Giải Thoát Đạo — Con Đường Giải Thoát
Giai Thoat Dao - 10
Nguồn: Thư Viện Phật Học BudSas (kho Dân tộc KING — Giảng Sư)

Giai Thoat Dao - 10

Vietnamese, with Unicode Times font

GIẢI THOÁT ĐẠO LUẬN

VIMUTTI MAGGA

Thiện Nhựt chuyển dịch sang tiếng Việt

Quyển Mười

Phẩm 10: Phân biệt về Huệ

Hỏi: Thế nào là Huệ? Thế nào là tướng, vị,
khởi, xứ, công đức v à nghiã của Huệ?
Có bao nhiêu công đức mới đắc được Bát-nh ã?
Có mấy loại Bát-nhã?

Đáp: Tâm ý nhìn sự vật đúng như
hiện thấy, đó gọi l à Huệ, là Bát-nhã . Lại nữa, như trong
A-tỳ- đ àm ( Abhidhamma, Luận tạng )
có nói, khởi ý phân biệt sự ích lợi với sự chẳng ích lợi, khởi lên ý trang
nghiêm, đó gọi l à Bát-nhã. ( Bát-nhã,
phiên âm chữ Phạn Prajna, chữ Pàli Panna, dịch nghiã là
Trí huệ .)

Thế nào là Bát-nhã? Bát-nhã là trí huệ, lựa chọn pháp diệu
tướng để quán sát; sự quán sát đó thông minh,
suy nghĩ phân biệt thật r õ ràng, thấy
được sự chuyển ngộ lớn dắt đến chánh trí (= trí hiểu biết chơn chánh v à
đúng đắn). Bát-nh ã có sức mạnh (=
huệ lực ) như gậy gộc (= huệ trượng ) như câu liêm (= huệ câu ),
phá tan được ngu si. Bát-nh ã lại có
nguồn gốc (= huệ c ăn ), rực rỡ
như ánh sáng, như ngọn đ èn (= huệ
quang, huệ minh, huệ đăng ), lộng
lẫy như cung điện (= huệ
điện ), qúi báu như bảo vật (=
huệ bảo ), để trạch pháp (=
chọn pháp) theo đúng chánh kiến
(ý kiến chơn chánh và đúng đắn).

Đạt đến Sự thật (= Chơn như) l à tướng của Bát-nhã. Chọn
lựa đúng l à vị của Bát-nhã, tức
là chức n ăng của Trí huệ. Chẳng hề ngu si, m ê
mờ là khởi của Bát-nhã, tức là sự phát khởi, sự bộc lộ, ra của Trí
huệ. Bốn Chơn lý Nhiệm mầu (= Tứ Diệu đế )
là xứ của Bát-nhã, tức là phạm vi hoạt
động của Trí huệ. Lại nữa, tướng của Bát-nhã là hiểu thật rõ
ràng, sáng tỏ. Vị hay chức n ăng của
Bát-nh ã là nhập vào Chánh pháp. Sự phát khởi của Bát-nhã,
hay sự hiển lộ của Trí huệ là phá trừ được sự
vô minh u ám. Xứ hay phạm vi hoạt
động của Bát-nh ã là bốn ngành của khoa
biện luận.

Kể công đức của Bát-nh ã, của Trí huệ, thì vô lượng công đức. Xin nghe b ài kệ sau đây tóm lược lại các công đức:

Do Huệ, giới thanh tịnh,

Nhờ hai Huệ nhập Thiền.

Do Huệ tu theo Đạo,

Do Huệ thấy được Quả.

Bát-nh ã là thắng thiện,

Huệ c ăn cao tuyệt đỉnh.

Mất Huệ th ành ô uế,

Thêm Huệ thành cao thượng.

Huệ phá luận ngoại đạo,

Cắt r àng buộc thế pháp.

Người có Huệ, diệu khéo,

Lời lành khéo hiển bày.

Trong đời nầy, đời khác,

Nghe giải thoát khổ, vui,

Mọi nghi ã cùng tinh tấn

Dõng mãnh, người có Huệ

Ắt thấy mọi pháp đó,

Lý Nhân duy ên, Danh-Sắc,

Lời dạy trong Giáo pháp.

Ngôn ngữ trong Tứ Đế

L à cảnh giới Trí Huệ.

Nhờ Huệ trừ mọi ác

Tham ái, sân, vô minh.

Dùng Trí dứt sanh tử,

Trừ được việc khó trừ.

Hỏi: Nghiã của Huệ là gì?

Đáp: Nghiã của Trí huệ là khả n ăng đoạn trừ dứt sạch.

Có bao nhiêu công đức mới đắc được Huệ? Có tất cả mười một công đức: tầm cầu nghi ã của khế kinh (= tu- đa-la ), làm nhiều việc lành, cư trú nơi thanh tịnh, đ ình chỉ các loạn tưởng, quán tưởng về Bốn Chơn lý Nhiệm mầu ( Tứ Diệu đế ), hiểu rành các học thuật, tâm an trú, thường tại Thiền, dứt trừ các triền cái, xa lià người vô trí, thân cận người có trí huệ.

C mấy loại Trí Huệ? Có hai loại, có ba loại và có bốn loại.

Hỏi: Thế nào là hai loại Trí Huệ?

Đáp: Đó l à Trí Huệ ở thế
gian, và Trí Huệ xuất thế gian. Huệ tương ứng với các
đạo quả của bực Thánh l à Huệ xuất
thế. Chỗ còn lại tức là Huệ thế gian.

Huệ thế gian còn nhiều lậu hoặc (= sai lầm, thiếu sót), còn nhiều ràng
buộc (= kết sử, các dục vọng, các tình cảm có tánh cách ràng buộc),
còn nhiều trói chặt; Huệ đó l à ngập
lụt, là ách đ è cổ, là nắp che
đậy, l à xúc chạm mạnh, là phát khởi,
là phiền não.

Huệ xuất thế thì chẳng còn lậu hoặc, chẳng bị kết sử, chẳng bị trói
buộc, chẳng bị ngập lụt, chẳng bị ách đ è
cổ, chẳng bị nắp che đậy, chẳng bị xúc chạm
mạnh, chẳng phát khởi, chẳng phiền n ão.

Về ba loại Trí Huệ , đó l à
Tư huệ, V ăn huệ, Tu huệ.
Chẳng nghe theo người khác, nếu do nghiệp của mình mà trí khởi lên phù hợp
với chơn lý, với công dụng, đó gọi l à
tư huệ. Do nghe theo người khác mà
được huệ, đó gọi l à v ăn huệ.
Nếu tu nhập vào Tam-muội (= chánh định),
đắc huệ, đó l à tu huệ.

Lại nữa, thuộc về ba loại Huệ, có huệ
đến, huệ đi, và huệ phương tiện. Khi khởi ý lên hành
động l àm cho các việc chẳng lành phải
lùi lại và các việc lành t ăng th êm
lên, đó l à huệ
đến, huệ
đến l àm lợi cho nghiệp lành của mình.
Trái lại, nếu khởi ý lên hành động l àm
cho việc ác t ăng l ên mà việc thiện bị
lui mất, đó l à huệ
đi, huệ
đi mất, khiến cho nghiệp l ành chẳng
khởi. Còn huệ phương tiện là huệ biết dùng mọi phương tiện tốt
để h ành thiện.(= làm lành)

Lại nữa, thuộc về ba loại Huệ , có huệ tụ, huệ chẳng tụ,
và huệ vừa tụ vừa chẳng tụ. ( Tụ, ở
đây có nghi ã là chất chứa, tích lũy
lại) Huệ ở ba điạ hạt của nghiệp thiện, đó l à
huệ tụ. Huệ ở bốn đạo (từ Tu-đ à-huờn
đạo đến A-la-hán đạo), đó l à huệ
chẳng tụ. Huệ ở bốn đạo v à bốn quả
(hàng Thanh v ăn) v à huệ ở ba
điạ hạt của nghiệp thiện, đó gọi l à
huệ vừa tụ vừa chẳng tụ.

Về bốn loại Huệ , có trí khởi tuỳ nghiệp, trí hợp với chơn
lý, trí liên hệ đạo, trí li ên hệ quả.
Huệ khởi lên nơi mười lãnh vực của Chánh kiến,
đó l à trí khởi tùy nghiệp. Nếu
thấy sự tập họp của các ấm (= uẩn), hoặc lẽ vô thường, khổ, vô ngã, khởi
lên sự kham nhẫn, đó l à trí hợp với
chơn lý. Huệ khởi lên nơi bốn đạo (của h àng
Thanh v ăn), đó l à trí liên hệ
đạo. Huệ khởi lên nơi bốn quả vị
(hàng Thanh v ăn), đó l à trí liên hệ
quả.

Lại nữa, thuộc về bốn loại Huệ, có huệ dục giới, huệ sắc
giới, huệ vô sắc giới, và huệ chẳng liên hệ. Huệ khởi lên về
các việc thiện được xác định ở c õi dục
giới, đó l à huệ dục giới. Huệ
khởi lên về các việc thiện được xác định ở c õi
sắc giới, đó l à huệ sắc giới.
Huệ khởi lên về các việc thiện được xác định
ở c õi vô sắc giới, đó l à huệ
vô sắc giới. Huệ khởi lên nơi các đạo v à
các quả, đó l à huệ chẳng liên hệ.

Lại nữa, thuộc về bốn loại huệ, có pháp trí, tỉ trí, tha tâm
trí và đẳng trí. Huệ khởi
lên nơi bốn đạo v à nơi bốn quả,
đó l à pháp trí. Người toạ thiền
tu pháp trí đó m à thành tựu
được trí hiểu biết về quá khứ
gần và xa, hiện tại và vị lai gần và xa, đó l à
tỉ trí ( tỉ = so sánh). Biết
được tâm ý của kẻ khác, đó l à tha
tâm trí. Ngoại trừ ba trí vừa kể, chỗ còn lại
được gọi l à
đẳng trí ( đẳng
= đồng đều).

Lại nữa, thuộc về bốn loại huệ, có: (1) huệ do tụ mà chẳng do chẳng tụ, (2) huệ do chẳng tụ và chẳng do tụ, (3) huệ vừa do tụ vừa do chẳng tụ, (4) huệ chẳng do tụ và chẳng do chẳng tụ. Thiện huệ nơi dục giới thuộc loại thứ nhứt: huệ do tụ mà chẳng do chẳng tụ. Thiện huệ nơi bốn đạo (h àng Thanh v ăn) thuộc loại thứ hai: huệ do chẳng tụ và chẳng do tụ. Thiện huệ nơi sắc giới và vô sắc giới thuộc loại thứ ba: huệ vừa do tụ vừa do chẳng tụ. Thiện huệ nơi bốn quả (hàng Thanh v ăn) v à nơi ba điạ hạt của nghiệp thiện được xác định, thuộc loại thứ tư: huệ chẳng do tụ và chẳng do chẳng tụ.

Lại nữa, thuộc về bốn loại huệ, có: (1) huệ do nhàm chán mà
chẳng do thông đạt, (2) huệ do
thông đạt m à chẳng do nhàm chán,
(3) huệ do nhàm chán và do thông đạt,
(4) huệ chẳng do nhàm chán cũng chẳng do thông
đạt. Như thế, huệ do nhàm chán ham
muốn nhưng chưa thông đạt được thần thông v à
Bốn Chơn lý Nhiệm mầu là huệ thuộc loại (1): huệ do nhàm chán mà chẳng
do thông đạt. Hiện
đ ã nhàm chán ham muốn và
đắc được thần thông, nhưng c òn chưa
thông đạt được Bốn Chơn lý Nhiệm mầu, đó l à
huệ thuộc loại (2), là Bát-nhã . Huệ do sự thông
đạt m à chẳng do nhàm chán nơi bốn
đạo (h àng Thanh v ăn)
th ì thuộc loại (3): huệ do nhàm chán và do thông
đạt. Các huệ còn lại, chẳng do
nhàm chán, chẳng do thông đạt ,
thuộc loại thứ tư.

Lại nữa, thuộc về bốn loại Huệ, có: (1) nghiã biện, (2) pháp biện, (3) từ biện, (4) lạc thuyết biện. Trí hiểu biết rõ ràng về nghiã, là nghiã biện (= phân biện về nghiã). Trí thông hiểu rõ ràng về Chánh pháp, là pháp biện. Trí hiểu biết từ ngữ, ngữ nguyên, là từ biện. Trí hiểu biết về chính sự hiểu biết, là lạc thuyết biện. Trí thông hiểu về nhân quả, là nghiã biện. Trí thông hiểu về nhân duyên, là pháp biện. Trí phân biện Chánh pháp ( pháp biện ) vừa là từ biện vừa là lạc thuyết biện.

Lại nữa, trí thông đạt Khổ đế (= Chơn lý
về Khổ) v à Diệt đế (= Chơn lý về sự
tận diệt Khổ), c òn được gọi l à
nghiã biện. Trí thông đạt Tập đế (=
Chơn lý về nguy ên nhân của Khổ) và Đạo
đế (= Chơn lý về con đưởng dứt Khổ), c òn gọi là pháp biện.
Trí nói pháp rành rẽ, rõ cả nghiã và lời, còn gọi là từ biện. Trí
hiểu rõ các sự hiểu biết còn gọi là lạc thuyết biện.

Lại nữa, thông hiểu Chánh pháp là hiểu rõ mười hai loại bộ kinh:

1) khế kinh hay trường hàng (= Tu- đa-la, Sutra ),

2) trùng tụng (= Kỳ-dạ, Geya ),

3) thọ ký (= Hoà-ca-la-na, Vyakarana ),

4) phúng tụng (= Già- đ à, Gathà ),

5) tự thuyết (= Ưu- đ à-na, Udana ),

6) nhơn duyên (= Ni- đ à-na, Nidàna ),

7) thí dụ (= A-ba- đ à-na, Avadàna),

8) bổn sự (= Y- đế-mục-đ à-già, Itivrtaka ),

9) bổn sanh (= Xà- đ à-già, Jàtaka ),

10) phương quảng (= Tỳ-phật-lược, Valpulya )

11) vị tằng hữu (= A-phù- đ à- đạt-ma, Abhutahdharma )

12) luận nghị (= Ưu-ba- đề-xá, Upadesa ).

Đó gọi l à pháp biện. Hiểu rõ nghiã các loại bộ kinh đó, thuyết giảng cho đầy đủ ý nghi ã, đó gọi l à nghiã biện. (...)

Lại nữa, thuộc về bốn loại huệ, có: (1) Khổ trí, (2)
Khổ tập trí, (3) Khổ diệt trí, (4)
Đạo trí. Sự thông hiểu về Khổ là Khổ trí. Sự thông
hiểu về nguyên nhân của Khổ là Khổ tập trí. Sự thông hiểu về sự tận
diệt Khổ là Khổ diệt trí. Sự thông hiểu các việc tu hành tương ứng
với các trí đó, l à trí
đầy đủ ( cụ túc trí ), tức là
Đạo trí.

Phẩm 10: Phân biệt Huệ chấm dứt.

-ooOoo-

Đầu trang | Mục lục

Phần Chánh văn: 01 |
02 |
03 |
04 |
05 |
06 |
07 |
08.1 |
08.2 |
08.3 |
08.4 | 08.5 |
09 | 10 |
11 |
12

Phần tìm hiểu: 01 |
02 |
03 |
04 |
05 |
06 |
07 |
08.1 |
08.2 |
08.3 |
08.4 | 08.5 |
09 |
10 |
11 |
12 | Tổng kết

Chân thành cám ơn Cư sĩ Thiện Nhựt đã gửi tặng bản vi tính (Bình Anson, 01-2004)

[ Trở về trang Thư Mục ]

last updated: 16-01-2004
