Đạo Phật Qua Nhận Thức Mới
Dao Phat qua nhan thuc moi - 10
Nguồn: Thư Viện Phật Học BudSas (kho Dân tộc KING — Giảng Sư)

Dao Phat qua nhan thuc moi - 10

This document is written in Vietnamese, with Unicode Times font

Thạc Đức. "Đạo Phật Qua Nhận Thức Mới". Sài Gòn 1957.

Nguyệt San Phật Học, Louisville, Hoa Kỳ, tái bản lần thứ nhất, 1998

Vấn Đề Nhân Vị Trong Đạo Phật

Thạc Đức

Nói "nhân vị" tức là
chìu theo một danh từ của thời đại. Đáng lẽ ra,
phải nói "vấn đề địa vị con người"
trong đạo Phật.

Bởi vì, "nhân vị" là
gì? Chúng tôi tưởng không cần định nghĩa một cách
rắc rối lôi thôi; cứ theo cái hiểu của đa số
hiện thời thì nhân vị tức là "con
người", hoặc đầy đủ hơn nữa thì là
"phẩm vị của con người", hay là "địa
vị của con người".

Ai cũng công nhận rằng trong
các loài sinh vật trên mặt trái đất, con người là
một sinh vật tương đối hoàn hảo hơn cả về
phương diện tổ chức cơ thể cũng như về
phương diện khả năng tinh thần.

Sinh hoạt tâm linh của con
người phong phú hơn mọi vật. Khả năng ý
thức, khả năng tự chủ và khả năng phán đoán của
con người đã nâng con người cao hơn mọi vật,
và vì thế, con người có một phẩm vị đặt
biệt, một địa vị độc tôn. Con người có
nhiều điều kiện hơn hết để
tiến hoá, tự do tiến hóa, tự do phát
triển đến tận cùng những khả năng tốt đẹp
của chính mình. Nếu con người thiếu những
điều kiện ấy thì con người không còn là con
người nữa, mà con người sẽ chẳng hơn gì mọi
loài khác. Vì thế, nếu con người bị cản trở
trên bước đường tiến hóa, nếu con người
bị tước mất quyền tự do phán đoán, tự do suy
tưởng, tự do quyết trạch, tóm lại, bị tước mất
quyền tự do tiến hóa, tức là nhân vị của con
người bị khinh thị, chà đạp, vì con người bây giờ
chẳng còn có gì để mà tự bảo rằng mình là
"tối linh ư vạn vật" nữa.

Vậy, vấn đề nhân vị
chẳng qua chỉ là vấn đề địa vị của con người,
vấn đề tự do.Về vấn đề nầy, đạo Phật
quan niệm như thế nào?

Đạo Phật chủ trương rằng
tất cả muôn loài đều có Phật tính, nghĩa là
đều có khả năng thành Phật. Bởi vì chúng sinh
tuy lượng số vô lượng, nhưng loài nào cũng mang
nơi mình yếu tố tròn đầy sáng suốt của bản
thể. Một ngày mai, vô minh diệt hết, bản
tính thanh tịnh sáng suốt hiển hiện, chúng
sinh có thể thành Phật. Đứng về phương
diện nầy, nghĩa là đứng trước vấn đề Phật
tính, tất cả mọi loài đều bình đẳng,
tuyệt đối bình đẳng, không có loài nào hơn,
không có loài nào kém. Luận Đại Thừa Khởi Tín có
câu : "Đứng về phương diện bản
thể, tất cả các pháp từ xưa đến nay, lìa
các tướng nơi lời nói, nơi chữ nghĩa, nơi tưởng
tượng, tuyệt đối bình đẳng, không có thay
đổi, không có hư hoại, cùng chung một bản thể
sáng suốt của nhất tâm, nên gọi là chân
như" (nhất thiết chư Pháp, tùng bản dĩ
lai, ly ngôn thuyết tướng, ly danh tự tướng, ly
tâm duyên tướng, tất cánh bình đẳng, vô hữu
biến dị, bất khả phá hoại, duy thị nhất tâm, cố
danh chân như).

Tuy nhiên đứng về phương
diện nghiệp quả, mọi chúng sinh đều
có một căn thân sinh hoạt trong một hoàn cảnh khác
nhau. Tùy theo nghiệp nhân mà mỗi loài chúng
sinh cảm thọ một thân ngũ uẩn thô phù hay tinh
tế. Ở các hạ đẳng động vật, tổ chức cơ
thể không được tinh vi bằng tổ chức cơ thể
của các thượng đẳng động vật. Các tác dụng tâm
lý (thọ, tưởng, hành, thức) vì căn cứ trên
tổ chức cơ thể ít tinh vi ấy nên phát hiện
một cách yếu ớt, hoặc nói cho đúng hơn, một
cách thô sơ.

Khả năng tinh thần cũng có
thể tỷ dụ như điện vậy. Máy nhỏ và
yếu thì chỉ có thể phát ra điện yếu.
Bóng đèn nhỏ thì ánh sáng mờ nhạt, nếu bóng
đèn lớn, ánh sáng sẽ rực rỡ hơn. Thân căn của
một chúng sinh vốn là một trong những tăng thượng
duyên (điều kiện) cho sự phát hiện tác
dụng tâm lý vậy.

Ở địa hạt con người, ta
cũng có thể thấy được sự thực ấy: một tinh
thần sảng khoái chỉ có thể phát hiện trong
một thân thể khỏe mạnh (nhưng không phải một
thân thể khỏe mạnh bao giờ cũng có thể làm
phát hiện một tinh thần sảng khoái: định lý
đảo nhiều lúc không đúng). Một tâm hồn bạc
nhược lắm khi chỉ do một thân xác yếu đau.

Vậy nhờ một tổ chức thân căn
tinh tế, một khả năng tinh thần dồi dào mạnh mẽ
hơn mọi loài, mà con người có nhiều
điều kiện hơn hết để tiến hóa,
để mà hoạt động tự giải phóng mình. Địa vị
độc tôn của con người trên trái đất nầy chính là
do nghiệp nhân của con người đã gây từ trưóc,
chứ không phải do ân sủng của một đấng thiêng
liêng nào, lại càng không phải vì con người là
"hình ảnh" của đấng thiêng liêng ấy.

Nói rằng con người có thể
thành Phật, thì được. Nhưng nếu nói rằng chỉ
có con người mới có thể thành Phật thì sai. Bởi
vì không phải chỉ có con người mới có Phật tính.
Mọi loài đều có Phật tính cả, cho nên
mọi loài đều sẽ thành Phật. Con người vì
có nhiều điều kiện thuận lợi nên có
thể thành Phật mau hơn mà thôi. Chứ không phải
chỉ con người mới có "ân sủng" của Phật.
Lại càng không phải chỉ có con ngưới mới có tác
dụng tinh thần, mới có "linh hồn".

Tại sao khi thấy mọi loài
khác, với tổ chức cơ thể ít tinh vi hơn, với
tác dụng tinh thần ít sắc bén hơn, người ta vội cho
chúng là không có "linh hồn" nhỉ? (Ở
đây, chúng tôi dùng chữ linh hồn với nghĩa: những
tác dụng tinh thần có biến chuyển).

Tại sao cho rằng chỉ có con
người mới có "lý trí" thôi, còn bao
nhiêu loại khác thì chỉ sống với bản năng? Ai lại
chẳng thấy có những người đặc óc, ngu si, sống với
"bản năng" còn hơn một vài loài vật, và
có những con vật lanh lẹ khôn ngoan sống với
"ý thức" còn hơn một vài hạng người?

Cho nên đạo Phật chỉ nhận
rằng con người hơn mọi loài nhờ có nhiều
điều kiện sinh lý và tâm lý thuận
lợi cho sự tiến hóa chứ không phải chỉ loài
người mới có thể tiến hóa thành Phật. Xác
nhận địa vị thuận lợi của con người, đức Phật
đã từng nói trong kinh Hoa Nghiêm:

"Nhân thị tối
thắng" (Con người là hơn cả). Trong
nhiều kinh điển, ngài luôn luôn lặp lại
câu này để khuyên các đệ tử nên lợi
dụng những điều kiện thuận tiện mà
con người sẵn có để tiến bước mau lẹ
trên đường giải thoát: "Nhất thất nhân
thân, vạn kiếp nan phục" (Một phen mất
thân người, muôn kiếp khó trở lại).

Và:

"Nhân thân nan đắc,
Phật pháp nan văn". (Làm được thân
người là khó, và được nghe Phật pháp cũng
khó).

Trong bộ Dị Bộ Tôn Luân Luận
có câu: "Tất cả những kết quả tốt đẹp
giác ngộ đều thực hiện bởi con người" .
Như thế, con người có năng lực nhiều hơn cả
trong mọi loài. Lại trong kinh Ưu Bà Tắc cũng có
một câu ca ngợi hoàn cảnh thuận lợi của con người: "Trong
mọi loài, con người đủ diều kiện hơn,
như về trí khôn ngoan chẳng hạn. Hơn nữa, hoàn
cảnh con người không quá khổ như địa ngục, không
quá vui như thiên đường và không ngu si như thú
vật".

Tuy nhiên tất cả mọi sự
tán dương ấy chỉ là để cho con người ý
thức được khả năng mình, giá trị mình, chứ không
phải để cho con người tự hào tự thị, rằng mình
là hơn hết. Không! nếu con người không
biết sử dụng khả năng sẵn có để tiến
hóa đến Chân Mỹ Thiện, nếu con
người cứ chạy theo dục vọng kém hèn làm cho
thân thể và tinh thần mình mỗi ngày một
tiều tụy, ngu si, phá sản, ấy chính là con người
tự kéo mình xuống ngang hàng với loài cầm thú.
Chẳng những thế, một mai kia nghiệp nhân xấu
xa sẽ lại đưa con người đến địa vị thực của
loài cầm thú nữa. Vậy thì dù con người có còn sinh
hoạt với xác thân người đi nữa thì cũng không còn
đáng gọi là người, vì con người đã giết
chết nhân vị mình, đã không muốn ngồi ở
"địa vị" của mình nữa.

Với địa vị tối thắng của mình, con người phải:

1. Đừng làm phá sản những khả năng tốt đẹp sẵn có;

2. Phát triển những khả năng tốt đẹp ấy;

3. Tin tưởng vào những khả năng của chính mình và đừng trông cậy vào những thế lực vu vơ bên ngoài;

4. Sử dụng những khả năng tốt đẹp ấy để tiến mạnh trên bước đường giải phóng;

1.- Đừng làm phá sản
những khả năng tốt đẹp sẳn có .--
Những khả năng nầy mà phát hiện được là do
nghiệp nhân tốt đẹp của con người từ quá khứ.
Đó là những phương tiện quý báu để con
người có thể tiến bộ. Chúng cần thiết
cho sự giải thoát của con người cũng như vốn
liếng cần thiết cho nhà buôn, dầu xăng cần
thiết cho máy móc, và mầu sắc cần thiết cho
nhà họa sĩ. Mất chúng là mất tất cả. Mất chúng
tức là trở về ngang hàng với mọi loài thú
vật khác, là mất địa vị con người, mất tất cả
những gì mà con người có thể tự hào là
"tối linh ư vạn vật". Điều kiện
để giữ gìn nó là phải giữ mãi thân người. Mà
giữ mãi thân người (với tất cả ý nghĩa của
tiếng nầy) thì không có phương tiện nào hơn
là giữ mãi nhân phẩm. Con người không được phóng
túng, buông lung theo ngũ dục (tiền tài, sắc dục,
hư danh, ham ăn và ham ngủ). Năm thứ ấy hạ thấp con
người xuống, lôi kéo con người xuống ngang hàng với
mọi loài và có khi tệ hơn mọi loài là
khác nữa. Năm thứ ấy là nguyên nhân độc hại làm
cho con người phá sản. Thân xác ta, vì rượu chè,
vì sắc dục, vì bôn ba danh lợi, vì ham ăn ham ngủ
sẻ trở nên bệ rạc, đần độn, tối tăm, nặng
nề. Tinh thần ta cũng vì những thứ ấy mà trở
nên đê hèn, thấp kém, si mê, cuồng loạn. Muốn cho
con người của ta không phá sản, ta phải xa lánh dục
vọng. Trong kinh điển, đức Phật có dạy
"Muốn giữ được thân người, cần phải tu tập
pháp ngũ giới và thập thiện nghiệp" .
Vậy ngũ giới và thập thiện nghiệp là gì?

Ngũ giới là năm điều răn cấm:

Không sát hại sinh mạng.

Không trộm cướp của kẻ khác.

Không tà dâm, đa dục.

Không uống rượu say sưa.

Không nói dối, xảo trá, nói hai lưỡi, nói thêu dệt.

Thập thiện nghiệp là gì? Là mười nghiệp lành, gồm trong ba loại: hành vi, ngôn ngữ, tư tưởng:

Về hành vi có ba nghiệp thiện:

Không sát hại.

Không trộm cướp.

Không tà dâm.

Về ngôn ngữ, có bốn nghiệp thiện:

Không nói dối.

Không nói thêu dệt.

Không nói hai lưỡi.

Không nói hung dữ.

Về tư tưởng, có ba nghiệp thiện:

Không có tư tưởng tật đố, hiềm khích.

Không có tư tưởng sân hận, oán thù.

Không có tư tưởng hắc ám, si mê.

Đó là những sợi dây chắc
chắn nhất để ràng buộc con người không cho rơi
xuống ngang hàng thú loại, địa ngục và ngạ quỷ.
Giữ được thân người thì có thể bảo tồn mãi
những khả năng tốt đẹp của con người, những khả
năng có thể đưa con người lên các nấc thang
giải thoát, tiến bộ. Nêu cao giá trị con người,
đức Phật chỉ muốn con người thấy được những khả
năng quí giá đó và đừng làm phá sản những khả
năng ấy mà thôi.

2.- Phát triển những
khả năng tốt đẹp ấy .-- Đã không làm
phá sản chúng, con người lại còn phải làm cho chúng
phát triển nữa. Với những phương pháp tập
luyện thể xác và bồi đắp tinh thần, con
người có thể phát triển chúng đến một
mức thật tốt đẹp. Nhờ đó, những khả năng kia có
thể giúp con người tiến hóa mau lẹ, dễ dàng.
Một đời sống tự do mới có thể cho con người
một hoàn cảnh tốt đẹp để tự đào luyện.
Trong một cuộc sống mà con người phải hoạt động
như một cái máy mà suy tưởng theo một chìu hướng
nhất định, thì những khả năng tốt đẹp của con
người rất dễ bị ngăn cản và có thể bị tiêu
hoại. Sống trong một xã hội thiếu tự do, con
người sẽ bị cằn cỗi. Bởi vì một xã hội độc
tài bao giờ cũng bắt buộc con người nói và làm theo
một hướng nhất định. Những hành vi nào, những ngôn
ngữ nào trái với đường lối hiện tại sẽ bị
cấm chỉ, và con người chủ động của các hành vi và
ngôn ngữ ấy sẽ bị trừng phạt, tiêu hủy. Đã đành
không được nói, không được làm, nhưng con người
vẫn có quyền suy tưởng. Nhưng suy tưởng mà
không thể nói và làm theo sự suy tưởng của mình
là một điều đau khổ cho con người. Vì thế,
con người sẽ rất sợ đời sống suy tưởng, đời sống
nội hướng, và phải đi tìm sự khuây lãng, trong
chỗ đông người, ở một quán cà phê, nơi một
cuộc hội họp chẳng hạn. Con người sẽ không chịu
nổi đời sống tâm linh nội hướng và dần dần đâm
ra sợ hãi sự cô độc lẻ loi. Con người tìm đến
giữa xã hội và biến mình thành một bánh xe vô
tri trong cái toàn thể máy móc vô tri vô giác
ấy. Và vì thế, những khả năng tốt đẹp của con
người bị kìm hãm, bị tiêu diệt.

Vậy con người cần phải sống
tự do. Tự do đây không có nghĩa là tự do trốn
tránh bổn phận, tự do chạy theo ngũ dục, mà là tự
do suy tưởng, hành động theo hướng chân thiện
mỹ, tự do phát triển và nâng cao hơn nữa giá
trị chân thật mà con người có thể đạt đến
được.

3.- Tin tưởng ở khả năng
tốt đẹp của chính mình và đừng trông cậy vào
những thế lực vu vơ bên ngoài . --
Đức Phật đã từng dạy: "Hãy tự thắp đuốc
lên mà đi". Như thế, đạo Phật xác nhận
rằng con người đã có đủ khả năng tiến
đến giải thoát, không cần nương nhờ vào đâu
nữa. Phải tin tưởng mạnh mẽ vào những khả năng tốt
đẹp sẵn có của mình; nếu còn nương cậy vào
những thế lực bên ngoài tức là phủ nhận những
khả năng ấy, tức là tự mình không nhìn nhận địa
vị con người (nhân vị) của mình vậy.

Trong kinh Pháp Hoa, đức Phật có kể câu chuyện "cùng tử lý bảo châu" như sau:

Một người kia mất đi, để
lại trong chiếc áo rách của đứa con một viên
ngọc quý. Đứa con không biết, cứ đi lần
hồi nhờ vả bà con quen thuộc, nhưng rồi chẳng ai
giúp đỡ. Sau nhờ biết được mình có viên
ngọc trong áo, đứa con ấy trở nên giàu có sung
sướng, không cần nhờ vả ai nữa.

Ví dụ đó cho ta thấy rằng con
người phải tự khai thác những khả năng sẵn có chứ
không thể đi tìm giải pháp bên ngoài. Phật dạy
rằng con người vốn là đấng tạo hóa đã tạo ra
mình, mình gây nghiệp nhân, mình lãnh thọ
nghiệp quả, quyền năng sáng tạo và thay đổi
hoàn toàn nơi mình. Quan niệm ấy xác nhận giá
trị tuyệt đối của muôn loài và nhất là của con
người: vì ở con người, khả năng sáng tạo và
chuyển dịch biến cải có phần mạnh mẽ hơn.

Con người phải hoàn toàn căn
cứ vào tự lực để tự giải thoát. Tự mình, con
người phải hoạt động để biến đổi
"biệt nghiệp" và cùng với bao nhiêu
"con người" khác, con người phải hoạt động
cọng đồng để biến đổi "cọng
nghiệp". Nên, hư, thành, bại đều do ở
con người. Thành Phật hay lui về địa vị cầm thú
cũng do ở con người. Xã hội tốt đẹp hay xấu xa
đều do con người. Vận mạng con người và vận
mạng xã hội con người đều do những "con
người" nắm giữ.

Con người phải tự tin rằng
chính ý nghĩ, hành động và ngôn ngữ của mình
mới có thể xây dựng được hạnh phúc và giải
thoát.

Đừng tin tưởng ở những danh
từ tốt đẹp thường hay lừa gạt con người. Độc
lập, tự do, hòa bình, nâng đỡ nhược tiểu, cứu
vớt nhân loại! những danh từ ấy có giá trị là bao,
đừng vội tin tưởng ở chúng, con người chỉ cần tin
tưởng ở hành động của chính mình.

Đừng tin tưởng ở khoa
học. Khoa học là một lưỡi dao quá sắc bén
mà hiện giờ con người không đủ sức sử dụng.
Con người đừng tưởng rằng khoa học sẽ giải
phóng cho mình. Không, con người phải tự giải phóng
lấy mình bằng cách cầm vững được hướng đi của
khoa học, lợi dụng được khoa học.

Đừng tin tưởng ở chủ nghĩa
và đảng phái, là những thứ con người đặt ra rồi
bị mắc kẹt vào tất khó gỡ. Chủ nghĩa và đảng
phái không giải phóng được cho con người, nếu
con người không hoạt động xứng đáng cho sự giải
phóng của chính mình.

Đừng tin tưởng ở những
nguyên tắc tổ chức tốt đẹp. Nguyên tắc tổ chức
tốt đẹp không thể thực hiện được nếu
không có sự cố gắng của con người. Một bản
hiến pháp, một chánh thể dân chủ không bảo
đảm được hạnh phúc của một dân tộc. Chính sự cố
gắng của toàn dân để thực hiện hiến
pháp ấy, thực hiện chính thể ấy mới đem lại
sự lợi ích thiết thật cho mọi người.

Và cuối cùng, đừng tin tưởng
ở những lực lượng siêu nhiên. Theo luật nhân quả
xác thực, con người tự tác tự thọ. Lực lượng
siêu nhiên chỉ có thể là một thứ thuốc để
an ủi con người. Không có một vị thần linh nào giữ
quyền thưởng phạt cả. Có nhân thì có quả. Con
người không thể trông cậy một lực lượng siêu
nhiên nào giải thoát cho mình. Con người không phải
là bọt bèo, là vô năng, là thụ động. Con
người có trách nhiệm tự giải phóng; trốn tránh
trách nhiệm đó, quy trách nhiệm đó về
cho một lực lượng siêu nhiên, tức là con người đã
phủ nhận giá trị và năng lực mình, và như thế
là đã phủ nhận "nhân vị" của mình vậy.

Tóm lại con người phải tin ở mình mới có thể không làm tổn thương đến nhân vị.

4.- Sử dụng những khả
năng tốt đẹp ấy để tiến mạnh trên bước
đường giải phóng . -- Tin tưởng là
để hành động. Con người tuy đã tin tưởng ở
khả năng của mình rồi, nhưng còn phải sử dụng
những khả năng ấy để tiến trên đường giải
phóng cho mình và cho nhân loại. Hành động mới là
động lực đưa con người đi tới.

Tóm lại, địa vị con người
trong đạo Phật nâng cao. Và hơn ai hết, người
Phật tử ý thức được vai trò, khả năng và
nhiệm vụ của mình. Không mê tín vu vơ ở những
lực lượng bên ngoài, cũng không tự mãn với những
điều kiện ít ỏi, người Phật tử luôn luôn
tìm cách bảo vệ và phát triển những khả
năng tốt đẹp của con người và cố quyết đi
tới, bằng tin tưởng và bằng hành động.

Thạc Đức

[Bài trước] [Mục Lục]

[Trở về trang Thư Mục]
