Đạo Phật Qua Nhận Thức Mới
Dap Phat qua nhan thuc moi - 05
Nguồn: Thư Viện Phật Học BudSas (kho Dân tộc KING — Giảng Sư)

Dap Phat qua nhan thuc moi - 05

This document is written in Vietnamese, with Unicode Times font

Thạc Đức. "Đạo Phật Qua Nhận Thức Mới". Sài Gòn 1957.

Nguyệt San Phật Học, Louisville, Hoa Kỳ, tái bản lần thứ nhất, 1998

Vấn
Đề Khổ Vui Trong Đạo Phật
Thạc
Đức

Trong bài thuyết pháp đầu
tiên tại vườn Lộc Uyển, đức Phật Thích Ca
giảng giải giáo lý Tứ Đế và có đề cập
đến vấn đề khổ cùng phương
pháp diệt khổ .

Danh từ "Dukkham
ariyasaccam" thường được các nhà học giả
dịch là "Khổ Đế", là "Chân lý
về sự khổ" thành thử mọi người cứ an
trí rằng đạo Phật chủ trương cuộc đời chỉ toàn
là khổ đau.

Lối phiên dịch ấy không
được chính xác lắm và đã làm cho nhiều người
hiểu lầm. Bởi vì chỉ nhận chữ " dukkha "
với cái nghĩa hẹp của nó như thế, nên lắm kẻ
cho đạo Phật là bi quan yếm thế.

Thực ra, đạo Phật không phải
bi quan, cũng như không phải lạc quan. Đạo Phật nhìn
cuộc đời một cách khách quan, thực tại. Đạo Phật
không ru người trong giấc mơ thiên đường.

Đạo Phật không phủ nhận
những cái vui (lạc thọ) của cuộc đời, và
trái lại, còn công nhận nhiều hình thức của cái
vui vật chất hay tinh thần, quy định cho giới
tại gia và cho cả giới xuất gia nữa. Nhưng những cái
vui ấy, cũng như những cái khổ (khổ
thọ) đều nằm gọn trong dukkha cả.
Dù cho con người có thể đạt đến những
trạng thái thiền định cao siêu khoái lạc ở tận
"Không vô biên xứ thiên" hay "Thức vô
biên xứ thiên" đi nữa, thì những cái lạc
thọ siêu thoát ấy cũng vẫn còn nằm ở trong
dukkha như thường, bởi vì con người chưa thoát
được tam giới vô thường và hư giả.

Vậy bản ý của đức Phật
khi dạy giáo lý Tứ Diệu Đế không phải
là mong cho con người trốn tránh khổ thọ để
đi tìm lạc thọ. Khổ thọ và lạc thọ
đều nằm trong dukkha . Giải thoát là giải
thoát khỏi cái dukkha ấy, chứ không phải trốn
khổ tìm vui một cách quá tầm thường.

Dukkha cũng có thể gọi
là khổ, nếu ta hiểu chữ "khổ" không
phải là khổ thọ. Và giải thoát cũng có thể
được là vui nếu nếu ta hiểu chữ vui
không phải là lạc thọ.

Ta lấy một câu chuyện là
thí dụ cho dễ hiểu: Hai con gà đang cãi nhau
về vui và khổ ở trong lòng. Chúng
đàm luận về cái ngon, dỡ của những lúa ngô mà
người ta đem tới cho chúng ăn, và cho rằng ăn ngô
là vui, ăn thóc là khổ v.v... nhưng chúng không
biết rằng một lát nữa chúng sẽ bị đem đi làm
thịt.

Cái vui và cái khổ mà chúng
ta đang bàn ấy chỉ là thứ "vui khổ trong
lòng" , một thứ vui khổ giả ảo, không đáng
gọi là vui khổ. Vì sao? Chúng nó sắp bị ăn
thịt; gọi là "vui, khổ" những cái
mỏng manh chốc lát ở trong lòng thì có nghĩa lý
gì? Vậy cái khổ mà chúng phải tránh, không thể
chỉ là cái khổ nhỏ nhặt kia, mà là một cái khổ to
lớn: cái khổ bị nhốt trong lồng và sắp bị đem làm
thịt. Cái khổ này cũng như dukkha vậy, nghĩa
là bao gồm những khổ thọ và lạc thọ giả ảo,
nhất thời, xây dựng trên vô thường, vô ngã. Cái
vui chân thật của hai con gà phải tìm đến, không
thể chỉ là cái vui nhỏ nhặt trong lồng, mà là
một cái vui to lớn: cái vui được sổ lồng và khỏi
bị đem làm thịt. Cái vui này cũng như cái vui giải
thoát vậy.

Vấn đề khổ vui của con
người cũng thế. Những khổ thọ và lạc
thọ đều xây dựng trên sự vật vô thường vô
ngã, cho nên đều gọi là dukkha . Đạo
Phật chủ trương phải giải thoát dukkha . Giải
thoát dukkha tức là tìm đến cái vui
hoàn toàn , cái vui không bao giờ sợ tan biến
vì vô thường, cái vui khác hẳn những lạc thọ
mong manh.

Đã có một quan niệm như
thế về dukkha , bây giờ ta mới tạm dùng
chữ khổ để thay cho chữ dukkha , và
xét về chữ khổ, chữ khổ gồm có
những nghĩa vô thường vô ngã, hư ngụy và hổ
tương đối kháng, chữ khổ bao gồm cả khổ
thọ và lạc thọ.

Khổ (Dukkha) có ba hình trạng sau đây:

1. Khổ-khổ (dukkha - dukkha)

2. Hoại-khổ (viparinama - dukka) và

3. Hành-khổ (sankhara - dukkha).

Tất cả những khổ thọ của
kiếp sống như sinh, già, bệnh, chết, ghét
nhau mà bị gần nhau, yêu nhau mà bị xa nhau, ưa muốn
mà không được toại nguyện...., tóm lại những
đau khổ về thể xác và tâm linh đều
được liệt vào loại khổ-khổ (Dukkha = khổ
thọ).

Những cảm giác lạc thọ
của đời sống không thể nào còn mãi được, vì
thế đều rất vô thường. Trước sau, chúng
cũng tan mất. Khi chúng tan mất thì phát sinh một khổ
thọ. Vậy sự chuyển biến diệt hoại
này, nguyên do của khổ-khổ, cũng nằm trong Dukkha và
được liệt vào hạng hoại khổ (Dukkha = biến
hoại).

Hình trạng thứ ba là hành
khổ, quan hệ hơn nhiều. Ở đây, chúng ta
phải tìm hiểu thế nào là một "chúng
sinh", một "cá nhân", hay một "cái
ta". Theo đạo Phật, cái mà con người gọi là
" Cái Ta " (le moi) ấy, vốn là sự tổng
hợp của năm uẩn (ngũ uẩn: les cinq khandhas). Phật
dạy:

" Tóm lại, ngũ uẩn là khổ "

(Sankhittena pancupa danakkhandha dukkha).

Cần phải hiểu rằng: Ngũ
uẩn và khổ (Dukkha) không phải là hai
việc khác nhau. Chính ngũ uẩn là dukkha
vậy. Uẩn có nghĩa là những yếu tố của sinh tử,
ngăn che chân lý.

Uẩn thứ nhất là vật chất,
gọi là sắc uẩn (Rupak - khandha). Trong sắc
uẩn, có bốn yếu tố gọi là tứ đại chủng và
những chuyển hóa vật do bốn yếu tố ấy cấu
thành. Bốn yếu tố đó là:

- Yếu tố cứng (éléments de solidité)

- Yếu tố lưu động (éléments de fluidité)

- Yếu tố năng lực (énergie) và

- Yếu tố chuyển động (mobilité).

Trong đại tạng Trung Hoa, người ta thường gọi tạm là địa, thủy, hỏa, phong.

Trong những chuyển hóa vật
(dérivés) của tứ đại chủng, ta thấy có: ngũ căn
(năm cảm quan), ngũ trần (đối tượng của năm cảm
quan ấy). Tóm lại, tất cả vật chất đều nằm
trong sắc uẩn .

Uẩn thứ hai là cảm giác,
gọi là thọ uẩn (vedanak - khandha).
Thọ uẩn gồm những cảm giác vui (khoái lạc), khổ
(đau khổ) và không vui không khổ (xã thọ), phát
sinh do sự tiếp xúc giữa cảm quan và ngoại cảnh.

Uẩn thứ ba là tri giác,
gọi là tưởng uẩn (sannak - khandha). Tưởng
uẩn là những tri giác của con người khi giác quan và
ý thức tiếp xúc ngoại cảnh.

Uẩn thứ tư là sự suy tư tác
động của tâm lý, gọi là hành uẩn
(sankharak - khandha). Đó là những hoạt động tâm
lý của con người, có thể là thiện, là
ác, và có thể tạo nên nghiệp nhân,
nghiệp quả. Ví dụ như sự giận dữ, sự tham muốn,
sự kiêu căng, sự tin tưởng, sự quyết định...
Có tất cả 51 "Hành" như vậy, mà duy thức
học gọi là "Tâm sở" (propriétés
mentales).

Uẩn thứ năm là tác dụng nhận
biết, tri thức, gọi là thức uẩn
(vinnanak - khandha). Thức uẩn là tác dụng phân
biệt, hiểu biết, chấp ngã, duy trì ảnh
hưởng, kinh nghiệm, và duy trì sinh mạng.

Giải nghĩa về ngũ uẩn như
thế là giải nghĩa một cách rất sơ lược. Vậy
thì cái "Ta" được cấu tạo nên do năm
"uẩn" ấy. Năm uẩn đều vô thường,
chuyển biến, sinh diệt biến di trong
từng giây phút. Vạn vật nối tiếp nhau để
sinh diệt, không có thực thể (substantiatité).
Vậy không có gì đáng gọi là "Ta"
trường tại và bất biến cả.

Ai cũng phải công nhận rằng
trong năm uẩn sắc, thọ, tưởng, hành và thức
không có uẩn nào gọi được là "Ta" cả.
Nhưng khi năm uẩn ấy, gồm có hai phần vật chất (sắc
pháp) và tinh thần (tâm pháp) - tương quan, tương
duyên, tác động và hòa hợp lẫn nhau thành như một
cá thể sinh lý tâm lý, ta liền có
ý tưởng về một cái "TA" trường tồn
bất biến ấy chẳng qua chỉ là một sự mê lầm cố
chấp mà Duy thức học gọi là "Ngã si"
và "Ngã kiến".

Năm uẩn kia chính là bản thân của Dukkha, của khổ, và ở đây, ngũ uẩn được gọi là hành khổ (Dukkha = ngũ uẩn vô ngã).

Lời giải thích về khổ
đế này chẳng khác gì lối biện giải về
giáo lý vô thường vô ngã. Lý vô thường vô
ngã là một lý rất thực, đúng với những xét
nghiệm của mọi người. Không phải vì thấy
vạn vật là vô thường vô ngã mà tất cả những
người Phật tử đều sinh ra buồn rầu chán nản.
Trái lại. Một Phật tử có được nhận thức và chứng
nghiệm được lý vô thường vô ngã, là một
người sung sướng nhất đời. Người ấy sẽ nhìn cuộc
đời với đôi mắt bình tĩnh, an lạc. Sự thành hoại,
sinh diệt của vạn vật không lay chuyển được
tâm hồn người, không làm cho người phải đau khổ,
lo lắng, bồn chồn, băn khoăn, thắc mắc. Đức Phật
và các vị đệ tử chứng ngộ thường có một nét
mặt trầm tĩnh, tươi vui, an lạc. Nụ cười bất
diệt của các pho tượng ngày xưa đã nói lên
được những cái vui an nhiên giải thoát ấy.

Trên phương diện nhân
sinh, đạo Phật không dạy người chỉ rời bỏ khổ
thọ mà đi tìm lạc thọ, nhất là thứ lạc
thọ do dục vọng gây nên. Cũng không phải
đạo Phật chủ trương rằng lạc thọ cũng chỉ là
khổ thọ. Đạo Phật chỉ dạy con người diệt
trừ những nguyên nhân gây nên khổ thọ. Những
khoái lạc dục vọng cũng là nguyên nhân gây nên
khổ thọ.

Diệt dục vọng, thêm từ
bi để làm vơi bớt đau khổ của kiếp sống.
Nhưng mục đích cao cả của đạo Phật phải là được
giải thoát, nghĩa là chứng nghiệm được lý
vô thường vô ngã, thoát ra ngoài những ràng buộc
và lung lạc của sự vật đang thành hoại biến dị
và nhìn những thành hoại ấy với một tâm trạng an
lạc, hồn nhiên.

Thạc Đức

[Bài trước] [Mục Lục] [Bài kế]

[Trở về trang Thư Mục]
