Ananda
Ananda - 04
Nguồn: Thư Viện Phật Học BudSas (kho Dân tộc KING — Giảng Sư)

Ananda - 04

Times font

Cuộc đời Thánh tăng Ananda

Hellmuth Hecker - Nguyễn Điều soạn dịch (1991)

Chương IV

A Nan Đa đáng gọi là kho tàng pháp bảo -ooOoo-

K ỳ công
và biệt tài nổi bật, đã nâng A Nan Đa lên hàng một trong
những đệ tử thông thái nhất của đức Phật, là khả năng
nhớ nhanh, nhớ nhiều và nhớ dai của vị tông đồ này.

Mặc dù khi đức Phật còn tại tiền, A Nan Đa chưa đắc A La Hán, nhưng ông đã được xem tương đương như một trong những Thinh Văn của cộng đồng Thánh Nhân. Ông xứng đáng để được toàn thể Phật tử lúc bấy giờ tặng cho danh hiệu "Một tông đồ xuất chúng". Bốn chữ tông đồ xuất chúng này có nghĩa là ông có đủ khả năng và đức tính của một bậc giải thoát.

Ngoại trừ hai đại
Thinh Văn, có hai năng lực phi thường, là Xá Lợi Phất và
Mục Kiền Liên, thì A Nan Đa là một trong những 75 đại đệ
tử nổi tiếng khác của đức Phật.

Trong khi 74 vị kia có
những xuất sắc chuyên biệt thì A Nan Đa đã nổi tiếng
nhờ bốn trong năm "nền tảng trí thức Thượng
thừa":

- Nền tảng trí thức thứ nhất là ông đã nghe nhiều hơn ai hết, nghe gần như toàn thể những lời Phật dạy.

- Nền tảng trí thức thứ hai là ông đã nhớ nhiều hơn ai hết, nhớ đầy đủ những lời Phật dạy.

- Nền tảng trí thức
thứ ba là ông đã hiểu nhiều hơn ai hết, hiểu cả hệ
thống Pháp Bảo, kể luôn ý nghĩa súc tích khi phối hợp các
Phật ngôn dạy trước với các Phật ngôn dạy sau, một cách
song đối hay thứ tự.

- Nền tảng trí thức
thứ tư ông là người tin tưởng nơi Pháp Bảo của đức
Phật, tin tưởng chắc chắn nhất, trên tất cả mọi học
thuyết (Theo Anguttara Nikàya n.1,19 =Tăng Nhất A Hàm 1,19).

(Riêng nền tảng trí
thức thứ năm là "sự cần cù, dẻo dai, nhiều nghị
lực trong việc hầu hạ một bậc Toàn Giác của A Nan Đa",
không nên kể đến. Vì thuở bấy giờ, mà đề cặp đến
nền tảng trí thức ấy, đối với A Nan Đa là một chuyện
thừa! Chẳng khác nào như ta khen "nước biển là chất
lỏng mặn nhất" trên thế gian này ).

Khi nghiên cứu kỹ trong kinh điển Phật giáo chúng ta sẽ nhận thấy rằng những nền tảng trí thức vừa nêu trên thuộc về một công phu rất diệu dụng, từ đó có sinh ra đức tính cảnh giác, tiếng Pàli gọi là Sati. Cái công phu mà sức mạnh và ảnh hưởng của nó hằng giúp cho hành giả có một tinh thần trong sáng , vững chắc, đủ khả năng để phân biệt mọi cảm giác trong thân cũng như mọi khái niệm ngoại thân, hầu không để cho ý thức bị tham, sân, si lôi kéo.

Và cũng nhờ cái công
phu tuyệt diệu ấy, mà khả năng sử dụng trí nhớ của hành
giả, ở bất cứ lúc nào, và đối diện với tất cả các
vấn đề, đều luôn luôn thanh tịnh, không bị chính cái trí
nhớ của họ dẫn vào nẻo ngã mạn cố chấp.

Nói cách khác dễ hiểu
hơn: đức tính cảnh giác là hạt nhân sẽ đem lại thục
quả là sự biết mình. Rồi nhờ sự biết mình ấy mà hành
giả nhận rõ mọi hiện tượng xung quanh, phân biệt pháp lành
với pháp ác, cái nào đang phát động trong tâm tư mình; hầu
tự thu thúc lục căn, sống đúng theo Chánh Pháp.

Thực ra chữ Pàli
"Sati" có nghĩa thông thường là "trí nhớ"
(tức là khả năng tự "biết lại" những cái gì đã
trôi qua). Chính nhờ cái"trí nhớ" ấy mà quá khứ và
hiện tại mới được nối liền với nhau bằng những chuỗi
truyền cảm ký ức.

Nhưng đối với A Nan Đa,
trong kiếp chót, trí nhớ (sati) đã biến thành sự biết mình
(sampa jãnnã). Tức là ông không phải chỉ nhớ suông đến
những điều mà ông đã học thuộc lòng, mà ông còn cảm
thấy, cái tác dụng của nó nữa. Để khi gặp lại, ông
biết tùy theo trình độ trí thức của mỗi người nghe mà
diễn đạt từ thấp tới cao, từ nông cạn đến sâu sắc,
từ thô kệch đến vi tế, chứ ông không phải nhắm mắt
lặp lại, một cách hỗn độn, loạn xà ngầu.

Còn về phương diện
nhớ nhanh và nhớ chắc chắn thì A Nan Đa có thể xem là vô
địch. Nhờ thiện tồn trữ từ nhiều đời trước, kiếp này
ông chỉ nghe qua một lần là ông có thể lặp lại nguyên văn
một bài pháp của đức Phật gồm 60.000 chữ một cách dễ dàng.
Một lần khác, A Nan Đa đã tụng lại 150 ngàn bài kệ, mỗi
bài bốn câu của đức Phật dạy.

Kỷ lục ghi nhớ tức khắc, và ghi nhớ đầy đủ của A Nan Đa, khiến ta có cảm tưởng, như ông đã dùng phép lạ, mới thực hiện nổi một kỳ công như thế. Nhưng theo Phật giáo thì phép "lạ" của A Nan Đa không có gì khác hơn là không để cho tâm trí của mình bị vướng mắc bởi những ý tưởng vô ích. Những ý tưởng vô ích vốn có hàng trăm, ngàn thứ và luôn luôn "choán hết chỗ" trong đầu óc con người , thì còn đâu tiềm lực để cho trí nhớ của họ được phát triển?

Đức Phật dạy rằng:
"Nguyên nhân duy nhất khiến cho một người hay quên là
sự pháp chướng: tham dục, ác tâm, hôn trầm, vọng tưởng
(phóng dật) và hoài nghi" (theo Anguttara Nikàya V 193).

A Nan Đa lúc ấy tuy chưa
đắc quả A La Hán, nhưng nhờ ông vâng lời Phật dạy lấy
Chánh Niệm làm nền tảng tu luyện, đồng thời nhờ phúc duyên
tu nhiều kiếp trước, nên mỗi khi ông tập trung tâm trí để
nghe pháp, là năm pháp chướng ấy không thể nào khuấy
nhiễu ông được.

Ngay cả ngày nay, nhiều
Cao Tăng Phật giáo ở Miến Điện, chỉ nhờ thành công phần
nào trong việc loại trừ năm pháp chướng ấy, mà cũng có
thể nhớ nằm lòng Tạng Luật, Tạng Kinh hay Tạng Luật một
cách dễ dàng. Có vị còn đủ khả năng nhớ cả Tam Tạng
gồm 45 quyển in đầy cả chữ nữa.

Khi A Nan Đa nghe pháp, ông
không có một gợn tư duy nào trong tâm ông cả. Ông không để
cho cái "ngã" nổi dậy để bình phẩm "Câu này dài,
câu kia ngắn. Câu này sâu sắc, câu kia thông thường, âm
thanh câu này cao, âm thanh câu kia thấp v.v..".

Trong ý thức của ông lúc ấy chỉ có một điều là nghe và ghi nhớ một cách tự nhiên, không bấn loạn hay hoang mang, sợ rồi mình sẽ quên nhưng điều Phật dạy. Như một viên thư ký chuyên nghiệp, chỉ biết vô tư chép đúng những lời người khác nói, lên trang giấy trắng tinh một cách tự tin và bình thản.

Và trang giấy trắng tinh của A Nan Đa là trí óc thanh tịnh, không bị năm pháp chướng làm ô đục, hoen ố vậy!

Đây chính là tư cách
của một đại Thinh Văn (Bậc được nghe nhiều học rộng).
Vì ai được nghe và học nhiều bằng phẩm hạnh này sẽ
loại trừ được tánh ương ngạnh, tự đắc, nằm sẵn trong
tâm, và biến trí óc mình thành một kho tàng chứa toàn chân
lý. Và người được nghe và hấp thụ càng nhiều chân lý thì
những ác pháp trong tâm họ, đương nhiên càng được tiêu
trừ.

Các hạng Thinh Văn như thế có thể ví như những hạt kim cương, tiếp nhận ánh sáng chân lý, từ tôn khẩu của đức Phật, nên sự phản chiếu ánh sáng chân lý (ám chỉ sự lập lại) cũng trung thực, không thêm, không bớt, không rõ, không mờ. (Theo vật lý học, kim cương là môi trường mà ánh sáng hiện ra chính xác nhất).

Bởi vậy, một bậc
Thinh Văn chân chánh là người luôn luôn tự nhiên, và tuyệt
đối tôn trọng sự thật. Bất cứ điều lành nào họ ghi vào
trí nhớ để thực hành, là họ không bao giờ cho rằng
"Ấy là nhờ trí tuệ tinh lanh của mình suy diễn mà được,
nhưng ấy là "Sự thật trong pháp". Và họ chỉ là người
được nghe và khách quan nhận ra giá trị của nó.

Như mấy câu thơ đây của Rainer Maria Rilke đã ca ngợi A Nan Đa:

"Thấy sự thật mà không tự hào tinh mắt,

Hiểu sâu xa không nghĩ tuệ mình cao.

Hàng Thinh Văn như thế hiếm dường nào,

Như giọt nước long lanh trong sa mạc" .

Bài thơ này phản ảnh
một cách trái ngược tâm tánh của A Nan Đa, khi ông chưa
xuất gia. Lúc ông mới đến với đức Phật, A Nan Đa là người
chứa đầy vô minh, phiền não, ngã mạn và tự đắc. Nhưng càng
về sau, nhờ sống bên cạnh đức Bổn Sư, mà ông mỗi ngày
một thấm nhuần chân lý giải thoát. Thấm nhuần đến độ
mà không còn là ông nữa! Ông đã biến thành hiện thân của
Pháp Bảo, biến thành "Pháp Thân" của đức Phật, để
hơn 2500 năm sau, cái tên A Nan Đa không còn là một danh xưng
nữa, mà nó chính là "ngôn ngữ mở đề" của các
kinh điển Phật giáo.

Phẩm cách nghe Pháp và
thấm nhuần chân lý vào trí óc của A Nan Đa được gọi là
nền tảng trí thức thứ nhất(trong năm nền tảng trí
thức). Kinh Samyutta Nikàya (Tạp A Hàm số 14.5) còn ghi rõ
rằng:"A Nan Đa đã thấm nhuần lời Phật dạy như thế nào,
thì khi ông truyền lại Phật ngôn cho các đệ tử, cũng làm
cho họ thấm nhuần như thế ấy!".

Còn theo kinh Tăng Nhất A Hàm số 3, 78 (Anguttara Nikàya n.3, 78) thì Phật đã xác nhận rằng:

"A Nan Đa có một nghệ thuật nghe pháp rất đặc biệt, không thể tìm ra một người thứ hai trên thế gian này".

Một lần nọ, đức
Phật ngự tại vườn Song Long Thọ Gosinga (cũng gọi là rừng
Gosinga) với một số đông đệ tử hạng Tôn túc. Đức Trưởng
lão Xá Lợi Phật (Sàrìputta) thấy được khung cảnh thanh nhã,
đã tán dương rằng:"Đây có thể gọi là vườn An Lạc,
vì những cây Song Long ở đây nở đầu hoa, hương tỏa kín
không gian, như một cõi trời...!".

Rồi Trưởng lão nêu câu hỏi:

- Kính thưa chư đạo
huynh! Một khung cảnh thanh tịnh như thế này, có thể đem so
sánh với phẩm hạnh của Sa môn nào trong chúng ta, là xứng
đáng nhất?

Các vị đại đệ tử
của đức Phật liền lần lượt trả lời. Mỗi vị làm
nổi bật một khía cạnh trong sự so sánh của mình. Nhưng nói
chung, tất cả ý chính đều qui về một điểm là: Mỗi Sa môn
đều có một phẩm hạnh đặc sắc, xứng đáng để so sánh
với khung cảnh thanh tịnh của ngôi vườn.

Riêng câu trả lời của A Nan đa thì như sau:

- Này chư đạo huynh! Sa môn nào là người nghe đủ bốn ngàn pháp môn của đức Phật, là người sống đúng theo chánh pháp, là người làm sáng tỏ và bảo tồn Pháp Bảo tốt đẹp ở đoạn đầu, tốt đẹp ở đoạn giữa, và tốt đẹp ở đoạn chót. Sa môn nào là người có khả năng truyền lại những điều Phật dạy một cách tròn đủ, không thêm, không bớt một cách khiêm nhượng, tự nhiên. Sa môn nào là người luôn luôn ghi nhớ rằng: Pháp nào ta đã hiểu được, ta có bổn phận cống hiến cho cộng đồng xã hội. Tức là Sa môn có khả năng thuyết Pháp đến các hàng tứ chúng (Tỳ khưu, Tỳ khưu ni, thiện nam, và tín nữ) làm cho họ trước tiên thỏa thích trong Pháp Bảo, rồi sau đó hiểu đúng nghĩa đế, để tiến tới phẩm hạnh diệt tận tham, sân, si, giải thoát... thì Sa môn ấy xứng đáng để so sánh với ngôi vườn kỳ diệu này. (Theo Majjhina Nikaya 32 = Trung A Hàm số 32).

Nền tảng trí thức
thứ hai là giữ lại trong tâm bất cứ Pháp Bảo nào mà mình
nghe được và tự động áp dụng những thiện pháp ấy, để
mang lại lợi ích cao thượng cho chính bản thân mình.

Nền tảng trí thức thứ ba, chú giải tiếng Pàli gọi là Gatimanta, tức là sự hiểu đúng mạch văn và hoàn cảnh của từng vấn đề. Cùng một từ ngữ mà trong bài pháp này đức Phật ám chỉ thân nghiệp, rồi trong một bài pháp khác, đức Phật có thể ám chỉ ý nghiệp. Khi A Nan Đa được nghe nói đến hai lần trong hai trường hợp đặc biệt khác nhau, ông cũng hiểu Phật ngôn đúng theo ý nghĩa của từng thời pháp. Nói cách khác là bộ óc của A Nan Đa có khả năng "thu thanh" một cách chính xác và phân biệt mọi vấn đề theo thứ tự thời gian: Điều nào ông đã nghe, ông hiểu khác với nhiều điều ông đang nghe, không bao giờ lầm lẫn vì cố chấp trên một số từ ngữ.

Nhiều học giả Phật giáo
đã ví bộ óc của A Nan Đa như một cái máy ghi âm siêu đảng,
có nhiều tầng số thanh lọc. Một tầng số dành thu phát
một vấn đề chuyên biệt, không bao giờ cho những âm thanh
bất thiện, ngoại đề, có thể nhập vào trong âm trường
của làn sóng.

Theo một thuật sự trong tam tạng Pàli thì A Nan Đa có khả năng nghe nhiều đoạn pháp khác nhau cùng một lúc. Những đoạn pháp ấy có thể thuộc về nhiều đề tài khác nhau, và được thuyết xen kẽ nhau. Nhưng sau khi nghe xong, A Nan Đa đã có thể ráp nối các đoạn pháp rời rạc ấy một cách mạch lạc, thứ tự, để hoàn tất một lúc hai ba bài pháp, thật dễ dàng. Thậm chí A Nan Đa có thể vừa nghe, vừa đem thuyết lại từng đoạn Phật ngôn rời rạc cho các hàng tứ chúng hấp thụ về một số đề pháp chuyên biệt.

Và khi nghe xong các đoạn
pháp ấy, thính giả luôn luôn khen ngợi A Nan Đa đã cống
hiến cho một bài pháp, tuy nhiều đoạn ráp nối nhưng rất
dễ hiểu, hấp dẫn và mạch lạc.

Điều ấy chứng tỏ
rằng A Nan Đa đã có khả năng hiểu đúng, và nắm vững ý
chính, từng chữ, từng câu, hay từng đoạn do đức Phật
thuyết dạy, bằng một nghệ thuật rất khoa học.

Nhờ thế, nhiều lần A
Nan Đa, trong lúc đang thuyết lại một số Pháp Bảo, chợt
bị các đồng đạo chất vấn bất ngờ, ông vẫn có thể ngưng
lời, để giải đáp cặn kẽ, rồi quay lại đề chính một
cách tự nhiên, dễ dàng, mà không bao giờ bị lạc ý và lúng
túng.

Nền tảng trí thức
thứ tư là nghị lực và sự hiến thân không thối chuyển
trong nhiệm vụ học hỏi và duy trì Pháp Bảo Giải Thoát,
với tư cách là một Thinh Văn thân cận nhất của một bậc
Giác Ngộ.

Nền tảng trí thức
thứ năm là công hạnh của một đệ tử hầu Phật hoàn toàn
nhất, của A Nan Đa, như chúng ta đã đề cặp qua trong đoạn
trước.

Ngày nay, khi chúng ta
nhắc lại năm nền tảng trí thức ấy, chúng ta không thể nào
không mường tượng ra hình ảnh linh hoạt của đại Tôn
giả A Nan Đa. Tuy ông ở vai trò làm pháp ngôn viên chính
thức của đức Phật, ông là trọng tâm của mọi sự chú ý,
mà ông vẫn ung dung, hòa ái, đối xử một cách bình dị,
cởi mở với tất cả mọi người.

Đối với những ai thường
tiếp xúc với ông, A Nan Đa là mẫu người hiếm khi bị chê
trách, vì đức tính phụng sự đức Phật và Tăng chúng không
hề biết mệt, cũng như tình bạn không lay chuyển, mà ông luôn
luôn dành cho tất cả mọi người.

Nhiều khi, có những xung đột xảy ra trong các hàng Tăng chúng, mà A Nan Đa hay. Thay vì ông dửng dưng làm người ngoại cuộc cho yên thân thì A Nan Đa đã tình nguyện làm "hòa bình sứ giả" để dùng từ tâm của mình giải quyết một vấn đề một cách êm đẹp.

Và A Nan Đa đã luôn luôn
thành công, vì ông là một Sa môn không bị ai ghét bỏ. Ông là
một người không có kẻ thù. Hình ảnh của ông chỉ là
một hình ảnh trung thành với đức Phật.

Ông đã hết lòng phục
vụ Tăng chúng đồng thời với sự tận tụy với đức
Phật. Nên trong tâm tư của những đồng đạo của ông, ông
không bao giờ lưu lại một nét bất mãn.

Mặt khác, A Nan Đa vốn
là người rất giỏi tổ chức. Ông luôn luôn biết trước và
nắm vững mọi sinh hoạt của các hàng tứ chúng, có liên
hệ đến ông hàng ngày. Ông như một vị "giám đốc"
kỳ tài, biết phân phối rõ ràng chương trình làm việc đến
tất cả mọi người để cho những sinh hoạt Tăng Già luôn
luôn được diễn ra tốt đẹp. Rồi nhờ tính cẩn thận và
cảnh giác cố hữu, A Nan Đa hàng ngày rút ra nhiều bài học
quý giá. Cùng một sơ hở, người khác có thể vấp phải
nhiều lần, nhưng A Nan Đa không bao giờ vấp lại lần thứ
hai.

Tính cảnh giác và trí
nhớ đặc biệt còn giúp cho A Nan Đa có thể nhận diện hàng
trăm ngàn Phật tử xa gần khác nhau một cách kỳ diệu. Ông
chỉ cần thấy mặt một người nào đó một lần, là trong
bao nhiêu lần sau, ông cũng nhận ra họ được.

Và cũng nhờ cái tài
"nhớ rõ mặt mũi từng người" ấy, mà A Nan Đa đã
có thể đoán trước (ngày nay chúng ta thường gọi là xem tướng)
biết được bản chất của từng người một, hầu đối
xử với họ làm sao cho hợp lẽ, để họ tự động học
hỏi thấm nhuần Phật giáo, không gây cho họ cảm tưởng
"Ông là người đã khéo léo dẫn dụ họ quay về với đạo
Phật". Bất cứ ai lúc quy y đạo Phật, sau khi đã nghiên
cứu giáo lý Phật Đà với A Nan Đa, cũng điều nghĩ rằng:
Chính họ đã tìm ra Chánh Pháp, chứ không bị ai ảnh hưởng
cả.

Nói tóm lại, A Nan Đa là
một Sa môn có đủ phẩm hạnh để đóng vai trò đại diện
cho đức Phật trước hàng tứ chúng, hầu cùng với những
vị đại tông đồ khác lãnh đạo Giáo hội. Và cái phẩm
hạnh nổi bật nhất, cần luôn luôn nhắc đến ở đây, là
phẩm hạnh của một bật gìn giữ Pháp Bảo. Nếu Phật pháp
là một kho tàng của báu vô giá, thì A Nan Đa chính là vị
bảo vệ kho tàng ấy chắc chắn nhất vậy.

-ooOoo-

Đầu
trang | I | II |
III | IV | V | VI
| VII | VIII | IX
| X | Mục lục

Chân thành cám ơn anh HDC đã giúp tổ chức đánh máy vi tính (Bình Anson, 05-2001)

[ Trở về trang Thư Mục ]

update: 19-05-2001
