Đạo Phật Qua Nhận Thức Mới
Dao Phat qua nhan thuc moi - 08
Nguồn: Thư Viện Phật Học BudSas (kho Dân tộc KING — Giảng Sư)

Dao Phat qua nhan thuc moi - 08

This document is written in Vietnamese, with Unicode Times font

Thạc Đức. "Đạo Phật Qua Nhận Thức Mới". Sài Gòn 1957.

Nguyệt San Phật Học, Louisville, Hoa Kỳ, tái bản lần thứ nhất, 1998

Vấn Đề Linh Hồn Trong Đạo Phật

Thạc Đức

Đạo lý luân hồi thường
được người ta hiểu một cách nông cạn. Hầu
hết mọi người khi nghe hai tiếng Luân
Hồi đều nghĩ đến một sự tiếp nối
sinh hoạt trong nhiều xác thân của một chiếc
linh hồn cố định. Người ta nghĩ rằng khi chết,
linh hồn sẽ rời khỏi xác thân để đi vất vơ
vất vưởng trong hư không, đợi nhập vào một xác
thân mới sinh, hoặc là xuống âm phủ chịu cực hình
trước khi đi đầu thai làm thân người hay thân trâu
ngựa ...

Thực ra, đạo Phật chủ trương
rằng sau khi con người chết, không có cái gì
thoát ra ngoài xác thân để rồi nhập vào một
xác thân khác cả. Như chúng ta đã thấy trong bài
trước, đạo Phật dạy rằng sinh mạng là sự cấu hợp
liên tục của ngũ uẩn, tức là những yếu tố sinh
lý, tâm lý (sắc, thọ, tưởng, hành,
thức). Sắc uẩn là phần vật chất. Thọ uẩn
(sensations), tưởng uẩn (perceptions), hành uẩn
(formationss mentales) và thức uẩn (conscience) là phần
tinh thần. Những tác dụng tinh thần nầy chỉ có
thể "hiện hành" được khi có căn cứ
phát sinh. Căn cứ phát sinh đó là phần thể xác,
sinh lý; cũng vì thế mà thể xác được
gọi là thân căn. Nếu thân căn thiêu hoại,
các tác dụng tâm lý kia không hiện hành nữa
mà trở lại thế tiềm phục, nghĩa là trở
thành chủng tử.

Nếu căn thân là một cấu
hợp của tứ đại chủng, luôn luôn chuyển
biến, thì những tác dụng tinh thần kia cũng hợp
thành một dòng liên tục biến động không ngừng.
Con người của ta đổi mới từng giây phút; thân xác
trong giờ phút trước. Dòng tâm lý kia cũng vậy,
luôn luôn biến động. Mỗi phút, có những cảm
giác mới, những tư tưởng mới, đến thay cho
những cảm giác và những tư tưởng cũ đang phai dần,
hoặc đang nép sâu vào ký ức - đang lùi về
tiềm thế chủng tử -- Vì luôn luôn biến
chuyển, nên dòng tâm lý ấy không phải là
một cá thể đồng nhất, vĩnh cữu, do đó, không
thể gọi là một bản ngã được. Cái mà
người ta cho là linh hồn phải là một bản ngã đồng
nhất, bất biến, làm chủ thể cho sinh mạng.
Ở đây, đạo Phật chủ trương không có bản ngã,
nghĩa là không có linh hồn: những tác dụng tâm
lý của con người vẫn chỉ là những tác dụng tâm
lý. Chúng phát hiện và hoạt động khi có
điều kiện (thân căn sinh hoạt) và trở về
trạng thái chủng tử tiềm phục khi các điều
kiện kia tan rã (thân căn tiêu hoại).

Nhiều người quả quyết
rằng núp sau các hiện tượng sinh lý vật
lý luôn luôn biến chuyển kia, phải có một
yếu tố bất biến. Chính yếu tố đó là
linh hồn, và chính linh hồn đó tự nhận mình là một
bản ngã. Nếu không có linh hồn đó thì làm sao
giải nghĩa được cái tính chất đồng nhất nó tồn
tại qua mọi biến chuyển, tính chất đồng
nhất mà mọi người đều cảm thấy ở tự thân
mình hoặc ở bản thân một người khác.

Nhưng xét kỹ, tính chất đồng nhất ấy chẳng cần đòi hỏi sự hiện hữu của một bản ngã, một linh hồn nào cả.

Năm ngoái, tôi có mua một
chiếc ghế gỗ để ngồi. Năm nay, cái
ghế ấy đã cũ đi nhiều, đã thay đổi
nhiều, vì nó đã gảy mất một cái chân và tróc
mất lớp vảy ở ngoài. Tuy nhiên tôi vẫn biết
rằng cái ghế ấy chính là cái ghế mà tôi mua
năm ngoái. Vậy thì do đâu mà tôi nhận ra được
tính chất đồng nhất của cái ghế trong "lịch
trình biến chuyển" của nó? Phải chăng vì
cái ghế kia có chứa đựng một "yếu tố
bất biến", một linh hồn? Nếu thế cái
"yếu tố bất biến" ấy của cái
ghế mới được gọi là gì? Chẳng lẽ gọi
là linh hồn của cái ghế, hay là bản ngã của cái
ghế ?

Cho nên, không có yếu tố
nào bất biến, nghĩa là không có linh hồn, không
có bản ngã. Chỉ có những hiện tượng vật lý
và tâm lý chuyển biến.

Vậy thì nhờ đâu mà ta cảm
thấy tính chất đồng nhất của một vật? Theo Phật
Học sở dĩ qua sự chuyển biến ta vẫn cảm
thấy có một cái gì đồng nhất là vì ta có một
vọng tưởng. Thứ vọng tưởng đó do giả
tướng liên tục gây nên.

Các hiện tượng luôn luôn
biến diệt và sinh thành, từ chủng tử trở nên
hiện hành, từ hiện hành quay về chủng tử.
Sự biến diệt sinh thành ấy xảy ra mau chóng
quá đến nỗi ta không nhận thấy kịp và ta
tưởng có một tính cách đồng nhất của cá vật qua
thời gian biến chuyển. Cũng như khi ta quay một
đốm lửa thành vòng tròn, ta thấy có một "vòng
tròn lửa" tồn tại, kỳ thực vòng tròn ấy chỉ
là một giả tướng liên tục, cấu hợp nên do những
đốm lửa luôn luôn đổi mới.

Gọi là những đốm lửa
luôn luôn đổi mới vì tạo nên vòng tròn đó không
phải chỉ là một đốm lửa mà là vô số đốm lửa.
Đốm lửa sau vì cháy trên một chất củi khác nên
đã không phải là đốm lửa trước nữa. Như thế
đốm lửa ở phía trên vòng tròn đã không phải là
đốm lửa phía dưới vòng tròn. Tuy vậy, đốm lửa sau
cũng không phải là một đốm lửa khác hẳn đốm lửa
trước. Vì nếu không có đốm lửa trước thì
cũng sẽ không có đốm lửa sau. Đốm lửa trước làm
nhân cho đốm lửa sau. Dây liên tục đó đã gây cho
ta vọng tưởng về tính cách đồng nhất.
Để hiểu rõ, ta nên đọc đoạn nầy trong
kinh "Di Lan Đà vấn đạo" (les Questions du
Milinda):

"Nầy Đại Vương!
Nếu có người thắp một ngọn đèn lên,
ngọn đèn có thể cháy suốt đêm được
không?"

--"Bạch Ngài, ngọn đèn có thể cháy đến sáng".

"Vậy ngọn lửa đèn lúc canh một có phải chính là ngọn lửa đèn lúc canh hai không? "

--"Bạch Ngài, Không ".

"Ngọn lữa lúc canh hai với ngọn lữa lúc canh ba có phải là một không?"

--"Bạch Ngài, cũng không phải".

"Vậy thì canh một có một cây đèn, canh hai có một cây đèn khác, và canh ba có một cây đèn khác nữa chăng? ".

--"Bạch Ngài, không. Ánh sáng suốt đêm chỉ do một cây đèn mà tỏa ra thôi ".

"Đại Vương! Sự liên
tục của một người hay một vật cũng vậy. Con
người của phút nầy sinh, thì con người của phút
trước diệt, dòng liên tục không ngừng. Con
người phút sau không phải là "một" với
con người phút trước, nhưng cũng không phải là
"khác" với con người phút trước. Như
thế, con người liên tục mãi cho đến giai
đoạn cuối cùng của ý thức bản ngã".

Ta có thể tạm ví xác thân
ta với cây đèn, bấc, dầu; và tinh thần ta với
ngọn lửa đèn, cả hai đều biến chuyển
không dừng, không phải "đồng nhất" mà cũng
không phải "sai dị" (phi nhất phi dị).

Bản thân ta (gồm cả tinh thần
lẫn vật chất) không phải là một cá thể đồng
nhất bất biến, mà là một dòng liên tục thường
biến. Chính cái giả tướng "một dòng liên
tục' ấy đã gây cho ta ý niệm về tính
cách đồng nhất của mọi vật và của chính bản
thân ta.

Nếu không có một bản ngã
bất biến, một linh hồn -- thì cái gì đi luân
hồi, cái gì đi đầu thai, cái gì làm chủ thể
cho dòng sinh tử?

Câu hỏi ấy là một thắc mắc
lớn lao cho nhiều người. Chúng ta thường thấy
trong kinh Phật có những câu chuyện luân hồi nhân
quả mà trong đó, một người chết ở thành Ba La
Nại có thể đầu thai thành một con vật ở thành
Ca Tỳ La...Vậy cái gì thoát khỏi xác thân người kia
để đi đến thành Ca Tỳ La nhập vào xác con
vật nọ? Làm sao cái chết của một sinh vật
lại được nối tiếp với cái sanh của một sinh
vật khác?

Ta đã thấy rằng đạo Phật
không công nhận linh hồn, và do đó không nhận rằng
có linh hồn di chuyển. Đạo Phật chỉ chủ trương
nhân quả (Patica Samuppada): một hậu quả nào phát sinh
cũng phải có những nguyên do tiền hữu. Còn dục
vọng, còn ham muốn thì vẫn còn sự sống. Trong
thời gian dục vọng còn tồn tại, các chủng tử
trong A Lại Gia phần nhiều còn là hữu lậu, nghĩa
là còn khuynh hướng phát hiện sinh tử.

Nếu sau khi đời sống chấm
đứt mà dục vọng đều đã tiêu diệt
hết, vô minh không còn hiện hữu và các chủng
tử đã trở thành vô lậu. A Lại Gia trở về
thể nhập với bản thể sáng suốt, thì dòng
sinh mạng không còn tiếp diễn nữa. Nhưng nếu
dục vọng vẫn còn, thì A Lại Gia còn nằm trong
trạng thái ô nhiểm, chưa có thể giải thoát
luân hồi được. Do đó, dòng sinh mệnh phải
được tiếp nối.

Trong cuốn "The Dhamma of
Buddha", Đại Đức Jagdish Kasyapa có viết một
đoạn đại ý như sau về vấn đề luân
hồi" Ai cũng biết trận giặc trăm năm (La
guerre de Cent ans) giữa Pháp và Anh. Gọi là trận
trăm năm, nghĩa là có nhiều trận giặc nối
tiếp nhau trong vòng một trăm năm, chứ không phải
chỉ là một trận kéo dài trong một trăm năm. Các
trận giặc nhỏ kia xảy ra ở những thời gian khác nhau
ở những địa điểm khác nhau, và với những
chiến binh chiến cụ luôn luôn đổi mới. Nhưng
sao tất cả các trận nhỏ ấy lại được gồm lại trong
một ý niệm "trận giặc trăm năm"?
Tại sao đánh một vài trận rồi người ta không thôi
đi, để cứ tiếp tục đánh thêm nhiều
trận khác? Có phải là vì do ý tưởng thù nghịch
giữa hai nước đang còn không?

Vậy "ý tưởng thù
nghịch" kia là nguyên do cho cuộc chiến tranh
và cho sự tiếp nối liên tục của các trận đánh.
Còn ý tưởng ấy thì các trận đánh vẫn còn
tiếp diễn. Cũng như thế, còn dục vọng
thì còn phải tiếp tục sinh tử, với một thân căn
mới, một hoàn cảnh mới, một thế giới mới.

Một đợt sóng ở đây xuất
hiện. Vì đâu? Vì một sức đẩy ở đàng kia.
Đợt sóng nầy lên rồi xuống, và khi xuống, tạo
thành một sức đẩy mới. Do sức đẩy nầy mà đàng xa
kia phát sinh một đợt sóng khác: chính đợt sóng
khác ấy là kết quả của đợt sóng nầy, tiếp
nối do đợt sóng nầy vậy. Giai đoạn sinh mệnh
trước tạo nghiệp nhân mê lầm sinh tử cho giai
đoạn sinh mệnh sau; giai đoạn sinh mệnh sau
tạo nghiệp nhân cho giai đoạn sinh mệnh sau
nữa, và cứ như thế mãi.

Tất cả những nghiệp nhân
của ta về ngôn ngữ, ý nghĩ, hành vi, cùng
tất cả những ảnh tượng, cảm giác đều trở
về tiềm phục trong A Lại Gia của ta, không
hề mất đi đâu cả. Chúng tạo thành một động
lực, gọi là "nghiệp lực", đẩy chúng
ta vào một giai đoạn sinh mệnh mới, một kiếp
sống mới.

Vấn đề luân hồi trong
đạo Phật là một vấn đề sâu xa, cầu phải tìm
hiểu lâu dài. Bài nầy chỉ có thể gợi được
một vài ý niệm căn bản đủ để độc giả
có thể phá bỏ những thành kiến từ xưa
về luân hồi mà thôi vậy.

Thạc Đức

[Bài trước] [Mục Lục] [Bài kế]

[Trở về trang Thư Mục]
