaputta khắc phục tính chất dị giáo của các Vajjiputtaka
(1)
.
(1)
Mhv. iv. 19 ff.

Āvāsika Vagga.—Phẩm 24: Phẩm Trú Tại Chỗ, Chƣơng Năm
Pháp, Tăng Chi Bộ Kinh. Gồm 10 kinh đề cặp đến năm pháp mà nếu
thành tựu vị Tỷ-kheo trú tại chỗ trở thành đáng đƣợc làm gƣơng để tu
tập. Nếu không thành tựu, vị tỳkheo trú tại chỗ trở thành không đáng
đƣợc làm gƣơng để tu tập (1).
(1)
A. iii. 261-7.

Āveṇika Sutta.—Có năm đau khổ riêng biệt mà ngƣời đàn bà
phải gánh chịu, khác biệt với đàn ông: ngƣời đàn bà về nhà chồng
không có bà con; có kinh nguyệt; phải mang thai; phải sanh con, phải
hầu hạ đàn ông (1).
(1)
S. iv. 239.

Āveyya.—Vì vua vào 49 kiếp trƣớc, một tiền kiếp của Trƣởng lão Samādapaka (1). v. l. Āvekkheyya.

(1) Ap. 1. 185.

Āvopupphiya Thera.—Alahán. Nghe Phật Sikhī nói pháp, ông
rất hân hoan bèn tung hoa lên không trung để cúng dƣờng. Vào 20
kiếp trƣớc ông làm vua dƣới vƣơng hiệu là Sumedha (1).
(1)
Ap. i. 112.

Āsaṅka Jākata (No. 380).—Chuyện Thiên Nữ Āsaṅka. Một thời, Bồ Tát tu khổ hạnh trên Tuyết Sơn. Lúc bấy giờ có một Thiên nữ trên cõi Tāvatiṃsa giáng trần đầu thai làm một thiếu nữ trong hoa sen nở trong hồ gần nơi Bồ Tát an trú. Bồ Tát nhận thấy điểm khác lạ trên hoa sen này bèn lội ra, mở hoa sen và gặp cô bé gái. Ngài đem cô bé về thảo am nuôi nấng và đặt cho tên Āsaṅka. Một hôm, Thiên chủ Sakka đến hội kiến với Bồ Tát, thấy cô bé, và hỏi nàng cần gì. Thiên chủ hoá hiện cho cô bé một cung bằng pha lê, cùng với bảo tọa, y phục, nữ trang, thực phẩm thần và tiên tửu. Nghe tâu về nhan sắc của nàng, Vua Benares đi đến với đoàn tuỳ tùng đông đảo để xin cƣới nàng. Bồ Tát ƣng thuận với điều kiện vua phải nói trúng tên cô gái. Vua mất một năm mà không tìm ra tên nàng, đành phải hồi cung trong thất vọng. Lúc bấy giờ Āsaṅka hiện ra trên cửa sổ pha lê và tâu vua về tiên tửu chứa trong trái quý hiếm của giây leo Āsāvatī trên cõi Tāvatiṃsa mà các Thiên tử chịu nhịn khát để chờ tiên tửu ấy. Nàng khuyến khích vua thử tìm lại. Một năm nữa trôi qua không kết quả. Nàng lại khuyến khích vua bằng cách kể câu chuyện của con hạc đậu trên đỉnh đồi đƣợc Thiên chủ hoá hiện đem thức ăn lên thoả mãn hạc. Đến cuối năm thứ ba vua vẫn chƣa tìm ra tên nàng con gái. Thất vọng, ông định hồi cung. Cô gái xuất hiện trên cửa sổ và trò chuyện với vua. Trong câu chuyện, tên nàng đƣợc vua nói ra. Khi đƣợc nàng cho biết nhƣ vậy, vua nói lên tên nàng là Āsaṅka. Vua bèn đến yết kiến Bồ Tát và đƣợc Bồ Tát chấp thuận cuộc hôn nhơn giữa vua và nàng Āsaṅka. Xem thêm Indriya Jātaka. J. iii. 248-54.

Āsaṅkā.—Con nuôi của Bồ Tát đề cập trong Āsaṅka Jākata. Nàng đƣợc gọi nhƣ vậy vì sự nghi ngờ (āsaṅkā) của Bồ Tát về đoá

sen lạ trong hồ; trong lúc các đoá sen khác nở rồi tàn nhƣng đoá sen này đứng sững và tƣơi mãi (1). J. iii. 250.

Asanatthavika Thera.—Alahán. Trong một tiền kiếp, ông đi du
hành trong rừng bị lạc đƣờng và tới đền Uttama của Phật Sikhī.
Nhớ lại các hạnh lành của Phật, ông thốt lời tán thán và vào đền kính
lễ. Vào 27 kiếp trƣớc ông làm vua bảy lần dƣới vƣơng hiệu Atulya
(1)
.
(1)
Ap. i. 255.

Āsanupaṭṭhāyaka Thera.—Alahán. Vào 118 kiếp trƣớc, ông có
cúng dƣờng một toạ cụ (sīhāsana) lên Phật Ātthadassī và phục vụ
Phật. Vào 107 kiếp trƣớc, ông làm vua dƣới vƣơng hiệu
Sannibbāpakakhattiya (1). Có thể ông chính là Trƣởng lão
Ramaṇīyakuṭika (2).
(1)
Ap. 1. 144.           (2)
ThagA. i. 132 ff.

1. Āsava Sutta.—Bằng vào sự đoạn trừ lậu hoặc, vị tỳkheo thành
tựu sáu pháp nói trong kinh đáng đƣợc cung kính và cúng dƣờng.
Kinh cũng có đề cập đến các phƣơng pháp đoạn trừ lậu hoặc (1).
(1)
A. iii. 387-94.

2. Āsava Sutta.—Có mƣời pháp đƣợc tu tập, đƣợc làm cho sung
mãn, đƣa đến các lậu hoặc đƣợc đoạn diệt: chánh kiến, chánh tƣ duy,
chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm,
chánh định, chánh trí, chánh giải thoát (1).
(1)
A. v. 237.

1. Āsavakkhaya Sutta.—Đƣợc tu tập, đƣợc làm cho sung mãn,
năm tƣởng sau đây đƣa đến sự đoạn trừ lậu hoặc: tƣởng bất tịnh,
tƣởng ghê tởm các món ăn, tƣởng không có hân hoan đối với tất cả
thế giới, tƣởng vô thƣờng, tƣởng chết (1).
(1)
A. iii. 83.

2. Āsavakkhaya Sutta.—Phạm hạnh đƣợc sống dƣới Thế Tôn vì mục đích đoạn trừ lậu hoặc (1).

(1) S. v. 28.

3. Āsavakkhaya Sutta.—Đƣợc tu tập, đƣợc làm cho sung mãn,
năm căn tín, tấn, niệm, định, và tuệ đƣa đến đoạn tận các lậu hoặc
(āsava) (1).
(1)
S. v. 236.

4. Āsavakkhaya Sutta.—Đƣợc tu tập, đƣợc làm cho sung mãn, định niệm hơi thở vô hơi thở ra đƣa đến đoạn tận các lậu hoặc (1). A. v. 340.

5. Āsavakkhaya Sutta.—Do biết, do thấy: "Đây là Khổ", các lậu
hoặc đƣợc đoạn tận (1).
(1)
S. v. 434.

1. Āsavānaṃ-khaya Sutta.—Do tu tập, do làm cho sung mãn
năm căn (tín, vân vân), tỷ-kheo đoạn tận các lậu hoặc, ngay trong
hiện tại, tự mình chứng ngộ với thắng trí, chứng đạt và an trú vô lậu
tâm giải thoát, tuệ giải thoát (1).
(1)
S. v. 203.

Āsā.—Ái nữ của Thiên chủ Sakka. Một lần nọ, Nārada trở về nơi an trú là Kañcanaguhā trên đỉnh Manosilātala, với đoá hoa Pāricchattaka trên tay. Bốn ái nữ của Sakka—Āsā (Hy Vọng), Saddhā (Thành Tín), Siri (Vinh Quang) và Hirī (Danh Dự)--đang nghỉ giải lao trên Manosilātala sau khi chơi thể thao dƣới hồ Anotatta--thấy hoa muốn xin. Ông bảo ông sẽ tặng cho vƣơng hậu mà các nàng tự bầu ra. Nhƣng ông lại đƣợc yêu cầu chọn Thiên nữ tối thắng ấy; ông chối từ và xin nhƣờng cho Thiên chủ chọn. Thiên chủ đƣa các con đến ẩn sĩ Macchariya-Kosiya trên Hy Mã Lạp Sơn. Trƣớc đó ông có gởi đến đạo sĩ một chén thức ăn của chƣ Thiên và nói với con mình rằng ai đƣợc chia chén thức ăn này là ngƣời tối thắng. Kosiya chọn Hirī để chia chén thức ăn. Từ chối Āsā, Kosiya nói: ―Ngƣời đời nói với ta rằng bất cứ ai làm nàng hài lòng, nàng ban hy vọng cho kẻ ấy bằng cách hoàn thành kết quả của niềm hy vọng, còn ai không làm nàng vui lòng, thì nàng không ban cho kẻ ấy. Nhƣ

thế, thành công không đến với kẻ ấy là do nàng, mà nàng lại tạo ra
thất bại kia.‖ Ông cũng nói nhƣ vậy với Saddhā và Siri.
Chuyện cũng đƣợc kể trong Sudhābhojana Jātaka số 535
(1)
.
(1)
J. v. 392 ff.

Āsā Vagga.—Phẩm 11: Phẩm Các Hy Vọng, Chƣơng Hai Pháp,
Tăng Chi Bộ Kinh (1). Gồm 10 kinh nói về nhiều đề tài khác nhau.
(1)
A. i. 86-8.

Āsāvatī.—Dây leo thiên mọc trong vƣờn Cittalatā trên cõi
Tāvatiṃsa. Trái của Āsāvatī chứa tiên tửu mà ai uống một lần sẽ
say suốt bốn tháng và nằm yên trên thiên tọa. Trái chỉ trổ một lần
trong một ngàn năm, và các Thiên tử ẩn nhẫn chờ tiên tửu ấy (1).
(1)
J. iii. 250-1; Ap. i. 41.

Āsiṃsa Vagga.—Phẩm 6, Chƣơng Hai Pháp, Jātakaṭṭhakathā (1). (1) J. i. 261-84.

Āsīvisa Vagga.—Phẩm 19, Saḷāyatana Saṃyutta, Saṃyutta
Nikāya (1).
(1)
J. iv. 172-204.

1. Āsīvisa Sutta.—Thuyết tại Sāvatthi. Có bốn con rắn độc với sức nóng tột độ, với nọc đọc mãnh liệt (bốn đại chũng mahābhūta: địa, thuỷ, hoả, phong) mà ngƣời phải luôn chăm sóc, nếu muốn sống không muốn chết, nếu muốn lạc ghét khổ. Sợ rắn độc ngƣời ấy chạy trốn, nhƣng bị theo sau lƣng bởi năm kẻ sát nhơn (năm thủ uẩn upādānakkhandhā: sắc, thọ, tƣởng, hành, thức) cần phải giết. Sợ rắn, sợ kẻ sát nhơn, ngƣời ấy chạy trốn nữa, nhƣng lại bị đuổi bởi một tên cƣớp nhà, giết ngƣời với ngọn kiến dơ lên (dục tham, nandirāga). Sợ rắn, sợ kẻ sát nhơn, sợ tên cƣớp, ngƣời ấy tiếp tục chạy trốn và đến một làng trống vắng, nơi mà mọi thứ đều rỗng không (sáu nội xứ, ajjhattikāyatana). Ngƣời ta nói với ngƣời ấy rằng bọn cƣớp phá làng sẽ đến (sáu ngoại xứ, bāhirāyatana). Chạy trốn nữa, ngƣời đến một đầm nƣớc lớn (bốn bộc lƣu, ogha: dục, hữu, kiến, vô minh) mà bờ bên này đầy hiểm nguy (thân kiến) và bờ bên kia an lành (Nípbàn).

Nhƣng không có thuyền bè hay cầu đi qua, ngƣời ấy tom góp (tinh
tấn, tinh cần) cỏ cây làm bè (Bát chánh đạo) vƣợt qua bờ an lành.
Ngƣời đến đất lành an toàn (bậc Alahán) (1).
(1)
S. iv. 172-5. [Theo HT. Thích Minh Châu, 1993].

2. Āsīvisa Sutta.—Có bốn loại rắn trên đời: có nọc độc nhƣng
không có ác độc, ác độc nhƣng không có nọc độc, vừa độc vừa ác,
không độc không ác. Cũng vậy, có bốn hạng ngƣời: dễ sân nhƣng
mau quên, chậm sân nhƣng khó quên, vân vân (1).
(1)
A. ii. 110.

Āsīvisopama Sutta.—Xà Dụ Kinh. Có thể là Āsīvisa Sutta [1]
hoặc [2]. Do Trƣởng lão Majjhantika thuyết cho Xà vƣơng
Aravaḷā và dân chúng ở Kasmīra và Gandhāra. Tám mƣơi ngàn
thính giả đƣợc giáo hoá và 100 ngàn quy y sau khi nghe kinh (1). Còn
đƣợc Trƣởng lão Mahinda thuyết trong Nandanavana ở
Anurādhapura ba ngày sau khi ông đến Tích Lan. Có 30 ngàn
ngƣời đƣợc giáo hóa (2).
(1)
Sp. i. 66; Mhv. xii. 26.        (2)
Ibid., xv. 178-9; Sp. i. 80;
Mbv. 133.

Āseva Sutta.—Nếu chỉ trong khoảnh khắc búng móng tay, vị Tỳ-
kheo phát từ tâm; vị ấy đƣợc gọi là vị Tỳkheo đúng nghĩa (1).
(1)
A. i. 10.

Āsevitabba Sutta.—Nói về những hạnh của ngƣời đáng đƣợc
làm gƣơng (1).
(1)
A. i. 124 f.

1. Āhāra Sutta.—Thuyết tại Jetavana về bốn loại thức ăn khiến
cho các loại sanh vật hay các loại chúng sanh đƣợc tồn tại hay khiến
cho các loại sắp sanh thành đƣợc thọ sanh (1).
(1)
S. ii. 11-12.

2. Āhāra Sutta.—Một nhóm kinh nói về món ăn cho các giác chi và các triền cái và không phải món ăn cho các giác chi và các triền cái (1).

(1) S. v. 102-7.

Āhuneyya Vagga.—Phẩm 1: Phẩm Đáng Đƣợc Cung Kính, Chƣơng Sáu Pháp, Tăng Chi Bộ Kinh. Gồm 10 kinh (1). A. iii. 279-88.

1. Āhuneyya Sutta.—Thuyết tại Jetavana. Thành tựu đƣợc sáu
pháp nói trong kinh, tỳkheo đƣợc cung kính và cúng dƣờng (1).
(1)
A. iii. 279.

2. Āhuneyya Sutta.—Tỳkheo chứng đƣợc thần thông (abhiññā)
đƣợc cung kính và cúng dƣờng (1).
(1)
A. iii. 280-1.

3. Āhuneyya Sutta.—Hai kinh về tám pháp mà tỳkheo thành tựu
xứng đáng đƣợc cung kính và cúng dƣờng (1).
(1)
A. iv. 290.

4. Āhuneyya Sutta.—Có chín hạng ngƣời đáng đƣợc tôn kính và
cúng dƣờng: bậc Alahán, bậc đã hƣớng đến chứng đắc quả Alahán;
bậc Bất lai, bậc đã hƣớng đến chứng đắc quả Bất lai; bậc Nhất lai,
bậc đã hƣớng đến chứng đắc quả Nhất Lai; bậc Dự lƣu, bậc đã hƣớng
đến chứng đắc quả Dự lƣu; bậc chuyển tánh (gotrabhū) (1). [Theo
HT. Thích Minh Châu, 1996].
(1)
A. iv. 373.

5. Āhuneyya Sutta.—Về mƣời hạng ngƣời đáng đƣợc cung kính
và cúng dƣờng : Nhƣ lai, bậc Alahán, Chánh đẳng Giác, bậc Độc
giác, bậc Giải thoát cả hai phần, bậc Tuệ giải thoát, bậc Thân chứng,
bậc Kiến chí, bậc Tín giải thoát, bậc Tùy pháp hành, bậc Tùy tín
hành, bậc Chuyển tánh (1). [Theo HT. Thích Minh Châu, 1996].
(1)
A. v. 23.

I
Iṅgirīsi.—Anh ngữ (1).
(1)
E.g., Cv. ci. 29.

Icchā Sutta.—―Ƣớc muốn trói buộc đời, Điều phục dục đƣợc
thoát, Ƣớc muốn đƣợc đoạn trừ, Mọi triền phƣợc đoạn tận.‖ (1).
[Theo HT. Thích Minh Châu, 1993].
(1)
S. i. 40.

Icchānaṅgala.—Làng Bàlamôn trong xứ Kosala. Tại đây, Phật
thuyết kinh Ambaṭṭha Sutta (1) lúc Ngài an trú trong khu rừng
(vanasaṇḍa) tên Icchānaṅkala. Theo kinh, làng đƣợc biết nhƣ gần
lãnh địa của Bàlamôn Pokkharasādi ở Ukkaṭṭhā. Làng là nơi sanh
sống của các Bàlamôn ―Mahāsāḷa‖. Kinh Sutta Nipāta (2) gọi tên làng
là Icchānaṅkala và có nói đến một số Bàlamôn thù thắng, nhƣ
Caṅkī, Tārukkha, Pokkarasāti, Jānussoṇi, và Todeyya, và luôn cả
hai thanh niên uyên bác Vāseṭṭha và Bhāradvāja. Vāseṭṭha và
Bhāradvāja bất phân thắng bại trong cuộc tranh luận của mình nên
xin yết kiến Phật để nhờ Phật chỉ giáo [xem kinh Vāseṭṭha Sutta (3)].
Theo Phật Âm (4), các Bàlamôn uyên bác Vệđà ở Kosala thƣờng đến
Icchānaṅgala hội họp để đọc tụng Vệđà hoặc cùng nhau tìm hiểu
nghĩa lý nhiệm mầu của kinh (6).
Phật có lần an trú những ba tháng trong rừng cây ở
Icchānaṅgala. Theo Saṃyutta Nikāya (7), Ngài sống hầu nhƣ hoàn
toàn độc cƣ và chỉ có một tỳkheo thị giả theo hầu cơm nƣớc. Nhƣng
Tăng Chi Bộ Kinh (8) lại nói rằng Ngài không sống độc cƣ đƣợc, vì
dân làng kéo đến yết kiến gây huyên náo liên tục, khiến Ngài phải
gởi thị giả là Nāgita ra để phủ dụ đám ngƣời ngƣỡng mộ này.
(1)
D. i. 87.         (2)
p. 115.            (3)
Ibid., 115 ff; M.
ii. 146 ff.               (4)
SnA. ii. 462.      (5)
Sáu tháng một lần
(MA. ii. 796).            (6)
Quý vị Bàlamôn này họp ở Ukkaṭṭhā dƣới
sự chủ trì của Pokkharasāti để thanh tẩy đẳng cấp của họ
(jātisodhanatthaṃ), và ở Icchānaṅkala để đọc Kinh Vệđà (mante
sodhetukāmā), MA. ii. 796.

Icchānaṅgala Sutta.—Thuyết cho chƣ tỳkheo sau khi Phật kết
thúc ba tháng độc cƣ tại làng Bàlamôn Icchānaṅgala nói trên. Nếu
có du sĩ ngoại đạo nào hỏi Phật an trú thế nào trong mùa mƣa, vị
tỳkheo trả lời rằng với định niệm hơi thở vô hơi thở ra, Thế Tôn an
trú nhiều trong mùa mƣa. Ai tu tập, làm cho sung mãn định niệm hơi
thở vô, hơi thở ra, sẽ sống theo Thánh trú và đƣa đến đoạn tận các lậu
hoặc (1).
(1)
S. v. 323 f.

Icchānaṅgalaka.—Một cận sự nam ở Icchānaṅgala. Ông là
môn đệ thuần thành của Phật và thƣờng đến viếng Phật. (1). Một lần
nọ, đến yết kiến Phật tại Jetavana sau một thời gian dài vắng bóng,
ông đƣợc hỏi tại sao. Ông trả lời vì quá bận. Trong nhơn duyên này
Phật nói lên lời hân hoan của cuộc đời không bị ràng buộc (1).
(1)
UdA. 115.         (2)
Ud., p. 13.

Iṭṭiya.—Xem Iṭṭhiya.

Iṭṭhakāvatī.—Một làng trong xứ Magadha, đƣợc kể chung với
Dīgharājī nhƣ trú xứ của các ngoại đạo Saṃsāramocaka. Gần đó
có Āruṇavatīvihāra, tịnh xá mà Sāriputta từng an trú với môt Tăng
chúng đông. Làng giữ tên này trong vòng 500 năm (1).
Petavatthu (2) có đề cập đến một nữ nhơn ở Iṭṭhakāvatī sanh ra
làm quỷ đói peta.
(1)
. PvA. 67.            (2)
pp. 12-13.

1. Iṭṭhā Sutta.—Thuyết cho Gia chủ Anāthapiṇḍika về năm
pháp khả lạc, khả hỷ, khả ý, khó tìm đƣợc ở đời và cách thành tựu:
tuổi thọ, dung sắc, an lạc, tiếng đồn, và cõi trời (1).
(1)
S. iii. 47-9.

2. Iṭṭhā Sutta.—Thuyết cho Gia chủ Anāthapiṇḍika về mƣời pháp khả lạc, khả hỷ, khả ý, khó tìm đƣợc ở đời và cách thành tựu: tài sản, dung sắc, không bệnh, giới đức, phạm hạnh, bạn bè, nhiều trí, trí tuệ, các pháp, Thiên giới. Chƣớng ngại cũng đƣợc đề cập: thụ động và không hăng hái là chƣớng ngại cho tài sản; không trang sức, không tô điểm là chƣớng ngại cho dung sắc; hành động không thích

ứng là chƣớng ngại cho không bệnh; ác bằng hữu là chƣớng ngại cho
giới đức; không chế ngự các căn là chƣớng ngại cho phạm hạnh; lừa
dối là chƣớng ngại cho các bạn bè; không học tập là chƣớng ngại cho
nhiều trí; không nghe, không hỏi là chƣớng ngại cho trí tuệ; không có
chú tâm, không có quán sát là chƣớng ngại cho các pháp; tà hạnh là
chƣớng ngại cho Thiên giới (1).
(1)
A. v. 135 f.

Iṭṭhiya.—Tên của một vi tỳkheo đi theo Mahinda đến viếng Tích
Lan (1). Vua Sirimeghavaṇṇa có tạc hình Iṭṭhiya và chƣng bày cạnh
bên hình của Mahinda cùng nhiều vị đồng hành khác trong đền mà
ông xây nơi góc Đông Nam của hoàng cung. Vua còn ăn lễ lạc thành
trọn một năm (2) (v. l. Iṭṭiya, Iddhiya).
(1)
Mhv. xii. 7; Dpv. xii. 12; Sp. i. 71; Mbv. 116; DhsA. 32.
(2)
Cv. xxxvii. vân vân. 87 ff.

Iḍagaḷissara.—Một làng nằm về phía Nam của Ấn Độ, nơi mà
Kulasekhara đóng quân trong lúc chiến tranh với Tích Lan (1).
(1)
Cv. lxxvi. 149.

Iṇa Sutta.—Nói rõ về các bất lợi, vật chất và tinh thần, của nghèo khó và nợ nần kéo theo (1). A. iii. 351-4.

Itivuttaka.—Nhƣ Thị Thuyết Kinh. Quyển thứ tƣ của Tiểu Bộ Kinh (Khuddaka Nikāya). Gồm 110 kinh, mỗi kinh đều bắt đầu bằng câu ―Phật thuyết nhƣ vầy--vuttaṃ h’etaṃ Bhagavatā. Theo Dhammapāla (2), các kinh này đƣợc Phật thuyết thỉnh thoảng cho Tỳkheo ni Khujjuttarā ở Kosambī. Rồi bà thuyết lại các kinh này cho 500 nữ đệ tử sống trong cung của Udena dƣới sự hƣớng dẫn của Sāmāvatī. Vì là thuyết lại, nên bà luôn luôn nói lên câu ghi trên và không cần nói đến nhơn duyên của kinh đƣợc thuyết. Vả lại, thính chúng của Khujjuttarā rất quen thuộc với kinh. Trong lần Kết tập tại Rājagaha, chính Tôn giả Ānanda lập lại các kinh này cho Hội đồng kết tập. Itivuttaka còn là tên của một trong chín chi phận (ứng già-- aṅga) của lời dạy của Phật và đƣợc định nghĩa nhƣ sau: vuttaṃ

h’etaṃ Bhagavatā ti ādinayappavattā dasuttarasataṃ suttantā Itivuttakam ti veditabbaṃ (2). Trong Kummāsapiṇḍa Jātaka (3), Itivuttaka đƣợc đề cập bằng một từ số nhiều (Itivuttakesu) và có một kinh tán dƣơng các đức tính quảng đại đƣợc trích dẫn từ đó. Có thể, Itivuttaka đƣợc đúc kết từ sự nghiên cứu chuyên sâu của các lời dạy của Phật dƣới một khía cạnh nào đó và cho một mục tiêu đặc biệt. (1) ItA. 24 ff.      DA. i. 24.               J. iii. 409 (i. 21).

Itthi Vagga.—Phẩm 7 của Eka Nipāta trong Jātaka-kaṭṭhakathā
(1)
.
(1)
J. i. 85-315.

1. Iddhi Sutta.—Tôn giả Anuruddha nói với các tỳkheo rằng do
tu tập và làm cho sung mãn bốn niệm xứ, ông thực hiện đƣợc nhiều
loại thần thông, nhƣ một thân hiện ra nhiều thân. Ông còn đến đƣợc
cõi Phạm thiên (1).
(1)
S. v. 303.

2. Iddhi Sutta.—Nhƣ trên nhƣng thần thông ở đây là thiên nhĩ
thông có thể nghe đƣợc xa và gần (1).
(1)
S. v. 304.

Iddhikathā.—Phần                    2     của     Paññāvagga   trong
Paṭisambhidāmagga (1).
(1)
Ps. ii. 205-15.

Iddhipāda Vagga.—Phẩm 9:, Chƣơng Chín Pháp, Tăng Chi Bộ
Kinh (1). Gồm 10 kinh nói về sự tu tập và làm cho sung mãn bốn nhƣ
ý túc (1).
(1)
A. iv. 463-4.

1. Iddhipāda Sutta.—Sự tu tập và làm cho sung mãn (a) thần túc câu hữu với dục định tinh cần hành, (b) thần túc câu hữu với tinh tấn định tinh cần hành, (c) thần túc câu hữu với tâm định tinh cần hành, (d) thần túc câu hữu với tƣ duy định tinh cần hành, và (e) thứ năm là

tăng thƣợng tinh tấn, đƣa đến một trong hai quả, ngay trong hiện tại
đƣợc chánh trí, hay nếu có dƣ y, chứng đƣợc Bất lai (1). [Theo HT.
Thích Minh Châu, 1996].
(1)
A. iii. 81-2.

2. Iddhipāda Sutta.—Trƣớc khi giác ngộ, còn là Bồ Tát, Phật tu
tập bốn thần túc và làm tăng thƣợng tinh tấn (năm pháp nhƣ trên) nên
đạt đƣợc thần thông dầu thuộc hành xứ nào (1).
(1)
A. iii. 82-3.

3. Iddhipāda Sutta.—Bốn nhƣ ý túc là con đƣờng đƣa đến vô vi
(asaṅkhata) (1).
(1)
S. iv. 360.

4. Iddhipāda Sutta.—Con đƣờng đƣa đến vô vi nói trên nên
đƣợc tu tập câu hữu với dục định, tinh tấn định, tâm định, tƣ duy định
tinh cần hành (1).
(1)
S. iv. 365.

Iddhipāda Saṃyutta.—[51] Chƣơng 7: Tƣơng Ƣng Nhƣ Ý Túc,
Tƣơng Ƣng Bộ Kinh (1). Gồm tám phẩm. Đó cũng là Đoạn 7 của
Mahāvagga.
(1)
S. v. 254-93.

Iddhiya.—Xem Iṭṭhiya.

Iddhivaḍḍhana.—Một trong những cung điện mà Phật Sumana
sanh sống đời thế tục (1).
(1)
BuA. 125; Bu. v. 22 có nói đến nhiều tên khác của các lâu đài
này.

Idhalokika Sutta.—Hai kinh Phật thuyết cho Visākhā tại Migārāmātupāsāda. Để thắng trên thế gian này, nữ nhơn phải thành tự bốn pháp sau: nhiệm vụ làm vợ hoàn tất, đƣợc ngƣời làm quý mến, đƣợc chồng thƣơng yêu, gìn giữ tài sản của nhà chồng. Và đƣợc tái sanh cộng trú với chƣ Thiên khả ái, nữ nhơn cần có tín tâm, đức hạnh, lòng quảng đại và trí tuệ (1).

(1) A. iv. 269 ff.

Inandapada.—Trƣởng tộc Damiḷa mà Kulasekhara đầu quân
làm đồng minh. Ông là một vị chỉ huy của quân ở Uccaṅkuṭṭha (1).
(1)
Cv. lxxvii. 74 ff.

1. Inda.—Theo Āṭānāṭiya Sutta, Inda là tên của 91 ngƣời con của
Dhataraṭṭha, vua của tộc Gandhabba, một tộc đƣợc xem nhƣ có
sức lực vô song và là đệ tử của Phật (1).
Inda cũng là tên của 91 ngƣời con của Virūḷha, vua của tộc
Kumbhaṇḍa (2); của Virūpakkha, vua của các Nāga (3); và của
Kuvera, vua của các Yakkha (4). Trong kinh nói trên, Inda đƣợc đề
cập cùng với Soma, Varuṇa và nhiều Thiên tử khác nhƣ một
Yakkha mà Phật tử thƣờng khấn vái mỗi khi cần đƣợc che chở (5).
Ngoài ra, theo Mahā Samaya Sutta (6), Inda còn là tên của các con của
Tứ Thiên vƣơng.
(1)
D. iii. 197.              (2)
Ibid., 198.         (3)
p. 199.
(4)
p. 202.             (5)
p. 204.          (6)

D. ii. 257 f.

2. Inda.—Tên Pāli của Indra. Inda rất ít khi đƣợc nghe nói đến trong Kinh Bộ Pāli. Trong một đoạn hiếm thấy (1) Inda đƣợc đề cập cùng lúc với Soma, Varuṇa, Isāna, Pajāpati, Brahmā, Mahiddi, và Yāma, nhƣ là một Thiên thần mà các Bàlamôn thƣờng vái van để đƣợc hợp nhứt với Phạm thiên sau khi thân hoại mạng chung. Ở một đoạn khác, ông đƣợc mô tả nhƣ ngồi chung với Pajāpati và các vị thần khác trong Hội đƣờng tên Sudhammā. Hai đồng hành của ông nghe lời khuyên bảo của Gopaka xin quy y Phật và đƣợc vẻ vang hơn Inda cũng nhƣ các vị Thiên khác nhiều. Trong cùng yếu nghĩa ấy, Thiên chủ Vāsava, giống nhƣ Thiên chủ Sakka, đƣợc Gopaka đảnh lễ là ―Indra‖. Trong lúc kết tập Kinh Bộ Pāli, tín ngƣởng nơi Thần Vệđà Indra trong dân gian dƣờng nhƣ không còn mạnh lắm, nên Indra đƣợc xem nhƣ Sakka, dầu rằng Indra và Sakka là hai khái niệm khác biệt. (Xem s. v. Sakka).

Trong Kinh điển gần đây, nhứt là trong Jātakaṭṭhakathā, tên Indra đƣợc thấy nhiều hơn, nhƣng luôn luôn đƣợc hiểu là Sakka. Ít ra trong một kinh, ngƣời ta thấy nói rõ rằng:―Sakka ti Indo.” Trong Ayakūṭa Jātaka (4), Indra đƣợc gọi là Vua Trời Đế Thích (Devārājā) trong một kệ, rồi ở kệ tiếp theo ông đƣợc gọi là Maghavā tức phu quân của Sujā và đƣợc mô tả là“ devānaṃ indo.” Indra là vị thần đƣợc tôn kính nhứt. Ông không già, không chết, và do đó, ông là vị Thiên chủ hạnh phúc nhứt (6), hạnh phúc có thể đạt đƣợc qua sự lễ tế (7). Ông từng chinh phục các Atula một mình (8). Ông thƣờng đƣợc vinh danh là vị Thần của chiến thắng (jayataṃ pati) (9), và tƣợng trƣng cho sự dũng cảm tối thắng (10). Indra có cải trang xuống viếng địa giới (11). Ông còn là Thiên thần đứng ra trừng phạt dân gian đắc trọng tội bằng lƣỡi tầm sét (12). Inda giải trí trong hoa viên Nandana (13). Vui thú của ông là vui thú lý tƣởng; quanh ông luôn luôn có bậu bạn (14) và nhiều phu nhơn với tình yêu thƣơng tha thiết (15). Chƣ Thiên trên cõi Tāvatiṃsa đƣợc gọi là Inda-purohitā, vì, dƣới sự hƣớng dẫn của Inda, họ luôn luôn tìm cách phát huy hạnh phúc của chƣ Thiên và loài ngƣời (16). Inda đƣợc gọi là Tidivapuravara và Suravaratara (17). Thủ phủ của ông là Masakkasāra (18). Trong các cuộc tế lễ, palāsayaṭṭhi (chồi Butea) mà các tế sƣ dùng đƣợc mô tả nhƣ cánh tay mặt của Indra (19). Tộc của Indra là Kosiya (20); ông đƣợc gọi là Vatrabhū vì ông chiến thắng Vatra (Sanskrit: Vṛtra) (21). Và, ông đƣợc gọi là Vajirahatta (22) vì có lƣỡi tầm sét Indavajira (23). Lôi sấm của ông nổ to nhứt và kinh khủng nhứt (24); lôi sấm này không thể bị cản bởi bất cứ thứ gì và luôn luôn trúng đích nên đƣợc gọi là avirajjhamaka (25) . Sau khi chiến thắng Atula, hình tƣợng của ông đƣợc tạc (Indapaṭimā) và dựng quanh Cittakūṭa để dọa Atula phòng khi họ trở lại đòi danh dự bị mất của mình (26). Đƣợc sanh cộng trú với Indra (Indasahavyatā) là một vinh hạnh lớn (27). Có một loài côn trùng màu đỏ xuất hiện sau cơn mƣa đƣợc gọi là indogopakā (kiến cánh) mà không ai biết nguyên do tại sao (28).

Chú giải Udāna (29) gọi Indra là Viḍojā, nhƣng có thể là sai;
danh hiệu đúng là “Visamucchājapaṃ japanti,” nhƣ ghi trong vài
MSS.
Inda là Thần độ mạng của bò, nên khi bò bị giết hại ông rất
phẫn nộ (30).
(1)
D. i. 244-5.                         (2)
Ibid., ii. 274; trong M. i. 140; J. v.
411 và vi. 568, ông đƣợc kể với Phạm thiên và Pajāpati; trong J. iv.
568, 571 có danh sách liệt kê ông cùng với Brahmā, Pajāpati,
Soma, Yama, và Vessavaṇa.                                 (3)
J. v. 115.                    (4)
J.
iii. 146.              (5)
Sn. 316.                       (6)
Ibid., 515.                   (7)

Ibid., 517.                       (8)
J. iv. 347; ông đƣợc gọi là Asurinda và
Asurādhipa; xem s. v. Asura.                              (9)
J. v. 322.                    (10)

Mhv. xxx. 10.                     (11)
J. v. 33.                     (12)
DhA. iv. 105.
(13)
J. v. 158.                    (14)
J. v. 506; Sn. v. 679.
(15)
J. vi. 240.                   (16)
J. vi. 127; chƣ Thiên trên cõi
Tāvatiṃsa còn đƣợc gọi là Sa-indakā (ibid., 568).                                           (17)

D. iii. 176.                      (18)
J. vi. 271.                   (19)
J. vi. 212.
(20)
Ibid., 5o1.                   (21)
J. v. 153.                   (22)
J. i. 354.
(23)
D. ii. 259; DA. ii. 689.                             (24)
UdA. 67.
(25)
VibhA. 333.                   (26)
J. vi. 125-6; xem thêm J.
i. 203-4; DhA. i. 280.                        (27)
E.g., J. v. 411.                        (28)

Xem Brethren, p. 18 n., và N.D.P. s. v.                              (29)
p. 75, n. 12.
(30)
Sn. 310.

1. Indaka.—Dạxoa sống trong Indakūṭa gần Rājagaha. Lúc
Phật an trú tại Indakūṭa, Dạxoa đến thỉnh vấn tại sao sanh mạng có
trong thân (danh trong sắc). Phật trả lời bằng cách mô tả chu trình
hình thành con ngƣời từ thai nhi đến hài nhi theo luật tăng trƣởng chớ
không theo mệnh lệnh của sanh mạng (1).
(1)
S. i. 206.       (2)
SA. i. 231.

2. Indaka.—Một vị Thiên. Lúc thiếu thời ông có dâng lên Tôn giả Anuruddha một muỗng cơm. Do công đức này ông đƣợc sanh lên cõi Tam Thập Tam Thiên nhƣ một vị Thiên uy nghi và quyền lực. Lúc Phật lên cõi ấy thuyết Vi Diệu Pháp cho chƣ Thiên, chƣ vị có ít uy lực phải nhƣờng chỗ trƣớc cho chƣ vị có nhiều uy lực hơn. Do đó, Aṅkura (q. v.) thoạt tiên ngồi gần Phật bị tuột xuống xa đến 12

lý. Còn Indaka thì không; vì uy lực cao của ông nên không ai có thể di dời ông. Nhƣng Aṅkura hào phóng hơn Indaka; ông ban bố sự hào phóng này đến các vị chƣa là thánh. Đó là giải thích Phật thuyết cho chƣ Thiên khi Ngài thấy sự khác biệt của vị thế giữa hai ngƣời; Indaka hơn Aṅkura tới 10 pháp (1). Trong Petavatthu (2), Indaka đƣợc gọi là dạxoa, nhƣng Chú giải lại nói rằng ông là một Thiên tử (deva-putta). Nhƣ vậy, ông (3)

không phải là Indaka [1].
(1)
Pv. pp. 27 f.; PvA. 136-8; DhA. iii. 219-20; 80-1.      (2)
p.
28, v. 69.                   (3)
p. 139.

Indaka Sutta.—Ghi lại câu hỏi của Indaka và câu trả lời của
Phật (1).
(1)
S. i. 206.

Indakūṭa.—Ngọn núi gần Rājagaha, trú xứ của Dạxoa Indaka. Có lần Phật an trú tại đây (1). S. i. 206.

Indakhīla Sutta.—Nhƣ một hột bông hay một hột bông kappāsa
bị gió nhẹ thổi, Sa-môn hay Bà-la-môn nào không nhƣ thật rõ biết:
"Đây là Khổ"; nhƣ một cột đá (indakhīla) không rung chuyển, không
lay chuyển, không động chuyển, Sa-môn hay Bà-la-môn nào nhƣ thật
rõ biết: "Đây là Khổ" (1). [Theo HT. Thích Minh Châu, 1993].
(1)
S. v. 443-5.

1. Indagutta.—Trƣởng lão. Ông giám sát sự xây cất Mahāthūpa ở Anurādhapura (1). Vua Duṭṭhagāmaṇi tham khảo ông về mọi chi tiết và cử ông làm giám thị (kammādhiṭṭhāyaka) ngay từ lúc đầu (2). Ông có đại thần thông; ông có tạo một chiếc lộng thao to bằng vũ trụ để che tất cả những ngƣời tham dự lễ đặt viến đá đầu tiên kiến tạo Mahā Thūpa tránh mọi tai uơng (3). Ông ngồi cạnh vua suốt buổi lễ đặt viến đá đầu tiên (4). Ngoài ra, nhờ vào thần thông của ông, ngƣời Tích Lan nào muốn đến chiêm bái xá lợi trong Mahā Thūpa đều đƣợc đến Anurādhapura ngay sau khi lời ƣớc nguyện thốt ra, và trở về trong cùng ngày (5).

Vị Indagutta này có lẽ chính là Trƣởng lão Indagutta làm sƣ
trƣởng của đại pariveṇa ở Rājagaha và là ngƣời qua Tích Lan cùng
với 80 ngàn tỳkheo để đặt viên đá đầu tiên của Mahā Thūpa (6).
(1)
Mhv. xxxviii. 98; Dpv. xix. 5, 6, 8.              (2)
MṬ. 550 f.
(3)
Mhv. xxxi. 85.                  (4)
Ibid.,. 105.           (5)

Ibid., 115.               (6) Ibid., xxix. 30.

2. Indagutta.—Vị Trƣởng lão do các tỳkheo ở Pāṭaliputta bầu ra
để trông coi việc xây cất 84 ngàn tháp đề xƣớng bởi Vua Asoka.
Bằng vào thần thông của ông, ông thu xếp cho lễ hội cúng dƣờng tất
cả các tháp xảy ra trong cùng một ngày (1).
(1)
Mhv. v. 174; Sp. i. 49.

Indadvāra.—Một trong 14 cổng thành Pulatthipura do
Parakkamabāhu I xây (1).
(1)
Cv. lxxiii. 160.

Indapatta (Indapattana, Indapaṭṭha).—Thị trấn trong xứ Kuru.
Trong Kurudhamma Jākata (1), Dhanañjaya Koravya (q. v.) là vua
của Kuru và là chủ nhơn của kỳ tƣợng Añjanavasabha có thể làm
mƣa. Thị trấn rộng bảy lý và đƣợc nối liền bằng đƣờng bộ với
Bārānasī (3). Thuở xa xƣa, Indapatta đƣợc xem nhƣ một trong ba thị
trấn quan trọng của Jambudīpa, hai thị trấn kia là Uttarapañcāla và
Kekaka (4). Theo vần kệ thấy trong phần cuối của Buddhavaṃsa (5),
dao cạo và kim của Phật đƣợc thờ tại Indapatta.
Thủ đô Delhi hiện tại nằm gần Indaputta.
(1)
J. ii. 265 f.; xem thêm J. iii. 400; iv. 361; v. 457; vi. 255; Cyp. i.
3, v. 1.             (2)
J. v. 57; 484.          31 Ibid., 59.           (4)
J.
ii. 213, 214.                           (5)
Bu. xxviii. 11.

Indavarī.—Nữ Đại thí chủ hộ trì của Phật Nārada (1). (1) Bu. x. 25.

Indasama.—Vua vào 13 kiếp trƣớc; một tiền kiếp của Trƣởng lão
Setuccha (1), còn đƣợc gọi là Khajjakadāyaka (2).
(1)
ThagA. i. 207.           (2)
Ap. i. 182.

Indasamānagotta.—Đạo sĩ ẩn tu trên Tuyết Sơn với nhiều vị ẩn tu khác. Ông có nuôi một con voi nhỏ; sƣ phụ ông là Bồ Tát có lần khuyên ông không nên nuôi con vật nguy hiễm ấy, nhƣng ông không nghe lời. Một hôm lúc các ẩn sĩ đi xa, voi nổi cơn và vật chết chủ mình khi ông trở về (1). (1) J. ii. 41-3. [Chuyện số 161: Chuyện Ẩn sĩ Indasamānagotta].

Indasamānagotta Jākata (No. 161).—Chuyện Ẩn sĩ
Indasamānagotta. Chuyện kể về một tỳkheo khó bảo giống nhƣ ẩn
sĩ nói trong kinh (1).
Xem chi tiết của câu chuyện trong Gijjha Jātaka (No. 427).
(1)
J. ii. 41 ff.

Indasālaka.—Cái động có kích thƣớc nhƣ chiếc giƣờng trong cốc
của tỳkheo, gần Vallipāsāṇa Vihāra. Động là trú xứ của trƣởng lão
Mahā-Nāgasena. Lúc ông bệnh, có tám ngàn Alahán và dân chúng
của hai cõi Thiên hƣớng dẫn bởi Thiên chủ Sakka đến chăm sóc.
Tất cả đều có chỗ trong động (1).
(1)
MṬ. 552.

Indasālaguhā.—Động trong núi Vediya, nằm về phía Bắc của làng Bàlamôn có tên Ambasaṇḍā và phía Đông của Rājagaha. Một thời, lúc Phật an trú tại đây, Thiên chủ Sakka có đến yết kiến và thỉnh vấn Ngài nhiều câu đƣợc ghi lại trong Sakkapañha Sutta (1). Phật Âm (2) nói rằng động nằm giữa hai mái đá de ra với cây sāla mọc trƣớc cửa. Dân làng làm thêm cửa cái, cửa sổ và trang hoàng lại trƣớc khi cúng dƣờng động lên Phật. Ngài Pháp Hiển (3), nói động có ngƣời ở và cách Nālanda chừng một do tuần về phía Đông Bắc. Nhƣng Ngài Huyền Trang (4) lại nói rằng động không có ngƣời ở. Cả hai vị đi hành hƣơng này đều có thấy nhiều vết khắc trên đá mà Ngài Pháp Hiển cho là những câu trả lời cho Thiên chủ do Phật viết ra; Ngài Huyền Trang gọi đó là những câu hỏi và câu trả lời viết trên đá. Động Indasālaguhā đƣợc xác định là cái động nằm cách làng Giriyek hiện nay lối hai dặm về phía Tây Nam (5). Nghe nói có 800 triệu chƣ Thiên ngộ đạo sau khi nghe kinh Sakkapañha Sutta (6).

D. ii. 263.
(1)                   (2)
DA. iii. 697.        (3)
Giles, 48 f.
(4)
Ông gọi đó là Indraka-saila-gūhā (Beal. ii. 180-1).
(5)
CAGI. 539 f.; Stein. Ind. Antiq. 1901, p. 54.                        (6)

Mil. 349.

Indranagarī.—Thủ đô của Indra                      (1)
.   Một tên khác của
Amarāvatī.
(1)
Cv. lxxxviii. 121.

Indriya Jākata (No. 423).—Một thời, có một đạo sĩ khổ hạnh tên Nārada, em của Kāḷadevala, đệ tử của Jotipāla (còn đƣợc gọi là Sarabhaṅga), ẩn tu trên xứ núi Arañjara. Cạnh trú xứ của Nārada là bờ sông nơi mà các kỳ nữ thƣờng xuống tắm để dụ dỗ ngƣời thích hoa. Phải lòng một cô nàng, Nārada biến thiền, bỏ ăn và ốm o gầy mòn. Biết bệnh của em mình, Kāḷadevala khuyên can. Nhƣng Nārada không nghe; ông cũng không nghe các bạn đồng tu nhƣ Sālissara, Meṇḍissara và Pabbatissara.                            Sau cùng Sƣ phụ Sarabhaṅga đƣợc thỉnh đến; Nārada hứa sẽ diệt ái dục của mình. Chuyện đƣợc kể liên quan đến một tỳkheo thối thất. Chuyện kể một sadi đi khất thực chung với các vị giáo thọ và sƣ trƣởng, không đƣợc cúng dƣờng nhƣ ý, vì ông chỉ là một sadi trong hàng giáo phẩm. Bất mãn, ông trở về nhà ngƣời vợ cũ và đƣợc bà thay cơm cúng dƣờng hẩm hiu bằng các thứ ngon vật lạ. Bị quyến rủ, ông muốn trở lại đời sống cƣ sĩ trƣớc đây. Ông bèn về tịnh xá trả y bát cho giáo thọ và giám hộ. Quý vị này đƣa ông đến yết kiến Phật. Phật thuyết kinh Indriya Jākata, chỉ cho thấy trong một tiền kiếp Ngài cũng bị ngƣời đàn bà quyến rũ. Nārada là vị tỳkheo thối thất và nàng kỹ nữ là ngƣời vợ trong đời cƣ sĩ của ông (1). Đƣợc biết trong nhơn duyên này, Phật còn thuyết thêm các kinh sau: Kaṇḍina Jātaka (2), Rādha Jātaka (3), Ruhaka Jātaka (4), Kaṇavera Jātaka (5), Asaṅka Jātaka (6), và Alambusā Jātaka (7). Indriya Jātaka còn đƣợc dẫn trong Kāmavilāpa Jātaka (8), nhƣng mối liên quan giữa hai kinh không rõ; có thể là dẫn chứng của một kinh khác trùng tên. (1) J. iii. 461-9.                    (2) J. i. 153 ff. (3) Ibid., 495 ff. (4) J. ii. 113 ff.            (5) J. iii. 58 ff.             (6) Ibid., 248 ff.                     (7) J. v. 152 ff.             (8) J. ii. 443 ff.

1. Indriya Sutta.—Thành tựu sáu pháp—năm căn và thắng trí do
đoạn trừ lậu hoặc --tỳkheo đáng đƣợc cung kính và cúng dƣờng, vân
vân (1).
A. iii. 281.

2. Indriya Sutta.—Với căn không đƣợc phòng hộ, giới đi đến hủy hoại; với giới không có, chánh định đi đến hủy hoại; với chánh định không có, tri kiến nhƣ thật đi đến hủy hoại; với tri kiến nhƣ thật không có, nhàm chán, ly tham đi đến hủy hoại; với nhàm chán, ly tham không có, giải thoát tri kiến đi đến hủy hoại. Đối lại, nếu có sự phòng hộ, các pháp nói trên sẽ thành tựu (1). (1) A. iii. 360.

3. Indriya Sutta.—Nếu quán sự sanh diệt trong sáu căn, vị tỳkheo nhàm chán đối với sáu căn. Do nhàm chán, vị ấy ly tham. Do ly tham, vị ấy đƣợc giải thoát. Trong sự giải thoát, khởi lên trí biết rằng: "Ta đã đƣợc giải thoát".Vị ấy biết rõ rằng: "Sanh đã tận, Phạm hạnh đã thành, những việc nên làm đã làm, không còn trở lui trạng thái này nữa". Nhƣ vậy, vị tỳkheo thành tựu các căn (1). [Theo HT. Thích Minh Châu, 1993]. S. iv. 140.

4. Indriya Sutta.—Năm căn (tín căn, vân vân) là con đƣờng đƣa
đến vô vi (1).
(1)
S. iv. 361.

5. Indriya Sutta.—Tu tập năm căn (tín căn, vân vân), y cứ viễn
ly, y cứ ly tham, y cứ diệt tận, hƣớng đến từ bỏ là con đƣờng đƣa đến
vô vi (1).
(1)
S. iv. 365.

6. Indriya Sutta.—Tôn giả Anuruddha nói với các tỳkheo rằng do tu tập và làm cho sung mãn bốn niệm xứ (satipaṭṭhāna), ông biết rõ nhƣ thật các căn thƣợng hạ (indriyaparopariyatti) của các loại hữu tình và các loại ngƣời (1).

(1) S. v. 305.

Indriyakathā.—Phẩm           4         của   Mahāvagga         trong
Paṭisambhidāmagga (1).
(1)
ii., pp. 1-35.

Indriyagocara Sutta.—Đề cập trong Atthasālinī (1), tức Chú giải
về Dhammasaṅgani của Phật Âm. Đoạn trích dẫn nhƣ sau: ―ekaṃ
mahābhūtaṃ upādāya pāsādo paṭhavidhātuyā tīhi mahābhūtehi
susaṅgahito āpodhātuyā ca tejodhātuyā ca vāyodhātuyā ca.” Kinh
này cho đến nay chƣa đƣợc tìm thấy.
(1)
pp. 307-8.

Indriyabhāvanā         Sutta.—Thuyết       ở    Kajaṅgalā        tại Mukheluvana. Thanh niên Bàlamôn Uttara, đệ tử của Pārāsariya đến viếng Thế Tôn và đƣợc Thế Tôn hỏi chớ sƣ phụ của chàng có thuyết về căn tu tập cho đệ tử của ông không? Uttara bạch Pārāsariya có dạy rằng không nên thấy sắc bằng mắt, không nên nghe tiếng bằng tai. Phật nói, nếu nhƣ vậy, ngƣời mù và ngƣời điếc sẽ có căn tu tập sao? Thấy Uttara ngồi lặng thinh, Ānanda bạch xin Phật giảng giải thêm. Phật bèn thuyết kinh Indriyabhāvanā Sutta bằng nhiều ví dụ khác nhau (1). Chú giải Theragāthā (2) nói rằng Pārāpariya (có thể cũng là Pārāsariya nói trên) đƣợc Phật thuyết cho nghe Indriyabhāvanā Sutta rồi ông học thuộc lòng kinh này, suy nghiệm giáo nghĩa và đắc thắng trí. Theragāthā (3) có nói sơ lƣợc đến các suy nghiệm của Pārāpariya, những suy nghiệm đã đƣa ông đến chứng ngộ. (1) M. iii. 298-302 [Kinh Căn Tu Tập, số 152].       (2) ii. 17. (3) vv. 726 ff.

Indriyāni Sutta.—Có bốn căn: tín căn (saddhā), tấn căn (viriya),
niệm căn (sati), và định căn (samādhi) (1).
(1)
A. ii. 141.

Irandatī.—Công chúa của Xà vƣơng Varuṇa. Khi nàng biết mẹ mình, Vimalā, ƣớc ao có quả tim của Vidhura, nàng quyết định tìm cho mình một tấm chồng khả dĩ thoả mãm ƣớc ao của mẹ. Nàng bèn

lên Tuyết Sơn, trải một giƣờng hoa, nằm lên, và ca hát. Dạxoa
Puṇṇaka, cháu của Vessavaṇa, nghe tiếng nàng và đến xin làm
chồng nàng. Nàng đƣa chàng về yết kiến cha và đƣợc ông chấp
thuận cho cƣới Irandatī với điều kiện chàng có thể dâng bà Vimalā
quả tim của Vidhura. Khi Puṇṇaka hoàn thành nhiệm vụ, nhƣ tả
trong Vidhura-paṇḍita Jātaka, chàng cƣới Irandatī làm vợ (1).
(1)
J. vi. 263-327.

Ilaṅkiya.—Một tộc trƣởng ở miền Nam Ấn Độ bị Vua
Parakkamabāhu I chinh phục (1). Về sau ông trở thành đồng minh
của Parakkamabāhu và đƣợc Parakkamabāhu ban cho bông tai cũng
nhƣ nhiều đồ trang sức khác nhƣ đặc ân của vua. Parakkamabāhu
còn phong ông tƣớc vị Rājavesibhujaṅga-Silāmegha (2).
(1)
Cv. lxxvi. 98.                    (2)
Ibid., 191-2; về vƣơng
tƣớc, xem Geiger, Cv. Trs. ii. 10, n. 3.

Ilaṅga.—Xem Sena Ilaṅga và Rakkhaka-Ilaṅga.

Illīsa.—Một bá hộ ở Rājagaha (1). Ông vừa gù, vừa vẹo, vừa lé. Ông không tin đạo và rất keo kiệt, không bao giờ bố thí cho ai vật thực gì. Ông cũng không biết cách xài tiền của ông cho ông. Ông bà của ông qua bảy thế hệ đều quảng đại, nhƣng ông lại đóng cửa trung tâm chẩn bần và đuổi tất cả các ngƣời nghèo khổ ra đi. Một hôm, thấy ngƣời nông phu uống rƣợu với cá khô, ông ao ƣớc đƣợc uống nhƣ vậy. Sau một thời gian tự kềm chế, ông sai tên nô lệ trong nhà ra quán mua một xu rƣợu và giấu rƣợu trong lùm cây gần mé sông để ông uống không ai thấy. Lúc bấy giờ, cha của Illīsa, Thiên chủ Sakka, biết đƣợc con mình là ngƣời bần tiện, hạ giới để cản ngăn. Giả làm Illīsa, ông vào cung hiến tất cả tài sản của Illīsa cho vua. Vua từ chối. Ông bèn đến nhà Illīsa cho mở kho bố thí. Gia nhơn tƣởng Sakka giả Illīsa là Illīsa, và bà vợ Illīsa tƣởng chồng mình say rƣợu nên có hành động hào phóng đó; không ai phản đối. Trong số những ngƣời đƣợc hƣởng lộc bất ngờ, có một nông dân từng đánh xe cho Illīsa. Chất lên xe bảy bảo vật, ông đi về nhà ngang qua bụi cây chỗ Illīsa trốn uống rƣợu, hân hoan ca hát tán thán

Illīsa. Nghe tên mình, Illīsa bƣớc ra và ngạc nhiên thấy bảo vật mình bị chở đi. Ông tìm cách cản ngăn nhƣng bị ngƣời đánh xe đánh ngả; ông này không nhận ra Illīsa thật. Illīsa lật đật về nhà nhƣng bị ngăn lối. Ông tìm yết kiến vua. Nghe ông phân trần, vua cho điều tra và biết có tới hai Illīsa giống nhau nhƣ hai giọt nƣớc, cả nốt ruồi trên đầu cũng giống hệt. Không ai, kể vợ con ông và ngƣời thƣờng hớt tóc cho ông cũng không biết ai thật ai giả. Thất vọng, Illīsa ngả ra bất tỉnh. Thiên chủ Sakka hiện nguyên hình và nói với Illīsa rằng gia tài chính là của ông chớ không phải của Illīsa vì Illīsa không có làm ra. Ông yêu cầu Illīsa làm việc tốt và nên hào phóng, bằng không Illīsa sẽ bị lƣỡi tầm sét của Indra giáng xuống đầu. Nghe lời khuyên, Illīsa trở nên ngƣời hành thiện (2). (1) Lúc vào đề, tên Vua trị vì Benares đƣợc nhắc đến, nhƣng sau đó chuyện kể rằng Sakka hạ xuống Rājagaha (p. 350), do đó Rājagaha là nơi cƣ trú của Illīsa .             (2) J. i. 349 ff.

Illīsa Jākata (N0. 78).—Chuyện của Illīsa nhƣ nói trên. Chuyện đƣợc kể theo lời của Tôn giả Mụckiềnliên về một nhà triệu phú keo kiệt tên Maccharikosiya (q. v.) ở Sakkhara. Maccharikosiya là Illīsa trong quá khứ (1). Chuyện đƣợc xem nhƣ một ví dụ về thần thông mà Tôn giả Mụckiềnliên dùng để biến việc nhỏ ra to (2). (1) J. 1. 345 ff.          2. Vam. ii. 403.

Iḷanāga.—Vua Tích Lan (A.D. 93-102). Ông là cháu chú bác của Vua Āmaṇḍagāmaṇi Abhaya. Ngôi của Āmaṇḍa đƣợc truyền cho con là Cūḷābhaya rồi cho con gái út là Sīvalī. Hoàng hậu Sīvalī bị Iḷanāga truất phế sau khi trị vì chỉ bốn tháng. Trong năm đầu tên trên ngai vàng, Iḷanāga bị dân Lambakaṇṇa làm loạn và quản thúc ông. Truyền thuyết nói rằng ông đƣợc ngự tƣợng cứu và trốn sang Rohaṇa. Ba năm sau, ông tiến đánh và giết gần sạch quân Lambakaṇṇa; số còn lại bị ông bắt, cắt mũi và chặt chơn để trả thù. Ông truyền ngôi lại cho con là Candamukha Siva và ban cho voi cứu ông thửa ruộng gọi là Hatthibhoga. Trong lúc lƣu vong ở Rohaṇa, Iḷanāga xây hai hồ, Tissa và Dūra, và trùng tu           Nāgamahāvihāra.        Ông cúng dƣờng Mahāpaduma lên Trƣởng lão Tulādhāra, vị Trƣởng lão từng vì ông

nói kinh Kapi Jākata. Ông còn dâng đất đai để lấy lợi tức bảo trì tịnh
xá (1).
(1)
Mhv. xxxv. 14-45; Dpv. xxi. 41 f.

Isayo Araññakā (hoặc Gandha) Sutta.—Vào thuở xa xƣa, có nhiều ẩn sĩ hiền thiện sống trong lều tranh giữa rừng già (1). Một hôm, Sakka và Vepacitti đến viếng. Vepacitti vô am thất bằng cửa chính, mang hia, cầm đao kiếm, miệt thị và phạm thƣợng các vị ẩn sĩ. Trái lại, Sakka đi vô bằng cửa thƣờng, tháo giày và gác kiếm; ông còn xếp lọng, đứng phía sau các ẩn sĩ, và chấp tay vái chào. Các vị ẩn sĩ hỏi Sakka chớ ông có kinh tởm mùi ngƣời của quý vị không, vì ông là Thiên chủ. Sakka trả lời rằng mùi của bậc phạm hạnh rất quý, nhƣ mùi của tràng hoa có nhiều loại (2). [Theo HT. Thích Minh Châu, 1993]. (1) Theo Phật Âm, họ sống trên Hy Mã Lạp Sơn (SA. i. 265); Vepacitti và Sakka là cha vợ và chàng rể; họ tranh cải thỉnh thoảng; ở đây họ rất thân thiện.          (2) S. i. 226.

Isayo Samuddakā (hoặc Sambara) Sutta.--Vào thuở xa xƣa, có nhiều ẩn sĩ hiền thiện sống trong chòi lá trên bờ biển. Lúc bấy giờ có trận chiến giữa chƣ Thiên và các Atula. Các vị ẩn sĩ nghĩ rằng chƣ Thiên sống theo chơn pháp còn Atula sống phi pháp, nên sợ Atula. Do đó, quý vị đến gặp Vua Atula là Sambara để xin đƣợc bảo đảm vô uý, nhƣng không đƣợc nhƣ ý vì họ bị cáo buộc theo Thiên chủ. Quý vị bèn thốt lời chú nguyện chống Vua Atula rằng ông gieo ác sẽ gặt ác. Trong đêm ấy, Sambara bị hoảng hốt ba lần (1). Phật Âm (2) thêm rằng vì lời chú nguyện của các vị ẩn sĩ, tâm Sambara bị giao động và ông có tên là Vepacitti (điên loạn). (1) S. i. 227-8.               SA. i. 266.

Isigaṇa.—Có thể là tên của một Phật Độc Giác mà có lần Bồ Tát
đã sỉ vả. Chuyện không có gì làm bằng chứng chắc chắn (1).
(1)
Ap. i. 299; xem ghi chú.

Isigili.—Chƣ Thánh Sơn. Một trong năm ngọn núi chung quanh Rājagaha và là một điểm đẹp của thành phố (1). Trên sƣờn núi có tảng đá đen đƣợc gọi là Kālasilā, một địa điểm mà Phật và Tăng

đoàn thƣờng tới lui (2). Đó cũng là nơi mà Godhika và Vakkali (3) tự
vẫn, và Tôn giả Mụckiềnliên bị cƣớp giết (4).
Theo Cūḷa Dukkhakkhaṇḍa, tại Kālasilā có một số đông
Nigaṇṭha tu tập pháp khổ hạnh của Nigaṇṭha Nātaputta; họ không
bao giờ ngồi xuống và luôn luôn chịu đựng nhiều cơn đau bộc phát.
Phật hỏi han họ và giảng cho họ nghe kinh Cūḷa Dukkhakkhaṇḍa nói
trên; kinh này còn đƣợc thuyết cho Mahānāma (5).
Một lần nọ, lúc an trú trên Kālasilā, Phật có tán thán
Rājagaha và dành cho Ānanda cơ hội thỉnh Ngài sống trọn một
kiếpba, nhƣng Tôn giả Ānanda bị vô minh che khuất không tiếp lấy
cơ hội đó (6).
Kinh điển nói rằng Phật có đến viếng Isigilapassa nhiều lần,
và trong một lần, Ngài có nghe Vaṅgisa tán thán Tôn giả
Mụckiềnliên (7).
Trong Isigili Sutta (8), Phật đƣợc kể có nói rằng các núi quanh
Rājagaha, nhƣ Vebhāra, Paṇḍava, Vepulla và Gillhakūṭa đều thay
đổi tên mới, trừ Isigili vẫn giữ danh xƣng cũ.
Một thời, có 500 Phật Độc Giác an trú tại Isigili một thời
gian dài; chƣ vị đƣợc thấy đi vô núi, nhƣng khi vô rồi không còn thấy
quý vị đâu nữa cả. Thấy vậy, ngƣời ta nói núi này ―nuốt‖ (Isī gilatī ti
= Isigili) chƣ Phật Độc Giác.
Phật Âm (9) nói rằng lúc chƣ Phật Độc Giác đi khất thực về,
đá mở ra nhƣ cánh cửa xếp để đón chƣ vị. Giữa lòng đá, chƣ vị tạo
ra am thất, vân vân.
(1)
D. ii. 116.           (2)
Xem E.g., Vin. ii. 76, trong ấy có nói rằng
Dabba Mallaputta đƣợc chƣ tỳkheo hỏi xin nơi an trú; xem thêm
Vin. iii. 41.                 (3)
S. i. 121; iii. 121 f.          (4)
J. v. 125
f; DhA. iii. 65.              (5)
M. i. 91 ff.           D. iii. 116.
(7)
S. i. 194; Thag. vân vân. 1249 ff.                  M. iii. 68-
71.                  (9)
MA. ii. 889.

Isigili Sutta.—Trung Bộ Kinh số 116: Kinh Thôn Tiên (1). Thuyết
tại Isigili cho chƣ tỳkheo nghe. Kinh dẫn giải lý do tại sao Isigili có
tên nhƣ vậy, và liệt kê danh sách chƣ Phật Độc Giác an trú tại đó
(1)
M. iii. 68 ff.

Isiṇḍā.—Tên của một tộc đƣợc liệt kê trong danh sách của các tộc
(1)
.
(1)
Ap. ii. 359.

1. Isidatta.—Trƣởng lão. Ông là con của một hƣớng dẫn viên
các đoàn buôn du mục ở Vaḍḍhagāma (v. l. Veḷugāma) trong
Avanti. Qua sự giao dịch bằng thƣ tín ông làm ngƣời bạn chƣa bao
giờ gặp mặt của Citta-gahapati ở Macchikāsaṇḍa. Bạn ông có đƣa
ông tin về sự tối thắng của Thế Tôn, ông rất hân hoan, quy y với
Mahā-kaccāna, và về sau đắc quả Alahán. Ông có theo Mahā-
kaccāna đến yết kiến Phật và đƣợc Phật tiếp đón niềm nở (1).
Theragāthā (2) có ghi lại vần kệ ông bạch Phật khi đƣợc hỏi về sự an
sinh của ông.
Isidatta từng làm gia chủ trong thời Phật Vipassī. Một lần
nọ, thấy Phật đi trên đƣờng, ông rất thán phục oai nghi của ngài nên
có dâng lên ngài trái āmoda (3). Ông có lẽ chính là Amodapaliya nói
trong Apadāna (4).
Theo Saṃyutta Nikāya (5), Isidatta có lần sanh sống với nhiều
tỳkheo cao niên tại Macchikāsaṇḍa trong động Ambāṭaka. Trong
một dịp mời chƣ tỳkheo thọ trai, Citta-gahapati có hỏi về giới sai biệt
tánh mà Phật đã dạy. Tôn giả trƣởng lão không trả lời; Isidatta, vị
tỳkheo ít tuổi nhứt, bạch xin trả lời câu hỏi đó và làm thoả mãn Citta.
Cũng nhƣ vậy, Citta hỏi về một số (tà) kiến, nhƣ thế giới hữu biên
hay vô biên?, vân vân. Sau buổi nói kinh, Citta biết vị thuyết không
ai khác hơn là ngƣời bạn chƣa bao giờ gặp mặt của mình, Isidatta.
Khâm phục, ông mời Isidatta ở lại Macchikāsaṅḍa một thời gian để
ông thù tiếp. Nhƣng ngay ngày hôm ấy Isidatta rời Macchikāsaṅḍa
và không bao giờ trở lại (6).
(1)
ThagA. i. 238.             (2)
. v. 120.               (3)
ThagA.
loc. cit.          (4)
ii. 447.               (5)
iv. 283-8, xem thêm AA.
i. 210.            (6)
Theo Phật Âm (AA. i. 210), vì ông không muốn ở
lại sau khi đƣợc nhận diện.

2. Isidatta.—Viên thị thần (chamberlain--thapati) của Vua Pasenadi ở Kosala. Isidatta luôn luôn đƣợc đề cặp chung với Purāṇa. Nhiệm vụ của hai ông là phục vụ các cung tần lúc quý vị này cỡi voi trong ngự uyển. Vì nhiệm vụ, hai ông thƣờng thân cận

các công nƣơng, và hai ông có lần bạch Phật rằng họ không sao giữ tâm mình đƣợc trong trắng ven toàn. Isidatta và Purāṇa có lần đến Sādhuka công tác. Nghe Phật đang đợi y làm xong trƣớc khi lên đƣờng du hành, hai ông chờ cơ hội đến yết kiến. Khi nhơn duyên đến, hai ông theo Phật và bạch rằng họ rất hân hoan khi đƣợc gần Phật và rất buồn bực khi Phật đi xa. Phật thuyết sự phóng khoáng của ngƣời không nhà và khuyên hai ông nên tinh tấn tu tập. Ngài tán thán lòng tín thành của hai ông đối với Phật và Pháp cũng nhƣ các đức tánh của hai ông mà bố thí là một, rất quý hiếm (2). Chú giải Saṃyutta (3) nói rằng Isidatta đắc Quả Nhất Lai, còn Purāṇa, Quả Dự Lƣu. Trong Dammacetiya (4), Vua Pasenadi bạch Phật rằng ông rất hoan hỷ biết Isidatta và Purāṇa kính lễ Thế Tôn và quý trọng pháp của Ngài. Vua nói: ―Họ là là thợ đóng xe của Trẫm, bổng lộc và danh dự của họ tuỳ thuộc nơi Trẫm, vậy mà họ phục vụ Trẫm không bằng phục vụ Ngài.‖ Một lần nọ, Vua và hai ông phải qua đêm trong một căn nhà đông ngƣời. Hai ông nằm hƣớng đầu về Phật và đƣa chơn về phía vua, đàm đạo Phật pháp suốt đêm! Isidatta là chú của Nữ đệ tử Migasālā, còn Purāṇa là cha của Migasālā. Purāṇa đƣợc gọi là một brahmacāri, còn Isidāta thì không; nhƣng sau khi mệnh chung, cả hai đều sanh lên cõi Tusita. Liên quan đến vấn đề này, Migasālā có hỏi Ānanda tại sao ngƣời có hạnh khác nhau (phạm hạnh và không phạm hạnh) lại đồng sanh về một cõi (5). Isidatta đƣợc Phật nói đến nhƣ những ngƣời có sáu pháp chứng đắc sự bất tử: lòng tịnh tín bất động đối với Phật, đối với Pháp, đối với Tăng, Thánh giới, Thánh trí, và Thánh giải thoát (6). Anāgata Vaṃsa (7) nói rằng khi vị Phật tƣơng lai Metteyya xuất thế, 84 ngàn vị Phật khác dƣới sự hƣớng dẫn của Isidatta và Purāṇa sẽ xuất hiện theo Ngài. (1) Của riêng hai vị, theo Phật Âm (SA. i. 215).                    (2) S. v. 348-52; Netti. 134 f.              (3) i. 215.             (4) M. ii. 123 f.                 (5) A. iii. 348 f.; v. 138 f., 143 f. Theo MA. ii. 756, hình nhƣ là brahmacāri. Brahmacāri ở đây không thể có nghĩa là

độc thân, vì Purāṇa phải có vợ bởi Migasālā gọi ông là cha của bà
(pitā).         (6)
A. iii. 451.      (7)
v. 58.

3. Isidatta.—Vua thành Soreyya. Phật Anomadassī nói pháp cho ông và 80 ngàn đệ tử của ông nghe. Tất cả đắc quả Alahán (1). BuA. 143-4.

4. Isidatta.—Một trong bốn sƣ trƣởng của Tăng Đoàn Tích Lan trong thời kỳ Brāhmaṇatissa-cora tàn phá đất đai. Hai vị kia là Cūḷasīva và Mahāsoṇa. Về chuyện liên quan đến chƣ vị, xem s. v. Mahāsoṇa.

1. Isidatta Sutta.—Ghi lại các câu hỏi của Citta-gahapati và câu
trả lời của Trƣởng lão Isidatta về giới sai biệt tánh (1).
(1)
S. iv. 283-5.

2. Isidatta Sutta.—Nhƣ trên, nhƣng về các (tà) kiến dấy lên trên
đời. Isidatta trả lời rằng tất cả đều do sự có mặt của thân kiến
(ṣakkāyadiṭṭhi), rồi ông giải thích nhƣ thế nào thân kiến có mặt và
nhƣ thế nào thân kiến không có mặt (1).
(1)
S. iv. 286-8.

Isidāsa.—Trƣởng lão. Ông có ngƣời em cũng là Tỳkheo Isibhatta. Sau khi an cƣ kiết hạ ở Sāvathi xong, hai ông về an trú trong làng. Dân làng cúng dƣờng hai ông y và vật thực, nhƣng hai ông không nhận y, vì theo giới luật y là tài sản của Tăng Đoàn cho đến khi lễ dâng y Kaṭhina đƣợc chánh thức cử hành. Chuyện đƣợc kể liên quan đến việc nhận y ngoài nơi mà tỳkheo an cƣ kiết hạ (1). (1) Vin. 1. 299.

Isidāsī Therī.—Bà là con gái của của một thƣơng gia giàu có và giới hạnh ở Ujjenī. Đến tuổi trƣởng thành, bà đƣợc gả cho con của một thƣơng nhơn ở Sāketa. Bà về nhà chồng sống hạnh phúc trong một tháng, nhƣng sau đó, vì nghiệp chƣớng, bà bị chồng đuổi ra khỏi nhà. Bà tái giá nhƣng cũng gặp phải cảnh nhƣ trƣớc. Lần thứ ba bà se duyên với một tu sĩ. Cha bà khuyến dụ ông bỏ đời sống tu hành, nhƣng kết quả không nhƣ

ý, ông chỉ sống với vợ đƣợc mƣơi lăm hôm rồi thôi. Isidāsī bèn đến gặp Nữ trƣởng lão Jinadattā và mời bà trai thực tại nhà. Nàng quy y với Jinadattā, gia nhập Tăng Đoàn và đắc quả Alahán. Trong Therīgāthā (1) có 47 vần kệ mô tả không những đời hiện tại mà cả tiền kiếp của nữ Trƣởng lão Isidāsī. Bà từng là thợ vàng ở Erakaccha và bị tội gian dâm. Do đó, bà bị đoạ xuống địa ngục một thời gian dài, rồi tái sanh làm khỉ, cừu, bò, nô lệ ái nam ái nữ, và con gái ngƣời đánh xe. Trong kiếp chót, bà bị bán để trả nợ cho cha. Lúc lên 16, bà đƣợc con của một thƣơng gia yêu và cƣới làm vợ. Thƣơng gia đã có vợ rồi nên sự có mặt của bà gây bất hoà trong gia đình ông. Vì vậy, trong kiếp này, bà bị ghét bỏ bởi các ông chồng lấy bà. Chuyện bà luân lƣu trong sanh tử luân hồi đƣợc Trƣởng lão Isidāsī kể lại để trả lời cho mộtNữ trƣởng lão đồng phạm hạnh, Bodhī (2). Bà Rhys Davids (3) nghĩ rằng kệ Isidāsī trong Therīgāthā cho thấy văn học mới in dấu của văn học xƣa. Quang cảnh là Pāṭaliputta chớ không phải một thị trấn nào khác đƣợc nói trong Kinh điển, và tên của nữ Trƣởng lão Jinadattā truyền giới cho bà rất quan trọng. Theo bà Davids, ở đây có thể có ảnh hƣởng của đạo Jaina. Trong Dīpavaṃsa (4), Isidāsī (Isidāsīkā) đƣợc liệt kê trong danh sách các nữ trƣởng lão xuất chúng từng điều khiển ni chúng. (1) vv. 400-47.               (2) ThigA. 260 ff.              (3)

Sisters, Introd. pp. xxii f.               (4) xviii. 9.

Isidinna.—Trƣởng lão.       Ông là con của một bá hộ ở Sunāparanta. Ông từng chứng kiến sự kỳ diệu của Thế Tôn khi Ngài nhận Candana-mālā (Xâu chuỗi Chiên đàn) (1), và, sau khi nghe Thế Tôn nói pháp ông đắc Sơ quả. Trong lúc sống đời gia chủ, một Thiên tử động lòng trắc ẩn đến khuyên ông rời bỏ đời này. Ông gia nhập Tăng Đoàn và sau đó đắc quả Alahán (2). Trong Theragāthā (3) có hai vần kệ do ông thốt lên để thú nhận các si mê ngu xuẫn của mình (aññā); chúng cũng chính là điều mà Thiên tử từng nói với ông. Vào thời Phật Vipassī, ông làm gia chủ và có kính lễ cội Bồ Đề của Phật bằng tràng hoa rẻ quạt với bông sumana (4). Ông có thể chính là Sumanavījaniya nói trong Apadāna (5).

(1)
Có thể là Candanamālaka (q. v.).         (2)
ThagA. i. 312-3.
(3)
vv. 187-6.        (4)
ThagA. 312 f.       (5)

Ap. ii. 415.

1. Isipatana.—Một khoảng không gian rộng gần Benares, địa điểm của Vƣờn Nai nổi tiếng hay Migadāya. Vƣờn cách Uruvelā 18 lý, và từ Uruvelā này năm anh em Kiều Trần Nhƣ bỏ đi Isipatana sau khi bỏ Đạo sĩ Gotama, vì Đạo sĩ không chịu hành lối tu khổ hạnh của họ nữa (1). Sau khi đắc đạo, Phật rời Uruvelā, đến gặp năm vị này tại Isipatana, và chuyển Pháp luân vào một hôm trăng tròn của tháng Āsaḷha (2). Cũng tại đây, Đức Thế Tôn an cƣ trong mùa mƣa đầu tiên. Tất cả các Phật thuyết kinh đầu tiên của quý vị tại Migadāya ở Isipatana; đó là một trong bốn avijahitaṭṭhānāni (địa điểm không sai), ba địa điểm kia là Bodhi-pallaṅka, điểm trƣớc cổng Saṅkassa nơi Thế Tôn đặt chơn xuống đất lúc từ Tāvatiṃsa trở về, và điểm đặt chiếc giƣờng trong Gandhakuṭi ở Jetavana (4). Isipatana đƣợc Thế Tôn kể nhƣ một trong bốn nơi mà khách hành hƣơng nên viếng (5). Isipatana đƣợc gọi nhƣ vậy vì đây là khởi điểm của các chuyến du hành trên không trung của các nhà hiền triết đến từ Tuyết Sơn (isayo ettha nipatanti uppatanti cāti-Isipatanam). Vƣờn mang tên Migadāya vì nai đƣợc đi lại tƣ do không bị ai săn đuổi. Chƣ Phật Độc Giác, sau khi thiền trú bảy ngày ở Gandhamādana, tắm trong Hồ Anotatta và du hành trên không trung đến khất thực giữa dân chúng, đều đặt chơn xuống đất tại Isipatana (6). Thỉnh thoảng, có chƣ Phật Độc Giác đến Isipatana từ Nandamūlaka-pabbhāra (7). Isipatana đƣợc gắn liền với Phật qua nhiều sanh hoạt khác, ngoài sự chuyển Pháp luân của Ngài. Tại đây, Yassa đến yết kiến Thế Tôn và đắc quả Alahán (8). Tại đây, Thế Tôn chế giới luật cấm tỳkheo đi giày làm bằng lá kè talipot (9). Cũng tại đây, Ngài chế giới luật cấm ăn một số loại thịt trong ấy có thịt ngƣời (10). Và tại đây, Māra đến yết kiến Thế Tôn hai lần và hai lần phải biến mất tại chỗ với buồn khổ và thất vọng (11).

Ngoài Dhammacakkappavattana Sutta, nhiều kinh khác đƣợc Phật thuyết tại Isipatana, ví nhƣ Pañca Sutta (S. iii. 66 f.), Rathakāra hay Pacetana Sutta (A. i. 110 f.), hai Pāsa Suttā (S. i. 105 f.), Samaya Sutta (A. iii. 320 ff.), Kaṭuviya Sutta (A. i. 279 f.), kinh về ―Con đƣờng đến bờ bên kia‖ trong câu hỏi của Metteyya (A. iii. 399 f.), và Dhammadinna Sutta (S. v. 406 f.) thuyết vì cƣ sĩ Dhammadinna. Nhiều vị cao tăng trong Tăng Đoàn có đến an trú tại Isipatana, và nhiều cuộc đàm đạo tại đây đƣợc ghi lại, ví nhƣ cuộc đàm đạo giữa Tôn giả Sāriputta với Tôn giả Mahākoṭṭhita (12), và giữa Tôn giả Mahākoṭṭhita với Citta-Hatthisāriputta (13). Chuyện các Tỳkheo Trƣởng lão giúp Tôn giả Channa nói trong Tƣơng Ƣng Bộ Kinh (14) xảy ra tại Isipatana. Theo Mahāvaṃsa, đƣợc biết có một Tăng chúng đông sống tại Isipatana vào thế kỷ 2 trƣớc TL.; bằng chứng là có tới 12 ngàn vị đã đến dự lễ đặt viên đá đầu tiên kiến tạo Mahā Thūpa ở Anurādhapura dƣới sự hƣớng dẫn của Trƣởng lão Dhammasena (15). Ngài Huyền Trang (16) nói có gặp 1.500 tỳkheo theo Tiểu Thừa (Hīnayāna) ở Isipatana. Ông còn cho biết thêm rằng có một tự viện cao trên 60 m, rất kiên cố trong vòng rào của Saṅghārāma. Giữa chánh điện là kim thân Đức Thế Tôn to nhƣ ngƣời thật trong tƣ thế chuyển Pháp luân. Bên phía Tây Nam còn vết tích của tháp đá do Vua Asoka xây (17). Trƣớc mặt là trụ đá ghi dấu chỗ Thế Tôn thuyết pháp lần đầu tiên. Kế bên là một tháp khác xây trên chỗ năm Anh em Kiều Trần Nhƣ ngồi thiền đợi Đức Thế Tôn đến, và một chỗ nữa nơi 500 Phật Độc Giác nhập Nípbàn. Gần đó là nơi mà Phật vị lai Metteyya thành Phật. Ngài Huyền Trang trích dẫn Nigrodhamiya Jātaka (18) nói về cội nguồn của Migadāya. Theo ông, Vƣờn Nai là khu rừng mà Vua thành Benares nói trong Jākata ban cho để nai có thể sanh sống tự do, không bị săn bắt. Theo Udapāna Jātaka (19), có một cái giếng cổ gần Isipatana mà chƣ tỳkheo sống tại đây vào thời Đức Phật có sử dụng. Vào thuở xa xƣa, ngoài tên Isipatana thƣờng gọi (20), Isipatana còn mang nhiều tên khác (21), nhƣ Khema-uyyāna vào thời Phật Vipassī chẳng hạn. Theo truyền thống, tất cả chƣ Phật đến Isipatana bằng cách đi trên không trung để thuyết bài pháp đầu tiên. Nhƣng

Phật Thích Ca đến đây bằng đƣờng bộ, vì Ngài biết rằng đi bộ sẽ gặp
đƣợc Du sĩ Upaka (22).
Isipatana là Saranath hiện nay, cách Benares sáu dặm.
Cunningham (23) cho rằng Migadāya là khu rừng rộng lối nữa dặm, từ
Mộ Dhammek về phía Bắc đến Chaukundi về phía Nam.
(1)
J. i. 68.                   (2)
Vin. i. 10 f.; trong dịp này 80 koṭi, tức 800
triệu Phạm thiên và vô số vị Thiên chứng Sự Thật (Mil. 30); (130
koṭi, theo Mil 350). Lal. (528) có đầy đủ chi tiết của chuyến du hành
này. Thế Tôn không có tiền qua đò sông Hằng nên đi trên không.
Khi biết đƣợc tin này, Vua Bimbisāra bãi bỏ tiền đò cho mọi tỳkheo.
(3)
BuA., p. 3.                   (4)
BuA. 247; DA. ii. 424.
(5)
D. ii. 141.                   (6)
MA. i. 387; AA. i. 347 nói
thêm rằng các Trƣởng lão cũng thọ trì bát quan trai giới tại Isipatana.
(7)
MA. ii. 1019; PsA. 437-8.                         (8)
Vin. i. 15
f.                      (9)
Ibid., 189.                   Ibid., 216 ff.; giới về thịt
ngƣời cần thiết vì Supiyā đã lấy thịt mình nấu cháo cho tỳkheo bịnh
ăn.                     (11)
S. i. 105 f.                 (12)
S. ii. 112. f.; iii. 167 f.;
iv. 162 f.; 384 ff.                                       (13)
A. iii. 392 f.           (14)

S. iii. 132 f.                      (15)
Mhv. xxix. 31.                       (16)
Beal:
Records of the Western Word, ii. 45 ff.                              (17)
The Divy. (389-
94) nói rằng Asoka tâm sự với Upagupta ý muốn viếng những Phật
tích và xây tháp ở đó. Do đó, ông đến Lumbini, Bodhimūla,
Isipatana, Migadāya, và Kusinagara (xem Rock Edict, viii).
(18)
J. i. 145 ff.                (19)
J. ii. 345 ff.             (20)
E.g., vào
thời của Phật Phussa (Bu. xix. 18), Dhammadasī (BuA. 182) và
Kassapa (BuA. 218). Kassapa sanh ra tại đây (ibid., 217).
(21)
Xem ở mỗi đề mục tên của chƣ vị.                             (22)
DA. ii.
471.                    (23)
Arch. Reports, i. p. 107.

2. Isipatana.—Tu viện do Parakkamabahu I xây ngoài ngoại ô
Rājavesibhujaṅga của Pulatthipura (1).
(1)
Cv. lxxviii. 79; nhƣng xem thêm lxxiii. 151-5 và Cv. Trs. ii. 18,
n. 3.

Isibhatta Thera.— Em của Isidāsa (q. v.).

Isibhūmaṅgaṇa.—Địa điểm trong Anurādhapura nơi Vua
Uttiya tôn trí phân nữa xá lợi của Mahinda (1). Dīpavaṃsa (2) gọi đó
là Isibhūmi.
(1)
Mhv. xx. 46.             (2)
xvii. 109.

Isimuggadāyaka.—Trƣởng lão. Ông cúng dƣờng isimugga trộn
mật lên Phật Padumuttara và 108,000 tỳkheo. Do công đức này
trong 44 kiếp trƣớc ông làm vua 38 lần dƣới vƣơng hiệu
Mahisamanta (1).
(1)
Ap. i. 193-4.

Isisinga.—Ẩn sĩ, con của Bồ Tát và con nai cái. Chuyện đƣợc kể trong Alambusā Jātaka và Naḷinikā Jātaka (q.v).

Issatta Sutta.—Vua Pasenadi bạch vấn Phật về pháp cúng dƣờng. Phật nói phải cúng dƣờng với tâm hoan hỷ. Câu hỏi kế là cúng dƣờng chỗ nào đƣợc quả lớn. ―Cho ngƣời trì giới đƣợc quả lớn,‖ Phật trả lời. Tiếp theo, Phật lấy ví dụ của một thanh niên thuộc bất kỳ giai cấp nào đƣợc rèn luyện cho chiến trƣờng với một thanh niên không đƣợc rèn luyện để hỏi nhà vua ủng hộ ai. Rồi Phật kể các pháp mà ngƣời trì giới thành tựu (1). Chú giải mô tả cuộc thảo luận nhƣ công khai, trƣớc cử toạ đông có nhiều Trƣởng lão của nhiều trƣờng phái khác nhau, ―cào đất bằng chơn‖. Quý vị từng bị Phật làm lu mờ và từng cáo buộc Phật đã cổ võ dân chúng cho chính mình và đệ tử của mình. Trong nhơn duyên này, Vua Pasenadi dành cho Đức Thế Tôn cơ hội để minh oan. (1) S. i. 98 f.        (2) SA. i. 129 f.

Issara Sutta.—Một bài kinh trong Tƣơng Ƣng Chƣ Thiên
(Devatā Saṃyutta) hỏi thế nào là tôn chủ trên đời, hàng hoá gì tối
thƣợng, vân vân ? Và đƣợc trả lời rằng thế lực là chủ ở đời, nữ nhơn
là vật tối thƣợng, vân vân (1).
(1)
S. i. 43.

Issarasamaṇārāma (Issarasamaṇavihāra, Issarasamaṇaka).— Một trong những tịnh xá trong Anurādhapura, do Devānaṃpiyatissa xây ngay trên chỗ mà Ariṭṭha cộng trú với 500

đệ tử sau khi đƣợc Mahinda truyền giới (1). Việc xây dựng tịnh xá này là công trình lớn thứ bảy của Devānaṃpiyatissa (2). Một trong tám nhánh chiếc từ cội Bồ Đề ở Anurādhapura đƣợc đem trồng tại Issarasamaṇārāma (3). Candamukha Siva có xây một hồ nƣớc gần Maṇikāragāmaka và cúng dƣờng cho tịnh xá (4), trong lúc Vasabha xây bát quan trai giới đƣờng (5) và Vohāraka Tissa xây tƣờng quanh tịnh xá (6). Kassapa I trùng tu tịnh xá và nới rộng khuông viên. Ông còn mua đất trong làng để lấy lợi tức bảo trì tịnh xá . Lúc vua có ý dâng tịnh xá cho Tỳkheo Nam Tông, chƣ tỳkheo khƣớc từ vì sợ xảy ra tranh giành. Do đó, vua dâng tu viện lên Thế Tôn và đƣợc chƣ tỳkheo chấp nhận vì tịnh xá là của Thế Tôn (7). Theo Mahāvaṃsa Ṭīkā (8), tịnh xá còn đƣợc gọi là Kassapagiri, có thể là sau khi đƣợc Kassapa I trùng tu nhƣ nói trên (9) . Xem thêm Kassapagiri. Tịnh xá thoạt tiên đƣợc gọi là Issarasamaṇa vì liên quan đến 500 issaradārakā (trƣởng giả) đến gia nhập Tăng Đoàn cùng lúc với Ariṭṭha (10).       Phụ chú giải còn thêm rằng Sāliya, con của Duṭṭhagāmaṇī, nới rộng tịnh xá do lợi tức đem về từ dân của ông sống trong các làng nằm về phía Nam của Anurādhapura. Ông thƣờng đến Mahindaguhā trong tịnh xá để thọ bát quan trai vào những ngày chay. Trong Samantapāsādikā (12), tịnh xá đƣợc gọi là Issaraṇimmāna. (1) Mhv. xx. 14; xix. 66.                     (2) Ibid., xx. 20.         (3)

Ibid., xix. 61; Mbv. 162.                (4) Mhv. xxxv. 47.                    (5)

Ibid., 87.                    (6)
Ibid., xxxvi. 36.                     (7)
Cv.
xxxix. 10-14; xem thêm dƣới đây.
(9)                              (8)
pp. 407 và 652.
(9)
Xem thêm Cv. Trs. i. 43, n. 7, và Ep. Zeyl. i. 31
ff., trong ấy vihāra đƣợc thấy ghi là ―Isurameṇu-Bo-Upulvan-
Kasubgiri‖ trên một bia của Mahinda IV.                                 10 MṬ. 416.
(11)
607.            (12)
i. 100.

Issariya.—Tƣớng Damiḷa bị Vua Duṭṭhagāmaṇi chinh phục tại
Hāḷakola (1).
(1)
Mhv. xxv. 11.

Issā Sutta.—Tỳkheo ni thành tựu năm pháp kể cả ham muốn,
không sao tránh khỏi con đƣờng dẫn đến địa ngục (1).
(1)
A. iii. 140.

Issāpakata-itthi Vatthu.—Chuyện của một nữ chủ nhơn xử tội ngƣời tớ gái mà chồng bà gian dâm. Bà trói tay chơn, cắt mũi và nhốt cô tớ gái này trong phòng kín. Để giấu việc bà làm, bà mời chồng đi nghe Phật thuyết pháp. Nhƣng có một số thân quyến khám phá ra âm mƣu của bà và giải thoát đƣợc cô nữ tỳ. Cô bèn đến chỗ Phật thuyết để tố cáo việc làm của ngƣời chủ ác độc. Phật chỉ sự dại dột của ngƣời làm ác mà hy vọng không bị khám phá. Đƣợc biết cả hai bà chủ và ông chồng đắc quả Dự lƣu sau khi nghe hết thời kinh. Còn nữ tỳ đƣợc tự do (1). (1) DhA. iii. 486-7.

Issukī Sutta.—Nữ nhơn bất tín, vô tàm, vô quý, sân hận, ác tuệ bị
đoạ vào địa ngục (1).
(1)
S. iv. 241.

Ī
Īsidhara.—Một trong bảy ngọn núi quanh Sineru. Đó là trú xứ
của các Thiên vƣơng, chƣ Đềbà và Dạxoa (1). Núi này cao hơn
Karavīka, và giữa hai núi là Sīdantara-samudda; cạnh bên Īsidhara
là Yugandhara cao hơn, và giữa hai núi này là một Sīdantara-
samudda khác (2).
Mahāvastu gọi núi này là Iśāndhara.
(1)
SnA. ii. 443; Sp. i. 119; Dvy. 217.   (2)
J. vi. 125.
(3)
ii. 300.

Īsādantā.—Một hạng voi đƣợc liệt kê cùng với dân Hemavata và
các dân tộc khác (1).
Chúng có vòi nhƣ gọng xe cong cong (2).
(1)
Vv. xx. 9.     (2)
VvA. 104.

Īsāna.—Một Thiên vƣơng. Tevijja Sutta (1) nói ông đƣợc
Bàlamôn khấn nhƣ họ khấn các Thiên vƣơng Indra, Soma, Varuṇa,
Pajāpati, và Brahmā.
Ông điều khiển chƣ Thiên trong trận chiến với Atula. Indra
cổ võ rằng khi lâm chiến, nếu cảm thấy sợ sệt, hãy nhìn lên đuôi
ngọn cờ của mình hay của Thiên vƣơng Pajāpati, Varuṇa hoặc Īsāna
thì sợ hãi sẽ tan biến (2).
Trong buổi họp chƣ Thiên, Īsāna ngồi nơi ghế thứ tƣ cạnh
Varuṇa. Ông có vóc dáng đẹp và tuổi thọ nhƣ Indra (3).
Īsāna là tên cũ của Rudra (Śiva) (4). Quan niệm về ông bị
thay đổi vào thời của Phật Âm, theo đó ông có ghế ngồi gần Sakka,
tức dƣới bậc của ông. Có thể ông là một trong 33 vị Thiên trên cõi
Tāvatiṃsa (5).
(1)
D. i. 244.          (2)
S. i. 219.       (3)
SA. i. 262.
(4)
Bothlinck and Roth: Vorterbuch.              (5)
KS. i.
281, n. 4.

U
Ukkaṃsamāla.—Tỳkheo học giả ở Ava. Ông thông thạo văn
chƣơng và có viết hai quyển sách về tiếng Pāli, Vaṇṇabodhana và
Likhananaya (1).
(1)
Sās., p. 120.

Ukkaṃsika.—Nhà vua trị vì Rāmañña(Miến Điện ngày nay).
Ông là một học giả thù thắng (1)
(1)
Chi tiết, xem Bode, op. cit., 50, 52.

Ukkacelā.—Xem Ukkā.

Ukkaṭṭhā.—Thị trấn trong xứ Kosala, gần Hy Mã Lạp Sơn. Vua Kosala hiến thị trấn này với tất cả các sắc thuế mà triều đình không thâu cho Pokkharasātī để tán thán sự thiện xảo của ông. Thị trấn có đông dân cƣ, nhiều đồng cỏ, rừng, cũng nhƣ bắp. Gần thị trấn có rừng Icchānaṅgala mà mỗi khi Phật đến an trú, Pokkharasātī đều gởi đệ tử ông tới trƣớc rồi ông đích thân đến yết kiến Ngài sau (2). Ukkaṭṭhā đƣợc nối liền với Setavyā (3) và Vesāli (4) bằng đƣờng bộ. Hai kinh Mūlapariyāya Sutta (5) và Mūlapariyāya Jākata (6) đƣợc thuyết tại Subhagavana trong Ukkaṭṭhā. Ukkaṭṭhā cũng là trú xứ của Aṅganika-Bhāradvāja (7). Phật Âm (8) giải rằng thị trấn mang tên Ukkaṭṭhā vì đƣợc xây cất dƣới ánh sáng của các ngọn đuốc (ukkā) vào ban đêm, có thể để cho kịp ngày lành tháng tốt. Trong Brahmanimantika Sutta (9), Phật nói rằng lúc an trú tại Subhagavana, Ngài có nghe nói đến các ác tà kiến của Phạm Thiên Baka và Ngài lên cõi Phạm thiên để giáo cách Chơn lý cho Baka. Divyāvadāna gọi thị trấn ấy là Ukkatā (10). (1) D. i. 87; DA. i. 245.                 (2) Xem Ambaṭṭha Sutta. (3) A. ii. 37. Chatta đi từ Setavyā đến Ukkaṭṭhā để thọ giáo với Pokkharasātī (VvA. 229).                 (4) J. ii. 259.             (5)

M. i. 1 ff.                (6)
J. ii. 259 f.             (7)
ThagA. 339.
(8)
MA. i. 9; AA. ii. 504.          (9)
M. i. 326; nhƣng xem S. i.
142; J. iii. 359.          (10)
p. 621.

Ukkaṇṭhita-aññatarabhikkhussa Vatthu.—Tên của chuyện
Anupubba (q.v.) trong Sớ giải Dhammapāda (1).
(1)
i. 297-3000.

Ukkanagara.—Tự viện (có thể ở Tích Lan). Đó là trú xứ của
Trƣởng lão Mahāvyaggha và 700 vị nữa (1).
(1)
Mhv. xxxii. 54.

Ukkalā.—Tỉnh lỵ (janapada) trong vùng mà hiện nay là Orissa (1).
Hai thƣơng nhơn Tapassu và Bhalluka trên đƣờng đi từ Ukkalā đến
Majjhimadesa (2) đƣợc một Đềbà là một thân nhơn xƣa của hai ông
khuyên nên đến yết kiến Phật tại Rājāyatanamūla, gần Uruvelā, và
cúng dƣờng Ngài vật thực. Hai ông thực hiện lời khuyên (3).
Sớ giải Theragāthā (4) có nói đến các đoàn lữ hành ở thành
phố mang tên Pokkharavatī (có thể một thị trấn ở Ukkalā); chắc họ
đi Rājagaha vì đƣợc biết họ có yết kiến Phật sau khi Ngài chuyển
Pháp luân và có nghe Phật thuyết ở đó.
Dân chúng ở Ukkalā cũng nhƣ ở Vassa và Bhañña đƣợc
xem nhƣ theo vô nhơn luận, vô tác luận, hƣ vô luận (ahetuvādā,
akiriyavādā, natthikavādā) (5).
Mahāvastu (6) xếp Ukkalā trong Uttarāpatha và xem
Adhiṣṭhāna nhƣ nơi xuất phát của Tapussa và Bhalluka.
Mahābhārata (7) liệt kê Ukkalā nhiều lần trong nhiều danh
sách của các tộc (v. l. Okkalā).
(1)
CAG., p. 733.             (2)
J. i. 80.                  (3)
Vin. i. 4.
(4)
J. i. 48 f.            (5)
A. ii. 31; S. iii. 72; M. iii.
78; Kvu. 60; AA. ii. 497; xem thêm KS. iii. 63, và GS. ii. 34, n. 3.
(6)
iii. 303.              (7)
E.g., trong Bhīsmapārvan
ix. 365; Droṇa iv. 122.

Ukkācelā.—Một làng trong quốc độ Vajji, dọc bờ sông Hằng, trên đƣờng từ Rājagaha đến Vesāli, và nằm gần Vesāli (1). Một thời, Tôn giả Sāriputta an trú tại đây và có Du sĩ Sāmaṇḍaka đến viếng và nói về Nípbàn (2). Một thời gian sau, sau khi hai Tôn giả Sāriputta và Moggallāna tịch diệt (trong vòng hai tuần), Phật đến Ukkācelā trên đƣờng đi Vesāli và có nói trƣớc Tăng chúng ở Ukkācelā rằng

Tăng Đoàn bị mất mát lớn cũng nhƣ tán thán công đức của hai Tôn giả (3). Ukkācelā là nơi Phật thuyết kinh Cūlagopālaka Sutta (4). Phật Âm (5) nói rằng vào ngày động thổ để xây cất thị trấn, cá vô bờ rất nhiều, và dân chúng lấy vải (celā) bó rồi nhúng dầu đốt làm đuốc (ukkā) để bắt. Do đó, thị trấn có tên Ukkācelā (v. l. Ukkācelā, Ukkāvelā).

Ukkācelā Sutta.—Nói về Phật tán thán hai Đại đệ tử của Ngài là
hai Tôn giả Sāriputta và Moggallāna sau khi hai Tôn giả nhập
Nípbàn (1).
(1)
S. v. 163.

Ukkāsatika Thera.—Alahán. Vào 94 kiếp trƣớc, ông có gặp
Phật Độc Giác Kosika trên Hy Mã Lạp Sơn, hành thiền, và chiếu
sáng Phật bằng 100 ngọn đuốc trong bảy ngày. Sang ngày thứ tám
ông cúng dƣờng Phật. Do công đức này ông sanh về cõi Tusita và
có thân chiếu sáng xa 100 lý. Vào 55 kiếp trƣớc, ông trị vì
Jambudīpa mà thủ đô là Sobhana do Vissakamma xây bằng vàng (1).
(1)
Ap. ii. 414-5.

Ukkoṭana Sutta.—Ít hơn là các chúng sanh từ bỏ hối lộ, gian trá,
lừa đảo; nhiều hơn là chúng sanh không từ bỏ hối lộ, gian trá, lừa đảo
(1)
. [Theo HT. Thích Minh Châu, 1993].
(1)
S. v. 473.

Ukkhā Sutta.--Tu tập tâm từ (metta) sáng, trƣa và tối tốt hơn là
cho 100 cái nồi (ukkhā) (1) vào buổi sáng, 100 cái nồi vào buổi trƣa và
100 cái nồi vào buổi tối (2).
(1)
Chú giải giảng ukkhā là cái nồi lớn có miệng rộng (mahā
mukha-ukkhalī); SA. ii. 164.              (2)
S. ii. 264.

Ukkhittapadumiya Thera.—Alahán.                Vào thời Phật Padumuttara ông là ngƣời làm vòng hoa ở Haṃsavatī. Lần nọ, lúc ông hái bông sen trong hồ, Phật xuất hiện với nhiều đệ tử. Ông bẻ bông sen tung lên không trung hy vọng bông đƣợc lơ lửng trên Phật; Phật dùng thần thông biến bông sen lơ lửng trên không. Do công đức

này ông sanh lên Tāvatiṃsa trong cung điện mang tên Satapatta.
Ông làm vua trên cõi Thiên một ngàn lần và dƣới thế 500 lần (1).
(1)
Ap. i. 275 f.

Ukkhepakaṭa-Vaccha Thera.—Ông là con của gia đình
Bàlamôn Vaccha. Nghe Phật thuyết, ông gia nhập Tăng Đoàn và trú
trong một làng ở Kosala. Ông học Phật pháp với nhiều tỳkheo,
nhƣng chỉ sau khi đƣợc Tôn giả Sāriputta dạy, ông mới phân biệt
Kinh, Luật và Luận. Và ông làu thông Tam Tạng Kinh trƣớc lần Kết
tập thứ nhứt (1). Ông hành thiền và đắc quả Alahán (2). Về sau ông
làm giảng sƣ dạy Pháp.
Theo Dhammapāla (3), ông có biệt hiệu Ukkhepakaṭa vì ông
có thể đọc tụng vanh vách ba Tạng.
Ông từng làm gia chủ trong thời Phật Siddhattha và từng
giúp một phƣờng hội xây giảng đƣờng cho Phật thuyết kinh bằng
cách dâng một trụ cột.
Vào 55 kiếp trƣớc, ông làm vua dƣới vƣơng hiệu Yasodhara
và vào 21 kiếp trƣớc, ông làm vua dƣới vƣơng hiệu Udena. Cung
điện bảy từng của ông đƣợc xây trên một cột. Ông có thể là Trƣởng
lão Ekatthambhika trong Apadāna (4).
(1)
Xem Brethren, p. 66. n. 1.       (2)
Thag. v. 65; ThagA. i. 147
f.               (3)
ThagA. i. 149.              (4)
i. 56-7.

1. Ugga.—Một bá hộ vào thời Phật Konāgamana. Một thời ông là một trong những cƣ sĩ hộ trì chánh của Phật và có xây cho Phật một trú xứ rộng nửa lý, bên cạnh chỗ xây Jetavana sau này (1). J. i. 94; Bu. xxiv. 24.

2. Ugga.—Quan nhiếp chánh của Vua Pasenadi xứ Kosala (1).
Một lần, ông đến yết kiến Phật và bạch rằng ông muốn giàu nhƣ bá
hộ Migāra, cháu nội của Rohaṇa; bấy giờ ông có gia tài trị giá 100
ngàn đồng vàng, không kể bạc. Phật thuyết rằng tất cả của cải ấy có
thể mất đi dễ dàng, nhƣng bảy giác chi của bậc Thánh (nhƣ đức tin,
giới, vân vân) thì không (2).
(1)
AA. ii. 697.            (2)
A. iv. 6-7.

3. Ugga.—Một vị trong số tuỳ tùng của Vua Eḷeyya. Ông là đệ tử
của Uddaka-Rāmaputta, vị Đại sƣ mà mọi ngƣời, kể cả vua, đều ái
kính (1).
(1)
A. ii. 180.

4. Ugga.—Gia chủ ở Hattigāma(ka) trong xứ Vajji. Ông đƣợc Phật tán thán là gia chủ tối thắng về hộ trì Tăng chúng (saṇghupaṭṭhākānaṃ) (1). Sau khi cha chết, ông đƣợc cử làm chủ ngân khố (seṭṭhi). Lần nọ, khi Phật du hành đến Hattigāma và trú trong Nāgavanuyyāna, Ugga đến yết kiến tại hoa viên; ông đi cùng nhiều vũ nữ và sau một tiệc rƣợu kéo dài bảy ngày. Gặp Phật, Ugga rất đổi hỗ thẹn nên cơn say của ông tan mất. Phật nói pháp cho ông nghe, và sau đó ông đắc quả Bất Lai. Từ đó, ông giải tán đám vũ nữ và bắt đầu lo hộ trì Tăng chúng. Đêm đến, chƣ Thiên xuất hiện kể chuyện chứng đắc khác nhau của các tỳkheo, ngụ ý ông nên chọn tỳkheo phạm hạnh mà cúng dƣờng. Nhƣng ông cúng dƣờng mọi tỳkheo với tâm hoan hỷ bình đẳng (2). Có lần Phật nói Ugga thành tựu tám pháp kỳ diệu. Một tỳkheo nghe vậy đến hỏi ông về tám pháp ấy. Ugga nói rằng ông không biết gì về lời Phật dạy, rồi ông tiếp tục mô tả tám pháp ông chứng nghiệm: [1] Ngay sau khi gặp Phật, cơn say của ông biến mất. Ông theo Phật và đƣợc Phật thuyết nhiều pháp môn, nhƣ bố thí, giới, vân vân. [2] Ông đƣợc Phật thuyết cho nghe Tứ Diệu Đế, khi Phật thấy ông đủ duyên; ông hiểu và chứng đắc. [3] Ông có bốn bà vợ trẻ đẹp mà ông cung cấp rất đầy đủ khi ông quyết định bƣớc vào đời độc thân; đối với một bà muốn lập lại gia đình, ông tìm cho một tấm chồng mà tâm ông không mảy may hờn ghen. [4] Ông bố thí tài sản to lớn của ông cho ngƣời sống đời phạm hạnh. [5] Ông hộ trì rất đắc lực bất kỳ tỳkheo nào đƣợc ông hộ trì; ông tinh tấn nghe bất kỳ tỳkheo nào thuyết pháp; đối với tỳkheo không thuyết pháp, ông dạy cho pháp. [6] Chƣ Thiên nói về các sự chứng đắc khác nhau của các tỳkheo, nhƣng ông cúng dƣờng mọi tỳkheo nhƣ nhau. [7] Ông không hãnh diện đƣợc hầu chuyện với chƣ Thiên. [8] Ông không âu lo ngày mệnh chung, vì Phật có nói ông không còn tái sanh vào thế giới này nữa. [Theo HT. Thích Minh Châu, 1996].

Vị tỳkheo bạch lại Phật câu chuyện Ugga nói với ông, và
Phật nói rằng đó là tám pháp mà Phật có trong trí khi tán dƣơng Ugga
(3)
.
Saṃyutta Nikāya (4) có ghi lại chuyến viếng thăm Phật của
Ugga tại Hatthigāmaka. Ông bạch hỏi Phật tại sao ngay trong hiện
tại có một số loài hữu tình đƣợc hoàn toàn tịch tịnh, còn một số khác
thì không? Vì tham ái, Phật đáp.
Ugga từng làm gia chủ vào thời Phật Padumuttara. Có lần
ông nghe Phật thuyết và nói đến một cƣ sĩ hộ trì Tăng Đoàn rất chu
đáo, ông muốn đƣợc nhƣ vị cƣ sĩ đó và hành thiện để đạt mục đích ấy
(5)
. v.l. Uggata.
(1)
A. i. 26.           (2)
AA. i. 214-5.         (3)
A. iv. 212-6.
(4)
S. iv. 109 f.           (5)
AA. i. 214.

5. Ugga.—Gia chủ ở Vesāli đƣợc Phật tán thán là cƣ sĩ tối thắng vì ông bố thí các món đồ khả ý (manāpadāyakānaṃ) (1). Không ai biết tên thật của ông; ông đƣợc gọi là Ugga-seṭṭhi vì có thân cao lớn, là ngƣời cao thƣợng và có nhơn cách. Lần đầu tiên yết kiến Phật, ông đắc Sơ quả và sau đó đắc Quả Bất Lai. Về già, một hôm ông chợt có ý tƣởng sau, lúc ông độc cƣ: ―Ta sẽ cúng dƣờng Phật vật thực gì ta xem là khả ý với ta nhứt, và nghe nói rằng ngƣời cúng dƣờng nhƣ vậy sẽ đƣợc sở nguyện. Ta ƣớc ao Thế Tôn đến với ta ngay bây giờ.‖ Đọc đƣợc ý ông, Phật xuất hiện trƣớc cửa nhà ông cùng với một số tỳkheo. Ông cung kỉnh Phật và chƣ vị tỳkheo, cúng dƣờng trai thực, và bạch rằng ông sẽ cúng dƣờng Phật và chƣ tỳkheo bất kỳ vật thực gì khả ý (2). Lúc trú tại Kūṭāgārasālā ở Vesāli, Phật nói với chƣ tỳkheo rằng Ugga thành tựu tám pháp kỳ diệu. Đoạn sau của câu chuyện giống nhƣ đoạn nói về Ugga ở Hatthigāmaka ở trên. Chuyện đƣợc bạch lên Phật và Phật ấn chứng các hạnh nói trên (3). Saṃyutta Nikāya (4) lập lại dƣới đề mục Ugga ở Vesāli lần nói pháp của Phật về lý do tại sao một số loài hữu tình ngay trong hiện tại không đƣợc tịch tịnh, còn một số khác thì đƣợc? Đây có lẽ là do nơi ngƣời soạn ghép câu chuyện với Ugga nào đó. Tăng Chi Bộ Kinh (5) có liệt kê những gì Ugga cho là khả ý; đƣợc biết ông cúng dƣờng Phật các món khả ý này. Danh sách gồm có cớm gạo nắn hình bông sala, thịt heo con và y Kāsi. Ngoài Phật,

ông còn dâng cúng lên 500 tỳkheo nữa. Kinh cũng có nói rằng Ugga
chết sớm và tái sanh cộng trú với Manomayadevā. Từ cõi Thiên,
ông có đến yết kiến Phật và đƣợc biết ông đạt đƣợc sở nguyện (tức
đắc quả Alahán).
Ugga đƣợc xếp trong danh sách gia chủ thành tựu sáu chi
pháp kỳ diệu: tín tâm bất thối chuyển đối với Phật, Pháp, Tăng, Phạm
hạnh, trí tuệ, và giải thoát (7).
Ý định muốn làm gia chủ bố thí vật thực khả ý đến với ông
lần đầu tiên vào thời Phật Padmuttara, lúc ông làm gia chủ ở
Haṃsavatī; ông nghe Phật mô tả một cƣ sĩ của ông từng bố thí vật
khả ý (8).
(1)
A. i. 26; trong SA. iii. 26, ông bị mô tả sai là aggo
panītadāyakānaṃ--danh hiệu của Mahānāma.                              (2)
AA. i.
213-4.              (3)
A. iv. 208-12.          (4)
S. iv. 109 f.           (5)

A. iii. 59-51.                 (6)
AA. ii. 602.            (7)
A. iv. 451.
(8)
AA. i. 213.

6. Ugga.—Trƣởng lão. Ông là con của một chủ ngân khố ở
Ugga, trong xứ Kosala. Lúc Phật trú tại Bhaddārāma, Ugga có đến
nghe Ngài thuyết kinh rồi quy y Tam Bảo và gia nhập Tăng Đoàn.
Không bao lâu sau, ông đắc quả Alahán (1).
Ông làm gia chủ trong thời Phật Sikhī và có dâng lên Phật
bông ketala. Do công đức này ông tái sanh làm vua 12 lần. Ông có
thể chính là Trƣởng lão Sudassana nói trong Apadāna (2).
(1)
Thag. v. 80; ThagA. i. 174-5.           (2)
1. 164-5.

7. Ugga.—Một chủ ngân khố ở thị trấn Ugga. Ông là bạn của Trƣởng giả Anāthapiṇḍika và theo vài truyền thuyết ông còn là sui gia với Anāthapiṇḍika nữa; dâu ông là Cūḷa Sudhaddā. Ông và gia đình theo nhóm Nigaṇṭha, nhƣng về sau chuyển theo Phật do ảnh hƣởng của cô dâu. Về câu chuyện, xem s.v. Cūḷa Sudhaddā. Xem thêm Kāḷaka [1].

8. Ugga.—Một thị xã (nigama) trong xứ Kosala. Phật có an trú tại đây, trong Bhaddārāma (1). Thị xã là nơi sanh sống của Chủ ngân khố Ugga, và một thời là thánh địa của các Nigaṇṭha. Sau khi gia đình Ugga theo Phật, do ảnh hƣởng của nàng dâu Cūḷa Sudhaddā,

dân trong thị xã cũng xin đƣợc chuyển hoá. Theo lời yêu cầu đặc
biệt của Phật, Tôn giả Anuruddha có đến đây để thuyết pháp một
thời gian cho các Phật tử mới quy y (2). Uggārama nói trong chuyện
Aṅganika Bhāradvāja (3) có thể cũng ở trong Ugga, nếu nhƣ vậy,
Ugga nằm gần làng Kuṇḍiya của xứ Kuru.
(1)
ThagA. i. 174.              (2)
DhA. iii. 465-9; theo ThagA. i. 65
Mahā Subhaddā cũng sống tại Ugga, trong một gia đình vô thần.
(3)
ThagA. i. 339; Brethren, 1157, n. 4.

1. Ugga Sutta.—Ghi lại cuộc thảo luận giữa Phật và Ugga [2]
(q.v.), Đại thần của Vua Pasenadi (1).
(1)
A. iv. 6-7.

2. Ugga Sutta.—Nói về tám pháp kỳ diệu thành tựu bởi Ugga ở
Vesāli (1). Xem Ugga [5].
(1)
A. iv. 208-12.

3. Ugga Sutta.—Nói về tám pháp kỳ diệu thành tựu bởi Ugga ở
Hatthigāmaka (1). Xem Ugga [4].
(1)
A. iv. 212-16.

1. Uggata.—Xem Ugga [4].

2. Uggata.—Ngƣời thuộc dòng Sátđếlỵ ở Sumaṅgala, cha của
Phật Sujāta (1).
(1)
J. i. 38; Bu. xiii. 20.

3. Uggata.—Vua Kāliṅga. Ông cùng Vua Sañjayantī là Bhimaratha và Vua Hastināpura là Aṭṭhaka tìm Bồ Tát Sarabhaṅga để biết các Vua Kalābu, Nālikīra, Ajjuna, và Daṇḍakī sanh về cõi nào, sau khi họ tự làm cho thân hoại mạng chung, và xứ sở họ tiêu tan vì đã đối xử tệ bạc với các Thánh giả (1). Chuyện đƣợc kể trong Sarabhaṅga Jātaka (q.v.). Bậc uyên thâm về Kinh Bổn Sanh (2) luận rằng Uggata không phải là tên của Vua Kāliṅga mà là một danh xƣng và giải thích bằng câu cando viya suriyo viya ca pākaṭo paññāto.

Trái lại, Mahāvastu (3) chắc chắn rằng Ugga là tên của nhà
vua, nhƣ tên Bhīmaratha và Aṣṭhamaka (Aṭṭhaka), và tên của hai kinh
đô của hai vì vua này là Sañjayantī và Hastināpura.
(1)
J. v. 135 ff.               (2)
Ibid., 137.      (3)
iii. 364 f.

4. Uggata.—Vua vào thời Phật Sobhita. Ông xây tịnh xá
Surinda ở Sunandavatī và một tịnh xá nữa tên Dhammagaṇārāma
ở Mekhalā. Ông cúng dƣờng hai tịnh xá này lên Phật và Tăng Đoàn.
Trong lễ cúng dƣờng tịnh xá thứ nhứt có một triệu ngƣời và tịnh xá
sau có 900 ngàn đắc quả Alahán (1).
(1)
Bu. vii. 9 f.; BuA. 139.

5. Uggata.—Vào 29 kiếp trƣớc, có 16 nhà vua trị vì dƣới vƣơng
hiệu Uggata; tất cả là tiền kiếp của Trƣởng lão Citakapūjaka (1).
(1)
Ap. i. 151.

6. Uggata.—Vì vua vào 1,051 kiếp trƣớc; tiền kiếp của Trƣởng
lão Dhajadāyaka (1).
(1)
Ap. i. 109.

7. Uggata.— Vào 14 kiếp trƣớc có bốn nhà vua trị vì dƣới vƣơng
hiệu Uggata, tiền kiếp của Trƣởng lão Parappasādaka (1) hay Bhūta
(3)
.
(1)
Ap. i. 114.   (2)
ThagA. i. 494.

Uggatasarīra.—Bàlamôn ở Mahāsāḷa, đƣợc gọi nhƣ vậy vì ông cao to và có gia tài kết xù (1). Trong lúc sửa soạn tế đàn với nhiều súc vật, ông đến Jetavana yết kiến Phật để thỉnh vấn về lợi lạc của tế đàn nhƣ vậy. Ba lần ông thƣa rằng ông nghe nói hạ lửa xuống (ādhāna) và dựng trụ tế đàn lên (ussāpana) đƣợc lợi ích lớn. Ba lần Phật nói có nghe nhƣ vậy, và Uggatasarīra tƣởng chừng Phật đã đồng tình. Nghe vậy, Tôn giả Ānanda đề nghị Uggatasarīra nên bạch rằng : ―Con muốn nhen nhúm ngọn lửa, con muốn dựng trụ tế đàn, bạch xin Phật giáo giới cho con.‖ Bấy giờ Phật nói rằng có ba ngọn lửa cần đƣợc đoạn trừ: lửa dục, lửa sân và lửa hận, và ba ngọn lửa cần đƣợc trƣởng dƣỡng: lửa đáng cung kính (cha mẹ), lửa gia chủ (vợ con, ngƣời ăn ngƣời làm), và lửa đáng cúng dƣờng (Thánh nhơn và ẩn sĩ).

Sau bài pháp thoại, Uggatasarīra trở thành đệ tử của Phật và
thả hết các súc vật sắp bị đƣa vào trụ tế đàn (2).
(1)
AA. ii. 714.              (2)
A. iv. 41-6.

Ugganagara.—Xem Ugga [8].

Uggarinda.—Một trong số cƣ sĩ hộ trì chính của Phật Nārada (1). (1) Bu. x. 25.

Uggasena.—Vua của thành Benares. Xà vƣơng Campeyya bị
một Bàlamôn chuyên dụ rắn đƣa tới trƣớc nhà vua để làm trò. Khi
nghe hiền tỷ Sumanā thuật lại câu chuyện, vua truyền thả
Campeyya. Về sau, Campeyya rƣớc vua về thế giới Nāga và tiếp đón
trọng thể. Tuỳ tùng của Uggasena đƣợc phép chọn lựa vật thực gì
thích để đem về (1).
Chuyện đƣợc kể trong Campeyya Jātaka (q.v.).
Trong kiếp này Uggasena là Tôn giả Sāriputta (2).
(1)
J. v. 458 ff.; Mtu. ii. 177 ff.          (2)
J. v. 468.

2. Uggasena.—Con của một chủ ngân khố ở Rājagaha. Ông yêu một nhà ảo thuật tài ba, cƣới nàng và đi luôn theo đoàn. Khi biết nàng xem thƣờng ông vì ông không có khả năng làm trò, ông học và trở thành một nhà đu bay tuyệt xảo. Bấy giờ, Phật biết Uggasena đã đủ duyên chuyển hóa, Ngài bèn vào chỗ đoàn xiệc trình diễn, biến khán giả không hâm mộ ông, khiến ông thất vọng. Rồi Ngài cho Tôn giả Moggallāna đến yêu cầu ông tiếp tục trình diễn. Trong lúc ấy ông đƣợc Ngài nói pháp và ông đắc quả Alahán ngay khi ông đứng yên trên đầu cây sào. Về sau, ông xuất gia thành tỳkheo. Bà vợ ông cũng xuất thế và cũng đắc quả Alahán. Vào thời Phật Kassapa hai ngƣời là vợ chồng. Trên đƣờng đến chùa để làm công quả, ông bà gặp một Trƣởng lão và chia nữa phần cơm mình cho ông với ƣớc mong sau này sẽ chứng ngộ Chơn Lý nhƣ vị Trƣởng lão. Vị Trƣởng lão nhìn về tƣơng lai của họ và thấy họ sẽ đạt đƣợc sở nguyện bèn mĩm cƣời. Thấy ông cƣời, bà vợ nói ông phải là một diễn viên, ông chồng đồng ý. Vì câu nói ấy mà trong kiếp này hai ông bà phải làm xiệc, nhƣng nhờ hạnh bố thí ông bà đắc quả Alahán (1).

(1) DhA. iv. 59-85; thêm Ibid., 159.

3. Uggasena.—Nhà vua. Hoàng hậu của ông là Dinnā (q.v.).

Uggasena-Nanda.—Vua Magadha, một trong chín nhà vua có
cùng danh hiệu Nanda (1).
(1)
Mbv. 98.

Uggasena Vatthu.—Chuyện của Uggasena [2] ở Rājagaha (1). (1) DhA. iv. 59-65; Ibid., 159.

Uggaha Meṇḍakanattā.—Cháu nội của Chủ ngân khố
Meṇḍaka; ông sống ở Bhaddiya. Một lần nọ, lúc Phật an trú tại
Jātiyāvana ở Bhaddiya, ông thỉnh Phật và ba tỳkheo về nhà thọ trai.
Sau lễ thọ trai, ông bạch xin Phật giáo giới các con gái sắp về nhà
chồng của mình. Phật thuyết kinh Uggaha Sutta (2).
(1)
Chú giải nói rằng trong ngày cƣới Phật có đến (AA. ii. 597).
(2)
A. iii. 36 ff.

Uggaha Sutta.—Thuyết tại Bhaddhiya vì các ái nữ của Uggaha Meṇḍakanattā ngay trƣớc khi về nhà chồng. Ngƣời vợ phải dậy sớm ngủ trể, làm vừa lòng chồng, làm chồng vui thú, ngọt ngào với chồng. Ngƣời vợ phải kính trọng cha mẹ, các bậc trên trƣớc cũng nhƣ những ai mà chồng quý trọng; phải khéo léo và giỏi giang trong công việc nhà; phải trông coi ngƣời ăn kẻ ở, cung cấp họ mọi vật dụng cần thiết, giúp đở và tử tế với họ; phải phòng hộ tiền bạc và gìn giữ của cải; phải luôn luôn trau dồi đức hạnh (1). [Theo HT. Thích Minh Châu, 1996]. (1) A. iii. 36 ff.

Uggārāma.--Hoa viên, có thể gần làng Kuṇḍiya của dân Kuru.
Nghe nói Aṅgaṇika Bhāradvāja có viếng nơi này một lần (1). Xem
thêm Ugga [8].
(1)
ThagA. i. 339.

Uggāhamāna-Samaṇa-Maṇḍikāputta.—Du sĩ ngoại đạo (Phật). Một lần, lúc ông trú tại Samayappavādaka, trong vƣờn ông Mallikā,

gần Sāvatthi, có ông thợ mộc (ṭhapati) Pañcakaṅga, trên đƣờng đi
yết kiến Phật, ghé qua thăm và cùng ông đàm đạo; cuộc nói chuyện
này sau đƣợc bạch lại Phật (1) và ghi lại trong kinh Samaṇa-
Maṇḍikā.
Theo Phật Âm (2), tên của vị Du sĩ là Sumaṇa, nhƣng ông
đƣợc gọi là Uggāhamāna vì ông có biệt tài học ít việc (bởi ông luôn
luôn học việc?).
Chalmers nghĩ rằng có thể mẹ ông có tên Sumanā và tên này
bị biến thể thành Sumaṇā và đƣợc đọc thêm muṇḍikā để có nghĩa ―ẩn
sĩ đầu trọc‖.
(1)
M. ii. 22 f.     (2)
MA. ii. 710.       (3)
Further Dialogues
ii. 12 n.

Ugghaṭitaññu Sutta.—Trên đời có bốn hạng ngƣời: biết nhanh
và tổng quát, biết nhờ chi tiết, biết nhờ chỉ dẫn, và chỉ biết sách vỡ
(không biết thực hành) (1).
(1)
A. ii. 135.

Uccaṅkuṭṭha.—Một địa danh dƣới miền Nam Ấn Độ, nơi trú
quân của nhiều tƣớng sĩ mà Kulasekhara đã chiêu mộ đƣợc để
chống Parakkamabāhu I (1).
(1)
Cv. lxxvii. 78.

Ucchaṅga Jātaka (No. 67).—Chuyện Ngƣời Đàn Bà Thôn Quê. Ba ngƣời cày ruộng ngoài bìa rừng bị bắt giải lên triều đình vì bị tƣởng lằm là cƣớp. Trong lúc vua đang xét xử, có một bà nhà quê chạy vào kêu khóc xin ―một cái gì che thân‖. Vua ban cho tấm áo. Gia nhơn vào tâu bà không xin tấm áo mà xin tấm chồng. Vua cho triệu bà để hỏi, bà tâu là đúng nhƣ vậy. Vừa ý, vua hỏi bà về mối liên hệ giữa ba tội nhơn và bà muốn ai đƣợc thả. Bà tâu đó là chồng, em và con, và xin cho chồng đƣợc thả vì hai ngƣời kia có thể thay thế đƣợc. Nghe qua, vua thả cả ba. Câu chuyện đƣợc kể về một bà nhà quê ở Kosala kêu oan và đƣợc vua thả về ba ngƣời nhƣ trƣờng hợp kể trên (1). (1) J. i. 306-8.

Uccatalaṅka.—Trú xứ của Trƣởng lão Mahānāga (1) (v. l.
Uccavālika, Uccavāṅka).
(1)
VibhA. 489.

Ucchaṅgapupphiya Thera.—Alahán. Vào thời Phật Vipassī,
ông là một thợ kết vòng hoa ở Bandhumatī. Thấy Phật du hành với
đại chúng tỳkheo trên đƣờng, ông bèn lấy một bông trên đùi cúng
dƣờng (1).
(1)
Ap. ii. 374-5.

Uccaṅgamāya.—Phật độc giác, có tên trong danh sách của 100
Phật độc giác từng trú trên núi Isigili (1).
(1)
M. ii. 70; ApA. i. 107.

Ucchiṭṭhabhatta Jātaka (No. 212).—Chuyện Thức Ăn Thừa. Trong xứ Kāsī, tại một làng nhỏ, có một bà vợ gian dâm. Một hôm, vị Bàlamôn chồng bà đi vắng, bà rƣớc tình nhơn về nhà lo cơm nƣớc và đứng ngoài cửa canh chừng chồng. Vị Bàlamôn trở về bất thình lình, bà lật đật đƣa tình nhơn vô trốn trong nhà kho. Xong, bà bới cơm nóng để lên chén của tình nhơn ăn dỡ và dâng lên chồng. Đƣợc hỏi tại sao cơm mặt nóng còn cơm dƣới đáy chén lạnh, bà không trả lời. Lúc bấy giờ, Bồ Tát đang đứng khất thực chứng kiến hết câu chuyện. Ông thuật lại cho vị Bàlamôn nghe. Cả hai ngƣời vợ và ngƣời tình bị một trận đòn nên thân. Chuyện kể liên quan đến một tỳkheo bị luyến ái bởi ngƣời vợ cũ. Thế Tôn kể để chỉ cho ông biết trong tiền kiếp ông từng bị ngƣời vợ cũ cho ăn cơm thừa của tình nhơn bà (1). (1) J. ii. 167 ff.

Ucchu.—Tên của câu chuyện trong Petavatthu. Ngạ quỷ nói trong chuyện trú gần Veḷuvana. Một lần nọ, có một ông đi trên đƣờng, tay ôm bó mía, và miệng xƣớc mía. Sau ông là một ngƣời giới đức đi cùng với đứa con nhỏ. Bé thấy mía bèn đòi. Ngƣời đàn ông đi nhanh lên làm quen với ông, nhƣng ông không cho khúc mía mà chỉ quăng cho một chót đuôi ăn dƣ. Ông này, sau khi thân hoại mạng chung, tái sanh làm ngạ quỷ. Chung quanh ngạ quỷ là vƣờn mía, nhƣng ngạ quỷ không ăn đƣợc vì hễ ăn là bị rách ruột. Một

hôm, Tôn giả Moggallāna kể lại cho ngạ quỷ nghe tiền kiếp mình.
Ông yêu cầu ngạ quỷ bẻ cho ông cây mía để dâng lên Phật và chƣ
Tăng. Do công đức này ngạ quỷ đƣợc sanh về Tāvatiṃsa (1).
(1)
Pv. pp. 61 f.; PvA. 257 ff.

Ucchukhaṇḍika.—Trƣởng lão. Vào thời Phật Vipassī ông là
ngƣời giữ cửa ở Bandhumatī, từng dâng lên Phật một lóng mía (1).
Ông có thể chính là Trƣởng lão Kosiya (2).
(1)
Ap. ii. 393.            (2)
ThagA. i. 431 f.

1. Ucchu-vimāna, còn đƣợc gọi là Ucchudāyikā-vimāna.—
Thiếu nữ thuộc gia đình sùng đạo, thƣờng hay chia cho ngƣời mộ đạo
phân nửa những gì nàng nhận đƣợc. Nàng đƣợc gả về một nhà
không theo đạo. Một hôm, thấy Tôn giả Moggallāna đi khất thực,
nàng cúng dƣờng khúc mía dành cho mẹ chồng và hy vọng mẹ chồng
mình sẽ đồng ý. Nhƣng khi nghe câu chuyện, bà mẹ chồng phang
nàng cái ghế đẩu khiến nàng chết tức khắc; nàng sanh về Tāvatiṃsa.
Về sau, nàng đến yết kiến Tôn giả Moggallāna và nói rõ tông
tích mình.
Nơi nàng trú đƣợc gọi là Ucchudāyikā-vimāna (1).
(1)
Vv. 24 f.; VvA. 124 ff.

2. Ucchu-vimāna.—Nhƣ chuyện trên, chỉ khác ở chỗ nàng bị
ném bằng cục đất (1).
(1)
Vv. 44 f.; VvA. 203 ff.

Ujita.—Một ngƣời hƣớng dẫn đoàn du mục từng cùng với Ojita
cúng dƣờng Phật Sikhī bữa cơm sau khi Ngài đắc đạo (1).
(1)
ThagA. i. 48.

Ujuññā (Ujjuññā).—Tên của một thị trấn và cũng là tên của một
thị xã ở Kosala. Một thời, Phật trú tại Vƣờn Nai ở Kaṇṇakatthala,
Vua Pasenadi đang công du tại Ujuññā có đến yết kiến Ngài. Ngài
thuyết kinh Kaṇṇakatthala (1).
Cũng tại đây, Nigaṇṭha Kassapa đến yết kiến Đức Phật và
chuyện này đƣợc ghi lại trong kinh Kassapa Sīhanāda (2).
(1)
M. ii. 125 ff; MA. ii. 757.     (2)
D. i. 161. ff.

1. Ujjaya, Ujjāya.—Phật độc giác, có tên trong danh sách của
100 Phật độc giác từng trú trên núi Isigili (1).
(1)
M. iii. 70.

2. Ujjaya.—Trƣởng lão. Ông là con của Bàlamôn Sotthiya ở
Rājagaha, rất thông thạo ba Kinh Vệđà. Chƣa thoả mãn với Vệđà,
ông tìm Phật nghe kinh ở Veḷuvana. Sau đó ông gia nhập Tăng Đoàn
và lui vào rừng ẩn tu với pháp môn thiền đã học đƣợc. Ông đắc quả
Alahán.
Trong kiếp trƣớc ông có dâng Phật bông kaṇikāra.
Vào 35 kiếp trƣớc ông làm vua dƣới vƣơng hiệu Aruṇabala
(1)
.
Ông có thể chính là Kaṇikārapupphiya nói trong Apadāna
(2)
.
(1)
Thag. v. 67; ThagA. i. 118 f..           (2)
Ap. i. 203.

3. Ujjaya.—Bàlamôn. Có lần ông đến bạch hỏi Phật có nghĩ rằng
tế đàn đem đến lợi lạc không? Phật trả lời rằng Ngài không tán thán
các tế đàn có sự giết chóc thú vật, nhƣng tán thán các tế đàn không có
sát sanh nhƣ bố thí thƣờng làm lâu nay, tế đàn cầu hạnh phúc cho gia
đình (1).
Nikāya này (2) còn ghi lại một lần viếng thăm khác của
Ujjaya; bấy giờ ông bạch Phật ông muốn sống ẩn, xa mọi thú vui
(upavāsa) và xin đƣợc lời giáo giới khả dĩ đem đến an lạc trong đời
này lẫn đời sau. Xem Ujjaya Sutta [2].
(1)
A. ii. 42.       (2)
A. iv. 255 f.

1. Ujjaya Sutta.—Phật trả lời Bàlamôn Ujjaya hỏi về các tế đàn
(1)
. Xem Ujjaya [3] trên.
(1)
A. ii. 42.

2. Ujjaya Sutta.—Ujjiya bạch xin Phật giáo giới để đƣợc an lạc trong đời này lẫn đời sau nhƣ nói trong kinh trên. Phật thuyết bốn pháp đem đến an lạc trong đời này: đầy đủ sự tháo vát, đầy đủ phòng hộ, làm bạn với thiện, và sống thăng bằng điều hoà; và bốn pháp đem

lại an lạc trong đời sau: đầy đủ lòng tin, đầy đủ giới đức, đầy đủ bố
thí, và đầy đủ trí tuệ (1). [Theo HT. Thích Minh Châu, 1996].
(1)
A. iv. 285-9.

Ujjuhāna.--Ngọn đồi có rừng già dày đặc và nhiều suối tràn bờ
vào mùa mƣa, rất khó ở.
Theo một số ngƣời khác, Ujjahāna là một loài chim có thể
chịu mƣa chịu lạnh (1).
(1)
Thag. 597; ThagA. i. 536.

1. Ujjenī.--Thủ đô của Avanti (q.v.). Vào thời Đức Phật, Caṇḍa-
Pajjota (1) làm vua Ujjenī và có mối giao hoà tốt đẹp với Seniya
Bimbisāra của lân quốc Magadha (2).
Giữa Ujjenī và Benares có con đƣờng rất nổi tiếng về thƣơng
mại và văn hoá (3).
Chính tại Ujjenī, Soṇa Kuṭikaṇṇa gặp Peta khuyên ông xuất
thế (4).
Con đƣờng mà các đệ tử của Bāvarī đi Sāvatthi chạy ngang
Ujjenī (5).
Ujjenī còn là nơi sanh trƣởng của Mahā Kaccāna (6), Isidāsi
(7)
, Abhaya (8), và kỹ nữ Padumavatī, mẹ của Abhaya (9).
Trƣớc khi kế vì Phụ hoàng ở Pāṭaliputta, Asoka làm Phó
vƣơng nhiều năm ở Ujjenī. Và trong thời kỳ này Mahinda và
Saṅghamittā ra đời (10).
Mahinda sống sáu tháng ở Dakkhiṇagiri Vihāra tại Ujjenī,
trƣớc khi đi Tích Lan (11). Dakkhiṇagiri Vihāra là trú xứ của 40 ngàn
tỳkheo sống vào thời xây dựng Mahā Thūpa ở Anurādhapura, dƣới
sự hƣớng dẫn của Mahā Saṅgharakkhita (12).
Các Kinh Bổn Sanh (13) nói Ujjenī là thủ đô của Avanti từ thời
rất xa xƣa. Nhƣng trong Mahāgovinda Sutta (14), Māhissatī đƣợc gọi
là thủ đô. Có thể Māhissatī mất tầm quan trọng trƣớc kia và đƣợc
thay thế bởi Ujjenī, vì Māhissatī đƣợc đề cập truớc Ujjenī trong một
số các nơi mà đệ tử của Bāvari có đi qua trên đƣờng đến Sāvatthi (15).
Ujjenī giống với chữ Ozenē của tiếng Hy Lạp, khoảng 77 độ
Đông và 23 độ Bắc (16).
(1)
Vin. i. 276; DhA. i. 192.         (2)
Nhƣng sau khi Bimbisāra
chết, Pajjota có nghĩ đến gây chiến với Vua Axàthế. Xem M. iii. 7.

Xem e.g., J. ii. 248 ff. nói rằng nhạc công Guttila (3)

của Benares so tài với nhạc trƣởng Mūsila của Ujjenī.                     (4)

UdA. 307 f.                  (5)
Sn. 1011.                  (6)
ThagA. i. 483.
(7)
Thig. v. 405.               (8)
ThagA. 41.          (9)

ThigA. 39.                   (10)
Mhv. xiii. 10 ff.; Mbv. 99.; Sp. i. 70.
(11)
Mhv. xiii. 5.            (12)
Ibid., xxix. 35.              (13)

E.g., trong J. iv. 390, Avanti Mahārāja trị vì Ujjenī nhƣ thủ đô của
Avanti.           (14)
D. ii. 235.                (15)
Sn. v. 1011.       (16)

Bud. India, p. 40; xem thêm CAGI. 560, và Beal: Records of the Western Word, (ii. 270).

2. Ujjenī.—Thành phố ở Tích Lan do Đại thần Accutagāmī của
Vua Vijaya xây dựng (1).
(1)
Dpv. ix. 36; Mhv. vii. 45.

3. Ujjenī.--Thị trấn (nigama), nơi cƣ trú của ái nữ của Chủ ngân
khố Rucinandā, ngƣời từng cúng dƣờng bữa cơm sữa lên Phật
Padumuttara ngay trƣớc khi Ngài thành đạo (1).
(1)
BuA. 158.

Ujjenika.—Tên gọi ngƣời dân sống ở Ujjenī (1). Pajotta đƣợc
gọi là Ujjenika (Ujjenaka) rājā (2).
(1)
Mil. 331.       (2)
MA. ii. 738.

Ujjhaggika Vagga.--Phần thứ 2 của Sekhiyā của Vinaya Piṭaka
(1)
.
(1)
Vin. iv. 197-8.

Ujjhānasaññika.—Tên gọi một nhóm Đềbà đến Jetavana viếng Phật vào đêm khuya. Họ công kích Phật nhƣng sau đó tạ lỗi và đƣợc Phật tha thứ (1). Phật Âm (2) giải thích rằng họ không phải thuộc một cõi Thiên nào khác mà là tên do các Trƣởng lão gán cho vì lời bắt bẻ của họ. Họ nghe (lầm) rằng Phật tán thán tỳkheo hành trì thiểu dục, trong lúc Ngài mặc lụa là, ăn nhƣ ông hoàng, sống trong Hƣơng cốc nhƣ Thiên cƣ và dùng thuốc tốt. (1) S. i. 23-5. (2) SA. i. 50 f.

Ujjhānasaññino Sutta.—Ghi lại cuộc yết kiến Phật của
Ujjhānasaññikā (1).
(1)
S. i. 23-25.

Ujjhānasaññī.—Trƣởng lão. Ông mang tên này vì ông hay bới
lông tìm vết đối với các tỳkheo. Ông đƣợc trình lên Phật, và Phật
thuyết bài pháp không tán thán hành động nhƣ vậy của ông (1).
(1)
DhA. iii. 376-7.

Uṭṭhāna Sutta.—Trong thời an trú trên lầu tại Migāramātupāsāda, Phật nghe các tân thọ tỳkheo trạo cử, dao động, nói ồn về các bữa ăn cũng nhƣ nhiều vấn đề thế tục khác. Phật muốn Tôn giả Moggallāna đến đó và dùng oai lực thần thông thị uy. Tôn giả Moggallāna làm cả toà lầu rung chuyển nhƣ tàu gặp sóng. Sợ hãi, các tân thọ tỳkheo đến yết kiến Phật và xin đƣợc che chở. Phật giải thích Tôn giả Moggallāna muốn cho các ông học một bài học lo tu tập và làm sung mãn các pháp với ―tƣ duy không quá thụ động, cũng không quá hăng say, không co rút phía trong, không phân tán phía ngoài, an trú với tƣởng trƣớc sau đồng đẳng.‖ Các tân tỳkheo sau đó chú tâm thọ trì lời dạy của Phật và đắc quả Alahán (1). [Theo HT. Thích Minh Châu, 1993]. (1) Sn. 331-4; SnA. i., 336 f; cf. S. v. 269. ff.

Uḍḍita Sutta.—Phật thuyết để trả lời cho một vị Thiên. Đời bị
khát ái treo cột, già nua bao phủ và sự chết đóng kín (1). [Theo HT.
Thích Minh Châu, 1993].
(1)
S. i. 40.

Uṇṇalomaghara.—Kiến trúc trong Rājāyatanadhātu-vihāra ở
Nāgadīpa do Vua Aggabodhi II kiến tạo (1).
(1)
Cv. xlii. 62.

Uṇṇābha.—Bàlamôn. Có lần ông yết kiến Phật tại Sāvatthi và bạch rằng năm căn (indriyā) có đối cảnh khác nhau, hành cảnh khác nhau, không dung nạp hành cảnh đối cảnh của nhau. Vậy cái gì làm chỗ quy tựa và cái gì dung nạp hành cảnh đối cảnh của chúng? Phật nói ý làm chỗ quy tựa cho chúng, ý dung nạp hành cảnh đối cảnh của

chúng. Cái gì làm chỗ quy tựa cho ý? Niệm. Vân vân. Và sau cùng cái gì làm chỗ quy tựa cho Nípbàn? Câu hỏi đi quá xa không thể nắm đƣợc chỗ tận cùng của câu hỏi. Phạm hạnh đƣợc sống để thể nhập Nípbàn, Phạm hạnh lấy Nípbàn làm mục đích, lấy Nípbàn làm cứu cánh. Sau khi hoan hỷ tín thọ lời Phật dạy, vị Bàlamôn ra về. Phật nói với các tỳkheo vị Bàlamôn Uṇṇābha đắc Tam quả và, sau khi thân hoại mạng chung, sẽ không trở lại cõi đời này nữa (1). [Theo HT. Thích Minh Châu, 1993]. Nikāya này (2) có ghi lại cuộc thăm viếng của Uṇṇābha với Tôn giả Ānanda tại Kosambī. Ông hỏi Tôn giả mục đích của cuộc sống Phạm hạnh và đƣợc trả lời là để đoạn tận lòng dục bằng thiền quán. Đây là công phu hành trì trọn đời? Tôn giả dùng ẩn dụ cho biết công phu này có lúc chấm dứt. Uṇṇābha tán thán Tôn giả. Uṇṇābha này có thể là một Bàlamôn khác trùng tên. (1) S. v. 217 f.               (2) Ibid., 272 f.

Uṇṇābha Sutta.--Chuyện giữa Đức Thế Tôn và Uṇṇābha nói
trên (1).
(1)
S. v. 217 f.

Uṇṇanābhī.—Con nhện to bằng cái bánh xe, sống trong hang trên núi Cittakūṭa. Vào mùa mƣa, ngỗng trời sống trên núi rút trốn vô hang. Mỗi tháng nhện dệt một đƣờng chỉ to bằng sợi dây luộc trƣớc miệng hang. Đến cuối mùa mƣa, có một con ngỗng tơ đƣợc cho ăn gấp đôi để đủ sức phá lƣới nhện cho đoàn thoát ra. Năm nọ, mƣa kéo dài tới năm tháng. Ngỗng thiếu thức ăn nên buộc phải ăn cả trứng lẫn con mình. Đến lúc hết mƣa, không có con nào đủ sức phá lƣới nhện, nên bị nhện hút máu từng con một và các ngỗng Dhataraṭṭha đều bị giết sạch (1). (1) J. v. 469-70.

Uṇha Sutta.—Lúc chƣ Thiên Uṇhavalāhaka ƣớc muốn thân họ
đƣợc hoan lạc, khí hậu trở nên nóng theo ƣớc muốn của họ (1).
(1)
S. iii. 251.

Uṇhanagara.—Làng sanh trƣởng của Hatthadāṭha (q.v.) (1).

(1) Cv. xlvi. 45.

Uṇhavalāhakā.—Một bậc chƣ Thiên sống trong cỏi
Cātummahārājika (1). Khi họ ƣớc muốn nhiệt biến thân họ hoan lạc,
thời tiết trở nên nóng (Xem Uṇha Sutta trên)
(1)
NidA. 108; VibhA. 519.

Utuḷhipupphiya Thera.—Alahán. Ông kết vòng hoa utuḷhi và
dâng lên cội Bồ Đề. Đó là vào lúc bắt đầu của đại kiếp này (1).
(1)
Ap. ii. 398.

1. Utta.—Trƣởng lão. Ông cùng vị đồng phạm hạnh là
Dhanuggahatissa sống trong chòi gần tịnh xá Jetavana. Một đêm
nọ, sứ giả của Vua Pasenadi đi tìm kế để chống Vua Ajātasattu tình
cờ nghe đƣợc câu chuyện giữa hai ông. Vua Pasenadi làm theo lời
đó và chiến thắng (1).
Về câu chuyện giữa hai ông, xem Danuggahatissa.
(1)
J. ii. 403-4.

2. Utta.—Xem Datta (Mantidatta).

1. Uttama.—Tác giả của Bālāvatāra-ṭīkā và Liṅgatthavivaāṇā-
ṭīkā. Ông là ngƣời Pagan (1).
(1)
Gv. 63, 73; xem thêm Bode, op. cit., 22 và n. 1.

2. Uttama.—Đền thờ Phật Sikhī. Trƣởng lão Āsanatthavika gặp
đền này lúc du hành trong rừng và có vào đảnh lễ (1).
(1)
Ap. i. 255.

3. Uttama.—Một vị tƣớng của Māṇābharaṇa. Ông bị Rakkha
đánh bại tại Vacāvāṭaka (1).
(1)
Cv. lxx. 295.

Uttamadevī Vihāra.—Tịnh xá nằm về phía Đông của
Anurādhapura (1).
(1)
UdA. 158; MA. i. 471.

1. Uttamā.--Nữ Trƣởng lão. Bà sanh ra trong một gia đình chủ ngân khố ở Sāvatthi. Nghe Phật Paṭācārā thuyết, bà xin gia nhập Tăng Đoàn. Bà không thể đạt trí tuệ cao cho đến khi Phật khuyên nhủ sau khi nhìn thấy tâm bà. Bà đắc quả Alahán (1). Theo Apadāna (dẫn chứng trong ThigA.), bà vào Tăng Đoàn lúc bảy tuổi và đắc quả Alahán trong hai thất. Vào thời Phật Vipassī bà làm nô tỳ cho nhà Bandhumatī. Lúc bấy giờ, Vua Bandhumā (cha của Vipassī) ăn chay, hành cúng dƣờng và nghe pháp; dân chúng theo ông rất đông. Bà hành trì theo gƣơng chủ và chay tịnh rất tinh tấn; nhờ đó bà sanh về Tāvatiṃsa. Bà làm chánh hậu của Thiên vƣơng 64 lần và làm hoàng hậu của Chuyển luân vƣơng trong 63 kiếp. Bà chính là Ekūposathikā nói trong Apadāna (2). (1) Thig. vv. 42-4; ThigA. 46 ff.           (2) Ap. ii. 522 f.

2. Uttamā.--Nữ Trƣởng lão. Bà là con gái của một Bàlamôn thù
thắng ở Kosala. Nghe Phật thuyết pháp trong một chuyến du hành
của Ngài, bà xuất thế và đắc quả Alahán. Bà cũng làm nô tỳ cho nhà
Bandhumatī trong thời Phật Vipassī. Một hôm thấy vị Alahán đi
khất thực, bà hân hoan cúng dƣờng ngài bánh (1).
Bà có thể chính là Modakadāyikā nói trong Apadāna (2).
(1)
Thig. vv. 45-7; ThigA. 49 f.              (2)
ii. 524 f.

1. Uttara.—Trƣởng lão. Ông là con của một Bàlamôn thù thắng ở Rājagaha (1). Ông rất thông thạo Kinh Vệđà. Ông còn nổi tiếng vì dòng tộc, sắc diện, trí tuệ, và đạo đức. Quan Đại thần Vassakāra muốn gả con cho ông nhƣng ông từ chối vì đã chọn con đƣờng xuất thế; ông xin theo học giáo lý với Tôn giả Sāriputta. Một hôm, trên đƣờng đi tìm thầy chữa bệnh cho Tôn giả Sāriputta, ông ghé xuống mé nƣớc rửa miệng trong lúc để bát trên bờ hồ. Một tên trộm bị rƣợt đem bỏ vô bát ông nữ trang đánh cắp để bôn tẩu. Ông bị bắt và Vassakāra ban lệnh đóng trăn ông để rửa hận. Phật thấy đƣợc sự trƣởng thành tâm thức của ông, đến đặt tay lên đầu ông nhƣ ―một trận mƣa vàng rồng,‖ và khuyên ông quán chiếu. Vui mừng và hạnh phúc đƣợc Thế Tôn vuốt đầu, ông đắc quả Alahán. Ông đứng lên trên không trung từ chỗ đóng trăn, và các vết thƣơng tự

nhiên lành lại. Nói với các tỳkheo đồng phạm hạnh, ông cho biết khi
đã thấy và biết cái khổ của tái sanh, ông quên hẳn cái khổ hiện tại (2).
Vào thời Phật Sumedha, ông là một phù thuỷ (vijjādhara).
Một hôm, trong lúc du hành trên hƣ không, ông thấy Phật ngồi dƣới
gốc cây trong rừng, ông hân hoan cúng dƣờng ba bông kaṇikāra. Vì
thần thông của Phật, bông lơ lửng trên hƣ không và tạo trên ông một
tàn che. Về sau, ông sanh lên Tāvatiṃsa trong cung của ông tên là
Kaṇikāra.
Ông làm vua chƣ Thiên 105 lần, và vua dƣới thế 103 lần.
Theo Apadāna (dẫn trong ThagA.), ông đắc quả Alahán lúc
bảy tuổi. Sự việc này không phù hợp với đoạn còn lại của câu
chuyện; có thể có sự lầm lẫn với Uttara nào khác.
Uttara có thể chính là Tiṇikaṇikārapupphiya nói trong
Apadāna (3).
(1)
Ở Sāvatthi, theo Apadāna.              (2)
Thag. vv. 121-2; ThagA.
i. 240 ff.                 (3)
Ap. ii. 441 ff.

2. Uttara.—Trƣởng lão. Ông là con của một Bàlamôn ở Sāketa.
Trong một chuyến đi buôn ở Sāvatthi, ông thấy Thần thông Song
hành (Twin Miracle) do Phật thị hiện. Rồi khi nghe Phật thuyết kinh
Kālakārāma tại Sāketa, ông xin gia nhập Tăng Đoàn. Ông tháp tùng
Phật đến Rājagaha và về sau đắc quả Alahán (1).
Vào thời Phật Siddhattha ông là một gia chủ hết lòng tin nơi
Phật. Khi Phật nhập diệt, ông họp gia đình và cùng đảnh lễ xá lợi
Phật.
Ông chính là Dhātupūjaka nói trong Apadāna (2).
Có thể chính Trƣởng lão này đƣợc nói đến trong Uttara Sutta
(3)
.
(1)
Thag. vv. 161-2; ThagA. i. 283 f.        (2)
ii. 425.
(3)
A. iv. 162 ff.

3. Uttara.—Một Thiên tử.    Ông đến yết kiến Phật tại
Aṅjanavana ở Sāketa. Ông đọc vần kệ rồi Phật đọc một vần nói
hơn rõ điều ông nói (1).
(1)
S. i. 54.

4. Uttara.—Trƣởng lão. Vào thời dị giáo Vajji, ông là thị giả của Đại Trƣởng lão Revata và đã đƣợc 20 hạ lạp trong Tăng Đoàn. Dân Vajji tại Vesāli có thuyết phục và đƣợc ông chấp thuận nhận cho họ dâng một y. Đổi lại, ông công khai nói với Tăng Đoàn rằng các tỳkheo Pācīnaka theo Chơn Giáo còn các tỳkheo Pātheyyaka thì không. Nghe đƣợc việc làm của ông, Trƣởng lão Revata không cho ông làm thị giả nữa. Các tỳkheo ở Vesāli bèn theo ông và làm đệ tử của ông (1). (1) Vin. ii. 302-3; Mhv. iv. 30.

5. Uttara.—Alahán. Ông đƣợc Vua Asoka gởi đi cùng Soṇa đến giáo hoá các Suvaṇṇabhūmi sau khi Kết Tập lần 3 kết thúc. Quý ông chinh phục đƣợc một nữ quỷ nhơn và các đệ tử của bà, các quỷ sứ này hay trồi lên mặt biển đi tìm ăn thịt các con của vua chúa. Trong nhơn duyên này hai ông thuyết kinh Brahmajāla. Sáu mƣơi ngàn ngƣời đƣợc giáo hoá, 500 con nhà thế phiệt trở thành tỳkheo và 1500 nữ nhơn thuộc gia đình phạm hạnh đƣợc truyền giới tỳkheo ni. Từ đó, các vƣơng tử sanh ra trong triều đều đƣợc gọi là Soṇuttara (1). (1) Mhv. iv. 6; 44-54; Sp. i. 68 f.; Mbv. 115; Dipavaṃsa nói rằng Soṇuttara chỉ là một ngƣời (viii. 10).

6. Uttara.—Thanh niên Bàlamôn (Uttara-māṇava), học trò của Pārāsariya. Có lần ông đến viếng Phật trong Mukheluvana tại Kajaṅgalā và đƣợc Phật thuyết cho nghe kinh Indriya-bhāvanā (1). Có thể chính Māṇava này đƣợc nói trong kinh Pāyāsi. Sau khi Pāyāsi Rājañña đƣợc giáo hoá, ông đặt ra lệ cúng dƣờng cho toàn thể, nhƣng vật thực cúng dƣờng chỉ toàn là cháo và đồ ăn thừa, và y bằng vải thô. Uttara, một trong những tuỳ tùng của ông, nói lời mai mỉa về lòng quảng đại của ông, và để cho Pāyāsi thấy việc ông làm, ông đích thân cúng dƣờng vật thực ngon và tốt. Do công đức này, sau khi thân hoại mạng chung, ông sanh lên cõi Tāvatiṃsa, còn Pāyāsi sanh về Serisakavimāna trống vắng ở cõi Cātummahārājika (2). (1) M. iii. 298 ff.           (2) D. ii. 354-7; xem thêm VvA. 297 f. mà chi tiết có chút khác biệt.

7. Uttara.—Một thanh niên ở Kosambī, con của một cận thần của Vua Udena. Lúc cha ông chết, vua cử ông làm một số công tác trong thành phố mà cha ông bỏ dở. Một hôm trong lúc vô rừng đẳng gỗ, ông gặp và đảnh lễ Trƣởng lão Mahā Kaccāna vì ngƣỡng mộ. Vì ông, Trƣởng lão thuyết kinh. Ông mời Trƣởng lão và tuỳ tùng về nhà thọ trai. Sau lễ thọ trai, Uttara theo Trƣởng lão về tịnh xá và thỉnh cầu Trƣởng lão từ rày về sau đến nhà ông thọ thực. Ông đắc Sơ quả và xây một tịnh xá. Ông khuyến khích quyến thuộc tham gia các việc làm phƣớc đức, nhƣng mẹ ông không chịu làm mà còn nặng lời với các tỳkheo. Hậu quả là bà bị sanh xuống cõi ngạ quỷ (1) (Xem Uttaramātā). (1) PvA. 140 ff.

8. Uttara.—Thanh niên Bàlamôn. Xà vƣơng Erakapatta hứa gả con cho ai trả lời đƣợc các câu hỏi của ông–hy vọng theo đó biết đƣợc có một vị Phật ra đời trên thế gian. Uttara muốn tranh tài. Luôn luôn mong đƣợc đem lại hạnh phúc cho chúng sanh, Phật đến gặp Uttara trên đƣờng chàng đi về triều của Xà vƣơng và chỉ cho chàng cách trả lời. Sau bài giảng của Thế Tôn, Uttara đắc quả Dự Lƣu. Sau khi nghe các câu trả lời của Uttara, Xà vƣơng rất khâm phục và bèn theo chàng đến yết kiến Phật. Phật vì ông và đông đảo thính chúng thuyết kinh (1). (1) DhA. iii. 230 ff.

9. Uttara.--Đệ tử của Brahmāyu. Ông đƣợc thầy gởi đi từ
Mithilā đến Videha để tìm hiểu xem Phật có những tƣớng hảo siêu
nhơn nào. Để biết chắc rằng Phật có 32 tƣớng tốt, ông kiên trì theo
dấu chơn Phật trong bảy tháng để quan sát mọi oai nghi của Ngài.
Sau đó ông trở về báo cáo với thầy những gì đã thấy (1). Phật Âm (2)
giải thích rằng Uttara đƣợc gọi là Buddhavīmaṃsaka-māṇava vì
từng bám sát Phật để quan sát.
(1)
M. ii. 134 ff; SnA. i. 37.     (2)
MA. ii. 765.

10. Uttara.—Thanh niên từng làm tuỳ viên cho Vua Pasenadi. Phật dạy chàng vần kệ để chàng đọc mỗi khi vua ngồi vào bàn ăn. Kệ nói về sự lợi lạc của sự tiết chế trong ăn uống (1).

DhA. iv. 17; nhƣng xem S. i. 81-2 nói về một vần kệ khác trong (1)

ấy chàng thanh niên có tên Sudassana.

11. Uttara.—Thái tử. Phật Konāgamana vì ông nói pháp tại
Surindavatī, trong một đêm trăng tròn của Māgha. Về sau ông trở
thành aggasāvaka của Phật (1).
(1)
Bu. xxiv. 22; BuA. 215; J. i. 43.

12. Uttara.—Em của Phật Vessabhū. Vì ông và Soṇa Phật
thuyết bài pháp đầu tiên tại lạc viên Aruṇa gần Anupama. Về sau
ông trở thành aggasāvaka của Phật (1).
(1)
Bu. xxiv. 23; BuA 205; J. i. 42; D. ii. 4.

13. Uttara.—Con của Phật Kakusandha trong kiếp sau cùng của
ông (1).
(1)
Bu. xxiii. 17.

14. Uttara.—Tên của một vị Bồ Tát trong thời Phật Sumedha.
Ông dùng 800 triệu để cúng dƣờng Phật và tỳkheo. Về sau ông gia
nhập Tăng Đoàn (1).
(1)
J. i. 37-8; Bu. xii. 11.

15. Uttara.—Sátđếlỵ, cha của Phật Maṅgala (1). (1) Bu. iv. 22; J. i. 34.

16. Uttara.--Con của Phật Padumuttara trong kiếp sau cùng của
ông (1). Ông là vị Bồ Tát (2).
(1)
Bu. xi. 21.       (2)
SA. ii. 67; DA. ii. 488; nhƣng xem J. i. 37
và Bu. xi. 11. trong ấy Bồ Tát có tên Jaṭila Raṭṭhika.

17. Uttara.—Cháu bà con của Vua Tích Lan Khallaṭanāga. Ông
cùng anh em âm mƣu giết vua. Bại lộ, ông nhảy vô lửa tự vận (1).
(1)
MṬ. 612.

18. Uttara.—Một chủ khố rất giàu ở Sāvatthi. Ông có ngƣời con
mang tên Uttara-seṭṭhi-putta đƣợc kể trong Vaṭṭaka Jātaka (1) (q.v.).
(1)
J. i. 432 ff.

19. Uttara.—Thành phố nơi sanh trƣởng của Phật Maṅgala (1). (1) Bu. iv. 22; J. i. 34.

20. Uttara.—Thành phố của Vua Arindama. Tại đây, Phật
Revata thuyết pháp cho nhà vua và thính chúng nghe (1).
(1)
BuA. 139.

21. Uttara.--Thị trấn (nigama) nơi mà Phật Revata tọa thiền
trong bảy ngày. Sau thời thiền, Ngài thuyết cho thính chúng nghe về
diệt thọ tƣởng định (nirodhasamāpatti) (1).
(1)
BuA. 133-4; đây có thể cũng là [20].

22. Uttara.—Một trong số cung điện của Phật Paduma trƣớc khi
ngài xuất thế (1).
(1)
Bu. ix. 17.

23. Uttara.—Một thị trấn trong xứ Koliya. Có lần Phật an trú tại
đây và có Thôn trƣởng Pāṭaliya đến yết kiến (1). v. l. Uttaraka.
(1)
S. iv. 340.

24. Uttara.—Nữ tịnh xá do Vua Mahāsena xây (1). (1) Mhv. xxxvii. 43.

25. Uttara.--Vị tƣớng của Moggallāna I (1). (1) Cv. xxxix. 58.

26. Uttara.—Thiền đƣờng (padhānagara) xây dựng bởi Uttara [25].

27. Uttara.—Quan nhiếp chánh của Sena I. Ông xây một chỗ an
trú mang tên Uttarasena trong Abhayuttara Vihāra (1).
(1)
Cv. 1. 83.

28. Uttara.—Trƣởng lão. Ông cùng 60 ngàn tu sĩ đi từ nơi an trú Vattaniya trong rừng Vindhyā đến Anurādhapura để dự lễ đặt viến đá đầu tiên kiến tạo của Mahā Thūpa (1).

(1) Mhv. xxix. 40; Dpv. xix. 6.

29. Uttara.—Một chủ ngân khố ở Uttaragāma, cha của Uttara
[13] (1).
(1)
BuA. 116.

30. Uttara.—Du sĩ từng dâng tám nắm cỏ lên Phật Maṅgala để
Ngài làm toạ cụ (1).
(1)
BuA. 116.

1. Uttara Sutta.—Câu chuyện giữa Thiên tử Uttara [3] với Phật.
Thiên tử nói đời ngƣời rất ngắn, hãy tạo công đức để đến chơn an lạc.
Phật nói tuổi thọ chẳng là bao, hãy bỏ mọi thế lợi để hƣớng cầu tịch
tịnh (1).
(1)
S. i. 54.

2. Uttara Sutta.—Do Trƣởng lão Uttara [6] thuyết tại Dhavajālikā, trong Mahisavatthu trên núi Saṅkheyya vì các tỳkheo. Thỉnh thoảng chúng ta nên quán chiếu các bất hạnh của mình, của ngƣời cũng nhƣ các thành công của mình và của ngƣời. Vessavaṇa nghe kinh này lúc đi buôn trên đƣờng Bắc Nam. Ông đến Tāvatiṃsa để báo cáo với Thiên chủ kinh ông đƣợc nghe Trƣởng lão Uttara thuyết. Thiên chủ bèn đến hỏi Trƣởng lão chớ kinh này đƣợc thuyết từ trí sáng (paṭibhāna) của ông hay do ông nghe Phật nói. Uttara trả lời rằng lời của ông đƣợc trích từ giáo pháp của Phật nhƣ tay hốt nắm gạo trong đống gạo. Thiên chủ lập lại bài kinh có cùng pháp môn mà ông nghe Phật thuyết cho tỳkheo tại Gijjhakūṭa ở Rājagaha (1). (1) A. iv. 162-6.

Uttarakā.—Làng của dòng tộc Bumū. Phật có lần trú tại đây
cùng với Sunakkhatta. Trong lúc ấy Korakkhattiya cũng đang trú
tại đó (1).
(1)
D. iii. 6.

Uttarakumāra.—Bồ Tát. Xem Uttara [16].

1. Uttarakuru.—Bắc Câu Lƣu Châu. Quốc độ thần thoại đƣợc kể trong Kinh Bộ Pāli và các kinh tạng về sau. Chi tiết đƣợc mô tả trong kinh Āṭānāṭiya Sutta (1). Ngƣời sống tại đây không có tài sản mà cũng không có vợ riêng; họ cũng không cần làm việc để sống. Bắp chín tự động và gạo hƣơng tự nhiên đƣợc nấu chín trên bếp. Dân làng cỡi bò, dùng xe do đàn ông đàn bà kéo, con gái con trai kéo. Vua cỡi voi ngựa, đi xe trời và kiệu công. Thành phố đƣợc xây giữa hƣ không: Āṭānāṭā, Kusināṭā, Nāṭapuriyā, Parakusināṭā, Kapīvanta, Janogha, Navanavatiya, Ambara-Ambaravatiya, và kinh đô là Āḷakamandā. Vua của quốc độ Uttarakuru là Thiên vƣơng Kuvera, còn đƣợc gọi là Vessavaṇa và tên của thành ông (rājadhāni) là Visāṇa. Các sứ quán mang tên Tatolā, Tattalā, Tatotalā, Ojasi, Tejasi, Tetojasi, Sūra, Rāja, Ariṭṭha, và Nemi. Có hồ nƣớc lớn tên Dharaṇi và giảng đƣờng tên Bhagalavati nơi mà các Dạxoa ở Uttarakuru đến câu hội. Quốc độ đƣợc kể nằm về phía Bắc của Jambudīpa, rộng 8000 lý và đƣợc biển bao quanh (2). Đôi khi (3) quốc độ đƣợc xem nhƣ một trong bốn Mahādīpā; ba châu kia là Aparagoyāna, Pubbavideha và Jambudīpa, mỗi châu có 500 đảo nhỏ bao quanh. Bốn châu này tạo nên Cakkavāḷa với Núi Tu Di chính giữa, một hệ thống châu trên mặt phẳng. Cakkavāḷa do vị Chuyển luân vƣơng trị vì, và hoàng hậu của ông phải xuất thân từ tộc của Vua Madda hoặc từ Uttakuru; trong trƣờng hợp sau, bà đến với ông theo tự nguyện vì duyên lành (5). Cây trong Uttarakuru có tàn và trái quanh năm; có cả cây Kapparukkha sống trọn một đại kiếp (6). Uttarakuru không có nhà; dân ngủ dƣới đất nên đƣợc gọi là bhūmisayā (7). Ngƣời ở Uttarakuru hơn cả chƣ Thiên trên Tāvatiṃsa trong bốn lãnh vực sau: không tham (amamā), không tài sản riêng (apariggahā), có mạng sống nhứt định (niyatāyukā), và tao nhã (visesabhuno). Nhƣng họ thua ngƣời ở Jambudīpa trên phƣơng diện gan dạ, tỉnh thức và giới hạnh (10). Đƣợc kể Phật có đến Uttarakuru khất thực nhiều lần. Sau khi thọ thực trên đó, Ngài đến Hồ Anotatta, tắm rửa và nghỉ lƣng trên bờ hồ (11). Đến Uttarakuru khất thực là một thần thông lớn (12), nhƣng

phải không chỉ Phật mới có, mà các Phật Độc giác và nhiều ẩn sĩ nghe nói cũng có (13). Phu nhơn của Jotika là ngƣời Uttarakuru, đƣợc chƣ Thiên đƣa đến với Jotika. Bà chỉ đem theo cái nồi nấu nửa lít gạo và ba cục thuỷ tinh. Nồi không bao giờ thiếu cơm. Mỗi khi muốn có cơm, bà đổ gạo vô nồi rồi bắt nồi lên ba khối thuỷ tinh; nhiệt phát từ thuỷ tinh sẽ dứt khi cơm chín. Bà nấu càri cũng bằng cách ấy (14). Uttarakuru không bao giờ thiếu ăn. Một thời nọ, Verañjā bị nạn đói, đƣợc biết Tôn giả Moggallāna đề nghị với Phật và các tỳkheo đến Uttarakuru khất thực (15). Y phục dân chúng Uttarakuru mặc giống y của Thiên tử (16). Đàn ông Uttarakuru rất đạo hạnh vì họ luôn luôn giữ giới (pakati-sīla) (17). Uttarakuru có thể là xứ Kuru nói trong Ṛg-Veda (18). (1) D. iii. 199 ff.; ở đây Uttarakuru đƣợc nói đến nhƣ một châu thành (pura); xem thêm Uttarakuru trong Hopkins: Epic Mythology, p. 186.                        (2) DA. ii. 623; BuA. 113.                       (3)

E.g., A. i. 227; v. 59; SnA. ii. 443.                       (4)
D. ii. 173; DA. ii.
623.                 (5)
DA. ii. 626; KhA. 173.                        (6)
AA. i.
264; MA. ii. 948.                        (7)
ThagA. ii. 187-8.                  (8)

Dân Uttarakuru acchandikā (VibhA. 461).                                (9)
Một ngàn
năm; sau đó họ sanh về cung trời, theo Phật Âm (AA. ii. 806).
(10)
A. iv. 396; Kvu. 99.              (11)
xem E.g., Vin. i. 27-8;
DhsA. 16; DhA. iii. 222.                          (12)
E.g., Rohita (SA. i. 93);
cũng vậy Mil. 84.                        (13)
Xem E.g., J. v. 316; vi. 100; MA.
i. 340; SnA. ii. 420.                    (14)
DhA. iv. 209 ff.                  (15)

Vin. iii. 7.                   (16)
Xem E.g., PvA. 76.                 (17)
Vsm. i.
15.                  (18)
Xem Vedic Index (s. v.).

2. Uttarakuru.—Hoa viên do Parakkamabāhu I thiết kế (1). (1) Cv. lxxix. 11.

Uttarakurukā.—Dân của Uttarakuru (1). (1) A. iv. 396.

Uttaragāma.—Làng ở Tích Lan, trú xứ của Trƣởng lão Piṅgala- Buddharakkhita. Có 100 gia đình sống trong làng, và Trƣởng lão

thỉnh thoảng nhập thiền chứng (samāpatti) ngay tại cửa của mỗi nhà
trong lúc khất thực (1).
(1)
MA. ii. 978.

Uttaracūḷabhājaniya.—Đƣợc đề cập trong Chú giải Vibhaṅga
(1)
.
(1)
p. 308.

Uttarajīva.—Tu sĩ ngƣời Pagan đến Mahāvihāra, Tích Lan, năm
A.D. 1154. Ông đi cùng với Chapaṭa và có đem theo một bổn
Saddanīti do Aggavaṃsa vừa viết xong (1).
(1)
P.L.C. 185.

Uttaratissārāma.—Một tự viện bên Tích Lan do Đại thần Tissa
của Vaṭṭagāmaṇi xây dựng. Tự viện đƣợc cúng dƣờng cho Trƣởng
lão Mahātissa ở Kambugalla (1) (Kapikkala?).
(1)
Mhv. xxxiii. 92; MṬ. 622.

Uttaradesa.-- Tỉnh bên Tích Lan, có thể nằm về phía Bắc của
Anurādhapura. Dân Tamil thƣờng chiếm cứ tỉnh này và tù trƣởng
của họ không tùng phục Vua Tích Lan. Vua Tích Lan thỉnh thoảng
chinh phục vùng đất này để đem lại hoà bình và an ninh cho Tích
Lan (1).
Tỉnh nằm ở vị trí bàn đạp thuận lơi cho sự xăm chiếm Tích
Lan đến từ Ấn Độ (2). Tỉnh còn mang tên Uttararaṭṭha (3).
(1)
Xem E.g., Cv. xliv. 71; xlvii. 3, 54; xlviii. 83-4, 95, 112.
(2)
E.g., Cv. l. 14.               (3)
E.g., Cv. lxx. 92.

Uttaradhātusena-vihāra.—Do Vua Dhātusena xây (1). (1) Cv. xxxviii. 48.

Uttarapañcāla.—Thƣợng Luân Thành. Khi Vua Apacara (Upacara) xứ Ceti bị lửa Atỳ địa ngục thiêu vì tội lỗi, năm con của ông đến xin Bàlamôn Kapila che chở. Ông khuyên họ nên xây thành phố mới. Thành phố do ngƣời con thứ 4 xây mang tên Uttarapañcāla. Thành phố nằm về phía Bắc của Ceti nơi mà thái tử thấy một vòng (cakkapañjara) làm bằng ngọc thạch (1).

Theo Kāmanīta Jātaka (2) và Kumbhakāra Jātaka (3), Pañcāla
hay Uttarapañcāla là tên của một xứ (raṭṭha) có thủ đô là Kampilla.
Còn theo Brahmadatta Jātaka (4), Uttarapañcāla là tên của thành phố
và Kampilla là tên của xứ; đƣợc biết vua Pañcāla trị vì tại đó.
Somanassa Jātaka (5) có nói đến một thành phố tên Uttara-
pañcāla trong xứ Kuru với vị vua tên Reṇu. Không biết rõ rằng đây
có phải là một thành phố khác chăng. Xem thêm Pañcāla.
(1)
J. iii. 461.          (2)
J. ii. 214.             (3)
J. iii. 379 ff.
(4)
iii. 79; cũng vậy trong Citta-Sambhūta Jātaka (iv. 396).
Pañcāla còn là tên của vua Uttarapañcāla trong Sattigumba Jātaka
(iv. 430), Jayadddisa Jātaka (v. 21.), và Gaṇḍatindu Jātaka (v. 98).
Trong tất cả kinh vừa kể, Uttarapñcāla là tên của thành phố Kampilla.
Trong Mahā Ummagga Jātaka (vi. 391 ff.), Cuḷani Brahmadatta là
vua của Uttarapañcāla.                    (5)
J. iv. 444.

Uttarapāla.—Trƣởng lão. Ông là con của một Bàlamôn ở
Sāvatthi. Khi đến tuổi trƣởng thành, ông chiêm ngƣỡng Thần thông
Song hành và xin gia nhập Tăng Đoàn. Một hôm, trong lúc hồi
tƣởng lung tung, tâm ông bị trĩu nặng bởi các ƣớc muốn dục lạc thế
gian; nhƣng sau khi tranh thủ quyết liệt, ông chấm dứt đƣợc các tƣ
tƣởng bất thiện và đắc quả Alahán.
Vào thời Phật Vipassī, ông có cất cái cầu cho Phật đi qua (1).
Ông chính là Setudāyaka nói trong Apadāna (2).
(1)
Thag. 252-4; ThagA. i. 371 f.              (2)
ii. 408.

1. Uttaramadhurā.—Xem s. v. Madhurā.

2. Uttaramadhurā.--Hoa viên, sanh quán của Phật Maṅgala (1). (1) BuA. 115.

1. Uttaramātā.--Mẹ của Uttara; Uttara là con trai của Quan đại thần của Vua Udena (xem Uttara [7]). Bà Uttaramātā rất bỏn xẻn. Khi Uttara bố thí, bà mắng con và chê bai ngƣời nhận bố thí. Nhƣng một lần nọ, bà chấp nhận cúng dƣờng một bó lông công cho lễ cúng dƣờng một tịnh xá. Sau khi thân hoại mạng chung, bà sanh làm ngạ quỷ. Nhờ công đức dâng lông công bà có mớ tóc đẹp, nhƣng khi bà xuống suối uống nƣớc, nƣớc suối biến thành máu (1). Bà phải đi lang

thang đói khát trong 45 năm, cho đến một hôm thấy Trƣởng lão
Kaṅkhā-Revata trên bờ sông Hằng, bà dùng tóc che thân trần và đến
xin Trƣởng lão cho bà một ngụm nƣớc. Nghe qua câu chuyện bà kể,
vị Trƣởng lão thay bà bố thí tứ sự cho các tỳkheo; nhờ đó bà đƣợc
giải thoát và an lạc (2).
Theo Visuddhimagga (3), Uttaramātā có thể đi trên hƣ không
nhờ thần thông sẵn có nơi bà do nghiệp lực. Đây có thể là chuyện
của một nữ nhơn khác (Xem [2] dƣới đây).
(1)
Bà nói với con rằng của bố thí của ông sẽ biến thành máu trong
kiếp sau của ông.                (2)
Pv. 28 f.; PvA. 140 ff.     (3)
ii.
382.

2. Uttaramātā.--Nữ Dạxoa, mẹ của Punabbasu và Uttarā. Một thời, khi bà đi kiếm ăn ngang qua Jetavana vào chập tối, với con gái trên hông và con trai trên đầu ngón tay, bà thấy một đám đông đang chăm chú nghe Phật nói pháp. Bà cũng muốn đƣợc chút lợi lạc nên dừng lại thúc con im lặng và chăm chú lắng nghe. Theo nhơn duyên của bà và con bà, Phật thuyết để cho hai mẹ con hiểu khiến hai mẹ con đắc quả Dự Lƣu sau bài pháp. Bà lập tức thoát khỏi đời sống buồn thảm của một nữ Dạxoa và sống đời an lạc trong một gốc cây gần Hƣơng Cốc của Phật. Bé Uttarā hãy còn quá nhỏ để có thể thể nhập Sự Thật (1). (1) S. i. 210; SA. i. 238-40; DA. ii. 509 f.

Uttaramūla Nikāya.—Một chi của tông phái Abhayagiri ở Tích Lan. Chi phái này đƣợc đặt tại Uttaroḷa Vihāra, một tịnh xá do Vua Mānavamma xây và cúng dƣờng cho các tỳkheo ở Abhayagiri Vihāra, để đền đáp ơn thâu nhận bào huynh của ông vào Tăng Đoàn, dầu ông bị chột mắt lúc thực hành yoga. Bào huynh của vua là vị trƣởng lão đầu tiên của tịnh xá và là sƣ trƣởng của 600 tu sĩ trú trong tịnh xá này. Ông đƣợc ban cho mọi đặc ân, kể cả có đến năm hạng gia nhơn hộ trì. Ông còn đƣợc vua cử giám sát Nha xá lợi (1). Theo một bia chú Tamil của Mānavamma, ông giữ lấy sự bảo trợ (patronage) Uttaramūla Nikāya nhƣng giao quyền giám sát Nha xá lợi cho Tỳkheo Mogallāna (2) trong chi phái. Anuruddha, tác giả của Anuruddha Śataka và Abhidhammattha-Saṅgaha, mô tả ông nhƣ một ―Upasthavira‖ của Uttaramūla Nikāya.

Trong những năm về sau, chi phái Uttaramūla Nikāya có đào
tạo đƣợc nhiều ngôi sao sáng trên nền trời văn học Tích Lan, nhƣ nhà
văn phạm học Moggallāna, Vilgammūla, Mahā Thera và Śrī
Rāhula (3).
(1)
Cv. lvii. 7-11, và 16-26; xem thêm Geiger‘s Trs. i. 194, n. 2 và
3.                 (2)
Epi. Zey., vol. ii., pt. vi., pp. 250 ff.   (3)

Chi tiết, xem P.L.C., passim.

Uttara-rāja-putta.—Đƣợc kể trong Samantapāsādika (1) nhƣ có
dâng lên Trƣởng lão Mahāpaduma một tháp bằng vàng mà Trƣởng
lão không nhận vì giới luật không cho phép (1).
(1)
Sp. iii. 544.

Uttaravaḍḍhamāna.—Xem Antaravaḍḍhamāna.

Uttaravinicchaya.—Chú giải Vinaya Piṭaka do Buddhadatta
biên soạn để phụ thêm cho Vinayavinicchaya của ông. Trong bản
thảo hai tài liệu luôn luôn đi chung với nhau. Tài liệu đƣợc hiến cho
một đệ tử của tác giả là Saṅkhapāla. Vācissara có viết một phụ chú
(ṭīkā) về tài liệu này (1).
(1)
Gv. 59, 62. Tài liệu đƣợc P.T.S. xuất bản (1928).

Uttara-Vihāra.—Một tên khác của Abhayagiri-Vihāra (q.v.).
Tăng chúng sống tại Utttara-Vihāra dƣờng nhƣ có giữ một biên
niên nhƣ Tăng chúng ở Mahā Vihāra. Biên niên sử này đƣợc dẫn
trong Mahāvaṃsa Ṭīkā nhƣ Uttara-Vihāra-aṭṭhakathā và Uttara-
Vihāra-Mahāvaṃsa. Theo những trích dẫn từ các tài liệu này trong
Mahāvaṃsa Ṭīkā, biên niên của Uttara-Vihāra có nhiều chi tiết khác
với truyền thống của Mahā-Vihāra. Không thể nói chắc chắn tài liệu
có ghi lại những luận bình về Kinh Điển Pāli bên cạnh những sử liệu
(1)
.
(1)
Chi tiết: xem Geiger: Dīpavaṃsa và Mahāvaṃsa, pp. 50
ff.; và Mahāvaṃsa Ṭīkā của G. P. Malalasekara.

Uttarasena.—Một kiến trúc làm chỗ ở trong Abhayuttara- vihāra (Abhayagiri) do Đại thần Uttara của Vua Sena I xây và trang trí (1).

(1) Cv. l. 83.

Uttarahimavanta.—Xem Himavā.

1. Uttarā.--Nữ Trƣởng lão. Bà sanh ra trong gia đình Sākya ở
Kapilavatthu. Bà là một phu nhơn trong triều của Bồ Tát và về sau
xuất thế ly gia cùng lúc với Pajāpatī Gotamī. Khi bà tỏ ngộ, Phật
đến với bà và khuyến khích bà; bà đắc quả Alahán (1).
(1)
Thig. v. 15; ThigA. 21 f.

2. Uttarā.—Bà là con gái của một trƣởng tộc ở Sāvatthi. Sau khi
nghe Paṭācārā thuyết, bà xin gia nhập Tăng Đoàn và sau đó đắc quả
Alahán.
Therīgāthā có ghi lại bảy vần kệ của bà đọc sau khi đắc quả
Alahán, nói lên quyết tâm của bà toạ thiền cho đến khi đắc quả giải
thoát. Bà có lập lại các vần kệ này cho Paṭācārā (1).
(1)
Thig. vv. 175-81; ThigA. 161-2.

3. Uttarā.—Theragāthā có ghi lại hai vần kệ (1) nói rằng của Tôn
giả Ānanda đọc để khiển trách một cận sự nữ tên Uttarā từng rất
hãnh diện với sắc đẹp của mình. Một số ngƣời khác nói rằng kệ đƣợc
dùng để khiển trách những ai có tâm điên đảo vì sắc của Ambapālī
(2)
.
(1)
Thag. 1020-1.         (2)
ThagA. ii. 129.

4. Uttarā Nandamātā.—Nữ cƣ sĩ trƣởng của nhóm nữ đệ tử hộ trì Phật (1). Trong Tăng Chi Bộ Kinh (2), bà đƣợc mô tả nhƣ một nữ đệ tử cƣ sĩ tu thiền tối thắng, nhƣng đó có thể là một Uttarā khác. Bà còn đƣợc liệt kê trong danh sách (3) các nữ cƣ sĩ thọ bát quan trai giới. Theo Chú giải Aṅguttara, bà là con gái của Puṇṇasīha (Puṇṇaka) (q.v.), một gia nhơn của tài chủ Sumana ở Rājagaha. Về sau, khi Puṇṇasīha trở thành tài chủ đànna (dhana-seṭṭhi) vì có tài sản kết xù do kết quả của bữa cơm cúng dƣờng Tôn giả Sāriputta, ông lập lễ trai đàn bảy ngày để cúng dƣờng Phật và Tăng chúng. Vào ngày thứ bảy, sau bài pháp thoại tạ ơn của Phật, Puṇṇasīha và tất cả vợ con đều đắc Sơ quả.

Lúc tài chủ Sumana xin cƣới Uttarā cho con trai ông, ông bị từ chối vì không thuộc tôn phái của Phật. Puṇṇa nói với Sumana rằng Uttarā là đệ tử của Phật và hằng ngày nàng dâng Phật bông tốn một đồng kahāpaṇa (tiền Ấn Độ). Khi Sumana hứa giúp Uttarā dâng lên Phật mỗi ngày hai kahāpaṇa tiền bông, ông gả Uttarā. Sau nhiều lần thuyết phục chồng để mình đƣợc chay tịnh nhƣ lúc còn bên nhà cha mẹ ruột, Uttarā không thành công. Nàng bèn xin cha 15 ngàn kahāpaṇa để mƣớn kỹ nữ Sirimā lo cho chồng trong mƣơi lăm hôm lúc bà thọ bát quan trai. Vào ngày chay cuối cùng, trong lúc Uttarā bận lo vật thực cúng dƣờng Phật, chồng bà đi dạo cùng với Sirimā và thấy bà làm việc cực nhọc, bèn cƣời bà ngu si không biết hƣởng gia tài sẵn có. Uttarā cƣời lại ông không biết dùng đúng mức gia tài sẵn có. Còn Sirimā nghĩ rằng vợ chồng họ vui cƣời với nhau trƣớc mặt nàng nên ghen tức và chụp bình dầu sôi quăng tới Uttarā. Uttarā cám thƣơng Sirimā, và dầu không làm phỏng đƣợc nàng. Sirimā nhận biết mình điên, xin lỗi Uttarā. Uttarā đƣa nàng đến yết kiến Phật, bạch Ngài câu chuyện, và xin Ngài tha tội cho Sirimā. Vì Sirimā Phật thuyết pháp và nàng đắc Sơ quả. Chú giải Vimānavatthu (5) và Chú giải Dhammapāda (6) có ghi lại chuyện kể trên với nhiều chi tiết khác biệt. Theo hai chú giải này, sau khi Phật kết thúc pháp thoại, Uttarā đắc quả Tƣđàhàm, còn chồng nàng và cha chồng đắc quả Dự Lƣu. Sau khi thân hoại mạng chung, Uttarā sanh về Tāvatiṃsa trong một đền đài (vimāna). Tôn giả Moggallāna có gặp nàng trong một lần viếng Tāvatiṃsa và khi nghe kể chuyện nàng, có bạch lại Phật. Rất lạ là Nanda không đƣợc nhắc đến lúc nào cả. Có ý kiến cho rằng Uttarā Nandamātā có thể chính là Veḷukaṇṭī-Nanda-mātā, nhƣng tác giả Malalasekera không cho sự xác định là đúng. Chuyện của Uttarā đƣợc kể trong Visuddhimagga (8) chứng tỏ lửa không thể làm phỏng ngƣời sống trong thƣơng yêu, và một lần nữa (9) cho thấy ví dụ của lực thần thông đƣợc tỏa rộng bởi định (diffused by concentration). (1) Bu. xxvi. 20.                 (2) i. 26.           (3) A. iv. 347; AA. ii. 791.                 (4) i. 240 ff.              (5) pp. 631 ff.; Vv. 11 f. (6) iii. 302 ff.; xem thêm iii. 104.             (7) E.g., Brethren 41,

n. 1.         (8)
. p. 313.          (9)
p. 380-1; thêm Ps. ii. 212;
PsA. 497.

5. Uttarā.—Phu nhơn của Puṇṇasīha và mẹ của Uttarā [4] (1). (1) VvA. 63; DhA. iii. 302.

6. Uttarā.—Ái nữ của Nandaka. Nandaka là tƣớng của Piṅgala,
vua của Suraṭṭha (1).
(1)
PvA. 241 f.

7. Uttarā.—Nữ Dạxoa, em của Punabbasu. Về chuyện của nữ dạxoa này xem Uttaramātā [2].

8. Uttarā.—Mẹ của Phật Maṅgala (1). (1) Bu. iv. 18; J. i. 34.

9. Uttarā.—Bàlamôn. Mẹ của Phật Konāgamana và cũng là
aggasāvikā của ông (1).
(1)
J. i. 43; D. ii. 7; Bu. xxiv. 17, 23.

10. Uttarā.—Aggasāvikā của Phật Nārada (1). (1) J. i. 37; Bu. x. 24.

11. Uttarā.—Phu nhơn của Phật Paduma trong kiếp cƣ sĩ sau
cùng của ông (1).
(1)
Bu. ix. 18.

12. Uttarā.—Một trong các nữ đệ tử hộ trì chánh của Phật
Vipassī (1).
(1)
Bu. xx. 30.

13. Uttarā.—Ái nữ của bá hộ Uttara. Nàng cúng dƣờng Phật
Maṅgala một bữa cơm sửa ngay trƣớc khi ngài đắc ngộ (1).
(1)
BuA. 116.

Uttarāpa.—Tên của vùng đất nằm về phía Bắc của sông Mahī (1). Xem thêm Aṅguttarāpa.

(1) SnA. ii. 437.

Uttarāpatha.--Bắc Phần.            Phần đất trên miền Bắc của
Jambudīpa mà ranh giới không đƣợc xác định trong Kinh điển Pāli.
Có thuyết nói rằng Uttarāpatha là tên của con đƣờng thƣơng buôn
quan trọng trên miền Bắc, đi từ Sāvatthi đến Takkasilā trong xứ
Gandhāra. Chính tên con đƣờng đƣợc dùng để gọi vùng đất đƣờng
đi ngang qua, nhƣ trƣờng hợp của Dakkhiṇāpatha. Nếu giả thuyết
này đúng, vùng Uttarāpatha bao gồm trọn miền Bắc của Ấn Độ, từ
Aṅga ở phía Đông đến Gandhāra trên phía Đông Bắc, và từ Hy Mã
Lạp Sơn trên phía Bắc đến Vindhyā dƣới phía Nam (2). Các đơn vị
hành chánh quan trọng đƣợc kể trong Kinh điển Pāli gồm có
Kasmīra-Gandhāra và Kamboja. Vùng này nổi tiếng từ lâu là có
ngựa và ngƣời buôn ngựa (3); ngựa của Uttarāpatha đƣợc đem bán tận
Benares (4).
Trong Uttarāpatha có xứ Kaṃsabhoga mà vua là
Mahākaṃsa (5) trị vì tại Asitañjana. Divyāvadana (6) còn kể thêm
một thành phố khác là Utpalavatī.
Theo Mahāvastu (7), Tapassu và Bhalluka sống tại Ukkala
trong Uttarāpatha. Trong Uttarāpatha còn có đại học nổi tiếng
Takṣaśilā (8).
Giữa Uttarāpatha và Sāvathi có sự buôn bán rất bình thƣờng
(9)
.
Trƣởng lão Aṅganika Bhāradvāja có nhiều bạn đồng phạm
hạnh sống ở Uttarāpatha (10).
(1)
Xem Law, Early Geog. of Bsm., pp. 48 ff.                (2)
Theo
truyền thống Bàlamôn nhƣ ghi trong Kāvyamīnāmsā (p. 93),
Uttarāpatha nằm về phía Tây của Prithudaka (Pehoa, lối 14 dặm về
phía Tây của Thāneswar).                        (3)
Xem E.g., Vin. iii. 6; Sp.
i. 175.            (4)
J. ii. 287.              (5)
J. iv. 79.            (6)
p.
470.               (7)
iii. 303.                (8)
Mtu. ii. 166.         (9)

PvA. 100.                     (10) ThagA. i. 339.

Uttarāpathaka.—Ngƣời sống trong Uttarāpatha (1). (1) J. ii. 31; Vin. iii. 6.

1. Uttarārāma.—Điện tôn trí Tôn Tƣợng (image-house) do Parakkamabāhu I thiết kế trên phía Bắc của Pulatthipurā. Uttarārāma đƣợc tạc trong đá và có ba động--động Vijjādhara, động với tôn tƣợng toạ thiền và động với tôn tƣợng nằm nghiêng (1). (1) Cv. lxxviii. 74 ff.; mô tả, xem Cv. Trs. ii., 111, n. 2; Bell: Arch. Survey of Ceylon for 1907, pp. 7 ff.

2. Uttarārāma.—Tự viện nơi Phật Maṅgala câu Đại Hội
(Sannipāta) thứ 2 với sự có mặt của các thân thuộc của ông (1).
(1)
BuA. 120.

Uttarāla.--Hồ nƣớc trùng tu bởi Vua Parakkamabāhu I (1). (1) Cv. lxviii. 47.

Uttarāḷha.—Liêu cốc (pariveṇa) của tỳkheo trú tại Abhayagiri-
vihāra, trong ấy Sena I lúc làm Mahādipāda có dựng liêu mang tên
ông (1) và Sena II xây một lâu đài (pāsāda) (2).
(1)
Cv. l. 77.       (2)
Ibid., li. 75; xem thêm Cv. Trs. i. 145, n. 2.

Uttari (-manussadhamma) Sutta.—Có sáu pháp không đƣợc
đoạn tận sẽ đƣa tỳkheo đến thối đoạ, tức là không thể chứng ngộ các
pháp thƣợng nhơn tri kiến thù thắng, xứng đáng bậc Thánh: thất
niệm, không tỉnh giác, không phòng hộ các căn, không tiết độ trong
ăn uống, nguỵ trá, hƣ đàm (1). [Theo HT. Thích Minh Châu, 1996].
(1)
A. iii. 430.

Uttarika.—Tên ―bé tí‖ của Uttarā mà nữ Dạxoa Uttaramātā
(q.v.) dùng để gọi con gái mình (1).
(1)
S. i. 210.

Uttarī.--Nữ tu sĩ. Bà tiếp tục đi khất thực cho đến khi bà 120 tuổi
thọ. Một hôm trên đƣờng khất thực về, bà gặp một vị tỳkheo và dâng
hết vật thực trong bát cho ông. Bà cũng làm vậy vào hai ngày kế
tiếp. Ngày thứ tƣ, bà gặp Phật ở một nơi đông đúc. Bà bƣớc lui và
đạp lên y mình khiến bị té ngã. Phật đến và nói với bà, bà đắc quả
Dự Lƣu (1).
(1)
DhA. iii. 110-11.

Uttareyyadāyaka Thera.—Alahán. Vào thời Phật Padumuttara ông là một nhà hữu học ở Haṃsavatī. Một hôm ông đi tắm với đệ tử và gặp Phật; ông dâng y trên (uttarīya) lên Phật. Y bay lơ lửng trên không trung che Phật và chƣ tỳkheo. Do công đức này trong 30 ngàn kiếp ông sanh lên cõi của chƣ Thiên, và làm Thiên vƣơng 50 lần, làm vua dƣới thế 36 lần. Ở đâu ông đến, ông đều đƣợc che bởi thƣợng vật (fine material) và muốn gì đƣợc nấy (1). (1) Ap. i. 272-3.

Uttaromūla, Uttaroḷa.—Xem Uttaramūla.

Uttika.—Xem Uttiya.

Uttiṇṇa Thera.—Trƣởng lão hƣớng dẫn 280 ngàn tỳkheo từ
Kasmīra đến Anurādhapura dự lễ đặt viến đá đầu tiên kiến tạo
Mahā-Thupa (1).
(1)
Mhv. xxix. 37.

1. Uttiya, Uttika.—Ông là con của một Bàlamôn ở Sāvatthi. Đến tuổi trƣởng thành, ông ly gia xuất thế, làm du sĩ đi cầu tìm ―Bất tử.‖ Một thời, trên đƣờng chu du, ông đến nơi Phật đang thuyết pháp và xin gia nhập Tăng Đoàn, nhƣng vì hạnh không lành của ông, ông không đạt đƣợc sở nguyện. Thấy các tỳkheo khác đạt đƣợc sở cầu, ông bạch xin Phật nói cho bài pháp ngắn gọn mà ông dùng làm pháp môn thiền. Trong lúc hành thiền ông bị bịnh nhƣng khắc phục đƣợc mọi khó khăn và đắc quả Alahán (1). Vào thời Phật Siddhattha ông là một con sấu sống trong sông Candabhāgā, từng dùng lƣng đƣa Phật qua sông. Ông làm Thiên vƣơng bảy lần và làm vua dƣới thế ba lần (2). Vị Uttiya này chính là vị Trƣởng lão trùng tên nói trong Tăng Chi Bộ Kinh (3), theo đó Phật có trả lời cho ông biết rằng có năm dục công đức phải đƣợc đoạn tận bằng cách tu tập Thánh đạo Tám Ngành. Trong một kinh khác của Tăng Chi Bộ (4), ông có bạch xin Phật thuyết pháp vắn tắt để ông sẽ sống một mình, an tịnh. Phật hoan hỷ bảo ông làm cho thanh tịnh các pháp căn bản trong các thiện pháp.

Có thể ông cũng chính là Uttiya Paribbājaka, vị từng thỉnh
vấn Phật về sự tồn tại của thế gian, vân vân, và từng đƣợc Tôn giả
Ānanda giúp để hiểu rõ tầm quan trọng của các câu mà Phật trả lời.
(1)
Thag. v. 30; ThagA. i. 89 f.                (2)
Ap. i. 79-80.
(3)
S. v. 22.             (4)
Ibid., 166.                   (5)

A. v. 193 ff.

2. Uttiya Thera.—Ông là một trong bộ tứ sanh ra làm con của bốn Malla-rājā ở Pāvā; ba vị kia là Godhika, Subāhu và Valliya. Họ là bạn thâm giao, có lần cùng đi sứ đến Kapilavatthu. Tại đó, các ông thấy đƣợc Thần thông Song hành, xin gia nhập Tăng Đoàn, và đắc quả Alahán. Khi các ông đến Rājagaha, Bìnhsa vƣơng có mời quý ông an cƣ kiết hạ tại đó, và có cất cho mỗi ông một liêu nhƣng quên lợp nóc khiến quý ông an trú trong liêu không nóc trong một thời gian dài cho đến một hôm vua nhớ lại, liêu mới đƣợc lợp mái và sơn phết. Sau đó, Vua Bimbisāra làm lễ cúng dƣờng lên chƣ Tăng. Các Trƣởng lão nhập thất và thiền về lòng từ. Ngay sau đó, trời tối sầm và đổ mƣa. Vào thời Phật Siddhattha, bốn ông là gia chủ và cũng là bạn thân. Một trong bốn ông có dâng lên Phật một muỗng cơm, ông thứ hai kính lạy Phật, ông thứ ba cúng dƣờng nắm bông, và thứ tƣ kính lễ bằng bông sumana. Vào thời Phật Kassapa, quý ông cũng là bạn và cùng nhau gia nhập Tăng Đoàn (1). (1) ThagA. v v. 51-4; ThagA. i. 123-6.

3. Uttiya Thera.—Trƣởng lão là ngƣời thuộc dòng Thích Ca ở
Kapilavatthu. Lúc Phật về thăm dòng họ và thi triển thần thông,
ông xin quy y và gia nhập Tăng Đoàn. Một lần đi khất thực, ông
nghe một phụ nữ ca hát, tâm ông bất an. Ông trở về cốc, tự tứ, vào
thiền với sự tinh tấn cao độ, và đắc quả Alahán (1).
Vào thời Phật Sumedha, ông làm gia chủ có cúng dƣờng
Phật chiếc giƣờng với mùng mền và thảm.
Hai mƣơi kiếp trƣớc ông làm vua ba lần dƣới vƣơng hiệu
Suvaṇṇābha.
Ông có thể là Pallaṅkadāyaka nói trong Apadāna (2).
(1)
Thag. v. 99; ThagA. i. 202-3.              (2)
Ap. i. 175.

4. Uttiya.—Kathāvatthu (1) có đề cập đến gia chủ Uttiya, cùng
chung với Yasa-Kulaputta và Setu-mānava, đắc quả Alahán trong
lúc sống nhƣ cƣ sĩ tại gia.
(1)
i. 268.

5. Uttiya.—Một trong những Trƣởng lão cùng đi với Mahinda
qua Tích Lan (1). Vua Sirimeghavaṇṇa có cho tạc tƣợng Trƣởng lão
Uttiya và tôn trí tại điện thờ xây trong cung ở phía Đông Nam (2).
(1)
Mhv. xii. 8; Dpv. xii. 12; Sp. i. 70; Mbv. 116.

6. Uttiya.—Vua Tích Lan từ 207-197 B.C. Ông là ngƣời con thứ
tƣ của vua Muṭasīva (307-247 B.C.) và kế nghiệp Hoàng huynh
Devānaṃpiyatissa (247-207 B.C.). Trong năm thứ tám của triều
ông Trƣởng lão Mahinda nhập diệt (2), và vào năm sau tới lƣợt
Trƣởng lão ni Saṅghamittā (3). Ông làm lễ táng hai vị Trƣởng lão
này rất trọng thể và xây nhiều tháp ở nhiều nơi để tôn vinh xá lợi.
Mahāvaṃsa Ṭīkā (4) nói thêm rằng Uttiya có xây tháp tại
Somanassamālaka.
(1)
Dpv. xii. 75; Mhv. xx. 57.      (2)
Ibid., 33.         (3)

Ibid., 49.                (4) p. 253.

7. Uttiya.—Một trong bảy chiến binh của Vua Vaṭṭagāmaṇī.
Ông xây Dakkhiṇa-vihāra nằm về phía Nam của Anurādhapura (1).
(1)
Mhv. xxxiii. 88.

8. Uttiya.—Xem Ayya-Uttiya.

1. Uttiya hoặc Uttika Sutta.—Trƣởng lão Uttiya yết kiến Phật và
bạch xin Phật giải thích năm dục công đức mà Phật đã nói đến. Phật
dạy phải đoạn trừ năm dục này bằng cách tu tập Bát Chánh Đạo (1).
(1)
S. v. 22.

2. Uttiya hoặc Uttika Sutta.--Trƣởng lão Uttiya bạch xin Phật thuyết pháp vắn tắt để ông sẽ sống một mình và an lạc. Phật dạy ông phải làm cho thanh tịnh các pháp căn bản trong các thiện pháp (ādim

eva visodhehi kusalesu dhammesu). Ngài nói tiếp về Tứ niệm xứ.
Kết quả là ông đắc quả Alahán (1).
(1)
S. v. 166.

3. Uttiya hoặc Uttika Sutta.—Du sĩ ngoại đạo Uttiya thỉnh vấn Phật ―thế giới có hay không có biên tế ?‖, ―sanh mạng và thân thể là một?‖, ―Nhƣ Lai có tồn tại sau khi chết?‖ Phật đáp Ngài không có nói nhƣ vậy và giáo pháp của Ngài nhắm mục đích giải thoát. Nếu Phật thuyết pháp để giải thoát thì cả thế giới này sẽ đi ra khỏi? Ông thỉnh vấn Phật tiếp. Phật im lặng. Để giải tỏa sự hiểu lầm là Phật tránh né, Tôn giả Ānanda bèn giải thích rằng không phải vấn đề ―toàn thể thế giới thoát ra khỏi‖ là quan trọng mà những điều Phật nói là những ai đã đƣợc thoát ra khỏi đã thoát khỏi theo một con đƣờng (đoạn tận năm triền cái, an trú trên bốn niệm xứ, vân vân), nhƣ ngƣời gác cổng của một thành trì đƣợc canh giữ nghiêm nhặt biết những ai ra vào thành đều đi qua cổng ông trực gác (1). (1) A. v. 193-5.

Udaka.—Xem Uraga.

Udakagāma.—Làng bên Tích Lan do Vua Kittisirirājasīha cúng
dƣờng để bảo trì Gaṅgārāma-vihāra (1).
(1)
Cv. c. 213.

1. Udakadāyaka Thera.—Alahán. Trong một tiền kiếp ông có
dâng Phật Siddhattha bửa ăn và nƣớc uống. Vào 61 kiếp trƣớc ông
làm vua dƣới vƣơng hiệu Vimala (1). Ông có thể là Trƣởng lão Sānu
(2)
.
(1)
Ap. i. 205.  (2)
ThagA. i. 115.

2. Udakadāyaka Thera.—Alahán. Trong một tiền kiếp ông có
lấy nƣớc dâng Phật Padumuttara. Do công đức này ông có thể tìm
thấy nƣớc ở mọi nơi ông mong muốn (1). Kệ trong Apadāna của ông
đƣợc thấy trong Chú giải Theragāthā dƣới tên của hai vị Trƣởng lão
Mahā Gavaccha và Gaṅgātīriya (3).
(1)
Ap. ii. 437.           (2)
i. 57.      (3)
i. 249.

Udakadāyikā Therī.—Alahán. Trong một tiền kiếp bà làm
ngƣời gánh nƣớc mƣớn để nuôi con. Không có gì để bố thí, bà cho
nƣớc tắm. Do công đức này bà sanh về cõi trời và làm chánh hậu của
Thiên vƣơng 50 lần và làm hoàng hậu dƣới thế 20 lần. Bà có thể tạo
mƣa nhƣ ý muốn, và thân bà không bao giờ bị nóng hay dơ (1).
(1)
Ap. ii. 521-2.

Udakapabbata.—Núi trên vùng Tuyết Sơn (1). (1) J. v. 38; Ap. ii. 434.

Udakapūjaka Thera.—Alahán. Trong một kiếp trƣớc ông thấy
Phật Padumuttara đi trên không trung và mong đƣợc dâng ngài
nƣớc. Ông bèn tạt nƣớc lên không trung, và Phật vì lòng bi mẫn
dừng lại để hứng lấy.
Vào 65 kiếp trƣớc ông làm vua ba lần dƣới vƣơng hiệu
Sahassarāja (1).
Ông có thể là Trƣởng lão Kuṭivihāriya (2).
(1)
Ap. i. 142-3.            (2)
ThagA. i. 129.

Udakarahada Suttā [2].—Có bốn thứ nƣớc: cạn nhƣng thấy nhƣ
sâu; sâu nhƣng thấy nhƣ cạn; cạn nhƣng thấy nhƣ cạn; sâu và thấy
nhƣ sâu. Cũng vậy, có bốn hạng ngƣời: sắc tốt nhƣng tâm không tốt;
sắc không tốt nhƣng tâm tốt; sắc không tốt mà tâm cũng không tốt;
sắc tốt và tâm tốt (1). [Theo HT. Thích Minh Châu, 1996].
(1)
A. ii. 105-6.

Udakavana.—Tên của một hoa viên do Vua Udena xây trên bờ sông trong xứ Kosambī. Đó là địa điểm ƣa chuộng nhứt mà Trƣởng lão Piṇḍola-Bhāradvāja thƣờng chọn để đến du chơi trọn ngày. Một lần nọ, Vua Udena cùng với cung phi đến đó thƣởng ngoạn. Lúc vua ngủ, các phi đi dạo quanh và gặp Piṇḍola; ông vì quý cung phi thuyết pháp. Lúc thức dậy không thấy các nàng phi đâu, vua giận và đến vấn tội Trƣởng lão. Ông ngồi lặng im vì biết vua không muốn tu tập. Giận hơn, vua doạ sẽ liệng ổ kiến lên ông, nhƣng Trƣởng lão đã biến mất trƣớc khi vua hành động (1). (1) SnA. ii. 514 f.; SA. iii. 27 f.

Udakāsanadāyaka Thera.—Alahán. Vào 33 kiếp trƣớc ông là
ẩn sĩ, từng để trƣớc cốc mình ghế và nƣớc cho khách qua đƣờng sử
dụng. Ông làm vua dƣới vƣơng hiệu Abhisāma vào 15 kiếp trƣớc (1).
(1)
Ap. i. 218.

Udakāsecana.—Vào 33 kiếp trƣớc có tám vì vƣơng mang tên
Udakāsecana, tất cả đều là tiền thân của Trƣởng lão Bodhisaññaka
(siñcaka) (1).
(1)
Ap. i. 131.

Udakūpama Sutta.—Có bảy hạng ngƣời trên thế gian: hạng ngƣời lặn một lần rồi chìm luôn; hạng ngƣời sau khi nổi lên, lại chìm xuống; hạng ngƣời sau khi nổi lên, đƣợc đứng lại; hạng ngƣời sau khi nổi lên, lại nhìn và thấy; hạng ngƣời sau khi nổi lên lại bơi tới; hạng ngƣời sau khi nổi lên, đạt đƣợc chỗ có chơn đứng; hạng ngƣời sau khi nổi lên, sau khi bơi qua đến đƣợc bờ bên kia, lên đứng trên đất liền, là một vị Bà-la-môn. Cũng vậy, có hạng ngƣời rơi vào tội lỗi và không thoát ra, vân vân (1). [Theo HT. Thích Minh Châu, 1996]. (1) A. iv. 11-13.

Udaṅgana.—Xem Uraga.

Udañcani Jātaka (No. 106).—Chuyện Múc Nƣớc. Bồ Tát và con trai sống trong một am thất. Một tối nọ, Bồ Tát trở về am thất mà không thấy con mình đem thức ăn về hay đốt lửa lên, bèn hỏi con. Ngƣời con trả lời chàng bị một nữ nhơn cám dỗ và nàng đang đợi ngoài am để đƣa đi. Chàng xin phép cha để ra đi. Bồ Tát thấy con bị luyến ái nặng nên bằng lòng cho con ra đi, nhƣng có dặn con khi nào muốn trở về thì cứ về. Sau một thời gian, chàng trai biết mình bị làm nô lệ để thoả mãn tình nhơn, chàng quay trở lại với cha (1). Về nhơn duyên của câu chuyện, xem Culla-Nārada-Kasapa Jātaka (No. 477). (1) J. i. 416-7.

Udapānadāyaka Thera.—Alahán. Vào 91 kiếp trƣớc ông có xây
một giếng nƣớc dâng Phật Vipassī (1).
(1)
Ap. i. 188.

Udapānadūsaka Jākata (No. 271).—Chuyện Kẻ Làm Bẩn Giếng
Nƣớc. Bồ Tát lớn lên, sống đời tu hành với nhiều ẩn sĩ ở Isipatana.
Có con chó rừng thƣờng đến làm dơ cái giếng nƣớc của chƣ vị xài.
Một hôm các ẩn sĩ bắt dẫn con chó đến trƣớc Bồ Tát. Chó nói nó chỉ
―theo luật‖ của giống nó là làm dơ chỗ nào nó vừa uống nƣớc.
Bồ Tát khuyên chó chớ làm vậy nữa.
(1)
J. ii. 354 ff.

1. Udaya.—Bàlamôn ở Sāvathi. Một hôm Phật đến nhà ông và đƣợc ông cúng dƣờng đầy bát với vật thực soạn riêng cho Ngài. Phật trở lại liền trong ba hôm; Udaya phiền lòng và nói với Phật rằng: ―Tham lam là Sa-môn Gotama, đến đi đến lại nhiều lần!‖ Phật nói rằng, nhiều lần và nhiều lần, lúa đƣợc gieo để có nguồn thực phẩm liên tục; nhiều lần và nhiều lần, ngƣời làm sửa vắt sửa; nhiều lần và nhiều lần, sống chết luân hồi. Sau khi nghe pháp, Udayi và nhà ông trọn đời quy ngƣỡng Phật (1). [Theo HT. Thích Minh Châu, 1993]. (1) S. i. 173 f.; SA. i. 199-200.

2. Udaya.—Bàlamôn, đệ tử của Bāvarī. Khi đến lƣợt ông bạch
Phật, ông xin Phật giải thích pháp giải thoát bằng thắng trí và sự đoạn
diệt lậu hoặc. Vì Udaya đã đạt Tứ thiền, Phật giải thích bằng thiền
na. Sau pháp thoại, Udaya đắc thành chánh quả (1).
(1)
Sn. 1006, 1105-11; SnA. ii. 599-600.

3. Udaya (hoặc Udayana).—Một vƣơng tử ở Haṃsavatī. Vì ông
và Brahmadeva, Phật Tissa thuyết kinh đầu tiên của Ngài trong
Vƣờn Nai ở Yasavatī. Về sau ông trở thành một trong hai Đại đệ tử
của Phật Tissa (1).
(1)
Bu. xviii. 21; J. i. 40; BuA. 189.

4. Udaya.—Bồ Tát sanh làm vua tại Benares. Trong một tiền kiếp, ông làm gia nhơn trong gia đình của Suciparivāra (q.v.), một gia đình luôn luôn giữ giới bát quan trai (uposatha). Một ngày chay nọ, ông đi làm sớm và về muộn. Khi biết cả nhà đều không ăn tối xong, ông không ăn nên chết đói ngay tối hôm ấy. Trƣớc khi tắt hơi ông thấy Vua Benares đi ngang với đoàn tuỳ tùng rực rỡ, ông muốn

đƣợc làm vua. Ông tái sanh làm Thái tử của vua Benares với tên Udaya. Về sau ông lên ngôi. Nghe câu chuyện của Aḍḍhamāsaka (q.v.) ông bèn chia nửa giang sơn cho Aḍḍhamāsaka. Một hôm Aḍḍhamāsaka thú tội muốn giết vua để đoạt cả giang sơn, Vua Udaya nhận ra sự ác độc của dục nên thoái vị lên Tuyết Sơn tu khổ hạnh. Lúc rời ngôi, ông có đọc bài kệ trong ấy có một bí ẩn mà chỉ có Phật độc giác Gaṅgamāla mới giải đáp đƣợc về sau (1). (1) J. iii. 444 ff.

5. Udaya.—Vua Tích Lan. Udaya I (A.C. 792-797) đƣợc gọi là
Dappula. Ông là con của Mahinda II; phu nhơn của ông là bà
Senā. Ông có nhiều con; ái nữ Devā đƣợc gả cho Mahinda, con của
Ādipāda Dāṭhāsiva ở Rohaṇa (1).
(1)
Về chi tiết của của triều ông, xem Cv. xlix. 1 ff; và Cv. Trs. 1.
126, n. 1.

6. Udaya.—Em của Vua Sena I và cũng là Ādipāda của vua.
Trong lúc vua đi công du, ông cƣới cô em bạn dì và đƣa nàng đến
Pulatthinagara. Vua tha thứ cho ông và khi anh ông là Mahinda
chết, ông đƣợc phong làm Mahādipāda và đƣợc cử trấn thủ miền
Nam. Không bao lâu sau ông bị bệnh chết (1). Theo một bia ký, ông
có ngƣời con là Mahālekhaka (2) trong triều Kassapa IV.
(1)
Cv. l. 6, 8, 44, 45.  (2)
Xem Cv. Trs. i. 138, n. 3 và 142,
n. 1.

7. Udaya.—Con của Kittaggabodhi, trị vì Rohaṇa trong thời
Sena I (831-51 A.C.) (1).
(1)
Cv. l. 56.

8. Udaya.—Vua Tích Lan. Udaya II (A.C. 885-896), em của
Vua Sena II (851-85 A.C.) và cũng là yuvarāja của ông (1). Ông kế
vị Sena II và trị vì đƣợc 11 năm. Dƣới triều ông, Rohaṇa lại một
lần nữa đƣợc thu về dƣới trƣớng.
(1)
Cv. li. 63, 90 ff.; Cv. Trs. i. 156, n. 4.

9. Udaya.—Vua Tích Lan, Udaya III (A.C. 934-937). Ông là con của Mahinda và là em của Vua Sena II(851-85 A.C.); mẹ ông là

Kittī hoặc Kittā. Thoạt tiên ông là yuvarāja của vua và sau kế vị
vua (1).
(1)
Cv. liii. 4, 13 ff.; Cv. Trs. i. 172, n. 5 và 174, n. 6.

10. Udaya.—Vua Tích Lan, Udaya IV (A.C. 945-953). Ông là
bạn của Vua Sena III (937-45 A.C.)--có thể là em út của ông (1) và là
yuvarāja của ông. Udaya kế vị Sena III và trị vì tám năm. Dƣới
triều ông, dân Coḷa có tiến đánh Tích Lan nhƣng bị đẩy lui (2). Ông
có dựng Maṇipāsāda nhƣng chƣa kịp hoàn tất (3).
(1)
Xem Ep. Zey. ii. 59.           (2)
Cv. liii. 28, 39 ff.; xem
thêm Cv. Trs. i. 177, n. 2.            (3)
Cv. liv. 48.

11. Udaya.—Em và cũng là yuvarāja của Vua Sena V (972-81
A.C.) Trong chuyện bất hoà giữa Sena V với mẹ, Udaya đứng về
phía mẹ (1).
(1)
Cv. liv. 58, 63.

12. Udaya.— Senāpati (Chỉ huy trƣởng) của Vua Sena V (972-81
A.C.). Ông đƣợc vua công cử trong lúc vị Senāpati đƣơng kim trấn ở
biên cƣơng. Lúc đƣợc tin, vị Senāpati đƣơng kim đem quân về đánh
bại Sena V và buộc nhà vua phải đài Udaya khỏi xứ (1).
(1)
Cv. liv. 61, 68.

13. Udaya.—Xem thêm Udāyī-bhadda.

Udaya Jātaka (No. 458).--Chuyện Vua Thiện Lai. Chuyện của Udayabhadda và Udayabhaddā (q.v.). Chuyện liên quan đến một tỳkheo thối đoạ mà chi tiết đƣợc kể trong Kusa Jātaka. Udaya Jātaka có nhiều điểm giống Ananusociya Jātaka.

1. Udaya Sutta.—Câu chuyện giữa Phật và Bàlamôn Udaya
(Xem Udaya [1]) (1).
(1)
S. i. 173 f.

2. Udaya Sutta.—Xem Udaya (-māṇava)-pucchā.

Udaya (-māṇava)-pucchā hoặc Udaya-pañhā.--Vấn đáp giữa
Phật và Udaya-māṇava, đệ tử của Bàlamôn khổ hạnh Bāvarī (Xem
Udaya [2]) (1).
(1)
Sn. 1105-11; SnA. ii. 599-600.

Udayaggabodhi.—Pariveṇa (Tăng xá) do Aggabodhi VIII xây
và đƣợc đặt tên của ông và cha ông là Udaya I (1).
(1)
Cv. xlix. 45; xem thêm Ep. Zey. i. 216, 221, 227.

Udayana.—Xem Udaya [3].

1. Udayabhadda.—Bồ Tát sanh làm vua Benares. Ông đƣợc gọi nhƣ vậy vì ông là con cầu tự. Ông có một cô em gái khác mẹ, Udayabhaddā. Đến lúc lập gia đình cha mẹ ông muốn ông yên bề gia thất, nhƣng ông không ƣng. Sau cùng, chiều mẹ cha, ông đồng ý với điều kiện tìm cho ra ngƣời giống nhƣ tƣợng vàng mà ông cho tạc. Có Udayabhaddā đủ điều kiện nên ông phải cƣới nàng. Hai ngƣời sống chung nhƣng luôn giữ lấy sự trong trắng. Lúc Udayabhadda chết, nàng trở thành hoàng hậu. Vua sanh làm Thiên chủ. Vì lời hứa sẽ trở lại báo nàng biết sanh thú của mình, Thiên chủ đến thăm nàng và thử nàng bằng nhiều cách trƣớc khi thố lộ tông tích mình. Sau đó, hoàng hậu xuất thế ly cung để sống đời ẩn tu. Sau khi thân hoại mạng chung, bà sanh lên Tāvatiṃsa giúp việc cho Bồ Tát (1). (1) J. iv. 104 ff.

2. Udayabhadda.—Xem Udāyibhaddha.

Udayabhaddā.—Em cùng cha khác mẹ và là vợ của Udayabhadda (q.v.). Trong kệ bà còn có tên Udayā.

Udayā.—Xem Udayabhaddā.

Udāna.—Kinh Phật Tự Thuyết. Gồm tám chƣơng; mỗi chƣơng là một phẩm (vagga) gồm 10 kinh do Phật tự nói (tức không có ai thỉnh Phật thuyết) trong nhiều dịp cảm hứng khác nhau. Mỗi kinh có hai phần, phần đầu văn xuôi, ghi câu chuyện do đức Phật chứng kiến hay do các tỳkheo kể lại, và phần thứ hai là lời cảm hứng của đức

Phật, phần lớn là bằng kệ ngôn theo âm tiết thông thƣờng (Śloka,
Triṣṭubh, Jagatī); chỉ có 1, 2 bài kinh Udāna đƣợc chép bằng văn xuôi
(1)
. Udāna là bộ kinh thứ ba của Tiểu Bộ Khuddaka Nikāya (2).
Udāna còn đƣợc xem nhƣ một bộ của Piṭaka xếp theo aṅga; theo
cách phân chia này, có 82 bài kinh trong ấy trạng thái Nípbàn giải
thoát đƣợc đề cập (3).
Hai chuyện bằng văn xuôi và văn vần của Udāna đƣợc xem
nhƣ kiểu mẫu Chú giải Dhammapāda (4). Udāna còn là nguồn gốc
của 12 câu chuyện trong Chú giải và có các song đối (parallells) cho
ba chuyện khác. Lối một phần ba các Udāna đƣợc tiêu biểu trong
các câu chuyện ấy (5).
(1)
E.g., iii. 10; viii. 1, 3, 4.          (2)
DA. i. 17; nhƣng xem p.
15 trong ấy nói là thứ 7.              (3)
DA. i. 23-4; xem thêm UdA. pp.
2-3.                  (4)
Xem Bud. Legends, i. 28.               (5)
Chi tiết,
xem Ibid., i. 47-8.

Udāyi-thera-Vatthu.—Xem Lāḷudāyi.

Udāyibhadda (Udāyibhaddaka).—Con của Vua Ajātasattu.
Sau khi giết cha xoán ngôi, Ajātasattu đến yết kiến Phật lần đầu tiên
và thấy Ngài ngồi hoàn toàn tĩnh lặng bèn nảy ra ý nghĩ: ―Ƣớc gì con
ta Udāyibhadda có đƣợc sự tĩnh lặng đó.‖ (1). Giải thích ý nghĩ ấy,
Phật Âm (2) nói rằng Ajātasattu sợ Thái tử sẽ theo gƣơng cha giết
mình để đoạt ngôi. Lo âu của ông rất chính đáng, vì sau đó ông bị
Udāyibhadda xoán ngôi giết chết. Sau 16 năm trị vì, Udāyibhadda lại
bị con là Anuruddhaka giết (3). Trong niên đại thứ tám của
Udāyibhadda, Vua Vijaya của Tích Lan băng hà, và vào niên đại thứ
15, Paṇḍuvasudeva lên ngôi (4). Dīpavaṃsa gọi ông là Udaya, còn
Mahābodhivaṃsa gọi ông là Udāyabhadda. Xem thêm s. v.
Kālāsoka.
(1)
D. i. 50.             (2)
DA. i. 153.            (3)
Mhv. iv. 1 ff.
Theo Dvy. (369) con ông là Muṇḍa.                       (4)
Sp. i. 72.
(5)
iv. 38; v. 97; xi. 8.           (6)
p. 96.

Udāyi Thera.—Còn đƣợc gọi là Mahā Udāyi (và Paṇḍita Udāyi) để phân biệt với các Udāyi khác. Con của một Bàlamôn ở Kapilavatthu. Thán phục thần thông và oai đức của Phật, ông xin

gia nhập Tăng Đoàn và một thời sau đắc quả Alahán. Lúc Phật thuyết kinh Nāgopama (1) nhơn dịp vƣơng tƣợng Seta của Vua Pasenadi đƣợc dân chúng ngƣỡng mộ, Udāyi hân hoan thốt lên 16 vần kệ ca tụng các đức tính của Phật bằng cách so sánh Ngài với một thớt voi vĩ đại và hy hữu (2). Một thời, lúc trú tại vƣờn xoài của Todeyya tại Kāmaṇḍā, ông có chuyển hoá một đệ tử của tộc Verahaccāni và đƣợc chính bà Verahaccāni mời về nhà thọ thực. Vào lần thọ thực thứ ba, ông có duyên chuyển hoá bà qua bài pháp thoại (3). Saṃyutta Nikāya (4) cũng có ghi lại câu chuyện giữa Udāyi và Ānanda, khi Udāyi hỏi về tánh vô ngã của thức. Vào một dịp khác, Udāyi có thảo luận với Pañcakaṅga về thọ (vedanā). Câu chuyện đƣợc Ānanda nghe và bạch lại Phật, Phật nói Udāyi đúng, nhƣng Pañcakaṅga chƣa chấp nhận. Udāyi còn có bạch xin Phật (6) dạy cho ông về bồ đề phần (bojjhaṅga), và có lần lúc trú tại Desaka (Setaka ?) trong xứ Sumbha, ông có bạch Phật về việc ông tu tập các giác chi và đắc quả giải thoát (7). Ông bị Phật quở về lời châm biếm Ānanda nói rằng Tôn giả không hƣởng đƣợc gì trong lúc thân cận với Phật. Phật quả quyết Ānanda sẽ đắc quả Alahán trong kiếp sống này (8). Udāyi là một nhà thuyết pháp hùng biện và xảo diệu vì ông đƣợc kể nhƣ từng thuyết trƣớc hội chúng cƣ sĩ đông đảo, một biện tài đòi hỏi nội tâm an trú nơi năm pháp nhƣ Phật từng tuyên bố khi nghe nói Udāyi vì hội chúng đông đảo cƣ sĩ thuyết pháp (9). Theo Buddhaghosa (10), chính Udāyi (Mahā Udāyi) này, sau khi nghe kinh Sampasādaniya mừng quýnh lên vì đã đắm mình trong suy tƣ các đức tánh trình bày trong kinh, và ngạc nhiên thấy Phật không bao giờ đề cập đến một cách công khai. Buddhaghosa (11) còn xác định ông chính là Udāyi và Phật vì ông thuyết kinh Laṭukikopama (12). (1) Xem A. iii. 344 f.                       (2) Thag. vv. 689-704; ThagA. ii. 7 f.; kệ của Udāyi đƣợc ghi lại trong Aṅguttara Nikāya (iii. 346-7); nhƣng Chú giải (ii. 669) nói rằng kệ ấy là của Kāludāyi. (3) S. iv. 121-4.              (4) iv. 166 f.; một cuộc thảo luận khác với Ānanda đƣợc ghi lại trong A. iv. 426 f.                            (5)

M. i. 396 ff.; S. iv. 223-4; Chú giải (SA. iii. 86 và MA. ii. 629) mô tả
Udāyi nhƣ ―Paṇḍita.‖                  (6)
S. v. 86 ff.                 (7)
Ibid., 89.
(8)
A. i. 228.                 (9)
A. iii. 184.                (10)

DA. iii. 903.                (11) MA. i. 526.               (12) M. i. 447 ff.

2. Udāyi.—Trƣởng lão. Một thời, tới phiên ông đọc tụng
Pāṭimokkha (Giới Bổn Tỳkheo) trƣớc Tăng Đoàn, ông phải cáo lỗi vì
cái giọng con quạ (kākasaraka--crow‘s voice) của ông và ông cố
gắng rất nhiều mới đọc cho Tăng chúng nghe đƣợc. Có lẽ đó cũng là
vị Tỳkheo đã từng phạm nhiều tội Saṅghādisesa (Tăng tàng) (2) nói
trong Vinaya. Ông bị khiển trách và bị phạt liên miên nhƣng ông
không bỏ tật (3). Trong Nissaggiya (Ƣng xả đối trị) (4), có câu chuyện
về một nữ tu sĩ, ngƣời tình trƣớc đây của Udāyi, mang thai vì chạm
phải y của tình nhơn. Lần nọ, khi Uppala-vaṇṇā nhờ ông đƣa cúng
dƣờng Phật một ít thịt, ông đòi bà trả công cho bằng cái nội y (5).
Ông rất thích đàn bà và đƣợc đáp ứng nhƣ ý (6). Ông đối xử rất ác đối
với quạ; đƣợc biết ông bắn quạ và chặt đầu lụi nƣớng (7). Ông đƣợc
mô tả nhƣ ngƣời to mập (8).
Ông có thể là Lāḷudāyī (q.v.).
(1)
Vin. i. 115.                       (2)
Ibid., iii. 110 f, 119 f, 127 f, 137 f,
135 ff.             (3)
Ibid., ii. 38 ff.            (4)
Ibid., iii 205 f.
(5)
Ibid., 208.                  (6)
Xem E.g., Vin. iv. 20, 61, 68.
(7)
Ibid., iv. 124.              (8)
Ibid., 171.

3. Udāyi.—Bàlamôn. Ông yết kiến Phật tại Sāvatthi và bạch hỏi
Phật có tán thán các tế đàn không? Phật trả lời rằng Ngài không tán
thán tế đàn có sát sanh, nhƣng tán thán tế đàn không có sát sanh (1).
(1)
A. ii. 43 f.

4. Udāyi.—Xem thêm Kāḷudāyī, Lāḷudāyi và Sakuludāyī. Tất cả đều đƣợc gọi là Udāyi thỉnh thoảng nên khó phân biệt, trong lúc Chú giải không có giải thích rõ ràng.

1. Udāyi Sutta.—Đàm thoại giữa Ānanda và Udāyi tại
Ghositārāma trong xứ Kosambī. Ānanda giải thích làm thế nào Phật
đã chứng minh rằng không những chỉ thân mà thức (consciousness)
cũng vô ngã (1).
(1)
S. iv. 166f.

2. Udāyi Sutta.—Udāyi yết kiến Phật tại Desaka (?) trong xứ Sumbha và mô tả con đƣờng đƣa ông đến chỗ rõ biết rằng: "Sanh đã

tận, Phạm hạnh đã thành, những việc nên làm đã làm, không còn trở
lui trạng thái này nữa." Đó là con đƣờng tu tập và làm cho sung mãn
các giác chi (bojjhaṅga) (1). [Theo HT. Thích Minh Châu, 1993].
(1)
S. v. 89 f.

3. Udāyi Sutta.—Ānanda bạch Phật rằng Udāyi đã thuyết pháp
trƣớc một hội chúng cƣ sĩ đông đảo. Phật nói đó không phải dễ. Ai
muốn thuyết pháp cho một cử toạ đông đảo phải biết: thuyết tuần tự;
thuyết với mắt nhìn vào pháp môn; thuyết vì lòng từ mẫn; thuyết
không phải vì tài vật; thuyết không làm thƣơng tổn cho mình và cho
ngƣời (1). [Theo HT. Thích Minh Châu, 1996].
(1)
A. iii. 184.

4. Udayi Sutta.—Phật hỏi Udāyi (Lāḷudāyī theo Chú giải) có
bao nhiêu chỗ để tuỳ niệm (recollection). Phật hỏi ba lần và Udāyi
im lặng ba lần. Phật nói kẻ ngu Udāyi này không sống chuyên tâm
vào tăng thƣợng tâm và bảo Ānanda trả lời. Ānanda giải thích năm
chỗ liên quan đến thiền na (jhāna) (1). [Theo HT. Thích Minh Châu,
1996].
(1)
A. iii. 322-5.

1. Udumbara.—Trƣởng lão ở Makuva, tác giả của Phụ giải về
Peṭakopadesa (1).
(1)
Gv. 75, 65.

2. Udumbara.—Tên làng.        Revata đi đến làng này từ
Kaṇṇakujja và nghỉ lại đây trƣớc khi đi tiếp đến Aggalapura và
Sahajāti. Nhiều Trƣởng lão theo Ngài đến đó để hỏi về sự dị giáo
của dân Vajji (1).
(1)
Vin. ii. 299.

Udumbara Jātaka (No. 298).--Chuyện Trái Sung. Có hai con khỉ: một con nhỏ thó, mặt đỏ, sống trong động, còn con kia, to lớn, mặt đen. Vào mùa mƣa, khỉ to muốn có chỗ trú bèn bảo khỉ nhỏ ra ngoài rừng vì tại đó có nhiều sung. Lúc trở về, khỉ nhỏ thấy động mình bị gia đình khỉ to chiếm và biết mình bị gạt.

Chuyện đƣợc kể liên quan đến một tỳkheo bị một tỳkheo
khách đuổi ra khỏi trú xứ mình để chiếm đoạt (1).
(1)
J. ii. 444-6.

Udumbaragiri.—Xem Dhūmarakkha.

Udumbara-devī.—Vợ của Piṅguttara. Nàng là con của vị đạo sƣ ở Takkasilā và đƣợc gả cho Piṅguttara vì ông này là học trò lớn tuổi nhứt. Nhƣng ông không có hạnh phúc với nàng. Một hôm, trên đƣờng về nhà, ông thấy nàng đang trèo lên cây sung (udumbara) hái trái. Ông bèn lấy gai quấn quanh gốc sung rồi bỏ đi. Vua đi ngang thấy nàng, cƣới nàng làm vợ. Nàng đƣợc gọi là Udumbara-devī vì nhơn duyên gặp vua trong hoàn cảnh đó. Khi vua nghi nàng bội bạc, nàng đƣợc Mahosadha minh oan. Từ đó về sau, nàng với Mahosadha trở thành bạn thân và, với sự cho phép của vua, nàng xem Mahosadha nhƣ một ngƣời anh. Khi vua định giết Mahosadha, Udumbara-devī báo cho ông biết để đào thoát kịp thời (1). Trong kiếp hiện tại, nàng là Diṭṭhamaṅgalikā (2). (1) J. iv. 348, 352, 355, 363, 368, 384.       (2) Ibid., 478.

Udumbaraphaladāyaka Thera.—Alahán.             Vào thời Phật
Vipassī ông làm gia chủ. Thấy Phật đi trên bờ sông Vinatā, ông hái
một ít trái sung cúng dƣờng Phật (1).
Ông có thể là Trƣởng lão Paccaya (2).
(1)
Ap. i. 295.       (2)
Xem ThagA. i. 341.

Udumbarika-Sīhanāda Sutta.--Thuyết tại Udumbarikā- paribbājakārāma (Vƣờn của Nữ hoàng Udumbarika dành cho du sĩ đoàn). Trên đƣờng đến yết kiến Phật, Gia chủ Sandhāna nghỉ không phải lúc yết kiến nên dừng lại paribbājakārāma để đàm đạo với Du sĩ Nigrodha. Nigrodha chê trí tuệ của Phật bị hƣ hoại vì sống một mình. Thấy Phật đi trên bờ sông Sumāgadhā, Nigrodha thỉnh Ngài vô trú xứ mình và thỉnh vấn đôi điều. Phật chuyển câu chuyện sang sự thành tựu và sự không thành tựu của khổ hạnh và kết thúc bằng cách thuyết giáo pháp đƣa đến giác ngộ của Ngài. Dầu rất thán phục, Nigrodha và đệ tử ông không chuyển hóa theo Phật (1). Nhƣng Buddhaghosa (2) nói rằng bài pháp thoại của Phật rất có lợi về sau.

(1) D. iii. 36 ff.             (2) DA. iii. 844.

Udumbarikā.—Hoàng hậu (devī).       Bà xây Udumbarikā-
paribbājakārāma gần Rājagaha (1). Cạnh bên ārāma là hồ sen
Sumāgadhā và vƣờn ăn của công (Moranivāpa) (2). Kinh
Udumbarika-Sīhanāda đƣợc Phật thuyết tại đây.
(1)
D. iii. 36; DA. iii. 832.  (2)
D. iii. 39.

1. Udena.—Vua xứ Kosambī. Ông là con của Vua Parantapa. Lúc mẹ ông mang thai ông, bà bị con chim khổng lồ chở bỏ trên cây gần nhà của Allakappa. Và Udena ra đời trong giông bảo (utu?) nên có tên nhƣ vậy. Allakappa đem mẹ con ông về nuôi dƣỡng. Một hôm, bằng cách chiêm tinh, Allakappa thấy Parantapa băng hà và báo tin cho mẹ Udena biết; bà bèn nói ra tông tích mình. Liền sau đó, Allakappa dạy Udena một số thần thông để thuần hoá voi, rồi gởi một bầy voi lớn đi cùng Udena về Kosambī đòi ngôi cha. Sau khi lên ngôi, Udena cử Ghosaka giữ ngân khố triều đình. Một hôm thấy con gái nuôi của Ghosaka là Sāmāvatī xuống sông tắm, ông cho nàng tấn cung và phong làm chánh hậu. Về sau ông cƣới thêm nàng Vāsuladattā, con của Caṇḍa Pajjota, vua xứ Ujjeni (1). Udena còn có phong một chánh nữa, Māgandiyā (q.v.), ngƣời đã lợi dụng thân thế để làm hại Phật vì hận Ngài coi nhẹ mình. Lúc Sāmāvatī quy y Phật nhờ sự giúp đỡ của ngƣời hầu Khujjuttarā, Māgandiyā xàm tấu với vua khiến nàng xém mất mạng. Hối lỗi đã đối xữ tệ với Sāmāvatī, Vua Udena ban nàng một điều ƣớc do nàng chọn. Nàng xin vua cho phép Phật gởi Tôn giả Ānanda vào cung cùng với 500 tỳkheo để thuyết giáo các cung nữ mỗi ngày. Để đền ơn, các cung nữ cúng dƣờng lên Tôn giả Ānanda 500 bộ y. Vua Udena nghe đƣợc tin này không vui, vì ông không để tâm đến giáo pháp. Nhƣng lúc đƣợc Tôn giả Ānanda thuyết rằng những gì cúng dƣờng cho Tăng Đoàn không bao giờ mất, ông hoan hỷ cúng dƣờng thêm 500 y nữa (2). Các cung nữ còn cúng dƣờng y lên Tôn giả Piṇḍola Bhāradvāja, và khi Vua Udena gặp Piṇḍola trong ngự uyển Udakavana có hỏi ông về sự cúng dƣờng này, ông im lặng không trả lời. Udena doạ sẽ nọc ông cho kiến vàng cắn, nhƣng ông đã biến mất trong hƣ không (3). Về sau, đƣợc biết Vua Udena có đến viếng

Piṇḍola và có thân mật đàm đạo về sự thành tựu xả ly dục ái để thực hành Phạm hạnh hoàn toàn thanh tịnh cho đến trọn đời của chƣ tỳkheo trẻ trong lúc tuổi còn thanh xuân. Sau khi nghe Tôn giả Piṇḍola thuyết, vua Udena xin quy y Phật, Pháp, Tăng và xin làm đệ tử của Tôn giả Piṇḍola (4). Udena có ngƣời con tên Bodhi (5) từng lập nhiều công đức, mà lâu đài Kokanada do ông xây là một ví dụ. Theo Chú giải Petavatthu (6), nhờ dâng y nhƣ nói trên và lời tuyên bố liên quan đến công đức này, Udena còn sống sau khi Phật nhập diệt, nhƣng không biết ông có truyền ngôi cho con hay không. Trong số tài sản của Udena, có nghe kể đến chiếc cung mà phải cần đến một ngàn ngƣời mới giƣơng nổi và vƣơng tƣợng Bhaddavatikā (8). Udena còn đƣợc gọi là Vaṃsarājā, vua của dân Vaṃsa hay Vaccha sống ở xứ Kosambī. Chú giải Udāna (10) gọi ông là Vajjirājā. Trong Milinda-pañha (11) có câu chuyện của nữ nhơn tên Gopāla-mātā, con của một nông dân nghèo, phải cắt tóc bán để đƣợc tám xu làm bữa cơm cúng dƣờng Trƣởng lão Mahā Kaccāna và bảy vị đồng phạm hạnh của ông. Ngay ngày nàng cúng dƣờng, nàng trở thành hoàng hậu của Udena. (1) Dhammapadaṭṭhakathā (1. 161 ff.) là nguồn tài liệu chánh yếu của tiểu mục Udāna trên đây; chi tiết không thuộc nguồn tài liệu này đƣợc ghi rõ xuất xứ trích dẫn. Xin xem thêm chi tiết trong các tiểu mục mà câu chuyện Udena đề cập.                         (2) Cũng đƣợc nói trong Vin. ii. 291. Chuyện xảy ra sau khi Phật nhập diệt.            (3)

SnA. ii. 514-5; SA. iii. 27; trong một kiếp trƣớc, Udena (dƣới tên
Maṇḍavya) có phỉ báng thánh nhơn (xem Mātaṅga Jātaka, J. iv. 375
ff.).             (4)
S. iv. 110 f.         (5)
J. iii. 157.         (6)
p.
140.              (7)
DhA. i. 216.          (8)
J. iv. 384.          (9)

E.g., J. iv. 375; Dvy. (e.g., 528) gọi ông là Vatsarājā.             (10)

p. 382.           (11) p. 291.

2. Udena.—Trƣởng lão. Sau thời Đức Thế Tôn nhập diệt, ông có lần trú tại Khemiyambavana gần Benares. Tại đây ông đƣợc Bàlamôn Ghoṭamukha đến viếng, và buổi đàm đạo của hai vị đƣợc ghi lại trong kinh Ghoṭamukha (q.v.). Sau khi nghe Udena nói,

Ghoṭamukha xin chia với Trƣởng lão lộc vua Aṅga ban. Trƣởng lão
Udena từ chối và đề nghị Bàlamôn Ghoṭamukha xây một phòng hội
cho chƣ tỳkheo trong Pāṭaliputta; phòng hội này đƣợc đặt tên ông (1).
Xem Udena [9].
(1)
M. ii. 157 ff.

3. Udena.—Một cận sự nam ở Kosala. Ông có xây một tịnh xá
cho Tăng Đoàn, và có mời chƣ tỳkheo dự lễ cúng dƣờng đƣợc tổ
chức trong mùa nhập hạ (Vassa.) Vì giáo luật không cho phép
tỳkheo du hành trong mùa nhập hạ, chƣ tỳkheo xin ông hoãn ngày
cúng dƣờng . Ông không hoan hỷ lắm. Chuyện đƣợc bạch Phật và
Phật cho đổi luật: cho phép tỳkheo đi xa không quá bảy ngày trong
mùa an cƣ kiết hạ (1).
(1)
Vin. i. 139.

4. Udena Thera.--Thị giả của Phật Sumana (1). (1) Bu. v. 24; J. i. 34.

5. Udena.—Nhà vua. Ông gia nhập Tăng Đoàn dƣới thời Phật
Koṇḍañña cùng 900 ngàn thần dân; tất cả đều đắc quả Alahán (1).
(1)
BuA. 111.

6. Udena.--Dạxoa. Xem Udena Cetiya.

7. Udena.—Nhà vua, cha của Phật Siddhattha (1); còn đƣợc gọi là
Jayasena (2).
(1)
Bu. xvii. 13.         (2)
BuA. 187.

8. Udena.—Nhà vua, một tiền kiếp của Trƣởng lão
Ukkhepakata-vaccha (1); Apadāna gọi ông là Ekatthambhika (2).
(1)
ThagA. i. 148.         (2)
i. 56.

9. Udena Thera.—Alahán, có thể chính là Udena [2]. Vào thời Phật Padumuttara, ông là một ẩn sĩ sống cùng 84 ngàn ngƣời khác trong ẩn cƣ gần Paduma-pabbata trên Tuyết Sơn. Nghe lời tán thán Phật của một dạxoa, ông tìm đến yết kiến Phật, dâng lên Phật một bông sen, và nói kệ tán thán Ngài (1).

(1) Ap. ii. 362 ff.

Udena Cetiya.--Điện thờ trƣớc thời Phật giáo, nằm về phía Đông của Vesāli. Ngoài Udena Cetiya, Vesāli còn có các đền Gotamaka, Sārandada, Sattamba, Cāpāla, và Bahuputta đƣợc xem nhƣ danh lam thắng cảnh (1). Rhys Davids phỏng đoán đó là những rừng cây hoặc gò mồ (trees or barrows) (2). Chú giải Dhammapada (3) mô tả hai đền Udena và Gotamaka nhƣ “rukkhacetiya” mà ngƣời đến chiêm bái để mong cầu sở nguyện. Chú giải Dīgha (4) nói rằng vào thời Phật có một tịnh xá đƣợc xây trên chỗ của đền Udena và tịnh xá này đƣợc hiến dâng lên Dạxoa Udena. (1) D. ii. 102; S. v. 260; A. iv. 309; xem thêm D. iii. 9.          (2)

Dial. ii. 110, n. 1, nhƣng xem Law: Geography of Early Buddhism.
74 ff.             (3)
iii. 246.            (4)
ii. 554; AA. ii. 784; UdA.
323.

Udena Vatthu.--Tập chuyện Udena đƣợc xem nhƣ lý thú nhứt của Chú giải Dhammapada (1). Gồm sáu câu chuyện có nguồn gốc và đặc tính khác nhau nói về vận mệnh của vua, ba đƣơng kim hoàng hậu, và quan ngân khố của triều đình. Chỉ có hai chuyện thật sự nói về Udena, số còn lại đƣợc đƣa vô bởi những đề từ văn học. Các bản dịch của mỗi chuyện đều đƣợc thấy trong công trình của Buddhaghosa, chứng tỏ chúng đƣợc dẫn từ một nguồn gốc chung. Nhiều bản song đối khác đƣợc thấy trong Divyāvadāna, Kathāsaritsāgara, nhiều bộ kinh Sanskrit, và Kandjur Tây Tạng (2). (1) DhA. i. 161-231.        (2) Về sự phân tích tập chuyện và các bản song đối, xem Burlinghame, Bud. Legends, i., pp. 51 và 62 ff.

Udda Jātaka.—Xem Uddālaka Jātaka.

Uddaka.—Xem Uddaka-Rāmaputta.

Uddaka Sutta.—Do Phật thuyết về bảy giác chi mà Đạo sƣ
Uddaka-Rāmaputta đã vô lý bảo mình đã tu tập và làm cho sung
mãn (1).
(1)
S. v. 83 f.

Uddaka-Rāmaputta.—Một trong những đạo sƣ mà Thái tử
Gotama tìm đến để tu học sau khi xuất thế ly gia (1). Uddaka dạy
Gotama pháp ―Phi tƣởng phi phi tƣởng xứ‖ (tƣơng ƣng với Tứ thiền)
mà cha ông đã chứng đạt và thuyết giáo. Sau khi chứng đạt, Gotama
đƣợc Thầy mình xem nhƣ đồng phạm hạnh và mời ở lại cùng Thầy
giáo cách các đệ tử đang theo học. Nhƣng Gotama chƣa thoả mãn
nên xin đƣợc ra đi (2). Phật rất kính trọng Thầy Uddaka-Rāmaputta,
vì ngay sau khi đắc đạo, Ngài nghĩ liền đến Thầy cũ, ngƣời mà Ngài
tin có thể hiểu đƣợc giáo pháp của Ngài. Nhƣng Thầy Uddaka-
Rāmaputta đã viên tịch (3).
Kinh Vassakāra của Tăng Chi Bộ (4) có nói rằng Vua Eleyya
cùng cận vệ Yamaka, Moggalla và nhiều ngƣời khác từng là đệ tử
của Rāmaputta, và vua rất kính nể Ngƣời. Trong Tƣơng Ƣng Bộ
Kinh (5), Phật có thuyết rằng Uddaka Rāmaputta không phải bậc minh
trí, lại tự nói: "Ta là bậc minh trí"; không chiến thắng tất cả, lại nói:
"Ta chiến thắng tất cả"; không đào lên khổ căn, lại nói: "Đã đào lên
khổ căn". Và trong Kinh Pāsādika (6), Phật nói với Sadi Cunda rằng:
―Uddaka con của Rāma thƣờng nói: ‗Thấy mà không thấy‘. Thấy cái
gì mà không thấy? Với một con dao sắc bén, chỉ thấy lƣỡi dao không
thấy khía cạnh sắc bén của dao. Này Cunda, đấy là nghĩa của câu:
‗Thấy mà không thấy.‘ Này Cunda, ở đây Uddaka con của Rāma đề
cập đến một vật đê tiện, hạ liệt, thuộc về phàm phu, không xứng bậc
Thánh, không có lợi ích, nói về con dao.‖ [Theo HT. Thích Minh
Châu, 1996].
Trong kinh Sanskrit, Uddaka-Rāmaputta đƣợc gọi là Udraka
(7)
.
(1)
J. i. 66, 81.              (2)
M. i. 165 ff., 240 ff.; DhA. i. 70-1.
(3)
Vin. 7.                     (4)
. ii. 180.
(5)
iv. 83 f.          (6)
D. iii. 126-7.             (7)
Mtu. ii.
119-20; Dvy. 392; Lal. 306 f.

Uddālaka.—Con của Bồ Tát (lúc bấy giờ là Tế sƣ của Vua Benares) và một nữ nô tỳ mà Bồ Tát gặp trong ngự uyển. Bé sanh ra mang tên nhƣ vậy vì đƣợc thụ thai dƣới cây uddalā. Trƣởng thành, ông đi về Takkasilā học kinh thánh, và một thời sau làm Sƣ trƣởng của một hội chúng ẩn sĩ đông. Trên đƣờng khất thực, ông và đệ tử đến Benares và đƣợc dân chúng cúng dƣờng rất rộng rãi. Nghe danh

ông, vua Benares có đi với Quốc sƣ đến viếng ông. Ông và đệ tử giả
vờ làm ngƣời thánh thiện miệt mài với lối tu khổ hạnh. Tế sƣ thấy
đƣợc sự thiếu thật tâm của quý vị ẩn tu và nhận ra tông tích của
Uddālaka, bèn khuyên con mình bỏ lối ẩn tu khổ hạnh về triều làm tế
sƣ dƣới sự dìu dắt của ông (1).
(1)
J. iv. 298-304.

Uddālaka Jātaka (No. 487).--Chuyện Nam tử Uddālaka (kể
trên). Kể về một tỳkheo gian dối muốn kiếm lợi dƣỡng để sanh sống,
dầu đã chọn con đƣờng Giáo pháp.
Nhận diện tiền thân: Uddālaka chỉ vị tỳkheo gian dối ấy (1).
Cùng lúc thuyết kinh này, Phật còn thuyết các kinh Bổn Sanh
Makkaṭa, Kuhaka và Setaketu.
(1)
J. iii. 232. Jātaka này còn đƣợc mô tả trong Bhārhūt Tope
(Xem Cunningham, Plate XLVI).

Uddāladāyaka Thera.—Alahán. Trong một tiền kiếp vào 31
kiếp trƣớc, ông thấy Phật Độc giác Kakudha trên bờ sông Hằng và
có dâng ngài bông uddālaka (1).
(1)
Ap. i. 225.

Uddālapupphiya Thera.—Alahán. Vào 31 kiếp trƣớc ông có
dâng bông uddāla lên Phật Độc giác Anātha, trên bờ sông Hằng (1).
(1)
Ap. i. 288.

Uddesavibhaṅga Sutta.—Phật nói vắn tắt rằng vị tỳkheo phải quán sát một cách nhƣ thế nào để thức của vị ấy đối với ngoại trần không tán loạn, không tản rộng, tâm không trú trƣớc nội trần, không bị chấp thủ quấy rối. Nếu thức đối với ngoại trần không tán loạn, không tản rộng, tâm không trú trƣớc nội trần, không bị chấp thủ quấy rối, sẽ không có tập khởi, sanh khởi của khổ về sanh, già, chết trong tƣơng lai. Chƣ tỳkheo lập lại lời thuyết giáo của Phật để Mahā Kaccāna giải thích. Khi nghe nói Mahā Kaccāna đã giải thích, Phật tán thán ông là bậc hiền giả, bậc đại trí tuệ (1). [Theo HT. Thích Minh Châu, 1992]. (1) M. iii. 223 ff.

Uddhakandaraka.—Tịnh xá dƣới miền Nam Tích Lan do em
của Vua Devānaṃpiyatissa là Mahānāga xây cất (1).
(1)
Mhv. xxii. 9.

Uddhakuraṅgāma.—Tên của một làng và cũng là của một pháo
đài trong quận Āḷisāra.     Bị Tƣớng Māyāgeha của Vua
Parakkamabāhu I đánh chiếm (1).
(1)
Cv. lxx. 171.

Uddha-gaṅgā.—Xem Gaṅgā.

1. Uddhagāma.--Quận (?) bên Tích Lan. Trong quận này có làng
Vasabha mà Mahānāga cúng dƣờng cho tịnh xá Jetavana (1).
(1)
Cv. xli. 97.

2. Uddhagāma.—Làng trong xứ Rohaṇa. Quân lực của Vua
Parakkamabāhu I có hành quân ba tháng trong làng này (1).
(1)
Cv. lxxiv. 92.

Uddhacūlābhaya.—Cháu của Vua Devānaṃpiyatissa. Ông
trùng tu Mahiyaṅgana-thūpa và nâng cao thêm 30 cubits (lối 13,
7m) (1).
(1)
Mhv. i. 40.

Uddhacca Sutta.--Trong tất cả thế giới, tôi sẽ không dự phần vào trong ấy; cái gì tạo ra cái "tôi" trong tôi sẽ đƣợc chận đứng; cái gì tạo ra cái "của tôi" trong tôi sẽ đƣợc chận đứng; tôi sẽ thành tựu trí; không cùng chia sẻ với ngƣời khác; nguyên nhơn và các pháp do nhơn sanh đƣợc tôi khéo thấy. Thấy đƣợc sáu lợi ích này, thật là vừa đủ để Tỳkheo làm cho an trú tƣởng vô ngã không có hạn chế trong tất cả hành (1). [Theo HT. Thích Minh Châu, 1996]. (1) A. iii. 449.

Uddhanadvāra.—Một làng trong xứ Rohaṇa, nơi mà Ādipāda Vikkamabāhu thắng trận (1).        Làng thuộc vùng mang tên Aṭṭhasahassa; Vua Sirivallabha trị vì tại đây và biến Uddhanadvāra

thành thủ đô của ông. Làng còn là một trong những nơi giao tranh
của vua Parakkamabāhu I (2).
(1)
Cv. lxi. 16, 25.        (2)
Cv. lxxiv. 86, 113; lxxv. 182.
Xem thêm Cv. Trs. i. 29. n. 4.

Uddhambhāgiya Sutta.—Tám chánh đạo cần đƣợc tu tập và làm
cho sung mãn để đoạn diệt năm thƣợng phần kiết sử (sắc tham, vô
sắc tham, mạn, trạo cử, vô minh) (1).
(1)
S. v. 61 f.

Uddharaṭṭha.—Xem Pañcuddharaṭṭha.

Uddhavāpi.—Tên của làng và của hồ nƣớc. Māragiri Nigrodha
(q.v.) có trú tại đây (1).
(1)
Cv. lxxii. 164, 174.

Uddhumātaka Sutta.—Tu tập tƣởng xác bị trƣơng phồng lên
đƣa đến lạc trú (1).
(1)
S. vi. 131.

Unnama.—Một tộc trƣởng Damiḷa bị Vua Duṭṭhagāmaṇi đánh
bại. Ông là cháu của Tamba; thành trì của ông cũng có tên là
Unnama (1).
(1)
Mhv. xxv. 14, 15; MṬ. 474.

Unnavalli.—Tên của tịnh xá mà Vua Aggabodhi I cúng dƣờng
cho làng Ratana để lấy lợi tức bảo trì tịnh xá (1).
(1)
Cv. xlii. 18.

1. Upaka.—Du sĩ ngoại đạo (Phật) mà Phật gặp tại Gayā trên đƣờng đi từ Isipatana đến Benares để tìm năm anh em Kiều Trần Nhƣ hầu trao truyền giáo pháp sau khi Ngài chứng ngộ. Vừa thấy Phật, Upaka tỏ lời thán phục và thỉnh vấn về những đắc chứng của Ngài. Nghe Phật nói về các chứng đắc của Ngài, Upaka hỏi Ngài có phải là “Anantajina” chăng? Vừa lúc Phật đáp rằng phải, Upaka lắc đầu nói: ―Có thể nhƣ thế, ông bạn của tôi,‖ rồi bỏ đi (1). Đƣợc biết (2),

Phật đi bộ đến Benares thay vì dùng thần thông nhƣ các vị Phật khác,
vì Ngài muốn gặp Upaka.
Sau khi gặp Phật, Upaka đến xứ Vaṅkahāra. Tại đây ông
phải lòng nàng Cāpā (q.v.), con gái của một thợ săn; Cāpā chăm sóc
ông trong lúc ông bị kiệt sức vì đói đã bảy hôm. Sau đó, ông đƣợc
ngƣời thợ săn gả con cho, và vợ chồng ông sanh sống bằng nghề bán
thịt rừng do ông cha vợ săn về. Một thời gian sau, ông có con đƣợc
đặt tên Subhadda. Mỗi khi con khóc Cāpā hát ru bằng những lời
nhƣ nhạo báng Upaka: ―Con của Upaka, con của ẩn sĩ, con của ngƣời
bán thịt rừng, đừng khóc nữa.‖ Bực tức, ông bảo Cāpā rằng ông có
ngƣời bạn là Anantajina, nhƣng nàng không ngừng chế nhạo ông.
Một hôm, ông ra đi tìm Phật ở Sāvatthi. Thấy ông đến, Phật
dặn hễ ai nói đi tìm Anantajina thì đƣa đến gặp Ngài. Nghe Upaka
kể chuyện mình, Phật đƣa ông gia nhập Tăng Đoàn. Nhờ tinh tấn
thiền quán, Upaka đắc quả Anahàm và sanh về cõi Avihā (3).
Saṃyutta Nikāya (4) có ghi lại lần viếng Phật của Upaka và sáu chƣ
Thiên sanh trên cõi Avihā. Theo Chú giải Majjhima (5), Upaka đắc
quả Alahán ngay sau khi sanh lên cõi Avihā.
Trong Therīgāthā ông đƣợc gọi là Kāla (6) và sanh trú của
ông đƣợc xác định là Nāla, một làng gần Cội Bồ Đề; ông sống tại đó
với vợ cho đến khi ông bỏ nhà ra đi (7).
Về sau, Cāpā cũng xuất thế và cũng đắc quả Alahán.
Divyāvadana (8) gọi ông là Upagaṇa.
Lời Phật kể những hạnh của Phật không phải là một pháp
thoại (dhamma desanā) vì xảy ra trƣớc khi Phật chuyển Pháp luân.
Nó chỉ đem đến thành tựu hồi tƣởng (vāsanā-bhāgiya) chớ không
phải thành tựu học giả tức ngƣời đang đi đến nơi hoàn toàn là bậc
thánh hữu tận (sekha- hay ribaddha-bhāgiya) (9).
Lời của Phật nói với Upaka thƣờng đƣợc trích dẫn (10).
(1)
J. i. 81; Vin. i. 8; M. 170-1; DhA. iv. 71-2.          (2)
DA. ii.
471.                   (3)
ThigA. 220 ff.; MA. i. 388 f. Chuyện Upaka còn
đƣợc kể trong SnA. i. 258 ff., với nhiều chi tiết khác biệt.
(4)
i. 35, 60.               (5)
i. 389.           (6)
v. 309.
Đó có thể là một tên gọi trìu mến vì màu da sậm của ông.
(7)
ThigA. 225.              (8)
p. 393.           (9)
UdA. 54.
(10)
E.g., Kvu. 289.

2. Upaka Maṇḍikāputta.—Một thời ông viếng Phật tại núi Gijjhakūṭa và bạch Phật quan điểm của ông: "Ai bắt đầu mắng nhiếc ngƣời khác và tiếp tục nhƣ vậy, ngƣời ấy về mọi phƣơng diện không thể bênh vực lập trƣờng của mình, do không thể bênh vực lập trƣờng của mình, ngƣời ấy đáng bị quở trách, đáng bị phạm tội". Phật tán thán và nói Upeka đáng bị quở trách, đáng bị phạm tội (1). Upeka phản đối vì bị Thế Tôn bắt với cái bẫy sập lớn bằng chữ khi vừa mới mở miệng, nhƣ con cá bị vợt khi vừa ngóc đầu khỏi mặt nƣớc. Phật giải thích rằng ông cần phải đƣợc giáo hoá pháp thiện và pháp bất thiện với vô lƣợng câu, với vô lƣợng chữ, với vô lƣợng thuyết pháp của Nhƣ Lai. Upaka rất hoan hỷ tín thọ lời Phật dạy. Rồi ông đến thuật lại câu chuyện cho Vua Ajātasattu nghe. Vua phẫn nộ và đuổi Upaka đi (2). [Theo HT. Thích Minh Châu, 1996]. Chú giải thêm rằng Vua cho ngƣời lôi cổ Upaka ra. Buddhaghosa (3) nói rằng Upaka có đến yết kiến Phật để biết Phật có trách ông về việc ông ủng hộ Devadatta chống Phật chăng. Còn thuyết khác nói rằng Upaka đến mắng nhiếc Phật vì ông nghe nói Phật đã ký thác Devadatta xuống địa ngục. Upaka thuộc hàng nô lệ vì Vua Ajātasattu đã gọi ông là ―đứa trẻ làm muối.‖ (loṇakārakadāraka) (4). (1) Chú giải (AA. ii. 554) giải thích rằng Upaka là ngƣời ủng hộ Devadatta.                (2) A. ii. 181 f.      (3) AA. ii. 554-5. (4) A. ii. 182.

Upaka Sutta.—Ghi lại buổi đàm thoại giữa Phật và Upaka
Maṇḍakāputta (q.v.) (1).
(1)
A. ii. 181 f.

Upakaṃsa.—Con của Mahākaṃsa, em của Kaṃsa, và là vua xứ
Asitañjana. Thời Kaṃsa làm vua, Upakaṃsa làm phó vƣơng.
Upakaṃsa bị giết bởi một cái dĩa do con của Devagabbhā là
Vāsudeva quăng ra (1).
(1)
J. iv. 79-82.

Upakañcana.—Bàlamôn, em của Bồ Tát Mahākañcana.
Chuyện của ông đƣợc kể trong Bhisa Jātaka (q.v. ) (1).
(1)
J. iv. 305 ff.

1. Upakārī.—Một thành phố của dân Pañcāla (1). Tại đây có
miệng hang mà Vua Videha dùng để thoát thân qua Mithilā, nhƣ kể
trong Mahā Ummagga Jātaka (q.v.).
(1)
J. vi. 448, 450, 458, 459.

2. Upakārī.—Thành phố mà Phật Sumedha từng thuyết pháp cho
một thính chúng đông đảo (1).
(1)
BuA. 165.

1. Upakāḷa.—Phật độc giác, có tên trong danh sách của 100 Phật
độc giác từng trú trên núi Isigili (1).
(1)
M. iii. 70; ApA. i. 107.

2. Upakāḷa.--Địa ngục (niraya), cũng là tên của một hình phạt
trong địa ngục đó (1).
(1)
J. iv. 248.

Upacara.—Xem Apacara.

1. Upakkilesa Sutta.—Do Phật thuyết tại Pācīnavaṃsadāya, vì Anuruddha, Nandiya và Kimbila. Vào thời có tranh luận giữa chƣ tỳkheo ở Kosambī, trên đƣờng đi tìm sự an tịnh, Đức Thế Tôn đi đến Bālakaloṇaka và vì Bhagu thuyết kinh này. Sau đó, Ngài đến Pācīnavaṃsadāya và thuyết cho các anh em chú bác của Ngài hiểu phải làm thế nào để tu tập thiền quán và khắc phục khó khăn (1). (1) M. iii. 152 ff. Kệ của kinh còn đƣợc thấy trong Vinaya (i. 349 ff.). Một số kệ ấy đƣợc dẫn trong Dhammapāda ( vv. 328-30) và trong Khaggavisāna Sutta của Sutta Nipāta (vv. 11, 12).

2. Upakkilesa Sutta.—Vàng phải đƣợc tinh chế khỏi năm uế
nhiễm (sắt, đồng, thiếc, chì, và bạc) mới có thể dùng làm nữ trang.
Cũng vậy, tâm phải đƣợc giải thoát khỏi năm uế nhiễm (tham dục,
sân, hôn trầm thụy miên, trạo hối, nghi) mới đƣợc giác ngộ với thắng
trí (1).
(1)
A. iii. 16-19.

3. Upakkilesa Sutta.—Có bốn uế nhiễm (mây, sƣơng mù, khói và bụi, Rāhu là vua các loài Atula) làm ô nhiễm mặt trăng, mặt trời không có cháy sáng, không có chói sáng, không có rực sáng. Cũng vậy, có bốn uế nhiễm làm các Sa môn, Bàlamôn không có cháy sáng, không có chói sáng, không có rực sáng: rƣợu, dâm dục, vàng và bạc, sống với tà mạng (1). [Theo HT. Thích Minh Châu, 1996]. (1) A. ii. 53 f.

Upacāla.—Con của Upacālā và là cháu cậu mợ của Tôn giả
Sāriputta và Khadiravaniya-Revata. Ông đƣợc Revata truyền giới
(1)
. Ông đƣợc liệt kê trong Aṅguttara Nikāya (2) nhƣ đệ tử tối thắng,
cùng với Cāla, Kakkaṭa, Kalimbha, Nikaṭa, và Kaṭissaha. Chƣ vị
này sống trong Kūṭāgārasālā ở Vesāli, nhƣng khi các ngƣời
Licchavi đến đó yết kiến Phật làm ồn, chƣ vị vô rừng
Gosiṅdasālavana để đƣợc yên tĩnh.
(1)
Thag. v. 43; ThagA. i. 110.   (2)
v. 133.

1. Upacālā.—Em gái của Tôn giả Sāriputta (hai em gái khác là Cālā và Sisūpacālā) và là mẹ của Upacāla. Lúc Sāriputta xuất thế gia nhập Tăng Đoàn, ba em gái ông cũng theo gƣơng ông đi tu. Đƣợc biết lúc Upacālā ngủ trƣa ở Andhavana, Māra tìm cách khêu dục, nhƣng bà khắc phục đƣợc và đắc quả Alahán. Câu chuyện này đƣợc ghi lại trong Therīgāthā (1). (1) v v. 189-95; ThigA. 165 f. Saṃyutta (i. 133 f.) nói cả ba chị em bị Māra dụ dỗ, nhƣng quý bà đều chiến thắng Māra. Về chuyện dụ dỗ này, kệ Upacālā do Cālā xƣớng, kệ của Sisūpacālā đƣợc gán cho Upacālā và kệ của Cālā gán cho Sisūpacālā.

2. Upacālā.--Trƣởng đoàn nữ đệ tử của Phật Phussa (1). Xem
thêm Upasālā.
(1)
J. i. 41; Bu. xix. 20.

3. Upacālā Sutta.—Māra dụ dỗ Upacālā vào đƣờng tội lỗi,
nhƣng bất thành (1).
(1)
S. i. 133.

Upajotiya.—Một trong những vị giữ cửa đƣợc Maṇḍavya gọi
đến để đuổi Mātaṅga ra khỏi nhà ông (1).
(1)
J. iv. 382.

Upajjhā Sutta.—Một tỳkheo đến thƣa với giáo thọ mình rằng
ông gặp khó khăn trong lúc sống một mình. Vị giáo thọ đƣa ông dến
yết kiến Phật và đƣợc Phật dạy phải học tập nhƣ sau: "Ta sẽ bảo vệ
các căn, có tiết độ trong ăn uống, chú tâm cảnh giác, quán nhìn các
Thiện pháp, trƣớc đêm và sau đêm ta sẽ sống chuyên chú tu tập các
pháp giác chi". Ông hành trì theo lời Phật dạy và đắc quả Alahán.
Phật dùng nhơn duyên này để nói pháp (1). [Theo HT. Thích Minh
Châu, 1996].
(1)
A. iii. 69-71.

Upajjhāya.—Một vị giữ cửa nhà Maṇḍavya đƣợc gọi tới để đuổi
Mātaṅga (1).
(1)
J. iv. 382.

Upajjhāyavatta-bhānavāra.—Tụng phẩm 30 của Khandaka thứ nhứt trong Mahāvagga.

1. Upaṭṭhāna Sutta.—Phật hỏi Ānanda: ―Mọi giới cấm, sanh sống Phạm hạnh, sự hầu hạ căn bản đều có quả phải không?‖ Ānanda bạch rằng: ―Phàm giới cấm, sanh sống Phạm hạnh, sự hầu hạ căn bản nào đƣợc áp dụng, khiến pháp không thiện tăng trƣởng, pháp thiện đoạn tận, thời giới cấm, sanh sống Phạm hạnh, sự hầu hạ căn bản nhƣ vậy không có kết quả. Và, phàm giới cấm, sanh sống Phạm hạnh, sự hầu hạ căn bản nào đƣợc áp dụng, khiến pháp không thiện đoạn tận, pháp thiện tăng trƣởng, thời giới cấm, sanh sống Phạm hạnh, sự hầu hạ căn bản nhƣ vậy có kết quả.‖ Phật đồng ý. Khi Ānanda đi rồi, Phật nói với chƣ tỳkheo rằng Ānanda còn là bậc hữu học (sekha), không dễ gì tìm đƣợc ngƣời có trí tuệ ngang bằng (1). [Theo HT. Thích Minh Châu, 1996]. (1) A. i. 225.

2. Upaṭṭhāna Sutta.—Năm pháp làm cho ngƣời bệnh khó đƣợc
chăm sóc chu đáo, và năm pháp làm cho ngƣời bệnh đƣợc chăm sóc
tốt đẹp (1).
(1)
A. iii. 143-4.

3. Upaṭṭhāna Sutta.—Năm pháp mà ngƣời chăm sóc bệnh nhơn
cần thành tựu (1).
(1)
A. iii. 144-5.

4. Upaṭṭhāna Sutta.—Ghi lại cuộc đàm thoại giữa một Thiên tử
và một tỳkheo sống trong rừng ở Kosala. Lúc nghỉ trƣa tỳkheo hay
ngủ. Vì muốn hạnh phúc cho tỳkheo, vị Thiên đến cảnh giác ông chớ
để giấc ngủ chinh phục mình. Tỳkheo đáp rằng: ―Đã giải thoát phiền
trƣợc, đã nhiếp phục dục ái, sao để dục nhiệt não?‖ (1).
(1)
S. i. 197 f.     (2)
SA. i. 232.

Upaṭṭhāyaka Thera.—Alahán. Trong kiếp trƣớc ông có dâng
lên Phật Siddhattha một thị giả (upaṭṭhāka). Vào 57 kiếp trƣớc ông
sanh làm vua dƣới vƣơng hiệu Balasena (1).
(1)
Ap. i. 241.

Upaḍḍha Sutta.—Do Phật thuyết trong thành phố Sakkara của
ngƣời Sākya. Tôn giả Ānanda bạch Phật: ―Quá phân nửa đời sống
Phạm hạnh này thuộc về thiện hữu, thiện bạn lữ, thiện giao du.‖ Phật
nói không phải phân nữa mà trọn đời sống Phạm hạnh, và giải thích
(1)
. Kosala Saṃyutta (2) nói rằng Phật kể câu chuyện trên với Vua
Pasenadi (2).
(1)
S. v. 2.        (2)
S. i. 87.

Upaḍḍhadussadāyaka Thera.—Alahán.          Vào thời Phật
Padumuttara, ông là một ngƣời cày ruộng. Thấy Tỳkheo Sujāta đi
lƣợm vãi để may áo, ông dâng Tỳkheo phân nữa áo ông đang mặc.
Do công đức này ông sanh làm Thiên vƣơng 33 lần và vua dƣới thế
77 lần (1).
(1)
Ap. ii. 436.

Upatapassī Thera.—Tác giả của Vuttamālā. Ông sống trong
Gatārā Pariveṇa và là cháu của Sarasigāmamūla Mahāsāmi (1).
(1)
P.L.C. 253 f.

1. Upatissa.—Tên riêng của Tôn giả Sāriputta (q.v.).

2. Upatissa.—Tế sƣ của vua Tích Lan Vijaya. Ông dựng làng
định cƣ ở Upatissagāma (1).
(1)
Mhv. vii. 44; Dpv. ix. 32, 36.

3. Upatissa I.—Nhà vua trị vì Tích Lan 42 năm (362-409 A.C.). Ông là con trƣởng của Buddhadāsa. Ông rất từ tâm và sống rất giản dị, cùng ăn chung trong phòng bố thí của Mahāpāli. Đƣợc biết, có lần cung điện của ông bị dột vì mƣa đêm, ông tiếp tục ngủ trong ẩm ƣớt bởi không muốn quấy rầy gia nhơn đang say giấc. Trong một trận hạn hán và đói kém, ông lập đàn cầu đảo. Ông xây nhiều hồ nƣớc nhƣ hồ Rajuppala, Gijjhakūṭa, Pokkharapāsaya, Valāhassa, Ambuṭṭhi, và Goṇḍigāma. Ông còn xây Khaṇḍarāja Vihāra, nhiều nhà thƣơng, nhà tế bần cho sản phụ, ngƣời mù và ngƣời bịnh. Ông bị hoàng hậu đƣơng kim giết chết vì bà dan díu với em ông là Mahānāma (1). (1) Về triều đại của Upatissa, xem Cv. i. 37. 179 ff.

4. Upatissa II.—Vua Tích Lan. Ông là phu quân của em gái của Moggallāna I và cũng là tƣớng của ông ấy. Ông giết Vua Siva I và soán ngôi; ông trị vì chỉ đƣợc một năm rƣỡi (A.C. 522-24). Ông có một con trai tên Kassapa (còn đƣợc gọi là Girikassapa vì sự gan dạ) và một con gái, vợ của Silākāla. Về sau Silākāla nổi loạn và chiếm ngôi vua (1). Upatissa thuộc dòng họ Lambakaṇṇa và trong sử liệu Tích Lan đƣợc gọi là Lāmāṇi-upatissa (2). (1) Về chuyện của Upatissa, xem Cv. xli. 33 ff.             (2)

Cv. Trs. i. 52, n. 1.

5. Upatisa.—Con của Silākāla và em của Dāṭhāpabhuti và
Moggallāna II . Ông rât đẹp trai và đƣợc cha yêu mến nhứt. Ông bị
Dāṭhāpabhuti giết (1).
(1)
Cv. xli. 33 ff.

6. Upatissa Thera.—Đƣợc gọi là Pāsāṇadīpavāsi Upatissa.
Ông là ngƣời soạn Chú giải Mahāvaṃsa mà tác giả của Mahāvaṃsa
Ṭīkā dùng làm tài liệu cho công trình mình (1).
(1)
Xem E.g., MṬ. 47.

7. Upatissa.—Trƣởng lão ở Tambapaṇṇidīpa (Tích Lan), có thể
là Upatissa [6] nói trên. Ông và ngƣời bạn đồng nghiệp Phussadeva
thƣờng đƣợc kể nhƣ chuyên gia giải thích Vinaya. Ông có hai môn
đệ, Mahāpaduma và Mahāsumma, nổi tiếng là vinayadharā.
Mahāpaduma ―đọc‖ Vinaya 18 lần với sƣ phụ và 9 lần với
Mahāsumma (1). Buddhaghosa tán thán nhiệt tình các kiến giải của
Upatissa và thƣờng dẫn chứng ông (2).
(1)
Sp. 263 f.        (2)
Xem E.g., Sp. ii. 456; iii 624, 714; iv. 890.

8. Upatissa.—Cha của Tôn giả Sāriputta và là thôn trƣởng của
Nāḷaka hay Upatissa-gāma (q.v.). Tên riêng của ông là Vaṅganta
(q.v.) còn Upatissa là tên của dòng tộc (1).
(1)
SnA. i. 326.

9. Upatissa Thera.—Tác giả của Mahābodhi-vaṃsa Pāli. Ông
sống ở Tích Lan, có thể vào thế kỷ thứ 10 (1).
(1)
Chi tiết: xem P.L.C. 156 ff.

10. Upatissa Thera.—Ông có viết Chú giải về Anāgatavaṃsa của
Kassapa (1).
(1)
Gv. p. 72.

11. Upatissa.—Phật độc giác, có tên trong danh sách của 100
Phật độc giác từng trú trên núi Isigili (1). Tên ông còn đƣợc thấy
trong Apadāna (2).
(1)
M. iii. 69.     (2)
i. 280; ii. 454.

12. Upatissa Thera.—Còn đƣợc gọi Arahā Upatissa. Tác giả
của Vimuttimagga (1). Ông có thể sống vào thế kỷ thứ nhứt trƣớc CN
(2)
.

P.L.C. 86.
(1)
J.P.T.S. 1919, pp. 69 ff.; xem thêm NidA.
(P.T.S.); introd. vi f.

13. Upatissa Thera.—Tác giả của Saddhammappajjotikā, Chú
giải về Mahā Niddesa, soạn theo lời yêu cầu của Trƣởng lão Deva (1).
Ông trú tại nơi do Quan Đại thần Kittissena xây, nằm về
phía Tây của Mahā Cetiya trong Mahāvihāra ở Anurādhapura.
Một số MSS gọi ông là Upasena. Về tuổi thọ của ông, xem
Saddhammappajjotikā.
(1)
NidA. ii. 108.

Upatissa Sutta.--Thuyết bởi Tôn giả Sāriputta. "Không có cái gì
trong đời, khi bị biến hoại, trạng huống đổi khác, có thể khởi lên nơi
ta sầu, bi, khổ, ƣu, não". Và để trả lời Tôn giả Ānanda, Tôn giả
Sāriputta nói kể cả Thế Tôn (1).
(1)
S. ii. 274 f.

1. Upatissagāma.—Làng Bàlamôn gần Rājagaha. Cũng là sanh
quán của Tôn giả Sāriputta (1). Tên thật của làng là Nāḷaka (q.v.)
nhƣng đƣợc gọi là Upatissagāma vì các thôn trƣởng trong làng thuộc
dòng Upatissa.        Rất có thể cha của Sāriputta, thôn trƣởng
(gāmasāmi), cũng đƣợc gọi là Upatissa (2).
(1)
ThagA. ii. 93; DhA. i. 73.      (2)
Xem SnA. i. 326.

2. Upatissagāma.—Còn đƣợc gọi là Upatissanagara. Làng do Tế sƣ của Vua Vijaya là Upatissa thành lập. Làng nằm trên bờ sông Gambhīra-nadī, lối bảy dặm về phía Bắc của Anurādhapura (1). Làng là trung tâm hành chánh cho đến khi kinh đô đƣợc thành lập (2). Làng có 500 thanh niên xin gia nhập Tăng Đoàn ngay sau khi Mahinda đổ bộ lên Tích Lan (3). (1) Mhv. vii. 44; Mhv. Trs. 58, n. 4; Dpv. ix. 36; x. 5.    (2)

Xem E.g., Mhv. viii. 4; x. 48.            (3) Ibid., xvii. 60.

Upatissā.—Một trong hai nữ Đại đệ tử của Phật Koṇḍañña (1). (1) Bu. iii. 31; J. i. 30.

Upadduta Sutta.--Tất cả trên đời là bị áp đảo (oppressed) (1).

(1) S. iv. 29.

Upadhi.—Phật độc giác, có tên trong danh sách của 100 Phật độc
giác từng trú trên núi Isigili (1).
(1)
ApA. i. 107.

Upananda.—Trƣởng lão. Ông thuộc dòng Sākya. Nhiều chuyện liên hệ đến ông đƣợc nói đến trong Vinaya. Một lần nọ, ông hứa sẽ an cƣ kiết hạ với Vua Pasenadi xứ Kosala, nhƣng trên đƣờng đi đến nơi hẹn, ông thấy hai chỗ trọ có nhiều y, ông an cƣ tại đây. Vua Pasenadi rất bực mình. Khi tiếng đến tai Phật, Ngài khiển trách Upananda và chế ra một số giới luật nói đến lời hứa về an cƣ kiết hạ (1) . Lần khác, ông an cƣ mùa mƣa trong thành Sāvatthi, nhƣng đến lễ dâng y ông đi hết làng này sang làng khác để nhận y ở mọi nơi. Phật triệu ông đến và khiển trách ông trƣớc Tăng Đoàn. Tuy nhiên ông không nghe, và sau đó ông tiếp tục an cƣ kiết hạ tại hai nơi để đƣợc nhiều y, dầu Phật chỉ cho phép mỗi tỳkheo nhận một phần y cúng dƣờng mà thôi (2). Upananda không chỉ tham y mà còn tham thực. Một hôm ông đƣợc mời thọ thực trong nhà của một viên chức đệ tử của Du sĩ ngoại dạo. Ông đến trễ nên hết chỗ ngồi. Ông bèn bảo một tỳkheo trẻ đứng dậy để chỗ ông ngồi, dầu có sự phản đối (3). Upananda còn bị kết tội giữ cho mình tới hai chổ an trú, một tại Sāvatthi và một trong làng. Đƣợc biết ông không đƣợc ai mến chuộng vì ông bị gọi là ―ngƣời hay tranh chấp, cãi vã, gây gổ, nói chuyện không đâu, đặt câu hỏi pháp luật.‖ (4).   Upananda rất thích tiền. Vinaya (5) có nói rằng: ―…vì Upananda của dòng Sākya, Phật chế ra giới cấm tỳkheo giữ vàng bạc.‖ Một lần nọ, ông đòi gia chủ có lệ cúng dƣờng thịt cho ông mỗi ngày phải trả cho ông một kahāpana vì hôm đó gia chủ ấy lấy thịt cúng dƣờng cho con ăn khi con đòi thịt (6). Một hôm Upananda đƣợc mời thuyết pháp tại Jetavana. Trong số thính chúng có một chủ ngân khố; ông này muốn cúng dƣờng đền ơn; Upananda muốn đƣợc cái áo ông đang mặc. Bá hộ nói chừng về nhà sẽ cho ngƣời đem đến cúng dƣờng bộ y tốt hơn, nhƣng Upananda không chịu, khiến bá hộ phải cởi áo hiến dâng trong sự bối rối. Lần khác, có thí chủ muốn cúng dƣờng ông chiếc y; ông

đến tận nhà nói với thí chủ loại y ông muốn và ông không nhận loại y nào khác (7). Ngoài ra, có câu chuyện nói về một Du sĩ đổi áo với Upananda để lấy áo sặc sỡ hơn. Hai du sĩ khác nói với du sĩ bạn rằng ông bị lỗ; du sĩ đổi áo xin không đổi nữa, nhƣng Upananda nhứt định không chịu (8). Không phải lúc nào Upananda cũng thắng cuộc. Lần nọ, ông cho một bạn đồng phạm hạnh chiếc y với điều kiện ông phải cùng du hành với ông, nhƣng ông bạn lại theo Phật du hành. Ông mắng nhiếc bạn mình và bị bạch trình lên Phật (9). Upananda có tranh cải với các tỳkheo Chabbaggiya (10). Có lần ông gây gổ với một bạn đồng phạm hạnh và không chịu chia sớt thực phẩm khất thực của mình. Ngƣời bạn ông phải nhịn đói vì đã quá trễ để đi khất thực (11). Không biết có phải ông cố ý gây gổ để khỏi phải chia phần mình! Đƣợc biết một lần nọ Upananda đến khất thực tại một nhà quen. Ông đi vào giƣờng ngồi trên giƣờng và nói chuyện với bà chủ nhà trong lúc ông chủ lo đi lấy thức ăn cúng dƣờng. Khi cúng dƣờng xong, ông chủ nhà yêu cầu ông ra đi nhƣng bà chủ muốn ông ở lại nên ông không đi (12). Trong hai trƣờng hợp ông bị bắt gặp ngồi một mình với nữ gia chủ quen (13). Tuy nhiên, ông cũng đƣợc nhiều cƣ sĩ ƣa thích. Có nghe kể rằng một thí chủ nọ bắt chƣ tỳkheo khất thực đợi cho tới lúc Upananda đến mới thí thực; ông đến sau khi đi khất thực các nhà khác trƣớc (14). Và, lần khác, một thí chủ đến chùa cúng dƣờng thực phẩm đã yêu cầu để Upananda ăn trƣớc rồi chƣ tỳkheo khác mới đƣợc ăn (15). Chuyện Upananda làm sai trái không phải chỉ đƣợc thấy nói trong Vinaya mà thôi. Dabbhapuppha Jātaka (16) kể rằng ông thƣờng hay làm vừa lòng ngƣời khác, và khi nghe bùi tai, nhiều ngƣời dâng y tốt vân vân, lên ông, ông nhận hết cho mình. Lần nọ, ông lừa đảo hai đồng đạo cái mền đắt tiền. Lúc chuyện đến tai Phật, Phật thuyết kinh bổn sanh cho thấy trong nhiều tiền kiếp ông từng cƣỡng đoạt tài sản của ngƣời khác. Ông là con chó rừng tên Māyāvī đã gạt hai con chó rừng khác để chiếm lấy con cá rohita của chúng bắt. Trong Samudda Jātaka (17), ông đƣợc mô tả nhƣ một ngƣời ăn uống thô bạo, không bao giờ thoả mãn dẫu có cho ông vài xe thức ăn. Jātaka kể rằng ông có lần sanh làm con quạ nƣớc (water crow) cố ngăn cản không cho cá uống nƣớc biển vì sợ hết nƣớc cho nó uống.

Buddhaghosa gọi ông là một lolajātika, bị khinh bởi 80 ngàn ngƣời
thuộc tộc Sākya trong Tăng Đoàn (18).
Upananda đƣợc xem nhƣ một ví dụ về ngƣời không bao giờ
làm những gì mình thuyết và, dĩ nhiên không đƣợc lợi lạc nào do
biện tài của ông đem lại (19).
Upananda có hai sadi, Kaṇḍaka và Mahaka, bị ảnh hƣởng
tánh khó ƣa của thầy mình. Họ phạm lỗi bất thƣờng khiến Phật ra
lệnh không ai đƣợc phép truyền giới cho họ (20).
(1)
Vin. i. 153.                        (2)
Vin. i. 300.                 (3)
Ibid., ii.
165.                 (4)
Ibid ., 168.                  (5)
Ibid., 297.                 (6)

Ibid., iii. 236 f.              (7)
Ibid., 215.                   (8)
Ibid., 240 f.
(9)
Ibid., 254 f.                 (10)
Ibid., iv. 30.              (11)
Vin. iv.
92.                  (12)
Ibid., 94.                   (13)
Ibid., 95-7; xem thêm
121, 127 và 168 về các lỗi lầm khác của ông.                                 (14)
Ibid., 98.
(15)
Ibid., 99.                   (16)
J. iii. 332 ff.; xem thêm
DhA. iii. 139 ff.               (17)
J. ii. 441 f.                (18)
Sp. iii. 665.
(19)
E.g., AA. i. 92; MA. i. 348; Vsm. i. 81.                                (20)

Vin. 79. Lệnh này đƣợc huỷ bỏ sau đó (xem Vin. i. 83).

2. Upananda.--Vị vua vào 57 kiếp trƣớc; một tiền kiếp của
Trƣởng lão Tindukadāyaka (1).
(1)
Ap. i. 201.

3. Upananda.—Bốn Phật Độc giác đƣợc kể trong Isigili Sutta (1). (1) M. iii. 70.

4. Upananda.--Tổng tƣ lệnh của xứ Magadha. Ông có mặt trong
cuộc đàm thoại giữa Ānanda và Vassakāra (1). Cuộc đàm thoại đƣợc
ghi lại trong Gopaka-Moggallāna Sutta.
(1)
M. iii. 13.

Upananda-Sākyaputta-Thera-Vatthu.—Một số mẫu chuyện về
tính tham của Upananda Sākyaputta (1).
(1)
DhA. iii. 139 ff.; cf. J. iii. 332 ff.

Upanāhī Sutta.—Do Phật thuyết để trả lời các câu hỏi của
Anuruddha. Năm pháp, kể cả hận, đƣa nữ nhơn đoạ địa ngục. Năm
pháp ấy là: bất tín, vô tàm, vô quý, sân hận, ác tuệ (1).
(1)
S. iv. 241.

1. Upanisā Sutta.—Nói về duyên (1). (1) S. ii. 29 f.

2. Upanisā Sutta.—Nói làm thế nào một ngƣời bất thiện sẽ không
thể chứng đắc, và ngƣợc lại đối với ngƣời thiện (1).
(1)
A. v. 313 f.

3. Upanisā Sutta.—Nhƣ [2] nhƣng kinh quy cho Tôn giả
Sāriputta (1).
(1)
A. v. 315 f.

Upanisinna Vagga.--Phẩm 4: Phẩm Thân Cận; Tƣơng Ƣng
Rādha, Tƣơng Ƣng Bộ Kinh (1).
(1)
S. iii. 200 ff.

Upanita.—Phật Độc giác có tên trong Isigili Sutta (1). (1) M. iii. 70.

Upanemi.—Phật độc giác, có tên trong danh sách của 100 Phật
độc giác từng trú trên núi Isigili (1).
(1)
M. iii. 70; ApA. i. 107.

Upaneyya Sutta.—Một Thiên tử đến viếng Phật và xƣớng câu kệ
cuộc đời ngắn ngủi, hãy làm công đức để đƣợc chơn an lạc. Phật đáp
rằng ai sợ hãi tử vong hãy bỏ mọi thế lợi để tâm hƣớng đến tịch tĩnh
(1)
.
(1)
S. i. 2.

Upamañña.—Tên của gia tộc (gotta) mà Pokkharasāti trực
thuộc. Vì thế ông đƣợc gọi là Opamañña (1).
(1)
M. ii. 200; MA. ii. 804.

Upaya Sutta (gọi lầm là Upāya).—Tham luyến (upaya) là câu thúc; tham luyến đoạn diệt, tự do nảy sanh. Đoạn tận tham đối với sắc giới; do tham đƣợc đoạn tận, sở duyên đƣợc cắt đứt, chỗ y chỉ của thức không có hiện hữu. Không có chỗ y chỉ ấy, thức không tăng thịnh, không có hành động, đƣợc giải thoát, tức "Sanh đã tận, Phạm hạnh đã thành, những việc nên làm đã làm, không còn trở lui trạng thái này nữa." (1) [Theo HT. Thích Minh Châu, 1993]. (1) S. i. 53.

Upayanti Sutta.--Khi nào biển lớn dâng lên thì các sông lớn, các
sông nhỏ, các hồ lớn, các hồ nhỏ dâng lên. Cũng vậy, khi nào vô
minh dâng lên thì các hành, thức, danh sắc, sáu xứ, xúc, thọ, ái, thủ,
hữu, sanh, già chết dâng lên (1).
(1)
S. ii. 118.

Uparāmā.—Một trong hai nữ Đại đệ tử của Phật Paduma (1).
Nhƣng Buddhavaṃsa gọi hai bà là Rādhā và Surādhā.
(1)
J. i. 36.

Uparigaṅgā.—Xem Gaṅgā.

Upariṭṭha.—Phật Độc giác (1). Trong một tiền kiếp, lúc
Anuruddha sanh ra là Annabhāra, ông có cúng dƣờng Phật và ƣớc
nguyện; những ƣớc nguyện này đƣợc thành tựu trong những kiếp sau
(2)
. Upariṭṭha thiền bảy hôm tại Gandhamādana và khi ông gặp
Annabhāra, Annabhāra cùng vợ về nhà lấy cơm cúng dƣờng ông.
Upariṭṭha ngồi dùng cơm trên y của Annabhāra do Annabhāra trải sẵn
dƣới đất (3).
(1)
M. iii. 69; ApA. i. 106.     (2)
DhA. i. 113 f.     (3)

AA. i. 105; Thag. 910; ThagA. ii. 66.

Uparimaṇḍakamāla.—Một vihāra (?) tại Tích Lan; cũng là trú
xứ của Trƣởng lão Mahārakkhita (q.v.) (1).
(1)
J. vi. 30.

Uparimaṇḍalaka-malaya.--Một vihāra (?) tại Tích Lan; cũng là trú xứ của Trƣởng lão Mahāsaṅgharakkhita (1).

(1) J. iv. 490.

Uparuci.—Nhà vua vào 38 kiếp trƣớc; một tiền kiếp của Trƣởng
lão Sucintita (1).
(1)
Ap. i. 134.

1. Uparevata.—Sadi, con của Phật Padumuttara. Vì thấy sadi
mà Rāhula, lúc bấy giờ là con của Xà vƣơng Saṅkha, mong đƣợc
làm con của Phật (1). Nhƣng theo Buddhavaṃsa (2), con của
Padumuttara là Uttara. Dầu còn rất trẻ, Uparevata đắc đƣợc nhiều
thần thông khiến Xà vƣơng rất thán phục (3).
(1)
SnA. i. 340; MA. ii. 722.       (2)
xi. 21.          (3)

AA. i. 142 f. Ở đây Xà vƣơng đƣợc gọi là Paṭhayindhara.

2. Uparevata.—Cháu của Tôn giả Sāriputta. Lúc Sāriputta đến
Nālaka lần sau cùng để nhập diệt, Uparevata thấy Tôn giả ngồi dƣới
gốc cổ thụ ngoài làng. Ông đƣợc yêu cầu đi báo cho thân mẫu của
Tôn giả biết Tôn giả đã về, và sắp xếp chỗ ăn ở cho 500 đệ tử của
Tôn giả (1).
(1)
DA. ii. 551; SA. iii. 175.

Upavatta (Upavattana).--Hồbạtđan. Rừng sāla của dân Malla ở Kusināra, bên kia Hiraññavatī. Phật đến đây trong chuyến du hành sau cùng của Ngài và nhập Nípbàn trên giƣờng soạn sẵn giữa hai cây sāla (1). Tại đây Subhadda đƣợc Phật giáo hoá và cho gia nhập Tăng Đoàn; về sau ông đắc quả Alahán (2). Cũng tại đây Phật hỏi các tỳkheo có nghi ngờ nào về Phật, Pháp, chúng Tăng, Đạo và con đƣờng thực hành (magga và paṭipadā), hay có câu hỏi nào cần đƣợc giải thích (3), rồi Ngài nói lời khuyên nhủ sau cùng với chúng Tăng (4). Ngài thuyết kinh Mahā Sudassana (5) tại đây để khai ngộ Tôn giả Ānanda vì Tôn giả tìm cách yêu cầu Ngài nhập diệt tại một nơi quan trong hơn. Buddhaghosa (6) giải rằng con đƣờng từ Hiraññavatī đến rừng sāla dẫn qua bên kia bờ sông, nhƣ con đƣờng từ Kadambanadī đi Thūpārāma dẫn xuyên qua Rājamātu-vihāra trong Anurādhapura. Hàng cây sāla chạy dài từ Nam sang Đông rồi lên Bắc (―nhƣ con

đƣờng chánh trong Anurādhapura‖). Do đó có tên Upavattana.
Rừng Upavattana nằm về phía Tây Nam của Kusināra (7).
(1)
D. ii. 137 ff.; Dpv. xv. 70.  (2)
Xem thêm DhA. iii. 377.
(3)
A. ii. 79.    (4)
S. i. 157; xem thêm Ud.
37 f.              (5)
D. ii. 169 f. (6)
DA.ii. 572 f.      (7)

UdA. 238.

1. Upavāṇa.—Trƣởng lão. Ông thuộc một gia đình Bàlamôn rất giàu có ở Sāvatthi. Chứng kiến oai đức của Phật trong lễ cúng dƣờng Jetavana, ông xin gia nhập Tăng Đoàn và một thời sau đắc quả Alahán với sáu aññā. Trƣớc khi Ānanda làm thị giả (upaṭṭhāka) của Phật, Upavāṇa có giữ nhiệm vụ này trong một thời gian. Lần nọ Phật bị bệnh phong khí, Upavāṇa đến nhà cƣ sĩ bạn Devahita xin gánh nƣớc nóng và một chai đƣờng mật về để Phật tắm và uống. Bệnh tình của Phật thuyên giảm và Ngài tán thán sự bố thí của Devahita (1). Lúc Phật sắp nhập Nípbàn, Upavāṇa là ngƣời hầu quạt Ngài. Thấy Upavāṇa đứng làm cản trở sự viếng thăm của chƣ Thiên, Phật bảo Upavāṇa xê ra (2). Upavāṇa có yết kiến Phật hai lần để thỉnh vấn về giáo pháp, một lần về khổ (3) và lần khác về pháp thiết thực hiện tại (sandiṭṭhikadhamma) (4). Upavāṇa có yết kiến Tôn giả Sāriputta tại Ghositārāma trong xứ Kosambī. Sāriputta hỏi ông: ―Tỳkheo có thể biết đƣợc chăng, do tự mình nhƣ lý tác ý, bảy giác chi đƣợc khéo an trú trong ta, đƣa đến lạc trú?‖ Upavāṇa giải thích cho Sāriputta nghe. Lần khác Upavāṇa hỏi Sāriputta: ―Có thể có ngƣời chấm dứt (đau khổ) (antakara) nhờ minh, hạnh hay không?‖ Sāriputta trả lời rằng không và giảng giải: ―Ngƣời phàm phu không có minh và hạnh nên không nhƣ thật thấy và biết, nhƣng nếu có minh và hạnh đầy đủ nhƣ thật thấy và biết, là ngƣời chấm dứt (đau khổ)‖ (6). Trong một cuộc đàm luận giữa Sāriputta và Lāludāyī (q.v.), không có ai ủng hộ Sāriputta cả. Chuyện đến tai Phật, Ngài nói rằng Ānanda nên đứng về phía Sāriputta. Ānanda liền đến gặp Upavāṇa, cho biết ông không dám can dự, và nhờ Upavāṇa đi thế. Vào một buổi chiều, Phật bảo Upavāṇa giải thích năm pháp thành tựu làm cho

một tỳkheo đƣợc các đồng phạm hạnh ái mộ, thích ý, tôn trọng và
đƣợc noi gƣơng tu tập. Sau câu chuyện, Phật tán thán Upavāṇa (7).
Vào thời Phật Padumuttara, Upavāṇa là một ngƣời nghèo.
Thấy dân chúng dâng lễ vật lên Tháp Phật (Buddha‘s Thūpa), ông
giặt áo mình rồi treo lên tháp nhƣ lá phƣớng. Dạxoa giữ tháp
Abhisammataka tàng hình đƣa phƣớng đi quanh tháp.
Vị tỳkheo đƣợc hỏi về phép kỳ diệu này tiên đoán rằng ông
sẽ sanh về cõi Thiên và sẽ làm Thiên vƣơng tám lần. Ông từng là
Cakkavatti một ngàn lần; cờ hiệu của ông phất phới ba lý trên cao (8).
Trong kiếp vừa qua, ông có tài sản lên đến 800 triệu.
(1)
ThagA. i. 308 ff.; bệnh này không đƣợc nói đến trong Milinda
134 f., nhƣng đƣợc kể đầy đủ chi tiết trong S. i. 174 f.; xem thêm
DhA. iv. 232 f.                (2)
D. ii. 138 f.                (3)
S. ii. 41-2.
(4)
Ibid., iv. 41.               (5)
Ibid., v. 76.                 (6)
A. ii. 163.
(7)
A. iii. 195 f.               (8)
Ap. i. 70 ff.

2. Upavāṇa.—Con của Phật Anomadassī (1). (1) Bu. viii. 19.

1. Upavāṇa Sutta.—Câu chuyện giữa Trƣởng lão Upavāṇa và
Tôn giả Sāriputta về sự chấm dứt (antakara) (đau khổ) (1).
(1)
A. ii. 163 f.

2. Upavāṇa Sutta.—Phật vì Trƣởng lão Upavāṇa giải thích sự
dâng lên của khổ (dukkha-samuppāda) (1).
(1)
S. ii. 41 f.

3. Upavāṇa Sutta.—Để trả lời câu hỏi của Trƣởng lão Upavāṇa,
Phật giải thích ―thiết thực hiện tại (sanditthika).‖ (1).
(1)
S. iv. 41 f.

4. Upavāṇa Sutta.—Đàm đạo giữa Tôn giả Sāriputta và Trƣởng
lão Upavāṇa; Upavāṇa giải thích rằng do tự mình nhƣ lý tác ý, bảy
giác chi đƣợc khéo an trú trong ta, đƣa đến lạc trú (1).
(1)
S. v. 76 f.

Upavāla.—Xem Uvāḷa.

1. Upasanta.—Một trong hai đệ tử chánh của Phật Atthadassī (1).
Ông là con của Tế sƣ Sucandaka và là bạn của Santa. Santa và
Upasanta đến viếng Phật và tiếp đãi Phật cũng nhƣ chƣ tỳkheo trong
bảy ngày. Hai vị xin gia nhập Tăng Đoàn cùng với 98 ngàn môn đệ
(2)
.
(1)
Bu. xv. 19; J. i. 39.

2. Upasanta.—Phật Độc giác mà Trƣởng lão Vajjita cúng dƣờng
một bông campaka vào 31 kiếp trƣớc (1).
(1)
ThagA. i. 336; Ap. i. 288.

3. Upasanta (Upasantaka, Upasaññaka).—Thị giả của Phật
Vessabhū (1). Ông làm vua ở thành phố Nārivāhana và đƣợc Phật
truyền giới. Ông có đem theo một Hội chúng đông đảo (2).
(1)
D. ii. 6; Bu. xxii. 23; J. i. 42.     (2)
BuA. 206.

Upasama Sutta.—Để trả lời một tỳkheo, Phật thuyết ai làm viên
mãn năm căn, đƣợc quả viên mãn; ai làm từng phần năm căn, đƣợc
quả từng phần (1).
(1)
S. v. 202. Về tựa đề, xem KS. v. 178, n. 3.

Upasamā Therī.—Bà sanh ra trong dòng tộc Sākya tại
Kapilavatthu và làm phu nhơn trong triều của Bồ Tát. Về sau, bà
theo gƣơng Pajāpatī Gotamī xuất thế và gia nhập Tăng Đoàn. Một
hôm, trong lúc bà đang thiền, Phật phóng hào quang đến và khuyến
khích bà. Bà giác ngộ và đắc quả Alahán (1).
(1)
Thig. v. 100; ThigA. 12 f.

Upasampadā Vagga.—Phẩm 16: Phẩm Diệu Pháp, Chƣơng Năm
Pháp, Tăng Chi Bộ Kinh. Các kinh trong phẩm này nói về: Quyết
định tánh về diệu pháp, Diệu pháp hỗn loạn, Ác thuyết, vân vân. (1).
(1)
A. iii. 271-8.

Upasampadā Sutta.—Thành tựu 10 pháp, vị tỳkheo có khả năng
trao truyền cụ túc giới (1).
(1)
A. v. 72.

Upasāgara.—Thái tử của Vua Mahāsāgara ở Uttaramadhurā. Sau khi vua băng hà ông làm phó vƣơng cho anh là Sāgara. Vì bị nghi có dan díu trong hoàng cung, ông chạy sang triều của Upakaṃsa ở Asitañjano. Tại đây ông phải lòng và cƣới Devagabbhā khi biết nàng mang thai với ông. Ông bà sống tại Govaḍḍhamāna, và các con của ông bà là nhóm Thập Huynh Đệ Andhakaveṇhu-dāsaputtā nổi tiếng.

Upasāla.—Em của Phật Paduma và sau trở thành một trong hai
Đại đệ tử của Phật (1).
(1)
Bu. ix. 21; BuA. 147; J. i. 36.

Upasālā.—Theo Sớ giải Buddhavaṃsa (1), Sālā và Upasālā là hai
nữ Đại đệ tử của Phật Phussa, nhƣng Buddhavaṃsa lại gọi hai bà là
Cālā và Upacālā.
(1)
194.            (2)
xix. 20.

Upasāḷha.—Một Bàlamôn giàu có ở Rājagaha. Ông sống gần một tịnh xá nhƣng không có cảm tình với Phật hay chƣ tỳkheo. Ông có ngƣời con hiền trí. Lúc về già, Upasāḷha gọi con nói rằng khi chết ông muốn đƣợc hoả táng trong một nghĩa trang không có ngƣời hạ liệt, không có uế nhiễm. Đƣợc hỏi nơi nào cha muốn, ông đƣa con đến Gijjhakūṭa và chỉ địa điểm ông muốn. Phật thấy họ có đủ căn duyên nên đợi dƣới chơn núi. Gặp nhau, Phật hỏi họ đi đâu. Sau khi nghe bạch, Phật nói kinh Bổn sanh Upasāḷha cho biết rằng trong kiếp trƣớc Upasāḷha cũng đã từng kén chọn nơi hoả táng mình. Sau bài pháp thoại, cả hai cha con đều đắc Sơ quả (1). (1) J. ii. 54 ff.

Upasāḷha Jātaka (N0. 166).—Chuyện Bàlamôn Upasāḷha. Vì Upasāḷha, Phật thuyết kinh này. Câu chuyện nói về kiếp trƣớc của Bàlamôn Upasāḷhaka (cũng là Upasāḷha). Ông bảo con, sau khi ông mất, phải thiêu xác ông trong một nghĩa trang không bị uế nhiễm bởi những ngƣời hạ tiện. Ông đƣa con lên Gijjhakūṭa để tìm chỗ ông muốn. Lúc xuống núi họ gặp Bồ Tát, vị tu khổ hạnh đã chứng đạt đƣợc nhiều thần thông. Bồ Tát nghe xong câu chuyện họ kể, Ngài

cho biết các Upasāḷha đã đƣợc thiêu tại đây 14 ngàn lần rồi, và nói
pháp về con đƣờng Bất tử (1).
Upasāḷha Jātaka đƣợc Phật thuyết cho Sadi Vanavāsi-Tissa
lúc Ngài đến thăm ông tại độc cƣ trong rừng (2).
(1)
J. ii. 54 ff.     (2)
DhA. ii. 99.

1. Upasiri.—Một trong những lâu đài của Phật Anomadassī sanh
sống lúc ngài làm cƣ sĩ (1).
(1)
Bu. viii. 18.

2. Upasiri.—Một lâu đài của Phật Sujāta lúc ngài sống đời cƣ sĩ
(1)
.
(1)
Bu. xiii. 21.

Upasīdarī.—Phật độc giác, có tên trong danh sách của 100 Phật
độc giác từng trú trên núi Isigili (1).
(1)
M. iii. 70.

Upasīva.—Một trong số đệ tử của Bàlamôn khổ hạnh Bāvarī (1).
Một thời, ông cùng đi với nhiều đồng môn đến yết kiến Phật; các câu
ông thỉnh vấn Phật đƣợc ghi lại trong Upasīva-māṇava-pucchā (2).
Upasīva gia nhập Tăng Đoàn và đắc quả Alahán.
Theo Apadāna (3), vào thời Phật Padumuttara ông tu khổ
hạnh trên núi Anoma gần Hy Mã Lạp Sơn. Lần nọ Phật đến viếng
ông, ông soạn sẵn chỗ ngồi bằng cách trải cỏ và bông, và cúng dƣờng
Phật trái cây. Ông còn dâng lên Phật nhiều trầm hƣơng. Do công
đức này ông sanh về cõi Thiên trong 30 ngàn kiếp và làm Thiên
vƣơng 71 lần. Chuyện kể trong Apadāna không có đề cập đến
Bàlamôn khổ hạnh Bāvarī.
(1)
Sn. v. 1007.             (2)
Ibid., 1069-76.             (3)
ii.
345 ff.

Upasīva-māṇava-pucchā.—Kinh thứ sáu của Parāyanavagga.
Kinh ghi lại các câu Upasīva thỉnh vấn Phật và các câu trả lời của
Phật (1). Một câu hỏi của Upasīva ví nhƣ là làm thế nào vƣợt qua
dòng nƣớc lớn (ogha). Đƣợc biết ông là một ākiñcaññāyatanalābhī
(2)
.

Sn. vv. 1069-76.
(1)                         (2)
SnA. ii. 593 f.; xem thêm Culla-
Niddesa, p. 101.

Upasumbha.—Tôn tƣợng của Thế Tôn đặt trong Bahumaṅgala-
cetiya tại Anurādhapura. Vua Dhātusena có gắn một vòng hào
quang lên tƣợng (1).
(1)
Cv. xxxviii. 66.

Upaseṇā.—Một trong những nữ Đại đệ tử hộ trì của Phật Tissa (1). (1) Bu. xviii. 23.

Upaseṇī.—Công nƣơng của Vua Vasavatti trị vì thành
Pupphavatī, và là em gái của phó vƣơng Candakumāra. Bà xém bị
tế sống chung với Candakumāra và nhiều ngƣời trong hoàng tộc vì
vua nghe lời của Tế sƣ tham ô Kaṇḍahāla muốn triệt hạ
Candakumāra; vua nghe lời Tế sƣ bày lễ tế đàn này để mong đƣợc
lên Thiên giới. Xem chuyện trong Kaṇḍahāla Jātaka (1).
(1)
J. vi. 134.

1. Upasena Thera.--Cậu của Trƣởng lão Vijitasena, và là em của
Sena. Ông làm quản tƣợng. Khi nghe Phật thuyết pháp, ông xin gia
nhập Tăng Đoàn và về sau đắc quả Alahán. Ông truyền giới cho
Vijitasena (1).
Theo Mahāvastu (2), Sāriputta đƣợc chuyển hóa không phải
bởi Assaji nhƣ nói trong Kinh tạng Pāli, mà bởi một Trƣởng lão tên
Upasena; vị trƣởng lão này có thể chính là Upasena nói trên.
Mahāvastu còn nói đến (3) một Upasena là cháu của các Tebhātika
Jaṭila. Khi các Tebhātika nhận Phật làm bậc Đạo sƣ, họ quăng y mà
họ mặc trong lúc tu khổ hạnh xuống Nerañjarā, ngay tại bờ sông
Upasena sống ẩn cƣ. Lúc Upasena thấy các y, ông biết đã có chuyện
gì đó đã xảy ra cho các cậu của ông. Ông liền đến gặp họ và nghe
nói họ đã tìm đƣợc cả triều an lạc nên xin đƣợc chuyển hoá làm
tỳkheo. Không biết Upasena này có phải là vị Trƣởng lão trùng tên
và là bổn sƣ của Tôn giả Sāriputta nêu trên chăng?
(1)
ThagA. i. 424.           (2)
iii. 60 ff.       (3)
Ibid., 431
f.

2. Upasena Vaṅgantaputta.—Ông sanh ra tại Nāḷaka. Cha là Bàlamôn Vaṅganta, và mẹ là Bàlamôn Rūpasārī. Ông là em của Tôn giả Sāriputta (1). Đến tuổi trƣởng thành ông làu thông ba kinh Vệđà, và khi nghe Phật thuyết pháp ông xin gia nhập Tăng Đoàn. Lúc ông mới đƣợc một hạ lạp, ông đã truyền giới cho một tỳkheo với mục đích để gia tăng số tu sĩ, và để vị tỳkheo này theo ông phục vụ Thế Tôn. Nhƣng Phật hoàn toàn không tán thán việc làm hối hả của ông (2). Ông nghĩ: ―Nếu nay, vì có một đệ tử, ta bị bậc Đạo Sƣ quở trách. Nay cũng nhơn lý do này, ta sẽ đƣợc Đạo Sƣ tán thán .‖ Rồi ông công phu tu tập thiền quán và đắc quả Alahán. Về sau, ông trì hành các hạnh đầu đà và khuyên nhiều tỳkheo khác làm nhƣ ông. Trong một thời gian ngắn, ông có nhiều đệ tử mà ai cũng dễ mến; do đó, Phật tuyên bố trong số tỳkheo dễ mến toàn diện, Upasena là vị tối thắng (samantapāsāsikānaṃ) (3). Buddhaghosa (4) giải rằng Upasena là một vị thuyết pháp thiện xảo nổi tiếng (paṭhavighuṭṭha-dhammakathika), và nhiều ngƣời theo ông vì biện tài của ông. Một thời, lúc yết kiến Phật, ông đƣợc Phật bảo phải sống độc cƣ nửa tháng; chƣ tỳkheo đồng ý rằng ai đến yết kiến Phật đều phạm giới pācittiya (?). Tuy nhiên, muốn nói chuyện với ông, Phật hỏi một đệ tử của Upasena rằng ông có muốn mặc y vá quàng không? Câu trả lời là: ―Bạch Thế Tôn, không. Nhƣng con sẽ mặc y này vì đạo sƣ của con.‖ Trong Theragāthā (5), có nhiều vần kệ do Upasena xƣớng để trả lời câu do một tỳkheo ở hầu hạ ông (saddhivihārika) hỏi ông cần phải làm gì khác khi các Tỳkheo ở Kosambi tranh cãi nhau và có nạn phá hòa hợp Tăng. Trong Milinda-pañha (6) có nhiều kệ của Upasena với những ý và lời khuyên giống nhƣ trên. Udāna (7) ghi rằng một lần ngủ trƣa nọ, ông quán chiếu niềm an lạc ông đang thọ hƣởng và những hào quang từng đến với ông dƣới sự dìu dắt của Thế Tôn. Biết đƣợc, Phật tán thán ông. Một hôm, sau khi thọ thực xong, ông ngồi vá y, trong gió thoảng, dƣới bóng của hang Đầu rắn (Sappasoṇḍika-pabbhāra), ông thấy hai con rắn nhỏ đang nô đùa trên giây leo phủ miệng hang. Một con rơi xuống vai và cắn ông. Nộc rắn lan nhanh trong cơ thể ông. Ông gọi Sāriputta và chƣ tỳkheo đang ở gần đó hãy đến và nhắc cái giƣờng cùng với cái thân này đƣa ra ngoài, trƣớc khi ―thân này ở đây phân tán nhƣ một nắm rơm.‖ (8).

Vào thời Phật Padumuttara , Upasena làm gia chủ ở
Haṃsavatī. Một hôm, nghe Phật tán thán một tỳkheo là ngƣời dễ
mến tối thắng, ông mong đƣợc tán thán nhƣ vậy bởi một Đức Phật
trong kiếp tới. Do đó, ông cố gắng làm việc thiện (9). Apadāna nói
rằng ông cúng dƣờng bữa cơm lên Phật Padumuttara và tám tỳkheo;
ông còn kết lọng bằng bông kaṇikāra để che Phật lúc Ngài thọ thực.
Do công đức này ông làm Thiên vƣơng 30 lần và làm Chuyển luân
vƣơng 21 lần.
Cùng với Yasa Kākaṇḍakaputta, Upasena đƣợc xem nhƣ
một ví dụ của ngƣời trì giới Vinaya nghiêm mật và không có chế ra
luật lệ nào khác (11).
(1)
UdA. 266; DhA. ii. 188.                (2)
Vin. i. 59; Sp. i. 194; J. ii.
449.               (3)
A. i. 24.                        (4)
AA. i. 152; xem
thêm Mil. 360 để biết chi tiết về việc cho tu sĩ gia nhập Tăng Đoàn
và giới luật liên hệ; Vin. iii. 230 ff. có một ít chi tiết khác biệt; sau
khi Upasena yết kiến Phật, Phật cho phép tỳkheo tu hạnh đầu đà
đƣợc yết kiến Ngài, cả trong lúc an cƣ kiết hạ. Xem thêm Sp. iii. 685
f.                 (5)
vv. 577-86; kệ đầu tiên đƣợc dẫn từ Milinda (371)
và kệ thứ năm cũng từ Milinda (395).                    (6)
pp. 393, 394.
(7)
p. 45 f.; UdA. 266 ff.           (8)
S. iv. 40 f.; SA. iii. 10.
(9)
ThagA. i. 525.                   (10)
i. 62. Kệ này
đƣợc trích dẫn từ Apadāna với một số chi tiết khác biệt trong ThagA.
(11)
DA. ii. 525.

3. Upasena Thera.—Đƣợc nói đến trong Gandhavaṃsa (1) nhƣ là
tác giả của Saddhammappajjotikā, chú giải của Mahā Niddesa.
Nhƣng xem Upatissa [13].
(1)
61, 66; xem thêm Svd. 1197.

4. Upasena.—Con của Phật Sujāta (1). (1) Bu. xiii. 22.

Upasena Sutta.—Ghi lại chuyện Upasena Vaṅgantaputta bị rắn
cắn chết. Đƣợc gọi, Tôn giả Sāriputta đến thấy thân của ông không
đổi khác hay căn của ông không biến hoại. Upesana nói rằng sở dĩ
ông đƣợc vậy là vì ông không có ý tƣởng ―Tôi‖ hay ―Của tôi‖ (1).
(1)
S. iv. 40 f.

Upasoṇā.—Một trong hai nữ Đại đệ tử của Phật Sumana (1). (1) Bu. v. 27; J. i. 24.

Upassaṭṭha Sutta.—Tất cả đều bị áp đảo (1). (1) S. iv. 29.

Upassaya Sutta.—Ānanda cố thuyết phục Mahā Kassapa đi với ông đến giàn xếp chƣ tỳkheo ni. Mahā Kassapa đi và nói pháp. Tuy nhiên Thulla-Tissā không hoan hỷ với bài pháp thoại và nói rằng: "Làm sao Tôn giả Mahā Kassapa trƣớc mặt Ānanda lại nghĩ đến thuyết pháp; ví nhƣ một ngƣời bán kim lại nghĩ có thể bán kim cho ngƣời làm kim?‖ Mahā Kassapa không hoan hỷ. Ānanda xin Mahā Kassapa tha thứ và nói: ―Ngu si là đàn bà.‖ Mahā Kassapa lƣu ý thính chúng rằng chính ông chớ không phải Ānanda đƣợc Phật tuyên bố đắc quả thiền nhƣ Phật (1). [Theo HT. Thích Minh Châu, 1993]. (1) S. ii. 214.

Upassayadāyaka-vimāna.—Trú xứ của một ngƣời đức hạnh
sanh trên cõi Tāvatiṃsa nhờ đã cúng dƣờng chỗ ở cho một tu sĩ
phạm hạnh. Lâu đài (vimāna) bằng vàng cao 12 do tuần (1).
(1)
Vv. 64; VvA. 291 f.

Upassuti Sutta.--Một thời Phật trú tại Nātikā, trong Giñjakāvasatha (ngôi nhà bằng gạch). Trong khi độc cƣ thiền tịnh, Ngài nói lên lời pháp giáo này (dhammapariyāyam): Do duyên căn (mắt, tai, vân vân) với trần (sắc, thanh, vân vân) khởi lên thức (nhản thức, nhỉ thức, vân vân). Do ba pháp này họp lại nên có xúc. Do duyên xúc nên có thọ. Do duyên thọ nên có ái. Do duyên ái nên có thủ... Nhƣ vậy là toàn bộ khổ uẩn này tập khởi. Thấy một tỳkheo đứng nghe trộm, Phật liền nói với tỳkheo ấy hãy học, học thuộc lòng và thọ trì pháp giáo này, vì pháp giáo này liên hệ đến mục đích, là cứu cánh Phạm hạnh (1). [Theo HT. Thích Minh Châu, 1993]. (1) S. iv. 90 f.

Upāgatabhāsaniya Thera.—Alahán. Vào thời Phật Vipassī, ông
là một Rakkhasa trong hồ trên Himavā. Lần nọ Phật đến viếng, yêu
tinh này đảnh lễ Ngài (1).
(1)
Ap. i. 233.

1. Upādāna Sutta.--Ai sống, thấy vị ngọt trong các pháp đƣợc chấp thủ, ái đƣợc tăng trƣởng. Do duyên ái nên thủ có mặt. Do duyên thủ nên hữu có mặt. Do duyên hữu nên sanh có mặt. Do duyên sanh nên già chết, sầu, bi, khổ, ƣu, não sanh khởi. Nhƣ vậy là toàn bộ khổ uẩn này tập khởi. Ví nhƣ một đống lửa lớn làm bằng nhiều xe củi đƣợc ném củi khô vào thỉnh thoảng, nên có thể cháy đỏ trong một thời gian dài (1). [Theo HT. Thích Minh Châu, 1993]. (1) S. ii. 84 f.

2. Upādāna Sutta.—Về sự chấp thủ và các pháp bị chấp thủ (1). (1) S. iii. 167.

3. Upādāna Sutta.—Phật giảng về các pháp bị chấp thủ và chấp
thủ (1).
(1)
S. iv. 89.

4. Upādāna Sutta.—Về các pháp bị chấp thủ và chấp thủ (1). (1) S. iv. 108.

5. Upādāna Sutta.—Jambukhādaka hỏi Sāriputta thế nào là
thủ? Sāriputta nói có bốn loại thủ: dục thủ, kiến thủ, giới cấm thủ,
ngã luận thủ (1).
(1)
S. iv. 108.

Upādāna-parivaṭṭa Sutta.—Về năm thủ uẩn (sắc thủ uẩn, thọ
thủ uẩn, vân vân) và bốn chuyển, tức là uẩn, sự tập khởi của uẫn, sự
đoạn diệt của uẩn, và con đƣờng dƣa đến đoạn diệt uẩn. Vị tỳkheo
nào thắng tri nhƣ vậy đƣợc giải thoát, không có chấp thủ (1). [Theo
HT. Thích Minh Châu, 1993].
(1)
S. iii. 58 f.

Upādāna-paritassanā Sutta.—Hai kinh nói về về sự chấp thủ và
ƣu não, sự không chấp thủ và không ƣu não (1).
(1)
S. iii. 15-18.

Upādāya Sutta.—Có những sắc do mắt, tai, mũi, vân vân, nhận
biết khả lạc, khả hỷ, khả ý, khả ái, liên hệ đến dục, hấp dẫn. Nhƣng
chúng vô thƣờng, khổ, và chịu sự biến hoại. Không nên tham đắm
chúng (1). [Theo HT. Thích Minh Châu, 1993].
(1)
S. iv. 85 f.

Upādāyamāna Sutta.—Một tỳkheo bạch xin Phật thuyết pháp
tóm tắt để ông sẽ sống một mình, tịnh cƣ, không phóng dật, nhiệt
tâm, tinh cần. Phật dạy ai chấp trƣớc, ngƣời ấy bị Ma trói buộc. Ai
không chấp trƣớc, ngƣời ấy đƣợc giải thoát khỏi Ác ma. Phật hỏi
tỳkheo có hoan hỷ và hiểu nhƣ thế nào. Vị tỳkheo thiền quán lời
Phật dạy và đắc quả Alahán (1).
(1)
S. iii. 73 f.

Upāya Sutta.—Xem Upaya Sutta.

1. Upāli Thera.—Một trong những Đại đệ tử tối thắng của Phật. Ông thuộc một gia đình thợ cạo ở Kapilavatthu và từng phục vụ các hoàng thân Sākya. Lúc Anuruddha và các hoàng thân của ông xuất thế ly gia gia nhập Tăng Đoàn, Upāli đi theo ông. Ông đƣợc các hoàng thân cho tất cả đồ trang sức, nhƣng ông không nhận mà chỉ xin đƣợc xuất gia. Lý do ông không nhận đồ trang sức vì biết ngƣời Sākya rất nóng tính và sợ thân thích của các vƣơng tôn này nghi ông âm mƣu ám hại để đoạt của. Theo lời yêu cầu của các công tử Sākya, Phật truyền giới cho Upāli trƣớc sự hiện diện của họ, với mục đích làm cho họ trở nên khiêm tốn hơn (1). Thầy Tế độ (upajjhāya) của Upāli là Kappitaka (2) . Khi Upāli đến yết kiến Phật về thiền quán, ông bạch xin Phật cho phép ông sống độc cƣ trong rừng. Phật không tán thán, vì biết rằng nếu vô rừng, Upāli chỉ học đƣợc thiền; ông cần sống trong Tăng Đoàn để còn học pháp nữa. Upāli tín thọ lời Phật dạy, hành trì thiền và một thời sau đắc quả Alahán. Chính Phật đích thân dạy Upāli trọn bộ Vinaya Piṭaka (3).

Trong Tăng Đoàn, Phật tuyên bố Upāli là vị tỳkheo trì luật tối thắng (vinayadharānaṃ) (4). Ông còn đƣợc xem nhƣ một Vinaye agganikkhitto; và trong ba trƣờng hợp [của Ajjuka (6), Bhārukacchaka (7) và Kumāra-Kassapa (8)], sự áp dụng giới luật của ông đƣợc Phật tán thán. Trong Kết tập Rājagaha ông giữ vai trò lãnh đạo và quyết định mọi trùng tuyên liên quan đến Vinaya, cũng nhƣ Ānanda quyết định mọi trùng tuyên liên quan đến Dhamma (9). Theo truyền thống, Upāli là vị trƣởng lão trì giới luật của Tăng Đoàn, và ông đƣợc phép thỉnh vấn Phật những vấn đề liên quan đến Vinaya. Do đó, chúng ta thấy rằng ông đã thỉnh ý Phật về tính hợp pháp hay bất hợp pháp khi Tăng Đoàn thi hành một điều lệ cần sự có mặt của một tỳkheo, trong lúc tỳkheo ấy vắng mặt (10). Một lần nọ, trong Tăng Đoàn có sự rạn nứt vì chia rẽ, Tăng chúng tuyên bố lập lại sự hoà hợp nhƣng không có sự điều tra thấu đáo. Ông muốn biết sự tuyên bố kia có đúng luật chăng? (11). Hành sự nên đƣợc thực thi đối với vị tỳkheo hội đủ bao nhiêu điều kiện? Trong khi thỉnh ý (để buộc tội) vị tỳkheo hội đủ bao nhiêu điều kiện xứng đáng để đƣợc thỉnh ý? Vị tỳkheo nguyên cáo có ý muốn khiển trách vị khác nên quán xét nội tâm bao nhiêu pháp rồi mới nên khiển trách vị khác? (12). Trong trƣờng hợp nào, thời gian quản chế đƣợc chƣớc giảm đối với một tỳkheo đang bị quản chế? (13). Các câu hỏi của Upāli và trả lời của Phật liên quan đến Vinaya đƣợc ghi đầy đủ trong Nhóm Năm của Upāli (Upāli- Pañcaka) của Bộ Tập Yếu (Parivāra) (14). Thật khó biết câu nào do chính Upāli hỏi và câu nào đƣợc gán cho ông vì nƣơng theo sự uyên bác của ông trong vấn đề giới luật. Theo Vinaya (15), ngay trong lúc Phật hiện tiền, đƣợc theo học giới luật với Upāli là một đặc ân. Lúc bấy giờ, chƣ tỳkheo xem Upāli nhƣ một đồng môn mà họ có thể đến khi gặp khó khăn. Do đó, lúc một số tỳkheo bị trộm y, họ đến Upāli để đƣợc che chở (16). Kinh điển ít thấy đề cập đến Upāli, ngoại trừ các câu hỏi của ông trong Vinaya. Trong Tăng Chi Bộ Kinh (17), ông bạch xin Phật thuyết pháp một cách vắn tắt, để sau khi nghe pháp, ông sẽ sống một mình, an tịnh, không phóng dật, nhiệt tâm, tinh cần. Phật nói: "Những pháp này không đƣợc đƣa đến nhất hƣớng nhàm chán, ly tham, đoạn diệt, an tịnh, thắng trí, giác ngộ, Niết-bàn," thời ông cần phải nhất hƣớng thọ trì là: "Đây không phải Pháp, đây không phải

Luật, đây không phải lời dạy Thế Tôn.‖ Trong một kinh khác (18), khi Upāli muốn sống độc cƣ trong rừng, Phật dạy rằng đời sống trong rừng không dễ cho ngƣời chƣa làm chủ đƣợc tâm mình hoặc chƣa đạt đƣợc tâm an tịnh. Về các kinh khác, xem s. v. Upāli Sutta và Ubbāhika Sutta. Trong Theragāthā (19), có ba kệ của Upāli khuyến cáo tu sĩ đồng phạm hạnh tìm bạn cao quý và không lỗi lầm, trì giới tỳkheo, và sống độc cƣ. Vào thời Phật Padumuttara, Upāli là một Bàlamôn giàu có tên Sujāta. Lúc Phật đến thành phố của cha ông để thuyết pháp, ông thấy đạo sĩ khổ hạnh Sunanda trong Tăng chúng đứng giữ một vòng hoa phía trên Phật trong suốt bảy hôm. Phật tuyên thuyết, vào thời Phật Siddhattha, Sunanda sẽ trở thành một trƣởng lão thù thắng nhƣ Trƣởng lão Puṇṇa Mantānīputta. Upāli rất muốn đƣợc gặp Phật Siddhattha. Ngoài ra, nghe Phật Padumuttara tán thán tỳkheo Pāṭika là vị trƣởng của Vinayadhara, ông cũng mong đƣợc Phật Siddhattha tuyên thuyết ông nhƣ vậy. Vì nhắm mục tiêu ấy, ông công phu hành thiện, và công phu quan trọng nhứt là việc xây cất tịnh xá Sobhana tốn những một trăm ngàn đồng để cúng dƣờng Phật và Tăng chúng. Do công đức này ông sanh về Thiên giới trong 30 ngàn kiếp và làm Thiên vƣơng một ngàn lần. Ông còn làm Chuyển luân vƣơng một ngàn lần nữa. Hai kiếp qua, Upāli đƣợc sanh ra làm con của Khattiya Añjasa, với tên là Sunanda. Một hôm đang cỡi voi Sirika dạo trong vƣờn, Sunanda gặp Phật Độc giác Devala và mắng nhiếc vị Phật này. Sunanda liền bị lên cơn sốt, chàng phải chạy theo đoàn tuỳ tùng của Phật để xin lỗi mới hết sốt. Nghe nói rằng nếu Phật không tha thứ, cả quốc độ sẽ bị tan hoại. Vì những lời mắng nhiếc này mà Sunanda tái sanh làm thợ cạo (20). Buddhaghosa (21) giải rằng lúc Phật còn hiện tiền, Upāli có ghi lại một số chỉ thị của Phật, theo đó những ngƣời thông hiểu về Luật (Vinayadhara) thƣờng dùng để dẫn giải Vinaya. Ông còn nói thêm rằng, cùng với những chỉ thị khác, Upāli có hợp soạn lời giải thích về Vinaya. Vị truyền thừa của Trƣởng lão Upāli là Dāsaka mà Trƣởng lão gặp tại trú xứ Valikārāma của mình (22). Dāsaka đƣợc Trƣởng lão Upāli đích thân dạy trọn bộ Vinaya.

Trƣởng lão Upāli viên tịch vào năm thứ sáu của triều đại
Udāyibhadda (23).
(1)
Vin. ii. 182; DhA. i. 116 f; xem thêm Bu. i. 61; nhƣng cũng
xem BuA. 44; Kinh điển Tây Tạng có chút ít khác biệt (xem
Rockhill, op. cit., pp. 55-6); theo Mahāvastu (iii. 179), Upāli cũng là
thợ cạo của Phật.                         (2)
Vin. iv. 308.             (3)
ThagA. i.
360 f., 370; AA. i. 172.                  (4)
A. i. 24; xem thêm Vin. iv. 142
trong ấy Phật đƣợc kể là có tán thán Upāli.                             (5)
E.g., Dpv.
iv. 3, 5; v. 7, 9.             (6)
Vin. iii. 66 f.           (7)
Ibid., 39.
(8)
AA. i. 158; MA. i. 336; J. i. 148; DhA. iii. 145.
(9)
Vin. ii. 286 f.; DA. i. 11 f.; Mhv. iii. 30.                         (10)

Vin. i. 325 f.                 (11)
Ibid., i, 358.           (12)
Ibid., ii. 248 ff.
(13)
Ibid., ii. 33f.            (14)
Ibid., v. 180-206; xem
thêm Upālivagga trong Tăng Chi Bộ Kinh (v. 70 ff.).                                (15)

E.g., Vin. iv. 142; Sp. iv. 876.                    (16)
Vin. iii. 212; xem thêm
chuyện Ramaṇiyavihāri (ThagA. i. 116).                                  (17)
A. iv.
143 f.              (18)
A. v. 201 ff.              (19)
vv. 249-51; xem thêm
Gotama the Man, p. 215; một kệ nữa nói là của Upāli thấy trong
Milinda (p. 108), nhƣng không có xuất xứ.                               (20)
Ap. i. 37
ff.                 (21)
Sp. i. 272, 283.                    (22)
Mhv. v. 107.
(23)
Dpv. v. 7 ff.

2. Upāli.—Một thanh niên ở Rājagaha. Muốn con mình sống thoải mái, cha mẹ chàng không buộc chàng phải học một lối sống nào cả, sợ rằng chàng sẽ không hoan hỷ theo học nhƣ vậy. Sau khi suy nghĩ kỹ, họ quyết định cho chàng xuất gia. Chàng gia nhập Tăng Đoàn cùng với 16 bạn cùng trang lứa khác. Nghe nói các chàng trai này sáng dậy đã đòi cơm rồi. Do đó, Phật chế giới luật không cho truyền giới cụ túc (upasampadā) cho ai dƣới 20 tuổi (1). (1) Vin. i. 77 f.

3. Upāli Thera.—Apadāna (1) có kể câu chuyện của một Trƣởng lão tên Upāli, khác với vị Trƣởng lão lỗi lạc có cùng tên Upāli, dầu kệ trong Apadāna không phân biệt đƣợc truyền thuyết của hai vị Trƣởng lão này. Sớ giải Apadāna gọi tỳkheo này là ―Bhāgiṇeyya Upāli,‖ và mô tả ông nhƣ là cháu của Đại sƣ Upāli. Ông sanh tại Kapilavatthu, đƣợc chú truyền giới, và về sau đắc quả Alahán.

Bhāgiṇeyya Upāli từng làm gia chủ vào thời Phật
Padumuttara. Sau đó ông xuất thế đi tu khổ hạnh trên Hy Mã Lạp
Sơn. Tại đó ông gặp Phật cùng nhiều tỳkheo và có nói kệ tán thán.
Do công đức này ông làm Thiên vƣơng 18 lần và vua trên cõi thế 25
lần.
(1)
i. 91 f.

4. Upāli.—Đƣợc phân biệt là gia chủ Upāli-Gahapati. Ông sống tại Nālandā và là đệ tử của Nigaṇṭha Nātaputta. Ông có mặt lúc Dīgha-Tapassī trình Nātaputta chuyện ông luận chiến với Phật tại vƣờn xoài Pāvārika. Upāli quyết định đích thân đi gặp Phật để phản bác quan điểm của Ngài, dầu Dīgha-Tapassī có can ba lần nói Samôn Gotama có huyễn thuật lôi cuốn ngoại đạo (Phật). Sau buổi luận đàm Phật (đƣợc ghi lại trong kinh Upāli ), Upāli đƣợc Phật cảm hoá và thỉnh Ngài về nhà thọ trai. Dầu Phật đã khuyên Upāli không nên cắt đứt mọi lợi dƣỡng dành cho các Nigaṇṭha, Upāli chỉ thị ngƣời gác cổng không cho một Nigaṇṭha nào đƣợc đến gặp ông và các Nigaṇṭha chỉ đƣợc cung cấp thực phẩm nếu họ cần. Nghe tin đồn Upāli đã theo Phật, Tapassī trƣớc rồi Nātaputta sau đến nhà Upāli để rõ thiệt hƣ. Lúc biết Upāli đã thật sự là đệ tử của Phật, Nātaputta thổ ra huyết nóng (1). Theo Buddhaghosa (2), Nātaputta đƣợc cáng đến Pāvā và chết một thời gian sau đó. Upāli đắc quả Dự lƣu (3). Ông đƣợc kể, cùng với Ānanda, Citta-gahapati, Dhammika-upāsaka, và Khujjuttarā, nhƣ vị tỳkheo đắc bốn minh sát (paṭisambhidā) trong khi còn là bậc hữu học (sekha) (4). (1) M. i. 371 ff.               MA. ii. 621, 830.          (3)

M. ii. 620.              Vam. ii. 442; VibhA. 388.

5. Upāli Thera.—Trƣởng lão của phái tỳkheo đƣợc gởi từ Thái
lan sang Tích Lan, theo lời thỉnh cầu củaVua Kittisirirājasīha(1767-
1782) để tái lập sự truyền cụ túc giới tại xứ này. Ông thƣờng đến nói
pháp cho vua nghe và rất đƣợc vua kính mến. Upāli mất tại Tích Lan
vì một chứng bịnh mũi không chữa đƣợc. Tang lễ của ông đƣợc cử
hành rất trọng thể (1).
(1)
Cv. c. 71, 94, 117, 127, 142.

Upāli Gāthā.—Kệ mà Upāli-Ghahapati xƣớng để tán thán Phật
khi đƣợc Nātaputta hỏi về ngƣời thầy mới của ông (1). Các kệ này
thƣờng đƣợc trích dẫn; kệ có đến 100 ƣu điểm dành tán thán Phật (2).
(1)
M. i. 386.       (2)
Sp. i. 257.

Upāli Vagga.--Phẩm thứ 4: Phẩm Upāli và Ānanda, Chƣơng
Mƣời Pháp, Tăng Chi Bộ Kinh. Ghi lại các đàm luận giữa Phật với
Upāli (1) và giữa Phật với Ānanda, liên quan đến giới bổn.
(1)
A. v. 70-7.

1. Upāli Sutta.—Ghi lại những diễn tiến đƣa đến sự chuyễn hoá
Upāli-Gahapati (q.v.). Phật đƣợc Dīgha-Tapassi trƣớc rồi Upāli
sau thỉnh vấn về hành nào trong ba hành của thân, khẩu và ý đƣợc
xem nhƣ bất thiện nhứt. Phật đáp ý hành trong lúc các đệ tử của
Nātaputta nói thân hành. Bằng nhiều biểu dụ, Phật thuyết phục
đƣợc Upāli. Kinh kết thúc bằng một số kệ (Upāli Gāthā) của Upāli
tán thán Phật (1).
(1)
M. i. 371 ff.

2. Upāli Sutta.—Trƣởng lão Upāli thỉnh vấn Phật: ―Do duyên bao nhiêu mục đích, các học pháp thiết lập cho các đệ tử Nhƣ Lai và giới bổn Pātimokkha đƣợc tuyên đọc?‖ Phật trả lời do duyên 10 mục đích và tuần tự kể ra 10 mục đích ấy. Cũng vậy, có mƣời trƣờng hợp giới bổn Pātimokkha bị ngƣng tuyên đọc (1). (1) A. v. 70 f. [Theo HT. Thích Minh Châu, 1996].

3. Upāli Sutta.—Upāli [1] yết kiến Phật và xin đƣợc sống độc cƣ trong rừng. Phật nói bƣớc đƣờng này không thuận tiện cho những ai chƣa đạt thiền định. Phật dùng nhiều ẩn dụ để dẫn giải mà ẩn dụ con voi đƣợc kể nhƣ sau. Có con voi to lớn suy nghĩ rằng : "Ta hãy lặn vào hồ nƣớc này, rồi chơi trò chơi rửa tai, rồi chơi trò chơi rửa lƣng; sau khi chơi trò rửa tai, sau khi chơi trò chơi rửa lƣng, sau khi tắm, sau khi uống nƣớc, sau khi từ hồ bƣớc lên, ta đi chỗ nào ta muốn." Nhƣng con thỏ hay con mèo không làm vậy đƣợc, ―vì tự ngã nhỏ bé không tìm đƣợc chơn đứng trong nƣớc sâu.‖ Kinh nói tiếp rằng nhờ có Nhƣ Lai trên thế gian, một gia chủ nên nghe Ngài nói Pháp, xuất

thế, ly gia, tu tập để chứng đạt và an trú thiền thứ tƣ. Upāli đƣợc
khuyên nên cộng trú với chƣ Tăng hơn sống độc cƣ trong rừng (1).
(1)
. A. v. 201 ff. [Theo HT. Thích Minh Châu, 1996].

Upāli-pañcaka.--Nhóm Năm của Upāli (Upāli-Pañcaka) của Bộ
Tập Yếu (Parivāra) ghi lại các Upāli [1] thỉnh vấn Phật và các câu
trả lời của Phật liên quan đến Giới bổn (1).
(1)
Vin.v. 180-206.

Upāli-pucchā-bhānavāra.—Tụng phẩm 6 của Chƣơng 9
Khandhaka của Mahāvagga (1).
(1)
Vin. i. 322-8.

1. Upāsaka Vagga.—Phẩm 2: Phẩm Cƣ Sĩ, Chƣơng 7: Tƣơng
Ƣng Bàlamôn, Tƣơng Ƣng Bộ Kinh (1).
(1)
S. i. 172 ff.

2. Upāsaka Vagga.--Phẩm 18: Phẩm Nam Cƣ Sĩ, Chƣơng Năm
Pháp, Tăng Chi Bộ Kinh; nói về nam cƣ sĩ (1).
(1)
A. iii. 203-18.

3. Upāsaka Vagga.--Phẩm 10: Phẩm Nam Cƣ Sĩ, Chƣơng Mƣời
Pháp, Tăng Chi Bộ Kinh (1).
(1)
A. v. 176-206.

Upāsabha.—Tên của một vi Phật Độc giác (1). (1) M. iii. 69; MA. ii. 890; ApA. i. 106.

Upāsikā Vihāra.--Tịnh xá ni tại Anurādhapura, xây bởi Vua Devānaṃpiyatissa, để an trú Anulā và đệ tử của bà, trong lúc chờ Saṅghamittā (1) đến. Về sau, Saṅghamittā an trú tại đó. Bấy giờ tịnh xá đƣợc nới rộng thêm 12 lầu; ba lầu--Kūpayaṭṭhithapita-ghara, Piṭhapita-ghara và Arittaṭhapita-ghara--đƣợc xem nhƣ chỗ thiêng liêng vì tôn trí cột cờ, bánh lái và tay lái của chiếc tàu đƣa nhánh Bồ Đề sang Tích Lan. Mƣời hai lầu này luôn luôn do các nữ tu chính thống Hatthāḷhaka cai quản (2).

Mhv. xviii. 12.
(1)                          (2)
Ibid., xix.68 ff.; Ṭīkā (p.408) nói
rằng các nhà thoạt tiên đƣợc gọi tên Cūlaganāgāra, Mahāganāgāra
và Sirivaḍḍhāgāra.

Upāhana Jātaka (No. 231).--Chuyện Chiếc Giày. Một thời Bồ Tát làm ngƣời huấn luyện voi và dạy nghề lại cho một học trò ở Kāsi. Sau khi học xong, trò muốn phục vụ vua với bổng lộc ngang hàng bổng lộc của thầy. Vua đồng ý và cho hai thầy trò thi thố tài năng. Trong đêm Bồ Tát chọn một thớt voi và dạy voi làm ngƣợc lại mệnh lệnh mình, nhƣ bảo đi tới thì đi lui, vân vân. Trong buổi trình diễn, trò không sao sánh nổi tài thầy, khiến trò bị dân chúng đi xem liệng đá chết. Bồ Tát tuyên bố rằng kẻ nông nổi giống nhƣ chiếc giày hƣ. Chuyện đƣợc kể về sự phản bội và gặp đại nạn của Devadatta (1). (1) J. ii. 221 ff.

Upāhana Vagga.--Phẩm          thứ   9   của   Duka    Nipāta    của
Jātakaṭṭhakathā (1).
(1)
J. ii. 221-42.

Upekkhaka Sutta.—Tôn giả Moggallāna nói với chƣ tỳkheo làm
thế nào ông an trú trong tứ thiền (1).
(1)
S. iv. 265 f.

1. Upekhā Sutta.—Tôn giả Ānanda nói rằng Tôn giả Sāriputta
có các căn lắng dịu và sắc mặt trong sáng, và hỏi ông sống thế nào
trong ngày? Sāriputta đáp rằng ông an trú trong tứ thiền, nơi không
có khổ cũng không có lạc, chỉ có xả (equanimity) (1).
(1)
S. iii. 237.

2. Upekhā Sutta.—Tâm xả (equanimity) đƣợc tu tập và làm cho
sung mãn đƣa đến lợi ích lớn (1).
(1)
S. v. 131.

1. Uposatha.—Nhà vua, con của Varakalyāṇa, và là tổ tiên của dòng Sākya. Con ông là Mandhātā (1). Ông là một vì vua vào đầu đại kiếp này (2). Trong Chú giải Dīgha (3) ông đƣợc đề cập nhƣ con

của Varamandhātā và cha của Cara. Kinh điển Sanskrit gọi ông là
Upośadha (4).
(1)
Dpv. iii. 4.           (2)
J. ii. 311; iii. 454.    (3)

DA. i. 258.         (4) Mtu. i. 348; Divy. 210.

2. Uposatha.—Bốtátđà. Tên của Bảo Tƣợng (Elephant-Treasure) của Chuyển luân vƣơng Mahāsudassana. Ông voi này ―toàn trắng, sattappatiṭṭha gấp bảy lần, có lực tuyệt kỹ, bay trên hƣ không.‖ (1). Lalita Vistara gọi ông là Bodhi. Uposatha còn là tên của một tộc voi, tộc thứ chín trong số mƣời tộc quan trọng đếm từ dƣới lên (3). Đƣợc biết, voi của Chuyển luân vƣơng đều thuộc tộc Chaddanta hoặc Uposatha. Voi Chaddanta mà Chuyển luân vƣơng thu dụng phải là voi tơ nhứt, còn voi Uposatha phải là voi đầu đàn (4). Khi Chuyển luân vƣơng chết, voi trở về với tộc củ (5). Sức của một con voi Uposatha bằng sức của 1000 triệu ngƣời (6). Trong Milindapañha (7), voi chúa của tộc Uposatha đƣợc mô tả nhƣ rất hiền hậu, đẹp mã, cao tám cubit (3,60 m), vòng thân chín cubit (4.0 m), dài chín cubit (4.0 m), có ba xáy (rut) trên thân, trắng hoàn toàn, sattappatiṭṭha gấp bảy lần. Vì không ai có thể nhốt voi trong chuồng hay úp voi bằng thúng, nên không ai có thể bắt con cháu của Vessantara làm nô lệ. (1) D. ii. 174; M. iii. 173 f.           (2) [không thấy trong bản chính]              (3) DA. ii. 573; UdA. 403.                (4) DA. ii. 624; J. iv. 232, 234; KhA. 172.              (5) DA. ii. 636.        (6)

BuA. 37.                      (7) p. 282.

3. Uposatha.—Đƣợc biết nhƣ Uposatha-kumāra. Anh của 99
em trai của Saṃvara, vua trị vì Benares. Lúc Saṃvara lên ngôi, các
em ông phản đối và phong toả thành phố. Sau khi đàm đạo với
Saṃvara, Uposatha biết ông là ngƣời xứng đáng trị vì thiên hạ, nên
khuyên các em của ông từ bỏ mộng tiếm ngôi. Uposatha lúc bấy giờ
chính là Sāriputta (1).
(1)
J. iv. 133 ff.

Uposatha Vagga.--Phẩm 5: Phẩm Ngày Trai Giới, Chƣơng Tám
Pháp, Tăng Chi Bộ Kinh (1).
(1)
A. iv. 248-73.

1. Uposatha Sutta.—Một tỳkheo thỉnh vấn Phật do nhơn duyên
gì một số Nāga từ trứng sanh, thai sanh, ẩm ƣớt sanh, hoá sanh, sống
giữ hạnh Uposatha và từ bỏ thân của chúng? Phật giải thích rằng họ
làm vậy vì họ mong đƣợc sanh thiện thú (1).
(1)
S. iii. 241 f.

2. Uposatha Sutta.—Một hôm trai giới, Phật ngồi quây quần với
nhiều tỳkheo trong Migāramātu-pāsāda, ở Sāvatthi. Nhìn quanh
thấy ai cũng im lặng, Phật thốt lời tán thán và nói tiếp rằng làm thế
nào có những tỳkheo trong chúng tỳkheo này sống đạt đƣợc địa vị
chƣ Thiên, Phạm Thiên, Bất động (Imperturbable-Ānejja), hoặc
Thánh vị (Āriyan state). (1).
(1)
A. ii. 183 f.

3. Uposatha Sutta.--Nhơn ngày trai giới, khi đêm đã gần mãn, và canh một đã qua, Tôn giả Ānanda bạch xin Phật hãy đọc giới bổn cho các tỳkheo. Ānanda bạch ba lần, Phật im lặng ba lần, và sau cùng Ngài nói hội chúng không đƣợc thanh tịnh. Mahāmoggallāna nhìn quanh và thấy một ngƣời theo ác pháp, có sở hành bất tịnh, đáng nghi ngờ, có những hành vi che đậy, không phải là Sa môn nhƣng tự nhận là Sa môn, không sống Phạm hạnh nhƣng tự nhận là sống Phạm hạnh, nội tâm hôi hám, ứ đầy tham dục, tánh tình bất tịnh, đang ngồi giữa chúng tỳkheo. Mahāmoggallāna liền nắm tay đƣa ngƣời ấy ra ngoài. Xong, Phật thuyết rằng trong biển lớn có tám pháp vi diệu chƣa từng có, do thấy vậy, các Asurā thích thú biển lớn. Cũng vậy, trong Pháp và Luật này có tám pháp vi diệu, chƣa từng có, do thấy vậy, các tỳkheo hoan hỷ trong Pháp và Luật này (1). (1) A. iv. 204 ff.

4. Uposatha (v. l. Uposathaṅga) Sutta.—Nguyện thọ trai giới,
Visākhā đến yết kiến Phật tại Migāramātu-pāsāda, vào lúc giữa
trƣa. Phật nói với bà rằng có ba loại trai giới: trai giới ngƣời chăn bò,
trai giới ngƣời du sĩ khổ hạnh, và trai giới bậc Thánh. Tiếp theo,
Ngài dẫn giải ba loại trai giới ấy (1).
(1)
A. i. 206.

Uposathakhaṇḍa.—Đoạn hai của Bhūridatta Jātaka (1). (1) J. vi. 168-70.

Uposathakhandhaka.—Chƣơng 2: Lễ Uposatha, Mahāvagga,
Vinaya Piṭaka (1).
(1)
Vin. i. 101-36.

Uposathakkhandha Sutta.—Một trong những kinh của
Uposathakhandha. Kinh đƣợc trích dẫn trong Atthasālinī nhƣ một
tài liệu gốc (authority) mà ngƣời phản bác dùng để chứng minh rằng
một ác ngữ hành cũng có thể dấy lên trong cửa tâm. Chú giải trình
bày sự bác bỏ luận cứ ấy (1).
(1)
DhsA. 92 f.

Uposatha-vinicchaya.—Luận thuyết về Vinaya soạn ở Miến
Điện (1).
(1)
Bode, op. cit., 44.

Uposatha-vimāna.—Xem Uposathā.

Uposathā.—Một nữ cƣ sĩ sùng đạo ở Sāketa. Bà lập nhiều công
đức và sanh lên cõi Tāvatiṃsa. Trú xứ bà là Uposatha-vimāna.
Nghe nói ở Sāketa bà đƣợc gọi là Uposathā vì cuộc sống rất mộ đạo
của bà. Bà đã nói với Moggallāna lời hối hận rằng bà mong muốn
đƣợc sanh về Nandana-vana, thay vì nghe lời Phật dạy và chấm dứt
sanh tử luân hồi (1).
(1)
Vv. 20 f.; VvA. 115 f.

―Uppajjanti‖ Sutta.—Nói về lực của sự tinh cần tinh tấn
(appanāda) (1).
(1)
A. i. 11.

Uppaṭi Vagga.—Xem Sukhindriya Vagga.

Uppaṭika Sutta.—Nói về năm căn--khổ, ƣu, lạc hỷ, xả căn—và làm thế nào rõ biết chúng tập khởi, rõ biết chúng đoạn diệt (1). Theo

Chú giải (2), tên của kinh này phài là Uppaṭipāṭika Sutta (kinh đề cập
đến những gì đã qua).
(1)
S. v. 213 f.              (2)
SA. iii. 192.

Uppatha Sutta.—Các câu hỏi của một vị Thiên và câu trả lời của
Phật. -- Cái gì gọi phi đạo? Cái gì diệt ngày đêm? Cái gì uế Phạm
hạnh? Cái gì tắm không nƣớc?-- Tham dục gọi phi đạo, Tuổi tác
diệt ngày đêm, Nữ nhơn uế Phạm hạnh, Khiến loài Ngƣời hệ lụy,
Khổ hạnh và Phạm hạnh, Là tắm không cần nƣớc (1) [Theo HT.
Thích Minh Châu, 1993].
(1)
S. i. 38.

Uppanna (hoặc Uppāda) Sutta.—Hai kinh nói rằng có bảy giác
chi này chƣa khởi lên, nếu đƣợc tu tập, làm cho sung mãn, có thể
khởi lên. Nhƣng không thể không có sự hiện hữu của Nhƣ Lai (1).
(1)
S. v. 77.

1. Uppala.—Phật độc giác, có tên trong danh sách của 100 Phật
độc giác từng trú trên núi Isigili (1).
(1)
M. iii. 70.

2. Uppala.—Một trong những Dạxoa gác cửa cung điện của
Jotiya. Ông có hai ngàn đệ tử (1).
(1)
DhA. iv. 209.

3. Uppala.—Cha của Chiến binh Ummāda-Phussadeva (1). (1) Mhv. xxiii. 82.

4. Uppala (Uppalaka).—Một Niraya (1). Buddhaghosa (2) lại nói
rằng đó không phải là tên của một địa ngục mà là tên của một thời kỳ
khổ trong địa ngục.
(1)
S. i. 152; Sn. p.126.            (2)
SnA. ii. 476 f.; xem thêm
A.v. 173.

5. Uppala.—Một trong những kho tàng (treasure-troves) sanh lên
từ đất trong ngày Đản sanh của Bồ Tát. To ba gāvuta (lối 9,6 km) (1).
(1)
DA. i. 284.

Uppaladāyikā Therī.—Vào 31 kiếp trƣớc bà là phu nhơn của Khattiya Aruṇa ở Aruṇavatī. Một hôm, bà buồn khổ vì không có lập đƣợc công đức thiện nào khả dĩ đem đến cho bà thiện duyên sanh về cõi an lạc, bà xin ông cho phép bà đƣợc hộ trì một ẩn sĩ. Ông cho phép, và bà dâng lên vị ẩn sĩ một chén cơm ngon cùng hƣơng liệu bọc trong một y lớn. Do công đức này bà đƣợc sanh về cõi Tāvatiṃsa và làm Hoàng hậu của Thiên vƣơng 1000 lần. Thân bà luôn luôn có sắc của bông sen và bà có tất cả các nét đẹp của phụ nữ. Vào kiếp chót bà sanh trong một gia đình thuộc tộc Sākya và phục vụ triều của Bồ Tát nhƣ vị trƣởng của cả ngàn phụ nữ trong triều. Bà gia nhập Tăng Đoàn, và bảy ngày sau đó bà thân hoại mạng chung, đắc quả Alahán (1). Trong đoạn chót của Apadāna có một số kệ của bà tán thán Đức Thế Tôn. Có thể bà chính là Nữ Trƣởng lão Somā (1) (1) Ap. ii. 601-3.

Uppalavaṇṇā.--Vị thần mà Thiên chủ Sakka giao phó trách
nhiệm trông coi Laṅkā và dân chúng tại đó. Ông gặp Vijaya và đệ
tử khi họ đổ bộ lên Tích Lan. Ông rảy nƣớc và quấn chỉ thiêng lên
tay để bảo vệ họ (1). Vị thần này đƣợc xem nhƣ là Thần Viṣnu,
nhƣng trong các thần thoại kể gần đây, hai vị thần vừa nói không
phải là một. Vào khoảng A. D. 790, có một đền đƣợc xây để thờ
Uppalavaṇṇā tại Devanagara (Dondra hiện nay) dƣới miền Nam
Tích Lan. Đền này bị ngƣời Bồ Đào Nha tàn phá lúc đến Tích Lan.
Vua Vīrabāhu có đến đây làm lể tế đàn chiến thắng (2). Vua
Parakkamabāhu II có lần xây lại đền này.
(1)
Mhv. vii. 5.          (2)
Cv.lxxxiii, 49; xem thêm Cv. Trs.
ii. 152, n. 3.

1. Uppalavaṇṇā Therī.—Trƣởng lão ni Liên Hoa Sắc. Một trong hai nữ Đại đệ tử chánh của Phật. Bà sanh tại Sāvatthi, con của một bá hộ chủ ngân khố. Bà đƣợc đặt tên nhƣ vậy vì màu da của bà giống màu tim của bông sen xanh. Lúc đến tuổi cập kê, vua cũng nhƣ dân trên toàn cõi Ấn Độ gởi mai mối đến xin hỏi nàng. Vì không muốn làm phật lòng ai cả, cha nàng đề nghị nàng xuất thế. Vì túc duyên, nàng hoan hỷ nhận lời cha và đƣợc truyền cụ túc giới.

Một hôm đến lƣợt Uppalavaṇṇā công quả trong Trai giới đƣờng. Bà đến quét dọn và đốt đèn. Lấy ngọn đèn làm đề mục hữu thể, bà tham thiền đề mục lửa, đạt thiền na, và đắc quả Alahán với bốn minh sát (paṭisambhidā). Bà đặc biệt đắc thần thông thay đổi hình thể (iddhivikubbana). Lúc Phật đến cổ thụ Gaṇḍamba để thị hiện Thần thông Song hành (Twin Miracle), bà cũng xin đƣợc thị hiện vài phép lạ, nhƣng Phật không tán thán (1). Về sau, giữa Tăng chúng tại Jetavana, Ngài tuyên bố bà là vị nữ đệ tử tối thắng về thần thông (2). Therīgāthā (3) có nhiều kệ của bà. Ba kệ đƣợc xƣớng để nói lên khổ não của một bà mẹ không chủ tâm sống nhƣ tình địch của con gái mình với một ngƣời đàn ông về sau thành nhà sƣ Gaṅgātīriya (q.v.). Uppalavaṇṇā lập lại ba kệ này để giúp bà chiêm nghiệm về sự tổn hại và ghê tởm của ái dục. Hai kệ khác nói lên niềm hoan hỷ của bà đã đạt đƣợc những thần thông lỗi lạc, và một kệ nữa ghi lại phép lạ bà thực hiện với sự cho phép và chứng kiến của Phật. Các kệ còn lại nói về cuộc đàm đạo giữa bà và Māra (4); bà nói bà đã hoàn toàn thắng ông. Nhiều kinh sách nói về các tình tiết liên quan đến Uppalavaṇṇā. Một lần nọ, một ngƣời bà con tên Ānanda đã phải lòng bà lúc bà còn là cƣ sĩ. Ông trốn trong cốc bà ở Andhavana, và phá tịnh hạnh của bà dầu bà đã cự tuyệt. Nghe nói ông bị lửa địa ngục Avīci thiêu. Từ đó về sau tỳkheo ni bị cấm an trú trong Andhavana (5). Đƣợc biết (6) chuyện không hay đó đã nêu lên câu hỏi chớ bậc Alahán có hoan hỷ với ái dục và làm thoả mãn lòng ham muốn không? Tại sao không? Chƣ vị không phải là cây cối hay tổ kiến mà là những chúng sanh có máu đỏ kia mà. Phật nhấn mạnh rằng ý tƣởng ái dục không bao giờ trú trong tâm của Thánh giả. Một lần khác, Uppalavaṇṇā thấy một ít thịt trong Andhavana do một tên trộm khả ái nào đó để dành cho bà. Bà lấy nấu rồi dâng lên Phật ở Veluvaṇa. Bà để phần cúng dƣờng lại nhờ Udāyi dâng lên Phật vì Ngài đang trên đƣờng khất thực. Với tƣ cách là vị trông coi tịnh xá, Udāyi đòi bà hối lộ cho ông nội y của bà (7). Theo Chú giải Dhammapāda (8), phép mầu mà Uppalavaṇṇā tình nguyện thi triển tại cội Gaṇḍamba là sự thăng thiên của một hình thể Chuyển luân vƣơng, với đoàn tuỳ tùng dài 36 lý và sự đảnh lễ

Thế Tôn, với tất cả đệ tử của Chuyển luân vƣơng và trƣớc đám đông dân chúng. Uppalavaṇṇā có một đệ tử từng theo Phật trong suốt bảy năm để học Vinaya (9). Uppalavaṇṇā và Khemā là thƣớc đo đối với tỳkheo ni của Ngài và dạy rằng nếu hy cầu một cách chơn chánh, vị tỳkheo ni sẽ hy cầu nhƣ Tỳkheo ni Khemā và Uppalavannā (10). Vào thời Phật Padumuttara, Uppalavaṇṇā thấy một nữ đệ tử đƣợc tán thán là vị thƣợng thủ về thần thông, và muốn mình cũng đƣợc nhƣ vậy vào thời của một vị Phật tƣơng lai. Vào thời Phật Kassapa, bà là một trong bảy công nƣơng của Vua Kikī trị vì Benares, từng làm nhiều công quả, và đƣợc sanh Thiên. Về sau bà tái sanh trên nhơn thế và phải làm lụng để sanh sống. Một hôm, bà dâng lên vị Phật Độc giác mới vừa xả định phần cơm chiên của bà đậy bằng chiếc bông sen đẹp. Bà lấy lại bông sen nhƣng rồi thay thế bằng chiếc bông khác với lời xin lỗi. Bà nguyện sanh đƣợc nhiều con nhƣ số hột cơm cúng dƣờng và bông sen nở rộ trên những bƣớc chơn của bà. Lần tái sanh kế tiếp bà sanh ra trong một bông sen và đƣợc một ẩn sĩ đem về làm con nuôi. Nghe nói đến sắc đẹp của bà, Vua Benares xỉn cƣới bà làm chánh hậu dƣới danh hiệu Padumavatī. Các hậu và phi khác của vua ghen với bà và tìm cách ám hại. Nhơn lúc vua xuất chinh trừ loạn ngoài biên ải, các bà đem 500 con của bà, kể cả hoàng tử Mahāpaduma (q.v.), giấu trong hòm, và tâu lên vua rằng bà sanh ra củi khúc. Hoàng hậu Padumavati bị đài vì bị thất sủng. Tuy nhiên, nhờ tài của Thiên chủ Sakka, âm mƣu ám hại bà bị bại lộ, và bà đƣợc hồi phục quyền lực cũng nhƣ danh vọng của thuở trƣớc. (Sở dĩ bà bị thất sủng một thời gian vì bà đã lấy lại chiếc bông sen cúng dƣờng Phật Độc giác). Về sau, khi Mahāpaduma và các em ông thành Phật Độc giác, Padumavatī chết vì bị bể tim và tái sanh trong một làng ngoài Rājagaha. Tại đây bà đƣợc một số Phật Độc giác trƣớc đây là con bà khám phá ra và đƣợc quý ngài đến nhà thọ trai. Sau buổi thọ trai bà dâng lên các ngài bông sen xanh và mong da vẻ mình có màu nhƣ bông sen xanh (11). Chuyện của Uppalavaṇṇā đƣợc kể lại trong Apadāna, nhƣng với nhiều chi tiết khác biệt. Theo kinh này, vào thời Phật Padumuttara Uppalavaṇṇā là một thiếu nữ Nāga tên Vimalā. Vimalā thán phục thần thông của một nữ tu sĩ nên ƣớc ao đắc đƣợc

thần thông nhƣ vậy. Kinh Apadāna còn kể Uppalavaṇṇā sanh làm
con của một chủ ngân khố ở Benares vào thời Phật Vipassī. Bà cúng
dƣờng Phật và Tăng chúng rất rộng rãi và thƣờng dâng bông sen. Bà
là ngƣời con thứ nhì của Kikī, tên là Samaṇagutta. Vào kiếp kế tiếp
bà sanh làm ái nữ tuyệt trần của Tirīṭavaccha ở Ariṭṭhapura. Vào
kiếp chót bà đắc quả Alahán trong vòng 15 hôm sau khi thọ cụ túc
giới.
Tên Uppalavaṇṇā rất thƣờng gặp trong Jātaka. Trong
Kharādiya Jātaka (13) bà là con nai, em của Bồ Tát, trong
Tipallatthamiga Jātaka ((14) bà là mẹ của Rāhula, rồi tái sanh làm
con hƣu đực. Bà còn là: mẹ nuôi của Ayyakāḷaka (15); hoàng hậu
Mudulakkhaṇā (16); nữ Bàlamôn trong Sārambha (17); kỳ nữ trong
Kurudhamma (18); con gái của một Bàlamôn (và là em của Rāhula)
trong Dhonasākha (19); Siridevī trong Sirikālakaṇṇi (20); nữ thần
trong Bhisapuppha (21); em của Manoja trong Manoja (22); con gái
của ẩn sĩ trong Kumbhakāra (23); nữ thần trong Jāgarajā (24), Saṅkha
(25)
và Kiñchanda (26); em gái út trong Jayaddisa (29); Kuṇḍalini trong
Tesakuṇa (30); Umadantī trong Umadantī (31); Heridevatā trong
Sudhābhojana (32); nữ thần của chiếc lộng trong Mūgapakkha (33);
linh hồn của đại dƣơng trong Mahājanaka (34); nữ thần trong Sāma
(35)
; Selā trong Khaṇḍahāla (36); Accimukhī trong Bhūridatta (37),
Bherī trong Mahā-ummagga (38); và Kaṇhajinā trong Vessantara
(39)
.
Chính Uppalavaṇṇā truyền giới cụ túc cho Anojā và các bạn
của bà, theo mệnh lệnh rõ ràng của Thế Tôn (40).
(1)
ThigA. 190, 195.                     (2)
A. i. 25.                    (3)
vv. 234-5.
(4)
Một cuộc đàm thoại tƣơng tự đƣợc ghi lại trong S.
i. 131 f.                            (5)
DhA. ii. 49 f.; sự việc đƣợc nhắc đến trong
Vin. iii. 35.                        (6)
E.g., DhA. iv. 166 f.                   (7)
Vin. iii.
208 f.                  (8)
iii. 211.                      (9)
Vin. ii. 261.                 (10)

A. i. 88; ii. 164; S. i. 236.                              (11) Đó là tóm tắt của Chú giải Therīgāthā, pp. 182 ff.; AA. i. 188 ff.; nhƣng xem thêm DhA. ii. 48 f.                   (12) ii. 551. Nhƣng vv. i. 15 dẫn trong ThigA. khác với chi tiết trong Apadāna, mà lại giống với ThigA.                                          (13)

J. i. 160.                           (14)
Ibid., 164.                 (15)
Ibid., 196.
(16)
Ibid., 306.                   (17)
Ibid., 375.                 (18)
J.ii. 381.
(19)
J. iii. 168.                  (20)
Ibid., 264.                  (21)

Ibid., 310.                     (22)
Ibid., 324.                  (23)
Ibid., 383.
(24)
Ibid., 405                   (25)
J. iv. 22.                   (26)
J. v. 11.
(27)
J. iv. 314.                   (28)
Ibid., 423.                (29)

J. v. 36.            (30) Ibid., 125.                   (31) Ibid., 227.                (32)

Ibid., 412.                      (33)
J.vi. 29.                    (34)
Ibid., 68.
(35)
Ibid., 95.                    (36)
Ibid., 157.                 (37)
Ibid.,
219.                 (38)
Ibid., 478.                   (39)
Ibid., 593.                (40)

AA. i. 178.

2. Uppalavaṇṇā.—Một trong hai ái nữ của Kassapa I. ở Tích Lan; ái nữ kia là Bodhī. Vua có xây một tịnh xá và đặt theo tên của ông cùng hai ái nữ mình (1). Cv. xxxix. ii; xem thêm Cv. Trs. i. 43, n. 7.

Uppalavaṇṇā Sutta.—Ghi lại cuộc đàm thoại giữa Uppalavaṇṇā
và Māra (1). Ý giống nhƣ ý của các kệ trong Therīgāthā (2) nhƣng lời
văn khác biệt.
(1)
S. i. 131 f.    (2)
vv. 230-5.

Uppalavāpī.—Một làng bên Tích Lan. Vua Kuṭakaṇṇa có lƣu
lại đây một thời gian và mời Trƣởng lão Cūḷasudhamma tới an trú
trong Mālārāma Vihāra (1).
(1)
VibhA. 452.

Uppalā.—Một trong những Đại đệ tử hộ trì của Phật
Anomadassī (1).
(1)
Bu. vii. 24.

Uppātasanti.—Một công trình bằng tiếng Pāli soạn bởi một
trƣởng lão ẩn danh của Lào vào thế kỷ thứ 16. Tài liệu nói về các
nghi lễ hay bùa chú xua đuổi điềm dữ hay tai ƣơng (1).
(1)
Bode, op. cit., 47, and n. 5.

1. Uppāda Sutta.—Xem Uppanna Sutta.

2. Uppāda Sutta.--Sự sanh khởi của tứ đại là sự sanh khởi của khổ, sự an trú của tham, sự tái hiện hữu của già chết (1)

(1) S. ii. 175.

3. Uppāda Sutta.—Nhƣ [2] nhƣng tứ đại đƣợc thay thế bởi năm
uẩn (1).
(1)
S. iii. 31 f.

Uppāda Saṃyutta.—Chƣơng 5: Tƣơng Ƣng Sanh, Tập 3: Thiên
Uẩn, Tƣơng Ƣng Bộ Kinh (1).
(1)
S. iii. 228-31.

1. Uppāde Sutta [2].--Có tám pháp (chánh kiến, vân vân.) đƣợc
tu tập, đƣợc làm cho sung mãn, chƣa đƣợc sanh khởi, có thể sanh
khởi, nhƣng chỉ khi nào Nhƣ Lai xuất hiện (1).
(1)
S. v. 14.

2. Uppāde Sutta.—Năm căn (tín căn, tấn căn, niệm căn, định căn,
tuệ căn) đƣợc tu tập, đƣợc làm cho sung mãn, nếu chƣa sanh khởi, sẽ
đƣợc sanh khởi, nhƣng không thể không có sự hiện hữu của Nhƣ Lai
(1)
.
(1)
S. v. 235.

Uppādetabba Sutta.--Không đoạn tận sáu pháp (thân kiến, nghi,
giới cấm thủ, tham đƣa đến đọa xứ, sân đƣa đến đọa xứ, si đƣa đến
đọa xứ) tỳkheo không thể chứng tri kiến đầy đủ (1).
(1)
A. iii. 438.

―Uppādena Sutta‖ [2].-- Sự sanh khởi của sáu trần (sắc, thanh,
vân vân.) là khổ sanh khởi, tật bệnh chỉ trú, già chết xuất hiện (1).
(1)
S. iv. 14.

1. Ubbarī.—Công nƣơng. Vào thời Phật Kakusandha bà là con gà mái. Nghe đƣợc một tỳkheo lập lại công thức thiền, bà sanh làm một công nƣơng có tên Ubbarī. Thấy một đống giòi trong nhà cầu, bà tham thiền trên đề mục này, đắc sơ thiền và đƣợc sanh Thiên. Vào thời Phật Gotama bà tái sanh làm heo nái ở Rājagaha; Phật thấy bà, cƣời mĩm và thuật lại quá khứ bà cho Tôn giả Ānanda nghe. Tiếp theo, bà luân phiên sanh vào gia đình vƣơng tộc của

Suvaṇṇabhūmi, một gia đình buôn ngựa ở Suppāraka, và một gia đình thuyền viên ở Kāvīra. Sau đó, bà tái sanh vào một gia đình trƣởng giả ở Anurādhapura, rồi vào làm con gái của gia chủ Sumana trong làng Bokkanta, Nam Tích Lan. Bà đƣợc đặt tên Sumanā theo cha. Lúc cha bà dời về làng Mahāmuni ở Dīghavāpi, Đại thần Duṭṭhagāmaṇi gặp và cƣới bà, và bà về sống trong Mahāpunna. Nhớ lại các tiền kiếp của mình qua lời của Trƣởng lão Anula ở Koṭipabbata, bà xin gia nhập Ni Đoàn Pañcabalaka. Tại Tissamahārāma bà nghe kinh Mahā Satipaṭṭhāna và đắc quả Dự lƣu. Một thời sau, bà nghe kinh Āsīvisopama ở Kallaka- Mahāvihāra và đắc quả Alahán. Ngày bà nhập diệt, bà kể lại chuyện mình, trƣớc tiên cho các tỳkheo ni và sau đó cho Ni đoàn, với sự có mặt của Trƣởng lão Mahā Tissa ở Maṇḍalārāma (1). (1) DhA. iv. 46 ff.

2. Ubbarī.—Hoàng hậu của Cūḷanī Brahmadatta, vua của Kalila trong vƣơng quốc Pañcāla. Trƣớc đó, bà là con của một phụ nữ nghèo trong làng. Vua gặp bà trong lúc giả dạng làm thợ may chu du để tự biết dân tình trong xứ. Vua gặp và cƣới bà. Ngay trong ngày cƣới, vua phong bà làm chánh cung với danh hiệu Ubbarī. Sau khi vua băng hà, bà ra mộ viếng và khóc than mỗi ngày, không ai khuyên lơn đƣợc. Một hôm, Bồ Tát đang tu khổ hạnh trên Himavā thấy bà và xuất hiện trƣớc mặt bà. Nghe bà kể, Bồ Tát nói với bà rằng 86 ngàn vua Pañcāla--tất cả mang vƣơng hiệu Cūḷanī Brahmadatta--đều đƣợc hoả thiêu tại địa điểm này và bà là hoàng hậu của tất cả các vì vua ấy. Ngay sau đó bà hết buồn khổ và xuất thế. Bà trì hành tâm từ và sanh Thiên khi đủ duyên (1). Bà có thể là Hoàng hậu của Cūḷanī Brahmadatta, vua của Pañcāla kể trong Mahā-Ummagga Jātaka (2); trong trƣờng hợp này tên nguyên thuỷ của bà là Nandā-devī. Theo một nhà bình giải (3), Ubbarī không phải là tên riêng mà là tên của bất cứ phụ nữ nào trong triều (orodha). (1) Pv. 32; PvA. 160-8.             (2) J. vi. 473, 475. (3) Ibid., 473.

Ubbarī.—Đƣơng kim Hoàng hậu của Vua Assaka trị vì thành
Potali trong vƣơng quốc Kāsi. Bà có sắc đẹp vô cùng lộng lẫy, nên
sau khi bà mệnh chung, vua truyền ƣớp xác bà và để trong hòm đặt
dƣới long sàng. Tuy nhiên, bà tái sanh làm con trùng nhỏ sống trong
phân vì bà say mê bởi sắc đẹp của mình. Chuyện bà đƣợc kể trong
Assaka Jātaka (1).
(1)
J. ii. 155 ff.

4. Ubbarī.—Phu nhơn của Hoàng tử Brhamadatta nói trong
Dhonasākha Jātaka (1). Trên giƣờng hấp hối, ông thiết tha nhớ đến
bà và nói đến làn da ngăm đen của bà.
(1)
J. iii. 161.

Ubbarī-peta-Vatthu.--Chuyện của Ubbarī [2].

Ubbarī Vagga.--Phẩm 2: Phẩm Ubbarī của Petavatthu (1). (1) Pv. 32 ff.

Ubbāha Sutta.—Do Phật thuyết vì Upāli [1]. Có 10 pháp mà
một tỳkheo phải thành tựu để xứng đáng làm đoạn sự viên (1).
(1)
A. v. 71 f.

Ubbirī Therī.—Bà sanh trong một gia đình nghị viên rất giàu có ở Sāvatthi và đƣợc vua Kosala (có thể là Pasenadi) phong làm hoàng hậu sau khi hạ sanh Công chúa Jīvā (v. l. Jīvantī). Nhƣng công chúa chết sau đó khiến bà bị điên loạn và cứ ra nghĩa địa hằng ngày. Một hôm, đang ngồi khóc than trên bờ sông Aciravatī, bà thấy Phật xuất hiện trong một ánh hào quang. Nghe bà kể, Phật cho bà biết tại đây 84 ngàn đứa con của bà có tên Jīvā đã đƣợc hoả táng. Quán chiếu lời Phật dạy, bà đắc quả Alahán. Trong lúc còn là một thiếu nữ ở Haṃsavatī vào thời Phật Padumuttara, bà bị bỏ ở nhà một mình. Thấy một vị Alahán khất thực, bà cúng dƣờng thực phẩm. Do công đức này bà sanh lên cõi Tāvatiṃsa. Bà làm Hoàng hậu của chƣ Thiên 80 lần và dƣới thế 70 lần (1). Chú giải Therīgāthā không thấy nói đến việc bà gia nhập Tăng Đoàn, nhƣng Apadāna (2) thì có nói.

(1) Thig. v v. 51-2; ThigA. 53 ff.

Ubbhaṭaka.—Một hội trƣờng do dân Malla xây trên đồi cao ở
Pāvā. Khi xây xong, Phật đƣợc thỉnh đến ở đầu tiên. Phật đến với
Tăng chúng và lƣu trú tại đó một đêm. Trong nhơn duyên này Tôn
giả Sāriputta đọc lại kinh Phúng Tụng Saṅgīti, No. 33 (1).
Buddhaghosa (2) giải rằng hội trƣờng đƣợc gọi nhƣ vậy (―Cao
Sừng Sững‖) vì thấy cao vút.
(1)
D. iii. 207 ff.           (2)
DA. iii. 971.

Ubbhida.—Một Sátđếlỵ vào 60 ngàn kiếp trƣớc; một tiền kiếp
của Mahā Kassapa (1). v. l. Ubbiddha, Uddiya.
(1)
. Ap. i. 34.

Ubhaka.—Một trong mƣời con trai của Kāḷāsoka, sau làm vua
của vƣơng quốc Magadha (1). v. l. Ubhata, Usabha.
(1)
Mbv. 98.

Ubhatobhaṭṭha Jātaka (N0. 139).—Chuyện Cả Hai Mặt Thất Bại. Một thời, có một ông câu đi câu với con trong làng. Lƣỡi câu ông quăng xƣống vƣớng khúc củi lớn dƣới nƣớc. Ông tƣởng đƣợc cá lớn, bèn bảo con về báo với mẹ để bà tìm cách gây sự với hàng xóm hầu họ bận mà không đến chia phần. Lúc con đi rồi, ông lặn xuống nƣớc để gở cá và rủi bị cây đâm đui cả hai mắt. Ngoài ra, áo ông để trên bờ bị trộm lấy, và vợ ông bị đƣa đến thôn trƣởng và bị phạt đòn vì tội gây sự. Bồ Tát lúc bấy giờ là một vị thần cây thấy vậy rút ra một bài học và nói rằng việc ác bạn làm dƣới nƣớc và trên cạn, cả hai đều thất bại. Chuyện kể liên quan đến Devadatta (tức ông câu) ngƣời đã thất bại cả hai mặt (tài sản bị đoạn tận, Samôn hạnh không viên mãn) (1). (1) J. i. 482-4.

Ubhatovībhaṅga.—Tên chung của Bikkhu-vibhaṅga và Bikkhuṇī-vibhaṅga thuộc Vinaya Piṭaka. Gồm 64 bhānavāra (1). Trong chín phạm trù Phật dạy (sutta, geyya, vân vân.), Ubhato-vībhaṅga đƣợc xếp trong sutta (2). Đôi khi từ Ubhato- vībhaṅga đƣợc dùng nhƣ varia lectio (3).

(1)
DA. i. 13; Sp. i. 15.               (2)
DA. i. 23; Gv. 57.
(3)
E.g., Vin. ii. 287; xem thêm Dpv. vii. 43.

Ubho Sutta (v. l. Ubhatobhāga).—Nói về sự giải thoát cả hai
phần (twofold emancipation) (1).
(1)
A. iv. 453.

1. Ummagga Jātaka.—Samantapāsādikā (1) có ghi một công trình
gọi là Gūḷha-Ummagga trong danh sách các công trình dị giáo mà
ngƣời ta cho là lời Phật dạy, nhƣng thật ra là lời dạy của những ngƣời
không theo Phật.
(1)
iv. 742.

Ummagga Jātaka.--Xem Mahā-Ummagga Jātaka.

Ummagga Sutta.--Một tỳkheo đi đến Thế Tôn và bạch hỏi: ―Thế giới do cái gì hƣớng dẫn, thế giới do cái gì đƣợc diễn tiến, đi đến sự thuần phục của cái gì đƣợc khởi lên?‖ Phật tán thán ngƣời hỏi: ―Hiền thiện là con đƣờng ông đặt câu hỏi.‖ (bhaddako te ummaggo). Rồi Ngài đáp rằng ―do tâm.‖ Tỳkheo lại thỉnh vấn thêm: ― Cho đến nhƣ thế nào là một bậc nghe nhiều, trì pháp?‖ Phật đáp: ―Nếu ai hiểu nghĩa một bài kệ có bốn câu, hiểu pháp và thực hành pháp tùy pháp, ngƣời ấy đƣợc gọi là vị nghe nhiều, trì pháp.‖ ―Cho đến khi nào đƣợc gọi là bậc có nghe với trí tuệ thể nhập?‖ Phật đáp: ―Tỳkheo đƣợc nghe đây là khổ, thể nhập và thấy ý ấy nghĩa với trí tuệ. Đƣợc nghe đây là khổ tập, thể nhập và thấy ý nghĩa ấy với trí tuệ. Đƣợc nghe đây là khổ diệt, thể nhập và thấy ý nghĩa ấy với trí tuệ. Đƣợc nghe đây là con đƣờng đƣa đến khổ diệt, thể nhập và thấy ý nghĩa với trí tuệ. Nhƣ vậy, là vị tỳkheo có nghe với trí tuệ thể nhập. Cũng vậy, bậc hiền trí có suy nghĩ điều gì thí suy nghĩ lợi mình, lợi ngƣời, lợi cả hai, lợi toàn thể thế giới (1). [Theo HT. Thích Minh Châu, 1996]. (1) A. ii. 177 f. (Về tựa của kinh và nghĩa của từ ummagga, xem GS. ii. 184. n. 5.).

Ummagga-gaṅgā.—Tên của khúc sông chảy từ bên phía Đông
của hồ Anotatta ra, trƣớc khi chia thành năm sông lớn Gaṅgā,
Yamunā, vân vân, Ummagga-gaṅgā là khúc nối tiếp Bahala-gaṅgā
và chảy 60 lý trong lòng đất (sông ngầm) trƣớc khi đụng khối đá
Vijjha (1).
(1)
SnA. ii. 439; AA.ii. 760; UdA. 302.

Ummadantī.—Con gái của bá hộ chủ ngân khố Tirīṭavaccha ở Ariṭṭhapura. Đến tuổi cập kê nàng có một dung sắc siêu phàm làm mọi ngƣời điên đảo say mê. Cha nàng muốn tiến cung nàng nên tâu xin Vua Sivi trong xứ (là Bồ Tát) gởi tiên tri đến xem tƣớng nàng trƣớc. Thoạt thấy nàng các nhà tiên tri Bàlamôn này đều say mê điên dại khiến nàng phải đuổi họ ra khỏi nhà. Uất ức, họ về triều trình tấu rằng nàng là một phù thuỷ, do đó vua không triệu nàng về cung. Sau đó nàng đƣợc gả cho Ahipāraka, con trai của vị Đại tƣớng của vua. Oán hận vua từ chối mình, nhơn một lễ hội nọ thấy vua đi ngang qua cửa sổ, Ummadantī bèn liệng bông xuống để gây sự chú ý của nhà vua. Từ lúc thấy Ummadantī, nhà vua không còn tự chủ đƣợc vì quá mê đắm và tƣơng tƣ nàng. Khi Ahipāraka nghe chuyện xảy ra, ông hiến dâng phu nhơn lên vua, nhƣng Vua Sivi là ngƣời rất đạo đức nên từ chối sự hy sinh của Ahipāraka. Sau đó, nhà vua dùng ý chí siêu việt của mình để vƣợt qua sự mê đắm. Vào kiếp trƣớc Ummadantī sanh ra trong một gia đình nghèo ở Benares. Một hôm đi dự lễ, nàng thấy nhiều nữ nhơn cao quý mặc y nhuộm màu đỏ nên xin mẹ một áo tƣơng tự. Vì nhà quá nghèo, nàng phải đi làm cho một gia đình một thời gian lâu mới đƣợc cho chiếc áo nàng mong ƣớc. Lúc sắp sữa mặc áo mới sau khi tắm sông lên, Ummadantī gặp một môn đệ của Phật Kassapa mặc áo lá cây đi đến vì áo ông bị trộm lấy mất lúc ông tắm, Ummadantī bèn chia cho ông phân nửa áo mới của mình. Thấy ông rực rỡ trong áo mới, nàng cúng dƣờng luôn phân nữa còn lại và ƣớc nguyện rằng vào kiếp tới nàng sẽ đƣợc hƣơng sắc khuynh thành. Ummadantī đƣợc xác định là nữ Trƣởng lão Uppalavaṇṇā (1) . Chuyện đƣợc kể trong Ummadantī Jātaka (2). (1) Xem thêm ThigA. 192, v. 28, trích dẫn từ Apadāna.      (2) J. v. 209.

Ummadantī Jātaka (No.527).--Chuyện Kỹ Nữ Ummadantī (kể
trên). Chuyện kể về một tỳkheo bị thối thất vì thấy một nữ nhơn
tuyệt sắc trên đƣờng khất thực trong thành Sāvatthi. Ông đƣợc đƣa
đến Phật để Ngài khuyến giáo (1). Chuyện còn đƣợc thấy trong
Jātakamālā dƣới tựa đề Ummādayantī Jātaka (3) với một số chi tiết
khác biệt.
Chuyện của cô gái làm điên đảo mọi ngƣời trông thấy mình
và của nhà vua say đắm ái dục biết chọn con đƣờng chơn chánh, kể
cả cái chết, thay vì thoả mãn dục vọng mình còn đƣợc thấy trong
Kathāsaritsāgara (3).
(1)
J. v. 209 ff.            (2)
No. xiii.          (3)
E.g.,
trong taraṅga thứ 15, 23 và 91.

Ummāda-Cittā.—Mẹ của Paṇḍukābhaya, vua Tích Lan. Bà là
ái nữ của Bhaddakaccānā và Paṇḍuvāsudeva. Khi bà sanh ra, các
Bàlamôn tiên đoán con bà sau này sẽ giết hết các chú bác của nó. Do
đó, anh em bà tìm cách giết bà; nhƣng bà đƣợc ngƣời anh cả,
Abhaya, cứu mạng. Bà bị nhốt trong phòng xây trên một cột và có
cửa ra vô đi qua phòng ngủ của vua. Bà đƣợc Vƣơng tử
Dīghagāmaṇī yêu, và ông thƣờng xuyên đến viếng bà lúc ban đêm
nhờ cái thang móc. Sau khi bà có con với ông, ông cƣới bà làm vợ
(1)
.
Bà mang tên Ummāda-Cittā vì ai thấy sắc đẹp của bà đều bị
say đắm điên cuồng (2).
(1)
Mhv. ix. 1 ff; Dpv. x. 4.     (2)
Mhv. ix. 5.

Ummāda-Phussadeva.—Xem Phussadeva.

Ummāpupphā.—Một bậc đềbà có mặt trong buổi thuyết kinh
Mahāsamaya (1). Chƣ Thiên này đƣợc gọi nhƣ vậy vì sắc da của chƣ
vị có màu xanh da trời của bông ummā (2).
(1)
D. ii. 260.     DA. ii. 690; xem thêm Ibid., 562; MA. ii.
706.

1. Ummāpupphiya Thera.—Alahán. Trong một kiếp trƣớc, lúc dự lễ vinh danh thūpa xây trên xá lợi của Phật Siddhattha, ông có

dâng lên thūpa một bông ummā. Vào chín kiếp trƣớc ông làm vua
85 lần dƣới vƣơng hiệu Somadeva (1).
Ông là Trƣởng lão Cakkhupāla (2).
(1)
Ap. i. 172.      (2)
Xem ThagA. i. 196.

2. Ummāpupphiya Thera.—Alahán. Trong một kiếp trƣớc, thấy
Phật Siddhattha nhập định, ông cúng dƣờng Phật nắm bông màu
xanh da trời; bông làm thành chiếc lộng che Phật. Ummāpupphiya
sanh về cõi Tusita. Vào 55 kiếp trƣớc ông làm vua dƣới vƣơng hiệu
Samantacchadana (1).
(1)
Ap. i. 258.

Ummi Sutta.—Bốn hiểm nguy mà ngƣời xuống biển có thể gặp
phải là sóng, cá mập, nƣớc xoáy, và thuỷ quái. Cũng vậy, có bốn sợ
hãi đối với ngƣời xuất gia sống không nhà (1).
(1)
A. ii. 123 ff. Kinh này đƣợc ghi lại nhƣ một phần của kinh
Cātuma (M. i. 460 f.).

Uyyānadvāra.—Một cổng của thành Pulatthipura doVua
Parakkamabāhu I xây (1).
(1)
Cv. lxxiii. 162.

Uraga.--Ngọn núi gần Himavā. Trong một tiền kiếp, Trƣởng lão
Gosāla thấy treo trên đó một y phấn tảo mà ông đảnh lễ (1) (v. l.
Udaka và Udaṅgana).
(1)
ThagA. i. 79; Ap. ii. 434.

1. Uraga Jātaka (No. 154).—Một thời, Vua Brahmadatta trị vì Benares tổ chức lễ hội để thần dân nhiều cõi đến vui chơi. Trong đám đông có Rắn Nāga đứng gần Kimxíđiểu Garuḍa. Vô tình Nāga đặt tay lên Garuḍa. Xoay qua thấy Garuḍa, Nāga sợ quá bèn chạy trốn. Garuḍa rƣợt theo và quyết bắt Nāga. Đến sông, thấy một vị ẩn sĩ đang tắm và để áo vỏ cây trên bờ Nāga liền hoá ra hòn ngọc chui vô y. Garuḍa biết nhƣng không bắt Nāga vì nể ẩn sƣ. Ẩn sƣ đƣa cả hai về am thất và biến cả hai thành bè bạn qua lời giảng về lòng từ. Chuyện đƣợc kể liên quan đến hai võ quan luôn luôn tranh cãi mỗi khi gặp nhau. Không ai can ngăn đƣợc, kể cả nhà vua. Nhìn

thấy hai ông đủ duyên đắc Sơ quả, Phật bèn đến nhà họ khất thực và
vì họ nói kinh Sự Thật. Về sau hai ông trở thành bạn thân khiến ai ai
cũng đều tán thán lời nhiếp phục của Phật (1).
Kinh Nakula Jātaka cũng đƣợc thuyết liên quan đến chuyện
này.
(1)
J. ii. 12-14.

2. Uraga Jātaka (No. 354).—Chuyện Con Rắn. Một thời Bồ Tát sanh làm một Bàlamôn sống trong thành Benares với vợ, con trai, con gái, con dâu và nữ tỳ. Họ sống hạnh phúc bên nhau và luôn đƣợc dạy sống với ý nghĩ về cái chết. Một hôm ngƣời con trai đốt cỏ rác khiến con rắn sống gần đó bị xốn mắt phóng tới cắn chết. Cha chàng đặt thây chàng dƣới gốc cây, nhắn ngƣời về nhà khi đem cơm trƣa ra đem theo bông bông và hƣơng liệu, rồi tiếp tục cày tiếp. Sau bữa cơm, gia đình làm giàn hoả thiêu xác chàng. Không một tiếng khóc than. Hiệu lực đức hạnh của họ làm cho ngai của Thiên chủ Đế Thích nóng lên. Thiên chủ xuất hiện và hỏi từng ngƣời phải chăng không ai than khóc vì chẳng ai thƣơng mến chàng. Biết rằng họ không khóc than vì họ sống với ý nghĩ về cái chết, Thiên chủ xƣng danh và lấy thất bảo đổ đầy nhà họ. Chuyện đƣợc kể liên quan đến một địa chủ ở Sāvatthi sầu khổ vì con trai chết. Phật đến viếng và khuyên lơn ông (1). Chuyện đƣợc dẫn trong Chú giải Dhammapāda (2). (1) J. iii. 162 ff.           DhA. iii. 277.

1. Uraga Vagga.--Phẩm thứ nhứt của Sutta Nipāta. Gồm 12 kinh
(1)
.
(1)
Sn. i ff.

2. Uraga Vagga.--Phẩm thứ nhứt của Peta-Vatthu. Câu chuyện
sau cùng của phẩm này là Uraga Peta-Vatthu (1).
(1)
Pv., p. 11.

Uraga Sutta.—Kinh thứ nhứt của Sutta Nipāta. Đƣợc thuyết tại Aggāḷava Cetiya trong Āḷavī. Trong lúc đốn cây để cất liêu cho mình, một tu sĩ Āḷavaka đốn nhằm cây trú xứ của Thần cây khiến trúng tay con ông. Dầu rất muốn giết hại tu sĩ, nữ thần dằn lòng và

đến bạch Phật. Phật khuyên nữ thần an trú trong một cây khác (1). Kệ thứ nhứt thuyết vì nữ thần. Trong Chú giải Sutta Nipāta còn có thêm nhiều kệ khác đƣợc thuyết (2). Buddhaghosa (3) giải rằng nữ thần nói trên an trú trong Jetavana, nơi chỗ do Phật chỉ định, nên đƣợc dịp nghe kinh dẫu thính chúng có đông đảo; nếu có thính chúng đông, thông thƣờng thần ở đẳng cấp thấp nhƣ bà phải nhƣờng chỗ cho thần có đẳng cấp cao hơn. Trong trƣờng hợp của bà, bà đƣợc Phật chỉ định chỗ an trú nên không ai có thể dời đổi bà. (1) SnA. i. 3 f.; chuyện còn đƣợc kể trong Vin. iv. 34 và trong DhA. iii. 229 f.         (2) SnA. i. 15 ff.     (3) Sp. iv. 761.

Uragapura.—Trú xứ của Luận sƣ Buddhadatta (q.v.), tác giả
của Jinālaṅkāra và nhiều sách khác. Ông có thể là dân Nam Ấn trú
trên bờ sông Kāveri (1).
(1)
P.L.C. 106 f.

Uracchadā.—Một trong số chín ái nữ của Vua Kikī. Nàng sanh ra nhƣ có xâu chuỗi đƣợc vẽ sẵn trên cổ nên có tên nhƣ vậy. Lúc lên 16, nàng nghe Phật Kassapa thuyết và đắc Sơ quả. Ngay trong ngày hôm ấy, nàng đắc luôn quả Alahán, gia nhập Tăng Đoàn, và đắc Nípbàn (1). Vào thời Phật Vipassī, cả hai Uracchadā và Hoàng hậu Māyā (mẫu hậu của Phật Gotama) sanh ra làm con của Vua Bandhumā. Một hôm Vua nhận đƣợc phẩm vật gồm một vòng hoa bằng vàng trị giá một ngàn đồng và một hộp trầm quý hiếm. Vua ban hộp trầm cho con cả và vòng vàng cho con út. Hai con xin cha cho phép cúng dƣờng Phật. Nàng cả mài trầm lấy bột đựng đầy một hộp bằng vàng. Nàng út dùng vòng làm một xâu chuỗi để trong một hộp cũng bằng vàng (1). Hai công nƣơng đến yết kiến Phật. Nàng cả cung kính rảy trầm hƣơng lên thân Phật và trong Hƣơng cốc của Ngài với lời nguyện đƣợc làm mẹ một vị Phật nhƣ Ngài trong tƣơng lai. Nàng út cung kính đeo chuỗi lên Phật và nguyện rằng: ―Cho đến lúc đắc quả Alahán, trang sức này (chuỗi sẵn có trên cổ lúc mới sanh) không bao giờ rời thân tôi.‖ (2). Theo Chú giải Vimāvatthu (3), tên của Uracchadā là Uracchadamālā và thầy của bà là Bàlamôn Gopāla; vị Đạo sƣ này

cũng có mặt trong buổi Phật thuyết kinh cho Uracchadamālā nhƣng
không đắc quả.
(1)
J. vi. 481.     (2)
Ibid., 480.       (3)
pp. 270 f.

Urucetiya.—Xem Mahāthūpa.

Urudhammarakkhita.—Trƣởng lão đến từ Ghositārāma ở
Kosambī, với 30 ngàn tỳkheo để dự lễ đặt viên đá đầu tiên kiến tạo
Mahāthūpa (1).
(1)
Mhv. xxvx. 33.

Urubuddharakkhita.—Trƣởng lão hiện diện trong lễ đặt viên đá
đầu tiên kiến tạo Mahāthūpa. Ông đến từ Mahāvana ở Vesāli, với
18 ngàn tỳkheo (1).
(1)
Mbv. xxix. 33.

Urusaṅgharakkhita.—Trƣởng lão đến từ Dakkhiṇāgiri ở Ujjeni
với 40 ngàn tỳkheo để dự lễ đặt viên đá đầu tiên kiến tạo
Mahāthūpa (1).
(1)
Mhv. xxix. 35.

1. Uruvela Sutta.—Do Phật thuyết tại Jetavana. Phật nói với
chƣ tỳkheo làm thế nào Ngài tự giác ngộ (không có đạo sƣ hƣớng
dẫn). Do đó Ngài đảnh lễ và sống y chỉ Pháp ấy. Sahampatī xuất
hiện và bạch rằng chƣ Phật thời xƣa cũng sống y chỉ Chánh Pháp (1).
(1)
A. ii. 20 f.

2. Uruvela Sutta.—Phật kể cho chƣ tỳkheo nghe có một số
Bàlamôn đến hỏi Ngài chớ có phải Ngài không cung kính các bậc
trƣởng lão? Ngài dạy rằng tuổi tác không chƣa đủ để đƣợc cung kính
mà còn phải có đủ bốn pháp tác thành trƣởng lão mới đáng đƣợc
cung kính. Rồi Ngài dạy về bốn pháp ấy (1).
(1)
A. ii. 22 f.

Uruvelakappa.—Ƣulâutầnloa Cadiếp. Một thành phố của dân Malla trong xứ Malla. Một thời, lúc Phật trú tại đây, Thôn trƣởng Bhadragaka đến yết kiến Ngài và đƣợc Ngài thuyết pháp về sự tập

khởi và sự chấm dứt của khổ (1). Cũng trong dịp này Thôn trƣởng
Rāsiya cũng có đến yết kiến Phật và bạch nhiều vấn đề liên quan đến
giáo pháp của Ngài (2).
Kinh còn nói, vì Tăng lữ ở Uruvelakappa, Phật có thuyết về
Thánh trí (ariyañāṇa) (3). Lần nọ, lúc trú tại Uruvelakappa này, Phật
nói với Tôn giả Ānanda rằng Ngài muốn sống một mình tại
Mahāvana rồi Ngài đến đó và ngồi xuống dƣới một gốc cây. Lúc
ấy, Gia chủ Tapassu đến nói với Ānanda rằng ông không hiểu tại
sao các tỳkheo trẻ đầy tràn sức sống lại hứng khởi trong sự xuất ly.
Ānanda đƣa ông đến yết kiến Phật và đƣợc Phật giải toả mọi thắc
mắc; ông và Ānanda thọ trì nhƣ vậy (4).
(1)
S. iv. 27 f.            (2)
Ibid., 330 ff. (3)
Ibid., v. 228 f.
(4)
A. iv. 438 ff.

Uruvela-Kassapa.—Một trong ba anh em của nhóm đạo sĩ tóc rối Tebhātika ở Uruvelā, hai vị kia là Nadī-Kassapa và Gayā- Kassapa. Ông sống trên bờ sông Nerañjarā với 500 đệ tử. Nadī và Gayā cũng sống trên bờ sông này nhƣng ở phía dƣới xa; Nadī có 300 đệ tử còn Gayā có 200. Một thời, Phật đến viếng Uruvela-Kassapa và trú qua đêm trong đền thờ Thần lửa, nơi mà Kassapa bạch báo với Phật có một rắn Nāga hung tợn. Dùng thần thông Phật quy phục trƣớc tiên Nāga ấy rồi sau đó một Nāga nữa, dầu cả hai có khả năng phun lửa và khói. Thán phục, Kassapa dâng lên Phật phần vật thực hằng ngày của mình. Sau đó, Phật lƣu lại trong vƣờn gần bên chờ ngày Kassapa đủ duyên để đƣợc giáo hoá. Tại đây, Ngài đƣợc Tứ Thiên Vƣơng đến yết kiến. Phật an trú tại Uruvela suốt mùa mƣa, và trong khoảng thời gian này Ngài thi triển 3.500 phép thần thông, nhƣ soi tâm thức của Kassapa, chẻ củi cho các đạo sĩ khổ hạnh cúng tế, đun bếp để nấu nƣớc nóng cho họ tắm lúc khí hậu trở lạnh, vân vân. Tuy vậy, Kassapa vẫn nghĩ: ―Samôn có thần thông nhƣng không phải là một vị Alahán nhƣ ta.‖ Sau cùng, Phật làm ông kinh ngạc khi tuyên bố Ngài không phải là Alahán và con đƣờng Ngài đi không dẫn đến quả Alahán. Bấy giờ Kassapa mới tùng phục và thành kính xin đƣợc quy y. Phật khuyên ông nên hội ý với đệ tử của ông; tất cả đều đồng ý cắt tóc và liệng tế khí xuống sông, và tất cả đều đƣợc truyền giới. Nadī- Kassapa và Gayā-Kassapa đến hỏi chuyện xảy ra, rồi hai ông cùng đệ

tử cũng xin quy y. Vì các ông, Phật thuyết kinh Lửa (Āditta- pariyāya) tại Gayāsīsa; tất cả đắc quả Alahán. Từ Gayāsisa Phật đi dến Rājagaha với ba anh em Kassapa và đệ tử của chƣ vị. Trƣớc sự hiện diện của Vua Bimbisarā và hội chúng, Uevala-Kassapa tuyên bố nguyện trung thành với Phật (1). Về sau, trƣớc hội chúng tỳkheo, Urevala-Kassapa đƣợc công bố là đệ tử tối thắng (aggaṃ mahāparisānaṃ) của Phật về việc ông có nhiều đệ tử nhứt (2). Trong Theragāthā (3) có ba kệ ông dùng để kiểm lại sự thành tựu của mình và nói làm thế nào ông đƣợc chuyển hoá theo Phật. Vào thời Phật Padumuttara, ông làm gia chủ đƣợc nghe Phật tuyên bố một tỳkheo của Ngài có nhiều đệ tử nhứt, ông ƣớc mong đƣợc tán thán nhƣ vậy trong kiếp sau, nên phát tâm hành thiện. Ông tái sanh làm em khác mẹ của Phật Phussa; cha ông là Mahinda (5). Ông cùng hai anh dẹp loạn biên cƣơng và đƣợc tƣởng thƣởng bằng sự đƣợc phép hộ trì Phật trong ba tháng. Các ông nhờ ba Quan đại thần Bimbisāra, Visākha và Raṭṭhapāla chuẩn bị chu đáo mọi việc, còn mình thì trì hành mƣời giới. Nhờ đƣợc sống giữa các vị Thiên và ngƣời, vào kiếp chót ba ông tái sanh trong một gia đình Bàlamôn có tên Kassapa. Ba anh em Kassapa học xong kinh Vệđà rồi xuất thế (6). Theo Kinh Bổn sanh Mahā-Nārada-Kassapa (7), Uruvela- Kassapa có lần sanh làm Vua Aṅgati xứ Videha và trị vì tại thành Mithilā. Nghe lời dạy của (tà) Đạo sĩ Guṇa, ông đắm chìm trong việc hƣởng lạc và may đƣợc ái nữ của mình là công chúa Rujā giải thoát khỏi tà thuyết nhờ sự hỗ trợ của Nārada, Phạm Thiên và cũng là Bồ Tát. Uruvela-Kassapa đƣợc gọi nhƣ vậy để phân biệt hai vị Kassapa kia và cũng vì ông đƣợc truyền giới tại Uruvelā. Thoạt tiên ông có một ngàn môn đệ, các môn đệ này đều ở lại với ông sau khi ông đƣợc Phật truyền giới. Một thời sau, môn đệ của ông truyền giới cho rất nhiều đệ tử khác nên chi chúng đệ tử của ông rất đông (8). Cảnh giáo hoá Uruvela-Kassapa đƣợc thấy trong phù điêu ở Sanchi. Theo kinh điển Tây Tạng, Kassapa đã 120 tuổi vào lúc ông đƣợc giáo hoá theo Phật (9). Ngài Huyền Trang có tìm thấy một tháp xây ngay trên địa điểm mà Uruvela-Kassapa đƣợc giáo hoá (1).

Belaṭṭhasīsa, một đệ tử của Uruvela-Kassapa, không bỏ thầy
sau khi thầy theo Phật (11). Trƣởng lão Senaka là con của em gái
Uruvela-Kassapa. Bàlamôn Vacchapāla là một trong số ngƣời gia
nhập Tăng Đoàn, sau khi thấy Kassapa đảnh lễ Phật ở Rājagaha (13).
(1)
Chuyện chuyển hoá Kassapa đƣợc ghi lại trong Vin. i. 24 ff. và
AA. i. 165 f.; còn thấy trong ThagA. i. 434 ff.                      (2)
A. i. 25.
(3)
vv. 375-80.            (4)
Sīhaghosa là tên ông (Ap.
ii. 481).            (5)
Theo Bu. xix. 14. cha của Phussa là Jaysasena.
(6)
AA. i. 165 f.; DhA. i. 83 ff.; Ap. ii. 481 ff.
(7)
J. vi. 220 ff.; Ap. ii. 483.                 (8)
AA. i. 160.
(9)
Rockhill, op. cit., 40.           (10)
Beal: Bud. Records, ii.
130.                 (11)
ThagA. i. 67.         (12)
Ibid., 388.              (13)

Ibid., 159.

Uruvelapaṭṭana.—Xem Uruvelā.

Uruvela-pāṭihāriya-bhānavāra.—Tụng        phẩm                     21      của Khandhaka thứ nhứt, Mahāvagga, Vinaya Piṭaka.

Uruveḷa.—Một trong những Đại đệ tử hộ trì của Phật Sumedha
(1)
.
(1)
Bu. xii. 25.

Uruvelamaṇḍala.—Một thôn trong Rohaṇa, miền Nam Tích
Lan, nơi mà ba Đại thần Bhūta, Rakkha và Kitti toàn thắng địch
quân. Nhờ chiến thắng này các ông chiếm đƣợc bình bát và Nha xá
lợi của Phật (1). Theo Geiger, Uruvelamaṇḍala nằm gần Monarāgala
hiện nay (2).
(1)
Cv. lxxiv. 125-8.       (2)
Cv. Trs. ii. 33, n. 1.

Uruvela-vihāra.—Vihāra bên Tích Lan do Vua Vijayabāhu I
trùng tu (1). Tịnh xá có thể nằm trong thị trấn Devanagara (2).
(1)
Mhv. ix. 59.               (2)
Cv. Trs. i. 220, n. 2.

1. Uruvelā.--Địa điểm trên bờ sông Nerañjarā, gần cội Bồ Đề trong Buddhagayā. Tại đây, Bồ Tát đã công phu tu khổ hạnh cùng với năm bạn đồng môn thuộc nhóm Pañcavaggiya, trong suốt sáu

năm, sau khi từ giã hai Thầy Āḷāra và Uddaka. Và cũng tại đây, nhóm Pañcavaggiya dời đi bỏ Ngài vì Ngài không còn theo lối tu khổ hạnh nữa (1). Chỗ Ngài tu khổ hạnh trƣớc đây đƣợc gọi là Senā- nigama (2). Kinh Bổn Sanh (3) còn ghi thêm nhiều chi tiết khác nữa. Kinh nói sau khi Bồ Tát ngất xỉu vì hành xác quá độ, tin đƣợc đƣa về Vua Suddhodana rằng Ngài đã chết, nhƣng vua cha không tin vì luôn luôn ghi nhớ lời tiên tri của Kāḷadevala. Hoặc là, Lúc Bồ Tát quyết định dùng thực phẩm lại, Ngài đƣợc nàng Sujātā (4) dâng cơm sữa; Sujātā là con gái của Thôn trƣởng Senānī ở trong thị trấn Senānī. Gần Uruvelā có cổ thụ Ajapāla, cây Mucalinda và cây Rājāyatana mà Phật thƣờng dùng bóng mát ngồi thiền sau khi đại ngộ, và cũng là nơi mà các đền nhƣ Animisa-cetiya, Ratanacaṅkama-cetiya và Ratanaghara đƣợc xây cất về sau (5). Từ Uruvelā Phật đi đến Isipatana. Tuy nhiên, sau khi hoá độ 60 vị Alahán và phái chƣ vị đi hoằng pháp độ sanh, Ngài trở về Uruvelā trú trong Kappāsikavanasaṇḍa, và tại đây Ngài truyền giới cho Bhaddavaggiyā (6). Uruvelā còn là trú xứ của ba Đạo sĩ tóc rối Tebhātika là Uruvela- Kassapa, Nadī-Kassapa và Gayā-Kassapa; ba vị này về sau cũng theo Phật (7). Theo Biên niên sử Tích Lan (8), trong lúc an cƣ kiết hạ tại Uruvelā để chờ Đạo sĩ Uruvela-Kassapa đủ duyên chuyển hoá, Phật có qua viếng Tích Lan lần đầu tiên, trong một ngày trăng tròn của tháng Phussa, chín tháng sau khi Ngài đại ngộ thành Phật. Uruvelā từng là nơi mà Phật bị nhiều cám dỗ, nhứt là sự cám dỗ của Marā lúc Ngài toạ thiền dƣới cội Bồ Đề. Marā đến nhiều lần trong bóng đêm và trời đang mƣa từng hột: nhƣ một con voi chúa to kinh hoàng; với nhiều hình tƣớng cao thấp, tịnh bất tịnh; hoặc để gieo nghi kỵ xem Phật đã thật sự giải thoát chƣa (9). Sau khi Marā không thành công, ba ái nữ của ông là Taṇhā, Ratī và Ragā tình nguyện đi cám dỗ Phật, nhƣng họ cũng thất bại (10). Cũng tại Uruvelā Phật đƣợc Thiên chủ Sahampatī thỉnh cầu thuyết pháp (11); Phật khởi lên tƣ tƣởng hành trì tứ niệm xứ là con đƣờng duy nhứt đƣa đến Nípbàn và đƣợc Phạm thiên Sahampatī xuất hiện tán đồng tƣ tƣởng ấy (12). Ở một kinh khác (13), tƣ tƣởng hành trì bốn niệm xứ đƣợc thay thế bằng tƣ tƣởng hành trì năm căn (tín căn,

vân vân.), và Thiên chủ Sahampatī cho biết trong thời Phật Kassapa
ông là Tỳkheo Sahaka từng hành trì năm căn.
Từ Uruvelā có nghĩa là một bãi cát lớn (mahā velā, mahanto
vālikarāsi). Từ nầy con đƣợc giải thích bằng câu chuyện nhƣ sau:
Trƣớc khi Phật xuất thế, có 10 ngàn đạo sĩ khổ hạnh sống trong địa
danh này. Chƣ vị tự quyết định với nhau rằng hễ ai có ý tƣởng bất
thiện dấy lên, vị đó phải đội một thúng cát đổ xuống một chỗ; cát
đƣợc đổ thành bãi lớn (14). Trong Divyāvadāna (15), địa điểm ấy đƣợc
gọi là Uruvilvā.            Theo Mahāvastu, Uruvelā có bốn làng:
Praskandaka, Balākalpa, Ujjaṅgala, và Jaṅgala.
(1)
M. i. 166.            (2)
Về tên này xem s. v.              (3)
J. i. 67 f.
(4)
Chi tiết, xem Sujātā.               (5)
Về những chuyện
xảy ra liên quan đến các địa điểm này, xem s. v.                    (6)
. Vin. i. 23
f.; DhA. i. 72.               (7)
Vin. i. 25.              (8)
E.g., Mhv. i. 17
ff.; Dpv. i. 35, 36, 81.                (9)
S. i. 103 ff.           (10)
Ibid., 124
f.                 (11)
Ibid., 136 ff.; Vin. i. 4 f.                (12)
S. v. 167;
và 185.            (13)
Ibid., 232.                (14)
AA. ii. 476; UdA. 26;
MA. i. 376; MṬ. 84.                     (15)
p. 202.                (16)
ii. 207.

2. Uruvelā.—Thị trấn bên Tích Lan do một Đại thần của Vua
Vijaya (1) xây dựng. Theo một nguồn sử liệu khác (2), thị trấn đƣợc
em của Bhaddakaccānā thành lập và mang tên Uruvela. Uruvelā
còn là tên của một cảng vì đƣợc biết khi Vua Duṭṭhagāmanī quyết
định xây Mahā-Thūpa, có sáu xe ngọc trai to bằng trái myrobalan
trộn với san hô xuất hiện trên đất liền tại Uruvela-paṭṭana (3). Gần
Uruvelā có Vallī-vihāra do Subha xây (4).
Theo Geiger (5), Uruvelā nằm gần cửa sông Kalā Oya, cách
Anurādhapura năm do tuần (lối 40 dặm) về phía Tây.
(1)
Dpv. ix. 35; Mhv. vii. 45.            (2)
Ibid., ix. 9; có thể đó là
một khu định cƣ khác.             (3)
Ibid., xxviii. 36.               (4)

Ibid., xxxv. 58.         (5) Mhv. Trs. 189, n. 2.

3. Uruvelā.—Tên làng nơi mà Hoàng hậu Sugalā (q.v.) bôn tẩu
với nhiều Thánh vật, Bình bát và Nha xá lợi (1). Làng đƣợc xác định
là Etimole hiện nay, cách Monorāgala (2) lối 5-6 dặm về phía Đông
Nam. Có thể đó là Uruvelamaṇḍapa.
(1)
Cv. lxxiv. 88.          (2)
Cv. Trs. ii. 29, n. 4.

Uruveḷā.—Một trong hai Đại đệ tử hộ trì của Phật Kassapa (1). (1) J. i. 43; Bu. xxv. 40.

Uladāgāma.—Một làng trong xứ Rohaṇa, nơi từng xảy ra trận
đánh lớn giữa Vua Parakkamabāhu I và quân phiến loạn (1).
(1)
Cv. lxxv. 18.

Ulūka Jātaka (No. 270).—Chuyện Con Cú. Một thời, các chim chóc muốn có một vì vua vì thấy các loài khác đều có vua. Cú đƣợc đề nghị. Nhƣng đến lúc bỏ thăm, Quạ không đồng ý và phát biểu rằng: ―Mặt Cú bình thƣờng là vậy, lúc Cú giận thì mặt sẽ nhƣ thế nào?‖ Cú bay lên đuổi Quạ, và Ngỗng trời đƣợc chọn làm vua. Từ đó Cú Quạ thù ghét nhau. Kinh đƣợc thuyết khi Phật nghe bạch các con chim cú gần Jetavana giết chết rất nhiều quạ trong đêm tối (1). (1) J. ii. 351-4.

Uḷāra-vimāna.—Con gái của một gia đình ở Rājagaha; nàng là ngƣời hộ trì Mahāmoggallāna. Nàng rất quảng đại và luôn luôn cúng dƣờng phân nửa những gì nàng có. Nàng đƣợc gả về một gia đình không theo Phật. Một hôm, thấy Trƣởng lão Moggallāna khất thực, nàng lấy bánh của bà mẹ chồng để dành cúng dƣờng Ngài. Biết ra, mẹ chồng nàng nổi giận và vác chày đập nàng. Nàng chết và sanh lên cõi Tāvatiṃsa, cung điện của nàng là Uḷāravimāna. Về sau, Tôn giả Moggallāna có lên viếng nàng trên đó (1). (1) Vv. p. 24; VvA. 120.

Uḷuṅkasaddaka.—Tên riêng của một Sadi trẻ sống với
Mahākassapa; về sau Sadi đốt tiêu cốc của Trƣởng lão ở Rājagaha.
Xem chuyện đƣợc kể trong Kuṭidūsaka Jātaka (q.v.) (1).
(1)
J. iii. 71 ff.

Uḷumpa.--Thị trấn của dân thuộc tộc Sākya. Một thời, Phật trú tại đây và đƣợc Vua Pasenadi xứ Kosala đến yết kiến vì hối hận đã giết chết tƣớng Bandhula của mình. Vua đi một mình vào Gandhakuṭi, để lại bên ngoài tất cả các bí phù của triều đình với Quan nhiếp chánh Dīgha-Kārāyana. Lúc vua trở ra, ông thấy tất cả

tuỳ tùng đều đi mất hết, chỉ để lại một con ngựa và một nữ nhơn giúp
việc. Khi biết Thế tử Viḍūḍabha soán ngôi, Vua cha Pasenadi bỏ
Rājagaha ra đi tìm sự trợ giúp của Vua Ajātasattu, nhƣng ông chết
ngoài cổng thành. Ông đƣợc Ajātasattu tốn táng tƣơm tất (1).
(1)
J. iv. 151 f.; DhA. i. 356.

Ullapanagāma.—Làng nơi có cái cầu dài 30 cubit, do
Devappatirāja (1) xây trên sông Mahāvālukagaṅgā. Làng đƣợc xác
định là Ulapane hiện nay, cách Gampola bốn dặm (2).
(1)
Cv. lxxxvi. 23.          (2)
Cv. Trs. ii. 173, n. 3.

Ullabhakolakaṇṇikā.—Một làng bên Tích Lan. Một nữ nhơn trong làng nghe nói Trƣởng lão Dīghabhānaka-Abhaya thuyết Ariyavaṃsa-paṭipāda, nữ nhơn vừa đi vừa cho con bú suốt đoạn đƣờng dài năm dặm đến để nghe. Bà đến tịnh xá, để con xuống và nghe luôn hai vị thuyết pháp. Sáng sớm, sau khi xong phần đầu của bài pháp, Trƣởng lão Abhaya sắp giải lao thì bị bà quở rằng ông nên giải lao lúc sớm hơn. Trƣởng lão đồng ý và lo kết thúc buổi pháp thoại. Khi ông vừa dứt lời, bà đắc quả Dự lƣu (1). (1) AA. i. 386.

Uvāḷa Thera.—Ông bị Tăng già yết ma vì một tội do ông làm ra. Thoạt tiên ông chối bỏ nhƣng sau đó thú nhận, rồi chối bỏ, và nói dối dầu biết rằng lời mình không thật. Phật yêu cầu chƣ tỳkheo áp dụng tội xứ sở tassa-pāpiyyasikā-kamma đối với ông, tức tạm thời loại ông ra khỏi phần lớn sanh hoạt của Tăng Đoàn cho đến khi ông không còn nói quanh co và nhận tội (v. l. Upavāla). (1) Vin. ii. 85 f.; trong ấy chi tiết của diễn tiến đƣợc ghi rõ.

1. Usabha Thera.—Alahán. Ông sanh trong một gia đình giàu có ở Kosala và gia nhập Tăng Đoàn lúc Jetavana đƣợc dâng cúng lên Phật. Sau khi xong giới sadi ông lên núi sống độc cƣ. Một hôm sau cơn mƣa, ông ra khỏi động thất và thấy núi rừng đáng yêu; ông ngẫm nghĩ rằng: ―Tuy vô tri, các cây và giây leo này vẫn tăng trƣởng trọn vẹn nhờ có điều kiện thời tiết thuận lợi. Còn ta, đã có duyên đầy đủ, sao không nhờ thiện tánh để tăng trƣởng?‖ Công phu quán chiếu nhƣ vậy, ông đắc quả (1).

Vào thời Phật Sikhī, ông là một devaputta từng dâng bông
lên Phật; bông kết thành vòng hoa treo lơ lửng bên trên Phật trong
bảy ngày. Vào mƣời kiếp trƣớc ông làm vua dƣới vƣơng hiệu
Jutindhara. Ông đƣợc xác định là Mandāravapūjaka nói trong
Apadāna (2).
(1)
Thag.v. 110; ThagA. i. 217 f.          (2)
Ap. i. 178.

2. Usabha.—Ông sanh trong một gia đình Sākya ở Kapilavatthu.
Lúc Phật viếng nhà ông, ông ngƣỡng mộ thần lực và trí tuệ của Ngài
nên xin gia nhập Tăng Đoàn. Nhƣng ông không hành trì Phật pháp
mà chỉ ngày rong trong cộng đồng đêm ngủ. Một đêm nọ, ông chiêm
bao thấy mình đắp y đỏ thẫm, ngồi trên lƣng voi vô thành khất thực.
Tại đó, ông thấy dân chúng hợp quần, ông xuống voi và hỗ thẹn. Ăn
năng sự đần độn của mình, ông tinh tấn thiền quán và đắc quả Alahán
(1)
.
Vào thời Phật Sikhī ông làm gia chủ từng cúng dƣờng Phật
trái kosamba. Ông là Kosamba-phaliya nói trong Apadāna (2).
(1)
Thag. 197-8; ThagA. i. 319 f.           (2)
Ap. ii. 449.

3. Usabha.—Phật độc giác, có tên trong danh sách của 100 Phật
độc giác từng trú trên núi Isigili (1).
(1)
M. iii. 70.

4. Usabha.—Tài chủ (seṭṭhi) ở Kālacampā, cha của Soṇa
Koḷvisa (1).
(1)
A. i. 131; ThagA. i. 544.

Usabhakkhandha.—Con của Dīpaṅkara              (1)
.   Xem thêm
Sammavattakkhanda.
(1)
Bu. ii. 209; Mbv. 4.

Usabhamukha.—Một trong bốn cửa sông của hồ Anotatta. Con
sông nối tiếp cửa sông này có tên Usabhamukhanadī; trâu bò có
nhiều trên bờ sông này (1).
(1)
SnA. ii. 438; UdA. 301.

1. Usabhavatī.—Tên của một thành phố trong ấy có hoa viên mà
Phật Paduma có lần an trú một mùa mƣa. Trong dịp này, dân chúng
có dâng y lên Đại đệ tử của Ngài là Sāla (1). Theo Chú giải
Buddhavaṃsa (2), Phật Piyadasī thuyết bài pháp đầu tiên của Ngài tại
hoa viên này, nhƣng Buddhavaṃsa gọi nơi ấy là Ussāvana.
(1)
BuA. 148.       (2)
p. 173.             (3)
xiv. 119.

2. Ubhavatī.—Đô thị trong ấy có Khemārāma, nơi Phật
Vessabhū nhập diệt.
(1)
BuA. 209.

Usīnara.—Vua trị vì Benares vào thời giáo pháp của Phật
Kassapa chìm dần trong quên lãng. Chuyện ông đƣợc kể trong
Mahā-Kaṇha Jātaka (1). Ông đƣợc kể trong danh sách các vua
không vƣợt qua khỏi thế giới giác quan (2). Ở những nơi khác (3), ông
đƣợc nói là sanh trên cõi Trời của Thiên chủ Sakka nhờ công đức hộ
trì tận tình các Bàlamôn và ẩn sĩ.
(1)
J. iv. 181 ff.           (2)
J. vi. 99.       (3)
Ibid., 251.

Usīraddhaja.—Dãy núi làm ranh giới Bắc của Majjhimadesa (1). (1) Vin. i. 197; DA. i. 173; J. i. 49; KhA. 133; MA. i. 397, etc.

Usukāraṇiya Sutta.—Mô tả một trong những ngạ quỷ ở
Gijjhakūṭa mà Tôn giả Moggallāna thấy trong lúc đồng hành với
Lakkhaṇa. Ngạ quỷ từng là một quan toà ở Rājagaha và rất khắc
nghiệt với tội phạm. Ngạ quỷ có lông bằng các tên dựng đứng (1).
(1)
S. ii. 257.

Ussada.—Thiết Vi Địa Ngục tức Ngục Bằng Sắt. Địa ngục (niraya), tƣơng tợ nhƣ một thành có bốn cửa và tƣờng bao quanh. Chàng trai tham dục Mittavindaka đến đây nhỡ đến đƣợc kinh thành lộng lẫy. Chàng gặp một tội đồ đội bánh xe bén nhƣ dao, nhƣng lại tƣởng ngƣời ấy nhƣ đang đội cành bông sen. Mittavindaka dành lấy bông, đội lên đầu, và bị đau đớn cùng cực. Đó là cực hình của những ai đánh đập hành hạ mẹ mình. Bấy giờ Thiên chủ Sakka đang kinh lý Ussada, thấy Mittavindaka, nhƣng không làm gì đƣợc để giúp vì chàng phải trả hết quả (1).

Ussada đƣợc xem nhƣ là nơi có vô vàn khổ não (2), và là nơi
sanh ra của những ai hứa tặng cho nhƣng không giữ lời (3). Một thời
Bồ Tát sanh ra trong Ussada vì từng có ác tâm trong lúc trị vì
Benares; Ngài phải chịu đau khổ trong 80 ngàn năm (4). Sanh chúng
trong Ussada bị xuyên lƣỡi bằng móc nƣớng đỏ và kéo lê trên nền
bằng thép nóng (5).
(1)
J. iv. 3 f; iii. 206 f.

Ussānaviṭṭhi.—Một làng bên Tích Lan do Vua Udaya I cúng
dƣờng để bảo trì pāsāda trong Pucchārāma-vihāra. Làng nghèo
nhƣng đƣợc vua biến thành sung túc (1).
(1)
Cv. xlix. 28.

Ussiliya-Tissa Thera.—Ông thƣờng trú trong Abhayagiri-
vihāra. Lúc các tu sĩ trong vihāra tìm cách đƣa dị giáo Vaitulya vào
tịnh xá, ông từ chối không tán đồng và bỏ đi cùng một số nhỏ tỳkheo
qua Dakkhiṇagiri-vihāra. Tại đó, chƣ vị lập ra phái Sāgaliya dƣới
sự hƣớng dẫn của Tỳkheo Sāgala (1).
(1)
P.L.C. 56.

Ussoḷhi Sutta.--Nhiệt tâm (ussoḷhi) cần phải thực hành để có nhƣ
thật trí đối với già chết (1).
(1)
S. ii. 132.

Ū

Ūcena.—Thôn dƣới miền Nam Ấn Độ, nơi xuất phát của quân lực
chống Tƣớng Laṅkāpura, nhƣng họ bị chinh phục sau đó (1).
(1)
Cv. lxxvi. 247, 260.

Ūni Sutta.—Xem Ummi Sutta.

Ūriyeri.—Một địa điểm dƣới miền Nam Ấn Độ, có thành bị hai
Tƣớng Laṅkāpura và Jagadvijaya của Vua Parakkamabāhu I vây
hãm (1).
(1)
Cv. lxxvii. 58, 62.

Ūvaraṭṭha.—Xem Hūvaraṭṭha.

Ūhā-nadī. Thiếu…

E
Eka Sutta.--Sức mạnh nhan sắc, sức mạnh tài sản, sức mạnh bà
con, sức mạnh con trai, sức mạnh giới hạnh không che chở đƣợc, nếu
ngƣời đàn bà đã bị chinh phục bởi sức mạnh của ngƣời làm chủ (1).
(1)
S. iv. 246.

Ekakkharakosa.—Một từ quen thuộc của tiếng Pāli đƣợc đệ tử
của Saddhammakitti là Ariyavaṃsa chế ra hồi thế kỷ thứ 16 (1).
(1)
Bode, op. cit., 45.

Ekacakkhu.—Một thị trấn ở Jambudīpa, nơi mà
Kambalavasana (hoặc Kambalavasabha) và 32 hậu duệ của ông trị
vì. Cũng là nơi mà Brahmadeva và 15 hậu duệ của ông trị vì (1).
(1)
Dpv. iii. 19, 24.

Ekacampakapupphiya Thera.—Alahán. Vào 31 kiếp trƣớc,
ông có cúng dƣờng Phật Độc giác Upasanta nhánh bông campaka (1).
Ông có thể là Trƣởng lão Vajita (2).
(1)
Ap. i. 288.     (2)
ThagA. i. 336 f.

Ekacāriya Thera.—Alahán. Vào một trăm ngàn kiếp trƣớc, lúc
trú tại cõi Tāvatiṃsa, ông nghe tiếng hoan hỷ vì có Phật xuất thế.
Ông viếng Phật trên giƣờng tái sanh và cúng dƣờng cành bông
mandārava. Vào 60 ngàn kiếp trƣớc, ông làm vua ba lần dƣới vƣơng
hiệu Mahāmallajana (1).
(1)
Ap. i. 196.

1. Ekacintita.—Vào 16 kiếp trƣớc có 18 vua trị vì với vƣơng hiệu
này. Tất cả là tiền kiếp của Trƣởng lão Sumaṅgala (1).
(1)
Ap. i. 148; ThagA. i. 111.

2. Ekacintita Thera.—Alahán. Lúc trên Thiên giới, thấy sắp
mạng chung, ông rất lo âu và không biết mình sẽ tái sanh về đâu.
Sumana, đệ tử của Phật Padumuttara, thấy hoàn cảnh ông bèn
khuyên ông quy y Phật. Ông làm theo lời khuyên và hết ƣu não (1).
(1)
Ap. i. 194 f.

Ekachattiya Thera.—Alahán. Vào thời Phật Atthadassī ông là
một ẩn sĩ có đông đệ tử, sống trên bờ sông Candabhāgā. Ông cùng
đi với đệ tử đến yết kiến Phật và có dùng lộng che Phật. Vào 77 kiếp
trƣớc ông làm vua trên cõi Thiên. Ông từng làm vua dƣới thế cả
ngàn lần (1).
(1)
Ap. ii. 367 ff.

Ekajjha.—Một vị vua vào 57 kiếp trƣớc; một tiền kiếp của
Trƣởng lão Phaladāyaka (1).
(1)
Ap. i. 239.

1. Ekañjalika.—Alahán. Vào 91 kiếp trƣớc ông thấy Phật
Vipassī và chấp tay đảnh lễ Ngài (1).
(1)
Ap. i. 239.

2. Ekañjalika.—Một vị vua vào 14 kiếp trƣớc, một tiền kiếp của
Trƣởng lão Enkañjaliya (1).
(1)
Ap. i. 236.

1.Ekañjaliya Thera.—Alahán. Vào 92 kiếp trƣớc ông có cúng
dƣờng Phật Tissa một chỗ an trú trong vƣờn cây sung (udumbara),
tấm thảm dệt bằng hoa, và đảnh lễ Ngài bằng cách chấp hai tay. Có
lần ông làm vua dƣới vƣơng hiệu Ekañjalika (1).
(1)
Ap. i. 236.

2. Ekañjalika Thera.—Alahán. Vào 94 kiếp trƣớc ông gặp Phật
Romasa trên bờ sông, và chấp tay đảnh lễ vì ngƣỡng mộ tƣớng mạo
sáng chói của Ngài (1).
(1)
Ap. i. 281.

Ekatthambha-pāsāda.—Một trong những kiến trúc do Vua Parakkamabāhu I xây. Kiến trúc vƣơn lên thẳng đứng và có maṅkara đặt trên đỉnh. Trong kiến trúc có một phòng trát vàng xây trên một cột vàng, giống nhƣ một cái động, dành cho vua sử dụng (1). (1) Cv. lxxiii. 92 ff; xem thêm Cv. Trs. ii.11, n. 4.

Ekadaṃsaniya Thera.—Alahán. Vào thời Phật Atthadassī ông
là Nārada-Kesava. Nghe Phật thuyết, ông rất hoan hỷ và đảnh lễ
Ngài.     Vào 70 kiếp trƣớc ông làm vua dƣới vƣơng hiệu
Amittatāpana (v. l. Amittavāsana?) (1).
Có thể ông là Trƣởng lão Paviṭṭha (2).
(1)
Ap. i. 168.       (2)
ThagA. i. 185.

1. Ekadīpiya Thera.—Alahán. Vào 94 kiếp trƣớc, ông chong
đèn suốt đêm gần tháp xây trên di tích của Phật Siddhattha. Ông
sống trên cõi Thiên 71 kiếp và làm Thiên vƣơng 31 lần. Ông còn
làm vua dƣới thế 28 lần nữa. Thân ông chiếu sáng nhƣ mặt trời và
mắt ông thấy xa một trăm dặm. Trú xứ của ông trên cõi Thiên có tên
là Ekadīpī. Ông gia nhập Tăng Đoàn lúc bốn tuổi (?) và đắc quả
Alahán trong vòng 15 hôm (1).
(1)
Ap. ii. 373.

2. Ekadīpiya Thera.—Alahán. Trong quá khứ ông có chong đèn
trƣớc bồ đề saḷala của Phật Padumuttara. Vào 16 ngàn kiếp trƣớc
ông từng làm vua bốn lần dƣới vƣơng hiệu Candābha (1).
(1)
Ap. i. 189.

Ekadīpī.—Trú xứ của Ekadīpiya lúc ông sanh trên cõi Thiên.
Trú xứ luôn luôn đƣợc chong sáng bằng một trăm ngàn ngọn đèn (1).
(1)
Ap. ii. 373.

Ekadvāra.—Một vihāra do Vua Subha xây bên phía Đông của
Anurādhapura, dƣới chân núi Ekadvārika (1).
(1)
Mhv. xxxv. 58; MṬ. 648.

Ekadvārika.—Xem Ekadvāra.

Ekadussadāyaka Thera.—Alahán. Vào thời Phật Padumuttara
ông là ngƣời cắt cỏ ở Haṃsavatī từng dâng lên Phật chiếc thƣợng y.
Do công đức này ông làm vua trên cõi Thiên 36 lần và dƣới thế 33
lần. Ông có thần lực muốn áo quần lúc nào thì có lúc đó (1).
(1)
Ap. ii. 379 f.

1. Ekadhamma Vagga.—Phẩm thứ 16: Phẩm Một Pháp, Chƣơng
Một Pháp, Tăng Chi Bộ Kinh. Gồm 10 kinh nói về niệm Pháp, Tăng,
Giới, Thí, Thiên, Hơi thở vô, Hơi thở ra, Chết, Thân, và An tịnh.
Pháp này, đƣợc tu tập và làm cho sung mãn, đƣa đến giác ngộ (1).
(1)
A. i. 30.

2. Ekadhamma Vagga.—Chƣơng 10: Tƣơng Ƣng Hơi thở Vô
Hơi Thở Ra (Ānāpāna Samuytta), Tƣơng Ƣng Bộ Kinh (1).
(1)
S. v. 311-41.

Ekadhamma-peyyāla.—Hai tụ kinh nói về nhiều pháp khác nhau
(nhƣ làm bạn với thiện, giới hạnh, ƣớc muốn, ngã, kiến, không phóng
dật, nhƣ lý), mỗi pháp làm cái đi trƣớc để tu tập Thánh đạo Tám
ngành, làm cho sung mãn Thánh đạo Tám ngành (1).
(1)
S. v. 32 ff.

1. Ekadhamma Sutta.—Không có một pháp nào khác, đƣợc tu
tập, đƣợc làm cho sung mãn, đƣa đến đoạn tận các pháp có khả năng
sanh kiết sử bằng bảy giác chi (1).
(1)
S. v. 88.

2. Ekadhamma Sutta.--Có một pháp, đƣợc tu tập, đƣợc làm cho
sung mãn, đƣa đến có lợi ích lớn. Đó là niệm hơi thở vô, hơi thở ra.
Kinh cũng có dạy pháp hành trì niệm hơi thở vô, hơi thở ra (1).
(1)
S. v. 311 f.

1. Ekadhammasavaṇiya Thera.—Ông là con của một chủ ngân khố ở Setavyā. Ông yết kiến Phật lúc Ngài đến viếng thành phố ông và trú trong rừng Siṃsapā. Vì ông, Phật thuyết tánh vô thƣờng của vạn hữu, và sau bài pháp này ông đắc quả Alahán. Ông có tên nhƣ vậy vì ông giác ngộ sau khi chỉ nghe một bài kinh. Vào thời Phật Padumuttara ông làm Thần cây từng hộ trì, cúng dƣờng thực phẩm và chỉ đƣờng cho tỳkheo đi lạc đƣờng. Sau khi Phật Kassapa nhập diệt, ông sanh làm con của Suyāma và cháu nội của Kikī, và làm vua thành Benares dƣới vƣơng hiệu Kikī Brahmadatta. Không tìm ra ai thuyết đƣợc Phật pháp, ông chán và từ ngôi lên Himavā. Thiên chủ Sakka xuất hiện và trích dẫn một ít

vần kệ về tánh vô thƣờng của vạn hữu cho ông biết. Thoả mãn, ông
trở lại kinh thành (1).
(1)
Thag. v. 67; ThagA. i. 151 f.        (2)
i. 152 f.

2. Ekadhammasavaṇiya Thera.—Alahán.             Vào thời Phật Padumuttara ông là một Jaṭila có nhiều thần thông. Một hôm, lúc du hành trên không trung, ông bị khựng lại. Thì ra, Phật đang nói kinh dƣới đất. Ông nghe kinh về vô thƣờng, và lúc trở về trú xứ ông tham thiền về pháp ấy. Về sau ông sanh lên cõi Tāvatiṃsa. Ông làm vua trên cõi Thiên 41 lần và dƣới thế 21 lần. Trong kiếp sau cùng, ông đƣợc nghe một tỳkheo nói về vô thƣờng trong nhà của cha ông. Sau khi pháp thoại kết thúc, ông nhớ lại chứng đắc trƣớc đây của mình và trở thành Alahán ngay tại chỗ. Lúc bấy giờ ông chỉ mới lên bảy (1). (1) Ap. ii. 385.

Ekadhammika.—Xem Ekadhammasavaṇiya [1].

Ekadhītu Sutta.--Một tín nữ chơn chánh khuyên dạy đứa con gái
độc nhất của mình hãy giống nhƣ Nữ cƣ sĩ Khujjuttarā hoặc
Velukaṇṭakiyā, mẹ của Nanda, và nếu con gái mình là tỳkheo ni,
hãy giống nhƣ Trƣởng lão Ni Khemā và Uppalavaṇṇā (1).
(1)
S. ii. 236.

Ekanāḷā.—Một làng Bàlamôn gần Dakkhiṇagiri, nằm về phía
Nam của Rājagaha. Một hôm trong Pháp triều thứ 11, Phật có đến
viếng làng này, và tại đây Ngài vì Kāsi-Bhāradvāja thuyết kinh;
kinh mang tên ông và có công năng chuyển hoá ông (1). Gần làng có
Dakkhiṇagiri-vihāra (2).
(1)
Sn. pp. 12 ff.; SnA. i. 172 ff.       (2)
SA. i. 188.

Ekanāḷika.--Nạn đói hoành hành Tích Lan dƣới triều Vua
Kuñcanāga. Trong lúc dân chúng thiếu ăn, vua vẫn giữ lệ cúng
dƣờng lớn (mahāpeḷā) cho 500 tỳkheo (1).
(1)
Mhv. xxxvi. 20.

Ekantaka Sutta.—Xem Janapada và Sedaka Sutta.

Ekantadukkhī và Ekantasukhī Suttā.—Hai kinh: một nói rằng,
sau khi chết, tự ngã có sắc chỉ là khổ; kinh kia nói rằng, sau khi chết,
tự ngã chỉ là lạc (1).
(1)
S. iii. 219 f.

Ekapaññita.—Xem Ekaphusita.

Ekapaṇṇa Jātaka (N0. 149).--Chuyện Cây Một Lá. Bồ-tát là một Bàlamôn, xuất gia làm vị ẩn sĩ, đạt đƣợc các Thắng trí và Thiền chứng, và sống ở Hy Mã Lạp Sơn. Một thời sau, Bồ Tát xuống núi và trú trong ngự uyển. Hoan hỷ với oai nghi của Bồ Tát, vua cho mời ngài vô triều và thỉnh cầu Ngài sống qua mùa mƣa trong thƣợng uyển. Vua có một Thái tử độc ác, hung bạo mà vua cũng nhƣ các thân thích và đại thần không thể nhiếp phục, nên sau cùng phải nhờ đến vị ẩn sĩ. Một hôm, Thái tử cùng đi dạo với vị ẩn sĩ trong vƣờn. Vị ẩn sĩ bảo Thái tử hái một lá của cây nimba con nhai thử. Vừa cắn lá, Thái tử nhả ra ngay vì đắng quá. ―Vị đắng có trong cây con, vị này sẽ nhƣ thế nào khi cây lớn?‖ Bồ Tát hỏi Thái tử, và từ đó Ngài nói về đạo đức của Thái tử. Thái tử học đƣợc bài học quý và an trú vững chắc trên lời khuyên của Bồ Tát. Chuyện đƣợc kể về một ngƣời dân Licchavi tên Duṭṭha (1). (1) J. i. 504-8.

Ekapattadāyaka Thera.—Alahán. Vào 91 kiếp trƣớc ông là một
thợ gốm ở Haṃsavatī, từng cúng dƣờng Phật một cái chén gốm đẹp.
Do công đức này ông luôn luôn có thực phẩm đựng trong chén bằng
vàng hay bằng bạc (1). Ông có thể là Trƣởng lão Mahācunda (2).
(1)
Ap. ii. 444.             (2)
Xem ThagA. i.262.

Ekapada Jātaka (N0. 238).—Chuyện Một Chữ. Một thời Bồ Tát sanh làm một thƣơng gia giàu ở Benares. Một hôm, con ông lên ngồi trên vế ông, và xin cha hãy nói cho con một việc chỉ gồm có một chữ nhƣng bao hàm nhiều ý nghĩa. Ngƣời cha đáp: ―Tài năng‖ (dakkhaya). Chuyện kể về con của một điền chủ hỏi cha về cái cửa ―Dvārapañha‖ (cửa vào Đạo). Ngƣời cha không thể trả lời bèn đƣa con đến yết kiến Phật (1).

(1) J. ii. 236.

Ekapadumiya Thera.—Alahán. Vào thời Phật Padumuttara
ông là vua của thiên nga. Thấy Phật gần hồ nơi ông trú, ông bèn
dâng Phật một cành bông sen (1).
(1)
Ap. i. 276.

Ekapiṇḍadāyikā Thera.—Alahán. Vào 91 kiếp trƣớc bà là
hoàng hậu của Vua Bandhumā ở Bandhumatī. Công phu hành
thiện với ƣớc mong đƣợc tái sanh về cõi an lạc, bà tâu xin vua cho
phép bà cúng dƣờng vật thực lên một tỳkheo ni. Bà sanh Thiên 30
lần và làm hoàng hậu của chƣ Thiên vƣơng. Bà còn là hoàng hậu của
20 vua dƣới thế (1). Bà có thể là Nữ Trƣởng lão Mettā (2).
(1)
Ap. ii. 515 f.            (2)
ThigA. 36 f.

Ekapuggala Vagga.--Phẩm 13: Phẩm Một Ngƣời, Chƣơng Một
Pháp, Tăng Chi Bộ Kinh. Gồm bảy kinh, sáu kinh nói về Nhƣ Lai và
một kinh nói về Tôn giả Sāriputta (1).
(1)
A. i. 22 f.

Ekapuggala Sutta.—Tụ kinh nói về sự xuất hiện của một ngƣời,
không có ngƣời thứ hai. Đó là Nhƣ Lai (1). Kinh đƣợc dẫn trong
Katāvatthu (2) và Milindapañha (3).
(1)
A. i. 22 f.       (2)
i. 65. (3)
p. 242.

1. Ekapuṇḍarīka.—Vƣờn của du sĩ ngoại đạo (Phật) và là trú xứ
của Du sĩ ngoại đạo Vacchagotta (1). Vƣờn gần nơi Phật đang an trú
là Kūṭāgārasālā, trong Mahāvana ở Vesāli. Phật đến viếng
Vacchagotta và thuyết kinh Tevijja-Vacchagotta (1). Buddhaghosa (2)
giải rằng sở dĩ vƣờn có tên nhƣ vậy vì trong ấy có cây Xoài Trắng
độc nhứt (setambarukkha).
(1)
M. i. 481 f.            (2)
MA. ii. 673.

2. Ekapuṇḍarīka.—Thớt voi của Vua Pasenadi. Lúc cỡi voi đi dạo, vua gặp Tôn giả Ānanda, theo ông về tịnh xá, và câu chuyện giữa hai ông đƣợc ghi lại trong Bāhitika Sutta (1).

Trên hông voi có một đốm trắng lớn nhƣ trái thốt nốt, nên
voi có tên nhƣ vậy (2).
(1)
M. ii. 112 f.           (2)
MA. 752.

3. Ekapuṇḍarīka.—Alahán. Vào 91 kiếp trƣớc ông gặp Phật
Độc giác Romasa và đảnh lễ Ngài với cành bông sen (1).
(1)
Ap. i. 238.

Ekaputtika-Brahmadatta.—Vua trị vì Benares. Ông chỉ có một hoàng tử mà ông hết lòng yêu thƣơng. Một hôm, trong lúc vua vui chơi trong thƣợng uyển, hoàng tử chợt ngã bệnh và chết. Sợ vua vỡ tim, triều thần không dám tấu trình tin dữ. Nhƣng vua biết quán chiếu sự chết nên giác ngộ và thành Phật Độc giác. Kệ của ông đƣợc ghi lại trong Khaggavisāna Sutta (1). (1) Sn. v. 41; SnA. i. 85 f; ApA. i. 138.

Ekapupphiya Thera.—Alahán. Vào 91 kiếp trƣớc, ông là một
yêu tinh (pisāca) ở cổng thành Nam (Bandhumatī ?). Thấy Phật
ông dâng Ngài một bông độc nhứt có đƣợc lúc bấy giờ (1).
(1)
Ap. i. 240.

Ekaphusita.—Một vị vua vào 26 kiếp trƣớc; một tiền kiếp của
Trƣởng lão Saccasaññaka (1). v. l. Ekapaññita.
(1)
Ap. i. 209.

Ekabala.—Vƣơng quốc trong Jambudīpa trị vì bởi Vua
Saṅkhapāla. Một thời vua chiêu mộ một đạo quân lớn. Đƣợc mật
báo, Vua Mahosadha gởi con két của ông đi tìm thiệt hƣ (1).
(1)
J. vi. 390.

Ekabījī Sutta.—Nói về năm căn (tín căn,…, tuệ căn) và lợi lạc
đƣợc đem tới do nơi sự tu tập nhiều hay ít (1).
Kinh điển gọi đó là Ekābhiñña Sutta, nhƣng không có căn
cứ vững chắc (2).
(1)
S. v. 204.        (2)
Xem KS. v. 180.

Ekabbohārā.—Một tập (division) của Đại Tăng Chúng Bộ
(Mahāsaṅghika) (1). Mahāsaṅghika đƣợc gọi nhƣ vậy vì thuyết rằng
―tất cả các học thuyết đều đƣợc hiểu bởi ngƣời có trí tuệ độc nhứt và
trực tiếp, vì tất cả các thuyết của Phật đều đƣợc hiểu bởi ngƣời hiền
trí.‖ (2) Mahāsaṅghika còn thuyết thêm rằng các Nhƣ Lai không bị lệ
thuộc bởi luật thế gian, và các Bánh xe Pháp của các Nhƣ Lai không
tƣơng đồng; Bồ Tát không đi qua các giai đoạn liên tiếp của sự thai
nghén; Bồ Tát đƣợc sanh ra tuỳ cơ từ chúng sanh thấp để hộ độ nhơn
sanh; ngƣời có trí tuệ thông hiểu hết Tứ Diệu Đế; ai có sự hộ phòng
tận diệt mọi chấp trƣớc (yoga, attachment) (3).
(1)
Dpv. v. 40; Mhv. v. 4.            (2)
Rockhill, op.cit., 183.
(3)
Ibid., 187 f.

Ekamandāriya Thera.—Alahán. Vào 91 kiếp trƣớc ông là một
Thiên tử trẻ trên cõi Tāvatiṃsa, thấy Phật Vipassī, ông cúng dƣờng
bằng cách giữ một mandārava hoa che Phật trong suốt bảy ngày (1).
(1)
Ap. i. 286.

1. Ekarāja.—Vua trị vì Benares và cũng chính là Bồ Tát. Ông đuổi một cận thần vì phạm giới hạnh trong hậu cung. Vị cận thần này sang đầu quân Vua Dabbasena xứ Kosala và xúi giục vì vua này gây chiến với Vua Ekarāja. Ekarāja bị Dabbasena bắt lúc đang ngồi trên ngai, giữa triều thần, rồi bị trói và treo ngƣợc đầu bằng một sợi dây mắc vào thanh cửa. Ekarāja vẫn phát triển lòng từ đối với Dabbasena và nhờ định lực tinh tấn, ông nhập trạng thái thiền định, làm bung các dây trói và ngồi tréo chân trên không. Còn Dabbasena bị tấn công bởi cơn đau đốt cháy cả thân xác. Theo lời khuyên giải của triều thần, Dabbasena thả Ekarāja ra mới hết đau đớn. Sau khi biết Ekarāja là vị Thánh vƣơng, Dabbasena cung kính xin lỗi và khôi phục lại ngai vàng cho Ekarāja (1). Về sự đuổi cận thần phạm giới hạnh và các chi tiết khác, xem Mahāsīlava Jātaka (q. v.); trong kinh này vua Ekarāja đƣợc gọi là Sīlava. Đƣợc biết hai kinh Ekarāja và Mahāsīlava có nhiều điểm dị đồng. Xem thêm Seyya Jātaka trong ấy vua Ekarāja đƣợc gọi là Kaṃsa, và so sánh kinh này với Ghata Jātaka. Kinh Ekarāja là một ví dụ của tiền kiếp mà Bồ Tát hành trì hạnh từ một cách hoàn hảo (2). Chuyện của Ekarāja là câu chuyện chót của Cariyā Piṭaka (3). Theo

Chú giải của Cariyā Piṭaka (4), Ekarāja là Thánh hiệu của vua, còn tên
của ông là Sīlava nhƣ nói trên. Nhƣng học giả về Ekarāja nói rằng
Ekarāja chính là tên của vua (5).
(1)
J. iii. 13-15.             (2)
E.g., BuA. 51; Mbv. 11.
(3)
No. xiv.           (4)
p. 205.              (5)
J. iii. 14.

2. Ekarāja.—Vua trị vì Pupphavatī (tức Benares). Ông là con
của Vasavatti và là cha của Candakumāra. Về chuyện của ông,
xem Kaṇḍahāla Jātaka (1). Ông thuộc tộc Koṇḍañña (2).
(1)
J. vi. 131.    (2)
Ibid., 137.

Ekarāja Jātaka (N0. 303).—Chuyện Vị Thánh Vƣơng. Kể chuyện của Ekarāja [1] (q.v.). Về nhơn duyên của câu chuyện, xem Seyyaṃsa Jātaka.

Ekavajjaka-Brahmadatta.—Nhà vua. Ông là ngƣời rất sốt sắng, luôn luôn tiếp khách nào muốn yết kiến bất kỳ về việc gì. Ông luôn luôn cho phép ngƣời đến yết kiến một mình, tức không có sự hiện diện của cận thần, do đó ông đƣợc mệnh danh là Ekavajjaka (―mình ên‖). Một lần, thấy hai quân thần tranh chấp nhau vì muốn đƣợc cai trị một làng, ông quán chiếu sự bất thiện của tham ái, chứng ngộ và trở thành Phật Độc giác. Kệ của ông đƣợc ghi trong kinh Khaggavisāṇa (1). (1) Sn. v. 40; SnA. i. 84 f.

Ekavandiya Thera.—Alahán. Vào 31 kiếp trƣớc ông thấy Phật
Vesabhū và đảnh lễ với tất cả tâm thành. Ông sanh làm vua dƣới
vƣơng hiệu Vigatānanda vào 24 kiếp trƣớc (1).
(1)
Ap. i. 217.

1. Ekavihāriya Thera.—Alahán. Vào thời Phật Kassapa ông gia
nhập Tăng Đoàn và sống độc cƣ. Trong kiếp này ông cũng thích
sống độc cƣ (1).
(1)
Ap. ii. 390 f.

2. Ekavihāriya.—Một tỳkheo thù thắng thích sống độc cƣ. Khi Phật đƣợc bạch, Ngài nói kệ tán thán ông giữa Tăng chúng (1).

(1) DhA. iii. 471 f.

3. Ekavihāriya.—Xem Tissakumāra, em của Vua Asoka.

Ekasaṅkhiya Thera.—Alahán. Trong lễ hội đảnh lễ cây Bồ đề
của Phật Vipassī, ông thổi tù và ốc trọn ngày để cúng dƣờng Phật.
Vào 71 kiếp trƣớc ông làm vua dƣới vƣơng hiệu Sudassana (1).
(1)
Ap. ii. 391.

1. Ekasaññaka Thera.—Alahán. Trong quá khứ ông có cúng
dƣờng Tỳkheo Khaṇḍa, đệ tử của Phật Vessabhū. Vào 40 kiếp
trƣớc ông làm vua dƣới vƣơng hiệu Varuṇa (1). Chú giải Apadāna
nói rằng ông đƣợc gọi nhƣ vậy vì trong kiếp chót ông có nhớ lại lần
ông cúng dƣờng Tỳkheo Khaṇḍa.
(1)
Ap. i. 121.

2. Ekasaññaka Thera.—Alahán. Vào 31 kiếp trƣớc ông có thấy
một y vá quàng treo trong rừng và hoan hỷ đảnh lễ. Ông sanh làm
vua dƣới vƣơng hiệu Amitābha vào 25 kiếp trƣớc (1).
(1)
Ap. i. 210 f.

Ekasāṭaka.—Bàlamôn rất nghèo sống trong thời Phật Vipassī. Ông đƣợc gọi nhƣ vậy vì ông và vợ ông dùng chung một áo mỗi khi ra ngoài bởi gia đình chỉ có một chiếc áo độc nhứt đó. Phật Vipassī có thông lệ chỉ thuyết pháp bảy năm một lần. Lần nọ, đƣợc nghe pháp của Phật, ông rất hoan hỷ và muốn cúng dƣờng. Sau nhiều phút đắng đo, ông dâng lên Phật chiếc y độc nhứt của gia đình, và reo lớn: ―Ông đã thắng.‖ Nghe tiếng reo của ông và biết đƣợc lý do của ngƣời hoan hỷ, Vua Bandhumā biếu ông nhiều phẩm vật quý giá, kể cả một nhóm tám (sabbaṭṭhaka) (1). Ông đem tất cả phẩm vật này cúng dƣờng Phật, chỉ để lại hai bộ y, một cho ông và một cho bà, theo lời yêu cầu của vua. Sau đó, vua cử ông làm Tế sƣ của triều đình (2). Trong Chú giải Aṅguttara ông đƣợc xác định là một tiền kiếp của Trƣởng lão Mahā Kassapa. Chú giải Dhammapāda (4) có đề cập đến một Bàlamôn khác tên là Culla-Ekasāṭaka. Tuy nhiên, vị Bàlamôn này đƣợc kể là sống trong thời Phật Gotama, dầu rằng câu

chuyện giống y chuyện kể trên, trừ có tên của vì vua là Pasenadi của xứ Kosala. Không có chi tiết nào nói về việc vị Bàlamôn đƣợc cử làm Tế sƣ (purohita). Ngoài ra, tặng vật vua ban cho ông gồm sabbacatukka (nhóm bốn) chớ không phải sabbaṭṭhaka. Hơn thế nữa, Culla-Ekasāṭaka đƣợc xác định là Mahā-Ekasāṭaka; đƣợc biết Mahā-Ekasāṭaka sống vào thời Phật Vipassī. Nhƣ vậy, rõ ràng có sự nhầm lẫn trong truyền thuyết. Chuyện của Ekasāṭaka đƣợc kể trong Milindapañha (5) nhƣ là một trong số bảy trƣờng hợp nói rằng tâm sùng đạo đem lại lợi lạc ngay trong kiếp hiện tại. (1) Sabbaṭṭhaka là một tặng phẩm gồm tám đơn vị, nhƣ tám thớt voi, tám con ngựa, tám ngàn đồng tiền, vân vân (DhA. iii. 3); nhƣng trong Mil. Trs. ii. 147, n. 1, sabbaṭṭhaka có nghĩa là một chức vụ (office).        (2) AA. i. 92 ff.; cũng vậy ThagA. ii. 136.    (3)

loc. cit.        (4) DhA. iii. 1 ff.        (5) pp. 115, 291.

Ekasālā.—Một làng Bàlamôn trong xứ Kosala. Một thời, Phật
trú tại đây và Ngài có thuyết pháp cho cƣ sĩ. Trong lúc đại chúng cƣ
sĩ đoanh vây nghe pháp, Māra muốn làm mờ mắt đại chúng này, đề
nghị Phật không giảng dạy cho ai cả. Phật bác lời đề nghị của Māra
và Māra biến mất tại chỗ (1).
(1)
S. i. 111.

Ekassara.—Vị vua vào 94 kiếp trƣớc; một tiền kiếp của Trƣởng
lão Kisalayapūjaka (1).
(1)
Ap. i. 200.

Ekāpassita.—Vào 62 kiếp trƣớc có ba vị vua trị vì dƣới một
vƣơng hiệu Ekāpassita; tất cả đều là tiền kiếp của Trƣởng lão
Ālambanadāyaka (1).
(1)
Ap. i. 213.

Ekābhiñña Sutta.—Xem Ekabījī.

1. Ekāsanadāyaka Thera.—Alahán.             Vào thời Phật Padumuttara ông là đạo sĩ khổ hạnh Nārada-Kassapa sống gần núi Kosika. Một lần nọ, thấy Phật đi ngang qua rừng, ông dâng Phật

chiếc ghế ngồi và bạch lời tán thán. Vì ông Phật thuyết một bài kinh
ngắn. Ông sanh làm vua trên Thiên giới 50 lần và dƣới thế 80 lần.
Lúc nào muốn, ông đều có thể tìm ra chiếc ghế, dầu ở trong rừng hay
dƣới sông (1).
(1)
Ap. ii. 381 f.

2. Ekāsanadāyaka.—Trƣởng lão. Vào thời Phật Padumuttara,
ông và phu nhơn rời cõi Thiên xuống thế hộ trì Tỳkheo Devala (1).
(1)
Ap. i. 226.

Ekāsanadāyikā Therī.—Alahán. Bà đƣợc xác định là Ubbirī (q.v. về chuyện quá khứ của bà).

Ekāsanika Sutta.—Nói về năm hạng ngƣời chỉ ngồi ăn một lần
(ekāsanikaṅga) (1).
(1)
A. iii. 220.

Ekāhavāpi.—Về hồ nƣớc do Vua Parakkamabāhu I xây (1). (1) Cv. lxxix. 28.

Ekuttara.—Xem Aṅguttara.

Ekuddāna (Ekuddāniya) Thera.—Alahán. Ông là con của một Bàlamôn giàu có ở Sāvatthi, xin gia nhập Tăng Đoàn vì ngƣỡng mộ oai nghi của Đức Phật lúc ông thấy Ngài trong lễ cúng dƣờng Jetavana. Ông sống trong rừng suốt thời gian thọ Sadi. Một hôm ông đến yết kiến Phật. Phật thấy Tôn giả Sāriputta đang mải mê trầm tƣ gần đó, xƣớng lên vần kệ nói rằng đối với tỳkheo có tƣ duy cao thƣợng và tỉnh thức, khổ não không thể đến (1). Sadi học kệ ấy rồi trở về rừng công phu thiền quán về ý nghĩa của vần kệ, do đó ông đƣợc gọi là Ekuddāniya. Sau đó ông chứng đắc và trở thành bậc Alahán. Về sau, lúc Tôn giả Ānanda yêu cầu ông nói pháp, ông dùng vần kệ ấy làm kim chỉ nam. Đƣợc biết vào thời Phật Atthadassī ông là một Trƣởng dạxoa, từng khóc than vì đã lỡ mất duyên may khi Phật nhập diệt. Một đệ tử của Phật, Sāgara, khuyến khích ông cúng dƣờng lên tháp Phật. Vào thời Phật Kassapa ông làm gia chủ và có nghe Phật

xƣớng vần kệ nói trên. Ông bèn gia nhập Tăng Đoàn, hành thiền 20 ngàn năm, nhƣng không đắc chứng (2). Trong những ngày trai giới, Ekuddāna thƣờng kêu gọi lâm thần (deities of the forest) dự buổi đọc giới bổn và nghe ông đọc vần kệ nói trên; các lâm thần rất hoan hỷ. Một hôm trai giới nọ, có hai trƣởng lão thông thạo Kinh điển đến viếng ông, mỗi vị đem theo 500 tỳkheo tuỳ tùng. Thấy chƣ tỳkheo, ông rất hoan hỷ và nói: ―Hôm nay chúng ta sẽ đƣợc nghe Giới luật.‖ Đƣợc yêu cầu giải thích, ông nói khi Pháp đƣợc thuyết, rừng già sẽ rộn rã tiếng reo vui của chƣ Thiên. Để chƣ tỳkheo tin lời, ông lên sàng tọa và đọc vần kệ của ông. Tiếng hoan hô của chƣ Thiên vang dội cả khu rừng. Chƣ trƣởng lão rất khó chịu và bạch trình Phật. Phật giảng rằng số kiến thức không quan trọng bằng phẩm chất của sự hiểu biết. Kệ của Ekuddāna nói trên đƣợc thấy trong Vinaya (4) và đƣợc Cūlapanthaka sử dụng thƣờng xuyên. Mỗi lần tới phiên ông thuyết pháp cho chƣ tỳkheo ni ở Sāvatthi, ni chúng không mong thâu đạt đƣợc gì hơn bởi ông cứ lập đi lập lại vần kệ cũ của ông. Nghe nói vậy, ông thi triển thần thông về sự hiểu biết Pháp của ông, và rất đƣợc ngƣỡng mộ. (1) Xem Dhammapāda, 259.              (2) ThagA. i. 153 f.; Thag. v. 68.               (3) DhA, iii. 384 f.            (4) Vin. iv. 54.

Ekūposathikā Therī.—Alahán. Trong quá khứ, bà là một nô tỳ,
một ngƣời gánh nƣớc trong thành Bandhumatī. Thấy Vua
Bandhumā chay tịnh, bà thọ giới và hành trì rất nghiêm mật. Bà
sanh làm Hoàng hậu của Thiên vƣơng 64 lần và của vua dƣới thế 63
lần. Bà có dung sắc màu vàng kim. Trong kiếp chót của bà, bà đắc
quả Alahán trong vòng tám tháng và Nípbàn lúc lên bảy (1). Bà đƣợc
xác định là Trƣởng lão Uttamā (2).
(1)
Ap. ii. 522 f.          (2)
Xem ThigA. 46 ff.

Ekūnavīsatipañha.—Một đoạn của Mahā-Ummagga Jātaka đề
cập đến 19 câu hỏi đƣợc Đại sĩ Mahosadha giải đáp, trong lúc triều
đình không có một bậc tài trí nào giải đƣợc (1).
(1)
J. vi. 334-45.

Ejā Sutta.—Hai kinh nói về tánh bất thiện của ái nhiễm (ejā) và
con đƣờng diệt ái nhiễm (1).
(1)
S. iv. 64-6.

Eṇikūla.—Xem Eṇī. Chuyên gia về Jātaka giải thích nhƣ sau:
“Eṇiyā nāma nadiyā kūle.”
(1)
J. iii. 361.

Eṇijaṅgha Sutta.—Một kinh trong Devatā-saṃyutta. Một vị
Thiên bạch hỏi Phật làm thế nào để dửng dƣng với đòi hỏi của giác
quan, câu thúc nhƣ con nai hay con sƣ tử bị chặt chân. Lời đáp của
Phật là bằng cách diệt ái dục thế gian (1).
(1)
S. i. 16. [nd: có phần khác biệt với bản Việt dịch của HT. Thích
Minh Châu, 1993].

Eṇiphassā.—Có thể là tên của một nhạc cụ hay của một hạng
nhạc công phục vụ Thiên chủ Sakka và các hậu của ông (1).
(1)
Vv. xviii. 11; l. 26; VvA. 94, 211; về nghĩa xem 372.

Eṇī.—Tên của con sông. Theo Bakabrahma Jātaka (q.v.), một
trong những hạnh lành của Phạm thiên Baka là giải thoát cho dân
làng sống trên bờ sông Eṇī (Eṇikūle) trong một cuộc bố ráp. Lúc bấy
giờ Baka là đạo sĩ khổ hạnh Kesava, còn Bồ Tát là Kappa, đệ tử của
ông (1).
(1)
S. i. 143; J. iii. 361; SA. i. 163.

Etadagga Vagga.--Phẩm 14: Phẩm Ngƣời Tối Thắng, Chƣơng
Một Pháp, Tăng Chi Bộ Kinh. Liệt kê danh tánh của các nam nữ đệ
tử tối thắng của Phật (1).
(1)
A. i. 23-6.

―Etaṃ-mama‖ Sutta.—Nói làm thế nào sanh khởi (tà) kiến ―Cái
này của tôi, cái này là tôi.‖ (1).
(1)
S. iii. 181.

Eraka Thera.—Alahán. Ông là con của một gia đình thù thắng ở Sāvatthi. Ông có nhiều lợi điểm hơn ngƣời, nhứt là sắc diện đẹp và

sự dễ mến; cha mẹ ông tìm cƣới cho ông bà vợ rất xứng đôi. Tuy
nhiên, vì bấy giờ là kiếp chót của ông nên ông tìm thỉnh ý Phật. Sau
khi nghe Phật nói pháp, ông xuất thế dầu phải đấu tranh rất khó khăn
với các ý bất thiện. Tiếp theo, Phật khuyên nhủ ông và ông đắc quả
Alahán (1).
Vào thời Phật Siddhattha ông làm gia chủ. Một hôm, không
có gì cúng dƣờng Phật, ông ra quét đƣờng cho Phật đi và đứng cung
kính chấp tay đảnh lễ. Vào 57 kiếp trƣớc ông làm vua dƣới vƣơng
hiệu Suppabuddha.
Ông có thể là Trƣởng lão Maggadāyaka nói trong Apadāna
(2)
.
(1)
Thag. v. 93; ThagA. i. 192 f.; về tên, xem Brethen, p.86, n. 2.
(2)
Ap. i. 173.

Erakaccha.—Một thành phố trong xứ của dân Dasaṇṇa. Đó là
nơi cƣ trú của chủ ngân khố Dhanapālaka (1). Isidāsī có lần tái sanh
làm thợ kim hoàn giàu có trong thành phố này (2).
(1)
Pv. 20; PvA. 90 ff.      (2)
Thig. 435; xem thêm Buddhist
India, p. 40.

Erakapatta.—Xà vƣơng. Vào thời Phật Kassapa ông là một tỳkheo. Một hôm, trong lúc đi trên thuyền, ông vói tay níu lá eraka khiến lá bị gảy. Dầu hành thiền suốt 20 ngàn năm trong rừng, lúc chết ông không sao không hối hận về sự lầm lỡ cũ, và ông sanh làm con rắn to nhƣ chiếc xuồng độc mộc; ông rất sầu khổ và thất vọng. Ông có một ngƣời con gái mà ông đã ra công dạy cho một bài hát. Rồi cứ mỗi hai tuần ông và con nổi lên trên mặt sông Hằng để nàng nhảy múa và ca hát. Cha nàng hứa sẽ gả nàng cho ai hát đối đƣợc với nàng. Nhiều chàng trai đến cầu hôn nhƣng không ai hát đối thành công. Sau cùng, có một chàng Bàlamôn, Uttara (q.v.) đƣợc Phật dạy dỗ chu đáo đến và đối đáp thông suốt. (Uttara đắc Sơ quả sau khi học xong với Phật). Erakapatta biết ngay có một vị Phật xuất hiện và yêu cầu Uttara đƣa ông đến yết kiến Ngài. Ngay khi gặp Phật, Erakapatta tỏ ra rất buồn khổ vì tình huống của ông; Phật bèn an ủi ông. Đƣợc biết Xà vƣơng có thể đạt đƣợc quả chuyển hoá, nếu ông không phải là một con rắn (1). (1) DhA. iii. 230-6.

Erakāvilla.—Một làng trong xứ Rohaṇa, Tích Lan, nơi Vua
Mahāsena có xây một tịnh xá sau khi phá đền thờ của ngƣời ngoại
đạo (1).
(1)
Mhv. xxxvii. 41; MṬ. 685.

Eraṇḍagalla.--Hồ nƣớc do Vijayabāhu I xây (1). (1) Cv. lx. 49.

Erāpatha.—Một vƣơng tộc Nāga, thƣờng đƣợc kể chung với các
tộc Virūpakkha, Chabbyāputta, và Kaṇhagotamaka mà tất cả
đƣợc mô tả nhƣ ―Nāgarājakulāni.‖ (1). Để bảo vệ mình khỏi bị loài
rắn làm hại, chƣ tỳkheo đƣợc khuyên bảo nên mở rộng từ tâm đối với
bốn tộc rắn nói trên (2).
(1)
J. ii. 145.        (2)
A. ii. 72; Vin. ii. 109 f.

1. Erāvaṇa.—Thớt voi của Sakka. Voi này do Vua Magadha biếu cho Māgha và đồng môn vì các việc làm tốt lành của quý ông trên thế gian. Do công đức này, khi Māgha và đồng môn sanh về cõi Tāvatiṃsa, Erāvaṇa cũng sanh Thiên và trở thành bạn của các ông. Thông thƣờng Erāvaṇa là một vị Thiên nhƣ bao nhiêu Thiên tử khác vì trên thiên giới không có thú vật. Nhƣng lúc ra vƣờn chơi, Erāvaṇa hiện hình con voi to 150 lý với 33 cái đầu (kumbha) cho 33 thiên tử. Mỗi đầu có chu vi lối 2-3 phần 4 lý và bảy ngà. Mỗi ngà dài 50 lý, mang bảy cụm sen, mỗi cụm có bảy bông, mỗi bông có bảy cánh, và trên mỗi cánh có bảy tiên nữ (Padumaccharā) đang nhảy múa. Riêng Sakka đƣợc một đầu đặc biệt, Sudassana, 30 lý chu vi, với chiếc tán rộng 12 lý toàn bằng đá quý và một ghế dựa nạm ngọc dài một lý để Sakka nằm (1). Dhammika Sutta (2) có đề cập đến Erāvaṇa cùng tập hội với chƣ Thiên đảnh lễ Thế Tôn. Erāvaṇa còn đƣợc nói là từng đi nghe kinh Mahāsamaya với các Nāga (3). Trong nhiều kinh sách khác (4) Erāvaṇa đƣợc ghi nhận là một Thiên tử và Nāga chỉ là một loại gia hệ (jātiyā). Nhiều Jātaka (5) có nói đến chuyện Sakka cỡi Erāvaṇa, nhứt là khi nói về các vua diễn hành trên lƣng voi (6). Erāvaṇa là một điểm đặc trƣng của cõi Tāvatiṃsa (7).

(1)
DhA. i. 273 f.; xem thêm SnA. i. 368 f. (trong ấy có một ít khác
biệt).               (2)
Sn. v. 379.            (3)
D. ii. 258; có thể là nói
đến một xà vƣơng, vì ông đƣợc nói chung với nhiều nāga. (4) E.g.,
MA. i. 472; DA. ii. 688; xem thêm VvA. 15 và Kvu. ii. 599.
(5)
J. v. 137.             (6)
E.g., Ibid., iii. 392.          (7)

Ibid., vi. 278.

2. Erāvaṇa.—Voi thiên của Candakumāra (q.v.) (1). (1) J. vi. 147.

Erāhuḷu.—Một địa điểm bên Tích Lan, nơi xảy ra cuộc giao
tranh giữa Vua Parakkamabāhu I và quân địch (1). Nơi này đƣợc
xác định là Eravur hiện nay, trên phía Tây-Bắc của Batticaloa (2).
(1)
Cv. lxxiv. 91.            (2)
Cv. Trs. ii. 30. n. 3.

Erukkaṭṭa (Erukkhāvūra).—Một làng dƣới miền Nam Ấn Độ bị
quân Kukasekhara chiếm trong trận đánh nhau với quân Tích Lan
của Laṅkāpura (1).
(1)
Cv. lxxvi. 149, 167.

Eḷakamāra.—Vua trị vì Benares. Vua trị vì Kosala xâm chiếm quốc độ của phụ vƣơng ông, giết vua và bắt hoàng hậu đem đi trong khi bà đang mang thai. Lúc sanh ra, bé bị đem bỏ trong nghĩa địa vì sợ bị vua Kosala biết tông tích và giết chết. Bé đƣợc một ông chăn cừu cứu đem về nuôi. Từ lúc đem bé về, cừu của nhà ông chết dần, do đó bé đƣợc gọi là Eḷakamāra (Tai ƣơng của Cừu-Goat‘s Bane). Ông chăn cừu bèn bỏ bé vô nồi rồi thả trôi sông. Bé đƣợc một ngƣời thợ sửa đồ lặt vặt thuộc hạng hạ tiện vớt đem về làm con nuôi. Trƣởng thành, một hôm chàng theo cha về kinh. Công chúa Kuraṅgavī thấy và phải lòng chàng. Gia nhân bắt gặp hai ngƣời tình tự bèn trình tấu vua. Lúc chàng sắp lên đoạn đầu đài, hoàng hậu, bị ám ảnh bởi vong hồn của vua cha của Eḷakamāra, thú nhận chàng không phải là ngƣời hạ tiện mà chính là hoàng tử của vua Benares. Vua Kosala truyền ban ngôi Benares cho Eḷakamāra và gả luôn công chúa Kuraṅgavī cho tân vƣơng. Chalaṅgakumāra đƣợc cử làm Thầy của tân vƣơng, và về sau làm Tổng tƣ lệnh quân lực.

Kuraṅgavī sau đó dan díu với Chalaṅgakumāra và với cả gia
nhân của ông là Dhanantevāsī (1). Chuyện của nàng đƣợc Kuṇāla kể
trong bài pháp nổi tiếng của ông về sự nhẹ dạ của đàn bà (2).
(1)
J. v. 430 ff.             Ibid., 424.

Eḷāra.—Vua trị vì Anurādhapura (145-101 B.C.).—Ông ngƣời
xứ Coḷa, đến Tích Lan, chiếm ngôi của Vua Asela. Mahāvaṃsa (1)
nói rằng ông trị vì ―bằng công lý nhƣ nhau đối với bạn hay thù.‖ Có
nhiều truyền thuyết về sự chuộng công bằng và lòng tốt của ông.
Không phải là Phật tử nhƣng ông luôn luôn tôn trọng đạo Phật. Ông
còn đƣợc tiếng là ngƣời tu tập tinh tấn, có thể cầu mƣa lúc cần.
Eḷāra có Tƣớng Mitta (2), Tƣ lệnh Dīghajantu, và thớt voi
Mahāpabbata. Trong trận chiến với Vua Duṭṭhagāmāṇī, ông bị
Duṭṭhagāmāṇī giết chết trong một cuộc tỷ thí tai đôi. Để vinh danh
tinh thần thƣợng võ của ông, đám tang ông đƣợc cử hành trọng thể và
một tháp thờ đƣợc dựng lên ngay trên chỗ hoả táng ông. Trong nhiều
thế hệ, nhạc bị cấm trong khuôn viên của đền thờ này để tỏ lòng tôn
kính ông (3).
Mahāvaṃsa Ṭīkā có nói dến (4) một điện thờ (shrine) mang
tên Eḷārapaṭimāghara đƣợc dựng ngay trên địa điểm hoả thiêu ông.
Điện nằm về phía Nam Anurādhapura, bên kia làng gốm.
(1)
xxi. 14 f.        (2)
Ibid., xxiii. 4.      (3)
Ibid., xxv.54-74;
Dpv. xviii. 49 ff.                  (4)
p. 349.

Eḷeyya.—Một rāja, có thể là ở xứ Magadha. Ông là đệ tử trung
kiên của Đạo sĩ Uddaka-Rāmaputta. Tuỳ tùng của ông gồm có
Yamaka, Moggalla, Ugga, Nāvindaki, Gandhabba, và Aggivessa;
tất cả đều thọ giáo chung một thầy (1).
(1)
A. ii. 180 f.

Esenā Sutta.--Tụ kinh nói về ba loại tầm cầu (esanā): tầm cầu về dục, tầm cầu về hữu và tầm cầu về phạm hạnh. Vì mục đích đoạn tận ba tầm cầu này mà Thánh đạo Tám ngành đƣợc tu tập (1). Kinh đƣợc lập lại đối với bảy giác chi (bojjhaṅga) (2), bốn niệm xứ (satipaṭṭhāna) (3), căn (indriya) (4), lực (bala) (5), thần thông (iddhipāda) (6), và thiền na (jhāna) (7).

S. v. 54 f.
(1)                  (2)
Ibid., 136.          (3)
191.        (4)

240, 242.               (5) 250, 252.            (6) 291.        (7)

309.

Esikā.—Một xứ trong Jambudīpa. Thành phố Paṇṇakata trong
Esikā là nơi sanh của một phụ nữ đƣợc mô tả trong
Caturitthivimāna (q.v.) (1).
(1)
Vv. 42; VvA. 195.

1. Esukārī.—Bàlamôn. Ông đến Jetavana thỉnh vấn Phật về bốn loại phụng sự đối với bốn đẳng cấp mà Bàlamôn chủ trƣơng. Phật đáp rằng Bàlamôn đặt ra bốn đẳng cấp theo dòng dõi mà không tham khảo ai hết; tất cả bốn đẳng cấp đều có thể sống phạm hạnh nhƣ nhau, đó là sự phụng sự chơn chánh, và tất cả có thể hành trì Pháp, đó là sự giàu có chơn chánh. Sau bài pháp, Eusukārī xin quy y, đƣợc làm cƣ sĩ, và trọn đòi quy ngƣỡng Phật (1). (1) M. ii. 177 ff. [Trung Bộ Kinh số 96].

2. Esukārī.—Vua trị vì Benares. Ông và Tế sƣ của ông là bạn đồng môn thân thiết. Cả hai ông đều không có con. Một hôm, hai ông giao ƣớc rằng hễ ai có con thì tài sản của cả hai sẽ đƣợc trao cho ngƣời con ấy. Nhờ sự cầu khẩn hộ của Nữ thần cây đa, Tế sƣ có bốn con trai—Hatthipāla, Assapāla, Gopāla, và Ajapāla. Khi lớn lên, các ngƣời con này đều lần lƣợt rời bỏ thế tục. Về sau các ông đƣợc tế sƣ, vua và quần thần theo vết chân chuyển hoá sống đời tu hành. Esukārī là tiền thân của Suddhodana. Chuyện đƣợc kể trong Hatthipāla Jātaka (1). (1) J. iv. 473 ff. [Chuyện Tiền Thân số 509].

Esukārī Sutta.—Ghi lại câu chuyện giữa Phật và Bàlamôn
Esukārī nói trên (1).
(1)
M. ii. 177 ff.

―Eso me attā‖ Sutta.—Nói về "Cái này là ngã, cái này sau khi
chết sẽ thƣờng còn, vân vân " (1).
(1)
S. iii. 182.

O
Okāsalokasūdanī.—Công trình soạn bởi một tác giả vô danh,
đƣợc nói đến trong Gandhavaṃsa (1). Công trình này còn đƣợc gọi là
Okāsaloka (2).
(1)
p. 62.          (2)
p. 72.

Okilini-Sapattaṅgārakokiri Sutta.--Chuyện của một nữ ngạ quỷ nói trong Lakkhaṇa Saṃyutta. Bà là ngƣời đàn bà cằn cỗi, khô héo, dính đầy than mồ hóng, đang đi trên hƣ không. Bà ấy kêu lên những tiếng kêu đau đớn. Tôn giả Moggallāna (1) nói ngƣời đàn bà ấy là đệ nhất phu nhơn của vua xứ Kaliṅga. Bà ta vì ghen tức nên đã đổ lò than hồng lên một vƣơng nữ ca múa đang xoa bóp vua. (1) S. ii. 260; SA. ii. 163.

Okkantika Saṃyutta. Thiếu…

Okkalā.—Dân của Okkalajapanada (1); đƣợc kể trong danh sách
của các bộ tộc nói trong Apadāna (2).
(1)
MA. ii. 894.            (2)
ii. 359.

1. Okkāka.—Vì vua sơ tổ của các tộc Sākya và Koliya. Ambaṭṭha Sutta (1) nói rằng thuở xƣa, Vua Okkāka muốn trao ngôi cho hoàng tử con bà hoàng hậu mới lập mà vua rất thƣơng yêu, nên đuổi ra khỏi nƣớc các ngƣời con đầu của mình là các vƣơng tử Okkāmukha, Karakaṇḍa, Hatthinika, và Sīnipura (2). Bị tẩn xuất khỏi nƣớc, những vƣơng tử này đến sống tại một khu rừng lớn bên một hồ nƣớc, trên sƣờn núi Hy mã lạp sơn. Vì sợ huyết thống của mình bị lẫn lộn với huyết thống khác, các vị vƣơng tử này ăn nằm với những ngƣời chị của mình và tạo nên tộc Sākya. Truyền thuyết đƣợc ghi lại ngắn gọn nhƣng đƣợc dẫn giải rộng với nhiều chi tiết trong các Chú giải. Theo Buddhaghosa, có ba triều đại mệnh danh Okkāka, và ba nhà vua đều là hậu thân của Cao tổ Mahāsammata và nối nghiệp theo chuỗi thừa kế Makādeva. Vua Okkāka đệ tam có năm vƣơng hậu: Bhattā, Cittā, Jantū, Jālinī, và Visākhā; mỗi hậu có 500 cung phi. Chánh hậu có

bốn hoàng tử nêu trên và năm công chúa là Piyā, Suppiyā, Ānandā, Vijitā, và Vijitasenā (3). Sau khi sanh chín ngƣời con, Chánh hậu Bhattā băng hà. Vua cƣới một công chúa trẻ đẹp khác và lập bà lên làm chánh hậu. Bà sanh cho ông Hoàng tử Jantu mà ông rất trìu mến. Do đó vua hứa sẽ ban cho chánh hậu một đặc ân. Bà muốn Jantu nối nghiệp cha, nên chi vua phải đày các hoàng huynh của hoàng tử ra khỏi xứ nhƣ nói trên (4). Mahāvaṃsa (5) có liệt kê một số hậu duệ của Okkāka: Nipuṇa, Candimā, Candamukkha, Sivisañjaya, Vessantara, Jāli, Sīhavāhana, và Sīhassara. Các vị này có tất cả 84 ngàn con cháu mà ngƣời chót là Jayasena. Con của Jayasena là Sīhahanu, và Sīhahanu là ông nội của Đức Phật. Trong Dīpavaṃsa (6) cũng có một danh sách tƣơng tợ. Okkāka có một nữ tỳ tên Disā; nàng sanh một đứa con đen là Kaṇha. Kaṇha là tổ tiên của dân Kaṇhāyana mà tộc Ambaṭṭha là một nhánh. Về sau, Kaṇha trở thành một ẩn sĩ vĩ đại và xin cƣới thêm một ngƣời con nữa của Okkāka, Madddarūpī (7), nhờ chú lực của ông. Theo Brāhmaṇadhammika Sutta (8), chính trong thời của Okkāka tục lệ tế đàn bằng cách giết thú vật đƣợc bắt đầu. Bấy giờ chƣ Thiên gián thêm xuống loài ngƣời nhiều tai ách khác; đƣợc biết trƣớc thời kỳ tế đàn, con ngƣời chỉ chịu ba khổ nạn là dục, đói và già. Ngƣời ta nói rằng (9) tên Okkāka đƣợc đặt cho vua vì khi ông nói, ánh sáng thoát ra từ mệng ông nhƣ một ngọn đuốc (kathanakāle ukkā viya mukhato pabhā niccharati). Dầu Phạn dịch của tên Pāli là Ikṣavāku, Okkāka không thể là Ikṣavāku của các Purāna, tức con của Manu, con của Thái dƣơng. Tên Pāli rõ ràng là cổ xƣa nhƣ trong hình thức Okkāmukha, còn tên Ikṣavāku xem chừng nhƣ đƣợc tạo ra để thích hợp với câu chuyện về dân Purāna (10). Theo Mahāvastu, Ikṣavāku trị vì dân Kosala tại kinh đô Sāketa, tức Ayodhā. Xem thêm s.v. Sākya. Cūlavaṃsa có nói đến Mahātissa, Sagara và Sāhasamalla (q.v.) nhƣ con cháu của Okkāka. (1) D. i. 92.           (2) Mahāvastu (lầm Ikṣavāku với tổ phụ Sujāta của ông) có nói đến năm ngƣời con của Ikṣavāku: Opura,

Ulkāmukha, Karaṇḍaka, Hastikaśīrsa, và Niputa (i. 348). Xem
thêm Rockhill, p. 9 ff.                 (3)
Mtu. gọi họ là Śuddhā, Vimalā,
Vijitā, Jāla, và Jālī.                  (4)
DA. i. 258 f.; SnA. i. 352 f.
(5)
ii. 12-18.                 (6)
iii. 41-5.              (7)
D. i. 93,
96. (Khuddarūpi trong bản Việt dịch của HT. Thích Minh Châu).
(8)
Sn. p. 52 ff.; AA. ii. 737.                 (9)
DA. i.
258.                (10)
Về luận bàn, xem Thomas, op. cit., p. 6.

2. Okkāka.—Vua trị vì Kusāvatī trong xứ Malla. Ông có 16
ngàn phi tần và chánh hậu là Sīlavatī. Chánh hậu và vua muốn cầu
con. Nhờ sự giúp đở của Pham thiên Sakka, Sīlavatī hạ sanh Kusa
và Jayampati. Chuyện đƣợc kể trong Kusa Jātaka (1).
(1)
J. v. 278.

Okkāmukha.—Vua trị vì Kapilavatthu. Ông là một tổ phụ của tộc Sākya và là con cả của Okkāka (q.v.) và Chánh hậu Bhattā (hoặc Hatthā).

Ogadha hoặc Saṭayha Sutta.—Một Thánh đệ tử thành tựu lòng
tin bất động đối với Phật, Pháp, và Tăng, và thành tựu các giới đƣợc
các bậc Thánh ái kính, nhập Phạm hạnh và an lạc (1)
(1)
S. v. 343 f. Về tên, xem KS. v. 298, n. 1.

Ogāḷha hoặc Kulagharaṇī Sutta.—Có một tỳkheo trú tại một khu rừng trong xứ Kosala. Ông ấy sống thân mật quá đáng (ajjhogāḷhappatto) với một gia đình. Một vị Thiên trú ở khu rừng ấy, vì thƣơng xót muốn cảnh giác tỳkheo, bèn biến thành gia phụ (kulagharaṇī) của gia đình và đến hỏi tỳ kheo sao lại có ngƣời bỏ phí thì giờ mình trong những câu chuyện không dứt. Họ không bị phiền sao? Tỳkheo đáp rằng ẩn sĩ chớ cảm thấy bực phiền (1). Chú giải (2) nói rằng vị tỳkheo là bậc Alahán, nhƣng vị Thiên không biết và không hiểu tại sao ông bỏ thì giờ thăm viếng gia chủ. Câu hỏi của vị Thiên nhằm mục đích mong ông sống đời ẩn sĩ. (1) S. i. 201.      (2) SA. i. 227.

Ogha Vagga.—Phẩm Bộc Lƣu. Nhiều phẩm trong Saṃyutta Nikāya đƣợc gọi bằng tên này: Magga Saṃyutta (S. v. 59),

Bojjhaṅga (v. 136, 139), Satipaṭṭhāna (v. 191), Indriya (v. 241, 242), Sammappadhāna (v. 247), Bala (v. 251, 253), Iddhipāda (v. 292), và Jhāna (v. 309).

1. Ogha Sutta.—Một Thiên tử yết kiến Phật tại Jetavana và bạch hỏi làm thế nào Ngài vƣợt khỏi bộc lƣu. ―Không đứng lại, không bƣớc tới,‖ Ngài đáp. Thiên tử bối rối cho đến khi đƣợc Phật giảng thêm rằng khi Ta đứng lại, thời Ta chìm xuống; khi Ta bƣớc tới, thời Ta trôi giạt. Vị Thiên đảnh lễ Thế Tôn rồi biến mất tại chỗ (1). Chú giải (2) thêm rằng vị Thiên tự đại, nghĩ rằng biết Phật nên có câu trả lời hỏi khó hiểu khiến ông bối rối (v.l. Oghataraṇa Sutta). (1) S. i. 1.         (2) SA. i. 14.

2. Ogha Sutta.—Tôn giả Sāriputta giải thích cho Du sĩ
Jambukhādaka về bốn bộc lƣu: dục bộc lƣu, hữu bộc lƣu, kiến bộc
lƣu, và vô minh bộc lƣu (1).
(1)
S. iv. 257 f.

3. Ogha Sutta.—Tôn giả Sāriputta giải thích cho Du sĩ
Sāmaṇḍaka về bốn bộc lƣu (1).
(1)
S. iv. 261.

4. Ogha Sutta.—Phật dạy tỳkheo về bốn bộc lƣu (1). (1) S. vi. 59.

Oghātaka.—Một Bàlamôn nghèo ở Kosala, cha của Nữ Trƣởng
lão Muttā (1).
(1)
ThigA. 14.

Ojadīpa.—Tên của xứ Tích Lan vào thời Phật Kakusandha, có
thủ đô là Abhayanagara và vua trị vì là Abhaya. Phật viếng
Ojadīpa và trú tại vƣờn Mahātittha (1). Núi trong xứ Ojadīpa là
Devakūṭa, tức Piḷayakūṭa hiện nay (2).
(1)
Mhv. xv. 57 ff.; Dpv. i. 73; ix. 20, xvii. 5, 16, 23; xv. 35-8; Sp.
i. 83.            (2)
Mbv. 126.

Ojasī.—Gia nhơn của Vua Kuvera trị vì xứ Uttarakuru (1). Ông
rao truyền các thông điệp của nhà vua trong toàn cõi của vƣơng quốc.
(1)
D. iii. 201; DA. iii. 967.

Ojita.—Một trong hai trƣởng đoàn thƣơng nhơn (ngƣời kia là
Ujita) từng cúng dƣờng Phật Sikhī bữa cơm sau khi Ngài chứng đắc
(1)
. Trong chuyện Phật Gotama, cũng có hai thƣơng buôn tƣơng tợ
cúng dƣờng Phật là Tapassu và Bhallika.
(1)
ThagA. i. 48.

Oṭṭabhāsā.—Một trong 18 ngôn ngữ phổ biến trên thế giới,
nhƣng không có ngôn ngữ nào thích hợp cho sự tuyên thuyết Giáo
Pháp (1).
(1)
VibhA. 388.

Oṭṭhaddha.—Một ngƣời Licchavi tên Mahāli nhƣng đƣợc gọi Oṭṭhaddha vì có môi nhƣ môi thỏ (aḍḍhoṭṭhatāya) (1). Ông đến Kūṭāgārasālā trong Vesāli để yết kiến Phật trong lúc Phật đang chỉ tịnh (không tiếp khách). Nhờ sự bạch xin của Sadi Sīha, Oṭṭhaddha đƣợc Thế Tôn tiếp kiến cùng với một số đông dân Licchavī; các khách trang điểm lộng lẫy dầu mới thọ bát quan trai giới hồi sáng. Câu chuyện giữa Oṭṭhaddha và Đức Phật đƣợc ghi lại trong Mahāli Sutta (2). Buddhaghosa gọi Oṭṭhaddha là phó vƣơng (rāja). (1) DA. i. 310.             D. i. 150 ff.

Oḍḍaka.—Tên của một dòng tộc, đƣợc ghi trong danh sách các
tộc (1).
(1)
Ap. ii. 358.

Oṇata Sutta.—Nói về bốn loại ngƣời trên thế gian: thấp và thấp,
thấp và cao, cao và thấp, cao và cao (1). Chú giải nói rằng mỗi ngƣời
là nhƣ vậy, nhƣng có thể hay sẽ trở thành nhƣ vậy.
(1)
A. ii. 86; cũng thấy trong Pug. 52 và Pug. 7.

Otturāmallaka.—Thôn trƣởng của vùng Dhanumaṇḍala bị Tƣớng Rakkha chinh phục (1).

(1) Cv. lxx. 17, 18, 28.

Odakā Sutta.--Nhiều hơn là các chúng sanh đƣợc sanh ra trong
nƣớc và ít hơn là các chúng sanh đƣợc sanh trên đất liền (thalājā).
Đây nói về sự không thấy bốn Thánh đế (1). [Theo HT. Thích Minh
Châu, 1993].
(1)
S. v. 467.

Odātagayhā.—Một bậc chƣ Thiên xuất sắc (đƣợc mô tả nhƣ
pāmokkhā), có đến dự buổi thuyết kinh Mahāsamaya Sutta (1).
(1)
D. ii. 260.

Odumbaragāma.--Hồ nƣớc do Vua Parakkamabāhu I xây (1). (1) Cv. lxviii. 48.

Odumbaraṅgana.—Một làng do Vua Jeṭṭhatissa III cúng dƣờng
cho Padhānaghara trong Mahānāga Vihāra (1).
(1)
Cv. xliv. 97.

1. Opamañña.—Một trong những tên của Bàlamôn
Pokkharasāti (1). Ông đƣợc gọi nhƣ vậy vì tên tộc của ông là
Mupamañña (2).
(1)
M. ii. 200.    (2)
MA. ii. 804.

2. Opamañña.—Một Cànthátbà chúa có đến dự buổi thuyết kinh
Mahāsamaya Sutta (1). Ông còn đƣợc liệt kê trong danh sách các
tƣớng dạxoa (yakkha generals) xuất sắc của Āṭānātiya Sutta (2).
(1)
D. ii. 258.    Ibid., iii. 204.

Opamma Saṃyutta.--Đoạn [20] tức Chƣơng 11: Tƣơng Ƣng Thí
Dụ, Tƣơng Ƣng Bộ Kinh. Gồm nhiều thí dụ (opamma) (1).
(1)
S. ii. 262 ff.

Oparakkhī.—Một trong bốn phu nhơn của Candakumāra (q.v)
(1)
.
(1)
J. vi. 148.

Opavuyha Thera.—Alahán. Trong tiền kiếp ông có cúng dƣờng
Phật Padumuttara một con ngựa ājāniya, nhƣng Đại đệ tử của Phật
bảo với ông rằng Phật không thể nhận sanh vật cúng dƣờng. Ông
liền cúng dƣờng phẩm vật tƣơng đƣơng với giá trị của con ngựa.
Ông làm vua 28 lần trong Jambudīpa. Vào 34 kiếp trƣớc ông từng là
một Chuyển luân vƣơng có nhiều thế lực (1).
(1)
Ap. i. 106 f.

Opasāda.—Một làng Bàlamôn trong xứ Kosala, cũng là nơi cƣ
trú của Caṅkī. Caṅkī sống trong một thái ấp (fief) của Vua
Pasenadi ban. Trên mạng Bắc của làng có rừng cây sāla, nơi nhiều
thần linh đƣợc dâng lễ tế. Phật có an trú tại đây trong một chuyến du
hành (1).
(1)
M. ii. 164.

Obhāsa Sutta.--Có bốn loại ánh sáng: ánh sáng mặt trăng, ánh
sáng mặt trời, ánh sáng ngọn lửa, ánh sáng trí tuệ. Ánh sáng trí tuệ là
tối thƣợng (1).
(1)
A. ii. 139 f.

1. Orambhāgiya Sutta.--Năm hạ phần kiết sử (thân kiến, nghi,
giới cấm thủ, dục tham, sân) đƣợc đoạn diệt bằng cách tu tập Bát
chánh đạo (1).
(1)
S. v. 61.

2. Orambhāgiya Sutta.--Năm hạ phần kiết sử (thân kiến, nghi,
giới cấm thủ, dục tham, sân) đƣợc đoạn diệt bằng cách tu tập bốn
niệm xứ (1).
(1)
A. iv. 459.

Orima Sutta.—Nói về bờ bên này và bờ bên kia. Tà kiến
(micchādiṭṭhi) là bờ bên này, chánh kiến (sammādiṭṭhi) là bờ bên kia
(1)
.
(1)
A. v. 233.

Ovāda Vagga.--Phẩm thứ ba của Pācittiya trong Suttavibhaṅga (1) .

(1) Vin. iv. 49-69; cũng vậy v. 16-18.

Ovāda Sutta.--Để trả lời một câu hỏi, Phật giải thích cho Tôn giả
Ānanda về tám pháp mà tỳkheo phải thành tựu để xứng đáng làm
giáo giới cho đệ tử mình (1).
(1)
A. iv. 279 f.

Orittiyūrutombama.—Một địa điểm dƣới miền Nam Ấn Độ (1). (1) Cv. lxxvi. 299.

Olandā.—Trong Cūlavaṃsa, Olandā là tên gọi ngƣời Hoà Lan ở
Tích Lan (1).
(1)
Xem Cv. Index.

Osadha.—Xem Mahosadha.

1. Osadhī.—Sao mai đƣợc dùng để mô tả sự sáng trắng (odāta,
odātavaṇṇā, vân vân) (1), và sự sáng rạng rỡ và sáng trong
(parisuddha-Osadhītārakā viya) (2). Buddhaghosa (3) nói rằng sở dĩ
đƣợc gọi nhƣ vậy vì ngƣời ta thƣờng sắc và uống thuốc lúc sao xuất
hiện vào ban mai (Sukkā tārakā tassā udayato paṭṭhāya tena
saññāṇena osadhāni gaṇhanti pi pavanti: tasmā Osadhī tārakā ti
vuccati.)
Chú giải của Itivuttaka (4) lại giải thích rằng thuốc linh hiệu vì
đƣợc nhiều tia ánh sáng (ussannā pabhā etāya dhīyati osadhīnaṃ vā
anubalappadāyikattā Osadhī).
(1)
D. ii. 111.          (2)
It. 20; MA. ii. 638, 772; cũng vậy Vsm. ii.
412.               (3)
MA. ii. 714.            (4)
ItA. 72.

2. Osadhī.—Tên của một thành. Tại cửa thành này Phật
Anomadassi có thi triển Thần thông Song hành (1); do đó, Osadhī là
một tên trƣớc đây của Saṅkassa (q.v.).
(1)
BuA. 89.

K
1. Kaṃsa.—Một tên khác của Vua Brahmadatta trị vì Benares;
ông là cha của Samuddajā (1).
(1)
J. vi. 198 (25).

2. Kaṃsa.—Ông trị vì Benares nên còn đƣợc gọi là
Bārāṇasiggaha (chủ thành Benares). Theo Seyya Jātaka (1), ông bị
Vua Kosala bắt vì sự phản bội của một cận thần, và về sau đƣợc thả
vì lòng bi mẫn (đối với ngƣời cƣớp nƣớc) của ông khiến vị vua thắng
trận bị giày vò nhƣ thiêu đốt. Trong Ekarāja Jātaka và Mahāsīlava
Jātaka Vua Kaṃsa đƣợc nói đề cập với nhiều danh hiệu khác. Ở
đây có sự lầm lẫn, phải chăng vì ba kinh mô tả một câu chuyện nhƣ
nhau.
Có thể Kaṃsa Bārāṇasiggaha này đƣợc chim cú Vessantara
(2)
nói đến trong vần kệ của kinh Tesakuṇa Jātaka. Ở đây,
Bārāṇasiggaha đƣợc giải nghĩa nhƣ sau: catūhi saṅgahavatthūhi
Bārāṇasiṃ gahetvā vattanto.
(1)
J. ii. 403.       (2)
J. v. 112.

3. Kaṃsa.—Con của Mahākaṃsa và em của Upakaṃsa và
Devagabbhā. Về sau ông làm vua trị vì thủ phủ Asitañjana tại
Kaṃsabhoga trong Uttarāpatha. Ông bị giết bởi Vasudeva, một
trong số Mƣời anh em Andhakaveṇhudāsaputtā (1).
(1)
J. iv. 79 f.

Kaṃsabhoga.—Một vùng của Uttarāpatha có thủ phủ là
Asitañjana, nơi trị vì của Mahākaṃsa và các kế thừa của ông (1).
(1)
J. iv. 79; PvA. 111.

Kaṃsavaṃsa.—Dòng dõi của Mahākaṃsa, bị con của
Devagabbhā tiêu diệt (1).
(1)
J. iv. 79.

Kakacūpama Sutta.—Trung Bộ Kinh Ví Dụ Cái Cƣa, Số 21.
Phật thuyết kinh này để dạy Tôn giả Moliya-Phagguna từ bỏ dục
vọng liên hệ thế tục, và sống với tâm từ bi, vì ông thƣờng bất mãn
với chƣ tỳkheo do thân cận, bênh vực chƣ tỳ kheo ni. Nếu có tỳkheo
nào nói xấu các tỳkheo ni ấy, ông liền phẫn nộ vấn tội ngay; ngƣợc
lại, nếu có tỳkheo nào nói xấu ông các tỳkheo ni ấy liền phẫn nộ vấn
tội ngay. Phật dạy một tỳkheo không đƣợc khởi tâm phẫn nộ dầu có
bị cƣa tay cƣa chơn bằng cái cƣa hai lƣỡi (ubhatodaṇḍakena
kakacena). Tên của kinh do chính Phật đặt (1).
Kinh có nói đến nữ gia chủ Videhikā nổi tiếng rất nhu thuận
cho đến khi nữ tỳ thử và khám phá nữ chủ mình có nội sân nhƣng
không bộc lộ chớ không phải không có. Cái cƣa là ví dụ duy nhứt
trong kinh Kakacūpama.          Ví dụ cái cƣa đƣợc dẫn trong
Mahāhatthipadopama Sutta (2) và nhiều kinh khác (3) để nói về sự
thiếu kham nhẫn.
(1)
M. i. 122 ff.            (2)
Ibid., 189.         (3)
E.g., DA.
i. 123.

Kakaṇṭaka Jātaka.—Nhƣ Kakaṇṭaka-Pañha (q.v.).

Kakaṇṭaka-Pañha.—Chuyện đƣợc kể trong Mahā-ummaga
Jātaka (1) về con tắc kè. Thoạt tiên tắc kè cung kính vua nên đƣợc
vua ban cho mỗi ngày năm xu thịt. Vào ngày trai giới, không tìm ra
thịt, xu của ngày ấy đƣợc buộc vào cổ của tắc kè. Một thời sau, tắc
kè có nhiều xu trên cổ nghĩ mình giàu nhƣ vua nên sanh ra kiêu mạn
và không bò xuống đảnh lễ vua nữa (1).
(1)
J. vi. 346 f.

Kakaṇṭaka           Vagga.—Phẩm     thứ   15    của     Ekanipāta,
Jātakaṭṭhakathā (1).
(1)
. J. i. 487-511

Kakuṭṭhā (Kakutthā, Kukuṭṭā).—Con sông gần Kusinārā.
Phật dừng lại uống nƣớc và tắm trong sông này trƣớc khi vô
Kusinārā để nhập diệt. Trên bờ sông có vƣờn xoài mà Ngài ngồi lại
nghỉ trên chiếc y do Cundaka trải sẵn. Lúc bấy giờ Ngài nói rằng
ngƣời thợ rèn Cundaka không có gì phải hối hận đã cúng dƣờng Ngài
bữa ăn cuối cùng (1). Truyền thuyết nói lúc Phật xuống sông tắm, bờ
sông và cá trong sông đều hoá vàng.
(1)
D. ii. 129, 134 f; Ud. viii. 5; UdA. 402 f.      (2)
DA. ii.
571.

1. Kakudha (v.l. Kakkaṭa).—Một cƣ sĩ của Phật sống tại
Nādikā. Lúc Phật đến Nādikā trong chuyến du hành chót của Ngài,
Tôn giả Ānanda hỏi Ngài về sanh trú của Kakudha đã mệnh chung
tại Nādikā. Phật nói cƣ sĩ Kakudha đoạn trừ năm hạ phần kiết sử,
hóa sanh (thiên giới), và từ đó nhập Nípbàn không còn trở lại đời này
nữa (1).
(1)
D. ii. 92.

2. Kakudha.—Một vị Thiên. Ông viếng Phật tại Añjanavana ở
Sāketa và bạch hỏi Ngài có hoan hỷ hay sầu muộn không? Phật đáp
Ngài đã vƣợt khỏi chỗ ngƣời đời đắm say và hoàn toàn giải thoát (1).
Chú giải (2) nói rằng Kakudha là một Phạm thiên theo hầu Tôn giả
Moggallāna, và nhƣ vậy xác nhận ông với Kakudha [3]. Ông sống
với Trƣởng lão lúc thiếu thời, mệnh chung trong trạng thái nhập định,
và sanh Thiên.
(1)
S. i. 54 f.      (2)
SA. i. 89.

3. Kakudha.—Có thể là Kakudha [2] nói trên. Ông sống trong Koḷiya và là thị giả của Tôn giả Moggallāna. Sau khi mệnh chung, ông sanh giữa chƣ Thiên Tâm tạo (mind-born deva--Manomaya). Ông có hình dáng to lớn bằng ―hai trong ba thửa ruộng thông thƣờng trong làng ở Magadha, và đƣợc cấu tạo theo cách không phải là ông cũng không phải là những ngƣời khác.‖ Biết đƣợc ý đồ của Devadatta muốn lãnh đạo Tăng Đoàn, ông báo cho Tôn giả Moggallāna, và Tôn giả bạch lại Phật. Phật bảo giữ kín việc này. Moggallāna trình Phật rằng kinh nghiệm cho ông biết Kakudha nói sự thật (1).

(1) Vin. ii. 185 f.

4. Kakudha.—Phật Độc giác vào 31 kiếp trƣớc mà Trƣởng lão
Uddāladāyaka có dâng lên một cành bông trong một tiền kiếp (1).
(1)
Ap. i. 225.

5. Kakudha.—Con chim vào thời Phật Padumuttara và là một
tiền kiếp của Trƣởng lão Malitavambha. Con chim có dâng lên Phật
cành bông sen (1). v.l. Kukkuṭṭha.
(1)
. ThagA. i. 211; Ap. i. 180.

6. Kakudha Kaccāna.—Xem Pakudha Kaccāna.

7. Kakudha .—Cái hồ nhỏ trong Mahāmeghavana, nằm giữa
Mahā Thūpa và Thūpārāma. Mahā Thūpa nằm trên đầu hồ và là
nơi đƣợc thánh hoá bởi sự viếng thăm của bốn vị Phật trong đại kiếp
hiện tại (1). Lañjatissa xem ra nhƣ đã gây bất lợi lớn khi xây đê giữ
nƣớc hồ, khiến vùng đất chung quanh thiếu nƣớc (2). Cái đê (pāli) của
ao làm một phần của sīmā (chỗ của chƣ tăng làm ranh giới để hành
Tăng sự) trong Anurādhapura (3).
(1)
Mhv. xv. 53 ff.           (2)
Ibid., xxxiii. 23 f.; MṬ. 611.
(3)
Mbv. 135 f.

Kakudha Vagga.--Phẩm 10: Phẩm Kakudha, Chƣơng Năm Pháp,
Tăng Chi Bộ Kinh (1).
(1)
A. iii. 118-26.

Kakudha Sutta.—Ghi lại chuyến viếng Phật của Thiên nữ Kakudha tại Añjanavana ở Sāketa. Xem Kakudha [2].

Kakusandha.—Vị Phật thứ 22 trong số 24 vị Phật và là vị Phật thứ nhứt trong năm vị Phật của đại kiếp Bhadda hiện nay. Ngài là con của Bà Visākhā và Bàlamôn Aggidatta (làm Quốc sƣ của Vua Khemaṅkara trị vì Khemavatī). Ngài đƣợc sanh ra trong ngự viên Khema và sống bốn ngàn năm trong ba cung điện Ruci, Suruci và Vaḍḍhana (hoặc Rativaḍḍhana).           Phu nhơn Ngài là Bà Virocamānā (hoặc Rocaṇī), và con Ngài là Uttara.

Ngài xuất thế bằng cách đi xe bò và tu khổ hạnh trong tám tháng. Trƣớc khi đắc đạo Ngài đƣợc cúng dƣờng một bửa cơm sữa bởi con gái của Bàlamôn Vajirindha ở làng Sucirindha, và cỏ để làm bồ đoàn bởi ngƣời coi ruộng (yavapālaka) Subhadda. Bồ Đề của Ngài là cây Sirīsa. Ngài thuyết kinh đầu tiên cho 84 ngàn tu sĩ tại công viên gần thành Makila. Ngài thi triển Thần thông Song hành dƣới tàn cây Sāla tại cửa thành Kaṇṇakujja. Trong số các đệ tử do Ngài giáo hoá có Dạxoa Naradeva. Phật Kakusandha có thân cao 40 cubit. Ngài mệnh chung ở tuổi 40 ngàn tại vƣờn Khema. Tháp xây trên di tích của Ngài cao một lý. Phật Kakusandha có hai Nam Đại đệ tử là Vidhura và Sañjīva; hai Nữ Đại đệ tử là Sāmā và Campā; Thị giả là Buddhija; hai Nam Cƣ sĩ hộ trì chánh là Accuta và Samana, và hai Nữ Cƣ sĩ hộ trì chánh là Nandā và Sunandā. Phật Kakusandha giữ ngày bát quan trai (uposatha) hằng năm (2). Ngài thƣờng bị Ác ma Dūsī (một tiền kiếp của Moggallāna) quấy phá để thử sự kham nhẫn của Ngài (3) . Vào thời Phật Kakusandha, núi Vepulla ở Rājagaha đƣợc gọi là Pācīnavaṃsa, và dân chúng đƣợc gọi là Tiravā (4). Tịnh xá do Accuta xây tại địa điểm mà Trƣởng giả Anāthapiṇḍika dựng Jetavanārāma rộng nửa lý; cuộc đất này đƣợc mua bằng rùa vàng (golden kacchapa) mà con số đủ để trải lên đó (5). Theo Biên niên sử Tích Lan (6), Phật Kakusandha có đến Tích Lan. Lúc bấy giờ đảo này mang tên Ojadīpa với thủ đô là Abhayanagara, nơi vua Abhaya trị vì. Mahāmeghavana đƣợc gọi là Mahātittha. Phật đến với 40 ngàn đệ tử để hoá giải dịch do dạxoa gây ra. Ngài ngự trên đỉnh núi Devakūṭa để cho mọi ngƣời nhìn thấy. Nhà vua có thỉnh Ngài và đệ tử về cung độ trai, và cúng dƣờng vƣờn Mahātittha; Ngài có đến vƣờn nhập thiền định và một số địa điểm trong vƣờn đƣợc thánh hóa. Sau đó, Tỳkheo ni Rucānandā có đƣa qua đảo một nhánh của cây Bồ Đề, theo mong cầu của Ngài. Trƣớc khi trở về Jambudīpa, Phật tặng cho dân chúng bình nƣớc của Ngài để tôn trí, và để lại đảo hai Đại đệ tử là Mahādeva và Rucānandā để hộ độ Tăng lữ mới nhập đạo. Trong Kinh điển Bắc tông, danh hiệu của Phật Kakusandha là Krakucchanda (7).

(1)
D. ii. 7; Bu. xxiii.; J. i. 42; BuA. 209 ff.            (2)
DhA. iii.
236.              (3)
M. i. 333 ff.; Thag. 1187.              (4)
ii. 190 f.
(5)
J. i. 94.              (6)
Dpv. ii. 66; xv. 25, 34;
xvii. 9, 16, vân vân; Mhv. xv. 57-90.                (7)
Xem Divy, 254,
418 f.; Mtu. iii. 247, 330.

2. Kakusandha Thera.—Tác giả của Dhātuvaṃsa Tích Lan, có
thể là một bản dịch từ tiếng Pāli. Ông đƣợc nói là sống vào thế kỷ
thứ 15 (1).
(1)
P.L.C. 255.

Kakusandha Sutta.—Với Thế Tôn Kakusandha, trƣớc khi Ngài giác ngộ, còn là Bồ-tát, đã khởi lên tƣ tƣởng sau đây: "Thật sự thế giới này đang lâm nguy, bị sanh, bị già, bị chết, đoạn diệt và tái sanh; và từ nơi đau khổ này, không biết xuất ly, thoát khỏi già và chết; từ nơi đau khổ này, không biết khi nào biết đến xuất ly, thoát khỏi già và chết" (1). [Theo HT. Thích Minh Châu, 1993]. (1) S. ii. 9.

1. Kakkaṭa.—Một tỳkheo thù thắng đƣợc kể chung với Cāla,
Upacāla, Kalimbha, Nikaṭa và Kaṭissaha nhƣ từng an trú với Phật
tại Kūṭāgārasālā ở Vesāli. Lúc dân Licchavi đến đảnh lễ Đức Thế
Tôn, các tỳkheo muốn đƣợc an tĩnh nên vô các rừng gần đó, mà rừng
Gosiṅgasālavana (1) là một.
(1)
A. v. 133 f.

2. Kakkaṭa.—Một cƣ sĩ của Nādikā (Ñatikā) đƣợc kể cùng với
nhiều cƣ sĩ khác (1). Ông là Kakudha [1].
(1)
S. v. 138.

Kakkaṭa Jātaka (N0. 267).—Chuyện Con Cua. Một thời, có con cua vàng lớn bằng cái sân đập lúa sống trong hồ Kuliradaha trên Hy Mã Lạp Sơn. Cua bắt ăn thịt nhiều voi xuống hồ uống nƣớc, khiến voi sống quanh hồ sợ bỏ đi nơi khác. Bồ Tát lúc bấy giờ đầu thai làm một trong những voi ấy. Voi trẻ này xin phép cha đi cùng mẹ, vợ và một số bạn trở về hồ quyết bắt cua. Đàn voi xuống hồ, và voi trẻ lên sau cùng nên bị cua kẹp vào chân. Voi trẻ đau, rống lên khiến đàn

voi đi theo chạy tán loạn. Để vợ mình không bỏ chạy, voi trẻ xƣớng
bài kệ. Voi vợ quay lại đọc bài kệ an ủi chồng, rồi xƣớng bài kệ nữa
cầu xin cua thả chồng mình. Bị tiếng nói của nữ nhơn chinh phục,
cua nới lỏng càng. Voi liền nhắc chân lên đạp chết cua. Hai càng
cua sau này đƣợc lấy làm trống Ānaka và Āḷambara (q.v.).
Chuyện đƣợc kể về ngƣời vợ của một điền chủ ở Sāvatthi.
Hai ông bà đi góp nợ bị cƣớp vây bắt. Muốn chiếm nhan sắc của bà,
chủ soái của đám cƣớp định giết ông. Bà doạ tự tử nếu ông bị giết
chết; cả hai đƣợc thả. Voi vợ trong chuyện chỉ bà vợ của điền chủ (1).
Câu chuyện đƣợc minh hoạ trong Đền Barhut (2).
Chuyện đƣợc xem nhƣ một ẩn dụ của sự hy sanh mà Tôn giả
Ānanda luôn dành cho Đức Phật. Dẫn chứng từ Suvaṇṇakakkaṭa
Jātaka (q.v.).
Chuyện còn đƣợc kể trong Chú giải Saṃyutta (4) và nói rằng
Bồ Tát đƣợc cứu không phải bởi ngƣời vợ mà là bà mẹ.
(1)
J. ii. 341-5.                (2)
Cuningham; Barhut plate xxv. 2.
(3)
DhA. i. 119.          (4)
SA. ii. 167.

Kakkaṭarasadāyaka-vimāna Vatthu.—Chuyện của một nông
dân ở Magadhakhetta từng cúng dƣờng cháo cua cho một tỳkheo bị
đau tai; bệnh của tỳkheo đƣợc chữa khỏi. Sau khi mệnh chung, ông
sanh lên cõi Tāvatiṃsa, và lâu đài của ông có cổng đƣợc trang trí
bằng con cua vàng mƣời càng (1).
(1)
Vv. 54; VvA. 243 ff.

Kakkara Jātaka (N0. 209).--Chuyện Con Chim Mồi. Có con
chim khôn lẫn tránh ông nông dân tìm cách bẫy nó. Giận con chim
khôn, ông nông dân lập kế hoá trang làm cây cho chim đậu, nhƣng
chim cƣời vào mặt ông.
Chuyện đƣợc kể về một tỳkheo trẻ đồng trú với Trƣởng lão
Sāriputta. Tỳkheo này lo cho thân thể mình (nhƣ không ăn quá
nóng hay quá lạnh, ăn cơm nhão hay khô, vân vân) nên đƣợc gọi là
khéo léo chăm sóc thân thể. Con chim khôn chỉ vị tỳkheo (1).
Chuyện có nhiều chỗ giống với Sakuntaka Jātaka thứ hai
trong Mahāvastu, nhứt là ở đoạn chót (2). v.l. Kukkura.
(1)
J. ii. 161 f.     (2)
Mtu. ii. 250.

Kakkarapatta.—Một thành phố trong xứ Koliya. Lúc Phật an
trú tại đây có ngƣời Koliya mệnh danh Dīghajānu đến yết kiến (1).
(1)
A. iv. 281.

Kakkāru Jātaka (N0. 326).—Chuyện Thiên Hoa Kakkāru. Có một lễ hội lớn trong kinh thành Benares tham dự bởi ngƣời trong thành cũng nhƣ chƣ Thiên. Có bốn vị Thiên thần từ cõi Tāvatiṃsa đem tràng thiên hoa kakkāru đến dự; mùi hƣơng của bông làm thơm khắp cả kinh thành. Dân chúng xôn xao và các Thiên thần xuất hiện cùng tràng hoa. Đƣợc hỏi xin bông, Thiên thần nói các bông này chỉ xứng với những vị thần có đại lực; còn đối với hạng thấp kém, những kẻ ngu si, tội lỗi trong cõi ngƣời thì bông này không xứng hợp. Nhƣng những ai trong cõi ngƣời có đƣợc những đức hạnh nhƣ thế ... nhƣ thế... thì những bông này xứng hợp với họ. Một giáo sĩ nói dối ông có đủ đức hạnh nhƣ thế và đƣợc đặt tràng hoa lên đầu. Lúc các Thiên thần biến đi, đầu ông bị đau nhức khốc liệt; ông muốn gở tràng hoa xuống nhƣng không đƣợc. Thấy ông đau đớn suốt bảy ngày, vua muốn cứu ông nên mở lễ hội thứ hai nhƣ lễ hội trƣớc để Thiên thần tới dự. Bấy giờ vị giáo sĩ thú nhận đã nói dối. Sau khi quở trách, các Thần gở tràng hoa khỏi đầu ông, khuyến dụ mọi ngƣời, rồi quay về trú xứ riêng của họ. Chuyện này do bậc Đạo Sƣ kể liên quan đến Devadatta từng gây sự ly gián trong Tăng Đoàn rồi bỏ đi với các đệ tử của ông; khi đám này tan rã, ông hộc ra một dòng máu nóng (1). v.l. Kakkaru, Takkaru. (1) J. iii. 86-90.

Kakkārupupphiya Thera.—Alahán. Thiếu phần này

Kakkārupūjaka Thera.—Alahán. Vào 31 kiếp trƣớc ông là
Thiên tử, từng cúng dƣờng Phật Sikhī bông kakkāru. Chín kiếp
trƣớc ông làm vua dƣới vƣơng hiệu Sattuttama (1). Ông chính là
Trƣởng lão Jenta (2).
(1)
Ap. i. 177.    (2)
ThagA. i. 219.

Kakkoḷa.—Một quận dƣới miền Nam Ấn Độ từng cung cấp quân cho Vua Kulasekhara trị vì miền Nam Ấn Độ (1).

(1) Cv. lxxvii. 2.

Kakkhalaviṭṭhi.—Một làng do Vua Jeṭṭhatissa III cúng dƣờng
cho Veḷuvana-vihāra (gần Anurādhapura) (1).
(1)
Cv. xlv. 99.

Kakkaḷa.—Tên riêng của Vua Jeṭṭhatissa I. Một số quần thần
của ông không muốn đi đƣa đám tang cha ông. Ông khuyên dụ họ và
khi họ tụ họp lại để đi, ông đóng cửa phòng và giết hết, rồi đóng cọc
xác họ quanh hoả đàn của cha ông. Do đó ông có tên nhƣ vậy (1).
(1)
Mhv. xxxvi. 118-22.

Kaṅkhā-Revata Thera.—Ông thuộc một gia đình rất giàu có trong thành Sāvatthi. Một hôm, sau khi cơm trƣa xong, ông đi nghe Phật thuyết pháp, ngƣỡng mộ lời Phật dạy và xin gia nhập Tăng Đoàn (1). Ông chứng quả Alahán bằng cách hành thiền; ông đƣợc tuyên bố là vị tỳkheo tối thắng về tu thiền (2). Trƣớc lúc đắc quả, ông bị động tâm vì không biết cái gì ông có thể dùng và cái gì không (akappiyā muggā, na kappanti muggā paribhuñjituṃ, etc). Đặc thù của ông đƣợc nhiều ngƣời biết đến nên ông có tên nhƣ vậy (3). Vào thời Phật Padumuttara ông là một Bàlamôn ở Haṃsavatī, rất thông thạo Vệđà. Một hôm nghe Phật tuyên bố một đệ tử của Ngài là đệ nhứt về thiền, ông mong đƣợc nhƣ vậy trong một kiếp sau (4). Ông thƣờng đƣợc kể chung với một số đệ tử xuất sắc nhƣ Anuruddha, Nandiya, Kimbila, Kuṇḍadhāna, và Ānanda trong lần thuyết kinh Naḷakapāna (5). Mahāgosiṅga Sutta (6) có ghi cuộc luận đàm của Moggallāna, Mahā Kassapa, Anuruddha, Revata, và Ānanda, trong ấy Revata tán thán nhƣ tỳ kheo tối thắng về sự thích thiền và thói quen tu độc cƣ. Trƣởng lão Kaṅkhā-Revata còn sống sau khi Phật nhập diệt. Trong Uttaramātu-peta Vatthu (7), mẹ của Uttara đƣợc kể sanh làm peta lang thang đó đây trong 45 năm không có nƣớc (nƣớc nào bà muốn uống đều biến thành máu vì trƣớc đó bà phỉ báng Thánh nhơn nhận vật thực do con bà cúng dƣờng). Một hôm bà đến khẩn cầu Revata cứu độ; lúc bấy giờ Revata đang nghỉ trƣa trên bờ sông Hằng. Revata cúng dƣờng Tăng Đoàn thay mặt bà, nhờ đó bà thoát khỏi nạn chịu khát.

(1)
Theo Apadāna (ii. 49), ông nghe Phật thuyếp pháp tại
Kapilavatthu.           (2)
A. i. 24; Ud. v. 7; AA. i. 129 f.; Thag. 3;
ThagA. 33 f.                      (3)
UdA. 314.               (4)
Ap. ii.
419 f.        (5)
M. i. 462.               (6)
Ibid., 212 ff.        (7)

PvA. 141 ff.

Kaṅkhāvitaraṇī.—Chú giải của Buddhaghosa về Pātimokkha
của Vinaya Piṭaka. Chú giải này còn có tên Mātikaṭṭhakathā. Lời
ghi cuối sách (colophon) còn có bản tóm tắt, một loại uddāna, của
mục lục. Nghe nói chú giải đƣợc soạn theo lời yêu cầu của Trƣởng
lão Soṇa, và đƣợc Buddhaghosa khẳng định rằng không có chữ nào
trong ấy đi sai lệch với Giáo pháp hay các Chú giải của Mahāvihāra
(1)
. Gandhavaṃsa (2) có nói đến một Ṭīkā về Kaṅkhāvitaraṇī tựa đề
Vinayatthamañjūsā do Buddhanāga soạn theo yêu cầu của
Sumedha.
(1)
p. 204 (ed. Hewavitarane Bequest Series); Gv. 59, 69.
(2)
61 f., 71; cũng vậy Svd. 1212.

Kaṅkheyya Sutta.—Thích tử Mahānāma viếng Trƣởng lão
Lomasavaṅgīsa tại Nigrodhārāma trong Kapilavatthu và hỏi
Trƣởng lão hữu học trú với Nhƣ Lai trú là một, hay hữu học trú là
khác, Nhƣ Lai trú là khác? Trƣởng lão đáp rằng bậc hữu học đang
đoạn trừ năm triền cái còn bậc Alahán đã tận diệt chúng rồi (1).
(1)
S. v. 327 f.

Kaṅgakoṇḍakalappa         thiếu phần này

Kaṅgakoṇḍapperayara.—Một Tộc trƣởng Damiḷa bị Vua
Parakkamabāhu I khuất phục (1).
(1)
Cv. lxxvi. 179.

Kaṅgakoṇḍāna.—Một thành lũy dƣới miền Nam Ấn Độ (1). (1) Cv. lxxvi. 183.

Kaṅgayara.—Một Tộc trƣởng Damiḷa, đồng minh của Vua
Kulasekhara; ông bị tƣớng của Parakkamabāhu I đánh bại (1).
(1)
Cv. lxxvi. 140, 260, 316; lxxvii. 15.

Kacaṅgala.—Xem Kajangala.

Kaccāna.—Xem Mahā-Kaccāna, Pakudha-Kaccāna, Pubba- Kaccāna, Sambula-Kaccāna, Sabhiya-Kaccāna, vân vân. Xem thêm Kaccāyana.

Kaccāna hoặc Kaccāyana là tên tộc, Kaccānagotta (1).—Một
tỳkheo tên Kaccānagotta, đƣợc đề cập trong Tƣơng Ƣng Bộ Kinh (1),
đến Sāvatthi yết kiến Phật về chánh kiến. Kinh do Phật thuyết trong
nhơn duyên này và đƣợc Tôn giả Ānanda kể lại trong lúc luận đàm
với Channa (3). Xem thêm Kātiyānī.
Kañcana-māṇava thuộc Kaccānagotta (4).
Kaccānagotta đƣợc kể nhƣ thuộc đẳng cấp cao, cùng đẳng
cấp với Moggallāna và Vasiṭṭha (5).
(1)
AA. i. 116, 410.             (2)
S. ii. 16 ff.           (3)
S. iii. 134.
(4)
AA. i. 116, 410.                (5)
Vin. iv. 6.

Kaccāna Peyyāla.—Đƣợc đề cập trong Chú giải về Tăng Chi Bộ
Kinh (1) cùng với các kinh Madhupiṇḍika Sutta và Pārāyaṇa Sutta
nói về Mahā Kaccāna, vị Trƣởng lão mà Phật tuyên bố là đệ tử tối
thắng về việc giảng giải chi tiết những gì đƣợc ông nghe tóm tắt.
Xem thêm Kaccāna Sutta.
(1)
AA. i. 118.

Kaccāna Sutta.—Do Trƣởng lão Mahā Kaccāna thuyết cho các
tỳkheo về sáu Tùy niệm xứ: Nhƣ Lai, Pháp, Tăng, giới, thí của mình,
và chƣ Thiên (1). Kinh này đƣợc dẫn trong Visuddhimagga (2). Xem
thêm Kaccāna Peyyāla.
(1)
A. iii. 314 ff.        (2)
p. 519.

1. Kaccānā.—Một công nƣơng thuộc tộc Sākya, con của Thôn
trƣởng Devadahasakka của thôn (nigama) Devadaha và là em của
Añjanasakka. Bà lập gia đình với Sīhahanu (ông nội của Bồ Tát)
và có năm trai, hai gái: Suddhodana, Dhotodana, Sakkodana,
Sukkodanna, Amitodana, Amitā, và Pamitā (1).
(1)
Mhv. ii. 17-20.

2. Kaccānā.—Xem Bhaddakaccānā.

Kaccāni Jātaka (N0. 417).—Chuyện Hiền Mẫu Kaccāni. Một thanh niên rất tận tụy với mẹ sau khi cha chết. Ngày nọ, bà mẹ cƣới cho chàng một ngƣời vợ dầu chàng chƣa muốn lập gia đình. Vợ chàng lập mƣu ly gián mẹ con khiến bà mẹ phải ra đi. Sau khi bà ra đi rồi, con dâu bà sanh con trai, nên thƣờng rêu rao với chồng và hàng xóm rằng việc sanh con trai ấy không thể xảy ra trƣớc kia vì bà còn ở trong nhà. Nghe vậy, bà than rằng những lời ấy chỉ có thể đƣợc thốt ra khi Công chánh (Right—Dhamma) đã chết trên đời này. Rồi bà ra nghĩa địa làm lễ tế thần Công chánh đã chết. Lúc bấy giờ ngôi của Thiên chủ nóng lên, ông bƣớc xuống, nghe chuyện, bèn dùng thần lực mình hòa giải mẹ với con và dâu. Trong kệ xƣớng bởi Thiên chủ, bà mẹ đƣợc gọi là Kaccāni và Kātiyānī. Bậc học giả giải thích rằng bà thuộc tộc Kaccāna. Chuyện đƣợc kể liên quan đến một thanh niên trong thành Sāvatthi từng lo nuôi dƣỡng mẹ cho đến khi có vợ. Thoạt tiên nàng dâu phục vụ mẹ chồng chu đáo, nhƣng sau đó vì ganh tị nàng dâu tìm cách làm cho chồng giận mẹ . Một hôm nàng hỏi chồng chọn ai giữa mẹ và vợ. Chàng thẳng thắng chọn mẹ. Biết mình ngu xuẩn, nàng trở lại chăm sóc mẹ chồng hết sức cung kính (1). (1) J. iii. 422-8.

Kaccāni Vagga.—Đoạn          đầu   của   Aṭṭhaka    Nipāta   của
Jātakaṭṭakathā (1).
(1)
J. iii. 422-28.

1. Kaccānī.—Bà mẹ mà chuyện đƣợc kể trong Kaccāni Jātaka nói trên.

2. Kaccānī.—Xem thêm Kātiyānī.

1. Kaccāyana Thera.—Tác giả của Kaccāyanavyākaraṇa (q.v.), quyển Pāli cổ nhứt hiện có. Truyền thống chính thống xác định ông là Mahā Kaccāna. Ông có thể là một ngƣời Ấn ở miền Nam và thuộc trƣờng phái Avanti do Mahā Kaccāna thành lập (1). Có thể

ông cũng là tác giả của Nettippakaraṇa (q.v.). Kaccāyana có thể
sống vào thế kỷ thứ 5 hay 6 trƣớc Công nguyên.
Gandhavaṃsa (2) nói rằng Kaccāyana là tác giả của
Kaccāyanagandha,           Mahāniruttigandha,     Cūḷaniruttigandha,
Peṭalopadesangandha, Nettigandha, và Vaṇṇanītigandha.
(1)
P.L.C. 179 ff.; Gv. 66; Svd. 1233 f.    (2)
p. 59.

2. Kaccāyana Thera.—Alahán. Trƣởng lão là đệ tử của Phật
Padumuttara, và đƣợc tuyên bố là tố thắng về việc giảng giải chi
tiết những gì đƣợc nghe ngắn gọn. Chính lời tuyên bố này đã khiến
Mahā Kaccāna mong mỏi mình cũng sẽ đƣợc nhƣ vậy trong một
kiếp tƣơng lai (1).
(1)
Ap. ii. 464; ThagA. i. 484.

3. Kaccāyana.—Trong Vidhurapaṇḍita Jātaka, Dạxoa
Puṇṇaka tự xƣng và đƣợc gọi là Kaccāyana (1), Kaccāna (2) và
Kātiyāna (3). Không thấy có giải thích nào về các danh xƣng này.
(1)
J. iv. 273.     (2)
Ibid., 283, 286, 301, 327.          (3)

Ibid., 299, 306, 308.

4. Kaccāyana.—Xem thêm s.v. Kaccāna.

Kaccāyanagandha.—Một trong sáu tài liệu nói là của Mahā
Kaccāyana (1); đây có thể là nói đến Kaccāyanavyākaraṇa.
(1)
Gv. 59.

Kaccāyanabheda.—Còn đƣợc gọi là Kaccāyanabhedadīpikā.
Một luận án về văn phạm của Kaccāyana do Mahāyasa ở Thatōn
soạn có thể vào thế kỷ 14. Một chú giải về luận án, gọi là
Sāratthavikāsinī, đƣợc soạn bởi Ariyālaṅkāra (1).
(1)
Svd. 1250; Bode, op. cit., 36 f., nhƣng Gv. 74 gọi tác giả là
Dhammānanda.

Kaccāyanayoga.—Tên của              những   cách    ngôn    trong
Kaccāyanavyākaraṇa (q.v.) (1).
(1)
Bode, op. cit., p. 21.

Kaccāyanavaṇṇanā.—Một chú giải về văn phạm của
Kaccāyana soạn bởi một trƣởng lão Tích Lan mệnh danh Vijitāvī (1).
Chú giải đề cập đến các phân đoạn về Sandhikappa (2).
(1)
Svd. 1242.        (2)
Bode, op. cit., 46.

Kaccāyana-vyākaraṇa.—Một luận án về văn phạm Pāli của Kaccāyana. Luận án có tám phần, mỗi phần gồm nhiều sutta và luật nói rất ngắn gọn; vutti hoặc phụ lục để giúp làm dễ hiểu các sutta; payoga hoặc phân tích văn phạm với ví dụ, và nyāsa hoặc chú giải (scholia) dƣới hình thức vấn đáp. Các nyāsa làm thành một quyển riêng biệt, gọi là Mukhamattadīpanī. Truyền thống chính thống xem toàn bộ là của Mahā Kaccāna, nhƣng một truyền thống khác ghi trong Kaccāyanabheda nói rằng các cách ngôn do Kaccāyana soạn, vutti là của Saṅghānandi, payoga của Brahmadatta và nyāsa của Vimalabuddhi--tất cả đều thuộc trƣờng phái Avanti (xem trên, s.v. Kaccāyana). Luận án của Kaccāyana chịu nhiều ảnh hƣởng của văn phạm Sanskrit, nhứt là Kātantra. Nhiều công trình sau này đƣợc soạn về Kaccāyana (đƣợc gọi nhƣ vậy) hoặc đƣợc đặt nền tảng trên đó; các công trình quan trọng nhứt là Rūpasiddhi, Kaccāyanabheda, Kaccāyanasāra và Kaccāyanavaṇṇanā (q.v.) (1). (1) Chi tiết, xem P.L.C. 179 ff.; Bode, 21.

Kaccāyanasāra.--Bản tóm tắt của Kaccāyana-vyākaraṇa do
Mahāyasa soạn (1) có thể là vào thế kỷ thứ 14. Bản có nhiều trích
dẫn từ những luận án nhƣ Lālavatāra, Rūpasiddhi, Cūḷanirutti, và
Sambandhacintā. Mahāyasa có viết một chú giải về bản tóm tắt
này;     một   chú   giải khác,        Sammohavināsinī, là       do
Sadddhammavillāsa soạn (2).
(1)
Nhƣng xem Bode, 36, n. 3, và Gv. 74.           (2)
Bode, 37.

Kacchaka-(Kaccha-)tittha.—Một bến trên sông Mahāvāḷuka- gaṅgā, gần núi Dhūmarakkha. Tại đây, Paṇḍukābhaya bắt nữ Dạxoa Cetiyā (1). Đây còn là một điểm chiến lƣợc trong các trận chiến với quân Tamil; Kākavaṇṇatissa từng giao trọng trách bảo vệ bến sông này cho con là Dīghābhaya (2). Có thể vào một thời điểm

sau đó, bến sông có bị rơi vào tay của quân Tamil, vì đƣợc biết
Duṭṭhagāmaṇī có lần tái chiếm bến sông này từ tay của Tƣớng
Kapisīsa của quân Tamil (3). Theo Mahāvaṃsa Ṭīkā, địa điểm cách
Anurādhapura chín lý, nhƣng Nimila phải mất hết một ngày trời để
đi đến đó và trở về.
Chú giải của Tăng Chi Bộ Kinh (5) nói rằng có một ngƣời tên
Mahāvācakāla tái sanh ra làm con sấu dài một sải ở đây vì ông đã
nghi ngờ Giáo pháp của Thế Tôn. Một lần nọ sấu nuốt chửng 60 xe
chở đầy đá, cả xe lẫn bò.
Hiện nay bến sông đƣợc xác định là Mahāgantoṭa, chỗ giáp
nƣớc của hai sông Ambaṅgaṅga và Mahaveligaṅga (6). Lúc xƣa
Ambaṅgaṅga có thể đƣợc gọi là Kacchakanadī, và chỗ nó gặp sông
Mahaveligaṅga có Nandigāmaka-vihāra (7) xây bởi Vua Subha.
Xem thêm Assamaṇḍala.
(1)
Mhv. x. 59.                (2)
Ibid., xxiii. 17.           (3)

Ibid., xxv. 12.          (4) 322, 366.                 (5) i. 367.

Kacchadakaha.—Một hồ nƣớc gần Kāḷavallimaṇḍapa. Trƣởng
lão Mahānāga ở Kāḷavallimaṇḍapa ngậm nƣớc hồ này trƣớc khi vô
làng khất thực để cho pháp thiền của ông không bị gián đoạn bởi các
câu chuyện vô ích (1).
(1)
VibhA. 352.

1. Kacchapa Jātaka (N0. 178).--Chuyện Con Rùa. Có con rùa
không chịu rời hồ dẫu biết rằng sẽ cạn, trong lúc các rùa khác bơi ra
con sông gần đó. Lúc hạn hán đến, rùa chôn mình trong hang và bị
ngƣời thợ gốm (Bồ Tát) đào đất sét đào trúng, làm bể mai, khiến rùa
chết. Trƣớc khi tắt thở, rùa có xƣớng hai vần kệ nói về sự điên rồ
của sự bám víu thái quá vào sự vật. Ông thợ gốm đem rùa về làng và
thuyết cho dân nghe rằng vì quá luyến ái với trú xứ nên rùa bị chết.
Chuyện đƣợc kể về một thanh niên, theo lời mẹ khuyên, bỏ
nhà lúc nhà bị bệnh dịch hoành hành. Khi bệnh dịch hết, chàng trở
về lấy lại của cải sanh sống, và một hôm đến yết kiến Phật với nhiều
phẩm vật cúng dƣờng.
Trong truyện rùa chỉ Ānanda còn ngƣời thợ gốm chỉ Bồ Tát
(1)
.
(1)
J. ii. 79-81.

2. Kacchapa Jātaka (N0. 215).--Chuyện Con Rùa. Có con rùa làm bạn với hai con ngỗng trời sống trên núi Cittakūṭa. Một hôm, ngỗng mời rùa đến nhà mình; rùa ngậm một que cây để hai ngỗng kẹp hai đầu que vào mỏ nhấc rùa bay bổng theo. Trẻ nít trong làng thấy vậy reo lên. Vì tánh hay nói, rùa há miệng rầy đám trẻ nít, khiến bị rơi xuống đất chết, gần thành vua Benares. Một cận thần (Bồ Tát) dùng dịp này tấu trình hạnh im lặng với vì vua có tật hay nói của mình. Trong truyện, rùa chỉ Kokālika (1).        Chi tiết, xem Mahātakkāri Jātaka. (1) J. ii. 175-8; đƣợc kể lại trong DhA. iv. 91 f.

3. Kacchapa Jātaka (No. 273).—Chuyện Con Rùa. Có con khỉ
nghịch ngợm thấy con rùa nằm ngửa há miệng phơi nắng, bèn đút tay
vào miệng rùa, bị rùa cắn không nhả. Khỉ kêu cứu. Một ẩn sĩ (Bồ
Tát) tu gần đó thấy khỉ xách rùa tới, khuyến dụ rùa thả khỉ ra.
Chuyện đƣợc kể về sự tranh cãi của hai vị Đại thần trong
triều Vua xứ Kosala (1).
(1)
J. ii. 359-61.

Kacchapagiri.—Một tên khác của Issarasamaṇavihāra, theo
Mahāvaṃsa Ṭīkā (1). Đó có thể là một biến thể của Kassapagiri
(q.v.).
(1)
MṬ. 652.

Kacchavāla.—Tịnh xá do Vajira, tƣớng của Dappula II, xây
cho các Paṃsukalika (1).
(1)
Cv. xlix. 80.

Kajaṅgala (Kajaṅgalā).—Một thị trấn làm ranh giới bên phía Đông của Majjhimadesa; bên kia là Mahāsālā (1). Vào thời Phật, đó là một vùng trù phú cung cấp đủ thứ thực phẩm (dabbasambhārasulabhā) (2). Một thời lúc Phật an trú tại đây, trong Veḷuvana, nhiều cƣ sĩ đƣợc nghe kinh Phật thuyết. Sau đó các cƣ sĩ này đến Nữ tỳkheo Kajaṅgalā để đƣợc giải thích thêm chi tiết (2). Một dịp khác, trong lúc Phật ngụ tại Mukheluvana có đệ tử của

Pārāsariya là Uttara đến yết kiến Ngài, và cuộc đàm đạo đƣợc ghi
lại trong Indriyabhāvānā Sutta (4). Trong Milindapañha (5),
Kajaṅgala đƣợc mô tả nhƣ một làng Bàlamôn và là sanh quán của
Nāgasena. Kapota Jātaka có nói đến Kajaṅgala nhƣ là Benares (6).
Trong Bhisa Jātaka (7) thần cây là vị trụ trì của một tịnh xá cổ trong
Kajaṅgala, tịnh xá mà ông đã bỏ nhiều công sức tu sửa trong thời
Phật Kassapa.
Kajaṅgala đƣợc Ngài Huyền Trang xác định là Kie-chou-
hoh-khi-lo mà ông mô tả nhƣ một thôn có 2000 lý chu vi (8).
Kajaṅgala còn có thể là thành phố Puṇḍavardhana nói trong
Divyāvadāna (9). Avadānaśataka (10) gọi Kajaṅgala là Kacaṅgalā.
(1)
Vin. i. 197; DA. i. 173; MA. i. 316, vân vân; AA. i. 55, vân vân;
J. i. 49; Mbv. 12.                       (2)
J. iv. 310.                 (3)
A. v. 54 f.
(4)
M. iii. 298 ff.            (5)
p. 10. J. iii. 226-7.
(6)

(7)
J. iv. 311.                (8)
Beal: Bud. Records, ii. 193, và n. ;
xem thêm Cunningham, A.G.I. 713.                              (9)
p. 21. f.
(10)
ii. 41.

Kajaṅgalā.--Tỳkheo ni sống trong Kajaṅgala. Bà là ngƣời đã
giảng giải chi tiết những gì Phật nói ngắn gọn với dân làng trong lúc
Ngài an trú trong Veḷuvana tại Kajaṅgala. Nghe kể chuyện này Phật
tán thán bà (1). Lời giảng của bà đƣợc trích dẫn trong Chú giải
Khuddakapāṭha (2).       Chuyện của bà đƣợc kể tỉ mỉ trong
Avadānaśataka (3).
(1)
A. v. 54 ff.              (2)
pp. 80, 83, 85.             (3)
ii.
41 ff.

1. Kañcana.—Một trong ba cung điện mà Phật Sumedha sử dụng
trong đời cƣ sĩ chót của Ngài (2). Chú giải (2) gọi đó là Koñca.
(1)
Bu. xii. 19.                (2)
BuA. 163.

2. Kañcana.—Xem Kañcanaveḷa.

3. Kañcana.—Xem Mahā Kañcana và Upakañcana.

4. Kañcana.—Xem Kañcanamāṇava.

Kañcanakkhandha Jātaka (N0. 56).—Chuyện Khối Vàng. Có lần Bồ Tát tái sanh làm nhà nông. Một hôm ông cày trúng một khối vàng dài bốn cubit và to nhƣ bắp dùi mà ông không thể nào lấy lên nổi; khối vàng lớn này do một thƣơng nhơn nào đó chôn trong ruộng này từ đời xa xƣa. Ông bèn cƣa ra từng khúc để đem về. Chuyện đƣợc kể về một tỳkheo muốn hoàn tục vì ông sợ các giới luật mà các thầy ông bắt ông học và hành trì. Phật bèn dạy ông ba điều là phòng hộ thân, khẩu và ý. Công phu hành trì, ông đắc quả Alahán. Gánh nặng trở nên nhẹ khi đƣợc chia ra từng xách nhỏ (1). (1) J. i. 276-8.

Kañcanagiri.—Xem Kañcanapabbata.

Kañcanaguhā.—Động trên Hy Mã Lạp Sơn nằm đối diện với
Cittakūṭapabbata, gần Rajatapabbata. Động là trú xứ của Bồ Tát
khi Ngài sanh làm sƣ tử nhƣ nói trong Virocana Jātaka (2) và Sigāla
Jātaka (3). Động cũng là nơi cƣ trú của ngỗng trời nói trong
Kacchapa Jātaka (4). Trong động có cây Xoài chính trung
Abbhantaramba (5), sở hữu của Thiên vƣơng Vessavaṇa. Trong
Hatthipāla Jātaka (6), Kañcanaguhā đƣợc kể nhƣ nơi cƣ trú của nhện
Unnābhi và 96 ngàn con ngỗng sống trong đó trong lúc chờ mùa
mƣa chấm dứt. Gần động có hồ Chaddantadaha nên Bồ Tát lúc tái
sanh làm voi Chaddanta dùng động này làm sào huyệt (7). Trong bối
cảnh này, động đƣợc tả là trên Núi Suvaṇṇa (có thể là một tên khác
của Kañcanapabbata) nằm về phía Tây của hồ Chaddanta, và đƣợc
nói là rộng tới 12 lý. Tại đây có con voi chúa sống với đàn voi tám
ngàn con. Nandatāpasa có lần trú tại cửa động trong bảy ngày và
đến Uttarakuru khất thực (8).
Các Pākahaṃsa cũng có sống trong động này (9) mà dân số
có lúc lên tới 90 ngàn (10).
Trong Sudhābhojana Jātaka (11), động đƣợc nói là ở trên
đỉnh núi Manosilātala.
Kañcanaguhā đƣợc kể là nơi sanh sống của sƣ tử bờm
(kersarasīhā) (12).
(1)
J. ii. 176; J. v. 357 nói gần Cittakūta.                       (2)
J. i. 491 f.
(3)
J. ii. 6.               (4)
Ibid., 176.                  (5)

Ibid., 396.                     (6) J. iv. 484.            (7) J. v. 37 f.

Ibid., 316, 392.
(8)                                      (9)
Ibid., 357, 368.
(10)
Ibid., 381.               (11)
Ibid., 392.            (12)
E.g.,
UdA. 71, 105.

Kañcanadevī.—Ái nữ của vua trị vì Benares và là chị của Bồ
Tát, Mahākañcana. Theo các ông anh, bà xuất thế và sống ẩn cƣ
sau khi cha mẹ mất. Chuyện của bà đƣợc kể trong Bhisa Jātaka (1).
Bà là một tiền kiếp của Nữ Trƣởng lão Uppalavaṇṇā (2).
(1)
J. iv. 305 ff.          (2)
Ibid., 314.

Kañcanapattī.--Lều lá trên núi Kañcana, trú xứ của Đạo sĩ khổ
hạnh Jotirasa, bạn hữu của Thiên vƣơng Vessavaṇa (1).
(1)
J. ii. 399.

1. Kañcanapabbata.—Núi trên dải Hy Mã Lạp Sơn (1), gần
Kañcanaguhā, trong ấy có cây Xoài chính trung của Thiên vƣơng
Vessavaṇa. Trên núi có lều của Đạo sĩ khổ hạnh Jotirasa, ngƣời tế
Thần lửa. Núi nằm trên mạn Bắc, tạo quang cảnh hùng vĩ (2), với
triền có trƣờng giang Sidā đổ xuống (3). Nimi Jātaka (4) mô tả
Sīdānadī (nadī: sông) đổ xuống giữa hai núi Kañcana. Núi đƣợc dẫn
đôi khi nhƣ Kañcanagiri (5), đôi khi nhƣ Suvaṇṇapabbata (6). Tại
núi Kañcana này Phật Sumana có câu hội lần thứ nhì, với 900 ngàn
đệ tử tham dự (7).
(1)
J. ii. 396 ff.                 (2)
J. v. 415.              (3)
J. vi. 101.
(4)
Ibid., 100.            (5)
E.g., UdA. 411.
(6)
J. vi. 100.            (7)
J. i. 34.

2. Kañcanapabbata.—Xem Kanakapabbata.

Kañcanamālā.—Có thể là tên của chiếc lộng trắng có năm lý chu
vi của Thiên chủ Sakka (1).
(1)
J. v. 386.

Kañcamāṇava.—Tên của cha mẹ đặt cho Mahā Kaccāna;
Kaccāna là tên tộc. Ông đƣợc gọi là Kañcana vì thân ông có sắc nhƣ
vàng (1).
(1)
ThagA. 483; AA. i. 116.

Kañcanavana.--Hoa viên gần Ujjeni, trú xứ của Mahā Kaccāna
lúc ông trở lại Ujjeni sau khi thọ giới (1).
(1)
AA. i. 118.

Kañcanaveḷa.—Con của Phật Piyadassī; mẹ ông là Vimalā (1).
Chú giải Buddhavaṃsa (2) gọi ông là Kañcana.
(1)
Bu. xiv. 17.             (2)
p. 172.

Kañcanaveḷu.—Thành phố trong ấy có vƣờn Anoma là nơi nhập
diệt của Phật Siddhattha (1).
(1)
BuA. 188.

Kañcamba.—Một Tộc trƣởng Damiḷa từng đánh lại Laṅkāpura
(1)
.
(1)
Cv. lxxvii. 17.

Kañcīpura.—Xem Kāñcipura.

Kaṭakandhakāra.—Một tịnh xá hoặc làng, trú xứ của Trƣởng lão
Phussadeva nói trong Hatthipāla Jātaka (1) và trong Mūgapakkha
Jātaka (2). Có thể trú xứ này là Kaṭandhakāra nói trong Cūḷavaṃsa
(3)
. Tại đây có một Trƣởng lão vô danh an trú mà Kassapa II rất kính
trọng. Đƣợc biết nhà vua có cho viết trong kinh điển một bản tóm tắt
ngắn vinh danh vị Trƣởng lão này.
Geiger (4) nghĩ rằng nhà nghỉ Padhānaghara mang tên
Mahallarāja nối liền tịnh xá Kaṭandhakāra; Mahallarāja đƣợc xây
dựng bởi bào huynh của Vua Kassapa II là Aggabodhi III và Phó
vƣơng Māna.
(1)
J. iv. 490.         (2)
J. vi. 30; xem thêm Vsm. i. 228.
(3)
Cv. xlv. 3.            (4)
Cv. Trs. i. 89, n. 4.

Kaṭagāma.—Một làng nơi Ādipāda Vikkamabāhu đánh bại
Jayabāhu và anh em ông (1).
(1)
Cv. lxi. 16.

Kaṭacchubhikkhadāyikā Therī.—Alahán. Vào 92 kiếp trƣớc bà
có cúng dƣờng một muỗng thức ăn lên Phật Tissa. Do công đức này,
bà sanh làm Hoàng hậu của Thiên vƣơng 36 lần và của vua dƣới thế
50 lần (1). Bà đƣợc xác định là Abhayamātā (2).
(1)
Ap. ii. 516 f.            (2)
ThigA. 39 f.

Kaṭattha.—Một trong những dạxoa gác cổng cung điện của
Jotika. Ông giữ cửa thứ sáu và có 6000 dạxoa đệ tử (1).
(1)
DhA. iv. 209.

Kaṭadorāvāda (?).—Một làng trong xứ Rohaṇa dƣới miền Nam
Tích Lan (1). Có thể đó là Kaṇṭakadvāravāta (2).
(1)
Cv. lxxiv. 164.          (2)
Geiger. Cv. Trs. ii. 36, n. 3.

Kaṭandhakāra.—Xem Kaṭakandhakāra.

Kaṭamorakatissa (Kaṭamorakatissaka).—Một trong những tỳkheo mà Devadatta dụ theo ông để chia rẻ Tăng Đoàn; các tỳkheo khác là Kokālika, Kaṇḍadevīputta và Samudddadatta (1). Kaṭamorakatissa rất đƣợc Tỳkheo ni Thullānandā kính trọng, vì đƣợc biết có lần bà rất thất vọng khi biết nhà quen mà bà thƣờng thăm viếng không mời Kaṭamorakatissa, Devadatta, và vân vân, mà lại mời Sāriputta, Moggallāna, Mahā Kaccāna (2). Một lần khác, trong dịp truyền giới cho một nữ sadi, bà mời nhiều tỳkheo đến dự; nhƣng khi thấy có vật thực cúng dƣờng thƣợng vị, bà giả lý do để gạt bỏ một số và chỉ giữ Devadatta, Kaṭamorakatissa và các tỳkheo thân hữu (3). Kiṭamarakatissa là một trong những tỳkheo mà hai vị Phật Độc giác Subrahmā và Sudhāvāsa (4) bạch trình Phật sự không hài lòng của hai vị. (1) Vin. ii. 196; iii. 171.             (2) Ibid., iv. 66. (3)

Vin. iv. 335.                (4) S. i. 148.

Kaṭāhaka.—Con của một nữ tỳ của Bồ Tát khi Ngài sanh làm chủ ngân khố giàu có ở Benares. Xem chuyện trong Kaṭāhaka Jātaka.

Kaṭāhaka Jātaka (N0. 125).—Chuyện Ngƣời Nô Lệ Kaṭāhaka. Phu nhơn của một nhà triệu phú giàu có (Bồ Tát ) và nữ tỳ của bà đều sanh đƣợc con trai trong cùng một ngày. Hai trẻ lớn lên và ăn học chung trong một môi trƣờng. Con của nữ tỳ tên Kaṭahaka. Trƣởng thành, Kaṭahaka đƣợc cử làm thơ ký riêng của chủ ngân khố. Một hôm Kaṭahaka đến viếng một thƣơng nhơn ngoài biên địa với phong thƣ nói là của chủ ngân khố (thƣ viết Kaṭahaka là con của chủ ngân khố) xin hỏi con gái ông cho con mình. Thƣơng nhơn rất hân hoan gả con và xây dựng gia đình cho đôi trẻ. Toại nguyện, Kaṭahaka trở nên kiêu ngạo và luôn vọng ngôn chỉ trích lối sống ―ngoài biên địa.‖ Nghe đƣợc chuyện không hay, chủ ngân khố ra biên địa xem rõ thực hƣ. Kaṭahaka đón gặp chủ ngân khố giữa đƣờng, làm hết bổn phận của ngƣời nô lệ để xin chủ không tiết lộ tông tích mình. Cùng lúc ấy, Kaṭahaka nói dối với vợ rằng những gì chàng làm là bổn phận của con đối với cha. Bồ Tát không tiết lộ. Tuy nhiên khi nghe vợ Kaṭahaka nói Kaṭahaka luôn luôn than phiền về việc ăn uống, Bồ Tát dạy nàng một vần kệ nhằm mục đích doạ nếu Kaṭahaka còn tiếp tục tật xấu đó; nàng không hiểu ý nghĩa của vần kệ nhƣng Kaṭahaka hiểu. Nhờ đó Kaṭahaka trở nên thuần thục. Chuyện đƣợc kể liên quan đến một tỳkheo thƣờng khoe khoang dòng dõi cao quý và gia tài của ông cho đến khi ông tông tích ông bị lộ (1). Theo Chú giải Dhammapāda (2), chuyện đƣợc kể về một tỳ kheo tên Tissa luôn luôn than phiền dẫu đƣợc phục vụ chu đáo. (1) J. 451 ff.       DhA. iii. 357 ff.

Kaṭiyāgāma.—Một làng bên Tích Lan, nơi mà tƣớng của
Gajabāhu giết một số rất đông địch quân (1).
(1)
Cv. lxx. 67.

Kaṭivāpi.—Một trong những hồ nƣớc mà Vua Parakkamabāhu
I tu bổ (1).
(1)
Cv. lxxix. 34.

Kaṭissabha.—Một cƣ sĩ ở Nādikā đƣợc Phật tuyên bố đã đoạn diệt năm hạ phần kiết sử nên sau khi thân hoại mệnh chung sẽ sanh về cõi Thiên cao nhứt và không bao giờ trở lại thế giới này nữa. Phật

giải thích để trả lời một câu hỏi của Tôn giả Ānanda (1).            v.l.
Kaṭissaha.
(1)
D. ii. 92; S. v. 358 f.

1. Kaṭissaha Thera.—Alahán. Ông là một trong những ngƣời
đồng trú với Phật tại Kūṭāgārasālā ở Vesāli. Lúc các Licchavi đến
viếng Phật và làm ồn, ông rời tịnh xá tìm chốn an tịnh, nhƣ rừng
Gosiṅgasālavana (1).
(1)
A. vi. 133.

2. Kaṭissaha.--Một trong những Đại đệ tử hộ trì của Phật
Dhammadassī (1).
(1)
Bu. xvi. 20.

Kaṭunnarū.—Hồ nƣớc bên Tích Lan đƣợc Vua Vijayabāhu I tu
bổ (1), và sau đó đƣợc Parakkamabāhu I tu bổ tiếp trƣớc khi ông lên
ngôi (2).
(1)
Cv. lx. 48.       (2)
Ibid., lxviii. 46.

Kaṭuvandu.—Địa điểm gần Anurādhapura (1). (1) Cv. lxxii. 188.

Kaṭuviya Sutta.—Một lần nọ, lúc đi khất thực gần cây sung, chỗ buộc trâu bò, gần Isipatana, Phật thấy một tỳkheo hƣởng thọ hƣơng vị trống không, không có Thiền định, hƣởng thọ hƣơng vị hƣớng ngoại của vật dục, liền nói với vị tỳkheo ấy rằng ai làm cho tự ngã thối nát đầy ứ, thoát ra toàn mùi hôi thối, rồi mong các loài ruồi lằng sẽ không bu đậu, sự kiện nhƣ vậy không thể xảy ra. Nghe lời giáo giới của Phật vị tỳkheo xúc động mạnh. Sau khi thọ thực xong, Phật lập lại lời giáo giới ấy với chƣ tỳkheo và giải thích rằng tham ái làm tự ngã thối nát, bất thiện ý là mùi hôi thúi, không trí là ruồi lằng (1). [Theo HT. Thích Minh Châu, 1996]. (1) A. i. 280 f.

Kaṭṭha Sutta.—Nói về năm quả bất lợi của sự không dùng bàn
chải đánh răng và ngƣợc lại (1).
(1)
A. iii. 150.

Kaṭṭhakā.—Một hạng đềbà có tham dự buổi thuyết kinh
Mahāsamaya (1). v.l. Kaṭhakā.
(1)
D. ii. 261.

Kaṭṭhantanagara.—Thành phố gần hồ nƣớc Kāṇavāpi. Tại đây,
Vua Sena II ra chỉ thị cho tu bổ lại hồ (1).
(1)
Cv. li. 73.

1. Kaṭṭhavāhana.—Nhà vua, một tiền kiếp của Bàlamôn khổ hạnh Bāvarī. Kaṭṭhavāhana là một thợ mộc khéo tay ở Benares, có 16 ngàn thợ phụ. Họ thƣờng lên Hy Mã Lạp Sơn đốn gỗ, bè trên sông Hằng về, để cất cung điện cho vua và nhà ở cho dân. Chán ngán việc làm khó nhọc này, họ bèn chế ra máy bay bằng gỗ nhẹ, bay từ Benares lên Himavā, chiếm cứ một vùng, tôn Kaṭṭhavāhana làm vua, lập vƣơng quốc lấy tên là Kaṭṭhavāhanaraṭṭha và thủ đô là Kaṭṭhavāhanagara. Vua trị vì với chánh pháp nên dân chúng an vui và đất nƣớc phồn thịnh. Hai Vua Kaṭṭhavāhana và Benares giao hảo rất thân thiết, lập thƣơng trƣờng tự do và bỏ rào thuế khoá. Hai vị thƣờng biếu nhau nhiều quà quý giá. Một lần, Kaṭṭhavāhana gởi biếu vua Benares tấm thảm vô giá xếp trong tám rƣơng cẩn ngà; mỗi thảm dài 16 cubit, rộng 8 cubit và vô cùng lộng lẫy. Không biết phải đền ơn bằng gì cho xứng đáng, vua Benares bèn đƣa tin có Phật (Kassapa), Pháp và Tăng xuất thế. Thông điệp đƣợc viết trên lá vàng xếp trong nhiều rƣơng, rƣơng nhỏ trong rƣơng lớn, và rƣơng trong cùng làm bằng bảy thứ châu ngọc còn rƣơng ngoài cùng bằng gỗ quý. Các rƣơng đƣợc xếp trên kiệu đặt trên lƣng ngự tƣợng với tất cả oai nghi của nhà vua. Dọc đƣờng, đoàn đƣợc dân chúng cung kính đảnh lễ nhƣ đảnh lễ vua vậy. Kaṭṭhavāhana ra tận biên cƣơng rƣớc kiệu về triều. Khi đƣợc biết tin, Kaṭṭhavāhana rất đổi hân hoan. Ông liền gởi cháu họ đi cùng 16 cận thần và 16 ngàn đệ tử tìm Phật để cung kính gởi lời đảnh lễ. Sứ thần đến Benares ngay sau khi Phật diệt độ. Tuy nhiên, đƣợc nghe Giáo pháp từ đệ tử của Phật, các cận thần và tùy tùng đều xin gia nhập Tăng đoàn, trừ cháu vua trở về triều trình tâu sự việc; về triều, ông có thỉnh theo bình nƣớc của Phật, một nhánh Bồ Đề và một tỳkheo làu thông Giáo pháp. Nhà vua liền

học Pháp và hành thiện cho đến ngày mệnh chung. Sau đó, ông sanh
về cõi của chƣ Thiên Kāmāvacara (1).
(1)
SnA. ii. 575 ff.

2. Kaṭṭhavāhana.—Vua thành Benares. Ông chính là Bồ Tát,
sanh làm con của Vua Brahmadatta trị vì Benares và của ngƣời
lƣợm củi mà vua gặp lúc nàng vừa lƣợm vừa hát. Chuyện nàng đƣợc
kể trong Kaṭṭhahāri Jātaka (1).
(1)
J. i. 133 ff; DhA. i. 349; J. iv. 148.

3. Kaṭṭhavāhana.—Nhà vua. Ông là nhà xây cất, có xây cho Hoàng tử Bodhirājakumāra một cung điện tên Kokanadā vô cùng tráng lệ. Để không ai có thể có đƣợc một cung điện nguy nga nhƣ Kokanadā, Hoàng tử lập mƣu thủ tiêu Kaṭṭhavāhana, và công tác này đƣợc giao cho ngƣời bạn tên Sañjikāputta. Bất nhẫn vì sự tàn bạo của Hoàng tử, Sañjikāputta báo cho Kaṭṭhavāhana biết. Kaṭṭhavāhana lặng thinh, đƣa gỗ khô về nói để xây cung điện nhƣng thật sự là để tạc một con chim Garuḍa to đủ chở cả gia đình ông. Khi chim đƣợc tạc xong, cả nhà cỡi chim bay lên Hy Mã Lạp Sơn. Tại đây ông lập vƣơng quốc trị vì dƣới vƣơng hiệu Kaṭṭhavāhana (1). Chuyện xây cung điện đƣợc kể trong Dhonasākha Jātaka (2), nói rằng Hoàng tử móc mắt nhà xây cất, chớ không có nói đến việc tạc chim hay lập vƣơng quốc. (1) DhA. iii. 135 ff.        (2) J. iii. 157.

Kaṭṭhavāhananagara.—Kinh đô của vua Kaṭṭhavāhana [1] (1),
cách Benares một ngày đƣờng và cách Sāvatthi 20 do tuần (2).
(1)
SnA. ii. 576.          (2)
Ibid., 579.

Kaṭṭhahāra Sutta.—Một số thanh niên đệ tử Bàlamôn thuộc
dòng Bhāradvāja, đi lƣợm củi thấy Phật ngồi thiền trong rừng
Kosala, liền về báo cho sƣ phụ. Sƣ phụ họ đến yết kiến Phật về mục
đích sống cô độc trong rừng sâu. Đƣợc giải đáp thỏa đáng, vị
Bàlamôn hoan hỷ và trọn đời quy ngƣỡng Thế Tôn (1).
(1)
S. i. 180.

Kaṭṭhahāra-Bhāradvāja.—Xem Kaṭṭhahāra Sutta.

Kaṭṭhahāri Jātaka (No. 7).—Chuyện Nàng Lƣợm Củi. Đi tới lui trong ngự uyển tìm bông hái trái, Vua Brahmadatta trị vì Benares gặp một nàng đang vừa lƣợm củi vừa hát. Say mê nàng, vua ăn ở với nàng, khiến nàng thụ thai (Bồ Tát). Vua trao nàng chiếc nhẫn và bảo nếu sanh con trai hãy đem con và nhẫn về triều. Lúc lớn khôn, chàng thƣờng bị bạn trẻ trêu chọc bằng cái tên ―Con không cha.‖ Xấu hỗ, chàng hỏi mẹ và khi biết đƣợc sự thật, chàng khăng khăng đòi mẹ dẫn về triều. Biết vậy nhƣng hỗ thẹn trƣớc thần dân, vua không dám nhận con. Mẹ chàng tung chàng lên hƣ không và nói nếu đó là sự thật, chàng sẽ không rớt xuống đất. Chàng ngồi kiết già trên hƣ không nói kệ yêu cầu phụ vƣơng nhìn nhận mình. Vua hoan hỷ nhận con và phong mẹ chàng làm hoàng hậu. Chàng nối nghiệp cha dƣới vƣơng hiệu Kaṭṭhavāhana. Chuyện đƣợc kể liên quan đến Vua Pasenadi không chịu nhận cho Viḍūḍabha (q. v.) kế nghiệp; Viḍūḍabha là con của ông với Vāsabha-Khattiyā (1). (1) J. i. 133 ff‘ iv. 148; DhA. i. 349.

Kaṭṭhahāla-pariveṇa.—Tăng xá có thể ở trong hoặc gần
Anurādhapura. Một tỳ kheo đến từ Piyaṅgalla để tham gia vào
việc xây cất Mahā Thūpa có ở trong Tăng xá này lúc viếng
Anurādhapura (1).
(1)
Mhv. xxx. 34.

1. Kaṭhina Vagga.--Đoạn đầu của Mahāvibhaṅga, Parivārapāthā
(1)
.
(1)
Vin. v. 1-10.

2. Kaṭhina Vagga.--Đoạn đầu của Nissagiya (1). (1) Vin. iii. 195-223.

Kaṭhinakkhandha.—Chƣơng thứ 7 của Mahāvagga, Vinaya
Piṭaka (1).
(1)
Vin. i. 253-67.

Kaḍakuḍḍa.--Tƣớng của Gajabāhu bị Senāpati Deva bắt và giải
giao cho Vua Parakkamabāhu I (1). Về sau hình nhƣ ông đƣợc
chính Parakkamabāhu I phong tƣớng với danh hiệu Laṅkāpura, vì
đƣợc biết ông từng chiến đấu cạnh vua và đƣợc giao phó cho nhiều
chiến dịch quan trọng (2).
(1)
Cv. lxx. 143.          (2)
Ibid., lxxii. 39, 222, 272; lxxv.
181.

Kaḍiliya.—Một Tộc trƣởng Damiḷa bị quân                    của   Vua
Parakkamabāhu I đánh bại tại Kuṇḍayaṅkoṭṭa (1).
(1)
Cv. lxxvi. 177.

Kaṇavera Jātaka (N0. 318).—Chuyện Vòng Hoa Kaṇavera. Một thời Bồ Tát sanh làm tƣớng cƣớp trong một làng ở Kāsī. Vì lời than phiền của dân, vua ra lệnh cho quan tổng trấn bắt tên cƣớp và xử tử hình. Trên đƣờng ra pháp trƣờng, với vòng bông kaṇavera đỏ trên đầu, chàng đƣợc kỹ nữ thành phố là Sāmā trông thấy và phải lòng vì oai phong sáng chói của chàng. Sāmā bèn sai ngƣời báo với quan tổng trấn rằng tên cƣớp là em nàng và hối lộ quan một ngàn đồng tiền để chuộc chàng đƣa về cho nàng. Quan tổng trấn thụận với điều kiện có ngƣời thế mạng. Lúc bấy giờ, có thanh niên mê say nàng đến viếng nàng nhƣ mọi ngày. Nàng bày kế gạt thanh niên ấy đem tiền đến quan tổng trấn và cũng để thế mạng. Tƣớng cƣớp đƣợc Sāmā sủng ái, nhƣng chàng nghĩ rồi đây nàng sẽ chán và phản bội. Do đó, chàng bày mƣu đƣa nàng đi chơi trong vƣờn, rồi giả vờ ôm nàng vào lòng để siết chết, lột hết vòng vàng, và tẩu thoát. Tƣởng ngƣời yêu sợ tội vì lỡ tay siết nàng quá chặt đến chết, Sāmā không nghi ngờ gì mà còn tìm cách gặp lại chàng. Nàng mua chuộc một số ngƣời hát dạo và dạy họ một số kệ nói mình còn sống để họ đi tìm ngƣời yêu cũ. Một hôm, tƣớng cƣớp nghe đƣợc kệ, nhƣng không quay về vì Sāmā thay đổi mãi tình thôi. Nuối tiếc, một lần nữa, Sāmā lại theo cuộc sống cũ của nàng (1). Nhơn duyên kể chuyện này đƣợc nói trong Indriya Jātaka. Chuyện đƣợc trích dẫn trong Sulasā Jātaka (2) và trong phần duyên khởi của Kuṇāla Jātaka (3). (1) J. iii. 58-63.             (2) J.iii. 436.         (3) J. v. 446.

Kaṇaverapupphiya Thera.—Alahán. Vào 94 kiếp trƣớc ông
làm vua dƣới vƣơng hiệu Gopaka (?). Lúc thấy Phật đi cùng chƣ
tỳkheo trong thành, nhà vua đứng trên bao lơn rảy bông kaṇavera
xuống Ngài. Vào 87 kiếp trƣớc ông làm vua bốn lần (1). Ông có thể
là Trƣởng lão Bandhura (2).
(1)
Ap. i. 182.    (2)
ThagA. i. 208.

Kaṇikāracchadaniya Thera.—Alahán. Một lần thấy Phật
Vessabhū nghỉ trƣa trong rừng, ông hoan hỷ với oai nghi của Phật
nên che trên Phật vòng hoa kaṇikara. Vào 20 kiếp trƣớc ông làm vua
tám lần dƣới vƣơng hiệu Soṇṇābha (1).
(1)
Ap. i. 183.

Kaṇikārapupphiya Thera.—Alahán. Vào 92 kiếp trƣớc ông có
cúng dƣờng Phật Tissa bông kaṇikāra. Vào 35 kiếp trƣớc ông làm
vua dƣới vƣơng hiệu Aruṇapāla (v.l. Aruṇabala) (1). Có thể ông là
Trƣởng lão Ujjaya (2).
(1)
Ap. i. 203.     (2)
ThagA. i. 118 f.

Kaṇikāra-Vimāna.—Cung điện trên cõi Tāvatiṃsa, cao 60 lý và
rộng 30 lý. Trƣởng lão Uttara sống tại đây nhờ trong một kiếp trƣớc
ông có cúng dƣờng Phật Sumedha bông kaṇikāra (1).
(1)
ThagA. i. 241.

Kaṇikārapadhānaghara.--Thiền đƣờng trong Khaṇḍacela
Vihāra. Trƣởng lão Padhāniya sống trong tịnh xá này (1).
(1)
MA. i. 65.

Kaṇikāravālikasamudda Vihāra.—Trú xứ của Trƣởng lão
Sāketa-Tissa trong suốt một mùa mƣa (1).
(1)
AA. i. 44.

Kaṇirajānu Tissa.—Vua Tích Lan (A.D. 89-92). Ông giết anh cả là Āmaṇḍagāmaṇi Abhaya để soán ngôi. Một lần, ông xử vụ kiện về cung bát quan trai (uposatha-house) trong Cetiyagiri vihāra, và xử quăng xuống động Kaṇira 60 tỳkheo bị buộc tội phản ông. Có thể do đó ông có tên Kaṇirajānu (1).

Mhv. xxxv. 9 ff; MṬ. 640; Dpv. xx. 38.

Kaṇira-pabbhāra.--Động đá, có thể trên sƣờn núi Cetiya. Vua
Kaṇirajānu Tissa ra lệnh cho liệng 60 tỳkheo xuống đó vì bị buộc
tội phản nghịch (1).
(1)
Mhv. xxxv. 11.

Kaṇṭaka (v.l. Kaṇḍaka).—Sadi, đƣợc Upananda truyền giới.
Kaṇṭaka gây tội với một sadi khác tên Mahaka. Khi chuyện xảy ra,
Phật có chế giới cấm một tỳ kheo truyền giới cho hai sadi (1); nhƣng
sau đó giới này bị thâu hồi (2). Trong những kinh sách khác (3),
Kaṇṭaka đƣợc nói là bị tẩn xuất ra khỏi Tăng Đoàn vì phá tịnh hạnh
của Tỳkheo ni Kaṇṭakā. Theo Pacittiya (4), Kaṇṭaka bị tẩn xuất vì có
tà kiến nhƣ Ariṭṭha (q.v.) và đƣợc đón nhận bởi các tỳkheo
Chabbaggiya. Samantapāsādikā (5) nói rằng Kaṇṭakasāmanera cùng
với Ariṭṭha và các Vajjiputtaka chống lại giáo pháp của Phật.
(1)
Vin. i. 79.          (2)
Ibid., 83.          (3)
Ibid., 85.
(4)
Vin. iv. 38 f.            (5)
iv. 874.

Kaṇṭaka Sutta.—Lúc Phật an trú tại Kūṭāgārasālā trong Vesāli, nhiều ngƣời Licchavi danh tiếng và tùy tùng đến viếng Phật khiến không khí trở nên ồn ào. Một số tôn giả đệ tử của Phật, nhƣ Cāla, Upacāla, Kakkaṭa, Kaḷimbha, Nikaṭa, và Kaṭissaha, tìm nơi an tĩnh bằng cách lui vô rừng, nhƣ rừng cây sala ở Gosiṅga gần đó. Phật tán thán chƣ đại đệ tử mình, nói rằng ―Tiếng ồn là gai cho thiền,‖ và thuyết về mƣời loại gai này (1). (1) A. v. 133-5.

Kaṇṭakacetiya.—Cetiya trong Cetiyapabbata. Tại đây, Trƣởng
lão Kāḷa-Buddharakkhita (q.v.) thuyết kinh Kāḷakārāma (1).
Xem thêm Katthala và Kantaka.
(1)
MA. i. 469 f.

Kaṇṭakadvāravāta.—Một làng trong xứ Rohaṇa, nơi quân của
Vua Parakkamabāhu I đánh bại kẻ thù (1). Đƣợc xác định là
Kaṭupelella hiện nay (2).
(1)
Cv. lxxiv. 85.      (2)
Cv. Trs. ii. 29, n. 3.

Kaṇṭakapeṭaka.—Một thôn ngoài           biên cƣơng của
Dakkhiṇadesa, Tích Lan, có thể nằm về phía Đông hay Đông Bắc
của Matale (1).
(1)
Cv. lxix. 10; Cv. Trs. 283, no. 2.

Kaṇṭakavana.—Một địa danh trong xứ Rohaṇa, nơi Tƣớng
Rakkha lập phòng tuyến vững chắc để tấn công quân địch (1).
(1)
Cv. lxxiv. 56.

Kaṇṭakā (v.l. Kaṇḍakā).—Tỳkheo ni phạm tội thông dâm với
Sadi Kaṇṭaka (q.v.) (1).
(1)
Vin. i. 85.

Kaṇṭakī Sutta.--Tụ gồm ba kinh. Hai Tôn giả Sāriputta và
Moggallāna đến Anuruddha đề hỏi ông một số vấn đề. Anuruddha
thƣa rằng bốn niệm xứ phải đƣợc thành tựu bởi bậc hữu học nhƣ vô
học, và rằng nhờ tu tập làm cho sung mãn bốn pháp ấy, ông đạt đƣợc
đại thắng trí và thắng tri đƣợc một ngàn thế giới (1).
(1)
S. v. 298 f.

Kaṇṭakīvana.--Rừng cây gần Sāketa. Cuộc đàm thoại giữa hai
Tôn giả Sāriputta và Moggallāna tại đây đƣợc ghi lại trong Padesa
Sutta (1). Một cuộc đàm đạo khác giữa ba Tôn giả Sāriputta,
Moggallāna và Anuruddha cũng tại đây đƣợc ghi lại trong Kaṇṭakī
Sutta (2). Rừng còn mang tên Tikaṇṭakī (3) và đƣợc Chú giải mô tả
nhƣ mahā-karamadda-vana; karamadda là một loại bụi cây (Carissa
carandas). Phật có trú tại rừng này và có thuyết kinh Tikaṇṭakī (4)
cho chƣ tỳkheo tại đây.
(1)
S. v. 174 f.            (2)
Ibid., 298 f.      (3)
q.v.
(4)
A. v. 169.

Kaṇṭhaka.—Xem Kanthaka.

Kaṇṭhapiṭṭhi.—Một làng quan trọng trong số các làng do Vua Aggabodhi IX cúng dƣờng cho một số tịnh xá nhỏ để chƣ tỳkheo an trú tại đó có ăn khỏi phải về Mahāvihāra nhƣ hồi trƣớc nữa (1).

(1) Cv. xlix. 89.

Kaṇḍaka.—Xem Kaṇṭaka.

Kaṇḍakā.--Xem Kaṇṭakā.

Kaṇḍakī.—Xem Kaṇṭakī.

Kaṇḍadevamālava.—Một Tộc trƣởng Damiḷa từng đánh lại
Tƣớng Laṅkāpura của Vua Parakkamabāhu I và bị thảm bại tại
Muṇḍikkāra. Về sau, khi tùng phục Parakkamabāhu I, Laṅkāpura
tái lập Muṇḍikkāra cho ông và cử ông làm thôn trƣởng hai thôn trong
Maṅgala (1).
(1)
Cv. lxxvi. 187, 208, 210.

Kaṇḍanagara.—Một địa danh bên Tích Lan. Sūratissa có xây
Girinelavāhanaka Vihāra trên phía Bắc của địa danh này (1).
(1)
Mhv. xxi. 6.

Kaṇḍamba.—Một Tộc trƣởng Damiḷa,                đồng minh    của
Kulasekhara (1).
(1)
Cv. lxxvii. 55, 80, 90.

Kaṇḍaraggisāma.—Một y sĩ có tên trong danh sách các y sĩ thù
thắng (1).
(1)
Mil. 272.

Kaṇḍarāyana.—Bàlamôn. Ông yết kiến Mahā Kaccāna tại
rừng Gunda gần Madhurā và bạch rằng Samôn Kaccāna không kính
lễ các bậc Bàlamôn già cả. Nhƣng khi đƣợc Tôn giả Mahā Kaccāna
thuyết, ông xin Tôn giả làm cƣ sĩ và trọn đời quy ngƣỡng (1). v.l.
Kuṇḍarāyana.
(1)
A. i. 67 f.

Kaṇḍari.—Vua Benares; chuyện ông đƣợc kể trong Kaṇḍari Jātaka (q.v.).

Kaṇḍari Jātaka (N0. 341).—Chuyện Vua Kaṇḍari. Vua Kaṇḍari trị vì Benares, ngƣời rất xinh đẹp. Mỗi ngày ông đƣợc một ngàn hộp nƣớc hƣơng liệu để sử dụng và đƣợc ăn cơm nấu bằng củi hƣơng. Hoàng hậu, Kiṇṇarā, là một quốc sắc thiên hƣơng. Tế sƣ ông là Pañcālacaṇḍa. Một hôm, Kiṇṇarā đứng nhìn ra thấy một tên què đáng thƣơng dƣới bóng cây hồng đào (jambu), gần cửa sổ bà, liền say mê. Từ đó, mỗi đêm bà đợi vua ngủ rồi lén đem món ngon vật lạ và cả tình giao hoan cho chàng. Một hôm, trở về cung từ một cuộc diễn hành, vua thấy tên què ấy bèn hỏi Tế sƣ chớ có nữ nhơn nào bị dục tình kích động lại muốn đến gần một sanh vật đáng ghê tởm nhƣ thế này chăng? Nghe hỏi vậy, ngƣời què liền khoe mình đƣợc Hoàng hậu yêu. Theo lời đề nghị của quốc sƣ, vua theo dõi hành động của Hoàng hậu trong đêm ấy. Vua thấy tên què thoá mạ và đánh Hoàng hậu vì bà đến trễ. Bạt tai của tên què làm bông tai của Hoàng hậu rơi xuống đất; vua lƣợm lấy chiếc bông tai này. Hôm sau vua truyền lệnh cho Hoàng hậu chầu vua với tất cả nữ trang vua ban. Khám phá ra sự phản bội của bà, vua giao bà cho Tế sƣ để hành hình. Tế sƣ Pañcālacaṇḍa tội nghiệp ngƣời phụ nữ nên van xin vua tha thứ, vì Hoàng hậu chỉ hành động theo bản năng của nữ nhơn. Để chứng minh lời nói của ông, Tế sƣ bèn cùng vua cải trang vi hành khắp xứ Jambudīpa để tìm hiểu sự không chung thủy của nữ nhơn, kể cả một cô dâu trên đƣờng về nhà chồng. Đƣợc thuyết phục rằng tất cả đàn bà nhƣ nhau, vua tha chết cho Kiṇṇarā, nhƣng đuổi bà và ngƣời què ra khỏi thành và cho đốn luôn cây jambu. Chuyện đƣợc chim Kuṇāla kể cho bạn là Puṇṇamukha nghe, thực chứng lòng không chung thủy của đàn bà. Kuṇāla chỉ Pañcālacaṇḍa (1). (1) J. v. 437-40; J. iii. 132.

Kaṇḍina Jātaka (N0. 13).—Chuyện Mũi Tên. Có chàng nai rừng luyến ái với nàng nai đồng ở làng biên địa; nàng nai vô rừng trong mùa bắp chín. Tới lúc nàng trở về làng, chàng đi theo nàng. Dân làng biết nai về, rình săn mồi. Nàng nai đánh đƣợc hơi ngƣời liền xúi chàng đi trƣớc. Chàng bị bắn chết. Nàng chạy thoát. Lúc bấy giờ Bồ Tát là thần rừng, thấy sự việc xảy ra, thuyết cho các vị khác về ba điều bỉ ổi: ông nhục gây chết chóc cho ngƣời khác; ông

nhục khi đất nƣớc bị nữ nhơn cai trị; nhục là nam nhi bị nữ nhi chi
phối (1).
Nhơn duyên kể chuyện này đƣợc ghi trong Indriya Jātaka.
(1)
J. i. 133-6.

Kaṇḍiyūru.—Một                     Tộc   trƣởng   Damiḷa,   đồng   minh   của
Kulasekhera (1).
(1)
Cv. lxxvi. 140.

1. Kaṇḍula.—Vƣơng tƣợng của Duṭṭhagāmiṇī. Voi thuộc dòng Chaddanta, bị mẹ bỏ rơi, đƣợc ngƣ phủ Kaṇḍula bắt gặp nên đƣợc đặt theo tên ông. (1). Lớn lên, voi Kaṇḍula có sức mạnh phi thƣờng. Lúc vua cha băng hà, có cuộc tranh ngôi giữa Duṭṭhagāmiṇī và em là Tissa. Tissa bắt mẹ và voi theo mình, nhƣng voi thoát đƣợc và trở về với Duṭṭhagāmiṇī. Voi Kaṇḍula lập nhiều chiến công rực rỡ chống quân Damiḷa, đặc biệt là trong cuộc bao vây Vijitapura (2). Trong cuộc đấu tay đôi giữa Eḷāra và Duṭṭhagāmiṇī, voi Kaṇḍula tấn công và vô hiệu hoá voi Mahāpabbata của Eḷāra (3). Đƣợc biết có lần chiến sĩ Nandhimitta nắm ngà và đạp vô hông Kaṇḍula, voi hận thù ông cho đến khi ông cứu voi khỏi bị cổng tháp sập đè trong lúc voi hăng say tấn công Vijitapura (4). (1) Mhv, xxii. 62 f.            (2) Mhv. xxiv. 15, 89. Mhv. xxv. 5-83.           (4) Ibid., 22, 39 f.; xem thêm Dpv. xviii. 53; Mbv. 133.

2. Kaṇḍula.—Ngƣ phủ bắt gặp voi Kaṇḍula và tấu trình lên vua
(1)
.
(1)
Mhv. xii. 62 f.

Kaṇḍuveṭṭi.—Lãnh tụ của Damiḷa và là vƣơng tôn chƣ hầu ở
Nam Ấn Độ, đồng minh của Vua Kulasekhera (1).
(1)
Cv. lxxvii. 79.

Kaṇḍuveṭhi.—Thủ đô của Narasīha, Ấn Độ; có thể là một cách
đọc khác của Kaṇḍuvetti (1). Hultszch (2) nói rằng cả hai tên đều
đồng nghĩa với Kādavarū, tƣớc hiệu của các vua Pallava.
(1)
Cv. xlvii. 7.           (2)
J.R.A.S. 1913, p. 527.

Kaṇṇakatthala.—Vƣờn nai ở Ujuññā. Phật có trú lại đây thỉnh
thoảng. Tại đây, Ngài tiếp kiến và thuyết kinh Kassapasīhanāda (1)
cho Acela Kassapa, cũng nhƣ tiếp kiến và thuyết kinh
Kaṇṇakatthala (2) cho vua Pasenadi.
(1)
D. i. 161.      (2)
M. ii. 125.

Kaṇṇakatthala Sutta.—Vua Pasenadi viếng Phật trong Vƣờn Nai ở Kaṇṇakatthala. Sau khi đảnh lễ Thế Tôn, Pasenadi nhơn danh hai Hoàng hậu Somā và Sakulā đảnh lễ và thăm hỏi Ngài. Tiếp theo, ông bạch hỏi Ngài phải chăng không có Samôn hay Bàlamôn nào toàn tri, toàn kiến? Phật đáp rằng lời dạy của Ngài không nhƣ vậy mà là không có một Samôn hay Bàlamôn nào có thể trong một lúc biết hoàn toàn và thấy hoàn toàn. Vua tiếp tục hỏi về sự khác biệt và sai biệt trong bốn đẳng cấp và của sự có hay không có chƣ Thiên. Tƣớng quân Viḍūḍabha và Tôn giả Ānanda tham gia vào câu chuyện. Lúc bấy giờ, Bàlamôn Sañjaya Ākāsagotta mà vua Pasenadi cho đòi vừa đến. Ông bị cáo buộc đã rao truyền thất thiệt lời Phật dạy; nhƣng ông trình tấu chính Tƣớng quân Viḍūḍabha phổ biến câu chuyện trong nội cung. Chuyện kết thúc khi có ngƣời vào tâu xe của vua đã đến (1). (1) M. ii. 135 ff.

Kaṇṇakujja.—Một quận trong Jambudīpa, đƣợc ghi trong danh sách các nơi Phật đi qua trong chuyến du hành từ Verañjā đến Bārāṇasī ngang qua sông Hằng [Verañjā-Soreyya-Saṅkassa- Kaṇṇakujja-Payāgatittha-sông Hằng-Benares] (1). Có thể đó là con đƣờng mà Phật Revata đi từ Saṅkassa đến Sahajāti, ngang qua Kaṇṇakujja, Udumbara và Aggalapura (2). Trong Dīpavaṃsa (3), thành phố ấy đƣợc gọi là Kaṇṇagoccha và đƣợc biết từng làm thủ đô của chín nhà vua thuộc tộc Mahāsammata mà vị vua chót là Naradeva. Theo Ngài Huyền Trang, khoảng cách giữa Saṅkassa và Kaṇṇakujja là 200 lý, hay 33 dặm, theo hƣớng Tây Bắc. Còn Ngài Pháp Hiển nói dài 49 dặm (4).

Chú giải Buddhavaṃsa (5) nói rằng Phật Phussa thuyết pháp
lần đầu tiên cho hai Đại đệ tử của ông tại Kaṇṇakujja, và Phật
Kakusandha thi triển Thần thông Song hành tại cổng Kaṇṇakujja.
(1)
Vin. iii. 11.               (2)
Vin. ii. 299.          (3)
iii. 26;
MṬ. gọi đó là Kaṇṇagotta.
(82)                                   (4)
Buddhist Records, p. 205;
Giles, p. 47. Xem thêm CAGI. 433 ff.; Mtu. ii. 442 f.; 459 f.; 485 và
iii. 16, 34.                (5)
p. 193.                 (6)
BuA. 210.

Kaṇṇagoccha, Kaṇṇagotta.—Xem Kaṇṇakujja.

Kaṇṇapeṇṇā.—Con sông trong quốc độ Mahiṃsaka, chảy từ hồ
Saṅkhapāla ra. Chỗ eo sông trên đầu nguồn là núi Candaka; gần đó
có cốc bằng lá cây của vua xứ Magadha mà Nāga Saṅkhapāla thỉnh
thoảng đến viếng (1). Khúc eo này còn đƣợc gọi là hồ Kaṇṇpeṇṇā (2).
(1)
J. v. 162 f.     (2)
Ibid., 168.

Kaṇṇamuṇḍa, Kaṇṇamuṇḍaka.—Một trong bảy hồ lớn trên
Himavā (1) mà nƣớc không bao giờ ấm đƣợc (2). Trên bờ hồ có mọc
cây xoài; Vua Dadhivāhana có lần đƣợc một trái và hột của trái xoài
này cho ra cây xoài có trái chín rất ngọt (3).
(1)
A. iv. 101; DA. i. 164; J. v. 415; AA. ii. 759; MA. ii. 692, vân
vân.              (2)
SnA. ii. 407.        (3)
J. ii. 104.

Kaṇṇāṭa.—Theo Cūḷavaṃsa, Kaṇṇāṭa là tên của dân Kanare
dƣới miền Nam Ấn Độ. Họ đƣợc xem nhƣ lính đánh thuê ở Tích Lan
(1)
.
(1)
E.g., Cv. lv. 12; lx. 24, 26; lxx. 230.

Kaṇṇāvaḍḍhamāna.--Ngọn núi bên Tích Lan, trú xứ của Xà
vƣơng, cha của Cūḷodāra và anh vợ của Mahodara (1).
(1)
Mhv. i. 49; nhƣng xem bản Mahāvaṃsa Ṭīkā của tác giả trong
ấy tên của núi là Vaḍḍhamāna.

Kaṇṇikāragalla.—Hồ nƣớc bên Tích Lan đƣợc tu bổ bởi
Gajabāhu (1).
(1)
CV. lxviii. 45.

1. Kaṇha.—Một tên khác của Māra (q.v.) (1). (1) E.g., Sn. v. 355; M. i. 377; D. ii. 262; Thag. v. 1189.

2. Kaṇha.—Tên gọi của Bồ Tát tái sanh trong một gia đình
Bàlamôn và về sau thành nhà thiện tri thức. Ông còn đƣợc gọi là
Kaṇha-Tāpasa và đƣợc kể cùng với những vị mà khi tƣởng nhớ đến,
Phật mĩm cƣời (1). Xem Kaṇha Jātaka [2].
(1)
DhsA. 294, 426.

3. Kaṇha.—Một tên gọi khác của Vāsudeva (1); chú giải nói rằng
ông thuộc tộc Kaṇhāyana (1).
(1)
J. iv. 84, 86; vi. 421; PvA. 94 ff.

4. Kaṇha.—Con của Disā, nữ tỳ của Okkāka. Ông đƣợc gọi là
Kaṇha vì ông đen đúa và giống nhƣ quỷ kaṇha, ông biết nói ngay sau
khi lọt lòng mẹ. Ông là tổ tiên của tộc Kaṇhāyana (1). Về sau, ông
đi vô Dekkha, học kệ mầu và thành nhà tiên tri phi thƣờng. Trở về
Okkāka, Kaṇha xin cƣới Công chúa Maddarūpī. Thoạt tiên, lời cầu
hôn bị thẳng thắng khƣớc từ, nhƣng sau khi thi triển thần lực, ông
đƣợc chấp thuận (2).
(1)
D. i. 93.      (2)
Ibid., 96 f.; DA. i. 266.

5. Kaṇha.—Phật độc giác, có tên trong danh sách của 100 Phật
độc giác từng trú trên núi Isigili (1).
(1)
M. iii. 71.

6. Kaṇha.—Con chó. Xem Mahā-Kaṇha.

7. Kaṇha.—Xem Kaṇhadīpāyana.

1. Kaṇha Jātaka (No. 29).—Chuyện Con Bò Đen. Chuyện của
Ayya-kāḷaka (q.v.). Chuyện do Phật kể cho chƣ tỳkheo; chƣ vị hết
lời tán thán Thần thông Song hành mà Thế Tôn thi triển tại
Saṅkassa. Không phải Ngài chỉ thi triển thần thông trong kiếp chót
của Ngài.
Bà cụ là Uppalavaṇṇā (1).

Chuyện còn đƣợc kể trong Tăng Chi Bộ Kinh (2) với nhiều chi
tiết đƣợc thêm vô. Trong Chú giải Dhammapāda đó là Kaṇha-
usabha Jātaka.
(1)
J. i. 193 ff.     (2)
i. 415.            (3)
iii. 213.

2. Kaṇha Jātaka (N0. 440).—Chuyện Hắc Hiền Giả. Chuyện của Kaṇha-tāpasa. Ông là ngƣời con độc nhứt của một Bàlamôn ở Benares, đƣợc ăn học thành tài tại Takkasilā, và hƣởng một gia tài kết xù của cha mẹ để lại. Khi cha mẹ ông qua đời, ông bố thí hết gia tài mình và lên Hy Mã Lạp Sơn ẩn cƣ. Ông không bao giờ xuống làng, chọn cây bầu làm nơi ăn chốn ở, ngủ ngay dƣới gốc bầu, chỉ ngồi ăn mỗi ngày một lần. Ông sống hành trì giới đức của bậc xuất gia khổ hạnh. Chẳng bao lâu, ông đạt các Thắng trí và các Thiền chứng (năm thần thông: Abhiññā; và tám thiền chứng: Jhānā) và ông sống nơi ấy trong hỷ lạc của thiền định. Ông không khất thực mà chỉ thọ dụng những gì tìm thấy trên một cây bầu chỗ ông an trú. Khi cây ra trái ông ăn trái, ra bông ông ăn bông, ra lá ông ăn lá, hết lá ông ăn vỏ cây. Nhờ thần lực công đức của ông, ngai vàng của Thiên chủ Sakka nóng lên. Sau khi thử Kaṇha, Thiên chủ ban ông sáu điều ƣớc. Ông chỉ chọn những gì liên quan đến cuộc sống xuất thế của ông. Thiên chủ tuyên bố cây bầu nơi ông trú có trái quanh năm. Thiên chủ trong truyện chỉ Tôn giả Anuruddha. Nhà tu khổ hạnh mang tên Kaṇha vì có da màu sậm đen. Truyện đƣợc kể để trả lời Ānanda về nụ cƣời mà Thế Tôn đã mĩm tại một chỗ nọ trong Nigrodhārāma ở Kapilavatthu; chỗ ấy là nơi mà nhà tu khổ hạnh (Bồ Tát) hành thiền (1). (1) J. iv. 6 ff.

Kaṇha-usabha Jātaka.—Xem Kaṇha Jātaka [1].

Kaṇhagaṅgā.—Tên khúc sông dài 60 lý chảy ra từ hồ Anotatta
trên nền đá (1).
(1)
SnA. ii. 439; AA. ii. 760; UdA. 302; MA. ii. 586, vân vân.

Kaṇhagundāvana.—Xem Gundāvana.

Kaṇhadāsa.—Ngƣời cúng dƣờng tịnh xá trong Kāveripaṭṭana,
trú xứ của Buddhadatta, tác giả của Madhuratthavilāsinī, tức Chú
giải của Buddhavaṃsa (1).
(1)
BuA. 249.

Kaṇhadinna Thera.—Alahán. Ông thuộc một gia đình Bàlamôn
trong Rājagaha. Nghe Tôn giả Sāriputta thuyết pháp, ông xin gia
nhập Tăng đoàn và về sau chứng quả Alahán. Trong một tiền kiếp,
ông có cúng dƣờng Phật Sobhita bông punnāga (1).
Ông đƣợc xác định là Kaṇhadinna, con của Trƣởng lão
Bhāradvāja (q.v.) (2), nhƣng cũng có thể là Giripunnāgiya nói trong
Apadāna (3).
(1)
Thag. v. 179; ThagA. i. 304.             (2)
ThagA. i. 303.
(3)
ii. 416.

1. Kaṇhadīpāyana.— Một nhà tu khổ hạnh có nhiều thần lực. Ông đƣợc nhóm Andhakaveṇhudāsaputtā đến thỉnh ý vì cứ mỗi lần tiến đánh Dvāravatī, thành phố này đƣợc nhấc bổng lên hƣ không. Ông bảo rằng có con lừa đi trong phố và kêu be he khi thấy địch quân; bấy giờ thành phố đƣợc nhấc lên hƣ không.                 Các Andhakaveṇhudāsaputtā liền đi tìm con lừa ấy để xin đƣợc trợ giúp. Theo lời cố vấn của lừa, các ông cột chặt tám cọc sắt vô các cổng thành để thành không thể bay lên. Các ông thành công nhƣ ý. (1) . Về sau, các con của Andhakaveṇhudāsaputtā muốn thử thần trí của Kaṇhadīpāyana, bèn bày một trò đùa ông. Họ cột cái gối vô bụng một thanh niên và trang điểm chàng làm một nữ nhơn mang thai để hỏi ông chừng nào hài nhi ra đời. Nhà tu khổ hạnh tiên đoán trong bảy ngày nữa ngƣời trƣớc mặt ông sẽ sanh ra một mắt keo (a knot of acacia wood) làm tiêu diệt tộc Vāsudeva. Các con của Andhakaveṇhudāsaputtā đánh chết ông. Và, tiên tri của ông ứng nghiệm thành sự thật (2). Nhà tu khổ hạnh này không phải là ngƣời nói trong Kaṇhadīpāyana Jātaka mang tên ông, vì trong ấy ông là Bồ Tát, trong lúc trong câu chuyện nói trên Bồ Tát là ngƣời đƣơng thời với nhà tu khổ hạnh và đƣợc gọi là Ghaṭapaṇḍita (q.v.). Sự giết Kaṇhadīpāyana và hậu quả thƣờng đƣợc trích dẫn (3).

(1)
J. iv. 83.      (2)
Ibid., 87.      E.g., J. v. 114; 267,
273.

2. Kaṇhadīpāyana.—Nhà tu khổ hạnh. Chuyện ông đƣợc kể trong Kaṇhadīpāyana Jātaka.

Kaṇhadīpāyana Jātaka (N0. 444).--Chuyện Hắc Nhơn Kaṇhadīpāyana. Dƣới triều Kosambīka ở Kosambī có hai Bàlamôn, Dīpāyana và Maṇḍavya, bố thí hết gia tài mình rồi lên Himavā sống đời khổ hạnh trong 50 năm. Sau đó, hai ông du hành qua Benares. Trên đƣờng hai ông ghé thăm một thân hữu thuở trƣớc của Dīpāyana là gia chủ cũng có tên Maṇḍavya; gia chủ tiếp hai ông rất chu đáo. Sau đó hai ông tiến về Benares và vô sống trong một nghĩa địa gần kinh đô. Một hôm trong lúc Dīpāyana trở lại nhà gia chủ bạn, Maṇḍavya bị hàm oan do có tên trộm bị rƣợt chạy ngang nghĩa địa làm rớt gói đồ ăn trộm chỗ ông ở. Ông bị vua sai đem đóng cọc ngay không cần xét xử. Nhờ thần lực sẵn có ông vẫn tiếp tục sống. Nghe bạn bị gia hình, Dīpāyana đến viếng. Khi hỏi ra biết bạn mình không hành tà đạo, Dīpāyana ngồi xuống dƣớc gốc cọc xiên bạn mình. Máu của Maṇḍavya rơi xuống thân vàng óng ánh của Dīpāyana đóng thành cục đen, do đó ông đƣợc gọi là Kaṇha- Dīpāyana (Hắc nhơn Dīpāyana). Nghe vậy vua cho điều tra thực hƣ và lúc biết đƣợc sự thật, vua ra lệnh phóng thích Maṇḍavya, nhƣng không làm sao nhổ cọc trên thân của Maṇḍavya ra đƣợc, do đó ông có tên Āṇi-Maṇḍavya (Maṇḍavya mang cọc). Một thời sau, Dīpāyana trở lại nhà của gia chủ Maṇḍavya; tại đây ông cứu con của gia chủ là Yaññadatta bị rắn độc cắn lúc chơi banh, nhờ thực hiện một lời Nguyện cầu Chơn thật. Ông bà gia chủ cũng thực hiện lời Nguyện cầu Chơn thật để phụ cứu con. Lúc nguyện cầu Chơn thật, Dīpāyana khám phá mình không thật sự muốn làm ẩn sĩ, ông gia chủ không tin nơi sự bố thí, còn bà gia chủ không thật thƣơng yêu chồng. Cả ba khuyên giải lẫn nhau, nguyện sửa đổi và đều toại nguyện. Trong truyện, ông gia chủ Maṇḍavya chỉ Ānanda, bà chỉ Visākhā, con trai chỉ Rāhula, Āṇi-Manḍavya chỉ Sāriputta, và Kaṇha-Dīpāyana chỉ Bồ Tát (1).

Nhơn duyên của câu chuyện giống nhƣ trong Kusa Jātaka
(q.v.).
Trong một vần kệ, Kaṇha-Dīpāyana đƣợc gọi là Kaṇha (2).
Truyện còn đƣợc kể trong Cariyāpiṭaka (3).
(1)
J. iv. 27 ff.      (2)
Ibid., 33.          p. 99 f.

Kaṇhadevala.—Một tên khác của Asita (1). (1) SnA. ii. 487.

Kaṇhanadī.—Một tên khác của Kaḷanadī, con sông làm ranh
giới của Rohaṇa (1).
(1)
Cv. liii. 20; Cv. Trs. i. 173, n. 5.

Kaṇhamitta.—Tên thật của Trƣởng lão Valliya (q.v.) ở Vesali. v.l. Gaṇḍimitta.

Kaṇhavāṭa.—Một địa điểm ở Rohaṇa (1). (1) Cv. lxxv. 174.

Kaṇhasiri.—Một tên khác của Asita (1). (1) Sn. v. 689.

1. Kaṇhā.—Công nƣơng của vua trị vì Kosala. Vua Brahmadatta xứ Kāsi chiếm xứ Kosala, giết vua và cƣớp chánh hậu đang mang thai đƣa về Benares phong làm vƣơng phi. Về sau bà sanh một gái mà vua vô cùng hoan hỷ nhận làm con, do đó công chúa đƣợc gọi là dvepitikā (có hai cha). Đến tuổi trƣởng thành, vua cha ban cho nàng một điều ƣớc. Vì dục tình phát triển quá độ, nàng muốn chọn cả năm hoàng tử của Vua Paṇḍu làm chồng: Ajjuna, Bhīma, Nakula, Yudddhiṭṭhila, và Sahadeva (1). Nhờ mãnh lực của dục tình nồng nhiệt, nàng chiếm đƣợc tình yêu của năm chàng vƣơng tử dễ dàng. Tuy nhiên nàng vẫn chƣa thỏa mãn nên gian dâm với một chàng gù nô lệ phục dịch nàng. Một hôm, trong lúc các hoàng tử đến vây quanh để thăm nàng bị bịnh, nàng ra dấu hiệu riêng cho từng ngƣời ngụ ý nàng yêu ngƣời ấy nhứt, kể cả chàng gù. Nhƣng Ajjuna sanh nghi, hỏi ngƣời gù và biết đƣợc sự thật. Năm anh em bèn bỏ nàng lên Hy Mã Lạp Sơn tu khổ hạnh.

Chuyện do Kuṇāla kể; Kuṇāla là Ajjuna (2).
(1)
Theo Mahābhārata, Draupadī, ái nữ của vua Pañcāla là vợ của
năm anh em hoàng tử.         (2)
J. v. 424, 426 f.

2. Kaṇha.—Xem Kaṇhājinā.

Kaṇhāgotamakā, Kaṇhāgotamikā.—Vƣơng tộc Nāga (1). (1) A. ii. 72; J. ii. 145.

Kaṇhājinā.—Ái nữ của Vua Vessantara và Chánh hậu Maddī.
Nàng có tên nhƣ vậy vì khi sanh ra nàng đƣợc bọc bởi một tấm da
đen (1). Khi Vessantara bị đày ra khỏi xứ và lên Hy Mã Lạp Sơn ẩn
tu, phu nhơn Maddī và hai con Jāli và Kaṇhājina theo ông đến
Vaṅkagiri. Sau đó, Vessantara lén Maddī hoan hỷ bố thí hai con cho
Bàlamôn Jūjaka để ƣớc nguyện của ông đƣợc thành tựu (đƣợc trí tuệ
viên mãn và sanh về Thiên cung). Hai trẻ bị Jūjaka bị đối xử rất tệ
bạc. Jāli dẫn hai trẻ đi 60 lý về triều của ông nội của hai trẻ là Vua
Sañjaya ở Sivi. Tại đây hai trẻ đƣợc Vua Sañjaya chuộc lại với giá
mà Vessantara đã định trƣớc đây; Kaṇhājinā bằng 100 thớt voi, 100
nô tài, 100 nữ tỳ, vân vân. Kaṇhājinā và Jāli sau cùng đƣợc sum họp
với gia đình trong triều nội (1).
Trong truyện Kaṇhājinā chỉ Uppalavaṇṇā (3). Trong kệ, đôi
khi nàng đƣợc gọi là Kaṇhā (4).
Bố thí con của Vessantara đƣợc xem là bố thí lớn nhứt của
ông (5).
(1)
J. vi. 487           (2)
Ibid., 513 ff.          (3)
J. vi. 593.
(4)
E.g., 546, 548, 553.             (5)
E.g., Milinda, 117, 275,
284; Cyp. p. 80; DhA. i. 406; AA. i. 64.

Kaṇhayāna.—Tên của một gia đình trong ấy có Vāsudeva (anh
cả của nhóm Andhakaveṇhudāsaputtā) và thanh niên Bàlamôn
Ambaṭṭha (3). Gia đình có tổ phụ là vị thiện tri thức Kaṇha. (Xem
Kaṇha [4]).
1. J. iv. 84; vi. 421.     (2)
D. i. 93.

Kataka.—Một làng bên Tích Lan do Vua Aggabodhi IV cúng
dƣờng để bảo trì padhanāghara mà ông xây cho Trƣởng lão
Dāṭhāsiva (1).
(1)
Cv. xlvi. 12.

―Kati chinde‖ Sutta.—Do Phật thuyết để trả lời câu hỏi của một
Thiên tử rằng vị Alahán phải cắt đoạn bao nhiêu? Năm, lời Phật dạy
(1)
.
(1)
S. i. 3.

Kattala.—Một làng dƣới miền Nam Ấn Độ thuộc Toṇḍamāna (1). (1) Cv. lxxvii. 51.

Kattikapabbata.—Một làng trong Rohaṇa do Vua Dappula I
cúng dƣờng cho Tissavihāra (1).
(1)
Cv. xlv. 59.

Kattikā.—Tên của một chòm sao và cũng là tên của một tháng
(tháng Mƣời sang Mƣời Một), lúc bấy giờ trăng tròn ở gần chòm sao
Pleiades (Kattikā). Đó là tháng chót của mùa mƣa (1). Ngày trăng
tròn của tháng này là một ngày lễ hội lớn, và đƣợc dân chúng mừng
to lúc về đêm (2).
(1)
Xem E.g., Netti. 143. Chi tiết, xem N.P.D. s.v.       (2)

E.g., J. i. 433, 499, 508.

Katthaka Cetiya.—Công trình do đƣơng kim Hoàng hậu của
Udaya I cây cất (1). Phải chăng đó là Kaṇṭaka Cetiya (q. v.) ? (2).
Sumaṅgalavilāsinī (3) có đề cập đến Katthakasāla-pariveṇa (v.l.
Kanthakasāla, Kandarasālā), trú xứ của Tỳkheo Mahāsaṭṭhivassa
(q.v.) sống vào thời của Vua Vasabha.                  Kanthakasāla (?
Katthakasāla)-pariveṇa cũng là trú xứ của một sadi trẻ đƣợc Tissa
rất thƣơng yêu; Tissa là cận thần của Vua Saddhā-Tissā (4).
(1)
Cv. xlix. 23.              (2)
Xem thêm Cv. Trs. i. 129, n. 3.
(3)
DA. i. 291.         (4)
AA. i. 262.

Katthakasāla.—Xem Katthaka Cetiya.

Katthī Sutta.—Do Mahā-Cunda thuyết cho chƣ tỳkheo tại
Sahajātī. Sau khi đoạn tận mƣời pháp này, vị tỳkheo sẽ đƣợc tăng
trƣởng, lớn mạnh, lớn rộng trong Pháp và Luật (dhammavinaya) (1).
(1)
A. v. 157 ff.

1. Kathā Sutta.—Vị tỳkheo chớ có nói những chuyện của loài
súc sanh, nhƣ chuyện về vua chúa, ăn trộm, đại thần, vân vân, hãy
nói chuyện về khổ, về con đƣờng đƣa đến khổ diệt (1).
(1)
S. v. 419 f.

2. Kathā Sutta.--Thành tựu năm pháp này, vị tỳkheo thực hành
niệm hơi thở vô hơi thở ra, không bao lâu thể nhập vào bất động.
Những pháp này bao gồm cả các câu chuyện khai tâm (1).
(1)
A. iii. 120 f.

Kathāvatthu.—Bộ Ngữ Tông. Tập thứ năm trong số bảy tập của Abhidhamma Piṭaka (1). Đƣợc sƣu soạn (compiled) khi nội dung của ít nhứt là ba Bộ Pháp Tụ (Dhammasaṅganī), Phận Tích (Vibhaṅga) và Vị Trí (Paṭṭhāna) đã đƣợc chấp nhận là chánh thống (orthodox). Truyền thống Theravāda nói rằng tập này đƣợc sƣu soạn trong kỳ Kết tập thứ ba tại Pāṭaliputta, dƣới thời vua Asoka, và đặt dƣới sự chủ trì của Trƣởng lão Moggaliputta-Tissa (2). Thuyết này bị nhiều ngƣời bác bỏ; họ cho rằng sự sƣu soạn xảy ra sau khi Phật nhập diệt những 218 năm chỉ là lời của các đệ tử hơn là của Phật. Nhƣng các Chú giải giải thích rằng mātikā, tức nguyên lý dạy trong ấy, là của chính Phật đề ra, nên công trình đƣợc xem nhƣ lời Phật dạy, cũng nhƣ kinh Madhu-piṇḍika do Mahā-Kaccāna thuyết đƣợc xem nhƣ lời dạy của Phật vậy. Bộ Ngữ Tông gồm 23 chƣơng là một tập vừa ghi chép các quan điểm của các bộ phái không thuộc phái Thƣợng Tọa bộ (Theravāda) vừa trình bày quan điểm của phái Thƣợng Tọa bộ về những điểm ấy. Nhƣ vậy, tập này là những tƣ liệu để những ai muốn tìm hiểu sự hình thành các bộ phái, các quan điểm dị đồng và những tranh cãi không thể nào tránh khỏi giữa các bộ phái ấy, có thể có những tƣ liệu quí giá về sự sai biệt giữa các bộ phái Phật giáo (3). Có đề nghị (4) rằng Rock Edict IX của Asoka bị ảnh hƣởng bởi Kathāvatthu. Trƣởng lão ni Khemā, Ni trƣởng của Ni đoàn, tự

xem mình nhƣ ―Kathāvatthu-visāradā‖ (5); nhƣ vậy, Kathāvatthu đã
đƣợc biết đến từ thời Phật còn hiện tiền.
Chú giải Udāna (6) có tham khảo Kathāvatthupakaraṇa-Ṭīkā
về một số chi tiết.
(1)
Còn đƣợc gọi là Tập ba nhƣ trong Mbv. 94.                     (2)

Mhv. v. 278; Dpv. vii. 41, 56-8.             (3)
Xem Lời Tựa rất có giá trị
của Points of Controversy của Bà Rhys Davids, vii ff. Xem thêm
Rhys Davids về ―Questions discussed in the Kathāvatthu,‖ J.R.A.S.
1892.            (4)
E.g., J.R.A.S. 1915, 805 ff.           (5)
ThigA.
135.              (6)
UdA. 94.

1. Kathāvatthu Sutta.--Tụ gồm bảy kinh về đề tài nói chuyện—
quá khứ, hiện tại và vị lai—và đức tánh cho biết một ngƣời có hay
không có khả năng thảo luận. Nói chuyện đem lại lợi ích là giúp tâm
xả bỏ chấp trƣớc (1).
(1)
A. i. 197 f.; cf. D. iii. 220 (Kathāvatthu).

2. Kathāvatthu Sutta.--Tỳkheo không nên sống chú tâm vào các
câu chuyện phù phiếm, nhƣ về vua, về ăn trộm, đại thần, vân vân.
Đối với tỳkheo có mƣời đề tài nói chuyện, nhƣ chuyện về ít dục, về
biết đủ, viễn ly, không tụ hội, tinh tấn, giới, định, tuệ, giải thoát, giải
thoát tri kiến (1).
(1)
A. v. 128 f.

Kathāvivaraṇa.—Sách đƣợc kể trong Gandhavaṃsa (1). (1) p. 65.

Kathika Sutta.—Tỳkheo nào thuyết về sự nhàm chán, ly tham, đoạn diệt đối với sắc, thọ, vân vân, là vừa đủ để đƣợc gọi là tỳkheo thuyết pháp. Nếu đi vào thực hành sự nhàm chán, ly tham, đoạn diệt đối với sắc, thọ, vân vân, là vừa đủ để đƣợc gọi là tỳkheo thực hành pháp tùy pháp. Do nhàm chán, ly tham, đoạn diệt đối với sắc, thọ, vân vân, đƣợc giải thoát, không có chấp thủ, là vừa đủ để đƣợc gọi là tỳkheo đã đạt đƣợc Niết-bàn ngay trong hiện tại (1). (1) S. iii. 163.

1. Kadamba, Kadambaka.—Con sông chảy ngang
Anurādhapura, bên phía Đông, nay gọi là Malvatu Oya (1). Gần
sông có Nivatta-cetiya (2). Bến sông, Gaṅgalatittha (3), làm đoạn đầu
của ranh giới sīmā của Mahāvihāra; lằn ranh chấm dứt trên bờ sông
(4)
. Đƣờng từ Anurādhapura đến Cetiyagiri chạy ngang sông
Kadamba; có nhiều vua mộ đạo từng cho trải thảm từ sông lên núi để
khách hành hƣơng rửa chân dƣới sông có thể đi chân sạch lên đền thờ
(5)
.
Đƣờng từ sông Kadamba lên Thūpārāma đi ngang
Rājamātudvāra (6). Moggallāna II cho xây đập trên núi tạo thành
ba hồ--Pattapāsāṇavāpi, Dhanavāpi, và Garītara (7), và Udaya II
cho xây một đập ngăn nƣớc tràn trên sông (8).
Vào thời Phật Kakusandha, thủ đô Abhayanagara của Tích
Lan nằm bên phía Đông của sông Kadamba (9).
(1)
Mhv. vii. 43; và Trs. 58, n. 3.                  (2)
Mhv. xv.10.
(3)
MṬ. 361.                  (4)
Mhv. xv. 191.           (5)
Ibid.,
xxxiv. 78.                     (6)
SA. i. 173.             (7)
Cv. xli. 61.
(8)
Ibid., li. 130.           (9)
Mhv. xv. 59; Dpv. xv. 39; xvii.
12; xem thêm Mbv. 120, 134 f.

2. Kadamba.—Núi gần Himavā, có lần là trú xú của bảy Phật
Độc giác (1).
(1)
Ap. ii. 382.

Kadambagona.—Tịnh xá do Vua Aggabodhi V xây trong
Mahāthala và hình nhƣ đƣợc dâng lên các Paṃsukūlin (1).
(1)
Cv. xlviii. 3; Cv. Trs. i. 110, n. 1.

1. Kadambapupphiya Thera.—Alahán. Vào 94 kiếp trƣớc ông
có cúng dƣờng bông kadamba lên bảy vị Phật Độc giác trên núi
Kukkuṭa gần Himavā (1). Vào 92 kiếp trƣớc ông làm vua bảy lần,
dƣới vƣơng hiệu Phulla (v.l. Puppha [1)]). ông có thể là Trƣởng lão
Saṅgharakkhita (2).
(1)
Ap. i. 178.    (2)
ThagA. i. 216.

2. Kadambapupphiya Thera.—Alahán. Vào 91 kiếp trƣớc, thấy Phật Vipassī đi ngang qua nhà, ông dâng bông kadamba (1).

(1) Ap. 287.

Kadalīgāma.—Một làng nằm trên mạn Bắc của Samantakūṭa và
trên đƣờng dẫn tới đó từ phía Bắc. Làng nằm trên dòng sông nhỏ
chảy vô sông Maskeli trƣớc khi vào sông Kelani. Vua Vijayabāhu I
có xây nhà nghỉ trong làng cho khách hành hƣơng đến Samantakūṭa
(1)
.
Kadalī đƣợc xác định là Kehelgamuva hiện nay (2).
Phải chăng làng Kadasena, nơi mà Devappatirāja xây cái
cầu có 100 bậc thang, cũng là làng Kadalī? (3). Có thể đó là
Kehellenāva hiện nay (4).
(1)
Cv. lx. 66.      (2)
Cv. Trs. i. 221, n. 3.      (3)
Cv.
lxxxvi. 41.                (4)
Cv. Trs. ii. 174, n. 3.

Kadalīnivātaka.—Một địa danh bên Tích Lan nằm trên đƣờng từ
Dakkhiṇadesa (đúng ra là Mahāgalla) đến Anurādhapura (1). Tại
đây có trận đánh nhau giữa hai Vua Saṅghatissa và Moggallāna
(sau đó là Moggallāna III) (2). Về sau có thêm trận giữa Aggabodhi
VI và Hoàng tử Dakkhiṇadesa (3).
(1)
Cv. Trs. i. 114, n. 3;i. 74, n. 2.       (2)
Cv. xliv. 41.
(3)
Ibid., xlviii. 50.

Kadalīpupphiya.—Xem Kandalīpupphiya.

Kandalīphaladāyaka Thera.—Alahán. Vào 31 kiếp trƣớc ông
có cúng dƣờng Phật một trái chuối (1). Ông có thể là Trƣởng lão
Cūḷaka (2).
(1)
Ap. i. 297.  (2)
ThagA. i. 334.

Kadalīvāta.—Một trong các Vua Vanni ở Tích Lan, tƣ lệnh của
nhóm lính đánh thuê bị Bhuvanekabāhu I đẩy ra khỏi Tích Lan (1).
(1)
Cv. xc. 33.

Kaddūragāma.—Một làng gần Ālisāra; cứ điểm trong làng bị
Tƣớng Māyāgeha của Vua Parakkamabāhu I chiếm (1).
(1)
Cv. lxx. 165.

Kaddūravaḍḍhamāna.--Hồ nƣớc bên Tích Lan, đƣợc nối liền
với hồ Giritālaka bằng kinh đào Kāverī, và với hồ
Arimaddavijayaggāma bằng kinh đào Somavatī. Hồ làm một bộ
phận của hệ thống dẫn thủy nhập điền do Vua Parakkamabāhu I đề
xuất (1).
(1)
Cv. lxxix. 55 f.

Kanakadattā.—Tỳkheo ni, đệ tử của Koṇāgamana, là ngƣời đƣa
nhánh Bồ đề udumbara của Phật sang Tích Lan. Bà và tùy tùng đƣợc
Phật cho lƣu lại Tích Lan (1). v.l. Kantakānandā và Kandanandā.
(1)
Dpv. xvii. 17.

Kanakapabbata.--Ngọn núi gần Saṅkassa. Tại đây, Vua
Arindama thỉnh vấn Phật Sumaṅgala về nirodha khiến 800 ngàn
chúng sanh đƣợc tiếp cận Sự Thật. Núi nổi lên vì duyên may của
Arindama (1). v.l. Kañcanapabbata.
(1)
Bu. v. 13; BuA. 129.

Kanakamuni.—Xem Koṇāgamana.

Kanakāgamana.—Xem Koṇāgamana.

Kanasiya.—Một Tộc trƣởng Damiḷa, bị Tƣớng Laṅkāpura chinh
phục tại Tirivekambana (1).
(1)
Cv. lxxvi. 238.

Kanāda.—Vị triết gia thƣờng đƣợc kể chung với Kapila dạy rằng
linh hồn vô biên (na antavā) (1).
(1)
UdA. 339.

Kaniṭṭha-Tissa, Kaniṭṭha-Tissaka.—Vua Tích Lan (227-245 A.Ḍ). Ông là em của Bhātika-Tissa. Trong Abhayagiri, ông xây Ratanapāsāda cho Trƣởng lão Mahānāga ở Bhūtārāma, một bức tƣờng, một pariveṇa lớn, và Maṇisoma-vihāra. Ông trùng tu đền thờ ở Nāgadīpa, xây một cetiya ở Ambatthala, và cất nhiều cốc ở Kukkuṭagiri. Ngoài ra, ông còn xây 14 pāsāda trong Mahāvihāra, Bhūtārāma-vihāra, Rāmagoṇaka, tịnh xá Nandatissa, Anulatissa-

pabbata-vihāra,       Niyelatissārāma,  Pīlapiṭṭhi-vihāra,          và
Rājamahā-vihāra.
Ông có hai con là Khujjanāga và Kuñcanāga (q.v.) (1).
(1)
Mbv. xxxvi. 12.

Kantaka-cetiya.—Một kiến trúc trong Cetiyapabbata. Gần đó
có rất nhiều cốc đá, mà 64 cốc là do Devānaṃpiya-Tissa xây (1). Phải
chăng đó là Kaṇṭaka-cetiya (q.v.) ? Xem thêm Katthaka.
(1)
Mhv. xvi. 12.

Kantakānandā.—Xem Kanakadattā.

Kanthaka (v.l. Kaṇṭhaka).--Ngựa Kiền Trắc đƣa Thái Tử Gotama trên đƣờng xuất thế ly gia. Truyền thuyết nói rằng khi đƣợc Channa bắt cƣơng, Kanthala biết giờ thiêng đã đến nên hân hoan hí vang. Nhƣng Thiên thần bịt tiếng hí cũng nhƣ tiếng vó của Kanthaka để khỏi bị ai nghe; thông thƣờng tiếng hí và vó ngựa của Kanthaka vang khắp kinh thành Kapilavatthu. Ngựa dài 18 cubit từ đầu chí đuôi, màu bạch kim nhƣ con ốc tù và. Trên bƣớc đƣờng Thái Tử ly gia, Channa đi theo sau nắm đuôi ngựa. Ngựa có sức mạnh phi thƣờng; khi cần, ngựa có thể nhảy qua rào cao 18 gang tay với Thái Tử và Channa trên lƣng. Lúc ra khỏi Kapilavatthu. Thái Tử dừng ngựa lại để nhìn kinh thành lần chót. Tại chỗ dừng ngựa này về sau đƣợc xây dựng một cetiya lấy tên Kanthakanivatta. Ngựa đi 30 lý từ nửa đêm đến rạng sáng, tới bờ sông Anomā; theo truyền thuyết ngựa Kanthaka có thể đi trọn vòng vũ trụ (cakkavāla) trong một đêm. Ngựa nhảy qua sông Anomā rộng tám sải một cách dễ dàng. Tại bờ sông này, Thái Tử ra lệnh cho Kanthaka trở về, nhƣng đi mà ngựa cứ ngoái nhìn chủ. Khi Thái Tử khuất dạng, Kanthaka bể tim chết và sanh về cõi Tāvatiṃsa với tên Kanthaka-devaputta (1). Kanthaka sanh ra cùng ngày với Thái Tử (2). Trên Thiên giới Kanthaka-devaputta có cung điện lộng lẫy bằng ngọc lƣu ly (veḷuriya); Tôn giả Moggallāna có đến đến cung này lúc viếng Tāvatiṃsa (3). (1) J. i. 62-5; Mtu. ii. 159 f., 165, 189, 190; VibhA. 34, vân vân; Buddhacarita, v. 3, 68; vi. 53 ff.         (2) J. i. 54; BuA. 106, 234,

vân vân.               (3) Vv. 73 f.; VvA. 311-18; xem thêm DhA. i. 70; iii. 195.

Kanthakanivatta-cetiya.—Xem Kanthaka.

Kanthakasāla-pariveṇa.—Xem s.v. Katthaka.

Kandagalaka.—Con chim, một tiền kiếp của Devadatta. Xem Kandagalaka Jātaka.

Kandagalaka Jātaka (No. 210).—Chuyện Con Chim Gõ Kiến.
Bồ Tát có lần tái sanh làm con chim gõ kiến tên Khandiravaniya và
có bạn tên Kandagalaka (chim ăn cây mềm). Một hôm
Kandavaraniya đƣa bạn đến rừng keo gai (khadiravana) và cho bạn
kiến từ cây này. Lúc ăn kiến, Kandagalaka sanh lòng tự ái muốn tự
mình kiếm ăn không cần bạn giúp. Dầu đƣợc báo trƣớc,
Kandagalaka gõ vô thân cây keo gai có lõi cứng, bị bể mỏ và rớt
xuống đất chết.
Chuyện đƣợc kể liên quan đến Devadatta muốn bắt chƣớc
Phật nhƣng kết quả là ông bị thảm hại. Kansagalaka là Devadatta (1).
(1)
J. ii. 162-4.

Kandara Vihāra.—Tịnh xá bên Tích Lan, do con của
Saddhātissa là Thūlanātha xây (1). Theo Mahāvaṃsa Ṭīkā (2), tịnh
xá ở trong xứ Rohaṇa.
(1)
Mhv. xxxiii. 15.      (2)
p. 442.

Kandaraka.—Du sĩ khổ hạnh có đến viếng Phật ở Campā. Xem
Kandaraka Sutta. Buddhaghosa (1) mô tả ông nhƣ là một
channaparibbājaka (kổ hạnh có đắp y).
(1)
MA. ii. 565.

Kandaraka Sutta.--Lần nọ, lúc trú tại Campā, trên bờ hồ Gaggarā với đại chúng tỳkheo, Phật đƣợc Kandaraka và con của một quản tƣợng là Pessa đến yết kiến. Sau khi đảnh lễ Phật xong, Pessa ngồi xuống trong lúc Kandaraka đứng yên. Quan sát Tăng thân im lặng quanh Phật, Kandaraka hết lời tán thán sự chơn chánh

hƣớng dẫn của Phật. Phật giải thích rằng tất cả chƣ Phật đều chơn chánh hƣớng dẫn đệ tử mình bốn Niệm xứ. Pessa bạch rằng dạy ngƣời khó hơn dạy thú vật. Phật đồng ý và liệt kê bốn loại ngƣời trên đời: ngƣời hành khổ mình, ngƣời hành khổ ngƣời khác, ngƣời hành khổ mình và ngƣời khác, và ngƣời không hành khổ cho ai cả, sống vƣợt tham ái, trong an lạc và phạm hạnh. Pessa bạch rằng ông chỉ thích ý loại ngƣời thứ tƣ chớ không thích ý ba loại ngƣời hành khổ kia, nói lên lý do của mình, rồi hoan hỷ tín thọ lời Phật dạy và đứng dậy ra đi. Phật tiếc Pessa đã không kịp nghe thêm sự khác biệt giữa bốn hạng ngƣời. Nhƣng theo lời thỉnh cầu của chƣ tỳkheo, Phật tiếp tục giải thích sự khác biệt ấy (1). (1) . M. i. 339 ff.

Kandaramasuka.—Xem Kaḷāramaṭṭhuka.

Kandarasāla.—Xem Katthaka.

Kandalīpupphiya Thera.—Alahán. Vào 94 kiếp trƣớc ông là
một nhà nông sống trên bờ sông Sindhū. Có lần thấy Phật
Siddhattha tham thiền, ông đảnh lễ và cúng dƣờng Ngài bảy bông
kandalī (1). v. l. Kadalī.
(1)
Ap. i. 257.

Kannamuṇḍa, Kannakatthala.—Xem Kaṇṇamuṇḍa, vân vân.

Kapallakkhaṇḍa.—Một địa điểm ở Tích Lan trong vùng đồng
ruộng Haṅkārapiṭṭhi. Tại đây xảy ra cuộc giao chiến lớn giữa các
Iḷanāga và Lambakaṇṇa; rất nhiều Lambakaṇṇa bị thƣơng vong (1).
(1)
Mhv. xxxv. 34.

Kappallapūva.—Một hang gần cửa ngõ vô Jetavana, nơi mà
Macchariyakosiya (q.v.) và phu nhơn liệng bỏ bánh dƣ của ông bà
cúng dƣờng Phật và 500 chƣ Tăng. Do đó địa điểm mang tên
Kapallapūva (Hang chứa bánh chiên trong chảo) (1).
(1)
J. i. 348; DhA. i. 373.

Kapālanāga.—Tịnh xá do phu nhơn của Aggabodhi II là Dāṭhā
xây (1).
(1)
Cv. xlii. 65.

1. Kapi Jātaka (N0. 250).—Chuyện Con Khỉ. Sau khi bà chết,
Bồ Tát dẫn con lên Hy Mã Lạp Sơn sống ẩn và tu khổ hạnh. Trời
mƣa không dứt hột. Cha con ông đốt lửa sƣởi. Có con khỉ đắp y
lƣợm đƣợc của một nhà tu khổ hạnh đã chết đến giả làm ẩn sĩ để
đƣợc sƣởi ấm. Ông cha nhìn ra con khỉ bèn đuổi đi vì nó tham lam
độc ác làm ô uế nhà này.
Chuyện đƣợc kể về một tỳkheo lừa đảo (1).
(1)
J. ii. 268 ff.

2. Kapi Jātaka (N0. 404).—Chuyện Hầu Vƣơng. Một thời Bồ Tát và Devadatta đều tái sanh làm khỉ. Có lần con khỉ nghịch ngợm leo lên ngồi trên cổng vòng cung của ngự viên, thả cục phân rơi trên đầu vị tế sƣ lúc ông đi qua cổng. Khi tế sƣ nhìn lên, nó lại thả thêm một cục phân vào miệng ông. Vị tế sƣ quay lại, hăm dọa bầy khỉ. Nghe vậy, khỉ Bồ Tát khuyên bầy khỉ dời đi chỗ khác sanh sống, trừ một con. Con khỉ này (Devadatta) ở lại với một bầy khỉ nhỏ. Một hôm voi của vua bị cháy phỏng (vì chuồng voi bị con cừu cháy làm cháy lan; cừu cháy bộ lông vì bị đánh đuổi bằng bó đuốc lúc nó ăn trộm lúa đang phơi.) Đang tìm cơ hội trả thù khỉ, vị tế sƣ bày mƣu chửa voi bằng mỡ khỉ. Thế là cả trăm khỉ còn sống trong ngự viên bị bắn chết. Chuyện đƣợc kể liên quan đến Devadatta bị đất nuốt (1). (1) J. iii. 355 f.; cp. Kāta Jātaka.

3. Kapi Jātaka.—Xem Mahā-kapi Jātaka.

Kapiṭṭha.—Một làng gần Cittalapabbata-vihāra, trú xứ của
Phussadeva (1) (v.l. Gaviṭa).
(1)
Mbv. xxiii. 82.

Kapiṭṭhaphaladāyaka Thera.—Alahán. Vào 91 kiếp trƣớc, thấy Phật Vipassī đi trên đƣờng, ông hoan hỷ với oai nghi của Ngài nên

cúng dƣờng Ngài trái kapiṭṭha (1). Ông có thể là Nisabha hay Ajita
(3)
.
(1)
Ap. ii. 449.         (2)
ThagA. i. 318.             (3)

Ibid., i. 73.

Kapiṭṭhavana.—Vƣờn cây trên bờ sông Godhāvarī, trú xứ của
Bāvarī (1). Theo Buddhaghosa (2) đó là một cái cồn trên ngã ba sông,
rộng ba lý. Cồn nằm giữa hai vƣơng quốc Assaka và Aḷaka và đƣợc
bán với giá hai ngàn đồng. Hai vì vua còn cúng dƣờng Bāvari hai lý
nữa. Vƣờn từng là trú xứ của thánh giả, nhƣ Sarabhaṅga và
Sālissara (4), và đƣợc gọi là Kapiṭṭhavana vì có nhiều cây kapiṭṭha—
v.l. Kaviṭṭhavana, Kapiṭṭhakavana.
(1)
ThagA. i. 73.                  (2)
SnA. ii. 581.    (3)
J. v. 132.
(4)
J. iii. 463; xem thêm Mtu. iii. 363.

Kapinaccanā.—Một địa điểm, có thể gần Vesāli, trú xứ của
Trƣởng lão Kappitaka, sƣ phụ của Upāli (1). Đƣợc gọi nhƣ vậy vì
khỉ và ngƣời thƣờng nhảy múa ở đó (2). Kapinaccanā cũng có thể là
tên của nghĩa địa gần Vesāli, trú xứ của Kappitaka (q.v.) (3).
(1)
Pv. 50.          (2)
PvA. 231.            Vin. iv. 308.

1. Kapila.—Cha của Pippali-māṇava. Ông đƣợc biết nhiều hơn
với danh hiệu Mahā-Kassapa (1).
(1)
ThagA. ii. 142; nhƣng xem ThigA., p. 73, kệ 56, 57.

2. Kapila.—Bàlamôn. Bồ Tát tái sanh làm Tế sƣ của Vua Upacara ở Cetiya. Vua hứa cử bạn mình là Korakalamba, em của Kapila, làm tế sƣ nhƣng quên nên cử con của Kapila vào chức vụ đó theo lời yêu cầu của Kapila. Lúc nhớ ra, vua cố gắng thực hiện lời hứa mình bằng cách nói dối. Hậu quả là vua vị địa ngục Avīci nuốt. Năm hoàng tử con vua tìm đến xin Kapila che chở. Theo lời khuyên của ông, các hoàng tử rời Ceti đi lập năm thành phố khác. Đó là Hatthipura,      Assapura,    Sīhapura,     Uttarapañcāla,        và Daddarapura (1). Kapila đôi khi đƣợc gọi là Kapilatāpasa (2) và Kapila-isi (3). Sự đọ sức của ông với vua Cetiya là một truyền thuyết nổi tiếng thƣờng đƣợc trích dẫn (4).

(1)
J. iii. 454 ff.               (2)
J. v. 273.            (3)
Ibid., 267.
(4)
E.g., trong Saṅkicca Jātaka (J. v. 267).

3. Kapila.—Bàlamôn, Bồ Tát. Lúc các hoàng tử của Vua Okkāla tự lƣu đày và đi tìm chỗ để lập kinh thành mới, các vị đến gặp Đạo sĩ Kapila đang sống trong am thất ở một bờ hồ trên Himavā. Ông rất am tƣờng bhūmicāla và biết rành các đặc trƣng của nhiều nơi. Ông biết kinh thành nào xây trên trú xứ của ông sẽ trở nên thành đô của Jambudīpa và dân chúng sống trong đó khó ai địch nổi. Do đó, ông khuyên các Hoàng tử sử dụng địa điểm này. Địa điểm đƣợc sử dụng và kinh thành đƣợc mang tên ông: Kapilavatthu (q.v.). Và, một am thất đƣợc xây trong ấy cho đạo sĩ Kapila an trú (1). (1) DA. i. 259 f.; MṬ. 132 f.; SnA. ii. 353; xem thêm Mtu. i. 348 ff.

4. Kapila.—Tỳkheo. Ông là em của Sodhana và anh của Tāpanā; mẹ ông là Sādhinī. Trọn gia đình ông gia nhập Tăng Đoàn của Phật Kassapa; Sodhana hành thiền và đắc quả Alahán. Kapila học Tam Tạng Kinh Điển, và mê say sự học hỏi này nên không lúc nào đồng ý với bất kỳ ai, dầu ông đúng hay sai. Ông không nghe lời ai khuyên giải và sống nếp sống bất thiện mà mẹ và em ông đều tán đồng. Một hôm, lúc Kapila đọc Pāṭimokkha, không có tỳ kheo nào đáp ứng, ông giận và tuyên bố không có Pháp có Luật gì cả. Do đó, ông gây trở ngại cho cho việc hành trì đạo pháp và bị đọa địa ngục Avīci. Ông tái sanh làm con cá Kapilamaccha trong sông Aciravatī. Một hôm, có ông câu bắt đƣợc cá và trình vua Kosala. Cá có màu vàng; vua bèn đem cá bạch Phật để xin giải thích về màu lạ này. Khi cá mở miệng, cả Jetavana nghe mùi hôi thúi. Phật hỏi cá và cá thú thật các tội lỗi mình gây ra trƣớc đây. Hối hận, cá chết và bị đọa xuống địa ngục thêm một lần nữa (1). (1) DhA. iv. 37 ff.; SnA. ii. 305 f; SA. ii. 152; xem thêm UdA. 179 f.; ThagA. i. 356.

5. Kapila.—Một tỳkheo bất thiện sống trong làng gần Kosambī.
Ông là bạn của Paṇḍka (q.v.) (1).
(1)
Vin. iii. 67.

6. Kapila.—Chú giải của Majjihima (1) có nói đến một tỳkheo tên
Kapila đƣợc mô tả nhƣ tái sanh với chiếc y tăng già lê cháy rực
(saṅghaṭī pi ādittā hoti). Đó có lẽ là một tỳkheo đƣợc kể trong
Pārājikā (2) tái sanh làm quỷ đói thấy đi trên hƣ không với chiếc y
đang cháy.
(1)
i. 75.            Vin. iii. 107.

7. Kapila.—Thủ đô của Pañcālaraṭṭha, có tên Kapilanagara.
Thủ đô này có lần do Vua Cūḷani- Brahmadatta trị vì (1). Có lẽ đây
là thành phố mà Dīpavaṃsa (2) gọi là thủ đô của Abjītatta (v.l.)
Ajitajina) với 84 ngàn hậu duệ của ông.
(1)
PvA. 161; Netti. 142.

8. Kapila.—Một Bàlamôn ở Sāgala trong xứ Madda. Ông là cha
của Bhaddā-kapilānī. Vợ ông là Sucīmatī (1). Chữ Kapilāni có lẽ
do tên ông mà ra.
(1)
ThigA. 73; Ap. ii. 583.

9. Kapila.—Y sĩ có tên trong các y sĩ xuất sắc (1). (1) Mil. 272.

10. Kapila.—Một đại thần của Vua Vohārika-Tissa. Ông đƣợc
vua cử dẹp bỏ giáo thuyết của Vetulya và kiểm soát các ngƣời theo
dị giáo (1).
(1)
Mhv. xxxvi. 41; Dpv. xxii. 44.

11. Kapila.—Một thầy triết học, thƣờng đƣợc kể chung với
Kanāda, chủ trƣơng rằng linh hồn vô biên (na antavā) (1). Có thể
ông là ngƣời sáng lập hệ thống Sāṅkhya.
(1)
UdA. 339; xem thêm Śvetaśvatara Upanisad v. 2, và Rāmāyana
i. 40.

12. Kapila.—Nhà tiên tri vào thuở xa xƣa, có thể ông là ngƣời
Tích Lan. Vua Parakkamabāhu I có xây ở Pulatthipura một
vihāra mang tên Kapila để tƣởng nhớ ông. Tịnh xá có nhiều từng
đƣợc trang trí lộng lẫy (1).
(1)
Cv. lxxviii. 92 ff.

Kapila Sutta.—Do Phật thuyết cho đại chúng về màu vàng của
cá Kapila-maccha (xem Kapila [4]) (1). Sutta Nipāta gọi kinh ấy là
Dhammacariya Sutta (q.v.).
(1)
SnA. i. 305 f; DhA. iv. 42; UdA. 180; ThagA. i. 356.

Kapila-nagara.—Xem Kapila [6].

Kapilapura.—Xem Kapilavatthu.

Kapila-maccha.—Xem Kapila [4].

Kapila-maccha Vattthu.-- Chuyện của Kapila-maccha (1). (1) DhA. iv. 37 ff.

Kapilavatthu.--Thủ đô của dân tộc Sākya (q.v.) do các con của Vua Okkāka xây dựng trên trú xứ của Trƣởng lão Kapila (Xem Kapila [3]) (1). Gần thủ đô là Vƣờn Lumbinī (q.v.) nơi Bồ Tát đản sanh; vƣờn là một trong bốn thắng tích của Phật tử hành hƣơng. Gần thủ đô có sông Rohiṇī làm ranh giới giữa hai nƣớc Kapilavatthu và Koliya (2). Vào thế kỷ thứ 6 trƣớc Công nguyên, Kapilavatthu là một cộng hòa do Vua Suddhodana trị vì. Mọi việc hành chánh, tƣ pháp và nhiều vấn đề quan trọng khác đều đƣợc thảo luận trong Santhāgārasālā (1). Tại đây Viḍūḍabha đƣợc dân chúng Sākya tiếp đón trịnh trọng (4). Thủ đô có thành cao 18 cubit (5). Từ thủ đô đến sông Anomā, đoạn đƣờng mà Thái Tử Gotama ra đi lúc ly gia, dài 30 do tuần (6). Thủ đô cách Rājagaha 60 lý; sau khi giác ngộ Phật dùng con đƣờng này để trở về thăm thân tộc. Cùng đi với Ngài có 20 ngàn tỳkheo và Kāludāyī làm ngƣời hƣớng đạo. Phật và Tăng Đoàn trú tại Nigrodhārāma gần kinh đô, và trong một buổi họp mặt với thân nhơn, Ngài thi triển Yamakapāṭhihāriya để mọi ngƣời thấy thần thông của Ngài, nhƣ Ngài từng làm dƣới chân núi Gaṇḍamba (7). Trong dịp này Ngài còn thuyết Vessantara Jātaka. Hôm sau Ngài vô kinh thành khất thực khiến vua cha rất đổi ngạc nhiên. Khi đƣợc giải thích đó là tập tục của các Phật, vua cha đắc Sơ quả; ông bèn thỉnh Phật và Tăng già vô cung cúng dƣờng trai ngọ. Sau khi thọ thực xong Ngài thuyết kinh vì

các nữ nhơn trong cung, chỉ trừ Rāhulamātā không có đến nghe. Hết bài kinh, Vua Suddhodana đạt quả Tƣđàhàm và Bà Mahā- Pajāpatī quả Dự lƣu. Sau đó Phật đến viếng Rahūlamātā và thuyết kinh Candakinnara Jātaka. Hôm sau Ngài tuyền giới cho Nanda và bảy ngày sau cho Rāhula (8). Vì sự truyền giới cho Rāhula và theo lời yêu cầu của vua cha, Phật chế ra giới luật không đƣợc truyền giới cho ai không có phép của cha mẹ nếu họ còn sanh tiền. Vào ngày thứ tám, Phật thuyết kinh Mahādhammapāla Jātaka và vua cha chứng quả Anahàm. Xong, Phật trở về Rājagaha. Trên đƣờng về, Phật dừng chân lại Anupiyā truyền giới cho Ānanda, Devadatta, Bhagu, Anuruddha, và Kimbila.               Trong lần viếng thăm Kapilavatthu này, có 80 ngàn ngƣời thuộc 80 ngàn gia đình Sākya gia nhập Tăng Đoàn (9). Chú giải Buddhavaṃsa (10) nói rằng trong chuyến thăm này, Phật có thuyết kinh Buddhavaṃsa theo lời yêu cầu của Sāriputta. Không biết chắc Phật viếng Kapilavatthu bao nhiêu lần, chỉ biết nhiều lần nhƣ nhƣng kinh sách đẫ dẫn. Ngoài lần đầu tiên nói trên, có hai lần rất đáng ghi nhớ. Một lần Ngài về để giải hòa hai dân tộc Sākya và Koliya (đều là thân thích của Ngài) trong cuộc chiến dành nƣớc sông Rohiṇī; trong dịp này Ngài thuyết các kinh Bổn sanh Phandana, Daddabha, Laṭukika, Rukkhadhamma, và Vaṭṭaka, và Attadaṇḍa Sutta. Hoan hỷ với sự can thiệp của Phật, mỗi bên cho 250 thanh niên gia nhập Tăng Đoàn, và Ngài thay phiên đi cùng các tân đệ tử khất thực trong Kapilavatthu và thủ đô của Koliya (11). Trong lần này, hình nhƣ Ngài an trú tại Mahāvana chớ không phải trong Nigrodhārāma. Lần viếng đáng lƣu ý khác là khi Kapilavatthu bị Vua Viḍūḍabha (q.v.) chiếm để trả thù sự thoá mạ của dân Sākya. Ba lần Viḍūḍabha đến, ba lần ông thấy Phật ngồi ngoài cổng thành Kapilavatthu dƣới gốc cây không có bóng mát. Gần đó có cây cổ thụ đầy bóng nhƣng thuộc địa phận của Viḍūḍabha; Viḍūḍabha thỉnh Phật sang, nhƣng Ngài thƣa rằng: ―Thƣa Quân vƣơng, hãy để cho bóng của thân thích tôi che mát tôi.‖ Ba lần, Viḍūḍabha phải rút quân. Nhƣng đến lần thứ tƣ, Phật dùng thiên nhãn nhìn thấy rõ số phận của dân tộc Sākya rồi nên không can thiệp nữa (12). Phật còn viếng Kapilavatthu nhiều lần nữa. Có lần Ngài thuyết Kaṇha Jātaka (13). Nhiều ngƣời Sākya đến yết kiến Ngài tại hai nơi Nigrodhārāma và Mahāvana; trong số khách này có

Māhānāma (14), Nandiya (15), Vappa (16), và có thể cả Sārakāṇi (17) nữa. Trong một lần viếng Kapilavatthu, Phật đƣợc thỉnh an trú đầu tiên trong một giảng đƣờng (18) do dân Sākya mới cất để dân địa phƣơng đƣợc hƣởng an lạc lâu dài. Phật đến an trú và thuyết kinh Sekha (19) đến quá khuya. Mệt mỏi, Ngài bảo Moggallāna (bản Việt ngữ của HT. Thích Minh Châu, 1992 ghi là Ānanda) thuyết tiếp để Ngài nghỉ ngơi. Đƣợc biết lúc bấy giờ, dân chúng Sākya trang hoàng kinh thành bằng đèn hoa rực rỡ cả một vùng rộng một do tuần và im lặng trong lúc Phật an trú tại giảng đƣờng. Lo lắng về sự huyên náo gây ra bởi các tân thọ tỳkheo, Phật tìm cách tạo sự khâm phục của họ để dễ bề dạy bảo. Đƣợc Thiên chủ Sahampati đến yết kiến và khuyến khích, Ngài trở về Nigrodhārāma, và tại đây, Ngài thị hiện thần thông; tiếp theo Ngài thuyết về đời sống của Thánh giả (20). Có lần đến Kapilavatthu sau khi khất thực giữa dân chúng Kosila, Phật bảo Mahānāma tìm một chỗ nghỉ đêm, nhƣng không tìm đâu ra, nên Ngài phải trú tại am thất của Bharaṇḍu, ngƣời Kālāma (21) . Một lần khác Phật đến Kapilavatthu dƣỡng bệnh (22). Không phải tất cả các thân thích trong dòng tộc Sākya có đức tin nơi Phật dầu đã thấy thần thông của Ngài. Ví nhƣ Daṇḍapānī đến viếng Phật với gậy cầm tay và hỏi Phật có quan điểm nào và giảng thuyết những gì? Sau khi nghe Phật giải thích, Daṇḍapānī lắc đầu, liếm lƣỡi, với trán nổi lên ba đƣờng nhăn, chống gậy ra đi. Còn những vị khác, nhƣ Kāla-Khemaka và Ghaṭāya, tín thọ và công phu cúng dƣờng Tăng Đoàn; họ cất sàng toạ cho tỳkheo trú trong Nigrodhārāma (24). Tại Kapilavatthu Phật đã truyền giới cho 10 ngàn gia chủ bằng nghi lễ Thuận lai “ehi-bikkhu-pabbajā” (25). Mahānāma (q.v.) là ngƣời đến yết kiến Phật nhiều lần nhứt lúc Ngài trú tại Kapilavatthu, và vì ông Phật thuyết kinh Cūḷadukkhakkhandha (26). Dakkhiṇāvibhaṅga Sutta đƣợc thuyết vì có Mahāpajāpatī- Gotamī đến yết kiến Phật. Ngoài những ngƣời kẻ trên và phụ mẫu của Ngài, Phật chỉ còn đến viếng một ngƣời thân nữa sống trong Kapilavatthu là Thích nữ Kāligodhā mà thôi (27). Dân sống trong Kapilavatthu đƣợc gọi là Kapilavatthavā (28).

Từ Kapilavatthu có con đƣờng đi thẳng đến Vesāli (29); con
đƣờng Aḷaka-Sāvatthi (30) đi ngang qua Kapilavatthu mà đệ tử của
Bāvarī từng dùng.
Ngoài Kapilavatthu có ngôi rừng Mahāvana chạy dài lên
đến Hy Mã Lạp Sơn và ra tới biển ở phía bên kia (31).
Kapilavatthu (32) không đƣợc Ānanda đề nghị nhƣ một kinh
thành lớn xứng đáng để Phật nhập diệt (32). Nhƣng sau khi Ngài
Nípbàn, xá lợi của Ngài đƣợc chia cho Kapilavatthu và đƣợc tôn trí
trong bảo tháp xây ngay trong thành; tấm thảm Ngài dùng cũng đƣợc
tôn trí tại bảo tháp này (34).
Trong Kinh điển Bắc tông, Kapilavatthu đƣợc gọi là
Kapilavastu, Kapilapura và Kapilāvhayapura (35). Theo Dulva (35)
kinh thành nằm trên bờ sông Bhagīrathī.
Vị trí của Kapilavatthu hiện nay chƣa đƣợc xác định rõ ràng,
dầu rằng có chứng tích khắc trên hai cột Lumbinī và Niglīva do Vua
Asoka dựng trƣớc đây. Ngài Huyền Trang (37) nói chỗ của kinh thành
xƣa nay chỉ là một vùng hoang dã. Có ý kiến cho rằng làng Piprāwā
hiện nay (nổi tiếng về bình bông) là chỗ của thành cũ (38). Nhiều ý
kiến khác, kể cả Rhys Davids, nói có hai thành, một cổ một tân, đƣợc
xây dựng sau cuộc xâm chiếm của Viḍūḍabha; làng cổ mang tên
Tilaura Kot. Nhƣng thuyết hai Kapilavatthu đã bị bác bỏ (39).
(1)
J. i. 15, 49, 50, 54, 64, vân vân; xem thêm Divy 548, và
Buddhacarita I. v. 2.                       (2)
DhA, iii, 254.                  (3)
D. i. 91;
J. iv. 145.                      (4)
J. iv. 146 f.                  (5)
J. i. 63; theo Mtu
(ii. 75) có bảy tƣờng.                      (6)
J. i. 64.                       (7)
J. i. 87 ff.;
chuyến đến Kapilavatthu này là đề tài của một cảnh đƣợc mô tả trong
phòng xá lợi của Mahā-Thūpa (Mhv. xxx. 81).                                     (8)
Cũng xem
Vin. i.82.                       (9)
Vin. ii. 180; DhA. i. 112; iv. 124, vân vân.
(10)
BuA. 4; Bu. p. 5 f.                      (11)
J. v. 412 ff.;
Sammodamāna Jātaka hình nhƣ cũng đƣợc thuyết liên quan đến sụ
tranh chấp này (J. i. 208).                             (12)
J. iv. 152.                   (13)

J. iv. 6 ff.                     (14)
S. v. 369 f.; A. iii. 284 f.; iv. 220 f; v. 320
f.                    (15)
S. v. 403 f.; 397 f.; A. v. 334 f.                              (16)

A. ii. 196.;                     (17)
S. v. 372.                    (18)
MA. ii. 575.
(19)
M. i. 353 ff.                (20)
S. iii. 91 f.; Ud. 25.                    (21)

A. i. 276 f.                     (22)
A. i. 219.                    (23)
M. i. 108 f.; đó là
dịp để thuyết kinh Madhupiṇḍika.                                    (24)
M. iii. 109.

Thấy các sàng toạ này, Phật thuyết kinh Mahāsuññātā.
(25)
Sp. i. 241.                (26)
M. i. 91 f.               (27)
S. v. 396.
(28)
E.g., S. iv. 182.                    (29)
Vin. ii. 253.
(30)
Sn. p. 194.                (31)
MA. i. 449; UdA. 184; Sp. ii.
393.                (32)
D. ii. 146.                (33)
Ibid., 167; Bu. xxviii. 2.
(34)
Bu. xxviii. 8.             (35)
E.g., Lal. p. 243, 28;
Buddhacarita (I.v. 2) gọi đó là Kapilasyavastu.                         (3           6)
Rockhill, p. 11.               (37)
Beal. ii., p.13 f.                  (38)
E.g.,
Fleet. J.R.A.S. 1906, p. 180; CAGI. 711 f.                              (39)
J.R.A.S.
1906, pp. 453, 553. Xem thêm tài liệu của Mukherji về Kapilavastu
trong ERE.

Kapila-vihāra.—Xem Kapila [12].

1.Kapisīsa.—Một tƣớng Tamil bị Duṭṭhagāmaṇi chinh phục tại Kacchatittha sau một cuộc bao vây dài bốn tháng (1). v. l. Kavisīsa.

2. Kapisīsa.—Một quan đại thần của Vua Vaṭṭagāmaṇī. Một
hôm, sau khi quét Acchagallavihāra xong, ông xuống tam cấp
Ākāsacetiya ngồi bên vệ đƣờng. Vì không thấy nhà vua và hoàng
hậu lên tam cấp nên không phủ phục. Do đó ông bị vua ra lệnh chém
đầu (1).
(1)
Mhv. xxxiii. 68 f.

Kapivantā.—Một thành phố nằm trên mạn Bắc của Uttarakuru
(1)
.
(1)
D. iii. 201.

Kapulpelanda.—Xem Kabupelanda.

1. Kapota Jātaka (No. 42).—Chuyện Chim Bồ Câu. Có lần Bồ Tát sanh làm con chim bồ câu sống trong ổ rơm treo trong bếp của một tài chủ ở Benares. Con quạ đánh hơi mùi thơm của thức ăn, muốn đƣợc ăn các thức ăn ấy, nên đến làm quen với bồ câu. Một tối, sau khi đi tìm mồi với bồ câu xong, quạ theo bồ câu bay về nhà bếp; quạ đƣợc chú bếp cho một ổ rơm nhƣ bồ câu. Một thời gian sau, quạ giả bệnh ở nhà vì thấy trong bếp có cá do ngƣời bếp vừa làm sẵn.

Dầu đã đƣợc bồ câu cảnh cáo không nên tham lam của nhà bếp, quạ
vẫn xớt cá, lên ổ ăn lúc ngƣời bếp đi ra ngoài. Nhƣng ngƣời bếp thấy
quạ ăn cắp cá nên bắt quạ, nhổ lông, xát muối gừng, thì là, và sữa
chua. Bồ câu về ổ thấy quạ nhƣ vậy, bay đi tìm nơi khác sống. Quạ
bị chết thảm và bị quăng vô đống rác.
Chuyện đƣợc kể liên quan đến một tỳkheo tham lam. Ông là
con quạ trong truyện (1).
(1)
J. i. 241 ff.

2. Kapota Jātaka (No. 375).—Chuyện Chim Bồ Câu. Nhƣ trên,
trừ một ít chi tiết. Con quạ bị vặt hết lông và bị xát bằng gia vị gồm
gừng tƣơi, hột cải trắng và chà là thối, bằng một miếng miểng sành
khiến thân nó bị thuơng. Miếng miểng đƣợc ngƣời bếp treo lên cổ nó
(1)
.
(1)
J. iii. 224 ff.

Kapokandara.—Cái động gần Rājagaha. Kapotakongara-
vihāra đƣợc xây trong ấy. Một thuở, động có nhiều bồ câu (kapotā)
sanh sống nên chi động mang tên ấy. Lần nọ, có một dạxoa cùng bạn
bay ngang động để đến một cuộc họp, thấy cái đầu trọc bóng láng
mới cạo của Tôn giả Sāriputta, muốn khỏ đầu này chơi, dầu ngƣời
bạn có cảnh báo. Dạxoa bị rớt và nuốt bởi lửa của địa ngục. Còn
Sāriputta bị chút nhức đầu; đƣợc biết cái khỏ này rất mạnh, có thể
đập tan một con voi (2).
Theo Visuddhimagga (3), Sāriputta bị hôn mê ngay sau khi bị
khỏ đầu.
(1)
UdA. 224.           (2)
Ud. 39 f.; Thag. về sau. 998 f.; PsA. 494.
(3)
p. 380.

1. Kappa.—Một đệ tử của Bāvarī. Câu ông hỏi Phật đƣợc ghi lại
trong Kappamānavapucchā (q.v.). Ông đắc quả Alahán (1).
(1)
Sn. vv. 1007, 1092-5; SnA. ii. 597.

2. Kappa Thera.—Alahán. Ông là con của vị tỉnh trƣởng ở Magadha, đam mê lối sống phóng dật. Phật dùng thiên nhãn thấy ông là ngƣời có trí, bèn đến khuyên nhủ ông và dùng nhiều ẩn dụ nói

về cái hƣ cấu của thân thể. Khâm phục, ông xin gia nhập Tăng Đoàn,
và chứng quả Alahán trong lúc cạo đầu để xuất gia.
Vào thời Phật Siddhattha, ông là một gia chủ giàu sang,
từng cúng dƣờng điện thờ Phật một kapparukkha đầy vật quý giá.
Ông tái sanh nơi đâu là nơi đó có cây trời mọc ngay trƣớc của ông.
Vào bảy kiếp trƣớc ông làm vua tám lần dƣới vƣơng hiệu Sucela (1).
Ông có thể là Kapparukkhiya nói trong Apadāna (3).
(1)
Thag. 567-76; ThagA. i. 521 ff.         (2)
Ap. i. 91.

3. Kappa.—Trong Saṃyutta Nikāya (1) có hai kinh kể lại việc
tỳkheo Kappa thỉnh vấn Phật, tỳkheo này có thể là tỳkheo Kappa [3].
Kappa hỏi rằng: ―Do biết nhƣ thế nào, do thấy nhƣ thế nào, bạch Thế
Tôn, đối với thân có thức này và đối với tất cả tƣớng ở ngoài, lại
không có (tƣ tƣởng) ngã kiến, ngã sở kiến, ngã mạn?‖ Những câu
hỏi tƣơng tợ đƣợc Rāhula thỉnh vấn và đƣợc giải đáp tƣơng tợ (2).
[Theo HT. Thích Minh Châu, 1993].
(1)
S. iii. 169 f.          (2)
S. ii. 253 f.

4. Kappa.—Một thiếu niên Bàlamôn (Bồ Tát), Kappakumāra.
Ông trở thành một hiền giả vừa là đệ tử vừa là bạn của Kesava.
Chuyện của ông đƣợc kể trong Kesava Jātaka (1). Chuyện còn đƣợc
nói trong Bakabrahma Jātaka (2) và đề cập trong Saṃyutta Nikāya
(3)
, trong ấy Bakabrahmā là Kesava, thầy của Kappa. v.l. Kappaka.
(1)
J. iii 142 ff.                  (2)
Ibid., 361; DhA. i. 342 f.
(3)
S. i. 144; SA. i. 164; MA. i. 555.

5. Kappa. Xem Nigrodha-Kappa.

1. Kappa Sutta.—Hai kinh kể lại việc Kappa thỉnh vấn Phật (1).
Xem Kappa [3].
(1)
S. iii. 169 f.       (2)
S. ii 253 f.

2. Kappa Sutta.--Về bốn thời kỳ không tính đƣợc của một kappa
(aeon) (1).
(1)
A. ii. 142; cf. D. i. 14; 109; Mil. 232.

Kappaka.—Xem Kappa [4].

Kappakagāma (Kappukagāma).—Một tự viện bên Tích Lan,
trú xứ của Trƣởng lão Deva. Năm cơ sở trong tự viện đƣợc Vua
Vohārika-Tissa cho trùng tu để đền ơn Trƣởng lão đã thuyết giáo
pháp cho nhà vua nghe (1).
(1)
Mhv. xxxvi. 29.

Kappakandara (v.l. Kappukandara).—Tên vừa của một làng,
của một con sông và của một tự viện. Làng là nơi sanh trƣởng của
Bharaṇa, một vị tƣớng của Vua Duṭṭhagāmaṇi (1). Con sông là
nhánh Javamāla mà Duṭṭhagāmaṇi có lần vƣợt qua để chạy trốn anh
mình là Tissa (2). Theo chuyện này sông phải ở trong Rohaṇa, và
Geiger (3) nghĩ rằng đó là sông Kumbukkan-Oya hiện nay.
Mahāvaṃsa Ṭīkā (4) nói rằng Malayamahādeva từng đến
Piyaṅgudīpa ở Kappakandara để nhận vật thực cúng dƣờng của Vua
Duṭṭhagāmaṇi .
(1)
Mhv. xxiii. 64.        (2)
Ibid., xxiv. 22.          (3)

Mhv. Trs. 165, n. 5.          (4) p. 593.

Kappagallaka.—Một làng trong Rohaṇa do Vua Mahinda V lập
và từng làm kinh đô của vƣơng quốc ông (1)
(1)
Cv. lv. 11.

Kappaṭa.—Một thƣơng nhơn ở Benares (Bồ Tát). Ông là một
thợ gốm có con lừa để chở đồ có thể đi bảy lý một ngày. Một hôm
ông thợ đi với lừa vô Takkasilā. Lừa gặp một lừa cái và si mê
không chịu trở về làng, cho đến khi ông thợ gốm dụ nói sẽ tìm cho
nói con lừa cái đẹp nhƣ vậy. Ông thợ giữ lời hứa nhƣng không chịu
cung cấp thêm thực phẩm cho lừa cái và lừa con nếu có. Lừa sáng
mắt và không còn muốn có bạn nữa.
Lừa là Nanda, lừa cái là Janapadakalyāṇī (1).
(1)
DhA. i. 103 f.

Kappatakura Thera.—Alahán. Ông thuộc một gia đình nghèo trong Sāvatthi. Tay xách nồi, áo giẻ rách trên vai, ông đi lƣợm gạo (kura), do đó ông có tên ―Giẻ rách và Gạo—Rags and Rice‖). Về sau ông cắt cỏ kiếm sống. Một hôm nghe thuyết pháp, ông xin gia nhập

Tăng Đoàn và bỏ áo giẻ rách ra. Bảy lần ông không bằng lòng, và
bảy lần ông lấy giẻ rách quấn lại lên thân. Khi nghe câu chuyện,
Phật quở vị tỳkheo này; ông công phu quán chiếu, ngộ và đắc quả
Alahán.
Vào thời Phật Vipassī, ông làm gia chủ, từng cúng dƣờng
Phật một ít bông ketakī khi gặp Phật trên bờ sông Vinatā (1). Ông có
thể là Ketakapupphiya nói trong Apadāna (2).
(1)
Thag. 199 f.; ThagA. i. 320 ff.          (2)
Ap. ii. 449.

Kapparukkhiya Thera.—Alahán. Vào 92 kiếp trƣớc ông có đặt
một kappa-rukkha làm bằng vải nhiều màu trƣớc đền của Phật
Siddhattha. Vào bảy kiếp trƣớc ông làm vua tám lần dƣới vƣơng
hiệu Sucela (1). Ông có thể là Trƣởng lão Kappa (2).
(1)
Ap. i. 90 f.      (2)
ThagA. i. 521 f.

Kappāyana.—Một tên của Nigrodha-Kappa (1) đƣợc gọi để tôn
kính ông, theo Chú giải (1).
(1)
Sn. v. 354.       (2)
Sn. i. 350.

Kappāsagāma.—Một làng bên Tích Lan, nơi mà Chánh hậu
Kittī của Vua Mahinda IV có xây hồ tắm cho chƣ tỳkheo (1).
(1)
Cv. liv. 51.

Kappāsika (Kappāsiya)-Vanasaṇḍa.—Một ngôi vƣờn gần
Uruvelā. Tại đây, các Bhaddavaggiyā gặp Phật lúc các ông đi tìm
một ngƣời đàn bà cắp đồ của các ông. Phật thuyết kinh cho các ông
nghe, các ông xin gia nhập Tăng Đoàn, chứng từ Sơ đến Tam quả (1).
(1)
Vin. i. 23 f.; J. i. 82; DhA. i. 72; Dpv. i. 34; AA. i. 57, 84;
ThigA. 3.

Kapiñcimpekula.—Một Tộc trƣởng Damiḷa, đồng minh của
Kulasekhara (1).
(1)
Cv. xxvii. 79.

Kappitaka Thera.—Ông là upajjhāya của Upāli, có lần trú trong nghĩa địa gần Vesāli. Trong nghĩa địa này, ngay bên cốc của Kappitaka, các tỳkheo ni Chabbaggiya có xây một tháp tôn trí tro

cốt của các sƣ phụ mình. Bực mình vì tiếng than khóc của các tỳkheo ni này, ông đập phá tháp và rải tro tung toè khắp nơi. Căm thù, các tỳkheo ni định giết ông. Đƣợc Upāli báo, Trƣởng lão Kappitaka đi trốn. Các tỳkheo ni vô đập phá cốc ông và đổ tội cho Upāli đã phá hƣ chƣơng trình của các bà (1). Theo Petavatthu và Chú giải Petavatthu (2), Kappitata sống trong Kappinaccāna (gần Vesāli) và đƣợc một Licchavi là Ambasakkhara cúng dƣờng thay thế cho một peta. Một thời ông là một Jaṭila có rất nhiều dân Jaṭila theo, vì ông từng đƣợc mô tả nhƣ “jaṭilasahasssassa abbhantaro thero” (3). (1) Vin. iv. 308.             (2) Pv. 50. ; PvA. 229 ff.    (3)

Sp. iv. 937; PvA. 230.

Kappina.—Xem Mahā-Kappina.

1. Kappina Sutta.--Thấy Mahā-Kappina từ xa đi đến, Phật nói
với các tỳkheo rằng ông là ngƣời có đại thần thông, đại uy lực. Vị ấy
còn ngay trong hiện tại, tự mình với thắng trí, chứng ngộ. Tiếp theo
Phật nói thêm: Sát lỵ là tối thƣợng; Ngày, mặt trời chói sáng; Đêm,
mặt trăng chói sáng; Trong tấm áo chiến bào; Sát lỵ đƣợc chói sáng;
Trong Thiền định, Thiền tri; Bàlamôn chói sáng; Nhƣng suốt cả đêm
ngày; Phật chói sáng hào quang (1). [Theo HT. Thích Minh Châu,
1993].
Kệ ngôn này đƣợc trích dẫn trong nhiều kinh sách (2).
(1)
S. ii. 284.       (2)
E.g., D. iii. 98; Du hành. vs. 387.

2. Kappina Sutta.-- Thấy Mahā-Kappina ngồi thế hoa sen, thân
thẳng đứng, tỉnh thức, Phật nói với các tỳkheo rằng ông có thể ngồi
bất động nhờ định vào hơi thở (1).
(1)
S. v. 315 f.

Kappuka*.—Xem Kappaka*.

Kappūra-pariveṇa.—Một kiến trúc do Vua Dāṭhopatissa II (1) xây trong Abhayagiri-vihāra. Về sau, Vua Aggabodhi II xây thêm một pāsāda trong ấy (2), rồi Vua Sena I xây một pariccheda (có thể là một dãy cốc) (3). Xem thêm Kappūra-mūlāyatana.

(1) Cv. xlv. 29.             (2) Ibid., xlvi. 21.          (3)

Ibid., l. 77.

Kappūra-mūlāyatana.—Có thể đó là Kappūra-pariveṇa. Ái
nữ của Vua Vijayabāhu I là Yasodharā có xây trong ấy một chánh
điện tôn trí Tôn tƣợng to và lộng lẫy (2).
(1)
Geiger: Cv. Trs. i. 222, n. 7.      (2)
Cv. lx. 83.

Kabupelanda.—Một làng và tịnh xá bên Tích Lan. Một thời, trong tịnh xá có một sadi đắc nhiều thần thông, nhƣng vì si mê con gái của ông thợ dệt nên bị mất hết thần thông. Về sau, cô con gái bị ông tát tai mù hai mắt, và ông bị nghèo xác xơ. Thầy của ông cảnh báo ông nhƣng ông không nghe (1).             v.l. Kammupelanda, Kampupelanda, Kapupelanda. Xem thêm Kupuveṇa. (1) VibhA. 294 f.; nhƣng xem thêm MA. ii. 699 f., trong ấy tên đƣợc viết khác nhau.

Kampilla (Kampillaka, Kampilliya).—Một thành phố trong xứ
Uttarapañcāla và có thể là kinh đô của xứ này. Dummukha có lần
làm vua ở đây (1). Có lúc Kampilla đƣợc gọi nhƣ một vƣơng quốc có
kinh đô là Uttarapañcāla.
Có lần Alīnasatta đƣợc gọi là Kampilla vì ông làm vua của
thành phố có tên trùng (3).
(1)
J. iii. 379; J. ii. 214; xem thêm Mtu. i. 283.            (2)

E.g., J. iii. 79; iv. 396; v. 21; vi.       (3) J. v. 34; xem thêm Rāmāyana i. 34.

Kambala.—Một tộc Nāga có mặt ở Mahāsamaya (1) và đƣợc đề
cập cùng với các Assatara nhƣ sống dƣới chân núi Sineru (2).
(1)
D. ii. 258.     (2)
J. vi. 165.

Kambaladāyaka-Tissa.—Tên của một tỳkheo mà sau này đƣợc biết đến nhƣ là Vanavāsī-Tissa (q.v.). Lúc mới bảy tuổi, cậu đã biết tạo công đức, biết tìm mền cho các vị tỳkheo bị lạnh. Lúc bấy giờ cậu đi với 1000 tỳkheo lên Sāvatthi và chỉ một thời gian ngắn sau cậu tìm đủ số mền cần thiết. Do đó về sau ông đƣợc gọi là Kambaladāyaka (1).

(1) DhA. ii. 89 f.

Kambugallaka.—Xem Hambugallaka.

Kamboja (Kambojaka).—Một trong 16 xứ ngoại biên lớn
(Mahājanapada). Cũng nhƣ Gandhāra, Kamboja không phải của
Majjhimadesa mà là của Uttarāpatha (1). Kamboja thƣờng đƣợc
xem nhƣ vùng có ngựa quý (assānaṃ āyatanaṃ) (2). Kūṇāla Jātaka
nói rằng dân Kamboja bắt ngựa bằng rêu (jalap āta) (4). Họ rƣới mật
lên rêu và trải rêu ở những nơi ngựa đến uống nƣớc; rồi họ rƣới mật
lên cỏ dẫn lối về chuồng để ngựa theo đó mà vô bẩy.
Assalāyana Sutta (1) ghi rằng vào thời Phật Thích Ca, trong
Jamboja, Yoṇa và các xứ lân cận, chỉ có hai đẳng cấp là chủ và tớ, và
chủ có thể trở thành tớ hay ngƣợc lại. Chú giải (6) nói rằng nếu một
gia đình Bàlamôn đến đó buôn bán, rủi ông chết, vợ ông phải làm để
sanh sống và con ông sẽ trở thành nô lệ.
Các Jātaka hàm ý rằng dân Kamboja không còn tục lệ truyền
thống nữa và đã trở thành man ri. Nhiều tài liệu khác (8) ghi rằng
Kamboja không phải là nơi mà đàn bà con gái của các xứ khác đến
viếng. Đƣợc biết Kamboja nằm trên con đƣờng thƣơng hồ và có con
đƣờng đi thẳng đến Dvāraka (9).
Theo Rock Edit, No. xiii (Sābhāzgarhi Text) của Asoka,
Kamboja là một trong những xứ mà phái đoàn truyền giáo của ông có
đến, và xứ phái đoàn đến có thể nằm trên sông Kabul (10).
Trong sử sách cận đại (11) Kamboja là tên quy cho Tây Xiêm
La (Western Siam).
(1)
A. i. 213; iv. 252, 256, 260.                            (2)
E.g., DA. i. 124;
AA. i. 399; Vsm. 332; xem thêm J. iv. 464.                                (3)
J. v. 445.
(4)
Ibid., 446.                  (5)
M. ii. 149.
MA. ii. 784.                     (7)
E.g., J. vi. 208, 210; xem thêm
Manu. x. 44.                   (8)
A. ii. 82; đọc đoạn này thì nên xem GS. ii.
92, n. 2. Chú giải (AA. ii. 523) khuyến khích đọc Kamboja.
(9)
Pv. p. 23.                   (10)
Mookerji: Asoka, 168, n. 1.
(11)
E.g., Cv. lxxvi. 21, 55.

Kamma Vagga.--Phẩm 24: PhẩmNghiệp, Chƣơng Bốn Pháp,
Tăng Chi Bộ Kinh. Gồm 10 kinh. Các nhà chú giải gọi đó là
Magga-Vagga (1).
(1)
A. ii. 252.

1. Kamma Sutta.—Thành tựu bốn pháp này (thân nghiệp có tội,
khẩu nghiệp có tội, ý nghiệp có tội, tri kiến có tội) tạo nhiều vô
phƣớc (1).
(1)
A. ii. 252.

2. Kamma Sutta.—Vị tỳkheo không bị rơi vào thối đọa nếu tránh
vui thú trong bảy pháp này: sanh hoạt thế tục, tranh luận, ngủ, cộng
đồng xã hội, ác dục, ác hữu, dễ duôi với sự chứng đắc (1).
(1)
A. iv. 22.

3. Kamma Sutta.—Nói tại Gijjhakūṭa cho đại chúng tỳkheo
nghe.       Thấy Sāriputta cùng nhiều tỳkheo thƣợng thủ, nhƣ
Moggallāna, Mahā Kassapa, Anuruddha, Puṇṇa Mantānīputta,
Upāli, Ānanda, và Devadatta, đang đi kinh hành Phật tán thán ƣu
điểm của mỗi vị và nói với chƣ tỳkheo hiện diện rằng các chúng sanh
cùng hoà hợp cùng đi chung với nhau (1).
(1)
S. ii. 155.

4. Kamma Sutta.—Phật thuyết về các nghiệp mới và cũ, sự đoạn
diệt các nghiệp, con đƣờng đƣa đến sự đoạn diệt các nghiệp, tức là
Bát chánh đạo (1).
(1)
S. iv. 132.

Kammakathā.—Chƣơng           thứ    bảy     của     Mahāvagga,
Paṭisambhidāmagga (1).
(1)
Ps. ii. 78-80.

Kammakāraṇa Vagga.--Tụ gồm 10 kinh, tạo thành phẩm thứ
nhứt của Duka Nipāta, nói về nhiều đề tài, nhƣ tội và hình phạt, học
tập, cách thức nói, vân vân (1).
(1)
A. ii. 47 ff.

Kammakkhandha.--Phẩm đầu tiên của Cullavagga, Vinaya
Piṭaka (1).
(1)
Vin. ii. 1-28.

Kammapatha Vagga.—Chƣơng ba của Dhātu Saṃyutta (1). (1) S. ii. 111 f.

Kammavibhaṅga Sutta.—Xem Cūḷa* và Mahā*.

Kammavācā.—Nghi thức gia nhập Tăng Đoàn (1). (1) Bode, op. cit., 6. f.

Kammassadhamma.—Xem Kammāsadamma.

Kammahārattaka.--Vị tƣớng của Vua Khallāṭanāga. Ông truất
phế và giết vua tại kinh đô. Nhƣng bào đệ của nhà vua là
Vaṭṭagāmaṇi giết ông rồi lên ngôi (1).
(1)
Mhv. xxxiii. 33; xem thêm MṬ. 612.

Kammāragāma.—Một làng trong xứ Rohaṇa, đƣợc xác định là
Kamburugamuva hiện nay. Làng này là một trong những nơi đi qua
của Kañcukināyaka của Parakkamabāhu I lúc tiến quân (1).
(1)
Cv. lxxv. 47; Cv. Trṣ ī. 48, n. 2.

Kammāradeva.—Một địa điểm trong Anurādhapura, bao gồm
ranh giới sīmā đánh dấu bởi Devānaṃpiya-Tissa. Về bên trái của
địa điểm này là nghĩa địa của dân chúng thuộc đẳng cấp thấp (1).
(1)
Mbv. 135; xem thêm Mbv. xv. 13 (xem tài liệu của Geiger, p.
332).

Kammāsa.—Xem Kammāsapada.

Kammāsadamma, Kammāsadhamma (v.l. Kammassa*).-- Kiềumasắtđàm. Thị trấn của dân tộc Kuru. Trong lúc du hành, Phật có đến đây nhiều lần; nhƣng chỗ Ngài trú chỉ đƣợc kể có một lần, đó là lều lửa (fire-hut) của một Bàlamôn thuộc tộc Bhāradvāja trong ấy có tấm thảm cỏ do chính tay vị Bàlamôn trải để Phật ngự. Trong dịp

này, theo Māgandiya Sutta (1), Du sĩ Māgandiya đƣợc cải hoá sau
một cuộc đàm luận lâu. Có nhiều kinh đƣợc thuyết trong
Kammāsadamma, nhƣ Mahānidāna Sutta (2), Mahāsatipaṭṭhāna
Sutta (3), Ānañjasappāya Sutta (4), kinh về sự nắm giữ nội xúc trong
Saṃyutta Nikāya (5), và kinh về Mƣời Thánh cƣ trong Aṅguttara (6).
Buddhaghosa (7) nói rằng dân chúng nơi đây minh triết và thực phẩm
bổ dƣõng; lời khen về trí tuệ cao độ của họ ám chỉ các kinh trên chắc
là do Phật thuyết vì họ.
Ngay trong thời của Buddhaghosa thị trấn có hai tên đƣợc đặt
dựa theo hai từ nguyên khác nhau (8). Tên Kammāsadamma có xuất
xứ từ chuyện của một quỷ ăn thịt ngƣời tên Kammāsapāda (q.v.)
đƣợc thuần hoá và khai hoá bởi Bồ Tát. (Kammāso ettha damito ti,
Kammāsadammaṃ-Kammāso ti Kammāsapādo porisādo vuccati).
Còn tên Kammāsadhamma đƣợc giải thích căn cứ trên sự việc quỷ ăn
thịt ngƣời Kammāsa đƣợc chuyển hoá tại đây và chấp nhận đạo lý
địa phƣơng gọi là Kuruvattadhamma của dân Kuru
(Kururaṭṭhavāsīnaṃ kira kuruvattadhammo, tasmiṃ Kammāso jāto,
tasmā taṃ ṭhānaṃ “Kammāso ettha dhamme jāto” ti
Kammāsadhammaṃ ti vuccati.)
Theo các Jātaka có hai nơi trùng tên và đƣợc gọi là
Cullākammāsadamma và Mahākammāsadamma để phân biệt.
Mahākammāsadamma là thị trấn đầu tiên đƣợc xây ngay trên chỗ mà
quỷ ăn thịt ngƣời nói trong kinh Mahāsutasoma (9) đƣợc thuần hoá,
trong lúc Cullākammāsadamma là tên của nơi mà Jayaddisa thi triển
sự gan dạ của mình qua sự chiến thắng tên quỷ ăn thịt ngƣời kể trong
Jayaddisa Jātaka (10).
Trong Divyāvadāna (11), thị trấn đƣợc gọi là Kammāsadamya.
Đó là trú xứ của các Tỳkheo ni Nanduttarā và Mittākālikā (12).
(1 M. i. 501.             (2)
D. ii. 55; S. ii. 92.                  (3)
D. ii. 290;
M. i. 55.                     (4)
M. ii. 26.                  (5)
ii. 107 f.
(6)
v. 29 f.                    (7)
SA. ii. 89.                 (8)
DA. ii.
483.               (9)
J. v. 411.                  (10)
J. v. 35 f.                 (11)

pp. 515 f.                    (12) ThigA. 87, 89.

Kammāsapāda.—Tên của con quỷ ăn thịt ngƣời trong kinh Mahāsutasoma (q. v.). Trƣớc khi làm quỷ ông làm vua thành

Benares và sau đó đƣợc Bồ Tát Sutasoma cảm hoá. Ông chính là
Aṅgulimāla (1).
Buddhaghosa (2) giải rằng tên ―Chân Đốm‖(―Spot-foot‖) của
ông là do có lần ông bị thƣơng, vết thƣơng để lại cái thẹo nhƣ một
miếng ván có vân (cittadārusadiso); ông bị thƣơng vì đạp phải cây
cọc (khānu) keo và cọc đâm thủng chân, trong lúc ông chạy trốn bọn
ngƣời đang rƣợt theo (3).
Theo Buddhaghosa (4), tên ăn thịt ngƣời trong Jayaddisa
Jātaka cũng mang tên Kammāsa hay Kammāsapāda. Còn chỗ tên ăn
thịt ngƣời đƣợc chuyển hoá đƣợc gọi là Kammāsadamma (q.v.).
(1)
J. v. pp. 503 f., 511.             (2)
DA. ii. 483.     (3)
J.
v. 472.             (4)
DA. ii 483. Xem thêm tài liệu của Watanabe,
―The Story of Kalmāsapāda and its Evolution in Indian Literature.‘‘
J.P.T.S. 1909, pp. 236 ff.

Kammupelanda.—Xem Kabupelanda.

Kayanibbinda Jātaka.—Xem Kāyavicchinda.

Kayavikkaya Sutta.—Ít hơn là các chúng sanh từ bỏ mua bán, và
nhiều hơn là các chúng sanh không từ bỏ mua bán (1).
(1)
S. v. 473.

1. Karakaṇḍa, Karakaṇḍaka.—Con của vị Vua trƣởng tộc của
triều đại Okkāka III và của Chánh hậu Hatthā (1). Ông còn mệnh
danh Karaṇḍaka (2).
(1)
SnA. ii. 352; DA. i. 258; Mtu. i. 348.      (2)
Mtu. i.
352.

2. Karakaṇḍa.—Xem Karaṇḍu.

Karajakāya Vagga.--Phẩm 21: Phẩm Thân do Nghiệp Sanh,
Chƣơng Mƣời Pháp, Tăng Chi Bộ Kinh. Gồm kinh về mƣơi pháp
đƣa đến địa ngục; mƣời pháp đƣa nữ cƣ sĩ lên Thiên giới, vân vân (1).
(1)
A. v. 283-303.

Karaṇīyametta Sutta.— Xem Metta Sutta.

Karaṇīyavimāna.—Trên đƣờng đi tắm sông Aciravatī trở về,
một cƣ sĩ ở Sāvatthi thấy Phật và cung thỉnh Ngài về nhà thọ thực.
Phật nhận lời mời và đƣợc gia chủ cúng dƣờng rất chu đáo. Nhờ vào
công đức này ông sanh về cõi Tāvatiṃsa, trong cung điện
Karaṇīyavimāna. Có một chuyện tƣơng tợ nhƣng vị đƣợc cúng
dƣờng là một tỳkheo thay vì Đức Thế Tôn (1).
(1)
Vv. 55; VvA. 248 f.

1. Karaṇḍaka.—Một tịnh xá ẩn cƣ (assamapada) gần Hy Mã Lạp Sơn. Bồ Tát lúc sanh làm voi nhƣ kể trong Mātiposaka Jātaka (q.v.) kể rằng có một con voi (Bồ Tát) bị vua bắt về triều. Voi xin đƣợc tha trở về nuôi mẹ. Cám cảnh, vua trả tự do cho voi Bồ Tát trở về với mẹ. Sau đó, khi mẹ Ngài mất, Ngài đi thật xa đến tịnh xá Karaṇḍaka. Tại đó có 500 đạo sĩ khổ hạnh an trú và vua thƣờng đến cúng dƣờng các Ngài, vì sự tôn kính đối với Bồ Tát (1). (1) J. iv. 95.

2. Karaṇḍaka.—Xem Karakaṇḍa.

3. Karaṇḍaka.—Xem Karaṇḍu.

Karaṇḍaka Jātaka .—Xem Samugga Jātaka.

Karaṇḍu (v.l. Karakaṇḍa, Karaṇḍaka, Karakaṇḍaka).—Vua trị vì Dantapura trong vƣơng quốc Kāliṅga. Một hôm ông vào ngự uyển hái xoài ăn. Quần thần thấy vậy bắt chƣớc và không bao lâu cây xoài bị hái ăn sạch. Trên đƣờng trở về cung, ông nhận xét thấy cây xoài có trái tƣơi tốt hồi sáng trong tình trạng bị phá hƣ nát, còn cây xoài không trái bên cạnh vẫn tƣơi tốt. Quán chiếu, ông chứng quả Phật Độc giác. Sau đó ông đi đến động Nandamūla cùng với ba vị vua nữa là Naggaji, Nimi và Dummukha cũng đắc tuệ giác qua quán chiếu nhƣ ông.          Chuyện của bốn vị đƣợc kể trong Kumbhakāra Jātaka (1). (1) J. iii. 376 ff.

Karatiya.—Một Dạxoa đƣợc kể trong kinh Āṭānāṭiya nhƣ là một
Thiên thần quan trọng mà Phật tử thƣờng van vái lúc cần sự chở che
(1)
.
(1)
D. iii. 204.

Karamba.—Một Tộc trƣởng Damiḷa, đồng                   minh    của
Kulasekhara, nhà vua trị vì miền Nam Ấn Độ (1).
(1)
Cv. lxxvi. 139.

Karambiya.—Một hải cảng. Một thời, có năm trăm thƣơng nhơn lên tàu ra khơi. Tàu bị đắm giữa biển và chỉ còn có ngƣời sống sót nhờ gió đƣa vào bờ Karambiya. Ông trần trụi, lang thang khất thực khắp nơi, và tự xƣng là đạo sĩ khổ hạnh loã thể với tên Karambiya (v.l. Karambhiya). Ông có nhiều đệ tử, kể cả vua Nāga là Paṇḍara và vua Garuḍa. Theo lời yêu cầu của vua Kim xí điểu, ông dụ Xà vƣơng kể cho ông nghe làm thế nào các Nāga thoát khỏi nanh vuốt của Garuḍa, rồi đem bí mật kể lại cho vua Garuḍa nghe. Sự phản bội của ông bị phát giác, và lúc ông thề mình vô tội, đầu ông bị chẻ làm bảy và ông bị rơi xuống địa ngục Avīci. Chuyện đƣợc kể trong Paṇḍara Jātaka (1) và đƣợc dẫn trong Milindapañha (2). (1) J. v. 75 ff.    (2) p. 201.

Karavāḷagiri.—Một địa điểm bên Tích Lan nơi mà có lần Vua
Parakkamabāhu I hạ trại (1).
(1)
Cv. lxxii. 134.

Karaviṭṭhavillatta.—Một hồ nƣớc bên Tích Lan đƣợc Vua
Parakkamabāhu I tu bổ (1).
(1)
Cv. lxviii. 48.

Karavīka.—Một trong bảy ngọn núi bao quanh Sineru (1). Giữa
Karavīka và Isādhara là Sīdantarasamudda (2).
(1)
SnA. ii. 443; Sp. i. 119; Vsm. 206; DhsA. 298.         (2)
J.
iv. 125; xem thêm Mtu. ii. 300, trong ấy núi đƣợc gọi là Khadiraka,
và Divy. 217, 450.

Karindaka.—Núi, từng là nơi làm tổng hành dinh của
Dāṭhāpabhuti trong trận chiến với Moggallāna (1).
(1)
Cv. xli. 45.

Karinda-nadī.—Con sông dƣới niền Nam Tích Lan. Trên đầu
nguồn của sông này có núi Paṇjali (1).
(1)
Mhv. xxiii. 14; xem thêm Mhv. Trs. 221, n. 1.

Karuṇā Sutta.—Tâm bi (karuṇā) đƣợc tu tâp và làm cho sung
mãn đem đến nhiều lợi lạc lớn (1).
(1)
S. v. 131.

Karumbūḷatta, Kurummaḷatta.—Một Tộc trƣởng Damiḷa, đồng
minh của Kulasekhara. Ông bị Tƣớng Laṅkāpura chinh phục (1).
(1)
Cv. lxxvi. 139, 216.

Karumhā.—Một hạng Thiên tử có mặt trong Đại hội tại Đại Lâm
(Mahāsamaya) (1).
(1)
D. ii. 260.

Karerikuṭikā.—Một trong bốn kiến trúc quan trọng của
Jetavana; ba kiến trúc kia là Kosambakuṭi, Gandhakuṭi và
Salaḷaghara; mỗi kiến trúc xây tốn một trăm ngàn đồng.
Karerikuṭikā do Trƣởng giả Anāthapiṇḍika xây trên trụ. Trƣớc
cổng của kuṭikā có một vòm cây Kareri [maṇḍapa of Kareri (varuṇa)
trees], do đó kiến trúc mang tên Karerikuṭikā (1). Mahāpadāna Sutta
đƣợc thuyết tại đây (2).
(1)
DA. ii.407. Phù điêu Barhut lại diễn tả nhƣ một lều nhỏ (Dial.
ii. 4, n. 1). SnA (ii. 403) gọi Candanamālā là Salaḷaghara.
(2)
D. ii. 1 ff.

Karerimaṇḍalamālā.—Sảnh đƣờng gần Kerarikuṭikā. Đó là một căn nhà rộng bằng cột cây, nóc tranh, không có tƣờng (1). Buddhaghosa gọi đó là nisīdanasālā (toạ đƣờng, sitting-hall). Giữa tọa đƣờng này và Gandhakuṭi là Kerarimaṇḍapa.                    Từ Kerarimaṇḍalamālā có thể đƣợc dùng để chỉ toàn bộ Gandhakuṭi, tức là Karerikuṭikā và sảnh đƣờng (Gandhakuṭi pi Kerarikuṭikā pi sālā pi

Karerimaṇḍalamālo ti vuccati) (2). Nhƣng Dhammapāla lại nói rằng
chỉ có maṇḍapa và sālā đƣợc gọi là Kerarimaṇḍalamālā. Kinh giải
thích:        tiṇapaṇṇacchadanaṃ     anovassakaṃ          maṇḍalamālo;
atimuttakādi latāmaṇḍapo ti apare (3). Các tỳkheo thƣờng ngồi ngoài
đây thảo luận vào lúc cuối ngày. Một đề tài thảo luận tại đây đƣợc
ghi lại trong Udāna (4), và vì cuộc thảo luận này các tỳkheo bị Phật
quở trách nặng.
(1)
D. ii. 1; Dial. ii. 5, n. 2.     (2)
DA. ii. 407.         (3)

Ud., p. 30 f.

Karoṭi.—Một hạng Thiên tử liên hệ với Nāga và là một trong năm rào phòng thủ của chƣ Thiên (Deva) để chống lại Atula (Asura). Chú giải của Jātaka nói rằng Karoṭi là tên của Supaṇṇa (một loại Garuḍa) và đƣợc gọi nhƣ vậy vì thức ăn uống của loại Kim xí điểu này có tên Karoṭi (tesaṃ karoṭi nāma pānabhojanaṃ) (1). (1) J. i. 204; cp. Karoṭapānayah, tên của một hạng Yaksa (Mtu. i. 30, 394); xem thêm Dvy. 218.

―Karoto‖ Sutta.—Nói về (tà) kiến cho rằng không có đức hạnh
mà cũng không có tổn đức trong các hành thiện hay bất thiện (1). Đây
là lập luận của ngoại giáo do Pūraṇa Kassapa chủ trƣơng (2).
(1)
S. iii. 208.     (2)
Cp. D. i. 52.

Kalakacchagāma.—Một làng bên Tích Lan, gần Kalyāṇī. Trong
làng này, tại Nāga-mahāvihāra, Trƣởng lão Maliyadeva thuyết
Cha-chakka Sutta; 60 vị tỳkheo chứng quả Alahán sau khi nghe
kinh (1).
(1)
MA. ii. 1025.

Kalaṇḍuka thiếu

Kalaṇḍuka Jātaka (N0. 127).--Chuyện Ngƣời Nô Lệ Kalaṇḍuka. Kalaṇḍuka làm nô lệ cho một chủ ngân khố ở Benares. Nhờ viết bức thơ giả mạo nhƣ Kaṭāhaka (q.v.) đã làm, chàng cƣới đƣợc con gái của một thƣơng buôn vùng biên địa. Chủ ngân khố tìm anh bằng cách nhờ con vẹt bay đi mọi nơi. Vẹt tìm thấy Kalaṇḍuka cùng vợ đang chơi giỡn dƣới sông và đúng lúc anh nhổ sữa lên đầu vợ để thực

chứng uy thế của mình. Vẹt dạy Kalaṇḍuka phải biết lƣợng khả năng
của mình và doạ sẽ tố cáo anh. Chủ ngân khố cho bắt anh về và cho
làm nô lệ nhƣ xƣa (1).
(1)
J. i. 458.

Kalandakagāma.—Một làng gần Vesāli, nơi sanh trƣởng của
Sudinna (1). Buddhaghosa (2) giải rằng sở dĩ làng mang tên Kalandaka
vì có nhiều sóc sống trong đó.
(1)
Vin. iii. 11.           (2)
Sp. i. 202.

Kalandakanivāpa.--Rừng cây trong Veḷuvana. Tại đây thức ăn đƣợc để cho sóc ăn thƣờng xuyên. Một thời, một vƣơng tử du ngoạn trong rừng, lỡ chén, và ngủ say. Tùy tùng của ông để ông ngủ và ra đi tìm hoa trái. Lúc ấy có con rắn đánh mùi rƣợu, bò trên cây xuống, đến gần ông. Để cứu ông, nữ thần cây gần đó hoá thành con sóc líu lo đánh thức ông. Để nhớ ơn, ông ra lệnh đem thức ăn thƣờng xuyện cho sóc trong rừng đó (1). Kalandakanivāpa là nơi rất đƣợc Phật và chúng tỳkheo ƣa chuộng. Xem s.v. Veḷuvana. (1) UdA. 60; SnA. ii. 419. Theo một số ngƣời khác, đó là quà của một thƣơng nhơn tên Kalandaka (Beal: Romantic Legend, p. 315); tƣ liệu Tây Tạng nói rằng vƣơng tử là Bimbisāra và con rắn là chủ của vùng đất bị vua tịch thâu. Theo các tƣ liệu này, tên là Kalantaka và đƣợc tả nhƣ tên của con chim (Rockhill: op. cit., p. 43).

Kalandakaputta.—Xem Sudinna. Kalanda hoặc Kalandaka
không phải là tên của cha ông mà là tên của làng ông (1).
(1)
Sp. i. 202.

Kanlandagāma.—Một làng Bàlamôn ở Tích Lan, nơi mà Vua
Mahāsena có xây một tịnh xá trên nền của một đền Hindu (1).
(1)
Mhv. xxxvii. 41.

Kalanda-Vihāra.—Một tịnh xá do Vua Mahādāṭhika- Mahānāga xây tại Kālāyana-Kaṇṇikā trong xứ Rohaṇa (1). Vua Aggabodhi VII cũng đƣợc nói là xây tịnh xá này, nhƣng có lẽ ông chỉ trùng tu (2). Gần tịnh xá là làng Brāhmaṇa (3).

(1) Mhv. xxxiv. 89; MṬ. 635. (2) Cv. xlviii. 70.    (3) MṬ. 685.

Kalamba (v.l. Kaḷamba).—Con sông gần và về phía Đông (1) của
Anurādhapura, có thể là Kadamba (2) (q.v.).
(1)
MA. ii. 653.          (2)
Sp. ii. 474.

Kalambaka-Vihāra.—Tịnh xá do Vua Saddhātissa xây (1). (1) Mhv. xxxiii. 8.

Kalambatittha-Vihāra.—Tịnh xá ở Tích Lan. Một thời có 50 tỳkheo sống tại đây đồng ý với nhau rằng sẽ không nói chuyện cho đến khi tất cả chứng quả Alahán. Phát nguyện của chƣ vị đƣợc thành đạt trong vòng một tháng (1). Tịnh xá có thể là Galambatittha (q.v.). (1) DA. i. 190; SA. iii. 155; SnA. i. 57; VibhA. 353; MA. i. 209 f.

Kalambadāyaka Thera.—Alahán. Vào 94 kiếp trƣớc ông gặp
Phật Độc giác Romasa và dâng lên Ngài một củ cải đỏ (kalamba—
radish) (1).
(1)
Ap. ii. 393.

Kalalahallika.—Tên gọi của làng và của hồ nƣớc gần Āḷisāra.
Làng có công sự quân sự (fortification).               Hồ đƣợc Vua
Parakkamabāhu I trùng tu (1).
(1)
Cv. lxviii. 48; lxx. 73, 163; xem thêm Cv. Trs. i.301, n.1.

Kalasigāma.--Sanh quán của Milinda trên đảo Alasandā (hoặc
Alexandria) trên sông Indus (1). Rhys Davids (2) nghĩ rằng tên giống
nhƣ tên gọi của làng định cƣ Karasi của dân Hy Lạp.
(1)
Mil. 83.         (2)
Milinda Questions, i., p. xxiii.

Kalahanagara.—Một làng xây trên địa điểm mà Paṇḍukābhaya
đánh bại quận do cha của Suvaṇṇapālī gởi tới để giải cứu nàng (1).
(1)
Mhv. x. 42; xem thêm Mhv. Trs. 71, n. 1, về sự xác định.

Kalahayināḍu.—Một thôn ở Nam Ấn (1). (1) Cv. lxxvi. 261.

Kalahavivāda Sutta.—Một trong sáu kinh đƣợc thuyết ở Đại hội
tại Đại Lâm (Mahāsamaya, q.v.) trong Đại Lâm (Mahāvana) gần
Kapilavatthu. Nói về sự đấu tranh và tranh cãi. Tranh luận về pháp
thân thiết với mình, luyến ái ấy là quả của dục, vân vân. Kinh làm
phẩm thứ 11 của Aṭṭhakavagga của Sutta Nipāta (1).
Đƣợc biết kinh chỉ nhắm cho những tỳkheo có ác tâm
(dosacaritānaṃ) trong Tăng Đoàn (2). Dì mẫu Mahā-Pajāpatī nghe
kinh này bèn xuất thế (3).
(1)
Sn. vv. 862 ff.; SnA. 361, 551 ff.      (2)
MNidA. 222.
(3)
ThigA. 3. 141.

Kalābu.—Vua xứ Kāsī. Ông hành hạ một đạo sĩ khổ hạnh (chính là Bồ Tát) nên bị đất hút xuống địa ngục Avīci. Ông là tiền thân của Devadatta. Chuyện đƣợc kể trong Khantivādī Jātaka (1). (1) J. iii. 39 ff.; ông thƣờng đƣợc đề cập trong e.g., J. v. 135, 143 ff.

Kalāyamuṭṭhi Jātaka (No. 176).—Chuyện Một Nắm Đậu. Vua Bramadatta trị vì Benares, có lần xuất chinh trong mùa mƣa để dẹp loạn ngoài biên địa. Trên đƣờng đi ông dừng chân để mã phu nấu đậu cho ngựa ăn. Có con khỉ trên cây tuột xuống hốt và ngốn đậu rồi lên cây ngồi ăn. Làm rớt một hột đậu, khỉ buông tay trèo xuống lƣợm khiến đậu trong tay rơi hết xuống đất. Lúc bấy giờ Bồ Tát là cố vấn của vua bèn trình rằng kẻ ngu kém trí bỏ ra một đồng để thu về một xu. Nghe vậy, vua lui binh quay về Benares. Chuyện đƣợc kể cho Vua Pasenadi nghe lúc ông ghé Jetavana yết kiến Phật trên đƣờng xuất chinh dẹp loạn ngoài biên địa trong mùa mƣa. Vị vua trong chuyện chỉ Tôn giả Ānanda (1). (1) J. ii. 74 ff.

Kalāra Sutta.—Kalārakhattiya nói với Tôn giả Sāriputta về Moliya-Phagguna từ bỏ học tập và hoàn tục. Sāriputta nói rằng Moliya-Phagguna không tìm đƣợc sự an ủi trong Pháp và Luật này. Ông còn đoan chắc rằng ông không có chút nghi ngờ nào về về quá khứ hay tƣơng lai. Kalāra bạch Phật câu chuyện này. Phật cho gọi Sāriputta và hỏi ông một số vấn đề. Phật tán thán các câu trả lời, nhƣng Sāriputta thú nhận với quý vị đồng phạm hạnh rằng ông cảm

thấy lo lắng lúc câu hỏi đầu tiên đƣợc nêu lên, và chỉ khi Phật chấp
nhận lời đáp của ông, ông mới tự tin (1).
(1)
S. ii. 50 ff.

Kalārakkhattiya.—Một tỳkheo.       Ông đến viếng Tôn giả Sāriputta và nói rằng Moliya-Phagguna từ bỏ học tập và hoàn tục. Chuyện đƣợc kể trong Kalāra Sutta (q.v.).

Kalārakhattiya Vagga.--Phẩm 4: Phẩm Kalāra của Nidāna
Saṃyutta (1).
(1)
S. ii. 47-68.

Kalikāla.—Một Tộc trƣởng Damiḷa, bị Tƣớng Laṅkāpura chinh
phục (1).
(1)
Cv. lxxvi. 214 f.

Kalikāla-sāhicca-sabbaññupaṇḍita.—Một danh dự dành cho
Vua Parakkamabāhu II vì sự uyên bác của ông (1).
(1)
Cv. lxxxii. 3.

Kaliṅga.—Xem Kāliṅga.

Kaliṅgara Sutta.--Thuyết tại Kūṭāgārasālā trong Vesāli. Sống trên các gối rơm, là lối sống hiện nay của dân chúng Licchavī, không phóng dật, nhiệt tâm trong nhiệm vụ, nên kẻ thù Ajātasattu không có đƣợc cơ hội để xâm lăng. Trong tƣơng lai, dân chúng Licchavi trở thành nhu nhƣợc, tay chân mềm mỏng, nằm trên những đồ nằm mềm mại, Ajātasattu sẽ nắm đƣợc cơ hội để xâm lăng. Cũng vậy, Tỳkheo sống không phóng dật, Ác ma không có cơ hội; và ngƣợc lại (1). [Theo HT. Thích Minh Châu, 1993]. (1) S. ii. 267 f.

Kalimbha Thera (Kalimma).—Một trong số tỳkheo sống tại
Kūṭāgārasālā trong Vesāli. Nhận thấy sự an tĩnh trong Mahāvana
bị khuyấy động vì sự hiện diện của các dân Licchavī đến yết kiến
Phật, ông và nhiều trƣởng lão khác bỏ vô rừng Gosiṅgasālavana (1).
(1)
A. v. 133 f.

Kalyāṇa (Kalyāṇaka).--Vị vua thuộc tộc Mahāsammata. Ông
là con của Vararoja và là một trong những bậc tiền bối của dân
Sākya. Con ông là Varakalyāṇa (1).
(1)
DA. i. 258; SnA. i. 352; J. ii. 311; iii. 454; Mhv. ii. 2; Dpv. iii.4;
Mtu. i. 348.

Kalyāṇadhamma Jātaka (N0. 171).—Chuyện Thiện Pháp. Bồ Tát có lần sanh làm thƣơng buôn giàu có ở Benares. Một hôm trong lúc ông đi triều kiến vua, nhạc mẫu ông đến viếng phu nhơn ông. Bà hỏi con có hạnh phúc với chồng không, và đƣợc con trả lời rằng chồng mình rất tốt nhƣ một ẩn sĩ. Bị điếc, bà chỉ nghe đƣợc có hai chữ ―ẩn sĩ,‖ nên bà nổi giận tƣởng con rể mình trở thành ẩn sĩ. Tin đồn lan nhanh. Trên đƣờng trở về, ông thƣơng buôn đƣợc thuật lại rằng nhà ông ai ai cũng đang than khóc vì nghe nói ông đã xuất gia rồi. Nghĩ rằng một tiếng tốt không nên để mất đi, ông trở về triều xin vua cho xuất gia, và lên Hy Mã Lạp Sơn tu khổ hạnh. Chuyện tƣơng tợ đƣợc kể liên quan đến một thƣơng gia ở Sāvatthi trên đƣờng đi yết kiến Phật (1). Chuyện còn đƣợc kể trong Jātakamālā, dƣới tựa đề Śresṭhi Jātaka .  (2)

(1) J. ii. 63-5.      (2) No. 20.

Kalyāṇadhamma Vagga.—Phẩm thứ ba của Duka Nipāta của
Jātaka (1).
(1)
J. ii. 63-86.

Kalyāṇi-Tissa.—Vua       của     dân     Kalyāṇī,   cha     của
Vihāramahādevī (q.v.) (1). Ông là cháu cố của Muṭasīva và cháu nội
của Uttiya. Em ông là Ayya-Uttiya (2).
(1)
Mhv. xxii. 12 ff.       (2)
MṬ. 431.

Kalyāṇamitta Vagga.--Phẩm 8: Phẩm Làm Bạn với Thiện,
Chƣơng Một Pháp, Tăng Chi Bộ Kinh (1).
(1)
A. i. 14 f.

1. Kalyāṇamitta Sutta.--Điềm tƣớng báo trƣớc mặt trời mọc là
rạng đông; cũng vậy, điềm tƣớng báo trƣớc sự sanh khởi của Thánh
đạo Tám ngành chính là bạn hữu với thiện (1).
(1)
S. v. 29.

2. Kalyāṇamitta Sutta.--Làm bạn với thiện là duyên để Thánh
đạo Tám ngành đƣợc tu tập và làm cho sung mãn (1).
(1)
S. v. 31.

3. Kalyāṇamitta Sutta.—Không có phƣơng cách nào tốt hơn là
làm bạn với thiện để cho Thánh đạo Tám ngành đƣợc tu tập và làm
cho sung mãn (1).
(1)
S. v. 32.

Kalyāṇavatī.—Chánh cung thứ nhứt của Vua Kittinissaṅka.
Sau khi Sāhasamalla băng hà, bà chấp chánh trong sáu tháng (có tài
liệu nói là sáu năm, 1202-1208 A.C.) với sự trợ giúp của Tƣớng
Āyasmanta.          Bà có xây Kalyāṇavatī-vihāra trong làng
Paṇṇasālaka (1).
(1)
Cv. lxxx. 34 ff.; xem thêm Cv. Trs. ii. 130, n. 3.

Kalyāṇigāma.—Một làng gần hay trong Kalyāṇī; trú xứ của
Trƣởng lão Mahātissa (1).
(1)
SnA. i. 6.

Kalyāṇi-cetiya.—Tháp xây ngay trên địa điểm mà Phật đã thuyết
kinh vì Maṇi-akkhika và đệ tử của ông (1). Theo truyền thống, tháp
là nơi tôn trí toạ sàng của Phật ngự và là thánh tích hành hƣơng từ
bấy đến nay (2). Vohārika-Tissa có dựng chiếc lộng trên tháp (3).
(Xem thêm Kalyāṇi-vihāra).
(1)
Mhv. i. 75 f.               Xem thêm E.g., VibhA. 295; MA. ii.
701.              (3)
Mhv. xxxvi. 34.

Kalyāṇi (Kalyāṇika)-vihāra.—Tịnh xá trong khuôn viên của Kalyāṇi-cetiya. Thuở trƣớc, tịnh xá là trú xứ của nhiều tỳkheo thù thắng, nhƣ Dhammagutta và 500 đệ tử của ông (1) và Godattatthera (2) . Tại đây Trƣởng lão Piṇḍapātiya có lần tụng kinh Brahmajāta và

đất rung chuyển sau khi kinh đƣợc kết thúc (3). Gần tịnh xá có làng
Kāḷadīghavāpigāma, nơi mà tỳkheo trong tịnh xá đến để khất thực
(4)
.
Vua Kaṇiṭṭha-Tissa có xây trong Kalyāṇi-vihāra một bát
quan trai đƣờng (5). Vua Vijayabāhu III trùng tu tịnh xá sau khi bị
dân Damiḷa phá hƣ, và xây lại tháp với hình chạm đầu mái bằng
vàng. Ông còn xây một tháp canh trên cổng Đông (6).
Vào thế kỷ thứ 15, Alagakkonāra hình nhƣ có bảo trợ và mở
mang thêm Kalyāṇi-vihāra (7).
Vào thế kỷ thứ 15 Kalyāṇi-vihāra đƣợc xem nhƣ một trung
tâm chánh yếu của Tăng Đoàn Tích Lan. Đƣợc biết các tỳkheo mà
Dhammaceti gởi từ Rāmañña đến Tích Lan đƣợc truyền giới trong
sīmā của tịnh xá, và khi trở về chƣ vị tôn phong một sīmā tại Pegu là
Kalyāṇi–sīmā (8).
(1)
Mhv. xxxii. 51.             (2)
MA. i. 100.         (3)
DA. i.
131.               (4)
SnA. i. 70.; AA. i. 13.        (5)
Mhv. xxxvi. 17.
(6)
Cv. lxxxi. 59 f.               (7)
Xem Ceylon
Antiquary and Litery Register i. 152; ii. 149, 182.                  (8)

Bode, op. cit., 38.

Kalyāṇippakaraṇa.--Dữ liệu về bia ký Kalyāṇi nổi tiếng do
Dhammaceti dựng gần Pegu, ghi lại chi tiết của sự thánh hoá
Kalyāṇisīmā bởi các tỳkheo đƣợc truyền giới tại Kalyāṇi-vihāra
bên Tích Lan (1).
(1)
Bode, 23, 38 f.; P.L.C. 257 f.

Kalyāṇī.—Tên con sông và cũng là tên của một làng gần cửa sông ấy bên Tích Lan. Phật có đi cùng với 500 tỳkheo đến viếng làng này trong năm thứ tám sau khi thành đạo. Tại đây vào một ngày trăng tròn của Vesākha, Ngài có nhận lời thuyết pháp vì Xà vƣơng Maṇi-akkhika và các Nāga (1). Chỗ Ngài ngự để thuyết pháp sau này là địa điểm xây cất Kalyāṇī–cetiya. Một thời, Kalyāṇī do Vua Kalyāṇī-Tissa trị vì. Vua có một công chúa tên Vihāramahādevī (q.v.). Truyền thuyết về công chúa nói rằng Kalyāṇī có lúc nằm cách xa biển hơn hiện nay và biển đã ăn mòn nhiều lý vào trong đất liền (2). Trong Kalyāṇī Vua Yaṭṭhāla-

Tissa có xây một pāsāda năm từng; pāsāda này sau đƣợc Vua
Parakkamabāhu II trùng tu (3).
Làng Kalyāṇī từng là chiến trƣờng của nhiều trận giao tranh
khốc liệt (4).
(1)
Sp. i. 89; Mhv. i. 63, 75 ff.; Dpv. ii. 42, 53; J. ii. 128.
(2)
Mhv. xxii. 12 ff.                (3)
Cv. lxxxv. 64.
(4)
E.g., Cv. lxi. 35, 39; lxxii. 151.

Kalyāṇī Sutta.--Không một mỹ nhơn nào có thể chinh phục và
ngự trị tâm của ngƣời đàn ông bị lợi đắc, cung kính, danh vọng chinh
phục và ngự trị (1).
(1)
S. ii. 235.

Kallaka-vihāra.—Tịnh xá bên Tích Lan gần làng Bhokkanta,
nơi mà phu nhơn của Lakuṇṭaka Atimbara là Sumanā nghe kinh
Āsīvisopama và chứng quả Alahán (1).
(1)
Cv. lxxvii. 40, 50.

Kallakaveḷāra.—Một Tộc trƣởng Damiḷa, anh của phu nhơn của
Toṇḍamāna, bị Tƣớng Laṇkāpura giết (1).
(1)
Cv. lxxvii. 40, 50.

Kallakālena.—Tịnh xá bên Tích Lan do Saddhātissa xây (1). (1) Mhv. xxxiii. 7.

Kallagāma.—Một làng bên              Tích   Lan    trong    ấy   có
Maṇḍālārāmaka-vihāra (q.v.) (1).
(1)
AA. i. 22, 52.

Kallara.—Một quận dƣới miền Nam Tích Lan (1). (1) Cv. lxxvi. 246, 259.

Kallavā Sutta.--Có bốn vị tu thiền: vị tu thiền thiện xảo về thiền định trong thiền định, nhƣng không thiện xảo về chỉ trú trong thiền định; vị tu thiền thiện xảo về chỉ trú trong thiền định, nhƣng không thiện xảo về thiền định trong thiền định; vị tu thiền không thiện xảo về thiền định trong thiền định, cũng không thiện xảo về chỉ trú trong

thiền định; và vị tu thiền thiện xảo về thiền định trong thiền định, và
cũng thiện xảo về chỉ trú trong thiền định. Vị sau cùng là vị tối tôn,
tối thắng, là vị thƣợng thủ, tối thƣợng, tối diệu (1). [Theo HT. Thích
Minh Châu, 1993].
(1)
S. iii. 265.

Kallavāla, Kallavālamutta.—Một làng trong xứ Magadha. Mahā-Moggallāna sống tại đây ngay sau khi đƣợc truyền giới, và ngay vào ngày thứ bảy sau đó ông đắc quả Alahán trong lúc thiền định. Và cũng tại đây, ông đƣợc Phật giáo thuyết về thụy miên (1). (1) A. iv. 85; ThagA. ii. 94; DhA. i. 79; AA. i. 91.

Kallita Sutta.--Vị ấy thiện xảo về thuần thục trong thiền định, nhƣng (a) không thiện xảo về hành cảnh, (b) không thiện xảo về sở nguyện, (c) không thiện xảo về thận trọng, (d) không thiện xảo về kiên trì, (e) không thiện xảo về thích ứng (1). (1) S. iii. 275. [Theo HT. Thích Minh Châu, 1993].

Kaḷārajanaka.—Vua của kinh thành Mithilā trong vƣơng quốc
Videha. Ông là Thái tử của Vua Nimi và thuộc triều đại
Makhādeva. Trong lúc các vị vua khác của dòng tộc ông xuất thế
lúc về già, ông không làm vậy. Ông là vị vua cuối cùng của triều đại
Makhādeva, dầu ông có Hoàng tử Samaṅkara (1). Vua Kaḷārajanaka
đƣợc gọi nhƣ vậy vì có cái răng khểnh to (2).
(1)
M. ii. 82; DA. iii. 851; Mhv. ii. 11; Dpv. iii. 37; nhƣng J.vi. 129
nói rằng ông cũng xuất thế và kết thúc triều đại Makhādeva.
(2)
MA. ii. 738.

Kaḷāramatthuka.—Một đạo sĩ lõa thể ở Vesāli rất đƣợc dân Vajji tôn kính. Ông có bảy phát nguyện: sống khoả thân; trong sạch; chỉ uống rƣợu, ăn thịt; không ăn cơm hay cháo; không bao giờ ra khỏi các đền Udena, Gotamaka, Sattamba, và Bahuputta. Có lần Sunakkhatta đến viếng ông và đặt nhiều câu hỏi, nhƣng ông không nghe mà còn oán giận. Khi Sunakkhatta bạch trình Phật, Phật tiên đoán không bao lâu ông sẽ mặc y, cƣới vợ, ăn cơm và cháo, ra khỏi vùng ông đang tự giới hạn mình, và mất hết tiếng tăm. Chuyện xảy

ra đúng nhƣ vậy (1).       v.l. Kandaramasuka, Kalāra, Kaḷāra-
maṭṭhaka.
(1)
D. iii. 9 ff.

1. Kavi Sutta.--Vấn đáp giữa một vị Thiên với Phật về ngƣời thi
sĩ (1).
(1)
S. i. 38.

2. Kavi Sutta.—Có bốn hạng thi sĩ: thi nhơn có tƣởng tƣợng, thi
nhơn theo truyền thống, thi nhơn có lý luận, và thi nhơn có biện tài (1).
(1)
A. ii. 230.

Kaviṭṭhavana.—Xem Kapiṭṭhavana.

Kavisīsa.—Xem Kapisīsa.

Kasagāma.—Một làng bên Tích Lan do Dāṭhopatissa II cúng
dƣờng cho Morapariveṇa (1).
(1)
Cv. xlv. 28.

Kasālla.--Hồ nƣớc dƣới miền Nam Tích Lan đƣợc Vua
Parakkamabāhu I trùng tu (1). Cũng là tên của một thành lũy nơi
Gokaṇṇa bị đánh bại (2).
(1)
Cv. lxviii. 48.        (2)
Ibid., lxx. 72.

Kasiṇa Sutta.--Mƣời cầu của kasiṇa (1). (1) A. v. 46.

Kasī Sutta.—Xem Kasī-Bhāradvāja.

Kasī-Bhāradvāja.—Một Bàlamôn thuộc tộc Bhāradvāja, sống tại Ekanāḷā trong Dakkhiṇāgiri. Phật có đến viếng ông vào năm thứ 11 sau khi thành đạo (1). Vị Bàlamôn đƣợc gọi nhƣ vậy vì gốc gác nông dân của ông. Nhờ thiên nhãn thấy duyên đắc quả Alahán của ông, một hôm trong lễ gieo mạ (maṇgalavappa), Phật đến viếng ông bằng cách đứng khất thực nơi ông đang phát thức ăn cho nông dân dự lễ. Thấy Phật, ông bão Phật hãy làm lụng, cày cấy nhƣ ông (2).

Phật nói Ngài cũng là một nhà nông và giải thích tại sao (Xem kinh
Kasī-Bhāradvāja). Vị Bàlamôn rất đổi ngạc nhiên nhƣng hoan hỷ
nên cúng dƣờng một chén cháo sữa đầy. Phật từ chối chén cơm và
nói rằng Phật không nhận thù lao vì thuyết pháp. Theo đề nghị của
Phật, vị Bàlamôn đổ chén cháo sữa xuống sông bởi không ai có thể
tiêu hoá vật thực đã cúng dƣờng lên Thế Tôn (3). Khi bị đổ xuống
nƣớc, cháo sữa ấy sôi lên sùng sục và bốc khói. Vị Bàlamôn hoảng
hốt, đi đến Phật, cúi đầu đảnh lễ chân Phật, bạch xin quy y, và từ nay
cho đến mạng chung, trọn đời quy ngƣỡng. Không bao lâu sau đó,
ông gia nhập Tăng Đoàn và chứng quả Alahán (4).
(1)
Thomas, op. cit., p.117.         (2)
Sūtrālaṅkāra nói rằng vị
Bàlamôn tạt nƣớc đuổi Phật đi (Sylvain Lévy, JA. 1908, xii. 99).
(3)
Thức ăn ấy đã đƣợc thêm ojā. (Xem Mil. 231).
(4)
Sn. 12 ff.; SnA. 131 ff.; Saṃyutta không có nói
đến sự chứng đắc Alahán của ông (S. i. 171 ff.), nhƣng Chú giải lại
nói có (SA. i. 188 ff.).

Kasī-Bhāradvāja Sutta.—Ngụ ngôn Ngƣời Cày Ruộng của Phật giáo là kinh thứ tƣ của Phẩm Uraga của Sutta Nipāta (1). Kinh nói về chuyện Phật viếng Kasī-Bhāradvāja nói trên. Phật giải thích rằng trong giáo pháp của Ngài có đủ trách nhiệm của một nông dân: ―Lòng tin là hột giống, Khổ hạnh là cơn mƣa, Trí tuệ đối với Ta, Là ách và lƣỡi cày, Xấu hổ là cán cày, Ý là sợi dây buộc, Và niệm đối với Ta, Là lƣỡi cày, gậy thúc. Với thân khéo phòng hộ, Với lời khéo phòng hộ, Với món ăn trong bụng, Biết tiết độ, chế ngự, Ta tác thành chơn thực, Để cắt dọn cỏ rác, Sự giải thoát của Ta, Thật hiền lành nhu thuận. Với tinh cần tinh tấn, Ta gánh chịu trách nhiệm, Ta tự mình đem lại, An ổn khỏi khổ ách. Nhƣ vậy, Ta đi tới, Không trở ngại thối lui, Chỗ nào Ta đi tới, Chỗ ấy không sầu muộn. Cày bừa là nhƣ vậy, Đƣợc quả là bất tử, Sau cày bừa nhƣ vậy, Mọi khổ đƣợc giải thoát.‖ [Theo HT. Thích Minh Châu, 1999) (1) Pp. 12 ff.; xem thêm Saṃyutta (i. 171 ff.) dƣới đề mục Kasī Sutta và trong Paritta.

Kasmīra.—Một vùng trên miền Bắc Ấn Độ, là Kashmir hiện nay. Trong kinh sách Pāli, Kasmīra luôn luôn đƣợc kể chung với Gandhāra và có thể một thời thuộc vƣơng quốc ấy (1). Sau lần Kết

tập thứ ba, Trƣởng lão Moggaliputta có gởi Trƣởng lão Majjhantika đến Kasmīra-Gandhāra hoằng pháp. Majjhantika chinh phục và giáo hóa đƣợc Xà vƣơng Aravāḷa (q.v.); Xà vƣơng đang là một mối hăm doạ đối với dân chúng địa phƣơng. Ông còn giúp Dạxoa Paṇḍaka, vợ ông là Hāritā và 500 con của ông bà chứng quả Dự lƣu. Trƣởng lão thuyết kinh Āsīvisūpama cho đại chúng khiến 80 ngàn đƣợc chuyển hoá, và 100 ngàn gia nhập Tăng Đoàn. Nghe nói từ bấy y vàng đƣợc cung kính khắp nơi trong Kasmīra (2). Đƣợc biết sau khi Majjhantika đến, Kasmīra có một Tăng chúng rất đông đảo, bằng chứng là có tới 280 ngàn tỳkheo theo Uttiṇṇa đi từ Kasmīra đến Anurādhapura để dự lễ xây cất Mahā Thūpa (3). Vào thời Ngài Huyền Trang, Kasmīra dƣờng nhƣ là một vƣơng quốc độc lập mà vua là tín đồ của đạo thờ rắn còn hoàng hậu là đệ tử của Phật. Gần kinh đô có cái tháp tôn trí một nha xá lợi của Phật, và nha xá lợi này sau đó bị Harṣavardhana của Kanoj lấy đi (4). Sāgala đƣợc kể là cách Kasmīra 12 lý (5). (1) Xem thêm PHAI., p. 93. Nhiều Jātaka nói rằng có hai vƣơng quốc riêng biệt do một vì vua trị vì (E.g., J. iii. 364, 378). (2) Mhv. xii. 3, 9 ff.; Dpv. viii. 4; Sp. i. 64 ff.; xem thêm Beal, op. cit., i. 134, n. 39.             (3) Mhv. xxix. 37.                  (4)

CAGI. 104 ff.; Beal, i. 116 f., etc.                     (5) Mil. 82.

Kassaka Sutta.—Một thời, Phật thuyết tại Sāvatthi cho Tăng
chúng về Nípbàn. Ác ma giả dạng làm nông phu, mang trên vai cái
cày lớn, tay cầm một cây gậy đâm bò, đầu bù tóc rối, mặc đồ vải gai,
chân lấm bùn nhơ, đi đến, hỏi Phật có thấy con bò đực của ông
không. Phật đáp một cách rõ ràng rằng Ngài không có mắt cho các
sở hữu, hoàn toàn thoát khỏi dục vọng thế gian, và tâm Ngài không
phải là cửa ngõ cho Māra sử dụng (1).
(1)
S. i. 114.

Kassakagiri.—Xem Kassapagiri.

Kassakalena.—Động thất (có thể ở bên Tích Lan), trú xứ của
Trƣởng lão Mahāmitta (q.v.) (1).
(1)
VibhA. 279 f.; SA. iii. 136 f.

1. Kassapa.—Đƣợc gọi là Kassapa Dasabala để tránh lầm lẫn với các vị Kassapa khác. Là vị Phật thứ 24, cũng là vị Phật thứ ba trong đại kiếp hiện tại (Bhaddakappa), và là một trong bảy vị Phật nói trong Kinh điển (1). Ngài sanh ra trong Lộc uyển tại Isipatana, Benares. Song thân Ngài là Brahmadatta và Dhanavatī thuộc dòng tộc Kassapa. Ngài sống hai ngàn năm trong ba cung điện khác nhau, Haṃsa, Yasa và Sirinanda (2). Chánh thê của Ngài là Sunandā; bà có với Ngài ngƣời con trai tên Vijitasena. Kassapa xuất thế, du hành trong lâu đài (pāsāda) riêng của Ngài, và tu khổ hạnh chỉ có bảy hôm. Ngay trƣớc khi Ngài đắc quả, bà dâng Ngài chén cháo sữa và một yavapāla tên Soma dâng Ngài cỏ làm bồ đoàn. Bồ đề của Ngài là cây cổ thụ, và Ngài thuyết pháp lần đầu tiên tại Isipatana cho mƣời triệu (a crore) ngƣời xuất gia theo Ngài. Ngài thị hiện Thần thông Song hành dƣới gốc cây asana ở ngoài Sundaranagara. Ngài chỉ có một Tăng chúng duy nhứt; trong số các vị thƣợng thủ của Ngài có Dạxoa Naradeva (q.v.). Đại đệ tử của Ngài gồm có hai Tỳkheo Tissa và Bhāradvāja, hai Tỳkheo ni Anulā và Uruvelā, và Thị giả Sabbamitta. Đệ tử hộ trì chánh của Ngài là hai Cận sự nam Sumaṅgala và Ghaṭīkāra, và hai Cận sự nữ Vijitasenā và Bhaddā. Ngài cao 20 cubit. Ngài sống hai mƣơi ngàn năm và nhập diệt trong vƣờn Setavya tại Setavyā ở Kāsī. Ngay trên chổ trà tỳ Ngài, có xây cái tháp cao một lý bằng gạch; mỗi cục gạch giá mƣời triệu (one crore). Đƣợc biết (3) trƣớc khi xây có sự tranh luận về chiều cao và vật liệu của tháp; khi ý kiến đƣợc thống nhứt và công trình bắt đầu, dân chúng không có đủ tiền để hoàn tất tháp. Do đó, vị Anahàm Sorata phải chu du khắp Jambudīpa để kêu gọi sự hổ trợ. Lúc đƣợc tin công tác đã hoàn tất, ông trở về để đảnh lễ tháp, nhƣng rủi cho ông là ông bị bọn cƣớp giết chết trong rừng mà sau này đƣợc gọi là rừng Andhavana (q.v.). Upavāna trong một tiền kiếp là thần giữ tháp, nên chi ông đƣợc oai nghi to lớn vào kiếp sau này (4). Tháp đƣợc một nữ đệ tử dâng cúng năm thứ hƣơng liệu (5) và Alāta cúng dƣờng bông āneja (6). Hai vị này đƣợc tái sanh vào cõi Thiên và là hai trong số 37 nữ thần mà Guttila có lần viếng thăm trên Thiên giới. Mahā-Kaccāna có dâng một viên gạch bằng vàng để xây dựng tháp nên da vẻ ông có sắc vàng (7). Anuruddha lúc bấy giờ là một gia chủ ở Benares có

cúng dƣờng tháp bơ và đƣờng trong chén bằng đồng một cách liên tục (8). Trong số các đệ tử của Phật Kassapa chứng quả Alahán có Gavesī; ông cùng 500 đệ tử công phu tu tập cho đến khi đắc thành chánh quả (9). Mahākappina, lúc còn là ngƣời trong tộc, có xây cúng dƣờng chƣ tỳkheo một Tăng xá với một ngàn cốc (10). Bakkula dâng lên chƣ tỳkheo đệ tử của Phật Kassapa trái cây đầu mùa của vƣờn ông nên chi ông có sức khoẻ dồi dào và sống thọ (11). Vào thời Phật Kassapa, Bồ Tát là một thanh niên Bàlamôn tên Jotipāla. Jotipāla sau trở thành tỳkheo nhờ sự hƣớng dẫn của Ghaṭīkāra (12). Về sau, Ghaṭīkāra sanh lên cõi Phạm thiên và có viếng Gotama sau khi Ngài đắc đạo. Phật Gotama có nhắc lại tình bằng hữu xƣa, mối tình mà Ghaṭīkāra không dám nói đến vì tinh thần khiêm cung (13). Majjihima Nikāya (14) có nói đầy đủ chi tiết về sự sốt sắng của Ghaṭīkāra trong việc giúp chuyển hoá Jotipāla lúc Phật Kassapa an trú tại Vehaliṅga. Kinh còn ngầm cho biết Kassapa rất quý trọng Ghaṭīkāra. Và thời Phật Kassapa, vua Benares là Kikī (q.v.). Vua Kikī có xây một trong bốn cổng của ngôi đền Kassapa; ba cổng kia đƣợc xây bởi Hoàng tử Paṭhavindhara, các cận thầu dẫn đầu là vị tƣớng soái của vua, và các công dân hƣớng dẫn bởi vị trƣởng khố (15). Đƣợc biết Đại đệ tử chánh của Phật Kassapa, Tissa, ra đời cùng ngày với Phật và là bạn hữu từ lúc còn thơ. Tissa xuất thế trƣớc và tu khổ hạnh. Lúc viếng Phật sau khi Ngài đắc đạo, Tissa rất đau buồn thấy Phật ăn thịt (āmagandha); Phật bèn vì ông thuyết kinh Āmagandha (q.v.) và ông đƣợc giáo hóa (16). Biên niên sử Tích Lan (17) có ghi lại một cuộc viếng thăm Tích Lan của Phật Kassapa để cản ngăn cuộc chiến giữa Vua Jayanta và bào đệ ông. Lúc bấy giờ Tích Lan đƣợc gọi là Maṇḍadīpa có thủ đô là Visāla. Phật đến với 20 ngàn đệ tử và ngự tại Subhakūṭa; quan quân hai bên thấy Phật bèn ngƣng ngay cuộc chiến.    Để đáp đền, Vua Jayanta cúng dƣờng Phật vƣờn Mahāsāgara; vƣờn này là nơi trồng gốc Bồ đề do Sudhammā đem sang theo sự mong ƣớc của Phật.               Phật thuyết pháp tại Asokamālaka, Sudassanamālaka và Somanassamālaka và tặng các tân đệ tử chiếc áo mƣa của Ngài để làm di tích, và giữ hai Trƣởng

lão Sabbananda và Sudhammā với nhiều môn đồ của hai vị lại đảo để hoằng pháp độ sanh. Vào thời Phật Kassapa, núi Vepulla ở Rājagaha đƣợc gọi là Supassa và dân chúng ở đó là dân Suppiya (18); còn nhiều nơi khác có tên nhƣ hiện nay, e.g., Videha (19), Sāvatthi (20), Kimbila (21), và Bārāṇasī (22). Ngoài Āmagandha Sutta nói trên, có nhiều kinh nói là do Phật Kassapa thuyết và đƣợc truyền tụng đến thời Phật Gotama, và Phật Gotama chỉ dạy lại mà thôi. Một vài ví dụ điển hình: bạch vấn của Āḷavaka và Sabhiya (q.v.), kệ do Bàlamôn Nanda ở Takkasilā dạy Sutasoma (23), và Mittavinda Jātaka (No. 104) (24). Còn có nhiều lời dạy khác của Phật Kassapa bị lãng quên mà ngƣời nhớ man mán thỉnh cầu Phật Gotama nhắc lại (25). Chuyện Paṇḍita-Sāmaṇera (26) có kể lại một kinh mà Phật Kassapa từng thuyết lúc Ngài viếng Benares với 20 ngàn tỳkheo đệ tử. Lúc bấy giờ Ngài từ chối mọi dâng cúng của vƣơng tôn công tử để nhận vật thực do hành khất Mahāduggata cúng dƣờng. Phật Kassapa chỉ làm bố tát mỗi sáu tháng (27). Giữa thời của Phật Kassapa và thời của Phật Gotama, địa cầu giản nở đủ để tạo nên động Sūkarakata (28). Tài liệu do các khách hành hƣơng Trung Hoa ghi lại có đề cập đến nhiều di tích liên quan đến Phật Kassapa. Ngài Huyền Trang có nói đến một tháp tôn trí nguyên nhục thể của Phật nằm trên phía Bắc của thành phố gần Śrāvasti, nơi mà theo ông là sanh quán của Phật (29), và dấu chân của Phật (30). Truyện về Phật Kasspa còn đƣợc thấy trong Divyāvadāna (31). Chú giải Pháp Cú (32) có một truyện hàm ý rằng gần làng Todeyya có một đền thờ nghĩ là của Phật Kassapa đƣợc dân chúng địa phƣơng sùng kính. Sau khi giáo pháp của Phật Kassapa kết thúc, có một số tu sĩ gọi là Setavattha-samaṇavaṃsa (ẩn sĩ áo trắng) tìm cách phục hồi nhƣng không thành công (33). (1) D. ii. 7.           (2) BuA (217) gọi hai lâu đài đầu tiên là Haṃsavā và Yasavā.                     (3) MA. i. 336 ff.                        (4)

DA. ii. 580; xem thêm DhA. iii. 29 để biết một câu chuyện khác về
sự xây dựng tháp.                      (5)
J. ii. 256.                (6)
J. vi. 227.
(7)
AA. i. 216.                 (8)
AA. i. 105.               (9)

A. iii. 214 ff.              (10) AA. i. 175.                (11) MA. iii. 932.

Bu. xxv.; BuA. 217 ff.; D. ii. 7.; J. i. 43, 94; D. iii. 196; (12)

Mtu. i. 303 ff., 319.                       (13)
S. i. 34 f.                   (14)
M. ii. 45
f.                  (15)
SnA. i. 194.                   (16)
Ibid., 280 ff.              (17)

Mhv. xv. 128 ff.; Sp. i. 87; Dpv. xv. 55 ff.; Mbv. 129.                                  (18)

S. ii. 192.                     (19)
J. vi. 122.                   (20)
Ibid., 123.
(21)
Ibid., 121.                   (22)
Ibid., 120.                   (23)
J. v. 476
f.; 483.            (24)
J. i. 413.                     (25)
E.g., MA. i. 107, 528;
AA. i. 423.                     (26)
DhA. ii. 127 ff.                          (27)
Ibid., iii.
236.                (28)
MA. ii. 677.                   (29)
Beal: op. cit., ii. 13.
(30)
Ibid., i., Introd. ciii.                  (31)
E.g., pp. 22 f.; 344 f.; 346
f.; xem thêm Mtu, e.g., i. 59, 303 f.                              (32)
iii. 250 f.
(33)
VibhA. 432.

2. Kassapa Thera.—Con của một Bàlamôn Udicca ở Sāvatthi;
cha ông mất lúc ông còn bé. Nghe Phật thuyết tại Jetavana, ông
chứng Sơ quả; rồi đƣợc mẹ cho phép, ông xuất gia thọ giới tỳkheo.
Một lần nọ, muốn theo hầu Phật trong chuyến du hành sau mùa mƣa,
ông về cáo từ mẹ và đƣợc mẹ khuyên nhủ. Quán chiếu lời khuyên
này, ông ngộ và đắc quả Alahán (1).
Vào thời Phật Padumuttara ông là một Bàlamôn làu thông
kinh Vệđà. Một hôm thấy và muốn đảnh lễ Phật, ông rải nắm bông
sumana lên không trung, bông kết thành lọng hoa che Phật. Ông làm
vua 25 lần dƣới vƣơng hiệu Ciṇṇamāla (v.l. Cittamāla) (2).
Ông là Trƣởng lão Sereyyaka nói trong Apadāna (3).
(1)
Thag. v. 82.            (2)
ThagA. i. 177 f.          (3)
i.
155.

3. Kassapa.—Một Thiên tử. Ông viếng Phật tại Jetavana vào
một buổi tối muộn; ông tụng đọc nhiều kệ khuyên tu sĩ công phu tu
tập, đặc biệt nhấn mạnh đến công phu hành thiền (1).
Buddhaghosa (2) nói rằng Kassapa có nghe Phật thuyết Vi
Diệu Pháp trên cõi Tāvatiṃsa. Chỉ nghe đƣợc một phần, ông không
chắc Phật có khuyên chƣ đệ tử hành thiền nên nghĩ ông có thể bổ
sung. Biết ông là ngƣời có khả năng, Phật dành cho ông cơ hội trình
bày quan điểm mình và chuẩn nhận ý kiến của ông.
(1)
S. i. 46.         (2)
SA. i. 82.

4. Kassapa.—Một trong số mƣời nhà hiền trí (isi) của thuở xƣa thƣờng đƣợc đề cập trong kinh sách (1) nhƣ là những Bàlamôn từng soạn và phổ biến các thần chú mà ngƣời Bàlamôn thời nay còn đang dùng. Xem chi tiết trong s.v. Aṭṭhaka. (1) E.g., D. i. 104, 238; M. ii. 169, 200; A. iii. 224; iv.61; J. vi. 99.

5. Kassapa (đƣợc gọi là Kassapa-māṇava).—Bồ Tát trong thời
Phật Piyadassī. Ông là một Bàlamôn làu thông kinh Vệ Đà, từng
xây một tịnh xá giá đến mƣời ngàn triệu sau khi nghe Phật thuyết
pháp (1).
(1)
J. i. 38; Bu. xiv. 9 f.; BuA. 176.

6. Kassapa.—Một tên khác của Bàlamôn bá hộ Akitti ở Benares
(q.v.) (1).
(1)
J. iv. 240, 241; xem thêm Jātakamālā vii. 13.

7. Kassapa.—Một ẩn sĩ Bàlamôn (Bồ Tát), cha của Nārada, mà
chuyện đƣợc kể trong Cūḷa-Nārada Jātaka (q.v.) (1).
(1)
J. iv. 221 f.

8. Kassapa.--Một ẩn sĩ Bàlamôn, cha của Bồ Tát trong chuyện do
Kassapamandiya Jātaka kể nơi [1].
(1)
J. iii. 38.

9. Kassapa.—Một đại sĩ, Bồ Tát, cha của Isisiṅga (1). Phụ chú
giảng rằng Kassapa là tên tộc hay tên của họ (1).
(1)
J. v. 157.

10. Kassapa.—Ẩn sĩ, còn đƣợc gọi là Nārada, sống trong ẩn cƣ
gần núi Kosika trên Hy Mã Lạp Sơn. Thấy Phật Padumuttara trong
rừng, ông thỉnh Phật về am, soạn sẵn sàng toạ, và thỉnh vấn. Ông là
một tiền kiếp của Trƣởng lão Ekāsanadāyaka (1).
(1)
Ap. ii. 381.

11. Kassapa.—Một tài chủ, có thể ở Rājagaha, từng xây
Kassapakārāma đặt theo tên ông (1).
(1)
SA. ii. 230.

12. Kassapa.—Vƣơng tử của Vua Dhātusena bằng một cuộc hôn
nhơn không môn đăng hộ đối. Ông giết cha và lên ngôi ở Tích Lan
dƣới vƣơng hiệu Kassapa I (478-96 A.C.). Sợ bị anh là Moggallāna
trả thù, ông xây thành ở Sīhagiri và sống trong đó. Về sau, ông hối
hận việc thí vƣơng phụ nên lập nhiều công đức (1), nhƣ trùng tu
Issarasamaṇārāma và xây thêm trong ấy kiến trúc Bodhī và
Uppalavaṇṇā mà ông đặt theo tên của ái nữ ông.
Trong một trận kịch chiến với bào huynh, ông thua phải dùng
gƣơm cắt cổ tự sát (2).
(1)
Chi tiết, xem Cv. xxxix. 8 ff.           (2)
Ibid., xxxviii, 80
ff.; xxxix. 1 ff.

13. Kassapa.—Vƣơng tử của Vua Upatissa III bên Tích Lan. Ông có 16 đồng đội rất dũng mãnh nhƣ ông nên đã nhiều lần đẩy lui quân Silākāla lúc họ nổi dậy chống triều đình. Tinh thần dũng cảm của ông đã lƣu danh ông là Girikassapa. Trong trận chót, Silākāla toàn thắng, và Kassapa phải đƣa phụ vƣơng và thân tộc chạy qua Merukandara, nhƣng ông lạc đƣờng và sa vào vòng vây của địch. Kassapa chiến đấu đến khi voi của ông ngã ông mới cắt cổ tự sát (1). (1) Cv. xli. 8-25.

14. Kassapa.—Bào đệ của Vua Aggabodhi III; ông đƣợc cử làm phó vƣơng sau khi Māna bị giết (1). Trong cuộc chiến giữa triều đình và kẻ xoán ngôi là Dāṭhopatissa, Kassapa lạm dụng quyền uy vua giao và chiếm cứ nhiều nơi thiêng liêng để đóng quân (2). Sau khi Vua Aggabodhi băng hà trong lúc tị nạn ở Rohaṇa, Kassapa hạ đƣợc Dāṭhopatissa và lên ngôi trị vì dƣới vƣơng hiệu Kassapa II (641-50); ông đăng quang không có vƣơng miện (có lẽ đã bị mất cắp). Trên ngôi, ông hối hận những việc ác hành đã qua nên cố lập nhiều công đức (3). Đặc biệt, ông đến đảnh lễ Trƣởng lão Mahādhammakathī ở Nāgasālā và vị Trƣởng lão ở Kaṭandhakāra. Ông băng hà lúc các con còn nhỏ dại nên trao ngôi cho Māna (4) là con của bà chị. Theo Biên niên sử, Mānavamma là con của Kassapa (5). Ông cũng có một ngƣời con là Mana (6).

(1)
Cv. xliv. 123 f.              (2)
Ibid., 137 ff.         (3)
Chi tiết,
xem Cv. xliv. 147 ff.; xlv. 1 ff.              (4)
Ibid., 8.             (5)

Ibid., xlvii. 2.         (6) Ibid., lvii. 4.

15. Kassapa (Kassapa III, 717-24 A.C.).—Bào đệ của
Aggabodhi V (?). Em của Kassapa là Mahinda I (1) và con ông là
Aggabodhi (2).
(1)
.Cv. xlviii. 20-26.  (2)
Ibid., 32.

16. Kassapa.—Một trong ba em của Sena I; hai ngƣời kia là
Mahinda và Udaya (1). Kassapa đƣợc cử làm Ādipāda và chống lại
quân của vua xứ Paṇḍu. Lúc bấy giờ ông trên đƣờng tiến chiếm Tích
Lan, nhƣng thấy không thể thành công, ông chạy sang Koṇḍivāta (2).
Về sau ông bị giết tại Pulatthipura theo lệnh của vua Paṇḍu (3). Ông
có bốn con và con trƣởng là Sena (4).
(1)
Cv. l. 6.            (2)
Ibid., vv. 25 ff.      (3)
Ibid., vv.
46.               (4)
Ibid., vv. 47.

17. Kassapa.—Thái tử của Vua Kittaggabodhi xứ Rohaṇa. Lúc
anh ông bị cô mình giết chết, ông chạy sang triều đình của Vua Sena
I, và về sau nhờ sự giúp đở của Sena I ông dành lại đƣợc ngôi cha (1).
Ông có thể bị Adipāda Kittaggabodhi giết (2).
(1)
Cv. l. 54 ff.           (2)
Ibid., li. 96; và Cv. Trs. i. 167, n.
2.

18. Kassapa.—Bào đệ của Vua Sena II và Udaya II. Ông là
Mahādipāda hoặc Yuvarāja dƣới Udaya (1), và về sau làm vua dƣới
vƣơng hiệu Kassapa IV (896-913 A.C.) (2). Công nƣơng của ông là
Senā kết hôn với Kassapa V (3).
(1)
Cv. li. 91.    (2)
Ibid., lii. 1 ff. (3)
Ibid., li. 93.

19. Kassapa.—Thái tử của Vua Sena II. Vua ban cho ông một phần gia tài của triều đình và một phần lợi tức khổng lồ của đảo quốc (1) . Saṅghā và Senā (2) là hai hậu của ông. Ông làm Yuvarāja dƣới triều Kassapa IV và cai trị xứ Dakkhiṇa (3). Sau khi vua băng hà, ông lên ngôi dƣới vƣơng hiệu Kassapa V (có thể từ 913-23 A.C.) (4). Ông có khi đƣợc gọi là con của hoàng hậu đƣợc phong thánh hai lần

(dvayābisekajāta); mẹ ông là bà Saṅghā, con gái của Kittaggabodhi
(1)
và Devā. Trên bia ký, Kasssapa đƣợc gọi là Abhaya-
Silāmeghavaṇṇa (5). Ông là một ngƣời uyên bác và đƣợc biết Chú
giải về Dhammapadaṭṭhakathā bằng tiếng Sanhalese do ông soạn
thảo (6). Ông có ba bà vợ là Vajirā (7), Devā (8) và Rājinī (9). Ông có
ngƣời con tên Siddhattha chết trẻ và một ngƣời con khác là Tƣớng
Sakha. Sakka điều khiển chiến dịch giúp Vua Paṇḍu chống Vua
Coḷa, nhƣng ông bị dịch chết tại Coḷa (10).
(1)
Cv. li. 18, 20.                (2)
Ibid., 18, 92.            (3)
Ibid., lii.
1.                   (4)
Ibid., 37 ff.            (5)
Cv. Trs. i. 165, n. 3.
(6)
Xuất bản bởi D. B. Jayatilaka, Colombo (1933).
(7)
Cv. lii. 62.             (8)
Ibid., 64.                (9)
Ibid., 67.
(10)
Ibid., 72-8.

20. Kassapa.—Vƣơng tử của Vua Sena V (1). (1) Cv. liv. 69.

21. Kassapa.—Vƣơng tử của Vua Mahinda V (1). Lúc Mahinda
bị quân Coḷa bắt đi, dân chúng nuôi dƣỡng Kassapa. Khi Kassapa
lên 12, vua Coḷa gởi một đạo quân qua Tích Lan bắt cóc chàng,
nhƣng mƣu toan bị Kitti của Makkhakudrūsa và Quan nhiếp chánh
Buddha của Māragallaka phá vỡ (2).
Kassapa lên ngôi dƣới vƣơng hiệu Vikkamabāhu nhƣng từ
chối không đăng quang cho đến khi nào ông chinh phục đƣợc dân
Damiḷa trong vƣơng quốc ông. Trong lúc mọi chuẫn bị đang tiến
hành ông bị trúng gió (vātaroga) chết. Ông trị vì đƣợc 12 năm
(1029-1041 A.C.) (3). Ông có thể là Thái tử Kassapa đã thành hôn với
Lokitā, bà con với Mahinda V, và có với bà hai con là Moggallāna
và Loka (4).
(1)
Cv. lv. 10.      (2)
Ibid., 24-9.            (3)
Cv. lvi. 1-6; Cv.
Trs. i. 190, n.3.       (4)
Cv. lvii. 28 f.; Cv. Trs. i. 195, n. 3.

22. Kassapa.--Tộc trƣởng của Kesadhātu (q.v.). Có một thời gian ông điều hành việc nƣớc tại Rohaṇa và đánh bại dân Damiḷa tại đây. Ông không tùng phục Kitti (và sau đó là Vua Vijayabāhu I). Hơn thế nữa, oán giận vì công lao dẹp Damiḷa không đƣợc khen

thƣởng, ông chống lại Kitti; ông bị giết chết trong trận xảy ra gần
Kājaragāma (1).
(1)
Cv. lvii. 65-75.

23. Kassapa.—Một Thái tử ở Jambudīpa. Dƣới triều của
Parakkamabāhu ông từng gởi nhiều quà quý giá dâng lên Vua
Rāmañña; Vua Rāmañña cấm không cho sứ giả của ông đổ bộ lên
đất ông và nhục mạ dân ông. Đó là một lý do khiến Parakkamabāhu
I gởi quân chinh phạt Rāmañña (1).
(1)
Cv. lxxvi. 28 f.

24. Kassapa Thera.—Theo Gandhavaṃsa (1) Trƣởng lão là tác
giả của Anāgatavaṃsa, Mohavicchedanī, Vimaticchedanī, và
Buddhavaṃsa; Buddhavaṃsa này không phải là Phật Sử.
Sāsanavaṃsadīpa (2) nói rằng có ông Kassapa dân xứ Coḷa là tác giả
của Vimativinodanī. Sāsanavaṃsa (3) gọi đó là Vinayaṭīkā và tác giả
là ngƣời xứ Damiḷa. Còn một ông Kassapa nữa tác giả của
Mohavicchedanī; Mohavicchedanī đƣợc mô tả nhƣ một
lakkhaṇagandha (luận án văn phạm).
(1)
p. 61.          (2)
Kệ 1204 (xem thêm 1221)            (3)
p.
33; xem thêm P.L.C. 160.

25. Kassapa.—Sāsanavaṃsa (1) có nói đến một vị Trƣởng lão
Kassapa dự phần trách nhiệm trong việc thiết lập đạo ở
Yoṇakaraṭṭha. Ông là dân của xứ Trung Ấn Majjhimadesa.
(1)
p. 50.

26. Kassapa.--Sāsanavaṃsa (1) nói rằng có một Trƣởng lão tên Kassapa ở Arimaddana trong thời của Vua Narapati. Ông có du hành qua xứ Pollaṅka và đƣợc dân xứ này tôn làm Trƣởng lão vì mến mộ. Thời gian sau, ông di chuyển qua Tích Lan, nhƣng chuyến thuyền ông đi không rời bến đƣợc. Bà con rút thăm bói toán, và thăm rơi trúng ông liên tục, vì trong một kiếp trƣớc ông có quấy phá một con chó dƣới nƣớc. Ông bị quăng xuống nƣớc nhƣng đƣợc Sakka biến thành sấu cứu sống. Trƣởng lão đến Yakkhadīpa (q.v.); tại đây ông trì hành hạnh từ bi nên các yakkha mù đƣợc sáng mắt.

Tiếp theo, ông đến Sīhalapīda rồi trở về quê quán mang theo nhiều xá
lợi, hột cây Bồ Đề, và mẫu của Mahācetiya và Lohapāsada.
(1)
p. 71.

27. Kassapa.—Tên hiệu này đôi khi đƣợc dùng nhƣ tên hiệu rút
gọn của Kassapagotta (q.v.) (1). Nārada-tāpassa có lần cũng đƣợc
gọi là Kassapa (2).
(1)
E.g., J. vi. 224, 225, vv, khi nói tới Ājīvaka Guṇa. (2)
J.
vi. 58.

28. Kassapa.—Xem thêm Acela Kassapa, Uruvela*, Kumāra*,
Gayā*, Dasabala*, Nadī*,        Nārada*, Pūraṇa*, Mahā*, và
Lomasa*. Kassapa là một tên tộc quen thuộc (1) và con cái sanh
trong tộc này thƣờng đƣợc gọi là Kassapa, ví nhƣ Uruvela-Kassapa
(2)
và Trƣởng lão Nāgita (3).
(1)
Xem e.g., MA. i. 584.        (2)
Trong AA. i. 165.
(3)
D. i. 151.

Kassapa Saṃyutta.--Phẩm thứ 16: Phẩm Kassapa, Saṃyutta
Nikāya (1). Gồm nhiều kinh liên quan đến Kassapa (q.v. về chi tiết).
Kệ của Mahā-Kassapa trong Theragāthā phản ảnh tƣ duy của các
kinh này. Luận bàn về khía cạnh thế tục (lokiya) của chánh tin tấn
(sammappadhānā) nói trong Kassapa Saṃyutta đƣợc dẫn chứng
trong chú giải (2).
(1)
S. ii. 192-225.         (2)
E.g., VibhA. 291.

1. Kassapa Sutta.—Hai kinh nói về cuộc viếng Phật của Thiên tử
Kassapa (q.v.) (1).
(1)
S. i. 46 f.

2. Kassapa Sutta.—Trƣớc khi giác ngộ, Bồ Tát Kassapa đã khởi lên tƣ tƣởng sau đây: "Thật sự thế giới này đang lâm nguy, bị sanh, bị già, bị chết, đoạn diệt và tái sanh; và từ nơi đau khổ này, không biết xuất ly, thoát khỏi già và chết; từ nơi đau khổ này, không biết khi nào biết đến xuất ly, thoát khỏi già và chết" [Theo HT. Thích Minh Châu, 1993]. Trong kinh, tƣ tƣởng này cũng là của chƣ Phật khác, từ Phật Vipassī xuống. Chi tiết, xem Gotama Sutta.

(1) S. ii. 9; cf. D. ii. 30 f.

Kassapakārāma (Kassapārāma).—Tự viện tại Rājagaha, có thể
gần Veḷuvana. Tôn giả Assaji an trú tại đây trong những ngày bệnh
sau cùng của cuộc đời và đƣợc Phật đến viếng thăm an ủi (1). Tự viện
do chủ khố Kassapa xây (2).
(1)
S. iii. 125.    (2)
SA. ii. 230.

Kassapagiri.—Tự viện bên Tích Lan. Jeṭṭhatissa III cúng
dƣờng làng Ambilāpika để làng này cung cấp lƣơng thực cho chƣ
tỳkheo ở Kassapagiri (1), và Kassapa III từng dành cho tự viện này
rất nhiều đặc ân (2).
Tự viện có thể là một phần của ―Isuramenu-Bo-Upulvan-
Kasubgiri-Vihāra‖ thấy ghi trong bia ký của Mahinda IV tìm thấy ở
Vessagiri. Hình nhƣ Kassapa I có xây nhiều cơ sở lớn trong khu
Vessagiri và Tăng phòng (vihāra) Issarasamaṇa; khuôn viên tự viện
nới rộng này đƣợc đặt theo tên của ông và hai con gái ông là Bodhī
và Uppalavaṇṇā, và đƣợc gọi tắt là Kassapagiri (3).
Tên Kacchapa giri (q.v.) trong Mahāvaṃsa Ṭīkā (4) chắc là
tên viết sai của Kassapagiri, vì trong ấy đƣợc biết có
“Issarasamaṇasaṅkhāte Kacchapagirivihāre.”               Xem thêm
Kassapavihāra.
(1)
Cv. xliv. 98.             (2)
Ibid., xlviii.24.       (3)

Xem Ep. Zey. i. 31 ff.; i. 216; và Cv. Trs. i. 43, n. 7.      (4) p. 652; xem thêm 407, trong ấy có Kassapagiri.

1. Kassapagotta.—Tên chung của con cháu tộc Kassapa. Do đó
Du sĩ Guṇa đƣợc gọi là Kassapagotta và Kassapa (2). Xem thêm
Kassapa [28].
1. J. vi. 222.     (2)
Ibid., 224, 229, 235.

2. Kassapagotta.—Tu sĩ ở Vāsabhagāma trong xứ Kāsi. Ông có tật rất hiếu khách đối với các tu sĩ ở phƣơng xa đến. Lần nọ có một số tu sĩ đến rồi không chịu đi vì đƣợc tiếp đón nồng hậu quá. Sau một thời gian, ông mệt mỏi vì phải chăm sóc các sƣ quá lâu. Thế là ông bị trách đã bỏ bê quý sƣ. Ông bèn đến Campā bạch Phật và Phật bảo ông không có lỗi gì đáng bị phiền trách cả (1).

(1) Vin. i. 312 ff.

3. Kassapagotta.—Tu sĩ ở Paṅkadhā trong xứ Kosala. Nghe Phật thuyết pháp, ông không vừa ý và khởi lên tƣ tƣởng sau đây: ―Ẩn sĩ đó‖ (ám chỉ Phật) ―quá thận trọng‖ (adhisallikhat’evāyam). Về sau ông ân hận và tìm Phật ở Rājagaha để tạ lỗi. Phật tán thán ông đã biết mình phạm lỗi, tự thú và công phu tự chế . (1)

(1) A. i. 236 f.

4. Kassapagotta.—Tu sĩ, có thể là một vị nói trên. Một thời ông sống trong rừng ở Kosala. Một hôm, thấy ngƣời thợ rừng bẫy nai, ông phản đối lối sanh sống ác độc này. Ngƣời săn nai bận rộn theo dõi con mồi nên không nghe ông nói. Vị thần rừng xuất hiện và khuyên ông không nên phí thời giờ với một ngƣời chỉ nghe chớ không hiểu. Kassapa bị xúc động mạnh và sự cố gắng của ông làm ông giác ngộ; ông đắc quả Alahán (1). (1) S. i. 198 f; SA. i. 223.

5. Kassapagotta.—Một vị tăng từng theo Majjhima lên vùng Hy
Mã Lạp Sơn để hoằng pháp (1). Tro cốt của ông đƣợc tìm thấy trong
một bình thánh tích giữ tại Tope No. 2 của nhóm Sāñchi; nơi đây ông
đƣợc gọi là ―Hemavatācariya‖ (2).
(1)
Dpv. viii. 10; Sp. i. 68; Mbv. 115; MṬ. 317.             (2)

Cunningham: Bhilsā Topes, 287.

Kassapagotta hoặc Cheta Sutta.—Kể lại chuyện Kassapagotta
(4)
tìm cách giáo hoá ngƣời thợ rừng nói trên (1).
(1)
S. i. 198 f.

Kassapapāsāda.—Kiến trúc nối liền với Abhayagiri-vihāra do
Kassapa VI xây. Kiến trúc này đƣợc bảo trì bởi sự cúng dƣờng của
một làng (1). Đó đƣợc xác định là ―Kasub-vad-mahapahā‖ từng đƣợc
ghi trên bia ký của Mahinda IV trong Jetavanārāma (2).
(1)
Cv. lii. 13.    (2)
Ep. Zey. i. 216.

Kassapamandiya Jātaka (No. 312).—Một thời, Bồ Tát tái sanh trong một gia đình Bàlamôn ở Kasī. Sau khi mẹ qua đời, Bồ Tát bố thí tất cả tài sản của nhà mình và cùng cha với em lên Hy Mã Lạp Sơn ẩn tu. Vào mùa mƣa ba cha con xuống làng và trở về ẩn xứ khi mùa mƣa chấm dứt. Lúc trở về, Bồ Tát đi trƣớc để dọn dẹp lều và để cha và em đi sau. Già đi chậm, bị con thúc hối ông cha giận, và cãi vã xảy ra. Bồ Tát quay lại tìm và đƣợc nghe kể mọi việc. Ông lẳng lặng đƣa cha và em về lều. Sau khi lo cho cha xong, Bồ Tát thƣa với cha rằng ngƣời già nên kiên nhẫn chịu đựng với ngƣời trẻ khi chúng có điều sái quấy. Chuyện đƣợc kể liên quan đến một nhà quý phái sống ở Sāvatthi. Ông xuất gia nhập Tăng Đoàn. Sau khi mẹ ông qua đời, cha và em ông cũng gia nhập Tăng Đoàn. Ba vị đến nhập hạ tại một làng nọ để đƣợc dâng y. Ngày trở về trú xá, tỳkheo anh đi trƣớc để dọn dẹp liêu cốc, còn tỳkheo em đi sau theo tỳkheo cha. Tỳkheo em cứ thúc tỳkheo cha đi mau nên có sự tranh cãi. Về trễ nên các tỳkheo không đến tham bái Phật đƣợc cho đến mãi hôm sau. Khi nghe xong câu chuyện, Phật bèn kể chuyện tiền thân (1). (1) J. iii. 36-9.

Kassaparājaka.—Tự viện do một thái tử trẻ tên Kassapa khởi
xây vào thời Vua Dappula và Sena I hoàn tất (1). Có bia ký (2) ghi
rằng một ―Kasubraja-vehara‖ (có thể là tự viện nói trên) đƣợc
Kassapa V trùng tu.
(1)
CV. l. 81.    (2)
Ep. Zey. i. 42 ff.

Kassapa-vihāra.—Tịnh xá đƣợc Dāṭhopatissa II cúng dƣờng
làng Senāma để lấy lợi tức trùng tu (1). Có thể đó là Kassapagiri-
vihāra.
(1)
Cv. xlv. 27.

Kassapasīhanāda Sutta.—Kinh thứ tám của Dīgha Nikāya nói về cuộc đàm luận giữa Phật và Acela-Kassapa về pháp tu khổ hạnh và một số pháp quan trọng trì hành bởi các Ājīvaka. Phật tuyên bố rằng tuệ quán, tự chế và tự chủ của bậc Alahán còn khó đạt hơn các pháp ép xác của nhà tu khổ hạnh. Ngài còn nói thêm rằng sự tự hành xác là một chƣớng ngại cho sự phát triển tâm linh vì tâm bị chi phối.

Đƣợc biết sau khi nghe hết kinh, Kassapa xin gia nhập Tăng
Đoàn và về sau đắc quả Alahán (1).
(1)
D. i. 161-77.

Kassapasena.—Tự viện do Senāpati của Vua Kassapa IV xây.
Tự viện đƣợc hiến cho các Sāgalika (1). Về sau Kassapa V có tu sửa
lại tự viện này (2).
(1)
Cv lii. 17.    (2)
Ep. Zey. ii. 40.

Kassapiyā, Kassapikā.—Một nhánh của môn phái
Sabbatthivādī. Các Saṅkantika là xuất phát từ nhánh Kassapiyā
này (1). Chú giải Kathāvatthu nói các Kassapiyā tin tƣởng rằng quá
khứ hiện tồn một phần trong hiện tại.
(1)
Mhv. v. 9; Dpv.v. 48; Mbv. 96.         (2)
Points    of
Controversy, p. 101.

Kassipiṭṭhika-vihāra.—Tịnh xá bên Tích Lan do Dhātusena xây
(1)
.
(1)
Cv. xxxviii. 49.

Kāka.—Nô lệ của Vua Caṇḍa-Pajjota. Cha của ông là một phi nhơn, và ông có thể đi 60 lý một ngày. Lúc Pajjota khám phá Lƣơng y Jīvaka đã trốn sau khi cho ông uống thuốc có bơ sữa trâu lỏng, Pajjota gởi Kāka đi bắt Jīvaka về nhƣng ra lệnh cho Kāka không đƣợc ăn bất kỳ thứ gì của Jīvaka mời. Kāka chợt gặp một thầy thuốc ở Kosambī đang ăn sáng. Jīvaka mời ông ăn nhƣng ông từ chối. Tuy nhiên, vào phút chót nghĩ chất nhựa thơm (myrobalan) không độc hại, ông đồng ý ăn phân nửa mà không biết rằng Jīvaka đã bỏ vào đó thuốc ông giấu trong móng tay. Kāka bị thuốc làm xổ mạnh nên hoảng hốt. Jīvaka nói với Kāka rằng ông chỉ muốn chậm lại đôi chút, sau khi giao cho Kāka thớt voi trận Bhaddavatikā (1). (1) Vin. i. 277 f.; DhA. i. 196.

1. Kāka Jātaka (No. 140).—Chuyện Con Quạ. Có lần Bồ Tát tái sanh làm con quạ. Một hôm quạ ỉa lên vị tế sƣ của triều đình ngay sau khi ông vừa tắm xong và áo mũ chỉnh tề. Vị tế sƣ đâm ra thù ghét loài quạ. Ngày kia, có con trừu ăn lúa phơi trên sân bị nữ nô lệ

coi lúa đập vô mông bằng cây đuốc đang cháy. Lửa bén lông biến trừu thành cây đuốc sống. Trừu chạy lăn vô đống rơm trong chuồng voi. Rơm bắt lửa thiêu rụi chuồng voi khiến nhiều voi của vua bị phỏng nặng. Vua tham khảo ý tế sƣ về sự chửa trị voi. Sẵn oán quạ, tế sƣ tâu nên lấy mỡ quạ chửa vết phỏng của voi. Tức nhiên quạ bị săn giết hằng loạt. Bồ Tát liền yết kiến vua và tấu trình dã tâm của tế sƣ. Ngài nói quạ không có mỡ vì chúng sống trong hoảng sợ triền miên. Vua rất hài lòng với Bồ Tát nên ra lệnh cấm giết hại thú vật, đặc biệt là quạ. Nhơn duyên đƣa đến việc kể lại câu chuyện này đƣợc mô tả tỉ mỉ trong Bhaddasāla Jātaka (q.v.). Vua nói trong kinh là Ānanda.

2. Kāka Jātaka (N0. 146).—Chuyện Con Quạ. Một thời, có con quạ trống đi cùng con quạ mái kiếm ăn trên bãi biển. Gặp cơm, cá, rƣợu thịt dân cúng thần Nāga, hai con quạ ăn uống no say. Lúc xuống nƣớc tắm, quạ mái bị sóng kéo ra khơi và bị cá nuốt. Quạ trống kêu than thảm thiết. Nghe vậy, bầy quạ đến xúm nhau ngậm nƣớc phun lên bờ để làm cạn biển hầu cứu quạ mái, cho đến lúc chúng bị kiệt sức mới thôi. Thấy tình cảnh tuyệt vọng của đàn quạ, Bồ Tát hoá thành thần biển với hình dáng khủng khiếp khiến tất cả hoảng sợ bỏ chạy. Nhờ đó chúng đƣợc an toàn. Chuyện đƣợc kể về một số tỳkheo gia nhập Tăng Đoàn lúc đã có tuổi. Chƣ vị đến khất thực tại nhà của vợ con mình thuở trƣớc, rồi tụ họp nơi nhà của một bà hộ trì để chia nhau ăn và thƣởng thức nƣớc xốt cũng nhƣ cà ri do bà nấu. Một hôm sau khi bà chết, các tỳkheo lớn tuổi này trở về tịnh xá khóc than cho ngƣời quá cố. Sự việc đƣợc bạch lên Phật nên Phật kể câu chuyện quạ nói trên để giáo hoá chƣ tỳkheo lớn tuổi này (1). Theo Chú giải Pháp Cú (2), tên của bà vợ cũ hộ trì là Madhurapācikā. (1) J. 1. 497-9.             (2) iii. 422.

3. Kāka Jātaka (N0. 395).—Chuyện Con Quạ. Bồ Tát có lần tái sanh làm con chim bồ câu sống trong ổ đặt trong bếp của một thƣơng nhơn ở Benares. Có con quạ đến làm quen để đƣợc ở gần. Một hôm

ngƣời đầu bếp bắt gặp quạ ăn cắp thức ăn, bèn vặt lông quạ, rải bột
lên mình quạ, và cột cổ quạ quăng lên thúng.
Chuyện giống nhƣ chuyện kể trong Kapota Jātaka và Lola
Jātaka (q.v.) và liên quan đến một tỳkheo háu ăn (1).
Kapota Jātaka (2) có dẫn chứng Kāka Jātaka của Navanipāta.
Không có chuyện nhƣ vậy trong Quyển thứ Chín (Ninth Book); có
thể đó là chuyện Cakkavāka Jātaka (N0. 434) cũng nói về một
tỳkheo háu ăn.
(1)
J. iii. 314-16; xem thêm Cunningham: Bharhut Stūpa, xlv. Pl. 7.
(2)
J. i. 241.

Kāka Sutta.—Tỳkheo độc ác nhƣ thể con quạ vì thành tựu 10 tà
pháp sau: ngạo nghễ, hung hãn, cƣờng dục, ăn lớn, độc ác, không từ
bi, khiếp nhƣợc, giọng chói tai, vọng niệm, và cất chứa tài sản (1).
(1)
A. v. 149; xem thêm GS. v. 101.

Kākaṇḍaka.—Bàlamôn, cha của Trƣởng lão Yasa; Yasa thƣờng
đƣợc gọi là Yasa Kākaṇḍakaputta (q.v.) (1).
(1)
Mhv. iv. 12, 49, 57, vân vân; Dpv. v.23; Mbv. 96.

Kākadīpa.—Hòn đảo nằm về phía Đông của Tích Lan. Một toán
của quân viễn chinh do Vua Parakkamabāhu I gởi sang Rāmañña
đổ bộ lên đảo có bắt một số dân địa phƣơng đƣa qua Tích Lan và
dâng lên vua (1). Kākadīpa có thể là tên của một đảo trong quần đảo
Andaman.
(1)
Cv. lxxvi. 57.

Kākaneru.—Một trong những ngọn núi cao nhứt trên địa cầu,
thƣờng đƣợc kể chung với Mālāgiri, Himavā, Gijjha, Sudassana,
và Nisabha (1).
(1)
J. vi. 204, 212.

Kākanda, Kākandī.—Các chú giải gọi Kākanda là một nhà hiền
triết của thuở xƣa và liệt kê ông chung với Savattha và Kusumba.
Trú xứ của ông về sau đƣợc gọi là Kākandī (1).
(1)
SnA. i. 300; cp. KhA 110; UdA. 55.

Kākannāḍu.—Một quận dƣới miền Nam Tích Lan bị quân của
Vua Parakkamabāhu I chinh phục (1).
(1)
Cv. lxxvi. 262.

Kākavaṇṇa-Tissa (Kākavaṇṇa).—Vua xứ Rohaṇa, Tích Lan, trị vì tại kinh đô Mahāgāma. Ông là cháu cố của Vua Mahānāga, bào đệ của Vua Devānaṃpiya-Tissa. Cha ông là Goṭhābhaya (1). Hoàng hậu là Devī (đƣợc biết dƣới tên Vihāradevī), ái nữ của Vua Tissa xứ Kalyāṇi; bà bị ném xuống biển để chuộc tội cha làm (2). Con ông bà là Duṭṭhagāmaṇi Abhaya và Sadddhā-Tissa. Kākavaṇṇa-Tissa chiêu mộ tất cả dũng sĩ đƣơng thời của Tích Lan nên Gāmaṇi có sẵn ngƣời tài lúc đi chinh phục dân Damiḷa (3). Tuy nhiên, lúc tiên khởi Kākavaṇṇa-Tissa không cho phép Thế tử xuất chinh (4) khiến Thế tử phải dâng lên vua đồ trang sức phụ nữ để ám chỉ nhà vua không phải là một đấng nam nhi (5). Kākavaṇṇa-Tissa rất sùng đạo; ông kiến tạo 64 tịnh xá. Trong số các công đức ông lập có Tissamahārāma, Cittalapabbatavihāra (6) và Mahānuggala Cetiya. Ông trị vì 64 năm (7) và đƣợc trà tỳ tại Tissamahārāma (8). Ông đƣợc gọi là Kākavaṇṇa vì màu da sậm của ông. Dīpavaṃsa (9) có kể rằng các công chúa của ông thông suốt về Chánh pháp và truyền thống sadddhammavaṃsakovidā. (1) Mhv. xv. 170 f.; Mbv. 132.                 (2) Mhv. xxvii. 20 ff. (3) Ibid., xxiii. 2.          (4) Ibid., xxii. 82 f.             (5)

Ibid., xxiv. 4.                (6)
Mhv. xxii. 23.                   (7)
Ibid.,
xxiv. 12; xem thêm AA. i. 279.                     (8)
xxiv. 8, 13.        (9)

Dpv. xviii. 20 đề cập đến Mahilā và Samantā (?); xem thêm xix. 21 f.

Kākavaliya, Kākavalliya.—Một trong năm tài chủ (seṭṭhi) có vô lƣợng tài sản trong vƣơng quốc của Vua Bimbisāra; bốn vị kia là Jotiya, Jaṭila, Meṇḍaka, và Puṇṇaka (1). Một thời ông rất nghèo, nhƣng bà không ngần ngại cúng dƣờng Trƣởng lão Mahā-Kassapa chén cháo lạt và chua mà bà nấu cho chồng, khi thấy trƣởng lão đến khất thực; Trƣởng lão Mahā-Kasssapa vừa xuất định sau bảy hôm toạ thiền. Muốn giúp ông bà, Trƣởng lão dâng cháo lên tay Phật. Phật

tuyên bố phần cháo này đủ cho một Tăng chúng đông đảo. Bảy ngày
sau đó Kākavaliya đƣợc cử làm seṭṭhi (2).
Ông đƣợc kể nhƣ ví dụ của ngƣời cúng dƣờng đƣợc quả ngay
trong đời hiện tại, vì vật ông bố thí thành tựu bốn thanh tịnh: sở hữu
hợp pháp, tự nguyện hoàn toàn, đức hạnh cao dày của ngƣời đƣợc bố
thí, và đức hạnh viên mãn của ngƣời bố thí (3).
(1)
DhA. i. 385; AA. i. 220.          (2)
Vsm. ii. 403.       (3)

DhsA. 161 f.; xem thêm AA. i. 48, 364.

Kākātī.—Chánh hậu của nhà vua trị vì Benares (Bồ Tát). Xem Kākātī Jātaka.

Kākātī Jātaka (No. 327).—Chuyện Hoàng Hậu Kākātī. Kākātī là chánh hậu của Vua trị vì Benares (Bồ Tát). Có một vua Garuda giả dạng làm ngƣời đến chơi súc sắc với vua Benares. Trộm yêu Kākātī, Vua Garuda đem bà về trú xứ mình trên bờ hồ Simbalī và sống với bà tại đây. Vua Benares phái nhạc công (tác giả ghi là physician tức y sĩ?) Naṭakuvera đi tìm hoàng hậu. Nhạc công ẩn mình trong bộ lông của Garuda nên đƣợc chở về nơi trú của Kākātī. Tại đây nhạc công đƣợc Kākātī dành cho mối tình nồng thắm. Rồi chàng ẩn trên cánh Garuda để đƣợc đƣa về Benares. Lúc Vua Garuda và Vua Benares chơi súc sắc, nhạc công đến hát bài nói về mối tình của chàng với Kākātī. Biết ra, Vua Garuda đem hoàng hậu trả về Benares. Chuyện đƣợc kể về một tỳkheo hối tiếc đã thọ giới và đƣợc Phật dạy rằng không thể canh phòng nữ nhơn. Tỳkheo bất mãn là Naṭakuvera (1). Chuyện do chim Kuṇāla kể trong Kuṇāla Jātaka, trong ấy tên của Garuda là Venateyya đƣợc xác định chính là Kuṇāla. Kākātī Jātaka rất giống Sussondī Jātaka (3). (1) J. iii. 90-2.       J. v. 428.             (3) J. iii. 187 ff.

Kākālaya.—Một làng bên Tích Lan, trong ấy có một đồn lũy của
Damiḷa bị Vua Parakkamabāhu II chiếm (1).
(1)
Cv. lxxxiii. 12.

Kākola.--Địa ngục. Ai xuống đây đều bị các đàn quạ, kên kên và
chim ƣng xé xác và ăn tƣơi (1).
(1)
J. vi. 247.

Kācaragāma, Kājaragāma, Kāṭaragāma.—Một làng dƣới miền
Nam Tích Lan trên bờ sông Maṇigaṅgā (Mānik-gaṅga), lối 10 dặm
về phía Bắc của Tissa-mahārāma, trên con đƣờng cũ đi từ
Mahāgāma đến Guttasāla. Làng là một trung tâm quan trọng, kể cả
trong thời của Devānaṃpiya-Tissa, vì đƣợc biết các quý tộc ở
Kājaragāma từng đến tham dự lễ trồng cây Bồ Đề do Saṅghamittā (1)
đem sang. Trong làng có trồng một trong tám nhánh của cội Bồ Đề
(2)
. Còn có thêm tịnh xá do Vua Aggabodhi của Rohaṇa (3) xây, nơi
mà Trƣởng lão Milakkha-Tissa (4) từng an trú một thời gian. Làng
còn là một địa điểm chiến lƣợc và có lúc đƣợc sử dụng nhƣ trụ sở của
chánh quyền Rohaṇa (5). Hiện nay, làng còn đƣợc nhiều ngƣời biết vì
trong làng có đền Skanda nổi tiếng.
(1)
Mhv. xix. 54.              (2)
Ibid., 62; Mbv. 161 f.; Sp. i. 100.
(3)
Cv. xlv. 45.            (4)
AA. i. 22.          (5)

E.g., của Loka (Cv. lvii. 2), của Kassapa, Kesadhātu (Ibid., 66 ff.); xem thêm Cv. lviii. 6.

Kāñcipura (v.l. Kāñcīpura).—Một thành phố dƣới miền Nam
Ấn Độ, trên bồ biển Coromandel, thủ phủ của Pallava, và là một
trong bảy thánh địa của Ấn Độ; thành phố này hiện nay là
Conjevaram. Một thời, thành phố này là trung tâm Phật giáo dƣới
miền Nam Ấn Độ và là một địa điểm hành hƣơng mà Ngài Huyền
Trang có đến viếng. Ông kể rằng trong lúc ông ở đó, có 300 tỳkheo
đến xin tị nạn chánh trị từ Tích Lan (1). Theo Kinh sách Pāli,
Kāñcipura đƣợc kể là nơi sanh của Dhammapāla và có thể cả
Anuruddha, tác giả của Abhidhammattha-Saṅgaha (2). Một số
ngƣời nghĩ rằng Kāñcipura là Satiyaputta của Rock Edict II của
Asoka (3).
(1)
Beal: op. cit., ii.228 f.; CAGI. 627.     (2)
P.L.C. 113, 169.
(3)
E.g., J.R.A.S., 1918, 541 f. ; xem thêm
Bhandarkar, Anci. Hist. of Decan, pp. 47, 52.

Kāṇagāma.—Tên của một làng và cũng là tên của cái hồ nƣớc
trong xứ Rohaṇa. Ba Vua Aggabodhi của Rohaṇa có xây ba nhà
thƣơng cho ngƣời mù, ngƣời bệnh, và một chánh điện (immage-
house) trong Paṭimā-vihāra (1). Hồ nƣớc về sau đƣợc Vua
Parakkamabāhu I trùng tu (3).
(1)
Cv. xlv. 43.           (2)
Ibid., lxxix. 35.

Kāṇatālavana-tittha.—Bến đò trên sông Mahāvāluka, một vị trí
chiến lƣợc quan trọng (1).
(1)
Cv. lxxii. 19.

Kāṇapaddāvuda.—Một địa điểm ở Tích Lan. Tại đây Vua
Parakkamabāhu I (lúc bấy giờ là Ādipāda) bị một con gấu cái tấn
công; gấu bị ông giết (1).
(1)
Cv. lxvii. 40.

Kāṇamātā.—Một nữ cƣ sĩ sùng tín ở Sāvatthi, mẹ của Kāṇā (q.v.).

Kāṇavāpī.—Hồ nƣớc gần Cetiyagiri do Vua Sena I cúng dƣờng
cho chƣ tỳkheo địa phƣơng sử dụng (1). Về sau Sena II có xây một
cái đập nƣớc ngang hồ tại Kaṭṭhantanagara (2); Vua Vijayabāhu I (3)
và Vua Parakkamabāhu I (4) đều có trùng tu đập nƣớc này.
(1)
Cv. l. 72.           (2)
Ibid., li. 73. (3)
Ibid., lx. 50.
(4)
Ibid., lxxix. 34.

Kāṇa.—Ái nữ của Kaṇamātā. Sau khi đƣợc gả đi, một hôm nàng trở vể thăm mẹ và ở lại khiến chồng nàng phải cho ngƣời qua rƣớc. Không muốn con về không có quà, mẹ nàng bèn bảo nàng đợi để là làm bánh đem về. Lúc bánh chín, có một tỳkheo đến khát thực, nàng đem cúng dƣờng một ít. Rối bốn tỳkheo khác đến, nàng cúng dƣờng hết cả số bánh của mẹ làm. Bốn lần có ngƣời qua rƣớc nàng về, bốn lần sự việc xảy ra nhƣ lần đầu. Căm giận, chồng nàng lấy vợ khác. Kāṇā cũng căm giận nên sỉ vã mọi tu sĩ nàng gặp mặt, khiến không một tỳkheo nào dám bén mảng đến con đƣờng của nhà mẹ nàng. Nghe tự sự, Phật đến viếng mẹ Kāṇā, và sau khi thọ thực xong, Ngài cho gọi nàng đến dạy cho nàng biết chƣ tỳkheo bị sỉ vã

oan bởi chƣ vị chỉ nhận những gì thí chủ cúng dƣờng. Sau bài pháp
thoại, Kāṇā đắc Sơ quả. Vua thấy Phật từ nhà của mẹ Kāṇā về và sau
khi nghe trình tấu sự việc, bèn cho triệu Kāṇā vô cung, nhận nàng
làm con nuôi và gả nàng cho một nhà quý phái giàu sang. Từ đó,
hạnh bố thí của Kāṇā ai cũng biết (1).
Chính vì chuyện của Kāṇā mà kinh Babbu Jātaka (q.v.)
đƣợc thuyết (2). Trong câu chuyện Kāṇā là con chuột.
Kāṇa đƣợc gọi nhƣ vậy vì nàng có sắc đẹp làm ai thấy nàng
cũng đều đắm say (ye ye taṃ passanti, tete rāgena kāṇā honti) (3).
Hai mẹ con Kāṇā đƣợc kể trong số những nữ cƣ sĩ giữ tám
pháp chay tịnh (eightfold fast) (4).
(1)
Vin. iv. 78 f.; DhA. ii. 49 ff.; Samantapāsādikā (iv. 819) lại kể
một chuyện có nội dung hơi khác: Khi nghe Phật đến giáo giới Kāṇa,
chồng nàng đến rƣớc và nàng trở về với chồng.
(2)
J. i. 477 f.         (3)
Sp. loc. cit.       A.
iv. 349; AA. ii. 791.

Kāṇāriṭṭha.—Một trong bốn ngƣời con của Xà vƣơng Dhataraṭṭha và hoàng hậu Samuddajā; ba ngƣời con kia là Sudassana, Bhūridatta (Bồ Tát) và Subhaga. Lúc biết mẹ mình là giống ngƣời chớ không phải là giống Nāga, Kāṇāriṭṭha bèn thử mẹ bằng cách hiện nguyên hình rắn và lấy đuội ve lƣng bàn chân mẹ, trong lúc đang đƣợc mẹ cho bú. Kinh hãi, bà mẹ thét lên và quăng con xuống đất; trong lúc bất cập móng tay bà cào trúng mắt con khiến chàng bị đui một mắt. Từ đó, chàng (từng có tên là Ariṭṭha) đƣợc gọi là Kāṇāriṭṭha, tức Độc nhãn Ariṭṭha (1). Một hôm Bhūridatta bị ngƣời bắt rắn Ālambanā bắt đi (xem Bhūridatta Jātaka), anh em chia nhau đi tìm; Kāṇāriṭṭha đƣợc phân công đến cõi Thiên; vì tánh khí hung hăng của chàng nên không ai dám đƣa chàng lên cõi nhơn gian sợ chàng sẽ đốt hết làng mạc của cõi này (2). Sau khi tìm ra Bhūridatta và đƣa về cung, Kāṇāriṭṭha từ Thiện giới trở về cõi Nāga đƣợc phân công làm thần canh cửa phòng nơi Bhūridatta dang tịnh dƣỡng. Phần Subhaga, sau khi lên Tuyết sơn rồi xuống đại dƣơng không tìm thấy Bhūridatta nên phiêu bạt đến sông Yamunā và bắt đƣợc tên Bàlamôn đã bắt Bhūridatta trƣớc đây. Thấy Subhaga lôi một Bàlamôn về, chàng ngăn không cho Subhaga xử thô bạo với ngƣời Bàlamôn này. Chàng còn dùng nhiều lời và

truyện để nói tốt về các Bàlamôn (3). Đƣợc biết trong một tiền kiếp
chàng là một Bàlamôn làu thông việc tế tự. Nghe Ariṭṭha tán thán
ngƣời Bàlamôn, từ trên giƣờng nằm dƣỡng bệnh, Bhūridatta bác lời
chàng và nói rằng Ariṭṭha sai lầm khi diễn tả các Bàlamôn và kinh
Vệđà, vì các tế lễ hy sanh theo nghi thức của kinh Vệđà không phải
là điều đáng mơ tƣởng và nó không thể đƣa lối đến thiên giới (4).
Kāṇāriṭṭha đƣợc xác định là Sunakkhatta (5).
(1)
J. vi. 168.       (2)
Ibid., 190.        (3)
Ibid., 197; chi tiết,
xem pp. 200 ff.           (4)
Ibid., 205 ff.     (6)
Ibid., 219.

1. Katiyāna.—Một tên khác mà Dạxoa Puṇṇaka (q.v.) đƣợc gọi
(1)
. Đó là một biến thể của Kaccāna (2).
(1)
J. vi. 299, 306, 308.           (2)
Ibid., 283, 286, 301, 327.

2. Katiyāna.—Tên của một dòng tộc, có thể là một biến thể của Kaccayāna, Kaccāna (q.v.).

3. Katiyāna Thera.—Con của một Bàlamôn thuộc tộc Kosiya ở
Sāvatthi; ông đƣợc gọi Kātiyāna vì theo họ mẹ. Lúc bạn ông gia
nhập Tăng Đoàn, ông bắt chƣớc và công phu thiền quán bằng cách
ngủ rất ít. Một hôm, không cƣỡng lại đƣợc hôn trầm, ông té xuống
đất trong lúc thiền hành. Phật thấy vậy bèn đích thân đến với ông và
khuyên ông không nên bỏ cuộc mà hãy chú tâm quán chiếu. Về sau
ông đắc quả Alahán. Kinh Phật thuyết cho ông đƣợc ghi lại trong
Theragāthā (1).
Theo chuyện của Sāmaññakāni kể trong Chú giải Therāgathā
(2)
, Kātiyāna có một thời làm du sĩ. Bấy giờ cho đến khi gặp Phật,
ông không còn sự hỗ trợ nào của cƣ sĩ hết. Do đó, ông yết kiến
Sāmaññakāni để đƣợc chỉ giáo, và kết quả là ông gia nhập Tăng
Đoàn.
(1)
Thag. vv. 411-16; ThagA. i. 450 f. (2) i. p. 99 f.

4. Katiyāna.—Xem Pakudha.

1. Katiyānī (v.l. Kaccānī).—Nữ cƣ sĩ đƣợc Phật tuyên bố là thƣợng thủ về lòng tịnh tín bất động (aveccappasāda) (1).

Bà quyết tâm đạt sự thƣợng thủ này từ thời Phật Padumuttara. Lúc bấy giờ bà sanh trong thành phố Kuraraghara và có một ngƣời bạn sùng tín tên Kāḷī. Một hôm bà đi với bạn đến nghe Trƣởng lão Soṇa thuyết kinh Kuṭikaṇṇa cho mẹ ông nghe. Trong lúc bà đi vắng, trộm viếng nhà bà. Nữ tỳ đƣợc sai đi lấy dầu để thắp đèn đến cho bà hay nhà có trộm, nhƣng bà không ra về cho đến khi pháp thoại chấm dứt. Tên chúa trộm hoan hỷ với thái độ của bà nên ra lệnh cho thuộc hạ đem trả lại bà tất cả đồ đạc đánh cấp. Sau khi pháp thoại dứt, bà đắc Sơ quả. Hôm sau bọn trộm đến xin lỗi bà. Bà đƣa họ tới gặp vị trƣởng lão và đƣợc vị này truyền giới; về sau tất cả đều đắc quả Alahán (2). (1) A. i. 26.         (2) AA. i. 245 f.

2. Katiyānī.—Xem Kaccānī Jātaka.

Kāpaṭhika (v.l. Kāpaṭika).—Một thanh niên Bàlamôn mới 16 tuổi đời mà đã làu thông Vệđà và thí phát. Chàng là một ngƣời ―thuộc dòng tộc, hiểu biết, hùng biện, và uyên bác.‖ Chàng đến yết kiến Phật ở Opasāda. Bấy giờ Phật đang luận bàn với nhiều Bàlamôn trƣởng thƣợng, nhƣng chàng cứ vào và ngắt ngang câu chuyện khiến các Bàlamôn phải khiển trách. Tuy nhiên chàng đƣợc Caṅkī (q.v.) vừa đến bào chửa cho chàng. Biết Kāpaṭhika có điều muốn hỏi, Phật cho phép chàng lên tiếng, và từ đó câu chuyện đƣợc bàn lan ra nhiều vấn đề (xem Cankī Sutta). Sau khi cuộc đàm luận chấm dứt, chàng tự tuyên bố mình là đệ tử của Phật (1). Trong kinh, Phật gọi Kāpaṭhika là Bhāradvāja, có thể vì chàng thuộc tộc này. (1) M. ii. 168 ff.

Kāpi.—Con của ông Kotūhalaka và bà Kāḷī.              Khi bỏ
Ajitaraṭṭha chạy về Kosambī vì sợ bệnh dịch, cha mẹ ông bị đói
nên không biết làm sao đem con theo. Bảy lần, ông cha định bỏ con
nhƣng bảy lần bà mẹ ngăn cản hành động ấy (1).
(1)
DhA. i. 169 f.

Kāpilānī.—Xem Bhaddā Kāpilānī.

Kāma Jātaka (No. 467).—Chuyện Dục Tham. Vua thành Benares là Brahmadatta có hai vƣơng tử. Lúc vua cha băng hà, hoàng thái tử từ chối không lên ngôi mà bỏ đến sanh sống tại một làng biên địa. Dân làng biết đƣợc ông là thái tử bèn nguyện đóng thuế cho ông thay vì cho triều đình. Triều đình cho phép việc làm này. Lợi tức và danh vọng làm lòng tham của ông nổi lên ngày một lớn. Về sau ông đòi vƣơng đệ mình trao lại ngai vàng và chiếm trọn giang sơn. Nhƣng lòng tham của ông không đáy. Thiên chủ Sakka muốn dạy ông một bài học, nên hoá thành một thanh niên đến hứa sẽ giúp ông thống trị thêm ba vƣơng quốc nữa. Ông chấp thuận nhƣng không tìm thấy chàng thanh niên đâu nữa cả, ông sanh bệnh. Lúc bấy giờ có một thanh niên hiền trí (Bồ Tát) đến xin chửa bệnh cho vua. Sau khi nghe vua kể bị bệnh vì tham dục, Bồ Tát khuyến giáo vua từ bỏ tham vọng. Sau đó nhà vua trở thành một minh quân (1). Chuyện đƣợc kể về một Bàlamôn vì ông kinh Kāmasta đƣợc thuyết. Kāmanīta Jātaka cũng đƣợc thuyết vì sự liên quan này. (1) J. iv. 167.

1. Kāma Sutta.—Kinh thứ nhứt của Phẩm Tám (Aṭṭhakavagga) của Kinh Tập (Sutta Nipāta). Thấy một Bàlamôn đốn cây trên bờ sông Aciravatī để làm ruộng trồng bắp, Phật đến nói chuyện với ông. Ngài còn trở lại nói cuyện với ngƣời Bàlamôn này nhiều lần nữa về nhiều vấn đề đồng án. Ngƣời Bàlamôn rất hoan hỷ với cử chỉ lịch sự của Phật nên quyết định thỉnh Ngài về nhà thọ trai sau khi thu hoạch mùa màng xong. Nhƣng trƣớc ngày thu hoạch có cơn mƣa lớn gây lụt lội và quét sạch mùa màng của ông. Nhìn thấy trƣớc tai ƣơng, Phật đến an ủi ông. Trong nhơn duyên này Phật thuyết kinh Kāma. Sau khi pháp thoại chấm dứt, ông đắc Sơ quả (1). Trong kinh Kāmanīta Jātaka ngƣời Bàlamôn nói trên đƣợc gọi là Kāmanīta-brahmaṇa (2). (1) Sn. 766-71; SnA. ii. 511 ff.; J. iv. 167 f.; cp. DhA. iii. 284 ff.; xem thêm MNid. i. 1 ff.           (2) J. ii. 212.

2. Kāma Sutta.--Vấn đáp giữa Phật và một vị Thiên. Nói về dục,
lƣơng thực, chớp, và không tranh luận (1).
(1)
S. i. 44.

3. Kāma hay Kamaguṇa Sutta.—Nói về năm loại dục trƣởng
dƣỡng (1).
(1)
A. iv. 458; S. v. 60.

Kāmaṇḍā.—Tên của làng có vƣờn xoài của Bàlamôn Todeyya
(q.v.). Tôn giả Udāyī có lần an trú tại đây và có tiếp kiến một đệ tử
của một nữ Bàlamôn thuộc tộc Verahaccāni (1).
(1)
S. iv. 121 f.

Kāmada.—Một Thiên tử đến yết kiến Phật và bạch rằng con
đƣờng của Thánh đệ tử rất khó theo và mục đích của chƣ vị rất khó
đạt. Phật thuyết giáo cho ông biết rằng con đƣờng khó đi đó đã có
ngƣời thành tựu (1).
Chú giải giảng rằng Kāmada là một yogāvacara dƣới thế,
nhƣng lâm chung trƣớc khi đạt đƣợc Thánh quả nên ông nói lên lời
than vãn đó.
(1)
S. i. 48.         (2)
SA. i. 83.

Kāmada Sutta.—Nói về cuộc yết kiến Phật của Kāmada (1).
Đƣợc dẫn trong Nettippakaraṇa (2).
(1)
S. i. 48.        (2)
p. 148.

Kāmanīta.—Tên của ngƣời Bàlamôn nói trong Kāma Jātaka và
Kāmanīta Jātaka (1).
(1)
J. ii. 212.

Kāmanīta Jātaka (No. 228).—Chuyện Bàlamôn Kāmanīta. Vua
trị vì Benares có hai vƣơng tử. Vƣơng huynh sau lên ngôi và rất
tham lam tài sản. Phần còn lại của kinh giống nhƣ nội dung của
Kāma Jātaka; ba kinh thành mà Sakka đề nghị chiếm cho vua là
Uttarapañcāla, Indapatta và Kekaka. Vị y sĩ chữa cho vua chính
là Sakka và đƣợc xác định là Bồ Tát (1). Nhơn duyên thuyết kinh
giống nhƣ nói trong Kāma Jātaka.
(1)
J. ii. 212-16.

Kāmabhū.—Một vị tỳkheo rất đƣợc cảm tình của các đồng liêu. Đƣợc biết lúc trú trong Gositārāma ở Kosambī ông có yết kiến Tôn

giả Ānanda và câu chuyện đƣợc ghi lại trong Kāmabhū Sutta (1).
Còn một kinh nữa cũng đƣợc gọi là Kāmabhū Sutta ghi lại cuộc yết
kiến Kāmabhū của Cittagahapati tại Ambāṭakavana ở
Macchikāsaṇḍa (2).
(1)
. S. iv. 165. (2)
Ibid., 291, 293.

1. Kāmabhū Sutta.--Kāmabhū yết kiến Ānanda tại Ghostārāma trong Kosambī và có hỏi Tôn giả có phải con mắt là kiết sử của các sắc, hay các sắc là kiết sử của con mắt?... Có phải ý là kiết sử của các pháp hay các pháp là kiết sử của ý? Ānanda thuyết rằng con mắt không phải là kiết sử của các sắc, các sắc không phải là kiết sử của con mắt; ở đây, do duyên cả hai khởi lên dục tham. Dục tham ở đây là kiết sử... Ý không phải là kiết sử của các pháp, các pháp không phải là kiết sử của ý; ở đây, do duyên cả hai khởi lên dục tham. Dục tham ở đây là kiết sử. Tham dục không có nơi Thế Tôn. Khéo giải thoát là tâm Thế Tôn (1). [Theo HT. Thích Minh Châu, 1993]. Trƣởng lão Koṭṭhita hỏi Tôn giả Sāriputta cùng một câu và đƣợc trả lời tƣơng tợ nhƣ kinh trên (2). (1) S. iv. 165.       (2) Ibid., 162 f.

2. Kāmabhū Sutta.—Gia chủ Citagahapati yết kiến Tôn giả
Kāmabhū tại Ambāṭakavana ở Macchikāsaṇḍa và đƣợc yêu cầu
giải đáp câu hỏi đố rằng:
Nalaṅgo setapacchādo ekāra vattatī ratho
Anīghaṃ passa āyantaṃ chinnasotaṃ abandhanaṃ.
Citta giải thích rằng đó là nói về bậc Alahán và nêu lên tầm
quan trọng của từng chữ một (1). Trong Udāna (2) lời đố này đƣợc nói
là của Phật dùng để nói về Trƣởng lão Lakuṇṭaka-Bhadddiya.
(1)
S. iv. 291 f.               (2)
p. 76; UdA. 370 f.; cf. DhsA. 398.

3. Kāmabhū Sutta.—Ghi lại một cuộc yết kiến Kāmabhū khác
của Citta. Citta hỏi về thân hành, khẩu hành và ý hành. Rồi ông hỏi
thêm về sự diệt thọ tƣởng định. Kāmabhū giải thích rõ ràng, và Citta
hoan hỷ tín thọ (1).
(1)
S. iv. 293.

Kāmabhogī Sutta.—Vì Trƣởng giả Anāthapiṇḍika Phật thuyết
kinh này tại Jetavana. Kinh nói về mƣời hạng ngƣời hƣởng dục trần
(kāmabhogī). Có hạng ngƣời hƣởng dục bằng cách tầm cầu tài sản
phi pháp, không chia xẻ, và cũng không làm công đức. Những hạng
ngƣời khác hƣởng dục bằng những cách khác với những hành động
và hạnh khác nhau (1).
(1)
A. v. 176-82.

Kāmavilāpa Jātaka (No. 297).--Chuyện Dục Tình Nhảm Nhí. Nội dung kinh này giống Puppharatta Jātaka (q.v.). Có một ngƣời bị xiên qua thân. Trong lúc bị xiên nhƣ vậy, ngƣời nhìn lên trời thấy con quạ liền nhờ quạ nhắn về bảo vợ nhà tận hƣởng thú vui trên đời với những ngọc ngà, lụa là chàng để lại (1). Trong phần mở đầu, đƣợc biết paccuppannavatthu đƣợc kể trong Puppharatta Jātaka và atītavatthu trong Indriya Jātaka. Ở đây hình nhƣ có sự lầm lẫn vì chuyện trong Indriya Jātaka (2) (ngoại trừ còn một chuyện khác nữa) không có mải may gì giống chuyện trong Kāmavilāpa Jātaka hết. (1) J. ii. 443 f.; cp. Nos 34. và 216.       (2) J. iii. 461 ff.

Kāmaseṭṭha.—Một trong số chƣ Thiên quan trọng mà Phật tử
thƣờng cầu nguyện khi bị ma quỷ quấy phá (1). Trong Mahāsamaya
Sutta (2) ông đƣợc kể nhƣ chƣ hầu của bốn Đại Thiên vƣơng. Ông rất
mƣu mẹo, phù thủy và giả cách.
(1)
D. iii. 204.     (2)
D. ii. 258.

Kāmānākkoṭṭa.—Một thành lũy dƣới miền Nam Ấn Độ, bị các
Tộc trƣởng Damiḷa Paṇḍimaṇḍala, Vīragaṅga và Kaṅgakoṇḍa
đánh chiếm (1).
(1)
Cv. lxxvi. 180.

Kāmboja.—Xem Kamboja.

1. Kāya Sutta.—Phật giảng về pháp vô vi và con đƣờng đƣa đến
vô vi (asankhata) (1).
(1)
S. iv. 359.

2. Kāya Sutta.--Thân y cứ món ăn, duyên món ăn đƣợc an trú;
không có món ăn thì không an trú. Cũng vậy, năm triền cái y cứ
món ăn, duyên món ăn đƣợc an trú; không có món ăn thì không an
trú. Kinh giải thích thế nào là các món ăn ấy (1).
(1)
S. v. 64 f.

3. Kāya Sutta.—Nhƣ trên, nhƣng nói về thất bồ đề phần
(bojjhanga) (1).
(1)
S. v. 64f.

4. Kāya Sutta.—Có một số pháp cần đƣợc đoạn diệt bằng thân,
một số khác bằng khẩu, và một số khác nữa bằng ý. Kinh giải thích
thế nào là các pháp ấy (1).
(1)
A. v. 39 f.

Kāyagatāsati Sutta.—Thuyết tại Jetavana về quán thân trên
thân hầu chứng đạt thánh quả đƣa đến thanh tịnh, vƣợt khỏi sầu não,
diệt trừ khổ ƣu, thành tựu chánh trí, chứng ngộ Niết-bàn. Nhƣ
Ānāpaṇa Sutta, kinh này thật ra chỉ là một phần của Satipaṭṭhāna
Sutta. Về bản chất đặc biệt của kinh xem Chú giải Vibhanga (p.
226).
(1)
M. iii. 88 ff.

Kāyagalla.—Xem Kāsagalla.

Kāyaduccarita Sutta.--Về năm quả bất thiện đem lại bởi sự ác
hại của thân hành (1).
(1)
A. iii. 267.

Kāyavicchinda Jātaka (No. 293).—Chuyện Thân Hƣ Hoại. Bồ Tát có lần sanh ra làm một Bàlamôn tại Benares. Ông bi bệnh hoàng đản mà không ai chửa trị đƣợc; cả gia đình đều tuyệt vọng. Ông nguyện rằng khi hết bệnh ông sẽ sống đời tu hành. Sau đó, ông hết

bệnh thật. Ông bèn ly gia, sống đời ẩn sĩ, tu tập các thắng trí và thiền
chứng.
Chuyện đƣợc kể về một ngƣời sống ở Sāvatthi từng trải qua
kinh nghiệm kể trên. Ông xin gia nhập Tăng Đoàn và đắc quả
Alahán (1). v.l. Kayanibbinda.
(1)
J. ii. 436-8.

Kāyaviratigāthā.—Bài thơ 274 câu nói về sự chinh phục dục ái;
một kiệt tác bằng tiếng Tích Lan có thể đƣợc soạn vào thế kỷ thứ 17.
Có một chú giải (ṭīkā) về kiệt tác này đƣợc nói là do một tu sĩ ở
Pakudhanagara (Pegu?) (1) viết.
Tài liệu gồm hai phần: phần đầu mô tả sự hình thành và nhơ
nhớp cũng nhƣ vô dụng của thân thể; phần sau nói về tâm và những
lợi lạc phát triển tâm bất chấp thân. Có một bản dịch ra tiếng
Sanhalese có thể do chính tác giả biên soạn (2).
(1)
Gv. 65, 75; Bode, op. cit., 44, n. 7.     (2)
P.L.C. 285.

1. Kāyasakkhi Sutta.—Hai Trƣởng lão Saviṭṭha và Mahā- Koṭṭhita đến viếng Tôn giả Sāriputta. Sāriputta nói có ba hạng ngƣời trên đời: thân chứng, kiến chí, và tín giải; đoạn Tôn giả hỏi hạng ngƣời nào là hy hữu hơn, là thù diệu hơn? Saviṭṭha chọn ngƣời tín giải, Mahā-Koṭṭhita chọn ngƣời thân chứng, còn Sāriputta chọn ngƣời kiến chí vì nơi hạng ngƣời này tuệ căn đƣợc tăng thƣợng. Rồi ba vị đến yết kiến Thế Tôn để thỉnh vấn. Thế Tôn đáp rằng không dễ gì trả lời một chiều rồi giải thích thêm (1). [Theo HT. Thích Minh Châu, 1996]. (1) A. i. 118 f.

2. Kāyasakkhi Sutta.—Mô tả kāyasakkhī—vị thân chứng, tức
ngƣời đã quán thân, chứng đạt và an trú trong Tứ thiền (1).
(1)
A. iv. 541.

Kāyasatti.—Vị Trƣởng lão thƣờng trú tại Vijayabāhu-pariveṇa.
Vua Parakkamabāhu IV có xây và cúng dƣờng Ngài một pāsāda
hai tầng rất nguy nga. Vua còn cúng dƣờng Ngài làng Sālagāma (1).
(1)
Cv. xc. 91 f.

Kārakapupphamañjarī.—Tác phẩm về văn phạm Pāli do
Attaragamabaṇḍāra Rājaguru soạn vào thế kỷ thứ tám, nói về
kāraka, tức là cú pháp (1).
(1)
P.L.C. 283.

Kāragaṅgā.—Một con sông bên Tích Lan. Sông đƣợc Vua
Parakkamabāhu I ngăn để đƣa nƣớc theo kinh Ākasagaṅga vô
Parakkamasamuddda (q.v.) (1). Một con kinh khác, Godāvarī, dẫn
nƣớc từ Kāragaṅgā vô Parakkamasāgara (2).
(1)
Cv. lxxix. 24.         (2)
Ibid., v. 57.

Kāraṇapālī.—Đang xây dựng nhà cho Licchavī ở Vesāli,
Bàlamôn Kāraṇapālī thấy Bàlamôn Piṅgiyānī đến bèn hỏi ông đi đâu
về. Đƣợc Piṅgiyānī đáp là từ chỗ Samôn Gotama về, ông hỏi
Piṅgiyānī nghĩ thế nào về trí tuệ sáng suốt của Samôn Gotama?
Piṅgiyānī tán thán Phật bằng nhiều lời lẽ ẩn dụ. Nghe vậy,
Kāraṇapālī quỳ xuống đất chắp tay hƣớng đến Thế Tôn đảnh lễ (1).
Chú giải (2) nói rằng tên của Kāraṇapālī là Pāla (hay Pālī),
nhƣng đƣợc gọi nhƣ vậy vì ông làm quản trị viên cho nhiều gia chủ
trƣởng tộc.
(1)
A. iii. 236 ff.            (2)
AA. ii. 636.

Kāraṇapālī Sutta.—Ghi lại cuộc gặp gở của hai Bàlamôn nói
trên (1).
(1)
A. iii. 236-9.

Kāraṇḍiya (Kāraṇḍika).—Một thanh niên Bàlamôn (Bồ Tát). Chuyện ông đƣợc kể trong Kāraṇḍiya Sutta.

Kāraṇḍiya Sutta (No. 356).—Chuyện Nam Tử Kāraṇḍiya. Một thời Bồ Tát sanh làm nam tử Kāraṇḍiya tại Benares. Chàng là môn đệ chánh của một bậc thầy thù thắng tại Takkasilā; thầy có thói quen hay thuyết pháp cho bất kỳ ai ông gặp. Một hôm Kāraṇḍiya đƣợc thầy gởi xuống làng nhận phần bánh cúng dƣờng. Trên đƣờng về, Kāraṇḍiya thấy cái hang bèn khiêng đá ném xuống đó. Việc làm của chàng bị bạn trình lại với thầy. Thầy hỏi và Kāraṇḍiya trả lời rằng chàng muốn lấp đất bằng. Nếu thầy muốn pháp của thầy đƣợc mọi

ngƣời chấp nhận, tại sao ta không thể lấp đất bằng? Thế là thầy học
đƣợc một bài học nơi môn đệ mình.
Chuyện đƣợc kể về Tôn giả Sāriputta có thói quen thuyết
pháp cho mọi ngƣời, kể cả thợ săn hay ngƣ phủ. Họ kính cẩn nghe
nhƣng không hành trì. Câu chuyện đƣợc bạch trình Phật. Sāriputta
là vị thầy trong kinh nói trên (1).
(1)
J. iii. 170-4.

Kāradīpa.—Một hòn đảo trong xứ Damiḷa, gần Nāgadīpa. Tên
gốc của đảo là Ahidiipa. Akitti an trú tại đây và sống bằng lá với
trái của cây kāra mọc trên đảo. Do đó đảo mang tên mới là Kāradīpa
(1)
.
(1)
J. iv. 238.

Kāranvī.—Khu rừng trong ấy Trƣởng lão Cittaka có an trú một
thời gian (1). Chú giải nói rằng kāraṃ là tên của cây trong rừng nên
rừng đƣợc gọi là Kāranvī. v.l. Kārambhiya.
(1)
Thag. v. 22.              (2)
ThagA. i. 78.

Kārapiṭṭhi.—Một làng ở Tích Lan. Vua Moggallāna III có xây
tại đây Moggallāna-vihāra (1).
(1)
Cv. xliv. 50.

1. Kārambhiya.—Xem Kāranvī.

2. Kārambhiya.—Xem Karambiya.

Kāraliyagiri.—Tự viện ở Tích Lan, nơi an trú của Trƣởng lão
Nāga, ngƣời từng dạy chƣ tỳkheo Dhātukathā sau 18 năm bỏ việc
học kinh điển (1).
(1)
Vsm. i. 96.

Kārāyaṇa.—Xem Dīgha-kārāyaṇa.

Kārikā.—Tác phẩm văn phạm tiếng Pāli do Trƣởng lão Dhammasenāpati soạn lúc trú tại Ānanda-vihāra ở Pagan. Có một phụ giải nói là do chính tác giả viết (1).

(1) Gv. p. 63, 73; Bode, op. cit., 16 và n. 1.

Kārusā.—Đƣợc liệt kê cùng với Bhagga trong danh sách các bộ
tộc (1).
(1)
Ap. ii. 359.

1. Kāla Sutta.—Có bốn loại thời gian: nghe pháp đúng thời, đàm
luận về pháp đúng thời, chỉ đúng thời, quán đúng thời (1).
(1)
A. ii. 140.

2. Kāla Sutta.—Nhƣ trên và đƣợc giải thích bằng ẩn dụ (1). (1) A. ii. 140.

3. Kāla Sutta.—Có năm bố thí đúng thời: bố thí cho ngƣời đến,
bố thí cho ngƣời đi, bố thí cho ngƣời đau bệnh, bố thí trong thời đói,
phàm có những hoa quả gì mới gặt hái đƣợc, dành chúng đầu tiên để
cúng dƣờng các bậc giữ giới (1). [Theo HT. Thích Minh Châu, 1996].
(1)
A. iii. 41.

Kāḷa.—Con của Trƣởng giả Anāthapiṇḍika. Thấy chàng không sùng tín, ông cha lo âu nên hứa sẽ thƣởng một ngàn đồng nếu chàng chịu chay tịnh một hôm. Kāḷa thắng cuộc. Hôm sau, chàng đƣợc hứa một ngàn đồng khác nếu chịu nghe Phật nói pháp và học thuộc một câu kinh. Chàng đến nghe Phật thuyết nhƣng không thuộc câu nào cho đến khi bài kinh chấm dứt (theo ý muốn của Phật). Chàng đắc Sơ quả và theo Phật cùng một số tỳkheo về nhà của cha. Tại đây, chàng đƣợc mọi ngƣời trong gia đình thƣởng tiền nhƣng chàng từ chối không nhận; Phật giảng lý do tại sao (1). (1) DhA. iii. 189 ff.

2. Kāḷa.—Trƣởng lão. Có một nữ nhơn châm sóc ông nhƣ con
ruột. Khi bà muốn đến yết kiến Phật, ông khuyên bà không nên.
Một hôm bà đến viếng Phật mà không cho Kāḷa biết. Lúc biết đƣợc,
Kāḷa lật đật tìm đến Phật để cản Ngài thuyết pháp cho bà nghe, vì sợ
bà sẽ không còn lo châm sóc cho ông nữa (1).
(1)
DhA. iii. 155 f.

3. Kāḷa.--Cận thần của Vua Pasenadi. Ông sầu đau vì nhà vua cúng dƣờng nhiều cho Phật và tỳkheo tại Asadisadāna; biết ý ông, Phật nói một bài kệ duy nhứt để cám ơn đàna (dāna) sợ rằng đầu của ông bị chẻ thành bảy vì sân hận. Khi biết đƣợc lý do tại sao Phật làm thế, nhà vua liền huyền chức Kāḷa (1). (1) DA. ii. 654 f.; DhA. iii. 186-8; xem thêm ii. 89.

4. Kāḷa.—Trƣởng lão ở Kosala. Ông gia nhập Tăng Đoàn lúc về
già và sống trong rừng với ông bạn tên Juṇha. Lần nọ, hai ông
không biết giải đáp thế nào cho câu hỏi lúc nào trong tháng trời lạnh,
hai ông bèn đến thỉnh vấn Phật; Phật vì hai ông thuyết Mālyta
Jātaka (q.v.) (1).
(1)
J. i. 165.

5. Kāḷa.—Vì Du sĩ Upaka (1) có màu da sậm, phu nhơn ông gọi
ông là Kāḷa (2).
(1)
ThigA. i. 223.       (2)
Ibid., 226.

6. Kāḷa.—Vua của Nāga; xem Mahākāḷa.

7. Kāḷa.—Con nai đực, con của Bồ Tát; một tiền kiếp của
Devadatta. Chuyện đƣợc kể trong Lakkhaṇa Jātaka (1).
(1)
J. i. 142 f.

8. Kāḷa.—Xem Kāḷahatthi.

9 Kāḷa.—Một trong những Niraya (1). (1) J. vi. 248.

10. Kāḷa.—Phật độc giác, có tên trong danh sách của 100 Phật
độc giác từng trú trên núi Isigili (1).
(1)
M. iii. 70; ApA. i. 107.

11. Kāḷa.—Bào huynh của Pasenadi, vua xứ Kosala (1). (1) Dvy. 153.

12. Kāḷa.—Xem thêm Cullakāḷa, Mahā-Kāḷa và Kāḷudāyī.

1. Kāḷaka.—Một tài chủ ở Sāketa. Ông là phu quân của Cūḷa- Subhaddā (q.v.) tức là nghĩa tế của Trƣởng giả Anāthapiṇḍika. Kāḷaka là môn đệ của Nigaṇṭha. Lúc Phật viếng Sāketa theo lời thỉnh cầu của Cūḷa-Subhaddā, Kāḷaka nghe Ngài thuyết pháp và đắc quả Dự lƣu. Ông cúng dƣờng Phật vƣờn Kāḷakārāmā của ông và xây thêm trong ấy một tịnh xá, sau khi đuổi các Nigaṇṭha ra khỏi vƣờn (1). (1) AA. ii. 482 f; nhƣng xem DhA. iii. 465 f, trong ấy tên của tài chủ là Ugga ở Uggapura; xem thêm Dvy. 402, trong ấy tên của thành phố là Puṇḍavardhana và tên của con gái là Sumāgadhā.

2. Kāḷaka.—Senāpati của Vua Yassapāṇi ở Benares, một tiền
kiếp của Devadatta. Chuyện đƣợc kể trong Dhammaddhaja
Jātaka (1).
(1)
J. ii. 186 ff.

3. Kāḷaka.—Xem Ayya-Kāḷaka.

4. Kāḷaka.—Xem A. v. 164, Sutta No. 87.

Kāḷaka Sutta.—Do Phật thuyết tại Kāḷakārāma ở Sāketa, lúc
Ngài đến viếng thành phố theo lời thỉnh cầu của Cūḷa-Subhaddā (1).
Phật biết và hiểu những gì Ngài thấy, nghe, đạt, khám phá,
vân vân, trên thế gian này nhƣng Ngài không bị tùy thuộc (2).
Kinh đôi khi đƣợc xem nhƣ là Kāḷakārāma Sutta (3). Nghe
nói sau khi pháp thoại này kết thúc, địa cầu rung chuyển nhƣ để
chứng minh lời Phật dạy (4).
Trƣởng lão Mahārakkhita nhờ kinh này chuyển hoá đƣợc
dân Yoṇaka (5).             Kinh còn đƣợc Trƣởng lão Kāḷā
Buddhararakkhita thuyết tại Cetiyapabbata cho một đám đông
trong ấy có cả Vua Tissa (có thể là Saddhā-Tissa) (6).
(1)
AA. ii. 482 f.              (2)
A. ii. 24 f.            (3)
E.g.,
ThagA. i. 284.            (4)
DA. i. 130-1.             (5)
Sp. i. 67; Mhv.
xii. 39; Mbv. 114; Dpv. viii. 9.               (6)
MA. i. 470.

Kāḷaka (-bhikkhu) Sutta.—Kinh do Phật thuyết (Kāḷakaṃ bhikkhuṃ ārabbha—xem Kāḷaka 4). Nói về 10 tính khí của vị

tỳkheo không đƣa đến thân ái hay kính trọng và không đƣa đến quán
chiếu hay sống đời ẩn sĩ khổ hạnh. Cũng nói về 10 tính khí ngƣợc lại
(1)
.
(1)
A. v. 164 ff. Về tên, xem A. v. 176, n. 7; xem thêm GS. v. 110,
n.1.

Kāḷakagāma.—Một làng ở Tích Lan trong ấy có Maṇḍalārāma
là trú xứ của Trƣởng lão Mahāsoṇa (q.v.) (1).
(1)
VibhA. 448.

Kāḷakañjakā.—Một hạng Asura (q.v.) sống tại Mahā Samaya
và có hình tƣớng đáng sợ (1). Họ là hạng thấp nhứt trong số Asura.
Có lần, Sunakkhatta đƣợc Phật cảnh báo rằng Korakkhattiya sẽ tái
sanh trong cõi của họ sau khi ông bị chết vì chứng động kinh; sự việc
xảy ra đúng y nhƣ lời cảnh báo (2). Bồ tát không bao giờ tái sanh
trong cảnh giới của Kāḷakañjakā (3). Trong các Chú giải, nhiều lúc từ
Asura đƣợc xem đồng nghĩa với Kāḷakañjakā (4). Ai tái sanh trong
cõi của Kāḷakañjakā sẽ bị khát triền miên dầu có trầm mình trong
sông Hằng (5). Các Kāḷakañjakā giống ngạ quỷ về hình tƣớng, đời
sống tình dục, chế độ ăn uống, tuổi thọ, và có thể kết hôn với nhau (6).
(1)
D. ii. 259; xem thêm DA. iii. 789, 820.           (2)
D. iii. 7 f;
J. i. 389.                 (3)
J. 1. 44; BuA. 224.        (4)
E.g., J. v.
187; PvA. 272.             (5)
Xem VibhA. 5 về chuyện của một
Kāḷakañjakā                (6)
Kvu.360.

Kāḷakaṇṇī.--Một ngƣời bạn của Kāḷakaṇṇī. Hai ngƣời học chung trƣờng và chơi chung nhau từ lúc còn thơ. Về sau, Kāḷakaṇṇī gặp vận xui có tìm đến bạn cũ và đƣợc Trƣởng giả Anāthapiṇḍika cử trông coi việc làm ăn của ông. Các bạn khác của Anāthapiṇḍika phản đối việc ông dùng ngƣời có tên xấu nhƣ vậy (kāḷakaṇṇī = điềm xui xẻo), nhƣng ông không nghe. Một hôm, trong lúc Anāthapiṇḍika đi xa, cƣớp đến nhà. Lanh trí, Kāḷakaṇṇī bảo gia nhơn đánh trống inh ỏi khiến bọn cƣớp tƣởng nhà có đông ngƣời nên bỏ vũ khí chạy lấy thân. Kāḷakaṇṇī đƣợc tán thán. Lúc Anāthapiṇḍika trình sự việc lên Phật, Ngài nói kinh Kāḷakaṇṇī Jātaka kể lại câu chuyện xảy ra trong kiếp trƣớc (1). (1) J. i. 364 f.

2. Kāḷakaṇṇī.—Tên của ngƣời bạn của vị triệu phú kể trong Kāḷakaṇṇī Jātaka (q.v.).

3. Kāḷakaṇṇī.—Ái nữ của Tây Thiên vƣơng Virūpakkha. Nàng
có cãi cọ với Sirī ái nữ của Đong Thiên vƣơng Dhataraṭṭha về việc
xuống Hồ Anotatta tắm trƣớc hay sau. Chuyện đƣợc kể trong Siri-
Kāḷakaṇṇī Jātaka (1) trong ấy nàng đƣợc gọi là Kāḷi (2). Trong một
chỗ khác tên nàng là Alakkhī (3).
(1)
J. iii. 257 ff.            (2)
Ibid., 261.       (3)
J. iv. 378.

Kāḷakaṇṇī Jātaka (No.83).--Chuyện Điềm Xui Xẻo. Chuyện
của một triệu phú ở Benares có ngƣời bạn tên Kāḷakaṇṇī. Phần còn
lại của câu chuyện giống nhƣ chuyện kể trên về Kāḷakaṇṇī và
Anāthapiṇḍika (1). Liên quan đến chuyện này Phật còn thuyết
Kusināḷī Jātaka (2) đƣợc gọi là Kāḷakaṇṇī Vatthu.
(1)
J. i. 364 f.    (2)
Ibid., 441 f.

Kāḷakārama.—Tên của ngôi vƣờn mà Kāḷaka cúng dƣờng Phật;
trong vƣờn ông còn xây thêm một tịnh xá. Phật an trú tại tịnh xá này
lúc Ngài viếng Sāketa theo lời thỉnh cầu của Culā-Subhaddā (1).
(1)
A. ii. 24; AA. ii. 482.

Kāḷakārama Sta.—Xem Kāḷaka Sutta.

Kāḷakūṭa.—Một trong năm dãi núi bao quanh Hồ Anotatta.
Nƣớc hồ có màu añjana (collyrium) (1).
(1)
SnA. ii. 437; UdA. 300; AA. ii. 759; MA. ii. 585.

Kāḷakhemaka.—Thích tử có tên là Khemata, nhƣng vì có màu
da sậm nên ông đƣợc gọi là Kāḷakhemaka. Ông có xây một tịnh xá
ở Nigrodhārāma, gần Kapilavatthu, nơi mà có nhiều tỳkheo đến để
may y trong mùa Kathina. Trong dịp này Phật có thuyết Mahā-
Suññatā Sutta (1).
(1)
M. iii. 109; MA. ii. 906.

Kāḷagallaka.—Làng ở Tích Lan, có thể gần Kurunegala hiện nay.
Trong làng có chuồng voi nơi mà Vua Bhuvanekabāhu I có bắt một
con voi (1).
(1)
Cv. xc. 9.

Kāḷagāma.—Làng ở Tích Lan. Làng có một quan chức tự sát vì
ân hận (vippaṭisārī); ông đƣợc xem nhƣ một tấm gƣơng tốt (1).
(1)
SnA. i. 30.

Kāḷagiri.—Xem Kāḷapabbata.

Kāḷagiribhaṇḍa.—Một quận ở Tích Lan mà quân của Vua
Parakkamabāhu I phải tấn công 20 lần mới chiếm đƣợc (1). Làng
đƣợc xác định là Kalugalboḍa-raṭa hiện nay (2).
(1)
Cv. lxxii. 62.           (2)
Cv. Trs. i. 325, n. 1.

Kāḷacampā.--Thành phố trong xứ Aṅga, cách Mithilā 60 lý; có
con đƣờng đất nối liền hai nơi này (1). Kāḷacampā thƣờng đƣợc các
ẩn sỉ khổ hạnh trên Hy Mã Lạp Sơn xuống viếng để khất thực muối
và gia vị (2). Kāḷacampā cũng là nơi cƣ ngụ của thân thuộc của Tƣớng
Puṇṇaka (3). Xà vƣơng Varuṇa có nói với Vidhūra rằng ông và vợ
ông một thời là dân của Kāḷacampā (4). Kāḷacampā có thể là một tên
khác của Campā (q.v.); Campā đƣợc dùng ít ra là hơn một lần để chỉ
Kāḷacampā (5). Ngoài ra, theo Chú giải Tăng Chi Bộ Kinh (6), Soṇa
Koḷivisa đƣợc sanh ra ở Kāḷacampā, và Chú giải Theragāthā nói
sanh quán của ông là Campā.
(1)
J. vi. 31 f.          Ibid., 256.                   (3)
Ibid., 274.
(4)
Ibid., 317.             (5)
E.g., J. vi. 32.            (6)
AA. i.
131.                 (7)
ThagA. i. 544.

Kāḷatittha.--Địa danh trong xứ Rohaṇa, nơi mà Vikkamapandu
có cơ sở hành chánh (1). Đƣợc xác định là Kalatura hiện nay, ở trên
cửa sông Kaḷuganga.
(1)
Cv. lvi. 12.

Kāḷadīgāma.—Một làng ở Tích Lan, đƣợc biết nằm gần Kaḷyāṇi Vihāra vì các tỳkheo trong tịnh xá có đến đây khất thực. Trong làng

có một thôn nữ si tình một tỳkheo trẻ và chết vì mỏi mòn trông chờ.
Lúc vị tỳkheo nhận ra mình vô tình không biết mối tình của cô thôn
nữ, vị tỳkheo cũng chết theo vì bể tim (1).
(1)
SnA. i. 70; ApA. i. 128; chuyện có đôi chút khác biệt trong AA.
i. 13 f.

Kāḷadīghavāpi.--Hồ nƣớc ở Tích Lan. Cūḷapiṇḍapātika-Tissa
thấy con voi chết nổi trong hồ bèn dùng đề tài này để quán và đạt quả
Alahán (1).
(1)
Vsm. i. 191.

Kāḷadīghāvika.—Padhānaghara do Hatthadāṭha xây (1). (1) Cv. xlvi. 46.

1. Kāḷadeva.—Trƣởng lão, thƣờng trú trong Vaḷagaragiri-
vihāra.     Ông nổi tiếng biết thời giờ không cần đồng hồ
(yāmayantanāḷika) (1).
(1)
MA. i.100f.

2. Kāḷadeva.—Nhà tiên tri tiên đoán rằng Vua Paṇḍuvāsudeva
sẽ có bà hoàng hậu đến từ Ấn Độ (1).
(1)
MṬ. 272.

1. Kāḷadevala.—Nhà hiền triết; xem Asita-Devala [2].

2. Kāḷadevala.—Một nhà tu khổ hạnh vừa là bạn vừa là cố vấn
củaVua Suddhodana (1). Xem Asita [1]. Ông thƣờng đến viếng
hoàng cung, và Hoàng hậu luôn luôn thọ giáo ông cho đến lúc thọ
thai Bồ Tát (2).
(1)
J. i. 54, 67, 88; vi.479.     MA.ii 922.

Kāḷanadī.—Tên con sông bên Tích Lan, nay là sông Kalugaṅga.
Devapatirāja có xây cây cầu dài 86 cubit và trồng một vƣờn dừa từ
sông lên đến Bhīmatittha-viharā (1).
(1)
Cv. xlvi. 40, 44.

Kāḷanāga.—Xem Mahā-Kāḷa.

Kāḷanāgara.—Tên của một tộc. Parakkama thuộc tộc này (1). (1) Cv. lxxx. 49.

Kāḷapabbata.—Dãy núi trên Hy Mã Lạp Sơn, cao 60 lý. Tại đây Irandatī hát lên bài hát chiêu phu nếu ai có thể đem trái tim của Đại thần Vidhura của Vua Dhanañjaya-Korabba về để chửa bệnh cho cho Mẫu hậu Vimalā. Hoàng hậu Vimalā của Xà vƣơng Varuna nghe biện tài thuyết pháp siêu việt của Vidhura, nhƣng triều đình không thể triệu ông đƣợc. Do đó, bà phải giả vờ bệnh để đòi có trái tim của Vidhura làm thuốc. Trên đƣờng đi dự một cuộc họp dạxoa, Đại tƣớng Dạxoa Puṇṇaka nghe bài hát của Irandatī liền hứa sẽ đem trái tim của Đại thần Vidhura về hầu cầu hôn với Irandatī. Sau khi bắt đƣợc Trí giả Vidhura, Puṇnaka đem ông đến Kāḷapabbata và tìm cách giết ông để lấy quả tim đem về xứ Long vƣơng dâng cho vƣơng hậu Vimalā. Biết đƣợc thâm ý của Puṇṇaka, Vidhura nói rằng ông biết Chánh pháp mà thiện nhơn phải tuân theo, vậy trƣớc khi ông chết, hãy đặt ông lên đỉnh núi và nghe ông nói Pháp lành của thiện nhơn. Puṇṇaka làm theo lời Vidhura. Vidhura ngồi trên pháp toà trên chót núi thuyết pháp và chuyển hoá Puṇṇaka; Kāḷagiri (2) là tên núi ấy, theo một số tài liệu. Puṇṇaka đƣa Vidhura về kinh thành. Vua Varuna gả công chúa Irandatī cho Puṇṇaka. Còn Vidhura đƣợc trở về trú quán. (1) J. vi. 255, 264, 302 ff, 309, 326.       (2) E.g., ibid., 302, 304, 309, 326; xem thêm Mtu. ii. 300.

Kāḷapāsāṇa.—Hồ nƣớc ở Tích Lan, một trong số 16 hồ do Vua
Mahāsena xây (1).
(1)
Mhv. xxxvii. 49.

Kāḷapāsāṇa (pāsāda)-pariveṇa.—Tăng xá trúc nối liền
Tissārāma trong Nandanavana tại Anurādhapura. Muốn xây gấp
để Trƣởng lão Mahinda sử dụng, Vua Devānaṃpiyatissa phải dùng
gạch sấy khô bằng đuốc. Kiến trúc có màu sậm nên đƣợc gọi nhƣ
vậy (1). Một thời cạnh bên pariveṇa có cái ao tên Marutta (2).
(1)
Mhv. xv. 203 f.; MṬ. 363.         (2)
MṬ. 344 f.

Kāḷapilla.—Một địa danh trong xứ Rohaṇa bên Tích Lan. Tại
đây quân của Vua Parakkamabāhu I đánh bại quân của Gajabāhu
(1)
.
(1)
Cv. lxx. 325.

Kāḷabāhu.—Con khỉ, tiền kiếp của Devadatta. Xem Kāḷabāhu
Jātaka (1).
(1)
J. iii. 97 ff.

Kāḷabāhu Jātaka (No. 329).—Chuyện Con Khỉ Đen Lớn. Một
thời Bồ Tát sanh làm con két tên Rādha và có em tên Poṭṭhapāda.
Hai anh em két bị ngƣời bẫy chim bắt đem về cung của Vua
Dhanañjaya thành Benares. Chúng đƣợc chú ý chăm sóc đặc biệt.
Sau đó, thêm khỉ Kāḷabāhu đƣợc dâng lên vua. Khỉ đƣợc chú ý hơn
khiến két không còn đƣợc trọng vọng nhƣ xƣa nữa. Két Poṭṭhapāda
trở nên khó chịu. Không bao lâu sau, khỉ làm các vƣơng tử bé nhỏ
hoảng sợ nên bị đuổi đi, và đôi két đƣợc chú ý lại nhƣ trƣớc theo nhƣ
Rādha từng dự đoán.
Poṭṭhapāda chỉ Ānanda; Kāḷabāhu chỉ Devadatta .
Chuyện đƣợc kể về việc Devadatta âm mƣu giết Phật bằng
cách thả voi Nālāgiri (1)
(1)
J. iii. 97 ff.

Kāḷa-Buddharakkhita.—Trƣởng lão ở Tích Lan. Alahán. Ông sanh trong một gia đình đại thần ở một làng gần Dakkhiṇagiri- viharā. Lúc đến tuổi trƣởng thành, ông xin gia nhập Tăng đoàn và học Kinh, Luật, Luận. Một hôm đến viếng Thầy, ông đƣợc bảo bố thí hết tài sản mình để làm ẩn sĩ. Ông đến Vātakasītapabbata- vihāra hành thiền và đắc quả Alahán. Trong lúc an trú tại Cetiyapabbata-viharā, có lần ông đảnh lễ ở Kaṇṭaka-cetiya và ngồi dƣới gốc cây Kāḷatimabara (1). Bấy giờ có một tỳkheo đến hỏi ông về kinh Kāḷakārāma và đƣợc ông thuyết giáo trọn đêm. Vua Tissa (có thể là Saddhā-Tissa) ngự gần đó có đến thức trọn đêm nghe kinh. Rất hoan hỷ, nhà vua hiến chủ quyền Tích Lan cho ông. Đƣợc biết vào thời Đức Phật, Trƣởng lão là Mahā-Saccaka thuộc Nigaṇṭha. Ông đƣợc Phật thuyết cho nghe kinh Mahā-

Saccaka, không phải vì ông có thể hiểu kinh lúc bấy giờ, mà vì Phật
biết kinh sẽ giúp ông nổi tiếng là Kāḷa-Buddharakkhita trong đời
sống sau cùng này (2).
(1)
Truyền thuyết nói rằng trong một đêm trăng non, nhƣ thế là trọn
một chu kỳ của Kaḷas!             (2)
MA. i. 469 f.

Kāḷa-bikkhu Sutta.—Xem Kāḷaka(-bikkhu) Sutta.

Kāḷamattika.--Hồ nƣớc do Jeṭṭhatissa cúng dƣờng Cetiya-
Pabata-vihāra (1).
(1)
Mhv. xxxvi. 130.

Kāḷamattiya, Kāḷamattika.—Khu rừng. Sau khi mệnh chung
Muṭṭhika sanh làm con yêu trong rừng này. Khi Baladeva đến,
Muṭṭhika thách Baladeva trong một cuộc đấu vật và ăn tƣơi Baladeva
nhƣ ăn ―củ cải.‖ (1).
(1)
J. iv. 82, 88.

Kāḷamimahī.—Một nhánh của sông Mahā-Mahī (1). (1) SnA. i. 27.

Kāḷavalli.—Tên hồ nƣớc mà Vua Parakkamabāhu I trùng tu (1). (1) Cv. lxxix. 36.

Kāḷavallimaṇḍapa.—Vihāra trú xứ của Trƣởng lão Mahānāga , nằm trong làng Nakulanagara (2), xứ Rohaṇa, Tích Lan (3). (1)

(1)
DA. i. 190, 191; SnA. i. 56; VbhA. 352, 353; J. iv. 490; MṬ.
606.             (2)
DhsA. 339.        (3)
AA. i. 384.

Kāḷavillaṅgika.—Xem Mahā Kassapa.

1. Kāḷavela.—Tịnh xá ở Tích Lan, trú xứ của Trƣởng lão Mahā-
Moliyadeva (1) (q.v.).
(1)
J. vi. 30.

2. Kāḷavela.—Nô tỳ của Dighagāmaṇi. Ông từ chối lời hứa với anh em nhà Ummādasittā rằng ông sẽ giết nàng nếu nàng sanh con

trai, do đó ông bị họ giết và ông tái sanh làm dạxoa (1). Sau đó ông
cứu đƣợc đứa bé, Paṇḍukābhaya, (2). Lúc Paṇḍukābhaya lên ngôi,
nhà vua thiết lập một làng cho Kāḷavela ở phía Bắc của
Anurādhapura (3). Nghe nói vào những ngày lễ hội các dạxoa cùng
với Paṇḍukābhaya hiện nguyên hình nhận diện đƣợc (4).
Về sau, Vua Mahāsena xây tháp tại địa điểm của đền
Kāḷavela (5).
(1)
Mhv. ix. 22 f.                (2)
Ibid., x. 4.            (3)
Ibid., về
sau 84.           (4)
Ibid., vs. 104.            (5)
Mhv. xxxvii. 44.

1. Kāḷasilā.—Hắc Thạch.                  Tảng đá đen trên núi Isigili
(Isigilipasee). Tại đây, Moggallāna bị cƣớp phục kích giết chết (1) và
Godhika (2) cũng nhƣ Vakkali (3) tự vận. Đó là một nơi vắng vẻ.
Nghe nói các tỳkheo phƣơng xa đến Rājagaha hay hỏi Dabba
Mallaputta tìm cho chỗ an trú trong ấy, vì chƣ vị muốn thấy tận mắt
thần thông của Dabba (4). Đƣợc biết Phật có an trú tại Kāḷasillā cùng
với đại chúng Tỷ-kheo Tăng khoảng năm trăm vị, tất cả là bậc
Alahán (5). Tôn giả Mahā Moggallāna với tâm của mình đƣợc biết
tâm các vị ấy đã đƣợc giải thoát, không có sanh y, nên đƣợc Tôn giả
Vaṅgisa tán thán. Cũng tại Kāḷasillā, một lần nọ, Phật có cho
Ānanda cơ hội để xin Ngài tiếp trụ thế, nhƣng Ānanda bịvô minh che
lấp nên không hỏi xin (6).
Chú giải Saṃyutta (7) có nói về Kāḷasillāvihara. Còn
Cūḷadukkhakkhandha Sutta (8) nói rằng Kāḷasillā là trú xứ của một
số Nigaṇṭha đệ tử của Nāthaputta.
(1)
J. v. 125 f.; DhA. iii. 65 f.; ApA. i. 206.          (2)
S. i. 12o
f.; DhA. i. 431 f.                      (3)
S. iii. 124.     (4)
Vin. ii.
76; iii. 159.                (5)
S. i. 194; ThagA. ii. 209.            (6)

D. ii. 116.                             (7) SA. ii. 229.     (8) M. i. 92.

2. Kāḷasillā.—Xem Kāḷasela.

Kāḷasutta.—Một trong tám địa ngục kinh hoàng (1). Ngƣời trong
địa ngục này bị đặt trên nền sắt nóng, có dây nƣớng đỏ để in dấu trên
thân và bị xẻ từng mảnh theo dấu ấy (2).
(1)
J. v. 266, 267, 268.      (2)
Ibid., 270.

Kāḷasumana.—Trƣởng lão. Ông là một trong các trƣởng lão có
công hộ trì Vinaya ở Tích Lan sau khi Trƣởng lão Mahinda mệnh
chung (1).
(1)
Vin. v. 3; Sp. i. 104.

1. Kāḷasena.—Vua trị vì Ayojjhā.                    Ông    bị   Nhóm
Andhakaveṇhuputtā vây thành và bắt sống (1).
(1)
J. iv. 82.

2. Kāḷasena.—Một trong các thủ lãnh Dạxoa ở Tích Lan. Ông trị
vì tại thành phố Dạxoa Sirīsavatthu. Trong lễ cƣới của ông với
Polamittā, thành phố ông bị Vijaya tấn công và tiêu diệt (1). v.l.
Mahākāḷasena.
(1)
Mhv. vii. 32 ff; MṬ. 259.

Kāḷasela.—Kim thân Đức Phật. Xem Silāsambuddha.

Kāḷahatthi.—Tổng tƣ lệnh của Porisāda, ông vua ăn thịt ngƣời
nói trong Sutasoma Jātaka. Khi khám phá tội ác của nhà vua,
Kāḷahatthi khuyên vua thoái vị nhƣờng ngôi cho con. Một thời sau,
lúc vua đƣợc Sutasoma chữa trị, Kāḷahatthi hỗ trợ ông trở lại ngôi cũ
(1)
.
Kāḷahatthi chỉ Sāriputta (2). Ông còn đƣợc gọi là Kāḷa trong
nhiều kinh (3).
(1)
J. v. 460-70; 805 ff.              (2)
Ibid., 511.         (3)

E.g., ibid., 461, 465, 468.

Kāḷagiri.—Xem Kāḷapabbata.

Kāḷagiri-khaṇḍha.—Đoạn kinh trong Vidhurapaṇḍita Jātaka
kể lúc Puṇṇaka đƣa Vidhura về cõi của Nāga (1).
(1)
J. vi. 314.

1. Kāḷāma.—Xem Ālāra Kāḷāma.

2. Kāḷāma.—Tên của một gia đình hay một bộ tộc. Có một chợ kinh (nigama) của tộc Kāḷāma ở Kosala, đƣợc gọi là Kesaputta.

Lúc viếng Kesaputta, Phật có thuyết một bài kinh nổi tiếng (1). Các
Kāḷāma đều thuộc dòng chiến sĩ (2). Gia đình Kāḷāma có nhiều thân
tộc danh tiếng, nhƣ Bharaṇḍu-Kāḷāma một thời là bạn đồng phạm
hạnh của Bồ Tát, và Ālāra-Kāḷāma thầy của Bồ Tát (3).
(1)
A. i. 188 ff.           (2)
AA. i. 418.         (3)
Xem s.v.

Kāḷāyanakaṇṇika.—Một địa danh trong                   xứ    Rohaṇa.
Mahādāṭhika Mahānāga có xây tại đây                     hai   tịnh xá
Maṇināgapabbata và Kalanda (1).
(1)
Mhv. xxxiv. 89; MṬ. 637.

Kāḷāvaka.—Một tộc voi thƣờng; mỗi con có sức mạnh của chừng
10 ngƣời họp lại (1).
(1)
MA. i. 263; UdA. 403; VibhA. 397; BuA. 37, vân vân.

Kāḷāsoka.—Con của Susunāga. Ông lên ngôi sau khi Phật nhập
diệt đúng 90 năm và trị vì Magadha 28 năm. Dƣới triều ông, ngoại
giáo của Vajjia, mà ông ủng hộ, thâm nhập Tăng Đoàn. Em gái ông
là Nandā khuyên ông nên chuyển sự ủng hộ của ông sang giúp các
tỳkheo chính thống. Ông cho triệu tập một hội nghị tôn giáo tại
Vālikārāma trong Vesāli để biết rõ thực hƣ; hội nghị bác bỏ ngoại
thuyết của Vajjia (1).
Kāḷāsoka có 10 ngƣời con trai nối nghiệp ông trong vòng 22
năm (2). Ông và Paṇḍukābhaya cùng làm vua và trị vì một lƣợt
trong nhiều năm (2).
Có nhiều ý kiến trái ngƣợc về danh hiệu của Kāḷāsoka. Một
số nghĩ rằng ông là Kākavaṇṇa của Purāṇa và Udāyin của Jaina, và
rằng các tên ấy chỉ là danh xƣng của Udayabhadda trong Kinh điển
Pāli. Kāḷāsoka đƣợc cho là có công dời kinh đô của Magadha từ
Rājagaha đến Pāṭaliputta (4).
(1)
Mhv. iv. 7, 8, 9, 31, 38, 39, 42, 63; Dpv. iv. 44, 52; v. 25, 80,
99; Sp. i. 33.            (2)
Mhv. v. 14.         (3)
Sp. i. 72.
(4)
Vấn đề của Kāḷāsoka đƣợc bàn thảo trong Inrod. to the
Mhv. Trs. xliii. f.

Kāli.—Một hồ nƣớc ở Tích Lan do Vua Vasabha xây (1). Đó cũng là một hồ mà Vua Parakkamabāhu I trùng tu (1).

(1) Mhv. xxxv. 95.             (2) Cv. lxviii. 45.

Kāli Sutta.— Lúc trú tại Nigrodhārāma, Phật có đến viếng Thích nữ Kāḷigodhā trong Kapilavatthu và nói về bốn pháp mà khi đã thành tựu, một vị nữ Thánh đệ tử là bậc Dự lƣu không còn bị thối đọa, quyết chắc chứng quả giác ngộ: lòng tịnh tín bất động đối với đức Phật, Pháp và Tăng; tâm thoát khỏi cấu uế của xan tham; thích thú từ bỏ; thích thú chia xẻ vật bố thí. Kāḷigodhā trình rằng bà có tất cả bốn pháp ấy (1). [Theo HT. Thích Minh Châu, 1993]. (1) S. v. 396.

Kālikarakkhiya.—Một bậc trí giả đƣợc liệt kê trong danh sách trí
giả, cùng với Samudda, Bharata, Aṅgīrasa, Kassapa, Kisavaccha,
và Akitti (1).
(1)
J. iv. 99.

Kālikā.—Xem Kāḷi.

Kāligotami.—Xem Gotamī [1].

Kāligodhā.—Một Thích nữ. Bà đƣợc tuyên bố là một nữ Dự lƣu.
Buổi yết kiến Đức Phật của bà tại Nigrodhārāma trong
Kapilavatthu đƣợc ghi lại trong Kāli Sutta (1) (q.v.) . Trong kinh bà
đƣợc gọi là Godhā; bà có thể thuộc dòng tộc Godha (q.v.). Bà là mẹ
của Trƣởng lão Bhaddiya, ngƣời đƣợc xem nhƣ một trong những vị
tỳkheo quý tộc (2).
Chú giải Tăng Chi Bộ Kinh (3) ghi rằng tên bà là Godhā, và
bà đƣợc gọi là Kaḷi vì có nƣớc da sậm. Bà đƣợc xem nhƣ bậc trƣởng
thƣợng của các Thích nữ thời bấy giờ. Dhammapāla gọi bà là
āgataphalā, viññatasāsanā (4).
(1)
S. v. 396.         (2)
Thag. v. 864; A. i. 23; ThagA. ii. 55.
(3)
AA. i. 109.          (4)
UdA. 161.

1. Kāliṅga, Kaliṅga.—Một cƣ dân Ñātika. Lúc ở Ñātika trong
Giñjakāvasatha, Phật có bảo Ānanda rằng Kāḷiṅga sẽ tái sanh trong
Suddhavāsā và tại đó ông sẽ đắc Nípbàn (1).
(1)
D. ii. 92; S. v. 558 f.

2. Kāliṅga.—Ka Lăng Giới. Một quốc độ: Kāḷiṅgaraṭṭha. Là một trong bảy đơn vị chánh trị nói trong thời của Vua Reṇu mà kinh thành là Dantapura và vua là Sattabhū (1). Tuy nhiên quốc độ này không thấy trong danh sách của 16 xứ ngoại biên (janapada) kể trong Tăng Chi Bộ Kinh (2), mà lại có trong danh sách của Niddesa (3). Theo một truyền thuyết, sau khi Phật nhập diệt, một xá lợi răng đƣợc đƣa về Kāliṅga để lễ kính. Từ Kāliṅga nha xá lợi đƣợc đƣa sang Tích Lan dƣới triều của Sirimeghavaṇṇa bởi công chúa Hemamālā (ái nữ của vua Kāliṅga là Gushasīva) và phu quân nàng là Hoàng tử Dantakumāra (thuộc hoàng tộc ở Ujjeni). Tại Tích Lan, nha xá lợi là một bảo vật hộ mệnh (palladium) của nhà vua (5). Có nhiều Jātaka đề cập đến Kāliṅga. Một thời có cơn hạn hán ở Dantapura. Theo lời cố vấn của triều thần, nhà vua cử tám vị Bàlamôn đến xứ Kuru xin mƣợn ngự tƣợng Añjanavasabha để cầu đảo, bởi ngự tƣợng này có tài cầu mƣa. Voi về nhƣng mƣa vẫn không đến. Vua Dantapura trả voi và xin vua Kuru giúp cho chánh pháp mà ông chấp trì. Đƣợc biết, nhờ vua Kuru tuân theo chánh pháp Kuru nên trong vƣơng quốc ông trời mƣa cứ mỗi mƣơi hay mƣời lăm ngày. Đó là do uy lực đức hạnh của ông ấy. Thế rồi vua Dantapura thực hành theo các giới luật Kuru và tuân theo Ngũ giới. Bấy giờ trong khắp vƣơng quốc Kaḷiṅga, đâu đâu cũng có mƣa (6). Một vua khác của Kaḷiṅga gây sự với Aruṇa vì tánh hiếu chiến của ông. Nhƣng ông thua cuộc nên phải gả bốn công chúa cho Aruṇa và tốn nhiều của hồi môn (7). Một vì vua khác nữa của Kaḷiṅga đi cùng hai Vua Aṭṭhaka và Bhīmaratta đến hỏi Đạo sƣ Sarabhaṅga về số phận của Daṇḍakī. Nghe vị Đạo sƣ thuyết giáo, ba vị vua biến mình làm ẩn sĩ (8) . Nāḷikīra (q.v.) , một vị vua khác của Kaḷiṅga, đối xử ác với một Thánh nhơn nên bị địa ngục Sunakha-niraya nuốt, trong lúc vƣơng quốc của ông bị tàn phá bởi thiên thần và biến thành hoang vu (Kāḷiṅgārañña) (9). Theo Kumbhakāra Jātaka (10) vì vua ấy là Karaṇḍu. Vào thời xƣa hình nhƣ có sự giao hảo giữa hai xứ Kaḷiṅga và Vaṅga; Sisīmā, bà nội của Vijaya, tổ phụ của ngƣời Tích Lan, là công chúa Kaḷiṅga thành hôn cùng vua xứ Vaṅga (11). Mối giao hảo

này kéo dài nhiều thế kỷ, vì đƣợc biết dƣới triều Aggabhodhi II
(601-11 A.C.) vua xứ Kaḷiṅga sang Tích Lan cùng với Hoàng hậu và
đại thần để gia nhập Tăng đoàn dƣới sự chủ trì của Jotipāla (12). Thời
sau, Chánh hậu của Vua Mahinda IV là ngƣời Kaḷiṅga, và Vua
Vijayabāhu cƣới công chúa Tilokasundarī của Kaḷiṅga (13). Đƣợc
biết con cháu của triều đại Kaḷiṅga từng làm vua nhiều lần ở Tích
Lan (14). Và, Māgha, một hậu duệ của các vua Kaḷiṅga, từng gây
nhiều tai hoạ cho Tích Lan cũng nhƣ cho đạo giáo tại đây (15).
Theo bia ký, Asoka tiến chiếm Kaḷiṅga vào năm thứ 13 của
triều ông, và đây là khúc quanh của đời ông vì ông bắt đầu ghê tởm
chiến tranh (16). Sau đó, trong chuyến đƣa nhánh Bồ Đề sang Tích
Lan, ông có cử tám gia đình Kaḷiṅga đi theo (17). Ekavihāriya, tức
Tissa là anh của Asoka, về hƣu ở Kaḷiṅga cùng với vị Giáo thọ
Dhammarakkhita. Tại đây ông đƣợc Asoka xây cho Bhojakagiri-
vihāra (18).
Theo Vessantara Jātaka (19), làng Bàlamôn Dunniviṭṭha, trú
xứ của Jūjaka, nằm trong xứ Kaḷiṅga.
Kaḷiṅga là Orissa hiện nay (20).
(1)
D. ii. 235 f.; xem thêm Mtu. iii. 208; Mtu có đề cập đến Vua
Uggata của kinh thành Dantapura (iii. 364 f.).                               (2)
A. i. 213,
vân vân.                         (3)
Cnid. ii. 37.              (4)
Bu. xxviii. 6.
(5)
Cv. xxxvii. 92; xem thêm Cv. Trs. i. 7, n. 4;
Dāṭhādhātuvaṃsa có ghi rõ chi tiết (J.P.T.S. 1884, pp. 108 ff.).
(6)
Xem Kurudhamma Jātaka (J. ii. 367 ff.), và DhA. iv. 88 f.
Chuyện tƣơng tợ đƣợc kể trong Vessantara Jātaka (vi. 487), trong ấy
các Bàlamôn Kāḷiṅga hỏi và đƣợc cho bạch tƣợng của Vessantara để
ngăn chận cơn hạn hán ở Kaḷiṅga.                                (7)
J. iii. 3 f.
(8)
J. v. 135 f.                 (9)
Kāliṅga-arañña đƣợc dẫn chứng
trong Upāli Sutta (M. i. 378); chuyện đƣợc kể trong J. v. 144 và với
đầy đủ chi tiết trong MA. ii. 602 ff.                           (10)
J. iii. 376.
(11)
Mhv. vi. 1; Dpv. ix. 2 ff.                       (12)
Cv. xlii. 44 ff.
(13)
Ibid., lix. 30.           (14)
Ibid., lxiii. 7. 12 f.
(15)
Ibid., lxxx. 58 ff.                   (16)
Mookerji: Asoka, pp. 16,
37, 214.              (17)
Sp. i. 96.                (18)
ThagA. i. 506.
(19)
J. vi. 521.                 (20)
CAGI. 590 ff.; Law: Early
Geography, 64; xem thêm Bhandarkar: Anct. Hist. of Deccan, p.12.

3. Kaḷiṅga.—Các vì vua của xứ Kaḷiṅga, đƣợc gọi dƣới vƣơng
hiệu Kaḷiṅgarāja hay Kaḷiṅga. Xem Kaḷiṅga [2]. Culla Kaḷiṅga và
Mahā Kaḷiṅga cũng đƣợc sử dụng. Culla Kaḷiṅga đôi khi đƣợc gọi
là Kaḷiṅga-kumāra (1).
(1)
J. iv. 230.

4. Kaḷiṅga.—Con của Culla- Kaḷiṅga.         Xem Kaḷiṅgabodhi Jātaka.

5. Kaḷiṅga.—Một tộc trƣởng của Damiḷa, đồng minh của Vua
Kulasekhara (1). Ông là anh vợ của Toṇḍamāna (2).
(1)
Cv. lxxvi. 174, 214, 217, 222.        (2)
Ibid., lxxvii. 40.

6. Kaḷiṅga.--Một tộc trƣởng khác của Damiḷa, bị Vua
Bhuvenakabāhu I chinh phục (1).
(1)
Cv. xc. 32.

7.--Kaḷiṅga.—Xem Kaḷiṅga-bhāradvāja.

Kaḷiṅgabodhi Jātaka (No. 479).--Chuyện Cây Bồ Đề Và Thánh Đế Kaḷiṅga. Vua Kaḷiṅga trị vì kinh thành Dantapura có hai hoàng tử, Mahā Kaḷiṅga và Culla Kaḷiṅga. Các nhà tiên tri đoán rằng Culla Kaḷiṅga sẽ làm ẩn sĩ, nhƣng con của ông sẽ làm Chuyển luân thánh vƣơng (tức vị vua ngự trị toàn cầu bằng Chánh pháp). Nghe lời tiên tri này, Culla Kaḷiṅga trở nên ngạo mạn khiến Mahā Kaḷiṅga phải ra lệnh bắt ông sau khi lên ngôi. Culla Kaḷiṅga thoát thân lên Hy Mã Lạp Sơn sống đời ẩn sĩ. Cạnh bên cốc ông có Vua và Hoàng hậu của Madda đang ẩn tu cùng công nƣơng của ông bà. Ba vị này bỏ kinh thành Sāgala lên đây để tránh gây thù oán giữa các vua trong Jambudīpa tìm đến xin hỏi cƣới nàng, bởi nàng đƣợc tiên đoán sẽ có con làm Chuyển luân vƣơng. Một hôm Culla Kaḷiṅga vớt đƣợc vòng bông xoài do công nƣơng thả trên sông. Ông bèn đi tìm chủ nhơn của vòng hoa. Thế rồi hai ngƣời thành vợ chồng và hạ sanh đƣợc một con trai đặt tên là Kaḷiṅga.

Lúc nhận ra sao báo điềm Mahā Kaḷiṅga băng hà, Kaḷiṅga đƣợc gởi về gặp vị đại thần vốn là bề tôi thân tín của cha chàng đang sống trong kinh thành Dantapura. Sau khi tông tích đƣợc xác định, Kaḷiṅga đƣợc phong vƣơng và đƣợc Tế sƣ Kaḷiṅga-bhāradvāja tận tình hƣớng dẫn học Mƣời Pháp mà một Chuyển luân Thánh vƣơng phải thành tựu. Rồi vào một ngày Rằm trai giới từ Cakkadaha xuất hiện cho vua Bánh xe báu (Bảo luân), từ dòng họ Uposatha xuất hiện Voi báu, từ giống quý tộc Valàha xuất hiện Ngựa báu, từ Veppulla xuất hiện Bảo châu, kế là Nữ vƣơng báu cùng đám tùy tùng thị nữ và vƣơng tử báu dần dần xuất hiện. Sau đó vua thống trị toàn cõi địa cầu (1). Một hôm, trong lúc cùng tùy tùng du hành trên hƣ không, Kaḷiṅga muốn vƣợt qua vùng đất quanh cây đại Bồ-đề, bảo tọa vinh quang của chƣ Phật. Voi báu không thể nào qua đƣợc dầu bị thúc đến chết. Tế sƣ quan sát chỗ này và tâu rằng đây là nơi chƣ Phật đã đoạn tận mọi dục tham của trần thế nên không ai có thể vƣợt qua đƣợc. Vua nghe nói về công đức của chƣ Phật, nên lòng đầy hoan hỷ, liền ban lệnh cho mọi ngƣời trần thế đem thật nhiều vòng hoa thơm đến cúng dƣờng vùng đất quanh linh thọ Bồ-đề suốt bảy ngày đêm liền. Xem thêm Samaṇakolañña. Kaḷiṅga chỉ Ānanda và Kaḷiṅga-bhāradvāja chỉ Bồ Tát. Chuyện đƣợc kể liên quan đến cội Bồ Đề do Trƣởng giả Anāthapiṇḍika trồng trƣớc cổng Jetavana theo lời đề nghị của Ānanda, để dân chúng đảnh lễ khi Phật đi hoằng pháp xa. Ngay sau khi hột thỉnh từ gốc ở Gaya đƣợc ƣơm xuống, cây mọc cao 50 cubit; Phật tôn phong cội Bồ Đề này bằng cách ngồi thiền trọn đêm tại đây (2) . Kaḷiṅgabodhi Jātaka còn đƣợc thấy trong Mahābodhi- vaṃsa (3) với vài chi tiết khác biệt nhỏ; ví nhƣ trong ấy có nói đến dibba-cakkhu và bảy báu của cakkavatti. (1) Chi tiết, xem J. iv. 232.      (2) J. iv. 228-36.      (3)

Mbv. 62 ff.

Kaḷiṅga-bhāradvāja.--Tế sƣ của Vua Kaḷiṅga.       Xem
Kaḷiṅgabodhi Jātaka. Ông là Bồ Tát và đôi khi đƣợc gọi là
Kāliṅgabrāhmaṇa (1).
(1)
E.g., J. iv. 235.

Kaḷiṅgārañña.--Xem Kaḷiṅga [2].

Kāḷindī.—Con kênh trong hệ thống dẫn thủy nhập điền của Vua
Parakkamabāhu I, chảy theo hƣớng Nam về Hồ Maṇihīra (1).
(1)
Cv. lxxix. 54.

1. Kaḷi.—Xem Kaḷakaṇṇī [3].

2. Kaḷi.—Còn gọi là Kururagharikā, đƣợc xem nhƣ vị nữ cƣ sĩ đệ tử có lòng tịnh tín đối với lời nghe đồn tối thắng (anussavappasannānaṃ) (1). Bà có chồng là ngƣời trong tộc Kururughara ở Avantī và có con là Soṇa Kuṭikaṇṇa. Lúc sắp sửa sanh con, bà về nhà cha mẹ ở Rājagaha. Đêm nọ, đứng hứng gió trên bao lơn, bà nghe Sātāgira và Hemavata nói về đức hạnh của Phật và tính ƣu việt của giáo pháp Ngài, bà thành tựu lòng tin nơi Phật và đắc Sơ quả. Chính trong đêm ấy bà hạ sanh Soṇa. Sau đó, bà trở lại Kururughara và tại đây bà đến yết kiến Trƣởng lão Mahā Kaccāna mà câu chuyện đƣợc ghi lại trong Kāḷi Jātaka (q.v.). Lúc Soṇa gia nhập Tăng Đoàn dƣới sự chủ trì của Mahā Kaccāna và đến yết kiến Phật, bà cho con tấm thảm quý để trải trong liêu của Đức Phật. Khi Soṇa về nhà sau lần viếng Phật vừa nói, bà yêu cầu con thuyết pháp lại cho bà nghe nhƣ ông từng thuyết cho Phật nghe và đƣợc chính Đức Phật và các thiên thần ở vạn cõi tán thán. Kāḷi đƣợc xem nhƣ vị Trƣởng lão trong số các nữ đệ tử đắc quả Dự lƣu (2). Bà là ngƣời bạn trung thành và thân thiết của Kātiyānī (3). Ƣớc vọng trở thành bậc thƣợng thủ trong đời này đã đƣợc bà khấn nguyện từ thời Phật Padumuttara lúc bà nghe một nữ cƣ sĩ đƣợc tuyên bố là tối thắng vể lòng tịnh tín đối với lời nghe đồn. (4) . (1) A. i. 26.       (2) AA. i. 133 ff.; SnA. i. 208 f.       (3)

A. i. 245.                (4) Ibid., 247.

3. Kaḷī.—Nô tỳ của Nữ gia chủ Videhikā ở Sāvatthi. Videhikā có tiếng hiền thục, nhu thuận và ôn hòa. Kāḷī nổi lên ý nghĩ thử gia chủ mình. Sáng hôm sau nàng thức dậy trễ. Bị chủ hỏi, nàng thản nhiên trả lời có việc gì đâu? Rồi nàng tiếp tục dậy mỗi ngày mỗi trễ

hơn. Một sáng kia, quá tức giận, Videhikā chụp then cài cửa dọi lên
đầu Kāḷi. Kāḷi ôm đầu máu chạy ra bêu rêu với hàng xóm. Từ đó
Videhikā không còn tiếng hiền thục, nhu thuận và ôn hòa nữa.
Chuyện đƣợc kể trong Kacacūpama Sutta (1).
(1)
M. i. 125 f.

4. Kāḷi.—Một nữ ác ma, chị của Dūsī (q.v.) và là mẹ của Māra
của thời hiện tại (Vasavatti?) (1).
(1)
M. i. 333.

5. Kāḷī.—Ngƣời thiêu tử thi (chavadākikā) trong thành Sāvatthi.
Thấy Trƣởng lão Mahākāḷa thiền trong nghĩa địa, bà cắt đùi và tay
của một tử thi mới thiêu để làm chén uống sữa rồi đem để gần chỗ
Trƣởng lão ngồi thiền (1).
(1)
Thag. 151; ThagA. i. 271; xem chi tiết trong DhA. i. 57 ff.

6. Kāḷi.--Nữ Dạxoa. Một gia chủ nọ có ngƣời vợ không thể có con nên cƣới bạn của vợ mình. Mỗi lần bà vợ thứ mang thai, bà vợ cả làm cho bà thứ xẩy thai. Sau cùng, bà vợ thứ mệnh chung vì xẩy thai. Trên giƣờng bệnh, bà thứ thề sẽ trả thù. Qua nhiều kiếp ăn thịt con của nhau, bà vợ thứ trở thành một con quỷ ăn thịt ngƣời tên Kāḷi, còn bà vợ cả tái sanh trong một gia đình đạo hạnh. Quỷ cái Kāḷi ăn thịt con của bà vợ cả hai lần, nhƣng đến lần thứ ba nhờ quỷ bận phục vụ Vessavaṇa nên bé thoát chết. Vào ngày đặt tên, cha mẹ bé đƣa con vô Jetavana. Lúc đang cho con bú, bà mẹ thấy quỷ nên hoảng sợ và bỏ chạy vô giảng đƣờng nơi Phật đang thuyết pháp. Hộ pháp Sumana cản không cho Kāḷi vào, nhƣng Phật bảo cho vào và thuyết cho Kāḷi nghe pháp; Kāḷi đắc Dự lƣu. Rồi Phật khuyên hai bà nên cùng nhau làm bạn, và Kāḷi về sống chung với bạn mới của mình. Tuy nhiên không đƣợc thỏai mái, Kāḷi ra sống riêng ngoài làng. Ngoài đó, Kāḷi đƣợc dân chúng khẩn cầu hộ trì mùa màng và tám thăm thực phẩm (Eight ticket-food--salākabhatta) đƣợc thiết lập để tƣởng nhớ bà (1). (1) DhA. i. 37 ff.

7. Kāḷi.—Phu nhơn của Kotūhalaka (q.v.) và mẹ của Kāpi (1).
Kotūhalaka có tên tộc là Ghosaka. Ông đƣợc Kāḷi cứu mạng và sau
đó cƣới nàng làm vợ (2). Xem Ghosaka.
(1)
DhA. i. 169.           (2)
Ibid., 181.

8. Kāḷi.—Nữ tỳ của một tài chủ ở Kosambī. Chính nàng tìm
Ghosaka (q.v.) cho tài chủ, và khi tài chủ muốn vứt bỏ Ghosaka, ông
lại nhờ nàng nữa. Nàng tìm cách giết Ghosaka bảy lần nhƣng không
đƣợc (1). Về sau, Kāḷi thú tội và đƣợc Ghosaka cùng vợ ông tha tội (2).
(1)
DhA. i. 174 ff.           (2)
Ibid., 186 f.

9. Kāḷi.—Một kỹ nữ tại Benares; nàng có thể kiếm đƣợc cả ngàn
đồng mỗi ngày. Nàng có ngƣời anh, Tuṇḍila, rất hoang phí, nên bị
nàng đuổi đi. Một hôm, có con của một thƣơng buôn đến viếng Kāḷi,
thấy Tuṇḍila mang khố rách bèn cho chàng áo quần của mình. Theo
lệ của nhà Kāḷi, khách làng chơi đến đƣợc cung cấp áo quần để mặc
trong đêm, nhƣng họ phải trả lại lúc ra về. Do đó lúc ra về, chàng bị
trần truồng nhƣ nhộng.
Chuyện đƣợc kể trong Takkāriya Jātaka (1), trong ấy kệ gọi
Kāḷi là Kāḷikā.
(1)
J. iv. 248 ff.

Kāḷi Sutta--Nữ cƣ sĩ Kāḷi trú ở Kururaghara đến viếng Tôn giả
Mahā Kaccāna và nhờ ông giải thích rộng rãi những vần kệ vắn tắt
trong các Kumāripañha (1). Đó liên quan đến mƣời thiền án kasina
(2)
.
(1)
Kệ đƣợc nói trong S. i. 126.          (2)
A. v. 46 f.

Kāḷudāyī Thera.—Con của một đại thần của Vua Suddhodana ở Kapilavatthu. Ông sanh ra cùng ngày với Bồ Tát và là bạn của Ngài thuở ấu thơ. Khi Gotama xuất thế, Vua Suddhodana cử Kāḷudāyī làm một trong những cố vấn thân tín nhứt của vua. Sau khi Bồ Tát thành đạo, vua Suddhodana phái nhiều quần thần đến rƣớc Phật về triều, nhƣng ngƣời ra đi không trở lại vì tất cả đề đắc quả Alahán sau khi nghe Phật thuyết kinh. Rồi nhà vua cử Kāḷudāyī, biết rằng Kāḷudāyī cũng sẽ gia nhập Tăng Đoàn (1). Cũng nhƣ các đại thần trƣớc, Kāḷudāyī chứng Alahán sau khi nghe Phật thuyết.

Mùa mƣa đến, cây lá xanh tƣơi, bông hoa đua nở. Kāḷudāyī nghĩ đã tới lúc Phật trở về quê viếng thăm thân tộc nên kính thỉnh Ngài và tán thán vẻ đẹp của thiên nhiên bằng nhiều vần kệ. Phật nhận lời và dành 60 ngày để đi 60 lý từ Rājagaha về Kapilavatthu. Mỗi ngày Kāḷudāyī bay về triều báo tin của Phật và đem về cúng dƣờng Phật một bát thực phẩm thƣợng vị của cung đình. Lúc Phật tới nơi, thân thích của Ngài đều đã sẵn lòng tịnh tín đối với Phật. Vì công đức này, Kāḷudāyī đƣợc tuyên bố là vị đệ tử tối thắng vì đã làm cho các gia đình hoan hỷ (kulappasādakānaṃ aggo) (2). Kāḷudāyī đƣợc gọi tên nhƣ vậy vì ông sanh vào ngày mà dân chúng rất hoan hỷ (Udāyī) và vì màu da hơi sậm (Kāḷa) của ông (3). Theo Apadāna (4), Kāḷudāyī là con của một đại thần ở Haṃsavatī trong thời Phật Padumuttara. Bấy giờ, ông nghe Phật tán thán một tỳkheo có công chuyển hoá nhiều gia đình, nên muốn đƣợc tán thán nhƣ vậy. Aṅguttara Nikāya (5) có ghi lại chuyện giữa Udāyī và Tôn giả Ānanda; Udāyī nói đây là Kāḷudāyī, theo Phật Âm (6). Udāyī xin Ānanda giải nghĩa rộng rãi câu hỏi Phật của Pañcālacaṇḍa- devaputta (xem Pañcāla Sutta) đƣợc ghi lại trong Saṃyutta Nikāya (7) . Chú giải Pháp Cú (8) có đề cập đến một hội nghị trong ấy Kāḷudāyī, với thân sắc vàng, ngồi cạnh Pasenadi, lúc trời lặn ở phƣơng Tây và trăng lên ở phƣơng Đông. Ānanda nhìn hai vị và biết rằng hai vị nhờ ân đức Phật mà đƣợc vinh quang tràn ngập. Kāḷudāyī đƣợc xác định là Thiên chủ Sakka trong Bhisa Jātaka .    (9)

(1)
Theo Mtu. iii. 223, ông có Channa đi theo.                   (2)
A. i. 25;
Thag. 527-36; J. i. 54, 86 f.; AA. i. 107, 117; ThagA. i. 497 ff.; UdA.
168; DA. ii. 425.                          (3)
AA. i. 167; ThagA. i. 498.
(4)
ii. 500 f.; xem thêm Ap. i. 86 f., trong ấy có một số kệ nói
là của Kāḷudāyī.                (5)
A. iv. 449 f.            (6)
AA. ii. 815.
(7)
S. i. 48.                 (8)
iv. 143.                (9)
J. iv. 314.

Kālussa.—Tên làng mà Vua Udaya I cúng dƣờng cho Nīlārāma
(1)
.
(1)
Cv. xlix. 16.

Kāḷūpakāḷa.—Tên của các chủ ngục trông coi địa ngục có cùng
tên. Họ trừng phạt tội nhơn bằng tên và giáo (1).
(1)
J. vi. 248.

Kālūla.—Tịnh xá bên Tích Lan. Vua Aggabodhi VIII có cúng
dƣờng cho tịnh xá này một làng để lấy lợi tức chi tiêu (1).
(1)
Cv. xlix. 47.

Kāvinda.—Một trong bốn hiền trí dạy giáo pháp
(dhammānusāsaka) cho Vua Vedeha ở Mithīlā (1). Ông cùng bạn
muốn ám hại Trí giả Mahosadha vì ganh tị. Ông bạn Senaka lập kế
bằng cách hỏi :‖Ta nên nói chuyện bí mật với ai? Nếu gã bảo: Không
nên nói với ai cả, ta sẽ nói xấu để hại gã với đức vua và bảo gã là tên
phản bội.‖ Mahosadha đáp rằng: ― Đừng nói với ai chuyện bí mật
của mình.‖ Rồi họ vào yết kiến vua và tâu rằng ông ấy là tên phản
bội và trình xin vua thử bằng cách hỏi gã: "Ta nên nói điều bí mật với
ai, nếu gã không phản bội, gã sẽ bảo nói với ngƣời này ngƣời nọ, còn
nếu gã phản bội, gã sẽ bảo: "Không nên nói điều bí mật với ai cả.‖
Chuyện bí mật của Kāvinda là trong nửa tháng tối trời vào
ngày trai giới, ông bị con quỷ tên Naradeva nhập nên sủa nhƣ chó
dại. Con trai ông biết chuyện này nên mỗi khi thấy ông lên cơn liền
nhốt ông trong nhà (2). Khi vua khám ra âm mƣu của bốn hiền trí, các
ông, kể cả Kāvinda, bị hạ ngục và đóng cọc, cho đến khi Mahosadha
xin mới đƣợc tha (3).
Trong kiếp này ông là Ambaṭṭha (4).
(1)
J. vi. 330 ff.              (2)
Ibid., 383.       (3)
Ibid., 389.
(4)
Ibid., 478.

Kāvira.--Hải cảng trong xứ Damiḷa. Gần cảng có ngôi vƣờn là
trú xứ của Akitti (1). Phu nhơn của Lakuṇṭaka Atimbara là
Sumanā có lần tái sanh trong một gia đình thủy thủ tại Kāvira (2).
(1)
J. iv. 238.     DhA. iv. 50.

Kāveri.—Con        kinh chảy  từ    hồ  Giritaḷāka     qua
Kaddūravaḍḍhamāna. Kinh này là một phần của hệ thống dẫn thủy
nhập điền của Vua Parakkamabāhu I (1).
(1)
Cv. lxxix, 55.

Kāsagalla.--Tịnh xá đƣợc Vijayabāhu I trùng tu             (1)
. v.l.
Kāyagalla.
(1)
Cv. lx. 61.

Kāsapabbata.—Núi ở Tích Lan, nằm giữa đƣờng từ Vijitapura
đến Anuradhapura, từng là tổng hành dinh của Paṇḍukābhaya (1).
Duṭṭhagāmaṇī có đóng quân và xây hồ gần núi (2).
(1)
Mhv. x.27.            (2)
Ibid., xxv. 50; xem thêm Mhv.
Trs. 70 n.

Kāsaya.—Dân trong xứ Kāsi (1). Cf. Kāsiyo. (1) J. ii. 402.

Kāsāva Jātaka (No. 221).—Chuyện Tấm Y Vàng). Có một thƣơng nhơn đến Rājagaha buôn bán. Ông dâng tấm y vàng cho một buổi lễ bố thí do thành phố tổ chức. Ban tổ chức phân vân không biết dâng y lên Sāriputta hay Devadatta; sau cùng Devadatta đƣợc áo. Ông đấp y vàng biểu tƣợng của Alahán. Khi đƣợc trình sự việc, Phật kể câu chuyện sau trong ấy ngƣời thợ săn là Devadatta (1). Có một ngƣời nghèo khổ ở Benares ra nghề săn voi để bán ngà cho thợ làm ngà. Ông đấp y vàng giả làm Phật Độc giác vô rừng mỗi ngày, núp trên đƣờng voi đi để tìm cách hạ con voi chót đàn. Voi chúa (Bồ Tát) định quật ông nhƣng rút vòi lại vì tôn trọng chiếc y vàng. Ông hứa sẽ không trở lại khu rừng này nữa. (1) J. ii. 196 ff.

Kāsāva Vagga.--Phẩm thứ 8 của Duka Nipāta của Chú giải
Jātaka (1).
(1)
J. ii. 196-221.

1. Kāsi (Kāsika).—Ca Thi. Một trong số 16 xứ ngoại biên (1) mà kinh đô là Bārāṇasī (q.v.). Vào thời Phật Thích Ca, xứ này thuộc vƣơng quốc Kosala, và Pasenadi trị vì cả hai (2). Nhƣng Mahāvagga (3) lại nói rằng có một Kāsika-rājā (vua Kāsi?) từng cúng dƣờng một y lên Jīvaka. Theo Phật Âm (4), đó là anh cùng cha của Pasenadi và có lẽ cũng là Phó vƣơng của Pasenadi. Phụ vƣơng của Pasenadi,

Mahākosala, lúc gả công nƣơng cho Bimbisāra, có cho nàng làng Kāsi (Kāsigāma, q.v.) làm của hồi môn (5). Xƣa nay, nhứt là trong các Jātaka, Kāsi vẫn còn đƣợc nghĩ là một vơng quốc độc lập. Kāsi do các Bhārata trị vì mà Dhataraṭṭha là một vì vua vào thời Reṇu (6). Giữa Kāsi và Kosala thƣờng có giặc giã mà thắng bại nhau thay đổi tùy thời. Có lần Vua Dīghīti (q.v.) của Kosala bị vua Kāsi đánh bại, nhƣng không bao lâu sau con của Dīghīti là Dīghāvu chiếm lại đƣợc vƣơng quốc (7). Trong một trận giặc khác, Vua Mahāsilava của Kāsi bị vua Kosala bắt, nhƣng sau đó ông lại đƣợc phục hồi ngôi vị (8). Danh xƣng từ ngàn xƣa của vua Kāsi là Brahmadatta (q.v.) và danh xƣng này đƣợc thấy rất nhiều trong Jātaka. Lắm lúc vua đƣợc gọi là Kāsi-rājā. Trong số các vua trị vì Kāsi có Kikī và Kalābu (10). Vƣơng quốc Kāsi đƣợc xem nhƣ rộng 300 lý (11). Kinh đô của Kāsi là Bārāṇasī. Tuy nhiên, Vua Asoka lập kinh đô tại Potali (12) và Vua Udaya-bhadda lập tại Surundha (13). Có thể các thành đô ấy nguyên thủy không thuộc Kāsi mà chỉ đƣợc xáp nhập vào Kāsi dƣới các triều đại hùng mạnh. Kāsi từng là một trung tâm thƣơng mại lớn, đông đúc và phồn thịnh nhứt nƣớc. Đƣợc biết bấy giờ có rất nhiều đoàn thƣơng buôn xuất phát từ Kāsi, và từ Kāsi đến Rajahaga (14) cũng nhƣ đến Sāvatthi (15) có đƣờng cái quan. Kāsi rất nổi tiếng về tơ lụa; áo dài Kāsi rất đƣợc chuộng để làm quà và mỗi áo có thể lên đến trăm ngàn đồng (16). Dầu thơm của Kāsi cũng nổi tiếng [Kāsi-vilepana (17) và Kāsi-candana (18)]. Ngoài các địa danh nêu trên, trong Kāsi còn có Vāsabhagāma,                Macchikāsaṇda               (kammantagāma              của Anāthapiṇḍika), Kīṭāgiri và Dhammapālagāma (q.v.). Kāsi và Kosala thƣờng đƣợc kể chung (19). (1) A. i. 213, vân vân.             (2) D. i. 288; M. ii.111.                (3)

Vin. i. 281.                     Xem Vinaya Texts ii. 195, n. 2.                 (5)
J.
iv. 342; J. ii. 403; SA. i. 110, 120 f., vân vân.                      (6)
D. ii. 235
f.                  (7)
Vin. i. 334; J. iii. 487; DhA. i. 46.                    (8)
J.
i. 262, vân vân; xem thêm i. 409; UdA. 123.                            (9)
M. ii. 49.
(10)
J. iii. 39.               (11)
J. v. 41; cũng vậy iii. 304,
391.                (12)
J. iii. 155.              (13)
J. iv. 104 ff.           (14)

Vin. i. 212.             (15) Ibid., ii. 10; Mbv. v. 114.                  (16)

A. iii. 391; UdA. 332.                (17)
J. i. 355.            (18)
E.g., A.
v. 59.

2. Kāsi hoặc Kāsika.—Thành phố sanh quán của Phật Phussa (1)
và cũng là nơi mà Ngài thuyết Buddhavaṃsa (2). Có thể đó là
Benares và đôi khi đƣợc gọi là Kāsipura (3). Cũng còn đƣợc gọi là
Kāsipurī (4).
(1)
Bu. xix. 1; J. i. 41.       (2)
BuA. 193.           (3)
E.g.,
DhA. i. 71; J. v.4; vi.165; M. i. 171; DhsA. 35; Cv. xli. 37.
(4)
PvA. 19.

Kāsika.—Tên của một thành phố. Vào 65 kiếp trƣớc Trƣởng lão
Bodhighariya an trú tại đây nhƣ một Chuyển luân vƣơng. Thành
phố dài 10 lý, rộng 8 lý đƣợc Thiên tử trên cõi Tāvatiṃsa là
Vissakamma xây bằng kim loại quý. Cung vua trong thành mang
tên Maṅgala (1).
(1)
Ap. ii. 401.

Kāsikhaṇḍa.—Một quận ở                    Tích    Lan       trong     ấy      có
Mahādevarattakurara-vihāra (1).
(1)
Cv. xli. 101.

Kāsigāma, Kāsinigaṃa.—Có thể đó là tên chánh thức của một làng trong vƣơng quốc Kāsi mà Vua Mahākosala xứ Kosala ban cho công chúa làm tiền chi tiêu cho tắm gội và hƣơng liệu lúc gả nàng cho Bimbisarā. Lợi tức của làng có thể lên đến một trăm ngàn đồng. Sau khi Bimbisarā qua đời, Pasenadi rút lại món quà này, khiến con nối nghiệp của Bimbisarā là Ajātasattu gây chiến với Pasenadi. Về sau, khi Pasenadi gả công nƣơng Vajirā cho Ajātasattu, ông cho làng này làm của hối môn (1). (1) J. ii. 403; iv. 342; S. 82 ff.; SA. i. 110, 120 f.; AA. ii. 833; DhA. iii. 259.

Kāsipura.—Xem Kāsi [2].

Kāsiyo.—Dân chúng trong xứ Kāsi (1).

(1) J. v. 377, vân vân.

Kāsumāriphalakadāyaka Thera.—Alahán. Vào 31 kiếp trƣớc
ông có cúng dƣờng Phật trái kāsumāri (1). Ông có thể là Sīvaka
Sāmaṇera (2).
(1)
A. i. 294.   (2)
ThagA. i. 61.

Kāsumāriphaliya Thera.—Alahán. Các kệ nói là của ông giống
nhƣ kệ của Kāumāriphaladāyaka. Ông có thể là Trƣởng lão
Jotīdāsa (1).
(1)
Ap. ii. 445.

Kasmīra.—Xem Kasmīra.

Kāhallivāpi.--Hồ nƣớc đƣợc Vua Parakkamabāhu I trùng tu (1). (1) Cv. lxxix. 37.

Kiṃsīla Sutta.—Do Phật thuyết để trả lời câu hỏi bắt đầu bằng
chữ kiṃsīla (Thế nào là giới?) của Tôn giả Sāriputta. Sāriputta đến
yết kiến Phật có đem theo một thanh niên, con của ngƣời bạn của cha
Tôn giả. Chàng thanh niên xuất thế, từ bỏ số tài sản vô lƣợng và gia
nhập Tăng Đoàn dƣới sự hƣớng dẫn của Tôn giả. Sau một thời gian
tu hành, ngƣời tu sĩ trẻ này không đắc chi cả. Tôn giả Sāriputta
muốn chàng đến để nghe Phật giáo giới, do đó mới có câu hỏi nói
trên (1).
Ai muốn đạt đƣợc đích tối thƣợng phải không ganh tị, bỏ
tánh cứng đầu, không phóng dật buông lung, chơn chánh hành trì
chánh pháp, hoan hỷ trong chánh pháp, và an trú trên chánh pháp (2).
Kiṃsīla Sutta là kinh thứ chín của Culla Vagga của Sutta
Nipāta.
(1)
SnA. i. 331.              (2)
Sn. pp. 56 f.

Kiṃsukapupphiya Thera.—Alahán. Vào 31 kiếp trƣớc, ông có
cúng dƣờng Phật bông kiṃsuka (1). Trong Chú giải Theragāthā các
kệ của ông đƣợc nói là của hai Trƣởng lão riêng biệt, Jambugāmiya
(2)
và Somamitta (3).

(1) Ap. ii. 435.                (2) ThagA. i. 86 f.              (3)

Ibid., 268.

Kiṃsukapūjaka Thera.—Alahán. Vào 94 kiếp trƣớc, ông có
cúng dƣờng Phật Siddhattha bông kiṃsuka (1).
(1)
Ap. i. 283.

Kiṃsukavatthu.—Một làng trong xứ Rohaṇa, nơi mà quân của
Rakkha và Bhūta có trận tử chiến với quân thù (1).
(1)
Cv. lxxiv. 75 f.

Kiṃsukā Sutta.—Một tỳkheo đến một tỳkheo khác và hỏi: ―Cho đến khi nào sự thấy của tỳkheo khéo thanh tịnh? Tỳkheo kia đáp: ―Khi nào nhƣ thật rõ biết sự tập khởi và sự đoạn diệt của sáu xúc xứ; cho đến nhƣ vậy, sự thấy của Tỳkheo khéo thanh tịnh.‖ Chƣa thỏa mãn, vị tỳkheo ấy tiếp tục hỏi một số vị tỳkheo khác và đƣợc tuần tự trả lời nhƣ trên, nhƣng sáu súc xứ đƣợc thay bằng năm thủ uẩn (upādānakkhandha), bốn đại chủng (mahābhūta), vân vân. Sau cùng ông đến thỉnh vấn Phật. Phật bảo rằng các câu trả lời của chƣ tỳkheo kia không khác nào nhƣ câu trả lời của những ngƣời đƣợc hỏi cây kiṃsuka nhƣ thế nào? Dĩ nhiên, mỗi ngƣời sẽ trả lời theo sự thấy của mình chớ không theo sự thật nhƣ là của cây kiṃsuka. Phật giải thích thêm bằng cách dùng câu chuyện ngụ ngôn về ngôi thành của vua ở biên giới đƣợc xây dựng với pháo đài kiên cố, với tƣờng và tháp canh kiên cố và có đến sáu cửa thành (1). Cf. Kiṃsukopama Jātaka. (1) S. iv. 191 ff.

Kiṃsukopama Jātaka (N0. 248).—Chuyện Thí Dụ Cây Kiṃsuka. Có bốn tỳkheo đến gặp Phật xin đề tài thiền quán. Nhận đƣợc đề tài, chƣ vị trở về trú xứ mình tu tập. Một vị liễu tri Sáu xứ, vị thứ nhì liễu tri Năm uẩn, vị thứ ba liễu tri Bốn đại, và vị thứ tƣ liễu tri Mƣời tám giới. Tất cả bốn vị đều chứng quả Alahán. Bốn vị tỳkheo trình lên Phật các quả chứng của mình. Khi ấy có một tỳkheo khởi lên tƣ tƣởng: "Những đề tài thiền quán này có khả năng đƣa đến Niết-bàn, vì sao tất cả lại đạt đƣợc quả Alahán?". Ông bèn thỉnh vấn Phật. Phật đáp: ―Sự kiện này có khác gì bốn ngƣời anh em thấy cây kiṃsuka, rồi Ngài tiếp kể câu chuyện xƣa.

Bốn công tử của Vua Brahmadatta ở Benares yêu cầu ngƣời
đánh xe đƣa đi xem cây kiṃsuka và mỗi công tử đƣợc đƣa đi xem
mỗi thời kỳ khác nhau: lúc cây vừa hé nụ, lúc lá đã xanh, lúc hoa nở,
và lúc trái đậu trên cành. Lúc ngồi lại mô tả cây kiṃsuka, bốn công
tử đƣa ra bốn nhận xét khác nhau: cây giống nhƣ bị cháy, nhƣ cây
bàng, nhƣ miếng thịt, nhƣ cây keo. Câu chuyện đƣợc vua cha giải
quyết.
Vua cha là Bồ Tát (1).
(1)
J. ii. 265 f.

Kiṃsukopama Sutta.—Đƣợc kể trong Kiṃsukopama Jātaka;
giống nhƣ Kiṃsukā Sutta.
(1)
J. ii. 265.

Kikī.—Vua trị vì Benares vào thời Phật Kassapa. Lúc Phật viếng Benares, nhà vua có đƣợc nghe pháp và sau đó có thỉnh Phật cùng chúng tỳkheo về cúng dƣờng. Lúc đƣợc thỉnh ở lại kinh thành vào mùa mƣa, Ngài chối từ vì đã nhận lời của Ghaṭīkāra ở Vehaliṅga rồi. Thoạt tiên nhà vua phật ý, song sau khi nghe Phật thuyết về đức hạnh của Ghaṭīkāra, ông hoan hỷ, nên bèn gởi đến Vehaliṅga 500 xe lƣơng thực, nhƣng Ghaṭīkāra không nhận món quà to tát này (1). Vua Kikī có tám công nƣơng. Một nàng tên Uracchadā đắc Alahán lúc mới 16. Còn bảy nàng kia là Samaṇī, Samaṇā, Guttā, Bikkhudāsikā, Dhammā, Sudhammā, và Saṅghadāsī. Vào thời Phật Thích Ca, quý vị này trở thành các Đại đệ tử Khemā, Uppavavaṇṇā, Paṭācārā, Gotamā, Dhammadinnā, Mahāmāyā, và Visākhā (2). Nhà vua còn có một Hoàng tử, Paṭhavindhara (Puthuvindhara), về sau nối nghiệp phụ hoàng (3). Vào thời Phật Kassapa, Kīki có cúng dƣờng nhiều vật thực (4) . Lúc Phật nhập diệt, ông còn xây một trong bốn cửa ngoài đền thờ của Phật. Cửa này rộng đến một lý (5). Theo Chú giải Aṅguttara (6), Kikī là aggupaṭṭhāka của Kassapa. Kinh điển Sanskrit gọi nhà vua là Kṛkī và có đề cập đến một cung điện mang tên Kolanada của ông (7). (1) D. ii. 7; M. ii. 49 ff.           (2) J. iv. 481; trong Ap. (ii. 561 f.), các tên đƣợc ghi là Samaṇī, Samaṇaguttā, Bhikkhuṇī,

Bikkhadāyikā, Dhammā, vân vân, và quý vị đƣợc nói là sống độc
thân; xem thêm s.v. Sattamba; cả hai Apadāna và ThigA (17. 103 f.)
đều không có tên Māhāmāyā trong danh sách, mà lại có tên Baddā
Kuṇḍalakesā đƣợc xác định là Bikkhadāyikā. Mtu (i. 303 f.) có nói
đến một công nƣơng nữa tên Mālinī Kisāgotamī.                (3)
ThagA. i.
151.              (4)
SnA. i. 281, 283.           (5)
Ibid., 194.
(6)
AA. i. 420. (7) E.g., Mtu. i. 325; Divy. 22f.; Avadānaś i.
338, vân vân.

Kikī-Brahmadatta.—Con của Suyāma và cháu nội của Vua
Kikī; xem Trƣởng lão Ekadhamma-Savaṇiya (1).
(1)
Ap. ii. 359.

Kikumāra.—Tên của một dòng tộc đƣợc đề cập trong Apadāna
(1)
.
(1)
Ap. ii. 359.

Kiṅkinikapupphiya Thera.—Alahán. Vào 91 kiếp trƣớc, trong
thời Phật Vipassī, ông thấy Phật tắm và dâng lên Phật bông
kinkinika. Vào 77 kiếp trƣớc ông làm vua dƣới vƣơng hiệu
Bhīmaratha (1). Ông có lẽ là Trƣởng lão Sirivaḍḍha (2).
(1)
Ap. i. 204.    (2)
ThagA. i. 107.

Kiccārattarayara.—Một Tộc trƣởng Damiḷa ở Coḷa, đồng minh
của Tộc trƣởng Nigaḷadha trị vì Velaṅkuṇḍi (1).
(1)
Cv. lxxvii. 17.

Kiñcikkha Sutta.—Xem Āmisakiñcikkha Sutta.

Kiñchanda Jātaka (No. 511).—Chuyện Dục Tham Kỳ Dị. Vị tế sƣ của nhà vua trị vì Benares nhận hối lộ và phân xử không công minh, bị sanh trong hoàn cảnh luôn luôn đau khổ. Một hôm ông cho một bà giữ giới nọ trái xoài để ăn rồi giữ giới. Hạnh nghiệp của ông tạo nên phƣớc lớn và ông tái sanh trong một nơi tƣơi đẹp có vƣờn xoài tốt tƣơi cạnh bờ sông. Vào thời ấy vua Benares đi tu khổ hạnh trong khu rừng gần đó. Ngày kia vua vớt đƣợc trái xoài dƣới sông và mong đƣợc thêm xoài nữa. Một tiên nữ đƣa nhà vua đến vƣờn xoài.

Tại đây ông nghe vị tế sƣ cũ kể chuyện vui khổ của mình. Phật kể lại
chuyện này cho một số cƣ sĩ đang trì giới (1).
Nhà vua chỉ Bồ Tát. Nữ thần chỉ Uppalavaṇṇa.
(1)
J. v. 1 ff.

Kiñjaka.—Xem Giñjaka.

Kiñjakesara.—(v.l. Kiñcakesara).—Vào 68 kiếp trƣớc có bốn
vua mang cùng tên; tất cả đều là tiền kiếp của Trƣởng lão
Bimbijāliya (1).
(1)
Ap. i. 225.

Kiṭāgiri (v.l. Kīṭāgiri).—Một làng của dân Kāsi, trên đƣờng từ Kāsi đến Sāvatthi. Đây là trú xứ của hai Tỳkheo Assaji và Punabbsu sống phóng dật và không biết hổ thẹn. Có một tỳkheo đi ngang qua đó và đƣợc một cƣ sĩ sùng đạo nhờ ông bạch lại Phật về hai tỳkheo này. Phật bèn phái hai Tôn giả Sāriputta và Moggallāna đến làng tuyên bố khai trừ (1). Một thời sau, Phật đi cùng một đại chúng tỳkheo đến làng, và Assajipunabbasukā đƣợc yêu cầu cung cấp chỗ an trú. Họ thuận cấp chỗ cho Phật nhƣng không cho Sāriputta và Moggallāna (2). Theo Phật Âm (3), Kiṭāgiri là tên của một thị trấn (nigama). Trong Samantapāsādikā (4) Kiṭāgiri đƣợc gọi là một tỉnh lỵ (janapada) có nhiều mƣa và cây trái trù phú nên đƣợc các Assajipunabbasukā chọn làm nơi sanh sống. (1) J. ii. 387; Vin. ii. 9 f.; iii. 179 f.; DhA. ii. 108 f.            (2)

Vin. ii. 171.                (3) MA. ii. 668.             (4) iii. 613 f.

Kiṭāgiri Sutta.—Do Phật thuyết tại Kiṭāgiri cho các Assajipunabbasukā khi đƣợc bạch lại rằng chƣ vị này chế giễu cách ăn mỗi ngày một lần của Phật và tuyên bố rằng các ông ăn chiều, ăn sáng, ăn phi thời, và ăn ban ngày. Phật thuyết giáo rằng Ngài biết, thấy, giác, chứng, liễu giải với trí tuệ, nên hãy nghe lời dạy của Ngài. Còn chế giễu theo nhƣ các vị không thể nào đắc quả (1). (1) M. i. 473 ff.

Kiṭṭakaṇḍaka.—Hồ nƣớc do Gajabāhu trùng tu (1).

(1) Cv. lxviii. 45.

Kiṇṇarā (v.l. Kinnarā).—Hoàng hậu của Vua Kaṇḍari trị vì Benares. Xem Kaṇḍari Jātaka.

Kitava.—Vua trị vì Benares. Vƣơng tử của ông là Trƣởng lão
Kuṇḍinagariya (1) trong thời Phật hiện tiền. Theo Pethavatthu (2),
ông làm vua trị vì Rājagaha (Giribbaja) chớ không phải Benares.
(1)
PvA. 177 f., 263 f.    (2)
iv. 7.

Kitavāsa.—Vua trị vì Benares. Ông có một Hoàng tử tên
Duṭṭhakumāra mà theo các nhà tiên tri sẽ chết vì thiếu nƣớc. Để vô
hiệu hóa lời tiên tri, ông giữ con rất cẩn thận, cho xây nhiều hồ trong
thành và đặt ghe nƣớc ở mọi nơi. Một hôm, trong lúc du ngoạn trờ
về, chàng thấy ngƣời ta kính lễ một Phật Độc giác thay gì lễ kính
chàng, chàng bèn giựt bình bát của Phật liệng xuống đất. Hoàng tử
bị cháy thành ngọn, nhƣng nƣớc gần đó không có, và chàng bị địa
ngục nuốt. Khi đƣợc tin dữ, Kitavāsa đau lòng khôn tả. Tuy nhiên
nghĩ lại, ông biết ông buồn vì thƣơng nên quyết định không thƣơng
nữa.
Kitavāsa là Chattapāṇi trong Dhammaddhaja Jātaka;
Chattapāṇi là tiền kiếp của Tôn giả Sāriputta (1).
Chuyện con của Kitavāsa có nhiều điểm giống chuyện con
của Kitava (xem Kuṇḍinagariya). Có thể Kitavāsa và Kitava là
một.
(1)
J. ii. 194 ff.

1. Kittaggabodhi.—Cháu của Vua Dappula II. Ông cƣới Devā,
ái nữ của Vua Dappula, rồi để em mình cũng có tên là Dappula ở lại
với nhà vua và đến Rohaṇa. Tại đây ông chiếm xứ này và lên ngôi (1).
Ông có bốn vƣơng tử là Mahinda, Kassapa, Sena, và Udaya; và ba
công nƣơng là Saṅghā, Tissa và Kitti (2).
(1)
Cv. xlix. 71.          (2)
Ibid., l. 50 ff.

2. Kittaggabodhi.—Ādipāda và là con của Trƣởng lão Mahinda; uparāja của Vua Sena II và Vua Kitti. Ông chống lại Vua Udaya II, chạy qua Rohaṇa, và giết vua xứ này. Ông bị Hoàng tử Mahinda

(con của Kassapa và yuvarāja của Udaya II) bắt sống tại Malaya
(nhờ sự trợ giúp của Tƣớng Vajiragga) và có thể bị vị tƣớng này giết
tại Guttasāla (1).
(1)
Cv. li. 94 ff.

Kittaggabodhipabbata.--Hồ chứa nƣớc do Vijayabāhu I trùng
tu (1).
(1)
Cv. lx. 49.

Kittā.—Xem Kitti [12].

1. Kitti.—Một văn quan của Vua Kassapa Vikkamabāhu, con
của Vua Mahinda V. Ông sống tại Makkhakudrūsa. Lúc dân Coḷa
đánh phá Rohaṇa, ông đƣợc sự trợ giúp của Quan Buddha của
Māragallaka và đẩy lui họ đến tận Palatthipura. Khi vua ban cho
ông lời ƣớc nguyện, ông chỉ ƣớc rằng một phần của lợi tức ông dành
cúng dƣờng cho chƣ tăng khỏi phải đóng thuế (1).
(1)
Cv. lv. 26 ff.

2. Kitti.--Tổng tƣ lệnh của Vua Kassapa Vikkamabāhu. Lúc
nhà vua băng hà, ông tiếm ngôi và trị vì đƣợc tám năm cho đến khi
ông bị Mahālāna-Kitti giết (1).
(1)
Cv. lvi. 7 f.

3. Kitti.—Tên của Vijayabāhu I trƣớc khi ông lên ngôi (1). (1) Cv. lvii. 3, 46, 49.

4. Kitti.--Tổng tƣ lệnh của Vua Vikkamabāhu. Ông bị giết bởi
Viradeva (1).
(1)
Cv. lxi.41.

5. Kitti Laṅkādhinātha.—Một tƣớng của Vua Parakkamabāhu I. Ông và con là Tƣớng Laṅkapura tham dự trận đánh với Vua Gajabāhu. Để tƣởng thƣởng ông, vua ban cho ông chức vụ Laṅkādhikari; trƣớc đó ông đƣợc biết nhƣ Saṅkhanāyaka. Ông từng giúp giải phóng Gajabāhu khỏi tay của Mānābharaṇa, nhƣng sau đó đánh bại quân của Gajabāhu lúc họ tấn công

Parakkamabāhu (1).          Kitti tham gia vào chiến dịch của
Parakkamabāhu và đánh thắng địch quân tại bến sông
Yakkhasūkara và tại Billagāma. Về sau, vì không tuân quân lệnh
của vua, Kitti bị địch bắt tại Surulla (2). Tuy nhiên, ông đƣợc tha và
gởi đến Dīghavāpi, tại đây, ông giúp thu về cho Parakkamabāhu
Bình Bát thiêng và Nha Xá lợi (3).
(1)
Cv. lxx. 205, 215-20, 278, 300, 316.                   (2)
Ibid.,
lxxii. 21, 122, 138.              (3)
Ibid., lxxiv. 90, 110, 119, 136 ff.

6. Kitti.—Một vị tƣớng khác của Vua Parakkamabāhu I; một
trong hai Daṇḍanāyakabhātaro (q.v.), vị kia là Saṅkhadhātu. Kitti
đƣợc phong làm Nagaragalla (1).
(1)
Cv. lxx. 280; lxxii. 162.

7. Kitti Ādipotthakī.—Một văn quan của Vua Parakkamabāhu
I. Thoạt tiên ông đóng tại bến Assamaṇḍala và về sau tại
Maṅgalabegāma. Sau đó ông đƣợc cử đến Anuruddhapura chống
Mahinda, và Kyānagāma chống Mānābharaṇa (1). Ông hình nhƣ
còn đƣợc gọi là Bhaṇḍārapotthakī (2) và Jīvitapotthakī (3).
(1)
Cv. lxxii. 27, 160, 207.        (2)
Ibid., lxxii. 82.
(3)
Ibid., lxxiv. 90.

8. Kitti Laṅkāpura.—Một vị tƣớng của Vua Parakkamabāhu I
và là con của Kitti Laṅkādhinātha (1). Trong lúc nhà vua mở chiến
dịch chống quân thù, Kitti đóng tại Balapāsaṇa (2).
(1)
Cv. lxx. 218.            (2)
Ibid., lxxiv. 178.

9. Kitti Nagaragiri.—Một vị tƣớng của Vua Parakkamabāhu I,
Tƣ lệnh chiến dịch Rāmañña của quân Tích Lan và tiến đánh cảng
Kusumi (1).
(1)
Cv. lxxvi. 60.

10. Kitti Kesadhātu.--Một vị tƣớng của Vua Parakkamabāhu I,
thống lãnh quân Tích Lan đánh lại quân Damiḷa (1). Ông có thể là
Kitti [9].
(1)
Cv. lxxvi. 255, 269.

11. Kitti Senāpati.--Tƣớng của Līlāvatī.    Ông truất phế
Coḍagaṅga, đƣa Līlāvatī lên ngôi và nhiếp chánh trong ba năm
(1197-1200) (1).
(1)
Cv. lxxx. 30.        (2)
P.L.C. 207.

12.—Kitti (v.l. Kittā).—Ái nữ của vua xứ Rohaṇa là
Kittaggabodhi, và là Hoàng hậu của Mahinda, Phó vƣơng (uparāja)
của Vua Sena I (1). Ba bào huynh của bà là Kassapa và Sena và
Udaya. Bà có một công nƣơng và ba công tử mà một là Ādipāda của
Kittaggabodhi (2).
(1)
Cc. l. 50, 60.         (2)
Ibid., li. 16, 94.

13. Kitti.—Hoàng hậu của Vua Mahinda IV. Bà có xây một
Tăng xá bên phía Tây của Thūpārāma và xây nhiều nhà tắm tại đó
cũng nhƣ ở Kappāsagāma và Cīvaracetiya. Bà dâng một ngọn cờ
12 cubit dài lên Mahā Thūpa (1).
(1)
Cv. liv. 50 ff.

Kittigāma.—Một làng bên Tích Lan, gần Koṭapabbata, sanh
quán của Theraputtābhaya, một dũng sĩ của Vua Duṭṭhagāmaṇi (1).
(1)
Mhv. xxlii. 55.

Kittinissaṅka, Nissaṅka Malla.—Vua Tích Lan (1187-1196
A.C.). Ông từng là Phó vƣơng (uparāja) của Vua Vijayabāhu II và
lên ngôi sau khi Vua Mahinda VI bị giết. Ông xây một đền đá để
tôn trí Nha Xá lợi tại Pulatthipura và trùng tu đền đá nổi tiếng tại
Jambukola-vihāra. Virabāhu là con của ông.
(1)
Chi tiết, xem Cv. lxxx. 30 ff.; xem thêm Cv. Trs. ii. 27, n. 1 và
2.

Kittinissaṅka-vihāra.—Tịnh xá do Kittinissaṅka xây, có tới 100
đền (pāsāda), và đƣợc cúng dƣờng chi phí bảo quản (1).
(1)
Cv. lxxx. 21.

Kittirājavālukagāma.—Một làng trong vƣơng quốc Rohaṇa.
Tại đây có xảy ra trận đánh lớn của Vua Parakkamabāhu I (1).
(1)
Cv. lxxv. 17.

1. Kittisirimegha.—Hoàng tử của Vua Moggallāna II;ông lên
ngôi Tích Lan từ 556 A.C. Ông bị Mahānāga giết không biết lúc
nào nên không thể xác định đƣợc thời gian trị vì của ông. Rūpavati,
Hoàng hậu của Vua Parakkamabāhu I có lẽ là một hậu duệ của nhà
vua này (2).
(1)
Cv. xli. 65-92; xem thêm Cv. Trs. i. 61. n. 2.         (2)

Cv. lxxiii. 136, 142.

2. Kittisirimegha.—Con của Hoàng hậu Mittā (Mittā là bào tỉ của Vua Vijayabāhu I) và của một nhà vua Paṇḍu (Paṇḍurāja). Ông có hai anh là Māmābharaṇa và Sirivallabha. Phu nhơn ông là Lokanāthā (1), công nƣơng của Vijayabāhu. Sau khi Vijayabāhu băng hà, Kittisirimegha lên trị vì xứ Dvādasasahassaka tại Nahānāgahula cùng với Mittā và Jayabāhu I (2). Sau khi Māmābharaṇa chết, ông chiếm luôn xứ Rohaṇa (3). Khi Gajabāhu lên ngôi nối nghiệp Vikkamabāhu, Kittisirimegha gây chiến, nhƣng ông bị Tƣớng Gokaṇṇa của Gajabāhu đánh bại. Ông trở về xứ mình và sau đó đƣợc Parakkhama kéo quân đến Saṅkhanāyakatthalī ủng hộ (4). Parakkhama đƣợc ông nhận làm nghĩa tử, và lễ chịu ơn (upanayana) đƣợc tổ chức tại Baddalatthalī (5) theo lệnh của Kittisirimegha. Khi Parakkhama ly khai, Kittisirimegha phái một đạo quân đi bắt nhƣng không đƣợc (6). Về sau, Parakkhama đi cùng mẹ là Ratnāvalī đến yết kiến Kittisirimegha và đƣợc Kittisirimegha ra lịnh cho thần dân xem Parakkhama nhƣ chủ soái. Kittisirimegha băng hà không lâu sau đó (7) . (1) Cv. lix. 42, 44.            (2) Ibid., lxi 22-7.       (3)

Ibid., lxiii. 2.           (4)
Ibid., lxiii. 20, 34, 43.   (5)
Ibid.,
lxiv. 18, 25, 36.          (6)
Ibid., lxvi. 57 ff.         (7)
Ibid.,
lxvii. 16, 55, 60, 83, 87.

3. Kittisirimegha.—Thái tử của Vua Mānābharaṇa và Thứ hậu
Pabhāvatī. Ông nội ông là Sirivallabha (1). Mānābharaṇa trƣớc khi
lâm chung có trối yêu cầu ông theo Vua Parakkamabāhu I vì ông
hối hận đã làm hại đạo của Đức Phật. Nghe vậy, Parakkamabāhu I
cho triệu Kittisirimegha và phong làm quan trong triều (2).
(1)
Cv. lxiv. 24.            (2)
Ibid., lxxii. 303, 311.

Kittisirirājasīha.—Vua Tích Lan (1167-1782 A.C.) (1) (1) Chi tiết, xem Cv. xcix. và c.

Kittisīhasūra.—Một đại thần của Burma soạn thảo Saṃvaṇṇanā
về Abhidhānappadīpikā vào năm 1531 (1).
(1)
Bode, op. cit., p. 67.

Kittisena.—Hoàng tử và thừa kế của Vua Kumāradhātusena.
Ông lên ngôi chỉ đƣợc chín tháng rồi bị cậu là Sīva giết chết (1).
(1)
Cv. xli. 4.

Kinti Sutta.--Thuyết tại rừng Baliharaṇa trong Kusinārā. Phật
dạy chƣ tỳkheo phải nghe Ngài giảng với thƣợng trí các pháp nhƣ là
Bốn niệm xứ, Bốn chánh cần, Bốn nhƣ ý túc, Năm căn, Năm lực,
Bảy Bồ đề phần, Thánh đạo tám ngành, và phải học tập tất cả, trong
tinh thần hòa đồng, hoan hỷ, không cãi lộn với nhau về nghĩa cũng
nhƣ từ của các pháp. Kinh có tựa đề Kinti vì Phật bắt đầu bài kinh
bằng câu ―Nghĩ nhƣ thế nào?‖ (1). [Theo HT. Thích Minh Châu,
1992].
(1)
M. ii. 238 ff.

Kindada Sutta.—Ghi lại một phần vấn đáp giữa Đức Phật và một
vị Thiên tại Jetavana. Vị Thiên hỏi: ―Cho gì là cho lực, cho gì là
cho sắc? vân vân.‖ Phật đáp: ― Cho ăn là cho lực, cho mặc là cho
sắc, vân vân.‖ (1). [Theo HT. Thích Minh Châu, 1993].
(1)
S. i. 32.

Kinnara Jātaka=Bhattāṭiya Jātaka.—Đƣợc tìm thấy trên Bhīlsa
Tope dƣới tên ấy, để phân biệt với Candakinnara Jātaka (1).
(1)
Xem Cunningham: Bhilsa Tope, Pl. 27.

Kinnarā.—Xem Kiṇṇarā.

Kinnughaṇḍu.—Một Đại Dạxoa kể trong Āṭānāṭiya Sutta mà Phật tử thƣờng cầu nguyện lúc nghĩ mình bị quỷ ám (1). Ông là một trong các chƣ hầu của Tứ Thiên vƣơng (2).

(1) D. iii. 204.      (2) D. ii. 258.

Kipillikā.—Xem Kimikāla.

Kimattha Sutta.—Khi các du sĩ ngoại đạo hỏi: ―Vì mục đích gì,
Phạm hạnh đƣợc sống dƣới Samôn Gotama?‖ Câu trả lời phải là ―do
mục đích liễu tri đau khổ.‖ Và còn phải giải thích thêm rằng có đạo
lộ đƣa đến liễu tri đau khổ này. Đó là con đƣờng Thánh đạo Tám
ngành (1). [Theo HT. Thích Minh Châu, 1993].
(1)
S. v. 6.

1. Kimatthi Sutta.--Đoạn trƣớc giống kinh Kimattha Sutta.
Nếu các du sĩ ngoại đạo hỏi thêm khổ là gì, chƣ tỳkheo đáp rằng
―mắt là khổ, nhãn xúc là khổ, vân vân.‖ (1).
(1)
S. iv. 138.

2. Kimatthi Sutta.—Đàm thoại giữa Tôn giả Sāriputta và Du sĩ
Jambukhādaka tại Nālaka. ―Với mục đích gì, này Hiền giả
Sàriputta, Phạm hạnh đƣợc sống dƣới Samôn Gotama?‖ ―Này Hiền
giả, Phạm hạnh đƣợc sống dƣới Thế Tôn với mục đích liễu tri khổ.‖
―Có con đƣờng nào, này Hiền giả, đƣa đến liễu tri khổ đó.‖ ―Đấy là
Thánh đạo Tám ngành, này Hiền giả.‖ (1) [Theo HT. Thích Minh
Châu, 1993].
(1)
S. iv. 253.

3. Kimatthi Sutta.—Xem thêm Sāmaṇḍaka Saṃyutta.

1. Kimatthiya Sutta.--Các thiện giới có ý nghĩa không hối tiếc, có lợi ích không hối tiếc, không hối tiếc có ý nghĩa hân hoan, có lợi ích hân hoan. Hân hoan có ý nghĩa hoan hỷ, có lợi ích khinh an. Khinh an có ý nghĩa an lạc, có lợi ích an lạc. An lạc có ý nghĩa định, có lợi ích định. Định có ý nghĩa nhƣ thật tri kiến, có lợi ích nhƣ thật tri kiến. Nhƣ thật tri kiến có ý nghĩa nhàm chán, ly tham, có lợi ích nhàm chán, ly tham. Nhàm chán ly tham có ý nghĩa giải thoát tri kiến, có lợi ích giải thoát tri kiến. Nhƣ vậy, này Ānanda, các thiện giới thứ lớp đƣa đến tối thƣợng (1). [Theo HT. Thích Minh Châu, 1996].

(1) A. v. 1 f.

2. Kimatthiya Sutta.—Nhƣ trên (1). (1) A. v. 311 f.

Kimikālā.—Con sông gần Jantugāma. Trƣởng lão Meghiya
hoan hỷ với vƣờn xoài trên bờ sông nên bạch xin Phật cho phép đến
đó để thiền. Phật từ chối hai lần, nhƣng sau cùng chấp thuận.
Meghiya đến đó nhƣng trở về vì nhận thức rằng ở đó ông không định
đƣợc. Con sông chảy qua khu vực lận cận của Cālikā (1). Theo Chú
giải Udāna (2), con sông đƣợc gọi nhƣ vậy vì có nhiều trùng đen
(kāḷakimīnam bahulatāya). v.l. Kipillikā.
(1)
A. iv. 354 f.; ThagA. i. 149; Ud. iv. 1.       (2)
UdA.
217.

Kimila, Kimilā.—Xem Kimbila, Kimbilā.

Kimpakka Jātaka (N0. 85).—Chuyện Cây Có Trái Lạ. Bồ Tát lãnh đạo một đoàn lữ hành. Lúc đến đầu rừng, Bồ Tát dặn tùy tùng không nên ăn trái cây nào chƣa biết mà không hỏi Ngài. Thấy trái kimpakka giống trái xoài, vài ngƣời hái ăn và bị chết. Chuyện đƣợc kể về một tỳkheo khởi tâm luyến ái vì thấy một thiếu nữ trang sức đẹp đẻ trong thành Sāvatthi. Nhƣ trái kimpakka, năm dục rất hấp dẫn lúc thọ dụng, nhƣng chúng dẫn đến địa ngục (1). (1) J. i. 367 f.

1. Kimbla, Kimila, Kimmila.—Trƣởng lão. Một Thích tử ở Kapilavatthu. Ông đƣợc chuyển hoá một lƣợt với Bhadiya và bốn Thích tử quý tộc khác tại Anupiyā, ngay sau khi Phật viếng Kapilavatthu (1). Chú giải Theragāthā (2) nói rằng lúc ở Anupiyā, nhắm mục đích đánh thức Kimbila, Phật gợi lên để ông nhìn thấy hình ảnh của một thiếu nữ xuân sắc rồi tiếp theo là hình ảnh của một bà lão già nua. Bị giao động mạnh, Kimbila đến yết kiến Phật, nghe pháp, rồi xin gia nhập Tăng Đoàn. Sau đó ông đắc quả Alahán. Kimbila và Anuruddha có tình đồng liêu rất thâm giao. Hai ông thƣờng cùng với Nandiya sống chung lúc trong vƣờn lúc ngoài rừng. Lúc các ông trú tại vƣờn Pācīnavaṃsadāya, Phật có đến

viếng; bấy giờ Phật đang du hành vì buồn lòng chuyện sống không hoà hợp của chƣ tỳkheo ở Kosambī (3). Khi các ông sống trong vƣờn Gosiṅga, Phật cũng có đến và thuyết kinh Cūḷa-Gosiṅga; trong dịp này Dạxoa Dīgha Parajana tán thán cả ba Tôn giả (4). Một lần khác Kimbila và Anuruddha cùng đi với Nandiya, Bhagu, Kuṇḍadhāna, Revata, và Ānanda đến rừng Palasa, tại Naḷakapāna trong xứ Kosala để nghe Phật thuyết kinh Naḷakapāna (5). Trong ba nơi khác nhau, Aṅguttara Nikāya (6) có ghi lại câu chuyện giữa Phật và Kimbila tại Veḷuvana (Niceluvaṇa?) ở Kimbilā. Tôn giả Kimbila hỏi: ―Do nhơn gì, do duyên gì, sau khi Nhƣ Lai nhập diệt, Chánh pháp không đƣợc an trú lâu ngày?‖ Theo Chú giải Aṅguttara (7), Kimbila này không phải là Thích tử Kimbala mà là một Kimbila khác; đƣợc biết đó là một seṭṭhiputta ở Kimbilā. Ông gia nhập Tăng Đoàn, tu tập và đắc thiên nhãn thông nên thấy đƣợc các kiếp trƣớc của ông. Ông nhớ lại lúc ông làm tỳkheo trong thời Phật Kassapa; bấy giờ Phật giáo suy tàn và không còn niềm tin, nên ông lên núi cao ẩn tu. Vì sự hồi tƣởng đó mà ông có câu hỏi trên bạch Phật. Một thời khác, cũng tại Veḷuvana ở Kimbilā, Phật hỏi Kimbila: ―Tu tập nhƣ thế nào, này Kimbila, làm cho sung mãn nhƣ thế nào, định niệm hơi thở vô, hơi thở ra đƣợc quả lớn, đƣợc lợi ích lớn?‖ Kimbala lặng thinh suốt ba lần Phật hỏi. Sau cùng Ānanda bạch xin Phật chỉ dạy để các tỳkheo cùng thọ trì. Vào thời Phật Kakusandha, Kimbila làm gia chủ. Sau khi Phật nhập diệt ông xây một sảnh đƣờng trang trí bông salala quanh đền thờ của Ngài (9). Ông có thể là Trƣởng lão Salamaṇḍapiya nói trong Apadāna (10). Chú giải Pháp Cú (11) có kể câu chuyện Kimbila đƣợc nuôi dƣỡng rất công phu. Một hôm, trong lúc thảo luận với hai bạn là Auruddha và Bhaddiya về nguồn gốc của gạo, Kimbila nói rằng gạo đến từ vựa lúa (koṭṭhe, granary). (1) Vin. ii. 182; DhA. i. 112 f.              (2) ThagA. i. 235 f.; Thag. 118, 155 f. Theo DhA. (i. 117) Kimbila đắc quả Alahán ngay sau khi đƣợc truyền giới cùng lúc với Bhagu; xem thêm J. i. 140 và AA. i. 108.                (3) Vin. i. 350; J. iii. 489; xem thêm Upakkilesa Sutta (M. iii. 155 ff.) và ThagA. i. 275 f.                     (4) M. i. 205 ff. (5) Ibid., i. 462 ff.                   (6) A. iii. 247; 339; iv. 84.

(7) AA. ii. 642.             (8) S. v. 322 f.           (9)

ThagA. i. 235.               (10)
Ap. i. 333.                (11)
DhA. i. 115; iv.
126.

2. Kimbila.--Một seṭṭhiputta ở Kimbilā, trở thành tỳkheo về sau. Xem Kimbila [1].

Kimbila Vagga.--Phẩm 21: Phẩm Kimbila, Chƣơng Năm Pháp,
Tăng Chi Bộ Kinh. Gồm 10 kinh; Kinh Kimbala là kinh thứ nhứt (1).
(1)
A. iii. 247-51.

Kimbila Sutta.—Ghi lại cuộc đàm thoại giữa Phật và Tôn giả
Kimbila (q.v.) tại Veḷuvana (Niceluvaṇa?) ở Kimbilā. Tôn giả
bạch: ―Do nhơn gì, do duyên gì, sau khi Nhƣ Lai nhập diệt, Chánh
pháp không đƣợc an trú lâu ngày?‖ (1). [Theo HT. Thích Minh Châu,
1996].
(1)
A. iii. 247, 339, iv. 84.

Kimbilā.—Thành phố trên sông Hằng. Tại đây, trong một
veḷuvava (1), kinh Kimbila và Kimbilā đƣợc Phật thuyết (2). Theo
Chú giải Aṅguttara (3), đó là nơi sanh của seṭṭhiputta Kimbila
(Kimbila [2]). Thành phố này có từ thời Phật Kasssapa và là trú xứ
của một nữ nhơn về sau trở thành Kaṇṇamuṇḍapetī (4). Trong số
các cung điện Nimi thấy trên Thiên giới có cung điện của một vị
Thiên từng là ngƣời rất sùng tín ở Kimbilā (5). Một ngƣời sùng tín
khác cũng ở Kimbilā là Rohaka và bà là Bhadditthikā (6).
(1)
Có thể là một niceṭuvana hơn là một veḷuvana; Chú giải
Aṅguttara (ii 642) gọi đó là một Mucalindavana.              (2)
A. iii.
247, vân vân; S. iv. 181 f.; v. 322.               (3)
AA. ii. 642.
(4)
Pv. 12; PvA. 151.           (5)
J. vi. 121.             (6)

Vv. xxii. 4; VvA. 109.

Kimbilā Sutta.--Thuyết tại thành phố Kimbalā. Phật hỏi Tôn giả
Kimbilā ba lần về sự hành trì hơi thở, nhƣng ông im lặng cả ba lần.
Ānanda bạch xin Phật giảng cho chƣ tỳkheo nghe. Kinh nói về pháp
thở và lợi lạc của pháp này (1).
(1)
S. v. 322 f.

Kirapatika.—Gia chủ ở Vesāli, một đệ tử rất sùng tín của Phật.
Một thời, lúc Phật an trú tại Vesāli, có một ngƣời nghèo đến xin
Kiripatika tiền để cúng dƣờng Phật. Kirapatika cho ngay và ông
thỉnh Phật cùng đại chúng tỳkheo về nhà thọ thực. Nghe nói ông
nghèo, chƣ tỳkheo thọ trai trƣớc khi đến nhà ông, nên không thể ăn
nhiều đƣợc. Ông rất âu lo. Nghe qua, Phật lập giới cấm tỳkheo làm
vậy (1).
Phật Âm (2) nói rằng gia chủ là Kira, nhƣng đƣợc gọi là
Kirapatika vì ảnh hƣởng sâu rộng của ông. Ông rất hậu đải ngƣời
làm cho ông.
(1)
Vin. iv. 75 f.           (2)
Sp. iv. 817.

Kirāṭi.—Một địa danh ở Tích Lan, gần Āḷisāra.              Tại đây,
Māyāgeha có lần chiếm đƣợc một thành lũy (1).
Kirāṭi còn có thể là tên của một con sông nhỏ (2).
(1)
Vin. iv. 75 f.              (2)
Sp. iv. 817.

Kirāta.—Có thể là tên của một tộc thiểu số trong rừng. Ngôn
ngử của tộc này đƣợc xếp chung với ngôn ngữ của các sắc dân Otta,
Andhaka, Yonaka, và Damiḷa, nhƣ là ngôn ngữ của Milakkha
(không thuộc Aryan) (1).
(1)
E.g., DA. i. 176; VibhA. 38; xem thêm Zimmer: Altind. Leben
34.

Kirāvāpi.—Hồ nƣớc do Vua Parakkamabāhu I trùng tu (1); hiện
nay là Kiraveva (2).
(1)
Cv. lxviii. 47.     (2)
Cv. Trs. i. 280, n. 5.

Kirindagāma.—Một làng ở Tích Lan (1).
(1)
Cv. lxviii. 47.     (2)
Cv. ii. 30, n. 5.

Kiriya Sutta.--Có ba căn bản làm phƣớc: do bố thí, do giới đức,
và do tu tập. Có tám loại phƣớc nghiệp do bố thí tạo nên dựa trên quy
mô nhỏ, vừa hay lớn (1).
(1)
A. iv. 241 f.

Kilañiadāyaka Thera.—Vào 94 kiếp trƣớc ông là một thợ dệt
chiếu, có cúng dƣờng Phật Siddhattha một tấm chiếu cói. Vào 77
kiếp trƣớc ông làm vua dƣới vƣơng hiệu Jutindhara (v.l.
Jalandhara) (1).
(1)
Ap. i. 219.

Kilesa Saṃyutta.—[27] Chƣơng 6: Tƣơng Ƣng Phiền Não, Tăng
Chi Bộ Kinh (1).
(1)
S. iii. 232-4.

1. Kilesa Sutta.—Có năm cấu uế (sắt, đồng, thiếc, chì, bạc) làm
vàng bị uế nhiễm. Cũng vậy, có năm cấu uế (tham, sân, hôn trầm
thụy miên, trạo hối, nghi) làm tâm bị uế nhiễm (1).
(1)
S. v. 92 f.

2. Kilesa Sutta.--Có bảy giác chi đƣợc tu tập, đƣợc làm cho sung
mãn, đƣa đến chứng ngộ quả minh và giải thoát (1).
(1)
S. v. 93.

Kilesamāra.—Xem Māra.

Kilesiya Sutta.—Chú giải về Rathavinīta Sutta (1) có đề cập đến Kilesiya Sutta do Phật thuyết vì Trƣởng lão Bhagu về hạnh ẩn tu. Tác giả không tìm ra kinh này. Chú giải về Theragāthā (2) nói rằng Phật viếng Bhagu tại Bālakaloṇakagāma sau khi ông đắc quả Alahán để tán thán hạnh sống ẩn cƣ của ông (ekavihāraṃ anumodituṃ). Chú giải về Saṃyutta (3) còn nói rằng Phật viếng ông trên đƣờng Ngài đi từ Kosambī đến Pācīnavaṃsadāya, và trong cuộc viếng thăm này Ngài thuyết về lợi lạc của sự sống ẩn cƣ (ekacāravāse ānisaṃsa) trọn một ngày qua buổi thọ thực và trọn đêm (sakalapacchābhattañ c’eva tiyāmarattiñ ca). Trái lại, Vinaya (4) có nói đến cuộc viếng thăm của Phật và Phật có hỏi Bhagu về sức khoẻ và sự an sanh của ông, chớ không có nói đến bài kinh. v.l. Saṅkilesiya Sutta. (1) MA. i. 361.               (2) ThagA. i. 380.            (3)

SA. ii. 222.           (4) Vin. 350.

Kisalayapūjaka Thera.—Alahán. Ông sanh tại Dvāravatī vào
94 kiếp trƣớc. Một hôm, thấy Phật Siddhattha du hành trên không
trung cùng với chƣ tỳkheo tùy tùng, ông tung lên không trung một
cành bông trang (asoka) với nhiều búp để cúng dƣờng. Vào 27 kiếp
trƣớc ông làm vua dƣới vƣơng hiệu Ekassara (1).
(1)
Ap. i. 200.

Kisa-Vaccha (còn đƣợc gọi là Vaccha Kisa [1]).--Ẩn sĩ (isi), Đại đệ tử của Đạo sƣ Sarabhaṅga. Muốn tu ẩn, ông đến sống trong ngự uyển của Vua Daṇḍaki, gần Kumbhavatī tại Kaliṅga. Một kỹ nữ trong thành bị vua bỏ rơi đi ngang ngự uyển, thấy ông, cho là mình gặp điềm xấu, bèn nhổ lên ông và liệng cây tăm lên đầu ông. Ngay hôm ấy nàng đƣợc vua tiếp nên lại cho rằng nhờ nhổ lên ẩn sĩ. Sau đó có một tế sƣ của triều đình bị thất sủng, nàng kỹ nữ khuyên ông làm nhƣ nàng trƣớc đây, và ông đƣợc vua dùng lại. Lúc lên đƣờng ra dẹp loạn ngoài biên cƣơng, nhà vua đƣợc khuyên nên nhổ lên vị ẩn sĩ và liệng tăm lên đầu ông để đƣợc may mắn. Nhà vua cũng nhƣ binh sĩ của ông đều làm vậy. Một viên tƣớng của nhà vua và cũng là ngƣời hộ độ ân sĩ, trong lúc tắm ẩn sĩ, nghe nói rằng Thần linh sẽ tiêu diệt vƣơng quốc nếu nhà vua không tạ lỗi. Ông bèn thỉnh cầu vua nhƣng vua không nghe. Thế là toàn thể 60 dặm của vƣơng quốc chỉ còn có ba ngƣời sống sót: Kisa-Vaccha, vị tƣớng và Matuposaka Rāma. Kisa-Vaccha đƣợc hai đệ tử của Sarabhaṅga kiệu đến thầy mình (2). Chuyện thƣờng đƣợc kể trong dân gian xứ Ấn (3). Kisa-Vaccha đƣợc kể trong danh sách của 11 hiền giả (4). Ông chỉ Kolita (Moggallāna) (5). (1) J. iii. 463, 469; v. 133-6; MA. ii. 599 ff.            (3) E.g., J. v. 267; DA. i. 266.             (4) E.g., J. vi. 99.  (5) J. v. 151.

Kisasaṅkicca.—Ẩn sĩ loã thể (acelaka) cùng thời với Phật Thích
Ca và là một Trƣởng môn thù thắng, thƣờng đƣợc kể chung với
Nanda Vaccha và Makkhali Gosāla (1). Kisasaṅkicca đƣợc nói đến
nhƣ một trong ba ngọn đuốc của các Du sĩ (2), và đƣợc xếp chung với
các paramasukkhaabhijāta trong chaḷabhjāti của các Ājīvaka (q.v.)
(3)
.
Phật Âm (4) nói rằng Kisa là tên riêng còn Saṅkicca là họ.

E.g., M. i. 238.
(1)                              (2)
Ibid., 524.       (3)
A.   iii.
384; DA. i. 162.           (4)
MA. i. 463.

1. Kisāgotami Theri.—Alahán. Bà có tên là Gotamī và vì bà mảnh mai nên đƣợc gọi thêm là Kisā. Bà đƣợc tuyên bố là tối thắng về mang thô y (lūkhacīvaradharāṇaṃ) (1). Bà là con nhà nghèo ở Sāvatthi (2) nhƣng đƣợc gả về một gia đình giàu nên chi bị coi rẻ (3), cho đến khi bà hạ sanh cho gia đình chồng một con trai. Rủi thay, con bà chết khi vừa biết đi. Buồn rầu và lo sợ trách nhiệm về cái chết của con, bà bồng xác con đi khắp xóm làng để xin thuốc cứu tử. Dân chúng cƣời bà điên. Có một hiền giả hiểu tâm trạng bà khuyên bà đến yết kiến Phật. Phật bảo bà đem đến Phật một hột cải từ nhà nào mà xƣa nay không có ai chết. Trong lúc đi tìm điều không thể có, bà nhận thức đƣợc sự thật. Bà đặt con trong nghĩa địa rồi đến xin gia nhập Tăng Đoàn. Bà đắc Sơ quả, và sau đó lúc tuệ của bà đƣợc tu tập sung mãn, Phật hiện ra trong hao quang trƣớc bà, và bà đắc Alahán sau khi nghe Phật thuyết (4). Bài kệ của bà ghi lại trong Therīgāthā có chuyện của Paṭācārā nói lên số phần của phụ nữ mà phiền não của bà chỉ là một phần. Vào thời Phật Padumuttara bà là con gái của một gia chủ ở Haṃsavatī. Khi nghe Phật tán thán một nữ tỳkheo là tối thắng về mang thô y, bà nguyện một ngày sẽ đƣợc tán thán nhƣ vậy. Vào thời Phật Kassapa, bà là Dhammā, công nƣơng thứ năm trong số bảy công nƣơng của Vua của Kikī trị vì Benares; bà xin gia nhập Tăng Đoàn và sống độc thân (6). Trong Tittira Jātaka bà làm con thằn lằn (7). Samuytta Nikāya (8) có ghi lại chuyện Māra đến phá bà lúc bà ngồi nghỉ trong rừng Andha. Bà nói lên bài kệ, Māra biết bà đã nhận ra mình nên thất vọng và biến mất tại chỗ. (1) A. i. 25; DhA (iv. 156) có đề cập đến lời tán thán Kisāgotamī của Phật với Sakka.              (2) Theo Apadāna (p.565, vs. 19), của một seṭṭhikula gặp ngày xui xẻo.          (3) Theo Apadāna (loc. cit. 20), trừ chồng của bà. DhA (ii. 270 ff.) không có nói đến việc bà bị đối xử tệ; trái lại, bà rất đƣợc mến chuộng vì trƣớc khi bà về nhà chồng, gia tài của cha chồng lên đến 400 triệu đều bị tiêu ra tro, và

lúc bà đụng đến tro ấy, tro biến thành vàng. Chuyện này cũng đƣợc
kể trong SA. i. 149.             (4)
ThigA. 174 ff.; Ap. ii. 564 f.;
DhA. i. 270 ff.; AA. i. 205.             (5)
vv. 213-23.       (6)

Ap. ii. 564 f.; ThigA. 190 f.            (7) J. iii. 543.      8 i. 129 f.

2. Kisāgotamī.—Một trinh nữ thuộc dòng chiến sĩ ở Kapilavatthu. Đứng trên bao lơn, nàng thấy Siddhattha Gotama đi xe trở về hoàng cung khi nghe tin con mình vừa đƣợc hạ sanh. Gotamī hoan hỷ khi thấy chàng bèn nói lên nổi niềm hân hoan của mình trong ―nibbuta-pada‖ nổi tiếng (nibuttā nūna sā mātā, vân vân.) Gotama rất đắc ý với chữ nibbuta (hạnh phúc tối thƣợng) mà ông gọi là giải thoát. Ông bèn gởi tặng nàng xâu chuỗi ngọc trai đáng giá trăm ngàn mà ông đang đeo. Nàng hoan hỷ nhận tặng vật nhƣ biểu hiện của tình yêu của ông (1). Có nơi nói rằng nàng là ngƣời em chú bác của Gotama (pitucchadhītā). (1) J. i. 60 f.; BuA. 232f.            (2) E.g., DhA. i. 70; DhSA. 34. Có sự trùng hợp giữa chuyện này với chuyện trong Luke xi. 27.

3. Kisāgotaṃī.—Phu nhơn của Phật Phussa trong kiếp chót của
ông. Ānanda là con của hai ông bà (1).
(1)
Bu. xix. 16.

4. Kisāgotamī.—Một trong những nữ đại đệ tử hộ trì Phật Tissa
(1)
.
(1)
Bu. xviii. 23.

1. Kisāgotamī Vatthu.—Xem Kisāgotamī [2] (1).

2. Kisāgotamī Vatthu.--Chuyện của Kisāgotamī [1]. Phần dẫn
nhập có nói đến đám cƣới của bà (1).
(1)
DhA. ii. 270 ff.

3. Kisāgotamī Vatthu.--Chuyện của Kisāgotamī [1] đắc quả Dự
lƣu (1).
(1)
DhA. iii. 432 f.

4. Kisāgotamī Vatthu.—Phật tán thán Kisāgotamī [1] trƣớc mặt
Sakka (1).
(1)
Dhātusena. iv. 156 f.

Kihimbila.—Một trong những làng mà Aggabodhi IV cúng
dƣờng để tu bổ padhānaghara của Dāṭhasiva (1).
(1)
Cv. xlvi. 12.

Kiḷakoṭṭa.—Một địa điểm ở miền Nam Ấn Độ nơi mà
Laṅkāpura đánh với quân Damiḷa (1).
(1)
Cv. lxxvi. 297.

Kiḷaṇakhaṇḍa.--Đoạn của Bhūridatta Jātaka nói về chuyện
Bhūridatta (Đại trí Datta) bị bắt và việc chuẩn bị bắt ông nhảy múa
(1)
.
(1)
J. vi. 186.

1. Kīḷamaṅgala.—Một làng dƣới miền Nam Ấ Độ mà Tƣớng
Laṅkāpura chiếm và giao cho Māḷava, một Tộc trƣởng Damiḷa (1).
Thôn trƣởng là đồng minh của Kulasekhara, nhà vua trị vì miền
Nam Ấn Độ (2). Đó là một phần của Maṅgala, còn phần kia là
Melamaṅgala.
(1)
Cv. lxxvi. 209-11.    (2)
Ibid., lxxvii. 80.

2. Kīḷamaṅgala.—Một Tộc trƣởng Damiḷa, đồng minh của
Kulasekhara (1).
(1)
Cv. lxxvii. 80.

Kiḷākāra.—Một trong những ngự uyển do Vua Parakkamabāhu
I thiết kế (1). Dƣới đầu cùng của vƣờn có cửa cống dẫn ra kênh
Salaḷavatī (2).
(1)
Cv. lxxix. 12.         (2)
Ibid., 43.

Kiḷāmaṇḍapa.—Một kiến trúc trong Dīpuyyāna của Vua
Parakkamabāhu. Tại đó nhà vua thƣờng tiêu khiển với ―ngƣời sành
điệu về tâm trạng vui vẻ‖ (connoisseurs of the merry mood) (1).
(1)
Cv. lxxiii. 117.

Kiḷenilaya.—Một thành thị dƣới miền Nam Ấn Độ ở biên giới
Madhurā (1).
(1)
Cv. lxxvii. 83.

Kukuṭṭhā.—Tên sông; xem Kakuṭṭhā.

Kuku Jātaka (No. 396).--Gồm nhiều ẩn dụ mà Bồ Tát dùng để
khuyến cáo vua; lúc bấy giờ Bồ Tát là quốc sƣ về thế sự nhƣ thánh sự
của Vua Brahmadatta trị vì Benares. Nóc nhà không thể đứng vững
nếu không có rui kèo chống đở. Cũng vậy, một nhà vua phải đƣợc
chống đở bởi thần dân. Muốn vậy nhà vua phải sống công chánh.
Ăn bƣởi phải bỏ vỏ đắng; không thâu thuế bằng hung tàn. Bông sen
không bị bùn làm nhơ; ngƣời đức hạnh đủ thiện lƣơng.
Nhà vua chỉ Ānanda (1). Nhơn duyên thuyết kinh đƣợc đề
cập trong Tessakuṇa Jātaka.
(1)
J. iii. 317 ff.

Kuku Vagga.--Đoạn đầu của Satta Nipāta trong Chú giải Jātaka
(1)
.
(1)
J. iii. 317-63.

1. Kukuṭa.—Một trong ba chủ ngân khố ở Kosambī, hai ngƣời kia là Ghosaka và Pāvāriya. Trong lúc mời chƣ vị ẩn tu thọ trai, ông nghe nói có Phật du hành đến Sāvatthi. Ông cùng chƣ vị ẩn sĩ này đến yết kiến Phật, mỗi ông đem theo 500 xe vật thực cúng dƣờng. Sau khi nghe Phật thuyết, ba ông đều đắc quả Dự lƣu. Quý ông cúng dƣờng Phật trong nữa tháng rồi xin phép Phật trở về Kosambī. Sau đó các ông xây tịnh xá trong vƣờn mình để Phật và chúng Tăng sử dụng; tịnh xá do Kukkuṭa xây đƣợc gọi là Kukkuṭārāma. Phật đến trú mỗi ngày một tịnh xá và đƣợc các chủ ngân khố đối đải nồng hậu (1). Truyền thuyết nói rằng các ông xây tịnh xá trên mỗi lý trên đƣờng từ Sāvatthi đến Kosambī để Phật sử dụng trong chuyến du hành của Ngài. (1) DA. i. 318 f; DhA. i. 203 ff.; AA. i. 234 f.; PsA. 414.

2. Kukkuṭa.—Một thành phố ngoài biên thuỳ gần Himavā, với
thủ phủ rộng 300 lý; Vua Mahā Kappina có lần trị vì tại đây.
Đƣờng từ Kukkuṭa đến Sāvatthi đi ngang qua ba con sông (1). Xem
Kukkuṭavatī.
(1)
ThagA. i. 507 f.; Ap. ii. 469.

2. Kukkuṭa.—Tảng đá gần Himavā, một thời là trú xứ của bảy
Đức Phật Độc giác (1).
(1)
ThagA. i. 216; Ap. i. 178.

1. Kukkuṭa Jātaka (N0. 383).--ChuyệnKê Vƣơng. Có con mèo
tìm cách đánh lừa con gà trống--để bắt ăn thịt—bằng cách tự hiến
mình làm vợ gà. Nhƣng mèo không thành công. Gà là Bồ Tát.
Chuyện đƣợc kể vì một tỳkheo mơ tƣởng đời thế tục bởi
trông thấy một nữ nhơn trang sức diễm lệ (1).
Kinh đƣợc minh hoạ trong Bharhut Stūpa (2).
(1)
J. iii. 265 f.            (2)
Cunningham: Pl. xlvii. 5.

2 Kukkuṭa Jātaka (No. 448).—Chuyện Kê Vƣơng. Một thời,
Bồ Tát tái sanh làm chúa một đàn gà lớn. Có một con diều hâu tìm
cơ hội kết thân để bắt gà chúa ăn thịt, nhƣng âm mƣu bất thành.
Giữa ông và tôi không thể có tình bằng hữu đƣợc, gà chúa nói.
Chuyện đƣợc kể về âm mƣu của Devadatta (1). v.l. Kukkuha.
(1)
J. iv. 55 ff.

Kukkuṭagiri-pariveṇa.—Một dãy cốc do Vua Tích Lan
Kaniṭṭhatissa xây sau khi ông xoá hết ranh giới của Mahāvihāra (1);
về sau Vua Mahāsena tái lập ranh giới này (2). Đó còn đƣợc gọi là
Kukkuṭārāma (3). Xem thêm Phụ Lục.
(1)
Mhv. xxxvi. 10.             (2)
Ibid., xxxvii. 15; MṬ. 678.
(3)
E.g., Mhv. xxxvii. 15.

Kukkuṭamitta.--Thợ săn. Chàng đƣợc cô con gái của một nhà giàu ở Rājagaha yêu, lúc nhìn thấy chàng qua cửa sổ trên lầu bảy. Một hôm, đƣợc nô tỳ cho biết chàng sẽ rời thành phố hôm sau, nàng lén bỏ nhà theo chàng. Chàng và nàng ăn ở có bảy ngƣời con. Các

con lớn lên, thành gia thất và đều làm gia chủ. Ngày nọ, thấy đã đến lúc nói lên sự thật, Phật đến nơi gia đình Kukkuṭamitta sanh sống, lƣu lại dấu chân và ngồi dƣới gốc cây. Ngƣời thợ săn hôm ấy không săn đƣợc mồi nghi có ai đó phá bằng cách thả con mồi mình ra khỏi bẫy. Lúc thấy Phật ông liền giƣơng cung. Thần thông của Phật trồng ông tại chỗ, và các dâu, con đến tìm ông cũng vậy. Vợ ông đến thấy vậy thốt lên những lời bí hiễm sau: ―Đừng giết cha tôi.‖ (Đó có nghĩa bà đã đắc Dự lƣu khi còn là con gái). Lúc nghe câu chuyện, các tỳkheo than phiền sao bà Kukkuṭamitta có thể tiếp tay với chồng trong sự giết chóc, trong lúc bà đã là bậc Dự lƣu. Phật nói rằng sự việc không phải vậy. Một ngƣời có thể nắm thuốc độc trên tay nhƣng không bị nhiễm độc, nếu tay ngƣời không bị thƣơng tích. Trong một kiếp trƣớc, có một chủ ngân khố quận tranh với một chủ ngân khố tỉnh trong việc xây đền để tôn trí nha xá lợi của Phật Kassapa. Lúc vị chủ ngân khố tỉnh bỏ giá cao hơn những gì vị chủ ngân khố quận có trong tay, vị chủ ngân khố quận nguyện hiến mình, vợ, con và dâu mình để phục vụ ngôi đền. Kukkuṭamitta là vị chủ ngân khố quận đó (1). (1) DhA. iii. 24-31.

Kukkuṭaṇḍakhādikā Vatthu.—Cô gái ăn trứng của con gà mái, gà mái hận cô. Gà tái sanh làm mèo, cô gái tái sanh làm gà; mèo ăn trứng của gà. Trong 500 kiếp, gà mèo, mèo gà lấy oán báo oán. Sau cùng, cô gái tái sanh làm một nữ nhi ở Sāvatthi, còn gà mái làm chằng tinh. Chằng tinh ăn thịt hai đức con của nữ nhi và sắp ăn đứa thứ ba trong lúc bà xin tá túc trong tự viện. Phật khuyên hai bên lấy ân báo oán và hai đàng trở thành bạn (1). (1) DhA. iii. 449 f.; cp. chuyện của Kāḷī (6).

Kukkuṭavatī.—Theo một vài truyền thuyết, thành phố mà Mahā Kappina trị vì trƣớc khi xuất gia đƣợc gọi là Kukkuṭavatī, chớ không phải Kukkuṭa (q.v.). Có thể Kukkuṭa là tên xứ còn Kukkuṭavatī là tên của kinh đô. Kukkuṭavatī cách Sāvatthi 120 lý, và giữa hai thành phố có con đƣờng mà ngƣời đi buôn có thể đi bộ. Ngoài ra còn có con đƣờng khác đến từ Majjhimadesa. Trên đƣờng có ba cầu bắt ngang ba con sông tên Aravacchā, Nīlavāhanā và Candabhāgā (1).

(1) DhA. ii. 116 ff.; chuyện còn đƣợc kể trong SA. ii. 177 f. và AA. i. 175 f.

1. Kukkuṭārāmā.—Một tịnh xá trong Kosambī, do tài chủ
Kukkuṭa (q.v.) xây (1).
(1)
DA. i. 318, etc.

2. Kukkuṭārāma.--Hoa viên trong Pāṭaliputta, trú xứ lâu đời nhứt của chƣ tỳkheo, có thể từ thời Phật. Mahāvagga (1) có nói đến nhiều trƣởng lão an trú tại đó nhƣ Nilavāsi, Saṇavāsi, Gopaka, Bhagu, Phalikasandana. Saṃyutta Nikāya (2) có ghi lại nhiều cuộc đàm thoại giữa hai Tôn giả Ānanda và Bhadda tại đó. Kukkuṭārāma có thể là trú xứ ƣa chuộng nhút của Ānanda, vì đƣợc biết gia chủ Dasama ở Aṭṭhakanagara có đến đó tìm Tôn giả (3). Kukkuṭārāma cũng có thể là trú xứ của Naradā, trƣởng lão từng chuyển hoá Vua Muṇḍa (4), vào một thời về sau; của Soṇaka, uppajjhāya của Siggava; và của Caṇḍavajji, thầy của Mogaliputta-Tissa (5). Phật Âm (6) nói rằng Kukkuṭārāmā do Tài chủ Kukkuṭa xây nhƣng không có cho chi tiết. Ở đây hình nhƣ có sự lẫn lộn với ārāma có cùng tên ở Kosambī. Ngài Huyền Trang (7) ghi rằng Kukkuṭārāma nằm về phía Đông Nam của thành cổ Pāṭaliputta và do Asoka xây lúc ông vừa theo đạo của Phật. ―Đó nhƣ là quả đầu tiên và là một kiến trúc hoành tráng.‖ Lúc đến hành hƣơng, Ngài Huyền Trang chỉ còn thấy cái nền nhà. Có thể đó là Asokārāma, kiến trúc Phật giáo đầu tiên mà Asoka xây tại chỗ của Kukkuṭārāma cổ. Cũng nên biết rằng Kinh điển Pāli không có đề cập đến Kukkuṭārāma trong số kiến trúc của Asoka, nhƣng Kinh điển Sanskrit, nhƣ Divyāvadāna (8), rất thƣờng nói đến kiến trúc này. Nếu ƣớc đoán trên đúng, nhứt là ƣớc đoán Asokārāma thay thế Kukkuṭārāma, thì hai tên chỉ cùng một địa danh trong thời Asoka. (1) Vin. i. 300.                  (2) S. v. 15 f.; 171 f.           (3)

A. v. 342; M. i. 349.                 (4)
A. iii. 57 f.        (5)
Mhv. v.
122.               (6)
MA. ii. 571; AA. ii. 866.               (7)
Beal: op.
cit., ii. 95.               (8)
E.g., pp. 381 f., 430 ff.; xem thêm Smith:
Asoka, 183, 193 f.

3. Kukkuṭarāma Suttā.—Ba kinh mô tả những cuộc đàm thoại
giữa hai Tôn giả Ānanda và Bhadda tại Kukkutārāma trong
Pāṭaliputta về đời sống chơn chánh (1).
(1)
S. v. 15 f.

Kukkuṭika.—Xem Gokulika.

Kukkuṭṭha.—Xem Kakudha [5].

Kukkuṭṭhā.—Xem Kakuṭṭhā.

Kukkura.—Tảng đá gần Himavā mà Phật Vipassi có lần đến
viếng. Đó cũng là trú xứ của Trƣởng lão Pupphathūpīya trong một
tiền kiếp (1).
(1)
Ap. i. 158.

1. Kukkura Jātaka (N0. 22).—Chuyện Con Chó. Bồ Tát sanh ra
làm con chó đầu đàn sống trong nghĩa địa với cả trăm chó khác. Một
hôm, dây da và yên cƣơng bằng da của ngự xa để dƣới mƣa bị chó
trong cung nhai nát. Vua giận nên ra lệnh giết hết chó trong thành
trừ chó của hoàng cung. Chó đầu đàn vào triều, nói lên sự thật, và
xin tha tội cho chó bị giết oan. Bồ Tát có xƣớng 10 kệ giáo hoá nhà
vua (xem kệ trong Tesakuṇa Jātaka; dhammañ cara mahārāja, vân
vân ) (1). Lời dạy của Bồ Tát tồn tại 10 ngàn năm dƣới tên
Kukkurovāda.
Nhà vua chỉ Ānanda (2). Nhơn duyên kể chuyện đƣợc ghi lại
trong Bhaddasāla Jātaka.
(1)
J. vi. 123.       (2)
J. i. 175 ff.

Kukkura Jātaka.—Xem Kakkara.

Kukkuravatika        Sutta.—Đƣợc       thuyết    tại   thị  trấn Halidddavasana vì Puṇṇa hành trì Hạnh Con Bò và Seniya hành trì Hạnh Con Chó. Để trả lời các câu mà hai ông hỏi liên tục, Phật nói rằng trong kiếp tới hai sông sẽ tái sanh trong địa ngực hay làm súc sanh (giữa bò và chó). Kế, Ngài tiếp tục mô tả bốn nghiệp: nghiệp đen đƣa đến quả báo đen; nghiệp trắng đƣa đến quả báo trắng; nghiệp

đen trắng đƣa đến quả báo đen trắng; nghiệp không đen trắng đƣa
đến quả báo không đen trắng; nghiệp đƣa đến sự đoạn tận các nghiệp.
Sau đó, hai vị xin quy y với Thế Tôn, và vị loã thể Seniya đắc quả
Alahán (1).
(1)
M. i. 387.

Kukkurovāda.—Xem Kukkura Jātaka [1].

Kukkuḷa.—Một trong các địa ngục (niraya). Vua Daṇḍaki sanh
ra tại đây vì các ác hành do ông gây ra (1). Trƣởng lão Sarabhaṇga
mô tả rằng Daṇḍaki chịu cực hình chìm sâu trong lớp than hồng dày
100 lý và bị lửa táp và đốt sâu vô trong thân qua chín vết thƣơng (2).
Ngoài hai niraya này còn có Gūthaniraya và Simbalivana (3).
(1)
J. v. 114, 143; ItvA. 195.      (2)
J. v. 144.          (3)

M. iii. 185.

Kukkuḷa Vagga.--Phẩm 4: Than đỏ, Chƣơng Tƣơng Ƣng Uẩn,
Sanyutta Nikāya (1).
(1)
S. iii. 177-80.

Kukkuḷa Sutta.-- Bậc Đa văn Thánh đệ tử nhàm chán đối với
sắc, nhàm chán đối với thọ, nhàm chán đối với tƣởng, nhàm chán đối
với các hành, nhàm chán đối với thức, vì chúng là than đỏ (1).
(1)
S. iii. 177.

Kukkuha.—Xem Kukkuta [2].

Kujjatissa Thera.—Alahán. Ông an trú tại Maṅgana, Tích Lan. Đƣợc giới thiệu là ngƣời đáng trọng kính, nhà vua đi năm lý đến viếng ông, nhƣng ông vẫn nằm dài trên giƣờng quẹt chữ. Vua không nghĩ ông là Alahán nên bỏ ra về. Khi bị trách đã làm phật lòng một vì vua sùng đạo, ông bắt đầu tu sữa. Trƣớc khi lâm chung, ông yêu cầu đƣợc đặt lên cán che phủ với một chiếc giƣờng thứ hai trên cán. Lời yêu cầu của ông đƣợc thực thi nhƣ ý, và cán đƣợc đƣa đi trên không đến Anurādhapura với nhiều màn biểu diễn kỳ diệu mà dân chúng rất tán thƣởng. Tại Anurādhapura, cán bay vòng Thūpārāma và Silācetiya, và khi tới

Lohapāsadā Trƣởng lão Mahāvyaggha vào cán, lêm nằm trên giƣờng thứ hai và nhập Nípbàn. Vua cúng dƣờng bông hoa và hƣơng liệu; cán hạ xuống đất, theo ƣớc muốn của Kujjatissa. Hai thế thân đƣợc hoả táng và thūpa đƣợc xây ngay trên chỗ hoả táng (1). (1) AA. i. 364 f. Ông có thể là Khuddaka-Tissa (q.v.).

Kuñcanāga, Kuñjanāga.—Con của Kaniṭṭhatissa và vua Tích
Lan (246-8 A.C.). Ông giết anh cả mình là Khujjanāga để xoán
ngôi. Dƣới triều đại ông có nạn đói Ekanāḷika, nhƣng ông vẫn tiếp
tục làm đƣợc việc thiện. Ông bị Sirināga truất phế (1).
(1)
Mhv. xxxvi. 19 ff.; Dpv. xxii. 33.

1. Kuñjara.—Vƣơng tƣợng của Vua Devānampiyatissa đƣợc
dùng chung với Vƣơng tƣợng Mahāpaduma để kéo cày đánh dấu
ranh giới sima của Mahāvihāra (1).
(1)
Bu. vi. 23.

2. Kuñjara.—Một trong số cƣ sĩ hộ trì quan trọng của Phật
Revata (1).
(1)
Bu. vi. 23.

Kuñjarahīnaka.—Tự viện do Vua Lañjatissa xây (1). (1) Mhv. xxxiii. 27.

Kuṭakaṇṇatissa (Kuṭikaṇṇatissa).—Con trai thứ hai của
Mahācūḷi và vua của Tích Lan (16-38 A.C.). Ông gia nhập Tăng
Đoàn vì sợ ác phụ Anulā [3] khét tiếng. Nhƣng sau đó ông cử đại
binh đến giết bà. Ông xây Peḷagāma-vihāra, đào kinh Vaṇṇaka và
lập vƣờn Padumassara. Ông còn dựng cho mẹ một tịnh xá ni mang
tên Dantageha. Ông có xây một tƣờng thành cao bảy cubit quanh
Anurādhapura. Ông đƣợc kế nghiệp bởi Hoàng tử Bhātikābhaya
(1)
. Dīpavaṃsa (2) gọi ông là Kuṭikaṇṇa-Abhaya và xem ông nhƣ
một ngƣời hộ trì rất đắc lực của các tỳkheo ni.
Kuṭikaṇṇa có con ngựa tên Gulavaṇṇa thuộc giống Ājānīya
(3)
.
Theo Chú giải Vibhaṅga (4), nhà vua rất quý kính hai Trƣởng
lão Cūḷasudhamma ở Girigāmakaṇṇa và Tipiṭaka-Cūḷanāga.

(1)
Mhv. xxxiv. 28 ff.           (2)
Dpv. xviii. 37; nhƣng xem xx. 31
nói rằng ông đƣợc gọi là Tissa còn con ông là Nāga.
(3)
SA. i. 27; MA. ii. 654.                  (4)
VibhA. 452.

1. Kuṭajapupphiya Thera.—Alahán. Vào 92 kiếp trƣớc ông có
cúng dƣờng bông kuṭija lên Phật Phussa. Mƣời bảy kiếp trƣớc ông
làm vua ba lần dƣới vƣơng hiệu Pupphita (1).
(1)
Ap. i. 191.

2. Kuṭijapupphiya Thera.—Vào 31 kiếp trƣớc, trong lúc khinh
không, ông thấy Phật Độc giác Sudassana ở Cāvala gần Himavā và
cúng dƣờng Ngài bông kuṭija (1). Ông có thể là Trƣởng lão Hārita (2)
hay Candana (3).
(1)
Ap. ii. 451.             (2)
ThagA. i. 88.      (3)
Ibid., i.
395 f.

Kuṭidāyaka Thera.—Alahán. Vào 91 kiếp trƣớc ông có cất một
cái lều cúng dƣờng Phật. Vào 38 kiếp trƣớc ông làm vua 16 lần dƣới
vƣơng hiệu Sabbattha-abhivassī (1).
(1)
Ap. i. 29.

Kuṭidūsaka Jātaka (No. 321).—Chuyện Kẻ Đốt Lều. Thấy con khỉ lạnh run dƣới mƣa, chim khuyên khỉ nên xây tổ. Khỉ ganh chim bèn phá tổ của chim. Chuyện đƣợc kể liên quan đến chú tiểu Uluṅkasaddaka đốt lều của Maha-Kassapa trong rừng gần Rājagaha. Bấy giờ Mahā- Kassapa có hai sadi giúp việc, một rất chuyên cần, một rất ngổ nghịch. Mỗi khi chú tốt làm điều gì chú xấu cƣớp công nói là của mình làm. Một hôm chú tốt nấu nƣớc cho Trƣởng lão tắm rồi đem dấu nƣớc nóng chỉ để trong nồi một ít mà thôi. Thấy nƣớc bốc hơi, chú xấu thƣa Thầy vào tắm rồi lấy gáo múc nƣớc sôi, nhƣng nƣớc không còn nên gáo kêu lạch cạch trong nồi. Do đó chú có tên là Lạch cạch. Bị khiển trách, chú tiểu Lạch cạch đem lòng hận Trƣởng lão. Một hôm, trong lúc Trƣởng lão đi khất thực, chú phóng hoả túp lều của Thầy rồi ra đi. Về sau, chú bị đọa xuống địa ngục Avīci.

Chuyện đƣợc các tỳkheo bạch trình Phật. Phật thuyết kinh
Kuṭidūsaka trong ấy chú tiểu Lạch cạch là con khỉ (1).
(1)
J. iii. 71 ff.

Kuṭidūsaka Vagga.--Phẩm thứ ba của Catukka Nipāta của Chú
giải Jātaka (1).
(1)
J. iii. 71-102.

Kuṭidhūpaka Thera.—Alahán. Trong kiếp qua, ông chăm sóc
lều của Phật Siddhattha và thắp nhang thỉnh thoảng (1).
(1)
Ap. i. 223 f.

1. Kuṭivihārī Thera.—Alahán. Ông là con của một nhà quý tộc
ở Vajji. Nghe Phật thuyết Ratana Sutta, ông xuất thế. Một hôm mãi
mê trong thiền, ông bị mắc mƣa, nên vào trú trong lều của một thợ
rừng. Lúc vừa ngồi xuống chiếu ông đắc quả Alahán. Qua thiên nhỉ
thông, Phật nghe đƣợc câu chuyện giữa ông với ngƣời thợ rừng nên
tỏ lời tán thán. Trƣởng lão có tên nhƣ vậy vì ông chứng đắc trong
lều.
Trong một kiếp trƣớc ông có cúng dƣờng Phật Padumuttara
nƣớc mát (1).
Ông có thể là Udakapūjaka nói trong Apadāna (3).
(1)
Thag. v. 56; ThagA. i. 129 f.          (3)
Ap. i. 142 f.

1. Kuṭivihārī Thera.—Alahán. Chuyện ông giống nhƣ chuyện
kể trên. Ông ngồi thiền trong một túp lều cũ nát nên khởi lên ý niệm
muốn cất một lều mới. Một vị thần trên đƣờng đi tìm an sanh thấy
vậy liền khuyên ông bỏ ý định ấy đi, vì lều mới có nghĩa thêm đau
khổ mới. Tuy thô thiển nhƣng những lời ấy giúp ông đắc Alahán.
Trong một kiếp trƣớc ông có cúng dƣờng Phật Padumuttara
cây quạt bằng cói chẻ (1). Ông có thể là Naḷamāliya nói trong
Apadāna (2).
(1)
Thag. v. 57; ThagA. i. 130 f.                    (2)
Ap. i. 143
f.

Kuṭumbariya.—Tịnh xá trong xứ Rohaṇa. Một sadi sống tại đây có thói quen lấy hai vá cơm của nhà một Lambakaṇṇa cúng

dƣờng. Vào thời thiếu thốn, một hôm ông thấy nhà có khách, nên chỉ
lấy một vá. Gia chủ Lambakaṇṇa rất hoan hỷ; ông nói chuyện này
với bè bạn và họ cúng dƣờng sadi 60 bữa ăn trong suốt đời (1).
(1)
AA. ii. 262.

1. Kuṭumbiyaputta-Tissa Thera.—Lần nọ, ông đi Jetavanā cùng với 29 bạn ở Sāvatthi để cúng dƣờng Đức Phật. Nghe Phật thuyết, các ông đều xin xuất gia. Sau năm năm sống với Thầy tổ, các ông xin ra ngoài tu ẩn cƣ và xin đề tài thiền để quán chiếu. Trên đƣờng vô rừng, Kuṭumbiyaputta-Tissa bớt tự tin nên trở lại. Sau mùa an cƣ, các bạn ông đắc quả Alahán và trở về bạch trình Phật chứng đắc của các ông. Nghe Phật tán thán bạn mình, ông quyết tâm theo gƣơng bạn và hôm sau trở ra rừng. Ngay đêm ấy vì quá mong mỏi và không muốn trì huởn hành trì khổ hạnh, ông ngủ ngồi nên bị ngã và gảy xƣơng đùi. Tai nạn làm chậm trể hành trình của chƣ tỳkheo. Phật nghe chuyện bèn trách sự nhiệt tâm quá khích của ông rồi thuyết kinh Varaṇa Jātaka cho biết trong quá khứ ông từng làm nhƣ vậy rồi (1). Chú giải (2) ngầm cho biết rằng Kuṭumbiyaputta cuối cùng đắc quả Alahán, vì ông đƣợc nhắc đi nhắc lại nhiều lần cùng với Pitimalla và nhiều vị khác nhƣ ví dụ của ngƣời ráng sức quá đổi để đạt mục đích bất kể đau đớn dầy vò. (1) J. i. 316 f.        (2) E.g., SA. ii. 216; AA. i. 29; xem thêm s.v. Padhānakammika-Tisssa.

1. Kuṭumbiyaputta-Tissa Thera.—Alahán. Ông sống trong
Piyaṅgudīpa. Trên đƣờng lánh chiến trận ở Cūḷaṅganiyapiṭṭhi,
Duṭṭhagāmaṇī muốn đƣợc chia phần cơm mình với một tỳkheo
trƣớc khi ăn. Nhờ thiên nhĩ thông, Trƣởng lão Gotama biết đƣợc và
phái Kuṭumbiyaputta đến nhận phần ăn để riêng ấy (1). Về sau, phần
cơm nhận đƣợc đó đƣợc Kuṭumbiyaputta chia cho 20 ngàn tỳkheo ở
Piyangudīpa (2).
(1)
Mhv. xxiv. 22 ff.; xxxii. 31 f.         (2)
Ibid., xxxii. 55;
MṬ. 398.

Kuṭeṇḍu.—Một chƣ hầu của Cātummahārājika có tham dự buổi thuyết kinh Mahā Samaya Sutta (1).

(1) D. ii. 258.

Kuṭelitissamahāvihāra.—Tịnh xá ở Tích Lan, từng là nơi an trú
của một sadi có nhiều thần thông mà về sau bị mất vì ông yêu cô con
gái của nhà thợ dệt ở Kabupelanda (1). Có thể đó cùng là Kūṭāli-
vihāra (q.v.).
(1)
VibhA. 293; nhƣng xem MA. ii. 700.

Kuṭṭapiṭi.—Một làng lớn do Kuttisirirājasīha cúng dƣờng để
bảo quản Dấu chân Phật ở Samanakūṭa (1).
(1)
Cv. li. 88.

Kuṭhārasabhā.—Một loại hội đồng có thể thuộc Toà án ở Tích
Lan. Kittisirimegha đƣợc kể nhƣ có lần nhờ vị chủ trì của hội đồng
này đi tìm Thái tử Parakkamabāhu lúc ông sống ẩn (1).
(1)
Cv. lxvi. 61.

Kuṭhārivihāra.—Tịnh xá trong Ambaṭṭhakola mà Moggallāna
I sử dụng nhƣ bộ chỉ huy của chiến dịch chống Kassapa I (1).
(1)
Cv. xxxix. 21.

Kuḍḍadhāna.—Xem Kuṇḍadhāna.

Kuṇappunallura.—Thị trấn dƣới miền Nam Ấn Độ trong
Viragaṅga (1).
(1)
Cv. lxxvi. 131.

1. Kuṇāla.—Một trong số bảy hồ lớn ở Hy Mã Lạp Sơn. Một thời Phật có đến viếng nơi này và đƣợc một đám đông thanh niên dòng Thích Ca gia nhập Tăng Đoàn. Trong nhơn duyên này Ngài thuyết Kuṇāla Jātaka (q.v.) (1). Ánh nắng không bao giờ đến đáy hồ nên nƣớc đáy hồ không bao giờ ấm (2). Theo Phật Âm (2), kinh Kuṇāla đƣợc thuyết trên bờ Kuṇāladaha. (1) J. v. 415; MA. ii. 692, 1021; AA. ii. 759, vân vân.     (2)

SnA. ii. 407.              (3) Ibid., 358; DA. ii. 675.

2. Kuṇāla.—Bồ Tát sanh ra làm chúa của loài chim sơn ca (Citrakokila). Chim chúa sống trong khu rừng đẹp của Hy Mã Lạp Sơn cùng với 3500 chim mái hộ tống ngày đêm. Chúa đƣợc kiệu trên khúc cây do hai chim khác nâng bằng mõ trong lúc chung quang và trên dƣới đều đƣợc tùy tùng bay theo canh gát và phục dịch. Chúa không tin và khinh miệt nữ giới. Chuyện của ông và mƣu chƣớc của nữ giới đƣợc Kuṇāla kể cho Puṇṇamukkha nghe trong Kuṇāla Jātaka (q.v.).

Kuṇāla Jātaka (No. 536).--Chuyện Chúa Chim Kuṇāla. Kuṇāla là chúa của một loài chim Sơn Ca (Citrakokila). Dầu đƣợc phục dịch tƣơm tất bởi đàn chim mái, Chúa Kuṇāla luôn luôn khinh miệt và đối xử tệ với chim mái. Trái lại Chúa Puṇṇamukha của một loài chim Sơn ca khác (Phussakokila) luôn luôn ca ngợi đoàn phục dịch mình. Một hôm hai chúa gặp nhau. Chúa Puṇṇamukha hỏi Chúa Kuṇāla sao không thể đối xử tốt hơn đối với tùy tùng của ông. ―Vì ta biết nhiều về nữ giới,‘‘ Kuṇāla đáp. Sau đó, Puṇṇamukha bị bệnh và đàn chim mái phục dịch ông bỏ ông sang với Chúa Kuṇāla. Kuṇāla đuổi chúng đi và tự mình đến chăm sóc Puṇṇamukha. Một thời sau, Kuṇāla ngồi trên phiến hồng thạch (Manosilātala) ở Hy Mã Lạp Sơn, thuyết về tính độc ác của nữ giới. Nghe vậy, nhiều cƣ dân ở các thế giới khác cũng có đến nghe Chúa Kuṇāla, kể cả Ānanda là chúa các loài kên kên và ẩn sĩ Nārada. Kuṇāla nêu lên nhiều ví dụ để chứng minh sự lừa đảo, vong ân và đồi bại của nữ giới. Ông cũng có kể chuyện của Kaṇhā, Saccatapāvī, Kākātī, Kuraṅgavī, của Mẫu hậu của Brahmadatta bày tội với Pañcālacaṇḍa, của Hoàng hậu Kiṇṇarā, Pañcapāpā và Piṅgiyānī. Lời bài xích của Kuṇāla đƣợc phụ hoạ bởi Ānanda rồi Nārada; cả hai nói rằng họ nói theo kinh nghiệm riêng. Trong các câu chuyện kể bởi Kuṇāla, Chúa Sơn ca luôn luôn có mặt trong một vai trò nào đó, nên những gì ông nói đều là sự thật. Ví dụ, ông là Ajjuna, một trong những ngƣời chồng của Kaṇha; ông là ngƣời thợ bạc trong chuyện Saccatapāvī; là Garuḍa trong chuyện Kātātī; là Chalaṅgakumāra từng lăng nhăng với Kuraṅgavī; là Pañcālacaṇḍa, ngƣời tình của mẹ của Brahmadatta; là tế sƣ có cùng tên Pañcālacaṇḍa từng cứu Kiṇṇarā khỏi cơn thịnh nộ của chồng; là

Baka một thời làm chồng của Pañcapādā; và là Brahmadatta, chồng
của Piṅgiyānī.
Trong kinh, Puṇṇamukha chỉ Udāyī, vua kên kên chì
Ānanda, và Nārada chỉ Sāriputta.
Tiếp theo Kuṇāla Jātaka, kinh Mahāsamaya Sutta đƣợc
thuyết.
Kuṇāla Jātaka đƣợc thuyết để xoá tan sự bất mãn khởi lên
trong lòng các thanh niên thân thích của Phật, thuộc dòng Thích Ca.
Các thanh niên này lo cho vợ mình, sau khi xin gia nhập Tăng Đoàn.
Đức Phật đƣa họ lên Hy Mã Lạp Sơn, chỉ cho họ thấy nét dẹp hoành
tráng của núi non, đặc biệt là sự huy hoàng của Kuṇāladaha, rồi
thuyết kinh. Sau bài pháp thoại, tất cả đều đắc quả Alahán. Có
truyền thuyết nói rằng các thanh niên ấy đắc quả Alahán ngay ngày
hôm đó (2). Xem thêm Cūḷa Kuṇāla Jātaka.
(1)
Theo Phật Âm (D. ii. 675), địa điểm là bờ sông Kuṇāladaha.
(2)
J. v. 412-56; cũng vậy DA. ii. 674 ff.; AA. i. 173.
Về đặc điểm của các tên, xem s.v.

Kuṇālā.—Tên một nhánh lớn (mahānadī) của sông Kuṇāladaha.
Kuṇālā chỉ cạn vào cuối kiếpba, lúc măt trời thứ tƣ mọc (1).
(1)
A. iv. 101.

Kuṇhāna.—Xem Kuṇḍadhāna.

Kuṇḍa.—Một dạxoa từng trú trong rừng Kuṇḍadhāna (1); rừng
mang tên ông.
(1)
UdA. 122.

Kuṇḍakakucchisindhava Jātaka (No. 254).—Chuyện Con Ngựa Quý Ăn Cám Gạo Đỏ. Một gia chủ ở trọ trong nhà của một bà nhà nghèo trên đƣờng đi từ Benares đến Uttarāpatha. Trong lúc trọ tại đây, con ngựa thuần chủng của ông sanh con; con ngựa con đƣợc bà chủ nhà trọ xin nhƣ là một phần phí ở trọ. Bà nuôi ngựa nhƣ nuôi chính con đẻ của mình. Một thời sau, Bồ Tát, cũng là một gia chủ, đi ngang qua đó và khám phá ra con ngựa thuần chủng này nhờ sự đánh hơi của đàn ngựa mình. Bồ Tát hỏi mua ngựa của bà chủ nhà trọ với

số tiền lớn và hứa sẽ cho nó ăn toàn thức ăn thƣợng vị cũng nhƣ đối đải với nó thật tử tế. Lúc vua đến xem ngựa, con ngựa thuần chủng đƣợc giới thiệu lên nhà vua. Vua cho thử ngựa và rất hài lòng. Ông bèn mua ngựa và đặt ngựa lên hàng vƣơng mã. Rồi từ đó, ông mở rộng bờ cõi khắp Jambudīpa. Chuyện đƣợc kể liên quan đến Tôn giả Sāriputta. Một thời, khi biết Phật trở lại Sāvatthi sau khi du hành, dân chúng mở hội ăn mừng bằng cách mỗi ngƣời sẽ tự độ thực cho một ít tỳkheo trong đoàn tùy tùng của Phật. Một bà nhà nghèo nọ muốn độ thực cho một tỳkheo, nhƣng chƣ vị đều đã có ngƣời chăm lo rồi, chỉ còn có Tôn giả Sāriputta. Bà mời Tôn giả về nhà. Khi nghe tin Tôn giả Sāriputta đến thọ thực tại nhà bà, nhà vua và các đại gia trong thành gởi đến bà tiền bạc cũng nhƣ vật thực để bà phục dịch Tôn giả. Kết quả là lòng thành của bà đã giúp bà làm giàu trong nháy mắt. Sāriputta chỉ con ngựa thuần chủng trong truyện (1). Chuyện giống chuyện kể trong kinh mà Chú giải Pháp Cú (2) gọi là Kuṇḍakasindhavapotaka Jātaka.                 Tuy nhiên, trong Kuṇḍakasindhavapotaka Jātaka, không phải Tôn giả Sāriputta mà chính Đức Phật giúp làm giàu nô tỳ Puṇnā (q.v.) khi Ngài nhận bánh in (bánh làm bằng cám) của bà cúng dƣờng. Có sự lầm lẫn vì sự trùng hợp của nhiều chuyện tƣơng tợ. Xem thêm Kuṇḍakapūva Jātaka. (1) J. ii. 286 ff.               (2) iii. 325.

Kuṇḍaka-kumāra.—Tên cƣ sĩ của ẩn sĩ Khantivādi (q.v.) (1). (1) J. iii. 39.

Kuṇḍakapūva Jātaka (N0. 109).—Chuyện Bánh Bột Trấu Đỏ. Bồ Tát sanh làm thần cây trú trên cây dầu đu đủ và đƣợc dân chúng thƣờng xuyên lễ bái cúng dƣờng. Có một ông nhà nghèo không có gì để cúng bèn đem đến một cái bánh in làm bằng cám. Lúc thấy các phẩm vật dâng thần cây, ông nghĩ chắc vị thần này không bao giờ nhận hƣởng cái bánh in mộc mạc của mình. Nhƣng thần cây xuất hiện nhận bánh ông cúng và tiết lộ cho ông biết kho tàng chôn dƣới gốc cây này. Ông trình vua và vua cử ông là trƣởng ngân khố.

Chuyện đƣợc kể về một ngƣời nhà nghèo tại Sāvatthi. Một thời, dân chúng trong thành hùn nhau để cúng dƣờng Phật và chúng Tăng. Ông nhà nghèo không có gì ngoài cái bánh in làm bằng cám, nhƣng ông không nản lòng và nhứt quyết dâng bánh lên bình bát của Phật. Sau khi Phật nhận bánh cúng dƣờng, dân chúng thuộc đủ mọi từng lớp đến vây ông đề nghị chi của cải tiền bạc để đƣợc ông chia cho một phần hồng ân ông đã đƣợc. Sau khi bạch trình Phật, ông nhận của đƣợc chia lên đến 90 triệu. Ngày hôm ấy, nhà vua cử ông là chủ ngân khố (1). (1) J. i. 422 f.

Kuṇḍakasindhavapotaka                              Jātaka.--Xem Kuṇḍakakucchisindhava Jātaka.

Kuṇḍadhāna Thera.—Alahán. Ông đƣợc tuyên bố là vị đệ tử tỳkheo tối thắng về việc nhận phiếu ăn cơm (salāka) (1). Ông tên Dhāna thuộc một gia đình Bàlamôn ở Sāvatthi. Ông làu thông kinh Vệđà. Một thời, khi nghe Phật thuyết, ông xin gia nhập Tăng Đoàn. Từ ngày đó, ông bị ám ảnh bởi hình bóng của một nữ nhơn mà ông không biết mặt. Sự tình gây cho ông nhiều phấn khởi nhƣng cũng đem lại cho ông nhiều mai mỉa. Lúc đi khất thực, nữ thí chủ thƣờng múc cho ông hai phần và nói: ―Một phần cho tỳkheo và một phần cho ngƣời nữ, bạn đồng hành của Ngài.‖ Trong tịnh xá, nhiều sadi và tỳkheo trẻ thƣờng nói với ông rằng: ―Kìa, Thƣợng toạ của chúng ta đã trở thành koṇḍa (galant=nịnh đầm?).‖ Từ đó, ông có tên Koṇḍa- hoặc Kuṇḍadhāna. Khó chịu vì các lời chọc ghẹo này, ông trở nên gắt gỏng. Đƣợc bạch trình, Phật khuyên ông nên nhẫn nhục vì ông bị ám ảnh bởi tàn dƣ của cái nghiệp bất thiện. Vua Pasenadi xứ Kosala nghe chuyện của Kuṇḍadhāna bèn cho điều tra và sau khi biết Trƣởng lão vô tội, ông cung cấp cho Trƣởng lão vật thực cần thiết để ông khỏi phải đi khất thực nữa. Do đó, ông có thể chú tâm tu tập. Ông đắc quả Alahán, rồi hình ảnh ngƣời phụ nữ đeo đuổi ông biến mất. Kuṇḍadhāna đƣợc tuyên bố là vị đệ tử tỳkheo tối thắng về việc nhận phiếu ăn cơm (salāka) vì ông là ngƣời đầu tiên nhận phiếu cơm khi Phật viếng Mahā-Subhaddā tại Ugganagara, Culla- Subhaddā tại Sāketa, và Sunāparanta-janapada (2). Chỉ có các bậc

Alahán (Khīṇāsava) mới đƣợc theo Phật trong các chuyến viếng thăm
ấy.
Quyết tâm của Kuṇḍadhāna để đạt sự tối thắng đặc biệt đó,
Kuṇḍadhāna có từ thời Phật Padumuttara. Có lần ông dâng lên
Phật nải chuối chín lúc Phật xuất định sau một thời gian nhập định
dài. Kết quả là ông làm vua trên cõi Thiên 11 lần và dƣới cõi thế 24
lần.
Kuṇḍadhāna sanh làm thần dƣới thế trong thời Phật
Kassapa. Thấy hai tỳkheo bạn trên đƣờng đến dự bát quan trai giới
do Phật chủ trì, ông ranh mãnh muốn thử họ. Lúc một tỳkheo vô
rừng trở ra, ông lén theo sau vị tỳkheo này giả làm ngƣời đàn bà vừa
đi vừa sửa tóc, kéo áo quần cho ngay ngắn. Vị tỳkheo thứ nhì thấy
cảnh này rất bất mãn và không chịu phát lồ cùng ông. Biết hậu quả
không hay của việc mình làm, Kuṇḍadhāna tìm cách hàn gắn, nhƣng
tình đồng liêu giữa hai tỳkheo kia không còn nữa. Trong suốt thời kỳ
của Phật Kassapa Kuṇḍadhāna lo sợ phải bị đọa địa ngục, và ngay
trong kiếp hiện tại ông còn bị nghiệp ác đeo đuổi nhƣ thấy trên (3).
Kuṇḍadhāna là một trong những tỳkheo mà Naḷakapāna
Sutta đƣợc Phật thuyết. Ông có thể là bạn của Anuruddha và nhiều
tỳkheo Thích tử khác có mặt trong buổi thuyết kinh này (4). v.l.
Koṇḍadhāna, Koṇṭhadhāna, Kuḍḍadhāna.
(1)
A. i. 24.            (2)
Chi tiết của các cuộc viếng thăm, xem s.v.
(3)
AA. i. 146 ff.; Thag. A. i. 62 ff.; xem thêm Ap. i.
81 f.; Thag. 15. Chuyện trong DhA. iii. 52 f. có chút khác biệt.
(4)
M. i. 462.

Kuṇḍadhānavana.—Khu rừng gần làng Kuṇḍiya (1) trong xứ Koliya. Dạxoa Kuṇḍa từng trú tại đây; ông thích đƣợc cúng bằng lễ vật có kuṇḍa-dhāna (chén dĩa đựng cám?). Có một nữ nhơn đƣợc Dạxoa chỉ chỗ để thành lập làng rồi hộ trì làng của bà. Do đó bà đƣợc gọi là Kuṇḍiya, và về sau khi các nhà quý tộc Koliya xây kinh thành tại làng bà, kinh thành ấy mang tên Kuṇḍiya luôn. Trong rừng, có một tịnh xá do các quý tộc Koliya xây để Phật và chúng Tăng an trú. Chính trong lúc trú tại đây Phật đã ban hồng ân cho bà Suppavāsā đang bị sanh khó để bà sanh Sīvalī ít bị đau đớn hơn (2). v.l. Kuṇḍiṭṭhāna, Kuṇḍiya, Kuṇḍikāna, Kuṇhāna.

(1)
DhA. (iv. 192) gọi đó là Kuṇḍikoliya (v.l. Kuṇḍikeliya)
(2)
Ud. ii. 8; UdA. 122; DhA. iv. 192 f.; J. i. 407.

Kuṇḍiyaṅkoṭṭa (?).—Một địa điểm dƣới miền Nam Ấn Độ;
Laṅkāpura từng đóng quân tại đây (1).
(1)
Cv. lxxvi. 176.

Kuṇḍayamutta.—Một Trƣởng tộc Damiḷa, đồng minh của Vua
Kulasekhara. Ông bị Tƣớng Laṅkāpura đánh bại (1).
(1)
Cv. lxxvi. 94, 177.

Kuṇḍrāyana.—Xem Kuṇḍarayana.

Kuṇḍala (v.l. Kuḷakuṇḍala) Thera.—Alahán. Ông sanh ra
trong một gia đình Bàlamôn ở Sāvatthi. Ông gia nhập Tăng Đoàn
nhƣng không tu định đƣợc vì thiếu sự cân bằng tâm linh. Một thời,
trong lúc đi khất thực, ông thấy ngƣời nông phu đƣa nƣớc tới chỗ
ông muốn bằng cách đào kênh, ngƣời bắn cung hƣớng cung đi bằng
cách nhắm, ngƣời thợ làm bánh xe bằng cách bào. Rồi ông an trú
vào các đề tài này, ông đắc quả Alahán.
Trong tiền kiếp ông là ngƣời giữ vƣờn từng cúng dƣờng Phật
Vipassī trái dừa trong lúc Phật đang du hành trên không trung (1).
Ông có thể là Trƣởng lão Nāḷikeradāyaka nói trong Apadāna (2).
Đƣợc biết trong Apadāna, có những câu kệ tƣơng tợ đƣợc nói là của
Trƣởng lão Khitaka (3). Kệ của Kuṇḍala trong Theragāthā (4) đƣợc
kể hai lần trong Dhammapāda, và Chú giải Dhammapāda nói rằng
một lần liên quan đến Paṇḍita-Sāmaṇera (5), lần thứ hai đến Sukha-
Sāmaṇera (6).
(1)
ThagA. i. 71 f.            (2)
ii. 447 f.               (3)
ThagA. i.
315 f.            (4)
Thag. 19.              (5)
DhA. ii. 147.         (6)

Ibid., iii. 99.

Kuṇḍalakesā, Kuṇḍalakesī.—Xem Bhaddā Kuṇḍalakesī.

Kuṇḍalakesitheri Vatthu.--Chuyện của Bhaddā Kuṇḍalakesī (1)
(q.v.).
(1)
DhA. ii. 217 ff.

Kuṇḍalinī.—Tên gọi của con của chim sārikā (loại chim Mynah)
trong Tesakuṇa Jātaka (q.v.) mà Vua Brahmadatta tƣng tiu nhƣ
công chúa của mình. Bà là Uppalavaṇṇa (1).
(1)
J. v. 125.

Kuṇḍalinī-pañha.--Lời vua hỏi và câu trả lời của Kuṇḍalinī ghi
trong Tesakuṇa Jātaka (1).
(1)
J. v. 120.

Kuṇḍaliya.—Du sĩ từng viếng Phật trong rừng Añjanavana ở
Sāketa. Ông hỏi Phật sống có lợi ích gì? Câu chuyện dẫn đến cuộc
thảo luận về bảy giác chi (bojjhaṅga), bốn niệm xứ (satipaṭṭhāna), và
ba thiện hành. Sau khi buổi thảo luận kết thúc, Kuṇḍaliya xin trọn
đời quy ngƣỡng Đức Thế Tôn (1).
(1)
S. vi. 73 ff.

1. Kuṇḍalī.—Tên con                 chim    Mynah    (sārikā)   trong
Mahāummagga Jātaka (1).
(1)
J. vi. 478.

2. Kuṇḍalī.—Tên con lừa cái trong Vātaggasindhava Jātaka (1)
(q.v.).
(1)
J. ii. 338 f.

3. Kuṇḍalī.—Tên của một đền đài (vimāna) trên cõi Tāvatiṃsa.
Tại đây có một ngƣời đƣợc sanh ra từng trông coi Sāriputta và
Moggallāna và chăm sóc hai ông lúc hai ông trú trong một tịnh xá ở
Kāsi (1).
(1)
Vv. vi. 8; VvA. 295 f.

4. Kuṇḍalī.—Một Bàlamôn bạn của Dīghābhaya. Ông là một
nhà xuất nhập cảng sống ở Dvāramaṇḍala (1).
(1)
Mhv. xxiii. 24.

Kunḍalī Sutta.—Ghi lại cuộc yết kiến Phật của Du sĩ Kuṇḍaliya (1) .

(1) S. v. 73 ff.

Kuṇḍavana.—Xem Gundāvana.

Kuṇḍasālā.—Một khu ngoại ô của Sirivaḍḍhanapura (Kandy)
trên bờ sông Mahāvāluka-gaṅgā. Khu do Vua Narindasīha thiết kế
và đƣợc xem nhƣ nơi ƣa chuộng nhứt của nhà vua (1).
Kittisirirājasīha có lập vƣờn và xây một tịnh xá trong đó (1).
(1)
Cv. xcvii. 34.           (2)
Ibid., c. 216 f.

1. Kuṇḍi, Kuṇḍiya.—Một làng của dân Kuru. Gần làng có khu
rừng từng là trú xứ của Aṅganika-Bhāradvāja. Kế bên có lạc viên
Uggārāma (1).
(1)
ThagA. i. 338.

2. Kuṇḍi.—Một làng của dân Koliya. Gần làng có rừng
Kuṇḍadhānavana (q.v.).         Trƣởng lão Kuṇḍanagariya
(Poṭṭhapāda) sanh ra tại đây. Gần làng có núi Sānavasīpabbata
từng là trú xứ của Ānanda (1).
(1)
PvA. 178.

Kuṇḍiyā.—Xem Kuṇḍadhānavana.

Kutūhalasālā Sutta.—Du sĩ Vacchagotta hỏi Phật chớ giáo
pháp về tái sanh của Ngài khác với giáo pháp của các vị Giáo trƣởng
khác nhƣ Pūraṇa Kassapa nhƣ thế nào? Phật đáp rằng tái sanh chỉ
đến với ngƣời có nhiên liệu, và nhiên liệu ấy là ái (1).
Cuộc đàm luận bắt nguồn từ buổi nói chuyện mà
Vacchagotta nói rằng xảy ra tại Luận nghị đƣờng (Kutūhalasālā)
giữa các du sĩ (2).
(1)
S. iv. 398 f.             (2)
Phật Âm nói rằng (DA. ii. 369;
MA. ii. 694) không có chỗ nào có tên đó; chỗ nào có ngƣời tụ họp
bàn thảo đều đƣợc gọi là Kutūhalasālā; xem thêm D. i. 179.

Kuttāṇḍāra.—Một Tộc trƣởng Damiḷa, đồng minh của Vua
Kulasekhara, bị Tƣớng Laṅkāpura đánh bại (1).
(1)
Cv. lxxvi. 182, 190.

Kuddāla Jātaka (No. 70).—Chuyện Hiền Giả Cái Cuốc. Một
thời, Bồ Tát là ngƣời làm vƣờn mà gia tài chỉ có một cái cuốc
(kuddāla) nên ông đƣợc gọi là Kuddāla Paṇḍita. Về sau ông xuất
thế tu ẩn, nhƣng ý niệm về cái cuốc cứ đeo đẵng ông và dẫn ông trở
lại thế gian đến bảy lần. Lần thứ bảy, ông quyết tâm liệng cuốc
xuống sông và reo vui rằng mình đã chiến thắng. Trong khi nói vậy,
Bồ Tát nhìn con sông lớn, khởi lên Thiền quán với đối tƣợng về
nƣớc, đắc Thiền chứng. Đang trên dƣờng thắng trận trở về, Vua
Benares nghe Bồ Tát reo vui nên hỏi và biết đƣợc rằng Ngài chiến
thắng phiền não vì đã chiến thắng tham dục. Tham dục của vua cũng
tan biến và ông xin theo Bồ Tát lên Hy Mã Lạp Sơn tu làm tiên nhơn
du sĩ. Nghe vua mình xuất gia, dân chúng trong nội thành dài 12 lý
đồng xin theo. Thiên chủ Sakka phái Thần xây dựng của chƣ Thiên
là Vissakamma lên Hy Mã Lạp Sơn xây tịnh xá cho tất cả mọi
ngƣời.
Chuyện đƣợc kể liên quan đến Citta-Hatthisāriputta (q.v.)
(1)
. Tên của một số ngƣời theo Kuddāla đƣợc kê trong phần cuối của
Hatthipāla Jātaka (3) và Mūgapakkha Jātaka (3).
Một chuyện có nội dung tƣơng tợ đƣợc kể trong Chú giải
Dammapada (4).
(1)
J. i. 311 ff.          (2)
J. iv. 490.  (3)
J. vi. 30.
(4)
DhA. i. 311 f.

Kuddāla (Kuddālaka)-paṇḍita.—Xem Kuddāla Jātaka.
Ông đƣợc liệt kê trong danh sách của sáu vị giáo trƣởng của
thời xƣa, nổi tiếng có đời sống phạm hạnh. Chƣ vị có nhiều đệ tử và
khi thân hoại mạng chung đƣợc sanh lên cõi Thiên (1).
Tái sanh nhƣ Kuddāla là một sự trở lại với trí tuệ viên mãn
(2)
.
(1)
A. iii. 371, 373; iv. 135.        (2)
J. i. 40.

Kuddālamaṇḍala.—Một làng trong xứ Rohaṇa, địa bàn giao
tranh giữa quân của Vua Parakkamabāhu I và quân thù (1).
(1)
Cv. lxxv. 16.

Kunta.--Chiếc ngai (hình ảnh) thoạt tiên đƣợc đặt trong Pācina-
vihāra của các Theravādin và về sau cạnh gốc Bồ đề ở Abhayagiri-
vihāra bởi Silākāla (1).
(1)
Cv. xli. 31.

Kuntani Jātaka (No. 343).—Chuyện Con Hạc. Trong triều của
Vua thành Benares có con hạc dùng đem thƣ tín cho vua. Một hôm,
lúc hạc bay xa, hai con của hạc bị các hoàng tử giết chết. Để trả thù,
hạc xúi cọp ăn thịt các hoàng tử. Rồi hạc đến trình tấu vua và xin ra
đi. Hạc bay lên Hy Mã Lạp Sơn, vì hạc biết rằng kẻ tác hại và ngƣời
bị hại không thể hoà hợp nhƣ xƣa đƣợc.
Chuyện đƣợc kể về con hạc của vua xứ Kosala từng hành sử
nhƣ vậy (1).
(1)
J. iii. 311 f.

Kuntamālaka.--Địa danh gần Anurādhapura, nơi ranh giới của
Mahāvihāra đi ngang qua. Đó là điểm mà nhà vua thiết lập sīma (1).
v.l. Koṭṭhamālaka.
(1)
Mhv., p. 331; Mbv. 134; Dpv. xiv. 28, 33.

Kuntavarā.—Quân của một làng dƣới miền Nam Ấn Độ đánh
quân chiếm đóng Tích Lan (1) và bị Tƣớng Kesadhātu Kitti dẹp (2).
(1)
Cv. lxxvi. 246.          (2)
Ibid., 259.

Kuntī.--Mẹ của hai Trƣởng lão Tissa và Sumitta. Cha của hai
ông là ngƣời ở Pāṭaliputta (1).
(1)
Mhv. v. 212.

Kundukāla.--Địa danh trên mũi đất nhô ra từ lục địa hƣớng đến đảo Rāmissara, dƣới miền Nam Ấn Độ. Kundukāla cách Rāmissara lối tám dặm (1). Tƣớng Laṅkāpura của Parakkamabāhu I từng xây tại đây tổng hành dinh của ông mang tên Parakkamapura (2).

Kupikkala.—Nơi sanh của Trƣởng lão Mahā-Tissa (1).              v.l.
Kuvikkala, Kubbikāla, Kuṭṭhīkula.
(1)
Mhv. xxxiii. 49.

Kupuveṇa.—Tên của một làng và cũng là tên của một tịnh xá.
Chuyện của một sadi trú tại tịnh xá này kể trong Chú giải Majjhima
(2)
giống nhƣ chuyện kể trong Kabupelanda (q.v.), chỉ trừ các tên.
(1)
MA. ii. 700.

Kuppa Sutta.--Vị tỳkheo thành tựu giới, định, tuệ, giải thoát, và
giải thoát tri kiến thể nhập vào bất động (akuppa) (1).
(1)
A. iii. 119 f.

Kubukandanadī.—Con sông ở Tích Lan; trên bờ sông này có
Samudda-vihāra (1).
(1)
Mhv. xxxiv. 90.

Kubūlagalla.—Một địa danh trong xứ Rohaṇa, nơi có đồn lũy bị
Vua Vijayabāhu I đánh chiếm (1).
(1)
Cv. lviii. 36.

Kubera.—Xem Kuvera.

Kubbikāla.—Xem Kupikala.

Kubbugāma.—Xem Kumbugāma.

Kumā.—Phu nhơn của một gia chủ ở Veḷukaṇḍa trong xứ
Avanti. Bà là mẹ của Trƣởng lão Nanda, còn đƣợc gọi là
Kumāputta (1).
(1)
ThagA. i. 100.

Kumāputta.—Xem Nanda Kamāputta.

1. Kumāra.—Cha của Bhāraṇa.                Ông sanh sống tại
Kappakandara (1).
(1)
Mhv. xxiii. 64.

2. Kumāra.—Tên của Thần Skanda. Ông cỡi công. Đƣợc biết
ông là vị thần cho Mānavamma điều ƣớc nguyện (1).
(1)
Cv. lvii. 7, 10; xem thêm Hopkins: Epic Mythology, p. 227.

Kumāra Sutta.—Mahānāma, ngƣời Licchavī, hân hoan thấy một số thanh niên Licchavī ngồi quanh Thế Tôn dƣới gốc cây trong Đại Lâm (Mahāvana) ở Vesāli, vì theo ông, thanh niên Licchavī hung bạo, thô ác và ngạo mạn lắm. Phật bảo ông rằng đối với thiện nam tử nào, năm pháp này đƣợc tìm thấy thời đƣợc chờ đợi là sự tăng trƣởng, không phải là giảm thiểu: phụng dƣỡng cha mẹ, thƣơng tƣởng vợ con, tận tụy với chánh mạng, cúng dƣờng chƣ Thiên, và cung kính đảnh lễ Samôn, Bàlamôn (1). (1) A. iii. 75 ff.

1. Kumāra-Kassapa Thera.—Trƣởng lão là vị đệ tử tối thắng về thuyết giảng vi diệu (cittakathikānaṃ) (1). Mẹ ông là con gái của một chủ ngân khố ở Rājagaha. Bà lập gia đình vì không đƣợc phép xuất gia. Tuy nhiên, chồng bà cho phép bà gia nhập Tăng Đoàn; lúc bấy giờ bà đang mang thai mà không biết. Khi biết ra, các bạn đồng phạm hạnh của bà đến tham kiến Devadatta; ông tuyên bố bà không phải là một tỳkheo ni . Chuyện đƣợc bạch trình Phật. Ngài giao sự vụ cho Upāli và Visākha cùng một ít thần dân ở Sāvatthi đƣợc cử đi điều tra. Sau đó, Upāli điều trần trƣớc chúng Tăng và nhà vua kết quả điều tra và tuyên bố Tỳkheo ni Kumāra vô tội (2). Lúc con bà ra đời, nhà vua nhận nuôi dƣỡng bé và bé đƣợc truyền giới lúc lên bảy. Bé đƣợc gọi là Kumāra-Kassapa. Một thời, lúc tham thiền tại Andhavana, Kumāra Kassapa đƣợc một vị Bất lai (Anāgāmī) xuất hiện hỏi 15 câu mà chỉ có Phật mới có thể giải đáp; vị Bất lai từng là bạn của Kumāra-Kassapa vào thời Phật Kassapa. Nhơn duyện này dẫn đến sự thuyết kinh Vammika Sutta (3), và Kassapa đắc quả Alahán sau khi nghe xong bài pháp thoại này (4). Mẹ ông cũng đạt thiền chứng và đắc Alahán. Đƣợc biết bà khóc suốt 12 năm vì không đƣợc gặp mặt con. Một hôm thấy Kassapa ngoài đƣờng, bà chạy đến, bị té ngã, khiến sữa tƣơi chảy ra thắm ƣớt hết áo bà. Biết rằng tình yêu của mẹ là chƣớng ngại ngăn mẹ đắc chứng, ông nặng lời yêu cầu mê chớ nên thƣơng ông quá đáng nhƣ vậy. Kết quả là bà đắc quả Alahán ngay hôm ấy (5). Vào thời Phật Padumuttara, Kassapa là một học giả Bàlamôn. Khi nghe Phật tán thán một vị tỳkheo là tối thắng về thuyết giảng, ông cố gắng hành thiện để đạt mục tiêu ấy. Khi giáo

pháp của Phật Kassapa bị lảng quên, ông cùng sáu vị nữa gia nhập
Tăng Đoàn và tu khổ hạnh trên núi cao (6).
Hai kệ rất thâm sâu nói là của Kumāra-Kassapa đƣợc tìm
thấy trong Theragāthā (7). Dẫu đƣợc tiếng là tối thắng về thuyết
giảng, ông rất ít khi thuyết pháp. Theo Chú giải Aṅguttara (8), Phật
tán thán Kumāra-Kassapa vì biện tài của ông trong khi luận đàm với
Vua (Rajāñña) Pāyāsi ở thị trấn Setavyā nhƣ mô tả trong Payāsi
Sutta (q.v.); nhƣng Dhammapāla (9) lại nói rằng kinh Pāyāsi Sutta
đƣợc thuyết sau khi Phật đã nhập diệt. Dầu sao, kinh này cũng đã
chứng minh tài hùng biện của Kassapa (10).
Kassapa thọ cụ túc giới vào tuổi 20. Điều này có thể không
đúng, vì giới luật bắt buộc ngƣời thọ cụ túc giới phải tròn 20 tuổi.
Đƣợc biết Phật có cho phép kể vào tuổi chín tháng cƣu mang trong
bụng mẹ (11).
(1)
A. i. 24.            (2)
Chi tiết, xem J. i. 148; cách giải quyết của
Upāli trong vụ này đƣợc Phật tán thán (xem e.g., AA. i. 172).
(3)
M. i. 143 ff.             (4)
Về chuyện của Kumāra Kassapa
xem J. i. 147 ff; AA. i. 158 f.; ThagA. i. 322 f.; MA. i. 335 f.
(5)
DhA. iii. 147.            (6)
Ap. ii. 437 f.; chi tiết của chuyện
này đƣợc kể trong DhA. ii. 210-12; trong số bạn của Kassapa, có
Pukkusāti, Dārucīriya, Babba Mallaputta, và Sabhiya; xem thêm
UdA. 80 f.                  (7)
. vv. 201, 202.            (8)
i. 159.
(9)
VvA. 297.                 (10)
Về sự tán thán ông, xem thêm
MA. i. 500 f.               (11)
Vin. i. 93; Sp. iv. 867.

2. Kumāra-Kassapa.—Trƣởng lão Tích Lan, ngƣời đã yêu cầu
soạn thảo Dhammapadaṭṭhakathā (1).
(1)
DhA. i. 1; Gv. 68.

Kumāra-Kassapa-thera              Vatthu.--Chuyện         của    Kumāra-
Kassapa (q.v.) và mẹ ông (1).
(1)
DhA. iii. 144 ff.

Kumāradhātusena (Kumāradāsa).—Vua Tích Lan (513-522 A.C.). Ông là con của Moggallāna I và có con là Kittisena (1). Truyền thuyết nói rằng ông và Kālidāsa là hai bạn hữu. Có thuyết nói rằng ông là tác giả của Jānakīharaṇa (2).

(1) Cv. xli. 1 f.             (2) Cv. Trs. i. 51, n. 1.

Kumārapañha.—Phẩm thứ 4 của Khudddakapāṭha (1). Gồm 10 câu hỏi mà, theo các Chú giải (2), Phật hỏi thiếu niên Sopāka với mục đích cho phép chàng thọ giới cụ túc; lúc bấy giờ chàng mới lên bảy mà đã chứng đắc Alahán. Sopāka trả lời hết các câu hỏi này và cuộc vấn đáp đƣợc xem nhƣ lễ truyền cụ túc giới của chàng (3). Các câu hỏi này đƣợc giảng giải bởi Tỳkheo ni Kanjaṅgalā (4) (q.v.). Chú giải Majjhima (5) về Ambalaṭṭhika-Rāhulovāda Sutta có nói đến một số câu hỏi đƣợc gọi là Kumārapañha liên quan đến Rāhula khi mới lên bảy. (1) Khp. 2.           (2) KhpA. 76; ThagA. i. 479.             (3)

Xem thêm Thag. v. 485; Ap. i. 64 f.               (4)
Xem A. v. 54 ff.
(5)
MA. ii. 636.

Kumārapabba.--Đoạn của Vesantara Jātaka nói về chuyện
Vessantara cho Jūjaka con của mình (1).
(1)
J. vi. 555.

1. Kumārapeta Vatthu.—Một ngƣời trong thành Sāvatthi mắng chửi những ai cúng dƣờng Phật và chƣ Tăng, nhƣng mẹ ông buộc ông lấy lại lời và bố thí trong bảy ngày. Về sau ông tái sanh làm con của một kỹ nữ và bị bỏ rơi trong nghĩa địa. Phật xuất hiện và tuyên bố bé có một tƣơng lai rực rỡ về sau. Bé đƣợc một gia chủ giàu có nhận làm con nuôi và khi lớn lên thƣờng làm việc thiện bằng tài sản của cha nuôi để lại. Sau khi thân hoại mạng chung, ông sanh làm con của Thiên chủ Sakka (1). (1) Pv. iii. 5; PvA. 194 ff.

2. Kumārapeta Vatthu.—Hai vƣơng nhi của vua xứ Kosala
thông dâm và bị sanh làm quỷ đói (peta). Một đêm nọ, họ than khóc
ầm ỉ khiến dân trong thành Sāvatthi phải xin Phật che chở. Phật giải
thích sự việc cho dân chúng biết, và họ cúng dƣờng cũng nhƣ hồi
hƣớng công đức cho các quỷ đói (1).
(1)
Pv. iv. 6; PvA. 261 f.

Kumārasīha.—Con của Vimaladhammasūriya; ông đƣợc Vua
Señaratana nhận làm con nuôi và cấp cho tỉnh Uva. Ông mất sớm
(1)
.
(1)
Cv. xcv. 22; xem thêm Cv. Trs. ii. 233, n. 3.

Kumārasena.—Anh của Dhātusena. Ông từng giúp em tiêu diệt
quân Damiḷa và đƣợc thƣởng công rất hậu (1).
(1)
Cv. xxxviii. 35, 53.

Kumāripañhā.--Vấn đáp của Phật và ba chị em Taṇhā, Arati và
Ragā lúc họ đến dụ dỗ Phật trong đêm Ngài thành đạo. Vấn đáp này
là nội dung của Dhītaro Sutta của Saṃyutta Nikāya (1), tuy nhiên
Aṅguttara nói rằng vấn đáp ấy đƣợc trích trong Kumāripañhā. Chú
giải (3) nói đó là các câu hỏi của con Māra (kumārinaṃ
Māradhītānaṃ pucchā).
(1)
S. i. 124 f.    (2)
A. v. 46 f.        (3)
AA. ii. 828.

Kumārībhūta Vagga.—Phẩm thứ 8 của Bhikkunī Pācittiya (1). (1) Vin. iv. 327-37.

Kumāriya Sutta.--Ít hơn là các chúng sanh từ bỏ nhận đàn bà,
con gái. Và nhiều hơn là các chúng sanh không từ bỏ nhận đàn bà,
con gái (1). [Theo HT. Thích Minh Châu, 1993].
(1)
S. v. 41.

1. Kumuda.—Một thứ địa ngục; đúng nghĩa là một thời kỳ đau
khổ bằng 12 Paduma. [Kumuda là sen trắng; Paduma là bông sen].
Tỳkheo Kokālika sanh ra trong Địa ngục Kumuda (1). Theo
HT Thích Minh Châu (1966), Tỳkheo Kokālika sau khi mệnh chung
đã sanh vào địa ngục Sen hồng với tâm thù hận đối với Tôn giả
Sàriputta và Moggattàna.
(1)
S. i. 152 f.; xem thêm SN., p. 126; SNA. ii. 476.

2. Kumuda.—Một trong ba cung điện của Phật Sobhita trong đời
sống cƣ sĩ chót của Ngài (1).
(1)
Bu. vii. 17.

3. Kumuda.—Thành phố nơi mà kẻ thù của Phật Piyadassī là
Trƣởng lão Soṇa dùng voi Doṇamukkha say để tán công Ngài,
nhƣng đƣợc Phật chinh phục (1).
(1)
Bu. xiv. 6; BuA. 174.

Kumudadāyaka.—Alahán. Vào thời Phật Padumuttara ông
sanh làm chim Kakudha sống trong hồ trên Himavā, từng cúng
dƣờng Phật một bông sen. Vào 1600 kiếp trƣớc ông lảm vua tám lần
dƣới vƣơng hiệu Varuṇa (1). Ông có lẽ là Trƣởng lão Malitavambha
(2)
.
(1)
Ap. 1. 180.         (2)
ThagA. i. 211 f.

1. Kumudamāliya Thera.—Alahán. Vào thời Phật Atthadassī
ông là một rakkhasa trong hồ gần Himavā, từng dâng lên Phật một
vòng hoa. Vào 15 kiếp trƣớc ông làm vua bảy lần dƣới vƣơng hiệu
Sahassaratha (1).
(1)
Ap. i. 186 f.

2. Kumudamāliya Thera.—Alahán. Trong một kiếp trƣớc ông
thấy Phật Vipassī đi trên đƣờng, dƣng lên Ngài một vòng bông sen
trắng (kumuda) (1).
(1)
Ap. i. 257 f.

Kumba.—Xem Kumbagāma.

Kumbagāma.—Thành lũy của quân Damiḷa gần Anurādhapura
do Kumba chỉ huy bị Vua Duṭṭhagāmaṇi chiếm (1).
(1)
Mhv. xxv. 14.

Kumbalavāta.--Địa danh gần Anurādhapura, nơi simā của
Mahāvihāra đi ngang qua (1).
(1)
Mhv. p. 332; Mbv. 134; Dpv. xiv. 38.

Kumbālaka.--Hồ nƣớc do Vua Mahāsena xây (1). (1) Mhv. xxxvii. 48.

Kumbiyaṅgana.—Xem Kuṭumbiyaṅgana.

Kumbugāma (v.l. Kubbugāma).—Một làng trong xứ Rohaṇa
đƣợc kể trong chiến dịch của Damiḷādhakārī Rakkha (1).
(1)
Cv. lxxv. 149, 167, 172.

Kumbha Jātaka (N0. 512).—Chuyện Bình Rƣợu. Có một thợ rừng tên gọi Sura tình cờ phát hiện một loại rƣợu nồng trong một bộng cây. Ông mời ẩn sĩ Varuṇa cùng thƣởng thức. Sau đó hai ông phổ biến loại rƣợu nồng này trên khắp cõi Jambudīpa khiến dân chúng và cả Vua Sabbamitta say sƣa bê tha. Thiên chủ Sakka thấy vậy xuất hiện thuyết giảng các điểm xấu của rƣợu nồng. Nghe xong bài giảng, nhà vua nhận thấy thống khổ do rƣợu nồng gây ra nên xin chừa và kiên tâm giữ ngũ giới. Chuyện đƣợc kể để trả lời cho bà Visākhā về nguồn gốc của rƣợu nồng. Trên đƣờng đi đến Jetavana, 500 thân hữu của bà dự một tửu hội tại Sāvatthi và bị say, nên khi tới tịnh xá có nhiều hành động bất xứng. Phật dùng thần thông phóng hào quang khiến bầu trời đen nghịt làm họ kinh sợ và tỉnh rƣợu (1). Chuyện xƣa đƣợc kể trong Jātakamāla (N0. 17). (1) J. v. 11 ff.; DhA. (iii. 100 ff.) kể nhiều chi tiết hơi khác biệt về hành động của các thân hữu của bà Visākha.

Kumbha Vagga.--Phẩm thứ 5 của Ṭikā Nipāta của Chú giải
Jātaka (1).
(1)
J. ii. 431-51.

1. Kumbha Sutta.—Chiếc bình không có giá chống đỡ thời bị
ngã. Tâm cũng vậy, và gí chống đỡ của tâm là Bát Chánh Đạo (1).
(1)
S. v. 20.

2. Kumbha Sutta.--Cái ghè, nếu bị nghiêng đổ, nƣớc đã bị đổ ra
không thể đổ vào lại đƣợc. Cũng vậy, tỳkheo tu tập và làm cho sung
mãn Thánh đạo Tám ngành, đối với các bất thiện pháp đã đƣợc đổ ra,
không thể đổ vào lại đƣợc (1).
(1)
S. v. 48.

Kumbhakaṇṇa.—Một dạxoa thế lực bị Phật Sumedha chinh
phục. Chuyện ông giống chuyện của Āḷavaka. Dân chúng dâng lên
dạxoa một hoàng tử để tế lễ nhƣng dạxoa trao hoàng tử cho Phật.
Chín trăm triệu ngƣời đắc quả trong dịp này (1).
(1)
Bu. xii. 5; BuA. 164 f.

Kumbhakāra Jātaka (No. 408).—Chuyện Ngƣời Thợ Gốm. Bồ Tát sanh ra làm một thợ gốm ở Benares. Có bốn Phật Độc giác Karaṇḍu, Naggaji, Nimi, và Dummukha đi từ Namdamūla- pabbhāra đến nhà ông. Ông hỏi về sự xuất thế của các Ngài. Nghe qua, ông và bà đều muốn xuất thế. Bà gạt ông để đi trƣớc; ông ở lại nuôi hai đứa con trai và gái. Lúc hai con ông lớn khôn, ông đi tu ẩn sĩ. Lúc gặp lại bà, ông từ chối không muốn dính dáng gì tới bà nữa. Con trai Bồ Tát là Rāhula, con gái là Uppalavaṇṇā, và vợ là Rāhulamātā. Chuyện đƣợc kể liên quan đến 500 tỳkheo khởi lên dục tƣởng lúc nữa đêm. Phật biết tâm tƣ của chúng Tăng liền cùng Ānanda đến khiển trách (1). Xem thêm Pānīya Jātaka. (1) J. iii. 375.

Kumbhaghosaka.—Con của một chủ ngân khố lớn ở Rājagaha. Trong thành phố có dịch và cả hai cha mẹ ông đều bị bệnh. Lúc sắp mệnh chung, ông bà trối bảo con đi lánh và chỉ con chỗ dấu tài sản mình. Kumbhaghosaka lánh trong rừng những 12 năm. Lúc trở về, ông thấy tài sản còn nguyên vẹn nhƣng không dám đào vì sợ bị tai họa vì ông không đƣợc ai trong thành biết cả. Ông chọn làm đốc công sanh sống. Một hôm, vua nghe tiếng nói của Kumbhaghosaka và phán rằng: ―Đó phải là giọng của một ngƣời giàu có.‖ Nghe vua nói nhiều lần nhƣ vậy, một nữ tỳ dâng kế làm vua trở thành chủ gia tài của Kumbhaghosaka. Rồi bà và con gái đƣợc vô sống trong nhà của Kumbhaghosaka. Bấy giờ bà bày mƣu để Kumbhaghosaka cƣới con gái bà. Thế là Kumbhaghosaka phải đào của để trả chi phí theo lệnh của vua. Sau khi mƣu kế thành tựu, vua cho triệu Kumbhaghosaka để nghe ông bày tỏ, rồi truyền ban quyền thừa kế và gả công chúa cho ông.

Vua bạch Phật câu chuyện này và Ngài tán thán
Kumbhaghosaka (1).
(1)
DhA. i. 321 ff.

1. Kumbhaṇḍa.—Ông là một Nigaṇṭha mà Paṇḍukābhaya có
xây ẩn xứ mang tên ông nằm gần Hồ Gāmaṇi (1).
(1)
Mhv. x. 99.

1. Kumbhaṇḍa.—Cƣubàntrà. Thần linh đƣợc liệt kê chung với các Yakkha, Asura và Nāga. Họ sống dƣới Nam Thiên quốc trị vì bởi Virūlha (Tăng Trƣởng Thiên vƣơng) (1).         Vidhurapaṇḍita Jātaka (2) gọi Kumbhīra (q.v.) chúa của Cƣubàntrà. Họ có bao tử to và bộ sanh dục lớn nhƣ cái nồi nên mang tên nhƣ vậy (3). (1) D. ii. 257; D. iii. 198.        J. vi. 272.           (3)

DA. iii. 964.

Kumbhapura.—Trú xứ của Kisavaccha (1); Kumbhapura là một
tên khác của Kumbhavatī (q.v.).
(1)
MA. ii. 599.

Kumbhavatī.—Kinh thành trong vƣơng quốc của Vua Daṇḍaki.
Kissavaccha từng sống trong một vƣờn gần đó (1).
(1)
J. iii. 463; v. 29, 134.

Kumbhigallaka.—Tịnh xá ở Tích Lan. Sasabha có xây một trai
giới đƣờng (uposatha-house) tại đây (1).
(1)
Mhv. xxxv. 86.

Kumbhīra.--Dạxoa sống trên núi Vepulla ngoài thành Rājagaha.
Ông có dự buổi thuyết Kinh Mahāsamaya Sutta (1). Ông đƣợc gọi là
Rajagahika vì đƣợc sanh ra trong Rājagaha (2). Thỉnh thoảng ông
đƣợc gọi là chúa của các Kumbhaṇḍa. Lúc Bimbisarā muốn viến
kỹ nữ Padumavatī ở Ujjeni, vị quốc sƣ có nhờ Kumbhīra đƣa đến
đó (4).
(1)
D. ii. 257.          (2)
DA. ii. 686. (3)
E.g., J. vi. 272.
(4)
ThigA. 39.

Kumbhīla Jātaka (N0. 206).—Chuyện Con Nai Núi. Một bản
khác của Vānarinda Jātaka (1).
(1)
J. ii. 206.

Kumbhīlavānaka.—Con sông ở Tích Lan; sông này đổ vào
Saṅkhavaḍḍhamānaka (1).
(1)
Cv. lxviii. 32; xem thêm Cv. Trs. i. 279, n. 4.

Kumbhiilasobbha.--Hồ nƣớc do Vua Vijayabāhu I trùng tu (1)
trƣớc; sau đó hồ đƣợc Vua Parakkamabāhu I trùng tu lần nữa (2).
(1)
Cv. lx. 50.     (2)
Ibid., lxxix. 33.

1. Kumma Sutta.--Vị tỳkheo phải nhƣ con rùa biết rút chân cẳng
vào mai (1) v.l. Dukkara Sutta.
(1)
S. i. 7.

2. Kummata Sutta.--Lợi đắc, cung kính, danh vọng là bẫy của
Māra, giống nhƣ cái lao có dây mà ngƣời thợ săn dùng phóng ra để
bắt rùa (1).
(1)
S. ii. 226.

3. Kumma Sutta.—Nhƣ con rùa rút hết chân cẳng và đầu vô
trong mai khiến con chồn rình mà không có cơ hội để bắt rùa nên
nhàm chám phải bỏ đi, vị tỳkheo phải luôn luôn hộ trì các căn (1).
(1)
S. iv. 226.

Kummāsadāyaka Thera.—Alahán. Vào 91 kiếp trƣớc, ông có
cúng dƣờng Phật Vipassī cháo chua vì ông không có gì khác để cúng
dƣờng (1). Ông chính là Trƣởng lão Sīvaka (2).
(1)
Ap. ii. 415.             (2)
ThagA. i. 307.

Kummāsapiṇḍa Jātaka (No. 415).—Chuyện Phần Cháo Cúng Dƣờng. Một thời, Bồ Tát làm nô tỳ cho một nhà giàu ở Benares. Ông đƣợc trả công bằng bốn phần cháo chua và ông cúng dƣờng hết các phần cháo này lên bốn vị Phật Độc giác. Sau khi mệnh chung, ông sanh làm kế tự của Vua Benares và cƣới công chúa xứ Kosala làm hoàng hậu. Nhớ lại kiếp trƣớc, ông có viết ra một ca khúc về đời

ông; ca khúc rất thịnh hành trong dân gian nhƣng không ai hiểu đƣợc
ý nghĩa của tác giả. Đƣợc ban cho một ƣớc nguyện, hoàng hậu muốn
đƣợc biết ý nghĩa của ca khúc ấy. Vua bèn triệu thần dân trong vòng
12 lý để nghe ông giải thích.
Hoàng hậu cũng cho biết kiếp trƣớc bà làm nô tỳ trong cung
của Ambaṭṭha và từng cúng dƣờng một Thánh tăng. Bà đƣợc xác
định là Rāhulamātā.
Chuyện đƣợc kể về Hoàng hậu Mallikā. Bấy giờ bà là con
gái của một ngƣời thợ kết vòng hoa. Một hôm bà cúng dƣờng ba
phần cháo chua lên Phật. Ngay hôm ấy bà đƣợc làm Chánh hậu của
Vua Pasenadi (1).
(1)
J. iii. 405 ff. Cp. chuyện thứ ba của Jātakamālā, cũng là
Divyavadāna, p. 88, và Kathāsaritsāgara xxvii. 79 ff.

Kuraṅgavī.—Công chúa của một nhà vua trị vì Benares. Nàng
yêu Eḷakamāra (q.v.) và lập gia đình với nàng. Nàng lại thông dâm
với vị Sƣ trƣởng cũng là Đại tƣớng quân Chalaṅgakumāra và luôn
với Tùy viên của ông là Dhanantevāsī (1).
Chuyện của Kuraṅgavī là một trong những chuyện kể bởi
Kuṇāla. Xem Kuṇāla Jātaka, No. 536 (2).
(1)
J. v. 429 f.     (2)
Ibid., 412 ff.

Kuraṇḍaka.—Động đá, có thể là ở Tích Lan. Trong động có nhiều hình ảnh về sự xuất thế của bảy Đức Phật, nhƣng Trƣởng lão Cittagutta (q.v.) sống trong đó khá lâu mà không thấy, vì ông không bao giờ nhìn lên. Trƣớc cửa động có cây mù u (nāga). Theo lời yêu cầu của nhà vua, có lần vị Trƣởng lão đến hoàng cung, nhƣng bảy ngày sau ông trở lại động vì không hoan hỷ tại hoàng cung (1). (1) Vsm. i. 38 f.

Kuraya.—Xem Kuruya.

Kuraraghara.—Một thị trấn trong xứ Avanti, là trú xứ của Kātiyānī, Kāḷī, Soṇa Kuṭikaṇṇa, và nhiều trƣởng lão khác. Gần đó có núi Papāta-pabbata, trú xứ của Mahā Kaccāna. v.l. Kulaghara. (1) SA. ii. 188; UdA. 307; DhA. iv. 101; AA. i. 246, vân vân.

Kuraraghara-Papāta-pabbata.—Xem Papāta-pabbata.

Kuraragharikaa.—Xem Kālī [2].

Kuraraghariya-Soṇa.—Tên mà Soṇa Kuṭikaṇṇa đƣợc gọi thỉnh
thoảng (1).
(1)
E.g., J. vi. 15.

Kuravakagalla.—Một địa điểm trong xứ                Rohaṇa,    nơi
Gamiḷādhikārī Rakkha đánh bại quân thù (1).
(1)
Cv. lxxv. 137.

Kuru.—Câu Lâu. Quốc độ, một trong 16 Mahājanapada (1) mà Kinh điển Pāli thƣờng nói đến. Đƣợc biết Kuru thoạt tiên là tên của các tù trƣởng (rājakumārā) của địa phƣơng đó. Phật Âm (2) có ghi lại một truyền thuyết nói rằng vào thời Vua Mandhātā nhiều dân của ba châu khác biết Jambudīpa là châu phúc lạc nên theo nhà vua quy tụ về Nam Thiện Bộ Châu. Nhƣng Vua Mandhātā vẫn chƣa thỏa mãn nên lên cõi Tứ Đại Thiên Vƣơng rồi cỏi Đạo Lợi vui thú. Sau khi lƣu trú trên hai cõi Trời (devaloka) này, ông trở về Jambudīpa (để bổ túc balamật), xuất gia làm đạo sĩ và nhập diệt. Số ngƣời theo ông lúc trƣớc không thể trở về cố quốc đƣợc nên định cƣ lại ở Jambudīpa. Ngƣời đến từ Uttarakurudīpa lập ra quốc độ Kuru. Trong thời Phật, Kuru không có nhiều ảnh hƣởng chánh trị, nhƣng trƣớc đó là một trong ba quốc độ hùng mạnh nhứt; hai quốc độ kia là Pañcāla và Kekaka (3). Theo nhiều Jātaka, Kura rộng 300 lý, có thủ đô là Indapatta với vòng đai dài bảy lý. Vƣơng triều thuộc dòng Yudhiṭṭhila (5). Trong số các vua của Kuru có Vua Dhanañjaya Koravya đƣợc nhắc nhở nhiều nhứt (6) và Vua Koravya (7) có con là Bồ Tát Sutasoma. Trong thời Phật, tù trƣởng của Kuru tên gọi Koravya có luận bàn với Trƣởng lão Raṭṭhapāla, một hậu duệ của Kuru, và cuộc luận đàm đƣợc ghi lại trong kinh Raṭṭhapāla Sutta (8). Có lẽ vƣơng quốc Kuru một thời bao gồm luôn Uttarapañcāla, vì Somanassa Jātaka có nói rằng Uttarapañcāla là một thị trấn của Kururaṭṭha do Vua Reṇu trị vì. Koravya có một ngôi vƣờn mang tên Migācīra mà Trƣởng lão Raṭṭhapāla an trú những lúc về thăm cha mẹ (10). Dân Kuru nổi

tiếng là có trí tuệ và sức khoẻ dồi dào. Tiếng tăm này là duyên cớ để
Phật thuyết nhiều kinh cho ngƣời Kuru nghe, ví nhƣ Mahānidāna
Sutta và Mahāsatipaṭṭhāna Sutta. Ngoài ra, còn có các kinh sau
đây đƣợc thuyết ở Kuru: Māgandiya Sutta, Ānañjasappāya Sutta,
Sammosa Sutta, và Ariyavasā Sutta. Các kinh này đƣợc thuyết tại
Kammāssadhamma đƣợc mô tả nhƣ một thị trấn (nigama) của dân
Kuru mà Phật có đến an trú vài lần. Phật còn có an trú một lần tại
Thullakoṭṭhika (12), nơi sanh của Trƣởng lão Raṭṭhapāla.
Hoàng hậu Māgandiyā của Udena là ngƣời Kuru (13), và Tế
sƣ của Kosala sống ở khu tam giác Kuru, Ariga và Magadha là
ngƣời đƣợc dân của cả ba xứ kính trọng (14).
Vƣơng quốc Kuru đƣợc xác định là vùng quanh Thānesar, có
thủ đô là Indapatta, gần Delhi ngày nay (15). Xem thêm Uttarakuru.
(1)
D. ii. 200; A. i. 213 etc.                     (2)
DA. ii. 481 f.; MA. i. 184
etc.                 (3)
Xem e.g., J. ii. 214.                   (4)
E.g., J. v. 57, 484;
vi. 255. Xem thêm Mtu. i. 34; ii. 419.                           (5)
J. iii. 400; iv. 361.
(6)
J. ii. 366; iii. 400; iv. 450; vi. 260 etc.                   (7)
J.
iv. 361; v. 457.                 (8)
M. ii. 65 ff.               (9)
J. iv. 444.
(10)
MA. ii. 725.                 (11)
Ibid., i. 184 f.; AA. ii. 820; quý vị
còn nổi tiếng là ngƣời phạm hạnh; xem Kurudhamma Jātaka.
(12)
M. ii. 54; ThagA. ii. 30.                         (13)
DhA. i. 199.
(14)
Ibid., iii. 242.                        (15)
CAGI. 379 f.

Kurukaccha.—Có thể là chữ viết lầm của Bhārukaccha (q.v.).

Kurukhetta.—Một tên khác của xứ Kuru (1). (1) J. vi. 291.

1. Kuruṅgamiga Jātaka (N0. 21).—Chuyện Con Nai Sơn
Dƣơng. Một thời Bồ Tát sanh làm con nai thích ăn trái của cây
sepaṇṇi. Một hôm có ngƣời thợ săn rình bắn nai, nhƣng Bồ Tát biết
trƣớc và thoát chết.
Chuyện đƣợc kể liên quan đến âm mƣu giết Phật của
Devadatta; Devadatta là ngƣời thợ săn (1).
(1)
J. i. 173 f.

2. Kuruṅgamiga Jātaka (N0. 206).—Chuyện Con Nai Núi.
Trong một rừng nọ có ba bạn chung sống: con nai, con chim gõ kiến
và con rùa. Đêm nọ, nai bị mắc bẫy. Rùa ra công cắn bẫy còn chim
kêu điềm xấu để giữ ngƣời thợ săn không vô rừng. Nai thoát nạn,
nhƣng rùa bị bắt vì mệt không chạy thoát kịp. Nai dụ ngƣời thợ săn
vô rừng, rồi lẫn tránh và tìm cách thả rùa.
Nai chỉ Bồ Tát, chim chỉ Sāriputta, rùa chỉ Moggallāna,
còn ngƣời thợ săn chỉ Devadatta.
Chuyện đƣợc kể liên quan đến sự ác độc của Devadatta (1).
Bổn sanh này đƣợc khắc trong Bharhut Stupa (2).
(1)
J. ii. 152 ff.; DhA. iii. 152 ff.          (2)
Cunningham: p.
67 và Pl. xxvii. 9.

Kuruṅgamiga Vagga.--Phẩm thứ 3 của Eka Nipāta của Chú giải
Jātaka (1).
(1)
J. i. 173-98.

Kurudhamma Jātaka (No. 276).—Chuyện Chánh Pháp Nƣớc Kuru. Một thời Bồ Tát sanh làm hoàng tử của xứ Kuru. Sau khi Vua cha là Dhanañjaya băng hà, ông lên ngôi trị vì tại Indapatta. Ông trì Pháp Kuru hay Kurudhamma, tức Ngũ giới. Hoàng thái hậu, chánh hậu, phó vƣơng, tế sƣ, mã xa, chủ ngân khố, ngƣời giữ kho lƣơng thực, hầu cận trong cung, cả cô kỹ nữ cũng đều giữ Pháp Kuru. Nhờ đó, xứ sở trù phú và dân chúng an lạc. Bấy giờ, xứ Kaliṅga bị hạn hán và thiếu lƣơng thực. Theo lời bàn của bá quan, nhà vua phái nhiều Bàlamôn đến Bồ Tát xin mƣợn ngự tƣợng Añjanavasabha để cầu đảo vì ngự tƣợng này có tài làm mƣa. Voi không đem lại mƣa cho dân Kaliṅga. Dân chúng nghĩ rằng xứ Kuru thịnh vƣơng vì thần dân Kuru giữ Pháp Kuru. Thế là nhà vua cử sứ giả đi tìm xem Pháp Kuru là gì. Sứ giả đi đến từng ngƣời và ghi lại từng Pháp ấy. Theo lời tấu trình, đƣợc biết dân Kuru hành trì rất chí tâm giới hạnh. Nhà vua bèn hành trì Pháp Kuru và mƣa đến xứ ông. Chuyện đƣợc kể liên quan đến một tỳkheo giết con ngỗng trời. Có hai tỳkheo tắm tại sông Aciravatī. Trong lúc đứng trên bờ sông cho khô mình, hai ông thấy hai con ngỗng trời. Hai vị cá xem

ai liệng trúng mắt ngỗng. Một vị ném hòn đá xuyên qua hai mắt của
một con ngỗng. Ông bị bạch trình lên Phật. (1).
(1)
J. ii. 365 ff.; DhA. iv. 86 ff.; cp. Cariyāpiṭaka i. 3. So sánh với
Sālittaka Jātaka (J. i. 418).

Kurundaṅkuṇḍiya.—Một địa danh dƣới miền Nam Ấn Độ (1). (1) Cv. lxxvi. 236, 266.

Kurundacullaka.—Tăng xá (pariveṇa) trong Jetavana-vihāra ở
Tích Lan, trú xứ của Dāṭhāvedhaka (1).
(1)
MṬ. 176.

Kurundapillaka.—Tịnh xá ở Tích Lan trong ấy Poṭṭhakuṭṭha
(ngƣời Damiḷa phục vụ Vua Aggabodhi IV) có xây một lâu đài
(pāsāda) (1).
(1)
Cv. xlvi. 21.

Kurundavāpi.--Hồ nƣớc do Vua Aggabodhi I xây (1). (1) Cv. xlii. 15; Cv. Trs. i. 66. n. 6.

Kurundavāsoka-Vihāra.—Tịnh xá do Vua Khallāṭanāga xây (1). (1) Mhv. xxxiii. 32.

Kurunda-Vihāra.—Tịnh xá do Vua Aggabodhi xây và cúng
dƣờng cho ba tôn phái (1).
(1)
Cv. xlii. 15.

Kurundavelu thiếu phần này

Kurundiya-Vihāra.—Tịnh xá do Vua Vijayabāhu trùng tu (1); có
thể đó là tịnh xá Kurunda-Vihāra.
(1)
Cv. lx. 60.

Kurundī.—Một làng ở Tích Lan (1). (1) Cv. lxxxiii. 16; lxxxviii. 64; Cv. Trs. ii. 149, n. 9.

Kurundī-Aṭṭhakathā.—Một trong những bộ sƣu tập lớn của các Chú giải mà Phật Âm dùng để soạn thảo tài liệu. Truyền thuyết nói rằng (1) sƣu tập đƣợc viết bằng tiếng Tích Lan và mang tên nhƣ vậy vì đƣợc sƣu tập tại Kurundavelu-Vihāra ở Tích Lan. Sƣu tập chú trọng nhiều đến Vinaya vì có nhiều dẫn chứng về giới luật, nhứt là trong Samantapāsādikā (2).             Tài liệu còn đƣợc gọi là Kurundīgandha (3). Trong nhiều trƣờng hợp, nghĩa giải trong sƣu tập có phần khác biệt với nghĩa giải trong Chú giải. (1) Xem e.g., Saddhamma-Saṅgaha, p. 55.                (2) E.g., Sp. i. 281; ii. 319; iii. 537, 544, 545, 570, 573, 583, 597, 616, 620, 626, 627, 660, 664, 668, 688, 722, 726; iv. 745, 758, 778, 783, 813, 818, 861, 920, etc.             (3) Gv. 59.

Kurundīraṭṭha.—Xem Kurundī.

Kurumba.—Tộc trƣởng Damiḷa bị Tƣớng Laṅkāpura chinh
phục (1).
(1)
Cv. lxxvii. 14 f.

Kurumbāṇḍanakali.—Một địa danh dƣới miền Nam Ấn Độ nơi
có trận đánh khốc liệt giữa Tƣớng Laṅkāpura và Vua Kulasekhara
(1)
.
(1)
Cv. lxxvi. 157.

Kuruvala-tittha.—Một chỗ tắm hẻo lánh trên một hồ lớn gần
Cittalapabbata-vihāra (1).
(1)
MA. ii. 1025.

Kureñjiyaphaladāyaka (Kuruñjiya*) Thera.—Alahán. Vào 30
kiếp trƣớc ông sanh làm thợ săn và có cúng dƣờng Phật Sikhī trái
kureñjiya lúc thấy Ngài trong rừng (1). Ông là Soṇa-Seṭṭhiputta
Thera (2).
(1)
Ap. ii. 448 f.         (2)
ThagA. i. 316 f.

1. Kula Sutta.—Gia đình nào có nhiều phụ nữ và ít đàn ông rất dễ bị các đạo tặc, trộm ghè não hại. Cũng vậy, tỳkheo nào không tu

tập từ tâm giải thoát, không làm cho sung mãn, vị ấy dễ bị phi nhơn
não hại (1). [Theo HT. Thích Minh Châu, 1993].
(1)
S. ii. 263.

2. Kula Sutta.—Theo lời yêu cầu của Nigaṇṭha Nātaputta, Thôn trƣởng Asibandhakaputta đến yết kiến Phật trong rừng Pāvārika- ambavana ở Nālandā, để phá kiến Ngài. Ông bạch hỏi vì sao Ngài cùng đại chúng Tỷ-kheo lại du hành tại Nàlandà đói kém? Nhƣ vậy, có phải Ngài thực hành tàn phá các gia đình, thực hành bất hạnh cho các gia đình, thực hành tổn hại cho các gia đình? Phật đáp rằng sự khất thực của Ngài không phải là một trong tám nhơn duyên làm tổn hại các gia đình: do quốc vƣơng, do trộm cƣớp, do lửa, do nƣớc, do họ không tìm đƣợc tiền của cất giấu, do biếng nhác, do trong gia đình khởi lên kẻ phá hoại gia đình, hay do vô thƣờng. Sau khi nghe Phật dạy, Thôn trƣởng Asibandhakaputta xin từ nay cho đến mạng chung trọn đời quy ngƣỡng Phật (1). (1) S. vi. 322 f.

3. Kula Sutta.—Nói về năm công đức của các gia đình đƣợc ngƣời xuất gia giữ giới đến viếng: họ đƣợc tâm tịnh tín và nhƣ vậy đƣợc đƣa đến cõi Trời; họ đảnh lễ tỳkheo và nhƣ vậy đƣợc đƣa đến gia đình cao sang; họ từ bỏ cấu uế, xan tham và nhƣ vậy đƣợc đƣa đến đại uy lực; họ san sẻ vật bố thí và nhƣ vậy đƣợc đƣa đến giàu sang phú quý; họ nghe pháp, đặt câu hỏi và nhƣ vậy đƣợc đƣa đến đại trí tuệ (1). (1) A. iii. 244 f. [Theo HT. Thích Minh Châu, 1996].

4. Kula Sutta.--Nếu chƣa đến thời không xứng đáng để đến, còn nếu đã đến thời không xứng đáng để ngồi xuống trong các gia đình thành tựu bảy chi phần này: không vui vẻ đứng dậy; không vui vẻ chào đón; không vui vẻ mời ngồi; có chỗ ngồi đem giấu đi; từ nhiều họ cho ít, từ đồ thù thắng họ cho đồ thô xấu; họ cho không có kính trọng, không có kính lễ (1). [Theo HT. Thích Minh Châu, 1996]. (1) A. iv. 10.

5. Kula Sutta.--Giống nhƣ [4] nhƣng thêm hai chi phần nữa:
không nghe giáo pháp và không thƣởng thức pháp thoại. Tổng cộng
có chín chi phần tất cả (1).
(1)
S. iv. 387.

Kulaghara.—Xem Kuraraghara.

Kulagharaṇī Sutta.—Xem Ogāḷha Sutta.

Kulanta-vāpi (Kulattha-vāpi).—Hồ nƣớc dƣới miền Nam
Anurādhapura. Hồ đƣợc gọi tên nhƣ vậy vì nƣớc hồ bị nhuộm đỏ
bởi máu đổ ra trong trận đánh khốc liệt giữa Vua Duṭṭhagāmaṇi và
Vua Eḷāra (1).
(1)
Mhv. xxv. 66.

Kulaputta Sutta.--Những thiện nam tử nào chơn chánh xuất gia,
từ bỏ gia đình, sống không gia đình, những vị ấy làm nhƣ vậy để nhƣ
thật chứng ngộ bốn Thánh đế. Đây là sự thật trong quá khứ, hiện tại
và vị lai (1).
(1)
S. v. 415.

―Kulaputtena-dukkhā‖ Suttā.—Ba kinh. Đối với vị thiện nam
tử vì lòng tin xuất gia, đây là thuận pháp (anudhammaṃ): Hãy sống
nhàm chán nhiều đối với sắc... đối với thọ... đối với tƣởng... đối với
các hành, hãy sống nhàm chán nhiều đối với thức. Trong kinh thứ
nhì, nhƣ kinh trên, chỉ khác là "thấy vô thƣờng" thay thế "sống nhàm
chán". Trong kinh thứ ba, nhƣ kinh trên, chỉ khác là "thấy vô ngã"
(1)
.
(1)
S. iii. 179. [Theo HT. Thích Minh Châu, 1993].

Kulavaḍḍhaka.--Đƣợc đề cập nhƣ cái tên dùng để sỉ nhục ngƣời
khác một cách châm biếm (1).
(1)
Vin. iv. 8.

Kulavaddhana.—Một thƣơng gia giàu có ở Sudassana (Benares) tìm cách cản Vua Sutasoma xuất thế bằng cách dâng hết tài sản mình. Ông đƣợc xác định là (Mahā?) Kassapa (1).

(1) J. v. 185, 192.

1. Kulasekhara.—Nhà vua Chola trị vì miền Nam Ấn Độ. Ông vây hãm vua Paṇḍu là Parakkama trị vì Madhurā; nhà vua này cầu cứu Vua Parakkamabāhu I của Tích Lan. Parakkamabāhu I gởi một đạo quân viễn chinh do Tƣớng Laṅkāpura thống lãnh đến Nam Ấn Độ, nhƣng lúc ấy Vua Parakkama đã bị giết và Madhurā đã bị chiếm đóng. Tuy nhiên, Laṅkāpura vẫn đổ bộ để chống Kulasekhara và đồng minh của ông. Laṅkāpura toàn thắng và lập hoàng tử của Vua Parakkama lên ngôi dƣới vƣơng hiệu Vira Paṇḍu và trị vì Madhurā. Các tù binh Chola bị đƣa sang Tích Lan để xây Mahā Thūpa trong Anurādhapura (1). (1) Chi tiết của trận chiến, xem Cv. lxxvi và lxxvii. Về chuyện về sau của Kulasekhara xem Cv. Trs. ii. 100, n. 1.

2. Kulasekhara.—Vua xứ Paṇḍu.         Tƣớng của ông là
Āriyacakkavatti xâm chiếm Tích Lan và tịch thu Nha Xá Lợi cùng
nhiều kho tàng quý giá khác đem về Ấn Độ. Thời sau, Vua
Parakkamabāhu III đến yết kiến Kulasekhara và thỉnh Nha Xá Lợi
trở về Tích Lan (1).
(1)
Cv. xc. 47; 53f.

Kulavāka Jātaka (N0. 31).—Chuyện Tổ Chim Con. Bồ Tát sanh ra tại làng Macala xứ Magadha và đƣợc đặt tên là Hoàng tử Magha. Làng có tất cả 30 gia đình. Ông và 29 gia chủ trong làng thƣờng làm công đức, giữ năm giới và bố thí. Vì sự giữ giới nên họ không ăn chơi khiến lợi tức của ông thôn trƣởng bị giảm sút. Ông thôn trƣởng xàm tấu lên vua rằng Bồ Tát và 29 gia chủ là kẻ cƣớp. Không cho điều tra thiệt hơn, vua phán đem tất cả cho voi dày. Voi đƣợc dẫn đến từng con một, nhƣng tất cả đều bỏ chạy vì lòng từ của các ông. Biết ra, vua hoan hỷ ban cho các ông nhiều đặc ân để lập công đức. Sau khi thân hoại mạng chung, các ông sanh về cõi Tāvatiṃsa và Magha đƣợc làm Thiên chủ Sakka. Ba phu nhơn của Magha là Sudhammā, Cittā và Nandā từng tiếp tay với ông trong việc hành thiện đƣợc tái sanh làm ngƣời hầu cận Sakka. Nhƣng Sujātā không có tham gia và làm công đức trƣớc đây nên không đƣợc vinh hạnh ấy (1).

Trên cõi Thiên, các Thần Asura sống chung với chƣ Thiên Deva. Một hôm các Asura say rƣợu nên bị liệng xuống chân núi Sineru. Họ bèn tuyên chiến với chƣ Thiên Deva. Trong một trận khóc liệt, Sakka bị đánh bại nên phải tẩu thoát bằng xe Vejayanta lƣớt trên mặt biển. Lúc đến Simbalivana, xe chém ngã cây ở đó khiến các Garuḷa con vị văng xuống biển. Nghe tiếng chim non kêu, Sakka bảo mã xa Mātali quay xe lại. Thấy Sakka quay đầu xe, các Asura tƣởng quân thù đƣợc tiếp viện nên bỏ chạy. Bấy giờ đất nứt và lâu đài Vejayanta nổi lên. Sakka sống trong lâu đài này với năm chỗ đƣợc bảo vệ để ngăn các Asura trở lại. Chuyện đƣợc kể về một tỳkheo uống nƣớc không đƣợc lọc (tức còn loài hữu tình trong nƣớc) vì không đƣợc tỳkheo đồng hành cho mƣợn lọc nƣớc sau khi hai ngƣời cãi vã. Phật kể chuyện xƣa trên để dạy rằng nhờ quên mình cứu kim xí điểu con (tức theo Chánh pháp) mà Sakka đƣợc vinh quang. Trong truyện Mātali chỉ Ānanda (2) . Chú giải Dhammapāda (3) nói rằng chuyện của Magha đƣợc kể vì Phật muốn trả lời câu hỏi của ngƣời Licchavī tên Mahāli. Lý do Sakka tẩu thoát bằng xe Vejayanta cũng khác biệt. Theo Chú giải, Sujātā tái sanh làm con của Vepacitti. Lúc đến tuổi cặp kê nàng lập hội chiêu phu, Sakka đến giả dạng một Thần Asura già và đƣợc nàng kén chọn. Bấy giờ Sakka tự xuất hiện làm Sakka và cùng Sujātā tẩu thoát bằng xe Vejayanta, nên các thần Asura mới đuổi theo. Xem thêm Kulāvaka Sutta. (1) Chuyện của các nữ nhơn này, xem dƣới mỗi đề mục. (2) J. i. 198 ff; và câu chuyện dẫn nhập cp. Vin. ii. 118. (3) i. 263 ff.; xem thêm SA. i. 260f.;DA. iii. 710 ff.; và SNA. ii. 484 f.

Kulāvaka Vagga.--Phẩm thứ 4 của Eka Nipāta của Chú giải
Jātaka (1).
(1)
J. i. 198-234.

Kulāvaka Sutta.--Chuyện Sakka chạy trốn Asura. Lúc nghe
Garuḷa con kêu cứu, Sakka bảo ngƣời đánh xe quay xe lại không
màng đến tánh mạng mình. Nhƣng các Asura bỏ chạy (1). cp.
Kulavāka Jātaka.

(1) S. i. 224.

Kulālitissa.—Tịnh xá ở Tích Lan. Trên tháp của tịnh xá này Vua
Vohārika-Tissa có dựng một cây lọng (1).
(1)
Mhv. xxxvi. 33.

Kuliṅga.—Tên của một tộc có thể là Tích Lan. Vua Mahinda VI
thuộc tộc này (1). Ngƣời Kuliṅga thoạt tiên do Đại Đế Asoka đƣa
sang Tích Lan một lƣợt với nhánh Bồ Đề (2).
(1)
Cv. lxxx. 15.                (2)
Mhv. xix. 2; xem thêm Mhv. Trs.
128, n. 2, và Cv. Trs. i. 29, n. 2, và ii. 126, n. 5.

1. Kulupaka Sutta.—Thành tựu năm pháp này, vị tỳkheo không
đƣợc gia đình ông đến viếng ái mộ: thân mật với ngƣời không thân
tín, can thiệp vào việc không có thẩm quyền, ra vào với các phần tử
chống đối, nói riêng một bên tai, xin quá nhiều (1).
(1)
A. iii. 136 f.

2. Kulupaka Sutta.--Có năm nguy hại cho ngƣời viếng thăm gia
đình: không mời mà đến; ngồi một mình; ngồi chỗ kín đáo; thuyết
pháp cho nữ nhơn hơn năm, sáu chữ; sống với nhiều suy tƣ về dục (1).
(1)
A. iii. 258 f.

3. Kulupaka Sutta.--Có năm nguy hại này đối với vị tỳkheo sống
liên hệ quá nhiều với các gia đình: luôn luôn thấy nữ nhơn; do thấy,
nên có liên hệ; do có liên hệ nên có sự thân mật; do có sự thân mật
nên có cơ hội (để tƣ thông); khi tâm đã có tƣ thông, thời đƣợc chờ
đợi nhƣ sau: sẽ không có hoan hỷ sống Phạm hạnh; hay sẽ rơi vào
trong một tội nhiễm ô; hay từ bỏ học giới; trở lui lại đời sống thế tục
(1)
. [Theo HT. Thích Minh Châu, 1996].
(1)
A. iii. 259.

4. Kulupaka Sutta.—Phật tuyên bố rằng Mahā Kassapa có tâm
xứng đáng là ngƣời đi đến với gia đình. Ông không bực phiền nếu
đƣợc cho ít, cho chậm và cho với sự khinh trọng (1).
(1)
S. ii. 200.

Kulumba Sutta.—Một kinh rất phổ thông nhƣng không đƣợc liệt
kê trong ba lần Kết tập (tisso saṅgīti) (1). Atthasālinī (2) có trích từ
kinh này và nói đến ―sự giết trẻ ở Kulumba.‖ Trích dẫn cho thấy
thân hành có thể khởi lên từ ý hành.
(1)
Sp. iv. 742, 743.         (2)
DhSA. 91.

Kulla Thera.—Alahán. Ông là địa chủ ở Sāvatthi xin gia nhập
Tăng Đoàn sau khi nghe Phật thuyết. Tuy nhiên, ông thƣờng bị các
cơn dục vọng khởi lên. Theo lời Phật dạy, ông thiền với đề tài thân
thể nhƣng vẫn không kiểm soát nổi mình. Phật phải tự đi với ông để
chỉ cho ông thấy sự thối rã của xác thân. Ông đạt nhứt Thiền và về
sau đắc quả Alahán (1). Kệ của ông trong Theragāthā ghi lại chứng
nghiệm của ông.
(1)
ThagA. i. 444 f.         (2)
393-8.

Kuḷa Thera.—Xem Kuṇḍala.

Kuḷumbarī-kaṇṇikā.—Một quận ở Tích Lan, sanh quán của
Mahā-Soṇa (1). Theo Chú giải Mahāvaṃsa quận ở trong xứ Rohaṇa
(2)
.
(1)
Mhv. xxiii. 45.    (2)
MṬ. 45.

Kuvaṇṇā.—Trinh nữ Dạxoa mà Hoàng tử Vijaya cƣới làm vợ
khi ông đến Tích Lan. Nhờ sự chỉ dẫn của nàng (dạxoa vô hình chì
dạoxoa mới thấy đƣợc dạxoa), ông giết đƣợc hết các dạxoa trong tiệc
cƣới của ái nữ của Dạxoa chúa ở Sirīsivatthu. Về sau, Vijaya bỏ rơi
nàng và cƣới công nƣơng của Vua Paṇḍu ở Madhurā (dƣới miền
Nam Ấn Độ). Nàng bỏ sang Laṅkāpura cùng hai con là Jīvahattha
và Dipellā. Dạxoa trong thành phố này nhận ra nàng và giết nàng vì
tƣởng lầm rằng nàng đến để dò la. Hai con nàng trốn sang Malaya
và trở thành tổ tiên của các Pulinda (1).
Kuvaṇṇā có một bạn làm nô lệ tên Sīsapātī (Sīsapātikā) (2).
v.l. Kuveṇī.
(1)
Mhv. vii. 9-68.           (2)
MṬ. 255.

Kuvera (Kubera).—Đa Văn Thiên Vƣơng. Vị Tứ Đại Thiên Vƣơng cai quản phƣơng Bắc, chúa tể của Dạxoa. Ông có cung điện

Āḷakamandā, thành trì Visāṇa, và hồ sen Dharaṇī. Sứ giả của ông
gồm có Tatolā, Tattolā, Tatotalā, Ojasi, Tejasi, Tatojasi, Sūra,
Rāja, Ariṭṭha, và Nemi. Các con ông đều mang một tên chung là
Inda (1). Tùy tùng tuyệt vời (2). Ông là đệ tử của Phật (3) Xem
Vessavaṇa.
Một thời, ông là một Bàlamôn tên gọi Kuvera, làm chủ đồn
điền mía và có bảy lò đƣờng. Lợi tức của một trong số bảy lò đƣờng
vừa nói đƣợc dành để chẩn bần. Lúc lợi tức lên cao ông cúng dƣờng
trong suốt 20 ngàn năm. Sau khi thân hoại mạng chung, ông sanh
làm một Cātummakārājīka-deva (4).
Trong Kinh điển, Kuvera có nghĩa là thần của cải, và cung
điện Āḷakamandā của ông là biểu tƣợng của sự trù phú (3). Ông có
chín kho châu báu (6). Dạxoa Puṇṇaka tự xƣng là cận thần của
Kuvera (7). Kuvera đƣợc liệt kê trong danh sách chƣ vị sanh về cõi
Thiên nhờ lòng quảng đại (8).
(1)
D. iii. 201 f.                 (2)
D. ii. 257.              (3)
SN. v.
379.               (4)
DA. iii. 966; SNA. i. 369 f.                (5)
E.g., Cv.
xxxvii. 106; xxxix. 5; lxxx. 5.                  (6)
Ibid., lxxxvii. 31; xem
Epic Mythology của Hopkins, 142 f.                        (7)
J. vi. 307, 325.
(8)
Ibid., 201.

Kuveradvāra.—Một trong số 14 cổng thành Pulatthipura xây
bởi Vua Parakkamabāhu I (1).
(1)
Cv. lxxiii. 161.

Kuvera-nāliṇī.—Một tên gọi khác của hồ sen Dharaṇī (1) của vị
Tứ Đại Thiên Vƣơng Kuvera cai quản phƣơng Bắc (q.v.).
(1)
D. iii. 202; DA. iii. 968.

Kusa.—Bồ Tát. Ông sanh làm Thái tử của Vua Okkāka xứ Kusāvatī và Hoàng hậu Sīlavatī. Okkāka không có con dầu đã cầu tự nhiều lần. Nhƣng sau cùng, nhờ ơn Thiên chủ Sakka, hoàng hậu hạ sanh hai hoàng nam. Ngƣời anh cả, Kusa, xấu xí nhƣng tài trí phi thƣờng; còn ngƣời em, Jayampati, rất đẹp trai. Vua cha muốn trao quyền nên phán truyền cho Kusa lập thành gia thất dầu chàng không muốn. Sau cùng, Kusa phải thành hôn với công chúa Pabhāvatī của Vua xứ Madda trị vì tại kinh thành Sāgala, vì nàng đạt tiêu chuẩn do

chàng đề ra là giống nhƣ tƣợng của chàng tạc. Cô dâu không thấy mặt chàng cho đến lúc mang thai. Một hôm tình cờ nàng khám phá biết chàng quá xấu xí nên bỏ trở về cung cha. Từ đó, Kusa theo sát nàng nhƣng không chiếm lại đƣợc tim nàng dầu đã tìm mọi cách, kể cả biến mình làm đầu bếp. Về sau, Sakka can thiệp bằng cách mạo nhận làm Vua Madda giả gởi thơ đến bảy vì vua khác nhau hứa gả công chúa Pabhāvatī. Các vua đến kinh thành Sāgala cùng lúc và doạ san thành phố thành bình địa. Nhà vua định phân Pabhāvatī làm bảy, nhƣng nàng đƣợc Kusa giải cứu. Thấy Kusa vua sợ nên bỏ trốn; Kusa có oai làm dất trời rung chuyển. Kusa cùng Pabhāvatī trở về Kusāvatī sống đời hạnh phúc. Hân hoan thấy Kusa thành công, Sakka cho chàng viên ngọc bát giác Verocaṇamaṇi. Đƣợc biết ngọc đƣợc truyền thừa qua nhiều triều đại, và ngọc này có lần đƣợc Vua Videha của Mithilā đem ra để thử tài khéo léo của Mahosadha bằng cách bảo ông cắt bỏ sợi chỉ cũ để luồn chỉ mới vào (1). Truyền thuyết (2) nói rằng Kusa có cây quạt (tālavaṇṭa, fan?) có thể cho thấy hết mọi chuyện diễn ra trên đời, và làm chủ Kokanadavīnā (q.v.) của Sakka cho Sīlavatī. Ông còn có bốn tiếng rống nghe khắp cõi Jambudīpa (3), mà tiếng rống để giới thiệu tên mình, Sīhassara, trƣớc bảy vua là một. Theo Dīpavaṃsa (4), cũng nhƣ Mahākusa, Kusa thuộc triều đại Mahāsammata. (1) J. vi. 340; theo SA. i. 115 và DA. iii. 266, Pasenadi cũng có ngọc này; nhƣng Mahāsāra Jātaka không có đề cập đến Kusa. (2) E.g., MṬ. 552.            (3) SNA. i. 223; SA. i. 248. (4) iii. 40.

Kusa Jātaka (No. 531).--Chuyện Đại Đế Kusa (q.v.). Chuyện đƣợc kể liên quan đến một tỳkheo thối thất vì mê say một nữ nhơn xinh đẹp trong thành Sāvatthi, đến đối phế bỏ mọi việc và héo mòn. Ông đƣợc đƣa đến yết kiến Phật và Ngài thuyết kinh này cho thấy nhiều bậc hiền trí ngày xƣa, mặc dù có đủ uy lực phi thƣờng, cũng đã mất hết quyền năng và phải chịu khốn đốn đến suy tàn (1). Chuyện có nhiều điểm giống chuyện kể trong Anitthigandha (q.v.). Xem thêm s.v. Sammillabhāsinī. (1) J. v. 278 ff; Chuyện còn đƣợc kể trong Mtu. iii. 1. ff.; ii. 441 f.; bản Pāli có nhiều điểm và tên không giống.

Kusaghara.—Một thành phố (?). Nội y của Phật đƣợc tôn trí tại
Kusaghara sau khi Ngài nhập diệt (1).
(1)
Bu. xxviii. 8.

Kusaṭṭhakadāyaka Thera.—Alahán. Vào thời Phật Kassapa,
ông là một Bàlamôn có cúng dƣờng Phật tám nắm cỏ Kusa (1). Ông
chính là Trƣởng lão Migasira (2).
(1)
Ap. ii. 416.              (2)
ThagA. i. 306.

Kusanāḷi Jātaka (No. 121).—Bồ Tát sanh làm vị thần trong đám
cỏ lau kusa. Gần bên có cây mơ ƣớc (mukkhaka) trên đó có vị nữ
thần cây an trú. Một hôm, ngƣời thợ mộc của vua tìm cây để xây
điện một cột, định đốn cây mơ ƣớc. Lo sợ tai nạn đến với nữ thần
bạn, Bồ Tát biến mình thành con cắc kè đến trƣớc thợ mộc, chui vào
giữa rễ của cây, chui ra khỏi đầu thân cây, nằm xuống và lắc đầu qua
lại. Ông thợ mộc nghĩ rằng cây này bị bộng không dùng đƣợc nên
không thèm đốn nữa.
Chuyện đƣợc kể liên quan đến một ngƣời bạn nghèo của
Trƣởng giả Anāthapiṇḍika mà ông đem về nhà và bị bạn bè khác
phản đối. Nhƣng ngƣời bạn nghèo này đã cứu đƣợc tài sản của
Trƣơng giả khỏi bị cƣớp.
Chuyện Bổn sanh cho thấy tình bạn chân thật đã giúp cứu
đƣợc trú xứ của Nữ thần cây, nhƣ ngƣời bạn nghèo đã cứu tài sản của
Trƣởng giả.
Thần cây chỉ Ānanda. Chuyện thƣờng đƣợc trích dẫn để nói
lên tình bạn cao quý.
(1)
J. i. 441 ff.      (2)
E.g., J. iv. 77.

Kusanāḷi Vagga.—Phẩm thứ 13 của Eka Nipāta của Chú giải
Jātaka (1).
(1)
J. i. 441-65.

Kusamāli.—Biển mà nhà hàng hải Suppāraka (q.v.) lái thuyền
đi qua. Biển đầy ngập ngọc lục bảo và nhìn thấy nhƣ rừng cỏ kusa.
Tên trọn vẹn của biển là Nīlavaṇṇa Kusamāla (1).
(1)
J. iv. 140.

Kusamba (Kusumba).—Tên gọi của nhà hiền trí (isi) có trú xứ
về sau đƣợc dùng để xây kinh thành mang tên Kosambī (1).
(1)
SNA. i. 300; MA. ii. 539; UdA. 248; PsA. 413; xem thêm
Rāmāyana i. 34.

1. Kusalarāsi Sutta.—Nếu có ai nói năm triền cái (nīvaraṇa) là
―Đống bất thiện‖, ngƣời ấy nói một cách chơn chánh (1).
(1)
S. vi. 145.

2. Kusalarāsi Sutta.—Nói đến "Đống thiện", nói một cách chơn
chánh phải nói là bốn niệm xứ (satipaṭṭhāna) (1).
(1)
S. vi. 186.

1. Kusalā Sutta.—Pháp thuộc về phần thiện lấy không phóng dật
(appamāda) làm căn bản; tỳkheo thành tựu không phóng dật, tu tập
bảy giác chi, làm cho sung mãn bảy giác chi (bojjhaṅga) (1).
(1)
S. v. 91.

2. Kusalā Sutta.—Nhƣ [1] trên nhƣng đƣợc thay thế bằng nhƣ lý
tác ý (yonisomanasikāra) (1).
(1)
S. v. 92.

Kusāvātī.—Câuxábàđề. Kinh thành trong vƣơng quốc của dân
Malla và hiện nay là Kusinārā. Một thời, kinh thành này là đế đô
của Mahā-Sudassana rộng 12 lý vuông, trù phú, đông dân cƣ không
thua Āḷakamandā (1), và là thành đô dẫn đầu của 84 phố phƣờng thời
bấy giờ (2). Mahā-Sudassana Sutta (3) có mô tả chi tiết Kusāvātī.
Nhiều vua thuộc triều đại Mahāsammata trị vì tại thành đô này (4), kể
cả Okkāka, phụ vƣơng của Kusa (5).
thiếu một đoạn
(1)
D. ii. 146f.; J. i. 392; Cyp. i. 4; Dvy. 227.            (2)
S. iii. 144.
(3)
D. ii. 170 f.         (4)
Mhv. ii. 7; Dpv. iii. 9.
(5)
J. v. 278 ff.            (6)
Anāgat. v. 18.

kusināṭā thiếu đoạn này

Kusinārā.—Câuthila. Thành đô của dân Malla; Phật nhập Nípbàn tại đây. Bấy giờ Kusinārā là một thành phố nhỏ, ―một nhánh của thị trấn với nhà tranh vách đất ở giữa rừng,‖ nên Tôn giả Ānanda rất thất vọng khi nghe Phật muốn về đây để nhập diệt. Tuy nhiên, Phật thuyết Mahā-Sudassana Sutta cho Tôn giả biết rằng vào một thời xa xƣa, đó là Kusāvatī, đế đô của Mahā-Sudassana (1). Trên đƣờng từ Pāvā đến Kusinārā cách nhau ba gavuta, Phật đi ngang qua con suối Kakuṭṭha và rừng Ambavana trên bờ suối. Kế đến là sông Hiraññavatī và lúc gần tới Kusinārā có Upavattana là rừng cây Sāla, nơi Phật dừng lại để nhập diệt (3). Sau khi Phật nhập diệt, báo thân Ngài đƣợc đƣa vô Kusinārā qua cổng Bắc và ra thành qua cổng Đông rồi theo hƣớng Đông đến đền Makuṭabandhana của dân Malla để làm lễ trà tỳ; lễ kéo dài bảy ngày (4). Đƣợc biết Phật có ba lý do để đến Kusinārā sửa soạn nhập Níp bàn: (a) đó là nơi thuận tiện để Ngài thuyết Mahā-Sudassana Sutta; (b) tại đó Subhadda có thể đến yết kiến Ngài để nghe kinh và đắc quả Alahán lúc Ngài còn hiện tiền; và (c) Bàlamôn Doṇa sẽ có mặt tại đó để phân chia xá lợi của Ngài (5). Là nơi Phật nhập diệt, Kusinārā đƣợc Phật tuyên bố là một trong bốn thánh địa của ngƣời hành hƣơng; ba thánh địa kia là Kapilavatthu, Buddhagayā và Isipatana (6). Trƣớc lần đến để nhập diệt, Phật có du hành đến Kusinārā rồi. Lần nọ, Ngài đi từ Āpaṇa đến và trú lại Kusinārā trƣớc khi qua Ātumā. Dân Malla ở Kusinārā rất mến mộ Phật nên khi Ngài đến ai không tham gia đám rƣớc Ngài trong thành phố đều bị phạt 500 đồng, dẫu ngƣời ấy không là đệ tử của Phật. Trong dịp ấy, Roja đƣợc giáo hoá và cúng dƣờng Phật cùng đại chúng tỳkheo rau cải và bánh trái (7). Trong đôi lần đến Kusinārā, Phật an trú tại khóm rừng Baliharaṇa; ở đó Ngài có thuyết hai kinh Kusinārā (8) và kinh ―Kinti‖ Sutta (9). Ngài còn thuyết một kinh Kusinārā Sutta nữa lúc trú tại Upavattana (10). Kusinārā là nơi sanh của Bandhula và phu nhơn ông là bà Mallikā (11). Kusinārā cách Rājagaha (12) 25 do tuần và nằm trên đƣờng từ Aḷaka đến Rājagaha, con đƣờng mà đệ tử của Bāvarī từng sử dụng (13). Đó cũng là con đƣờng mà Kassapa đi từ Pāvā đến để đảnh lễ Đức Thế Tôn lần cuối (14).

Truyền thuyết nói rằng Kusinārā đƣợc tôn trí một phần tám
của xá lợi Phật trong một ụ tháp và dân Malla rất tôn kính thánh tích
này (15).
Vào thời xƣa, Kusinārā là kinh đô của Vua Tālissara và 12
vua nối nghiệp ông (16). Kusinārā còn là nơi nhập diệt của Phật
Phussa tại Setārāma (v.l. Soṇārāma) (17).
Vào thời Ngài Huyền Trang, ngƣời ta còn thấy các tháp và
Saṅghārāma xây để kỷ niệm ngày Phật nhập diệt và lễ trà tỳ của
Ngài. Theo ông (18), Kusinārā cách Vesāli 19 do tuần.
Kinh tạng Sanskrit gọi Kusinārā là Kuśigrama
(Kusígrāmaka) và Kuśinagarī (19).
Kusinārā đƣợc xác định là làng Kasia, nằm ở chỗ giáp nƣớc
của hai sông Rapti và Gondak, về phía Đông của quận Gorakhpur (20).
Có một cái dĩa đồng mới tìm thấy tại nền tháp xây trên chỗ
Phật nhập diệt (21).
Dân Kusinārā đƣợc gọi là Kosinārakā (22).
(1)
D. ii. 146.              (2)
DA. ii. 573.               (3)
UdA. 238; DA. ii.
572 f.               (4)
D. ii. 160 f.               (5)
UdA. 402 f.; DA. ii. 573 f.
(6)
D. ii. 140.                 (7)
Vin. i. 247 f.             (8)

A. i. 274 f.; v. 79 f.                    (9)
M. ii. 238 f.               (10)
A. ii. 79;
có kinh khác về chƣ tỳkheo ồn ào ở Upavattana, xem Ud. iv. 2.
(11)
DhA. i. 338, 349.                    (12)
DA. ii. 609; theo
Pháp Hiển (p. 40) có 40 do tuần từ Kapilavatthu.                          (13)
SN. v.
1012.                (14)
Vin. ii. 284.              (15)
D. ii. 167; Bu. xxviii. 3.
(16)
Dpv. iii. 32.              (17)
BuA. 195; Bu. xix. 25.
(18)
Beal: op. cit. li. lii.n.            (19)
E.g., Dvy. 152 f.,
208.                 (20)
CAGI. i. 493.                        (21)
Ibid., 714.
(22)
E.g., D. ii. 167.

Kusinārā Vagga.--Phẩm thứ 13 của Ṭīkā Nipāta, Aṅguttara
Nikāya (1).
(1)
A. i. 274-84; tóm tắt, xem A. v. 381.

1. Kusinārā Sutta.--Thuyết tại khóm rừng Baliharaṇa trong
Kusinārā. Bố thí cho tỳkheo không có quả lớn nếu thí chủ uể oải
(slothful); thí chủ phải tích cực và thận trọng (strenuous and vigilant)
(1)
.

(1)
A. i. 274 f. Theo bản dịch của HT. Thích Minh Châu (1966),
bố thí để vị tỳkheo ấy khởi lên sự suy tầm về dục, về sân, về hại là sự
bố thí không có quả lớn.

2. Kusinārā Sutta.—Cũng đƣợc thuyết tại Baliharaṇa. Tỳkheo buộc tội, muốn buộc tội ngƣời khác, cần phải quán sát năm pháp nội thân nhƣ sau: có khẩu hành thanh tịnh không?; có thân hành thanh tịnh không?; có an lập từ tâm, không sân hận đối với các đồng Phạm hạnh không?; có nghe nhiều pháp và thọ trì pháp đẫ nghe không?; có khéo truyền đạt hai bộ giới bổn Pāṭimokkha không? (1). (1) A. v. 79 f.

3. Kusinārā Sutta.--Thuyết tại Upavattana ở Kusinārā, trong
rừng Sāla của dân Malla. Trƣớc khi Nípbàn, Phật hỏi có tỳkheo nào
nghi ngờ hay phân vân gì về Phật, Pháp, chúng Tăng, Đạo hay con
đƣờng thực hành, thời hãy hỏi đi, sau chớ có hối tiếc. Tất cả đều im
lặng (1). Kinh còn đƣợc xem nhƣ một phần của Mahāparinibbāna
Sutta (2).
(1)
A. ii. 79 f.    (2)
D. ii. 137, 154.

Kusinārā Vihāra.—Tịnh xá có tên gọi Sīhapura do Vua Parakkamabāhu I xây ở ngoại ô Pulatthipura. Tịnh xá gồm ba điện thờ (image house), mỗi điện gồm ba lầu, sáu pāsāda, vân vân (1). (1) Cv. lxxiii. 152; lxxviii. 84; xem thêm Cv. Trs. ii. 18, n. 3.

1. Kusīta Sutta.—Thành tựu năm pháp sau, nữ nhơn sanh xuống
địa ngục: bất tín, vô tàm, vô quý, biếng nhác, ác tuệ (1).
(1)
S. iv. 242.

2. Kusīta Sutta.—Có tám căn cơ để vị tỳkheo trở thành biếng
nhác (1).
(1)
A. iv. 332 f.

Kusima.—Xem Kusumī.

Kusumanagara.—Tên Pāli của thành phố nay là Bassein, ở Miến
Điện (1).
Chapaṭa sanh ra ở nơi gần thành phố này (2).
(1)
Bode, op. cit., 24.       (2)
Sās. 74; xem thêm pp. 41, 43, 147;
Ind. Ant. 1893, xxi. 17.

Kusumapura.—Xem Pāṭaliputta.

Kusumamūlagāma.—Làng gần Padumanagara, trú xứ của
Trƣởng lão Dhammadhara (1).
(1)
Sās. 163.

Kusumārāma.—Một tên gọi khác của Pupphārāma (1). (1) Cv. ci. 7.

Kusumāsaniya Thera.—Alahán. Vào 91 kiếp trƣớc, trong thời
Phật Vipassī, ông là một trí giả Bàlamôn. Trong lúc chuẩn bị tế lễ,
ông thấy Phật đi ngang qua liền trải một sàng toạ bằng bông và cúng
dƣờng Phật vật thực. Kiếp trƣớc
đây, ông làm vua dƣới vƣơng hiệu Varadassana (1). Ông là
Trƣởng lão Suyāma (2).
(1)
Ap. i. 160.     (2)
ThagA. i. 165.

Kusumī.--Hải cảng ở Rāmañña, nơi mà năm tàu của quân đội
viễn chinh Tích Lan do Vua Parakkamabāhu I gởi đi cặp bến (1).
Có thể đó là Kusumatittha mà Sāsanavaṃsa gọi là hải cảng (2). v.l.
Kusima.
(1)
Cv. lxxvi. 59.        (2)
E.g., pp. 66, 90.

Kuha Sutta.--Những vị tỳkheo nào lừa dối, cứng đầu, lắm miệng,
hoang dâm, hỗn hào, không có định tĩnh, không phải là tỳkheo của
Phật (1).
(1)
A. ii. 26; còn thấy trong It. 113, cf. Thag. 959.

Kuhaka Jātaka (No. 89).—Chuyện Kẻ Lừa Đảo. Có ngƣời điền chủ tin một ngoại đạo bện tóc là ngƣời có giới đức nên cất lều cho ông ở và chôn vàng trong lều nhờ ông giữ để tránh trộm cƣớp.

Ngƣời ngoại đạo muốn đoạt của bèn đào vàng lên và đem giấu ở một
chỗ khác. Xong, ông xin ra đi. Vị điền chủ hết lời năn nỉ nhƣng
không đƣợc nên phải tiển ông ra cổng làng. Một lát sau, ngƣời bện
tóc trở lại để trả cho vị điền chủ cọng rơm nói là lở dính trên tóc ông,
vì ông không muốn lấy của không đƣợc cho. Vị điền chủ sanh tịnh
tín, đảnh lễ rồi từ biệt.
Bấy giờ Bồ Tát làm thƣơng nhơn đến làng của vị điền chủ.
Nghe qua câu chuyện, Ngài sanh nghi và bảo vị điền chủ soát lại của
đã giao nhờ trông coi. Không thấy tiền đâu, ông đuỗi bắt ngƣời bện
tóc và ngƣời này cung khai sự lừa đảo của mình sau trận đòn nên
thân (1).
Nhơn duyên kể chuyện này đƣợc ghi lại trong Uddāla
Jātaka.
(1)
J. i. 375 ff.

Kuhaka Sutta.—Thành tựu năm pháp này, nhƣ lừa đảo, vân vân,
vị tỳkheo trở nên không thích hợp với bạn đồng phạm hạnh (1).
(1)
A. iii. 111 f.

Kuhakābrāhmaṇa Vatthu.—Có một Bàlamôn leo lên cây, lấy chân móc vô cành, lộn ngƣợc đầu xuống đất nhƣ con dơi, xin tiền ngƣời đi đƣờng, vân vân, doạ sẽ tự vận và phá huỷ kinh thành, nếu yêu cầu của ông không đƣợc thỏa mãn. Phật nghe chuyện bèn kể rằng có một tỳkheo khổ hạnh đƣợc cho thịt kỳ đà, thích thú và muốn đƣợc thêm. Ông nằm chờ vua kỳ đà đến đảnh lễ để bắt. Nhƣng vua kỳ đà hồ nghi nên bỏ đi và trách ông lừa đảo (1). (1) DhA. iv. 153 ff.; cp. Godha Jātaka; cũng xem J. i. 480 f. và ii. 382 f.

1. Kūṭa Sutta.—Trong nhà nóc nhọn (kūṭagāra), tất cả các kèo
đều châu đầu về nóc nhọn. Cũng vậy, tất cả các bất thiện pháp đều
lấy vô minh làm gốc (1).
(1)
S. ii. 262.

2. Kūṭa Sutta.—Nhƣ trên. Những thiện pháp lấy không phóng
dật làm căn bản (1).
(1)
v. 43.

3. Kūṭa Sutta.—Nhƣ các kèo hƣớng về nóc nhọn, tu tập bảy giác
chi hƣớng về Nípbàn (1).
(1)
S. v. 75.

4. Kūṭa Sutta.—Hai kinh thuyết vì Trƣởng giả Anāthapiṇḍika.
Ví nhƣ ngôi nhà nóc nhọn vụng lợp, thời nóc nhọn không đƣợc
phòng hộ, rui kèo không đƣợc phòng hộ, vách tƣờng không đƣợc
phòng hộ. Khi tâm không đƣợc phòng hộ, tất cả các hành (actions)
đều không đƣợc phòng hộ (1).
(1)
A. i. 261 f.

5. Kūṭa Sutta.—Có năm sức mạnh của bậc hữu học: tín lực
(saddhā), tàm lực (hiri), quý lực (ottapa), tinh tấn lực (viriya), tuệ lực
(pañña). Tuệ lực là tối thƣơng (1).
(1)
A. iii. 10.

6. Kūṭa Sutta.--Có năm sức mạnh của bậc hữu học: tín lực
(saddhā), tinh tấn lực (viriya), niệm lực (sati), định lực (samādhi),
tuệ lực (pañña). Tuệ lực là tối thƣơng (1).
(1)
A. iii. 12.

Kūṭatissa Vihāra.—Tịnh xá ở Tích Lan. Vua Sena II có cúng
dƣờng một làng để bảo trợ tịnh xá (1).
(1)
Cv. li. 74. Trên trụ tháp của Mahinda IV ở Polonnaruva tịnh xá
đƣợc ghi là Kūṭutisa-rad-maha-veher (Ep. Zey. ii. 50).

Kūṭadanta.—Một bậc tôn sƣ trí giả Bàlamôn ở Khānumata
đƣợc Vua Bimbisāra ấn tứ cho làng Khānumata này. Lúc Phật đến
làng, dân làng đang chuẩn bị một đàn tế lớn nên bạch thỉnh yết kiến
Ngài. Ngài thuyết kinh Kūṭadanta Sutta. Sau thời kinh ông đắc Sơ
thiền (1). Sự chuyển hoá Kūṭadanta đƣợc xem nhƣ một thành công
lớn của Phật (2). Là nhà biện luận, Kūṭadanta đƣợc xếp cùng với
Ambaṭṭhaka, Soṇadaṇṭa và Saccaka (3).
(1)
D. i. 127 ff.         (2)
E.g., J. vi. 329.            (3)

E.g., MA.ii.697.

Kūṭadanta Sutta.—Kinh Cứulađànđầu, Số 5. Thuyết trong làng Khānumata. Trí giả Kūṭadanta bạch thỉnh ý kiến của Phật về đại tế đàn ông đang chuẩn bị. Phật kể lại chuyện xƣa của Vua Mahā Vijitāvī làm lễ tế đàn gồm ba cách tế tự và mƣời sáu tế pháp theo sự cố vấn của vị quốc sƣ giác ngộ. Đại tế đàn đƣợc chứng nhận bởi bốn đại chúng. Nhà vua cũng nhƣ tế sƣ có tám đức tính làm yếu kiện cho tế đàn. [Bản dịch của HT. Thích Minh Châu nói tế sƣ có bốn đức tính thay vì tám]. Vị tế sƣ có giảng ba pháp cho vua và ngăn chận sự hối tiếc theo mƣời cách có thể khởi lên đối với những ngƣời tham dự, trƣớc khi lễ tế đàn. Trong lễ, không có sanh vật bị sát thƣơng (injured); không có ngƣời làm bị doạ nạt, họ muốn thì làm; lễ tế không chỉ vì vua mà vì tất cả ngƣời thiện. Tiếp theo, Phật mô tả các hình thức tế lễ khác có nhiều hiệu lực hơn sự dâng cúng tế vật. Sau cùng, Ngài nói về quả Alahán. Sau khi nghe Phật thuyết, Kūṭadanta xin từ nay cho đến mạng chung trọn đời quy ngƣỡng Phật (1). (1) D. i. 127 ff.

1. Kūṭavāṇija Jātaka (N0. 98).—Chuyện Ngƣời Lái Buôn Lừa Đảo. Một thời, Bồ Tát sanh làm ngƣời đi buôn tên gọi Paṇḍita. Ông có hùn vốn làm ăn với ngƣời lừa đảo Atipaṇḍita. Lúc chia lợi tức, Atipaṇḍita đòi hai phần với lý do ông là đại hiền trí còn Paṇḍita chỉ là hiền trí. Để giải quyết vấn đề với lợi về mình, ông yêu cầu cha ông vào bộng cây giả làm thần để khi hai ngƣời đến thỉnh ý thời nói là đại hiền trí đáng đƣợc hai phần. Paṇḍita hồ nghi nên đem rơm nhét vô bộng cây và đốt khiến mƣu mô của cha con Atipaṇḍita bị bại lộ. Chuyện đƣợc kể về một thƣơng nhơn lừa đảo ở Sāvatthi. Ông lừa bạn bằng cách khất nợ với hy vọng bạn ông sẽ chết vì sự nhọc nhằn trong lúc đi buôn chung (1). (1) J. i. 404 f.

2. Kūṭavāṇija Jātaka (N0. 218).—Chuyện Ngƣời Lái Buôn Lừa Đảo. Một ngƣời bạn làng giao cho một ngƣời bạn tỉnh 500 lƣỡi cày để bán. Khi đến lấy tiền, bạn ông chỉ mớ phân chuột chỗ để lƣỡi cày và nói rằng chuột ăn hết rồi.

Một thời sau, ngƣời bạn làng dẫn con của ngƣời bạn tỉnh đi
tắm, dấu bé trong nhà, và báo cho bạn tỉnh biết con ông bị diều hâu
xớt rồi.
Hai ngƣời đƣa nhau đến quan toà (Bồ Tát) và đƣợc giải quyết
thỏa đáng (1).
(1)
J. ii. 181 ff.

Kūṭavinicchayaka-peta.—Một quan toà của Vua Bimbisāra có hành động lừa đảo, vu khống và hối lộ, có lần chịu trai tịnh trong nữa ngày theo lời khuyến dụ của ngƣời bạn. Ông chết ngay tối hôm đó và tái sanh làm Vemānika-peta. Ông vui lạc thứ siêu thế nhƣng bị buộc phải ăn thịt lấy từ lƣng mình để chuộc tội lỗi trƣớc đây. Nārada thấy ngạ quỷ này nên bạch trình Phật (1). (1) Pv. iii. 9; PvA. 209 f.

Kūṭāgārasālā.—Trùng Các Giảng Đƣờng trong Đại Lâm (Mahāvana) gần Vesāli. Phật có an trú tại đây nhiều lần và kinh sách có nói đến sự yết kiến Ngài của nhiều trƣởng lão. Trong số khách đến viếng có nhiều ngƣời Licchavī nhƣ Mahāli Oṭṭhatthaddha (1), Nandaka (2), Sunakkhatta (3), Bhaddiya (4), Sāḷha và Abhaya (5) cùng đi với tùy tùng đông đảo; vị tƣớng Sīha đến với 500 xe (6); Jaina Saccaka, ngƣời xin quy y Phật sau nhiều cuộc tranh luận nhƣ kể trong Cūḷa- và Mahā-Saccaka (7); Gia chủ Ugga ở Vesāli mà Phật từng tán thán (8); Nam cƣ sĩ Vāseṭṭha (9); hai Thiên nữ con gái của Pajjunna mà tên gọi là Kokanadā (10); và Bàlamôn Piṅgiyāni (11). Các Licchavī phục vụ và chăm sóc Phật lúc Ngài trú tại Kūṭāgārasālā. Họ thuộc nhiều sắc; kẻ toàn xanh, màu sắc xanh, mặc vải màu xanh, mang đồ trang sức màu xanh; ngƣời toàn vàng, màu sắc vàng, mặc vải màu vàng, mang đồ trang sức màu vàng; vân vân. Nhƣng Piṅgiyāni thấy Phật chói sáng hơn tất cả với dung sắc và sự huy hoàng, nên nói kệ tán thán Ngài; ông đƣợc dân Licchavī dâng 500 y mà ông cúng dƣờng hết lên Phật (12). Lần khác, Phật đang thuyết về năm thủ uẩn khiến chƣ tỳkheo đƣợc phấn khởi nên rất chú tâm nghe pháp. Māra đến phá bằng cách làm mờ mắt các tỳkheo ấy, nhƣng âm mƣu của Māra bất thành (13). Phật còn thuyết nhiều Kinh

Bổn sanh trong Kūṭāgārasālā nhƣ Sigāla (14), Telovada (15), Bāhiya (16), và Ekapanna (17). Chính tại Kūṭāgārasālā, Phật chấp thuận cho 500 Thích nữ đến từ Kapilavatthu dƣới sự hƣớng dẫn của Dì mẫu Pajāpatī Gotamī đƣợc thọ cụ túc giới (18). Phật có thuyết tóm tắt giáo thuyết của Ngài cho các Thích nữ, theo lời bạch thỉnh của Gotamī (19). Cũng tại Kūṭāgārasālā, Phật tiên đoán sự sụp đổ của tộc Licchavī (20). Lúc an trú tại Kūṭāgārasālā, Phật có thông lệ nghỉ trƣa dƣới gốc cây ngoài Mahāvana; bấy giờ khách thật cần yết kiến Ngài mới đƣợc đƣa lại (21). Ngài muốn sống thiền tịnh một mình và không muốn gặp mặt ai ngoài tỳkheo thị giả đem cơm. Lần nọ, Phật sống thiền tịnh một mình nhƣ vậy trong suốt nửa tháng, và lúc trở về Ngài mới hay có nhiều tỳkheo nhàm chán cái thân thể mình nên tự vẫn, vì nghe kinh về bất tịnh do Ngài thuyết trƣớc khi Ngài đi ẩn cƣ. Ngài cho tập họp tất cả các tỳkheo chung quanh Vesāli tại Kūṭāgārasālā để Ngài giáo thuyết về hơi thở vô hơi thở ra (22). Từ Kūṭāgārasālā Phật có du hành đến những nơi quan trọng gần đó nhƣ Sārandada-cetiya (23) và Cāpāla-cetiya (24). Chính tại Cāpāla-cetiya này Ngài nhìn Vesāli lần cuối cùng, và khi trở về Kūṭāgārasālā Ngài tuyên bố sẽ nhập Nípbàn trong ba tháng tới (25). Theo Phật Âm (26) có một tự viện (saṅghārāma) trong Mahāvana. Tự viện có một phần lầu và một giảng đƣờng ở bên dƣới với nhiều cột. Các cột này chống đở phòng có đầu hồi (gabled room) dùng làm Gandhakuṭi của Phật. Giảng đƣờng nằm theo trục Bắc Nam và hƣớng mặt ra Nam. Vì giảng đƣờng này mà tự viện có tên Kūṭāgārasālā (Trùng Các). Cạnh bên tự viện có một bệnh xá mà Phật thƣờng đến viếng để an ủi bệnh nhơn (28). Kinh sách có ghi lại danh tánh của một số tỳkheo an trú tại Kūṭāgārasālā đồng thời với Phật: Ānanda đƣợc hai Licchavī Abhaya và Paṇḍitakumāra (29) đến viếng; Anuruddha sống trong lều trong rừng (30); Nāgita, cựu thị giả của Phật và cháu của Nāgita là Sadi Sīha (31) ; Cāla, Upacāla, Kakkaṭa, Kalimbha, Nikaṭa, và Kaṭissaha, các trƣởng lão này rời Kūṭāgārasālā vô rừng an trú lúc các Licchavī đến gây ồn ào trong tự viện (32). Về sau, Yasa Kākaṇḍakaputta nghe nói cũng có an trú trong Kūṭāgārasālā (33).

Mƣời tám ngàn tỳkheo đến dự lể đặt viên đá đầu tiên xây
dựng Mahā Thūpa theo sự hƣớng dẫn của Trƣởng lão Mahā-
Buddharakkhita (34) là tu sĩ sống trong Mahāvana ở Vesāli.
Theo Kinh diển Sanskrit (35), Kūṭāgārasālā nằm trên bờ hồ
Markaṭā (Markaṭahradatīre).
(1)
D. i. 150 ff; S. i. 230 f.; iii. 68 f.; A.v. 86 f.; Mahāli có đến đây
viếng Phật nhiều lần; chi tiết, xem s.v. Mahāli. BuA. (p. 3) nói rằng
Phật an trú sáu mùa kiết hạ tại Kūṭāgārasālā.                                  (2)
S. v. 389.
(3)
M. ii. 252.                     (4)
A. ii. 190 f.                 (5)

Ibid., 200.                     (6) A. iii. 38 f.; iv. 79, 179 ff.                        (7)

M. i. 227 ff.; ngƣời Licchavī tên Dummuka đƣợc nói là cũng có mặt
trong các cuộc tranh luận giữa Phật và Saccaka (M. i. 234).
(8)
A. iii. 49; iv. 208 f.; S. iv. 109.                               (9)
A. iv. 258
f.                  (10)
S. i. 29 f.                    (11)
A. iii. 237 f.               (12)

A. iii. 239 f.                  (13)
S. i. 112.                    (14)
J. ii. 5.
(15)
Ibid., 262.                   (16)
J. i. 420.                    (17)
Ibid.,
504.                (18)
A. iv. 274 f.; Vin. ii. 253 f.; J. ii. 392.                      (19)

A. iv. 280.                     (20)
S. ii. 267 f.                 (21)
Xem e.g., D. i.
151; A. iii. 75.                (22)
S. v. 320 f.                  (23)
A. iii. 167.
(24)
S. v. 258; A. iv. 308f.                              (25)
D. ii. 119 f.; S. v.
258 ff.             (26)
DA. i. 310; MA. i. 450.                               (27)
DA. i.
131.                (28)
E.g., S. iv. 210 ff.; A. iii. 142.                               (29)

A. i. 220.                      (30)
S. iii. 116; iv. 380.                     (31)
D. i. 151.
(32)
A. v. 133 f.                   (33)
Sp. i.34; Mhv. iv. 12;
Dpv. v. 29.                     (34)
Mhv. xxix. 33.                            (35)
Dvy.
136, 200; AvŚ. 8; Mtu. i. 300.

Kūṭāli Vihāra.—Tịnh xá ở Rohaṇa do Vua Kākavaṇṇatissa xây . Trƣởng lão Malaya-Deva thuyết Cha-Cakka Sutta tại đây, và (1)

60 tỳkheo nghe kinh này đắc quả Alahán (2). Đây có thể là
Kuṭelitissa Vihāra (q.v.).
(1)
Mhv. xxii. 23.        (2)
MA. ii. 1024.

Keka.—Vƣơng quốc trong Mahiṃsakaraṭṭha.                 Ajjuna
Sahassabāhu có một thời trị vì vƣơng quốc này. v.l. Kekaya (1).
(1)
J. v. 145.

Kekaka.—Thành phố. Kekaka đƣợc xem nhƣ một trong ba thành
phố quan trọng nhứt của Jambudīpa trong thời cổ đại; hai thành phố
kia là Uttarapañcāla và Indapatta. v.l. Kekaya (1).
(1)
J. ii. 213.

Kekakā.—Dân của thành phố Kekaka (1). (1) J. ii. 214; v. 267, 273; vi. 280, 281.

Kekaya.—Một tên khác của Keka và Kekaka (1). (1) J. ii. 214.

Kekarājā.—Vua trị vì Kekaka (1).

Kekkhārupupphiya.—Xem Kakkāru.

Keṇiya.—Xem Keniya.

Ketakapupphiya Thera.—Alahán. Vào 91 kiếp trƣớc ông thấy
Phật Vipassī (?) trên bờ sông Vinatā và dâng Ngài bông dứa rừng
(ketaka) (1). Kệ của Ngài trong Chú giải Theragāthā là Abhaya và
Kappaṭakura.
(1)
Ap. ii. 449 f.

Ketakavana.—Khu rừng gần Naḷakapāna trong Kosala. Tại
đây, Phật thuyết Naḷakapāna Jātaka (1).
(1)
J. i. 170.

1. Ketumatī.—Tên của Bārāṇasī trong tƣơng lai. Ketumatī sẽ
đứng đầu 84 ngàn thành phố, là thủ đô của Chuyển luân vƣơng
Saṅkha và là nơi sanh của Phật Metteyya (1).
(1)
D. iii. 75 f.; J. iv. 594; Anāgat., vv. 8, 30; theo v. 8, đó cũng là
Kusāvatī.

2. Ketumatī.—Con sông trong vùng Hy Mã Lạp Sơn. Nhà Vua
bị đài Vessantara cùng vợ con ăn cơm và tắm ở đây trƣớc khi đi
Nālika (1).
(1)
J. vi. 518 f.

3. Ketumatī.—Cung điện của Thiên tử Mahāsena (một tiền kiếp
của Nāgasena) (1).
(1)
Mil. p. 6.

4. Ketumatī.—Tên Pāli của thành phố Taungu ở Miến Điện (1).
Ketumatī ở trong Jeyyavaḍḍhanaraṭṭha. Một thời, Vua
Mahāsirijeyyasūra trị vì tại đây; nhà vua là ngƣời có thớt voi
Devanāga thù thắng. Phật giáo đƣợc truyền đến Ketumatī qua sự
hoằng hoá của một tỳkheo Tích Lan tên gọi Mahāparakkama. Về
sau, Ketumatī trở thành trú xứ quan trọng của nhiều tỳkheo danh
tiếng (2).
(1)
Bode, op. cit., 45.     (2)
Sās., pp. 80, 81; xem thêm 101,
118, 162.

Ketumā.—Phật độc giác, có tên trong danh sách của 100 Phật
độc giác từng trú trên núi Isigili (1).
(1)
M. iii. 70; ApA. i. 107.

Ketumbarāga.—Danh hiệu của một vị Phật Độc giác (1). (1) M. iii. 70; Ap. i. 107.

1. Keniya (v.l. Keṇiya).—Một đạo sĩ tóc rối (jaṭila) sống ở Āpaṇa. Một thời Phật đến Āpaṇa cùng với 1350 tỳkheo và đƣợc ông dâng nhiều thứ nƣớc uống để Ngài và chƣ tỳkheo dùng. Hôm sau, ông thỉnh Phật và đại chúng tỳkheo đến trú xứ ông để thọ thực. Vì các thứ nƣớc uống của ông dâng, Phật chế luật phân loại nƣớc uống mà tỳkheo có thể dùng (1). Theo Sutta Nipāta (2), nhờ sự chuẩn bị của Keniya để thỉnh Phật, mà Bàlamôn Sela, bạn và cũng là cố vấn của Keniya, biết đƣợc sự hiện diện của Phật ở Āpaṇa và đƣợc Phật chuyển hoá cùng với 300 đệ tử của ông. Phật Âm (3) nói rằng nói rằng Keniya là một Bàlamôn đại bá hộ (mahāsāla) và ông làm đạo sĩ tóc rối để bảo vệ tài sản của ông. Ông mua một số đất của vua, xây trú xứ trong đó, và trở thành ngƣời bảo trợ (nissaya) của một ngàn gia đình. Trong trú xứ của ông có cây dừa mỗi ngày sanh một trái bằng vàng. Keniya là đạo sĩ khổ

hạnh áo vàng lúc ban ngày và vui thú dục lạc lúc về đêm. Trong
chuyến viếng Phật lần đầu tiên ông có đem theo 500 thùng nƣớc bƣởi
(?) (badarapāna) (4).
Keniya đƣợc kể nhƣ một trong tám hạng tu khổ hạnh--hạng
có vợ con (sa-puttabhariya).
(1)
Vin. 1. 245 f.               (2)
p. 104; M. ii. 146 f.; xem thêm
ThagA. ii. 47.              (3)
SNA. ii. 440; MA. ii. 778; Ap. i. 318.
(4)
SNA. ii. 446.          (5)
E.g., DA. i. 270; xem thêm DhA.
i. 323; UdA. i. 323; UdA. 241.

2. Keniya.—Trong Apadāna (1) Trƣởng lão Mahā Kappina đƣợc
nói là thuộc dòng dõi Keniya. Có thể có sự lầm lẫn; kệ tƣơng ứng
trong ThagA (i. 510) ghi là Koliya.
(1)
ii. 469, v. 16.

Kebukā.—Con sông. Phải qua sông này mới tới đƣợc lãnh thổ
của Vua Garuḍa, vị vua từng đem Hoàng hậu Kākātī đi (1).
Chú giải nói rằng sông ở bên kia Jambudīpasamudda.
Trong các tài liệu khác, nhƣ Chú giải Jātaka, sông có tên là Kekuba
(2)
.
(1)
J. iii. 91, 92.          (2)
J. iv. 42.

Keraḷa.--Xứ dƣới miền Nam Ấn Độ, nằm dọc bờ biển Malabar. Xem Keraḷā.

Keraḷasīhamuttara.—Một Tộc trƣởng Damiḷa, đồng minh của
Vua Kulasekhara (1). Về sau ông kết bạn với Tƣớng Laṅkāpura (2).
(1)
Cv. lxxvi. 141.          (2)
Ibid., lxxvii. 7.

Keraḷā.—Dân xứ Keraḷa. Ngƣời Keraḷā làm lính đánh thuê cho vua Tích Lan. Họ chống Mahinda V và chiếm cứ một phần của xứ sở. Họ đầu quân với Vua Parakkamabāhu I chống Vua Gajabāhu (2) . Lúc Parakkamabāhu I ở Rohaṇa, lính đánh thuê Keraḷā ở Koṭṭhasāra cùng nhiều quân khác âm mƣu chiếm Rājaraṭṭha nhƣng bất thành (3). Quân Keraḷā chiếm đa số trong đạo quân của Māgha; đạo quân này đánh chiếm Tích Lan và đƣợc Māgha cho phép cƣớp tài sản của vùng bị chiếm đóng để làm của riêng. Do đó nơi nào họ

đi qua đều bị tàn phá sạch (4). Về sau, họ bị Vua Parakkamabāhu II
càn quét thảm hại (5). Có lần vua xứ Paṇḍu chạy trốn vua xứ Coḷa
đến lánh nạn trong dân chúng Keraḷā (6).
(1)
Cv. lv. 5, 12.               (2)
Cv. lxix. 18; lxx. 230.  (3)

Cv. lxxiv. 44 f.         (4) Cv. lxxx. 61, 76; lxxi. 4.          (5)

Cv. lxxxiii. 20.         (6) Cv. liii. 9; Cv. Trs. i. 172, n. 3.

Kelavāhā.—Xem Telavāhā.

1. Kelāsa.—Là một trong năm dãy núi trên Himavā, quanh hồ
Anotatta, có màu bạc, cao 200 lý, với hình dáng giống nhƣ ―mỏ
quạ‖ (1), và rộng 60 lý. Trên đƣờng đi hội về, nghe báo có Phật trú
trên Hy Mã Lạp Sơn, Dạxoa Āḷavaka khởi tâm sân, đứng với chân
trái lên cao nguyên Manosilātala và chân mặt lên núi Kelāsakūṭa;
ông dậm chân làm đá rơi và hét lớn ―Ta là Āḷavaka‖ khiến cả
Jambudīpa đều nghe (2).
Kelāsa thƣờng đƣợc ví nhƣ cái gì trắng ngần (3), hoành tráng
(4)
, hay khó bị phá vỡ (5).
Trong Mahāvastu (6), Kelāsa đƣợc kể là trú xứ của các
Kinnara.
Các chuyện thần thoại Sanskrit gọi Kailāśa là trú xứ của
Thiên thần, đặc biệt là của Śiva và Kubera (7).
(1)
SNA. ii. 437 f.; MA. ii. 585: UdA. 300; AA. ii. 759.
(2)
SNA. i. 223; SA. i. 248.                 (3)
E.g., J. iv. 232; vi.
490, 515; ngựa Kanthala (Mbv. 26); DhA. i. 192; Cv. lxxiii. 114.
(4)
E.g., đầu voi hoặc kiến trúc vĩ đại (J. i. 321; v. 52, 53); Cv.
lxxviii. 77.                          (5)
E.g., J. v.39.            (6)
ii. 97,
109; xem thêm iii.309, 438.                      (7)
Xem e.g., Epic
Mythology passim và Ved. Ind. s.v. Dãy núi đƣợc xác định thuộc hệ
thống xuyên Hy Mã Lạp Sơn và gồm một số núi cao trên 20 ngàn bộ
(xem Cv. Trs. i. 280, n. 4).

2. Kelāsa.—Một quận hay làng ở Tích Lan. Vua Aggabodhi I có
xây tại dó Sumanapabbata-vihāra (1).
(1)
Cv. xlii. 19.         (2)
Ibid., xxix. 43.

Keḷisīla Jātaka (No. 202).—Vua Brahmadatta trị vì tại Benares có tánh nghịch ngợm không thể không chọc phá ngƣời già yếu và phá bỏ mọi thứ cũ kỹ. Ông bắt ông già lăn lộn dƣới đất nhƣ ngƣời nhào lộn và đánh lên bụng bà già khiến họ ngã rồi dựng đứng họ lên và doạ nạt. Các hầu cận của vua cũng nghịch ngợm nhƣ vậy. Mọi ngƣời xấu hổ nên đƣa cha mẹ mình ra khỏi nƣớc khiến không còn có ngƣời hầu hạ cha mẹ trong xứ nữa. Do thiếu đạo đức nên khi họ chết, họ bị đọa vào bốn đọa xứ (Địa ngục, Ngạ quỷ, Súc sanh và Atula) còn hội chƣ Thiên bị tổn giảm. Không thấy Thiên tử mới sanh trên cõi mình, Thiên chủ Sakka (Bồ Tát) tìm hiểu nguyên nhơn và quyết định nhiếp phục nhà vua. Ông bèn hoá làm một ông già đánh cổ xe cũ kỹ với hai bình đầy bơ đến dự lễ hội và chỉ để cho vua thấy mình mà thôi. Thấy ông, vua sai đuổi ông đi, nhƣng quân hầu không thấy, nên ông cỡi xe lên trên vua và trút hết bơ lên đầu vua đang ngự trên vƣơng tƣợng trang hoàng lộng lẫy. Nhà vua bị hành hạ trông thật đáng thƣơng. Sau đó, Sakka hiện nguyên hình và giáo thuyết vua. Phật kể chuyện xƣa để nói về Trƣởng lão Lakuṇṭaka Bhaddiya hiền thiện có thân hình nhỏ bé nhƣ ngƣời lùn thƣờng thấy làm trò chơi (1). (1) J. ii. 142-4.

Kevaṭṭa (v.l. Kevaddha).—Gia chủ ở Nālandā. Lần nọ, lúc an
trú tại Pāvārika-ambavana ở Nālandā, Phật đƣợc Kevaṭṭa đến
viếng. Cuộc yết kiến của Kevaṭṭa đƣợc ghi lại trong Kevaṭṭa Sutta
(1)
.
Buddhaghosa (2) nói ông là một gia chủ trẻ, cung cách và giàu
có. Ông thuộc gahapati-maha-sāla-kula và có tài sản lên đến 400
triệu. Ông rất sùng đạo và cuộc yết kiến Phật của ông là nhơn duyên
để Phật nói kinh Kevaṭṭa.
(1)
D. i. 211 ff.             (2)
DA. i. 388.

2. Kevaṭṭa.--Quốc sƣ của Vua Cūḷani-Brahmadatta trị vì tại Uttarapañcāla. Ông là bậc hiền trí thông thái từng cố vấn vua thành công trong sự nghiệp mở mang bờ cõi sang lân quốc trong toàn xứ Ấn Độ, trừ vƣơng quốc của Vua Videha ở Mithilā (1). Lúc nhà vua tiến chiếm Mithilā, Kevaṭṭa trách nhiệm sự vây hãm, nhƣng kế hoạch của ông bị bẻ gảy bởi Mahosadha; Mahosadha tuy trẻ hơn nhƣng

mƣu lƣợc hơn ông. Trong lúc hai bên đang tranh hơn thua, Kevaṭṭa
đề nghị một cuộc Pháp chiến giữa ông và Mahosadha để quyết định
sự thắng bại về nhà vua nào. Theo Pháp chiến này, hai bậc Trí giả
của hai vị vua đến một nơi nào đó và kẻ nào cúi chào ngƣời kia, sẽ
bại trận. Bằng vào một thủ đoạn, Mahosadha giả trao biếu Kevaṭṭa
viên ngọc quý nhƣng để viên ngọc rơi xuống đất khiến Kevaṭṭa cúi
xuống lƣợm. Bấy giờ Mahosadha ấn Kevaṭṭa xuống đất vừa kêu to
―Đại sƣ hãy ngẩng đầu lên,‖ vừa chà mặt mũi lão đến chảy máu.
Nhục nhã, Vua Brahmadatta phải lui binh trở về Uttarapañcāla.
Kevaṭṭa tìm cách trả thù. Ông sang Mithilā và đề nghị Vua Videha
cầu hôn với Công chúa Pañcālacaṇḍī. Bấy giờ ông cũng xin viếng
Mahosadha nhƣng không đƣợc Mahosadha tiếp vì ông này nghĩ rằng
đó chỉ là một âm mƣu để giết Vua Videha. Vì vậy, Kevaṭṭa bị thất
sủng (2). Về sau, ông bị Mahosadha đánh bại ở mọi nơi trong mọi
lãnh vực (3).
Trong kinh, Kevaṭṭa đƣợc xác định là Devadatta (4). Ông
đƣợc nói là thuộc tộc Kosiya và đƣợc gọi là Kosiya (5).
(1)
J, vi. 391-5.                  (2)
Ibid., 400-19. (3)
Ibid., 424,
438, 461; chi tiết, xem Mahā Umagga Jātaka.              (4)
J. iv. 478.
(5)
Ibid., 418, 419.

Kevaṭṭa (v.l. Kevaḍḍha) Sutta.--Thuyết tại Pārāvārika- ambavana ở Nālandā. Kevaṭṭa (1) yết kiến Phật và bạch xin cho một tỳkheo thi triển thần thông để nhiều ngƣời tín kính Thế Tôn hơn nữa. Phật đáp rằng Ngài tự mình giác ngộ ba pháp thần thông (biến hóa thần thông, tha tâm thần thông, giáo hóa thần thông), nhƣng nhàm chán, hổ thẹn, ghê sợ vì thấy nguy hiễm trong ba pháp thần thông ấy. Rồi Ngài dạy rằng khi thức diệt, mọi thứ đều diệt tận. Để minh chứng, Ngài kể chuyện một tỳkheo đi tìm câu trả lời cho câu hỏi: ―Bốn đại chủng địa đại, thủy đại, hỏa đại, phong đại đi đâu sau khi biến diệt hoàn toàn?" Không ai, kể cả bốn Đại thiên vƣơng, các vị trên cõi Tāvatiṃsa, Sakka, Yāma, vân vân, và Đại Phạm Thiên, có thể trả lời cho ông. Sau cùng vị tỳkheo đến yết kiến Phật, và Phật nói rằng vị tỳkheo phải đặt lại câu hỏi nhƣ sau: ―Chỗ nào mà địa đại, thủy đại, hỏa đại, phong đại, dài ngắn, tế, thô, tịnh, bất tịnh không có chân đứng? Chỗ nào cả danh và sắc tiêu diệt hoàn toàn?" và đây là câu trả lời cho câu hỏi này: ―Thức là không thể thấy, vô biên, biến

thông hết thảy xứ. Ở đây, địa đại, thủy đại, hỏa đại, phong đại không
có chân đứng. Ở đây, cũng vậy dài, ngắn, tế, thô, tịnh và bất tịnh. Ở
đây danh và sắc tiêu diệt hoàn toàn. Khi thức diệt, ở đây mọi thứ đều
diệt tận.‖ [Theo HT. Thích Minh Châu, 1966].
(1)
D. i. 211 ff.; cp. Ud. i. 10.

Kevaṭṭagambhīra.—Một làng trong xứ Rohaṇa do Dappula
cúng dƣờng cho Nāga-vihāra (1).
(1)
Cv. xlv. 58.

Kevaṭṭadvāra.—Một trong số cổng của thành Benares. Làng
gần đó mang cùng tên và là trú xứ của Lakhumā (1).
(1)
VvA. 97 f.

Kesa.—Xem Kesi.

Kesakambala.—Xem Ajita Kesakambala.

Kesakambala Sutta.--Mền dệt bằng tóc đƣợc xem nhƣ hạ liệt
nhất. Cũng vậy, trong các chủ thuyết của các Samôn ngoại đạo, chủ
thuyết của Makkhali đƣợc xem là hèn hạ nhất. Makkhali thuyết
rằng không có nghiệp, không có nghiệp quả, và không có tinh tấn (1).
(1)
A. i. 286.

Kesakārī.—Một trinh nữ Bàlamôn ở Bārāṇasī. Thấy một tỳkheo trẻ đi khất thực, nàng hỏi mẹ tại sao đàn ông xuất thế trong lúc tuổi còn xuân. Mẹ nàng nói rằng vì có Phật thị hiện trên đời này. Nghe đƣợc câu chuyện, một nam cƣ sĩ thuyết cho nàng nghe thêm về Đức Thế Tôn và dạy nàng (saraṇa) và giới (sīla). Sau đó ông giảng về quán thân mà nàng tri hành và đắc Sơ quả. Sau khi thân hoại mạng chung, nàng sanh làm nữ hầu cận của Thiên chủ Sakka. Chuyện nàng đƣợc Sakka kể cho Moggallāna nghe (1). (1) Vv. i. 17; VvA. 86 f.

Kesadhātu.--Phẩm cao nhứt trong triều của các vua Tích Lan. Thoạt tiên phẩm này có thể đƣợc Tăng Đoàn đặt ra để tƣởng thƣởng các tỳkheo trách nhiệm Xá lợi Tóc (Kesadhātu) đƣợc đem qua Tích

Lan dƣới triều Moggallāna I (1). Chữ Kesadhātu có thể đƣợc rút gọn
từ chữ Kesadhātunāyaka.
Từ Kesadhātu đƣợc thấy dùng lần đầu tiên trong thời Vua
Vijayabāhu I, khi vị Kesadhātu tên gọi Kassapa trị vì Rohaṇa (2).
Vua Parakkamabāhu I có ban tƣớc phẩm này cho Tƣớng
Daṇḍādhināyaka Rakkha của ông (3).
(1)
Cv. xxxix. 49.           (2)
Ibid., lvii. 65 f.        (3)

Ibid., lxx. 19.

Kesadhātuvaṃsa.—Kinh sách nói về lịch sử của Xá lợi Tóc của
Đức Phật. Xá lợi Tóc đƣợc Silākāla đem từ Ấn Độ qua Tích Lan
dƣới triều đại của Moggallāna I. Nhà vua tôn trí xá lợi trong hộp
thủy tinh đặt trong một kiến trúc tráng lệ với hình của thành phố
Dīpaṅkara (?) và ban chiếu lập lễ hội vinh danh. Silākāla đƣợc sắc
tứ làm ngƣời trông coi Xá lợi (1).
Kesadhātuvaṃsa nay không còn nữa, nhƣng rất dễ tìm thấy
trong thời soạn thảo phần đầu của Cūḷavaṃsa (2). Kesadhātuvaṃsa
khác với Chakesadhātuvaṃsa (q.v.).
(1)
Cv. xxxix. 49 ff.          (2)
Xem e.g., Cv. xxxix. 56.

Kesaputta.--Thị trấn của ngƣời Kosala và là trú xứ của ngƣời
Kālāma. Phật thuyết Kesaputta Sutta tại đây (1).
(1)
A. i. 188.

Kesaputta Sutta.--Tụ kinh do Phật thuyết tại thị trấn Kesaputta của ngƣời Kālāma. Chớ có tin vì nghe báo cáo, vì nghe truyền thuyết; vì theo truyền thống; vì đƣợc kinh điển truyền tụng; vì nhơn lý luận siêu hình; vì đúng theo một lập trƣờng; vì đánh giá hời hợt những dữ kiện; vì phù hợp với định kiến; vì phát xuất từ nơi có uy quyền, vì vị Samôn là bậc đạo sƣ của mình. Vị Thánh đệ tử với tâm không oán nhƣ vậy, với tâm không sân nhƣ vậy, với tâm không uế nhiễm nhƣ vậy, với tâm thanh tịnh nhƣ vậy, ngay trong hiện tại, có đƣợc bốn an ổn: đƣợc sanh lên cõi thiện, đƣợc an lạc, không thể cảm thọ khổ đau, và hoàn toàn thanh tịnh (1). [Theo HT. Thích Minh Châu, 1966]. (1) A. i. 188 f.

Kesaputtiyā.—Dân sống trong thị trấn Kesaputta—ngƣời
Kālāma (1). Có thuyết nói rằng họ giống nhƣ ngƣời Kesin trong
Śatapatha Brāhmaṇa (2).
(1)
A. i. 188.       (2)
Law: Geog. p.30 n.; PHAI. 118.

Kesarapupphiya Thera.—Alahán. Vào 91 kiếp trƣớc ông làm
phù thủy (vijjādhara) ở Himavā, và có cúng dƣờng Phật Vessabhū
ba bông kesara (1).
(1)
Ap. i. 187.

1. Kesava.—Ẩn sĩ khổ hạnh ở Himavā. Chuyện ông đƣợc kể
trong Kesava Jātaka. Ông là Baka Brahmā (1). Có khi ông đƣợc
gọi là Kesi (2).
(1)
J. iii. 145; S. i. 144 (S. i. 142, theo HT. Thích Minh Châu, 1993)
; SA. i. 165; MA. i. 555.              (2)
E.g., J. iii. 144, 362.

2. Kesava.—Ẩn sĩ khổ hạnh, còn đƣợc gọi là Nārada. Ông thấy
Phật Atthadassī và đảnh lễ Ngài. Ông là tiền kiếp của Trƣởng lão
Paviṭṭha, và với Ekadaṃsaniya là một (1).
(1)
Ap. i. 168; ThagA. i. 185.

3. Kesava.—Một tên gọi khác của Vāsudeva (q.v.), huynh trƣởng
của Nhóm Andhakaveṇhudāsaputtā . Đƣợc biết ông đƣợc gọi nhƣ
vậy vì có mớ tóc đẹp (kesasobhanatāya) (1).
(1)
J. iv. 84; PvA. 94.

Kesava Jātaka (N0. 346).—Chuyện của Ẩn Sĩ Kesava. Kesava là một nhà tu khổ hạnh sống ở Himavā với 500 đệ tử. Bấy giờ, Bồ Tát tái sanh làm Bàlamôn Kappa ở Kāsī. Sau khi hoàn tất mọi học nghệ, ông theo Kevasa và trở thành sƣ trƣởng của nhóm đệ tử này. Một hôm Kesava và nhiều bạn đồng phạm hạnh xuống làng để kiếm muối và dấm. Các ông đƣợc nhà vua ân cần tiếp đón và mời đến trú trong ngự uyển. Sau mùa mƣa, các ông xin trở về Tuyết Sơn. Riêng Kesava đƣợc nhà vua mời ở lại. Vì sống một mình và nhớ Thầy bạn, Kesava lâm bệnh mà năm ngự y không chửa trị đƣợc. Vua bèn phái Quan đại thần Nārada đƣa ông về Tuyết Sơn. Vừa thấy Thầy

Kappa, ông hết bệnh ngay, dầu thuốc ông dùng chỉ gồm có cháo gạo rừng. Trong truyện, nhà vua chỉ Ānanda, Nārada chỉ Sāriputta, và Kesava chỉ Baka Brahmā. Chuyện đƣợc kể cho Vua Pasenadi nghe. Sau khi biết Trƣởng giả Anāthapiṇḍika thỉnh 500 tỳkheo về nhà thọ thực mỗi ngày, nhà vua ra lệnh cho hoàng cung cũng làm nhƣ vậy. Một hôm nhà vua khám phá ra rằng các tỳkheo nhận thức ăn vua khoản đãi nhƣng lại ăn thức ăn do các thủ hộ của các ông cúng dƣờng. Nhà vua bèn bạch trình Phật. Phật giáo thuyết rằng thức ăn tốt nhứt là thức ăn bố thí với tình yêu thƣơng (1). Theo Chú giải Dhammapāda (2), nhà vua tự mình chăm sóc chƣ tỳkheo trong bảy ngày, sau đó ông quên nên chƣ tỳkheo không còn đƣợc ai lo lắng cho. Do đó, chƣ tỳkheo không đến hoàng cung nữa. Chuyện kể trong Chú giải này khác với chuyện của Chú giải Jātaka rất nhiều, trong ấy Kesava đƣợc mô tả nhƣ một nhà vua xuất thế sống đời khổ hạnh, các tỳkheo rời ngự uyển vì ở đó quá ồn ào, và các ông để Kappa ở lại với Kesava. Sau đó, Kappa ra đi khiến Kesava bị bệnh. Ngoài ra, Kesava là Bồ Tát, Kappa là Ānanda, Vua Benares là Moggallāna, và Nārada là Sāriputta. Vì các tỳkheo thuộc dòng họ Thích không nhận sự tiếp đón của Vua Pasenadi, nên nhà vua mới tìm cách xin cƣới một Thích nữ, nhƣng các Thích tử lại gả cho ông Vāsabhakhattiyā (q.v.). (1) J. iii. 142-5; iii. 362; S. i. 144; SA. i. 165.

Kesārāma.--Vƣờn cây trong thành phố Sīlavatī, nơi mà Phật
Dhammadassī nhập diệt (1).
(1)
Bu. xvi. 25; BuA. 185.

1. Kesi.--Ngƣời huấn luyện ngựa. Ông đến yết kiến Phật và trở
thành đệ tử của Phật (1). Xem chi tiết trong Kesi Sutta.
(1)
A. ii. 112 f.

2. Kesi.—Cha của Phật Âm. Ông sống tại Ghosagāma (1). v.l.
Kesa.
(1)
Gv. 66; Buddhaghosuppatti, p. 38; Sās. 29.

3. Kesi.—Xem Kesava.

Kesi Vagga.--Phẩm thứ 12 của Catukka Nipāta, Tăng Chi Bộ
Kinh (1). Kinh đầu tiên liên quan đến ngƣời huấn luyện ngựa Kesi.
Hầu hết liên quan đến sự điều phục. Chú giải gọi đó là Kosiya
Vagga.
(1)
A. ii. 112-21.

Kesi Sutta.—Ngƣời huấn luyện ngựa Kesi bạch Phật rằng ông
nhiếp phục ngựa bằng lời nói mềm mỏng, hay bằng lời nói ác, hay
bằng cả hai. Ông giết chết các ngựa ông không nhiếp phục đƣợc.
Phật nói rằng Ngài cũng làm vậy đối với ngƣời. Ngài chỉ cho thấy
đâu là thiện (mềm mỏng), đâu là bất thiện (cứng rắn). Với ngƣời
không chịu nhiếp phục, Ngài giết bằng cách không giáo hoá họ (1).
Phật Âm (2) nói rằng Kesi Sutta đƣợc dùng để giải thích từ
purisadamma-sārathī nói về Phật.
(1)
A. ii. 112 f.            (2)
Sp. i. 120.

1. Kesinī.—Một phu nhơn của Ekarāja (1). (1) J. vi. 134.

2. Kesinī.--Mẹ của Phật Âm (1). Sāsanavaṃsa (2) gọi bà là Kesī.
(1)
Buddhaghosuppatti, p. 38.       (2)
p. 29.

Kesī.—Xem Kesinī.

Kehāla.—Xem Kohāla.

Keheta.—Một làng ở Tích Lan mà lợi tức đƣợc Vua Jeṭṭhatissa
III cúng dƣờng cho Gaṅgāmāti-vihāra (1).
(1)
Cv. xliv. 99.

Kehella.--Một làng ở Tích Lan mà lợi tức đƣợc Vua Aggabodhi
III cúng dƣờng cho padhānaghara Mahallarāja (1).
(1)
Cv. xliv. 120.

Koka.—Ngƣời thợ săn. Trên đƣờng vô rừng với bầy chó săn, chàng gặp một tỳkheo; hôm ấy chàng không bắt đƣợc con mồi nào cả. Trên đƣờng về, gặp lại tỳkheo ấy, chàng bèn xịch chó rƣợt ông. Vị tỳkheo leo lên cây, chàng lấy tên đâm lủng chân ông. Chiếc y của tỳkheo rơi xuống phủ lấy chàng. Chó tƣởng đối tƣợng nói rƣợt đã rớt xuống đất bèn cắn chết. Vị tỳkheo sợ tội nên bạch trình Phật. Phật an ủi ông bằng cách kể lại chuyện của một thầy thuốc dụ đứa bé bắt rắn, nói láo rắn là con chim. Lúc khám phá ra rắn, bé liệng con rắn ấy trúng đầu ông thầy thuốc và ông bị rắn cắn chết. Ông thầy thuốc là Koka vậy (1). (1) DhA. iii. 31 f. Chuyện xƣa rút từ Sāliya Jātaka. Theo Chú giải Jātaka, chuyện đƣợc kể không phải về Koka, mà là về Devadatta (J. iii. 202 f.).

1. Kokanada.—Cung của Bodhirājakumāra (q.v.). Nhà vua
thỉnh Phật và đại chúng tỳkheo đến cung thọ thực lúc Phật trú tại
Bhesakalāvana; bấy giờ cung mới vừa đƣợc hoàn tất (1). Ngƣời xây
cung này sẽ mù nếu ông phải xây một cung nữa nhƣ vậy (2). Theo
Phật Âm (3), cung mang tên Kokanada (Bông sen), vì có hình dáng
nhƣ chiếc bông sen.
(1)
Vin. ii. 127; iv. 199; M. ii. 91.        (2)
J. iii. 157; nhƣng
xem DhA. iii. 134 f., theo đó, ngƣời xây cung Sanjikāputta tẩu thoát
bằng thần điểu.             (3)
MA. ii. 739.

2. Kokanada.--Chiếc sáo (vinā) mà Sakka cho Sīlavatī, mẹ của
Kusa, và về sau đƣợc Kusa dùng để chiếm lại Pabhāvatī (2). Sáo
đƣợc gọi nhƣ vậy vì theo tên của xứ sở mà sáo đƣợc làm ra hoặc theo
màu sắc của sáo (2).
(1)
J. v. 281, 290.           (2)
Xem Jāt. Trs. v. 143 n.

3. Kokanada.—Xem Kokanuda.

1. Kokanadā.—Hai ái nữ của Pajjunna. Cả hai đều mang tên
Kokanadā; riêng cô em có khi đƣợc gọi là Cūḷa-Kokanadā. Hai cô
có yết kiến Phật tại Kūṭāgārasālā và nói kệ tán thán Phật, Pháp,
Tăng (1).
(1)
S. i. 29 f.

2. Kokanadā.—Một cung điện của Phật Siddhattha trong đời
sống cƣ sĩ sau cùng của Ngài (1).
(1)
Bu. xvii. 14; BuA. (185) gọi cung ấy là Padumā.

Kokanuda (Kokanada).—Du sĩ. Ông gặp Ānanda trên bờ sông
Tapodā trong lúc hai ông cùng tắm. Kokanuda có hỏi Ānanda nhiều
vấn đề nhƣ thế giới có thƣờng còn, Nhƣ Lai có tồn tại không, vân
vân. Ānanda không trả lời các câu hỏi trên không phải vì Tôn giả
không biết, không thấy mà vì Tôn giả biết và thấy. Kokanuda hỏi
danh tánh và biết mình đang nói chuyện với Đại sƣ Ānanda nên xin
lỗi đã nói nhiều nhƣ vậy (1).
(1)
A. v. 196 f.

Kokanuda Sutta.—Câu chuyện giữa Kokanuda và Ānanda (q.v.).

Kokavāta.—Một quận ở Tích Lan. Vua Mahāsena có xây tại
đây một tịnh tịnh xá lớn và một hồ nƣớc (1).
(1)
Mhv. xxxvii. 42, 47.

Kokā.--Một cung điện của Phật Siddhattha trong đời sống cƣ sĩ
sau cùng của Ngài (1).
(1)
Bu. xvii. 14.

Kokāli.—Tên gọi của một xứ, một thị xã và một chủ ngân khố, tất
cả đều liên hệ với Kokālika (1). Xem Kokālika [2].
(1)
SNA. 473; J. iv. 242.

1. Kokālika (Kokāliya).—Tỳkheo . Một thời, ông là ngƣời ủng hộ Devadatta. Thoạt tiên ông không muốn theo Devadatta để ám hại Phật, nhƣng về sau ông bằng lòng (1). Khi các tỳkheo trách ác hạnh của Devadatta, Kokālika là ngƣời đứng ra biện hộ (2). Lúc uy tín Devadatta suy sụp, ông ca ngợi tông tộc, đặc tài và thần thông của Devadatta và đƣợc nhiều ngƣời tin nghe (3). Ông là một bạn thân thiết của Tỳkheo ni Thullanandā (4). Đƣợc biết có lần ông nói lên sự bất mãn của mình vì không đƣợc yêu cầu đọc kinh cho chúng Tăng. Một

hôm, ông đƣợc dịp. Thế là hôm ấy ông ăn thứ cháo ông thích, và chiều xuống ông đắp hạ y màu xanh với ngoại y màu trắng, rồi cằm quạt chạm trổ tinh vi đến giảng đƣờng. Khi ông tụng, mồ hôi ông ra nhuễ nhoại khiến ông rất bối rối và quên hết. Từ đó các tỳkheo biết đƣợc sự trống rỗng của ông (5). Nhiều Jātaka kể rằng trong nhiều kiếp trƣớc Kokālika từng sầu khổ vì ham nói và làm thế nào ông trở thành tòng phạm với Devadatta. Ông là con chó rừng trong Daddara Jātaka (ii. 65 ff) và Sīhakotthuka Jātaka (ii. 108); con lừa đội da sƣ tử trong Sīhacamma Jātaka (ii.110); con rùa hay nói trong Kacchapa Jātaka (ii. 175); con quạ khen con chó rừng (Devadatta) trong Jambukhādaka (ii. 438); con chim cu non bị mất mạng vì ham gáy trong Kokālika Jātaka (iii. 102); Bàlamôn có da ngăm đen trong Takkāriya Jātaka (iv. 242; nhƣng xem Kokālika [2]); và ác thần trong Samuddavāṇija Jātaka (iv. 166). Phật Âm (6) giải thích rằng Kokālika này là một Bàlamôn đệ tử của Devadatta và đƣợc gọi tên Mahā-Kokālika để phân biệt với Cūḷa-Kokālika (xem Kokālika [2]). Hình nhƣ có sự lầm lẫn lớn giữa hai vị này, nếu thật sự có hai vị. Ví nhƣ trong Chú giải Jātaka, phần dẫn nhập của nhiều kinh đƣợc quy về phần dẫn nhập của Takkāriya Jātaka để biết chi tiết của Kokālika, một Kokālika ủng hộ Devadatta; nhƣng câu chuyện trong dẫn nhập của Takkāriya Jātaka giống hệt chuyện liên quan đến Cūḷa-Kokālika kể trong các kinh khác. Trong Vyaggha Jātaka (8), Kokālika đƣợc kể nhƣ có lần cố gắng thuyết phục hai Tôn giả Sāriputta và Moggallāna cùng đi với ông đến xứ sở của ông và rất tức giận khi hai Tôn giả từ chối không đi. Rất có thể chuyện ấy cũng nói về Cūḷa-Kokālika. Xem thêm s.v. Devadatta. (1) Vin. ii. 196; iii. 171.                    (2) Vin. iii. 174.         (3) J. ii. 438 f.                   (4) Vin. iv. 335.               (5) J. ii. 65 f. (6) SNA. ii. 473; AA. ii. 850; SA. i. 167.                     (7) Xem thêm DhA. iv. 91 f., trong ấy chuyện con rùa ham nói đƣợc kể cho Kokālika trong Kokālika Sutta (q.v.) mà theo Phật Âm (SNA. ii. 473) đó là Cūḷa- Kokālika.                  (8) J. ii. 356.

2. Kokālika (Kokāliya).—Tỳkheo, còn đƣợc gọi là Cūḷa- Kokālika để phân biệt với Kokālika [1]. Ông là con của chủ ngân

khố Kokāli ở Kokāli. Tỳkheo sống trong tịnh xá do cha ông xây tại Kokāli. Lúc hai Tôn giả Sāriputta và Moggallāna an trú với ông trong mùa kiết hạ vì muốn đƣợc an tịnh, ông hứa sẽ không nói với ai chuyện này. Nhƣng ông lại báo cho dân chúng biết hai Tôn giả đang sống tại đây và sắp sửa trở về trú xứ mình sau khi mùa mƣa chấm dứt, và trách họ không tiếp đãi trọng hậu hai vị Trƣởng lão. Nghe tin, dân chúng đua nhau đem vật thực cúng dƣờng nhƣng hai Tôn giả không nhận. Kokālika nghĩ rằng ông sẽ nhận đƣợc sự cúng dƣờng này, nhƣng thất vọng vì chuyện ấy không xãy ra. Hai vị Trƣởng lão hứa sẽ trở lại với đại chúng tỳkheo, và vật thực cúng dƣờng sẽ đƣợc chia cúng dƣờng mọi tỳkheo. Kokālika giận dữ và mạ lỵ hai vị Trƣởng lão; hai vị ra đi. Dân chúng yêu cầu ông phải mời hai vị trở lại hoặc ông phải ra đi luôn. Hai Tôn giả Sāriputta và Moggallāna không trở lại. Kokālika bèn đến Sāvatthi yết kiến Phật và bạch ba lần rằng hai Tôn giả thuộc hạng ác dục. Sau khi Kokālika ra đi, thân ông mọc lên nhiều mụt nhọt, và các nhọt này cứ lớn dần rồi bể tung. Đau đớn ông ngã quỵ trƣớc cổng Jetavana. Thầy ông là Bích chi Phạm thiên Tudu nghe ông khóc than hiện ra bảo ông hãy đặt tin tƣởng vào hai Tôn giả vì quý vị thật là hoà nhã. Nhƣng ông không chịu nghe. Ông mệnh chung và sanh về địa ngục Sen hồng (Paduma-niraya) (1). Takkāriya Jātaka đƣợc thuyết liên quan đến câu chuyện kể trên. Phạm thiên Sahampati bạch Phật về sự tái sanh của Kokālika trong Paduma-niraya (2). Kokālika Sutta đƣợc thuyết về tỳkheo Kokālika này. Xem thêm Kokālika [1]. Kokālika đƣợc kể nhƣ một ví dụ về ngƣời phạm tội cƣ xử thô ác đối với đệ tử của Thế Tôn (Tathāgatasāvake micchāpaṭipanno)(3). (1) . S. i. 149 ff.; A. v. 171 f.; SN. 123 f.; SNA. ii. 473 f.; J. iv. 242 f.; AA. ii. 850; SA. i. 167 f.; DhA. iv. 91 f. Các nguồn tài liệu có chút khác biệt trong chi tiết; bản của Jātaka đầy đủ nhứt.                (2) S. i. 151; SN. p. 125.                    (3) AA. i. 335, 466.

Kokālika Jātaka (N0. 331).—Chuyện Trƣởng lão Kokālika. Vua Brahmadatta rất ham nói nên cận thần của ông (Bồ Tát) tìm dịp để khuyên nhủ. Cơ hội đến khi hai ông quan sát một ổ quạ có trứng

chim cu. Quạ tƣởng trứng của mình nên chăm lo tƣơm tất. Lúc chim
cu nở quạ tiếp tục chăm sóc và mớm mồi cho đến lớn. Một hôm,
chim cu non hót lên tiếng mình. Quạ liền nghĩ: ―Con chim non này
ngay bây giờ đã thốt lên giọng lạ lùng. Khi nó lớn lên nó sẽ còn làm
gì nữa?‖ Thế là quạ lấy mỏ mổ chết chim cu và ném nó ra khỏi ổ.
Vua hỏi và Bồ Tát tâu rằng: ―Những hạng lắm lời, nói quá nhiều
không đúng lúc, đều phải gặp nhƣ thế.‖ Nghe vậy, nhà vua đắn đo
hơn trong lời nói.
Chuyện đƣợc kể liên quan đến Kokālika, ngƣời đƣợc xem
nhƣ con chim cu non trong truyện.
(1)
J. iii. 102 f.

1. Kokālika (Kokāliya) (1) Sutta.--Chuyện của Cūḷa-Kokālika,
theo Phật Âm (SnA. ii. 473). Trong chuyện có nhiều kệ do Phật nói
với Kokālika. Kệ nói về ác hạnh của sự nói xấu sau lƣng ngƣời và
những kinh hoàng mà ngƣời nói vụng gặp phải khi mệnh chung.
Trong Sutta Nipāta có 22 kệ (657-78). Chú giải Sutta Nipāta nói
rằng (2) hai kệ sau cùng không đƣợc Mahā Aṭṭhakathā dẫn giải nên
không thuộc kệ gốc. Trong số 20 kệ còn lại, 14 kệ chót đƣợc Phật
Âm gọi là Turitavatthugāthā và đƣợc Moggallāna đọc để giáo hoá
trong lúc Kokālika nằm chờ chết. Nhƣng theo một số kinh sách
khác, 14 kệ này đƣợc nói là do Mahā Brahma xƣớng. Ba kệ đầu
tiên (658-60), theo Saṃyutta Nikāya (3), là của Tudu. Aṅguttara
Nikāya (4) cũng ghi là do Tudu nói và đƣợc Phật lập lại.
(1)
Xem Kokālika [2].           (2)
p. 477 f.          (3)
i. 149.
(4)
v. 171-4; kệ còn đƣợc thấy trong A. ii. 3 và trong
S. i. 149 ff.; Netti. 132.

2. Kokālika Sutta.--Kể chuyện Kokālika [2] bạch Phật rằng Sāriputta và Moggallāna là hạng ác dục; chuyện ông bị bệnh chết; chuyện Tudu giáo hoá ông, và chuyện Thiên chủ Sahampati bạch Phật rằng Kokālika tái sanh vào địa ngục Paduma. Một tỳkheo thỉnh vấn Phật về thời gian đau khổ ở Paduma-niraya và đƣợc Phật dùng nhiều ẩn dụ để thuyết giảng. Kinh đƣợc kết thúc bằng các kệ của Tudu do Phật lập lại (1). (1) A.v. 171-4; xem thêm S. i. 149 ff.

3. Kokālika Sutta.—Thiên tử Subrahmā viếng Phật tại Sāvatthi
và nói kệ về Kokālika. Ngƣời muốn giới hạn cái vô giới hạn bị giao
động (1).
(1)
S. i. 148.

Kokila Vagga.--Phẩm thứ 4 của Catukka Nipāta của Chú giải
Jātaka (1).
(1)
J. iii. 102-32.

Kokilā.—Công nƣơng của Vua Ekarāja và là chị của Vua
Candakumāra (1).
(1)
J. vi. 134.

Koṅgamaṅgala.—Một Tộc trƣởng Damiḷa, đồng minh của Vua
Kulasekhara (1).
(1)
Cv. lxxvii. 80.

Koṅgu.—Tên của hai quận dƣới miền Nam Ấn Độ (1). Trong
nhiều kinh sách khác hai nơi này đƣợc gọi là Teṅkoṅgu và
Vaḍakoṅgu.
(1)
Cv. lxxvi. 173.     (2)
Ibid., 288.

Koccha.—Xem Piṅgalakoccha.

Kocchagalla.—Tên của sadi đi từ Tích Lan đến Amarapura vào
năm 1662 trong triều đại Kaliyuga (1).
(1)
Sās. 135.

1. Koñca.—Xem Kañcana (1).

2. Koñca.—Một trong ba cung điện của Vidhura-paṇḍita (1). (1) J. vi. 289.

3. Koñca.—Vua xứ Mantāvatī và là cha của Sumedhā (1). (1) Thig. 448; ThigA. 272 f., 281.

Koñca.—Một trong số cung điện của Phật Dīpaṅkara trong đời
sống thế tục sau cùng của Ngài (1).
(1)
Bu. ii. 208.

Koṭa.--Tƣớng Tamil chỉ huy thành Koṭanagara. Thành bị Vua
Duṭṭhagāmaṇī chiếm trong một chiến dịch chống quân Tamil (1).
(1)
Mhv. xxv. 13.

Koṭagerukapāsāda.—Lâu đài nối liền với Cittalapabbata-
vihāra. Bhāgiṇeyya-Saṅgharakkhita có lúc trú tại đây, và khi ông
lâm bệnh, có 8000 Alahán và Sakka cùng chƣ Thiên trên hai cõi
Thiên đến chăm sóc ông (1).
(1)
MṬ. 552.

Koṭapabbata (Koṭipabbata).—Núi trong xứ Rohaṇa. Gần núi có làng Kitti (1). Trên núi có Koṭapabbata-vihāra là trú xứ của vị sadi về sau sanh làm Duṭṭhagāmaṇī (2). Đó cũng là trú xứ của Trƣởng lão Mahā-Summa (3), Trƣởng lão Asubhakammika-Tissa và sƣ phụ của Trƣởng lão là Đại Trƣởng lão Mahā-Tissa (4). Tịnh xá nằm gần Mahāgāma (5). Visuddhimagga (6) có đề cập đến một Trƣởng lão tên gọi Tissa ở Koṭa (Koṭi)-pabbata từng đắc quả Alahán nhờ thiền về hơi thở; ông có thể giới hạn đời sống mình theo ý muốn. Chú giải Dhammapāda (7) nói rằng có một Trƣởng lão tên Anula sống trong tịnh xá này vào thời của Vua Duṭṭhagāmaṇī, và rằng gần tịnh xá có làng Bhokkanta là trú xứ của Sumanā, phu nhơn của Lakuṇṭaka Atimbara. Có thể đó cũng là Goṭapabbata (8) (q.v.). Nāgaleṇa ở trong Koṭapabbata-vihāra (9). (1) Mhv. xxiii. 55.                (2) Ibid., xxii. 25.          (3)

Ibid., xxiii. 61.           (4)
MṬ. 553.                  (5)
Ibid. (6)
p.
292.              (7)
iv. 50.                    (8)
Xem Mhv. xxxv. 124;
MṬ. 657.                    (9)
DA. ii. 695.

Koṭamalaya (? có thể là Koṭṭhamalaya).—Một vùng núi non dƣới miền Nam Tích Lan. Duṭṭhagāmaṇī bỏ trốn sự phẫn nộ của cha ông và đến đây sanh sống để mƣu đồ đại sự (1). v.l. Koṭṭamalaya, Koṭṭhamalaya, Koḷambamalaya.

(1) Mhv. xxiv. 7; xxxii. 29; MṬ. 332, 430.

Koṭalla.—Tên Pāli của Kauṭilya. Cūḷavaṃsa nói rằng ông là tác
giả của một tài liệu về chánh trị (1) và một tài liệu khác về chiến thuật
(2)
.
(1)
Cv. lxiv. 3.            (2)
Ibid., lxx. 56; xem thêm Cv. Trs. i.
243, n. 1 và 291, n. 3.

Koṭigāma.—Một làng gần Bhaddiyanagara và cách sông Hằng
một gavuta (3,2 km) (1). Phật có lần đến làng này từ Bhaddiyanagara
và Bhaddaji đi đến làng trƣớc để gặp Ngài tại đó. Bấy giờ,
Nanduttara có hƣớng dẫn dân chúng làm bữa cơm cúng dƣờng và
chuẫn bị thuyền để Phật và đại chúng tỳkheo qua sông. Giữa dòng
sông có một cung điện dƣới nƣớc mà Mahāpanāda từng an trú một
thời (2). Trong chuyến du hành sau cùng của Ngài, Phật qua sông ở
Pāṭaligāma, tiếp tục đi đến Koṭigāma và lƣu lại trong làng để thuyết
pháp cho các tỳkheo nghe. Biết tin Phật về làng, Ambapāli và nhiều
gia chủ Licchavī đến từ Vesāli để yết kiến Ngài; riêng Ambapāli có
thỉnh Ngài thọ trai. Từ Koṭigāma Phật đi đến Nādikā (3).
Phật Âm (4) giải thích rằng làng đƣợc gọi nhƣ vậy vì đƣợc
thành lập gần cái mái vòm (koṭi hoặc thūpikā) của cung
Mahāpanāda.
Theo Saṃyutta Nikāya (5), Koṭigāma là làng của dân Vajji.
(1)
MṬ. 560.           (2)
. J. ii. 332 f.; ThagA. i. 287 f.; Mhv. xxxi.
5f.              (3)
Vin. i. 230 f.; D. ii. 90 f.               (4)
DA. ii.
542; iii.856.              (5)
v. 431.

Koṭigāma Vagga.--Phẩm thứ 3 của Sacca Saṃuytta của Saṃyutta
Nikāya (1). Kinh thứ nhứt đƣợc thuyết tại Koṭigāma (1).
(1)
S. v. 431-7.

Koṭipabbata.—Xem Koṭapabbata.

Koṭipassāva.—Tịnh xá do Dhātusena xây (1). Nếu đó là
Koṭipassāvana (q.v.), tự viện ấy không phải do Dhātusena xây mà là
trùng tu.
(1)
Cv. xxxviii. 46.

Koṭipassāvana.—Tịnh xá do Mahānāma xây (1). Có thể tự viện
này cũng chính là Koṭipassāva.
(1)
Cv. xxxvii. 212.

Koṭisanthāra.—Nhiều Jātaka nói rằng Phật có bảo Thị giả
Ānanda gọi chƣ tỳkheo ở Jetavana đến Koṭisanthāra để Ngài giáo
thuyết. Ngài cũng có bảo soạn sẵn cho Ngài một sàng toạ ngay trƣớc
cửa Gandhakuṭi. Koṭisanthāra có thể là tên gọi của phần sân trong
Jetavana ngay trƣớc cửa của Hƣơng Cốc. Koṭisanthāra đƣợc gọi nhƣ
vậy vì khi mua phần đất này Trƣởng giả Anāthapiṇḍika đã phải trải
10 triệu đồng kahāpana (kahāpaṇa-koṭi-santhārena)(2). Hay là tên
Koṭisanthāra dùng để chỉ phần đất đƣợc trải vàng, vì đƣợc biết lúc
bấy giờ vàng không đủ để phủ kín ngôi vƣờn.
Trong Koṭisanthāra có nhiều kiến trúc mà chúng Tăng dùng
để an trú và đƣợc gọi là “Antokoṭisanthārevasantā” (4). Koṭisanthāra
thƣờng bị dịch sai là Thảm Vàng (Golden Pavement) (5).
(1)
E.g., J. iii. 18; 375, 397; J. iv. 113.             (2)
J. i. 94.
(3)
Vin. ii. 159.             (4)
E.g., J. iv. 113.             (4)

E.g., Jāt. Trs. iii. 12; iv. 71.

4.4.07

Koṭisimbali Jātaka (N0. 412).—Một xà vƣơng bị một Điểu vƣơng bắt. Xà vƣơng liền quấn mình vào một cây đa, nhƣng Điểu vƣơng dùng sức bứng gốc đa đem cả cây lẫn Xà vƣơng bay đến chót cây bông vải (koṭisimbali). Tại đây Điểu vƣơng moi ăn mỡ bụng của Xà vƣơng và quăng xác với cây đa xuống biển. Trong cây đa có con chim nhỏ sanh sống. Chim phải bỏ cây đa để đến sống trên cây bông vải. Thần cây bông vải (Bồ Tát) thấy vậy run rẩy toàn thân vì nghĩ con chim này sẽ thả phân nó lên mình, rồi các hạt trong phân sẽ lần hồi mọc thành cây lan tràn khiến nơi trú ẩn của Thần sẽ bị phá hoại. Biết đƣợc tại sao Thần cây run sợ, Điểu vƣơng bèn đuỗi con chim nhỏ đi. Kinh đƣợc nói với 500 tỳkheo đang bị dục tƣởng chi phối. Sau pháp thoại, Phật tuyên thuyết các Sự thật bắt đầu bằng những lời: "Cần phải hoài nghi nơi nào đáng hoài nghi". Khi các Sự thật kết

thúc, năm trăm vị tỳkheo đƣợc an trú vào Thánh quả (Alahán) (1). Cf.
Pālasa Jātaka.
(1)
J. iii. 397 ff.

Koṭisimbali-Niraya.--Địa ngục của những ngƣời bị trọng tội, nhƣ
loạn luân, vân vân (1).
(1)
J. vi. 275.

Koṭumbara.--Xứ nổi tiếng về vải sồ tốt (1). v.l. Kodumbara. (1) J. vi. 51 (cũng xem 47); 500, 501; Mil. 2, 331.

Koṭumbariya Thera.—Alahán. Vào 31 kiếp trƣớc ông có dâng
lên Phật Sikkhī bảy cành bông gói trong vải koṭumbara. Ông làm
vua dƣới vƣơng hiệu Mahānela vào 21 kiếp trƣớc (1). v.l.
Koṭumbariya.
(1)
Ap. i. 192.

Koṭṭanāga-pabbata [v.l. Tobbalanāga-pabbata (1)]. (1) MṬ. 657.

Koṭṭamālaka.—Xem Kuntamālaka.

Koṭṭha.—Cái trống của Narasīha (q.v.) đƣợc ông tặng cho
Mānavamma để Mānavamma có thể dụ dân chúng theo ông lên tàu.
Khi trống nổi lên, dân nghĩ Narasīha đánh trống nên theo lên tàu (1).
(1)
Cv. xlvii. 51.

Koṭṭhabhadda.—Cây         cầu      lớn      trên sông   Jaggarā.
Parakkamabāhu I có trùng tu lại cầu này (1). Cầu mang tên nhƣ vậy
vì hai bên cầu có nhiều vựa lúa chƣa chà (abaddhavīhi) (2).
(1)
Cv. lxviii. 16.          (2)
Ibid., 31.

Koṭṭhamalaya.—Xem Koṭamalaya.

Koṭṭha (Koṭṭhi)-vāta.--Quận ở Tích Lan trong ấy có làng
Piyaṅgalla (1) và Devatissa (2).
(1)
Mhv. xxx. 29.             (2)
Cv. xlviii. 2.

Koṭṭhasāra.—Một làng nằm về phía Đông của Pulatthipura,
từng là nơi ẩn náo của Vikkamabāhu II (1) và Gajabāhu (2). Sau khi
Gajabāhu chết, xác ông đƣợc đƣa về đây và làng trở thành bộ chỉ huy
của Mānābharaṇa (3). Trong làng có một đồn lính đánh thuê; đồn
này có lần nổi đậy chống Parakkamabāhu I (4).
Về sau, Māgha và Jayabāhu của dân Damiḷa có xây một
thành tại đây (5). Đó cho thấy làng là một địa điểm chiến thuật quan
trọng.
(1)
Cv. lxi. 43.              (2)
Ibid., lxx. 355.           (3)

Ibid., lxxi. 6, 11.              (4) Ibid., lxxiv. 44.          (5)

Ibid., lxxxiii. 15; xem thêm Cv. Trs. i. 229, n. 1.

Koṭṭhāgāma.—Một làng giàu có do Udaya I (?) cúng dƣờng cho
tự viện của cây Bồ đề Vaḍḍhamāna (1).
(1)
Cv. xlix. 16.

Koṭṭhita (Koṭṭhika).—Xem Mahā Koṭṭhita.

1. Koṭṭhita Sutta.—Ghi lại câu chuyện giữa hai Trƣởng lão
Mahā Koṭṭhita và Sāriputta. Do sự đoạn diệt, ly tham sáu xúc xứ
không có dƣ tàn, hý luận đƣợc đoạn diệt, hý luận đƣợc chỉ tịnh. Câu
chuyện đƣợc lập lại giữa Mahā Koṭṭhita và Ānanda (1).
(1)
A. ii. 161 f.

2. Koṭṭhita Sutta.—Ghi lại câu chuyện giữa hai Trƣởng lão
Mahā Koṭṭhita và Sāriputta. Với mục đích để đƣợc biết, đƣợc
thấy, đƣợc đạt, đƣợc chứng ngộ, đƣợc hiện quán, mà Phạm hạnh
đƣợc sống dƣới Thế Tôn (1).
(1)
A. iv. 382 f.

3. Koṭṭhita Sutta.—Tụ gồm ba kinh. Trƣởng lão Mahā Koṭṭhita
bạch thỉnh Phật thuyết pháp vắn tắt cho ông. Phật nói rằng [1] cái gì
vô thƣờng ở đấy cần phải đoạn trừ lòng dục; [2] cái gì khổ ở đấy cần
phải đoạn trừ lòng dục; [3] cái gì vô ngã ở đấy cần phải đoạn trừ lòng
dục (1).
(1)
S. iv. 145 f.

4. Koṭṭhita Sutta.—Tôn giả Mahā Koṭṭhita hỏi Tôn giả Sāriputta có phải con mắt là kiết sử của các sắc, hay các sắc là kiết sử của con mắt?.. Có phải ý là kiết sử của các pháp hay các pháp là kiết sử của ý? Sāriputta đáp rằng mắt không phải là kiết sử của các sắc, các sắc không phải là kiết sử của mắt; ở đây, do duyên cả hai khởi lên dục tham. Dục tham ở đây là kiết sử.. Ý không phải là kiết sử của các pháp, các pháp không phải là kiết sử của ý; ở đây, do duyên cả hai khởi lên dục tham. Dục tham ở đây là kiết sử. Do vậy, Phạm hạnh đƣa đến chơn chánh đoạn tận khổ đau có thể tuyên bố. Ví nhƣ một con bò đen và một con bò trắng bị cột lại bởi sợi dây hay cái ách. Nếu có ngƣời nói con bò đen là kiết sử của con bò trắng, hay con bò trắng là kiết sử của con bò đen, thời nói vậy có phải nói một cách chơn chánh không? Không. Con bò đen không phải là kiết sử của con bò trắng. Và con bò trắng cũng không phải là kiết sử của con bò đen. Do sợi dây hay cái ách cột lại, cái ấy ở đây là kiết sử (1). [Theo HT. Thích Minh Châu, 1993]. (1) S. iv. 162 f.

5. Koṭṭhita Sutta.—Tụ ba kinh ghi lại các cuộc đàm thoại giữa
hai Trƣởng lão Mahā Koṭṭhita và Sāriputta về câu hỏi thế nào là vô
minh (1).
(1)
S. iii. 175.

Koṇāgamana (Konāgamana).—Vị Phật thứ 23 trong danh sách 24 vị Phật, và là vị Phật thứ nhì trong Bhadda-kappa. Ngài sanh ra trong Ngự uyển Subhagavatī ở Sobhavatī, kinh đô của Vua Sobha. Cha Ngài là Bàlamôn Yaññadatta và mẹ Ngài là Uttarā. Ngài làm gia chủ trong ba ngàn năm và sống trong ba cung điện khác nhau, Tusita, Santusita và Santuṭṭha. Phu nhơn của Ngài là Bà Rucigattā và con Ngài là Satthavāha. Koṇāgamana ly gia xuất thế bằng voi và chỉ tu khổ hạnh trong sáu tháng. Sau sáu tháng khổ hạnh này, Ngài đƣợc con gái của Bàlamôn Aggisoma dâng cháo sữa và nông dân trồng lúa mạch (yavapālaka) Tinduka dâng cỏ làm bồ đoàn. Bồ đề của Ngài là cây sung Udumbara. Ngài thuyết pháp lần đầu tiên tại Migadāya gần Sudassana-nagara, dƣới gốc cây Mahā- sāla. Ngài có một Tăng Đoàn gồm 30 ngàn tu sĩ. Ngài cao 30 cubit.

Ngài nhập diệt tại Pabbatārāma ở tuổi 30 ngàn năm. Xá lợi của Ngài đƣợc rải cùng khắp. Ngài có hai Nam Đại đệ tử là Tỳkheo Bhīyya và Uttara; hai Nữ Đại đệ tử là Tỳkheo ni Samuddā và Uttarā; Thị giả là Tỳkheo Sotthiya; hai Nam cƣ sĩ hộ trì chánh là Ugga và Somadeva; hai Nữ cƣ sĩ hộ trì chánh là Sīvalā và Sāmā. Bồ Tát là khatiya Pabbata ở Mithilā. Ông hành trì khất thực, nghe Phật thuyết kinh và gia nhập Tăng Đoàn (1). Phật an trú trong Saṅghārāma rộng nửa lý do chủ ngân khố Ugga xây (2). Vào ngày Phật Koṇāgamana ra đời, vàng rơi xuống khắp Jambudīpa, vì vậy Ngài đƣợc gọi là Kaṇakāgamana; Koṇāgamana là một cách viết khác của tên Kaṇakāgamana (3). Theo Biên Niên Tích Lan (4), Thế Tôn Koṇāgamana viếng đảo (đƣợc gọi bằng tên Varadīpa lúc bấy giờ) cùng với ba mƣơi ngàn tỳkheo và đƣợc Vua Samiddha cúng dƣờng vƣờn Mahānoma ở Vaḍḍhamāna. Tại đây Ngài có thuyết pháp; sau thời pháp có ba mƣơi ngàn ngƣời đắc quả. Theo ƣớc nguyện của Phật, Tỳkheo ni Kantakānandā (v.l. Kanakadattā) có đƣa sang Tích Lan một nhánh Bồ đề. Phật còn thuyết pháp tại Ratanamāla, Sudassanamāla và Nāgamālaka và hiến cái thắt lƣng để dân chúng kính bái. Về sau, Ngài để lại Tích Lan hai Trƣởng lão Mahāsumba và Kantakānandā để trông coi Tăng Đoàn. Vào thời Phật Koṇāgamana, Núi Vepulla đƣợc gọi là Vaṅkaka và dân sống trên núi này đƣợc gọi là Rohitassā; họ thọ đến ba mƣơi ngàn năm (5). Thế Tôn Koṇāgamana làm lễ thọ trì bát quan trai mỗi năm một lần (6). Trong kinh sách Sanskrit, Koṇāgamana đƣợc gọi là Kaṇakamuni, Konākamuni và Kaṇakaparvata. Đƣợc biết có một thūpa xây chỗ Phật Koṇāgamana ra đời; tháp này còn đứng vững đến thời đại Asoka và đƣợc Vua Asoka xây lại to gấp đôi tháp củ (8). Huyền Trang (9) nói rằng ông có thấy tháp ở nơi Phật Koṇāgamana đản sanh và nơi Ngài gặp lại cha sau khi thành Phật. Pháp Hiển (10) thấy tháp nơi Ngài gặp lại cha sau khi thành Phật và nơi Phật nhập diệt. (1) D. i. 7; BuA. 213 ff.; J. i. 42 f. (theo Jātaka ông cao 20 cubit); Sp. i. 190.                     (2) J. i. 94.          (3) BuA. 213-14. (4) Dpv. ii. 67; xv. 25, 44, 48; xvii. 9, 17, 73; Mhv. xv. 91- 124.               (5) . S. ii. 191.          (6) DhA. ii. 236.         (7)

E.g., Dvy. 333; Mtu. i. 114; ii. 265 f., 300, 302, 304, 430; iii. 240-7, 330.                (8) Hultszch: Inscrip. of Asoka, p. 165.        (9)

Beal, op. cit., ii. 19.               (10) Travels, p. 36.

Koṇāgamana Sutta.—Các tƣ tƣởng về sanh, già, chết khởi lên
nơi Thế Tôn Koṇāgamana trƣớc khi Ngài giác ngộ (1).
(1)
S. ii. 9.

1. Koṇḍañña.—Vị Phật thứ hai trong 24 vị Phật. Sau 16 asaṅkheyya và 100 ngàn kiếp pāramī, Ngài sanh ra tại Rammavatī. Cha Ngài là Vua Sunanda và mẹ Ngài là Bà Sujātā. Ngài thuộc dòng tộc Koṇḍañña. Ngài cao 28 cubit. Trong mƣời ngàn năm sống đời cƣ sĩ, Ngài trú trong ba cung điện Ruci, Suruci và Subha (1). Phu nhơn Ngài là Bà Rucidevī và con Ngài là Vijitasena. Ngài xuất thế ly gia bằng xe ngựa và hành trì khổ hạnh trong mƣời tháng. Sau đó Ngài đƣợc con gái của một thƣơng nhơn ở Sunanda, Yasodharā, dâng cháo sữa và Du sĩ Sunanda dâng cỏ làm bồ đoàn. Bồ đề của Ngài là cây Sālakalyāṇi. Ngài thuyết pháp lần đầu tiên tại Devavana gần Amaravatī cho 100 triệu tỳkheo nghe. Ông có ba Tăng Đoàn do ba Trƣởng lão Subhadda, Vijitasena và Udena hƣớng dẫn; cả ba vị đều đắc quả Alahán. Ngài nhập diệt tại Candārāma ở tuổi 100 ngàn năm. Tháp xây chỗ Ngài nhập diệt cao bảy lý. Các đệ tử chánh của Ngài gồm: hai Tỳkheo Bhadda và Subhadda; hai Tỳkheo ni Tissā và Upatissā. Ngài có bốn Đại cƣ sĩ hộ trì chánh: hai nam là Soṇa và Upasoṇa và hai nữ là Nandā và Sirimā. Bồ Tát là Vua Vijitāvī ở Candavatī. Ông thoái vị, gia nhập Tăng Đoàn và tái sanh về cõi Phạm thiên (2). (1) Rāma, Surāmā và Subha, theo BuA.                  (2) Bu. iii; BuA. 107 ff.; J. i. 30.

2. Koṇḍañña.—Tên của một dòng tộc. Dòng tộc này gồm cả Bàlamôn lẫn Khattiya; Aññāta-Koṇḍañña (q.v.) là một Bàlamôn thuộc tộc này nhƣng cũng đƣợc gọi là một Khattiya (1). Trong số các vị thuộc dòng tộc có: Phật Koṇḍañña (q.v.) (Bàlamôn) và ba Phật Vipassī, Sikhī và Vessabhū (Khattiya) (4). Trong Kacchapa Jātaka (5) , các rùa thuộc tộc Kassapa còn các khỉ thuộc tộc Koṇḍañña; hai tộc có kết hôn với nhau.

E.g., VibhA. 464.
(1)                             (2)
J. vi. 137, 138.             (3)
J.
v. 140, 141, 142.                     (4)
D. ii. 3 ff. (xem bảng trong Dial.
ii. 6).           (5)
J. ii. 360 f.

3. Koṇḍañña.—Tên của một đệ tử học nghề bán rƣợu trong
Vāruṇī Jātaka; Koṇḍañña (q.v.); Koṇḍañña bỏ muối vào rƣợu làm
hƣ rƣợu ngon của chủ. (1).
(1)
J. i. 256 f.

4. Koṇḍañña.—Xem thêm                     Aññata-Koṇḍañña,       Vimala- Koṇḍañña và Khānu-Koṇḍañña.

Koṇḍañña Sutta.--Sau một thời gian dài (12 năm, theo Chú giải) , Aññata-Koṇḍañña đi đến Thế Tôn, cúi đầu đảnh lễ, miệng hôn, tay (1)

xoa bóp chân Thế Tôn và nói lên tên của mình: ―Bạch Thế Tôn, con
là Kondanna. Bạch Thiện Thệ, con là Kondanna.‖ Thấy vậy, Tôn giả
Vangīsa nói lên những bài kệ tán thán Tôn giả Aññata-Koṇḍañña
trƣớc mặt Thế Tôn.
(1)
SA. i. 216.    (2)
S. i. 193.

Koṇḍadhāna.—Xem Kuṇḍadhāna.

Koṇḍā.—Xem Goṇḍā.

Koṇḍivāsa.—Một quận ở Tích Lan (1). (1) Cv. l. 30.

Kotalavāpigāma.—Một làng ở Tích Lan. Chuyện kể rằng làng
có một bà vợ của một gia chủ bị quan thu thuế của vua cầm tù vì họ
có cảm tƣởng bà là một serving woman (1). v.l. Kālavāpigāma.
(1)
VibhA. 441.

Kotumbariya.—Xem Koṭumbariya.

Kotūhalaka.—Một nhà nghèo ở Addilaraṭṭha, tiền kiếp của Ghosakaseṭṭhi (q.v.). Vợ ông là Kāli và con ông là Kāpi (1).

DA. i. 317; MA.ii. 359; DhA. i. 169; DhA nói rằng ông là (1)

Ajitaraṭṭha.

Kotthumala.--Ngọn đồi trong Māyāraṭṭha ở Tích Lan. Bình bát
và Nha xá lợi của Phật có lần đƣợc một Tỳkheo Tích Lan,Vācissara,
chôn tại đây để dấu kẻ thù. Về sau, Vua Vijayabāhu III thỉnh về
Jambuddoṇi (1).
(1)
Cv. lxxxi. 18 ff.; xem thêm Cv. Trs. ii. 137, n. 1.

Koddhaṅgulikedāra.—Địa điểm gần Nālanda ở Tích Lan, nơi
Vua Parakkamabāhu I có chiến dịch chống Vua Gajabāhu (1).
(1)
Cv. lxx. 221.

1. Kodha Vagga.--Phẩm 16: Phẩm Phẫn Nộ, Chƣơng Hai Pháp,
Tăng Chi Bộ Kinh (1).
(1)
A. i. 95-8.

2. Kodha Vagga.--Phẩm thứ 17 của Dhammapāda.

1. Kodha Sutta.—Hai kinh nói về bốn hạng ngƣời trên đời: kính
trọng phẫn nộ, kính trọng gièm pha, kính trọng lợi dƣỡng, kính trọng
cung kính (1).
(1)
A. ii. 46.

2. Kodha Sutta.—Thành tựu bốn pháp này bị đọa địa ngục: kính
trọng phẫn nộ, kính trọng gièm pha, kính trọng lợi dƣỡng, kính trọng
cung kính (1).
(1)
A. ii. 84.

1. Kodhana Sutta.--Đầy đủ năm pháp này, ngƣời đàn bà, sau khi
thân hoại mạng chung, sanh vào cõi dữ, ác thú, đọa xứ, địa ngục: bất
tín, vô tàm, vô quý, phẫn nộ (1).
(1)
S. iv. 240.

2. Kodhana Sutta.--Có bảy pháp này đƣợc ngƣời thù địch ƣa thích, tác thành kẻ thù địch đi đến ngƣời phẫn nộ, đàn bà hay đàn

ông: xấu xí, bất an, không có lợi ích, không có tài sản, không có danh
tiếng, không có bạn bè, và sanh xuống địa ngục (1).
(1)
A. iv. 94 f.

Kontadisāvijaya.--Vị tƣớng của Vua Mānābharaṇa (q.v. 2) (1). (1) Cv. lxx. 293; xem Cv. Trs. i. 311, n. 1.

Kontiputta.—Xem Tissa-kontiputta.

Kontimārā.—Con sông chảy xuống từ đồi Ārañjara. Dọc sông
có con đƣờng mà ngƣời bị dân ở Sibi tẩy chay từng sử dụng; đƣờng
này cũng đƣợc Vua bị đài Vessantara dùng trên bƣớc lƣu vong (1).
Sông cách Suvaṇṇagiritāla cũng nhƣ Ārañjara năm lý (2).
(1)
J. vi. 493.    (2)
Ibid., 514.

Konduruva.--Địa danh ở Tích Lan, nơi Vua Mānābharaṇa [2]
có lần ẩn náo (1).
(1)
Cv. lxxii. 231; xem Cv. Trs. i. 340, n. 5.

Komāyaputta.—Bàlamôn; xem Komāyaputta Jātaka.

Komāyaputta Jātaka (No. 299).—Chuyện Ẩn Sĩ Komāyaputta. Có một số tỳkheo khổ hạnh sống trên Himavā không hành trì nghiêm túc mà lại ăn uống và cƣời đùa tối ngày. Họ có nuôi con khỉ để làm trò cho họ vui. Một hôm các tỳkheo này xuống núi tìm muối và gia vị, vị Bàlamôn khổ hạnh Komāyaputta (Bồ Tát) đến trú xứ họ. Lúc khỉ làm trò, Komāyaputta búng tay dạy nó bài học. Sau đó, khỉ luôn giữ phẩm hạnh tốt và cƣ xử đúng đắn. Chuyện đƣợc kể tại Pubbārāma về một số tỳkheo sống dƣới lầu chỗ Phật an trú. Họ cứ đem bàn tán những gì nghe thấy đƣợc rồi cãi cọ mắng nhiếc nhau. Phật gọi Tôn giả Moggallāna đến thi triển thần thông để làm họ kinh sợ (1). (1) J. ii. 447 f.

Komārabhacca (Komārabhaṇḍa).—Xem Jīvaka.

Komudī.—Ngày Rằm tháng Tƣ, Kattika, thƣờng thấy trong câu
Komudī Catumāsinī (1). Chú giải (2) nói rằng lúc bấy giờ bông súng nở
rộ (kumudāni supupphitāni honti).
(1)
Vin. i. 155, 176 f.; D. i. 47; M. iii. 79, 80; DhA. iii. 461; J. v.
262, vân vân.              (2)
DA. i. 139.

Komba.--Trƣởng nhóm che lộng của Vua Gajabāhu. Ông có
thành lũy ở Mallavāḷāna nhƣng bị Malayarāyara ở Vālikākhetta
chiếm. Về sau, ông có đánh một trận thủy chiến tại Muttākara (1).
(1)
Cv. lxx. 60 f.

Korakalamba (Korakalmbaka).—Bào đệ của Kapila, Quốc sƣ
của nhà vua trong kiếpba đầu tiên là Apacara (1). Xem Kapila [3].
(1)
J. iii. 454 f.

Korakkhatta (Korakkhattiya).—Nhà tu khổ hạnh loã thể ở
Uttarakā. Ông sủa nhƣ chó, đi bốn chân và ăn bằng cách liếm.
Tỳkheo Sunakkhatta (có lần làm thị giả của Phật), thán phục ông,
nhƣng Phật tiên đoán ông sẽ động kinh chết trong bảy hôm và sẽ tái
sanh giữa các Kālakañjaka (một hạng Asura). Lời tiên tri ứng
nghiệm và Sunakkhatta biết đƣợc sự thật qua thân xác của
Korakkhatta (1).
Phật Âm (2) giải rằng Korakkhattiya đƣợc gọi nhƣ vậy vì chân
ông hƣớng mũi vô trong (anto vaṅkapāda).
(1)
D. iii. 6 ff.; J. i. 389 f.       DA. iii. 819.

Koraṇḍaka Vihāra.—Tịnh xá ở Tích Lan. Visuddhimagga (1) có
ghi lại câu chuyện của một tỳkheo trẻ (cháu của Trƣởng lão ở
Vihāra) đi học ở Rohaṇa. Về sau, tỳkheo này trở về Vihāra nhƣng
không tiết lộ danh tánh vì sợ mình làm một chƣớng ngại cho cha mẹ;
do đó cha mẹ ông phục dịch ông những ba tháng.
Tịnh xá là trú xứ của Trƣởng lão Mahā Saṅgharakkhita (2).
v.l. Corakaṇḍaka.
(1)
p. 91.             (2)
MṬ. 606.

1. Koraṇḍapupphiya Thera.—Alahán. Ông là tiều phu trong thời Phật Tissa. Ông có cúng dƣờng Phật cây koraṇḍa trổ bông.

Trong các kiếp kế tiếp ông sanh ra với màu da nhƣ màu bông
koraṇḍa. Trong Apadāna có hai kệ của ông ở hai nơi khác nhau với
chút đỉnh khác biệt (1). Phải chăng có hai Trƣởng lão riêng biệt, vì
trong Chú giải Theragāthā các kệ này đƣợc thấy hai lần dƣới hai tên
Sugandha (2) và Sabbamitta (3).
(1)
Ap. ii. 383,434.         (2)
ThagA. i. 81.      (3)
Ibid., 270.

Koratiya.—Một Dạxoa linh thiêng mà Phật tử thƣờng khấn vái
khi bị quỷ ám (1).
(1)
D. iii. 204.

Korabya, Koravya, Korabba.—Có thể là tên của vua trị vì dân
Kuru (cf. Brahmadatta). Jātaka có lần gọi nhà vua ở Indapatta
trong xứ Kuru là Koravya; nhà vua này là phụ vƣơng của Sutasoma
(1)
. Trong những kinh khác, Koravya là vƣơng hiệu của Vua
Dhanañjaya của xứ Kuru. Koravya còn có thể là một tĩnh từ nhƣ
thấy trong Kururaṭṭhavāsika (3). Vua Koravya có thể thuộc tộc
Yudhiṭṭhila (4). Tăng Chi Bộ Kinh có đề cập đến nhà vua Koravya
có cây cổ thụ lớn tên gọi Suppatiṭṭha. Theo Raṭṭhapāla Sutta (6),
trong thời Phật, có nhà vua Kuru tên gọi Koravyarāja làm chủ một
vƣờn mang tên Migācīra (q.v.). Nhà vua này rất quan tâm đến các
đàm luận Phật giáo. Kinh đô của ông là Thullakoṭṭhika và
Avadānaśataka (7) có nói đến một Kauravya của Thullakoṭṭhika.
(1)
J. v. 457.            (2)
J. ii. 368; iii. 400, 402; v. 59, 61, 65; vi.
256, 268, 273.                  (3)
E.g., J. vi. 273.                 (4)
Xem J. iv.
361.                 (5)
iii. 369 f.                (6)
M. ii. 65; xem thêm Thag.
776. ff.; ThagA. ii. 34; chi tiết, xem Raṭṭhapāla.                    (7)
i. 67; ii.
118; xem thêm Camb. Hist. of India, i. 121, trong ấy có nói đến
Kraivya, một vì vua bán thần thoại của Pañcāla.

Koravyaseṭṭha.—Tƣớc vị của Vua Sutasoma (1) (q.v.). (1) J. v. 479.

Kola.—Xem Koliya.

Kolakā.—Ghi trong danh sách của các tộc (1). (1) Ap. ii. 359.

Kolañña, còn gọi là Samaṇa-Kolañña.—Chuyển luân vƣơng,
vua của Kāliṅga. Ông ngồi trên lƣng vƣơng tƣợng đi trên không
trung, nhƣng không bay qua đƣợc khỏi cây Bồ đề (1).
(1)
Mil. 256; cp. J. iv. 232; Jātaka này đề cập đến ông nhƣng không
có nêu tên.

Koladāyaka Thera.—Alahán. Ông là một ẩn sĩ trong thời Phật
Sikhī và có dâng lên Phật một trái kola (1). Ông có thể là Đạo sĩ khổ
hạnh Gayā Kassapa, một trng ba anh em Kassapa (2).
(1)
Ap. ii. 397.             (2)
ThagA. i. 417.

Koladdhajana.—Một Chú giải xƣa (có thể bằng tiếng Sanskrit ?)
đƣợc soạn thảo theo lời yêu cầu của Trƣởng lão Pāsādika (1).
(1)
Gv. p. 63, 73.

Kolapaṭṭana.--Cảng đề cập trong Milindapañha (1), có thể là trên
bờ biển Koromandel (2).
(1)
p. 359.          (2)
Questions of King Milinda, xliv.

Kolambagāmaka.—Hồ nƣớc do Vua Vasabha xây (1). (1) Mhv. xxxv. 94.

Kolambatittha.—Tên Pāli của Colombo (1). (1) Cv. xciv. 1; xcv. 4, 15.

Kolambapura.—Nhƣ Kolambatittha (1). (1) Cv. ci. 27.

Kolambahālaka.—Làng ở Tích Lan, nơi Bhalluka đóng quân (1). Có thể đó là Kolambālaka (2); nếu vậy, làng gần Titthārāma, ở ngoại ô của cổng Bắc thành Anurādhapura. Kolambahālaka còn là một tịnh xá do Vua Sūratissa xây và đƣợc nói là gần Raheraka (3). Kolambahālaka–pariveṇa là trú xứ của Tỳkheo Dāṭhāvedhaka (4). (1) Mhv. xxv. 80; xem thêm Mhv. Trs. 176, n. 2.          (2)

Mhv. xxxiii. 42.        (4) MṬ. 176.

Kolavāpi.--Hồ nƣớc do Silāmeghavaṇṇa hiến dâng lên
Abhayagiri Vihāra (1).
(1)
Cv. xliv. 69.

Kolika, Kolita.—Xem Mahāmoggallāna.

Kolita Vihāra.—Tịnh xá có thể ở Tích Lan; trú xứ của Trƣởng
lão Catunikāyika (1).
(1)
AA. i.343.

Kolita Sutta.—Trƣởng lão Mahāmoggallāna gọi và nói với các
tỳkheo rằng sau một thời gian, tôi diệt tầm và tứ, chứng và trú vào
Thiền thứ hai, một trạng thái hỷ lạc do định sanh, không tầm không
tứ, nội tĩnh nhứt tâm. Nếu ai nói một cách chơn chánh, sẽ nói nhƣ
sau: "Đƣợc bậc Đạo Sƣ hỗ trợ, vị đệ tử chứng đạt đại thắng trí." (1).
[Theo H.T. Thích Minh Châu, 1966].
(1)
S. ii. 273.

Kolitagāma.—Làng sanh quán của Trƣởng lão Mahāmoggallāna
(q.v.), gần Upatissagāma và không xa Rājagaha lắm (1).
(1)
Xem e.g., SNA. i. 326; DhA. i. 73; Mtu. iii. 56.

Koliyadhītā, Koliyarājadhītā.—Xem Suppavāsā.

Koliyaputta.—Tƣớc vị của Kakudha (q.v.), thị giả của Tôn giả
Moggallāna (1).
(1)
Vin. ii. 185; UdA. ii. 8.

Koliyā, Koḷiyā.—Một trong những dòng tộc cộng hoà ở thời của Đức Phật. Bấy giờ, dân Koliyā định cƣ tại hai nơi: Rāmagāma và Devadaha. Theo Chú giải (1), dân Koliya là hậu duệ của vua Rāma ở Benares (2). Nhà vua bị phong cùi nên truyền ngôi cho con, rồi bỏ lên rừng sống bằng lá và trái cây. Không bao lâu sau, ông hết bệnh và chu du đó đây. Ông gặp một trong năm cô con gái của Okkāka; nàng cũng bị cùi. Rāma chửa cho nàng lành bệnh. Sau đó hai ngƣời thành hôn và sanh đƣợc 32 con trai. Với sự trợ giúp của Vua Benares, ông bà xây một thành phố trong rừng. Trong lúc xây cất

ông có đốn một cây kola lớn; do đó thành phố mới này đƣợc đặt tên là Kolanagara. Kolanagara còn đƣợc gọi là Vyaghapajjā vì nằm trên đƣờng qua lại của cọp (vyagghapatha). Con cháu của nhà Vua Rāma đƣợc gọi là Koliyā. Theo Kuṇālā Jātaka (3), dân Koliyā thƣờng bị dân Sākya bêu xấu là ―dân sống nhƣ thú trên cây Kola.‖ Dân Koliya và dân Sākya sống gần nhau nhƣ láng giềng, hai bên bờ sông Rohiṇī, nên có nhiều pha trộn giữa hai tộc, và cả hai đều cho mình thuộc dòng của Phật Thích Ca. Có lần giữa hai tộc có sự hiềm khích vì tranh giành nƣớc của dòng sông Rohiṇī và chính Phật là ngƣời giải hoà. Để tỏ lòng biết ơn, hai tộc có cho một số thanh niên trong tộc mình gia nhập Tăng Đoàn, còn Phật luân phiên an trú tại Kapilavatthu và Koliyanagara mỗi khi tới đây (5). Xứ Koliya có một đội quan quân (đoán chừng là cảnh sát) từng gây nhiều tiếng tăm không hay vì theo ác giới và ác pháp (6). Họ có bới tóc thòng xuống (lambacūḷakābhaṭā) và thuộc chánh quyền trung ƣơng. Trong xứ Koliya, ngoài các thị thành kể trên, Phật và đệ tử của Ngài còn đến viếng Uttara, trú xứ của Thôn trƣởng Pāṭaliya (7); Sajjanela, trú xứ của Suppavāsā (8); Sāpūga, nơi mà Tôn giả Ānanda có trú một lần (9); Kakkarapata, trú xứ của Dīghajānu (10); và Haliddavasana, trú xứ của hai tu sĩ khổ hạnh Puṇṇa là Koliyaputta và Seniya (11). Koliya có các Tôn giả thù thắng nhƣ Nisabha (12), Kakudha, Thị giả của Moggallāna (13), Kaṅkhā-Revata (14),và có thể cả Soṇa Koḷivisa (q.v.). Dân Koliya ở Rāmagāma đòi và đƣợc chia cho một phần tám xá lợi của Phật; họ xây tháp tôn trí xá lợi này (15). Xem thêm s.v. Suppavāsā. (1) DA. i. 260 f.; SNA. i. 356 f.; A. ii. 558; ThagA. i. 546; thêm Ap. i. 94.               (2) Mtu (i. 353) gọi ông là Kola và nói rằng Koliya xuất xứ từ tên này.                    (3) J. v. 413.           (4)

Nghe nói một lần nọ, dân Koliya có bắt cóc nhiều thiếu nữ Sākya
đang tắm, nhƣng dân Sākya không phản ứng vì xem họ nhƣ bà con
(DA. i. 262).            (5)
Chi tiết của sự hiềm khích và kết quả của
sự giảng hoà, xem J. v. 412 ff.; DA. ii. 672 ff.; DhA. iii. 254 ff.
(6)
S. iv. 341.           (7)
Ibid., 340.           (8)
A. ii. 62.

(9) Ibid., 194.            (10) A. iv. 281.              (11)

M. i. 387; xem thêm S. v. 115.               (12)
ThagA. i. 318.
(13)
SA. i. 89.            (14)
Ap. ii. 491.           (15)
D.          ii.
167; Mhv. xxi. 18, 22 ff.

Koḷa, Koḷanagara.—Xem Koḷiya.

Koḷabhinna.—Con sông ở Tích Lan, gần Subhagiri (1) (Yāpahu). (1) Cv. xc. 11.

Koḷiyavessa.—Xem Soṇa Koḷivisa.

Koḷuvukkoṭṭa.—Một pháo đài dƣới miền Nam Ấn Độ, có lần bị
Paṇḍiyāṇḍāra chiếm (1).
(1)
Cv. lxxvi. 170, 172.

Koḷuvura.—Một làng dƣới miền Nam Ấn Độ (1). (1) Cv. lxxvi. 130.

Koviḷāragāma.—Một làng ở Tích Lan, nơi Vua Mahinda II
đánh bại ba Ādipāda nổi dậy chống ông (1).
(1)
Cv. xlvi. 121.

1. Kosambaka.—Một nhà vua của Kosambī (1).                     Xem thêm
Kosambika.
(1)
Xem Kaṇhadīpāyana Jātaka (J. iv. 28 f.).

2. Kosambaka.—Xem Kosambiya.

Kosambaka Vatthu.—Chuyện của các tỳkheo hay gây gổ ở
Kosambī (q.v.) (1).
(1)
DhA. i. 44 ff.

Kosambaka Sutta.—Xem Kosambiya Sutta.

Kosambakā.—Các tỳkheo ở Kosambī (q.v.) gây sự bất hoà trong Tăng Đoàn.

Kosambakuṭi.—Một trú xứ của Phật trong Jetavana (1). (1) SNA. ii. 403.

Kosambakkhandha.—Phẩm thứ 10 của Mahāvagga, Vinaya
Piṭaka (1).
(1)
Vin. i. 334-59.

Kosambika.—Một nhà vua ở Kosambī                 (1)
. Xem thêm
Kosambaka.
(1)
J. iv. 56.

Kosambika-seṭṭhi.-- Chủ ngân khố ở Kosambī. Ông nhận
Ghosaka làm con nuôi; Ghosaka là con của một kỹ nữ bị mẹ bỏ rơi.
Nhƣng khi có con ông tìm cách giết Ghosaka. Tất cả âm mƣu của
ông đều thất bại cho đến khi ông chết vì thổ tả. Nữ tỳ từng giúp ông
trong các âm mƣu bất chính này tên gọi Kāḷī (1)
(1)
DhA. i. 174-85.

Kosambiya (Kosambaka) Sutta.—Do Phật thuyết cho các tỳkheo gây sự tại Ghositārāma ở Kosambī. Kinh đề cập đến sáu pháp tạo thành tƣơng ái: an trú từ thân hành, khẩu hành và ý hành, san sẻ với các vị đồng phạm hạnh có giới đức, sống thành tựu trong các giới luật với các vị đồng phạm hạnh, và sống thành tựu tri kiến cùng với các vị đồng phạm hạnh (1). Kosambaka Sutta là một ví dụ của các kinh đề cập đến tranh chấp. M. i. 320 ff.; cp. Upakkilesa Sutta (M. ii. 152 ff.).       (2)

E.g., DA. i. 123.

Kosambī.—Kiêuthƣởngdi. Thủ đô của các Vatsa hay Vaṃsa (1). Vào thời Phật nhà vua trị vì thủ đô này là Parantapa rồi kế đến là Udena (q.v.), con của ông (2). Kosambī phải là một thủ đô quan trọng lắm nên mới đƣợc Tôn giả Ānanda bạch Phật đến đó nhập Nípbàn (3). Kosambī còn là một điểm dừng chân quan trọng của hai con đƣờng đến từ Kosala ở phía Nam và Magadha ở phía Tây (4). Thành phố cách Benares 30 dặm bằng đƣờng thủy (5). Từ Rājagaha đến Kosambī ngƣời ta thƣờng đi ngƣợc sông lên (6), dầu rằng hình nhƣ có

con đƣờng đất nối liền hai thành phố này ngang qua Anupiya (7). Sutta Nipāta (8) có nói đến con đƣờng từ Mahissati đi Rājagaha ngang qua Kosambī, với các điểm dừng chân sau: Ujjeni, Gonaddha, Vedisa, Vanasavhya, Kosambī, Sāketa, Sāvatthi, Setavyā, Kapilavatthu, Kusinārā, Pāvā, Bhoganagara, và Vesāli. Gần Kosambī có vƣờn Udena, Udakavana, nơi mà Ānanda và Piṇḍola-Bhāradvāja thuyết pháp hai lần cho các nữ nhơn trong cung của Udena (9). Phật có đến trú trong rừng Siṃsapā ở Kosambī một lần (10). Mahā Kaccāna cũng có đến Kosambī và trú trong rừng sau khi dự Kết tập lần đầu tiên (11). Vào thời Phật, tại Kosambī có bốn tịnh xá thuộc Tăng Đoàn: Kukkuṭārāma, Ghositārāma, Pāvārika-ambavana (ba tịnh xá này do Kukkuṭa, Ghosita và Pāvārika là ba công dân thù thắng của Kosambī cúng dƣờng), và Badarikārāma. Phật có đến an trú cũng nhƣ thuyết pháp tại các tịnh xá này nhiều lần (12). Đặc biệt, Phật an cƣ kiết hạ lần thứ chín tại Kosambī. Trong lúc đi đến đây, Ngài có ghé qua Kammāssadamma và đƣợc Du sĩ Māgandiya đề nghị gả con gái mình là Māgandiyā (xem Māgandiya Sutta). Dĩ nhiên Phật khƣớc từ và do đó Māgandiyā đem lòng oán hận. Sau khi vào cung làm hậu của Vua Udena, Māgandiya tìm mọi cách để trả thù Phật; nàng còn tìm cách ám hại chánh hậu Sāmavatī vì bà là đệ tử của Phật (13). Một thời, có nhiều tỳkheo ở Kosambī gây chia rẽ. Khi đƣợc bạch trình, Phật khuyên các tỳkheo nên hành trì hoà ái, nhƣng không đƣợc nghe. Phật phải ra công khuyên giải một lần nữa bằng cách kể chuyện Vua Dīghiti ở Kosala, nhƣng cũng không thành; có tỳkheo còn yêu cầu Ngài đừng xen vào nội bộ họ. Buồn chán, Ngài bỏ Kosambī       đi  du hành           qua  Bālakaloṇakāragāma         và Pācīnavaṃsadaya, rồi vô rừng Pārileyyaka sống độc cƣ và sau đó về thẳng Sāvatthi. Dân chúng ở Kosambī rất bất mãn các tỳkheo này nên quyết không trân trọng kính chào các vị ấy, cũng không cúng dƣờng vật và thực khi họ đến nhà, để rồi họ phải ra đi, hoặc hoàn tục, hoặc cầu hoà với bậc Đạo Sƣ. Vì sức ép, các tỳkheo Kosambī hối hận tìm đến Phật ở Sāvatthi để sám hối và nguyện hành trì hoà ái (xem Kosambī Jātaka). Các Chú giải nói rằng sở dĩ Kosambī đƣợc gọi nhƣ vậy vì kinh thành đƣợc thiết lập gần trú xứ của Hiền nhơn Kusumba (v.l.

Kusumbha) (15). Còn một thuyết khác (16) giải thích rằng ở Kosambī
có nhiều cây margossa (Kosambarukkhā).
Ở Kosambī có Bakkula là con của một chủ ngân khố (17).
Vào thời Phật có một Xà vƣơng sống gần bến phà ở Kosambī; Xà
vƣơng là hiện thân của một thuyền trƣởng ở kiếp trƣớc. Sāgata
chuyển hoá đƣợc Xà vƣơng và trở thành thù thắng (18). Kosambī còn
có Rujā, con gái của một chủ ngân khố (19), Citta-paṇḍita (20), và Vua
Kosambaka (q.v.).
Vào thời Vajji dị giáo, lúc các tu sĩ Vajji ở Vesāli muốn tẩn
xuất Yasa Kākaṇḍakaputa, Dạxoa bay đến Kosambī và từ đó
truyền tin đến các tỳkheo chánh thống trong nhiều trung tâm khác
nhau (21).
Tại Kosambī Phật chế luật cấm tỳkheo dùng chất nghiện (22).
Kosambī đƣợc kể trong Saṃyutta Nikāya nhƣ là “Gaṅgāya
nadiyā tīre.” Gaṅgā nói đây có thể không chỉ sông Hằng mà là sông
Yamunā. Kosambī đƣợc xác định là vùng của hai làng Kosam và
Jumna, cách Allahabad lối 90 dặm về phía Tây (24).
(1)
J. iv. 28; vi. 236.              (2)
MA. ii. 740 ff.; DhA. i. 164 f.
(3)
D. ii. 146, 169.                    (4)
Xem E.g., Vin. i. 277.
(5)
Đƣợc biết con cá nuốt Bakkula đã lội 30 lý từ Kosambī
đến Benares qua Yamunā (AA. i. 170; PsA. 491).                                  (6)

Đó là con đƣờng mà Ānanda đi với 500 tỳkheo đến nơi trừng phạt Channa (Vin. ii. 290).                   (7) Sec. Vin. ii. 184 f.               (8)

vv. 1010-13.                   (9)
Vin. ii. 290 f.; SNA. ii. 514; J. iv. 375.
(10)
S. v. 437.              (11)
PvA. 141.                (12)
Chi tiết,
xem nơi mỗi tiêu đề. Thomas (op. cit., 115, n. 2) không tin rằng
những câu chuyện liên quan đến các cuộc viếng thăm Kosambī của
Phật là thật, và cho rằng đó là những gì đƣợc thêm bớt sau này.
(13)
DhA. i. 199 ff.; iii. 193 ff.; iv. 1 ff.; Ud. vii. 10.
(14)
Vin. i. 337-57; J. iii. 486 ff. (cp. iii. 211 ff.); DhA. i. 44
ff.; SA. ii. 222 f.; Câu chuyện Phật vô rừng thấy ghi trong Ud. iv. 5.
và S. iii. 94, nhƣng lý do là vì có nhiều tỳkheo, cƣ sĩ và ngoại đạo
(nhƣng xem UdA. 248 f., và SA. ii. 222 f.).                            (15)
E.g.,
UdA. 248; SNA. 300; MA. i. 535. Thiên sử thi nói rằng Kosambī do
một thái tử Ceḍi thiết lập, và dân tộc Vatsa là hậu duệ của vua ở Kāśī
(Xem PHAI. 83, 84).                      (16)
E.g., MA. i. 539; PsA. 413.
(17)
MA. ii. 929; AA. i. 170.                   (18)
Ibid., 179; nhƣng

xem J. i. 360 ghi rằng chuyện xảy ra ở Bhaddavatikā.                  (19)

J. vi. 237 f.            (20)
J. iv. 392.          (21)
Vin. ii. 298;
Mhv. iv. 17.             (22)
Vin. ii. 307.        (23)
S. iv. 179; nhƣng
xem AA. i. 170; MA. ii. 929; PsA. 491, tất cả cho rằng thành phố
nằm trên bờ sông Yamunā.                    (24)
CAGI. 448 f.; theo
Vincent Smith, thành phố này nằm sâu dƣới miền Nam (J.R.A.S.
1898, 503 ff.).

Kosambī Jātaka (No. 428).--Chuyện Giáo Hội Ở Kosambī. Phần duyên khởi của kinh mô tả sự tranh cải và chia rẽ giữa các tỳkheo ở Kosambī. Tƣơng truyền thời ấy có hai tỳkheo sống cùng một tịnh xá, một vị thông hiểu Giới luật và vị kia thông hiểu Kinh điển. Một hôm, vị thứ hai đến chỗ rửa mặt xong, đi ra và bỏ sót một ít nƣớc thừa để súc miệng trong cái ghè. Sau đó vị thông Giới luật đi vào, thấy nƣớc sót, liền ra hỏi bạn xem có phải vị ấy đã để nƣớc lại đó chăng. Vị thông Kinh điển không biết đó là lỗi lầm. Lời qua tiếng lại giữa các đệ tử của hai vị khiến có sự hiểu lầm rồi chia rẽ. Ba lần Phật tìm cách giải hoà, kể cả việc Ngài thuật lại chuyện Vua Dīghīti ở Kosala bị Vua Brahmadatta ở Kasī giết và đoạt vƣơng quốc. Đến khi vƣơng tử Dighavu tha mạng vua Brahmadatta, hai vị trở thành thân hữu. Tuy nhiên, hai phe vẫn không tha thứ và tỏ lòng từ tâm đối với nhau. Hôm sau đi khất thực về, Phật nghỉ trong Hƣơng Phòng, sắp đặt phòng cho thứ tự, cầm y bát, đứng trên không ngâm mƣời vần kệ giữa Hội chúng, rồi ra đi du hành (1) [Theo HT. Thích Minh Châu và GS. Trần Phƣơng Lan, 1996]. Chuyện Vua Dīghīti ở Kosala đƣợc kể từng phần trong Kosambī Jātaka và Dīghīti Kosala Jātaka (q.v.); muốn có đầy đủ chi tiết của trọn câu chuyện, hãy xem Vinaya Piṭaka (2). (1) Xem Kosambī.             (2) Vin. i. 342 ff.

Kosambī Sutta.--Một thời các Tôn giả Musīla, Sāviṭṭha,
Nārada, Ānanda đồng trú ở Kosambī, trong vƣờn Ghositā. Một
hôm, Saviṭṭhā đến hỏi Musīla về Paṭicca-Samuppāda và biết đƣợc
rằng ông là bậc Alahán. Sāviṭṭha hỏi Nārada câu hỏi tƣơng tợ và
đƣợc trả lời tƣơng tợ, nhƣng Nārada nói rằng ông không phải là một
Alahán. Ānanda cũng có tham gia vào các đàm thoại này (1).
(1)
S. ii. 115 f.

Kosambīvāsī-Tissa.—Xem Tissa.

1. Kosala.—Phật độc giác, có tên trong danh sách của 100 Phật
độc giác từng trú trên núi Isigili (1).
(1)
M. iii. 70; ApA. i. 107.

2. Kosala.--Quốc độ của dân Kosalā, nằm về phía Tây Bắc của Magadha và gần Kāsī. Kosala đứng hàng thứ hai trong danh sách của 16 xứ ngoại biên lớn (1). Vào thời Phật, quốc độ này do Vua Pasenadi trị vì và sau đó là Vua Viḍūḍabha, Thái tử của Pasenadi. Bấy giờ, Kosala bao gồm cả Kasī, vì đƣợc biết một làng của Kasī đƣợc tặng làm của hồi môn khi Kosaladevī thành hôn với Vua Bimbisāra của Magadha (2); Công chúa Kosaladevī là ái nữ của Vua Mahākosala và là em gái của Pasenadi. Theo nhiều Jātaka, giữa Kasī và Kosala có nhiều cuộc chiến dai dẳng (3). Hai bên chiếm qua chiếm lại nhiều lần. Trong các vua chiến thắng của Kosala, có Dabbasena (4), Dīghāvu (5), Vanka (6), và Kaṃsa; Kaṃsa đƣợc gọi bằng vƣơng hiệu đặc biệt là ―Bāraṇasīggāha, (gaha là ngƣời gồm thâu)‖ có thể là để ghi công ông chiến thắng toàn cõi Kasī. Kosala cũng thƣờng tranh chấp với Benares, nhƣ dƣới triều của các Vua Dīghiti (8), Mallika (9) và Chatta (10). Tuy nhiên, giữa Kosala và Benares cũng có nhiều cuộc hôn nhơn hoà ái. Lúc gồm thâu đƣợc Kasī, Kosala trở nên rất hùng mạnh khiến các tranh chấp với Magadha không sao tránh khỏi. Hôn nhơn giữa Bimbisāra và Kosaladevī có thể chỉ là một hình thức đồng minh chánh trị. Do đó, sau khi Bimbisāra băng hà và Ajātasattu lên ngôi, cuộc chiến giữa Magadha và Kosala lại nổi lên. Có lần Ajātasattu bị bắt sống nhƣng đƣợc Pasenadi tha mạng và gả công chúa Vajirā cho (12) để hai quốc gia sống trong thanh bình. Về sau, khi chiếm đƣợc dân Licchavī, Ajātasattu gồm thâu cả Kosala (13). Kosala có lần (thế kỷ thứ 6 B.C.) tóm thâu Kapilavatthu (14). Vào thời Phật, Sāvatthi là kinh đô của Kosala. Kinh thành quan trọng thứ hai là Saketa; đƣợc biết Saketa có lúc làm kinh đô (15). Ayojjhā trên bờ sông Sarayu, theo Rāmāyaṇa, có thời cũng rất quan trọng, nhƣng đã thật sự suy tàn vào thế kỷ thứ 6 B.C. Sông Sarayu chia Kosala làm hai phần; Uttara Kosala và Dakkhiṇa Kosala (16).

Trong Kosala còn có sông Aciravatī (17) và Sundarikā (18). Thành phố thƣờng đƣợc nói đến trong Kosala là: Icchānaṅgala (A. iii. 30, 341; iv. 340, etc.), Ukkaṭṭhā (D. i. 87), Ekasālā (S. i. 111), Opasāda (M. ii. 164), Kesaputta của dân Kālāma (A. i. 188), Caṇḍalakappa (M. ii. 209), Toraṇavatthu (S. iv. 374), Daṇḍakappa (A. iii. 402), Nagaravinda (M.iii. 290) Naḷakapāna (A. v. 122; M. i. 462), Nalandā (S. iv. 322), Paṅkadhā (A. i. 236), Venāgapura (A. i. 180), Veḷudvāra (S. v. 352), Sālā (M. i. 285, 400; S. v. 227), Sālāvatika (D. i. 244), và Setavya (D. ii. 316) (19). Chú giải có đƣa ra một giải thích khá ngộ nghĩnh về tên Kosalā. Tƣơng truyền rằng Phụ vuơng của Mahāpanāda hứa sẽ thƣởng cho ai làm chàng cƣời. Vô số thần dân bỏ công ăn việc làm về triều thử tài. Nhƣng không ai thành công cho đến khi Sakka gởi xuống một kịch sĩ của Thiên giới. Trên đƣờng trở về quê, dân chúng thƣờng hỏi nhau bằng câu “Kacci bho kusalaṃ, kacci bho kusalaṃ.” Vì chữ kusala đƣợc lập đi lập lại trong vùng nên vùng ấy đƣợc gọi là Kosalā. Phật có viếng Kosala nhiều lần, và nhiều giới luật đƣợc Ngài chế ra tại đây (21). Đƣợc biết bố thí rất rộng rãi ở Kosala (22) nên ngƣời ta nghĩ rằng đói khổ do thiên tai hạn hán hình nhƣ không thấy có trong xứ này (23). Tuy nhiên Tăng chúng ở Kosala không đông, dầu dấu chân du hành sống độc cƣ trong rừng rất nhiều (25). Bāvarī là ngƣời Kosala nhƣng ông lại thích ẩn cƣ ở Dakkhiṇāpatha. Sau khi Phật nhập diệt, uṇṇaloma của Ngài đƣợc tôn trí trong một tháp ở Kosala (27). Đƣợc biết ngƣời Kosala dùng đơn vị đo lƣờng lớn hơn đơn vị đo lƣờng dùng ở Magadha: một pattha (đơn vị đo lƣờng mễ cốc hay chất lỏng, bằng lối 0, 25 cân) ở Kosala bằng ba pattha ở Magadha (28). Kosala thƣờng đƣợc nói chung với Kasī nên có tên Kāsi- Kosala; Pasenadi là vua của Kāsi-Kosala (29) (cf. Ariga-Magadha). Xem thêm s.v. Pasenadi. (1) E.g., A. i. 213; iv. 252, vân vân.                      (2) J. ii. 237; iv. 342 f.                   (3) Xem e.g., J. ii. 21 f.; iii. 115 f.; 211 f.; v. 316, 425. (4) J. iii. 13.                 (5) Ibid., 211 f.                  (6)

Ibid., 168.                      (7)
J. ii. 403; v. 112.                     (8)
J. iii. 211
f.; Vin. i. 342 f.               (9)
J. ii. 3.                  (10)
J. iii. 116.
(11)
E.g., ibid., 407.                     (12)
Chi tiết, xem Ajātasattu.

(13) Xem Vincent Smith, op. cit., 32 f.                     (14)

Sutta Nipāta (vs. 405) nói rằng sanh quán của Phật thuộc dân Kosala;
xem thêm A. i. 276 nói rằng Kapilavatthu thuộc địa phận Kosala. Ở
nhiều kinh sách khác, Pasenadi đƣợc biết có tuyên bồ rằng “Bhagavā
pi Kosalako, aham pi Kosalako.”                             (15)
J. iii. 270; Mtu. i.
348.                 (16)
Law: Geog., p. 6.                 (17)
D. i. 235.
(18)
S. i. 167; SN. p. 97; nhƣng xem M. i. 39 trong ấy sông
đƣợc gọi tên Bāhukā.                    (19)
Mtu. có thêm Droṇavastuka (iii.
377) và Mārakaraṇḍa (i. 317).                    (20)
E.g., SNA. ii. 400 f.; DA.
i. 239 f.            (21)
Xem Vinaya Index, s.v. Kosala.                         (22)

SA. i. 221.                   (23)
Xem J. i. 329.                       (24)
Xem
e.g., SA. i. 225.             (25)
VT. i. 225.              (26)
SN. v. 976.
(27)
Bu. xxviii. 9.           (28)
SNA. ii. 476.              (29)
E.g., A.
v. 59.

Kosala Saṃyutta.--Phẩm thứ ba của Saṃyutta Nikāya (1). Gồm
các kinh liên quan đến Pasenadi Kosala.
(1)
S. i. 68-102.

1. Kosala Sutta.—Lúc viếng Phật,Vua Pasenadi đƣợc trình báo
Hoàng hậu Mallikā mệnh chung. Nhà vua đau buồn; Phật khuyên
giải ông rằng không ai thoát khỏi bị già, bệnh, chết (1).
(1)
A. iii. 57.

2. Kosala Sutta.--Tất cả đều thay đổi, kể cả Pasenadi, vua của
Kāsi-Kosala, toàn vũ trụ, Mahā Brahmā và chƣ Thiên trên cõi
Quang Thiên Ābhassara. Đổi khác và biến hoại xảy ra ở mọi nơi
mọi lúc. Bậc trí nhơn kinh tởm tất cả, ông chỉ tìm cầu
anupādāparinibbāna (1).
(1)
A. v. 59 ff.

3. Kosala Sutta.—Vua Pasenadi đến viếng Phật tại Jetavana sau khi thắng trận trở về. Lúc giáp mặt Phật, ông cúi rạp xuống và hôn chân Ngài. Phật hỏi do thấy ý nghĩa lợi ích gì mà nhà vua lại làm những cử chỉ hạ liệt quá mức nhƣ vậy và tỏ lộ lòng kính mộ quá mức nhƣ thế. Vua Pasenadi kể nhiều lý do khiến ông làm nhƣ vậy (1). (1) A. v. 65 ff.

Kosalakā.—Dân xứ Kosala (1). (1) D. i. 150.

Kosala-Devī.—Ái nữ của Mahā Kosala và là em gái của Vua Pasenadi. Nàng thành hôn cùng Vua Bimbisāra và đƣợc vua cha cho một làng trong xứ Kāsi nhƣ tiền tắm (bath-money) và là một phần của hồi môn. Lúc mang thai Ajātasattu (1), hoàng hậu cứ muốn hút máu trên gối mặt của nhà vua; các nhà tiên tri đoán rằng bà sẽ sanh con thuộc hạng ngƣời giết cha. Sợ hậu hoạn, bà ra vƣờn Maddakucchi (q.v.) tìm cách phá thai, nhƣng không thành. Lúc Bimbisāra bị con là Ajātasattu tiếm ngôi và nhốt trong tù, bà theo hầu hạ, đem cơm nƣớc cho đến khi bị cấm tuyệt. Bà chết vì âu sầu sau khi nhà vua băng hà. Để trả thù cho em, Vua Pasenadi động quân sang đánh Ajātasattu (2). (1) Ajātasattu đƣợc gọi là Videhiputta. Xem thêm Ajātasattu. (2) J. ii. 237; 403; iii. 121 f.

Kosalanagara.—Xem Sāvatthi.

Kosalabimbavaṇṇanā.--Sách soạn thảo vào thế kỷ 13 hay 14, nói về hình tƣợng khắc bởi Pasenadi, Vua xứ Kosala, và về công lao khắc hình tƣợng. Trích dẫn của sách này đƣợc thấy trong Saddhammasaṅgaha (q.v.).

Kosalarañño-parājaya Vatthu.—Chuyện nói về Pasenadi bị
Ajātasattu đánh bại ba lần và những chán chƣờng của ông (1).
(1)
DhA. iii. 259 f.

Kosalarājā.—Xem Pasenadi.

Kosalavihārī Thera.—Alahán. Ông sanh tại Vesāli và là một trong những ngƣời nghe Phật thuyết kinh lúc Ngài đến để làm lắng dịu sự hoảng loạn ở đó [xem Ratana Sutta, (q.v.)]. Sau đó, ông xuất thế, tu hết thời sadi, rồi sống độc cƣ trong rừng gần một làng ở xứ Kosala. Ông đƣợc một cƣ sĩ địa phƣơng cất cho cái cốc nhỏ dƣới

gốc cây; tại đây ông đắc quả Alahán. Ông đƣợc gọi là Kosalavihārī
vì ông sống lâu trong xứ Kosala (1).
Vào thời Phật Padumuttara, lúc tu khổ hạnh trên Himavā,
ông có dâng lên Phật nhiều rễ củ. Vào 54 kiếp trƣớc ông làm vua
dƣới vƣơng hiệu Sumekhalisama. Ông chính là Bilādiyāyaka nói
trong Apadāna (2).
(1)
Thag. 59; ThagA. i. 134 f.     Ap. i. 145.

Kosalā.—Xem Kosala.

1. Kosika, Kosiya.--Tảng đá gần Himavā, trú xứ của Nārada
Kassapa (1).
(1)
Ap. ii. 381.

2. Kosika.—Phật Độc giác. Một thời, ông sống tại Cittakūṭa và
đƣợc tiền thân của Ukkāsatika cúng dƣờng cũng nhƣ thắp sáng 100
ngọn đuốc quanh ông vào ban đêm (1).
(1)
Ap. ii. 414.

3. Kosika.—Nhà vua bị tiêu diệt chung với thần dân mình vì tội
phỉ báng một Hiền giả (1).
(1)
ThagA. i. 368.

Kosikī.—Con sông, có thể là một nhánh của sông Hằng. Sông
chảy từ Himavā xuống; bờ sông có vƣờn xoài rộng ba lý (1).
(1)
J. v. 2, 5, 6.

Kosinārakā.—Dân sống trong Kusinārā (1). (1) E.g., Vin. i. 247; AA. ii. 637.

1. Kosiya, Kosiyagotta.—Tên của một dòng tộc Bàlamôn. Pācittiya (1) xem dòng tộc này nhƣ thuộc hàng hạ liệt. Trong dòng tộc Kosiya có: Bàlamôn Kevaṭṭa (2), cha của Soṇa Kumāra (Bồ Tát) (3) ; Bhaddākāpilāni sanh tại Sāgala (4); Chủ ngân khố Macchariya- Kosiya (q.v.); cha của Kātiyāna, ông thành hôn với ái nữ của gia đình Kātiyāna (5); Hiền giả Kosiya, ngƣời mà Bhūridatta Jātaka (6) nói rằng đã dạy Ālambāyana thần chú của Nāga; Bàlamôn Sālindiya

mà Sālikedāra Jātaka gọi tên Kosiyagotta vì lý do nhƣ trên;
Kosiyabrāhmaṇī nói trong Kosiya Jātaka (8). Tên Kosiya đƣợc
Phật (9) và Mahā Moggallāna (10) rồi Guttila (11) và Mahā Kassapa (12)
dùng để gọi Thiên chủ Sakka. Kosiya có nghĩa là ―thuộc gia đình
Kusika.‖ Indra có lần dùng tên Kosiya trong Ṛg Veda, nhƣng không
biết rõ trong ngữ nghĩa nào. Rhys Davids (13) nghĩ rằng đó là một
ngƣời sống sót trong thời Indra là vị thần duy nhứt của tộc Kuśika.
Từ Kosiya (14) có nghĩa là ―Chim Cú‖ và có thể là tên của một
trong những tộc lấy tên chim muông làm tên dòng tộc (cf. Vaccha).
(1)
Vin. iv. 8; nhƣng đó cũng là tên của dòng tộc Sakka nên phải
đƣợc xem nhƣ thuộc hạng cao sang (Thag. 415; ThagA. i. 452).
(2)
J. vi. 418 f.               (3)
J. v. 319 ff.          (4)
AA. i. 99;
ThigA. 68; SA. ii. 144.                   (5)
ThagA. i. 452.                    (6)
J.
vi. 181; Mtu. ii. 49.                     (7)
J. iv. 278 f.          (8)
J. i. 465 f.
(9)
D. ii. 270.                 (10)
M. i. 252.            (11)

J. ii. 252.                     (12)
Ud. iii. 7; UdA. 200; DhA. 200; DhA. i.
429.                 (13)
Dial. ii. 296 f.; xem thêm Dvy. 632; Mtu. iii. 200,
202, 315, 403.                  (14)
Xem e.g., J. ii. 208.

2. Kosiya.—Xem Macchari-Kosiya.

3. Kosiya Thera.—Alahán. Ông thuộc một gia đình Bàlamôn ở
Magadha và đƣợc gọi theo tên tộc mình. Ông nghe Tôn giả Ānanda
thuyết pháp, gia nhập Tăng Đoàn và đắc quả Alahán. Ông từng là
ngƣời giữ cổng của thành Bandhumatī và vào thời Phật Vipassī có
cúng dƣờng Phật một tán đƣờng mía (1). Ông có thể là Trƣởng lão
Ucchukaṇḍika nói trong Apadāna (2).
(1)
Thag. 370-4; ThagA. i. 431.          (2)
Ap. ii. 393.

4. Kosiya.—Xem Kosika (1).

5. Kosiya.—Xem Nanda Māṇava.

1. Kosiya Jātaka (No. 130).—Chuyện Nữ Bàlamôn Kosiya. Một Bàlamôn có bà vợ hành ác giới và tà hạnh. Ban ngày bà giả vờ bệnh, không làm việc nhà, để cho ông làm tất cả; ban đêm bà vui thú với tình nhơn. Vì công việc bề bộn, ông không thể viếng Sƣ trƣởng (Bồ

Tát) thƣờng xuyên nhƣ trƣớc. Một hôm đến đảnh lể Sƣ trƣởng, ông đƣợc Ngài giúp cho biết sự thật và đƣợc khuyên nấu cho bà một nồi thuốc gồm năm loại trái cây cộng với phân bò để ép bà phải uống hay dậy làm việc. Biết có sự can thiệp của Sƣ trƣởng, không thể lừa đảo đƣợc nữa, bà dậy làm công việc. Rồi vì lòng kính trọng bậc Đạo Sƣ, nàng từ bỏ ác hạnh và trở thành có giới đức. Chuyện đƣợc kể về một Bàlamôn ở Sāvatthi, đệ tử của Phật, có vợ hành ác giới và tà hạnh nhƣ nói trên. Phật kể cho ông nghe câu chuyện xƣa mà nội dung giống nhƣ câu chuyện kể trên (1). Trong atītavatthu, bà vợ đƣợc gọi tên Kosiyā, và đƣợc luận sƣ giải là thuộc dòng tộc Kosiya. (1) J. i. 463 f.        (2) Ibid., 465.

2. Kosiya Jātaka (No. 226).—Chuyện Con Cú. Vua Benares xuất hành phi thời, cắm trại ở một khu trong ngự viên. Lúc bấy giờ, có con chim cú bay vào một khóm tre và núp tại đấy. Một đàn quạ cũng đến, vây quanh chực bắt cú. Vua hỏi quân sƣ (Bồ Tát) và đƣợc trả lời vì cú rời nơi ẩn trú quá sớm, tức trƣớc khi mặt trời lặn. Chuyện đƣợc thuật cho Vua Pasenadi nghe lúc ông viếng Jetavana, trên đƣờng đi dẹp loạn Ngài biên cƣơng; thời điểm bấy giờ không thuận lợi cho vua xuất chinh (1). (1) J. ii. 208 ff.

3. Kosiya Jātaka (No. 470).—Chuyện Phú Ông Keo Kiệt. Đƣợc kể trong Sudhābhojana Jātaka (No. 535, q.v.).

1. Kosiya Vagga.--Phẩm thứ 2 của Tika Nipāta, Chú giải Jātaka
(1)
.
(1)
J. ii. 321-54.

2. Kosiya Vagga.--Phẩm thứ 2 của Nissaggiya, Vinaya Piṭaka (1). (1) Vin. iii. 224-42; Ibid., v. 10 f.

Kosiyaputta.—Alahán. Ông đƣợc liệt kê trong danh sách các
Trƣởng lão trao truyền Abhidhamma cho đến lần Kết tập thứ ba (1).
(1)
DhsA, p. 32.

Kosiyā.—Bà vợ hành ác giới và tà hạnh trong Kosiya Jātaka [1] (q.v.).

Kosiyāna.—Bàlamôn ở Kāsi có vợ tên Kosiyāyanī. Chuyện của
hai ông bà đƣợc kể trong Rādha Jātaka (1).
(1)
J. i. 495 f.

Kosumbaphaliya Thera.—Alahán. Vào 31 kiếp trƣớc ông có
cúng dƣờng Phật Sikhī trái kosumba (1). Ông là Trƣởng lão Usabha
(2)
.
(1)
Ap. ii.449. (2)
ThagA. i. 320.

Kohāla.--Hồ nƣớc ở Tích Lan do Vua Vasabha xây (1) gần Mahātitthapaṭṭana (2).

Kohombagāma.—Làng gần Pulatthipura, nơi xảy ra trận chiến
giữa quân Gajabāhu và quân Parakkamabāhu I (1).
(1)
Cv. lxx. 320.

Kyānagāma.—Làng trong xứ Malaya, không xa Pulatthipura
lắm. Laṅkādhikāri Kitti có lần đóng quân tại đây (1), và Vua
Parakkamabāhu I đến đó giả dạng làm một nhạc sĩ (2).
(1)
Cv. lxx. 283, 300; lxxii. 207.      (2)
Ibid., 264.

KH Khaggavisāna Sutta.— Kinh thứ ba của Uraga Vagga, Sutta Nipāta (1). Gồm 41 kệ, mỗi kệ chấm dứt bằng điệp khúc “eko care Khaggavisānakappo.” Chú giải (2) chia kinh làm bốn phẩm và đặt cho mỗi phẩm một tựa đề (trừ phẩm đầu) bằng cách dùng chữ đầu của phẩm. Đƣợc biết Phật thuyết kinh này để trả lời câu hỏi của Tôn giả Ānanda về sự giác ngộ của các Phật Độc giác. Phật thuyết chi tiết về abhinīhara và patthanā của chƣ vị; Ngài còn minh hoạ bằng cách xƣớng kệ mà chƣ Phật Độc giác từng đọc hồi lúc trƣớc trong nhiều dịp khác nhau, nhƣ những bài tán tụng niềm hân hoan (udāna). Phật Âm (2) kể lại cuộc sống của mỗi vị Phật Độc giác có kệ trong kinh. Tuy nhiên, chỉ có một số ít vị có danh xƣng thật sự, nhƣ Brahmadatta (v. 33), Anitthigandha (36), Mahāpaduma (39), Ekavajjika-Brahmadatta (40), Ekaputtika-Brahmadatta (41), Cātumāsika-Brahmadatta (44, 64), Sītāluka-Brahmadatta (52), Suta-Brahmadatta (58), Vibhūsaka-Brahmadatta (59), Pādalola- Brahmadatta (61), Anivatta-Brahmadatta (62), Cakkhulola- Brahmadatta (63), và Mātaṇga (74). Số còn lại đƣợc mô tả nhƣ là ―vua trị vì Benares,‖ hay là ―con của vua,‖ vân vân. Kinh đƣợc chú giải trong Culla-Niddesa (4), chung với Chú giải về Parāyanavagga. Đó là bằng chứng cho thấy, lúc Culla- Nidddesa đƣợc soạn, kinh đƣợc xếp riêng biệt chớ không thuộc một tụ đặc biệt nào (giống nhƣ Uragavagga), và Chú giải đƣợc viết trƣớc Sutta Nipāta, nhƣ một hợp tuyển của các bản hiện hữu. Thuyết vừa nói đƣợc hỗ trợ bởi bằng chứng là bản Sanskrit trong Mahāvastu (5) không trực thuộc tụ đặc biệt nào cả. Theo Mahāvastu, có 500 Phật Pratyeka an trú tại Rṣipatana gần Benares. Khi đƣợc các Thiên tử Suddhāvāsa cho biết Phật sẽ thị hiện trong 12 năm tới, chƣ Phật này biến khỏi Rṣipatana, mỗi vị đọc một vần kệ của kinh trƣớc khi biến. Apadāna (6) xếp các kệ của Khaggavisāna Sutta trong chƣơng mang tên Paccekabuddhāpadāna và ghi thêm nhiều kệ dẫn nhập. Một số kệ còn đƣợc xếp nơi phần cuối nhƣ để kết thúc. Trong phần luận giải, Apadāna Commentary (7) có ghi danh tánh của nhiều Phật Độc giác. Tuy nhiên, chƣ vị này khác với chƣ vị kể bởi Phật Âm, mà lại giống chƣ vị đề cập trong Isigili Sutta.

(1)
SN. vv. 35-75.                 SNA. i. 46 ff.    (3)
Ibid.,.
(4)
pp. 56 ff.               (5)
i. 357 f.     (6)
i. 7 ff.
(8)
ApA. i. 106 f.

Khajjakadāyaka Thera.—Alahán. Vào 92 kiếp trƣớc ông có
cúng dƣờng Phật Tissa trái panasa chín cùng với trái dừa. Vào 13
kiếp trƣớc ông làm vua dƣới vƣơng hiệu Indasoma (1). Ông có thể là
Trƣởng lão Setuccha (2).
(1)
Ap. i. 182.       (2)
ThagA. i. 206 f.

Khajjanīya Vagga.--Phẩm thứ 8 của Khandha Saṃyutta,
Saṃyutta Nikāya (1).
(1)
S. iii. 81-105.

Khajjanīya Sutta.--Bậc Đa văn Thánh đệ tử nhƣ thật biết rõ sự
tập khởi, sự đoạn diệt, vị ngọt, sự nguy hiểm và sự xuất ly của sắc,
thọ, tƣởng, hành, thức trong quá khứ, hiện tại và tƣơng lai, nên nhàm
chán đối với sắc, thọ tƣởng, hành, thức. Do nhàm chán nên ly tham
và do ly tham nên đƣợc giải thoát. Trong sự giải thoát, trí khởi lên:
"Ta đã đƣợc giải thoát". Vị ấy biết rõ: "Sanh đã tận, Phạm hạnh đã
thành, những việc nên làm đã làm, không còn trở lui trạng thái này
nữa." [Theo HT. Thích Minh Châu, 1966].
Kinh này còn đƣợc Trƣởng lão Mahinda thuyết tại vƣờn
Nandana trong ngày thứ năm của chuyến viếng thăm Tích Lan của
ông (2).
Trong Vibhaṅga Commentary (3), kinh này đƣợc gọi là
Khajjanīyapariyāya.
(1)
S. iii. 86-91; kinh này bị gọi lầm là kinh Sīha trong Saṃyutta;
xem KS. ii. 72, n. 3.               (2)
Mhv. xv. 195.       (3)
VibhA.
32.

Khajjanīya-pariyāya.—Xem Khajjanīya Sutta.

Khajjūrakavaḍḍhamāna.--Hồ nƣớc ở Tích Lan (1). Cv. lxvii. 39.

Khajjotanadī.—Con sông ở Tích Lan, một nhánh của
Mahāvāḷuka-nadī. Trên sông nói có cây cầu dài 30 cubit do Vua
Devappatirāja xây (1).
(1)
Cv. lxxxvi. 22; xem thêm Cv. Trs. ii. 173, n. 3.

Khajjopanaka Jātaka (No. 364).—Xem Khajjopanaka-Pañha.

Khajjopanaka-Pañha.—Hiền trí Mahosadha phải rời triều vì âm mƣu của bốn Hiền trí Senaka, Pukkusa, Kāvinda và Devinda của Vua Vedeha. Ông ra ngoại thành sống bằng nghề làm đồ gốm. Muốn giúp ông trở lại triều, vị nữ Thiên của lộng vua xuất hiện và đặt nhiều câu hỏi với vua. Nhà vua tham khảo bốn hiền giả, nhƣng không tìm ra câu giải đáp. Thiên nữ trở lại và nói rằng nhà vua nhƣ ngƣời muốn có lửa nhƣng thổi con đom đóm, rắc lên nó phân bò và cỏ, hoặc muốn có sữa nhƣng lại vắt sừng bò. Nàng doạ sẽ đem chết chóc đến vua nếu vua không có câu trả lời. Thất vọng, nhà vua bèn tìm vời Mahosadha trở về để cố vấn mình (1). Ở nhiều kinh điển khác (2), chuyện này đƣợc kể nhƣ một kinh riêng biệt, nhƣng vì không có chi tiết nên đọc giả đƣợc hƣớng dẫn đọc Khajjopanaka-Pañha. (1) J. vi. 371 f.              (2) J. iii. 197.

Khañjadeva.—Một trong số mƣời chiến binh ƣu việt của Vua Duṭṭhagāmaṇī. Ông là con út của Vua Abhaya, và là một gia chủ ở Mahisadoṇika trong quận Nakulanaga. Tên ông là Deva, nhƣng vì ông có tật đi hơi niễng nên đƣợc gọi là Khañjadeva. Trong những lần đi săn với bà con trong làng, ông thƣờng rƣợt bắt trâu bằng cách ôm giò bằng tay không, nắm đầu vật xuống đất, và bẻ gảy xƣơng. Nghe tiếng ông, Kākavaṇṇatissa đƣa ông vô triều phục vụ. Về sau, ông theo Duṭṭhagāmaṇī tham gia nhiều chiến dịch (1). (1) Mhv. xxiii. 3, 78 ff.

Khaṇṭikakhipa.—Xem Nāgita [2].

Khaṇḍa.—Đại đệ tử và cũng là em cùng cha khác mẹ của Phật Vipassī (1). Phật Vipassī thuyết bài kinh đầu tiên cho Kaṇḍa và bạn của Ngài là Tissa, trong Vƣờn Nai tại Khema. Về sau, Khaṇḍa trở

thành đại đệ tử của Phật (2). Trong một kiếp trƣớc, Ekasaññaka có
dâng lên Kaṇḍa vật thực cúng dƣờng (3).
(1)
D. ii. 11, 40; Bu. xx. 28; J. i. 41.            (2)
BuA. 196; AA. i.
80; DA. ii. 416; xem thêm 457.              (3)
Ap. i. 121.

Khaṇḍakaviṭṭhika.—Một làng ở Tích Lan, sanh quán của
Sūranimila (1).
(1)
Mhv. xxiii. 19.

Khaṇḍacela.—Tịnh xá (có thể ở Tích Lan), trú xứ của Trƣởng
lão Padhāniya. Tại tịnh xá này, lúc đang nghe Ariyavaṃsa trong
Kaṇikārapadhānaghara, Trƣởng lão bị rắn cắn, nhƣng ông im lặng
chịu đau đớn và cố an trú trong bài pháp. Nọc rắn đƣợc truyền xuống
đất và ông đắc quả Alahán (1).
(1)
MA. i. 65.

Khaṇḍadeva.—Tỳkheo, đệ tử của Phật. Ông đắc quả Alahán
ngay sau khi đƣợc sanh về cõi Phạm thiên Avīha. Thiên tử
Ghaṭīkāra có đề cập đến ông và sáu vị tỳkheo khác đồng chứng đắc
quả nhƣ ông, trong một lần yết kiến Phật (1).
(1)
S. i. 35, 60; ThigA. 222.

Khaṇḍadeviyāputta.—Tỳkheo từng theo Devadatta thƣờng
đƣợc kể chung với Kokālika, Kaṭamoraka Tissa và
Samuddadatta. Ông giúp Devadatta trong âm mƣu gây chia rẽ Tăng
Đoàn (1). Khaṇḍadeviyāputta bênh vực Devadatta trong lúc nhiều
tỳkheo khác phản đối (2); ông rất đƣợc Tỳkheo ni Thullanandā quý
mến (3). Khuddakapāṭha (4) liệt kê ông trong danh sách các tỳkheo
hành ác cùng với những tỳkheo kể trên, Ciñcamāṇavikā, và anh của
Dīghavidassa.
(1)
Vin. ii. 196; iii. 171.          (2)
Ibid., iii.174.  (3)

Ibid., iii. 66; iv. 335.        (4) KhpA. 126.

Khaṇḍaphulliya Thera.—Alahán. Vào 92 kiếp trƣớc, ông có
trùng tu tháp thờ Phật Phussa bị voi phá sập và cây cối mọc chen.
Vào 77 kiếp trƣớc ông làm vua 16 lần dƣới vƣơng hiệu Jitasena (1).
(1)
Ap. i. 198.

Khaṇḍarāja.--Tịnh xá tại Tích Lan do Vua Upatissa II xây (1). (1) Cv. xxxvii. 186.

Khaṇḍavagga.—Một quận trong xứ Rohaṇa, nơi mà quân thù
của Vua Parakkamabāhu I có lần đóng quân (1).
(1)
Cv. lxxxv. 119-23.

Khaṇḍasīmā.—Khu vực thiêng trong Pulatthipura bao gồm
sīmā đánh dấu ranh giới của Tăng sự do Vua Parakkamabāhu I đặt
để (1).
(1)
Cv. lxxciii. 68; xem thêm Cv. Trs. ii. 110, n. 5.

Khaṇḍasumana Thera.—Alahán. Ông sanh tại Pāvā trong gia
đình của một tộc trƣởng Malla. Ông đƣợc gọi tên Khaṇḍasumana vì
ngày ông ra đời nhà ông có đầy bông lài và đƣờng mía. Sau khi nghe
Phật thuyết pháp trong vƣờn xoài Cunda, ông xin gia nhập Tăng
Đoàn và về sau đắc quả Alahán.
Trong một kiếp trƣớc ông có xây rào bằng gỗ đàn hƣơng
quanh tháp thờ Phật Padumuttara. Vào thời Phật Kassapa, ông
không mua đƣợc bông vì nhà vua bao mua hết để cúng dƣờng, nên
phải mua bông khaṇḍasumana để dâng cúng tháp Phật (1).
Ông có thể là Trƣởng lão Saparivāriya nói trong Apadāna
(2)
. Kệ của ông ghi trong Apadāna giống hệt kệ nói là của Trƣởng lão
Nandiya (3).
(1)
Thag. 96; ThagA. i. 198.       (2)
Ap. i. 172.        (3)

Xem ThagA. i. 82.

Khaṇḍahāla.—Bàlamôn, một tiền kiếp của Devadatta. Xem Khaṇḍahāla Jātaka.

Khaṇḍahāla Jātaka (No. 542).--Chuyện Tế Sƣ Khaṇḍahāla. Khaṇḍahāla là Tế sƣ của Vua Ekarāja ở Pupphavatī (Benares cổ). Ông đƣợc nhà vua rất trọng dụng nhƣng hay ăn hối lộ. Lần nọ, trong một cuộc tranh chấp tài sản, ông xử không phân minh bị Thái tử Candakumūra xử lại. Thái tử đƣợc dân chúng hoan nghênh vang dội. Tiến hoan nghênh tới tai vua nên vua phán để cho Thái tử xử án

thay tế sƣ. Lộc của Tế sƣ đƣơng nhiên bị giảm, nên ông đem lòng
thù oán Thái tử.
Một thời, nhà vua mơ ƣớc Thiên đàng và hỏi Tế sƣ
Khaṇḍahāla đƣờng lên Thiên giới. Ông trình tấu rằng con đƣờng ấy
phải đi qua sự hy sanh của Hoàng hậu, các vƣơng tử, và tài sản quý
giá của hoàng cung. Vua Ekarāja chấp thuận lời cố vấn của Tế sƣ và
chuẩn bị mọi sự hy sanh, dầu tâm trí có bị dao động. Khaṇḍahāla
không ngần ngại thúc giục và khi gƣơm kề cổ Candamūra, Chánh
hậu Candā của ông liền cầu xin đƣợc Ơn Trên hộ trì. Thiên chủ
Sakka xuất hiện cứu Candamūra. Tiếp theo, đám dân chúng phẩn nộ
giết chết Tế sƣ Khaṇḍahāla, đuổi Vua Ekarāja khỏi kinh thành và tôn
Candamūra lên ngôi cửu ngủ (1).
Khaṇḍahāla chỉ Devadatta, Candā chỉ Rāhulamātā, và
Candakumūra chỉ Bồ Tát (3).
Khaṇḍahāla Jātaka đôi khi còn đƣợc gọi là Candakumāra
Jātaka.
(1)
J. vi. 129-57; chuyện còn đƣợc thấy kể trong Cariyāpiṭaka nhƣ
Candakumāra-cariyā.               (2)
J. iv. 47.         (3)
Mil. 203.

Khaṇḍigāma.—Một làng ở Tích Lan. Trong làng có một đèo
hẹp, nơi Tƣớng Laṅkāpura đánh bại Vua Gajabāhu. Về sau,
Adhikārin Nātha bị bại trận ngay trên đèo ấy (1).
(1)
Cv. lxx. 216-81, 298; xem thêm Cv. Trs. i. 3o5, n. 6.

1. Khata Sutta.--Thành tựu bốn pháp này, kẻ ngu, không thông minh, không phải bậc Chơn nhân, tự mình xử sự nhƣ môt kẻ mất gốc, bị thƣơng tích, phạm tội, bị kẻ trí quở trách, và tạo nên nhiều điều vô phƣớc: không có suy xét, không có cứu xét, tán thán ngƣời không đáng tán thán; không có suy xét, không có cứu xét, không tán thán ngƣời đáng tán thán; không có suy xét, không có cứu xét, tỏ bày sự tín nhiệm ở những chỗ không đáng tín nhiệm; không có suy xét, không có cứu xét, bất tín nhiệm tại những chỗ đáng tín nhiệm. Ngƣợc lại là bậc Hiền trí, thông minh, là bậc Chơn nhân, tự mình xử sự nhƣ môt ngƣời không mất gốc, không bị thƣơng tích, không phạm tội, không bị kẻ trí quở trách, và tạo nên nhiều điều phƣớc đức (1) [Theo HT. Thích Minh Châu, 1966]. (1) A. ii. 2 f.

2. Khata Sutta.—Tà hạnh đối với mẹ, cha, Nhƣ Lai, và đệ tử của
Nhƣ Lai, kẻ ngu, không thông minh, không phải bậc Chơn nhân, tự
mình xử sự nhƣ môt kẻ mất gốc, bị thƣơng tích, phạm tội, bị kẻ trí
quở trách, và tạo nhiều điều vô phƣớc (1). [Theo HT. Thích Minh
Châu, 1966].
(1)
A. ii. 4 f.

1. Khattiya Sutta.—Đàm thoại giữa Thế Tôn và Thiên nữ về bốn
tối thắng giữa các loài hai chơn, bốn chơn, thê thiếp và con trai (1).
(1)
S. i. 6.

2. Khattiya Sutta.--Đàm thoại giữa Thế Tôn và Jāṇussoṇī. Đối
với Sátđếlỵ, Bàlamôn, gia chủ, nữ nhân, kẻ trộm, và Samôn, mong
muốn cái gì, cận hành cái gì, điểm tựa cái gì, xu hƣớng cái gì, cứu
cánh cái gì? Phật đáp cho từng giới một (1). [Theo HT. Thích Minh
Châu, 1966].
(1)
A. iii. 362 f.

Khattiyānī hoặc Velāmikā.—Trƣởng đoàn 84 ngàn nữ nhơn hầu
hạ Bồ Tát khi Ngài là vị Vua Sátđếlỵ Mahāsudassana ở Kusāvatī (1).
(1)
S. iii. 146; nhƣng xem D. ii. 188.

Khadira Sutta.--Ai nói nhƣ sau: "Không có nhƣ thật giác ngộ Thánh đế về Khổ, không có nhƣ thật giác ngộ Thánh đế về Khổ tập, không có nhƣ thật giác ngộ Thánh đế về Khổ diệt, không có nhƣ thật giác ngộ Thánh đế về Con Đƣờng đƣa đến Khổ diệt, ta sẽ chơn chánh đoạn tận khổ đau"; sự kiện này không xảy ra. Cũng nhƣ có ai nói rằng : "Với những lá cây keo, hay lá cây palāsa (một thứ cây có bông màu đỏ thắm mọc trƣớc lá) hay lá cây kha-lê-lặc (āmalaka), tôi sẽ làm giỏ bằng lá để đem nƣớc lại hay làm cái quạt"; sự kiện này không xảy ra (1) [Theo HT. Thích Minh Châu, 1966]. (1) S. v. 438.

Khadiraṅgaṇi.—Làng ở Tích Lan. Vua Kitti (sau là Vua Vijayabāhu I) có lúc đóng quân tại đây và đánh thắng một trận gần đó (1).

(1) Cv. lvii. 72; lviii. 36.

Khandiraṅgāra Jātaka (No. 40).—Chuyện Hố Than Lửa Cây Keo. Một thời, Bồ Tát sanh làm chủ ngân khố ở Benares. Một hôm, có vị Phật Độc giác vừa xuất định sau bảy ngày thiền, đi đến nhà ông khất thực. Chủ ngân khố bảo gia nhân đem vật thực cúng dƣờng. Nhƣng gia nhân hoảng sợ nói trong nhà có hố than đỏ hừng nên không dám bƣớc qua. Hố than đỏ hừng do Māra hoá hiện để ngăn cản sự bố thí của chủ ngân khố. Nghe vậy, vị chủ ngân khố tự tay bƣng bình bát thực phẩm bƣớc xuống hố than đỏ hừng, sẵn sàng hy sanh tánh mạng mình chớ không chịu để cho sự bố thí mình bị phá ngang. Bấy giờ có bông sen mọc hứng lấy chơn ông và hố than đỏ hừng bị dập tắt ngủm. Thất bại trong âm mƣu, Māra biến mất. Chuyện đƣợc kể cho Trƣởng giả Anāthapiṇḍika nghe. Có một nữ thần sống trên gác của dinh ông. Bà và các con phải xuống đất mỗi khi Phật đến viếng nhà ông. Để làm cho Phật không đến đây nữa, bà tìm nói với vị tổng quản và con của gia chủ rằng Trƣởng giả Anāthapiṇḍika không nghĩ đến đời sau cho mình, tiêu phí tài sản, làm giàu cho Samôn Gotama, không lo buôn bán, không lo làm việc. Nhƣng tất cả đều vô hiệu. Về sau, tài sản của Anāthapiṇḍika bị tiêu hao vì sự bố thí rộng rãi của ông. Nữ thần trở lại và khuyến cáo ông. Nhƣng lòng tín của ông, nhƣ núi Tu di, không bị dao dộng. Trái lại, ông đuổi nữ thần ra khỏi nhà ông vì thiếu lệ độ đối với Đức Phật. Thất vọng, bà cầu cứu Thiên chủ Sakka vả đƣợc Skka khuyên nên tìm cách đòi nợ và chỉ cho Anāthapiṇḍika biết nợ mà ông đã quên. Bà y lời. Tuy nhiên, trƣớc khi tha tội cho bà, Anāthapiṇḍika đƣa bà đến yết kiến Phật, và trong cơ duyên này Phật thuyết kinh Khandiraṅgāra Jātaka. Và, Ngài thuyết luôn Velāmaka Jātaka (1). Để biết đoạn cuối, xem Siri Jātaka. Theo Chú giải Dhammapāda (2), Khandiraṅgāra Jātaka đƣợc thuyết về hai bạn Sirigutta và Gharadinna. Đƣợc biết, sau khi nghe kinh, 84 ngàn chúng sanh đƣợc tiếp cận với Sự Thật. (1) J. i. 226-34; xem thêm Visayha Jātaka.            (2) DhA. i. 447.               (3) AA. i. 57.

Khadiravaniya.—Tên của Bồ Tát khi Ngài tái sanh làm con chim gõ mỏ trong rừng cây keo (khadira). Xem Kandagalaka Jātaka (1).

(1) J. ii. 162 f.

Khadiravaniya-Reveta.—Xem Revata.

Khadirāvaḷi Vihāra.—Tịnh xá trong xứ Rohaṇa do Vua
Dappula I xây để cúng dƣờng cho vị thần chủ trì nơi đó (có thể là
Skanda) (1).
(1)
Cv. xlv. 55; xem thêm Cv. Trs. i. 94, n. 3.

Khantivaṇṇa Jātaka (No. 225).—Chuyện Đề Cao Tính Kham
Nhẫn. Vua Brahmadatta ở Benares có một đại thần thông gian
trong nội cung. Vị đại thần ấy lại có một ngƣời hầu cận thông gian
trong nhà mình. Khi đƣợc tâu, nhà vua phán rằng Ngài cũng có
ngƣời nhƣ vậy đứng đây, nhƣng ngƣời tốt thật khó tìm, nên Ngài
phải kham nhẫn.
Chuyện đƣợc kể về vua ở Kosala bị một đại thần lơi dụng
công cán mình để thông dâm trong cung (1).
(1)
J. ii. 206 f.

Khanti Sutta.—Xem Vepacitti Sutta.

Khantivādī .—Danh tánh của một đạo sĩ tu khổ hạnh nói trong Khantivādī Jātaka (q.v.).

Khantivādī Jātaka (No. 313).—Chuyện Đạo Lý Kham Nhẫn. Một thời, Bồ Tát sanh trong một gia đình giàu có ở Kāsi. Ngài tên Kuṇḍaka. Sau khi cha mẹ mất, Kuṇḍaka bố thí hết tài sản thừa hƣởng và lên Himavā tu khổ hạnh. Lúc nọ, ông xuống núi, vô sống trong ngự uyển, và đƣợc Quan đại tƣớng hậu đãi. Một hôm, Vua Kalābu ở Benares du ngoạn trong ngự uyển cùng phi tần cung nữ. Lúc vua no say và ngủ mê, các cung tần đi ngao du. Khi tỉnh giấc ông đi tìm và thấy các nàng đang nghe nhà tu khổ hạnh thuyết về đạo lý kham nhẫn. Ông ra lệnh thử tánh nhẫn của đạo sĩ bằng cách cho đánh ông hai ngàn roi gai rồi chặt tay chơn, thẻo tai mũi của ông. Hành hình đạo sĩ xong, nhà vua bỏ đi. Nghe quân báo, vị Đại tƣớng liền đến băng bó thƣơng tích cho đạo sĩ và xin đừng giận hờn ai khác

ngoài nhà vua. Vị đạo sĩ liền đọc kệ cầu mong nhà vua đƣợc mạng
trƣờng và không căm giận ai cả.
Rời ngự uyển và vừa ra khỏi tầm nhìn của đạo sĩ khổ hạnh,
nhà vua bị đất nuốt xuống ngục Avīci (Vô gián Địa ngục). Nhà tu
khổ hạnh cũng chết vào cùng ngày ấy.
Chuyện đƣợc kể tại Jetavana về một tỳkheo hay phẫn nộ (1).
Kalābu chỉ Devadatta và Quan đại tƣớng chỉ Sāriputta.
Kinh thƣờng đƣợc kể nhƣ một ví dụ của sự tha thứ rộng
lƣợng. Nhà tu khổ hạnh là Khantivādī (2). Kinh còn cho thấy sự phẫn
nộ có thể rơi xuống nạn nhân không có hiềm khích (3) và tại sao ngƣời
phẫn nộ có thể đánh mất cơ hội thành công (4).
(1)
J. iii. 39-43.             (2)
E. g., DhA. i. 126; KhpA. 149; J.
i. 46; iii. 178; vi. 257; BuA. 51.           (3)
J. iv. 11.        (4)
J.
v. 113, 119.

Khanda.—Danh tánh của một vị thần mà kinh tạng Sanskrit gọi
là Skanda. Skanda đƣợc kể với Siva trong Udāna Commentary (1).
(1)
UdA. 351.

1. Khandha Sutta.--Bốn niệm xứ (satipaṭṭhāna) cần phải đƣợc tu
tập để đoạn diệt năm thủ uẩn (upādānakkhandha) (1).
(1)
A. iv. 458 f.

2. Khandha Sutta.--Có bốn hạng Samôn hiện hữu ở đời tuỳ theo
sự đoạn diệt thủ uẩn (upādānakkhandha) : Sa-môn bất động
(Samaṇa-m-acala), Sa-môn sen trắng (Samaṇapuṇḍārika), Sa-môn
sen hồng (Samaṇapaduma), và Sa-môn tinh luyện trong các Sa-môn
(Samaṇasukkhumāla),(1)
(1)
A. ii. 90 f.

3. Khandha Sutta.--Thuyết cho Rāhula. Năm uẩn vô thƣờng
nên vô ngã (1).
(1)
S. ii. 249, 252.

4. Khandha Sutta.--Bốn Thánh Đế nhìn dƣới khía cạnh của năm
thủ uẩn (upādānakkhandha) (1).
(1)
S. v. 425.

Khandhakā.—Khandhakā gồm các vấn đề có liên quan đã đƣợc sắp xếp thành từng chƣơng và đƣợc phân làm hai: Mahāvagga (Đại Phẩm) và Cullavagga (Tiểu Phẩm). Chúng tôi tạm dịch Khandhaka là Hợp Phần (khandha có nghĩa là khối, nhóm, uẩn, ... và tiếp vĩ ngữ -ka trong trƣờng hợp này có ý nghĩa là thuộc về, có liên quan, ...). Mahāvagga (Đại Phẩm): gồm 10 chƣơng, mở đầu là sự chứng ngộ đạo quả của đức Phật, kế đến là các nhiệm vụ quan trọng của các tỳ khƣu nhƣ lễ xuất gia, lễ Uposatha (Bố Tát), việc an cƣ mùa mƣa, lễ Pavāraṇā (Tự Tứ), v.v... Cullavagga (Tiểu Phẩm): gồm 12 chƣơng đề cập đến việc hành xử các tỳ khƣu phạm tội, giải quyết các sự tranh tụng, việc chia rẽ hội chúng, và các vấn đề khác liên quan đến đời sống xuất gia. Đặc biệt chƣơng 10 đề cập việc xuất gia của tỳ khƣu ni và hai chƣơng cuối 11 và 12 nói về hai kỳ kết tập Tam Tạng đầu tiên ở Ấn Độ. [Trích từ Giới Thiệu Về Tạng Luật của Tỳkheo Indacanda Nguyệt Thiên, 2005]. Khandhakā gồm tám bhāṇavāra và đƣợc chia làm 22 chƣơng, 10 chƣơng trong Mahāvagga và 12 chƣơng trong Cullavagga. Mỗi chƣơng đƣợc gọi là một khandhaka. Chƣơng 1 , Mahākhandhaka, nói về sự khởi đầu của Giáo Pháp đƣợc tính từ lúc đức Thế Tôn chứng đắc quả Vô Thƣợng Chánh Đẳng Giác và bao gồm quá trình hình thành nghi thức cho xuất gia và tu lên bậc trên trở thành tỳ khƣu cùng một số vấn đề liên quan đến việc huấn luyện các vị xuất gia. Chƣơng 2, Uposathakhandhaka, giảng giải về lễ Uposatha, vân vân. Việc gìn giữ sự hợp nhất của hội chúng là điểm đƣợc nhấn mạnh ở chƣơng này. Vân vân. [Trích từ Giới Thiệu Về Tạng Luật của Tỳkheo Indacanda Nguyệt Thiên, 2005]. (1) Xem Oldenberg, Vinaya Piṭaka I., Introd., xxii. f; Law, Pāli Lit. i. 14 f.         (2) DA. i. 13.

Khandha Paritta.—Một chú hộ trì có trong danh sách của các
chú hộ trì (1). Nội dung của chú này đƣợc ghi trong Ahinda Sutta
của Aṅguttara Nikāya (2).
(1)
Mil. 150.         (2)
ii. 72 f.; còn thấy trong Vin. ii. 109 f.; xem
thêm Khandhavatta Jātaka.

Khandha Vagga.--Thiên thứ 3: Thiên Uẩn, Saṃyutta Nikāya.
Gồm 13 tƣơng ƣng (saṃyutta). Ở Miến Điện có một chú giải (ṭīkā)
về thiên này (1).
(1)
Bode, op. cit., 103.

Khandha Saṃyutta.—Chƣơng 22: Tƣơng Ƣng Uẩn của
Saṃyutta Nikāya. Cũng là chƣơng 1: Tƣơng Ƣng Uẩn của Thiên 3:
Thiên Uẩn, Saṃyutta Nikāya. Gồm 150 kinh nói về năm uẩn (1).
(1)
S. iii. 1-188.

Khandhaka Thūpa.—Một đền thờ (cetiya), có thể trong
Cetiyapabbata (1). v.l. Kaṭṭhaka, Katthaka, Kanthaka Thūpa,
Kaṇṭaka Thūpa. Xem thêm Katthaka.
(1)
Mhv. xxxiii. 25.

Khandhapura.—Tên Pāli của Myein Zaing ở Miến Điện (1). (1) Bode, op. cit., 40.

Khandhavatta Jātaka (No. 203).—Chuyện Tu Tập Từ Tâm. Một thời Bồ Tát làm nhà tu khổ hạnh ở Kāsi. Đƣợc biết có nhiều tỳkheo bị rắn cắn chết, Ngài tập họp các tỳkheo trong vùng lại và dạy các ông tu tập từ tâm đối với bốn gia đình rắn (Virūpakkha, Erāpatta, Chabbyāputta, và Kaṇhagotama) để tránh bị rắn cắn. Chuyên đƣợc kể về một tỳkheo chết vì bị rắn cắn (1). (1) J. ii. 144 ff.; cf. Vin. ii. 109 f. Chuyện đƣợc xem nhƣ một khai triển của Khandha Paritta.

1. Khandhā Sutta.—Năm                uẩn    và    năm     thủ    uẩn
(upādānakkhandha) (1).
(1)
S. iii. 47.

2. Khandhā Sutta.--Chính vì mục đích thắng tri, liễu tri, đoạn
diệt, đoạn tận năm thủ uẩn (upādānakkhandha) Thánh đạo Tám
ngành này cần phải tu tập (1). [Theo HT. Thích Minh Châu, 1980].
(1)
S. v. 60.

Khandhāvara.—Tên họ của các Āyasmanta (1). Họ là những
ngƣời thờ Thần Skanda và là hậu duệ của Moriyavaṃsa (2).
(1)
Cv. lxxx. 37.           (2)
Sālalihiṇisandesa, theo lời ghi
cuối của một bài thơ Tích Lan.

1. ―Khandhena‖ Sutta.--Tấc cả các uẩn đều vô thƣờng. Ai có lòng tin, có tín giải đối với những pháp này; vị ấy đƣợc gọi là Tùy tín hành (Saddhānusāri). Ai kham nhẫn một ít Thiền quán, nhƣ vậy với trí tuệ về những pháp này; vị ấy đƣợc gọi là Tùy pháp hành (Dhammānusari), đã nhập Chánh tánh, đã nhập Chơn nhân địa, đã vƣợt phàm phu địa. Ai đối với những pháp này, biết rõ nhƣ vậy, thấy nhƣ vậy, đƣợc gọi là đã chứng Dự lƣu (Sotāpanna), không còn bị thối đọa, quyết chắc hƣớng đến giác ngộ. [Theo HT. Thích Minh Châu, 1980].

2. ―Khandhena‖Sutta.—Sự sanh, sự trú, sự thành, sự xuất hiện
của sắc, vân vân, là sự sanh của khổ, sự trú của bệnh hoạn, sự xuất
hiện của già chết (1). [Theo HT. Thích Minh Châu, 1980].
(1)
S. iii. 231.

3. ―Khandhena‖Sutta.--Dục tham đối với sắc uẩn, thọ uẩn, vân
vân là tùy phiền não của tâm (1). [Theo HT. Thích Minh Châu, 1980].
(1)
S. iii. 234.

1. Khamā Sutta.—Có bốn đạo hành (paṭipadā): đạo hành không
kham nhẫn, đạo hành kham nhẫn, đạo hành nhiếp phục, đạo hành an
tịnh (1).
(1)
A. ii. 152 f.

2. Khamā Sutta.—Nhƣ trên nhƣng việc thực hiện đạo hành đƣợc
dẫn chứng khác biệt (1).
(1)
A. ii. 153 f.

Khambhakata Vagga.—Điều 3 của Sekkhiyā (Ƣng Học) trong
Pācittiyapāḷi, trong Suttavibhaṅga (Phân Tích Giới Bổn), trong
Vinaya Piṭaka (Luật Tạng) (1).
(1)
Vin. iv. 188-91.

1. Khaya Sutta.--Thuyết cho Trƣởng lão Rādha. Sắc, thọ, vân
vân là vô thƣờng. Ở đây, ông cần đoạn trừ lòng dục, cần đoạn trừ
lòng tham, cần đoạn trừ lòng dục và tham (1). [Theo HT. Thích Minh
Châu, 1980].
(1)
S. iii., 197, 199, 201.

2. Khaya Sutta.--Tất cả đều vô thuuờng (1). (1) S. iv. 28.

3. Khaya Sutta.--Phật cổ võ tỳkheo tu tập bảy giác chi
(bojjhaṅga) đƣa đến đoạn tận khát ái. Để trả lời Tôn giả Udāyī,
Ngài giải thích cách tu tập bảy giác chi nhƣ thế nào (1).
(1)
S. v. 86 f.

Khara.--Dạxoa, bạn của Suciloma. Một thời Thế Tôn ở Gayā, trên hòn đá Tankita tại trú xứ của Dạ-xoa Suciloma. Lần nọ, Khara cùng đi với Suciloma ngang qua Gayā. Suciloma đến Phật và hỏi về giáo pháp của Ngài (1). (Xem thêm Suciloma Sutta).            Khara     là một tỳkheo trong kiếp trƣớc; ông từng thoa mình bằng dầu của Tăng Đoàn mà không xin phép. Do đó, thân ông trở nên xấu xí và da ông trở nên nhám nhúa nhƣ ―mái ngói‖. Sau khi nghe xong Suciloma Sutta, Khara đắc quà Dự lƣu, và da ông trở nên xinh đẹp và có màu vàng. (1) S. i. 207 f.; Saṃyutta Nikāya., p. 47 f.; SNA. i. 302.       (2)

Ibid., 305.

Kharadāṭhika.--Dạxoa. Một thời, Bồ Tát (Phật Maṅgala) bỏ vƣơng quốc cùng vợ con vô rừng tu ẩn. Nghe tiếng Bồ Tát là ngƣời rất hào phóng, Dạxoa đến xin con Ngài để ăn thịt trƣớc mặt Ngài. Ngài không chút động tâm ngay khi thấy máu con tràn ra từ miệng Dạxoa, mà còn mong rằng trong tƣơng lai thân Ngài sẽ phát ra hào quang có màu nhƣ các dòng máu này. Kết quả là hào quang của Phật Maṅgala luôn luôn chiếu sáng xuyên mƣời ngàn thế giới, trong lúc hào quang của chƣ Phật khác thông thƣờng chỉ chiếu sáng một vùng rộng có đƣờng bán kính chừng một sải (1, 82 m) (1). (1) J. i. 31; BuA.116 f.

Kharaputta Jātaka (No. 386).--Chuyện Con Lừa. Thuở xƣa, Vua Senaka trị vì Benares, có cứu mạng một Xà vƣơng khỏi tay bọn thanh niên đang vây đập rắn. Để tạ ơn cứu tử, Xà vƣơng dâng lên vua nhiều châu báu và một cung nữ Nāga. Xà vƣơng còn dâng vua câu thần chú để ông gọi cung nữ khi không thấy nàng bên cạnh. Một hôm Vua Senaka cùng cung nữ Nāga du ngoạn trong ngự uyển. Vốn tham đắm dục lạc vô độ, cung nữ thấy con rằn nƣớc dƣới hồ sen, bèn hoá thành rắn bò xuống làm tình cùng chú rắn nƣớc này. Vua quất nàng một roi tre trị tội tà hạnh. Nàng tức giận bỏ về thế giới Nāga và phao vu nhà vua ngƣợc đãi mình. Xà vƣơng ra lệnh cho bốn thanh niên Nāga vào vƣơng thất giết vua bằng cách dùng hơi độc thoát ra từ mũi. Bấy giờ, vua đang kể cho hoàng hậu sự việc xảy ra ngoài ngự uyển. Nghe đƣợc câu chuyện, bốn thanh niên Nāga trở về trình lại Xà vƣơng. Để chuộc lỗi, Xà vƣơng hiến Vua Senaka thần chú giúp ông nghe đƣợc mọi thứ tiếng trên thế gian, chỉ với một điều kiện duy nhứt là nếu ông truyền thần chú này cho ai, ông sẽ phải nhảy vào lửa chết. Nhờ có thần chú, Vua Senaka nghe nhiều chuyện buồn cƣời của loài ong, kiến, vân vân. Vua cƣời khiến hoàng hậu hiếu kỳ theo hỏi. Sau cùng, nhà vua kể cho bà nghe và bà đòi đƣợc truyền cho thần chú. Bị mãnh lực nữ nhân thôi thúc, vua đành chấp nhận và ngự lên vƣơng xa, đi vào ngự viên để nhảy vào lửa sau khi trao truyền thần chú cho hoàng hậu. Ngay lúc ấy, ngôi của Sakka nóng lên, Ngài nhìn xuống cõi đất thấy việc này, liền cùng phu nhân hoá làm hai con dê đón đầu vƣơng xa của Vua Senaka. Hai con dê làm tình trƣớc mặt các con lừa Sindh đang kéo vƣơng xa. Lừa mắng dê ngu xuẩn và vô liêm sỉ. Dê bảo lừa còn ngu xuẩn hơn vì đang kéo xe cho một vị vua ngu ngốc. Vua nghe đƣợc câu chuyện giữa dê và lừa, liền đọc kệ hỏi kế. Dê đề nghị vua bảo với hoàng hậu rằng Ngài sẽ truyền chú cho với điều kiện bà phải chịu trăm roi lên lƣng không đƣợc kêu la. Vì quá hâm mê thần chú, hoàng hậu ƣng chịu, nhƣng vừa bị hai roi bà kêu la và không còn muốn đƣợc truyền thần chú nữa. Chuyện đƣợc kể về một tỳkheo bị vợ cũ cám dỗ. Senaka là vị tỳkheo, Lừa Singh là Sāriputta, Sakka là Bồ Tát (1). (1)

Đƣợc biết có một vần kệ trong kinh này thấy trong
Mahāsutasoma Jātaka (2).
(1)
J. iii. 275 ff.              (2)
J. v. 498.

Kharassara Jātaka (No. 79).--Chuyện Tiếng Trống Ồn Ào. Thuở xƣa, khi trị vì Benares, vua Brahmadatta có cử một quan làm thôn trƣởng ở một làng biên địa. Vị quan tham ô này thông đồng với bọn cƣớp bằng cách đƣa quân vô rừng để chúng tự do cƣớp tài sản trong làng. Ông đƣợc chia phân nữa chiến lợi phẩm. Tuy nhiên âm mƣu của ông bị bại lộ và ông bị cách chức. Chuyện đƣợc kể về một quan đại thần tham ô và mƣu chƣớc nhƣ nói trên trong xứ Kosala; ông bị vua trừng trị theo luật nƣớc (1). (1) J. i. 354 f.

Kharādiya.—Xem Kharādiya Jātaka.

Kharādiya Jātaka (No. 15).—Chuyện Con Nai Kharādiya.
Trong một tiền kiếp, Bồ Tát sanh làm con nai đầu đàn. Một hôm, nai
chị Kharādiya đem con mình đến để nhờ nai đầu đàn dạy cho sự sự
khôn ngoan của loài nai. Nai con không vâng lời đến học nhƣ đƣợc
dặn dò. Kết quả là chàng bị ông thợ săn bẫy và xẻ thịt.
Chuyện đƣợc kể về một tỳkheo khó bảo. Kharādiya chỉ
Trƣởng lão ni Uppalavaṇṇā (1).
(1)
J. i. 159 f.

Khalātiya Petavatthu.--Chuyện của một kỹ nữ. Nàng có mái tóc đẹp, nhƣng bị mất tóc vì kế gian xảo của một cừu địch. Có lần nàng ăn cắp xiêm y của của các ông ngũ với nàng; một lần khác nàng bố thí cho tỳkheo. Về sau, nàng sanh làm một ngạ quỹ trần truồng với mái tóc đẹp trong biển vimāna. Một số thuơng nhân thấy nàng trên đƣờng đi Suvaṇṇabhūmi, bèn thay mặt nàng dâng y cho một tu sĩ trên thuyền để nàng có áo quần ăn mặc. Về sau, thƣơng nhân cũng thay mặt nàng cúng dƣờng Phật, và nàng đƣợc sanh về cõi Tāvatiṃsa (1). (1) Pv. i. 10; PvA. 46 ff.

1. Khaluṅka Sutta.--Tám tánh xấu của con ngựa và tám tánh xấu
tƣơng ứng của con ngƣời (1).
(1)
A. iv. 190 f.

2. Khaluṅka Sutta.--Giảng về ba loại ngựa chƣa đƣợc điều phục
và ba hạng ngƣời chƣa đƣợc điều phục; ba loại ngựa đƣợc điều phục,
và ba hạng ngƣời đƣợc điều phục; ba loại ngựa hiền thiện thuần
lƣơng và ba hạng ngƣời hiền thiện thuần lƣơng (1).
(1)
A. iv. 397.

Khaluggata.—Xem Baluggata.

Khalupacchā Sutta.—Về năm hạng ngƣời theo hạnh ăn xong,
sau không ăn nữa, vì biết đủ, vì đoạn giảm, vì viễn ly, vì cầu thiện
hành này ăn từ bình bát (1).
(1)
A. iii. 220.

Khallāṭanāga.—Vƣơng tử của Vua Saddhā-Tissa (77-59 B.C.)
và bào đệ của Vua Lañjaka-Tissa (59-50 B.C.). Ông trị vì Tích Lan
từ 50 đến 43 B.C. Ông có xây Kurundavāsoka Vihāra. Ông bị
Mahārattaka giết. Phu nhơn ông là Anulā và con trai ông là
Mahācūḷika (1).
(1)
Mhv. xxxiii. 29 ff.; Dpv. xx. 12 f.

1. Khānu.—Tƣớng Tamil đóng quân tại Khānugāma . Ông bị
Vua Duṭṭhagāmaṇī đánh bại (1).
(1)
Mhv. xxv. 14.

2. Khānu.—Hồ nƣớc do Vua Mahāsena xây, có thể ở
Khānugāma (1).
(1)
Mhv. xxxvii. 47.

Khānu Koṇḍañña.—Trƣởng lão; ông đắc quả Alahán trong lúc trú trong rừng. Một hôm, ngồi trên phiến đá, ông nhập định, và bọn cƣớp tƣởng ông là gốc cây nên chất bao bị của họ lên đầu ông, rồi nằm ngủ quanh ông. Sáng ra, biết đƣợc đó là một tỳkheo, bọn cƣớp xin lỗi ông. Ông thuyết pháp cho bọn nghe. Sau thời pháp cả bọn

xin quy y. Do đó, ông có tên gọi là Khanū (gốc cây). Ông đƣợc Phật
tán thán (1).
Định của Khānu Koṇḍañña đƣợc xếp là thần thông vipphārā,
vì các bao bị bọn cƣớp chồng lên đầu ông không phiền hà ông chút
nào cả (2).
(1)
DhA. ii. 254 f.          (2)
E. g., BuA. 24; PsA. 497.

Khānumata.—Một làng Bàlamôn trong xứ Magadha, đƣợc Vua
Bimbisāra cúng dƣờng cho Tôn giả Kūṭadanta. Phật có lần an trú
tại đây, trong vƣờn Ambalaṭṭhika và có thuyết kinh Kūṭadanta
Sutta (1).
(1)
D. i. 127.

Khārodakā.—Con sông dƣới địa ngục Avīci, chảy dọc theo
Asipattavana (1).
(1)
M. iii. 185; SNA. ii. 479.

Khiḍḍāpadosikā.—Một hạng chƣ Thiên sống trên cõi của Tứ đại
Thiên vƣơng Cātummahārājika. Những vị này sống lâu ngày, mê
say trong hý tiếu dục lạc. Vì sống lâu ngày, mê say trong hý tiếu dục
lạc, nên bị thất niệm. Do thất niệm, các chƣ Thiên ấy thác sanh, từ bỏ
thân thể chúng. Họ đƣợc gọi nhƣ vậy vì họ bị nhiễm hoặc bởi dục
lạc (khiḍḍāya padussanti, vinassanti) (2). Đƣợc biết những lúc vui
chơi trong các lạc viên, nhƣ Nandanavana, Cittalatāvana và
Phārusakavana, họ quên thọ thực nên chết nhƣ hoa tàn; họ chết vì
tự giác (attasañcetanā) (3). Họ bị mê đắm đốt cháy (mohassa
anudahanatāya—mohanavasena hi tesaṃ satisammoso) (4).
Các Khiḍḍāpadosikā có mặt trong buổi thuyết Mahāsamaya
Sutta (5). v.l. Khiḍḍāpadūsikā.
(1)
D. i. 19; PsA. 441; NidA. i. 108.           (2)
DA. i. 113.
(3)
AA. ii. 544.          (4)
VibhA. 498.           (5)
D. ii. 260.

1. Khitaka Thera.—Alahán. Ông sanh trong một gia đình Bàlamôn ở Sāvatthi. Nghe nói về các thần thông của Mahā Moggallāna, ông xin gia nhập Tăng Đoàn mong rằng mình cũng đạt thần thông. Ông đắc lục thần trí (sixfold abhiñña) và thần thông viên mãn.

Vào thời Phật Padumuttara ông là một Dạxoa trƣởng, từng
đảnh lễ Phật. Phật hoan hỷ vì ông thuyết pháp. Vào 80 kiếp trƣớc ông
làm vua dƣới vƣơng hiệu Sumaṅgala (1). Ông có thể là Supāricariya
nói trong Apadāna (1).
(1)
Thag. v. 104; ThagA. i. 209 f.           (2)
Ap. i. 181.

2. Khitaka Thera.—Alahán. Ông sanh trong một gia đình
Bàlamôn ở Kosala. Nghe Phật thuyết kinh, ông xin gia nhập Tăng
Đoàn và đắc quả Alahán. Về sau, ông trú trong rừng và đem hoan hỷ
đến cho nhiều tỳkheo sống trong đó.
Vào thời Phật Vipassī, ông làm ngƣời giữ vƣờn. Thấy Phật
đi trên không, ông dâng Ngài trái dừa; Phật dừng lại để nhận (1).
Ông có thể là Trƣởng lão Nāḷikeradāyaka nói trong
Apadāna (2). Kệ của ông trong Apadāna còn đƣợc biết dƣới tên của
Trƣởng lão Kuṇḍala (3).
(1)
Thag. vv. 191-2; ThagA. 315 f.          (2)
Ap. ii.447.
(3)
ThagA. i. 72.

1. Khila Sutta.—Tâm hoang vu là tâm nghi ngờ bậc Đạo Sƣ, nghi ngờ Pháp, nghi ngờ Tăng, nghi ngờ học pháp (sikkhā), phẫn nộ đối với các vị đồng Phạm hạnh, không có hoan hỷ, tâm tƣ chống đối cứng rắn, không hƣớng về nỗ lực, chuyên cần, kiên trì, tinh tấn (1). (1) A. iii. 248; iv. 460; D. iii. 237; M. i. 101; Vibh. 377, vân vân.

2. Khila Sutta.—Nhƣ trên, nhƣng có thêm năm tâm phiền trƣợc
(vinibandhā) ở phần cuối kinh (1); năm tâm phiền trƣợc này đƣợc
thuyết riêng biệt trong kinh Vinibandha Sutta.
(1)
A. v. 17 ff.

Khīra Sutta.--Thuyết tại Sāvatthi. Vô thỉ là khởi điển của luân
hồi. Sữa mẹ mà ta đã uống trong khi ta lƣu chuyển luân hồi trong
một thời gian dài nhiều hơn nƣớc trong bốn biển (1).
(1)
S. ii. 180.

1. Khīragāma.—Một làng trong xứ Rohaṇa, nơi mà Vua Parakkamabāhu I chiến đấu với bọn phiến loạn (1). Hoàng hậu

Ratnāvalī đƣợc hoả táng trong làng này; tại chỗ hoả táng có xây đền
thờ bà (2).
(1)
Cv. lxxiv. 162 f. (2) Ibid., lxxix. 71; xem thêm Cv. Trs. ii. 36, n.
2.

2. Khīragāma.—Xem Mahakhīragāma.

Khīrarukkha Sutta.--Đối với các sắc do mắt nhận thức, các tiếng do tai nhận thức, các hƣơng do mũi nhận thức, các vị do lƣỡi nhận thức, các xúc do thân nhận thức, các pháp do ý nhận thức, tỳkheo hay tỳkheo ni nào còn có tham, còn có sân, còn có si, tham ấy chƣa đoạn tận, sân ấy chƣa đoạn tận, si ấy chƣa đoạn tận. Ví nhƣ, khi cây có nhựa bị chặt bằng búa bén, nhựa cây sẽ chảy ra (1). (1) S. iv. 159 f.

Khīravāpikagāma.—Một làng ở Tích Lan, gần vùng của
Ambavana (1).
(1)
Cv. lxvi. 85.

Khīlā Sutta.--Có ba hoang vu: tham hoang vu, sân hoang vu, si
hoang vu. Vì mục đích thắng tri và ddoạn diệt ba hoang vu này,
Thánh đạo Tám ngành cần phải đƣợc tu tập (1).
(1)
S. v. 57.

Khujjanāga.—Vua trị vì Tích Lan từ 246-248 A.C. bị Hoàng
huynh là Kuñcanaga giết. Ông là con của Kaniṭṭha-Tissa (1).
(1)
Mhv. xxxvi. 18 f.

1. Khujjasobhita Thera.—Alahán. Ông là một Bàlamôn ở Pāṭaliputta, đƣợc Tôn giả Ānanda cho gia nhập Tăng Đoàn sau khi Phật nhập diệt, và sau đó đắc quả Alahán. Ông là ngƣời đi mời Ānanda vô dự Kết tập lần thứ nhứt họp tại Động Sattapaṇṇi. Ông đi trên bộ khi tin đến Ānanda, nhƣng lúc trở về, ông đi trên không trung và báo tin cho Kết tập biết Ānanda đến, qua trung gian của chƣ Thiên gác cửa động để ngăn cản sự xâm nhập của Māra và đồng bọn. Sobhita đƣợc gọi là ―Khujja‖ vì có lƣng hơi gù.

Vào thời Phật Padumuttara ông thấy Phật đi qua với một
Tăng chúng đông, ông đọc mƣời bài kệ tán thán chƣ vị.
Ông có thể là Sayaṃpaṭībhāniya nói trong Apadāna (2).
(1)
Thag. 234-6; ThagA. i. 350 f.           (2)
Ap. ii. 410 f.

2. Khujjasobhita Thera.—Một trong số Tỳkheo Pācīnaka (bên
―Đông‖) từng tuyên bố mƣời ân xá ở Vesāli. Ông cũng là một đại
diện của các Tỳkheo Pācīnaka trong Hội đồng xét xử vụ tranh chấp
giữa các tỳkheo Vesāli và tỳkheo chánh thống (1). Theo Mahāvaṃsa
(2)
, vị Khujjasobhita này là đệ tử của Tôn giả Ānanda và nhƣ thế phải
chăng ông là Khujjasobhita [1]? Đƣợc biết Khujjasobhita [1] là bậc
Alahán và khó thể tin rằng ông bênh vực các ngoại đạo Vesāli.
Ngoài ra, tuổi tác của hai vị cũng khác nhau.
(1)
Vin. ii. 305; Dpv. iv. 44; v. 25, 80.   (2)
iv. 57; đoạn này
cũng đƣợc thấy trong Samantapāsādikā (i. 34).

Khujjuttarā.—Nàng sanh ra trong nhà của chủ khố Ghosita; mẹ nàng lúc bấy giờ là vú nuôi của gia đình này. Lớn lên, nàng làm nữ tì của Hoàng hậu Sāmāvatī. Mỗi ngày nàng đƣợc hoàng hậu cho tám đồng do vua cấp để mua bông. Nàng mua bốn đồng bông của ngƣời làm vƣờn Sumana, còn cất lại bốn đồng. Một hôm, Phật viếng Sumana và thuyết kinh. Khujjuttarā đƣợc nghe kinh Phật thuyết và đắc quả Dự lƣu. Hôm ấy nàng đem hết tiền ra mua bông. Hoàng hậu hỏi về số tiền lớn này, nàng trình hết tự sự. Từ hôm đó, Hoàng hậu Sāmāvatī dành cho Khujjuttarā mọi vinh dự, cho nàng hƣơng liệu tắm, và nghe nàng nói pháp. Khujjuttarā làm nhƣ mẹ của hoàng hậu, đi nghe pháp rồi về cung nói lại cho hoàng hậu và 500 cung nữ nghe. Về sau, tất cả đều đắc quả Dự lƣu. Khi hoàng hậu tỏ ý muốn thấy Đức Phật, Khujjuttarā đề nghị bà cho khoét tƣờng rồi nhìn ra khi Phật đi ngang. Sau khi hoàng hậu quy tiên, bà dành hết thì giờ mình để nghe và thuyết pháp. Phật tuyên bố bà là vị nữ đệ tử tối thắng về nghe nhiều (bahussutānaṃ) (2). Một thời thuở xƣa, Khujjuttarā làm tỳ nữ cho vua Benares. Một hôm, thấy vị Phật Độc giác lƣng gù, nàng giả dạng gù nhƣ Phật; do vậy, nàng bị gù lƣng trong kiếp này. Một lần khác, thấy tám vị Phật Độc giác đổi tay bƣng bát vì vừa nhận cháo nóng trong cung cúng dƣờng, nàng lấy tám vòng tay bằng ngà để chƣ vị lót bát (đƣợc

biết tám vòng này hiện đang đƣợc tôn trí tại Nandamūla-pabbhāra);
do đó nàng đạt đƣợc thƣợng trí và có thể học tinh tấn Tam Tạng Kinh
trong kiếp này.
Vào thời Phật Kassapa, Khujjuttarā là con của một chủ ngân
khố và có ngƣời bạn làm tỳkheo ni. Một chiều nọ, trong lúc nàng
đang trang điểm, tỳkheo ni đến viếng. Vì không có sẵn nữ tỳ, nàng
bảo tỳkheo ni làm công việc của nữ tỳ giúp nàng. Do đó, nàng sanh
làm nữ tỳ trong kiếp này.
Vào thời Phật Padumuttara, Khujjuttarā thấy có ngƣời đƣợc
tuyên bố là tối thắng về nghe nhiều, nàng muốn đƣợc nhƣ vậy về sau
(3)
.
Đƣợc biết các kinh trong Itivuttaka là những kinh mà
Khujjuttarā từng nghe Phật thuyết và đƣợc bà thuyết lại cho Hoàng
hậu Sāmāvatī với cung nữ nghe. Vì tất cả các kinh này đƣợc nghe và
thuyết lại tại Kosambī nên không cần nói đến địa điểm thuyết pháp;
do đó câu “Ekaṃ samayaṃ Bhagavā Kosambiyaṃ viharati” không
có ghi trong kinh, trái lại, có câu “vuttaṃ h’etaṃ Bhagavatā
arahatā.” (4).
Khujjuttarā thƣờng đƣợc kể nhƣ mẫu mực của các nữ cƣ sĩ
(5)
, và trong các Chú giải (6), bà đƣợc xem nhƣ là một ví dụ của ngƣời
đàn bà hoan hỷ với dục lạc (kāmabhoginiyo). Bà đạt đƣợc sự minh
sát (paṭisambhidā) trong khi làm gia chủ, nhƣng là sự minh sát của
một học giả (sekha), tức ngƣời đang đi đến nơi hoàn toàn là bậc
thánh hữu tận (7).
Khujjuttarā là nữ tỳ trong Uraga Jātaka (8) và Bhisa Jātaka
(9)
, bà vú trong Culla-Sutasoma Jātaka (10), và này gù trong Kusa
Jātaka (11). Nhờ đƣợc giác ngộ trong sự hành (abhijānato) bà có thần
thông nhớ đƣợc các kiếp trƣớc (12).
Đƣợc biết (13) khi Hoàng hậu Sāmāvatī và bạn bà bị chết cháy,
Khujjuttarā thoát nạn vì bà không có tham gia vào các ác hành họ
làm; lúc lửa cháy, bà không có mặt trong cung, mà ở cách đó mƣời
dặm.
(1)
AA. i. 232.                (2)
A. i. 26; DhA. i. 208 ff.; AA. i.
226, 237 f.; ItvA. 23 f.; PsA. 498 f.                      (3)
DhA. i. 226 f.
etc.; Dvy. 339-41.                   (4)
ItvA. 32.                     (5)
E. g., A. i.
88; ii. 164; iv. 368; S. ii. 236.               (6)
E. g., DA. iii. 910.
(7)
Vsm. 442; VibhA. 388.                      (8)
J. iii. 168.

(9)
J. iv. 314.            (10)
J. v. 192.             (11)
Ibid.,
312.                (12)
Mil. 78.                (13)
UdA. 384.

Khudda-Aggabodhi.—Danh hiệu của Vua Aggabodhi II (1).
Ông còn đƣợc gọi là Khuddarājā (2). Xem Aggabodhi [3].
(1)
Cv. xliii. 40; xliv. 2.         (2)
Ibid., 138.

Khuddaka.—Một Phần của Chƣơng Pācitiya (Ƣng Đối Trị)
trong Bộ Sutta Vibhaṅga (Phân Tích Giới Bổn) của Tạng Vinaya
Piṭaka (Luật Tạng) (1).
(1)
Vin. iv. 174, 345.

Khuddaka Nikāya.--Tiểu Bộ Kinh. Thỉnh thoảng còn đƣợc gọi là Khuddaka Gantha. Tiểu Bộ Kinh gồm 15 kinh, một số thuộc thời kỳ trƣớc, số còn lại thuộc thời kỳ sau của King tạng Pāli (1). Phần lớn các Nikāya này đƣợc viết bằng kệ và là một sƣu tập quan trọng của thơ phú Pāli. Mƣời lăm kinh của Tiểu Bộ Kinh là: Khuddakapātha (Tiểu Tụng Kinh), Dhammapāda (Pháp Cú), Udāna (Phật Tự Thuyết Kinh, Cảm Hứng Ngữ), Itivuttaka (Nhƣ Thị Ngữ Kinh, Phật Thuyết Nhƣ Vậy), Sutta Nipāta (Kinh Tập), Vimāna- vatthu (Nhƣ Thị Ngữ Kinh, Phật Thuyết Nhƣ Vậy), Petavatthu (Ngạ Quỷ Sự Kinh), Theregāthā (Trƣởng Lão Tăng Kệ), Therīgathā (Trƣởng Lão Ni Kệ), Jātaka (Bổn Sanh), Niddesa chia làm Mahā- Niddesa (Đại Nghĩa Tích) và Culla-Niddesa (Tiểu Nghĩa Tích), Paṭisambhidāmagga (Vô Ngại Giải Đạo), Apadāna (Thí Dụ Kinh), Buddhavaṃsa (Phật Sử), và Cariyāpiṭaka (Tiểu Nghĩa Kinh, Sở Hạnh Tạng) (9). Theo một phân loại khác, Luật Tạng (Vinaya Piṭaka), Luận Tạng (Abhidhamma Piṭaka) và tất cả kinh chƣa đƣợc sƣu tập vào bốn Bộ Nikāyā chính, lập thành Tiểu Bộ Kinh. Các vị thọ trì Trƣờng Bộ Kinh (Dīghabhāṇaka) không chấp nhận các kinh Khuddakapātha, Cariyāpitaka và Apadāna, và phân loại các kinh khác vào Luận Tạng. Các vị thọ trì Trung Bộ Kinh (Majjhimabhāṇaka) không chấp nhận tập Khuddakapātha, nhƣng chấp nhận các kinh còn lại và phân loại chúng vào Kinh tạng (Sutta Piṭaka) (4). Theo truyền thống Miến Điện, bốn tập khác đƣợc cộng thêm vào, nhƣ Milindapanha, Suttasamgaha, Petakopadesa và Nettipakarana (5).

Theo GS. Trần Phƣơng Lan (Nguyệt San Giác Ngộ, 1999),
―Tiểu Bộ kinh có nhan đề "Tiểu Bộ", nhƣng lại chứa đựng số lƣợng
kinh lớn nhất trong năm bộ Nikàya là 15 tập, so với Trƣờng Bộ (3
tập), Trung Bộ (3 tập), Tƣơng Ƣng Bộ (5 tập) và Tăng Chi Bộ (3
tập). Chữ "Tiểu" ở đây, theo các vị luận sƣ, muốn chỉ tính cách hỗn
hợp nhiều đề tài đƣợc diễn tả bằng nhiều thể văn khác nhau, từ các
kinh kệ ngắn gọn do Đức Phật thuyết giảng, các tiền thân Đức Phật
với hàng ngàn bài kệ do các vị Tỳ kheo cảm tác, tiểu sử các Đức
Phật, các vị A la hán, sự tích Thiên cung, Ngạ quỷ do chƣ vị kết tập
kinh điển biên soạn..., đến các luận thƣ phân tích giáo lý mở đầu cho
văn học A Tỳ Đàm (Abhidhamma) của Luận tạng về sau. Tóm lại
Tiểu Bộ kinh là một hợp tuyển đa diện.‖
(1)
Chi tiết: xem nơi mỗi tập.        (2)
Sp. i. 18; DA. i. 17.
(3)
Ibid., 23; Sp. i. 27.       (4)
DA. i. 15.            (5)

Bode, op. cit., 4.

Khuddaka Tissa (Khudda Tissa).—Trƣởng lão đắc nhiều thần
thông. Ông trú tại Maṅgana và từng chia với Duṭṭhagāmaṇī cháo
kê chua mà ông chia lại cho 60 ngàn tỳkheo ở trong Kelāsa Vihāra
(1)
. Ông là một pacchāgatakā (ngƣời đến muộn?) trong các Hội
chúng của Kuddālaka, Mūgapakkha, Ayoghara, và Hattipāla (2).
Ông có thể là Kujja Tissa (q.v.).
(1)
Mhv. xxxii. 53 f.       (2)
J. vi. 30.

Khuddakañcakuṇḍa.—Một Tộc trƣởng Damiḷa (1), thƣờng đƣợc
gọi là Culla-Lañcakuṇḍa (q.v.).
(1)
Cv. lxxvi. 170.

Khuddakapāṭha.—Tiểu Tụng Kinh. Một trong 15 kinh của Tiểu Bộ Khuddaka Nikāya, thƣờng đƣợc xếp đầu tiên trong danh sách các kinh của Tiểu Bộ (1). Tiểu Tụng Kinh đƣợc các vị thọ trì Trƣờng Bộ Kinh (Dīghabhāṇaka) lẫn các vị thọ trì Trung Bộ Kinh (Majjhimabhāṇaka) thuận xếp trong Tam Tạng (2). Kinh này đƣợc nhận là đƣợc soạn thảo sau này với những trích dẫn từ các lời Phật dạy (3). Kinh có thể đƣợc viết ở Tích Lan và chỉ đƣợc công bố nhƣ kinh tạng trong các Chú giải, và thậm chí không đƣợc Milindapañha đề cập.

Tiểu Tụng Kinh gồm chín kinh thuyết cho các đệ tử mới học
đạo: Saraṇattaya (Tam Quy), Dasasikkhāpada (Thập Giới),
Dvattiṃsākāra (Ba Mƣơi Hai Phần), Kumārapañha (Nam Tử Hỏi
Đạo), Maṅgala (Điềm Lành), Ratana (Châu Báu), Tirokuḍḍa (Ngoài
Bức Tƣờng), Nidhikaṇḍa (Bảo Tàng), Metta (Lòng Từ).
Theo Chú giải (4), Tiểu Tụng Kinh có nguồn gốc từ bốn kinh
đầu, các kinh này ngắn hơn năm kinh sau.
(1)
E. g., DA. i. 17.           DA. i. 15.            (3)
Thảo
luận: xem Law, Pāli Lit., i. 7 f.; 34 f.         (4)
KhpA. 13. Chú
giải do Buddhaghosa viết. Xem thêm Gv. 59, 68.

Khuddakavatthu-Khandhaka.—Chƣơng thứ 5 nói về Các Tiểu
Sự của Culla Vagga (Tiểu Phẩm) của Vinaya Piṭaka (Luật Tạng) (1).
(1)
Vin. ii. 105-43.

Khuddakā.—Tên của một tộc (1).
(1)
Ap. ii. 359.
Khuddapārinda.—Một Tamil tiếm quyền. Ông là anh của
Parinda từng chiếm ngôi của Dhātusena và trị vì 16 năm, từ 430
đến 460 A.C. (?) (1).
(1)
Cv. xxxviii. 30 f.

Khuddarājā.—Xem Khudda-Aggabodhi.

Khuddarūpī.—Xem Maddarūpī.

Khuddavalikagāma.--Cảng trên miền Bắc Tích Lan (1). (1) Cv. lxxxviii. 23.

Khuddasikkhā.—Yếu lƣợc kinh (Compendium) của Vinaya do
Dhammasiri soạn trƣớc thời Buddhaghosa (1). Compendium này có
lời diễn giải đƣợc viết vào thế kỷ 11. Dựa trên Copendium này có
hai Porāṇa-ṭīkā soạn bởi Revata và Saṅgharakkhita (2).
(1)
Chi tiết, xem P.L.C., 77; Bode, op. cit., 24; xem thêm Sās. 69;
Svd. 1208 f.; Gv. 62, 70; SadS. 64.

Khuradhāra.—Địa ngục. Ngƣời mang tội phá thai sẽ sanh trong
địa ngục này (1).
(1)
J. v. 269, 274 f.

Khurappa Jātaka (No. 265).—Chuyện Mũi Tên. Một thời, Bồ
Tát làm trƣởng đoàn gồm 500 ngƣời kiểm lâm. Vị trƣởng đoàn này
đƣợc thuê để đƣa một đoàn xe thƣơng hồ qua rừng. Giữa rừng, đoàn
bị 500 tên cƣớp bao vây. Một mình vị trƣởng đoàn đánh tan bọn
cƣớp. Đƣợc hỏi về thắng lợi của mình, ông đáp rằng làm anh hùng,
phải coi thƣờng đời ta.
Chuyện đƣợc kể liên quan đến một tỳkheo thối thất, mất hết
năng lực tinh tấn (1).
(1)
J. ii. 335 f.

Khuramāla, Khuramālī.--Biển. Một thời có nhiều thƣơng buôn
đi từ Bhārukaccha bị lạc đƣờng và đƣợc Suppāraka cứu. Trong biển
có nhiều cá to nhƣ ngƣời với mũi nhọn bén nhƣ dao (1).
(1)
J. iv. 139.

Khulū.—Có thể là chữ Bhumū (q.v.) bị đọc trại (1). (1) D. iii. 6.

1. Khetta Sutta.—Tám đặc tính xấu của thửa ruộng không nên
gieo trồng và tám đặc tính tốt của thửa ruộng nên gieo trồng. Cũng
vậy đối với ngƣời thọ nhận của bố thí (1).
(1)
A. iv. 237 f.

2. Khetta Sutta.—Có ít chúng sanh từ bỏ nhận lấy ruộng đất, và
có nhiều chúng sanh không từ bỏ nhận lấy ruộng đất (1).
(1)
S. v. 473.

Khettūpama-peta Vatthu.--Chuyện đầu tiên của Peta Vatthu (1). (1) Pv. i. 1.

1. Khema.—Thành phố sanh quán của Phật Sumana (1). (1) J. i. 34; nhƣng Bu. (v. 21) gọi đó là Mekhala.

2. Khema.--Thành phố sanh quán của Phật Tissa (1). (1) J. i. 40; nhƣng Bu. (xviii. 16) gọi đó là Khemaka.

3. Khema.--Thành phố sanh quán của Phật Kakusandha (1). Đó
cũng là kinh đô của Vua Khemaṅkara (2). Xem thêm [6] dƣới đây.
(1)
J. i. 42; nhƣng Bu. (xxiii. 13) gọi đó là Khemavatī. (2) Xem
thêm Dvy. 242.

4. Khema.—Sátđếlỵ, cũng là Bồ Tát trong thời Phật
Kakusandha. Ông cúng dƣờng Phật với chúng Tăng và Tăng Đoàn
(1)
. Ông giúp Rūpanandā đƣa cành Bồ Đề sang Tích Lan (2). Xem
thêm Khemaṅkara.
(1)
D. ii. 7; J. i. 42; Bu. xxiii. 13; BuA. 211.

5. Khema.--Vƣờn nai gần Bandhumatī (1). Phật Vipassī sanh ra
tại đây. Cũng tại đây, vì các đại môn đệ, Ngài thuyết bài kinh thứ
nhất, rồi sau đó Ngài thuyết bài kinh nữa cho 84 ngàn đệ tử (2).
Khema này là Isapatana hiện nay (3).
(1)
J. vi. 480; Bu. xx. 4; AA. i. 80, 169.           (2)
BuA. 196
f.                  (3)
DA. ii. 471.

6. Khema.--Lạc viên gần Khemavatī nơi Phật Kakusandha sanh
ra (1) và nípbàn (2).
(1)
Bu. xxiii. 27.        (2)
BuA. 209.

7. Khema.--Hoa viên gần Usabhavatī nơi Phật Vesabhū nípbàn
(1)
.
(1)
Bu. xxii. 30; BuA. 209.

8. Khema.--Hồ rộng ba gāvuta, nằm về phía Bắc của Benares, do
Vua Seyya (v.l. Saṃyama) xây. Chi tiết, xem Mahāhaṃsa Jātaka
(1)
.
(1)
J. v. 356; J. iv. 424.

9. Khema.--Seṭṭhiputta, cháu của Trƣởng giả Anāthapiṇḍika. Chàng rất đẹp trai và đƣợc các nữ nhân theo đuổi. Nhiều lần, chàng bị đƣa ra trƣớc triều thần vì tội thông dâm, nhƣng đều đƣợc vua tha

tội vì nể Anāthapiṇḍika. Chàng đƣợc Phật khuyến giáo theo lời thỉnh
cầu của Anāthapiṇḍika.
Vào thời Phật Kassapa, chàng là một vô địch đô vật từng
cắm hai cờ hiệu màu tại đền vàng của Phật và nguyện cầu đƣợc các
nữ nhân, trừ ngƣời trong dòng tộc, yêu thƣơng ngay khi chạm mặt (1).
(1)
DhA. iii. 481 f.

10. Khema.—Thiên tử Serī đến yết kiến Phật tại Jetavana và nói
kệ ƣớc mong đƣợc sống đời phạm hạnh (1).
(1)
S. i. 57.

11. Khema Thera.—Alahán (1). Xem Khema Sutta [2]. (1) A. iii. 358.

12. Khema.—Tỳkheo Tích Lan, học trò của Trƣởng lão
Dhammapālita ở Rohaṇa. Ông làu thông Tam Tạng và đƣợc xem
nhƣ một trong những vị đem giáo pháp đến Tích Lan và trao truyền
theo phƣơng pháp từ thầy xuống trò (1).
(1)
Vin.v. 3; Smp. i. 63.

13. Khema.—Một giáo sƣ, có thể là ngƣời Tích Lan, tác giả
Khemappakaraṇa (1).
(1)
Gv. 61, 71; Svd. 1222; SadS. 65; Sās. 69.

14. Khema.—Xem Khemaka [3].

Khema Vagga.—Phẩm thứ 6 của Naraka Nipāta, Tăng Chi Bộ
Kinh (1).
(1)
A. iv. 455 f.

1. Khema Sutta.--Về cuộc yết kiến Thế Tôn và các kệ của Thiên
tử Khema (1).
(1)
S. i. 57.

2. Khema Sutta.—Hai Tôn giả Khema và Sumana sống trong rừng Andha đến yết kiến Phật đang an trú tại Sāvatthi gần đó. Khema bạch Phật rằng bậc Alahán không nghĩ có ngƣời tốt hơn ta,

hay có ngƣời giống nhƣ ta, hay có ngƣời hạ liệt hơn ta. Phật chấp
nhận. Rồi Tôn giả Khema đứng dậy ra đi. Tôn giả Sumana cũng làm
nhƣ vậy và cũng ra đi nhƣ vậy. Phật tuyên bố với các tỳkheo rằng
Khema và Sumana đắc quả Alahán (1).
(1)
A. iii. 358 f.

3. Khema Sutta.—Nhƣ thế nào tuệ giải thoát đƣợc Phật nói đến (1). (1) A. iv. 455.

4. Khema Sutta.—Phật thuyết thế nào là giải thoát và con đƣờng
đƣa đến đó (1).
(1)
S. iv. 371.

Khemaka.—Một Thích tử ở Kapilavatthu, cha của Abhirūpa-
Nandā (1). Xem thêm Kāḷa-Khemaka.
(1)
ThigA. 25; Ap. ii. 608.

2. Khemaka Thera.—Alahán. Một thời, Tôn giả Khemaka sống trong vƣờn Badarikā gần Kosambī bị bệnh. Các trƣởng lão sống tại vƣờn Ghosita gởi Hiền giả Dāsaka đến thăm và hỏi Tôn giả có kham nhẫn, có chịu đựng đƣợc không? Dāsaka trở về bảo Tôn giả không thể kham nhẫn, không thể chịu đƣợc. Dāsaka đƣợc gởi trở lại hỏi trong năm thủ uẩn do Thế Tôn đề cập, Tôn giả quán có cái gì là tự ngã hay ngã sở không? Không là lời đáp của Tôn giả. Thế là Dāsaka trở lại lần thứ ba để hỏi Tôn giả có phải là Alahán không? Tôn giả nói rằng trong năm thủ uẩn này, ông không quán cái gì là ngã hay là ngã sở. Tuy vậy, ông không phải là bậc Alahán đã đoạn tận các lậu hoặc. Và, trong năm thủ uẩn, dầu cho ông chứng đƣợc: "Tôi là", tuy vậy ông cũng không quán: "Cái này là tôi". Dāsaka trở lại lần thứ tƣ để hỏi ―Tôi là, là cái gì?‖ Tôn giả Khemaka thuyết giảng cho các trƣởng lão nghe. Trong khi Tôn giả nói lên lời khuyến giáo, khoảng sáu mƣơi tỳkheo đƣợc tâm giải thoát khỏi các lậu hoặc, kể cả Tôn giả Khemaka (1). Chú giải (2) nói rằng các tỳkheo muốn nghe Khemaka thuyết vì biết Tôn giả là ngƣời tài đức và biết rằng Tôn giả sẽ đến với họ nếu họ tinh tấn học tập. Họ không đến với Tôn giả vì cốc của Tôn giả nhỏ. Họ không mời Tôn giả đến vì Tôn giả đang bị bệnh.

(1) S. iii. 126 ff.             (2) SA. ii. 230 f.

3. Khemaka, Khema, Khemanesāda.—Tên ngƣời bẫy chim bắt
đƣợc con thiên nga vàng ở Cittakūṭa, theo lời yêu cầu của Vua
Seyya (v.l. Saṃyama), nhƣ kể trong Mahāhaṃsa Jātaka (q.v.).
Khemaka đƣợc gọi nhƣ vậy vì ông trông coi hồ Khema. Ông là
Channa (1).
(1)
J. v. 356 ff.

4. Khemaka.—Xem Khemavatī.

1. Khemaṅkara Thera.—Thị giả muôn đời của Phật Sikhī (1).
v.l. Khemaṅkura.
(1)
D. ii 6; Bu. xxi. 20; J. i. 41.

2. Khemaṅkara.—Vua của Khema hay Khemavatī, sanh quán
của Phật Kakusandha. v.l. Khemākara. Ông có vị quân sƣ nghi lễ
tên gọi Aggidatta là cha của Kakusandha (1). Thỉnh thoảng ông còn
đƣợc gọi là Khema (2).
(1)
Bu. xxii. 13; BuA. 209; Dvy. 242.      (2)
MṬ. 351; D. ii. 7.

Khemappakaraṇa.—Công trình soạn bởi Trƣởng lão Khema, có
thể là ngƣời Tích Lan. Công trình viết về Luận Tạng và là một Let-
than (Little-finger manual) dạy ở Miến Điện. Công trình còn đƣợc
biết nhƣ Nāmarūpassamāsa. Có một Chú giải về công trình này do
Vācissara soạn (1).
(1)
Gv. 61, 71; SadS. 63; chi tiết, xem P.L.C. 156.

1. Khemavatī.--Thủ đô của Vua Khemaṅkara và là sanh quán
của Phật Kakusandha (1). Còn đƣợc gọi là Khema thỉnh thoảng (2).
(1)
D. ii. 7; Bu. xxii. 13; BuA. 209; Dvy. 242. (2)
E. g., J. i.
42.

2. Khemavatī.—Thành phố sanh quán của Phật Tissa (1) và cũng
là nơi Ngài thuyết Buddhavaṃsa cho thân thích của Ngài (2). Thỉnh
thoảng còn đƣợc gọi là Khema và Khemaka.
(1)
Bu. xviii. 16.        (2)
BuA. 190.

1. Khemā Therī.—Alahán, Nữ đại đệ tử của Phật. Bà sanh trong một gia đình cầm quyền ở Sāgala trong xứ Madda. Bà có nƣớc da màu vàng. Bà làm Chánh hậu của Vua Bimbisāra. Bà không chịu viếng Phật ở Veḷuvana vì sợ Ngài chê bai sắc đẹp của bà mà bà rất say mê. Vua truyền thi sĩ ca ngợi nét huy hoàng của Veḷuna và khuyến khích bà đến viếng. Thế là bà gặp Phật và Ngài gợi lên cho bà thấy một thiếu nữ xin đẹp nhƣ thiên thần, đẹp hơn bà nhiều. Rồi thiếu nữ ấy lớn lên, già và chết. Thấy các giai đoạn ấy của đời ngƣời, bà bàng hoàng. Phật liền thuyết cho bà nghe về sự phù phiếm của dục ái; bà đắc quả Alahán. Đƣợc Vua Bimbisāra cho phép, bà gia nhập Tăng Đoàn và sau đó đƣợc Phật tán thán là nữ đệ tử tối thắng về đại trí tuệ (mahāpaññanaṃ aggā) (1). Vào thời Phật Padumuttara, bà làm nữ tỳ và có dâng lên Đại đệ tử Sujāta của Phật ba cái bánh và ngay hôm ấy bán tóc mình để lấy tiền cúng dƣờng ông. Vào thời Phật Kassapa, bà là trƣởng nữ của Vua Kikī trị vì Benares có tên gọi là Samaṇī. Cũng nhƣ các em mình, bà sống độc thân trong 20 ngàn năm và có xây tịnh xá dâng Phật. Bà học Mahānidāna Sutta khi nghe Phật thuyết kinh ấy. Vào thời Phật Vipassī, bà là một nhà thuyết pháp nổi tiếng. Vào thời Phật Kakusandha và Phật Koṇāgamana, bà có xây nhiều tịnh xá cúng dƣờng Phật và Tăng chúng của hai Ngài (2). Một lần nọ, bà đƣợc Vua Pasenadi đến viếng tại Toraṇavatthu, giữa Sāvatthi và Sāketa, nhân dịp nhà vua nghỉ đêm lại đó. Nhà vua hỏi nàng chớ Phật có thƣờng còn sau khi nípbàn chăng? Bà giải thích bằng nhiều cách khiến nhà vua rất hoan hỷ nên ông bạch Phật chuyện này (3). Trong nhiều kinh điển (4), bà đƣợc xem nhƣ nữ nhân gƣơng mẫu đáng đƣợc bắt chƣớc và đƣợc mô tả nhƣ đệ nhất tỳkheo ni. Khemā là bà mẹ trong Uraga Jātaka (5), hoàng hậu trong Rohantamiga (6) và Haṃsa (7), Hoàng hậu Khemā trong Mahāhaṃsa (8), và công chúa trong Mahājanaka (9). (1) A. i. 25; Dpv. xviii. 9; xem thêm DhA. iv. 168 f.; Bu. xxvi. 19; J. i. 15, 16.                (2) AA. i. 187 f.; Thig. 139-44; ThigA. 126 ff.; Ap. ii. 543 ff.; DhA. iv. 57 ff.; cf. chuyện của Rūpa Nandā (DhA. iii. 113-9).                 (3) S. iv. 374 ff.       (4) E. g., A. i. 88; ii.

164; iv. 347; S. ii. 236.           (5)
J. iii. 168.             (6)
J. iv. 423.
(7)
Ibid., 430.                 (8)
J. v. 382.   (9)
J.vi. 68.

2. Khemā Therī.—Một trong hai Nữ đại đệ tử của Phật
Dhammadassī (1).
(1)
Bu. xvi. 19; J. i. 39.

3. Khemā.—Chú giải Aṅguttara (1) (về A. iv. 347) có đề cập đến
một Khemā Upāsikā trong danh sách các nữ cƣ sĩ. Khemā này có
thể là Khemā [1].
(1)
AA. ii. 761.

4. Khemā.—Vƣơng hậu của Vua Brahmadatta trị vì Benares.
Bà nằm mơ thấy con công sắc vàng thuyết pháp và ƣớc mong đƣợc
một con công nhƣ vậy. Vua tìm đủ mọi cách nhƣng không làm sao
ƣớc nguyện của Hoàng hậu đƣợc thành tựu; bà chết (1). Xem Mora
Jātaka.
(1)
J. ii. 36.

5. Khemā.—Chánh hậu của Vua Brahmadatta trị vì Benares.
Bà nằm mơ thấy con nai sắc vàng thuyết pháp và muốn có con nai
nhƣ vậy. Ƣớc mơ của bà thành tựu (1). Xem Ruru Jātaka.
(1)
J. iv. 256.

6. Khemā.--Chánh hậu của Vua Brahmadatta trị vì Benares (1).
Chuyện của bà giống nhƣ chuyện của Khemā [4]. Xem Mahā-
Mora Jātaka.
(1)
J. iv. 334.

7. Khemā.—Đƣơng kim Hoàng hậu của Vua Brahmadatta trị vì
Benares (1). Chuyện của bà giống nhƣ chuyện của Khemā [5]. Bà là
Trƣởng lão ni Khemā (2). Xem Rohantamiga Jātaka.
(1)
J. v. 354.      (2)
Ibid., 423.

8. Khemā.—Đƣơng kim Hoàng hậu của Vua Seyya (Saṃyama) trị vì Benares. Bà nằm mơ thấy con thiên nga sắc vàng và ƣớc đƣợc

thấy một cthiên nga nhƣ vậy trên đời (1). Bà là Trƣởng lão ni Khemā
(2)
. Xem Mahāhaṃsa Jātaka.
(1)
J. v. 354.   (2)
Ibid., 382.

9. Khemā.--Con sông chảy trên Himavā xuống (1). (1) J. v. 199 f.

Khemātherī Sutta.—Ghi lại cuộc viếng thăm Trƣởng lão ni
Khemā của Vua Pasenadi (1).
(1)
Xem Khemā [1].        (1)
S. iv. 374 ff.

Khemābhirata.—Phật độc giác, có tên trong danh sách của 100
Phật độc giác từng trú trên núi Isigili (1).
(1)
M. iii. 70.

Khemārāma.—Một địa danh ở Tích Lan, nơi Vua
Duṭṭhagāmaṇī chiến thắng 11 Trƣởng tộc Damiḷa và chia chiến lợi
phẩm của họ cho quân sĩ ông; do đó có tên nhƣ vậy (1).
(1)
Mhv. xxv. 10; MṬ. 474.

Khemiyambavana.--Vƣờn xoài gần Benares, nơi Tôn giả Udena
có lần trú lại và thuyết Ghoṭamukha Sutta (1).
(1)
M. ii. 157.

Khemiyā.—Một hạng chƣ Thiên có mặt trong buổi thuyết Mahā
Samaya Sutta (1).
(1)
D. ii. 261.

Khemī.—Ao (1), có thể là hồ Khema [8]. (1) J. v. 374.

Khomadāyaka Thera.—Alahán. Vào 91 kiếp trƣớc ông làm
thƣơng gia ở Bandhumatī và có cúng dƣờng Phật Vipassī vải gai
(khoma). Vào 21 kiếp trƣớc ông làm vua dƣới vƣơng hiệu
Sindhavasandana (1).
(1)
Ap. i. 80 f.

Khomadussa.—Thị trấn (Bàlamôn?) trong lãnh thổ Thích Ca, nơi
Phật có lần lƣu trú và thuyết kinh cho hội chúng gia chủ Bàlamôn.
Đƣợc biết lúc đầu các Bàlamôn chống đối nhƣng sau khi nghe kinh
họ xin làm đệ tử cƣ sĩ và trọn đời quy ngƣỡng Thế Tôn (1).
Thị trấn đƣợc gọi nhƣ vậy vì dệt nhiều vải gai (khomadussā) (2).
(1)
S. i. 184.        (2)
SA. i. 207.

Khomadussa Sutta.—Một thời, Phật an trú trong lãnh thổ của dân Sakka. Một hôm, Ngài vô thị trấn Khomadussa khất thực. Vì trời mƣa, Ngài ghé vô hội trƣờng chỗ các gia chủ Bàlamôn địa phƣơng đang họp. Các gia chủ phản đối, bảo rằng Ngài không biết quy tắc của hội trƣờng. Ngài nói kệ rằng: Không thể có hội trƣờng, nếu không có thiện nhân. Không thể có thiện nhân, nếu không nói đúng pháp. Những ai đã đoạn trừ, cả tham, sân và ái, nói lên lời đúng pháp, họ mới thật thiện nhơn. Nghe vậy các gia chủ hoan hỷ xin Ngài nhận làm đệ tử cƣ sĩ và, từ nay cho đến mạng chung, trọn đời quy ngƣỡng (1). [Theo HT. Thích Minh Châu, 1993]. (1) S. i. 184; SA. i. 207.

Khomadussaka.—Ngƣời dân của thị trấn Khomadussa (1). (1) S. i. 184.

Kholakkhiya.—Tôn tƣợng của Đức Phật ở Tích Lan mà Vua Udaya I cúng dƣờng làng Mahāmaga để bảo trì (1). (1) Cv. xlix. 14.

G
1. Gagga.—Tỳkheo. Ông mất trí và làm nhiều điều không xứng
danh của một tỳkheo. Khi các bạn đồng phạm hạnh quở trách ông,
Phật vì ông can thiệp và đề nghị cho ông đƣợc xá tội vì bệnh mất trí.
Các tỳkheo làm theo lời Phật dạy (1).
(1)
Vin. i. 123; ii. 80 f.

2. Gagga.—Bàlamôn, cha của Aṅgulimāla (1). Ông là Tế sƣ của
Vua Kosala (2). Phu nhơn ông là bà Mantāṇī. Gagga có thể là một
tên tộc. Vì vậy, sau khi thọ giới và đƣợc đƣa đến yết kiến Vua
Pasenadi, Aṅgulimāla đƣợc nhà vua gọi là Gagga Mantāṇīputta (3).
(1)
M. ii. 102.    (2)
MA. ii. 743.       (3)
M. ii. 102.

3. Gagga.—Bàlamôn, cha của Bồ Tát trong Gagga Jātaka (q.v.).

Gagga Jātaka (No. 155).—Chuyện Nhảy Mũi. Một hôm, đang thuyết pháp, Phật nhảy mũi. Mọi ngƣời chúc Ngài ―Sống lâu‖ và gây tiếng ồn ào làm gián đoạn bài pháp. Phật bảo rằng tục lệ này là một mê tín điều lành và khuyên đệ tử chớ nói ―Mong sống lâu,‖ khi có ngƣời nhảy mũi, để tránh phạm ác hạnh. Nghe lời Phật dạy, nhiều ngƣời bị trách là thiếu lễ độ và cảm thấy ray rứt. Phật bèn cho rút lại lệnh cấm và kể câu chuyện quá khứ sau đây để giải thích phong tục trả lời: "Mong sống lâu" (1). Bồ Tát sanh ra trong một gia đình Bàlamôn đi buôn ở xứ Kāsi. Một đêm nọ trên đƣờng đi buôn, hai cha con phải trọ trong một ngôi nhà bị Dạxoa ám. Nhà này do Vua Vessavaṇa thƣởng cho Dạxoa sau 12 năm phục vụ ông, với điều kiện ai vào đây, khi nhảy mũi, nếu đƣợc chúc "Mong sống lâu!" phải đáp lại "Mong sống lâu!", nếu không Dạxoa đƣợc quyền ăn thịt. Trong đêm ở lại đây, ông cha bị Dạxoa làm cho nhảy mũi. Ngƣời con không nói ―Mong cha sống lâu‖. Dạxoa liền tuột xuống định ăn thịt ông cha. Ngƣời con liền nói kệ ―Mong cha sống trăm năm,‖ và ông cha đáp lại ―Mong con sống trăm năm.‖ Thế là mƣu của dạxoa bị bại lộ. Bồ Tát nghe câu chuyện của Dạxoa bèn làm cho nó hoảng sợ cảnh khổ của địa ngục và khuyên nó giữ năm giới. Ngày hôm sau, nhiều ngƣời đi đến thấy Dạxoa, biết rằng nó đã đƣợc Bồ-tát nhiếp

phục, liền báo cáo lên vua. Vua phong cho Bồ Tát chức Đại tƣớng
quân và Dạxoa làm ngƣời thu thuế.
Trong truyện Bồ Tát gọi cha là Gagga.
Gagga đƣợc nhận là tiền thân của Mahā Kassapa (2).
(1)
J. ii. 15 f.; chuyện dẫn nhập đƣợc ghi trong Vin. ii. 140.
(2)
J. ii. 117.

Gaggaravāliya-aṅgana.—Một địa điểm ở Tích Lan, trú quán của
Trƣởng lão Pītamalla (q.v.) và 30 tỳkheo khác (1).
(1)
DA. iii. 749; từ ―gāravakaraṇāya‖ trong P.T.S. không đúng.

1. Gaggarā.—Ao sen ở Campā. Phật có đến bờ ao này an trú
nhiều lần.
Trên bờ ao này, Nài voi Pessa và Du sĩ Kandaraka đến yết
kiến Ngài và Ngài thuyết kinh Kandaraka Sutta (1). Ngoài ra còn có
các vị sau đến viếng: Bāhuna (2), Vajjiyamāhita (3), và Kassapagotta
(4)
.
Trên bờ ao này, có lần Tôn giả Sāriputta đi cùng nhiều cƣ sĩ
ở Campā đến thỉnh vấn Ngài về lợi ích của sự bố thí (5). Riêng
Sāriputta có thuyết Dasuttara Sutta (6) cho chúng tỳkheo tại đây.
Trên bờ ao này, Phật còn thuyết Karaṇḍava Sutta (q.v.) nói
về nhu cầu loại trừ các thành phần có tâm uế nhiễm khỏi Tăng Đoàn
(7)
, và kinh nổi tiếng Soṇadaṇḍa Sutta (8).
Trên bờ ao này, Phật đƣợc Tôn giả Vaṅgīsa tán thán ―Thế
Tôn chói sáng vƣợt bực về quang sắc và danh xƣng,‖ trƣớc sự hiện
diện của đại chúng tỳkheo và cƣ sĩ.
Ao mang tên Gaggarā vì có nguồn gốc xuất phát từ một
hoàng hậu có tên gọi là Gaggarā. Trên bờ ao có vƣờn cây cầy
(campaka) là nơi an trú của Phật khi Ngài đến đây (10). Gần bên có
tịnh xá của các giáo trƣởng ngoại đạo (titthiya) (11).
Cũng nhƣ hồ sen trong Jetavana, hồ sen Gaggarā đƣợc xem
nhƣ đẹp nhứt (12). Nhiều tỳkheo đến đây để thiền (13).
(1)
M. i. 339.             (2)
A. v. 151.                (3)
Ibid., 189.
(4)
Vin. i. 312.               5. A. iv. 59 ff.               (6)
D. iii. 272
ff.                   (7)
A. iv. 168 f.             (8)
D. i. 111 f.                 (9)
.
S. i. 195; ThagA. ii. 210.                          (10)
MA. ii. 565; DA. i. 279 f.

(11)
Xem A. v. 189.             (12)
E.g., AA. i. 264.
(13)
SNA. i. 17.

2. Gaggarā.—Tên gọi của một hoàng hậu, ngƣời cho lập ao sen Gaggarā (q.v.).

Gaggarā Sutta.—Ghi lại chuyện Tôn giả Vaṅgīsa tán thán Phật
trên bờ ao sen Gaggarā trƣớc đại chúng tỳkheo và cƣ sĩ (1).
(1)
S. i. 195; cf. Thag. v. 1252.

Gaggaligāma.—Làng do Trí giả Mahosadha xây dựng bên kia
bở sông Hằng để ông giữ voi, ngựa, trâu bò, vân vân, trong lúc ông
xây đƣờng hầm vĩ đại (1).
(1)
J. vi. 431.

Gaṅgamāla.—Ông thợ hớt tóc trở thành Phật Độc giác. Xem Gaṅgamāla Jātaka.

Gaṅgamāla Jātaka (No. 421).—Chuyện Ngƣời Thợ Hớt Tóc Gaṅgamāla. Một thời Bồ Tát sanh làm ngƣời làm công cho Phú thƣơng Suciparivāra ở Benares. Nhà phú thƣơng có tục giữ sáu ngày trai giới mỗi tháng. Một hôm kinh thành có lễ hội, nhà phú thƣơng giữ giới nên mọi ngƣời ăn cơm sớm và nghỉ làm để suy tƣ về các giới điều. Bồ Tát không hay biết nên cứ đi làm sớm nhƣ mọi ngày. Chiều về thấy nhà vắng lặng và đƣợc một nữ tỳ cho biết về trai giới, Bồ Tát không muốn phạm giới giữa nhiều ngƣời giữ giới nên không ăn cơm tối hôm ấy. Vào canh cuối Ngài bất tỉnh và chết sau đó. Ngài tái sanh làm vƣơng tử của vua trị vì Benares với tên Udaya và về sau lên ngôi nối nghiệp cha. Một hôm, kinh thành tổ chức lễ hội. Hai vợ chồng ngƣời gánh nƣớc mƣớn tên gọi Aḍḍhamāsaka sống gần cổng Bắc thành Benares quyết tâm lấy tiền dành dụm đi dự lễ hội. Lúc ra đi lấy nữa xu dấu trong bức tƣờng thành cách nhà 12 do tuần, ông chồng băng ngang sân chầu vừa đi vừa ca hát xem thƣờng nắng gió đang nhƣ thiêu đốt. Vua Udaya cho triệu ông vô triều và biết đƣợc ƣớc vọng của ông, nhà vua chia cho ông nữa giang san. Ông đƣợc gọi là ông Vua Nữa Xu. Một ngày nọ,

ông Vua Nữa Xu có ý định muốn thí Vua Udaya để đoạt cả giang san. Nhƣng nhận thức đƣợc sự độc ác của mình đối với ngƣời ơn, ông sợ ác nghiệp đeo đẳng, nên tạ tội và trả lại nữa giang san để lên Tuyết Sơn tu khổ hạnh. Vua Udaya bèn nói kệ tỏ nổi hoan lạc trọn vẹn của mình. Nhƣng không ai biết ý nghĩa của vần kệ vua ngâm, và hoàng hậu hỏi mà vua cũng không giải thích. Một hôm hoàng hậu gọi ông thợ hớt tóc cho vua là Gaṅgamāla bảo ông làm theo ý vua để đƣợc thuởng. Ông làm y theo lời hoàng hậu và khi đƣợc thƣởng ông tâu chỉ mong đƣợc biết ý nghĩa của vần kệ vua ngâm (theo sự sắp xếp của hoàng hậu). Khi biết đƣợc chuyện tiền thân của Vua Udaya, Gaṅgamāla xuất thế và lên núi Gandhamādana (Hƣơng Sơn) tu khổ hạnh. Lúc nhận thức đƣợc ba tƣớng của các pháp hữu vi (vô thƣờng, khổ, vô ngã), ông đạt Thắng trí và trở thành Phật Độc giác. Lần nọ, vị Phật Độc giác về kinh viếng Vua Udaya và thân mật gọi ngài bằng tộc tánh. Hoàng thái hậu nổi giận, thoá mạ ngài là ngƣời thuộc gốc hạ liệt. Vua can thái hậu, xin lỗi Phật, và thỉnh ngài ở lại trong ngự viên, nhƣng ngài trở về Gandhamādana. Nhận diện tiền thân: Aḍḍhamāsaka chỉ Tôn giả Ānanda; hoàng hậu chỉ Rāhulamāta. Chuyện đƣợc kể để khuyến khích cƣ sĩ giữ ngày trai giới (1). Gaṅgamāla đƣợc xem nhƣ khuôn mẫu của ngƣời nhận thức ác tâm và buông bỏ dục vọng (2). (1) J. iii. 444 ff.            (2) E.g., J. iv. 174.

Gaṅgarājī.—Làng nằm về phía Đông của Anurādhapura, trong
ấy Kaṇiṭṭhatissa có xây Anulatissapabbata Vihāra (1).
(1)
Mhv. xxxvi. 15.

Gaṅgalatittha.--Bến trên sông Kadamba gần Anurādhapura,
từng là kiết giới quan trọng do Devānaṃpiyatissa thiết lập cho
Mahā Vihāra (1).
(1)
MṬ. 361; cf. Mbv. 136.

1. Gaṅgā.—Sông Hằng. Một trong năm sông lớn (mahānadī) của Jambudīpa; bốn sông kia là Yamunā, Aciravatī, Sarabbhū, và Mahī (2). Chú giải (2) có mô tả tỉ mỉ nguồn gốc của các sông này. Từ

hồ Anotatta có bốn con sông chảy ra. Sông ở phía Nam chảy vòng quanh hồ ba lần (đƣợc gọi tên Āvaṭṭagaṅga), rồi chảy thẳng xuống theo mặt phiến đá dài 60 lý (đƣợc gọi tên Kaṇhagaṅgā), đụng phải mặt đá dựng đứng, tạo thành một cột nƣớc có chu vi ba gavuta (lối 9 km) gọi là Ākāsagaṅgā. Ākāsagaṅgā rơi từ độ cao 60 lý xuống khối đá Tiyaggala, tạo ra cái hồ sâu 50 lý gọi là Tiyaggalapokkharaṇī. Kế tiếp, sông (đƣợc gọi tên Bahalagaṅgā) chảy theo một kẻ đá sâu dài 60 lý, rồi chảy chìm dƣới mặt đất 60 lý nữa, đụng khối đá nghiêng Vijjha, và chia làm năm nhánh để thành năm sông nói trên. Dọc theo bờ sông Gaṅgā dài 500 lý, có nhiều đô thị mà kinh sách thƣờng đề cặp đến, nhƣ Benāres, Campā, Ayojjha, Kimbhilā, Ukkāvelā, Payāga, Pāṭaliputta, và Saṅkassa (3). Từ Rājagaha đến Vesāli, sông đƣợc sử dụng nhƣ một lộ trình giao thông tiện lợi và quan yếu. Trên bờ Bắc của sông, giáp ranh với vƣơng quốc Aṅga, có vùng mang tên Aṅguttarāpa (4). Kinh điển Pāli thƣờng lấy Gaṅgā làm ẩn dụ: cát sông Gaṅgā vô lƣợng (S. iv. 376); nƣớc sông Gaṅgā không thể mặn khi đƣợc thêm vào hạt muối (A. i. 250); sông Gaṅgā đầy bọt, nhƣng các bọt này không thƣờng còn (S. iii. 140); thật ngu xuẩn nếu ai đó nghĩ rằng có thể dùng nắm tay của mình để chận đứng dòng nƣớc sông Gaṅgā (S. iv. 298); nhƣ nƣớc sông Gaṅgā đƣợc an bày ở biển, đệ tử của Phật tìm an trú trong Nípbàn (M. i. 493); nhƣ dòng sông Gaṅgā hƣớng về biển, các tỳkheo hƣớng về Nípbàn (S. iv. 179); bị quăng qua bờ bên kia sông Gaṅgā là một bất hạnh (e.g., S. i. 207, SnA. i. 228). Gaṅgā chảy từ Tây sang Đông (pācīnaninnā, S. iv. 191); vào mùa mƣa, nƣớc sông Gaṅgā dâng cao nên quạ cũng có thể đứng trên bờ uống nƣớc sông (Vin. i. 230); đôi khi sông Gaṅgā gây lụt lội và nhà cửa sập đổ (SA. i. 164); lúc khác sông Gaṅgā cạn nên có thể qua sông bằng cầu rơm (SnA. i. 18), trâu bò có thể lội qua dễ dàng (M. i. 225). Nhiều đoạn sông Gaṅgā có đò ngang (E.g., J. iii. 230), có nhiều rắn và két (J. ii. 145; iii. 491), và có nhiều cốc của nhà tu ẩn cƣ (e.g., J. iii. 476, v. 191, vân vân). Dân chúng, kể cả hàng vƣơng giả, xuống sông Gaṅgā tắm hoặc chơi thể thao (e.g., J. i. 295; MA. ii. 604; DhA. iii. 199) (6). Sông Gaṅgā giáp nƣớc với Yamunā, và ngả ba này thƣờng đƣợc ví nhƣ một sự phối hợp hoàn hảo nhứt (e.g., J. vi. 412, 415).

Gaṅgā có một phụ lƣu, Migasammatā, chảy từ Himavā xuống. Bến ở Pāṭaliputta mà Phật đi qua trên đƣờng du hành Rājagaha-Vesāli, đƣợc gọi là Gotamatittha (Vin. i. 230); bến này cách Rājagaha năm lý và cách Vesāli ba lý (KhpA. 162-3). Lúc Phật trở về Rājagaha sau khi chữa xong bệnh dịch ở Vesāli, dân chúng có tổ chức lễ hội ăn mừng; lễ hội này đƣợc gọi là Gaṅgārohaṇa và đƣợc tham dự bởi một đại chúng đông đảo không thua đại chúng dự lễ Phật thị hiện Thần thông Song hành hay lễ Phật trở về cõi thế từ Tāvatiṃsa (DhA. iii. 444). Trong lễ này chƣ Thiên và các Nāga đua nhau tôn vinh Đức Phật; trong số Nāga tham dự có Eraka sống tại sông Gaṅgā (DhA. iii. 231). Nƣớc sông Gaṅgā đƣợc xem nhƣ nƣớc thiêng dùng để tôn thánh các vua chúa Ấn Độ và Tích Lan (7). Dân sống trên phía Bắc sông Gaṅgā có vẻ thô lổ trong lúc dân chúng sống dƣới phía Nam quảng đại, sùng tín và theo đạo Phật (8) . Sông Gaṅgā có thƣợng lƣu mang tên Uddhagaṅgā (J.ii. 238) và hạ lƣu mang tên Adhogaṅgā (J. ii. 283, 329, v. 3). Xem thêm Kosikī, Bhagīrathī, Mahāgaṅgā, và Pāragaṅgā. (1) E.g.,. Vin. ii. 237; S. ii. 135; v. 401; A. iv. 101; v. 22; Mil. (114) liệt kê 10.                    (2) E.g., SNA. ii. 438 f.; AA. ii. 761 ff.; MA. ii. 586; UdA. 301.                       (3) Tham khảo, xem s. v.          (4)

SNA. ii. 439.                            (5)
SA. ii. 119.         (6)
Tham
khảo Gaṅgāmahīkīḷa (Smp. về Vin. i. 191, và ii. 276). Phật Âm giải
rằng Mahī ở đây có nghĩa là đất, nhƣng Rys Davids (VT. ii. 25, n. 3)
nghĩ rằng đó chỉ con sông có tên ấy.                      (7)
Mhv. xi. 30; MṬ.
305.                 (8)
DA. i. 160.

2. Gaṅgā.—Xem Mahāvāḷukagaṅgā.

3. Gaṅgā.—Hồ nƣớc, trú xứ của Xà vƣơng Doṇa (1). (1) BuA. 153.

Gaṅgā Sutta.—Thuyết cho một Bàlamôn tại Veḷuvana. Có rất
nhiều kiếp đã đi qua không thể đếm đƣợc, nhƣ không thể đếm đƣợc
cát của sông Hằng (1).
(1)
S. ii. 183.

Gaṅgā Vici.—Một trong bốn loại sóng nổi lên trên mặt biển; mỗi
sóng cao 50 lý (1).
(1)
VibhA. 502.

Gaṅgātaṭa, Gaṅgātaṭaka, Gaṅgātaḷaka.— Hồ nƣớc do Vua
Aggabodhi II xây (1) ở Tích Lan. Làng quanh hồ là căn cứ của Vua
Parakkamabāhu I đóng để đánh Vua Gajabāhu (2). Gajabāhu sống
những ngày sau cùng yên lành và chết tại làng này (3). Về sau, hai
Vua Māgha và Jayabāhu có xây thành quách tại đây (4).
Gaṅgātaṭa là Kantalai hiện nay.
(1)
Cv. xlii. 67.               (2)
Ibid., lxx. 286, 300.        (3)

Ibid., lxxi. 1, 5.      (4)
Ibid., lxxiii. 15.               (5)
Xem Cv.
Trs. i. 310, n. 3.

Gaṅgātīriya Thera.—Alahán. Ông làm gia chủ tại Sāvatthi, đƣợc gọi tên Datta. Lúc biết mình đã phạm tội loạn luân với mẹ và chị, dầu không có chủ tâm, ông khắc phục đƣợc nỗi thống khổ và xuất thế. Ông ra bờ sông Gaṅgā cất lều tu khổ hạnh; do vậy ông đƣợc gọi tên là Gaṅgātīriya. Ông tịnh khẩu suốt một năm. Năm sau ông chỉ nói với nữ nhơn đem sửa; bà giả vờ múc sửa đổ để thử có phải ông là ngƣời câm không. Sang năm thứ ba ông đắc quả Alahán. Vào thời Phật Padumuttara ông làm gia chủ và có cúng dƣờng tỳkheo nƣớc uống (1). Chuyện kể, sau khi thọ thai Gaṅgātīriya, mẹ ông bị mẹ chồng đuổi ra khỏi nhà vì nghi oan cho bà đã ngoại tình. Trên đƣờng đi tìm chồng, bà sanh Gaṅgātīriya tại nhà trọ của khách lữ hành. Một hôm, bà đi tắm để con bị bắt cóc mất. Rồi bà cũng bị một tƣớng cƣớp bắt đi; ăn ở với tƣớng cƣớp bà sanh một gái. Một hôm bà gây lộn với tƣớng cƣớp và thảy con gái xuống giƣờng làm bé bị thƣơng nơi đầu. Sợ trận lôi đình của tƣớng cƣớp, bà trốn về Rājagaha làm kỹ nữ nuôi miệng. Tại đây bà gặp Gaṅgātīriya và làm thiếp cho ông. Về sau, Gaṅgātīriya lấy luôn con gái của tƣớng cƣớp. Lúc bà vợ lớn khám phá cái thẹo trên đầu cô vợ trẻ của chồng mình, bà mới biết ra sự thật. Kinh động, hai mẹ con bỏ đi tu, và Gaṅgātīriya cũng xuất thế nhƣ nói trên. Gaṅgātīriya có thể là Udakadāvaka nói trong Apadāna (3).

Thag. v. 127-8; ThagA. i. 248 f.
(1)                                        (2)
ThigA. 195 f.;
Thig. 224 f.           (3)
Ap. ii. 437; nhƣng kệ đƣợc nói là của
Mahāgavaccha (ThagA. i. 57).

Gaṅgādoṇi.—Ngọn đồi trong quận Maṇimekhala ở Tích Lan.
Tại đây Tƣớng Saṅkha có lập một thị trấn trong lúc xâm chiếm
Māgha. Đồi chỉ cách thủ đô của Māgha có hai do tuần, nhƣng là một
cứ địa an toàn (1).
(1)
Cv. lxxxi. 7 f.

Gaṅgāpeyyāla.—Trong Tập thứ 5: Thiên Đại Phẩm của Saṃyutta Nikāya, tên Gaṅgāpeyyāla đƣợc lập đi lập lại nhiều lần. ―Sông Hằng thiên về phƣơng Đông, hƣớng về phƣơng Đông, xuôi về phƣơng Đông. Cũng vậy, Tỳkheo tu tập làm cho sung mãn bảy giác chi (S. v. 135, 137), bốn niệm xứ (196), năm căn (239, 241), bốn chánh cần (244), năm lực (249, 251), bốn nhƣ ý túc (290), và bốn thiền (307), thiên về nípbàn, hƣớng về nípbàn, xuôi về nípbàn.‖

Gaṅgāmāti Vihāra.—Tịnh xá tại Tích Lan mà Vua Jeṭṭhatissa
III cúng dƣờng làng Keheta để bảo trì (1).
(1)
Cv. xliv. 99.

Gaṅgārāma.—Còn đƣợc gọi là Rājamahā Vihāra là một tịnh xá
do Vua Kittisirirājasīha xây trên bờ sông Mahāvāḷuka-gaṅgā gần
Kandy (1). Tại đây Rājādhīrājasīha có xây một đền thờ (2).
(1)
Cv. c. 202.     (2)
Ibid., ci. 17.

Gaṅgārohaṇa Vatthu.—Chuyện Phật viếng Vesāli và thuyết
Ratana Sutta (q.v.) (1).
(1)
DhA. iii. 436 ff.

Gaṅgārohaṇa Sutta.—Culavaṃsa (1) có nói đến một kinh mang tên này. Chú giải Dhammapāda và Khuddakapāṭha (2) có ghi lại cuộc viếng thăm của Phật ở Vesāli để hoá giải nổi lo sợ đói khát và chết chóc vì bệnh tật tại đó và chi tiết của lễ hội do dân chúng tổ chức trên bờ sông Hằng để mừng Phật trên đƣờng trở về Rājagaha. Chuyến đi

này đƣợc gọi là Gaṅgārohaṇa. Kinh đƣợc đề cặp đến có thể là
Ratana Sutta (q.v.) mà Phật thuyết tại Vesāli.
(1)
Cv. xxxvii. 191.        (2)
DhA. iii. 436 ff.
(3)
KhpA. 162 ff.

Gaṅgāsiripura.—Tên Pāli của thị trấn Gampola ở Tích Lan (1),
trong ấy có tịnh xá Nigamaggāmapāsāda (2). Thị trấn này đƣợc Vua
Bhuvanekabāhu IV lập thành thủ đô (3)
(1)
Cv. lxxxvi. 18.       (2)
Ibid., lxxxviii. 48.        (3)

Ibid., xc. 107.

Gaṅgāsenakapabbata Vihāra.—Tịnh xá ở Tích Lan do Vua
Mahāsena xây (1).
(1)
Mhv. xxxvii. 41.

1. Gaṅgeyya.--Tỉnh từ có gốc là Gaṅgā (1). ―Gaṅgeyya nāgarāja‖
trong J. iii. 362 có thể chỉ ―một xà vƣơng sống trong sông Hằng‖ chớ
không phải ―xà vƣơng tên là Gaṅgeyya.‖
(1)
J. ii. 151.

2. Gaṅgeyya.—Một trong mƣời tộc voi; mỗi voi của tộc này có
sức mạnh tƣơng đƣơng với 100 ngƣời (1).
(1)
MA. i. 262.; AA. ii. 822; BuA. 37.

Gaṅgeyya Jātaka (No. 205).—Chuyện Cá Sông Hằng. Hai con
cá, một ở sông Gaṅgā, một ở sông Yamunā, gặp nhau chỗ giáp nƣớc
và cãi nhau về sắc đẹp của mình. Hai cá hỏi rùa ai đẹp hơn ai. Rùa
nói rùa đẹp hơn cả.
Chuyện đƣợc kể về hai tỳkheo trẻ tranh luận về sắc của
mình. Hai ông nhờ một vị trƣởng lão phân xử. Trƣởng lão bảo ông
đẹp hơn hai tỳkheo (1).
(1)
J. ii. 151 f.

Gajakumba Jātaka (No. 345).—Chuyện Con Rùa Lƣời Biếng. Có lần Bồ Tát sanh làm quan trong triều vua trị vì Benares. Viên quan dùng ẩn dụ rùa để khuyến giáo vị vua lƣời biếng. Chuyện đƣợc kể liên quan đến một tỳkheo lƣời biếng (1).

(1) J. iii. 139 ff.

Gajakumbhakapāsāṇa.--Địa điển ở Tích Lan nơi Vua
Devānaṃpiyatissa lập kiết giới sīmā của Mahā Vihāra (1).
(1)
Mbv., p. 332, v. 12; Dpv. xiv. 35; Mbv. 135.

Gajabāhu, Gajabhuja.—Vua Tích Lan (1137-1153). Ông nối nghiệp cha là Vua Vikkamabāhu II (1), và là cháu nội của Vua Vijayabāhu I với Hoàng hậu Tilokasundarī, tức thuộc dòng tộc Kāliṅga. Lúc thấy uy thế của Thái tử Parakkamabāhu (về sau là Parakkamabāhu I) lớn mạnh, ông chiêu dụ Thái tử về triều. Để đƣợc nhà vua tín nhiệm, Parakkama đƣa em mình, Bhaddavatī, vô cung làm hoàng hậu. Khi biết nhà vua nghi ngờ, Parakkama rời Pulatthipura chuẩn bị chống vua. Trong trận chiến Gajabāhu bị quân của Parakkama bắt sống và bị Vua Mānābharaṇa cầm tù trong ngục tối. Nhƣng ông đƣợc Parakkama giải thoát và ông trốn qua Koṭṭhasāra. Từ đó, ông khẩn cầu các tỳkheo ở Pulatthipura can thiệp, và Parakkamabāhu nhƣờng cho ông tài sản để ông sanh sống. Ông về sống tại Gaṅgātaḷāka trong bình an. Vì không có con hay anh em nối dõi, ông di chúc sơn hà mình cho Parakkamabāhu và khắc lời di chúc này trên đá đặt tại Maṇḍalagiri Vihāra. Ông đƣợc hoả táng tại Koṭṭhasāra (3). Xem thêm Gajjabāhukagāmaṇi. (1) Cv. ix. 88. Theo Bia ký Dimbulāgala, mẹ ông là Sundarī. (2) Hơi vô lý vì đƣợc biết ông có mời các trƣởng giả ngoại đạo đến Tích Lan (Cv. lxx. 53).                 (3) Chi tiết của triều đại Gajabāhu và các trận chiến của ông với Parakkamabāhu đƣợc ghi lại trong Cūḷavaṃsa, nhứt là trong các chƣơng 63, 66, 67, 70, 71.

Gajjabāhukagāmaṇi.—Còn đƣợc gọi là Gajabāhu; Vua Tích Lan (174-96 A.C.); con của Vua Vaṅkanāsika-Tissa (171-4 A.C.). Ông thành lập Mātu Vihāra để tƣởng nhớ mẹ, cất thêm trong Abhayagiri Cetiya, đào hồ nƣớc Gamaṇitissa, và xây Rāmuka Vihāra và Mahejāsanasālā (1). Biên niên sử cận đại nói rằng ông chiếm vƣơng quốc Coḷa để trả đũa các cuộc đột kích vào Tích Lan, và đƣa tục lệ thờ thần Pattini vô Tích Lan (2).

Mhv. xxxv. 115 ff.; Dpv. xxii. 13, 28, 29.
(1)                                                   (2)
Xem
Codrington, Short History of Ceylan, pp. 23 f.

1. Gajabhuja.—Sĩ quan của Vua Māṇābharaṇa [2]. Ông bị
Tƣớng Māyāgeha của Vua Parakkamabāhu I đánh bại tại
Samīrakkha (1).
(1)
Cv. lxxii. 10.

2. Gajabhuja.—Một Tộc trƣởng của Gova.            Ông bị giết bởi
Konappu (sau là Vimaladhammasūriya) (1).
(1)
Cv. xciv. 2.

3. Gajabhuja.—Xem Gajabāhu.

Gajjagiri.—Núi ở Aparantaka (1). (1) Sās. 35.

Gaṇaka-Moggallāna.—Một giáo sƣ Bàlamôn ở Sāvatthi. Ông
viếng Phật tại Pubbārāma, đƣợc Phật thuyết Gaṇaka-Moggallāna
Sutta, và sau đó theo làm đệ tử của Phật (1). Tên và bài giảng của ông
cho biết ông có thể là một nhà toán học.
(1)
M. iii. 1 ff.

Gaṇaka-Moggallāna Sutta.—Kinh số 107 của Majjima Nikāya, thuyết cho Bàlamôn Gaṇaka-Moggallāna. Moggallāna nói rằng sự học hỏi Bàlamôn (Ba Vệđà) là một học tập tuần tự, một công trình tuần tự, một đạo lộ tuần tự. Rồi ông bạch hỏi Phật trong Pháp và Luật này, có một tuần tự học tập, một tuần tự công trình, một tuần tự đạo lộ nhƣ vậy không? Phật đáp rằng có thể trình bày và tiếp tục giảng giải. Đúng là không phải tỳkheo nào cũng đạt đƣợc mục đích và đó là do khiếm khuyết của ngƣời học tập. Phật chỉ là ngƣời chỉ đƣờng. (1) M. iii. 1 ff.

Gaṇakaputta-Tissa Thera.—Có thể là một Luận sƣ. Buddhaghosa trích dẫn ông trong Chú giải Aṅguttara khi giải nghĩa

từ tisa-hassīmahāsahassī một cách khác với cách đƣợc công nhận lâu
nay.
(1)
AA. i. 439.

Gaṇapeta Vatthu.--Chuyện của một số đông dân Sāvatthi bị tái
sanh làm ngạ quỹ vì các ác hành họ làm trong kiếp trƣớc (1).
(1)
Pv. iv. 10; PvA. 269 f.

Gaṇadevaputtā.—Buddhaghosa (1) có đề cập đến các cung điện
của Gaṇadevaputtā (Gaṇadevaputtānañ ca vimānāmi) mà Vua Nemi
có thấy trong chuyến viếng thăm cõi Thiên do Mātali hƣớng dẫn.
Tác giả không tìm ra Nimi Jātaka. Từ có thể đƣợc dùng nhƣ một
tên chung (collective noun).
(1)
MA. ii. 737.

Gaṇānanda Pariveṇa.—Tịnh xá ở Rājagāma bên Tích Lan, trú
xứ của Đại Trƣởng lão Maittreya (1).
(1)
P.L.C. 248.

Gaṇṭhambatittha.—Bến nƣớc trên sông Mahāvāḷukagaṅgā.
Tại đây Vua Vimaladhammasūriya I có xây một udakakkhepasīmā
(1)
. Gaṇṭhambatittha là tên Pāli của Gäṭambé (tiếng Tích Lan).
(1)
Cv. xciv. 17.

Gaṇṭhipupphiya Thera.—Alahán. Vào 91 kiếp trƣớc ông có
dâng lên Phật Vipassī một hoa gaṇṭhi. Vào 41 kiếp trƣớc ông làm
vua dƣới vƣơng hiệu Varaṇa (1). Ông có thể là Hatthārohaputta (2).
(1)
Ap. i. 162.    (2)
ThagA. i. 170.

Gaṇṭhimāna.—Một làng ở Tích Lan do Vua Parakkamabāhu
IV cúng dƣờng tịnh xá Devapura (Devanagara) (1).
(1)
Cv. xc. 95.

Gaṇḍa.—Ngƣời làm vƣờn của Vua Pasenadi xứ Kosala. Ông là ngƣời cúng dƣờng Phật trái xoài mà hột gây giống nên Gaṇḍabba (1). Chú giải Apadāna (2) gọi ngƣời giữ vƣờn bằng tên Daṇḍabba, còn Divyāvadana (3) gọi ông là Gaṇḍaka.

(1)
J. iv. 264.      (2)
i. 97.         (3)
p. 157.

Gaṇḍa Sutta.—Thân nhƣ một mụt nhọt (gaṇḍa) mƣng mủ, với
chín lổ bài tiết liên tục (1).
(1)
A. iv. 386.

Gaṇḍatindu Jātaka (No.520).—Chuyện Vị Thần Cây Tindu. Vua Pañcāla của quốc độ Kampilla là một hôn quân nên thần dân bị quan quân áp bức. Bấy giờ Bồ Tát sanh làm vị Thần cây gaṇḍatindu. Một đêm nọ, Ngài xuất hiện, đứng trên không ngay trƣớc đầu vƣơng sàng khuyên nhà vua mau nuôi dƣỡng quốc độ đừng để đất nƣớc suy tàn. Nhà vui vâng lời, giả dạng thƣờng dân du hành cùng quốc sƣ để tìm hƣ thực. Tới đâu ông cũng nghe tiếng nguyền rủa của đàn ông, đàn bà và cả súc vật. Ông trở về kinh đô và cai trị nƣớc đúng pháp (1). Dẫn nhập của kinh này đƣợc ghi trong Rājovāda Jātaka (q.v.). (1) J. v. 98 ff.

Gaṇḍamba.— Cây xoài ở cổng thành Sāvatthi, tại đây Phật từng thi triển Yamaka-pāṭihāriya (Thần thông Song hành) (q.v.). Chuyện kể rằng trên đƣờng vô thành dâng vua trái xoái chín hái trong ngự uyển, ngƣời giữ vƣờn Gaṇḍa thấy Phật đi khất thực bèn cúng dƣờng Ngài. Phật ăn xoài và trao hột cho Tôn giả Ānanda để trồng trƣớc cửa thành. Cây cao 100 cubit mọc lên lập tức và đơm đầy bông với trái. Dƣới gốc cây, Thiên tử Kiến trúc sƣ Vissakamma xây một sảnh đƣờng bằng bảy thứ vật liệu quý (1), theo lệnh của Thiên chủ Sakka. (1) J. iv. 264 f.; J. i. 88; DhA. iii. 206 ff.; Mil. 349.

Gaṇḍābharaṇa.—Sách do                    Ariyavaṃsa          soạn   (1)
.   v.l.
Gandhābharaṇa.
(1)
Gv. 65, 75; Sās., p. 98.

Gaṇḍāladoṇi.—Tịnh xá ở Tích Lan, gần Kandy hiện nay. Hình
tƣợng đấp nổi bằng hồ là công trình của Vua Parakkamabāhu VI (1).
(1)
Cv. xci. 30.

Gaṇḍimitta.—Xem Kaṇhamitta.

1. Gatasaññaka Thera.—Alahán. Vào thời Phật Tissa ông gia
nhập Tăng Đoàn và có tung lên không trung bảy bông naṅgaliki cúng
dƣờng Phật. Vào tám kiếp trƣớc ông làm vua dƣới vƣơng hiệu
Aggisikha (1).
(1)
Ap. i. 127.

2. Gatasaññaka Thera.—Alahán. Dầu chỉ thấy y chớ không
thấy đƣợc Phật Siddhatta đi trên không trung, ông hoan hỷ và an trú
tâm nơi Phật (1).
(1)
Ap. i. 253 f.

Gatārāpariveṇa.--Tịnh xá ở Tích Lan, trú xứ của Trƣởng lão
Upatapassī, tác giả của Vuttamālā (1).
(1)
P.L.C. 253.

Gati Sutta.—Có năm sanh thú: địa ngục, súc sanh, ngạ quỷ,
ngƣời, và trời (1).
(1)
A. iv. 459.

Gatikathā.--Phẩm       thứ     6     của     Mahāvagga        của
Patisambhidāmagga (1).
(1)
Ps. ii. 73-8.

Gatipakaraṇa.—Sách do Trƣởng lão Pakudhanagara soạn (1). (1) Gv. 65; nhƣng xem p. 75 nói rằng tác giả là ngƣời Tích Lan.

Gatipacchedana.—Vì vua vào 84 kiếp trƣớc, một tiền thân của
Sammukhāthavika (1) (hoặc Māṇava) (2).
(1)
Ap. i. 159.    (2)
ThagA. i. 163.

Gatimba.—Xem Mahāgatimba.

Gatiyopañcaka Vagga.—Chƣơng 11: Tƣơng Ƣng Sự Thật (Sacca Saṃyutta), là chƣơng chót của Saṃyutta Nikāya (1).

(1) S. v. 474 f. [HT. Thích Minh Châu, 1993 ghi là chƣơng thứ 12].

Gadāvudha.—Chiếc gậy mà Thiên vƣơng Vessavaṇa sử dụng
lúc còn là một vô văn phàm phu (puthujjana). Gậy rớt lên đầu hằng
ngàn dạxoa và trở về tay Thiên vƣơng (1).
(1)
SNA. i. 225.

Gadrabha.—Thần giữ cửa của Dạxoa Āḷavaka. Ông cảnh báo
Phật về ác hạnh của Dạxoa, nhƣng thấy Phật quyết định ở lại, ông
trình báo Dạxoa sự có mặt của Phật (1).
(1)
SNA. i. 220; AA. i. 211.

Gadrabhakula.—Một họ ngựa. Ngựa Valāhaka không sanh ra
trong họ này (1).
(1)
MA. i. 248.

Gadrabhapañha.—Một mƣu chƣớc mà các đại thần của Vua Vedeha bày ra để nhà vua thử tài Đại sĩ Mahosadha. Vua đƣa tin đến Mahosadha bảo rằng ông đi tìm Mahosadha nhƣng nửa đƣờng ngựa ông bị gãy chơn vậy hãy tiến cung một con ngựa tốt hơn và một đại tuấn mã. Mahosadha biết rõ ý nghĩa của lời phán truyền, bèn gởi cha về triều trƣớc, còn ông sẽ đến sau. Lúc vào chầu vua, ông ra dấu cho cha đứng lên nhƣờng chỗ cho ông ngồi, theo kế đã sắp bày. Thế là quan dân cƣời rộ và bảo ông không kính trọng cha nên không thể xem là bậc hiền trí đƣợc. Mahosadha chứng minh cho vua biết rằng ông hơn cha mình bằng ẩn dụ của con lừa mà ông mang theo. Ông tâu rằng nếu con lừa tạo ra con la con với một con ngựa cái thuần giống Sindh thì con la sẽ vô giá. Rồi ông tấu tiếp: ―Nếu ông cha phải hơn con cái thì xin Đại vƣơng hãy sử dụng thân phụ của tiểu thần; còn nếu con cái hơn ông cha thì xin sử dụng tiểu thần.‖ Vua Vedeha hoan hỷ và nhận ông làm con (1). Chuyện còn đƣợc kể nhƣ một kinh riêng biệt trong Gadrabhapañha Jātaka (No. 111) (2). (1) J. vi. 342 f.             (2) J. i. 424.

1. Gaddula Sutta (v.l. Baddula).—Vô thỉ là nguồn cội của luân
hồi. Kẻ vô văn phàm phu (pathujjana) quán sắc, thọ, vân vân, nhƣ là
tự ngã; ngƣời ấy chạy vòng theo sắc, thọ, vân vân; ngƣời ấy không
giải thoát khỏi sắc, thọ, … già, chết; ngƣời ấy không giải thoát.
Ngƣời ấy nhƣ con chó bị dây thừng trói chặt vào một cây cột, chạy
vòng theo cây cột ấy (1).
(1)
S. iii. 149.

2. Gaddula Sutta.—Nhƣ con chó bị dây thừng cột chặt vào cây
trụ không thoát đƣợc, kẻ vô văn phàm phu (puthujjana) không thể
thoát khỏi năm thủ uẩn (khandha). Tâm còn đa dạng hơn một danh
họa (caraṇacitta). Nhƣ một họa sĩ có thể vẻ muôn màu, kẻ vô văn
phàm phu liên tục làm cho hiện hữu năm thủ uẩn (1).
(1)
S. iii. 151 f.

Ganthākara-pariveṇa.—Tú xá nối liền Mahā vihāra ở
Anurādhapura. Buddhaghosa lƣu trú tại đây lúc ông sang Tích Lan
và soạn Chú giải (1). Trú xá đƣợc Vua Kassapa V trùng tu (1).
(1)
Cv. xxxvii. 243.          (2)
Ibid., lii. 57.

Ganthisāra.—Sách do Saddhammajotipāla soạn, đƣợc xem nhƣ
một hợp tuyển của nhiều tài liệu quan trọng (1).
(1)
Bode, op. cit., p. 18; GV. (p. 64) gọi đó là Gandhasāra.

1. Gandha.—Tên của một tộc voi; mỗi con voi trong tộc này
mạnh bằng một triệu ngƣời (1).
(1)
VibhA. 397; AA. ii. 822; UdA. 403, etc.

2. Gandha.—Một tài chủ ở Benares. Đƣợc biết cha ông mình có tài sản lớn nhƣng không biết hƣởng thụ, ông vung tiền xài phí xa xỉ. Một hôm trăng tròn, ông cho trang hoàng thành phố rực rỡ, rồi mời dân chúng đến xem ông ăn tiệc. Có một nông dân nghĩ rằng ông có thể chết nếu ông đƣợc ăn một miếng cơm của Gangha. Lời ƣớc đến tai Gandha, ông gọi nông dân đến và đề nghị làm việc cho ông trong ba năm để đổi lấy một chén cơm của ông. Ngƣời nông dân đồng ý và đƣợc biết ông tên là Bhattabhatika. Giữ đúng lời, sau ba năm Gandha dành cho Bhattabhatika một ngày linh đình và ra lệnh cho

mọi ngƣời trong gia đình, trừ phu nhơn ông là Cintāmaṇī, phục vụ
Bhattabhatika tƣơm tất. Lúc Bhattabhatika ngồi xuống sắp ăn, có vị
Phật Độc giác xuất hiện, Bhattabhatika cúng dƣờng ông cơm. Trƣớc
mắt mọi ngƣời, vị Phật bay bổng lên không trung về
Gandhamādana. Khi Gandha biết đƣợc chuyện xảy ra, ông chia
cho Bhattabhatika nữa gia tài mình để đƣợc chia cho nữa công đức
của Bhattabhatika (1).
(1)
DhA. iii. 87 ff.

1. Gandha Sutta.—Xem Isayo Sutta.

2. Gandha Sutta.—Mùi hƣơng bay theo chiều gió; danh thơm
của ngƣời thiện lan toả khắp mọi phƣơng (1).
(1)
A. i. 225; cp. J. iii. 291; Mil. 333.

Gandhakuṭi.—Hƣơng Cốc là tên gọi cái cốc của Phật trong Tịnh
xá Jetavana (1). Kiến trúc trong ấy có Gandhakuṭi đƣợc gọi là
Gandhakuṭi-pariveṇa; tại đây chƣ tỳkheo thƣờng tụ họp để nghe
Phật dạy (2). Nơi để giƣờng nghỉ của Phật trong Gandhakuṭi đƣợc sắp
xếp nhƣ nơi của chƣ Phật an nghỉ và là một nơi không thể cải đổi
(avijahitaṭṭhānāni) (3).
Về sau, tên Gandhakuṭi dƣờng nhƣ đƣợc dùng để gọi nơi
Phật an trú. Do đó, Đại nữ cƣ sĩ Visākhā đƣợc nói rằng bà xây một
Gandhakuṭi cúng dƣờng Phật trong Pubbārāma bằng tiền bà bán
Mahālatāpasādhana (trang sức) của bà.
(1)
J. i. 92.           (2)
E.g., J. i. 501; iii. 67. (3)
BuA. 247.
(4)
AA. i. 226; xem C.S.B., Pl. 5 B. Muốn biết thêm
chi tiết, xem s.v. Buddha.

Gandhagata.—Xem Bhadragaka.

Gandhathūpiya Thera.—Alahán (1), có thể chính là Trƣởng lão
Gandhamāliya (q.v.). Một số kệ đƣợc xem nhƣ chung của cả hai vị.
(1)
Ap. i. 267.

Gandhapūjaka Thera.—Alahán. Thuở trƣớc ông có bỏ một
nắm hƣơng liệu vô giàn hỏa của Phật Padumuttara (1). Ông có thể là
Trƣởng lão Hārita (2).
(1)
Ap. ii. 406.            (2)
ThagA. i. 376.

Gandhabba.—Tuỳ viên của Vua Eleyya và cũng là đệ tử của Sƣ
phụ Uddaka Rāmaputta (1).
(1)
A. ii. 190.

Gandhabbakāya Saṃyutta.—Chƣơng 31: Tƣơng Ƣng Càn Thát
Bà của Saṃyutta Nikāya (1).
(1)
S. iii. 249-53.

Gandhabbakāyikā.—Xem Gandhabbā.

Gandhabbadvāra.—Một cổng của thành Pulatthipura (1). (1) Cv. lxxiii. 163.

Gandhabbarājā.—Tên         gọi     Thiên   chủ   Sakka     trong
Vidhurapaṇḍita Jātaka (1).
(1)
J. vi. 260.

Gandhabbā.—Cànthátbà. Chỉ chúng sanh nửa thiên nửa nhơn sanh trong cõi Cātummahārājika và là hạng thấp nhứt trong số chƣ Thiên (1). Họ đƣợc xếp chung với các Asura và Nāga (2). Chúng sanh sanh trong cõi Gandhabbā là ngƣời tri hành các giới thấp (3); tỳkheo nào sanh trong cõi này đƣợc xem nhƣ một bất hạnh (4). Gandhabbā đƣợc xem nhƣ là nhạc công của cõi Thiên; Pañcasikha, Suriyavaccasā và cha ông là Timbarū đƣợc xếp trong hạng này (5). Họ phục vụ chƣ Thiên tử, nhƣ Sakka. Vua của họ là Dhataraṭṭha trị vì khu vực Đông (6). Gandhabbā trên hàng trƣởng thƣợng gồm có (7): Panāda, Opamañña, Mātalī (ngƣời đánh xe của Sakka), Cittasena, Nala, và Janesabha. Gandhabbā đôi khi đƣợc mô tả nhƣ có thần thông đi trên không trung (vihaṅgamā) (8). Trong Āṭānāṭiya Sutta (9), Gandhabbā bị trách quấy phá các tỳkheo và tỳkheo ni thiền định trong chốn ẩn cƣ. Phật nói rằng chúng sanh sanh về cõi của Gandhabbā vì họ muốn nhƣ vậy. Gandhabbā sanh

sống bằng hƣơng của rễ, vỏ và nhựa cây cũng nhƣ hƣơng của bông hoa và hƣơng liệu (10). Gandhabbā thƣờng đƣợc xem nhƣ các vị trách nhiệm sự thụ thai; đó là một quan niệm sai lầm gây ra bởi chữ gandhabba bị dịch sai nghĩa trong nhiều đoạn văn nói về nhơn duyên cần thiết cho sự thụ thai (mātāpitaro ca sannipatitā konti, mātā ca utunī hoti, gandhabbo ca paccupaṭṭhito hoti). Chú giải (12) ghi rằng ở đây gandhabbā có nghĩa tatrūpakasatta—tasmiṃ okāse nibbattanako satto—nghĩa là một chúng sanh thích hợp và sẵn sàng đƣợc sanh ra bởi cha mẹ liên hệ. Ṭīkā nói rằng từ ấy là một lối viết của từ gantabba. Xem thêm Gandhabbarājā. (1) D. ii. 212.            (2) E.g., A. iv. 200, 204, 207.                   (3)

D. ii. 212, 271.               (4)
Ibid., 221, 251, 273 f.           (5)
Ibid., 264.
(6)
Ibid., 257.                  (7)
Ibid., 258.             (8)

A. ii. 39; AA. ii. 508.                   (9) D. iii. 203, 204.                  (10)

S. iii. 250 f.                 (11)
E.g., M. i. 157, 265 f.          (12)
E.g.,
MA. i. 481 f.

Gandhabhava.—Xem Bhadragaka.

Gandhamādana.—Dãy núi bên kia bảy dãy Cullakāḷa, Mahākāḷa,             Nāgapaliveṭhana,             Candagabbha, Suriyagabbha,Suvaṇṇapassa, và Himavā. Gandhamādana là một trong năm dãy bao quanh hồ Anotatta. Đỉnh núi bằng nhƣ mặt bàn, màu xanh (mugggavaṇṇa) và có nhiều loại dƣợc thảo. Núi chiếu sáng nhƣ ―một cầu lửa trong đêm trăng non.‖ Trên sƣờn nghiêng (pabbhāra) Nandamūlaka có ba động tên Suvaṇṇa-, Maṇi- và Rajata-guhā làm trú xứ của các vị Phật Độc giác. Trƣớc cửa động Maṇiguhā có cây Mañjūsaka cao và rộng một lý; trên cây có đủ loại hoa nở trên bộ và dƣới nƣớc, nhứt là vào lúc có Phật đến viếng; quanh cây có Sabbaratanamāla. Tại đây, Sammajjanakavāta quét mặt đất, Samakaraṇavāta khoả mặt cát, Siñcanakavāta tƣới nƣớc từ hồ Anotatta. Sungandhakaraṇavāta đem đến Himavā mọi thứ hƣơng thơm, Ocinakavāta hái bông, và Santharaṇakavāta rải bông. Trong māla (vòng rào) sàng toạ luôn luôn sẵn sàng cho chƣ vị Phật Độc giác; chƣ vị họp tại đây trong những ngày trai giới và đản sanh. Mỗi khi có một Phật Độc giác xuất hiện trên thế gian, ông đi

đến Gandhamādana trƣớc tiên, và chƣ vị Phật Độc giác khác tụ họp lại đây để chào mừng ông, rồi tất cả ngồi thiền định. Đoạn vị Trƣởng lão hỏi vị Phật mới làm thế nào ông trở thành Phật Độc giác (1). Chƣ Phật sống trong Gandhamādana thƣờng nhập định bảy ngày. Sau bảy ngày này chƣ vị ra đi khất thực đem hồng ân đặc biệt đến cho những ai muốn đƣợc công đức (2). Chƣ vị thỉnh thoảng xuống núi để khuyến giáo những ai cần đƣợc trợ giúp rồi trở về (3). Ngoài chƣ Phật Độc giác, còn có nhiều vị khác an trú trong Gandhamādana, ví nhƣ Nārada (J. iv. 393), Nalinika (J. v. 186), Bahusodarī (J. vi. 83), Thiên vƣơng Nāgadatta (ThagA. i. 138), Vessantara và gia đình ông sau khi ông thoái vị để xuất thế (J. vi. 528 f). Còn đƣợc biết có nhiều Kinnara (4) và Nāga sống trên triền của Gandhamādana, và Khadiravaniya Revata có đến viếng Gandhamādana (AA. i. 139). Không có tài liệu nói chắc rằng chƣ Phật Độc giác nhập diệt tại Gandhamādana, nhƣng hình nhƣ là nhƣ vậy, vì có lần 500 vị do Mahāpaduma hƣớng dẫn nípbàn và trà tỳ tại đây (6). Chú giải Jātaka (7) giải thích Gandhamādana nhƣ sau: gandhena madakaro pabbato. Cây hƣơng Bhujaka chỉ mọc ở Gandhamādana và trên cõi Thiên .  (8)

Đƣợc biết Phật Metteyya sẽ an trú một thờ gian tại
Gandhamādana sau mùa kiết hạ thứ nhứt của ngài.
(1)
SNA. i. 52, 66 f.; ii. 437; AA. ii. 759; UdA. 300, vân vân; MA.
ii. 585.                (2)
E.g., DhA. iii. 368 f.; iv. 121, 199 f.; J. iv. 15.
(3)
E.g., J. iii. 453.                  (4)
J. iv. 438.            (5)

Rockhill, 169.                    (6)
ThagA. ii. 141.                  (7)
vi. 79.
(8)
VvA. 162.                (9)
Anāgatavaṃsa v. 81.

Gandhamāliya Thera.—Alahán. Vào 94 kiếp trƣớc ông có cúng
dƣờng Phật Phật Siddhatta gandhathūpa trang hoàng bằng bông
sumana. Vào 40 kiếp trƣớc ông làm vua dƣới vƣơng hiệu
Devagandha 16 lần (1).
(1)
Ap. i. 135.

Gandhamuṭṭhiya Thera.—Alahán. Vào 100 ngàn kiếp trƣớc
ông có cúng dƣờng một nắm hƣơng liệu để làm giàn hoa trà tỳ (Phật)
(1)
.

(1) Ap. 1. 292; cp. Gandhapūjaka.

Gandhara.—Núi trên Himavā (1). (1) J. vi. 579.

Gandhavaṃsa.—Công trình khảo cứu bằng tiếng Pāli viết ở Miến Điện, về lịch sử của Kinh tạng Pāli và về các tài liệu hậu kinh điển viết ở Tích Lan và Miến Điện. Lời bạt nói rằng công trình đƣợc soạn bởi Nandapañña, một vị Trƣởng lão ẩn sĩ. Vào cuối mỗi chƣơng, công trình đƣợc dẫn nhƣ một Cullagandhavaṃsa; Tài liệu chúng ta có hiện nay có thể là một tóm tắt hơn là công trình nguyên thuỷ (1). (1) Tài iệu đƣợc xuất bản trong J.P.T.S., 1886, pp. 55-80.

Gandhavilepana Sutta.—Ít hơn là chúng sanh từ bỏ hoa, hƣơng
thơm, vân vân; nhiều hơn là chúng sanh không từ bỏ hoa, hƣơng, vân
vân.
S. v. 471.

Gandhābhāraṇa.—Xem Gaṇḍābharaṇa.

1. Gandhāra.—Phật độc giác, có tên trong danh sách của 100
Phật độc giác từng trú trên núi Isigili (1).
(1)
M. iii. 69; ApA. i. 106.

2. Gandhāra.—Một trong 16 xứ ngoại biên lớn (mahājanapada) , với kinh đô là Takkasilā và vua trị vì vào thời Phật là Pukkusāti. (1)

Kinh đô có bốn đại học nổi tiếng. Gandhāra của Vua Pukkusāti và Magadha của Vua Bimbisāra giao hảo rất thân thiện; thƣơng nhơn qua lại chẳng những tự do và đƣợc miễn thuế mà còn đƣợc quốc độ chủ nuôi ăn, khiến sự trao đổi hàng quá giữa hai xứ trở nên thƣờng xuyên. Một hôm, Bimbisāra muốn cống hiến Pukkusāti một món quà quý giá nên gởi công hàm báo tin xự xuất thế của Phật, Pháp, Tăng. Khi đƣợc tin, Pukkusāti quyết tâm xin làm đệ tử của Phật. Ông quy y và thân hành đến Sāvatthi yết kiến Phật (2). Dầu nhà vua theo Phật nhƣng thần dân của ông chƣa tịnh tín nơi giáo pháp của Thế Tôn. Do đó, vào cuối lần Kết tập thứ ba Trƣởng lão chủ trì Moggaliputta

Tissa phải cử Trƣởng lão Majjhantika đến Gandhāra để khuyến
giáo dân chúng (3).
Theo Buddhaghosa, Gandhāra rộng hơn 100 lý (4) và
Takkasilā cách Sāvatthi 192 lý (5). Tuy là một xứ ngoài biên thuỳ
(paccantima-janapada), Gandhāra đƣợc nối với Magadha bằng con
đƣờng mà xe lữ hành có thể qua lại dễ dàng (6).
Vào thời Majjhantika đến viếng, dân Gandhāra bị Xà vƣơng
Aravāḷa quấy nhiễu. Majjhantika bèn giáo hoá Xà vƣơng nên ông
cùng tuỳ tùng đều theo Phật. Rồi Dạxoa Paṇḍaka và phu nhơn là
Hāritā cũng theo Phật. Majjhantika thuyết kinh Āsīvisūpama Sutta
khiến hằng ngàn ngƣời xin gia nhập Tăng Đoàn (7).
Hình nhƣ Gandhāra bao gồm luôn Kasmīra vì trong kinh
sách thƣờng thấy tên ghép Kasmīra-Gandhāra, chỉ vùng bao gồm
hai tỉnh Peshawar và Rawalpindi hiện nay (ở miền Bắc Punjab) (8).
Theo Rock Edict V, dƣới triều Đại đế Asoka, xứ này là một phần của
đế quốc do ông trị vì. Trƣớc đó xứ này quy phục các vua
Achæmenid. Gandhāra lâu nay nổi tiếng về khăn choàng bằng len đỏ
(kambala) (9).
Ngoài Pukkusāti, sử sách còn kể một vì vua nữa, Naggaji, trị
vì Gandhāra vào thời Nimi trị vì Videha (10).
Tại Gandhāra có tôn trí chiếc răng nanh của Phật (11).
(1)
A. i. 213; iv. 252, vân vân; danh sách trong Niddesa và
Mahāvastu không thấy đề cặp đến Gandhāra mà có nhiều tên thay thế
khác.              (2)
MA. ii. 979 ff.                    (3)
Mhv. xii. 3 ff.
(4)
MA. ii. 988.              (5)
Ibid., 987; 192 lý từ Benares
(vīsaṃyojanasata) (J. i. 395; ii. 47).                    (6)
MA. ii. 982; giao
dịch thƣơng mại giữa Gandhāra và Videha cũng thƣờng xuyên (J. iii.
365 ff). Theo Mahā Niddesa (i. 154) Takkasilā là một trung tâm
thƣơng mại thƣờng xuyên.                         (7)
Mhv. xii. 9 ff.; Smp. i. 64
f.; Dpv. viii. 4.              (8)
PHAI. p. 93.           (9)
SNA. ii. 487; J.
vi. 501.           (10)
J. iii. 377; cf. Ait. Brāhmaṇavī. 34; Śaṭ Brāhmaṇa.
viii. 1, 4, 10; xem thêm Gandhārājā.                      (11)
Bu. xxviii. 6; D.
ii. 167.

Gandhāra Jātaka (No. 406).—Chuyện Quốc Vƣơng Gandhāra. Một thời, Bồ Tát trị vì Gandhāra và là bạn thân của nhà vua trị vì Videha, dầu hai ngƣời chƣa gặp mặt nhau. Một hôm, nhìn thấy

nguyệt thực, vua xứ Gandhāra bị giao động mạnh và thoái vị lên
Himavā ẩn tu.
Vua xứ Videha nghe nhƣ vậy cũng theo bạn đi tu. Hai vị
gặp nhau trên Himavā nhƣng không biết nhau cho đến khi trao đổi
những kỷ niệm của mình lúc thấy một nguyệt thực khác. Hai vị cùng
đi khất thực chung. Ngày nọ, ẩn sĩ Videha đƣợc cúng dƣờng rất
nhiều muối; ông giữ lại để phòng ngày thiếu muối. Ẩn sĩ Gandhāra
quở trách bạn tham lam; bạn ông xin lỗi.
Nhận diện tiền thân, ẩn sĩ Videha chỉ Tôn giả Ānanda.
Chuyện đƣợc kể liên quan đến giới điều cấm giữ thuốc men
quá bảy ngày (1).
(1)
J. iii. 363 ff; truyện dẫn nhập đƣợc ghi trong Vin. i. 206 ff.; xem
thêm s.v. Pilindavaccha; chuyện tiền thân đƣợc thấy trong MA. i.
534 f.

Gandhārarājā.—Vị vua trị vì Gandhāra 18 lần dƣới một vƣơng
hiệu. Gandhārarājā là một vƣơng hiệu hơn là một tên riêng.
(1)
E.g., J. i. 191; ii. 219 f.; iv. 98.

Gandhāravagga.—Chƣơng thứ 2 của Satta Nipāta của Chú giải
Jātaka (1).
(1)
J. iii. 363-421.

Gandhāra- hoặc Gandhārī-vijjā.—Phù phép làm ngƣời có bùa
này có thể tàng hình, hiện nhiều hình, đi ngang qua chƣớng ngại, độn
thổ, xuống biển, lên cung trăng (1). Nhiều tài liệu (2) giới hạn
Gandhārī-vijjā trong khả năng tàng hình. Chú giải Theragāthā (3) có
phân biệt Đại và Tiểu Gandhārī-vijjā. Bàlamôn Pilinda Vaccha ở
Sāvatthi biết pháp thứ nhứt nên xin Phật dạy cho pháp thứ hai. Bùa
phép này giúp ông khinh không và biết đƣợc tâm của ngƣời khác.
Buddhaghosa (4) giải rằng pháp này đƣợc gọi nhƣ vậy vì do
một Trí giả tên Gandhāra chế hoặc vì phát xuất từ Gandhāra.
(1)
D. i. 212.         (2)
J. iv. 498.        (3)
I. 51 f.
(4)
DA. ii. 389.

Gandhodaka (-kadāyaka) Thera.—Alahán. Một thời, trong lúc lễ hội đƣợc tổ chức để vinh danh cội Bồ Đề của Phật Padumuttara,

ông có dùng nƣớc hƣơng tƣới cây Bồ Đề. Có trận mƣa lớn và xét
đánh ông chết tại chỗ. Sanh về cõi Thiên, ông có đọc kệ tán thán
giáo pháp của Thế Tôn. Vào 128 kiếp trƣớc ông làm vua dƣới vƣơng
hiệu Saṃvasita (1).
(1)
Ap. i. 105 f.

Gandhodakiya Thera.—Alahán. Vào 91 kiếp trƣớc ông có rải
nƣớc hƣơng liệu lên Phật Vipassī. Vào 31 kiếp trƣớc ông làm vua
dƣới vƣơng hiệu Sugandha (1). Ông có thể là Trƣởng lão Ātuma (2).
(1)
Ap. i. 157 f.           (2)
ThagA. i. 160 f.

Gamika.—Cha của Tỳkheo ni Mahātissā (1). (1) Dpv. xviii. 39.

Gamiṭṭhavāli Vihāra.—Tịnh xá trong Rohaṇa do Vua
Kākavaṇṇa-Tissa xây (1).
(1)
Mhv. xxii. 23.

1. Gambhīra.—Một làng cảng mà Mittavindaka có viếng thăm
trên đƣờng bay từ Benares (1).
(1)
J. i. 239.

2. Gambhīra.—Con kinh chảy từ Parakkama Samudda. Kinh
bắt đầu từ điểm thoát lũ lụt có tên gọi là Makara (1).
(1)
Cv. lxxvx. 40.

Gambhīra Sutta.--Có bốn pháp, đƣợc tu tập, đƣợc làm cho sung
mãn, đƣa đến chứng ngộ trí tuệ thâm sâu: thân cận với bậc chơn
nhơn, nghe diệu pháp, nhƣ lý tác ý, thực hiện pháp và tùy pháp (1).
(1)
S. v. 412.

Gambhīracārī.—Tên của một trong hai con rái cá trong
Dabbhapuppha Jātaka (1) (q.v.).
(1)
J. iii. 333.

Gambhīranadī.—Con sông cách Anurādhapura một do tuần trên phía Bắc. Gạch dùng để xây Mahā Thūpa và tháp của ba vị

Phật khác nữa đƣợc nung trên bờ sông này (1). Trên bờ sông còn có
làng Upatissa (2).
(1)
Mhv. xxviii.7; MṬ. 508.       (2)
Mhv. vii. 44.

1. Gayā.—Ao thiêng mà dân chúng dùng để tắm hầu gội bỏ tội lỗi . Buddhaghosa (2) giải đó là một cái ao nƣớc tròn có cầu tắm (1)

(maṇḍavāpisaṇṭhānaṃ titthaṃ). Nhƣng xem Gayā [2] dƣới đây.
(1)
J. v. 388 f.   (2)
MA. i. 145.

2. Gayā.—Thị trấn ở Ấn Độ, trên đƣờng giữa Bồ đề đạo tràng và
Benares, cách cội Bồ Đề ba gavuta và cách Benares 15 do tuần (1).
Tại điểm giữa Bodhimaṇḍa và Gayā Phật gặp Ājīvaka Upaka trên
đƣờng Ngài du hành đến Isipatana (2). Phật an trú tại Gayā nhiều
lần; có lần tại Gayāsīsa và lần khác tại nơi gần Taṅkitamañca (4), trú
xứ của Suciloma.
Buddhaghosa giải rằng Gayā là tên gọi của làng và bến tắm
gần đó (còn đƣợc gọi là Gayāpokkharaṇī). Còn Dhammapāla (5) lại
giải rằng Gayānadī và Gayāpokkharaṇī là hai bến tắm riêng biệt,
nhƣng đƣợc gọi chung là Gayātittha, và cả hai đều có thần lực gội
sạch tội lỗi. Do đó, dân chúng xuống bến này dâng lễ, đọc kinh
Vệđà, và ngâm mình xuống nƣớc.
Nhiều kinh điển nói rằng (6) hằng năm, vào hai tuần lễ đầu
của tháng Phagguna (tháng Ba), dân chúng tổ chức lễ hội tắm sông
Gayāphaggunī trên bến Gayā;lễ hội này đƣợc gọi là Gayāphaggunī.
Trong một lễ hội này Trƣởng lão Senaka đƣợc Phật truyền giới. Lời
giải về Gayāphaggunī có lẽ không đúng, vì một số tác giả khác (7) nói
rằng sông Nerañjarā chảy ngang qua Gayā mang tên Phaggu (Skt.
Phalgu).
Thị trấn Gayā thƣờng đƣợc gọi là Brahmagayā để phân biệt
với Buddhagayā (q.v.).
(1)
. MA. i. 387 f.; Pháp Hiển nói rằng khoảng cách giữa Gayā và
Cội Bồ Đề là 20 lý, tức lối 3, 5 dặm.                 (2)
Vin. i. 8.
(3)
Ibid., 34; S. iv. 19; A. iv. 302.       (4)
Sn. p. 47; S. i.
207, vân vân.                 (5)
UdA. 74, 75; cp. SNA. i. 301.       (6)

ThagA. i. 388 f., 418; Thag. v. 287.                  (7) E.g., Cunningham: AGI. 524; Bothlinck and Roth‘s Dict. s.v. Phalgu;

Neumann (Majh. N. Trans. i. 271) nói rằng làng Gayā đƣợc gọi là Phaggu.

Gayā Sutta.--Thuyết tại Gayāsīsa. Phật mô tả cho chƣ tỳkheo biết một số giai đoạn mà Phật đã đi qua trƣớc khi giác ngộ. Ngài nói: ―Nếu Ta nhận thức đƣợc ánh sáng, thấy đƣợc các sắc, cùng với chƣ Thiên ấy giao thiệp, nói chuyện, thảo luận, Ta có thể biết đƣợc chƣ Thiên ấy: "Chƣ Thiên này thuộc Thiên chúng này, thuộc Thiên chúng này". Ta có thể biết đƣợc chƣ Thiên ấy: "Chƣ Thiên này, do quả dị thục của nghiệp này, chết tại chỗ này, sanh tại chỗ ấy". Ta có thể biết đƣợc chƣ Thiên ấy: "Chƣ Thiên này, do ăn đồ ăn nhƣ thế này, cảm thọ khổ lạc nhƣ thế này"; Ta có thể biết đƣợc chƣ Thiên ấy: "Chƣ Thiên này, tuổi thọ dài nhƣ thế này, tồn tại lâu dài nhƣ thế này"; Ta có thể biết đƣợc chƣ Thiên ấy: "Chƣ Thiên này, trƣớc đây Ta có cùng ở với chƣ Thiên này, hay trƣớc đây Ta không cùng ở với chƣ Thiên này"; nhƣ vậy, tri kiến của Ta đƣợc thanh tịnh hơn trƣớc." [Theo HT. Thích Minh Châu, 1996]. (1) A. iv. 302.

Gayā-Kassapa.—Một trong ba anh em Kassapa, các Tebhātika Jaṭilā (q.v.). Lúc cùng hai anh em xuất thế và tu khổ hạnh, ông quy tụ đƣợc 200 ẩn sĩ và tất cả cùng nhau chung sống tại Gayāsīsa, do đó ông đƣợc gọi tên nhƣ vậy (Gāyāsīse pabbajito ti Gayā-Kassapo nāma jāto). Khi anh mình là Uruvela-Kassapa đƣợc giáo hoá, Gayā-Kassapa cùng các bạn đồng phạm hạnh xin gia nhập Tăng Đoàn, và sau khi nghe xong kinh Ādittapariyāya Sutta đều đắc quả Alahán (1). Gayā-Kassapa đƣợc nói rằng chính ông tuyên bố ông từng tắm tại Gayātittha ba lần mỗi ngày trong thời gian có lễ hội Gayāphaggu để gội rửa tội lỗi. Trong thời Phật Sikkhī ông làm gia chủ và sau đó làm ẩn sĩ. Một hôm thấy Phật đi một mình trong rừng, ông cúng dƣờng ngài trái kola (3). Ông chính là Trƣởng lão Koladāyaka nói trong Apadāna (4). (1) Vin. i. 33 f.; AA. i. 165.              (2) Thag. v. 345. (3)

ThagA. i. 417 f.            (4) Ap. ii. 379; xem thêm ii. 483.

Gayātittha, Gayā-phaggu,-phaggunī, Gayā-phaggunītittha.— Xem Gayā [2].

Gayāsīsa.—Ngọn đồi gần Gayā. Tại đây Phật an trú với Tăng
chúng gồm 1000 tỳkheo, sau khi truyền giới cho ba anh em
Tebhātika Jaṭilā. Cũng tại đây Ngài thuyết Ādittapariyāya Sutta
(1)
. Khi Devadatta thu phục đƣợc 500 tỳkheo theo ông, ông về sống
tại Gayāsīsa, và các Đại đệ tử của Phật phải đến đây giác ngộ họ để
họ trở về (2). Nghe nói (3) Vua Ajātasattu có xây tại Gayāsīsa một
tịnh xá cho Devadatta.
Chú giải (4) nói rằng ngọn đồi mang tên nhƣ vậy vì đồi có một
tảng đá bằng mặt giống nhƣ đầu voi (gajasīsa-sadisa-piṭṭhipāsāno),
có thể chứa cả ngàn ngƣời. Đồi nằm cách Gayā một dặm về phía Tây
Nam và hiện nay đƣợc biết nhƣ là Brahmayoni. Về phía Đông Nam
của đồi, Ngài Huyền Trang có thấy ba tháp của các Tebhātika Jaṭilā
(5)
. Xem thêm Gayā Sutta.
(1)
Vin. i. 34 f.; S. iv. 19 f.; J. i. 82; AA. i. 57, vân vân; PvA. 21;
Ud. i. 9; DhA. i. 72.                   (2)
Vin. ii. 199; DhA. i. 121; J. i. 142,
425, 490 f; iv. 180.                    (3)
J. i. 185, 508; ii. 38 f.        (4)

SA. iii. 4; UdA. 74.                    (5) CAGI. 524 f.

Garahadinna.—Một đệ tử của Nigaṇṭha ở Sāvatthi làm bạn với một đệ tử của Phật là Sirigutta. Bị các Nigaṇṭha xúi giục, Garahadina thƣờng xuyên trách bạn tịnh tín đối với Phật. Một hôm Sirigutta mời các Nigaṇṭha về nhà để ông chứng minh cho thấy sự toàn trí toàn thức mà họ rêu rao không thật. Ông cho đào một cái hố đựng rác rồi giăng dây trên miệng hố làm nền để xếp ghế lên. Đoạn ông mời các lên ghế ngồi. Vừa ngồi, các Nigaṇṭha bị lật ghế rớt xuống hố rác. Garahadinna quyết trả thù. Ông lập lại kế của Sirigutta nhƣng để dƣới hố than hồng thay vì rác. Phật đến. Ngài biết trƣớc sự việc nên hoá ra một hoa sen mọc từ hố than hồng, rồi lên hoa an toạ để thuyết pháp. Sau khi pháp thoại chấm dứt, Garahadina, Sirigutta và nhiều ngƣời khác nữa đắc quả Dự lƣu (1). Trong dịp này Phật còn thuyết Khadiraṅgāra Jātaka (2). Đƣợc biết (3) rằng trong lúc Phật thuyết kinh tại nhà của Garahadinna, có 84 ngàn chúng sanh đạt thành chánh quả.

(1)
DhA. i. 434 f.              (2)
Xem Dẩn nhập của Jātaka.
(3)
Mil. 350.

Garahita Jātaka (No 219).—Chuyện Đáng Chỉ Trích. Một thời Bồ Tát sanh làm khỉ chúa trên Himavā. Khỉ bị ngƣời thợ rừng bắt và đem dâng lên vua. Nhà vua quen và thích khỉ trong lúc khỉ học cách của ngƣời. Một hôm nhà vua ra lệnh thả khỉ về rừng. Lúc thấy chúa về, đàn khỉ đến thăm và hỏi về cách sống của con ngƣời. Khỉ chúa nói con ngƣời rất tham lam làm khổ đau mọi ngƣời. Trong nhà có hai chủ, một không râu với vú dài và tóc bện. Nghe kể chuyện đáng khinh miệt nhƣ vậy, đàn khỉ không muốn nghe nữa nên bỏ đi. Chỗ ấy về sau đƣợc gọi là Garihitapiṭṭhipāsāṇa. Chuyện đƣợc kể về một tỳkheo thối thất tinh tấn và không hoan hỷ (1). (1) J. ii. 184.

Garihitapiṭṭhipāsāṇa.—Xem Garahita Jātaka.

Garītara.—Hồ nƣớc ở Tích Lan, do Vua Moggallāna II xây
bằng cách ngăn đập trên Kadambanadī (1).
(1)
Cv. xli. 61.

1. Garuḷa.—Một trong những cung điện của Phật Phussa trong
đời sống cƣ sĩ của ngài (1). Chú giải (2) gọi đó là Garuḷapakkha.
(1)
Bu. xix. 15.               (2)
BuA. 192.

2. Garuḷa, Garuḍā.—Kimxíđiểu. Chỉ các chim thần thoại, thƣờng đƣợc kể chung với các Nāga (1). Garuḷa sống trong các vƣờn cây Simbali (2), có thân rất to (có khi đến 150 lý từ đầu cánh này sang đầu cánh kia) (3). Cái vỗ cánh của Garuḷa có thể tạo nên cuồng phong và đƣợc gọi là Gió Garuḷa (4). Cánh Garuḷa còn có thể che tối cả một thị trấn và làm nhà cửa sụp đổ (5). Garuḷa có sức mạnh khả dĩ bứng trọn cây da và tha đem đi (6). Garuḷa là kẻ thù bất cộng đáy thiên của Nāga; chúng sống trên đảo Seruma (8), nơi có nhiều Nāga. Hạnh phúc to lớn nhứt của Nāga là tránh đƣợc nanh vuốt của Garuḷa (9). Bộ lông của Garuḷa dày đến đổi ngƣời, Naṭakuvera (10), trốn trong ấy mà chim không biết. Garuḷa cũng có thể hiện làm ngƣời: có hai vua

Garuḷa đến đánh xúc xắc với vua Benares, trộm yêu các hậu của vua
nên bắt đi hai vị là Sussoṇḍī (1) và Kākātī (12). Hai vị đều không
chung tình nên Garuḷa trả họ lại về cung. Garuḷa biết bùa mê nên
Nāga khó thoát (13). Đƣợc biết thuở xƣa, Garuḷa không biết cách bắt
rắn Nāga nên chụp đằng đầu. Nāga nuốt đá khiến Garuḷa phải tải
nặng nên kiệt sức chết. Về sau, Garuḷa học đƣợc bí mật ấy do nơi sự
phản bội của ẩn sĩ Karambiya nhƣ mô tả trong Paṇḍara Jātaka (14).
Có nhiều Garuḷa sống đời phạm hạnh, chay tịnh và giữ giới. Vua
Garuḷa nói trong Paṇḍara Jātaka là một ví dụ. Một ví dụ khác là con
của Vināta đến viếng ngự uyển của Vua Dhanañjaya Koravya có
dâng một vòng hoa vàng sau khi nghe bậc Đại trí Vidhurapaṇḍita
nói pháp (15).
Thân Garuḷa dùng để bay nên các mẫu máy bay xƣa đƣợc mô
phổng theo đó (16).
Một trong năm vị gác cõi Tāvatiṃsa do Sakka công cử là
năm Garuḷa (17).
Bồ Tát (18) và Sāriputta (19) có lần sanh làm vua Garuḷa.
Simbalī là một loại cây đặc biệt của thế giới Garuḷa (20).
Garuḷa thƣờng đƣợc biểu thị nhƣ một ngƣời có cánh (21). Các
Garuḷa đôi khi đƣợc gọi là Supaṇṇa (Suvaṇṇa) (22).
(1)
E.g., J. iv. 181, 202.                          (2)
E.g., J. i. 202.              (3)
J.
iii. 397.             (4)
J. v. 77.                      (5)
J. iii.188.                   (6)
J.
vi. 177.              (7)
J. ii. 13; iii. 103.                        (8)
J. iii. 197.
(9)
J. iv. 463.                  (10)
J. iii. 91.                      (11)
Ibid.,
187.                  (12)
Ibid., 91.                    (13)
J. vi. 178, 184.
(14)
Ibid., 175 f.               (15)
Ibid., 261 f.                    (16)
DhA. iii.
135.                  (17)
J. i. 204.                    (18)
J. iii. 187.                 (19)

Ibid., 400.                       (20) Vsm. i. 206.                   (21) Xem Fergusson: Tree and Serpent Worship, pl. xxvi. 1; xxviii. 1, etc; xem thêm Grundwedel: Buddhistische Kunst, Phật Âm. 47-50.                                           (22)

VvA. 9.

Galambatittha.—Một làng ở Tích Lan, trong ấy có một tịnh xá và một đền thờ. Vua Vasabha có trùng tu đền, cất thêm một bát quan trai đƣờng, và cúng dƣờng đất đai để gìn giữ đèn nến trong trai đƣờng (1). Làng có thể là Galambatitthagāma (2) nói trong nhiều

kinh sách khác. Nếu đúng là vậy thì làng nằm trong Rohaṇa và từng
là chiến địa của chiến dịch của Vua Parakkamabāhu I.
Các Chú giải (2) có nói đến một nhóm 50 tỳkheo sống trong
Galambatittha Vihāra nguyện rằng họ sẽ không nói chuyện với
nhau cho đến khi đắc quả Alahán.
Xem Kalambatittha.
(1)
Mhv. xxxv. 85.             (2)
Cv. lxxv. 7.      (3)

E.g., SNA. i. 57; VibhA. 353.

Gallakapīṭha.—Một làng ở Tích Lan, nơi có 500 thanh niên đƣợc
Trƣởng lão Mahinda truyền giới ngay sau khi ông đến xứ đảo này (1).
(1)
Mhv. xvii. 59.

Gavaghātaka Sutta.—Tôn giả Moggallāna bạch Phật rằng ông
có thấy một ―đống thịt‖ bay giữa hƣ không lúc ông xuống núi
Gijjhakūṭa. Phật bảo đó là tên đồ tể ở Rājagaha sanh làm ngạ quỷ
(1)
.
(1)
S. ii. 256.

Gavaccha.—Xem Cūḷa-Gavaccha và Mahā-Gavaccha.

Gavapāna.—Tên gọi của một trai đàn do Bồ Tát tổ chức để vinh
danh Phật Maṅgala, lúc Bồ Tát là Bàlamôn Suruci. Lễ vật chánh là
một loại bánh làm bằng sữa, nếp và mật ong (1).
(1)
Bu. iv. 11; BuA. 122.

1. Gavampati.—Alahán. Ông là con của một tài chủ ở Benares, và là một trong bốn bạn cƣ sĩ của Trƣởng lão Yasa. Lúc nghe Yasa xuất thế, ông bắt chƣớc và đắc quả Alahán. Về sau, Gavampati an trú trong Añjanavana ở Sāketa. Một hôm, lúc Phật đến Añjanavana và có một số tỳkheo tuỳ tùng ngủ trên bờ sông Sarabhū. Về đêm nƣớc sông dâng cao và chƣ tỳkheo hốt hoảng. Phật phái Gavampati đi ngăn chặn bằng thần thông của ông. Nƣớc dừng ở đằng xa và trông nhƣ một núi nƣớc. Vào thời Phật Sikhī ông làm thợ săn và có cúng dƣờng Phật hoa rừng. Sau đó ông xây lọng và hàng rào cho đền Koṇāgamana. Vào thời Phật Kassapa ông là một gia chủ giàu, có nhiều trâu bò.

Một hôm thấy vị Alahán thọ thực dƣới nắng nóng, ông xây cho ngài
cái cốc và trồng trƣớc cốc một cây sirīsa. Kết quả là ông sanh về cõi
Cātummahārājika, trong cung điện Serissaka (1). Đƣợc biết (2) cung
điện này đƣợc giữ lại trên Cātummahārājika sau khi ông rời đây.
Gavampati thƣờng dùng cung điện này để nghỉ trƣa hay đàm đạo với
Pāyāsi, ngƣời mà ông nhờ chuyển đến dân chúng trên thế gian lời
khuyến giáo của ông rằng họ phải theo gƣơng của Pāyāsi và phải biết
phân biệt trong sự bố thí.
Gavampati là sƣ phụ của Vua Mahānāga, con của Bàlamôn
Madhu-Vāseṭṭha ở Sāketa (2). Dulvā (4) ghi rằng lúc Mahā Kassapa
muốn tập họp các đại đệ tử của Phật sau khi Ngài nhập diệt, Puṇṇa
đƣợc cử đi mời Gavampati trên Serissaka-vimāna. Vì sắp Nípbàn,
Gavampati không đến dự đƣợc nhƣng có gởi biếu Tăng Đoàn bát và
ba y của ông. Liền sau đó, ông nhập diệt và Gavampati làm lễ trà tỳ
cho ông.
Gavampati chính là Trƣởng lão Girinelapūjaka nói trong
Apadāna (5). Xem thêm Gavampati Sutta.
(1)
Vin. 18 f.; Thag. v. 38; ThagA. i. 103 f.; VvA. 331 f.; DA. (iii.
814) có đề cập đến Serissaka-vimāna với một số chi tiết khác biệt.
(2)
ThagA. i. 443.               (3)
D. ii. 356 f.; DA.
(iii. 814) nói rằng ông đến đó vì tìm thấy ―không khí‖ (utu) dễ chịu
hơn. SNA (i. 347) nói rằng ông (nhƣ Piṇḍolabhāradvāja) thích thú
với những nơi mà ông thƣờng lui tới lúc xƣa.                  (4)
Rockhill,
p. 149 f.                  (5)
ii. 457.

2. Gavampati.--Sāsanavaṃsa (1) có đề cập đến một Trƣởng lão mang tên Gavampati từng thỉnh Phật đến Sudhammapura trong xứ Rāmañña để truyền giáo. Trong một kiếp trƣớc Gavampati đƣợc sanh ra dƣới dạng một trứng từ một trinh nữ Nāga có liên hệ với một phù thuỷ (vijjādhara). Trứng nở ra con nhƣng con chết khi lên 10 và tái sanh làm Gavampati ở Mithilā. Gavampati này gia nhập Tăng Đoàn lúc lên 7 và đắc quả Alahán. Sau đó ông viếng Sudhammapura để nói pháp cho mẹ, và đƣợc vua yêu cầu ông thỉnh Phật về truyền giáo trong vƣơng quốc của ông. (1) p. 36 f.

Gavampati Sutta.—Do Tôn giả Gavampati thuyết trong xứ Ceti. Có một số tỳkheo thƣợng toạ bàn về Khổ. Gavampati nói rằng ông có nghe từ Phật rằng: ―Ai thấy Khổ, ngƣời ấy cũng thấy Khổ tập, cũng thấy Khổ diệt, cũng thấy Con Đƣờng đƣa đến Khổ diệt. Ai thấy Khổ tập, ngƣời ấy cũng thấy Khổ, cũng thấy Khổ diệt, cũng thấy Con Đƣờng đƣa đến Khổ diệt. Ai thấy Khổ diệt, ngƣời ấy cũng thấy Khổ, cũng thấy Khổ tập, cũng thấy Con Đƣờng đƣa đến Khổ diệt. Ai thấy Con Đƣờng đƣa đến Khổ diệt, ngƣời ấy cũng thấy Khổ, cũng thấy Khổ tập, cũng thấy Khổ diệt." [Theo H T . Thích Minh Châu, 1993]. (1) S. v. 436.

Gavara.—Một tƣớng Tamil trấn thủ thành Doṇa bị Vua
Duṭṭhagāmaṇī đánh bại (1).
(1)
Mhv. xxv. 11.

Gavaratissa Vihāra.—Tịnh xá ở Tích Lan do Vua Bhātika-
Tissa xây; nhà vua cũng có xây thêm hồ nƣớc Mahāmaṇi cho tịnh
xá (1).
(1)
Mhv. xxxvi. 3.

Gavaravāliya-aṅgṇa.—Tịnh xá ở Tích Lan, trú xứ của Trƣởng
lão Pītamalla và 30 vị Trƣởng lão khác (1).
(1)
MA. i. 190.

Gavesī.—Một thời, Phật đi du hành trong xứ Kosala cùng với đại
chúng tỳkheo. Đang đi trên đƣờng, Ngài bƣớc xuống đƣờng, đi đến
khóm rừng cây sāla, và tại một địa điểm, Ngài mỉm cƣời. Tôn giả
Ānanda bạch hỏi vì duyên có nào Ngài mỉm cƣời. Phật kể lại câu
chuyện sau.
Thuở xƣa, tại đây có một thành phố phồn thịnh, trú xứ của
Phật Kassapa. Phật Kassapa có đệ tử là nam cƣ sĩ Gavesī giữ giới
không viên mãn. Gavesī thuyết pháp cho 500 cƣ sĩ; quý vị này cũng
giữ giới không viên mãn. Nhận thức đƣợc sự việc này, Gavesī bắt
đầu thọ trì viên mãn trong các giới luật. Sau đó ông đắc quả Alahán.
Năm trăm cƣ sĩ kia bắt chƣớc theo ông và cũng đều đắc quả Alahán
(1)
.
(1)
A. iii. 214 ff.

Gavesī Sutta.—Câu chuyện của Gavesī (q.v.).

Gavha.—Xem Gahva.

Gahapati Jātaka (N0. 199).—Chuyện Ngƣời Gia Chủ. Một thời, Bồ Tát sanh làm con một gia chủ trong xứ Kāsi. Khi đến tuổi trƣởng thành, ông lập gia đình; ngƣời vợ mới cƣới theo ác giới, thông gian với thôn trƣởng trong làng. Ông biết đƣợc nên tìm cách bắt quả tang. Ông giả vờ rời làng. Thôn trƣởng vô nhà để hoan lạc với vợ ông. Thấy chồng trở về, bà vợ thông gian leo vô bồ lúa nói rằng nhà hết lúa không thể trả món nợ thịt con bò già mà thôn trƣởng cho mƣợn để xẻ thịt ăn trong lúc làng thiếu thực phẩm. Nhƣng ông biết rõ đó chỉ là mƣu kế của đôi gian phu dâm phụ nên lôi đầu thôn trƣởng trƣớc và bà vợ mình sau tống ra khỏi nhà. Từ đấy trở đi hai ngƣời đều phục thiện. Phật kể chuyện này liên quan đến một tỳkheo thối thất tinh tấn và chỉ ra sự lừa đảo của nữ nhơn (1). (1) J. ii. 234 f.

1. Gahapati Vagga.—Phẩm thứ 6 của Majjhima Nikāya (1). (1) M. i. 339-413.

2. Gahapati Vagga.—Phẩm thứ 3: Gia chủ của Aṭṭhaka Nipāta,
Aṅguttara Nikāya. Gồm 10 kinh, kể cả lời Phật tán thán Ugga ở
Vesāli, Ugga ở làng Hatthi, và Hatthaka, ngƣời xứ Āḷavī (1).
(1)
A. iv. 208-35.

3. Gahapati Vagga.—Phẩm thứ 5: Gia chủ, Nidāna Saṃyutta (1). S. ii. 68-80.

4. Gahapati Vagga.--Phẩm thứ 13: Gia chủ, Saḷāyatana
Saṃyutta. Gồm các đàm thoại giữa các gia chủ thù thắng cùng Đức
Phật và chƣ tỳkheo (1).
(1)
S. iv. 109-24.

Gahvaratīra.—Trú xứ của Trƣởng lão Gahvaratīriya (1). (1) ThagA. i. 91.

Gahvaratīra (Gavaratīriya ) Thera.—Ông là một Bàlamôn ở
Sāvatthi,
đƣợc gọi là Aggidatta. Sau khi chứng kiến Yamakapāṭihāriya
(Thần thông Song hành), ông gia nhập Tăng Đoàn và sống tại chỗ
mang tên Gahvaratīra rồi đắc quả Alahán cũng tại chỗ ấy; do đó
ông có tên nhƣ vậy. Lúc về lại Sāvatthi, bà con ông có thiết lập trai
đàn mừng ông và yêu cầu ông về sống gần họ, nhƣng ông từ chối và
trở vô rừng.
Vào thời Phật Sikhī ông làm một thợ săn và rất hoan hỷ với
tiếng của Phật nói pháp (1).
Ông có thể là Trƣởng lão Ghosasaññaka nói trong Apadāna
(2)
, nhƣng các kệ nói là của ông lại đƣợc gán cho Trƣởng lão
Dhammika (3).
(1)
Thag. v. 31; ThagA. i. 91 f.            (2)
Ap. ii. 451.
(3)
ThagA. i. 399.

Gāthā.—Một tụ của Tam Tạng (Tipiṭaka) đƣợc xếp theo chủ đề
(aṅga), gồm Pháp Cú (Dhammapada), Trƣởng lão Tăng Kệ
(Theragāthā) và Trƣởng lão Ni Kệ (Therīgāthā). Các kệ thuần tuý,
nhƣ trong Kinh Tập (Sutta Nipāta), không đƣợc xếp trong Gāthā nhƣ
kinh (Sutta) (1).
(1)
DA. i. 23 f.; Vin. iii. 8.

Gāmakaseṭṭhi.—Danh tánh của một chủ ngân khố có con gái
thành hôn với tài chủ Ghosakaseṭṭhi ở Kosambī (1) (q.v.).
(1)
AA. i. 230; DhA không có nêu tên của ông.

Gāmaṇi Saṃyutta.—Tƣơng ƣơng [52] của Saṃyutta Nikāya.
Gồm các lời Phật dạy các thôn trƣởng (gāmaṇī) (1).
(1)
S. iv. 305-59. [Ghi chú: Cách xếp của HT. Thích Minh Châu,
1993 có nhiều khác biệt].

Gāmaṇi-Caṇḍa.—Nô tỳ của Vua Janasandha trị vì Benares. Xem chuyện của ông trong Gāmaṇi-Caṇḍa Jātaka.

Gāmaṇi-Caṇḍa Jātaka (No. 257).—Chuyện Ngƣời Hầu Cận Gāmaṇi-Caṇḍa.          Một thời, Bồ Tát sanh làm con của Vua Janasandha trị vì Benares. Ngài đƣợc đặt tên là Ādāsamukha (Hoàng tử có khuôn mặt nhƣ gƣơng). Ādāsamukha lên ngôi lúc vừa bảy tuổi. Trƣớc khi làm lễ quán đảnh cho ông, các đại thần đặt ra nhiều vấn để đề thử tài ông. Ông giải quyết đƣợc tất cả. Sau khi Ādāsamukha lên ngôi, ngƣời nô bộc của vua cha là Gāmaṇi-Caṇḍa xin hƣu vì tuổi già. Tuy nhiên rủi cho ông là có nhiều bất hạnh đến với ông, và ông bị thần dân cáo buộc nhiều tội. Trên đƣờng lên hầu vua, ông đƣợc nhiều ngƣời dân khác nhắn gởi xin vua hết chuyện này đến chuyện nọ. Nhà vua giải quyết tất cả mọi vấn đề và Gāmaṇi-Caṇḍa đƣợc giải oan. Ngoài ra, vua còn ban cho ông một làng và miễn các sắc thuế để ông sanh sống an lành trong tuổi già. Chuyện đƣợc kể liên quan đến một số tỳkheo tán thán trí tuệ của Đức Thế Tôn. Nhận diện tiền thân: Gāmaṇi-Caṇḍa chỉ Tôn giả Ānanda. Trong truyện Tôn giả đƣợc gọi bằng nhiều tên nhƣ Gāmaṇi, Caṇḍa- Gāmaṇi và Caṇḍa (1). (1) J. ii. 297-310.

Gāmaṇitissa.—Hồ nƣớc do Vua Gajabāhu xây và cúng dƣờng
cho Abhayagiri-vihāra (1).
(1)
Mhv. xxxv. 13.

1. Gāmaṇī.—Một tƣớng Tamil. Ông bị Duṭṭhagāmaṇī đánh bại
và chiếm thành (1).
(1)
Mhv. xxv. 13.

2. Gāmaṇī.—Thái tử, ngƣời em út trong số 100 anh em. Chuyện
của ông đƣợc kể trong Saṃvara Jātaka (1).
(1)
J. iv. 130 ff.; xem thêm J. i. 136 f.

3. Gāmaṇī.—Một trong sáu anh em của Bhaddakaccānā; ông ở
lại trong năm anh em kia rời Tích Lan (1).
(1)
MṬ. 275.

4. Gāmaṇī.—Xem thêm Dīghagāmaṇi, Duṭṭhagāmaṇī và Āmaṇḍagāmaṇī.

Gāmaṇīvāpi.—Hồ nƣớc gần Anurādhapura. Cạnh bên hồ có
tịnh xá do Vua Paṇḍukābhaya xây (1).
(1)
Mhv. x. 96; xem Mhv. Trs., p. 75, n. 1.

Gāmantapabbhāravāsī Mahā Siva.—Xem Mahā Siva.

Gāmeṇḍavālamahāvihāra.—Tịnh xá ở Rohaṇa, trú xứ của
Cūlapiṇḍapātikatissa và Milakkhatissa (1), và gần Cittalapabbata
và Kājaragāma (2). Một thời, Trƣởng lão Maliyadeva nói kinh Cha
Chakka Sutta trong tịnh xá này; sau bài pháp 60 tỳkheo đắc quả
Alahán (3).
(1)
AA. i. 21.     (2)
Ibid., 22.          (3)
MA. ii. 1024.

Gāyikā.—Một trong bốn Vƣơng hậu của Vua Candakumāra trị
vì Benares. (1).
(1)
J. vi. 148.

Gārava Sutta.--Ngồi dƣới gốc cây cổ thụ Ajapāla sau khi thành
đạo (1), Phật khởi lên ý nghĩ hãy cung kính, tôn trọng và sống y chỉ
vào một bậc thầy. Nhƣng không thấy ai xứng đáng làm thầy mình,
Ngài nguyện cung kính, tôn trọng và sống y chỉ vào (Chánh) pháp.
Bấy giờ Phạm Thiên Sahampati xuất hiện và bạch rằng trong quá
khứ chƣ Thế Tôn đều cung kính, tôn trọng và sống y chỉ vào (Chánh)
pháp (2).
(1)
Chú giải nói rằng vào tuần thứ năm (S.A. i. 158).       (2)
S.
i. 138 f.

Gālurajju.—Con sông dƣới miền Nam Tích Lan (1). (1) Cv. lxxv. 34; xem thêm Cv. Trs. ii. 47, n. 1.

Gāḷhagaṅgā.—Con sông dƣới miền Nam Tích Lan từng đƣợc quy định là ranh giới của xứ Rohaṇa.       Sông này là Mahāvāḷukagaṅgā (1).

(1) Cv. xlviii. 132; Cv. Trs. i. 122, n. 4.

1. Gijjha Jātaka (N0. 164).—Chuyện Chim Diều Hâu. Một thời,
Bồ Tát sanh làm con diều hâu trên Gijjhakūṭapabbata. Một hôm có
mƣa to gió lớn, đàn diều hâu phải bay về Benares tìm chỗ trú. Một
thƣơng nhơn thấy diều hâu lạnh bèn đốt lửa cho sƣởi và đem thức ăn
cho ăn. Sau cơn mƣa, diều hâu trở về chỗ cũ và nguyện sẽ đền ơn
bằng những trang sức cắp đƣợc. Diều hâu thả vật đánh cắp xuống
vƣờn thƣơng nhơn. Nghe sự cƣớp bóc của diều hâu, nhà vua cho đặt
bẫy bắt. Diều hâu thú nhận sự thật và đƣợc tha, còn đồ đánh cắp
đƣợc trả về cho khổ chủ.
Nhận diện tiền thân:nhà vua chỉ Ānanda; thƣơng nhơn chỉ
Sāriputta.
Chuyện đƣợc kể về một tỳkheo phải nuôi dƣỡng cha mẹ
nghèo đƣợc Phật tán thán (1).
(1)
J. ii. 50 f.; xem thêm Sāma Jātaka.

2. Gijjha Jātaka (N0. 399).—Một thời, Bồ Tát sanh làm kên kên
lo phụng dƣỡng cha mẹ mù loà sống trong hang. Một hôm, chim sa
bẫy và than cha mẹ từ nay sẽ phải bơ vơ khốn khổ. Nghe lời than,
ngƣời thợ rừng thả chim ra.
Chuyện đƣợc kể liên quan đến một tỳkheo lo phụng dƣỡng
mẹ già.
Ngƣời thợ săn chỉ Channa(1).
(1)
J. iii. 330f.

Gijjhakūṭa.—Núi Linh Thứu. Một trong năm núi quanh Rājagaha. Đó là một trong những nơi hành hƣơng quan trọng của Phật tử (1). Phật rất hoan hỷ với sự thanh tịnh của núi nên có du hành đến đây nhiều lần, dầu mƣa hay trong đêm tối, cả lúc bị Māra quấy nhiễu (2). Tại núi này, Phật bị Devadatta lăn đá ám hại lúc ngài du hành trên sƣờn đồi; nhƣng Ngài chỉ bị miểng đá làm trầy chơn (3). Cũng tại đây Phật đƣợc Jīvaka Komārabhacca bốc một liều thuốc xổ (4). Trong số những vị đến yết kiến Phật tại Gijjhakūṭa có:Thiên chủ Sahampati (S. i. 153), thanh niên Māgha (Sn., p. 86), Dạxoa Inda (S. i. 206), Thiên chủ Sakka (S. i. 233; iv. 102, Du sĩ Sajjha

(A. iv. 371), Tỳkheo Kassapagotta (A.i. 237), Cànthátbà Pañcasikha (S. i. 103; D. ii. 220), Du sĩ Sutavā (A. iv. 369), bốn Đại vƣơng ở cõi Cātummahārājika và đệ tử (D. iii. 195), Hoàng tử Abhayarājakumāra (S. v. 126), Upaka Maṇḍikāputta (A. ii. 181), Trƣởng lão Dhammika (A. iii. 368), và Bàlamôn Vassakāra (A. iv. 18; D. ii. 72). Nhiều kinh đƣợc thuyết tại Gijjhakūṭa, ví nhƣ Māgha, Dhammika         và     Chaḷabhijāti      Suttā,     kinh     về     bảy Aparihānīyadhammā (A. iv. 21 f.), Mahāsāropama và Āṭānāṭiya Suttā (5). Đƣợc biết (6) về sau, trong Gijjhakūṭa, có xây một tịnh xá để Phật và chƣ tỳkheo trú; các cốc rất khó leo lên nên chƣ tỳkheo đến Rājagaha trễ thƣờng nhờ Trƣởng lão Dabbamallaputta-Tissa tìm cho chỗ trú trong Gijjhakūṭa, để thử tài ông (7). Có nhiều Trƣởng lão đến trú tại Gijjhakūṭa, ví nhƣ Sāriputta (M. iii. 263; A. iii. 300; S. ii. 155), Ānanda (A. iii. 383), Mahā Kassapa, Anuruddha, Puṇṇa Mantāniputta, Upāli, và Devadatta (S. ii. 155), cũng nhƣ Cunda và Channa (S. iv. 55). Tôn giả Channa bị bệnh và tự tử tại đây (8). Moggallāna và Lakkhaṇa cũng có trú tại Gijjhakūṭa; bấy giờ hai Trƣởng lão này có thấy nhiều ngƣời trong Rājagaha tái sanh làm peta sống tại Gijjhakūṭa (9). Các Mettiyabhummajaka (Vin. iii. 167) và Chabbaggiya (ibid., 82) cũng thƣờng viếng Gijjhakūṭa. Trong lúc an trú tại Gijjhakūṭa, Phật có đi du hành đến nhiều địa điểm gần đó, ví nhƣ Paṭibhānakūṭa (S. v. 448), Sītavana (từ đây Phật đến viếng Soṇa, A. iii. 374), sông Sappinī (trên bờ sông này có nhiều du sĩ sanh sống, kể cả Sarabha, A. i. 185; ii. 29, 176), Paribbājakārāma của Udumbarikā, trú xứ của Nigrodha (gần Moranivāpa trên bờ hồ Sumāgadhā, D. iii. 39), và vƣờn cây Maddakucchi (nơi Phật đƣợc di dời ra sau khi bị thƣơng nơi chơn, DhA. ii. 164). Trên sƣờn Gijjhakūṭa có hang Con Gấu (Sūkara- khatalena), nơi mà Phật tiếp kiến Dīghanakha (S. v. 233; M. i. 497). Giữa Gijjhakūṭa với Rājagaha là vƣờn xoài của Jīvaka (DA. i. 150). Gijjhakūṭa mang tên nhƣ vậy vì hoặc có mõm đá giống đầu con kên kên hoặc có nhiều kên kên sanh sống (10). Cunnungham (11) dựa vào hai Ngài Pháp Hiển và Huyền Trang nói rằng Gijjhakūṭa là Sailagiri hiện nay, cách cổ thành lối 2,

5 dặm. Núi còn đƣợc gọi là Đồi Giriyek. Gijjhakūṭa đôi khi đƣợc
gọi là Gijjhapabbata (12) hay Gjjha (13).
(1)
Nhƣ vậy từ hồi xa xƣa (Xem e.g., J. ii. 55)                (2)
S. i. 109.
(3)
Vin. ii. 193, vân vân.             (4)
AA. i. 216.
(5)
Xem thêm S. ii. 155, 185, 190, 241; iii. 121; A. ii. 73; iii.
21; iv. 160.                 (6)
AA. i. 412.              (7)
Vin. ii. 76; DhA.
iii. 321 f.                  (8)
Có một tỳkheo khác nhảy xƣống núi vì
không toại nguyện với đời sống mình (Vin. iii. 82). Theo AA. i. 140
f., Vakkali cũng tự vẫn bằng cách nhảy từ Gijjhakūṭa xuống; nhƣng
xem s.v. Vakkali.                        (9)
S. ii. 254;Vin. iii. 104; về
Moggallāna xem thêm A. iv. 75.                    (10)
SNA. ii. 417; AA. i. 412;
MA. i. 291, vân vân.                     (11)
CAGI. 534.            (12)
J. ii. 50;
iii. 255, 484.               (13)
J. vi. 204, 212.

2. Gijjhakūṭa.--Hồ nƣớc ở Tích Lan do Vua Upatissa II xây (1). (1) Cv. xxxvii. 185.

Gijjhakūṭa Sutta (thƣờng đƣợc gọi là Abhaya Sutta).--Kể lại
chuyện Hoàng tử Abhaya yết kiến Phật tại Gijjhakūṭa. Abhaya
thỉnh vấn Phật về các kiến của Sƣ phụ Pūraṇa Kassapa. Phật nói
rằng đó là những tà kiến và dạy Abhaya về các triền cái (nīvaraṇa)
và giác chi (bojjhaṅga) (1).
(1)
S. v. 126 f.

Giñjakāvasatha.—Nhà bằng gạch ở Nādikā (Ñātikā). Phật an trú tại đây mỗi khi đến viếng Nādikā. Một lần nọ, Ambapāli cúng dƣờng Phật và Tăng Đoàn vƣờn cây của bà tại đây (1). Tại Giñjakāvasatha, Phật có thuyết Cūlagosiṅga Sutta (2), Janavasabha Sutta (3) và nhiều kinh nói về tử niệm (maraṇasati) (4); Phật còn thuyết nhiều kinh khác cho Trƣởng lão Sandha ở Kaccānagotta (5) và Trƣởng lão Kaccāyana (6). Trong hai kinh Janavasabha Sutta và Giñjakāvasatha Sutta (7) thuyết tại Giñjakāvasatha, Phật trả lời các câu hỏi về sanh thú của nhiều chúng sanh ở Nādikā. Đó có phải vì chúng sanh ở Nādikā quan tâm đến sanh thú nhiều hơn các chúng sanh khác? Phật trả lời bằng cách nói với Ānanda pháp môn Pháp kính, tức gƣơng Chánh pháp (Dhammādāsa) nhƣ mô tả trong Mahāparinibbāna Sutta (8).

Chú giải (9) nói rằng có lần Phật đến Nādikā trên đƣờng du
hành tới xứ Vajji. Dân chúng tại đây xây cúng dƣờng Ngài một
giảng đƣờng bằng gạch (giñjakā) nên tên gọi là Giñjakāvasatha. Về
sau, có xây thêm nhiều liêu cho các tỳkheo. Nhà bằng gạch là một
kiến trúc đặc biệt thời bấy giờ vì hầu hết đƣợc cất bằng gỗ. ―Nhà
bằng gạch này‖ không chỉ là trú xứ của Phật mà còn là chỗ an trú của
nhiều tu sĩ thuộc các môn phái khác, ví nhƣ Du sĩ Sabhiya Kaccāna
(10)
. Có thể đó là nơi nghỉ của lữ khách.
(1)
Vin. i. 232.                    (2)
M. i. 205.                 (3)
D. ii. 200.
(4)
E.g., A. iii. 303 f.; 306 f.; 391 f.; iv. 320 f.
(5)
A. v. 322 f.              (6)
S. ii. 153 f.; xem thêm S. ii. 74; iv.
90.                   (7)
S. v. 356 f.               (8)
D. ii. 91 ff.; S. v. 357.
(9)
E.g., MA. i. 424.                    (10)
S. iv. 401.

1. Giñjakāvasatha Sutta.—Do Phật thuyết tại Giñjakāvasatha
để trả lời Tôn giả Saddha Kaccāyana về sự hiển lộ của các kiến liệt
(thắp) giới, trung giới và thắng giới (1).
(1)
S. ii. 153.

2. Giñjakāvasatha Sutta.—Tụ kinh do Phật thuyết tại
Giñjakāvasatha để trả lời Tôn giả Ānanda về sanh thú của nhiều đệ
tử, nam nhƣ nữ, mệnh chung tại Nādikā. Kinh thứ nhứt của tụ có nói
đến pháp môn Pháp kính, tức gƣơng Chánh pháp (Dhammādāsa)
(q.v.) (1).
(1)
S. v. 356 ff.; cf. D. ii. 91 ff.

Gimhatittha.--Thị trấn trong xứ Rohaṇa, nơi Kesadhātu
Devarāja thắng trận (1).
(1)
Cv. lxxv. 22; xem thêm Cv. Trs. ii. 46, n. 2.

Giraggasamajjā.--Lễ hội đặc biệt của thành Rājagaha (1). Đƣợc tổ chức vào buổi chiều và tham dự bởi mọi từng lớp dân chúng đến từ Aṅga và Magadha. Có khán đài cho quan khách, có nhiều nghệ nhơn trình diễn (2); có nhạc và múa hát, có ẩm thực (3). Đƣợc biết có nhiều tu sĩ tham gia (vì sự hiện diện của các tỳkheo Sattarasavaggiya và tỳkheo Chabbaggiya).

Buddhaghosa (4) giải thích tên của lễ hội nhƣ sau: giraggasamajjo ti girimhi aggasamajjo girissa vā aggadese sammajo. Ông còn nói thêm rằng lễ hội đƣợc thông báo trƣớc bảy ngày và đƣợc tổ chức trên một mặt đất bằng phẳng dƣới chơn một ngọn đồi ngoài thành phố. Có thể đó là một lễ hội ngoại giáo của thời cổ đại, một di tích của một vũ điệu ngoại hôn trong cộng đồng (5). Hai Tôn giả Sāriputta và Moggallāna quyết định cứu rổi thế giới (save the world) tại một lễ hội này (6). Girivaggu-samāgama là tiếng Sanskrit của lễ hội (7). (1) Có thể ở nhiều nơi khác nữa. BuA (p. 102) nói rằng đó là một lễ hội hằng năm tổ chức trên toàn cõi Jambudīpa và cổ xƣa không kém Đức Phật Dīpaṅkara; xem thêm J. iii. 538.                     (2) SNA. i. 326.               (3) Vin. ii. 107 f., 150; iv. 85, 267.                 (4)

Sp. iv. 831.                 (5)
Xem Dial. i. 7, n. 4; VT. iii. 71, n. 3.
(6)
DhA. i. 73 f.; AA. i. 89, vân vân.                  (7)
AvŚ. ii.
24.

1. Giri.—Tên của một Nigaṇṭha trú tại Nigaṇṭhārāma mà Vua
Vaṭṭagāmaṇī phá sập để xây Abhayagiri Vihāra. Tên của vị
Nigaṇṭha đƣợc ghi lại trong Vihāra (1).
(1)
Mhv. xxxiii. 43 f, 83; Dpv. xix. 14.

2. Giri.—Xem Giridīpa.

3. Giri.—Một trong số cung điện của Phật Sikhī trong đời sống
cƣ sĩ sau cùng của ngài (1). Chú giải (2) gọi đó là Giriyasa.
(1)
Bu. xxi. 16.              (2)
BuA., p. 201.

4. Giri.—Quận dƣới miền Nam Tích Lan có thủ phủ là
Mahāgāma và gồm nhiều làng, kể cả Niṭṭhulaviṭṭhika, sanh quán
của Dũng sĩ Goṭhaimbara (1) phục vụ Vua Duṭṭhagāmaṇī, và
Kutumbiyaṅgama, sanh quán của tƣớng Veḷusumana (2) của Vua
Duṭṭhagāmaṇī. Quận còn có tên Girimaṇḍala trị vì bởi Thủ trƣởng
Giribhojaka (3), còn đƣợc gọi là Girimaṇḍalika (4).
(1)
Mhv. xxiii. 49.           (2)
Ibid., 68.     (3)
Ibid., 69,
70, 75; MṬ. 454.                 (4)
MṬ. 452.

5. Giri.—Một Nigaṇṭha sống trong Anurādhapura vào thời của
Vua Paṇḍukābhaya (377-07 B.C.) (1). Xem thêm Giri [1].
(1)
Mhv. x. 98.

Giri (hoặc Girimānanda) Sutta.--Thuyết tại Jetavana. Tôn giả Ānanda bạch Phật về căn bịnh của Girimānanda và bạch hỏi Phật có đến viếng ông không? Phật đề nghị với Ānanda lập lại mƣời tƣởng (saññā) cho Girimānanda nghe: tƣởng vô thƣờng, tƣởng vô ngã, tƣởng bất tịnh, tƣởng nguy hại, tƣởng đoạn tận, tƣởng từ bỏ, tƣởng đoạn diệt, tƣởng nhàm chán đối với tất cả thế giới, tƣởng vô thƣờng trong tất cả hành, tƣởng niệm hơi thở vô hơi thở ra. Tiếp theo, Ngài giảng giải chi tiết. Sau khi nghe Ānanda, Girimānanda lành bịnh (1). (1) A. v. 108 ff. [Theo HT. Thích Minh Châu, 1996].

Girikaṇḍa.—Ngọn núi mà Vua Paṇḍukābhaya chiếm trong
chiến dịch chống lại chú ông. Gần núi này ông gặp Suvaṇṇapāli và
thành hôn với nàng (1). Vùng chung quanh núi mang tên Girikaṇḍa-
desa đƣợc ông tặng cho nhạc phụ là Girikaṇḍasiva (2).
(1)
Mhv. x. 28 ff.          (2)
Ibid., 82.

Girikaṇḍaka.—Vihāra ở Tích Lan đƣợc Vua Vijayabāhu I
trùng tu (1). Tăng chúng sống trong tịnh xá này khất thực trong làng
gần đó mang tên Vattakālaka (q.v.) Làng có cô gái nhập định đi
đƣợc trên không trung đến tịnh xá (2).
(1)
Cv. lx. 60.      (2)
Vsm. 143; DhSA. 116.

Girikaṇḍasiva.—Tộc trƣởng, chú của Vua Paṇḍukābhaya và
cha của Suvaṇṇapāli. Ông đƣợc Paṇḍuvāsudeva cử trị vì
Girikaṇḍa và không công nhận quyền nối ngôi của Paṇḍukābhaya.
Lúc Suvaṇṇapāli bị Paṇḍukābhaya bắt đi, cha nàng đem năm con trai
đi cứu nàng, nhƣng tất cả đều bị con của Paṇḍula là Canda giết chết
(2)
. Khi lên ngôi, Vua Paṇḍukābhaya giao tỉnh Girikaṇḍa lại cho chú
mình trị vì nhƣ xƣa (3).
(1)
Mhv. x. 29 f.         (2)
Ibid., 41 f.       (3)
Ibid., 82.

Girikassapa.—Trƣởng nam của Upatissa III. Ông có 16 ngƣời em. Lúc Silākāla làm loạn, Kassapa đánh bại ông và đi voi đuổi ông đến tận sào huyệt trên đỉnh núi Pācīnapabbata. Chiến thắng này đƣa ông lên đỉnh công danh với danh hiệu là Girikassapa. Về sau, lúc cùng cha chạy trốn Silākāla, ông bị lạc lối và bị quân địch bao vây; không còn đƣờng thoát thân ông cắt cổ tuẫn tiết (1). (1) Cv. xli. 11 ff.

Girikālī (Girikārī).—Ái nữ của Tế sƣ Kākavaṇṇa-Tissa. Bà tu
làm tỳkheo ni, đắc quả Alahán và nổi tiếng là vị sƣ nữ giỏi về Vinaya
(1)
.
(1)
Dpv. xxiii. 20.

Girikumbhila.—Tịnh xá ở Tích Lan do Vua Lañjitissa xây (1).
Trong lễ lạc thành vihāra, Lañjitissa cúng dƣờng cho 60 ngàn tỳkheo,
mỗi vị sáu y (2).
(1)
Mhv. xxxiii. 14.          (2)
Ibid., 26.

Girigāma.—Làng ở Tích Lan. Có một sadi trẻ tên Tissa ở
Pañcaggaḷalena đi trên không trung, thấy con gái của ngƣời thợ rèn
vừa tắm vừa ca hát dƣới ao sen cùng với năm cô bạn, ông bị mê hoặc
và mất hết thần thông (1).
(1)
SNA. i. 70; ApA. i. 128.

Girigāmakaṇṇa.—Trú xứ của Trƣởng lão Cūla Sudhamma (1).
Có thể đó là một tịnh xá gần Girigāma.
(1)
VibhA. 452.

Giriguhā.—Một trong các cung điện của Phật Piyadassī sử dụng
trong đời sống cƣ sĩ của ngài. Chú giải (2) gọi cung điện này là
Giribrahā.
(1)
Bu. xiv. 16.           (2)
BuA., p. 172.

Giritaṭa (Giritaṭāka).--Hồ nƣớc do Vua Aggabodhi II xây (1). Gần hồ có làng cũng mang tên Giritaṭa, nơi Vua Parakkamabāhu I từng đóng quân (2). Tại đây, ông đƣợc các tỳkheo yết kiến và khuyến

cáo nên trả ngôi lại cho Vua Gajabāhu (3). Về sau, làng bị Vua
Mānābharaṇa chiếm đóng (4).
Hồ nƣớc đƣợc Vua Parakkamabāhu I trùng tu. Ông còn
nối liền hồ này với hồ Kaddūravaḍḍhamāna bằng con kênh Kāverī
(5)
.
(1)
Cv. xlii. 67.             (2)
Ibid., lxx. 312.     (3)

Ibid., 329 f.            (4) Ibid., lxxii. 149.          51 Ibid., lxxix. 33, 55; xem thêm Cv. Trs. i. 312, n. 3; 334 n. 1.

Giridatta Thera.—Alahán, sƣ phụ của Trƣởng lão Vītāsoka
(q.v.). Trƣởng lão làu thông Kinh điển và Vi diệu pháp (1).
(1)
ThagA. i. 295.

Giridanta (v.l. Giridatta, Giridattha).—Ngƣời huấn luyện ngựa Paṇḍava. Kiếp trƣớc ông là Devadatta. Xem Giriganta Jātaka.

Giridanta Jātaka (No. 184).—Chuyện Ngƣời Luyện Ngựa. Vua
Sāma trị vì Benares có con ngựa tên gọi Paṇḍava và ngƣời nài tên
Giridanta. Thấy nài đi cà nhắc, ngựa bắt chƣớc đi cà nhắc theo.
Vua không biết nguyên nhơn bèn bảo cố vấn mình (Bồ Tát) điều tra.
Vị cố vấn tâu rằng đó là do sự kết giao bất thiện và xin vua thay
ngƣời nài. Nài ngựa chỉ Devadatta (1).
Xem phần nhân duyên trong Mahilāmukha Jātaka.
(1)
J. ii. 98 f.

Giridāsa.—Một trƣởng đoàn du mục tồi.         Ông là chồng của
Trƣởng lão ni Isidāsī trong kiếp trƣớc (1).
(1)
Thig. 445 f.; ThigA. 260, 265.

Giridipā.--Đảo gần Tích Lan. Lúc Phật viếng Tích Lan, Ngài
đem đảo sát vô Tích Lan, bảo các dạxoa lên đảo, rồi đƣa đảo về vị trí
cũ (1). Geiger (2) nghĩ rằng Giridipā không phải là một hòn đảo mà là
một cao nguyên (giri) trong nội địa Tích Lan.
(1)
Mhv. i. 30; Dpv. i. 67 f.          (2)
Mhv. Trs., p. 4, n. 4.

Giriddhī.—Trƣởng lão Alahán ở Mahāvihāra dạy Vi Diệu Pháp tại Tích Lan (1).

(1) Cv. xlviii. 14.

Girinagara (Girivhanagara).—Tịnh xá ở Devapāli do Vua
Aggabodhi V xây (1).
(1)
Cv. xlviii. 3.

Girinelapūjaka Thera.—Alahán. Vào 31 kiếp trƣớc ông là một
thợ săn có cúng dƣờng Phật Sikhī bông nela (1). Ông và Trƣởng lão
Gavampati là một (2).
(1)
Ap. ii. 457.           (2)
ThagA. i. 104.

Girinelavāhanaka.—Tịnh xá nằm                trên    phía   Bắc   của
Kaṇḍanagara, do Vua Sūratissa xây (1).
(1)
Mhv. xxi. 6.

Giripunnāgiya Thera.—Alahán. Vào 94 kiếp trƣớc ông có cúng
dƣờng Phật Sobhita trái giripunnāga trong lúc ông an trú tại
Cittakūṭa (1). Ông và Trƣởng lão Kaṇhadinna là một (2).
(1)
Ap. ii. 416.            (2)
ThagA. i. 304.

Giribāraṭṭha.—Một quận trong Dakkhiṇadesa bên Tích Lan (1). (1) Cv. lxix. 8; lxx. 125.

Giribāvāpi.—Hồ nƣớc đƣợc Vua Parakkamabāhu I trùng tu (1). (1) Cv. lxviii, 44; xem thêm Cv. Trs. i. 280, n. 5.

1. Giribbaja.—Một tên gọi khác của Rājagaha (q.v.).

2. Giribbaja.—Một tên gọi khác của núi Vaṅkagiri (1). (1) J. vi. 589.

Giribrahā.—Xem Giriguhā.

Giribhaṇḍa.—Tịnh xá ở Tích Lan do Vua Udaya I trùng tu (1).
Xem Giribhaṇḍapūjā ở dƣới.
(1)
Cv. xlix. 29.

Giribhaṇḍa-(vāhana)-pūjā.--Lễ hội do Vua Mahādāṭhika- Mahānāga tổ chức lần đầu tiên trên núi Cetiyagiri. Lễ hội rất lớn và hoành tráng. Thảm đƣợc trải dài từ Kadamdanadī tới núi để dân chúng đến lễ hội bằng chơn sạch sẽ; đƣờng đƣợc treo đèn kết hoa rực rỡ; trạm xá đƣợc dựng lên nhiều nơi để phát chẩn. Có kịch và múa hát. Đèn đƣợc thắp sáng trên toàn đảo và cả trên biển trong vòng một do tuần (1). Truyền thuyết (2) nói rằng trong ngày Giribhaṇḍa- (vāhana)-pūjā Māra đổ xuống một trận mƣa than để phá lễ hội, nhƣng Trƣởng lão hoá nên mặt đất trên không trung nên than không rơi đƣợc xuống lễ hội. Trong lễ hội, vật cúng dƣờng quý giá nhứt là bộ y mà các đại quan muốn đến tay một vị Trƣởng lão, nhƣng Sadi trẻ Loṇagirivāsī Tissa lại trúng vì ông tri hành sārāṇīya-dhammā (3). Giribhaṇḍa-(vāhana)-pūjā có thể liên quan đến Giribhaṇḍavihāra vì tên gọi của lễ hội giống tên của tịnh xá. (1) Mhv. xxxiv. 75 ff.; AA. i. 13.               (2) Vsm. 376; Vsm. Trs. ii. 436, n. 4.                 (3) DA. ii. 353; AA. ii. 653 f.; MA. i. 545 f.

Girimaṇḍala.--Quận dƣới miền Nam Tích Lan (1). Xem Giri [4]. (1) Cv. li. 111; chi tiết, xem thêm Cv. Trs. i. 159, n. 1.

Girimānanda Thera.—Con của vị tế sƣ phục vụ Vua Bimbisāra. Thấy đƣợc oai nghi của Phật lúc Ngài vào thành Rājagaha, ông xin gia nhập Tăng Đoàn. Đang lúc ăn học trong làng, một hôm ông vô Rājagaha xin yết kiến Phật và đƣợc nhà vua bảo ở lại để ông nuôi dƣỡng. Nhƣng nhà vua quên khiến ông phải sống lang thang ngoài trời. Thiên thần sợ mƣa làm ƣớt ông nên dừng không mƣa nữa, tạo nên hạn hán trong vƣơng quốc. Biết đƣợc lý do, nhà vua bèn xây cho ông một cái cốc; ông tu tập và đắc quả Alahán. Vào thời Phật Sumedha,ông làm gia chủ, và khi vợ con ông chết, ông bỏ vô rừng để tang. Phật đến an ủi ông; ông dâng lên Phật bông hoa và nói lời tán thán (1). Giri Sutta đƣợc thuyết liên quan đến Girimānanda, lúc ông bệnh nặng (2). (1) Thag. vv. 325-9; ThagA. i. 409 ff.; Ap. i. 330 f.      (2)

A. v. 108 ff.

Girimānanda Sutta.—Xem Giri Sutta.

Girimekhalā.—Voi của Māra. Voi cao 150 lý. Lúc bị Māra
thúc, voi tiến tới Phật đang ngồi dƣới cội Bồ Đề và phủ phục (1).
(1)
J. i. 72, 73, 74; MA. i. 384;Mbv. 31; Vindhish, ―Māra und
Buddha,‖199; BuA. 239; MṬ. 473.

1. Giriya.—Con chó rừng, tiền thân của Devadatta (1). Xem
Manoja Jātaka.
(1)
J. iii. 322 f.

2. Giriya.--Tƣớng Tamil, Tƣ lệnh của cứ địa Girilaka, bị Vua
Duṭṭhagāmaṇī giết (1).
(1)
Mhv. xxv. 47.

Giriyasa.—Xem Giri [3].

Giriyāvāpi.—Hồ nƣớc do Vua Parakkamabāhu I trùng tu (1). (1) Cv. lxviii. 46; xem thêm Cv. Trs. i. 280, n. 5.

Girilaka.--Cứ địa của Tamil gần Vijitapura do Giriya trấn giữ.
Căn cứ bị Vua Duṭṭhagāmaṇī chiếm (1) và Giriya bị giết chết.
(1)
Mhv. xxv. 47.

Girivaṃsa.—Một vƣơng tộc ở Tích Lan. Thái tử Alagakkonāra
và Mẫu hoàng của Vua Parakkamabāhu VI (2) thuộc vƣơng tộc này.
(1)
Cv. xci. 3.   (2)
P.L.C. 247.

Girivāhana.—Một trong số cung điện mà Phật Atthadassī sử
dụng trong đời sống cƣ sĩ sau cùng của Ngài (1).
(1)
Bu. xv. 15.

Girivihāra.—Vihāra ở Tích Lan do Vua Aggabodhi I xây; tịnh xá còn đƣợc cúng dƣờng 100 thửa ruộng (1). Tịnh xá là trú xứ của Tỳkheo Cullapiṇḍapātiya-Tissa (2), và của một sadi học trò của Tepitaka, tức Trƣởng lão Culla-Summa (3).

(1)
Cv. xlii. 12.             (2)
AA. i. 367.   (3)
DA. ii.
514.

Girivhanagara.—Xem Girinagara.

Girisāra.—Một vị vua vào 80 kiếp trƣớc , tiền thân của Trƣởng
lão Māṇava (hay Sammukhāthavika) (1) v.l. Sirisāra, Hirisāra.
(1)
ThagA. i. 164; Ap. i. 159.

Girisigāmuka.—Một hồ nƣớc đƣợc Vua Parakkamabāhu I
trùng tu (1).
(1)
Cv. lxviii. 49.

Girihālika.—Tịnh xá do Vua Mahallaka-Nāga xây trên một đảo
của Tích Lan.
(1)
Mhv. xxxv. 125.

1. Gilāna Vagga.—Phẩm 13: phẩm Bệnh, Chƣơng Năm Pháp
(Pañcaka Nipāta), Aṅguttara Nikāya (1).
(1)
A. iii. 142-7.

2. Gilāna Vagga.—Phẩm 3: Phẩm Bệnh, Tƣơng Ƣng Sáu Xứ,
Saṃyutta Nikāya (1) [Theo HT. Thích Minh Châu, 1993].
(1)
S. iv. 46-53.

3. Gilāna Vagga.—Phẩm 2: Phẩm Bệnh, Tƣơng Ƣng Giác chi
(Bojjhaṅga Saṃyutta) (1).
(1)
S. v. 78-83.

1. Gilāna Sutta.—Có ba hạng ngƣời bệnh: ngƣời bệnh không bao
giờ khỏi, ngƣời bệnh khỏi dầu đƣợc hay không đƣợc chăm sóc, và
ngƣời bệnh chỉ khỏi nếu đƣợc chăm sóc đúng mức (1).
(1)
A. i. 120 f.

2. Gilāna Sutta.—Phật đến thăm và thuyết cho một sadi đang bị bệnh. Sadi khỏi bệnh nhờ khởi lên pháp viễn ly trần cấu: ―Phàm cái

gì sanh khởi , tất cả đều chịu sự đoạn diệt.‖ (1). [Theo HT. Thích
Minh Châu, 1993].
(1)
S. iv. 46; S. iii. 119.

3. Gilāna Sutta.—Nhƣ kinh trên, nhƣng ở đây mục đích của pháp
Phật dạy
là tịch tịnh hoàn toàn, không chấp thủ (1).
(1)
S. iv. 47.

4. Gilāna Sutta.—Phật viếng Tôn giả Mahā Kassapa đang bị
bệnh nằm ở Pippalīguhā và thuyết về thất Bồ đề phần. Hoan hỷ,
Tôn giả hết bệnh (1).
(1)
S. v. 79.

5. Gilāna Sutta.—Mô tả cuộc viếng thăm Tôn giả Mahā
Moggallāna của Phật tại Gijjhakūṭa (1).
(1)
S. iv. 80.

6. Gilāna Sutta.—Phật bị bệnh tại Kalandakanivāpa trong
Veḷuvana; Trƣởng lão Mahā Cunda đến viếng Ngài và đôi bên luận
bàn về thất Bồ đề phần. Phật hết bệnh (1).
(1)
S. v. 81.

7. Gilāna Sutta.—Trƣớc khi nhập nípbàn, Phật an cƣ mùa mƣa ở Vesāli tại làng Beḷuva và lâm trọng bệnh tại đây. Với sức tinh tấn Ngài nhiếp phục trọng bệnh ấy, lƣu giữ mạng hành và sống. Ngài thoát khỏi cơn bệnh. Tôn giả Ānanda tán thán sự kham nhẫn của Phật và có an ủi rằng Thế Tôn sẽ không diệt độ, nếu Ngài không có lời di giáo lại cho chúng tỳkheo. Phật dạy chƣ tỳkheo rằng hãy tự mình là ngọn đèn cho chính mình, hãy tự mình nƣơng tựa chính mình, chớ nƣơng tựa một điều gì khác. Dùng Chánh pháp làm ngọn đèn, dùng Chánh pháp làm chỗ nƣơng tựa, chớ nƣơng tựa một gì khác. (1). (1) S. v. 152 f.; kinh này còn đƣợc thấy giống nhƣ đúc (verbatim) trong D. ii. 98 f.

8. Gilāna Sutta.—Một thời, Phật trú ở Vesāli, tại Đại Lâm, giảng đƣờng có nóc nhọn. Rồi Thế Tôn vào buổi chiều, từ Thiền tịnh đứng dậy, đi đến hành lang ngƣời bệnh. Thấy một tỳkheo ốm yếu bệnh họan, Ngài dạy nên hành trì năm pháp sau để diệt trừ lậu hoặc và mau thoát khỏi bệnh: sống quán bất tịnh trên thân, với tƣởng ghê tởm đối với các món ăn, với tƣởng không thích thú đối với tất cả thế giới, quán vô thƣờng trong tất cả hành, và nội tâm khéo an trú trong tƣởng về chết (1). [Theo HT. Thích Minh Châu, 1996]. (1) A. iii. 142; cf. Giri Sutta.

Gilānadassana Sutta.—Lúc bấy giờ gia chủ Citta (Citta-
gahapati) bị bệnh. Có nhiều chƣ thiên đến với ông và khuyên ông
hãy nguyện trong tƣơng lai sẽ trở thành Chuyển luân Thánh vƣơng.
Ông từ chối và nói ―cái ấy không thƣờng hằng, cần phải bỏ đi và
vƣợt qua.‖ Thân thích ông hỏi ông nói gì lung tung vậy. Ông giáo
giới họ nên có đầy đủ lòng tin bất động nơi Phật, Pháp, Tăng. Sau đó
ông liền mệnh chung (1).
(1)
S. iv. 302 f.

Gilāyana Sutta.—Lúc sắp sửa rời Nigrodhārāma ở Kapilavatthu để du hành, Phật đƣợc Mahānāma bạch hỏi rằng một cƣ sĩ có trí bị bệnh phải đƣợc giáo giới nhƣ thế nào? Phật đáp rằng một cƣ sĩ có trí bị bệnh phải đƣợc một cƣ sĩ có trí giáo giới với bốn pháp an ủi nhƣ sau: có lòng tịnh tín bất động đối với Phật, Pháp, Tăng , và các giới đƣợc các bậc Thánh ái kính... đƣa đến Thiền định. Vị ấy hãy từ bỏ lòng thƣơng nhớ đối với cha mẹ, vợ con mình. Vị ấy hãy từ bỏ tâm khỏi các nhơn dục. Vị ấy nên mong cầu không tái sanh và đƣợc giải thoát (1). (1) S. v. 408 f.

Gilīmalaya.—Làng mà Vua Vijayabāhu I cúng dƣờng để lễ tế
tại Samantakūṭa (1).
(1)
Cv. lx. 65; xem thêm Cv. Trs. i. 221, n. 2.

Givulabā.—Làng ở Tích Lan, nơi mà Vua Parakkamabāhu I đại
thắng quân thù (1).
(1)
Cv. lxxiv. 91.

Gihi Sutta.--Lần nọ, lúc Trƣởng giả Anāthapiṇḍika đến yết kiến Phật, Phật nói với Tôn giả Sāriputta rằng tín chủ nào mà sở hành đƣợc bảo vệ trong năm học giới, và có đƣợc bốn tăng thƣợng tâm hiện tại lạc trú (ābhicetasikadhammā)--lòng tịnh tín bất động đối với Phật, Pháp, Tăng , và các giới đƣợc các bậc Thánh ái kính, tín chủ ấy có thể nói về mình rằng ông đã đoạn tận địa ngục (niraya), loài bàng sanh, loài ngạ quỷ, cõi dữ, ác thú, đọa xứ, và ông là bậc Dự lƣu, không còn phải thối đọa, quyết chắc đạt đƣợc Chánh giác (1). (1) A. iii. 211 f.

Gihivinaya.—Xem Sigālovāda Sutta.

Gihīnaya Sutta.—Xem Bāḷhagilāyana Sutta.

Gihīsāmīci Sutta.—Phật nói với Trƣởng giả Anāthapiṇḍika về
bốn bốn pháp đƣa vị Thánh đệ tử bƣớc vào con đƣờng thích đáng của
ngƣời gia chủ: hộ trì chúng Tỳkheo với y, đồ ăn khất thực, sàng tọa,
dƣợc phẩm trị bệnh (1).
(1)
A. ii. 65.

Gīta Sutta.--Có năm điều nguy hại với ngƣời thuyết pháp với
giọng ca kéo dài (gītassareṇa) (1).
(1)
A. iii. 251.

Guṇa.—Một du sĩ của Kassapagotta đƣợc Vua Aṅgati trị vì
Videha tham kiến. Ông đƣợc quy là Sunakkhatta, vƣơng tử
Licchavī.
Chi tiết, xem Mahā Nārada Kassapa Jātaka.

Guṇa Jātaka (No. 157).—Chuyện Công Đức. Một thời Bồ Tát sanh làm con sƣ tử. Một hôm sƣ tử đi săn bị lún dƣới bãi bùn không kéo chơn lên đƣợc và nhịn đói bảy ngày cho đến khi đƣợc con chó rừng moi bùn cứu mạng. Để đền ơn, sƣ tử đƣa chó rừng và con chó cái về hang mình để gặp sƣ tử cái, rồi hai đôi vợ chồng sống hoà thuận an vui trong hang này. Một thời gian sau hai đôi vợ chồng có mỗi đôi hai con nhỏ.

Ngày nọ, sƣ tử cái nảy ý ghen tuông và doạ chó cái với chó con nhằm mục đích cho gia đình chó đi ra khỏi hang mình. Khi nghe tự sự, sƣ tử nói với vợ về ơn cứu tử và tình nghĩa đôi bên. Từ đó hai gia đình sƣ tử và chó rừng sống hạnh phúc bên nhau. Chó rừng chỉ Tôn giả Ānanda. Chuyện đƣợc kể liên quan đến vụ Ānanda nhận y của cung Vua Pasenadi cúng dƣờng. Thọat tiên Trƣởng lão nhận 500 y do các nữ nhơn trong cung dâng sau khi nghe pháp. Nghe tin này, nhà vua lấy làm lạ vì ông biết rằng mỗi tỳkheo chỉ đƣợc có ba y. Đƣợc Trƣởng lão Ānanda tâu trình tự sự nhà vua cúng dƣờng thêm 500 y nữa. Đƣợc biết một ngàn y này là thứ đắt giá do một vua bạn tặng. Trƣởng lão Ānanda đem y cho một tỳkheo thị giả trẻ của mình. Vị này đem phát lại cho các bạn đồng phạm hạnh, tuy nhiên ông cũng bị tiếng không hay. Tiếng đến tai Phật, Ngài bảo Trƣởng lão Ānanda làm đúng vì ông muốn giúp đở ngƣời đã giúp đở ông (1). Jātaka này đƣợc gọi là Sīha Jātaka, và có thể cũng là Sigāla Jātaka (2). (1) J. ii. 23 ff.      (2) E.g., trong J. ii. 314.

Guṇagandha.—Tỳkheo học giả ở Miến Điện (1). (1) Sās. 132, 143.

Guṇaratanadhara.—Danh vị mà Vua Bhuvanekabāhu ban tặng
cho một tỳkheo từng đến Miến Điện để đƣa đạo nguyên thủy về Tích
Lan (1).
(1)
Sās. 45.

Guṇasāgara.—Tỳkheo Miến Điện, tác giả của Mukhamattasāra
và Ṭīkā của tài liệu này (1).
(1)
Gv., p. 63; Bode, op. cit., p. 25.

Guṇasāra.--Học trò của Tỳkheo học giả                   Miến    Điện
Guṇagandha. Ông là ngƣời ở làng Sahassorodha (1).
(1)
Sās., 112, 162, 164.

Guṇasiri.--Học trò của Trƣởng lão Canda ở làng Repina. Ông là thầy của Ñāṇadhaja (1).

(1) Sās., 162, 163, 164.

Guṇābhilaṅkāra.—Trƣởng lão ở làng Tunna. Ông là một trong
những ngƣời gây ra sự tranh cãi Ekaṃsika (1). Về sau ông sống trong
Jeyyabhūmivihāra (2).
(1)
Sās., 118.       Ibid., 132, 163.

Guttijjita.—Phật độc giác, có tên trong danh sách của 100 Phật
độc giác từng trú trên núi Isigili (1).
(1)
M. iii. 70; ApA. i. 107.

Gutta, Guttaka.—Ngƣời Tamil soán ngôi Vua Sūratissa. Ông
là ngƣời buôn ngựa sang Tích Lan với một ngƣời Tamil khác tên gọi
Sena. Gutta và Sena giết Vua Sūratissa lên làm vua trị vì
Anurādhapura 22 năm (177-155 B.C.). Hai ông bị Asela giết và
soán ngôi; Asela là Bào đệ của Vua Devānaṃpiyatissa (1).
(1)
Mhv. xxi. 10 f.; Dpv. xviii. 47 f.

Guttasāla, Guttasālaka.—Tên một làng và cũng là tên một quận trong xứ Rohaṇa. Duṭṭhagāmaṇī sống tại đây trƣớc khi lên ngôi trị vì Mahāgāma (1). Guttasāla cách Mahāgāma 30-35 dặm về phía Bắc; Mahāgāma có con lộ đi ngang qua Māṇikagaṅga. Guttasāla nằm trên đƣờng chạy từ Mahāgāma đến Mutiyaṅgana; đƣờng này chạy dọc theo Mahāvālukagaṅgā đến Pulatthipura. Do đó, Guttasāla là một điểm chiến lƣợc quan trọng và là tâm điểm của nhiều chiến dịch trong nhiều thời kỳ khác nhau (2). Atthasālīnī (3) có ghi lại câu chuyện của một tỳkheo ni Alahán ở Guttasāla. Một lần nọ, làng bị cƣớp đánh phá, bà ra đi cùng một tỳkheo ni trẻ gánh hành trang của bà. Đến cổng Nakulanagara, bà gặp Trƣởng lão Mahānāga ở Kālavallimaṇḍapa và đƣợc ông chia thực phẩm cúng dƣờng ngay trong bát của ông vì bà không có bát. Bà thọ trai rồi rửa bát trả và nói rằng ngày mai ông sẽ đƣợc cúng dƣờng dễ dàng, không cần phải rán sức. Lời bà đúng với sự thật. (1) Mhv. xxiv. 17.               (2) E.g., của Mahinda (Cv. li. 109, 117); Vijayabāhu I (ibid., lxviii, 34); Jayabāhu I (ibid., lxi. 12); Parakkamabāhu I (ibid., lxxi. 155 f.; lxxv. 15. Xem Cv. Trs. i. 158, n. 4.             (3) DhsA. 398. f.

1. Guttā Theri.--Trƣởng lão ni thuộc một gia đình Bàlamôn ở
Sāvatthi. Lúc đến tuổi trƣởng thành, bà chán ngán cuộc sống gia
đình. Do duyên sẵn có, bà đƣợc cha mẹ cho gia nhập Tăng Đoàn
dƣới tên gọi Pajāpatī Gotamī. Trong một thời gian dài bà không thể
nhập định; tuy nhiên, đƣợc Phật khuyến khích, bà tinh tấn tu tập và
về sau đắc quả Alahán (1).
(1)
Thig. vv. 163-8; ThigA. 157 f.

2. Guttā.—Con gái thứ ba trong bảy ngƣời con gái của Vua Kiki
trị vì Benares. Bà là tiền thân của Paṭācārā, con gái của hai ông bà
theo đạo Jain (1).
(1)
J. vi. 481; nhƣng xem Ap. ii. 558, v. 15, trong ấy Paṭācārā đƣợc
quy là Bikkhunī.

Guttila.—Bồ Tát sanh làm một nhạc công ở Benares, sống độc thân để nuôi cha mẹ mù loà. Ông có một học trò, Mūsila ở Ujjeni, và tận tâm truyền nghề cho trò này, dầu rằng xem tƣớng thấy học trò mình không phải là bậc chơn nhơn. Một hôm, ông giới thiệu học trò mình với triều đình. Học trò ông liền đứng ra tranh tài với ông trƣớc mặt nhà vua. Ông không muốn tranh với học trò mình vì thắng sẽ không vinh dự gì còn thua sẽ bị nhục, nên ông bỏ vô rừng. Thiên chủ Sakka xuất hiện và hứa sẽ giúp ông thắng cuộc. Trong cuộc tranh tài, Guttila chơi nhạc theo sự chỉ dẫn của Sakka; tiếng nhạc của ông vang dội khắp kinh thành và Thiên nữ giáng thế múa hát. Thế là Mūsila thua cuộc và bị dân chúng nổi giận ném đá chết. Về sau, Sakka cử mã xa Māṭali đón Guttila lên du hành cõi Tāvatiṃsa. Để đổi lấy tiếng nhạc của ông, ông đƣợc phép tìm hiểu về thiện nghiệp của chúng sanh sống trên cung trời này. Trở về cõi thế sau bảy ngày viếng Tāvatiṃsa, ông thuật lại cho dân chúng thế tục nghe những gì ông thấy trên cõi Thiên và khuyên họ sống đời thánh thiện (1). Đƣợc biết, có lần Guttila gởi cho một nữ nhơn một ngàn đồng để đƣợc nàng thƣơng tƣởng, nhƣng không thành công. Ông trang điểm mình rồi đến nhà nàng đánh đàn và ca hát. Bị mê hoặc bởi tiếng nhạc của ông, nàng mở cửa sổ ra xem nhƣng tƣởng là cửa cái bèn bƣớc ra và té xuống lầu chết (2).

Guttila đƣợc nói là một trong bốn ngƣời lên cõi Tāvatiṃsa
lúc làm ngƣời tại thế; ba ngƣời kia là Sādhīna, Nimi và Mandhātā.
(1)
J. ii. 248 ff.; VvA. 137 ff.           (2)
AA. i. 16 f.; có phải đó là
một ngƣời khác?                     (3)
Mil. 115, 291.

Guttila Jātaka (No. 243).--Chuyện Nhạc Sĩ Guttila. Nhà vua
cuộc tranh tài giữa hai nhạc công Guttila (q.v.) và Mūsila. Mūsila
chỉ Devadatta, Sakka chỉ Anuruddha, và nhà vua chỉ Tôn giả
Ānanda.
Chuyện đƣợc kể liên quan đến Devadatta. Các tỳkheo tìm
cách khuyến cáo ông nhận Phật là bậc Đạo sƣ vì nhờ Ngài mà ông
làu thông Tam Tạng và đắc bốn Thiền na. Nhƣng Devadatta không
chịu (1).
(1)
J. ii. 248 ff.

Guttilavimāna.—Tôn giả Moggallāna viếng cõi Tāvatiṃsa,
Moggallāna thấy 36 Thiên nữ có cung điện gần nhau bèn hỏi chƣ vị
về thiện nghiệp trong quá khứ. Trở về, ông bạch trình Phật. Phật nói
rằng chƣ vị ấy từng sanh trên cõi Tāvatiṃsa từ thời Guttila lên đó
viếng thăm. Tiếp theo Ngài kể chuyện của Guttila (1).
(1)
Vv. iii. 5; VvA. 137 ff.

Gundāvana.—Khu rừng trong Madhurā, trú xứ của Trƣởng lão
Mahā Kaccāna. Vua Avantiputta trị vì Madhurā có đến viếng
Trƣởng lão tại đây và đƣợc ông thuyết Madhurā Sutta (1). Tại đây
ông còn đƣợc Bàlamôn Kaṇḍarāyana (2) yết kiến. Tên trọn vẹn của
khu rừng là Kaṇhagundāvana (3). v.l. Kuṇḍavana.
(1)
M. ii. 83 f.    (2)
A. i. 67 f.      (3)
MA. ii. 738;
J.R.A.S., 1894, 349.

Gumbakabhūtā.—Nữ nô tỳ của Ummādacittā, ngƣời đƣợc chủ
tín nhiệm giao con để đƣa đến nơi an toàn (1).
(1)
MṬ. 280.

Gumbika, Gumbiya.--Dạxoa; xem Gumbiya Jātaka.

Gumbiya Jātaka (No. 366).—Chuyện Con Quỷ Gumbiya. Một thời, có một thƣơng nhơn ở Benares (Bồ Tát) đƣa đoàn gồm 500 cỗ xe thƣơng buôn qua rừng. Ông dặn mọi ngƣời không đƣợc ăn gì gặp trong rừng mà không tham khảo ý kiến ông trƣớc. Trên đƣờng họ thấy lá rừng đƣợc rải mật;mật có tẩm thuốc độc do dạxoa Gumbiya bẫy để ăn thịt ngƣời chết vì tham ăn. Một số không nghe lời, ăn mật nên bị chết. Một số khác nếm mật và nhớ tới lời dặn nên không ăn; họ đƣợc cứu sống bằng cách gây nôn. Chuyện đƣợc kể về một tỳkheo đắm mê nhan sắc của một nữ nhơn hối tiếc đã xuất gia. Ham muốn nhƣ mật có thuốc độc, Phật nói. Vị tỳkheo đắc quả Dự lƣu (1). (1) J. iii. 200 f.; cp. Kimpakka Jātaka.

Guralaṭṭhakalañcha.—Một địa danh ở Tích Lan, từng là trận
chiến của Damiḷādhikāri Rakkha với quân thù (1).
(1)
Cv. lxxv. 77; Cv. Trs. i. 51, n. 3.

Gilissāni.--Vị tỳkheo sống trong rừng (nên thô tháo) ra
Kalandakanivāpa vì công vụ. Ông làm đề tài của Gilissāni Sutta
(1)
.
(1)
M. i. 469.

Gulissāni Sutta.—Tôn giả Sāriputta nhận thấy trong số tỳkheo ở Rājagaha có một vị sống trong rừng rất thô tháo và vụng về, tên gọi Gulisāni. Tôn giả bèn nói với các tỳkheo khác rằng tỳkheo sống ở rừng núi đến trú giữa chúng Tăng phải biết tôn trọng, cung kính các đồng Phạm hạnh, phải biết khéo léo về chỗ ngồi, không nên vào làng quá sớm và trở về ban ngày, không nên đi đến các gia đình trƣớc buổi ăn hay sau buổi ăn, không nên trạo cử, dao động, không nên nói nhiều lời và nói tạp nhạp, phải là ngƣời dễ nói và là ngƣời thiện hữu, phải thủ hộ các căn, phải tiết độ trong sự ăn uống, phải chú tâm cảnh giác, phải tinh cần tinh tấn, phải chánh niệm tỉnh giác, phải có Thiền định, phải có trí tuệ, phải thực tập thắng pháp, phải thực tập các pháp tịch tịnh giải thoát (santavimokha), phải thực tập các pháp thƣợng nhơn. Nghe vậy, Tôn giả Moggallāna hỏi rằng các pháp này cần phải đƣợc chấp trì và thực tập chỉ bởi tỳkheo sống ở rừng núi hay bởi tỳkheo sống ở gần xóm làng? Tôn giả Sāriputta đáp rằng các pháp

này cần phải đƣợc chấp trì và thực tập bởi tỳkheo sống ở rừng núi,
huống chi tỳkheo sống gần xóm làng! (1).
(1)
M. i. 489 ff.

Guḷa.—Một trƣởng dạxoa thƣờng đƣợc Phật tử cầu khẩn khi bị
ma quỷ ám (1).
(1)
D. iii. 204.

Guḷavaṇṇa.—Con ngựa của Vua Kuṭakaṇṇa-Tissa. Ngựa này
không chịu qua sông Kadamba để đƣa vua đi từ Anurādhapura đến
Cetiyapabbata. Bị quở trách, quan mã phu giải thích rằng ngựa
Guḷavaṇṇa không muốn đuôi mình thắm ƣớt để phải làm bẩn long
bào của vua. Vua bèn nắm dở đuôi ngựa và ngựa thuận qua sông (1).
Chuyện đƣợc kể để nói về các pháp của ngƣời huấn luyện
ngựa hay.
(1)
MA. ii. 653 f.

Guhaṭṭhaka Sutta.—Kinh thứ nhì của Aṭṭhakavagga của Sutta Nipāta, đƣợc thuyết cho Piṇḍolabhāradvāja. Một thời, ông trú tại Udakavana trong Kosambī. Bấy giờ có nhà vua trị vì Udena du ngoạn cùng đoàn tuỳ tùng. Lúc vua nghỉ trƣa, các cung nữ ra đi dạo, gặp Trƣởng lão, ngồi xuống nghe ông nói kinh. Thức giấc, nhà vua đi tìm, thấy cung nữ mình quây quần vị Trƣởng lão, ông nổi giận. Ông hỏi Piṇḍola về pháp ẩn cƣ mà Trƣởng lão hành trì trong thƣợng uyển. Nhƣng vị Trƣởng lão không trả lời, nhà vua doạ sẽ thả ông trong ổ kiến vàng. Vị Trƣởng lão liền bay bổng lên không trung về Gandhakuti bạch trình Phật. Phật ngồi dựa nghiêng trên giƣờng và thuyết kinh Guhaṭṭha cho vị Trƣởng lão. Phật dạy, ai tham đắm vào sắc thân và dục lạc sẽ sống trong sợ hãi triền miên. Phải vứt bỏ tham đắm, vƣợt qua lũ lụt, và không bị ông nhiễm bởi thế tục (1). Kinh có tên Guhaṭṭha vì kệ đầu tiên của kinh bắt đầu bằng chữ guhā chỉ thân sắc. Kinh đƣợc chú giải trong Mahā Niddesa (2). (1) SN. vv. 772-9; SNA. ii. 514 ff.            (2) pp. 23 ff.

Guhasīva.—Vua xứ Kāliṅga. Thọat tiên ông không lễ kính Nha Xá lợi tôn trí trong kinh đô của ông. Nhƣng khi đƣợc chứng kiến

phép mầu, ông quy y và trân trọng lễ kính Nha Xá lợi. Về sau ông cử
công chúa Hemamālā và Phò mã Dantakumāra thỉnh đƣa Nha Xá
lợi qua Tích Lan. Chuyện đƣợc kể trong Dāṭhāvaṃsa (1).
(1)
Chƣơng iv. ff.

Guhasela.—Cung điện sử dụng bởi Phật Tissa trƣớc khi ông xuất
thế (1).
(1)
Bu. xviii. 17.

Guhānahānakoṭṭha.—Một trong tám nhà tắm bằng đá do Vua
Parakkamabāhu I xây cho chƣ tỳkheo ở Pulatthipura sử dụng (1).
(1)
Cv. lxxviii. 45.

Gūtha.--Địa ngục nơi sanh sống của quỷ sứ có răng nhọn dùng xé
xác tội nhơn để hút tuỷ (1). Con bất hiếu với cha mẹ bị đoạ xuống địa
ngục này (2). Gūtha nằm kế bên Mahā Niraya.
(1)
M. iii. 185; J. vi. 8; SNA. ii. 481. (2) DhA. iv. 34.

1. Gūthakhādaka.--Ngạ quỷ. Thuở nọ, có gia chủ ở Sāvatthi cúng dƣờng vị tỳkheo đến viếng nhà ông một tịnh xá. Vị tỳkheo này ganh với các tỳkheo khác đến khất thực tại nhà gia chủ, nên nói xấu các tỳkheo này khiến gia chủ xử tệ với các tỳkheo này. Kết quả là ông bị sanh làm ngạ quỷ sống trong hầm cầu của tịnh xá đó; Tôn giả Moggallāna có thấy ngạ quỷ này (1). (1) Pv. iv. 18; PvA. 266 f.; cp. ThagA. i. 386 f.

2. Gūthakhādaka.—Nhƣ chuyện trên, nhƣng gia chủ là một nữ
nhơn (1).
(1)
Pv. iv. 9; PvA. 269.

Gūthakhādiduṭṭhabrāhmaṇa Sutta.--Chuyện của một ngạ quỷ
bị lún trong hầm phân và ăn phân bằng hai tay. Vào thời Phật
Kassapa, ông thỉnh chƣ tỳkheo về nhà thọ trai và dọn cho mỗi vị một
chén phân.
Hai Trƣởng lão Mahā Moggallāna và Lakkhaṇa đều có
thấy ngạ quỷ này gần Gijjhakūṭa (1).
(1)
S. ii. 259.

Gūthapāṇa Jātaka (No. 227).—Chuyện Con Bọ Ăn Phân. Con bọ ăn phân uống rƣợu thừa của các thƣơng gia trong một nhà nghỉ. Bọ say lúc trở về đống phân mình. Có con voi đến. Voi nghe mùi phân bỏ đi. Bọ tƣởng voi sợ mình nên gọi thách thức voi chiến đấu. Voi trở lại tiểu tiện lên bọ khiến bọ bị chết ngay tại chỗ. Chuyện đƣợc kể về một tỳkheo nhiếp phục một kẻ thô lỗ; anh thƣờng mắng nhiếc chƣ vị tỳkheo đi khất thực trong làng gần Jetavana khiến chƣ tỳkheo không dám đến đó khất thực nữa. Một hôm, có một tỳkheo khoẻ mạnh vô làng khất thực bị anh cật vấn thô lỗ. Vị tỳkheo dạy cho anh một bài học bằng cái đấm làm anh té ngã và bằng phân rải lên mặt anh. Từ đó anh trốn mỗi khi thấy bóng dáng của tỳkheo (1). (1) J. ii. 209 ff.

Gūḷhummagga, Gūḷhavessantara, Gūḷhavinaya.—Đƣợc kể
trong các Chú giải (1) nhƣ abuddhavacanāni; có thể đó là kinh sách
của các tông chánh thống, trừ tông Theravāda (1).
(1)
E.g., Sp. iv. 742.

Gūḷhatthaṭīkā.—Công trình, có thể là một lƣợc giải (glossary) do
một tỳkheo Miến Điện soạn; tỳkheo này cũng là tác giả của
Bālappabodhana (1).
(1)
Gv. 63, 73; xem Vinayagandhi.

Gūḷhatthadīpanī.—Tài liệu do Sāradassī soạn để giải các đoạn
văn khó trong bảy Bộ của Tạng Vi Diệu Pháp (Abhidhamma) (1).
(1)
Sās., p. 116; Bode, op. cit., p. 56.

Geṭṭhumba.—Con kênh mà thuế sử dụng đƣợc Vua Mahinda III
cúng dƣờng cho Ratanapāsāda để dùng trong việc trùng tu tăng xá
này (1).
(1)
Cv. xlix. 41.

Gedha Sutta.—Xem Anussati Sutta.

Geyya.—Phân đoạn 2 của Tam Tạng xếp theo đề tài (matter,
aṅgavasena). Gồm tất cả các kinh có kệ, đặc biệt là toàn bộ Thiên
Có Kệ (Sagāthakavagga) của Saṃyutta Nikāya (1).
(1)
DA. i. 23 f.

1. Gelañña Sutta.—Lần nọ, Phật trú ở Vesāli, Đại Lâm, tại giảng
đƣờng của Ngôi nhà có Nóc nhọn. Một chiều, Ngài đến thăm các
tỳkheo bị bịnh. Ngài giáo giới rằng phải chánh niệm, tỉnh giác khi
thời đã đến (khi mệnh chung), để không bị trói buộc. Do duyên dầu
và do duyên tim bấc, một ngọn đèn dầu đƣợc cháy đỏ. Khi dầu và
tim bấc khô cạn, cháy hết, không đƣợc tiếp nhiên liệu thêm, ngọn đèn
ấy bị tắt. Cũng vậy, khi thân tan vỡ, phải hiểu sắc là thế và phải
chuẩn bị (1).
(1)
S. iv. 210 f.

2. Gelañña Sutta.--Nội dung nhƣ trên nhƣng lời văn có khác (1). (1) S. iv. 213 f.

1. Gokaṇṇa.—Tên gọi của một địa điểm ở Tích Lan và cũng là
tên gọi của một tịnh xá do Vua Mahāsena xây trên nền của một đền
thờ Hindu (1). Theo Mahāvaṃsa Ṭīkā (2), Gokaṇṇa nằm trên bờ biển
Đông của Tích Lan. Ở những nơi khác, Ṭīkā lại nói Gokaṇṇatittha
nằm gần cửa sông Mahākandara; còn Cūḷavaṃsa (4) nói Gokaṇṇa là
bến chót của một dãy bến trong Rohaṇa rất quan trọng trên phƣơng
diện chiến lƣợc dọc theo sông Mahāvāḷukagaṅgā, từ
―Sarogāmatittha đến Gokaṇṇa.‖ Trong một đoạn văn khác (5),
Gokaṇṇa(ka) đƣợc kể nhƣ là biển (mahaṇṇava). Các chứng cớ này
ủng hộ ƣớc đoán của Geiger cho rằng Gokaṇṇa chỉ Vịnh
Trincomalee (Khoddiyar) ngoài cửa sông Mahāvāḷukagaṅgā.
Gokaṇṇa(ka) đƣợc mô tả hai lần nhƣ một quang cảnh của các
lễ nghi ma thuật, một lần trong trƣờng hợp của Mahānāga và lần thứ
hai trong trƣờng hợp của Mānavamma (8).
Vua Aggabodhi V có xây một padhānaghara cho Gokaṇṇa-
vihāra (9).
(1)
Mhv. xxxvii. 41.         (2)
p. 685.                (3)
p. 269.
(4)
lxxi. 18.             (5)
Cv. xli. 79.        (6)

Cv. Trs. i. 59, 4; n. 316, n. 2.                (7) Cv. xli. 79.            (8)

Ibid., lvii. 5.            (9) Ibid., xlviii. 5.

2. Gokaṇṇa.—Tƣớng của Vua Gajabāhu từng đánh bại Vua
Kittisirimegha. Ông có bản doanh trong Kālavāpi nơi ông làm
Nagaragiri. Ông theo về với Vua Parakkamabāhu sau khi hai ông
hội kiến tại Buddhagāma. Nhƣng sau đó ông nằm mơ (1) và bỏ trốn
về Kālavāpi. Nhiều lần ông bị Parakkamabāhu đánh bại, nhứt là
trong trận ở Nīlagala do Tƣớng Māyāgeha điều quân. Về sau ông
xây thành ở Kālavāpi và sanh sống tƣơng đối yên ổn tại đó. Lần sau
cùng ông đƣợc nghe nói đến là lần ông xúi giục Mānābharaṇa tiếm
ngôi vua (2).
(1)
Cv. lxvi. 47 ff.          (2)
Cv. lxiii. 34; lxvi. 35 ff., 62; lxx.
68, 71, 83, 257.        (3)
Cv. Trs. i. 255, n. 3.

3. Gokaṇṇa.--Tƣớng của Vua Parakkamabāhu I đƣợc kể trong
số các thủ lãnh của chuyến viễn chinh ở miền Nam Ấn Độ (1).
(1)
Cv. lxxvi. 253, 270, 324-6.

Gokaṇṇaka.—Xem Gokaṇṇa (1).

Gokaṇṇanāṇḍanāyaka.—Một                    Tộc      trƣởng       Damiḷa         ở
Muṇḍannānaṃkoṭṭa (1).
(1)
Cv. lxxvi. 212.

Gokulaṅkavihāra.—Tịnh xá do các ngƣời chăn bò xây cúng
dƣờng ông bà Dhaniya sau khi hai ông bà thọ giới. Buddhaghosa
nói tịnh xá còn đứng vững vào thời của ông (1).
(1)
SNA. i. 46.

Gokuḷikā.—Một nhánh của tông dị giáo Vajjiputtakā mà gốc chánh trực tiếp là Mahāsaṅghika. Về sau, từ Gokuḷikā có thêm hai nhánh khác, Paññattivāda và Bāhulika (hay Bahussutika) (1). Thuyết dị giáo quan trọng nhứt của Gokuḷikā quan niệm rằng tất cả các hành, (saṅkhāra) bất luận thiện, bất thiện, hay không thiện mà cũng không bất thiện, không hơn một đống than hồng (kukkuḷa) từ đó ngọn lửa tắt rụi nhƣ từ một lò tro tàn. Quan niện này bắt nguồn từ

lời Phật dạy trong Adittapariyāya Sutta (―Tất cả đều bốc cháy, này
các Tỳkheo,…‖) (2). Quan niệm này có thể là nguồn gốc của các tên
khác của họ (Kukkiḷika hay Kukkuṭika) (3). Có thể Kukkuṭika là tên
sơ khai và Gokuḷikā là tên viết trại ra từ Kukkuṭika. Gokuḷikā cũng
có thể là tên rút ra từ tên của một vị thầy. Tuy nhiên, tất cả các Kinh
điển Pāli chỉ ghi độc nhứt có ―Gokuḷika‖.
(1)
Dpv. v. 40; Mhv. v. 4 f. ; Mbv., p. 96.            (2)
Kvu. ii. 7
(p. 208), và Point of Controversy, 127 f.         (3)
Rockhill, 186 ff.

Gocariya.—Một trong 10 tộc voi. Đƣợc biết voi Chaddanta
đƣợc sanh trong tộc Chaddantakula chớ không thể nào trong tộc
Gocariya đƣợc. v.l. Kālāvaka (1).
(1)
MA. i. 248.

Goṭapabbata.—Tịnh xá dƣới miền Nam Tích Lan do Vua
Mahallaka-Nāga xây (1). Có thể đó là Koṭapabbatavihāra và
Mahallaka chỉ trùng tu. v.l. Koṭapabbata.
(1)
Mhv. xxxv. 124.

Goṭha.—Xem Goṭhaimbara.

Goṭhakasamudda.—Biển gần Tích Lan, ―Biển cạn.‖ (1). (1) Mhv. xxii. 49, 85; DA. ii. 695.

1. Goṭhakābhaya, Goṭhābhaya.—Nhà vua trị vì Rohaṇa, con
của Yaṭṭhālayakatissa và là cha của Kākavaṇṇatissa (1). Thỉnh
thoảng ông còn đƣợc gọi Abhaya (2).
(1)
Mhv. xv. 170; xxii. 11.      (2)
E.g., Mhv. xxiii. 10, 56.

2. Goṭhakābhaya.—Vua Tích Lan (302-15 A.C.). Ông là một Lambakaṇṇa ở Mahiyaṅgana, đi cùng Saṅghatissa và Saṅghabodhi về Anurādhapura thí Vua Vijaya soán ngôi (1). Lúc làm quan ngân khố, ông nổi loạn chống sự yếu đuối của Saṅghabodhi và đoạt ngôi (2). Ông lập nhiều công đức và có xây Meghavaṇṇābhaya- vihāra. Ông đuổi 60 tỳkheo ra khỏi Abhayagiri vì họ theo dị giáo Vetulla. Nhƣng có một tỳkheo ngƣời Coḷa tên gọi Saṅghamitta

thắng Trƣởng lão Goṭhābhaya (cũng là chú của vua), rất đƣợc vua
quý mến, và đƣợc cử làm gia sƣ của hai Thái tử Jeṭṭhatissa và
Mahāsena.
Nhà vua cũng đƣợc gọi là Meghavaṇṇābhaya (3).
(1)
Mbv. xxxvi. 58.                    (2)
vv. 91, 98-117; chi tiết,
xem Saṅghabodhi.               (3)
v. 98.

Goṭhaimbara.—Một trong mƣời chiến binh ƣu việt của Vua
Duṭṭhagāmaṇī. Ông là con của Mahānāga ở Niṭṭhulaviṭṭhika.
Ông đƣợc gọi tên Gothaimbara vì vóc dáng nhỏ con của ông; tuy
nhiên ông rất khoẻ, có thể nhổ cây rừng imbara. Biết đƣợc sức mạnh
phi thƣờng của ông, Vua Kākavaṇṇatissa cho triệu ông về phục vụ
triều đình (1). Ông lập chiến công chiếm lấy Vijatapura bằng cách
dùng một cây dừa làm võ khí (2).
Truyền thuyết nói rằng (3) vào thời Phật Kassapa, ông cúng
dƣờng các tỳkheo cháo sữa mỗi ngày.
(1)
Mhv. xxiii. 49 ff.; Rasavāhini (ii. 28) nói rằng ông có chinh
phục Dạxoa Jayasena.              (2)
Mhv. xxv. 27, 32, 44 f.
(3)
MṬ. 452.

Goṭhābhaya.—Tỳkheo sống trong Saṅghapāla Pariveṇa. Là
cậu của Vua Goṭhakābhaya II, ông cố thuyết phục nhà vua ra khỏi
ảnh hƣởng của Trƣởng lão Saṅghamitta, nhƣng không thành công (1).
(1)
Mhv. xxxvi. 15 f.

Goṇa (Goṇaka).—Con sông dƣới phía Nam Anurādhapura.
Trên bờ sông này, Vua Cūḷābhaya có xây Cūḷagallaka-Vihāra (1)
và Vua Vaṅkanāsika-Tissa có xây Mahāmaṅgala-Vihāra (2). Một
mùa lụt nọ, Vua Dhātusena và ngƣời cậu Trƣởng lão không thoát
qua sông đƣợc, nhƣng may nhờ có một Xà vƣơng đƣa qua nên tránh
khỏi bị lọt vào tay quân thù (3). Về sau, khi xây Kālavāpi, Dhātusena
xây luôn đập trên sông (4).
(1)
Mhv. xxxv. 13.               (2)
Ibid., v. 113.   (3)
Cv.
xxxviii. 24.              (4)
Ibid., v. 42. Đƣợc xác định là Kalā-oya
hiện nay (Cv. Trs. i. 30, n. 3).

Goṇagāmaka.—Bến (paṭṭana) trên cửa sông Mahakandara, nơi
Bhaddakaccānā lên bộ (1); Bhaddakaccānā là ái nữ của Thích tử
Paṇḍu sau làm Hoàng hậu của Vua Paṇḍuvāsudeva.
(1)
Mhv. viii. 25; cf. v. 12.

Goṇagāmuka.—Một địa danh gần Kālavāpi nơi Tƣớng
Rakkhadīvāna của Parakkamabāhu I đánh bại Tƣớng Gokaṇṇa
của Vua Gajabāhu (1).
Phải chăng đó là Goṇagāmaka? (2).
(1)
Cv. lxx. 70.            (2)
Nhƣng xem Cv. Trs. i. 293, n. 1.

Goṇaraviya Thera.—Tỳkheo ở Tích Lan, có thể là bạn đồng
phạm hạnh của Mahāsīva. Đƣợc biết Mahāsīva có giảng giải Mahā
Saccaka Sutta cho ông nghe và lúc đến đoạn Phật bảo Niganthaputta
Saccaka không thông hiểu sự tu tập về thân nói chi đến sự tu tập về
tâm, Goṇaraviya đặt quạt xuống và bỏ đi ra, tiếc rằng Phật đã nói lên
điều đó; nhƣng Mahāsīva thuyết phục ông rằng đó là sự thật (1). v.l.
Moraṇāḷa.
(1)
MA. i. 463.

Goṇḍā, Goṇḍamittā.—Nữ dạxoa, mẹ của Pola-(Posa)-mittā (1). (1) MṬ. 260.

Goṇḍigāma.—Hồ nƣớc do Vua Upatissa II xây (1) và Vua
Aggabodhi V trùng tu (2). Làng trong ấy có hồ nƣớc Goṇḍigāma
đƣợc Vua Jeṭṭhatissa III cúng dƣờng cho Jetavana-vihāra (3).
(1)
Cv. xxxvii. 185.        (2)
Ibid., xlviii. 9.         (3)

Ibid., xliv. 97.

Goṇṇagirika.—Vihāra do Vua Sūratissa xây trong khu Đông
của Anurādhapura (1).
(1)
Mhv. xxi. 4.

1. Gotama Thera.—Ông sanh ra trong một gia đình Bàlamôn ở Rājagaha và đƣợc khai tâm lúc lên bảy. Vào tuổi 17, ông lại mê kỹ nữ và phá giới sống độc thân. Ông rất hối hận về việc làm này của

mình. Phật xuất hiện và cho ông gia nhập Tăng Đoàn; ông đắc quả
Alahán ngay trong phòng thí phát.
Vào thời Phật Vipassī ông làm gia chủ và có cúng dƣờng
Phật trái āmoda (1).
Ông chính là Trƣởng lão Āmodaphaliya nói trong Apadāna
(2)
.
(1)
Thag. 137 f.; ThagA. i. 256 f.         (2)
Ap. ii. 447.

2. Gotama Thera.—Ông là một Thích tử và chỉ đƣợc biết bằng
tên tộc. Ông gia nhập Tăng Đoàn trong chuyến Phật quê về viếng
thân thích. Ông đắc quả Alahán sau đó.
Vào thời Phật Sikhī ông có dâng lên tháp Phật tám bông
campaka (1).
Ông chính là Trƣởng lão Citapūjaka nói trong Apadāna (2).

3. Gotama Thera.—Còn đƣợc gọi là Aparagotama. Ông lớn tuổi hơn Phật và thuộc một gia đình Bàlamôn Udicca ở Sāvatthi. Ông thông thạo Vệđà và là một nhà hùng biện lỗi lạc. Nghe Phật thuyết pháp trong lễ cúng dƣờng Jetavana, ông xin gia nhập Tăng Đoàn và đắc quả Alahán ngay trong phòng thí phát. Lúc ông trở về Sāvatthi sau một thời gian dài ở Kosala, có rất nhiều Bàlamôn thân thích của ông đến thuyết các kinh thánh (suddhivādā) rất phổ biến trong trong dân gian lúc bấy giờ; ông thuyết lại lời Phật dạy (1). (1) Thag. 587-96; ThagA. i. 529 f.

4. Gotama Thera.—Alahán, sống ở Piyaṅgudīpa, thầy của Thái
tử Duṭṭhagāmaṇī (1). Trên đƣờng đào tẩu, Duṭṭhagāmaṇī luôn luôn
ƣớc mong đƣợc cúng dƣờng một tỳkheo trƣớc khi vào ăn. Gotama
biết đƣợc thiện hành này nên gởi đến ông Tỳkheo Tissa để nhận vật
thực cúng dƣờng. Vật thực này đƣợc Gotama phân phối cho 500
tỳkheo ở Piyaṅgudīpa (2), rồi Gotama bỏ thức ăn đầy bát đƣa đi trên
không trung gởi lại cho Thái tử (3).
(1)
Mhv. xx. 69.               (2)
Mƣời hai ngàn, theo Mhv. xxxii.
55.               (3)
Mhv. xxiv. 24, 30; MṬ. 465.

5. Gotama.—Tên tộc của Phật và các Thích tử. Ngƣời trong tộc tuy thuộc hàng khattiya nhƣng tuyên bố mình là hậu duệ của một

Đạo sĩ Bàlamôn, Gotama. Gotama và Aṅgira luôn luôn đƣợc lễ
Pravara xƣớng danh là tổ tiên của dòng tộc Gotama.
Về sau, dƣờng nhƣ Phật tử không còn nhớ đến Vedic ṛṣi, vì
theo một truyền thuyết cổ, Okkāka mới là tổ tiên của dòng tộc
Gotama. Okkāka đƣợc sanh ra từ một cái trứng do máu huyết và tinh
trùng của một ẩn sĩ khổ hạnh tên Gotama bị đóng xiên vì tội giết một
kỹ nữ. Trứng nở ra nhờ mặt trời (3).
Gotama là tên mà các Bàlamôn và ngƣời không phải Phật tử
gọi Đức Thế Tôn. ―Gotama‖ cũng là tên mà Phật gọi các Thích tử, ít
ra là một lần (4). Tộc Gotama đƣợc xếp vào hạng dòng tộc cao sang,
nhƣ các tộc Moggallāna, Kaccāyana và Vāseṭṭha (5). Chú giải
Theragāthā (6) nói rằng đệ tử của Phật (ví nhƣ Vaṅgīsa) cũng đƣợc
gọi là Gotama dầu không thuộc huyết thống Gotama. Xem thêm
Sakyā.
(1)
Xem thêm một giải thích nữa trong Thomas, op cit., 22 f.
(2)
Áśvalāyana, Śrauta-sūtra, 12, 11, 1.          (3)
Mtu.
i.338 ff.; Rockhill, Buddha, 9f.            (4)
S. iv. 183.      (5)

Vin. iv. 6; DA. i. 246 f. (uccākula-paridīpanaṃ).
(6)
ii. 204; xem thêm AA. i. 395 (Gotama-buddhassa
sāvako pi Gotamo).

6. Gotama.—Một Bàlamôn hiền sĩ.            Tên ông là Aṅgirasa Gotama. Xem Aṅgirasa [7].

7. Gotama.—Danh tánh của Tế sƣ Bàlamôn trong
Bhikkhāparaṃpara Jātaka. Chú giải nói rằng đó là tên tộc (1).
(1)
J. iv. 371, 372.

8. Gotama.--Ngọn núi gần Himavā (1).

9. Gotama.—Trƣởng lão ở Tích Lan, ngƣời soạn lời diễn giải
bằng tiếng Tích Lan của Sambandhacintā. Ông thuộc phái
Araññavāsī và là học trò của Vanaratana Ānanda (1).
(1)
P.L.C. 199, 220.

10. Gotama.—Xem Āḷavi-Gotama.

11. Gotama.—Vị Phật Chánh Đẳng Giác sau cùng của 25 vị Phật đã thị hiện tại thế. Ngài là một Thích tử (1), Thái tử của Vua Suddhodana (3) trị vì Kapilavatthu và Chánh hậu Mahā Māyā, và thuộc dòng tộc Gotama. Trƣớc khi đầu thai Ngài ở trên cõi Tusita đợi ngày xuống thế lần sau cùng. Sau khi hành xong pañcavilokanāni (năm sƣu tầm), Ngài hạ thế (5). Quá trình thai nghén và sanh nở Ngài vô cùng kỳ diệu (6) . Chánh hậu thai nghén Ngài vào ngày trăng tròn Āsāḷha lúc trăng đóng tại Uttarāsāḷha. Bấy giờ Chánh hậu không có ân ái với Vua mà nằm mộng thấy một Bạch Tƣợng (Bồ Tát) xuyên qua hông vào dạ bà. Các giáo sĩ Bàlamôn giỏi về chiêm tinh đoán mộng đoán rằng nhà vua sẽ hạ sanh một hoàng tử, và hoàng tử này nếu không phải là một đế vƣơng sẽ là một Đức Phật. Địa cầu rung chuyển và ba mƣơi hai dấu hiệu xuất hiện báo tin sự ra đời của một bậc vĩ nhơn. Dấu hiệu đầu tiên là hào quang vô lƣợng và vô biên tỏa sáng khắp mƣời ngàn thế giới; mọi ngƣời đều hân hoan, kể cả lửa địa ngục cũng bị dập tắt. Mƣời tháng sau ngày kết nhụy, vào lúc Visākha, Chánh hậu Māyā tấu xin đƣợc về bên cha mẹ mình ở Devadaha để sanh nở. Trên đƣờng từ Kapilvatthu, bà đi ngang qua Vƣờn Lumbinī, tại đây bà muốn dừng chơn ngắm cảnh. Bà đến một cây sāla lớn níu lấy cành cây và đột nhiên chuyển bụng. Tức thì màn đƣợc kéo quanh bà, và bà hạ sanh một hoàng nam ngay trong thế đứng ấy. Hôm đó là ngày trăng tròn của tháng Visākha. Ra đời, Thái tử đƣợc bốn Mahabrahma đặt trong chiếc võng vàng và đƣợc tắm bởi dòng nƣớc từ Trời. Thái tử đứng trên thế gian, bƣớc đi bảy bƣớc về hƣớng Bắc, và tuyên bố bằng tiếng sƣ tử rống rằng ―Thiên thƣợng thiên hạ, duy ngã độc tôn.‖ Cùng ngày ấy có bảy chúng sanh khác ra đời: cội Bồ Đề, Thân mẫu của Rāhula (Rāhulamātā, phu nhơn tƣơng lai của Ngài), bốn Kho báu (four Treasure Troves mô tả trong DA. i. 284), Vƣơng tƣợng, Ngựa Kanthaka, Mã xa Channa, và Kāludāyi. Thái tử đƣợc đƣa trở về Kapilavatthu, và thân mẫu Ngài mệnh chung bảy ngày sau đó. Đạo sĩ khổ hạnh Asita (hay Kāḷadevala), tu thiền trên Hy Mã Lạp Sơn đƣợc Thiên thần trên cõi Tāvatiṃsa báo tin sự ra đời của Hoàng tử, liền xuống viếng Vua Suddhodana và Hoàng Tử. Thấy hoàng tử ông đảnh lễ và khóc vì tiếc rằng mình không thể sống lâu hơn để chứng kiến sự thành đạo của Hoàng tử. Biết trƣớc nhƣ vậy

nên ông căn dặn cháu ông là Nālaka (v.l. Naradatta) chuẩn bị mình cho ngày trọng đại ấy (7). Sau năm ngày ra đời, Hoàng tử đƣợc làm lễ đặt tên, với sự tham dự của 108 Bàlamôn, mà tám vị sau đây Rāma, Dhaja, Lakkhana, Mantī, Koṇḍañña, Bhoja, Suyāma, và Sudatta chánh thức xem tƣớng số của Hoàng tử. Tất cả, trừ Koṇḍañña, đều tiên đoán Hoàng tử sẽ trở thành bậc đại vƣơng hay vị Phật; tuy là ngƣời trẻ nhứt trong số tám vị Bàlamôn, Koṇḍañña quả quyết Hoàng tử sẽ thành Phật. Danh tánh của Hoàng tử không thấy nhắc đến trong ngày lễ đặt tên, nhƣng đƣợc hiểu qua các kinh sách là Siddhattha (q.v.). Trong số các sự kiện xảy ra trong đời niên thiếu của Hoàng tử, cần nói đến sự chứng sự nhập thiền định (jhāna) lúc chàng ngồi dƣới cây jambu. Một hôm, chàng đƣợc đƣa đi dự lễ Hạ điền, một lễ cổ truyền trong ấy nhà vua cùng thần dân cày ruộng; vua cày bằng chiếc cày vàng. Cung tần say mê với lễ lạc bỏ Hoàng tử một mình dƣới gốc cây jambu. Sau khi trở lại, họ thấy Hoàng tử ngồi kiết già và nhập định dƣới bóng cây tĩnh lặng đang che nắng cho chàng. Đƣợc trình tấu, vua cha đến và, một lần nữa, cung kính đảnh lể hoàng tử (8). Hoàng tử sống cuộc đời vƣơng giả đầy đủ tất cả các xa hoa thế tục, trong cung vàng điện ngọc, suốt 29 năm dài. Chàng có ba cung điện—Ramma, Suramma và Subha—cho ba mùa (9). Lúc hoàng tử lên 16, vua cha cử sứ giả đi tìm công chúa cho chàng trong hàng Thích nữ. Nhƣng không ai chịu tiến con vô cung vì nghĩ rằng chàng vô học bất tài nên không thể nuôi gia đình. Khi tin này đến tai, Hoàng tử cho triệu tập một hội các Thích tử để thi thố tài năng mà mục chánh là mƣời hai cuộc thi bắn cung với cánh cung cần tới ngàn ngƣời mới giƣơng nổi (10). Bấy giờ các gia đình Thích tử mới thán phục chàng và tiến cung cả 40 ngàn nữ nhi diễm lệ. Hoàng tử chọn ái nữ của Suppabuddha làm chánh hậu; chánh hậu về sau đƣợc gọi là Rāhulamātā (11). Theo truyền thuyết đƣợc phần đông chấp nhận, Hoàng tử Gotama xuất thế lúc chàng 29 tuổi. Theo sự tiên đoán của tám đạo sƣ Bàlamôn, Vua Suddhodana cẩn thận không cho Hoàng tử nhìn thấy cảnh già, bệnh hay chết. Nhƣng duyên tiền định khiến Hoàng tử muốn du ngoạn hoa viên. Trên đƣờng đi của Hoàng tử, Thiên thần đặt trƣớc mắt chàng một ngƣời già nua khiến chàng có ý định xuất

thế ngay lúc trở về cung. Vua cha biết đƣợc ý muốn của Hoàng tử bèn truyền đƣa tới nhiều cuộc vui chơi hơn nữa. Nhƣng tất cả đều vô hiệu, và trong hai ngày sau đó (12) Hoàng tử lại chứng kiến thêm cảnh ngƣời bệnh và ngƣời chết cũng do Thiên thần sắp đặt. Vào ngày trăng tròn tháng Āsāḷha, ngày đƣợc chọn cho sự Đại Xuất Thế, Gotama thấy một tỳkheo và đƣợc nghe mã phu mình tán thán đời sống khổ hạnh của vị tu sĩ này. Hân hoan, Hoàng tử vô ngự uyển hoan hỷ. Thiên chủ Sakka cử Thiên vuơng Vissakamma xuống thế trang điểm cho Hoàng tử nên lúc trở lại hoàng cung chàng vô cùng uy nghi. Bấy giờ cũng là lúc chàng đƣợc tin con mình ra đời. Nhìn thấy trƣớc đây là một ràng buộc, chàng đặt tên con là Rāhula (q.v.). Kisā Gotamī (q.v.) thấy Gotama đi về hoàng cung, hoan hỷ và đọc kệ tán thán chàng. Nghe từ nibbuta (có nghĩa là dập tắt, tĩnh lặng) trong kệ, lòng chàng tràn ngập niềm hạnh phúc êm đềm, hạnh phúc niết bàn; chàng gởi tặng nàng xâu chuỗi bằng vàng vô giá mà nàng nhận nhƣ một biểu hiện của tình yêu. Gotama đi thẳng về cung nghỉ ngơi. Khuya lại, chàng thức giấc (13) để rồi phải chứng kiến cảnh các nữ nhơn trong cung ngủ lăn nhƣ chết, miệng mồm há hốc, sau cuộc vui hồi đầu hôm. Ông khinh tởm và chán ghét cuộc đời thế tục. Ông quyết định xuất thế. Ông ra lệnh cho Channa thắng ngựa Kanthala, vô loan phòng nhìn vợ con lần cuối, rồi giục ngựa ra đi. Hoàng tử rời kinh thành trên lƣng Kanthaka với Channa đeo sau đuôi. Thiên thần bịt tiếng chơn cùng tiếng hí của ngựa và mở cổng thành cho Hoàng tử ra đi. Māra xuất hiện và tìm cách ngăn chận chàng, buộc chàng phải hứa sẽ làm hoàng đế trong bảy ngày. Chàng từ chối; Māra dọa sẽ theo dõi chàng. Ra khỏi thành, chàng dừng ngựa để nhìn Kapilavatthu lần chót; truyền thuyết nói rằng chính đất xoay để chàng dễ nhìn lại. Sau đó, với sự hộ trì của Thiên thần, chàng phi 30 lý qua ba vƣơng quốc của ngƣời Sākya, Koliya và Malla, và ngựa Kanthaka qua sông Aṇomā chỉ bằng một cái nhảy vọt. Qua bên kia sông, chàng dùng kiếm cắt râu tóc và thảy lên không trung; Sakka nhận lấy tóc râu chàng và tôn trí trong Cūḷāmaṇicetiya trên cõi Tāvatiṃsa. Brahmā Ghaṭikāra truyền cho Gotama tám hạnh của một tỳkheo mà chàng tiếp nhận và thi hành. Sau đó chàng bảo Channa và Kanthaka trở về với vua cha. Kanthaka bể tim chết tại chỗ và tái sanh làm Kanthaka-devaputta (14).

Từ Aṇomā, Gotama đến vƣờn xoài của Anupiya, lƣu lại đây bảy hôm, trƣớc khi tiếp tục cuộc hành trình dài 30 lý đến Rājagaha trong một ngày. Tại đây ông bắt đầu khất thực. Ngƣời của Vua Bimbisāra thấy ông liền trình tấu lên vua. Vua truyền cho ngƣời theo dõi. Gotama dừng chơn dƣới chơn núi Paṇḍavapabbata để thọ trai. Nhà vua liền đến đó. Hoan hỷ với thái độ của Gotama, ông để nghị nhƣờng ngôi. Gotama tấu trình sự tìm cầu giải thoát của ông, nhà vua xin Gotama trở lại viếng Rājagaha sau khi chứng ngộ (15). Từ Rājagaha Gotama du hành tìm thầy học đạo. Ông gặp Āḷāra- Kālāma và làm đệ tử của đạo sĩ này. Sau khi đƣợc Āḷāra dạy hết giáo thuyết, ông xin ra đi vì chƣa tìm thấy pháp giải thoát. Gotama gặp và thọ giáo với Uddaka-Rāmaputta. Nhƣng ông cũng chƣa thỏa mãn nên lại ra đi. Ông đến Senānīgāma ở Uruvelā và hành trì khổ hạnh tuyệt đối trong sáu năm cùng với năm bạn đồng phạm hạnh, Pañcavaggiya. Có lần ông kiệt sức ngất xỉu, khiến một vị Thiên tƣởng ông chết bèn đƣa tin dữ về Vua Suddhodana; nhƣng vua cha tin nơi lời tiên tri trƣớc đây nên không tin con mình đã chết. Bấy giờ Gotama đƣợc mẹ đang ở trên cõi Tāvatiṃsa xuống an ủi. Ý thức đƣợc sự kiệt sức của mình là do lối tu quá khác khổ và rằng lối tu này sẽ không đƣa đến mục đích mong muốn, Gotama quyết định ăn uống trở lại. Các Pañcavaggiya thấy vậy thất vọng, và bỏ ông đi về Isipatana (16). Nhu cầu ăn uống của Gotama đƣợc nàng Sujātā đáp ứng. Sujātā, con gái của vị thôn trƣởng địa phƣơng, hằng ngày đem phẩm vật ra cúng Thần cây Ajapāla. Hôm ấy nàng đi cùng Tỳ nữ Puṇṇā ra cúng và thấy Gotama ngỡ là Thần cây hiện về để nhận lễ vật của nàng dâng trên mâm vàng. Trƣớc khi ăn Gotama xuống tắm chỗ Suppatittha trên sông Nerañjarā. Sau khi ăn xong ông liệng chiếc mâm vàng ra giữa sông, mâm trôi ngƣợc dòng và chìm chỗ nƣớc xoáy xuống trú xú của Long vƣơng Kāla (Mahākāla). Đêm trƣớc Gotama có nằm mộng năm lần (17) thấy rằng ông sẽ thành Phật hôm nay, ngày trăng tròn của tháng Visākha. Gotama ngồi lại trong rừng cây sāla đến chiều, rồi đến gốc cội Bồ Đề; đi theo ông có nhiều Thiên thần. Tại đây ông đƣợc ngƣời cắt cỏ Sotthiya cho cỏ mà ông dùng để trải làm bồ đoàn dài 14 gang tay bên phía Đông của cội Bồ Đề. Ông ngồi kiết già xuống bồ đoàn và nguyện không đứng lên nếu chƣa giác ngộ (18).

Māra, chúa của thế giới dục lạc, quyết tâm ngăn cản Gotama đạt thành chánh quả. Ông có một đạo quân trải rộng 12 lý ở phía trƣớc, trái và phải của ông, tận đến Cakkavāḷa ở phía sau ông, và chính lý phía trên đầu ông. Ông dùng nhiều loại khí giới và cởi voi Girimekhala cao tới 150 lý. Thấy ông, tất cả các Thiên thần tụ họp để tôn vinh Gotama--Đại Phạm thiên, Sakka, Long vƣơng Mahākāla- -đều biến mất lập tức, chỉ còn một mình Gotama nhờ đƣợc che chở bởi mƣời pāramī mà ông đã dày công tu tập lâu nay. Māra tìm mọi cách làm cho Gotama kinh hoàng. Ông khiêu khích bằng cuồng phong khủng khiếp, gọi mƣa, vân vân, nhƣng thất bại ê chề. Sau cùng ông dùng Cakkāvudha, Cakkāvudha lại tạo nên một vòm vững vàng che lấy Gotama. Đất trời chứng kiến quyền năng thành đạo của Gotama và Voi Girimekhala sụp quỳ lễ bái ông. Thảm bại, Māra kinh hãi và cùng quân binh đột nhiên biến mất. Các Thiên thần trở lại và tán thán Gotama (19). Gotama tiếp tục ngồi kiết già dƣới cội Bồ Đề qua đêm và yên tĩnh nhập đại định. Canh một ông chứng túc mạng thông, nhớ lại tất cả các kiếp trƣớc. Canh hai ông đắc tha tâm thông (dibbacakkhu), biết rõ trạng thái tâm ký của vạn hữu. Canh ba ông ngộ lậu tận thông, thấu triệt chuỗi nhơn quả (paṭiccasamuppāda) rốt ráo. Trong lúc ông nhập đại định, đất rung chuyển. Lúc bình minh hé mở, ông chứng ngộ và nghiễm nhiên thành Phật. Đức Phật tận hƣởng nguồn hỷ lạc mà Ngài vừa chứng ngộ hoàn toàn (20). Trong bảy ngày đầu tiên Đức Phật ngồi bất động dƣới cây Bồ Đề thiền sâu về paṭiccasamuppāda. Vào bảy ngày kế tiếp Ngài chu du Ajapālanigrodha, gặp Bàlamôn ―Huhuṅka‖ (21), và bị ba cô con gái của Māra là Taṇhā, Aratī và Rāgā dùng ái dục dụ dỗ (22) nhƣng bất thành. Tuần lễ thứ ba Ngài ngồi thiền và đƣợc Xà vƣơng Mucalinda phùng mang che chở khỏi trận mƣa buốt giá (23). Tuần lễ thứ tƣ Ngài tham thiền dƣới gốc cây Rājāyatana (24); vào cuối tuần này Ngài đƣợc hai anh em thƣơng nhơn Tapussa và Bhallika cúng dƣờng phẩm vật và hai thƣơng nhơn này tự nguyện quy y Phật và Pháp và là hai đệ tử đầu tiên của Đức Phật. Đức Phật phân vân không biết có nên truyền bá chơn lý vô cùng thậm thâm vi diệu mà Ngài vừa khám phá, vì sự thật ấy rất khó hiểu và khó nhận chỉ có bậc trí giả mới lãnh hội đƣợc. Phạm Thiên Sahampati xuất hiện và tác bạch rằng có nhiều chúng sanh sẵn sàng

nghe và lãnh hội đƣợc giáo pháp của Thế Tôn. Đức Phật đồng ý trao truyền giáo pháp cho tất cả chúng sanh. Ngài nghĩ trƣớc tiên đến các Pañcavaggiya đang trú tại Isipatana. Trên đƣờng đến Benares Ngài gặp Ājīvaka Upaka và nói với đạo sĩ ngoại đạo này rằng Ngài là Jina (Đạo sƣ duy nhất trên cõi đời này; không thể tìm đâu ra ngƣời nhƣ Ta trên trái đất này hoặc ngay trên thiên giới). Lúc Ngài đến Isipatana, các Pañcavaggiya không thừa nhận Ngài là Nhƣ Lai (Tathāgata), nhƣng rồi lắng nghe Ngài dạy, và vào ngày trăng tròn của tháng Āsāḷha Đức Thế Tôn chuyển pháp luân (thuyết bài kinh đầu tiên, Dhammacakkappavattana Sutta) (26). Sau bài pháp, Koṇḍañña đắc quả Dự lƣu còn bốn vị kia xin quy y làm tỳkheo. Năm ngày sau Thế Tôn thuyết Anattalakkhaṇa Sutta và các Pañcavaggiya đều đắc quả Alahán. Hôm sau Thế Tôn gặp và chuyển hoá Yasa, con của một thƣơng nhơn giàu có ở Benares. Cha của Yasa đến tìm con cũng đƣợc giáo giới và ông là ngƣời đầu tiên quy y Tam Bảo; ông cũng là làm nam cƣ sĩ đầu tiên của Phật. Yasa đắc quả Alahán và đƣợc truyền giới. Sau đó Thế Tôn đến nhà Yasa thọ trai và chuyển hóa vợ và mẹ của Yasa; hai bà trở thành hai nữ cƣ sĩ đầu tiên của Phật. Kế có bốn bạn của Yasa và thêm 50 ngƣời nữa gia nhập Tăng đoàn và đắc quả Alahán. Nhƣ vậy bấy giờ có tất cả 60 Alahán và Phật cử chƣ vị này đi hoằng pháp khắp bốn phƣơng trời. Chƣ vị có rất nhiều đệ tử xin gia nhập Tăng Đoàn; Phật cho phép chƣ Alahán truyền giới đệ tử mình (27); đƣợc biết trƣớc đây chỉ có Phật truyền giới và Ngài truyền giới bằng lễ “ehi bhikkhu” (―Lại đây, tỳkheo,‖ Khi Phật gọi vi xin xuất gia nhƣ vậy, vị ấy tự nhiên trở thành tỳkheo--nd.). Sau khi an trú mùa mƣa tại Benares (28), Phật trở về Senānīgāma ở Uruvelā. Trên đƣờng đi Ngài truyền giới cho 30 nhạc công Bhaddavaggiyā. Tại Uruvelā Phật thi triển 3500 phép kỳ diệu, bấy giờ tất cả mọi ngƣời đều xin nƣơng theo giáo pháp của Ngài, kể cả ba anh em Kassapa (Tebhātika Jaṭilā), trừ ngƣời anh cả. Tất cả đắc quả Alahán sau khi nghe Ādittapariyāya Sutta mà Ngài thuyết tại Gayāsīsa. Cùng với các tân đệ tử, Đức Thế Tôn du hành đến Rājagaha; ở đây Ngài đƣợc Vua Seniya Bimbisāra yết kiến tại Laṭṭhivanuyyāna. Hôm sau Đức Thế Tôn và chƣ tỳkheo viếng hoàng cung; đi trƣớc phái đoàn là Sakka giả dạng làm một thanh niên vừa đi vừa ngâm kệ tán thán Phật. Sau bữa ngọ trai, nhà vua cúng

dƣờng vƣờn Veḷuvana lên Phật và Tăng Đoàn. Phật an trú tại Rājagaha hai tháng (29), bấy giờ hai thanh niên Bàlamôn Sāriputta và Moggallāna đƣợc Tôn giả Assaji đƣa đến yết kiến Phật và Ngài hoan hỷ đón nhận họ vào Tăng Đoàn (30). Số ngƣời theo Phật ngày càng đông khiến dân chúng trong xứ Magadha phẫn uất vì sợ tình trạng độc thân và góa bụa sẽ gia tăng, nên hủy báng Phật và chƣ Tăng, điều mà Phật hoàn toàn bác bỏ (31). Vào ngày trăng tròn của tháng Phagguna (tháng Hai và Ba) (32) , Đức Phật cùng Tăng chúng du hành về Kapilavatthu theo ƣớc mong của Vua cha do sứ giả Kāludāyī của triều đình bạch trình (33). Ngài trú tại Nigrodhārāma; tại đây Ngài thi triển đôi phép lạ Yamakapāṭihāriya rồi thuyết Vessantara Jātaka để thuyết phục các Thích tử tự đắc của dòng tộc mình. Hôm sau, Phật ra đƣờng khất thực; vua cha sửng sốt; nhƣng sau khi biết ra rằng đó là truyền thống của tất cả các Phật, nhà vua an trú trong quả Dự lƣu. Sau đó ông thỉnh Phật cùng chƣ tỳkheo theo Ngài vô cung thọ trai. Tại đây, tất cả các nữ nhơn, trừ Rāhulamātā, đến đảnh lễ Ngài. Mahāpajāpati đắc quả Dự lƣu còn Sudddhodana đắc quả Tƣđàhàm (sakadāgāmi). Sau đó Đức Thế Tôn viếng Rāhulamātā tại cung của bà và thốt lời tán thán (xem kinh Candakinnara Jātaka). Hôm sau, Đức Phật khuyên ngƣời em khác mẹ là Nanda quy y và chính Phật truyền giới cho ông; đƣợc biết Nanda đã đƣợc vua cha chọn kế vị. Bảy ngày sau, Ngài truyền giới cho Rāhula. Nhìn ngƣời thân trong cung lần lƣợt ra đi, nhà vua đau buồn nên yêu cầu Phật chế luật chỉ truyền giới cho những ai đƣợc sự đồng ý của cha mẹ. Hôm sau Đức Phật nói pháp cho Vua Suddhodana; nhà vua đắc quả Anahàm (anāgamī). Trong thời gian Phật viếng Kapilavatthu có 80 ngàn Thích tử gia nhập Tăng đoàn, mỗi Thích tử đến từ một gia đình Thích Ca. Cùng các tân đệ tử Phật trở về Rājagaha. Trên đƣờng Ngài ghé qua Anupiya; tại đây sáu Thích tử giàu có và quyền lực nhứt của dòng Thích Ca là Anuruddha, Bhaddhiya, Ānanda, Bhagu, Kimbila, và Devadatta, cùng với ngƣời thợ hớt tớc của họ là Upāli đến yết kiến Ngài rồi xin đƣợc thọ giới. Từ Rājagaha về (34) Ngài ngự tại Sītavana. Có trƣởng giả giàu có Sudatta (về sau đƣợc biết dƣới danh Anāthapiṇḍika) đến yết kiến. Ngài giáo giới ông và ông mời Ngài viếng Sāvatthi. Trên đƣờng sang Sāvatthi, Ngài ghé an trú mùa mƣa tại Vesāli (35). Anāthapiṇḍika cúng dƣờng Phật Jetavana

(Kỳ Viên) với tất cả vật thực cần thiết trong lúc Ngài trú tại đây. Có thể chính lúc bấy giờ nhạc phụ của Visākhā là Migāra đƣợc chuyển hoá, và Pubbārāma đƣợc Visākhā xây trong Sāvatthi. Mùa an cƣ kiết hạ thứ tƣ Phật ngự tại Veḷuvana và chuyển hoá Uggasena (36) tại đây. Vào năm thứ năm, Phật du hành trên không trung từ trú xứ Kūṭāgārasālā ở Vesāli để thuyết kinh cho vua cha Suddhodana đang lâm trọng bệnh; nhà vua đắc quả Alahán trƣớc khi băng hà. Đƣợc biết (37) trong lúc này giữa dân Sākya và dân Koliya xảy ra tranh chấp vì vấn đề sử dụng nƣớc của sông Rohiṇī. Phật giải hoà đôi bên; bấy giờ Ngài an trú tại Nigrodhārāma. Hoàng hậu Mahāpajāpatī Gotamī cùng đi với nhiều nữ nhơn Sākya đến Nigrodhārāma viếng Phật và bạch xin Ngài cho phép nữ nhơn gia nhập Tăng Đoàn. Bà xin ba lần và Phật từ khƣớc ba lần rồi Ngài trở về Vesāli. Dầu không đƣợc phép, các bà vẫn xuống tóc, đắp y vàng rồi đi theo Ngài. Sau cùng Tôn giả Ānanda phụ các bà xin phép Phật và đƣợc Phật chấp thuận (35). Vào năm thứ sáu Phật thi triển đôi phép lạ Yamakapāṭihāriya một lần nữa dƣới cội cây Gaṇḍamba ở Sāvatthi. Trƣớc đó Ngài cấm thi triển thần thông nhƣng lần này Ngài đặc cách cho riêng Ngài để chế ngự bọn ẩn sĩ giả dối (39). Năm này Ngài an cƣ kiết hạ tại Maṅkulapabbata. Sau khi thi triển phép mầu, nhƣ tất cả các Phật, Ngài sải ba bƣớc lên cõi Tāvatiṃsa để thuyết Vi Diệu Pháp cho mẫu thân Ngài sanh làm Thiên nữ trên cõi này. Ngài an cƣ mùa thứ bảy tại đây. Đồ chúng tụ họp xem phép mầu của Ngài từ chối rời khỏi Sāvatthi cho đến khi đƣợc gặp mặt Ngài. Tôn giả Moggallāna bèn dạy họ Pháp và Culla Anāthapiṇḍika cúng dƣờng thực phẩm suốt ba tháng. Trong lúc Phật thuyết Vi Diệu Pháp, Tôn giả Sāriputta có lên yết kiến Phật mỗi ngày và đƣợc Ngài dạy cho những gì Ngài thuyết hôm trƣớc. Khi mùa mƣa kết thúc, Phật hạ thế; Ngài bƣớc xuống trên cái thang nạm ngọc tại Saṅkassa, cách Sāvatthi 30 lý (40). Bấy giờ, thấy uy thế của Phật lên cao, một số môn đồ của tông thù nghịch xúi dục Ciñcā- māṇavikā vu oan cho Phật. Một chuyện tƣơng tợ liên quan đến Du sĩ Sundarī đƣợc kể ở giai đoạn sau của cuộc đời của Đức Phật. Năm thứ tám, Phật an trú giữa các dân Bhagga. Tại Bhesakalāvana gần Suṃsumāragiri Ngài gặp ông bà Nakulapitā, cha mẹ của Ngài vào 500 kiếp trƣớc (41).

Năm thứ chín Phật trú tại Kosambī. Trong chuyến du hành trong xứ Kuru Ngài đƣợc Bàlamôn Māgandiya đề nghị gả cho ái nữ Māgandiyā. Sự từ chối và lời giáo huấn về sắc đẹp của Ngài làm cho vị Bàlamôn rất căm hận Đức Thế Tôn (42). Vào năm thứ mƣời có sự ly giáo của các tỳkheo ở Kosambī đe doạ đến sự tồn tại của Tăng Đoàn. Không hoà giải đƣợc, Đức Phật rất buồn và vô rừng Pārileyyaka sống ẩn cƣ. Trên đƣờng Ngài đi ngang Bālakaloṇakāragāma và Pācīnavaṃsadāya. Trong rừng Ngài luôn luôn đƣợc một con voi rời đàn theo hộ trì. Sau mùa an cƣ kiết hạ, Ngài trở về Sāvatthi, vừa lúc các tỳkheo Kosambī sám hối lỗi lầm và xin đƣợc tha tội. Tội của chƣ vị đƣợc hỷ xả và Tăng Đoàn không còn rạn nứt nữa. Năm thứ 11 Phật du hành trong làng Bàlamôn Ekanālā; tại đây Ngài truyền giới cho Kasi-Bhāradvāja, một phú nông hồ đồ bảo Ngài hãy cài bừa mà sống chớ nên đi ăn xin (44). Năm thứ 12 Phật du hành ở Verañjā và an cƣ kiết hạ tại đây theo lời thỉnh cầu của Bàlamôn Verañjā. Rất tiếc Verañjā quên nhiệm vụ mình khiến chƣ tỳkheo bị bỏ đói phải nhờ đến sự cúng dƣờng của 500 thƣơng nhơn buôn ngựa; đƣợc biết bấy giờ Tôn giả Moggallāna có xin dùng thần thông để thu nhận thực phẩm nhƣng không đƣợc chấp thuận (45). Năm thứ 13 Phật trú mùa mƣa tại Cālikapabbata. Bấy giờ Meghiya đƣợc cử làm thị giả của Ngài (46). Năm thứ 14 Phật an trú tại Sāvatthi, và Rāhula thọ cụ túc giới (upasampadā). Năm thứ 15 Phật trở về Kapilavatthu lần thứ hai. Tại đây Ngài bị nhạc phụ là Suppabuddha, trong một cơn say, không cho qua đƣờng; bảy ngày sau ông bị đất hút ngay tại chơn của hoàng cung (47). Năm thứ 16 Phật trú tại Ālavī và chuyển hoá Dạxoa Ālavaka, một hung thần thích ăn thịt ngƣời và sát hại ai đến gần ông. Năm thứ 17 Phật trở về Sāvatthi nhƣng có trở lại viếng Ālavī vì một nông dân nghèo hèn. Nông dân này đắc quả Dự lƣu sau khi nghe Phật thuyết kinh (48). Năm này Ngài an cƣ tại Rājagaha. Năm thứ 18 Ngài trở lại Ālavī một lần nữa để hộ độ ngƣời con gái của ông thợ dệt. Nàng có nghe Phật thuyết ba năm trƣớc đây về ƣớc vọng thiền về cái chết. Bấy giờ chỉ có mình nàng lƣu tâm đến

lời khuyên nhủ của Phật, nên khi biết nàng hấp hối, Phật đi 30 lý đến để thuyết kinh cho nàng nghe và an trú nàng trong quả Dự lƣu (49). Năm này Ngài an cƣ tại Cālikapabbata. Năm sau Ngài cũng an cƣ tại Cālikapabbata. Năm thứ 20 Ngài giáo hoá đƣợc tƣớng cƣớp Aṅgulimāla; Aṅgulimāla đắc quả Alahán và mệnh chung một thời gian ngắn sau đó. Trong năm này Ānanda đƣợc cử là thị giả thƣờng trực của Phật, chức vụ mà ông giữ trong 25 năm cho đến lúc Phật nhập nípbàn (50). Bấy giờ Phật an cƣ kiết hạ tại Rājagaha. Hai mƣơi lăm năm sau cùng của cuộc đời của Thế Tôn, cho đến nay, chƣa có tài liệu biên niên rõ ràng và chi tiết. Các Chú giải (51) nói rằng trong khoảng thời gian này Đức Thế Tôn an trú tại Jetavana và Pubbārāma. Điểm này có thể hàm ý rằng Đức Thế Tôn dùng Jetavana và Pubbārāma nhƣ bản doanh và Ngài an cƣ kiết hạ tại đó. Rồi từ đó Ngài du hành đến những nơi khác nhau mỗi năm. Sau đây là một số nơi Ngài đến trong các chuyến du hành ấy (52): Aggālavacetiya,        Anotatta,   Andhakavinda,        Ambapālivana, Ambalaṭṭhikā, Ambasaṇḍā, Assapura, Āpaṇa, Icchanaṅgala, Ukkaṭṭhā (Subhagavana), Ukkācelā, Ugganagara, Ujuññā (vƣờn nai Kaṇṇakatthaka), Uttara trong Koliya, Uttarakā, Uttarakuru, Uruvelakappa, Ulumpa, Ekanālā, Opasāda, Kakkarapatta, Kajaṅgalā (Mukheluvana),        Kammāssadhamma,       Kalandakanivāpa      (gần Benares), Kimbilā, Kīṭāgiri, Kuṇḍadhāvana (gần Kuṇḍakoli), Kesaputta, Koṭigāma, Kosambī, (Ghositārāma và Badarikārāma), Khānumata, Khomadussa, Gosiṅgasālavana, Caṇḍalakappa, Campā (Gaggarā), Cātuma, Cetiyagiri trong Vesāli, Jīvakambavaṇa (trong Rājagaha), Tapodārāma, Tindukkhānu (paribbājakārāma), Todeyya, Thullakoṭṭhita, Dakkhiṇāgiri, Daṇḍakappa, Devadaha, Deseka trong xứ Sumbha, Nagaraka, Nagaravinda, Nādikā (Giñjakāvasatha), Nālandā (vƣờn xoài Pāvārika), Nāḷakapāna (Palāsavana), Paṅkadhā, Pañcasālā, Pāṭikārāma, Beluva, cõi Phạm Thiên, Bhaddavatī, Bhaddiya         (Jātiyāvana),     Bhaganagara        (Ānandacetiya), Maṇinālakacetiya, Manasākaṭa, Mātulā, Mithilā (vƣờn xoài Makhādeva), Medataḷumpa, Moraṇivāpa, ẩn cƣ của Rammaka, Laṭṭhivana, Videha,Vedhañña-ambavana, Venāgapura, Verañjā, Veḷudvāra, Vesāli (và nhiều đền tại đó, Udenacetiya, Gotamacetiya, Cāpalacetiya, Bahuputtakacetiya, Sattambacetiya, Sārandadacetiya),

Sakkara, Sajjanela, Salalāgāraka trong Sāvatthi, Sāketa (Añjanavana), Sāmagāma, Sālavatikā, Sālā, Siṃsapāvana, Silāvatī, Sītavana, Sūkarakhatalena, Setavyā, Hatthigāma, Halidavassana, và vùng Hy Mã Lạp Sơn. Năm sau cùng của cuộc đời của Đức Thế Tôn đƣợc mô tả chi tiết trong tụ ba kinh Mahāparinibbāna, Mahasudassana và Janavasabha liên hệ (chớ không phải là ba kinh riêng biệt). Trƣớc các sự kiện đề cập trong ba kinh này, chỉ có cái chết của Vua Bimbisāra (xảy ra tám năm trƣớc khi Đức Thế Tôn nhập diệt) là đƣợc mô tả chính xác (53). Cũng trong khoảng thời gian ấy, Devadatta có tham vọng lãnh đạo Tăng Đoàn nhƣng không đƣợc nên trở thành thù địch của Phật (54). Ông tìm mọi cách để lấy mạng sống của Thế Tôn. Đƣợc Ajātasattu tán đồng, ông mua chuộc nhiều xạ thủ trong triều để ám sát Thế Tôn, nhƣng tất cả đều kính phục oai nghi của Ngài nên không ra tay mà còn thú nhận hết tội lỗi. Rồi ông lăn tảng đá trên Gijjhakūṭa xuống để giết Ngài lúc Ngài đang du hành dƣới chơn núi; đá bị vƣớng lại nhƣng miểng đá văng trúng chơn Ngài làm chảy máu khiến Ngài đau đớn phải đƣa vào vƣờn Maddakucchi để y sĩ Jīvaka điều trị (55). Chƣ tỳkheo muốn có cận vệ theo hầu Ngài nhƣng Ngài bảo rằng không ai có thể đoạt mạng sống của Nhƣ Lai đƣợc. Tiếp theo, Devadatta mua chuộc đám quản tƣợng triều đình để cho vƣơng tƣợng Nālāgiri uống rƣợu đến độ điên cuồng trƣớc khi thả ra đƣờng phố nơi Phật đi khất thực. Tuy đƣợc báo trƣớc, Đức Thế Tôn vẫn điềm nhiên. Lúc voi lao tới Ngài, Thị giả Ānanda ra cản (dầu làm vậy là trái giới luật của Phật đề ra); tuy nhiên Ngài dùng thần thông và ra đứng trƣớc Tôn giả và nhiếp phục Nālāgiri. Voi tỉnh rƣợu, hạ vòi, vẫy tai và đến quỳ dƣời chơn Phật. Ngài vỗ về voi và nói kệ cho voi nghe (56). Thất bại trong các âm mƣu sát hại Phật, Devadatta tìm cách tạo sự rạn nứt trong Tăng Đoàn bằng cách đòi Phật chế ra năm giới luật buộc tỳkheo phải sống đời khổ hạnh hơn. Bị từ chối, Devadatta chiêu dụ 500 tỳkheo theo ông qua Gayāsīsa lập Tăng Đoàn mới giống nhƣ Tăng Đoàn của Đức Phật. Thế Tôn liền cử hai Tôn giả Sāriputta và Moggallāna qua Gayāsīsa giáo hoá chƣ tỳkheo ở đây. Thất bại nữa, Devadatta mửa máu tƣơi và lâm trọng bệnh trong suốt chín tháng. Lúc sắp lâm chung, ông xin đƣợc gặp Phật. Nhƣng ông

mệnh chung trên đƣờng đến Jetavana. Ông bị đoạ xuống địa ngục Avīci (57). Chuyến du hành chót của Đức Thế Tôn bắt đầu từ Gijjhakūṭa, gần Rājagaha. Trƣớc khi ra đi, Ngài tiếp kiến Vassākāra về vấn đề của dân Vajji. Ngài thuyết về các điều kiện đem đến sự phồn vinh cho Vassākāra và Tăng chúng nghe. Đức Thế Tôn ra đi với một Tăng chúng đông. Trƣớc tiên Ngài đến Ambalaṭṭhikā rồi Nālandā; tại Nālandā Tôn giả Sāriputta rống tiếng rống sƣ tử (sīhanāda) để tỏ lòng tịnh tín đối với Thế Tôn. Kế, Ngài đến Pāṭaligāma, thuyết về quả bất thiện của sự phóng đãng và quả thiện của sự giữ giới, và tiên đoán tƣơng lai huy hoàng của thành Pāṭaliputta đang đƣợc xây cất trên bờ sông Hằng. Tiếp theo, Ngài đi ngang qua Gotamadvāra trƣớc khi qua sông Hằng ở bến Gotamatittha để đến Koṭigāma và Nātika. Tại Nātika Ngài trao cho Ānanda tấm gƣơng của giáo pháp (Dhammādāsa), để nhìn thấy sự tái sanh của các đệ tử. Từ Nātika Ngài đi Vesāli và trú trong vƣờn của Kỹ nữ Ambapālī. Hôm sau Ngài nhận đến nhà Ambapālī thọ trai nên phải từ chối lời mời của dân chúng Licchavī; trong dịp này Ambapālī cúng dƣờng Tăng Đoàn vƣờn cây của bà. Thế Tôn đi tiếp đến Beluva và dừng chơn tại đây trong mùa mƣa, trong lúc chƣ tỳkheo theo Ngài trú tại Vesāli. Tại Beluva Ngài lâm trọng bệnh nhƣng dũng mãnh khắc phục. Một hôm, đƣợc Tôn giả Ānanda bạch xin Ngài nghĩ đến giáo hội, Ngài đáp rằng Ngài đã khai thị chánh pháp, đã truyền đạt chánh pháp; không còn một điểm nhỏ nào Ngài chƣa giảng giải; nhiệm vụ của Ngài đã hoàn tất. Rồi Ngài khuyên, khi Ngài nhập diệt, mỗi tỳkheo hãy tự mình là một ngọn đuốc soi đƣờng và Tăng Đoàn phải tự sống còn bằng cách an trú trong Pháp. Để kết luận Ngài đề xuất bốn đề tài tỉnh thức (58). Hôm sau Ngài khất thực trong thành Vesāli, rồi cùng Ānanda đến viếng Cāpāla-cetiya. Tại đây Ngài cho Tôn giả Ānanda cơ hội để thỉnh Ngài lƣu lại trần thế cho đến cuối kiếp ba, nhƣng Tôn giả không hiểu ý nên không có bạch thỉnh. Sau đó Māra xuất hiện và đƣợc Phật cam đoan sẽ nhập diệt vào ba tháng tới. Bấy giờ đất trời rung chuyển; Thế Tôn giải thích cho Ānanda biết tám nguyên nhơn của sự rung chuyển này. Ngài nói thêm về tám hội chúng, tám giai đoạn làm chủ và tám giai đoạn buông xả. Đoạn Ngài lập lại cho Ānanda biết lời hứa của Ngài với Māra; bấy giờ Tôn giả bạch thỉnh Ngài kéo dài thêm tuổi thọ,

nhƣng đã trễ. Đêm hôm ấy ngƣời tập họp Tăng Đoàn tại Vesāli và dạy chƣ tỳkheo tu tập giáo pháp Ngài trao truyền để tự mình giải thoát và Phật pháp trƣờng tồn. Xong, Ngài tuyên bố ngày giờ Ngài nípbàn. Hôm sau Đức Thế Tôn trở vô Vesāli khất thực và nhìn lại kinh thành lần chót trƣớc khi lên đƣờng đến Bhaṇḍagāma (59). Tại đây Ngài thuyết bốn pháp mà sự tu tập sẽ đoạn tận sanh tử luân hồi. Sau đó Ngài đi qua các làng Hatthigāma, Ambagāma và Jambugāma trƣớc khi đến Bhoganagara và trú trong Ānandacetiya. Tại đây Ngài thuyết về bốn Đại Căn Cứ Địa (Mahāpadesā) (60). Tiếp tục, Ngài đến Pāvā và trú trong vƣờn xoài của ngƣời thợ rèn Cunda. Cunda cúng dƣờng Ngài bữa cơm gồm có sūkaramaddava (61) mà Ngài chỉ dùng một mình; phần còn lại của sūkaramaddava đƣợc Ngài bảo đem đi chôn. Đó là bữa thọ trai cuối cùng của Đức Thế Tôn. Sau bữa thọ trai này, Ngài bị đau dữ dội, nhƣng Ngài khắc phục mọi đau đớn để lên đƣờng đến Kusinārā. Đến bờ sông Kakutthā Ngài dừng chơn dƣới gốc cây và Tôn giả Ānanda múc nƣớc cho Ngài đỡ khát; dòng nƣớc bị ô uế bởi 500 xe bò vừa đi qua, nhƣng nƣớc Ngài uống vẫn trong nhờ thần lực của Ngài. Tại đây Thế Tôn truyền giới cho một ngƣời Malla tên gọi Pukkusa. Pukkusa dâng lên Ngài hai chiếc y vàng; Ngài thay y và Tôn giả Ānanda nhìn thấy đƣợc sự trong sáng rực rỡ của thân Ngài. Đức Thế Tôn nói với Tôn giả rằng sắc ấy toả ra khi Phật giác ngộ và khi Phật nhập nípbàn, và Ngài sẽ nhập nípbàn vào tối nay tại Kusinārā. Đoạn Ngài xuống sông tắm, uống nƣớc và nghỉ lại trong vƣờn xoài. Ngài bảo Tôn giả Ānanda giải tỏa cho Cunda mọi điều ân hận vì đã cúng dƣờng Ngài bữa ngọ trƣớc đây. Từ Kakutthā Đức Thế Tôn qua sông Hiraññavatī đến vƣờn cây sāla Upavattana ở Kusinārā. Tôn giả Ānanda soạn cho Ngài chỗ nằm day đầu về hƣớng Bắc. Lúc bấy giờ các cây sāla trổ bông trái mùa và bông rơi phủ toàn thân Đức Thế Tôn. Hoa thiêng mandārava và hƣơng thơm rơi từ không trung xuống khắp nơi. Không gian vang khúc hoan ca. Thiên thần tán thán Nhƣ Lai. Tuy nhiên Nhƣ Lai còn đƣợc tán thán hơn nữa nếu tất cả sống hợp giáo pháp. Thiên thần trên vạn cõi vân tập để đảnh lễ Đức Thế Tôn lần cuối; Upavāna đang đứng quạt hầu đƣợc mời xê qua để chƣ Thiên nhìn tận mặt Thế Tôn.

Tôn giả Ānanda thỉnh giáo Đức Thế Tôn lần sau cùng, kể cả nghi lễ của sự tống táng Ngài. Sau đó, không cầm đƣợc nƣớc mắt, Tôn giả ra ngoài xa khóc xƣớt mƣớt. Đức Thế Tôn cho gọi Tôn giả vô để an ủi cũng nhƣ tán thán công đức của Tôn giả. Tôn giả bạch xin Ngài đừng nhập diệt tại nơi nghèo nàn nhƣ Kusinārā, nhƣng Ngài cho Tôn giả biết đây là kinh đô hoành tráng Kusāvatī của Mahāsudassana trƣớc kia. Dân chúng Malla ở Kusinārā đƣợc tin Đức Thế Tôn sẽ nhập nípbàn vào canh ba nên đƣa gia đình đến để đảnh lễ. Du sĩ khổ hạnh Subhadda cũng đến. Nghe Tôn giả Ānanda không để du sĩ vào, Đức Thế Tôn cho gọi du sĩ vô; du sĩ xin và đƣợc Thế Tôn truyền giới, ông là đệ tử chót của Ngài. Đức Thế Tôn còn lập ra một số giới luật sau cùng, trong ấy có luật tẩn xuất Channa. Rồi Ngài khuyên chƣ tỳkheo nói lên những nghi ngờ của mình, nếu có. Tất cả đều im lặng. Tôn giả Ānanda ngạc nhiên; nhƣng Đức Thế Tôn nói rằng đó là chuyện dĩ nhiên vì tỳkheo không thể có nghi ngờ. Tiếp theo Ngài khuyên các tỳkheo: ―Các pháp đã có sanh, tất phải có diệt. Đừng bao giờ quên siêng năng tinh tấn.‖ Và đó là những lời sau cùng của Đức Thế Tôn. Sau đó Ngài nhập rồi xuất rồi nhập định nhiều lần trƣớc khi nhập nípbàn. Bấy giờ trái đất rung chuyển và sấm sét nổ liên hồi. Phạm Thiên Sahampati, Thiên Chủ Sakka, Tôn giả Anuruddha và Thị giả Ānanda đọc kệ tiếc thƣơng. Hôm ấy là ngày Rằm của tháng Visākha, và Đức Thế Tôn thọ 80 tuổi. Hôm sau, Tôn giả Ānanda báo tin đến dân chúng Malla trong kinh thành Kusinārā; họ tổ chức lễ lớn trong suốt bảy ngày liền. Vào ngày thứ bảy, dƣới sự chỉ đạo của Tôn giả Ānanda, họ thỉnh nhục thân của Đức Thế Tôn qua cổng thành Đông đến đền Makuṭābandhana, rồi thay đổi lộ trình để tạo niềm hoan hỷ nơi các chƣ Thiên theo sự truyền đạt qua Tôn giả Anuruddha. Hoa mandārava từ trên trời rơi xuống phủ trọn thành phố lên đến đầu gối. Lúc lễ trà tỳ bắt đầu, bốn tộc trƣởng Malla châm lửa, nhƣng lửa không bén ngọn; phải đợi đến lúc Tôn giả Mahā Kassapa đi cùng 500 tỳkheo đến đảnh lễ xong, lửa mới cháy phừng. Chú giải (e.g., DA. ii. 603) thêm rằng Tôn giả Mahā Kassapa rất mong muốn đƣợc chơn Thế Tôn để lên đầu ông lúc ông đảnh lễ trà tỳ. Ƣớc mong của ông thành sự thật: đôi chơn của Thế Tôn xuất hiện và lúc Tôn giả đảnh lễ, lửa hạ xuống. Sau đó lửa đốt cháy hết, không để lại tro cũng

không để lại khói. Nƣớc rơi từ trên trời xuống dập tắt lửa, rồi dân chúng Malla rƣới lên nƣớc thơm. Đoạn họ dùng thƣơng xây rào chung quanh và tiếp tục lễ thêm bảy ngày nữa. Sau lễ trà tỳ, nhiều phái đoàn đến xin chia xá lợi của Đức Thế Tôn: Ajātasattu, dân chúng Licchavī ở Vesāli, dân chúng Sākya ở Kapilavatthu, dân chúng Buli ở Allakappa, dân chúng xứ Koliya ở Rāmagāma, Bàlamôn ở Veṭhadīpa, và dân chúng Malla ở Pāvā. Nhƣng dân Malla ở Kusinārā không đồng ý chia. Bàlamôn Doṇa phải giảng hòa và chia xá lợi Thế Tôn làm tám phần bằng nhau cho tám phái đoàn xin thỉnh. Doṇa đích thân dùng chén phân chia trong lúc dân Moriya ở Pipphalivana (họ đến trễ) thỉnh đƣa xá lợi tới. Tại chỗ trà tỳ dân chúng xây tháp kỷ niệm Đức Thế Tôn (62). Có truyền thuyết (63) nói rằng vào thời mạt pháp, ngay trƣớc khi Giáo lý (Sāsana) của Thế Tôn biến mất hoàn toàn trên cõi thế, tất cả xá lợi của Đức Thế Tôn sẽ đƣợc gom lại tại Mahācetiya. Từ đây xá lợi du hành đến Nāgadīpa và Ratanacetiya rồi kết tụ lại tại Mahābodhi thành Đức Phật có sắc vàng kim tỏa hào quang sáu màu. Thân kim sắc này sau đó cháy tiêu và biến mất hoàn toàn trong sự hối tiếc của mƣời ngàn thế giới. Biên niên sử Tích Lan (64) ghi rằng Đức Phật đến viếng xứ Đảo ba lần. Lần thứ nhứt lúc Ngài trú tại Uruvelā đợi chuyển hóa các Tebhātika Jaṭila, chín tháng sau khi Ngài thành Phật, tức vào ngày trăng tròn của tháng Phussa (tháng Giêng-Hai). Ngài đến vƣờn Mahānāga, đứng trên không trung nơi Dạxoa hội họp. Ngài làm họ kinh hoảng và đề nghị tất cả rời Tích Lan đến Giridīpa gần bên. Ngài có biếu một nắm tóc cho Thiên tử Mahāsumana ở núi Sumanakūṭa; Mahāsumana có xây một đền thờ, sau này đƣợc trùng tu thành Mahiyaṅgana Thūpa. Lần thứ hai Ngài đến vào một ngày trăng non của tháng Citta (tháng Ba-Tƣ) năm thứ năm của triều đại Ngài, để giải hòa trận chiến sắp xảy ra giữa hai tộc trƣởng Nāga ở Nagadīpa; hai ông là hai chú cháu tranh nhau chiếc ngai vàng nạm ngọc. Thế Tôn xuất hiện cùng Thiên tử Samiddhi-Sumana, có đem theo cây Rājayatana từ Jetavana, hòa giải êm đẹp đôi bên và đƣợc hiến dâng chiếc ngai vàng mà đôi bên tranh nhau. Ngài rời đảo sau đó và để lại cây Rājayatana cùng chiếc ngai vàng để dân Nāga đảnh lễ. Trƣớc khi ra về, Ngài có nhận lời của Vua Nāga là Maṇiakkhika trị vì Kalyāṇi mời Ngài trở lại. Ba năm sau, Maṇiakkhika lập lại lời

mời và Thế Tôn trở qua Kalyāṇi với 500 tỳkheo vào ngày thứ hai của Vesākha. Ngài thuyết pháp và sau đó đến núi Sumanakūṭa lƣu lại dấu chơn Ngài (65). Đoạn Ngài đến an trú tại Dīghavāpī và từ đó đi viếng Mahāmeghavana, nơi mà nhiều di tích trở thành thiêng liêng vì sự hiện diện của Ngài. Tiếp theo Ngài viếng địa điểm cổ xƣa của Silācetiya, rồi trở về Jetavana. Có rất ít sử liệu nói về nhơn cách của Đức Phật. Đƣợc nghe nói Ngài có sắc vàng kim (66), có giọng nói với tám đặc trƣng của Brahmassāra (67) mà các đối thủ đều công nhận là rất quyến rũ (68) . Ngài đẹp trai, khả ái, làm đẹp lòng mọi ngƣời với màu da thù thắng, khôi ngô tuấn tú, cử chỉ trang nhã, dáng điệu cao thƣợng (69). Ngài là bậc Tôn sƣ các hàng Tôn sƣ của nhiều ngƣời. Ngài là Y sƣ diệt đƣợc mọi xao động của tâm. Ngài có 32 tƣớng tốt của bậc Đại nhơn (Mahāpurisa) (70). Truyền thuyết nói rằng Tôn giả Mahā Kassapa rất giống Đức Phật, chỉ có hơi thấp hơn (71). Tƣơng truyền Phật rất chuộng sự tỉnh lặng. Ngài không thích gần tỳkheo ồn ào (72). Thậm chí ngƣời ngoại đạo cũng ngừng tranh luận khi thấy Ngài đến (73) hay Ngài chỉ cho một tỳkheo độc nhứt đƣa thực phẩm khất thực đến trong những lúc Ngài ẩn cƣ thiền định (74). Ngài thƣờng dành nhiều giờ trong ngày sống một mình (75), nhƣng Ngài luôn luôn sẵn sàng tiếp kiến những ai muốn yết kiến Ngài (76). Trong Mahā Govinda Sutta (77), Thiên chủ Sakka có giải thích về ―tám pháp nhƣ thật của Thế Tôn.‖ Pháp quan trọng nhứt có lẽ là Nhƣ Lai dấn thân vì hạnh phúc cho chúng sanh, vì an lạc cho chúng sanh, vì lòng thƣơng tƣởng cho đời, vì hạnh phúc vì an lạc cho loài Trời và lời Ngƣời. Ngài rất yêu mến trẻ con nhƣ đƣợc kể trong truyện của hai Sopāka, của Kumāra-Kassapa, của Cūḷa Panthaka và Dabba-Mallaputta, và của hai Sadi Paṇḍita và Sukka. Ngài rất yêu thƣơng thú vật nhƣ kể trong dẫn nhập của Maccha Jātaka và trong câu chuyện Ngài can thiệp cho Voi già Bhadddavatikā (q.v.) của Udena. Ngài rất hết lòng với đệ tử và hỗ trợ tận tình mọi ngƣời trong cuộc sống khó khăn. Trong Therīgāthā và Theragāthā có rất nhiều câu chuyện nói Ngài luôn luôn theo dõi, trông nom và chăm sóc tâm linh của đệ tử, cũng nhƣ can thiệp và hƣớng dẫn đệ tử trên đƣờng tu học để đạt thành chánh quả. Ngài luôn luôn lƣu tâm đến mọi môn đệ theo Ngài (e.g. Bhaddāli Sutta (78), dẫn nhập của Tittha Jātaka và Kañcakkhandha Jātaka). Ngài tiếp đón khách thập

phƣơng với nụ cƣời luôn nở trên môi, thăm hỏi vồn vã và tạo niềm hoan hỷ (79). Ai đến tham vấn, Ngài luôn luôn hoan hỷ giải đáp bất luận đề tài gì. Đó đƣợc gọi là sabbaññupavāraṇa (80). Lúc an trú trong tịnh xá, Đức Phật thƣờng viếng bệnh xá để thăm hỏi bệnh nhơn (81) . Đôi khi Ngài tự tay chăm sóc ngƣời bệnh, nhƣ kể trong chuyện Pūtigata-Tissa. Tuy đƣợc quý mến, Đức Phật vẫn có ngƣời không hoan hỷ, ví nhƣ Lāludāyī, bạn của Assaji và Punabbasuka, các Chabbagiya, các Sattarasavaggiya, và Devadatta cùng đồng bọn. Đức Phật rất quý mến Tôn giả Sāriputta, Ānanda và Mahā Kassapa trong hàng tỳkheo và Anāthapiṇḍika, Mallikā, Visākhā, Bimbisāra và Pasenadi trong hàng cƣ sĩ. Ngài rất hoan hỷ với nhơn tánh của Vua Pasenadi và với sự việc nhà vua không đánh giá cao sự ƣu việt của Hoàng hậu Mallikā. Đức Phật luôn luôn tuyên bố rằng Ngài là ngƣời hạnh phúc trên trần gian, hạnh phúc hơn cả Vua Bimbisāra (82) và Ngài không bao giờ nao núng trƣớc sự chống đối hay sự lăng mạ (83). Milindapañha (84) có đề cập đến bệnh tình của Đức Phật: Ngài bị miểng đá làm chảy máu chơn; Ngài đƣợc Jīvaka bốc thuốc lúc tâm khí suy sụp (85), Ngài bị đau bụng và đƣợc cho uống nƣớc nóng hay ăn cháo nóng (86). Chú giải Dhammapada (87) có nói đến việc tâm khí Ngài bị xáo trộn và Ngài đƣợc chữa bằng nƣớc nóng do Upavāna lấy từ Bàlamôn Devahita. Các chú giải (88) nói Ngài bị đau lƣng lúc về già và chứng khó tiêu liên tục vì hậu quả của sáu năm tu khổ hạnh không đƣợc ăn uống đầy đủ (89). Vào vài ngày chót của cuộc đời, Ngài bị kiết lỵ sau bữa ngọ trai tại nhà Cunda. Trong Apadāna (90) có một số kệ đƣợc gọi là Pubbakammapiloti mô tả những nghiệp của Phật trong tiền kiếp mà hậu quả làm Ngài phải khổ đau trong kiếp hiện tại. Sau đây là một số ví dụ điển hình. Ngài là một tên say rƣợu, Munāli, từng phỉ báng Phật Độc giác Surabhi. Ngài làm vị thầy Bàlamôn và nói trƣớc mặt 500 học trò mình rằng Phật Độc giác Isigaṇa là ―ngƣời theo chủ nghĩa nhục dục,‖ nên Ngài bị Sundarikā vu khống. Ngài sỉ vả Nanda, một đệ tử của Phật, nên bị đoạ địa ngục 12 ngàn năm và vào kiếp chót bị Ciñcā ghét bỏ. Ngài giết anh em cùng cha khác mẹ vì tham sân, nên bị Devadatta lăn đá xém chết. Ngài liệng đá vào một Phật Độc giác nên bị Devadatta âm mƣu với các tay cung hạ Ngài.

Ngài làm quản tƣợng và thúc voi tới một Phật Độc giác nên bị Voi Nālāgiri xém tấn công. Ngài làm vua và kết án tử hình 70 ngƣời nên bị miểng đá làm chảy máu chơn. Là con của ngƣ phủ, Ngài thích thú trong lúc xem cá bị câu, nên bị đau đầu khi Viḍūḍabha hạ sát thân thích Ngài. Vào thời Phật Phussa Ngài bắt chƣ tỳkheo ăn lúa mạch, nên phải ăn lúa mạch trong ba tháng tại Verañja. (Theo Chú giải Dhammapada (iii. 257), Đức Phật bị đói một ngày lúc trú tại Pañcasālā vì không đƣợc ai cúng dƣờng hôm ấy). Ngài giết một tay đô vật nên bị đau lƣng. Ngài làm y sĩ và súc ruột một thƣơng nhơn nên bị tiêu chảy trƣớc khi nípbàn. Là Jotipāla, Ngài chê bai sự giác ngộ của Phật Kassapa nên phải chịu khổ hạnh đó đây trong sáu năm trƣớc khi thành Phật. Ngài là vị Phật có đời sống ngắn nhứt, nhƣng qua sự có mặt của giáo lý (Sāsana), tuổi thọ của Ngài trở thành cao hơn (91). Đức Phật đƣợc các môn đệ bạch bằng danh hiệu Thế Tôn (Bhagavā). Ngài tự xƣng là Nhƣ Lai (Tathāgatha). Ngƣời không phải là Phật tử gọi Ngài là Gotama hay Mahāsamaṇa. Còn một số danh xƣng khác nhƣ Mahāmuni, Sākyamuni, Jina, Sakka (e.g., Sn. vs. 345), và Brahma (Sn. vs 91; SnA. ii. 418), đôi khi là Yakkha (q.v.). Aṅguttara Nikāya (92) có liệt kê một số Tỳkheo và Cƣ sĩ đệ tử ƣu tú của Đức Thế Tôn. Trong số các vị đến yết kiến để tham vấn, luận bàn, hay đƣợc giáo giới, chƣ vị sau đƣợc kê thêm ngoài các vị đã đƣợc kể trong Tự Điển này (93): Aṅkura, Aggidatta, Acela- Kassapa, Ajātasattu, Du sĩ Ajita, Tƣớng Ajita ngƣời Licchavī, Attadattha,      Anitthigandhakumāra,        Anurādha,     Anuruddha, Annabhāra, Abhaya-rājakumāra, Abhayā, Abhiñjaka, Abhibhūta, Abhirūpa-Nandā, Ambaṭṭha, Tỳkheo Ariṭṭha, Ngƣ phủ Ariya, Asama, Asibandhaputta, Assaji, Assalāyana, Ākotaka, Āmagandha, hai Dạxoa Ālavaka và Indaka, Ugga ở Vesāli, Quan đại thần Ugga, Uggata-Sarīra, Uggaha, Ujjaya, Uṇṇābha, Uttara-devaputta, Xà vƣơng Uttara, Uttara (môn đệ của Pārāsariya), Uttiya, hai Bàlamôn Udaya và Udāyi, Uttara (môn đệ của Brahmāyu), Uttarā (ái nữ của Puṇṇa), Tỳkheo ni lớn tuổi Uttarā, Upavāna, Upasāḷha, Upasena, Upāligahapati, Ubbirī, Eraka, Esakārī, Kakudha, Kadaraka, Ngƣ phủ Kapila, Kappa, Kappaṭakura, Kalārakkhattiya, vị Thiên Kassapa, Kāṇa, Kāṇamātā, Kātiyāna, Kāpaṭhika, Kāmada, Kāraṇapāli, các

Kālāma, Kāligodhā, Kimbila, Kisāgotamī, Thợ săn Kukkuṭamitta, Kuṇḍadhāna, Kuṇḍaliya, Kulla, Kūṭadanta, đạo sĩ tóc rối Keṇiya, Kevaddha, Mã phu Kesi, Kokanadā, hai ái nữ của Pajjuna, Kokālika, Khadiravaniya-Revata, Khānu-Koṇḍañña, vị Thiên Khema, Khemā, Gaṇaka-Moggallāna, Gavampati, Guttā, Trƣởng lão Gotama, Caṅkī, Candana, Candābha, Candimā (Candimasa), Cita-Hatthasārīputa, Cunda, Cunda-Samaṇuddesa, Cundī, Culla-Dhanuggaha, Culla- Subhaddhā, Chattapāṇī, Janapada-Kalyānī-Nandā, Janavasabha, Jantu, Jambuka, Jambukhādaka, Jāṇussoṇi, Jāliya, Jīvaka- Komārabhacca, Jenta, Jotikagahapati, Tāyana, Tālapuṭa, Tikaṇṇa, Timbaruka, Tissa, Tissa (anh em chú bác của Đức Phật), bạn của Metteyya, Tissa ở Roruva, Tudu-Brahmā, Thulla-Tissa, Daṇḍapaṇī, Dāmalī, Dāsaka, vị Thiên Dīgha, Dīghajānu, Dīghatapassī, Dīghanakha,     Dīghalaṭṭhi,     Dīghāvu,      Dummukha,      Doṇa, Dhammadinna, Dhammārāma, Cận sự nam Dhammika, Bàlamôn Dhammika, Trƣởng lão Nanda, ngƣời chăn cừu Nanda, Nandana, Du sĩ Nandiya, Thích tử Nandiya, Nandivisāla, Nāgita, Nālakatāpasa, Nālijaṅgha, Nigamavāsi-Tissa, Nigrodha, Niṅka, Nita, Nhātakamuni, Paccanīkasāta, Pañcasikha, Pañcālacaṇḍa, Paṭācārā, Pasenadi (trị vì Kosala), Atula Pāhārāda, Pāṭaliya, Pārāpariya, Piṅgala-Kaccha, Piṅgiyānī, Pilinda-Vaccha, Pilotika, Puṇṇa, Puṇṇa-Koliyaputta, Puṇṇa-Mantānīputta, Puṇṇā, Puṇṇiya, Quảng tƣợng Pessa, Pokkharasāti, Poṭṭhapāda, Poṭhila, Potaliya, Phagguna, Baka-brahmā, Bahuputtikā, Bāvarī và 16 môn đệ, Bāhiya-Dārucīriya, Bāhuna, Biḷālapādaka, Belaṭṭhakāni, Bojjhā, Brahmāyu, Bhagu, Bhaggava, Bhadda, Bhaddā-Kuṇḍakakesī, Bhaddāli, Bhaddiya (ngƣời Licchavī), nhiều     Bhāradvāja      (Akkosaka*,        Aggika*,    Asurinda*, Ahiṃsaka*,Kāsi*, Jaṭā*, Navakammika*, Bilaṅgika*, Suddhika*, Sundarika*), Bhāradvāja (chồng của Dhanañjāni), Bhāradvāja (bạn của Vāseṭṭha), Bhuñjatī, Bhumiya, Bhesika (thợ hớt tóc), Macchari- Kosiya, Maṇibhadda, Maṇḍissa, Mahā-kappina, Mahā-Kassapa, Mahā-koṭṭhita, Mahā-Cunda, Mahā-dhana, Mahā-nāma, Mahā- Moggallāna, Mahāli (Oṭṭhaddha), hai Māgandiya (một là Bàlamôn, một là du sĩ), Māgha, Māṇava-Gāmiya, Mānatthaddha, Mātuposaka,Māluṅkyaputta, Migajāla, Migasira, Meṇḍaka của Bhaddiya, Moliya-Phagguna, Moliya-Sīvaka, Yasoja, Raṭṭhapāla, Rādha, Rāhula, Rāsiya, Rūpānandā, Roja (ngƣời Malla), Rohiṇī,

Rohitassa, Lakuṇṭaka-Bhaddiya, Nữ thần Lājā, Lomasakaṅgiya, Lohicca, Vakkali, Vaṅgīsa, Vajjiyamāhita, Vaḍḍha (ngƣời Licchavī), Vaḍḍhamāna, Vappa, Varadhara, Vassakāra, Vāraṇa, Vāseṭṭha- upāsaka, Vāseṭṭha (bạn của Bhāradvāja), Visākha Pañcalaputta, Visākhā, Vīrā, Vekhanasa, Veṇḍu, Vatambari, Sakuludāyi, Sakka, Saṅkicca, hai Saṅgārava, Saṅgharakkhita (Bhāgineyya*), Saccaka, Sajjha, Satullapa (chƣ Thiên), Sanaṅkumāra, Santati, Sandha, Sandhāna, Samiddhi, Sarabha, Sarabhaṅga, Sātāgira, Sātāli, Sāti, Sānu, Sikhā-Moggallāna, Sigāla, Sirimā, Siva, Sīvali, Tƣớng Sīha, Sukhā, Suciloma, Sujātā (dâu của Anāthapiṇḍika), Sudatta, Sunakkhatta, Sunīta, Sundara-Samudda, Sundarī-Nandā, Suppabuđha (ngƣời cùi), Suppavāsā, Subha Todeyyaputta, hai Tỳkheo ni Subhā, Subhūti, Sadi Sumana, Sumanā (chị của Pasenadi), Subrahmā, Surādha, Suriya, Susīma, Seniya, Seri, Sela, Soṇa-Kutikaṇṇa, Soṇa- Kolivisa, Soṇadaṇḍa, Soṇā, hai Sopāka, Hatthaka Ālavaka, Hatthaka- devaputta và Hemavata. Xem thêm s.v. Buddha và Bodhisatta. (1) Cho đến nay chƣa có một nguồn sử liệu hoàn chỉnh nào về Đức Phật. Chi tiết trong tiết mục này đƣợc trích trong các tài liệu đƣợc Theravāda chánh thống công nhận và ghi trong kinh sách của bộ phái này, đặc biệt là trong các Chú giải Pāli mà Nidānakathā của Kinh Bổn Sanh (Jātaka) và Chú giải Buddhavaṃsa là những ví dụ điển hình. Chi tiết thƣ mục còn đƣợc trích trong Mahā Vagga và Culla Vagga của Vinaya Piṭaka, trong Buddhavaṃsa, và trong nhiều đoạn kinh Nikāya của Sutta Piṭaka. Dẫn chứng của các chi tiết này sẽ đƣợc liệt kê khi thấy cần thiết. Có nhiều tranh luận về lƣợc sử của Đức Phật; xin xem chi tiết trong các tài liệu của Oldenberg, ông bà Rhys Davids, Kern, E.J. Thomas, và nhiều học giả khác. Chi tiết về ngƣời hay nơi chốn có thể tìm thấy dƣới đề mục của mỗi ngƣời hay nơi chốn liệt kê trong tự điển này.                 (2) Dân chúng Sākya là thần dân của Vua Kosala. Phật tự xƣng mình là một ngƣời Kosala (M. ii. 124).             (3) Theo các Chú giải Pāli và Sanskrit, Phật là con của một nhà vua, hậu duệ của dòng dõi có tiếng.                 (4)

Xem s.v. Buddha.                   (5) Theo Lalitavistara Ngài cử Bồ Tát Maitreya cai quản Tusita thay Ngài.                 (6) Kể      trong Acchariyabbhutadhamma Sutta (M. iii. 118 f); cũng nhƣ trong D. ii. 12 f. J. i. 47 ff. có nhiều chi tiết hơn. Lal. và Mtu. (ii. 14 ff.) có nhiều chi tiết khác biệt về sự thai nghén và sanh nở của Đức Phật.

Chi tiết, xem s.v. Asita. (7)                                          (8) J. i. 57 f.; MA. i. 466 f.; sự việc đƣợc nói đến trong Mahā Saccaka Sutta (M.i. 246) và đƣợc Mtu (ii. 45 f.) kể lại là xảy ra trong vƣờn cây với nhiều chi tiết hoàn toàn khác biệt. Lal. có đƣa ra hai tƣờng thuật, một bằng văn xuôi và một bằng kệ, mà nội dung giống nhƣ trong Mtu., chỉ trừ tuổi tác cao niên của Đức Phật. Dvy (391) và các bản văn Tây Tạng (e.g., Rockhill, p. 22) nói rằng sự việc ấy xảy ra lúc Đức Phật có tuổi hơn. Nhiều sự kiện khác đƣợc Lal. và Mtu. mô tả.                          (9)

Nhiều tài liệu nói Ngài sống đời xa hoa sang trọng (A. i. 145; M. i.504); chi tiết đƣợc tìm thấy trong AA. i. 378 f.; J. i. 58. Xem thêm Mtu. ii. 115; cf. Vin. i. 15; D. ii. 21.              (10) Lễ hội bắn cung đƣợc mô tả trong Sarabhaṅga Jātaka (J. v. 129 f.).                        (11)

Bà còn đƣợc gọi là Bhaddakaccā (hay Kaccānā), Yasodharā, Bimbā, Bimbasundarī, và Gopā. Xem thêm s.v. Rāhulamāta để biết chi tiết.             (12) Theo một vài tài liệu, e.g., Dīghabhāṇaka, bốn điềm đƣợc Hoàng tử chứng kiến trong một ngày (J. i. 59). (13) Theo vài truyền thuyết, Đại Xuất Thế xảy ra bảy ngày sau khi Rāhula chào đời (J. i. 62).             (14) Chuyện kể đây đƣợc trích trong Nidānakathā (J. i. 59 ff.) và đƣợc xem là tín ngƣỡng mới nhứt; cp. D. ii. 21 ff. Theo nhiều kinh trong Tam Tạng (e.g., A. i. 145; M. i. 163, 240; M. ii. 212 f.) câu chuyện Đại Xuất Thế không có chi tiết ngoạn mục nhƣ kể trên. Tác giả không đồng ý với Thomas (op. cit., 58) nói rằng Thái tử xuất thế ly gia lúc ―còn là một thiếu niên—quite a boy.‖ Tác giả nghĩ rằng từ dahara đƣợc dùng để đơn thuần chỉ ―sự ƣu tú của tuổi trẻ--the prime of youth‖ chớ không phải ―thời niên thiếu—boyhood.‖ Lal. mô tả Sự Xuất Thế có phần chi tiết hơn và có thêm nhiều sự kiện mà Kinh điển Pāli không có nói đến.                    (15)

Chuyện này cũng đƣợc kể trong Pabbajjā Sutta (SN. vv. 405-4), nhƣng nói rằng chính nhà vua thấy Gotama trƣớc. Lúc đƣợc hỏi tông tích, Gotama không tiết lộ mình là thái tử. Bản Pāli của kinh này không có nói đến lời hứa cũng Goatama trở lại viếng Rājagaha; nhƣng Mtu (ii. 198-200) có hai câu kệ một nói về lời yêu cầu của Bimbisāra và một nói về sự chấp thuận của Gotama; và SNA (ii. 385 f.), cũng có đề cập đến lời hứa và nói rằng Bimbisāra đƣợc trình tấu về sự tiên tri liên quan đến Gotama. Có một bản văn khác của Mtu (ii. 117-20) nói rằng Gotama đi thẳng đến Vesāli sau khi ly gia, gặp Āḷāra trƣớc rồi sau đó mới viếng Uddaka ở Rājagaha. Tài liệu này

không có nói đến Bimbisāra. Mhv (ii. 25 ff) nói rằng Bimbisāra và Gotama là bạn thân thời ấu thơ và Bimbisāra nhỏ hơn Gotama năm tuổi; cha của Bimbisāra (Bhārī) và Suddhodana là bạn.                    (16)

J. i. 66 f. Chú giải Therīgāthā (p. 2) có đề cập đến một thầy khác, Bhaggava, mà Gotama gặp trƣớc khi gặp Āḷāra. Lal. (330 [264]) có mô tả tỉ mỉ các cuộc gặp gở của Gotama với các vị thầy của ông. Trƣớc tiên ông đến với hai nữ Bàlamôn, Sākī và Padmā, rồi với Raivata và Rajaka, con của Trimaṇḍika, và sau cùng với Āḷāra ở Vaiśāli. Trong chƣơng này còn có vần kệ nói về cuộc gặp gỡ giữa Gotama và Bimbisāra. Chƣơng kế nói đến Uddaka. Chuyện Gotama gặp gỡ các thầy cũng còn đƣợc kể trong Mahā Saccaka Sutta (M. i. 240 ff); Mahā Sīhanāda Sutta (M. i. 77 ff.) có mô tả chi tiết sự hành trì khổ hạnh tuyệt đối của Gotama. Xem thêm M. i. 163 ff.; ii. 93 f. (17) Các chiêm bao đƣợc kể lại trong A. iii. 240 và trong Mtu.ii. 136 f.                     (18) J. i. 69. Tam Tạng không có đề cặp đến việc Sujāta dâng lễ vật và Sotthiya dâng cỏ. Lal. (334- 7 [267-70] có nói có tất cả mƣời nữ nhi đem thực phẩm đến cho Gotama; còn Divy nói là có hai, Nandā và Nandabalā.                      (19)

Trọn câu chuyện về các cuộc tranh luận với Māra đƣợm màu thần thoại. Đƣợc biết các đoạn dẫn trong Majjhima nói trƣớc đây không có đề cập đến Māra, sự cám dỗ của Māra, và cây Bồ Đề; nhƣng xem D. ii. 4 và Thomas (op. cit., n. 1). Kāliṅgabodhi Jātaka, một tiêu biểu của truyền thống cổ, nói rằng cây Bồ Đề đƣợc lễ bái từ lúc Phật còn tại thế. Truyền thuyết Māra đƣợc tìm thấy trong Padhāna Sutta của Sutta Nipāta. Tham luận: xem s.v. Māra.                           (20) Có sự nghi ngờ lớn về các kệ Udāna. Nidānakathā và các Chú giải thƣờng kể hai vần (153, 154); hai vần này đƣợc thấy trong Dhammapada (anekajāti saṃsāraṃ, etc.). Vinaya (i. 2) trích dẫn ba kệ khác nhau (cũng nhƣ DhsA. 17), và nói rằng mỗi kệ đƣợc lập lại sau mỗi canh và trong cả ba canh Phật đều thiền về paṭiccasamuppāda. Mtu. (ii. 286) ghi một Udāna hoàn toàn khác biệt, và có kể một kệ khác với Udāna thứ nhứt trong một chỗ khác (ii. 416). Bản Vinaya Tây Tạng còn khác nữa (Rockhill, p. 33). Thảo luận: xem Thomas, op. cit., 75 ff.              (21) Māra trở lại và yêu cầu Phật níp bàn vì giờ đã tới rồi.             (22) J. i. 78; S. i. 124; Lal. 490 (378).               (23)

Vin. i. 3.                             (24) Đây là chuyện kể trong Vinaya (Vin. i. 1 ff); nhƣng Jātaka (i. 77 ff.) nói thời gian này kéo dài bảy

tuần, ba tuần cộng thêm xen giữa tuần đầu và tuần thứ hai. Phật trú
một tuần ở mỗi nơi trong ba nơi có tên gọi là Animisa-cetiya,
Ratanacañkama và Ratanaghara; tại Ratanaghara Ngài chiêm
nghiệm Vi Diệu Pháp.                     (25)
Theo J. i. 81, với các thần của
ngàn thế giới, kể cả Sakka, Suyāma, Santusita, Sunimmita,
Vassavatti, vân vân.                     (26)
Vin. i. 4 ff.; M. i. 118 ff.; cp. D.
ii. 36 ff. Xem Thomas, op. cit., p. 86 và s.v. Pañcavaggiyā về việc
nói rằng đó là kinh đầu tiên của Phật thuyết.                          (27)
Vin. i. 15
ff.; J. i. 81 f.               (28)
Lúc bấy giờ Māra có đến hai lần để dụ dỗ
Phật, một lần sau khi Ngài gởi đệ tử đi truyền giáo pháp và lần thứ
hai sau mùa an cƣ (S. i. 105, 111; Vin. i. 21, 22).                    (29)
BuA. 4.
Có thể vào đầu mùa mƣa của năm này, Phật có viếng Vesāli theo lời
thỉnh cầu của dân Licchavī do Mahāli bạch trình. Bấy giờ thành phố
đang bị dịch và nạn đói hoành hành; Phật đến đó thuyết Ratana
Sutta và hoá giải tai ƣơng (DhA. iii. 436 ff.).                        (30)
Vin. i. 23
ff.                  (31)
Vin. i. 42 f.            (32)
Chuyện kể 20 năm hoằng
pháp đầu tiên của Đức Phật đƣợc trích lƣợc từ nhiều nguồn tài liệu
khác nhau, đặc biệt là từ Life and Legend of the Buddha (pp. 97 ff.)
của Thomas. Các dẫn chúng cần yếu đƣợc ghi dƣới mỗi danh mục
đƣợc kể.                       (33)
Cuộc viếng thăm không đƣợc nói đến
trong Kinh điển; nhƣng xem Thag. 527-36; AA. i. 107, 167; J. i. 87;
DhA. i. 96 f.; ThagA. i. 997 ff.                   (34)
J. i. 92. Chuyện còn
đƣợc kể trong Vinaya (ii. 154) nhƣng không biết vào lúc nào.
(35)
Vin. ii. 158; nhƣng xem BuA. 3 nói rằng Phật an cƣ kiết
hạ tại Rājagaha.               (36)
DhA. iv. 59 f.                     (37)
AA. i.
186; SNA. i. 357; ThigA. 141; chi tiết của cuộc tƣơng tranh đƣợc kể
trong J. v. 412 ff.                      (38)
Vin. ii. 253 ff.; A. iv. 274 f.; chi
tiết, xem s.v. Mahāpajāpatī.                       (39)
DhA. iii. 199 f.; J. iv.
265, vân vân.                  (40)
Chi tiết, xem s.v. Devorohaṇa.
(41)
AA. i. 217. Có một chuyện tƣơng tợ về hai ông bà ở
Sāketa. Xem Sāketa Jātaka. Phật ở lại Suṃsumāragiri nhiều năm
sau nữa. Trong chuyến viếng thăm thứ nhì, Bodhirājakumāra (q.v.)
có thỉnh Ngài thọ thực tại cung điện mới của ông để nhờ Phật ban
hồng ân cho cung này.                    (42)
SN., pp. 163 ff.; SNA. ii. 542 ff.;
DhA. i. 199 ff. Thomas (op. cit., 109) nói rằng chuyện Māgandiya
xảy ra trong năm thứ chín. Tác giả không chắc đúng vì các Chú giải
ghi rằng bấy giờ Phật an trú tại Sāvatthi.                   (43)
Vin. i. 337.; J. iii.

486 f.; DhA. i. 44 ff.; nhƣng xem Ud. iv. 5; s.v. Pārileyyaka.
(44)
SN., p. 12 f.; S. i. 172 f.                 (45)
Vin. iii. 1 ff.; J.
iii. 494 f.; DhA. ii. 153.              (46)
A. iv. 354; Ud. iv. 1.               (47)

DhA. iii. 44.                  (48)
DhA. iii. 262 ff.                  (49)
Ibid., 170
ff.                  (50)
Chi tiết, xem s.v. Ānanda.                   (51)
E.g.,
BuA. 3; SNA. (p. 336 f.) nói rằng lúc trú tại Sāvatthi, Phật ở
Migāramātupāsāda trong Pubbārāma lúc ban ngày và Jetavana lúc
ban đêm, hay ngƣợc lại.                 (52)
Chi tiết của các cuộc viếng thăm,
xem s.v. passim.                                  (53)
Mhv. ii. 32.               (54)

Theo Vinaya (ii. 184) tham vọng muốn lãnh đạo Tăng Đoàn đƣợc Devadatta nói thẳng với Phật ngay sau khi ông gia nhập Tăng đoàn, và Đức Phật đã đƣợc vị Thiên Kakudha cảnh báo. Sự việc này cho thấy Devadatta từng là cừu địch của Đức Phật từ lúc còn là cƣ sĩ, nhƣ Kinh điển Sanskrit có đề cập đến.                          (55) S. i. 27. (56) Chuyện này đƣợc kể đầy đủ chi tiết trong nhiều kinh, e.g., trong J. v. 333 ff.                     (57) Xem thêm s.v. Devadatta. (58) D. ii. 100.              (59) Theo các Chú giải (e.g., DA. ii. 549), sau mùa an cƣ kiết hạ ở Beluva, Đức Phật trở về Jetavana và tại đây Ngài tiếp kiến Sāriputta; Tôn giả đang chuẩn bị cho việc nhập nípbàn của ông ở Nālakagāma. Từ Jetavana Đức Phật đi Rājagaha, nơi nhập diệt của Mahāmoggallāna. Kế Ngài đến Ukkācelā, nơi Ngài tán thán hai đại đệ tử. Từ Ukkācelā Ngài đi Vesāli rồi Bhaṇḍagāma. Rāhula cũng nípbàn trƣớc Thế Tôn (DA. ii. 549).                                   (60)

Cf. A. ii. 167 ff.                      (61) Có nhiều tranh luận về từ này. Xem Thomas, op. cit., 149. n. 3.                           (62) Phần kết thúc của Mahāparinibbāna Sutta (D. ii. 167) nói rằng xá lợi Phật đƣợc chia làm tám phần; bảy phần đƣợc tôn trí trong Jambudīpa, còn phần thứ tám trong cõi Nāga tại Rāmagāma. Có tất cả bốn xá lợi răng: xá lợi thứ nhứt đƣợc tôn trí trên cõi Thiên, xá lợi thứ hai trong Gandhāra, xá lợi thứ ba tại Kāliṅga (về sau đƣợc thỉnh sang Tích Lan), và xá lợi thứ tƣ trong cõi Nāga. Phần xá lợi chia cho Vua Ajātasattu đƣợc tôn trí trong tháp và bị lãng quên. Về sau Asoka khám phá ra (nhờ sự hỗ trợ của Sakka) và đƣợc phân phối cho 84 ngàn tịnh xá. Asoka còn tìm thấy tất cả các xá lợi khác, trừ xá lợi tôn trí tại Rāmagāma. Những xá lợi này về sau đƣợc tôn trí trong Mahācetiya tại Anurādhapura (Mhv. xxxi. 17 ff). Nhiều xá lợi khác cũng đƣợc liệt kê, nhƣ xá lợi xƣơng đòn, bình bát, vân vân (Mhv. xvii. 9 ff.; Mhv. i.

37, vân vân).                  (63)
E.g., DA. iii. 899.                   (64)
Mhv. i.
12 ff.; Dpv. i. 45 ff.; ii. 1 ff. vân vân. Miến Điện nói rằng Đức Phật
có viếng xứ này và đến Lohitacandana Vihāra do hai anh em
Mahāpuṇṇa và Cūlapuṇṇa ở Vānijagāma cúng dƣờng (Ind. Antiq.
xxlii., và Sās. 36 f.).                   (65)
Truyền thuyết nói rằng có nhiều
dấu chơn khác của Phật trên bờ sông Nammadā, núi Saccabaddha và
trong Yoṇakapura.                         (66)
E.g., Sp. iii. 689.                 (67)

E.g., D. ii. 211; M. ii. 166 f. Đƣợc biết khi ngƣời thƣờng nói một chữ, Ānanda có thể nói tám chữ, và Phật nói 16 chữ.                                (68)

E.g., M. i. 269, 275.                     (69) E.g., M. ii. 167.                   (70)

Chi tiết, xem s.v. Buddha.                           (71)
Các cuộc thử đánh giá
Đức Phật đều không thành tựu. Kinh sách chỉ nói đến hai lần: lần
thứ nhứt bởi một Bàlamôn ở Rājagaha và lần thứ nhì bởi một Asura
trƣởng tên gọi Rāhu (DA. i. 284 f.). Phật có sức mạnh của cả triệu
thớt voi (e.g., VibhA. 397), nhƣng sức lực Ngài giảm nhanh sau bữa
ngọ trai cuối cùng; Ngài phải nghỉ ở 25 nơi trên đƣờng từ Pāvā đến
Kusinārā chỉ cách nhau có ba gāvuta.                            (72)
E.g., M. i. 456;
xem thêm M. ii. 122 nói rằng có một tỳkheo ho trong lúc Phật thuyết
bị bạn lắc nhẹ để nhắc khéo.                         (73)
E.g., D. i. 178 f.; iii. 39;
đệ tử của Ngài cũng nổi tiếng thích sự tỉnh lặng (e.g., D. iii. 37).
(74)
E.g., S. v. 12, 320; nhƣng sự thích tỉnh lặng có lúc bất lợi
cho Ngài. Chƣ tỳkheo có lần hỏi vậy chớ Ngài giao du với ai mà đạt
đƣợc thắng trí? Trí tuệ của Ngài bị sút giảm vì tập quán ẩn cƣ của
Ngài (D. iii. 38).                        (75)
A. i. 181.                 (76)
E.g., A.
iv.438.             (77)
D. ii. 222 f.               (78)
M. i. 445.               (79)

Vin. i. 313.                   (80)
E.g., M.i. 230. Khi Phật hỏi, Ngài luôn
luôn mong có ngƣời đáp; Dạxoa Vajirapāṇi luôn luôn có mặt để doạ
những ai không muốn đối đáp (e.g., M. i. 231). Phật không quan tâm
đến việc thâu nhận thêm đệ tử, nên mỗi khi có ai xin quy y với Ngài,
Ngài thƣờng yêu cầu họ suy nghĩ kỹ, nhƣ trong trƣờng hợp của Acela
Kassapa và Upāligahapati.                            (81)
Xem          e.g.,     s.v.
Kutāgārasālā.                  (82)
E.g., M. i. 94.                       (83)
E.g.,
trong trƣờng hợp của âm mƣu đƣợc tổ chức ở Māgandiyā (DhA. iv.
1 f.).              (84)
p. 134.                     (85)
Vin. i. 279.             (86)

Vin. i. 210 f.; Thag. 185.                           (87)
DhA. iv. 232; ThagA. i.
311 f.              (88)
MA. i. 465; DA. iii. 974, xem thêm D. iii. 209, lúc
Ngài thuyết cho dân chúng Malla ở Pāvā.                                   (89)
SA. i.

200.           (90) Ap. i. 299.           (91) Sp. i. 190 f.   (92)

A. i. 23 ff.             (93) Danh sách này không thể đầy đủ. Một số danh tánh đã đƣợc nêu trong Tự Điển này.

1. Gotamaka.—Một phái tu khổ hạnh đƣợc liệt kê trong danh
sách các phái tu khổ hạnh (1). Rhys Davids (2) nói rằng các vị này là
môn đệ của một đạo sĩ khác thuộc dòng Sākya, nhƣng rất khác biệt
với Đức Phật. Ông nghĩ rằng đạo sĩ ấy là Devadatta hay một
Bàlamôn thuộc dòng Gotama. Lalita-vistara (3) có liệt kê các
Gautama trong danh sách gồm chín nhóm nhƣ vậy; Gotamaka và
Gautama có thể là một, nhƣng đƣợc Kinh điển Nam và Bắc tông viết
khác nhau. Theo Lalita-vistara, các phái này hiện diện trƣớc thời
Đức Phật, vì đƣợc biết họ có đi đến gặp Đức Phật sáu tuần sau khi
Ngài chứng ngộ. Nhƣng sau đó không có kinh sách nào đề cập đến
họ nữa cả.
(1)
A. iii. 276. Phải chăng devadhammikā trong Ap. ii. 358 (vs. 11)
chỉ Gotamā?                (2)
Dial. i. 222; nhƣng xem tài liệu của ông về
Buddhist Law trong ERE; xem thêm Brethren 265, n. 3.                  (3)
p.
492.

2. Gotamaka.—Dạxoa. Xem Gotamakacetiya.

3. Gotamaka.—Xem Kaṇha-Gotamaka.

Gotamaka Sutta.--Thuyết cho các tỳkheo tại Gotamakacetiya.
Đức Thế Tôn dạy rằng Ngài thuyết pháp có thắng trí, có nhơn duyên,
có thần thông, nên giáo giới cần phải làm, giảng dạy cần phải làm (1).
Khi pháp này đƣợc nói lên, ngàn thế giới đều rung chuyển (2).
Chú giải Majjhima (3) nói rằng kinh này đƣợc Phật thuyết cho các
tỳkheo đề cập trong Mūlapariyāya Sutta, và sau khi bài pháp chấm
dứt tất cả đều đắc quả Alahán.
(1)
A. i. 276 f.     (2)
Xem thêm DA. i. 130; J. ii. 259.
(3)
i. 49.

Gotamacetiya.--Đền nằm gần và về phía Nam của Vesāli (1). Đền đƣợc xem nhƣ một điểm đẹp nhứt của kinh thành (2); Phật có an trú tại

đó nhiều lần, đặc biệt là vào năm đầu tiên của triều đại Ngài (3). Tại
đây, Ngài chế giới cho phép tỳkheo đƣợc sử dụng ba y, sau khi nhận
thấy lạnh về đêm và phải quấn thêm y (4).
Đền có trƣớc thời Phật và thờ Dạxoa Gotamaka. Về sau, tại
địa điểm này một tịnh xá đƣợc xây lên cúng dƣờng Phật và Tăng
Đoàn (5). Phật thuyết kinh Gotamaka Sutta tại đây (6). Trong danh
sách những nơi nổi tiếng ở Vesāli của Divyāvadāna (7) có thấy ghi tên
đền Gautama-nyagrodha; có giả thuyết nói rằng (8) đền đƣợc gọi theo
tên của các Kāla (Kaṇha) Gotama Nāga, nhƣng không có dẫn chứng.
(1)
D. iii. 9.           (2)
E.g., D. ii. 102, 118.         (3)
AA. i.
457.               (4)
Vin. i. 288; iii. 195.              (5)
UdA.   322;
Dhammapada. iii. 246; AA. i. 457; SNA. i. 344.                  (6)
Và cả
Hemavata Sutta (SNA. i. 199).                    (7)
p. 201.          (8)

Xem J.P.T.S. 1891, p. 67; Vindisch: Mara und Buddha, p. 68; cp. J. ii. 145.

Gotamatittha.--Bến trên sông Hằng, nơi Phật qua sông sau khi
rời Pāṭaligāma (1). Xem thêm Gotamadvāra.
(1)
Vin. i. 230; Ud. viii. 6; UdA. 424; D. ii. 89.

Gotamadvāra.--Cổng mà Phật đi qua khi rời Pāṭaligāma, sau khi
thọ trai theo lời mời của hai viên Quan Sunīdha và Vassakāra trấn
giữ thành trong Pāṭaligāma (1).
(1)
Vin. 230, etc. nhƣ trên.

Gotamā.—Thân mẫu của Candakumāra và là chánh hậu của
nhà vua trị vì Benares (1). Bà là Mahāmāyā (2). Đôi khi bà đƣợc gọi
là Gotamī (3).
(1)
J. vi. 134.        (2)
Ibid., 157.       (3)
E.g., ibid., 148,
151.

1. Gotamī, Gotamā.—Xem                 Mahā     Pajāpatī     Gotamī, Kisāgotamī, vân vân.

2. Gotamī.—Một trong những nữ cƣ sĩ hộ trì Phật Vessabhū (1).
Chú giải (2) gọi bà là Kāḷigotamī.
(1)
Bu. xxii. 25.              (2)
BuA., p. 208.

1. Gotamī Sutta.—Māra thấy Tỳkheo ni Kisā Gotamī trên
đƣờng khất thực trở về ngồi nghỉ một mình trong Andhavana, tìm
cách làm cho bà hoảng sợ. Nhƣng Māra bị bà biết nên phải biến mất
tại chỗ (1).
(1)
S. i. 129.

1. Gotamī Sutta.—Chuyện kể làm thế nào Dì mẫu Pajāpatī
Gotamī (q.v.) và các nữ nhơn theo bà đƣợc Phật chấp thuận cho gia
nhập Tăng Đoàn và các điều kiện của sự gia nhập các nữ tu (1).
(1)
A. iv. 274 ff.

Gotamyā.—Tên gọi các nữ nhơn đi theo Dì mẫu Pajāpatī
Gotamī (1).
(1)
E.g., DhA. iv. 149.

Gotta, Goda.—Xem Godatta [2].

2. Godatta Thera.—Tên đầy đủ của Trƣởng lão là Ābhidhammika Godatta, ám chỉ ông làu thông Vi Diệu Pháp. Ông thù thắng về giảng giải Vi Diệu Pháp và đƣợc Visuddhimagga công nhận(1). Tuy nhiên, giảng giải của ông không đƣợc các Chú giải chấp thuận vì phản ảnh nhiều kiến riêng của ông. Samantapāsādikā (2) còn nói rằng Trƣởng lão là một thƣợng thủ về Vinaya. Lần nọ, có một tỳkheo ở Antarasamudda để cái tô bằng gáo dừa do ông đẻo trong tịnh xá, lúc ông sang Cetiyagiri. Một tỳkheo khác thích cái tô nên lấy rồi cũng qua Cetagiri. Tại đây ông gặp chủ cái tô và bị cáo buộc tội ăn cắp. Không thể giải quyết vấn đề tại đó, các ông kéo nhau qua Mahāvihāra. Trống nổi lên, chƣ tỳkheo tụ họp tại Mahāvihāra và vị tỳkheo lấy cái tô bị kết tội pārājikā, tức tội bất cộng trụ là tội nặng nhất trong giới bổn. Nhƣng Godatta biện hộ rằng cái tô không đáng giá, và Phật không thể chế giới buộc tội pārājika đối với hành động nhỏ nhen đó. Ông đƣợc nhiều ngƣời tán đồng. Lời đồn đến Vua Bhātiya, nhà vua liền hạ chiếu từ rày về sau mọi tranh chấp phải do Godatta phân xử. v.l. Godha, Godhaka, Goda, Gotta, Godanta. (1) p. 138.          (2) ii. 307, xem thêm 478; iii. 588.

3. Godatta Thera.—Trƣởng lão an trú tại Kalyāṇi-mahāvihāra
ở Tích Lan. Ông chỉ khất thực lúc bóng mặt trời dài lối 5 cm và thọ
trai lúc bóng ấy còn 2, 5 cm. Ông rất đúng giờ dầu không có mặt
trời. Dân chúng thƣờng tin nơi ông để định giờ giấc (1).
(1)
MA. i. 100.

Godatta Sutta.--Kể lại câu chuyện giữa Godatta và
Cittagahapati tại Ambāṭakavana trong Macchikāsaṇḍa. Tôn giả
Godatta hỏi Gia chủ Citta: ―Vô lƣợng tâm giải thoát, vô sở hữu tâm
giải thoát, không tâm giải thoát, vô tƣớng tâm giải thoát, những pháp
này là khác ngôn từ, hay đồng nghĩa chỉ khác ngôn từ?‖ Gia chủ
Citta giải thích và nói rằng: ―Đây là pháp môn, do pháp môn ấy, các
pháp này là đồng nghĩa chỉ khác ngôn từ.‖ (1). [Theo HT. Thích Minh
Châu, 1993].
(1)
S. iv. 295 f.

Godāvarī.—Xem Godhāvarī.

1. Godha, Godhaka.—Xem Godatta [2].

2. Godha Thera.—Thích tử. Cuộc đàm thoại giữa Trƣởng lão và
Thích tử Mahānāma đƣợc ghi lại trong Godha Sutta (1) (q.v.).
(1)
S. v. 371.

1. Godha Jātaka (No.138).—ChuyệnCon Cắc Kè. Một thời, Bồ Tát sanh làm con các kè thƣờng đến đảnh lễ một đạo sĩ khổ hạnh có giới hạnh sống bên gò mối. Một hôm, vị đạo sĩ có giới đức này ra đi và một đạo sĩ khác đến; ông sau là ngƣời giả dối. Bữa nọ dân làng đến cúng dƣờng ông một dĩa thịt cắc kè. Tham ăn thịt cắc kè, ông định giết con cắc kè hằng ngày đến đảnh lễ ông. Nhƣng cắc kè này biết đƣợc giả tâm của ông nên trốn thoát kịp thời vào gò mối rồi thò đầu ra lên án sự giả dối của ông. Chuyện đƣợc kể về một tỳkheo lừa đảo (1). (1) J. i. 480 f.

2. Godha Jātaka (No. 141).—Chuyện Con Cắc Kè. Một thời, Bồ Tát sanh làm con cắc kè chúa. Con cắc kè con làm thân với một con kỳ nhông mà chàng hay ôm hun. Cắc kè chúa khuyên con chớ nên thân thiện quá với kẻ có sự thân thiện giả tạo. Nhƣng cắc kè con không tin lời cha. Biết tai họa có thể đến từ kỳ nhông, cắc kè chúa cho đào mở sẵn một lỗ thoát thân trong hang. Mệt mỏi với lối ôm hun và có cảm tƣởng nhƣ mình bị cắc kè đè chết, kỳ nhông âm mƣu với ngƣời săn cắc kè để giết bỏ bạn mình. Đƣợc kỳ nhông chỉ điểm, ngƣời săn cắc kè đem lửa xông vào hang cắc kè và bắt đƣợc rất nhiều cắc kè. Cắc kè chúa may mắn thoát khỏi đại nạn nhờ lỗ thoát đào hồi trƣớc đây. Chuyện đƣợc kể về một tỳkheo phản bội. Nhận diện tiền thân: Kỳ nhông chỉ Devadatta (1). Xem thêm chi tiết trong Mahilāmukha Jātaka. (1) J. i. 487 f.

3. Godha Jātaka (No. 325).--Chuyện Con Cắc Kè. Giống nhƣ
chuyện [1] kể trên, nhƣng ở đây nhà tu là ngƣời xảo quyệt. Chuyện
đƣợc kể về một nhà tu xảo quyệt (1).
(1)
J. iii. 84 f.

4. Godha Jātaka (N0. 333).—Chuyện Con Cắc Kè. Chuyện kể về một đôi vợ chồng đƣợc biếu con cắc kè nƣớng trên đƣờng đi đòi nợ về. Ông chồng ăn hết con cắc kè trong lúc bà vợ đi lấy nƣớc. Bà không phiền trách mà chỉ uống nƣớc đỡ dạ. Lúc yết kiến Phật và đƣợc Phật hỏi ông có chăm sóc bà không, bà bạch rằng bà không đƣợc ông thƣơng yêu. Phật kể cho ông bà nghe chuyện xƣa nhƣ sau: Trên đƣờng trở về sau một hành trình mệt mỏi, hai vợ chồng thái tử đƣợc đám thợ săn biếu cho con cắc kè nƣớng. Bà vợ dùng dây leo buộc cắc kè xách theo. Đến một hồ nƣớc, bà treo cắc kè lên cây rồi đi lấy nƣớc. Ông ngồi ăn hết con các kè nƣớng, chỉ chừa cái đuôi. Lúc bà trở lên, ông bảo cắc kè vuột chui vô ổ kiến, ông chỉ nắm đƣợc cái đuôi. Về sau thái tử lên ngôi và bà đƣợc phong làm chánh hậu nhƣng hữu danh vô thực. Bồ Tát bấy giờ là một cận thần, muốn có sự công bằng đối với bà, nên gợi chuyện để bà nói lên câu chuyện con cắc kè nƣớng lúc xƣa. Nhà vua biết lỗi mình nên bù đắp bà bằng quyền lực tột đỉnh (1).

(1) J. iii. 106 f.; cf. Succata Jātaka.

Godha hay Mahānāma Sutta.—Họ Thích Mahānāma đến viếng họ Thích Godha ở Kapilavatthu và hỏi rằng: ―Một ngƣời là bậc Dự lƣu, thành tựu bao nhiêu pháp thời không bị thối đọa, quyết chắc chứng quả giác ngộ?‖ Godha đáp có ba: thành tựu sự tịnh tín bất động đối với Phật, Pháp và Tăng. Đến lƣợt Godha hỏi câu tƣơng tợ, Mahānāma đáp có bốn vì có thêm sự thành tựu các giới đƣợc các bậc Thánh ái kính. Hai vị tìm đến yết kiến Phật về tranh luận này. Đức Phật dạy rằng Mahānāma nói nhƣ vậy mà Godha có nói gì không? Godha bạch: ―Họ Thích Mahānāma đã nói nhƣ vậy, con không có nói gì trừ lời nói "Thiện", trừ lời nói "Tốt‖.‖ (1). [Theo HT. Thích Minh Châu, 1993]. (1) S. v. 371. f.

Godhagatta-Tissa Thera.—Trƣởng lão là ngƣời hàn gắn mối bất
hòa giữa hai anh em Duṭṭhagāmaṇī và Tissa (1). Chú giải (2) nói rằng
Trƣởng lão có da nhƣ da cắc kè.
(1)
Mhv. xxiv. 49-53.        (2)
MṬ. 469.

Godhapura.—Xem Gonaddhapura.

Godhā.—Xem Kāligodhā.

1. Dodhāvarī (v.l. Godāvarī).—Con sông trong Dakkhiṇāpatha, làm ranh giới Nam của xứ này. Vào thời Phật, hai nhà vua Aḷaka (hay Mulaka) và Assaka (cả hai đều là ngƣời Andhaka) cùng có thần dân mình cƣ trú trên bờ Bắc của sông này, và ẩn cƣ của Bàlamôn khổ hạnh Bāvarī nằm ngay giữa hai lãnh địa ấy (1). Chú giải (2) nói rằng ở đây, sông Godhāvarī chia làm hai nhánh tạo nên một đảo nhỏ tên gọi Kapiṭṭhavana dài ba lý, có rừng rậm. Ẩn cƣ của Bāvarī rộng năm lý. Thuở xƣa, vùng này là trú xứ của nhiều hiền giả, mà Sarabhaṅga là một (3). Theo Chú giải Aṅguttara (4), ẩn cƣ của Bāvarī nằm trên chỗ uốn cong của sông (Godhāvarīvaṅke). Godhāvarī là con sông thiêng của miền Nam Ấn Độ, xuất phát từ Brahmagiri gần làng Triyaṅvaka và đƣợc linh thiêng nhờ có liên hệ với Rāma và nhiều vị thánh khác.

SN. vs. 977.
(1)                            (2)
SNA, ii. 581.          (3)
J. v. 132,
136; Mtu. i. 363.                 (4)
AA. i. 182.

2. Godhāvarī.—Con kênh do Vua Parakkamabāhu I xây để nối
liền Kāragaṅgā với Parakkamasāgara (1).
(1)
Cv. lxxix. 57.

Godhika Thera.—Con của vị Tộc trƣởng Malla ở Pāvā. Ông đi cùng bạn là Sabāhu, Valliya và Uttiya lên Kapilavatthu, đƣợc chứng kiến Thần thông Song hành, xin gia nhập Tăng đoàn, và về sau đắc quả Alahán. Tại Rājagaha, Vua Bimbisāra cất cho ông một cái lều nhƣng quên lợp mái. Thiên thần không ban mƣa xuống vƣơng quốc, cho đến khi nhà vua nhớ ra và cho lợp mái. Godhika và bạn đồng phạm hạnh của ông sống với nhau rất hoà thuận, nhứt là trong thời kỳ của Phật Siddhatta và Phật Kassapa. Vào 87 kiếp trƣớc Godhika làm vua bảy lần dƣới vƣơng hiệu Mahāsena (1). Theo Saṃyutta (2), Godhika sống tại Kāḷasīlā trên sƣờn núi Isigiḷipassa, nơi mà ông tu tập nhƣng chỉ đạt đƣợc sự giải thoát nhứt thời chớ không đắc đƣợc quả Alahán (3). Ông thối thất nhất thời tâm giải thoát ấy và cắt cổ tự vận sau sáu lần cố gắng. Biết đƣợc tâm tƣ ông, Māra bạch trình Phật. Phật đến nhƣng đã trễ; Godhaka ―nằm bất động trên giƣờng với hai vai mở rộng.‖ Phật tuyên bố Godhika đắc quả Alahán. Chú giải nói rằng sau khi cắt cổ mình, Godhika bèn kiểm lại sự hấp hối của mình và liền trú trong quả Alahán. (1) Thag. vs. 51; ThagA. i. 123 f.; Ap. i. 140.         (2) S. i. 120 f.; SA. i. 144 f.; xem thêm DhA. i. 431 f.          (3) DhA. (i. 431 f.) thêm rằng ông bị bệnh vì làm việc quá sức.

Godhika Sutta.--Kể chuyện Tôn giả Godhika tự vẫn nói trên (1). (1) S. i. 120 f.

Godhiya-Mahātissa Thera.—Sƣ phụ                     của   Đại      cƣ    sĩ
Dhammadinna ở Valaṅgatissa-pabbata (1).
(1)
MṬ. 606.

Godhī.—Có thể là mẫu thân của Devadatta (q.v.), còn đƣợc gọi
là Godhiputta (1).
(1)
Vin. ii. 189.

Gonaddha (Gonaddhapura).—Nơi mà đệ tử của Bàlamôn khổ
hạnh Bāvarī ghé qua trên đƣờng đi từ trú xứ của Bāvarī đến
Rājagaha để yết kiến Phật. Giữa hai nơi này có Paṭṭhāna,
Māhissati và Ujjeni; bên kia Gonaddha là Vedisā (1). Chú giải (2) nói
rằng Gonaddha là tên khác của Godhapura.
(1)
Sn. vs. 1011.           (2)
SnA. ii. 583.

Gonaraṭṭha.--Quận ở trên miền Bắc Tích Lan, nơi mà Māgha và
Jayabāhu lập đồn lũy (1).
(1)
Cv. lxxxiii. 17.

Gonisavihāra.—Tịnh xá ở Tích Lan, nơi mà Dhātusena (q.v.)
đƣợc chú nuôi dƣỡng lúc sống giả dạng tu sĩ (1). Geiger (2) nghĩ rằng
tịnh xá nằm về phía Nam của Anurādhapura.
(1)
Cv. xxxviii. 21.       (2)
Cv. Trs. i. 30, n. 1.

Gonusuraṭṭha.—Quận nằm trên miền Bắc Tích Lan, có lúc bị
Māgha và Jayabāhu chiếm (1).
(1)
Cv. lxxxiii. 17.

Gonnagāma.—Làng trong xứ Rohaṇa do Vua Dappula cúng
dƣờng cho Cittalapabbatavihāra (1).
(1)
Cv. xlv. 59. (xem lại phần này, thiếu phần Gonnaviṭṭhika
và bị lộn với Gonnagāma)

1. Gopaka.—Trƣởng lão. Ông trú tại hoa viên Kukkuṭārāma
trong kinh thành Pāṭaliputta. Tại đây ông đƣợc cúng dƣờng một bộ
y (1).
(1)
Vin. i. 300.

2. Gopaka.--Vị vua vào 91 kiếp trƣớc, từng cúng dƣờng Phật bông trúc đào (kaṇavera). Ông là tiền kiếp của Trƣởng lão Kaṇaverapupphiya (1).

(1) Ap. i. 182.

3. Gopaka.—Thích nữ ở Kapilavatthu, có lòng tin Phật, Pháp, Tăng, giữ đầy đủ giới, và tu tập tâm niệm đàn ông. Bà tái sanh làm con trai của Thiên chủ trên cõi Tāvatiṃsa. Tại đây, ông đƣợc ba Cànthátbà hạ đẳng phục vụ hầu hạ; đó là hậu thân của ba tỳkheo từng sống thọ hƣởng dục lạc. Thấy họ, ông quở trách họ rằng; ―Tai của các ngƣời ở đâu mà không nghe Pháp của Thế Tôn!‖ Bị trách mắng nhƣ vậy, hai vị ngay trong hiện tại chứng đƣợc chánh niệm và sanh làm phụ tá cho Phạm thiên; còn vị thứ ba sống thọ hƣởng dục lạc. [Theo HT. Thích Minh Châu, 1991]. Có một số kệ nói là của Gopaka trong Sakkapañha Sutta (1). (1) D. ii. 271-5.

Gopaka Moggallāna.—Bàlamôn, Đại thần của Vua Ajātasattu
trông coi việc gìn giữ Rājagaha (1). Xem Gopaka Moggallāna
Sutta.
Theragāthā (2) có một vần kệ mà Tôn giả Moggallāna đọc để
trả lời cho Gopaka Moggallāna. Gopaka hỏi Tôn giả Moggallāna
nhớ đƣợc mấy lời dạy của Đức Phật. Tôn giả đáp là 84 ngàn, rồi
giảng giải (2).
(1)
M. iii. 7.        (2)
vs. 1024.          (3)
ThagA. ii. 130.

Gopaka Moggallāna Sutta.—Không lâu sau khi Đức Thế Tôn nhập nípbàn, trên đƣờng vô Rājagaha khất thực, Tôn giả Ānanda ghé viếng nơi mà viên Quan Bàlamôn của Vua Ajātasattu là Gopaka Moggallāna đang tăng cƣờng phòng thủ. Moggallāna hỏi Tôn giả chớ có tỳkheo nào thành tựu một cách trọn vẹn tất cả các pháp mà Thế Tôn đã thành tựu chăng? Câu đáp là không. Lúc bấy giờ có Đại thần Bàlamôn Vassakāra đi thị sát các cộng sự trong kinh thành đến và hỏi câu tƣơng tợ. Tôn giả Ānanda bảo rằng các tỳkheo lấy Giáo Pháp làm Thầy. Tôn giả nói thêm có nhiều tỳkheo đƣợc tán thán, và tiếp tục liệt kê các đức hạnh của các vị tỳkheo ấy (1). (1) M. iii. 7 ff.

Gopaka Sivali.—Ông là ngƣời Tích Lan, từng xây tịnh xá
Tālapiṭṭhikavihāra. Lúc lâm chung ông nhớ lại thiện hành của ông
nên đƣợc sanh lên cõi Thiên (1).
(1)
VibhA. 156.

1. Gopāla.—Thái tử của Vua Udena. Gopāla còn là tên gọi của
phụ thân của chánh hậu, Gopālamātādevī (1).
(1)
AA. i. 118.

2. Gopāla.—Một Dạxoa trƣởng thƣờng đƣợc Phật tử van vái lúc
hữu sự (1).
(1)
D. iii. 205.

3. Gopāla.—Một trong bốn con của Tế sƣ triều Vua Esukāri.
Xem chuyện ông trong Hatthipāla Jātaka. Gopāla là Moggallāna
(1)
.
(1)
J. iv. 491.

4. Gopāla.—Tài chủ, cha của Tapassu và Bhallika trong thời
Phật Kassapa (1).
(1)
ThagA. i. 48.

5. Gopāla.—Thiên tử ở trên cõi Tāvatiṃsa. Ông là sƣ phụ của
Uracchadamālā, công nƣơng của Vua Kikī. Ông từng cúng dƣờng
Phật Kassapa và chƣ tỳkheo. Ông có nghe kinh nhƣng không đạt
đƣợc chứng quả nào cả. Tôn giả Moggallāna có gặp ông lúc Tôn giả
viếng cõi Tāvatiṃsa, và để trả lời câu hỏi của Trƣởng lão Gopāla
thuật lại chuyện mình, Trƣởng lão Moggallāna vì ông thuyết pháp và
ông đắc quả Dự lƣu (1).
(1)
Vv. v. 14; VvA. 270 ff.

6. Gopāla.—Thiên tử ở trên cõi Tāvatiṃsa. Ông từng làm ngƣời
chăn bò ở Rājagaha và có lần cúng dƣờng Tôn giả Moggallāna bữa
cơm kummāsa (sữa đông và cơm). Ngay trong lúc cúng dƣờng này
và Trƣởng lão đang thọ trai, ông bị rắn cắn và mệnh chung (1).
(1)
Vv. vii. 6; VvA. 308 f.

Gopālaka Sutta.—Xem Cūla-Gopālaka Sutta và Mahā- Gopālaka Sutta.

Gopālapabbata.--Ngọn đồi gần kinh thành Pulatthipura đƣợc
dùng nhƣ một mốc ranh giới (1).
(1)
Cv. lxxviii. 65; xem Cv. Trs. 1. 110, n. 1 để biết vị trí.

Gopālamātā.—Chánh hậu của Vua Udena. Bà thuộc một gia đình nghèo ở Telappanāḷi. Bà có mái tóc đẹp mà nhiều ngƣời ƣớc ao. Một hôm, có Trƣởng lão Mahā Kaccāna đến làng bà cùng với bảy tỳkheo, bà cắt tóc mình đem bán lấy tiền cúng dƣờng bữa ngọ. Đƣợc biết ngay khi bà thấy Mahā Kaccāna, tóc bà mọc ra dài lập tức. Hôm ấy, Trƣởng lão dùng thần thông bay đến Ujjeni tấu trình sự việc lên vua. Nhà vua phái sứ giả đƣa bà về cung và phong chức chánh cung. Bà hạ sanh một hoàng nam mà bà gọi là Gopāla theo tên cha bà; còn bà đƣợc gọi là Gopālamāta (1). (1) AA. i. 118; Mil. 291.

Gopī, Gopikā.—Thích tử hầu cận ở Kapilavatthu đƣợc tái sanh làm Gopaka-devaputta. Xem Gopaka [3].

Gomagga.--Địa điểm trong Siṃsapāvaṇa gần Āḷavī. Có lần Phật
trú tại đây trong mùa Đông và có tiếp kiến Cƣ sĩ thiện xảo Hatthaka
Āḷavaka (1).
(1)
A. i. 136.

Gomatakandarā.—Cái động gần Veḷuvana trong Rājagaha.
Tỳkheo đến kinh thành từ phƣơng xa thƣờng đƣợc an trú tại động này
do Dabba Mallaputta sắp xếp (1).
(1)
Vin. ii. 76; iii. 160.

Gomatī.—Con kênh do Vua Parakkamabāhu I xây. Kênh tẻ
thành nhánh sông chảy từ Mahāvālukagaṅgā về hƣớng Đông (1).
(1)
Cv. lxxix. 52.

Gomaya hay Gomayapiṇḍī Sutta.—Do Phật thuyết tại Jetavana. Một tỳkheo bạch hỏi Phật chớ có sắc nào là thƣờng còn,

thƣờng hằng không? Đức Thế Tôn cầm lên một miếng phân bò và
giải thích rằng cho đến một ngã thể nhỏ nhƣ thế này cũng không
thƣờng còn, thƣờng hằng. Đoạn, Ngài nói, là Vua Mahā-Sudassana
trị vì Kusāvati, Ngài đã hƣởng mọi thứ xa hoa trên đời, nhƣng tất cả
đều biến hoại.
Kinh này đƣợc Trƣởng lão Mahinda thuyết lại tại vƣờn
Nandana vào ngày thứ sáu sau khi ông đến Tích Lan (2).
(1)
S. iii. 143 f.         (2)
Mhv. xv. 197.

Gomayagāma.—Một làng trong xứ Rohaṇa (1). (1) Cv. lxxv. 3.

Goyāniya.--Chữ viết gọn của từ Aparagoyāna (1). (1) J. iv. 278, 279; Ap. i. 18; ii. 348.

Goyogapilakkha.--Địa điểm gần Benares mà Đức Phật có ghé
trong các lần đi khất thực (1). Chú giải (2) nói rằng điểm này gần cây
sung (pilakkha) ở chỗ cột đàn bò.
(1)
A. i. 280.        AA. i. 460.

Gorimanda.—Một nhà giàu ở Mithilā. Ông rất xấu xí; mỗi lần
ông mở miệng nói, nƣớc miếng chảy ra và phải có hai nữ nhi xinh
đẹp lau miệng ông bằng bông huệ. Những lúc không còn tiền mua
bông, các tay chơi (revellers) đến nhà gọi ông, ông nghiêng mình ra
cửa sổ hỏi ai thì nƣớc miếng chảy dài phải đƣợc lau; lau xong bông
đƣợc liệng ra cửa sổ, và các tay chơi này lƣợm đem về rửa xỏ xâu
đeo đi dự cuộc vui chơi (1).
(1)
J. vi. 357 f.

Goḷakāḷa.--Chồng của Dīghatālā. Ông đƣợc vợ sau bảy năm làm lụng bên nhà vợ. Một hôm, ông đi cùng vợ về thăm cha mẹ bà. Đến bờ sông ông ngần ngại không qua. Có ngƣời khách lạ tên Dīghapiṭṭhi tới và đề nghị đƣa ông bà qua sông vì ông xƣng là rất quen thuộc với khúc sông này. Dīghapiṭṭhi đƣa bà qua trƣớc rồi dùng lời đƣờng mật dụ bà bỏ chồng theo ông. Lúc biết âm mƣu của ngƣời khách lạ, ông nhảy ùm xuống sông và bơi qua dễ dàng để đòi vợ lại; sông thật sự rất cạn. Đôi bên dẫn nhau lên triều nhờ Đại sĩ

Mahosadha phân xử. Đại sĩ xử Goḷakāḷa thắng cuộc và đƣợc thần
dân tán đồng.
Đƣợc biết Goḷakāḷa mang tên nhƣ vậy vì ông lùn (goḷa) và
đen (kāḷa) (1).
(1)
J. vi. 337, 338.

Goḷapānu.—Tên làng mà Vua Buddhadāsa cúng dƣờng cho
Morapariveṇa (1).
(1)
Cv. xxxvii. 173.

Goḷabāhatittha.—Bến trên sông Mahāvālukagaṅgā (1). (1) Cv. lxxvi. 264, 259.

Govaḍḍhamāna.—Làng trong Uttarāpatha, trong lãnh địa của
Vua Kaṃsa. Là trú xứ của Upasagara và Devagabbhā, và là sanh
quán của Andhakaveṇhudāsaputta (1).
(1)
J. iv. 80.

Govaraṭṭha.—Quận dƣới miền Nam Ấn Độ (Goa hiện nay).
Vimaladhammasūriya có lần ẩn tại đây (1).
(1)
Cv. xciv. 2.

Govinda.--Chủ khố của Vua Disaṃpati. Ông có ngƣời con là
Jotipāla kế vị ông sau khi ông băng hà, và đƣợc biết dƣới danh hiệu
Mahā Govinda (q.v.) (1). ―Govinda‖ là danh hiệu chớ không phải tên.
Xem Govindiya phía dƣới.
(1)
D. ii. 230 f.; Mtu. ii. 204.

Govindamala.--Ngọn núi trong xứ Rohaṇa.             Ādipāda
Bhuvanekabāhu xây thành ở đây và dùng thành này nhƣ một pháo
đài trong lúc quân của Vua Māgha xâm chiếm xứ này (1).
(1)
Cv. lxxxi. 6; xem thêm Cv. Trs. ii. 135, n. 4.

Govindiya.—Tƣớc vị của Chủ ngân khố trƣởng. Đƣợc hiểu nhƣ
vậy vì có nhóm từ Govindiye abhisiñcissāmi khi Vua Disaṃpati đề
cử Jotipāla làm chủ ngân khố (1).
(1)
D. ii. 232, cp. Jāṇussoṇi.

1. Gosāla Thera.—Ông sanh ra trong một gia đình giàu có ở
Magadha và là bạn của Soṇakuṭikaṇṇa. Lúc nghe bạn xuất thế, ông
cũng xin gia nhập Tăng Đoàn và trú trên miền cao nguyên gần làng
ông. Một hôm, mẹ ông cúng dƣờng ông bữa cháo mật và đƣờng; sau
khi thọ trai ông tinh tấn quán chiếu vả đắc quả Alahán.
Vào 91 kiếp trƣớc ông thấy chiếc y cũ của vị Phật Độc giác
máng trên cành cây, ông đảnh lễ và dâng bông (1).
Có thể ông là Trƣởng lão Paṃsukūlapūjaka nói trong
Apadāna (2).
(1)
Thag. vs. 23; ThagA. i. 79 f.             (2)
Ap. ii. 434; nhƣng
xem thêm Mahākāla.

2. Gosāla.—Xem Makkhali.

Gosiṅga Sutta.—Xem Cūlagosiṅga Sutta và Mahāgosiṅga Sutta.

1. Gosiṅgasālavanadāya.—Con đƣờng rừng gần Nādikā. Một
thời, Anuruddha, Nandiya và Kimbila trú tại đây; các ông đƣợc
Phật đi từ Giñjakāvasatha đến thăm và thuyết Cūlagosiṅga Sutta
(q.v.) (1). Phật cũng có an trú tại đây với nhiều Đại đệ tử nhƣ
Sāriputta, Moggallāna; bấy giờ Ngài thuyết Mahāgosiṅga Sutta
(q.v.) (1).
(1)
M. i. 205 f.            (2)
Ibid., 212 f.

2. Gosiṅgasālavanadāya.—Con đƣờng rừng gần Vesāli. Lúc
Phật an trú tại Kūṭāgārasāla trong Mahāvana, có nhiều ngƣời đến
gây tiếng ồn ào. Bị quấy rầy, một số tỳkheo nhƣ Cāla, Upacāla,
Kakkaṭa, Kalimbha, Nikaṭa, và Kaṭissaha vô rừng này ẩn cƣ (1).
(1)
A. v. 133.

Gosīsanikkhepa Thera.—Alahán. Vào 91 kiếp trƣớc ông có rải
gosīsa (bột đàn hƣơng) bên ngoài tịnh xá. Vào 75 kiếp trƣớc ông làm
vua dƣới vƣơng hiệu Suppatiṭṭhita (1).
(1)
Ap. i. 245.

GH

Ghaṭa.—Xem Ghata.

Ghaṭa Sutta.—Hai Tôn giả Sāriputta và Moggallāna đàm đạo tại Kalandakanivāpa. Thấy Moggallāna tịch tịnh và có sắc mặt thanh tịnh, trong sáng, Sāriputta hỏi lý do và đƣợc Moggallāna trả lời rằng ông vừa có một pháp thoại với Thế Tôn tại Jetavana về tinh cần và tinh tấn. Sāriputta nói đối với Moggallāna ông chỉ là một đống sạn nhỏ trải dài trên Hy Mã Lạp Sơn. Moggallāna nói lại rằng đối với Sāriputta ông chỉ là một nắm muối nhỏ đặt cạnh ghè muối lớn, và không quên những lời Phật tán thán Sāriputta (1). (1) S. ii. 275.

Ghaṭāya.—Một Thích tử ở Kapilavatthu, từng xây tịnh xá nối
liền với tự viện Nigrodha. Kinh Mahā Suññatā đƣợc thuyết tại đây
(1)
.
(1)
M. iii. 110, MA. ii. 907.

Ghaṭīkāra.—Một Đại Phạm Thiên. Vào thời Phật Kassapa ông làm thợ gốm ở Vehaliṅga kiếm tiền chăm lo cho cha mẹ mù loà. Ông là một cƣ sĩ rất sùng tín của Phật; có lần Phật nhận lời mời của ông thay vì của vua trị vì Benares. Nghe nói Phật Kassapa đến nhà ông mỗi khi cần vật dụng gì bởi Ghaṭīkāra rất chăm lo cho ngài. Một hôm lúc ông không có nhà, bà con đến dở nóc nhà ông đem về lợp lều của Phật theo lời đề nghị của ngài. Nhà của ông trống trơn suốt ba tháng nhƣng không có hột mƣa nào lọt vô vì lòng tịnh tín vô biên của ông đối với Phật (1). Và, theo Nalapāna Jātaka (2) mƣa sẽ không bao giờ rơi chỗ nhà ông suốt kiếp này. Vào thời Ghaṭīkāra Bồ Tát là một Bàlamôn trẻ tên Jotipāla. Jotipāla là bạn của Ghaṭīkāra nhƣng không có lòng tịnh tín với Phật Kassapa. Một hôm Ghaṭīkāra rủ Jotipāla đi viếng Phật nhƣng chàng không chịu khiến Ghaṭīkāra phải lôi chàng đi. Về sau Jotipāla gia nhập Tăng Đoàn, nhƣng Ghaṭīkāra không thể đi theo vì có cha mẹ già phải nuôi. Vua Kikī trị vì Benares bấy giờ nghe nói về đức hạnh của

ông bèn truyền chở 500 xe gạo tốt, vân vân đến cho, nhƣng ông
không nhận nói rằng ông có đầy đủ rồi (3).
Sau khi mệnh chung, Ghaṭīkāra đắc quả Anahàm và sanh làm
Mahābrahma trên cõi Thiên Avihā. Ông truyền lại tám pháp mà
một tỳkheo phải thành tựu cho Phật Kassapa lúc Phật xuất thế làm
tỳkheo (5). Bình bát khất thực mà ông cung cấp cho Phật biến mất sau
khi Phật đƣợc Sujātā dâng cho bát cháo sữa (6).
Theo Saṃyutta Nikāya (7), Ghaṭīkāra có viếng Phật sau khi
ngài chứng đắc và Phật có nhắc lại tình bạn xƣa. Bấy giờ ông có đề
cập đến nhiều bạn khác nữa (ngoài Jotipāla) nhƣ Upaka,
Phalagaṇḍa, Pukkusāti, Bhaddiya, Khaṇḍadeva, Bāhuraggi, và
Piṅgiya. Họ có nghe Phật thuyết pháp, và sau khi mệnh chung sanh
về cõi Avihā. Ở đây ông đƣợc Phật gọi là Bhaggava.
(1)
Mil. 223 f.             (2)
J. i. 172.          (3)
M. ii. 46 ff.; S. i.
35 f.;Bu. xxv. 41; SnA. i. 152.                (4)
Dĩ nhiên ông đã đắc quả
Tuđàhƣờn trƣớc khi mệnh chung (DhA. i. 380), nhƣng ông không
muốn ngƣời ta biết về các chứng đắc của ông (AA. i. 44).
(5)
J. i. 65; SnA. ii. 382; BuA. 236; VvA. 314.                  (6)
J.
i. 69.               (7)
S. i. 35 f.; 60.

1. Ghaṭīkāra Sutta.—Do Phật thuyết trong chuyến du hành sang
Kosala. Trên đƣờng đi Phật tẻ vô đƣờng nhỏ và đến chỗ từng là
Vehaliṅga; Ngài mĩm cƣời. Tôn giả Ānanda hỏi lý do ngƣời mĩm
cƣời, Ngài kể cho Tôn giả và chƣ tỳkheo chuyện của Ghaṭīkāra,
ngƣời thợ gốm ở Vehaliṅga (1). Đƣợc biết Phật muốn các tỳkheo biết
lòng mộ đạo của Ghaṭīkāra. Kinh này đƣợc thuyết lại tại một đền thờ
gần Todeyya, ngôi đền mà dân chúng sùng kính nhƣng không biết lý
do. Phật dạy rằng đền thờ này là tháp của Phật Kassapa (3).
(1)
M. ii. 45 ff.            (2)
MA. ii. 717.       (3)
DhA. iii.
251.

2. Ghaṭīkāra Sutta.—Kể cuộc viếng thăm Phật của Thiên tử
Ghaṭīkāra Mahā Brahmā tại Jetavana và cuộc đàm thoại liên hệ (1).
(1)
S. i. 35 f., 60.

Ghaṭṭiyā.—Một trong bốn phu nhơn của Candakumāra (1). (1) J. iv. 148.

1. Ghata (Ghatakumāra).—Bồ Tát sanh làm vua trị vì Benares. Có một quan đại thần phạm gian trong hậu cung bị bắt gặp và bị đuổi ra khỏi vƣơng quốc. Viên quan này sang đầu quân với Vua Vaṅka trị vì Sāvatthi và xúi nhà vua này cử quân sang chiếm Benares. Vua Ghata bị bắt và cầm tù; trong tù ông nhập định. Vua Vaṅka bị nóng hừng hực trong cơ thể bèn đến Vua Ghata và đƣợc nhà vua này đọc kệ giải thích tại sao ông không sầu khổ. Nghe xong kệ, Vua Vaṅga xin trả vƣơng quốc lại cho Vua Ghata (1). v.l. Ghaṭa. (1) J. iii. 168 f.; cf. Ekarāja.

2. Ghata (Ghatapaṇḍita).—Bồ Tát sanh làm vị thứ chín trong số mƣời anh em Andhakaveṇhudāsaputtā. Lúc vƣơng tử chết, Vua Vāsudeva khóc than thảm thiết; Vāsuda là anh cả của nhóm. Muốn giúp vƣơng huynh giảm nổi ƣu phiền, Ghata giả điên đi khắp kinh thành Dvāravatī tìm con thỏ mặt trăng. Đƣợc Đại thần Rohiṇeyya đƣa tin, Vua Vāsudeva đến gặp và bảo Ghata đừng mơ mộng ngông cuồng nữa. Ghata thành tựu ý mình, còn Vāsudeva hết buồn khổ (1). v.l. Ghaṭa. (1) J. iv. 81, 84 ff.; Pv. ii. 6; PvA. 93 f.

1. Ghata Jātaka (No. 355).--Chuyện Vƣơng Tử Ghata. Chuyện
của Ghatakumāra (q.v.). Chuyện kể về một Đại thần trong triều
Kosala. Ông rất đƣợc nhà vua quý mến, nhƣng bị xàm tấu nên phải
vào tù. Trong tù ông nhập định và đắc quả Dự lƣu. Khi đƣợc thả ra,
ông đến yết kiến Phật và Ngài kể cho ông nghe chuyện Bổn thân.
Vua Vaṅka chỉ Tôn giả Ānanda (1).
(1)
J. iii. 168 ff.

2. Ghata Jātaka (No. 454).--Chuyện Andhakaveṇhudāsaputta
(q.v.) (1) và cách mà Trí giả Ghata an ủi ngƣời anh cả là Vua
Vāsudeva. Dẫn nhập giống chuyện trong Maṭṭhakuṇḍali Jātaka.
Nhận diện tiền thân: Đại thần Rohiṇeyya chỉ Ānanda và
Vāsudeva chỉ Sāriputta (2).
(1)
Chuyện nói có thể là đề tài của chuyện Ummādacittā trong
Mahāvaṃsa (ix. 13); xem thêm ZDMG. 53, 25 ff. để biết mối liên
quan với Harivaṃsa.             (2)
J. iv. 79 ff.

Ghatamaṇḍadāyaka Thera.—Alahán. Vào 94 kiếp trƣớc ông
thấy Phật Sucintita bị bệnh thần kinh có cúng dƣờng Ngài
(ghatamaṇḍa). Ông làm vua trên cõi Thiên 54 lần và vua dƣới cõi
thế 51 lần (1).
Kệ ông đƣợc lập lại ở nhiều nơi khác (2) và Chú giải
Theragāthā nói các kệ này của Trƣởng lão Ajina (3).
(1)
Ap. ii. 383 f.          (2)
Ibid., 436.      (3)
ThagA. i.
250.

Ghatāsana.—Vào 21 kiếp trƣớc Pupphathūpiya làm vua 38 lần
dƣới vƣơng hiệu này (1).
(1)
Ap. i. 156.

Ghatāsana Jātaka (No. 133).—Chuyện Lửa Cháy. Một thời, Bồ Tát sanh làm con chim chúa sống với đàn chim trên cây có cành de ra trên hồ nƣớc. Chim đậu trên cành để phân rơi xuống hồ, trú xứ của Rắn chúa Caṇḍa. Rắn chúa muốn đuổi chim đi nên làm nƣớc hồ phun lên đốt cháy cây. Chim chúa thấy nguy cơ đến bèn gọi đàn chim bay đi lánh nạn. Nhiều chim không nghe nên bị cháy tiêu. Chuyện kể về một tỳkheo có lều bị cháy rụi. Dân làng cất cho ông một lều khác nhƣng phải ba tháng mới xong. Trong ba tháng này ông không thể thiền định (1). (1) J. i. 471 f.

Ghanasela.—Núi ở phía Nam quốc độ Avanti                      trong
Dakkhiṇāpatha, trú xứ của Đạo sĩ khổ hạnh Kāḷadevala (1).
(1)
J. v. 133.

Ghanikā.—Một hạng thần, (thần mây?) (1). (1) Mil. p. 191.

Gharaṇī.--Nữ đệ tử của Phật đắc quả Tam thiền. Lúc Phật chuẩn
bị thị hiện thần thông Song hành, bà xin đƣợc thi triển thần thông của
bà--biến đất thành biển và biến mình thành con chim lặn xuống nƣớc
(1)
.
(1)
DhA. iii. 209. Có Tháp Gharaṇī gần Suppāraka (Divy. 47).

Gharāvāsa-pañha.—Câu hỏi của Đại vƣơng Dhanañjaya và câu
trả lời của Trí giả Vidhura trƣớc khi Thần Dạxoa Puṇṇaka bắt Trí
giả đem về dâng cho Chánh hậu của Xà vƣơng là Bà Vimalā. Câu
hỏi rằng một gia chủ sống nhƣ thế nào để đƣợc lợi lạc trong kiếp này
và kiếp tới (1).
(1)
J. iv. 286 f.

Ghoṭamukha.—Bàlamôn có thể ở Pāṭaliputta. Đến Benares vì công việc, ông gặp Tôn giả Udena trong vƣờn xoài Khemiya và có đàm đạo; cuộc đàm đạo đƣợc ghi lại trong Ghoṭamukha Sutta. Sau cuộc đàm đạo, ông xin làm cƣ sĩ và tự nguyện cúng dƣờng Udena mỗi ngày 500 kahāpana (đồng tiền vàng), tiền mà Vua xứ Aṅga cúng dƣờng cho ông hằng ngày. Udena không nhận tiền mà đề nghị dùng tiền cúng dƣờng này để xây giảng đƣờng cho chúng Tăng ở Pāṭaliputta. Giảng đƣờng mang tên Ghoṭamukhī (1). Chú giải (2) nói thêm rằng quan niệm riêng của Ghoṭamuka là mỗi ngƣời phải tự tìm sự vinh quang cho mình dầu có phải thí cha mẹ. Mặc dầu ông quan niệm nhƣ vậy, sau khi mệnh chung, ông vẫn sanh về cõi Thiên. Trên cõi Thiên, sau khi biết đƣợc duyên may của mình, ông giả dạng xuống thế, gặp ngƣời em gái, chỉ cho bà tiền ông cất giữ, và bảo ngƣời em dùng tiền này để trùng tu trai đƣờng trong một tự viện mà các tỳkheo đang tu sửa. (1) M. ii. 157 ff.             (2) MA. ii. 786 f.

Ghoṭamuka Sutta.—Ghi lại cuộc đàm đạo giữa Trƣởng lão
Udena và Ghoṭhamukha tại Khemiyambavana, sau khi Phật đã
nhập diệt. Ghoṭamukha nói không có sự xuất gia đúng pháp, vì
không thấy ai đƣợc nhƣ Tôn giả. Udena kể ra bốn hạng ngƣời: tự
hành khổ, hành khổ ngƣời, hành khổ ngƣời và mình, không hành khổ
ngƣời cũng không hành khổ mình. Ghoṭamukha chỉ thích ý hạng thứ
tƣ (1).
(1)
M. ii. 157 ff.

Ghoṭamukhī.—Xem Ghoṭamukha.

1. Ghosa.—Làng sanh quán của Luận sƣ Buddhaghosa (1).

(1) Sās., p. 29.

2. Ghosa, Ghosaka.—Thiên tử, Kotūhalaka, trong tiền kiếp. Không thể kiếm sống đƣợc ở trong xứ mình, ông dẫn vợ con tha hƣơng cầu thực. Ông đến nhà một ngƣời chăn bò, đƣợc cho ăn quá sức, ngả ra chết, và sanh làm con chó giữ nhà ngƣời chăn bò vì quyến luyến con chó cái trong nhà này. Lúc trƣởng thành, chó thƣờng theo chủ viếng một vị Phật Độc giác luôn luôn có thức ăn trong nhà. Đôi khi không đi đƣợc, ngƣời chăn bò gởi chó đến nhà Phật. Đƣờng đi ngang qua một khu rừng và chó sủa lớn để xua đuổi thú hoang. Một hôm Phật đi xa, chó chết và sanh về cõi Tāvatiṃsa làm thần Ghosa hay Ghosaka. Về sau ông tái sanh làm Ghosaka-seṭṭhi (1). (1) DhA. i. 168 f.; A. i. 227 f.; MA. i. 539 f.; DA. i. 317.

Ghosasaññaka Thera.—Alahán. Vào 31 kiếp trƣớc ông làm thợ
săn, nghe Phật thuyết pháp, và thích thú với giọng nói của Phật (1).
Kệ ông trong Chú giải Theragāthā đƣợc nói là của Gahavaratīriya
(2)
và Dhammika (3).
(1)
Ap. ii. 451.          (2)
ThagA.i. 91.       (3)
Ibid., p.
398.

Ghosaka-seṭṭhi (v.l. Ghosita*).—Tài chủ ở Kosambī. Sanh ra bởi ngƣời mẹ là kỹ nữ, bé bị bỏ rơi trong đống rác. Bé đƣợc một khách bộ hành cứu đem về nuôi. Chủ ngân khố ở Kosambī xin bé về làm con nuôi để cầu tự. Ít lâu sau phu nhơn ông hạ sanh một cậu con trai; ông âm mƣu với nữ nô tỳ Kālī giết đứa con nuôi nhƣng thất bại. Ông bèn trả cho một thợ gốm một ngàn đồng để thủ tiêu đứa con nuôi này. Thế là Ghosita bị gởi đi đến nhà ngƣời thợ gốm với bức thơ làm tin. Ra ngõ thấy ngƣời em nuôi đang chơi bắn đạn, cậu trao thơ cho em bảo đem đến nhà ngƣời thợ gốm để cậu chơi thế và hứa sẽ thắng cho em trong cuộc chơi này. Cậu em ra đi và bị ngƣời thợ gốm thủ tiêu. Căm giận hơn, vị chủ ngân khố liền gởi Ghosita đến ông Quản lý trăm làng của ông với bức thơ ra lệnh giết Ghosita; thơ đƣợc cột trên áo cậu. Trên đƣờng đi cậu ghé ăn cơm nơi nhà ông chủ ngân khố làng; cô con gái của chủ nhà đem lòng thƣơng khách. Thấy thơ, cô liền đổi cho một ngƣời khác đem đi với điều kiện Ghosita chịu cƣới cô; đám cƣới sẽ linh đình và chú rể sẽ đƣợc của hồi môn là

một nhà lầu mà gia đình sẽ cất cho. Ông Quản lý thi lành lệnh của vị Chủ ngân khố Kosambī; và khi biết tự sự Chủ ngân khố Kosambī lâm trọng bệnh. Ghosaka và vợ mới cƣới đến thăm ông. Với giọng thều thào ông nói ―Tôi không cho nói gia tài,‖ nhƣng lại nói ―Tôi cho…‖ thành thử Ghosita trở nên giàu có. Ghosita sống hành thiện giới nên đƣợc cử làm Chủ ngân khố của Vua Udena. Về sau ông gặp Sāmavatī, con gái của ngƣời bạn tên Bhaddavatiya, nhận làm con và gả cho Vua Udena. Trong một tiền kiếp Ghosaka từng là Kotūhalaka ở Addilaraṭṭha, nhƣng phải bỏ quê đi vì thiếu ăn. Dọc đƣờng, ông bỏ con vì gánh nặng, nhƣng phải trở lại tìm vì sự nài nỉ của vợ. Do nghiệp ấy mà ông bị bỏ rơi trong kiếp này. Sau đó ông tái sanh làm chó, rồi Ghosakadevaputta (1) (q.v.). Ghosaka có hai bạn ở Kosambī, Kukkuṭa và Pavāriya. Trong nhiều năm, vào mùa an cƣ kiết hạ, ba ông cùng chung cúng dƣờng trai ngọ cho 500 tỳkheo trú trên Hy Mã Lạp Sơn. Một hôm, chƣ vị ẩn cƣ này đem đến tín chủ mình tin Phật ra đời; tin do một thần cây từng là ngƣời làm công của Trƣởng giả Anāthapiṇḍika báo. Chƣ vị quyết định đi về Sāvatthi yết kiến Phật. Ba ông tháp tùng các đạo sĩ ẩn cƣ, đem theo rất nhiều vật dụng cúng dƣờng. Sau khi nghe Phật thuyết pháp, ba ông đắc quả Dự lƣu. Khi đƣợc Phật nhận lời thỉnh cầu về Kosambī, Ghosita liền xây tịnh xá tại Kosambī để Phật và Tăng chúng an trú; tịnh xá mang tên Ghositārāma (2). Mitta (3) là gia chủ trách nhiệm trai đƣờng chẩn bần do Ghosita thiết lập. Sumana (4) trách nhiệm trông coi vƣờn của ông. Ghosaka đƣợc kể nhƣ một ví dụ của ngƣời có thần thông hành thiện (puññiddhi). Ông không thể bị giết chết dầu bị đâm ở bảy chỗ khác nhau (5). Xem thêm Ghosita Sutta. (1) DhA. i. 169 ff.; PsA. 504 ff.               (2) DhA. i. 203 ff.; AA. i. 234 f.; MA. i. 539 f.; PsA. 414. vân vân.          (3) DhA. i. 189.             (4) Ibid., 208.          (5) BuA. 24.

Ghosita.—Xem Ghosaka [2].

Ghosita Sutta.—Ghosita-seṭṭhi viếng Tôn giả Ānanda tại Ghositārāma và bạch hỏi về ―sai biệt về giới‖ (dhātunānattaṃ) mà

Thế Tôn đã dạy. Tôn giả giảng giải tại sao ba thọ--lạc, khổ và bất
khổ bất lạc--khởi lên (1).
(1)
S. iv. 113 f.

Ghositārāma.—Tự viện ở Kosambī do Ghosita (Ghosaka, q.v.) xây để an trú Phật và Tăng chúng. Phật thƣờng trú tại đây trong những lần viếng Kosambī, và Kinh sách có nói nhiều về tự viện này. Dƣới đây là một số chuyện liên hệ: Ghositārāma có hai tỳkheo, một vị làu thông Luật, còn vị kia rất giỏi về Pháp. Hai vị bất đồng ý kiến và dẫn đến sự rạn nứt Tăng Đoàn lần đầu tiên, khiến Phật phải vô rừng Pārileyyaka tìm sự yên tĩnh (1). Những lúc đến Ghositārāma sau này, hình nhƣ Phật cũng có vô rừng tìm sự yên tĩnh đôi lần nữa (2). Tại Ghositārāma Phật chế ra ukkhepaniyakamma đối với Channa, vì ông không nhận và hối lỗi ông gây ra (3). Tại Ghositārāma Devadatta âm mƣu dùng Ajātasattu để hại Phật (4). Bấy giờ Phật trú tại đây và Thiên tử Kakudha xuất hiện báo cho Tôn giả Mahā Moggallāna biết âm mƣu của Devadatta. Khi đƣợc bạch trình, Phật bảo Tôn giả không nên tiết lộ tin này, rồi thuyết về năm nghịch tội đƣa đến đọa địa ngục (5). Tôn giả Ānanda có trú tại Ghositārāma nhiều lần, hoặc với Phật hoặc một mình. Có một lần Tôn giả bạch hỏi Phật do nhơn duyên gì, ―nữ nhơn không ngồi giữa trong pháp đình, không có dấn thân vào sự nghiệp, không đi đến tinh túy của sự nghiệp? Phật dạy vì phẫn nộ, tật đố, xan tham, ác tuệ là nữ nhơn‖ (6). Lần khác Tôn giả bạch hỏi Phật về an ổn trú (7). Từ Ghositārāma Tôn giả Ānanda đi thăm một tỳkheo ni bị bệnh. Đƣợc biết tỳkheo ni này có tình cảm sâu đậm đối với Tôn giả nên khi gặp đƣợc Tôn giả, bà hết bệnh. Tôn giả thuyết cho bà nghe về tánh vô thƣờng của sắc và giúp bà chứng ngộ (9). Trong số những ngƣời đến viếng Tôn giả Ānanda tại Ghositārāma có: Ghosita (S. iv. 113), Uṇṇābha (S. v. 271 f.), một gia chủ, một đệ tử của các Du sĩ ngoại đạo (Ājīvika) (A. i. 217 f.), Bhaddaji (A. iii. 202), và Udāyi. Tôn giả Udāyi viếng Tôn giả Ānanda hai lần, lần trƣớc để hỏi phải chăng thức cũng vô ngã nhƣ sắc (S. iv. 169 f.) còn lần sau để xin giảng giải kệ do Thiên tử Pañcālacaṇḍa nói (A. iv. 449). Udāyi còn đàm đạo với Ānanda và cuộc đàm đạo này làm thành bài kinh Ānanda thuyết cho chƣ tỳkheo

nghe (A. iv. 426 f.). Tôn giả Ānanda còn tự mình thuyết kinh Yuganaddha Sutta cho các tỳkheo trú trong Ghositārāma (A. ii. 156 f.). Tại Ghositārāma Tôn giả Udāyi thuyết pháp trƣớc một tăng chúng đông đảo và đƣợc Phật tán thán khi nghe Tôn giả Ānanda bạch trình (A. iii. 184 f.). Tôn giả Channa ở Ghositārāma gây nhiều lỗi lầm mà ông không nhận và hối cải. Ông có một đệ tử muốn xây cho ông một vihāra; ông bèn đốn cây lấy chỗ xây cất gây bất mãn trong Tăng chúng. Lần khác ông bị Phật khiển trách vì không tin lời giảng của các Tỳkheo Trƣởng lão trú ở Isipatana, Bārānasi (11); rồi khi Channa đến Ghositārāma, Tôn giả Ānanda dùng brahmadaṇḍa đối với ông (12) . Trong số các vị an trú tại Ghositārāma có: Mūsila, Saviṭṭha, Nārada cùng trú với Tôn giả Ānanda (S. ii. 115); Piṇḍola Bhāradvāja [Trƣởng lão này truyền giới cho Udena (S. iv. 110 f.) và đƣợc Phật tán thán về các chứng đắc của ông (S. v. 224)]; Sāriputta và Upavāna (S. v. 76); Bāhiya và Anuruddha (A. ii. 239). Tôn giả Anuruddha trú tại Ghositārāma trong lúc các tỳkheo Kosambī gây chia rẽ nhƣng Tôn giả từ chối can thiệp. Ngoài ra, tại đây Tôn giả đƣợc các ―Thiên nữ với thân khả ái‖ đến viếng (13). Một thời, nhiều Trƣởng lão trú tại Ghositārāma nghe Tỳkheo Khemaka bệnh nằm ở Badarikārāma cách Ghositārāma một gāvuta, bèn gởi Tôn giả Dāsaka đến thăm. Ông đi tới đi lui nhiều lần để đƣa các câu hỏi của các Trƣởng lão đến và lấy các câu trả lời của Tôn giả Khemaka về. Sau cùng Tôn giả Khemaka đến gặp chƣ Trƣởng lão và ―giải đáp, thuyết giảng, trình bày, xác chứng, khai triển, phân tích, hiển lộ một cách rộng rãi giáo lý của Thế Tôn.‖ Chƣ Tỳkheo Trƣởng lão ―hoan hỷ, tín thọ lời Tôn giả Khemaka giảng.‖ (14) [Theo HT. Thích Minh Châu, 1993]. Xem thêm Kosambiya Sutta, Jāliya Sutta, Sandaka Sutta, Upakkilesa Sutta,và Sekha Sutta; Daḷhadhamma Jātaka, Kosambī Jātaka và Surāpāna Jātaka. Tất cả đƣợc Phật thuyết tại Ghositārāma. Ba mƣơi ngàn tỳkheo trú tại Ghositārāma do Trƣởng lão Urudhammarakkhita hƣớng dẫn đến Anurādhapura dự lễ đặt viên đá đầu tiên xây dựng Mahā Thūpa (15).

Vin. i. 337 f.; M. i. 320; DhA. i. 44 ff.; Tỳkheo Kosambī hơi (1)

khác thƣờng (xem Vin. iv. 197).                     (2)
Xem e.g., S. iii. 96 f.
(3)
Vin. ii. 21 f.             (4)
Ibid., 184 f.               (5)
A. iii. 122
f.                   (6)
A. ii. 82.                 (7)
Ibid., iii. 132 f.
(8)
Ibid., iv. 37 f.           (9)
Ibid., ii. 144 f.                       (10)

Vin. iii. 155 f.; ông còn làm nhiều chuyện khác nữa để có một vihāra
nhƣ ý (Vin. iv. 47).                     (11)
Vin. iii. 77, thêm iv. 35 f., 113.
Xem thêm S. iii. 132 f.                  (12)
Vin. ii. 292.              (13)
A. iv.
262 f.               (14)
S. iii. 126 f.            (15)
Mhv. xxix. 34.
