Đạo Phật Qua Nhận Thức Mới
Dao Phat qua nhan thuc moi - 04
Nguồn: Thư Viện Phật Học BudSas (kho Dân tộc KING — Giảng Sư)

Dao Phat qua nhan thuc moi - 04

This document is written in Vietnamese, with Unicode Times font

Thạc Đức. "Đạo Phật Qua Nhận Thức Mới". Sài Gòn 1957.

Nguyệt San Phật Học, Louisville, Hoa Kỳ, tái bản lần thứ nhất, 1998

Vấn Đề Chân Lý Trong Đạo Phật

Thạc Đức

Trong một bài trước, chúng ta
đã thấy rằng đạo Phật chủ trương một cái
Biết rộng rãi, thấu triệt, và cao tột (Vô
Thượng Chánh Biến Tri Giác). Cái Biết nầy
căn cứ trên những thực nghiệm tâm linh, trên sự
giải thoát giác ngộ của một vị Phật đã siêu xuất
vô minh và sinh tử luân hồi. Cái Biết ấy là cái
biết về chân tướng của vạn hữu, cái
Biết về bộ mặt thực của mọi hiện
tượng (bản lai diện mục).

Chân tướng ấy, bộ mặt thực
ấy, được gọi là chân như, là bản thể, là
Phật; nói tóm lại, là chân lý. Vấn đề chân
lý trong đạo Phật được quan niệm như
thế nào?

Đạo Phật chủ trương rằng tri
thức con người có thể đạt được đến chân
lý, với điều kiện là con người phải
chuyển cái tri thức hiện thời thành trí
tuệ Bát Nhã. Tri thức của chúng sanh có một khả
năng kém cỏi vì đã bị bao nhiêu mê ám che lấp (vô
minh). Nay diệt được những mê ám ấy thì có
thể chuyển Thức (tri thức) thành Trí (Bát
Nhã) và với khả năng nầy, con người mới có thể
trực nhận được Bản Thể.

Duy thức học phân biệt ba loại hiểu biết mà tri thức con người có thể có được:

1. - Sự hiểu biết bằng hiện lượng.

Lượng tức là sự phân
biệt, so đo, hiểu biết. Hiện lượng là
cái biết trực tiếp những sự vật trong thời
gian hiện tại và không gian hiện tại. Sự
hiểu biết nầy không cần trải qua một trung
gian suy luận. Tôi thấy trước mặt tôi có một cuốn
tự điển. Cái "thấy" ấy là hiện
lượng, khả năng nhận thức trực tiếp không cần
suy nghĩ. Có thể tạm xem như là một lối trực
giác được.

Nhưng có trường hợp hiện
tượng đúng và có trường hợp hiện tượng sai.
Thấy sợi dây, cho nó là sợi dây, đó là "chân
hiện lượng" (hiện lượng đúng). Thấy
sợi dây, hoảng hốt cho là con rắn, ấy là "tợ
hiện lượng" (hiện lượng sai). Tợ nghĩa
là tương tợ như đúng, nhưng kỳ thật là sai lầm.

2. - Sự hiểu biết bằng tỷ lượng.

Tỷ đây có nghĩa là so
sánh, suy luận, đối chiếu. Nếu ta hỏi
"chiều mai có thể có mưa không" thì
hiện lượng của ta không trả lời được vì nó
chỉ có thể biết được việc trong hiện
thời và hiện xứ. Chiều mai tức là việc
xảy ra ở trong thời gian khác, vậy phải nhờ vào một
khả năng suy luận khác: khả năng ấy là tỷ
lượng. Củng như khi tôi hỏi: "Có gì trong lòng
trái đất không" thì hiện lượng của tôi
cũng không thể trả lời, vì việc ở đây
không phải là việc ở hiện xứ, không thể
nhận biết được nếu không có tác dụng suy
luận. Vì thế phải cần dùng tỷ lượng.

Sau bức tường kia có gì mà
khói lên? Tỷ lượng trả lời rằng có lửa. Bởi
về nó suy luận "có khói tức là phải có
lửa". Nếu sau bức tường mà có một đống
lửa thực, thì gọi là "chân tỷ
lượng" (tỷ lượng đúng), còn nếu sau
bức tường có một vật khác không phải lửa nhưng
cũng có thể làm nguyên nhân cho khói (như một
chiếc xe hơi rồ máy chẳng hạn) thì gọi là
"tợ tỷ lượng" (tỷ lượng sai).

Hiện lượng tuy chỉ cần
nhận thức những sự vật ở hiện thời và hiện
xứ nhưng vẫn cứ bị sai lầm luôn luôn. Tỷ lượng
vì phải suy đạt đến những cái ở thời gian khác
và ở địa phương khác nên lại dễ bị sai lầm hơn
nữa. Do đó, sự suy tư trắc đạt của tỷ lượng
thường dẫn ta đi xa sự thực một cách đáng sợ. Các
nghi vấn lớn lao về cuộc đời, về bản
thể, đã không thể giải quyết nhờ
hiện lượng, thì cố nhiên phải nhờ tỷ
lượng. Nhưng tỷ lượng thường dẫn ta đến
những biên giới siêu hình xa lăng lắc và thường
biến ảo không lường. Ngọc Hoàng, Thượng
Đế, Nam Tào, Bắc Đẩu, Táo Quân, Phạm Thiên
v.v... đều là những sản phẩm của tỷ lượng.
Trong phạm vi thực nghiệm, tỷ lượng còn tỏ ra
lắm lúc sai lầm, huống hồ là khi đã vượt ra ngoài
thực nghiệm. Đôi cánh tự do và táo bạo của
tỷ lượng đưa ta đi cùng khắp, nhưng khi trở
về chỉ đem lại những giải thuyết khó tin khó
nhận. Thế cho nên tỷ lượng trong rất
nhiều trường hợp đã là tợ tỷ lượng, và
con người không thể nương vào đấy để đi
tìm chân lý.

Vậy thì do đâu mà tri thức
của chúng sanh không thể tìm đến chân
lý? Chính là do ở tợ hiện lượng và tợ
tỷ lượng. Nhưng tại sao tri thức chúng sanh lại
không thuần là chân hiện lượng chân tỷ
lượng mà lại có xen vào tợ hiện lượng và tợ
tỷ lượng?

Đạo Phật chủ trương: vì có
một yếu tố mê mờ, si ám đã gây nên những thứ
"tợ" đó. Thứ mê mờ si ám kia được
gọi là vô minh (avidya).

Các bậc giác ngộ là những
người đã phá trừ được vô minh, tiêu diệt
được tợ hiện lượng và tợ tỷ lượng, phát
triển đến cùng cực chân hiện lượng và
chân tỷ lượng. Hai khả năng sau nầy, sau khi vô
minh đã bị trừ diệt, có thể đạt đến
trạng thái sáng suốt cao nhất của nó là Bát Nhã
Trí (Prajna) để có thể trực nhận được chân
lý vạn hữu.

Các bậc giác ngộ, sau khi
chứng đạt chân lý, liền nghĩ đến
việc giảng giải cho người chưa chứng đạt. Nhưng
chân lý tuyệt đối không thể dùng một
khí cụ tầm thường kém cỏi là ngôn ngữ để có
thể thuyên giải, thuyên minh. Thế cho nên dù
các bậc giác ngộ có thuyên giải, thì cũng có
thể thuyên giải được ảnh hưởng của chân
lý và phương pháp đạt đến chân lý,
chứ không thể thuyên giải bản thân của chân
lý được.

Ảnh tượng của chân lý
chỉ là một phương tiện để chỉ bày chân
lý chứ không phải là chân lý. Chúng sanh
phải nương vào ảnh tượng ấy để tìm dần
đến chân lý bằng học tập, bằng thực
hành. Tuy chưa phải là bản thân chân lý, nhưng
ảnh tượng kia cũng vượt khỏi những hình bóng
tưởng tượng trắc đạc sai lầm, những vọng
tưởng điên đảo về chân lý của tợ tỷ
lượng.

Vì thế, chân lý không
nằm trong kinh điển, và kinh điển chỉ là
phương tiện chỉ bày chân lý. Cho nên đức
Phật có dạy:

" Chân lý là mặt
trăng. Giáo lý của ta là ngón tay chỉ mặt trăng.
Đừng lầm ngón tay ta là mặt trăng vậy ".
Nếu y theo kinh điển để giải nghĩa,
để tìm chân lý trong những giòng chữ, thì
đó chính là chỉ biết nhìn ngón tay mà chưa
biết nhìn mặt trăng. Nhưng rời bỏ hẳn kinh
điển đi thì lại có thể rơi vào những điên
đảo vọng tưởng của tợ tỷ lượng. Thế
nên một vị tổ sư đã nói: "Y kinh giải nghĩa,
tam thế Phật oan; ly kinh thất tự, tức đồng ma
thuyết", nghĩa là: "Chấp chặt nơi văn
tự mà giải nghĩa, thì oan cho đức Phật, mà rời bỏ
kinh điển thì lại lạc vào những tà thuyết
của ma vương".

Vậy ngoài hai loại hiểu
biết là hiện lượng và tỷ lượng, ta còn
có một loại hiểu biết thứ ba nữa là thánh
giáo lượng .

3. - Sự hiểu biết bằng thánh giáo lượng.

Sự hiểu biết nầy có
được là nhờ căn cứ trên lời dạy của các bậc
giác ngộ. Đó chính là những "ngón tay chỉ mặt
trăng" nhờ đấy mà kẻ phàm phu có được những
phương tiện để trở thành bậc thánh nhân
giác ngộ.

Nhưng đối với những thánh
giáo nầy, ta cũng phải giữ một thái độ dè dặt tìm
hiểu. Vì chưa thấu đạt trực tiếp, nên ta
chưa biết một cách "thực nghiệm"
rằng chân lý có thực là một chân lý không,
hay chẳng qua chỉ là một mớ tợ tỷ lượng như bao
nhiêu thứ tợ tỷ lượng khác. Ở đây, phải
có đức tin. Nhưng đức tin này cũng phải do những
nhận xét, những chứng nghiệm sơ bộ mới được
xây dựng vững vàng.

Ví như trong khi con người
đang cố chấp vạn vật là thường, có bản ngã, mà
nghe Phật dạy một chân lý gồm có chủ trương vô
thường vô ngã thì con người phải kiểm soát
lại xem có thực rằng vạn vật là vô thường vô
ngã hay chăng . Nếu thực thì đó có thể
là một trong những căn bản cho Đức Tin vậy.

Ta lấy thêm một thí dụ trong câu chuyện giả đặt sau đây:

Một vùng kia, người ta mắc
bệnh truyền nhiễm. Một bác sĩ đến nghiên
cứu chứng bệnh và trị lành được nhiều
người. Chứng bệnh dần dần bớt hoành hành trong
vùng đó. Một bác nhà quê đến thăm bác sĩ.

Bác sĩ vốn là một nhà vi
trùng học đại tài, bảo bác nhà quê của chúng
ta rằng có những sinh vật nhỏ hết sức, đến
nỗi mắt trần (l’oeil nu) không thể trông
thấy được; những sinh vật ấy phá hoại cơ thể
con người và làm ra nhiều bệnh truyền
nhiễm rất nguy hại như bịnh lao, bịnh dịch, bịnh
đậu mùa... Khó tin quá, bác nhà quê lắc đầu. Tin
sao được khi mình chưa nghe ai nói đến một
"chân lý" kỳ quái như thế bao giờ.
Nếu tin ngay thì là mê tín đấy, dù là tin
đúng. Mà không tin thì không làm sao thấy được sự
thực - thấy vi trùng -

Kỳ thực, bác sĩ vốn là một
nhà có thực học, sự thực kia (vi trùng làm
bệnh) ông thấy rất rõ ràng, nhưng chẳng biết
làm sao cho bác nhà quê tin! Ông bèn cắt nghĩa một
cách tàm tạm (phương tiện) rằng những con
"vi trùng" ấy nó như cái móc câu, hay là
cái phết. Nhưng "sự thực" ấy của nhà
bác học nói ra, đối với bác nhà quê là
"siêu hình" quá, khó tin quá. Con trùng gì
mà như cái móc câu, như cái phết? Con trùng gì
mà lại không trông thấy được? Không trông thấy
được mà lại biết như cái phết, như cái
móc câu?

Trước kia, bác nhà quê cho
rằng bệnh là do ma quỷ, la sát làm hại.
"Ma quỷ, la sát" chính là vọng tưởng
điên đảo, là sản phẫm của tợ tỷ lượng. Nay
"vi trùng móc câu" là thánh giáo lượng.
Bác nhà quê có thể tin được cái chân lý
"vi trùng móc câu" này chăng(?)

Ban đầu thì nghi. Nhưng sau
xét nghiệm lại, bác thấy có những điểm sự
thực làm bác có thể tin được: Trước khi bác
sĩ đến, người ta đã cúng cấp trừ tà trừ
quỷ nhiều, sao bệnh không bớt hoành hành?
Sao bác sĩ chích thuốc cho ai thì người ấy khỏi?
Bác sĩ học giỏi hơn, thông thái hơn mình, ai
chối cãi được điều ấy? Nếu không biết
rõ, nếu phỏng đoán mù mờ thì cái chân lý
"vi trùng móc câu" kia làm sao có thể
làm nền tảng cho một thứ thuốc hay được? Hơn
nữa, được nghe lời giảng giải về vi trùng,
về kính hiển vi, bác nhà quê đã thấy hợp
mắt lắm rồi. Vì thế bác nhà quê tin.

Nhưng tin chưa đủ. Phải
"thấy" cho được mới nghe. Bởi vì nếu
có tin, thì chỉ tưởng tượng được "nó"
mà thôi. Nhưng làm sao mà tưởng tượng? Bác nhà
quê quyết được nhìn qua kính hiển vi. Và sau
khi "lao tâm khổ tứ" nhiều phen, mới thấy
được các "chân lý vi trùng". Bấy giờ
là một sự nhận thức trực tiếp. Và ống kính kia
quả là Bát Nhã Trí, là "vô thượng chính
biến tri giác" vậy.

Bác nhà quê không thỏa mãn
với lời mô tả của bác sĩ, muốn được "thấy vi
trùng" một cách trực tiếp. Bác biết rằng
tưởng tượng theo lời mô tả của bác sĩ thì tuy
không còn sai như khi bác vọng tưởng quỷ
quái la sát nữa, nhưng cũng vẫn chưa đúng hẳn. Vậy
thì người học Phật cũng không thỏa mãn với
những ngón tay chỉ mặt trăng, những bóng dáng của
chân lý, dù bóng dáng đó đã vượt xa vọng
tưởng của tợ tỷ lượng.

Người học Phật cần có
đủ năng lực trí tuệ để học hiểu,
để nhận thấy những điểm đúng chân lý
của thánh giáo lượng, để tin và bắt tay vào
cuộc thực nghiệm lớn lao hàng kiếp, cuộc thực
nghiệm mà thái tử Tất Đạt Đa đã hoàn thành
một cách vẻ vang và rực rở dưới cội Bồ Đề.

Thạc Đức

[Bài trước] [Mục Lục] [Bài kế]

[Trở về trang Thư Mục]
