Đạo Phật Qua Nhận Thức Mới
Dao Phat qua nhan thuc moi - 09
Nguồn: Thư Viện Phật Học BudSas (kho Dân tộc KING — Giảng Sư)

Dao Phat qua nhan thuc moi - 09

This document is written in Vietnamese, with Unicode Times font

Thạc Đức. "Đạo Phật Qua Nhận Thức Mới". Sài Gòn 1957.

Nguyệt San Phật Học, Louisville, Hoa Kỳ, tái bản lần thứ nhất, 1998

Vấn Đề Nguyên Nhân Đầu Tiên Trong Đạo Phật

Thạc Đức

Vấn đề nguyên nhân đầu tiên là một vấn đề thường làm cho con người ta thắc mắc nhất.

Mỗi khi ngước mắt nhìn vũ
trụ, con người thường băn khoăn tự hỏi: " Vũ
trụ do đâu mà có? Nguyên nhân đầu tiên của vạn
vật là gì? ". Câu hỏi nầy đã được đặt ra
từ bao giờ mà đến nay vẫn không có được một
câu trả lời nào thỏa đáng. Bao nhiêu trí óc đã
từng thắc mắc, băn khoăn đau khổ vì nó. Giá mà
câu hỏi kia được giải đáp, có lẽ con người sẽ
sung sướng lắm, là dù " buổi mai nghe mà buổi
chiều chết " cũng lấy làm thỏa mãn
vậy.

Cũng bởi vì nỗi khổ đau
thắc mắc ấy của loài người mà các thần giáo ra
đời. Mỗi thần giáo chủ trương một vị thần linh
tối cao tối đại tạo lập nên trời đất và muôn
vật. Đó là Brahma, là Allah, là Jéhovah, là Thượng
Đế, là Chúa Trời... Bản thể của các vị
chúa tể ấy, loài người không thể hiểu
thấu được. Quyền phép tạo lập, cứu vớt và
trừng phạt của các vị ấy, trí óc loài người không
thể kiểm soát được. Về các vị ấy,
người ta không thể dùng lý trí để suy
luận, chỉ có thể đem một lòng Tin để thừa
nhận mà thôi.

Lòng Tin ấy chính là một sự
vỗ về an ủi, một " liều thuốc tê "
để con người có thể làm dịu lại trí não
đang bị căng thẳng, đang bị khổ đau vì câu hỏi
trên kia mà thôi.

Đưa ra một " đấng "
tạo hóa để giải quyết vấn đề nguyên lai
của vũ trụ, thực ra, cũng giản dị và dễ dàng lắm.
Nhưng đó không phải là một lối giải đáp hợp
lý. Những kẻ không có đức Tin thì không bao giờ
có thể được an ủi một cách quá dễ dàng như
vậy. Họ vẫn có thể băn khoăn, điên dại,
khổ sở về câu hỏi ác nghiệt kia.

Công nhận một đấng tạo hóa,
tức là chận đứng sự hiểu biết của con
người lại. Người xưa, khi trông thấy những hiện
tượng kỳ bí của vũ trụ, cũng đã ước mong được
một lời giải đáp có thể làm thỏa mãn họ.
Họ không thể cắt nghĩa được các hiện
tượng ấy một cách khoa học, cho nên đã cầu cứu
đến những lực lượng siêu nhiên, thần bí. Gió
thổi là bởi thần gió đi qua. Nước ngập là bởi
thần thủy giận dữ. Nếu khoa học mà chấp nhận
lối trả lời đó thì làm sao khoa học có thể
tiến lên mà cắt nghĩa bằng thuyết nhân duyên
sinh rằng gió là kết qủa của sự chuyển động
không khí, rằng lụt là do nước nguồn chảy về
quá nhiều?

Tất cả những giải đáp có
tính cách mê tín như thế đều là những trở
lực lớn lao ngăn cản bước tiến của trí thức
nhân loại. Khi đã công nhận rằng đấng tạo hóa đã
sinh ra muôn vật, không ai còn có thể tự hỏi
rằng nguyên do nào đã tạo ra đấng tạo hóa và
đấng tạo hóa nương vào đâu để được phát
sinh. Như thế, chính ý niệm về nguyên
nhân đầu tiên sẽ làm cho sự tìm hiểu của ta bị
chận đứng hoàn toàn, không thể tiến thêm
một bước nào nữa.

Đạo Phật chủ trương không
có nguyên nhân đầu tiên. Ý niệm về nguyên
nhân đầu tiên là một " vọng tưởng điên
đảo " do sự cố chấp mê lầm của chúng sinh
mà có. Nếu hiểu được giáo lý đạo
Phật, ta sẽ thấy câu hỏi " nguyên nhân đầu
tiên là gì ?" là một câu hỏi ngớ ngẩn, buồn
cười, không đáng làm cho chúng ta thắc mắc.

Trong những bài trước, chúng
ta đã thấy rằng, theo đạo Phật; các hiện tượng
vũ trụ luôn luôn biến chuyển và sinh
diệt, không lúc nào dừng nghỉ. Sự sinh diệt
của những hiện tượng ấy được thể hiện
trên đường lối nhân duyên (paticca samuppada). Một
hiện tượng phát sinh, không những chỉ do một
"nhân" tiền hữu, mà còn là do vô số
các "duyên" (điều kiện giúp cho sự
phát sinh) khác. Các duyên này cũng không phải tự
nhiên mà có. Chúng cũng là một "quả" do vô
số "duyên" khác tạo nên. Như thế,
"một" hiện tượng có liên quan (dù gần
dù xa) với "tất cả" các hiện tượng của
vũ trụ.

Nói "hiện tượng"
đây tức là nói một "dòng hiện tượng".
Bởi vì khi nói đến một hiện tượng, ta
thường nghĩ đến cả lịch trình phát sinh,
trưởng thành, hư hoại, và tan rã (thành, trụ, hoại,
không) của hiện tượng ấy. Có thành, trụ, hoại,
không tức là có chuyển biến, mà có
chuyển biến thì cố nhiên nó không phải là
"một" hiện tượng đồng nhất bất
biến. "Nó" là một "dòng hiện
tượng", bởi vì "nó" của phút sau đã
không phải "nó" của phút trước. Với lại,
trước khi "nó" (dòng hiện tượng) phát
hiện, ta bảo rằng chưa có "nó". Kỳ
thực, "nó" đã có muôn ngàn nhân duyên
tiền hữu rồi, sở dĩ ta không nhận được
"nó" là vì ta không thấy được
"nó" bằng cặp mắt thiển cận mà thôi.

Bạn tôi có "ráp" một
cái xe đạp ở Saigon từ năm 1945 tại hiệu
Dur-Ford, giá 400đ. Cái xe ấy cũ dần, hư dần, bạn
tôi đã thay mấy ổ líp, nào niềng, nào lốp, nào
vỏ, nào tăm. Bạn tôi lại thay cả tay lái, và vừa
rồi, gảy khung xe, bạn tôi liệng vào xó hè,
không dùng nữa. Bạn tôi chỉ nó mà bảo tôi:
"Đó là chiếc xe tôi mua ở Saigon năm 1945
giá 400đ. đãy" Bạn tôi không ý thức được
sự thay đổi của chiếc xe kia và vẫn một mực
"đồng nhất" cái xe năm nay với cái xe
trước đây 12 năm. Lẽ ra, trong "quá trình"
biến chuyển của chiếc xe, bạn tôi phải
thấy chiếc xe hôm sau khác với chiếc xe hôm
trước, và hơn thế nữa, chiếc xe phút sau
khác với chiếc xe phút trước...

Tệ hơn nữa là bạn tôi cho
rằng chiếc xe chỉ "có" từ khi bạn tôi
mua và "hết có" từ khi nó gảy khung. Bạn
tôi không biết rằng chiếc xe đã
"có" từ trước khi bạn tôi mua, và hơn nữa,
"có" từ vô thỉ, trong các nhân và duyên
của nó. Bạn tôi lại cũng không biết rằng cái xe
vẫn "có" sau khi nó gảy khung, hư hoại nằm
sau xó hè. Nó nằm đó, nằm mãi đó để biến
chuyển, để tiếp tục dòng đăng lưu
nhân quả của nó, tương quan và tương duyên với
vạn vật khác. Con của bạn tôi sẽ tháo một cái
chuông lắp vào xe nó, biết đâu. Cháu của bạn
tôi sẽ tháo một cái tăm để mài nhọn, làm
chiếc dùi đóng sách, biết đâu. Và biết
đâu đống sắt còn lại ấy sẽ "luân hồi"
vào trong một dụng cụ khác bằng kim khí ...

Bạn tôi chấp rằng chỉ có một
cái xe đồng nhất bất biến, mà kỳ thực, chỉ có
một hiện tượng "xe" luôn luôn chuyển
biến. Đó là "vọng tưởng’’ thứ
nhất.

Bạn tôi, vì cái ý thức
vụ lợi, chỉ cắt xén một giai đoạn của thực tại
để mà cho rằng "có", và cho tất cả
những giai đoạn trước và giai đoạn sau đều là
"không". Cái quan niệm về có và
không sai lạc ấy là một "vọng tưởng"
thứ hai.

Hai thứ vọng tưởng kia phản chiếu một nhận thức sai lầm chung cho tất cả mọi người.

Muôn vàn hiện tượng có
biến chuyển, vì thế có sinh diệt thành
hoại, nên ta cảm thấy cái có và cái không của vạn
vật. Quan niệm về có và không của chúng ta
hoàn toàn do sự sinh diệt của ngàn muôn hiện
tượng mà có. Kỳ thực, muôn ngàn hiện tượng
chỉ kế tiếp nhau mà phát hiện theo luật
tương quan tương duyên, cái có và cái không của
chúng chỉ là giả tưởng do trí óc "vọng
tưởng" của ta tạo ra mà thôi. Không có gì thêm
vào, cũng không có gì bớt đi. "Rien ne se crée,
rien ne se perd" câu nói này thật là chí lý.
Vậy thì có và không chỉ là những giả
tưởng của các hiện tượng sinh diệt. Trí óc
ta nhận "có", là khi nào ta thấy được một
hiện tượng do nhân duyên cấu hợp; trí óc ta
nhận "không" khi ta thấy hiện tượng ấy
theo nhân duyên mà tan rã. Cái "có, không"
của ta quan niệm, là cái có, không của các đợt
sóng, chứ không phải của nước. Muôn ngàn đợt sóng
thấp, cao, lớn, bé, đua nhau thành, hoại, có, không;
còn nước (bản thể của muôn ngàn đợt sóng ấy)
vẫn không bao giờ chịu luật có, không, thành, hoại
của các đợt sóng vốn là hiện của mình.

Về mỗi đợt sóng, ta
có thể phân biệt đầu đuôi, mất còn, to
nhỏ. Những danh từ này chỉ để nói cho sinh
diệt của các làn sóng, không thể gán vào cho
nước.

Về các hiện tượng, ta
phân biệt có thỉ, có chung, có nhân , có duyên,
có lớn, có nhỏ. Nhưng những danh từ thỉ chung, nhân
duyên, lớn nhỏ ấy không thể gán cho vũ trụ, cho
thực tại, cho bản thể. Hiện tượng tuy còn
mất sinh diệt, bản thể vẫn bất biến,
trường tồn. Hai đầu đòn cân tuy có lên xuống, có
chậm mau, có sau trước, nhưng chính bản thân cái
đòn cân vẫn là cái đòn cân, không có lên xuống,
chậm mau, sau trước gì cả.

Thực tại là cả một cái gì
vượt ra khỏi sinh diệt, tồn vong, không có.
Thế mà người ta nở nào xem thực tại như là
những hiện tượng có sinh diệt, có thỉ chung,
và bắt trí óc phải tìm ra " nguyên nhân đầu
tiên " của nó.

Trong biển sinh diệt,
"một" hiện tượng là nhân cho "tất
cả" các hiện tượng khác, và cũng là quả
do tất cả mọi hiện tượng khác làm nhân .
"Một" do "tất cả" mà thành,
"tất cả" đều do "một" mà phát
hiện. Trong một có tất cả, trong tất cả có một,
lý "nhất tức nhất thiết, nhất thiết
tức nhất" ấy vốn là căn bản của luật nhân
duyên tương hợp tương thành.

Trong thế giới tương quan
tương duyên nhiệm mầu của hiện tượng, trí
óc ta có tật cắt xén, phân chia thành từng cá
thể riêng biệt rồi đi tìm một nguyên nhân
cho cá thể ấy.

Quan niệm nhân quả một
chiều (một nhân một quả) của Aristote ngày xưa
đã là sai lạc lắm rồi. Nay muốn ngược dòng nhân
quả một chiều ấy để tìm đến nguyên
nhân đầu tiên thật không còn gì dại dột và ngây
ngô hơn nữa.

Các giả tướng sinh diệt,
có không, chung thỉ, hoàn toàn do óc vô minh,
vọng tưởng của con người tạo ra cả. Một ngày
kia, thể nhập vào Thực Tại , vào cuộc sống
muôn đời, ta không còn thấy những giả tướng sinh
diệt có không kia nữa. Thực tại là thực tại. Nó
không "có" và không "không" như
các hiện tượng sinh diệt. Thực tại vượt ra
ngoài giả tướng có không. Nếu như thực tại có
"có", thì cái "có" ấy chẳng phải
là cái "có" của giả tướng nhân duyên.
Nếu nó có "không", thì cái
"không" ấy cũng chẳng phải là cái
"không" của giả tướng nhân duyên. Thực tại
không "có" một cách giả tạm như hiện
tượng sinh diệt, nên gọi là "diệu
hữu"; thực tại không "không" một cách
giả tạm như hiện tượng sinh diệt nên gọi
là "chân không".

Diệu hữu và chân không là
hai danh từ dùng để mô tả thực tại bất
biến, bất sinh, bất diệt, vô thỉ, vô chung.
Con người khi thể nhập vào lòng thực tại thì bao
nhiêu giả tướng sinh, diệt, thành, hoại, thỉ,
chung đều tiêu tan cả.

Để làm sáng tỏ nguyên lý này, ta nên lấy một thí dụ:

Một hôm, ta trông thấy một
chú bé mủm mỉm dễ thương, tay chân hồng hào nằm
ngủ trong nôi. Mười năm sau, ta trở về, trông
thấy một cậu bé tay chân cứng cát, chạy nhảy nô
đùa và tỏ ra rất láu lĩnh. Ta bảo: "Chà, cậu
bé mau lớn làm sao". Trong trí, ta hình dung một
cậu bé lúc mới sinh, ta so sánh hình ảnh ấy với
hình ảnh bây giờ, ta thấy có biến chuyển, có
trước sau, có lớn nhỏ, nghĩa là có thời gian. Cha
mẹ của cậu bé thì ít suy tưởng như ta và ít thấy
như ta. Họ ở gần cậu bé luôn, và không thấy
cậu bé "mau lớn" như ta thấy. Nhưng nếu
cố ngồi nhớ lại một vài hình bóng ngày xưa của
cậu bé và đem so sánh những hình bóng đó với hình
ảnh bây giờ, họ cũng thấy được một ít những
biến chuyển, đổi thay. Đến như chính cậu
bé ấy thì cậu không hề có cảm tưởng rằng cậu
đã lớn, cậu đã biến chuyển hàng năm, hàng
ngày, hàng giây phút. Cậu không cảm nhận được sự
sinh diệt của các tế bào trong cơ thể
cậu. Cậu không có những ý tưởng về sinh
diệt, trước sau, lớn nhỏ, biến chuyển hay
không biến chuyển; tóm lại, trong snh hoạt bản
thân, cậu không có ý thức về không gian và
thời gian. Vì sao thế? Vì chính cậu là thực
thể, cậu đã " thể nhập vào thực tại ".
Nếu cậu tự đối tượng hóa để suy
nghiệm, cậu hồi tưởng một vài hình ảnh cũ của
bản thân rồi đem so sánh nó với hình ảnh hiện
thời của mình, cậu cố ý thức được rằng các
tế bào trong cơ thể cậu đang sinh diệt
từng giây phút, thì cậu sẽ cảm thấy tất cả những
biến chuyển, sinh diệt, thành hoại, thỉ
chung, còn mất, nghĩa là cậu sẽ thấy có thời gian
và không gian. Chính vì "đối tượng hóa"
mình như vậy, nên cậu sinh ra lo sợ, suy nghĩ, bực
dọc ... Giá đừng bao giờ cậu "đối tượng
hóa" mình cả, thì cậu sẽ suốt đời sống trong
an lạc hồn nhiên.

Vậy con người nằm trong thực
tại, con người chính là thực tại, là những hiện
tượng của thực tại bất sinh bất diệt. Vì vô
minh, con người đã "đối tượng hóa" thực
tại, cho nên đã lo sợ, buồn vui, thương ghét, đã
khổ đau vì những giả tướng sinh diệt, thành
hoại, thỉ chung. Và nay con người lại muốn điên
đảo thêm, khổ đau khắc khoải thêm, cho nên mới bôn
ba đi tìm cái "bắt đầu" của vũ trụ, cái
"nguyên nhân đầu tiên" hư ảo không bao giờ
có vậy.

Thạc Đức

[Bài trước] [Mục Lục] [Bài kế]

[Trở về trang Thư Mục]
