Cbpg
Can Ban Phat Giao - Binh Anson
Nguồn: Thư Viện Phật Học BudSas (kho Dân tộc KING — Giảng Sư)

Can Ban Phat Giao - Binh Anson

Vietnamese, with Unicode Times font

C ăn Bản Phật Giáo

Bình Anson

NXB Tổng Hợp TP HCM

TL. 2005 - PL. 2549

-06-

Sơ Lược Về Lý Duyên Khởi

Bình Anson

---*---

T iếng Pàli của lý Duyên khởi hay Duyên sinh là
"Paticcasamuppàda" , còn đượ c dịch
là "Tùy thuộc Phát sinh", tiếng Anh là "Dependent Origination". Thuyết nầy
bao gồm 12 thành tố, nên cũng đượ c gọi
là Thập Nhị Nhân Duyên.

Trong T ă ng Chi Bộ, chương Mười Pháp, kinh số 92, Đứ c Phật giảng cho ông Cấp Cô Độ c:

"Ở đâ y, này Gia chủ Cấp Cô Độ c, vị Thánh đệ tử quán sát như sau:

Do cái này có, cái kia có.

Do cái này sinh, cái kia sinh.

Do cái này không có, cái kia không có.

Do cái này diệt, cái kia diệt."

Đó là tóm lược lý Duyên khởi. Rồi Ngài giảng rộng ra:

"Tức là do duyên vô minh, có các hành.

Do duyên các hành, có thức.

Do duyên thức, có danh sắc.

Do duyên danh sắc, có sáu nhập.

Do duyên sáu nhập, có xúc.

Do duyên xúc, có thọ.

Do duyên thọ, có ái.

Do duyên ái, có thủ.

Do duyên thủ, có hữu.

Do duyên hữu, có sinh.

Do duyên sinh, có già, chết, sầu, bi, khổ, ưu, não.

Như vậy, là sự tập khởi của toàn bộ khổ uẩn này."

Tiếp theo, Đứ c Phật giảng về sự đ oạn diệt các khổ uẩn:

"Do vô minh diệt, không có dư tàn, nên các hành diệt.

Do các hành diệt, nên thức diệt.

Do thức diệt, nên danh sắc diệt.

Do danh sắc diệt, nên sáu nhập diệt.

Do sáu nhập diệt, nên xúc diệt.

Do xúc diệt, nên thọ diệt.

Do thọ diệt, nên ái diệt.

Do ái diệt, nên thủ diệt.

Do thủ diệt, nên hữu diệt.

Do hữu diệt, nên sinh diệt.

Do sinh diệt, nên già, chết, sầu, bi, khổ, ưu, não diệt.

Như vậy là toàn bộ khổ uẩn này diệt. Đây là Thánh lý đượ c khéo thấy và khéo thể nhập với trí tuệ."

Như thế, khi thuyết giảng lý Duyên khởi,
Đứ c Phật dạy cho chúng ta thấy rằng vì vô minh và bị mê si mà sự
hiện hữu và khổ đ au hiện tại
đ ã phát sinh; do sự diệt tận của vô
minh, và từ đó ái diệt và thủ diệt, mà
không còn sự tái sinh nào tiếp theo; và như vậy, tiến trình hiện hữu
đượ c dừng lại, và cùng với sự dừng lại
ấy, là sự chấm dứt mọi đ au khổ.

*

Ở đâ y, xin trình bày sơ lược tóm tắt về các liên hệ giữa 12 thành tố của lý Duyên khởi như sau:

"Vô minh duyên hành" : Do vô minh (avijjà) , các hành
(sankhara) có đ iều kiện
để sinh ra. Hành là những tư tâm sở
(cetanà) hay ý chí, đư a
đế n tái sinh, còn gọi là hành nghiệp.
Vô minh ở đâ y chủ yếu là vô minh về Tứ
Diệu Đế, vô minh về lý nhân duyên, vô minh về quá khứ và hiện tại của
chúng ta.

Do vô minh, đô i khi chúng ta làm
những hành độ ng thiện, nhưng phần lớn
chúng ta làm những hành độ ng bất
thiện, vì đ a phần những
đ iều chúng ta làm
đề u bắt nguồn từ tham và sân. Dưới ảnh
hưởng của vô minh chúng ta làm đủ mọi
loại hành độ ng. Thật ra, vì chúng ta
không biết đâ u là
đú ng, đâ u
là sai, hoặc chúng ta chỉ hiểu chung chung rằng những hành
độ ng thế này là thiện, những hành thế
kia là bất thiện. Vì mù quáng bởi vô minh mà chúng ta thường làm những
đ iều lầm lạc, dù rằng
đô i khi chúng ta cũng làm
đượ c những việc tốt.

Hai chi phần này, Vô Minh và Hành, thuộc thời quá khứ, và
đâ y là hai yếu tố
đ ã đ em
chúng ta đế n thế gian này. Những hành
độ ng thiện trong quá khứ của chúng ta
như bố thí, trì giới, có những ý nghĩ tốt đẹ p,
v.v. là những thiện nghiệp (kusala-kamma) ,
đ ã giúp chúng ta sinh ra làm người, có
mặt trong thế gian này.

"Hành duyên thức" : Tùy thuộc nơi hành nghiệp , thiện và bất
thiện, chi phần thứ ba khởi sinh, đó
là Thức (vinnàna) , tức tái sinh trong thế gian này. Thức là
thời hiện tại và thuộc nhóm quả dị thục. Thức sinh khởi như kết quả của Vô
Minh và Hành trong quá khứ. Ở đâ y,
Thức không có nghĩa là tất cả các loại tâm mà chỉ là tâm tục sinh sau khi
chết. Như vậy, khởi đầ u của kiếp sống
hiện tại này, chúng ta có Kiết Sinh Thức - Thức nối liền - nghĩa là Thức
nối liền kiếp sống hiện tại với quá khứ. Thức tái sinh phát khởi, chúng ta
đượ c tái sinh,
đó là lý do tại sao ta dùng chữ "tái
sinh", mà không dùng chữ " đầ u thai"
với ý nghĩa một linh hồn đ i tái sinh.
Bởi vì không có một linh hồn bất tử trong quan niệm của
đạ o Phật.

"Thức duyên danh sắc" : Tâm không thể làm việc một mình, nó có một số tâm sở (cetasika) phối hợp làm việc chung với nó, và vì là tâm nên nó không thể tồn tại đơ n độ c, nó cần một cái thân vốn là kết quả của những hành độ ng trong quá khứ. Do vậy, tùy thuộc nơi Kiết sinh thức - thức nối liền, chúng ta có tâm và thân, tức là Danh (nàma) và Sắc (rùpa) . Danh là phần tinh thần, còn Sắc là phần vật chất.

"Danh sắc duyên lục nhập" : Do có thân và tâm, hay danh và sắc, ta
có 6 C ă n hay 6 Nhập ( àyatana ).
Chúng ta có n ă m c ă n
bên ngoài: nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt và thân. Còn gọi là "ngũ môn" hay n ă m
cửa. Chẳng hạn qua nhãn môn, chúng ta tiếp nhận một
đố i tượng của sự thấy, và qua nhãn
môn, chúng ta buông bỏ đố i tượng
đó ; vì thế, con mắt có hai chức n ă ng:
thu nhận và buông bỏ. Chữ "c ă n"
đượ c dùng ở
đâ y với ý nghĩa của một "c ă n
cứ", dựa vào đó mà tâm có thể thực
hiện . C ă n thứ 6 là ý c ă n.
Đâ y là một c ă n
thuộc bên trong, hay nội môn. Nó không những chỉ là một c ă n
hay môn, mà nó cũng còn là dòng tiến sinh của chúng ta - trong Pàli gọi là
Bhavanga hay "hữu phần". Chính dòng tiến sinh này dẫn chúng ta
đ i hết kiếp sống này
đế n kiếp sống khác trong vòng sinh tử
luân hồi.

"Lục nhập duyên xúc" : Tùy thuộc vào 6 c ă n,
ta có Xúc (phassa) . Xúc là sự va chạm hay tiếp xúc giữa một
đố i tượng giác quan bên ngoài với bề
mặt của bộ máy cảm giác tương xứng, hay giữa c ă n
và cảnh (trần). Tùy thuộc nơi n ă m cửa
giác quan (ngũ môn) và ý c ă n (ý
môn), ta có Xúc. Chẳng hạn, khi một cảnh sắc và phần nhạy cảm của con mắt
(tức nhãn c ă n) nằm trong một khoảng
cách thích hợp và có ánh sáng thích hợp, lúc
đó , sự tiếp xúc giữa c ă n và
cảnh khởi sinh, hình sắc đó tiếp chạm
với phần nhạy cảm của con mắt. Tương tự như vậy với âm thanh và nhĩ c ă n,
v.v.

"Xúc duyên thọ" : Vì có xúc nên ta có cảm giác, như vậy, Thọ (vedanà) phát sinh. Khi có sự tiếp chạm với một đố i tượng qua c ă n, ta có cảm thọ. Nếu sự tiếp xúc là mềm mại, ta có thể cảm nghe một cảm giác dễ chịu; nếu sự tiếp xúc là thô nhám, ta cảm thấy một cảm giác khó chịu; hoặc đô i khi, ta có một cảm thọ trung tính, không khổ không lạc, v.v.

"Thọ duyên ái" : Vì có thọ mà Ái (tanhà) khởi sinh, không có
thọ thì tham ái không sinh khởi. Khi có cảm thọ dễ chịu - qua thấy, nghe,
ngữi, nếm, v.v., tham ái, thích thú sinh khởi. Còn
đố i với các cảm thọ khó chịu thì sao?
Trong bộ luận Thanh Tịnh Đạo, có giải thích: "Một bệnh nhân
đ ang có một cơn
đ au kinh khủng, có một cảm thọ khó
chịu. Lúc đó , tham vẫn khởi lên, bởi
vì người ấy có một ước muốn thoát ra khỏi cơn
đ au đó , muốn thoát ra khỏi cái
cảm thọ khó chịu đó . Như vậy tham khởi
lên bằng hai cách: theo cảm thọ dễ chịu và theo cảm thọ khó chịu".

"Ái duyên thủ" : Một khi ái đ ã sinh thì Chấp Thủ (upàdàna) liền theo sau. Sự khác biệt giữa Ái và Thủ rất rõ ràng: Ái là tham muốn nhẹ nhàng, trong khi Thủ lại là ă n rễ thâm sâu, buộc chặt chúng ta vào một cái gì đó . Tham tự nó thì không dính mắc, không tiến đế n trạng thái chấp thủ, nó chỉ là sự ước muốn hay mong muốn bình thường. Tuy nhiên, với một phàm nhân không giác niệm, tham ái liền dẫn theo lòng chấp thủ.

"Thủ duyên hữu" : Vì có chấp thủ, nên tạo duyên
để tạo hiện hữu. Hữu (bhava)
nghĩa là ta đ ang khởi sự trở thành,
thu thập nghiệp lực mới cho đờ i sống
tương lai. Hữu có hai mặt: nghiệp hữu (kamma-bhava) là hành
độ ng tích lũy của quả dị thục, và sinh
hữu (upapatti-bhava) là quả dị thục hướng
đế n tái sinh. Nói một cách khác, do
duyên Ái và Thủ, chúng ta hành độ ng
tạo nghiệp, bây giờ là những hành độ ng
hiện tại (là nghiệp hữu), và đồ ng
thời, chúng ta đ ang chuẩn bị cho cuộc
tái sinh trong tương lai (là sinh hữu).

"Hữu duyên sinh" : Do bởi những hành độ ng
hay nghiệp hiện tại, chúng ta đ ang
chuẩn bị cho lần tái sinh sắp tới, đó
là tái sinh hay Sinh (jàti) , mang ý nghĩa của sự khởi
đầ u của kiếp sống tương lai.

"Sinh duyên già chết" : Do tái sinh trong thế gian nên ắt sẽ đư a đế n Già Chết (jarà-marana) . Jarà là tuổi già, già một cách dần dần, và rồi, Marana là chết. Tất cả mọi hiện tượng xảy ra như một hệ quả tất nhiên. Chúng ta đ ã sinh ra nên phải chịu buồn rầu, bi, khổ, ưu, não, tuyệt vọng, v.v. vì chúng sẽ hiện khởi như kết quả của việc sinh.

*

Chúng ta thấy ở đâ y có cả thảy 12
chi phần, thường đượ c phân thành 3
thời: quá khứ, hiện tại, và vị lai. Hai chi Vô Minh và Hành thuộc về quá
khứ; n ă m chi: Thức, Danh Sắc, Lục
Nhập, Xúc, Thọ thuộc hiện tại, xem như là quả dị thục của quá khứ. Ái,
Thủ, Hữu cũng thuộc hiện tại và làm nhân cho tương lai. Sinh và Già chết
thuộc về tương lai, kết quả của những nhân đ ã
gieo trong hiện tại. Từ Sinh đế n
Già chết, chỉ có hai chi đượ c
đề cập ở thời tương lai; tuy nhiên,
chúng bao hàm cả n ă m chi phần trong
nhóm quả dị thục hiện tại - từ Thức đế n
Thọ. Sự kết hợp của n ă m chi phần này
tạo ra cái gọi là đ àn ông hay
đ àn bà, và chính n ă m
chi phần này là cái đượ c sinh ra, già
chết và rồi lại tái sinh, cứ tiếp tục mãi mãi không ngừng, do những hành
nghiệp từ quá khứ cũng như trong hiện tại.

Trong quyển sách "Cây Giác Ngộ" (The Tree of Enlightenment), Giáo sư Peter Santina phân chia 12 chi phần thành 3 nhóm: 1) nhóm tai ách (ô trược): vô minh, ái và thủ; 2) nhóm hành độ ng (nghiệp): hành và hữu; và 3) nhóm khổ đ au: thức, danh sắc, lục nhập, xúc, thọ, sinh, và già chết.

Trong nhóm thứ nhất, vô minh là c ă n
bản. Do vô minh mà chúng ta tham đắ m
vào các dục lạc giác quan, vào hưởng thụ, vào những ý tưởng sai lầm, nhất
là ý tưởng về cái Ta độ c lập và thường
còn. Do vậy, vô minh, ái và thủ là nguyên nhân của nghiệp (hành
độ ng).

Nhóm thứ hai là nghiệp (hành độ ng),
gồm có hành và hữu. Hành bao hàm những dấu ấn, hay thói quen hình thành
trong dòng tâm thức, hay sự tiếp diễn không ngừng của thức. Những dấu ấn
ấy đượ c tạo thành bởi những hành
độ ng lập
đ i lập lại từ nhiều kiếp trước, trở thành thói quen. Những thói
quen đó dẫn dắt nhiều hành
độ ng của ta trong hiện tại. Ngoài ra,
còn có những hành độ ng tạo tác trong
kiếp sống này, và đượ c gọi là hữu.
Những thói quen vốn phát triển từ nhiều kiếp trước cùng với những hành
độ ng tạo tác trong kiếp này dẫn
đế n tái sinh với thân ngũ uẩn, rồi già
chết, khổ đ au, v.v.
Đó là nhóm thứ ba.

Khi hiểu đượ c sự vận hành của lý
Duyên khởi, ta có thể phá vỡ vòng luân hồi sinh tử
đó , bằng cách gột bỏ những bất tịnh
của tâm - là vô minh, ái và thủ. Một khi các bất tịnh này bị loại bỏ, sẽ
không còn hành nghiệp, và nguồn thói quen cũng không sanh khởi. Khi những
hành nghiệp ngưng thì tái sinh và khổ đ au
cũng ngưng.

*

T rong Trường Bộ, kinh số 15, Đức Phật có dạy ngài Anandà rằng:

- "Nầy Anandà, giáo pháp Duyên Khởi rất thâm sâu, thật sự thâm sâu. Chính vì không thông hiểu giáo pháp này mà thế gian giống như một cuộn chỉ rối ren, một tổ chim, một bụi rậm lau lách, và không thể thoát khỏi các đọ a xứ, cõi dữ, phải chịu khổ đ au trong vòng luân hồi sinh tử."

Trong một đ oạn kinh khác, thuộc Trung Bộ 28, Ngài dạy rằng:

- "Ai hiểu đượ c lý Duyên khởi, người ấy hiểu Pháp; và ai hiểu đượ c Pháp, người ấy hiểu lý Duyên khởi" .

Cho nên, giáo lý Duyên khởi là một giáo lý tinh yếu, thâm sâu, quan trọng, không phải dễ dàng thực chứng và thông hiểu. Là một phàm nhân cư sĩ còn đ ang tu học, ở đâ y, chúng tôi chỉ có thể trình bày tóm tắt sơ lược theo kiến giải thô thiển của mình.

Perth, Tây Úc, tháng 8-2004

-ooOoo-

Đầu
trang | 01
| 02
| 03
| 04
| 05
| 06
| 07
| 08
| 09
| 10

| Mục lục

[ Trở về trang Thư Mục ]

last updated: 02-02-2005
