Triết Lý Nghiệp
Triet ly Nghiep - 16b
Nguồn: Thư Viện Phật Học BudSas (kho Dân tộc KING — Giảng Sư)

Triet ly Nghiep - 16b

Times font

Triết lý về Nghiệp

Hoà thượng Hộ Tông

Thiên XVI-b -ooOoo-

DÂY XÍCH CỦA NHÂN QUẢ THEO Ý NGHĨA VI DIỆU PHÁP

(tiếp theo) Phassa (Xúc)

Phassa : dịch là tiếp xúc hay đụng chạm, vì có lục nhập là nhân.

Giải đại khái có 6, nhất là nhãn xúc, nếu giải rộng có 32 như thức.

Tiếng Phassa dịch là tiếp xúc
ấy có giải rằng: Nhãn tiếp xúc với cảnh tượng tức là
Sắc, Nhĩ tiếp xúc với cảnh tượng tức là Tiếng, Tỷ
tiếp xúc với cảnh tượng tức là Mùi, Thiệt tiếp xúc
với cảnh tượng tức là Vị, Thân tiếp xúc với cảnh tượng
tức là Vật đụng chạm, Tâm tiếp xúc với cảnh tượng
tức là Pháp.

Tiếng Paali gọi là: Cakkhusamphassa, sotasamphassa otasamphassa, ghaanasamphassa, jivhaasamphassa kayasamphassa monosamphassa .

Tất cả Xúc phát sinh lục nhập nếu không có lục nhập cũng không có xúc.

Trong tất cả lục nhập ấy, 5 giác quan là mắt, tai, mũi, lưỡi và thân hằng là duyên sanh xúc do 6 duyên là:

1.- Nissayapaccayaa : là duyên nương tựa.

2.- Purejaatapaccayaa : lục nhập sinh trước rồi.

3.- Indriyapaccayaa : lục nhập là căn cho xúc sinh.

4.- Vipasampayuttapaccayaa : lục nhập và xúc không chung sức nhau.

5.- Attipaccayaa : lục nhập có rồi xúc cũng có.

6.- Avigatapaccayaa : lục nhập với xúc không lìa nhau; lục nhập sinh trong nơi nào, xúc cũng sinh trong nơi ấy.

Phần Ý Lục Nhập là duyên sinh Ý Xúc do 9 loại là:

1.- Sahajaatapaccayaa : sinh cùng với xúc ý.

2.- A~n~nama~n~napaccayaa : giúp lẫn nhau không lìa nhau.

3.- Niissayapaccayaa : nhất là tỷ giác quan (
[24]
) là nơi nương
tựa vào của ý xúc.

4.- Vipaakapaccayaa : tỉ giác quan có kết quả đến ý xúc.

5.- Aahaarapaccayaa : tỉ giác quan là duyên dẫn ý xúc đến.

6.- Indriyapaccayaa : tỉ giác quan là căn đến ý xúc.

7.- Sampayuttapaccayaa : tỉ giác quan cùng hiệp sức với ý xúc.

8.- Attipaccayaa : tỉ giác quan có ý xúc.

9 .- Avigatapaccayaa : tỉ giác quan không lìa ý xúc.

Theo như đã giải là chỉ ngay giác
quan nội nhưng cũng không ám chỉ rằng lục nhập ngoại không
có duyên đến xúc. Sự thật lục nhập ngoại hằng là duyên
đến xúc giống nhau.

Giải rằng:

1.- Ruupaayatana :
Sắc là đối tượng duyên nghĩa là sắc là mục đích
[25]
đến nhãn xúc.

2.- Saddaayatana : Thinh là đối tượng duyên nghĩa là tiếng mục đích đến nhĩ xúc.

3.- Gandhaayatana : là đối tượng duyên nghĩa là mùi, là mục đích đến mũi xúc.

4.- Rasàyatana : Vị là đối tượng duyên nghĩa là vị là mục đích đến thiệt xúc.

5.- Photthabbayatana : Xúc là đối tượng duyên nghĩa là sự đụng chạm là mục đích đến thân xúc.

6 .- Dhamma : Pháp là đối tượng duyên nghĩa là mục đích đến ý xúc.

Xúc như đã giải còn chia ra 2 loại:

1.- Lành

2.- Dữ

Xúc nếu là chánh đáng thì làm cho tâm ưa thích trong thiện pháp gọi là xúc lành. Ví hằng là dữ thì làm cho tâm ưa thích trong tội, kể vào xúc ác.

Xúc
là tâm sở tức là đối tượng sinh cùng với tâm dù là
thọ sẽ giải tiếp đây cũng là tâm sở giống nhau và để
cho dễ hiểu. Về xúc lành, có giải rằng: như nhãn xúc.
Khi mắt thấy sắc rồi xác định bằng lẽ Vô thường,
Khổ não, Vô ngã. Như người xem hí kịch rồi nhận thức
được rằng là điều chơi nhảm, gạt người cho quên mình,
quên chết, quên già, đến nỗi lầm lạc vui thích thật.
Thấy được như thế, là xúc của tâm sở lành .

Có tích như vầy: Đức Xá Lợi Phất và Mục Kiền Liên thuở còn thanh niên, hai người điều là gia chủ, hằng dẫn nhau đi xem hài kịch. Ngày kia phát động tâm rồi đồng nhau đi tìm pháp giải thoát, cho đến khi gặp Phật giáo như sở nguyện được lưu danh đến nay.

Xúc ác tương phản với trên, nghĩa là thấy sắc dính với sắc, nghe tiếng dính với tiếng, vừa lòng thỏa mãn rồi phải chịu luân hồi sinh tử.

Xúc sinh vì giác quan là duyên, nếu không có giác quan, xúc cũng không thể sinh được, xúc cũng là nhân sinh thọ.

Vedanaa(ThọÏ)

v edanaa: là
sự hưởng dụng vị của đối tượng. Đây là cử chỉ
hiểu biết hơn thức, nghĩa là thức chỉ biết đặc tính,
cử chỉ của đối tượng bên ngoài rằng: Sắc nhờ tiếng
vang, mùi thơm; vị chua, đắng, vật đụng chạm mềm,
cứng, pháp đối tượng là tâm nghĩ nhớ đến vấn đề
chi chi, mà thôi.

Phần thọ là sự hiểu biết nhiều hơn, là biết vui thích, khổ sở không hài lòng hay lãnh đạm, xả. Đây là đặc tính của thọ.

Thọ chia theo cửa cũng có 6, là:

1.- Cakkhusamphassajaavedanaa : Thọ sinh từ xúc của Nhãn môn.

2.- Sotasamphassajaavedanaa : Thọ sinh từ xúc của Nhĩ môn.

3.- Ghaanasamphassajaavedanaa : Thọ sinh từ xúc của Tỉ môn.

4.- Jivhaasamphassajaavedanaa : Thọ sinh từ xúc của Thiệt môn.

5.- Kaayasamphassajaavedanaa : Thọ sinh từ xúc của Thân môn.

6.- Manosamphassajaavedanaa : Thọ sinh từ xúc của Ý môn.

Nếu chia theo loại, thì thọ có
89 (
[26]
) như tâm, vì
thọ gồm có tâm, nhưng thọ trong "thuyết Thập nhị duyên
khởi" đây mong lấy 32 loại là thọ gồm có trong 32
quả tâm, có xúc là duyên.

Nói rằng xúc là duyên sinh thọ là
do thế lực của thọ chịu đối tượng, cho thành tựu
trong cõi dục, thực hành theo Sampaticchannacitta
là tâm thụ đối tượng và Santiirannacitta
là tâm quan sát đối tượng và Tadaalambanacitta là
tạng tâm (
[27]
) chứa sự vui thích đối tượng trong các
cửa.

Các thọ điều sinh từ xúc cả,
không phải chỉ sinh riêng một mình phải có xúc là duyên,
thọ mới nảy ra được, xúc sinh rồi thọ mới sinh như
thế mới gọi là xúc là duyên sinh thọ.

Ta.nnhaa (ái)

Ái sinh từ thọ là duyên, ái là cuộc tranh đấu theo thế lực của lòng thèm khát.

Trong Paraayanavajja
gọi Ta.nhaa
(ái) là " Jappa ", dịch là xan tham, tham
lam, khao khát và có thuyết rằng: Ta.nhaa là điều dơ
bẩn của đời, là cái dính mắc của đời, lem luốc,
buộc thắt; gọi Ta.nhaa là Sibbanii dịch là khao
khát mãnh liệt, không cưỡng được, ví như loài tằm mắc
trong ổ kén vậy. Ái dục ràng rịt chúng sinh để trong
khổ: Sanh, Già, Bịnh, Chết. Siết chặt trong nỗi than van, rên
rỉ, đau đớn, khổ sở, ưu sầu; buộc thắt trong sự luân
hồi, khổ; gọi Ta.nhaa là a sa
dịch là lòng dục vọng, vô độ, khiến chúng sinh phải
chiến đấu, chống lại theo sự khao khát, gọi Ta.nhaa
là " Paapa~ncadhamm a" dịch là trì hoãn nghĩa là
pháp làm cho chúng sinh chậm lại có 3 là:

Ta.nhaa ái) Mana (kiêu) và Di.t.thi (ý kiến độc đoán), làm cho tâm chúng sinh nảy nở tâm câu chấp rằng:

1.- Etam mana : Đó là của ta, ái dục làm cho giữ vững như vậy.

2.- Esohamasmi : Ta là do kiêu, làm cho giữ lấy như vậy.

3.- Eso me atta : Đó là chính mình ta ý kiến độc đoán làm cho câu nệ như vậy.

Khi đã cố chấp như thế, làm cho chậm giải thoát khỏi luân hồi, gọi là " Sango " dịch là cố giữ lấy Ta.nhaa . 108 ái dục là:

1.- Kaamata.nhaa : Dục trong Cõi Dục Giới.

2.- Bhavata.nhaa : Dục trong Sắc Giới, và mong được như thế ấy như thế kia rồi giữ vững.

3.- v ibhavata.nhaa : Dục trong Vô Sắc Giới.

Nếu giải theo đối tượng, hoặc cảnh tượng thì ái dục chia ra làm 6 là:

1.- Ruupata.nhaa : Sắc dục.

2.- Saddata.nhaa : Thinh dục.

3.- Gandhata.nhaa : Hương dục.

4.- Rasaata.nhaa : Vị dục.

5.- Pho.t.thabbata.nhaa : Xúc dục.

6.- D hammaa ta.nhaa : Pháp dục.

Lấy 6 ái dục ấy chia ra nữa thành 18 là:

1.- Ruupaata.nhaa

1)- Kaamata.nhaa

2)- Bhavata.nhaa

3)- Vibbata.nhaa

2.- Saddata.nhaa

1)- Kaamata.nhaa

2)- Bhavata.nhaa

3)- Vibbata.nhaa

3.- Gandhata.nhaa

1)- Kaamata.nhaa

2)- Bhavata.nhaa

3)- Vibbata.nhaa

4.- Rasaata.nhaa

1)- Kaamata.nhaa

2)- Bhavata.nhaa

3)- Vibbata.nhaa

5.- Pho.t.thabbata.nhaa

1)- Kaamata.nhaa

2)- Bhavata.nhaa

3)- Vibbata.nhaa

6.- d hammata.nhaa

1)- Kaamata.nhaa

2)- Bhavata.nhaa

3)- Vibbata.nhaa

Tách ra nữa thành 36 ái dục:

1.- Ái dục bên trong 18

2.- Ái dục bên ngoài 18

Phân theo thời là: hiện tại, quá khứ và tương lai. Lấy 36 ái dục ấy gộp lại vào 3 thời là:

1)- Ái dục hiện tại -- 36

2)- Ái dục quá khứ -- 36

3)- Ái dục tương lai -- 36

Tổng cộng: 108

Ba ái dục phân ra cách vi tế thành 108 ái dục. Ái dục ấy nếu có trong người nào là duyên cho người ấy khó cất đầu ra khỏi khổ cảnh được, là nguyên nhân sinh khổ sở triền miên, buồn rầu, đau đớn, than van, rên rỉ, mãi mãi. Ví bằng không có ái dục, thì khổ cũng không từ đâu mà sinh được, như Pàli rằng:

Ta.nhaaya jaayate soko

ta.nhaaya jaayate bhaya.m

ta.nhaaya vippamuttassa

natthi soko kuto bhaya.m

- Sự buồn
rầu sinh từ ái dục. Điều lo sợ tai nạn sinh từ ái
dục, khi người thoát ly được ái dục rồi, nỗi buồn
rầu cũng không có, thì sự lo sợ sẽ có từ đâu, như
vậy.

Lại ái dục đàn áp người nào,
làm cho người ấy đọa trong bốn ác đạo, ví như loại chùm
gởi đàn áp cây da lâu ngày xui nên cây da phải ngã xuống
đất, thế nào, chỉ có bậc Thánh mới trừ diệt được
ái dục. Những hàng trí tuệ hằng không ở dưới quyền
lực của ái dục, nghĩa là khi ái dục phát lên các Ngài
hằng đè nén, không cho nó cất đầu được, không cho ái
dục làm chủ mình.

Phương pháp diệt dục ấy, điều cần thiết là không nên cẩu thả phải có trí nhớ hiểu biết, đồng thời trừ sự cẩu thả, gây nên sự không cẩu thả cho tiến triển trong tâm trạng để khử ái dục. Có Phật ngôn rằng: " N gười nào không cẩu thả, trú trong pháp luật này, người ấy sẽ khỏi luân hồi, diệt tuyệt được sự khổ ".

Cớ ấy, khi ao ước được hết
khổ, cần phải đuổi sự cẩu thả ra, dứt ái dục cho
tuyệt căn khỏi bản năng (
[28]
) . Ví như gốc
của cây không có vật làm bế tắc (
[29]
) trú vững trong đất, cây ấy dù bị người
chặt đứt phía trên, nghĩa là từ mặt đất trở lên, nó
vẫn còn nảy mọc. Ái dục là thụy miên phiền não theo
ngủ ngầm trong bản năng, chưa bứng được tận gốc, thì
sự khổ nhất là sanh, lão cũng phát lên mãi mãi. Chúng sinh
mà bị Taịhànusaya, ái dục thụy miên đè ép bao vây rồi
hằng không yên lòng, bức rức ví như con thỏ mắc bẫy. Vì
thế cần phải diệt tuyệt ái dục. Phải xác định ái
dục theo 3 sự thông hiểu chính xác ( Pari~n~naa ) là:

1.- Natapari~n~naa :
Hiểu chắc rằng: Đây sắc dục, thinh dục, hương dục,
vị dục, thân dục, xúc dục, pháp dục có ý nghĩa là
hiểu biết đúng. Ái dục mà người phải biết hoặc đã
biết rồi.

2.- Tira.napari~n~naa :
Hiểu chắc rằng: phải chọn lấy để quán tưởng theo lẽ
vô thường là điều tội lỗi, vô ngã là bệnh hoạn, là mũi
tên xoi đâm thấu vào mình v.v.

3.- Pahaanapari~n~naa :
Khi đã hiểu chắc như trên rồi phải quyết định bỏ đi
là diệt tuyệt ái dục, làm cho tiêu tan không còn dư sót,
theo Phật ngôn rằng:

" N ày các Tỳ khưu! T ình
dục nào tồn tại các ngươi hãy bỏ tình dục ấy đi. Khi
các ngươi bỏ được tình dục trong ái dục như thế, mới
gọi là người khỏi ái dục, rễ cái đứt rồi, làm cho ái
dục không có gốc, không có nơi trú, không cho sinh, không
cho tiếp theo ".

Ái dục như đã giải đây từ thọ và ái dục này cùng là duyên sinh thủ thêm nữa.

Upaadaana (Thủ)

Upaadaana dịch là câu nệ, câu chấp có 4 là:

1.- Kaamupaadaana : Dục thủ.

2.- Di.t.thupaadaana : Kiến thủ.

3.- Siilabattupaadaan a: Giới cấm thủ

4.- Attavaadupaadaan a: Chấp theo thế lực lời nói của mình.

Giải tóm tắt rằng:

Kaamupaadaana : là sự câu
chấp hẳn vật dục (sắc, thinh, hương, vị, xúc), dục ấy
gọi là thủ, nghĩa là sự ao ước, là nguyên nhân cho câu
chấp vật dục. Khi đã câu nệ vật dục là nguyên nhân cho
tâm quyến luyến rằng đây là của ta, là nhân sinh ghen ghét
kẻ khác.

Di.t.thupaadaana : là câu chấp
trong sự thấy quấy, có tâm giữ vững trong ý kiến độc
đoán, sai lầm rằng, người được thường tồn, đời là
lâu dài v.v.

Giải rộng: Cố chấp ý kiến độc
đoán của mình thái quá, thành người cứng cỏi, không
thể lay chuyển được, không thừa nhận lời khuyên của
ai, người như vậy thường hay cãi cọ trong hiện tại với
kẻ khác.

Siilabattupaadaana : Chấp hẳn
giới cấm theo căn bản, ngoại, tự quyết định rằng, là
phép cho chúng sinh trong sạch do sự thực hành theo loài bò là
ngủ trên đất, khi ăn cũng ăn như bò v.v.

Attavaadupaadaana : Câu nệ theo
lời nói tà kiến hoặc chấp ta, chấp người do thế lực
tự cao, cho đến cố chấp đảng phái, bất hòa, chia rẽ
nhau. Dù thế nào, Attavaadupaadaana là ngoài Phật.

Trong chú giải Atthakathaavibha.nga có thuyết bốn Upaadaana như vầy:

Sự
mong mỏi trong dục, sự ưa thích trong dục, sự luân hồi
trong dục, sự ham muốn còn dư sót trong dục, sự khó chịu
bứt rứt trong dục, sự im lặng trong dục, sự ôm chặt
trong dục gọi là Kaamuupaadaana (dục thú) .

Tóm lại, sự câu nệ vì ái dục
làm cho tâm cố giữ vững. Tình trạng giữ vững của ái
dục ấy gọi là Purimata.nhaa
dịch là ái dục trước, ái dục đã sinh rồi chấp
hẳn gọi là Pacchimata.nhaa dịch là ái dục sau, do
dựa vào ái dục đã sinh trước. Thủ sinh cũng do ái dục là
nhân, ái dục sinh do nương vào thủ ái dục là lòng khao khát
chưa đạt được, ví như đạo tặc đưa tay ra trong nơi
tối. Thủ là sự mong mỏi đạt được, ví như đạo tặc
đưa tay ra nắm lấy đồ.

Tiếng thí dụ đây nghe rất êm tai cho hiểu rõ được tức tốc.

Ái
dục là thủ hằng là tương phản với sự ham muốn ít và
tri túc. Vì ái dục và thủ là nhân cho ham muốn nhiều là
nhân sinh khổ Kaamupaadaana
dịch là sự chấp hẳn trong dục hằng là nhân đem đến
sự khổ sở .

Có tích như vầy:

Có một triệu phú gia, dù có đầy đủ song cũng vẫn keo kiết. Y trồng một đám mía, tự Y cũng không dám ăn, kẻ khác dùng cũng không được, vì y rất bủn xỉn. Đến khi hấp hối, y có tâm quyến luyến trong mía thái quá, nên sau khi thác thành loài kiến trong cây mía. Đấy cũng do tâm chấp vững trong vật dục.

Trong chú giải Pháp cú Kinh có tích như vầy:

Một vị Tỳ khưu, đến giờ
chết có tâm dính mắc trong lá y, thác rồi thành con rận
trong lá y. Chư Tỳ khưu đem lá y ra chia, con rận kêu la quay
tròn cho đến khi Đức Thế Tôn Ngài dạy để qua bảy ngày,
rận ấy chết rồi sẽ chia nhau.

Về phần câu nệ trong phiền não dục cũng có thể đốt thiêu tâm cho khô héo, khó khăn bứt rứt.

Như tích tiếp theo rằng:

Có vị Tỳ khưu đi khất thực,
được thấy một thiếu nữ rồi phát tâm luyến ái. Nghĩ
rằng, ta hoàn tục rồi đến ở với thiếu nữ ấy. Tính
xong không thể đi trì bình được nữa, nên trở về chùa vào
nằm nhớ tưởng đến sự hoàn tục theo thế lực của
phiền não dục dính chặt trong tâm, không thọ thực. Bất
ngờ ngày ấy, cô thiếu nữ lại chết. Vừa được tin đó
Tỳ khưu ấy nghĩ rằng vấn đề mình định đã hỏng
rồi, không thể thành tựu theo sở nguyện được, rồi sinh
tâm phiền não cũng chết trong ngày ấy.

Giải cho thấy rằng: Kaamupaadaana
dục thủ, khi đã phát lên, nếu khâu trừ (
[30]
) không được, nó
sẽ phá người cố chấp cho tổn hại, tan nát như thế.
Cớ ấy bậc trí tuệ mới có tâm bỏ dục thủ không cho
nảy nở trong bản năng. Dù nó đã sinh trong lúc nào cũng
phải cố đè ép nó cho giảm bớt từng tí, cho đến diệt
tuyệt. Khi nó đã tiêu tan, người ấy sẽ thoát ly tất
những lo sợ, nguy hiểm. Trừ diệt dục thủ được như
vậy đều do trí tuệ quan sát rằng: Phiền não mà hằng đàn
áp, hãm hại người thấy cảnh tượng cho là tốt đẹp, nhìn
xem theo sắc đẹp bên ngoài rồi bị ám ảnh. Về người
thấy không cho là đẹp thì phiền não ma không thể quyến
rủ được. Ví như gió mạnh không thể thổi bay, làm rung
động tảng đá vậy. Phiền não ma ví như lưới bao loài
chim, chim bị mắc lưới rồi rất khó bay thoát được thế
nào, phiền não ma cũng vậy. Chúng sinh hằng dính trong
phiền não ma rất nhiều, hiếm người được thoát khỏi:

Di.t.thupaadaana : Tà kiến thủ có 3 là:

1)-
Akiriyadi.t.thi : Hiểu rằng làm phước không có phước
làm tội cũng không có tội, sát sinh cũng không gọi là sát
sinh. Đất, Nước, Gió, Lửa làm lẫn nhau thì phước, tội
do đâu mà có. Chúng sinh nhỏ lớn sinh ra cho thích hợp với
nhau. Cá thịt sinh ra để làm thực phẩm cho người. Người
giết chúng sinh để ăn thì có tội thế nào. Tóm lại, cố
chấp rằng làm phước cũng không phải làm là phước, làm
tội cũng không phải làm là tội .

2)- Natthikadi.t.thi :
Chấp rằng thú và người cũng không có, chỉ là yếu tố
hỗn hợp nhau, chỉ là yếu tố hãm hại lẫn nhau, như nước
với lửa. Yếu tố hộ trợ thì chúng hộ trợ lẫn nhau, như
lửa cháy, gió thổi v.v.

3)-
A hetukadi.t.thi : Cố chấp rằng không có nhân tức là lành
hay dữ không nương vào việc làm, tốt cũng tự mình tốt,
xấu cũng tự mình xấu .

Cả 3 tà kiến ấy liệt vào xác
định tà kiến ( N ayatamicchaadi.t.thi )
ngăn trở cõi trời và Niết bàn. Tà kiến khác chỉ ngăn
Niết bàn, không chắn cõi trời.

Siilabbattupaadaana : Giới cấm
thủ là câu nệ giới của ngoại đạo, là nhân làm cho
giới trong sạch, khiển trách giới của hàng tịnh giả. Không
trì giới theo Phật giáo nghĩa là giữ giới và hành theo
ngoại đạo, như đạo lõa thể. Có phái cho rằng qua sông,
qua giếng, bưng sẽ đứt giới v.v.

Có kẻ nằm ngồi trên đất, có người mặc bằng lá cây v.v. có hạng lấy cát bụi rải trên mình, trên đầu, bôi bùn lầy.

Attavaadupaadaana : Đã có
giải rồi bốn u pàdàna
(thủ) ấy sinh do ái dục và thủ hằng là duyên sinh Bhaba :
Hữu.

Bhaba (Hữu)

Tiếng Bhaba dịch là "Hữu", nghĩa là nơi sinh của chúng sinh, chia ra làm 2 là:

1.- Kammabhaba .

2.- Upattibhaba .

- Kammabhaba : là cõi, nơi sinh
quả, chia ra làm 29 bằng cách chia theo nhất là Kaamaavacarakusala (
[31]
) .

- Upapattibhaba : là hữu (có) hoặc xuất hiện chia ra làm 9 nhất là Kaamaavacarabhaba .

Trong tiếng Bhaba
"Hữu" do sinh là duyên ấy ngấp nghé lấy Upapattibhaba
và trong tiếng "sinh" có do hữu là duyên ấy mong ước
lấy Kammabhaba là duyên của sinh. Có kinh Pàli rằng:

Kammabhavo upapattibhavoti duvidhobhavo. Tattha pa.thamo bhavatietasmaa phalanti bhavo; so kaamaavacakusaladivasena ekuunattiisavidhodutiyo pana bhavatiiti bhavo. So kaamabhavaadivasena navavidho. upaadaanapaccayaa bhavoti cettha. Upapattibhavopi adhippeto. Bhavapaccayaa jaatiti kammabhavova. So hi jaatiyaa paccayo hoti na itaroabhidhammatthavibhaavinii paricheda .

Nói chia Upapattibhaba "Hữu" ra làm 8 là:

1.- Kaamabhaba : Dục giới.

2.- Ruupabhaba : Sắc giới.

3.- Aruupaabhaba : Vô sắc giới

4.- Asa~n~niibhaba : Vô tưởng giới

5.- Nevosa~n~naanaasa~n~niibhaba : Phi phi tưởng giới.

6.- Ekavokàbhaba : Nhất uẩn giới.

7.- Catuvokaabhaba : Tứ uẩn giới.

8.- Pa~ncavokaabhaba : Ngũ uẩn giới.

Trong phần Vibhanga
có giải rằng: Có hạng người trong đời này, suy nghĩ
tìm tòi trong tâm rằng: Các dục tình hằng có đầy đủ
trong dòng dõi cao sang như dòng vua v.v. (trong cõi người).

Trong Dục giới thiên, cũng đầy
đủ dục tình. Khi đã suy nghĩ như vậy rồi hành vi bất chánh,
do thế lực của thủ, sau giờ hấp hối phải sinh trong địa
ngục.

Trong tạng Kinh có ghi rằng: Người
tạo nghiệp bất thiện do thủ là duyên, như Đức Mục
Kiền Liên, thuở chưa đắc đạo quả, còn sinh tử trong luân
hồi, tự mình giết song thân, như thế.

Dẫn tích như vầy:

Có một người (tiền kiếp Đức Mục Kiền Liên) chỉ một mình làm việc về phụng dưỡng cha mẹ. Mẹ chàng tính tìm vợ để giúp đỡ chàng. Cưới vợ rồi không bao lâu, vợ kiếm chuyện đuổi song thân chàng, xúi giục chồng ghét bỏ mẹ, cha, rốt cục chàng nghe lời vợ, giết mẹ cha đem bỏ trong rừng, sau khi thác chàng sa trong A tỳ địa ngục. Cớ ấy, chúng sanh tạo nghiệp bất chánh theo thế lực của thủ hằng đi đến bốn ác đạo. Nghiệp ấy dẫn cho chúng sanh trong khổ cảnh, như vậy, mới gọi thủ là duyên sanh hữu.

Tà kiến thủ là duyên sinh hữu.
Người câu nệ có tà kiến khó dứt bỏ được, nếu đã
cố chấp theo tà kiến rồi là duyên cho sinh trong bốn ác đạo
như Đức Kondadhaana-thera
thuở còn là vị trời, tính tìm dịp khiến hai vị
Tỳ khưu bất hòa nhau như vầy:

Trong thời quá khứ, có hai Tỳ khưu
hòa thuận nhau như anh em đồng bào. Vị trời ấy thấy
vậy, bèn nghĩ rằng: "Ta sẽ làm cho hai vị bất hòa
nhau được chăng?"

Một ngày lễ phát lồ kia, hai
Tỳ khưu dẫn nhau đến chánh điện để hành lễ phát lồ
cùng chư Tăng. Lúc đi giữa đường, vị nhỏ hạ bạch
với vị lớn rằng, bạch ngài chờ tôi chốc lát, tôi có
việc vào cụm rừng này để đại tiện, rồi đi ngay vào
rừng. Vị trời ấy, được thấy liền phát tà kiến, tính
phá cho hai vị bất hòa nhau, nên làm một người nữ, khi
Tỳ khưu đại tiện xong trở ra, phụ nữ ấy theo sau lưng
giả bộ đang mặc quần, cho vị kia xem thấy. Vị này liền
nói với vị nhỏ rằng:

- Thầy đứt giới rồi phải không?

Vị nhỏ bạch:

- Tôi đâu có phá giới gì?

Vị lớn nói chính mắt tôi thấy
rõ người nữ cùng theo sau lưng thầy ra khỏi, vừa đi vừa
đang bới tóc, vận quần. Tôi thấy tận mắt, mà thầy còn
chối cãi gì nữa. Cả hai vị đồng đi đến chánh điện
rồi vị lớn nói:

- Tôi không hành lễ phát lộ với thầy đâu.

Từ đó hai vị chia rẽ nhau.

Vị trời thấy hai vị Tỳ khưu không hành lễ phát lồ cùng nhau nên nghĩ rằng: "Đây là nghiệp nặng trịch". Nghĩ rồi bèn bay lên giữa chánh điện trước hai mặt Tỳ khưu, hiện thân cho thấy rõ rệt rồi tuyên bố cho Tỳ khưu cao hạ biết rõ. Sự thật không phải vậy đâu, tôi muốn thử hai ngài xem còn hòa nhau hay chia rẽ nhau. Vị cao hạ được hiểu như thế hết ngờ vực chịu hành lễ cùng nhau. Sau khi thác hai người được lên cõi trời. Vị trời ấy hết tuổi thọ rồi trở sinh trong A tỳ địa ngục. Đến thời kỳ giáo pháp của Đức Phật chúng ta, vị trời lên làm người, trưởng thành rồi xuất gia trong Phật giáo, nhưng trong lúc thọ giới đi đâu cũng có hình người nữ dính theo rõ rệt, đến Chư Tăng, do quả của tiền nghiệp. Đây kể vào tà kiến gọi là thủ. Tà kiến thủ là duyên sinh hữu, cho sinh cõi. Cớ ấy mới gọi hữu, có do thủ là duyên.

Có hạng người nhận xét rằng:
Những phần việc được kết quả tốt đẹp do sự dựa vào
nhân lành. Họ tạo nghiệp chánh đáng nhất là thân chánh
đáng theo thế lực của dục thủ ( Kaamupaadaana ). Vì
thế mà sau khi ngũ uẩn tan rã sẽ đến cõi trời hoặc cõi
người cũng nhờ dục thủ.

Trong dục giới dục thủ là duyên sinh hữu, gồm có duyên ( A~n~nama~n~napaccaya ): nghĩa là phát sanh chung cùng nhau, nương vào nhau. Cớ ấy, bậc trí tuệ cho là hữu sinh do thủ là duyên như đã giải.

Jati (Sanh)

Tiếng hữu ấy trong Saccavibha.nga mong ước Kammabhaba là duyên đến sanh có 2 là:

1.- Kammabhaba : Nghiệp là duyên đến sanh .

2.- Nissayapaccaya : T họ là duyên đến sanh.

Nên hữu là hai duyên đến sanh,
như vậy. Nghiệp là nhân cho sanh. Sanh mà không nghiệp thì
không thể sanh được. Trừ có người tạo mới có duyên
cho sinh ra. Sự thật, nghiệp hằng là pháp kỳ diệu làm cho
cao sang hay thấp hèn.

Cớ ấy Đức Thế Tôn mới
thuyết rằng: " Nghiệp
hằng phân hạng người cao sang và thấp hèn ". Do đó
Bậc Trí tuệ mới hiểu rằng: hữu là duyên đến sanh,
nếu hữu tức là nghiệp không có, thì sanh cũng không từ
đâu mà có được. Nghiệp là hành vi, động tác của người.
Nếu nói đại khái "nghiệp" mà người tạo có 2 là:
Nghiệp lành và nghiệp dữ hay gọi là thiện nghiệp và ác
nghiệp.

Thiện nghiệp là nhân khiến cho chúng sinh được cao sang, ác nghiệp là nhân gây chúng sanh hạ tiện. Nhưng phần đông hiểu tiếng "nghiệp" theo đời là chỉ nói về sự lo sợ, khổ nàn, khó khăn mà thôi. Nếu hiểu theo Phật giáo tiếng nghiệp là tiếng thông thường, trung lập ngấm nghé bên thiện và bên bất thiện, làm phước gọi là thiện nghiệp, làm tội gọi là ác nghiệp. Tiếng nghiệp chỉ ngay về sự làm, hành vi, động tác, thực hành v.v. Nếu người tạo nghiệp lành thì sẽ được vui ví bằng tạo nghiệp dữ phải chịu khổ.

Có tích như vầy:

Có nhóm Tỳ khưu thường ngụ
trong rừng, đến khi ra hạ tính đi đến hầu Phật, bèn cùng
nhau nương vào một chiếc thuyền thương mãi. Ghe ấy đi đến
bảy ngày rồi không đi được nữa. Thuyền chủ lấy làm
lo âu rằng, chắc chắn có nhân gì đây. Rồi bèn định
phải rút thăm. Thăm xấu vào tay người nữ, cô vợ của
thuyền chủ. Rút thăm như thế đến ba lượt cũng vẫn vào
tay vợ ông chủ ghe. Tất cả thủy thủ đều nhìn mặt
thuyền chủ. Ông này tuyên bố rằng: "Này các anh! Chúng
ta không thể khiến tai hại xảy đến mọi thủy thủ, chỉ
vì một người. Các anh hãy liệng nàng xuống đại
hải". Rồi dạy thủy thủ cởi cả đồ tốt đẹp
của vợ ra, cho mặc y phục cũ. Các thủy thủ đồng nghe
theo liệng vợ thuyền chủ trong đại hải, tức tốc ghe
chạy được tự nhiên.

Chư Tỳ khưu nghĩ rằng: "ác nghiệp của phụ nữ ấy đã tạo, nào ai hiểu biết được, chỉ có Đức Thế Tôn mà thôi". Như thế rồi yên lặng để trong tâm. Khi ghe đến bờ biển, các thầy dẫn nhau lên bờ. Lúc ấy có một phụ nữ nấu cơm chín rồi, nấu tiếp món ăn. Lửa dính chéo áo rồi bắt cháy lan đến bó cỏ. Bó cỏ ấy bay lên không trung. Có một chim quạ bay đến chui đầu vào bó cỏ đang cháy ấy, bị lửa thiêu sa xuống ngay trước mặt các Tỳ khưu. Các Ngài tính sẽ đem câu chuyên ấy bạch hỏi Phật rồi dẫn nhau lên đường.

Trong thuở ấy, có bảy vị Tỳ
khưu định đến hầu Phật, giữa đường gặp một cảnh
già lam (
[32]
) , bèn vào tìm Ngài
Sư trưởng; Ngài bèn cho bảy vị vào trú trong thạch động
vì trong nơi ấy có đủø bảy cái giường. Bảy vị Này vào
ngụ đến nửa đêm, bất ngờ có một tảng đá to, tự nhiên
sa xuống đóng kín cửa động. Sáng ra bảy vị ấy không
sao ra khỏi được. Ngài Sư trưởng trụ trì nói rằng, ta
cho bảy vị cư ngụ đêm trong động, tảng đá lại đóng bít
cửa động, ta tin chắc rằng đấy là do nghiệp nặng. Nói
xong ngài trụ trì bèn dạy các sư trong chùa hội lại xô
tảng đá mà không động đậy. Ngài liền cho gọi cả bảy
gia đình ở chung quanh chùa đến giúp đem tảng đá ra, cũng
không dời nổi. Đến ngày thứ 8, không có ai đến xô,
tảng đá ấy tự nhiên lăn ra khỏi cửa động. Cả bảy
vị Tỳ khưu bèn nói rằng: "Nghiệp mà chúng ta đã
tạo, nay phải chịu khổ vậy ngoài Đức Thế Tôn ra có ai
biết được. Chúng ta sẽ bạch hỏi". Tính rồi ra
khỏi động, từ giã Ngài trụ trì, lên đường gặp nhóm
Tỳ khưu kia đã cáo biệt thuyền chủ cũng vừa đến đấy.
Chư Sư đồng vào hầu Đấng Giáo Chủ, lễ bái xong, ngồi
trong chỗ phải lẽ, Đức Thế Tôn tỏ lời hàn huyên ấm
lạnh. Cả hai nhóm Tỳ khưu liền bạch hỏi về nguyên nhân
mà mình được thấy và chính mình chịu khổ nữa.

Này các Tỳ khưu! Phụ nữ đã chịu nạn khổ vì nhân ác của nàng đã tạo từ trước rằng, thuở trước nàng đem cơm đến ruộng cho chồng, có một con chó đã nhiều kiếp sinh làm người, từng là chồng của nàng trong nhiều kiếp. Do nhân ấy, khi chồng chết thành chó, vì tình luyến ái vẫn còn. Nên khi nàng ngồi, đi, đứng, hoặc nằm trong nơi nào hay đi tiểu trong rừng, chó ấy vẫn dính theo không lìa xa nàng. Ngày kia nàng đem cơm cho chồng ăn, nàng có đem theo dây nữa. Chó ấy vẫn theo luôn. Nàng dọn cơm cho chồng ăên rồi, nàng xuống bên sông gọi chó lại, hốt cát để vào đầy nồi, một mối dây buộc nồi, một mối buộc chó, rồi xô cả xuống sông. Do nghiệp dữ ấy, nàng bị người liệng bỏ xuống nước, chết hết năm trăm kiếp rồi.

Về phần chim quạ cũng vì nghiệp ác đã tạo từ kiếp trước giống nhau như vầy, trong đời quá khứ có một nông phu, có một con bò lười, bắt nó cày ruộng, nó chạy bỏ đi nằm trong nơi khác. Người nông phu tức giận, đánh đập đến đâu, nó cũng vẫn biếng nhác. Ngày kia anh nông phu bắt bò buộc chắc rồi nói rằng: "Từ đây đi nằm cho yên thân nghe, ta không cần mi cày ruộng và ta cũng không đánh đập mi nữa", xong anh chàng lấy cỏ khô trùm mình bò rồi nổi lửa thiêu bò, chết theo nghiệp của nó. Sau khi thác anh nông phu ấy sinh trong địa ngục, bị đốt rất lâu. Còn quả dư sót của nghiệp, hắn sinh ra làm quạ, tội ấy khiến quạ chui đầu vào bó cỏ cháy như vậy đến 100 kiếp, do thế lực của nghiệp còn sót lại .

Về phần bảy Tỳ khưu, các ngươi phải chịu khổ như thế, vì kiếp trước ngươi là bảy trẻ chăn bò, đuổi bò cho ăn cỏ, mỗi chỗ bảy ngày. Bữa nọ đến một nơi sáu ngày, qua ngày thứ 7, thấy con kỳ đà to đến trước mặt, mới rủ nhau đuổi, kỳ đà ấy chạy vào lổ gò mối có bảy lổ. Các trẻ ấy nghĩ rằng chúng ta không bắt được nó, vậy để qua ngày mai sẽ bắt. Tính rồi đem nhánh cây khô đến lấp miệng lổ, mỗi đứa một lổ, không cho kỳ đà ra được, rồi trở về nhà. Sáng ra không nhớ đến kỳ đà, đuổi bò cho ăn cỏ trong nơi khác, đến bảy ngày mới đuổi đến chỗ nơi khác. Khi thấy gò mối mới nhớ đến kỳ đà. Nghĩ rằng kỳ đà mà chúng ta đã bít kín miệng lổ ấy, nay nó ra sao há, chúng đem nhau khai lổ hỏng, xem thấy kỳ đà vẫn còn, nói: "Chúng ta đừng làm hại nó, nó đã nhịn đói bảy ngày rồi. Nên thương xót nó, bảy trẻ ấy đem nó ra thả và nói rằng: "mi hãy đi đừng lo sợ, hãy tự do đi theo chí hướng và được yên vui đi". Bảy trẻ ấy sau khi ngũ uẩn tan rã, không sa trong địa ngục, vì không sát hại kỳ đà, nhưng phải chịu đói đến mười bốn kiếp, mỗi kiếp bảy ngày, đến nay là bảy Tỳ khưu, đủ mười bốn kiếp rồi. Nghiệp hằng đem khổ đến cho như vậy. Cớ ấy mới gọi hữu là duyên đến sanh, thủ là duyên đến sanh ấy là Kammabhaba (Hữu).

Sự tạo nghiệp chánh đáng là
duyên đến sanh như sau. Lành là cúng dường Phật, cúng dường
Pháp, cúng dường Tăng và cúng dường Các Đức Độc Giác
Phật được sinh lên cõi trời rất nhiều.

Nguời
có đức tin cúng dường tháp bảo cũng gọi là cúng dường
Phật. Nghiệp ấy gọi là thiện nghiệp, liệt vào Kammabhaba
(Hữu) là duyên đến sanh. Người được trì giới, nghe Pháp,
niệm Phật, tham thiền cũng liệt vào Kammabhaba là duyên
đến sanh, được tái sanh trong thiên giới .

Người được tích trữ nghiệp lành
là nhân cho hạnh phúc trong kiếp sau, như nàng cận sự nữ Khujju.t.taraa
được dâng chiếc vòng tay bằng ngà đến Đức Độc
giác, để làm chân bát là duyên hộ pháp. Nàng thông suốt
Tam tạng. Nàng đại cận sự nữ V isaakhaa dâng
tam y đến được đồ vật trang sức ngọc ngà cao quí; Đức
Bakulathera cúng
thuốc men trừ bệnh rồi các kiếp sau rất ít bệnh hoạn
cho đến kiếp chót; Đức A~n~naako.nda~n~na
được cúng nước mía, Đức vua Asoka
được thí mật ong bằng đức tin sau được làm hoàng
đế có thế lực đến một do tuần trên không trung và dưới
đất; nàng Sajà thiên
nữ thí cơm khô được sinh lên cõi trời; cô Tỳ khưu ni Upalava.n.na
kiếp trước nghèo khó thí y cũng được thọ sanh
trong nhàn cảnh v.v.

Sự tạo nghiệp lành hay nghiệp dữ cũng kể vào Kammabhaba (Hữu) gọi là duyên đến sanh. Nếu không có hữu thì cũng không có sanh.

Người tái sanh được vui cũng
nhờ thế lực của thiện nghiệp đã tạo từ kiếp trước.
Thiện nghiệp cho quả vui để trừ khổ, trợ vui, diệt
tội, bổ ích trừ điều lo sợ, ngừa những tai nạn.
Nghiệp hằng đem khổ tội lỗi lo sợ, nạn nguy, bịnh tật
đến cho.

Thiện và ác đều phát sinh từ nghiệp ấy là hữu, là duyên đến sanh. Trong Thập nhị duyên khởi pháp như vậy:

Jara Marana (Lão, Tử)

Lão và Tử sinh ra do hai hằng có
sanh là duyên. Chẳng phải chỉ có thế thôi, sự buồn rầu
than van, rên rỉ, ưu sầu, phiền não và nỗi bứt rứt lo âu
cũng có. Các pháp đều sinh từ duyên tức là sanh giống
nhau. Trừ khi không có sanh là không có ngũ uẩn. Sự rõ
rệt của uẩn (
[33]
) , lục nhập (
[34]
) , căn (
[35]
) không có, thủ lão tử cũng không, do đâu mà
có được. Đến khi có sanh là tái sanh, là đã có ngũ uẩn
rồi, thì lão, tử, buồn rầu, than van, rên siết, khổ sở,
nhớ tiếc v.v.   mới phát
lên đầy đủ.

Cớ ấy bậc hiền minh nên hiểu rằng, sanh là duyên đến lão, tử là duyên đến các nghiệp nhứt là sự buồn rầu, than van rên rỉ. Giải rằng, khi sanh sự cố chấp là mình, là ta, là chúng sinh, là người dù nói theo chân lý tối hậu, nếu ngũ uẩn không có thì lão tử và các pháp nhứt là buồn rầu cũng không từ đâu mà có. Nói cho cùng, các pháp ấy đều dựa vô minh, có vô minh là nguồn gốc. Vì lão, tử và các pháp nhứt là phiền não đều sinh từ vô minh, có vô minh là duyên. Nhân vô minh là duyên trong các pháp nhứt hành phát sinh do sự nương vào theo thứ tự đến sanh. Nếu không có vô minh, nhứt là hành cũng không sao có được. Khi các pháp không phát sanh đuợc, sinh cũng không có, vì không có nơi nương tựa .

Như thế bậc trí tuệ nên hiểu
rằng các pháp đều có vô minh là duyên sanh tử, duyên tức
là vô minh là nơi trú của tam luân ( Tiva.t.ta ). Khi hành
giả quyết định, tinh tấn cắt đứt được vô minh rồi,
lão, tử và các phiền não v.v. cũng điều tiêu tan. Tình
trạng phát sinh các tập khổ có từ vô minh, là duyên nương
lẫn nhau mới sinh ra được, như thế. Sự diệt được
khổ cũng dựa vào sự dập tắt vô minh trước, vì chỉ có
căn nguyên (
[36]
) . Sự diệt khổ ấy là Niết bàn. Niết bàn
hằng diệt tất cả khổ lão tử và tất cả những khổ không
còn dư sót, diệt cũng đều nương vào sự diệt sinh lão
tử và điều buồn rầu, phiền não, rên rỉ cùng khổ não,
bực tức cũng do nương vào sự diệt hữu v.v.

Quán tưởng thấy rõ những tình
trạng của các duyên nương vào lẫn nhau mà sinh và cũng
dựa vào lẫn nhau mà diệt ấy gọi là Pa.ticcasamupaada
Thập nhị duyên khởi pháp. Pa.ticca
dịch là nương Upadanaa
dịch là các pháp có vô minh đứng đầu có sự yhan
van rên rỉ là cuối cùng, nhờ cậy vào lẫn nhau, mới sinh
được, là duyên lẫn nhau, mới sinh nhân như vậy nên gọi
là Pa.ticcasamupaada (Thập nhị duyên khởi).

Các pháp nương vào lẫn nhau rồi mới sinh được đến khi diệt cũng dựa vào nhau rồi mới diệt được như vậy.

Trong Pa.ticcasamupaada ấy có
dịch ra cũng có nghĩa là sinh. Bậc trí tuệ nên hiểu rằng
có ý nghĩa ngấm nghé cả sinh và diệt, sinh cũng nương vào
diệt, diệt cũng nương vào sinh. Cả hai, diệt và sinh mong
mỏi đến Thập nhị duyên khởi, thích hợp với Phật ngôn
có giảng cho đức Aananda
rằng: "Thập nhị duyên khởi là pháp uyên thúy (
[37]
) khó cho người
quán tưởng. Chúng sinh đi đến ác đạo vì chúng không
hiểu đuợc thuyết Thập nhị duyên khởi, khi họ thấu
triệt Thập nhị duyên khởi pháp, rồi họ sẽ bỏ được
tập khổ".

Tiếng Saịkhàra
(hành) sinh nhân duyên ấy ngăn người làm. Giải
rằng: Người hành đến khi thấy vô minh là duyên đến hành
tức là Pu~n~naabhisa.nkhaara
(sự làm lành) Apu~n~naabhisa.nkhaara
(sự làm ác) thấy rằng Pu~n~naabhisa.nkhaara
việc làm phước hằng đem lợi ích đến mình. Apu~n~naabhisa.nkhaara
làm tội không có lợi ích đến mình. Thấy như thế
rồi làm lành bỏ dữ sẽ đem mình đến cõi trời.

Cớ ấy Đức Thế Tôn mới
thuyết rằng: " Sa.nkhaara
(Hành) sinh, nhân Avijjaa
(Vô minh) sinh, hành diệt, nhân vô minh diệt".

Tiếng Viĩĩàịa thức sinh từ hành là duyên cũng vì ngăn sự vui thích trong mình.

Tiếng danh sắc sinh nhân duyên tức là thức ấy là nhân ngăn Ghanasa~n~na là tưởng trong thân thể là của ta thật.

Tiếng lục nhập sinh nhân duyên tức là danh sắc ấy là ngăn sự thấy quấy tức là thấy danh và sắc là của mình.

Giải rằng: Người quán tưởng
thấy rằng lục nhập sanh từ duyên tức là danh sắc cũng
điều tra thấy ngũ uẩn là vô thường, là nơi đem đến
tập khổ, là vô ngã. Cớ ấy, mới nói rằng tiếng lục
nhập sinh từ duyên tức là danh và sắc ấy sẽ ngăn nhau;
ngũ uẩn là thường và thấy là vui và thấy là của ta. Thí
dụ:

1- Vô minh ví như kẻ mù.

2- Hành sinh từ duyên tức là vô minh ví như xác định cho biết rằng là kẻ mù.

3- Thức
sinh từ duyên tức là hành ví như tình trạng xác định
của kẻ mù. Thức sinh từ duyên tức là vô minh ví như sự
xác định của kẻ mù té xuống.

4- Danh sắc sinh từ duyên thức ví như kẻ mù té xuống và có thẹo tia máu.

5- Lục nhập sinh từ duyên danh sắc ví như mụt ghẻ bể từ thẹo tia máu.

6- Xúc sinh từ lục nhập ví như sự đụng vào mắt.

7- Thọ sinh từ duyên xúc ví như nỗi khổ của sự đụng vào mắt kẻ thù.

Người si bị vô minh đè nén rồi hằng rung động theo các pháp hành và khiến chúng sanh tái sinh trong cõi mới.

Thức hằng bị chi phối trong hành
rồi đi đến năm Gati (
[38]
) ví như hoàng tử mà vua cha ủy nhiệm (
[39]
) cho quan Thái phó giáo hóa điều gì thì hoàng
tử phải làm theo.

Thức hằng khiến danh đi thụ sinh trong giờ tái sinh.

Thức ví như người nữ lừa dối quyến rũ cho mê say bằng tình dục.

Thức hằng trú trong thân, trong sắc rồi khiến lục nhập cho tiến triển, nảy nở bội phần như cụm cây trong rừng.

Xúc tức là phiền não, là sự đụng
chạm, đối tượng. Ví như lửa sinh nơi cây mà người chà
xát mong được lửa từ hai miếng cây vậy, như mắt chịu
lấy sắc, tai chịu lấy tiếng.

Kế tiếp, thọ sinh ra chịu lấy
đối tượng tức là mắt thụ sắc, tai thụ tiếng, mũi
thụ mùi, lưỡi thụ vị, thân thụ xúc, ái là sự mong
mỏi cũng sinh, rồi thủ sinh v.v. Hữu sinh sanh sinh. Kế
tiếp theo, lão tử và những buồn rầu, đau đớn, than van,
rên rĩ v.v. cũng hiện ra như vậy.

Sự diệt tất cả những khổ
ấy là phải diệt nhân của các pháp theo thứ tự. Mặc dù
nói là đại khái, nếu diệt vô minh rồi các pháp cũng
diệt hết, những tập khổ cũng diệt theo ý nghĩa như
thế.

(
[24]
) Xin nhớ rằng lục nhập nội tức là giác
quan.

( [25] ) Mục đích: cái đích đặt để nhắm vào.

(
[26]
) 89 Tâm là:
1.-
Akusalacitta : ác tâm -- 12

2.- Aahetukacitta : vô nhân tâm -- 18

3.- Kaamaavacaracitta : tâm trải đi trong dục giới -- 24

4.- Ruupaavacaracitta : tâm trải đi trong sắc giới -- 15

5.- Aruupaavacaracitta : tâm trải đi trong vô sắc giới -- 12

6.- Lokuttaracitta : thành tâm -- 08

Cộng thành: 89

( [27] ) Tạng tâm: tâm chứa trữ.

(
[28]
) Bản năng: tính tự nhiên của người từ lúc
mới sinh ra.

( [29] ) Bế tắc: không thông, ngăn lấp.

( [30] ) Khâu trừ: trừ bớt.

( [31] ) Điều lành trải đi trong dục giới.

( [32] ) Già lam: chùa.

( [33] ) Ngũ uẩn: Pancakhandha .

( [34] ) Lục nhập: Ayatanya .

( [35] ) Căn: Indriya

( [36] ) Căn nguyên: là nguồn gốc.

( [37] ) Uyên thúy: là sâu thẳm

(
[38]
) G ati :
nơi mà chúng sinh phải tái sinh

( [39] ) Ủy nhiệm: giao phó nhiệm vụ cho.

-ooOoo-

Chương trước | Đầu trang | Mục lục | Chương kế

Chân thành cám ơn Tỳ kheo Thiện Minh đã gửi tặng phiên bản điện tử (Bình Anson, 03-2001)

[ Trở về trang Thư Mục ]

update: 14-03-2001
