Đạo Phật Qua Nhận Thức Mới
Dao Phat qua nhan thuc moi - 07
Nguồn: Thư Viện Phật Học BudSas (kho Dân tộc KING — Giảng Sư)

Dao Phat qua nhan thuc moi - 07

This document is written in Vietnamese, with Unicode Times font

Thạc Đức. "Đạo Phật Qua Nhận Thức Mới". Sài Gòn 1957.

Nguyệt San Phật Học, Louisville, Hoa Kỳ, tái bản lần thứ nhất, 1998

Vấn Đề Tâm Vật Trong Đạo Phật

Thạc Đức

Đạo Phật chủ trương nhất nguyên hay đa nguyên, duy tâm hay duy vật?

Đứng ngoài đạo Phật thì
"vọng tưởng" rằng đạo Phật là nhất
nguyên, là đa nguyên, là duy tâm hoặc là duy vật.
Nhưng bước vào trong đạo Phật, trong rừng giáo
lý -- để quan sát, người ta sẽ thấy một
hiện tượng kỳ lạ. Là khi đứng về hướng
nầy, người ta thấy đạo Phật chủ trương nhất
nguyên, nhưng khi đứng qua hướng kia, lại thấy rỏ
ràng đạo Phật chủ trương đa nguyên. Rồi đứng
trên miếng đất nầy, người ta thấy đạo Phật
chủ trương duy tâm, nhưng đứng sang miếng đất
khác, thì rỏ ràng là đạo Phật chủ trương duy vật.

Quả thật là một sự kỳ lạ.
Kẻ nóng tính nghe như thế sẽ bực mình và sẽ cho
đó là một lối chủ trương ba phải. Nhưng không.
Đứng về phương diện triết học, đạo
Phật có những hệ thống lý thuyết rất
phong phú, mà tất cả đều đi đến một sự
nhất trí vô cùng hoàn mỹ.

Nhiều người nghe câu kinh
" tam giới duy tâm, vạn pháp duy thức "
liền chỉ ngay đạo Phật mà bảo rằng: Ấy
đấy, đạo Phật duy tâm rõ ràng, còn chối cãi gì
nữa. Thực ra, đạo Phật có chối cãi đâu. Đạo Phật
chỉ giảng giải rằng chữ Tâm của đạo Phật
không phải như chữ Tâm của thế gian, của
triết học. Phật học là một môn Tâm
học. Nhưng tâm ở đây không phải là linh hồn,
là tất cả những hiện tượng tâm lý, và
"tâm học" của đạo Phật rất khác xa
"tâm lý học" của triết học
vậy.

Cũng có kẻ thấy đạo Phật
chủ trương bác bỏ thuyết linh hồn tồn tại độc
lập (điểm này có thể làm nhiều bạn giật
mình), không công nhận tạo hóa, thì lại chỉ vào
đạo Phật mà bảo rằng: Ấy đấy, đạo Phật duy
vật rỏ ràng, còn chối cãi gì nữa. Thực ra, đạo
Phật có chối cãi đâu. Đạo Phật chỉ giảng giải
rằng cái mà người ta gọi là linh hồn ấy, đạo
Phật gọi ý và thức, và khi xác thân tiêu
hoại, ý và thức ấy không còn tác dụng nữa,
nghĩa là không sinh hoạt như một hồn ma bóng quế
như giới ít học hiểu lầm.

Chủ nghĩa duy vật là
một chủ nghĩa cho rằng thực tại chỉ là vật chất.
Vũ trụ, nhân loại và sinh vật đều là vật chất,
nói một cách tinh vi hơn, đều có một nền
tảng chung là vật chất. Cả đến phần tinh ba nhất
của loài động vật là tư tưởng , là cảm
tình cũng đều do nền tảng vật chất mà
có. Những tư tưởng và tình cảm ấy không thể
phát hiện nếu không có vật chất. Tinh thần
cũng là sản phẩm thượng hạng của vật chất, duy có
tinh tế hơn những sản phẩm khác như đường, như
mật, như sinh tố, như thần kinh hệ... mà thôi.

Người chủ trương duy vật
thường lý luận rằng: chỗ nào không có vật
chất thì không thể có tinh thần, do đó tinh thần
là do vật chật mà có, tinh thần là một thuộc
tính của vật chất.

Ta không cần phải mất thì giờ
để bác bẻ cái quan niệm nông cạn và thiên
lệch này trong khi mọi người đã thấy cái vô
lý của nó rồi. Tuy nhiên cũng cần nói rằng duy
vật luận chỉ chú trọng đến phần ngoại giới,
xao lãng hẳn phần nội giới phong phú sâu xa mà ở
đây nhà khoa học chỉ có thể rọi vào
những tia sáng ngắn ngủi nhất. Mà dù người duy vật
có để ý đến nội giới đi nữa thì vẫn
xem nội giới như một đối tượng tầm thường như bao
nhiêu đối tượng vật chất khác, dù nhà duy vật cho
nó là "một hình thức tinh tế nhất của vật
chất". Tinh thần tự đối tượng hóa đã là một
việc khó làm, mà tinh thần tự cho mình là thuộc
tính của vật chất lại là chuyện khó nghe. Đời
thuở nào lại có một thứ thuộc tính kỳ quái có
thể "biết" mình là thuộc tính của
vật chất!

Còn bảo rằng " chỗ
nào không có vật chất thì không có linh hồn "
cũng thật lạ lùng. Làm như tai mắt người có
thể "thấy" được thứ tinh thần tồn tại
độc lập vậy. Tai mắt ta chỉ nhận được sự hiện
hữu của tinh thần nhờ những dấu hiệu vật chất.
Tinh thần vẫn hiện hữu, nhưng ta không nhận
được sự hiện hữu đó nếu ta không nhờ một
vài dấu hiệu vật chất, cũng như lúc nào cũng
có làn sóng điện, và những âm thanh chở trên
các làn sóng điện ấy, nhưng ta chỉ nhận được
sự hiện hữu của các âm thanh được chở trên
các làn sóng kia nếu ta có một chiếc máy thu
thanh.

Vậy thì nhà duy vật đừng bắt
ta đi tìm tinh thần ở chỗ không có vật chất.
Nhưng nói thì nói thế thôi, chứ đạo Phật cũng
không nhận rằng có thể có cái "hiểu
biết" (cái mà thế gian gọi là cái
hồn) tồn tại ngoài xác thân loài động vật. Lát
nữa ta sẽ hiểu điểm này.

Chủ nghĩa duy tâm chủ
trương ngược lại rằng vật chất không phải thực
có, vật chất không tồn tại ngoài ý thức chủ
quan của con người. Chỉ có ý thức chủ quan là
thực tại, còn bao nhiêu cái khác đều là sản
phẩm của ý thức chủ quan, đều là
những biểu tượng của ý thức, gọi
tắc là những "ý tượng". Duy tâm luận
chủ trương ngoài tâm lý của mình không còn gì
cả; vũ trụ, thế giới, những người khác và
chính tâm ý của những người khác cũng không
thực tại.

Người duy tâm cũng như những
người duy vật cố tình phủ nhận một mặt của sự
thực; người duy tâm cố tình là ngơ không nhận
những ảnh hưởng và những tác động của vật chất
của sinh lý trên tư tưởng và tâm lý của
mình. Những loài hữu tình sống xung quanh ta cũng có
những cảm tình, những tư tưởng, nói tóm lại, một
tâm lý chủ quan của họ. Trong sinh hoạt
thường nhật ai không nhận rỏ điều đó. Ta không
thể chỉ công nhận có sự tồn tại của tâm ý
riêng ta.

Đạo Phật không vướng vào duy
tâm, không vướng vào duy vật, nhưng cũng không phải
một nhị nguyên thuyết. Duy thức học đạo Phật
chủ trương rằng ngũ uẩn tức là toàn thể những
hiện tượng vật lý, tâm lý (sắc, thọ,
tưởng, hành, thức), đều là những thứ phát
hiện của "chủng tử" tiềm lại trong A
Lại Gia Thức (Alaya - vinnana) mà thôi.

Những hiện tượng tinh thần
hay vật chất (sắc pháp hay tâm pháp) đều là
đứng về thế hiển phát. Khi chưa hiển
phát, chúng đứng về thế tiềm tàng. Đứng
về thế tiềm tàng, chúng gọi là " chủng
tử " (danh từ của duy thức học). Đứng
về thế hiển phát chúng gọi là hiện
hành . Chủng tử sinh hiện hành, hiện hành
trở về chủng tử, chủng tử là hiện hành,
hiện hành là chủng tử, sự phát hiện nầy
được tiếp diễn không ngừng.

Điểm này đòi hỏi chúng
ta nhiều kiến thức về duy tâm học.
Ở đây chúng ta chỉ lược qua đại cương. Chủng
tử là một thứ "năng lực" làm bản chất cho
tất cả mọi hiện tượng tâm lý và vật
lý, nghĩa là cho mọi hiện hành. Mà toàn
thể chủng tử nằm gọn trong A Lại Gia Thức,
hoặc nói một cách khác, toàn thể chủng tử là A
Lại Gia Thức. Vậy A Lại Gia Thức là căn bản cho
mọi hiện tượng tâm và vật .

Mỗi hiện tượng (tâm
lý hay vật lý cũng vậy) khi tàn hoại thì trở
về chủng tử để rồi phát sinh hiện hành
khác. Nói thế cho dể hiểu, kỳ thực vì
mỗi hiện hành sinh diệt trong từng giây
phút, nên hiện hành luôn luôn trở về chủng
tử và chủng tử luôn luôn trở về hiện hành.
Sự liên tục mau chóng quá đến nổi ta không nhận
ra kịp đó thôi.

Các hiện hành sinh khởi
cách nào? Sinh khởi theo luật tương quan tương duyên
(loi d’interdépendance). Ví dụ: ý thức, lý
trí, tình cảm sinh khởi nhờ nương vào các hiện
tượng sinh lý vật lý. Nương vào để
được phát sinh mà thôi, chứ không phải các
hiện tượng sinh lý vật lý "sinh
ra" các hiện tượng tâm lý. Hiểu như
thế, ta không còn cho tâm sinh lý, hay vật sinh
tâm nữa. Chúng nương vào nhau mà tương thân tương
thành, và do chủng tử ở A Lại Gia. Chủng tử là
" thân nhân duyên " nghĩa là những nhân
chính, còn các hiện tượng giúp chúng phát sinh
thì gọi là " tăng thượng duyên "
nghĩa là các điều kiện thuận lợi giúp cho
sự phát sinh ấy.

Nguyên nhân chính của mọi
hiện tượng, như thế, tức là chủng tử. Nhưng
gọi là nguyên nhân cũng không đúng hẳn; phải
gọi là bản chất. Vậy chủng tử trong duy thức
học được xem như là một thứ "năng
lực" làm nền tảng cho cả hai loại hiện
tượng tâm và vật .

Tất cả chủng tử, hiện hành gom góp chung lại gọi là A Lại Gia.

Sau khi thân xác tiêu hoại,
thiếu điều kiện để "hiện
hành", các hiện tượng tâm lý trở về
tiềm thức nơi A Lại Gia. Như thế, không có
một linh hồn tồn tại ngoài thể xác. Cái tác
dụng tinh thần kia, sự hiểu biết phân biệt
yêu ghét kia không hiện hành nữa, thì sao gọi
là có linh hồn được. Tuy nhiên A Lại Gia Thức sẽ
biến chuyển, chín muồi, để đem tất cả
năng lực chủng tử mà phát hiện ra một thế
giới mới, một hoàn cảnh mới, một sinh mệnh mới.

Nghe nói thế, có người sẽ
cho rằng đạo Phật đã rơi vào duy tâm. Nhưng không,
không có một A Lại Gia tồn tại độc lập. Mà có
nhiều A Lại Gia của nhiều chúng sinh. A Lại Gia
này tồn nhờ sự hiện tồn của A Lại Gia khác, và
các A Lại Gia khác cũng tồn tại nhờ A Lại Gia này.
Tất cả đều vâng theo luật tương quan tương
duyên mầu nhiệm.

Ý thức chủ quan của ta nằm
gọn trong A Lại Gia ta. Thế giới khách quan tồn
tại ngoài ý thức ấy, nhưng không phải chỉ là
một thế giới hiện hành của riêng A Lại Gia
ta, mà là một thế giới hiện hành do vô số A
Lại Gia cọng đồng kiến tạo. Điểm này ta
sẽ thấy rỏ ràng trong giáo lý tự biến
cọng biến của duy nghiệp luận. Chỉ khi nào
A Lại Gia trong sạch, sáng suốt do công phu tinh
luyện mà trở thành Đại Viên Cảnh Trí, nó mới
tách rời ra khỏi sự cọng đồng ấy và thể
nhập về biển Bản Thể vô cùng rộng lớn
thanh tịnh và sáng suốt.

Thạc Đức

[Bài trước] [Mục Lục] [Bài kế]

[Trở về trang Thư Mục]
