Tyltc
Thuong yeu la Thong cam - Binh Anson
Nguồn: Thư Viện Phật Học BudSas (kho Dân tộc KING — Giảng Sư)

Thuong yeu la Thong cam - Binh Anson

Vietnamese, with Unicode Times font

Thương yêu là thông cảm

Bình Anson

NXB Tôn Giáo

TL. 2005 - PL. 2549

-09-

Tản mạn về chữ Chánh

T hỉnh thoảng, trên các diễn đ àn
Phật Giáo của mạng truyền thông Internet, chúng tôi thấy có nhiều ý kiến
bàn luận về chữ Chánh và Chánh Kiến trong Bát Chánh
Đạo. Ở đây, xin mạn phép được đóng góp v ài
dòng tản mạn.

Theo kinh nghiệm, mỗi khi chúng ta bàn về từ ngữ Phật Pháp, nhất là từ
ngữ Hán Việt trong kinh điển, dịch từ nguồn
nguy ên thủy P āli v à Sanskrit,
ta cần lưu ý đến cách chọn lựa thuật ngữ của
các vị cao tăng dịch giả ng ày xưa, bởi vì các ngài dùng những thuật
ngữ phiên dịch để quảng bá giáo lý của Đức
Phật cho dân chúng thời đó, có thể những thuật ngữ đó không c òn
thích hợp trong bối cảnh thời nay, hoặc ý nghĩa chữ dùng có thể
đ ã thay
đổi theo năm tháng.

Cho nên, rất khó mà tìm một câu trả lời phổ quát cho câu hỏi: Thế nào
là Chánh? Tùy theo ngữ cảnh và mạch v ăn,
Chánh có nhiều ý nghĩa khác nhau. Ở đây, chúng tôi xin giới hạn chữ Chánh
trong ý nghĩa của Bát Chánh Đạo như Đức Phật đ ã giảng dạy. Trong
phạm vi đó, theo thiển ý, Chánh - dịch theo
chữ Pāli Samm ā - là
những gì có ích lợi và cần thiết cho sự hành trì
để tận diệt khổ đau, đưa đến giải thoát, giác
ngộ.

Bát Chánh Đạo l à con
đường có 8 yếu tố - mỗi yếu tố có t ên
gọi bắt đầu bằng chữ Chánh. Thật ra, danh từ
Bát Chánh Đạo chỉ l à một lối dịch thoát, không sát nghĩa. Chữ P āli
l à Ariya atthangika-magga , có nghĩa là con
đường thánh (cao sang) gồm có 8 chi phần,
tiếng Anh dịch l à "the Noble Eightfold Path" . Trong các bản
dịch Kinh tạng, Hòa thượng Thích Minh Châu dịch là "Thánh
đạo Tám ng ành" . Tuy nhiên, vì danh
từ Bát Chánh Đạo rất phổ thông trong h àng
Phật tử chúng ta, nên chúng tôi thường dịch là Con
Đường Tám Chánh.

*

Còn Chánh Kiến là gì? Là nhìn đúng, thấy
đúng. Nhưng nh ìn đúng như thế n ào?
Tùy theo ngữ cảnh và mục đích, trong sinh
hoạt văn hóa, kinh tế, x ã hội, chính trị, luân lý, lịch sử, v.v.,
chúng ta thấy có thể có nhiều cái đúng khác
nhau, có khi tương hợp, có khi tương phản. Tuy nhi ên, lồng trong
Bát Chánh Đạo, Chánh Kiến l à cái nhìn,
cái thấy, cái hiểu biết như thế nào để mang
lại lợi ích cho con đường h ành trì, diệt khổ ưu,
đưa đến hạnh phúc an lạc, tiến đến giác ngộ
giải thoát. Đức Phật đ ã giảng rõ ràng về các yếu tố Chánh - kể cả
Chánh Kiến - của Bát Chánh Đạo, trong nhiều b ài
kinh. Xin chép lại ở đây, một đoạn kinh trong
Tương Ưng bộ, Tập 5, để chúng ta c ùng nhau ôn lại
định nghĩa của Bát Chánh Đạo:

- "Này các vị Tỳ-khưu, thế nào là chánh tri kiến?
Đó l à sự thông hiểu về khổ, sự thông
hiểu về nguyên nhân của khổ, sự thông hiểu về sự diệt khổ, và sự thông
hiểu về con đường diệt khổ.

Thế nào là chánh tư duy? Đó l à tư duy về ly dục, tư duy về vô sân, tư duy về vô hại.

Thế nào là chánh ngữ? Đó l à từ bỏ nói láo, từ bỏ nói hai lưỡi, từ bỏ nói lời độc ác, từ bỏ nói lời ph ù phiếm.

Thế nào chánh nghiệp? Đó l à từ bỏ sát sanh, từ bỏ lấy của không cho, từ bỏ hành động t à dâm.

Thế nào là chánh mạng? Đó l à đoạn trừ t à mạng, nuôi sống với chánh mạng.

Thế nào là chánh tinh tấn? Đó l à
tinh tấn ng ăn chận không cho khởi sanh các
bất thiện pháp chưa sanh, tinh tấn trừ diệt các bất thiện pháp đ ã
sanh, tinh tấn phát khởi các thiện pháp chưa sanh, và tinh tấn duy trì các
thiện pháp đ ã sanh.

Thế nào là chánh niệm? Đó l à sống
quán thân trên thân, nhiệt tâm, tỉnh giác,
điều phục mọi tham ưu tr ên đời; sống
quán thọ tr ên thọ, nhiệt tâm, tỉnh giác,
điều phục mọi tham ưu tr ên
đời; sống quán tâm tr ên tâm, nhiệt
tâm, tỉnh giác, điều phục mọi tham ưu tr ên
đời; sống quán pháp tr ên các pháp,
nhiệt tâm, tỉnh giác, điều phục mọi tham ưu
tr ên đời.

Thế nào là chánh định? Đó l à ly dục, ly pháp bất thiện, chứng và trú Thiền-na thứ nhất, một trạng thái hỷ lạc do ly dục sanh, có tầm, có tứ; rồi làm cho tịnh chỉ tầm và tứ, chứng và trú vào Thiền-na thứ hai, một trạng thái hỷ lạc do định sanh, không tầm, không tứ, nội tĩnh, nhất tâm; rồi ly hỷ trú xả, chánh niệm, tỉnh giác, thân cảm sự lạc thọ m à các bậc Thánh gọi là xả niệm lạc trú, chứng và trú vào Thiền-na thứ ba; rồi xả lạc, xả khổ, diệt hỷ ưu đ ã cảm thọ trước, chứng và trú vào Thiền-na thứ tư, không khổ, không lạc, xả niệm thanh tịnh."

Cho nên, để trả lời câu hỏi thế n ào
là Chánh Kiến, chúng ta có thể ghi lại lời của
Đức Phật: Đó l à thông hiểu
về khổ (Khổ), thông hiểu về nguyên nhân của khổ (Tập), thông hiểu về sự
diệt khổ (Diệt), và thông hiểu về con đường
diệt khổ (Đạo). Hay nói tóm tắt, Chánh Kiến là cái nhìn
đúng đắn về Tứ Diệu Đế.

Trong kinh Chánh Tri Kiến (Samm āditthi
sutta) , bài kinh số 9 thuộc Trung Bộ, Ngài Xá-lợi-phất
đ ã giảng cặn kẽ về
định nghĩa của Chánh tri kiến l à:

- Tuệ tri bất thiện và c ăn gốc của bất thiện.

- Tuệ tri thiện v à c ăn gốc của thiện.

- Tuệ tri được thức ăn, gồm đo àn thực, xúc thực, thức thực và tư niệm thực; và c ăn gốc của thức ăn.

- Tuệ tri khổ trong tiến trình khổ-tập-diệt- đạo.

- Tuệ tri từng chi phần Duy ên khởi, theo vòng ngược, từ già chết, rồi sinh, hữu, thủ, ái, thọ, xúc, sáu nhập, danh sắc, thức, hành, vô minh, và lậu hoặc.

Khi vị thánh đệ tử tuệ tri như vậy, vị ấy
đoạn trừ tất cả tham t ùy miên, tẩy sạch sân tùy miên, nhổ tận gốc
kiến mạn tùy miên "Tôi là" , đoạn trừ
vô minh, khiến minh khởi l ên, diệt tận khổ
đau ngay trong hiện tại. Như thế, vị ấy có
chánh tri kiến, có tri kiến chánh trực, có l òng tin Pháp tuyệt
đối v à thành tựu diệu pháp.

*

Nói đến Chánh Kiến th ì chúng tôi
lại nghĩ đến chữ Tuệ. Chúng ta thường nghe
nói " Đạo Phật l à
đạo của Trí tuệ" . Tuệ
được hiểu theo nhiều nghĩa, v à thường
dùng chung với vài chữ khác, để có những ý
nghĩa, cường độ khác nhau, chẳng hạn như: trí tuệ, tuệ giác, tuệ tri, tuệ
minh sát, tuệ giải thoát, v.v. Trong phạm vi Bát Chánh Đạo, Tuệ được d ùng
để chỉ tập hợp của 2 yếu tố: Chánh Kiến (về
Tứ diệu đế) v à Chánh Tư Duy (dựa trên ly dục, vô sân, vô hại), và
là một trong Tam Vô Lậu Học (Giới- Định-Tuệ).

Sở dĩ chúng tôi đề cập đến Tuệ l à vì mỗi khi có dịp tham gia trong các nhóm tu học, tìm hiểu hoặc bàn luận về các đề t ài phức tạp trong đạo Phật - chẳng hạn như về duy thức, Như lai tạng, Phật tánh, bát-nh ã, công án thiền, không tánh, bất nhị, đại thừa, tiểu thừa, ph àm ngã, chân ngã, v.v. - chúng tôi thường bị lôi cuốn vào các cuộc bàn luận sôi nổi, hấp dẫn, hào hứng đó. V ì vậy, thỉnh thoảng, chúng tôi phải dừng lại và tự hỏi lòng mình: - Những kiến thức như thế có lợi ích gì cho mình, có giúp t ăng trưởng Trí Tuệ, dựa tr ên Chánh Kiến và Chánh Tư Duy theo như định nghĩa của Đức Phật trong Bát Chánh Đạo, đưa đến giải thoát, giác ngộ, hay không? Tự nhắc nhở như vậy cũng là một phương cách tốt, giúp cho mình tránh khỏi các hý luận, tranh cãi vô ích.

Nhân đó, chúng tôi lại nhớ đến lời Phật
dạy về pháp như lý tác ý để điều hướng các sự suy nghĩ của m ình sao
cho có lợi lạc trên đường tu tập, như đ ã
ghi lại trong bài kinh "Tất cả các lậu hoặc" (Sabb āsava
sutta) , kinh số 2 của Trung Bộ:

- "Này các Tỳ-khưu, thế nào là các pháp cần phải tác ý và vị ấy tác ý? Này các Tỳ-khưu, những pháp nào do vị ấy tác ý mà dục lậu chưa sanh không sanh khởi, hay dục lậu đ ã sanh được trừ diệt, hay hữu lậu chưa sanh không sanh khởi, hay hữu lậu đ ã sanh được trừ diệt, hay vô minh lậu chưa sanh không sanh khởi, hay vô minh lậu đ ã sanh được trừ diệt, đó l à những pháp cần phải tác ý và vị ấy tác ý. Nhờ vị ấy không tác ý các pháp không cần phải tác ý, tác ý các pháp cần phải tác ý, nên các lậu hoặc chưa sanh không sanh khởi và các lậu hoặc đ ã sanh được trừ diệt.

Vị ấy như lý tác ý: Đây là khổ; như lý tác ý: Đây là khổ tập; như lý tác ý: Đây là khổ diệt; như lý tác ý: Đây là con đường đưa đến khổ diệt. Nhờ vị ấy tác ý như vậy, ba kiết sử được trừ diệt: thân kiến, nghi, giới cấm thủ. Này các Tỳ-khưu, các pháp ấy được gọi l à pháp dùng tri kiến để đoạn trừ các lậu hoặc."

*

Nhân khi ghi lại lời giảng của Đức Phật, về định nghĩa 8 yếu tố của Bát Chánh Đạo, xin đóng góp th êm ít dòng về chữ Thiền. Nguyên khởi, thiền là âm ngắn của thiền-na , phiên âm từ chữ Phạn "dhyana / jh āna" , là nhân tố chính của Chánh Định. Ng ày nay, nó đ ã mang nhiều màu sắc, nhiều ý nghĩa khác nhau, và từ đó, phát sinh nhiều môn phái khác nhau - nhất l à từ khi chữ "Zen" trở thành một từ ngữ thời thượng. Nhưng thật ra, Zen chỉ là phiên âm của người Nhật, từ âm Ch'an của người Tàu, tức là Thiền.

Trong bối cảnh tu học hiện nay, theo thiển ý, Thiền là
đồng nghĩa với nhóm Định của Tam Vô Lậu Học,
nghĩa l à một tập hợp của 3 phần tử: Chánh Tinh Tấn, Chánh Niệm và
Chánh Định.

Nếu chúng ta quan niệm rằng Thiền là tập hợp của 3 yếu tố cuối cùng
trong Bát Chánh Đạo, th ì hành Thiền là
pháp tu Chỉ-Quán dựa trên một đời sống có
giới hạnh trong sạch. Ở đây, Chỉ l à
Chánh Định, Quán l à Chánh Niệm, và
đời sống trong sạch là do Chánh Tinh
Tấn - nỗ lực t ăng trưởng điều thiện l ành,
lợi lạc, và trừ diệt điều xấu ác, không lợi
lạc.

Trong T ăng Chi Bộ, chương Hai Pháp, phẩm 17, Đức Phật nhấn mạnh đến pháp tu Chỉ-Quán để thông hiểu r õ ràng và tận diệt tham, sân, si:

- "Này các Tỳ-khưu, có hai pháp cần phải tu tập. Thế nào là hai? Chỉ và Quán. Hai pháp này cần phải tu tập để thắng tri tham sân si; để biến tri tham sân si, phẫn nộ, hiềm hận, giả dối, n ão hại, tật đố, xan tham, man trá, phản trắc, cứng đầu, cuồng nhiệt, mạn, quá mạn, ki êu c ăng, phóng dật; để biến tận, để đoạn tận, để trừ diệt, để biến diệt, để đoạn diệt, để xả bỏ, để từ bỏ tham sân si."

Đọc lại lời giảng của Đức Phật về Chánh Niệm v à Chánh Định, ta thấy hai yếu tố nầy tương hợp, bổ sung cho nhau, không thể tách rời, không thể biệt lập. Theo định nghĩa, Chánh Định l à pháp luyện tâm, chế ngự các triền cái, đưa tâm an trú v ào các tầng thiền-na, và lúc nào cũng có chánh niệm tỉnh giác. Cho nên, không thể có chánh định nếu không có chánh niệm.

Không hiểu vì duyên cớ gì mà thỉnh thoảng vẫn có người cho rằng phát
triển thiền-na - hay hành thiền An Chỉ - là pháp tu của ngoại
đạo. Ở đây, trong tinh thần của Bát Chánh
Đạo, Chánh Định được phát triển dựa tr ên Chánh Kiến và một
đời sống trong sạch đầy đủ giới đức, th ì
đó không thể n ào là thiền ngoại
đạo. Trong b ài
Đại Kinh Bốn Mươi (Kinh 117, Trung Bộ), ngay
trong đoạn đầu, Đức Phật đ ã khẳng định
rằng Chánh Định được phát triển l à nhờ 7 yếu tố còn lại của Bát
Chánh Đạo. Ngo ài ra, trong nhiều bài
kinh khác, Đức Phật thường khuy ên các
vị Tỳ-khưu tìm nơi vắng vẻ, ngồi xếp chân, giữ lưng thẳng,
để niệm trước mặt, đem tâm an trú v ào
các tầng thiền-na, trước khi phát triển tuệ quán.

Trở sang định nghĩa của Chánh Niệm, chúng
ta thường nghe nói đến "tứ niệm xứ", v à thường nghe nhiều người
đề cập đến pháp "thiền tứ niệm xứ", có vẻ như
l à một lối thiền đặc biệt, ri êng
rẽ, là con đường duy nhất (the only
way, the sole way) dịch từ chữ ek ā yanamaggo ,
với hàm ý là không có con đường n ào
khác. Tuy nhiên, nhiều dịch giả khác - như Tỳ-khưu Nanatiloka, Tỳ-khưu
Bodhi, Tỳ-khưu Analayo, ông Walshe - không
đồng ý như thế. Các vị ấy dịch l à "con
đường thẳng" (the direct path)
với ý nghĩa là con đường hướng thẳng đến mục
ti êu, và mục tiêu ấy là Niết Bàn.

Thêm vào đó, đọc lại lời giảng của Đức
Phật về bốn pháp quán niệm (thân, thọ, tâm, pháp) trong kinh Niệm Xứ
(Satipatth āna sutta) , ta
đều thấy có cụm từ điều phục "mọi
tham ưu trên đời" , dịch từ câu P āli
"loke abhijjh ā-domanassam" .
Ngài thiền sư Ajahn Brahmavamso (trụ trì tu viện Bodhinyana, Tây Úc) giải
thích dựa theo Chú giải rằng cụm từ đó có thể
hiểu l à để chỉ sự nhiếp phục năm triền
cái. Abhijjh ā là
đồng nghĩa với triền cái thứ nhất,
domanassam là đồng nghĩa với triền cái
thứ nh ì, và nếu dùng chung lại với nhau - trong thành ngữ P āli
- đó l à cách viết tắt cho nhóm n ăm
triền cái. Điều nầy có nghĩa là cả n ăm
triền cái phải được khắc phục trước khi bắt đầu h ành trì pháp Quán
Niệm. Chức n ăng của việc đem tâm an trú v ào
các tầng thiền-na - chi phần Chánh Định của Bát Chánh Đạo - là
để nhiếp phục năm triền cái, giúp phát triển
tuệ Minh sát. Trong b ài kinh số 68 của Trung Bộ (Nalakap ā na
sutta) , Đức Phật dạy rằng khi hành giả chưa
đạt các tầng thiền-na, năm triền cái c ùng
với bất lạc và giải đ ãi sẽ xâm chiếm
tâm và trú tại đó. Chỉ khi n ào hành
giả đạt v ào các tầng thiền-na thì n ăm
triền cái c ùng với bất lạc và giải đ ãi
mới không xâm chiếm tâm và không trú tại đó.

Tỳ-khưu Brahmavamso giải thích thêm rằng thiền sinh nào
đ ã trực nghiệm
được các tầng thiền-na mạnh mẽ nầy th ì
ắt đ ã biết
được, qua kinh nghiệm bản thân, bản chất thật
sự của tâm sau khi các triền cái đ ã
được chế ngự. Thiền sinh n ào chưa biết các tầng thiền-na thì chưa
hiểu rõ các dạng vi tế của các triền cái. Họ tưởng rằng các triền cái
đ ã được
chế ngự, nhưng thật ra, họ đ ã không nhận thức
được chúng, v à vì thế,
đ ã không
đạt kết quả tốt trong khi h ành thiền.

Cũng xin ghi nhận thêm ở đây l à
trong kinh Nhất Nhập Đạo thuộc bộ Tăng Nhất
A-h àm của Hán tạng, bài kinh tương
đương với kinh Niệm Xứ của tạng Pāli, có ghi rõ r àng ngay trong
đoạn đầu l à hành giả phải nhiếp phục n ăm
triền cái. Điều nầy h àm ý là đem tâm
an định v ào thiền-na, nghĩa là cần phải hành thiền An Chỉ.

Có quan niệm cho rằng phát triển tuệ quán thì không cần Chánh
Định, m à chỉ cần sát-na
định (khanika-sam ādhi,
momentary concentration) , nghĩa là
định từng chập, l à đủ. Ngo ài
ra, cũng có sách đề cập đến khái niệm về các
tầng thiền-na minh sát (vipassan ā-jhāna) .
Không biết các quan niệm đó có được ghi chép
trong kinh tạng như l à lời dạy của Đức
Phật hay không? Theo sự hiểu biết thô thiển của chúng tôi, có lẽ các quan
niệm đó chỉ được khai triển về sau nầy, do các vị luận sư viết ra trong
các bộ chú giải v à luận giải, vào khoảng từ 500
đến 1,000 năm sau khi Đức Phật nhập diệt.

Ở đây, l à phàm nhân cư sĩ còn
đang tu học, chúng tôi chỉ có một thắc mắc
rất đơn giản: - Nếu không nỗ lực phát triển Chánh Định với tâm an trú
trong thiền-na, th ì chúng ta có thực hành trọn vẹn Con
Đường Tám Chánh, như Đức Phật đ ã dạy,
hay không? Có lẽ mỗi thiền sinh chúng ta phải tự tìm lời giải
đáp thỏa đáng v à thiết thực cho sự tu
tập của mình.

*

Trong bài kinh số 107, thuộc Trung Bộ, Đức Phật giảng cho người B à-la-môn Ganaka Moggallana, tóm tắt con đường tu tập, như sau:

- giữ gìn giới hạnh,

- hộ trì các c ăn,

- tiết độ ăn uống,

- chú tâm cảnh giác,

- th ành tựu chánh niệm tỉnh giác,

- tìm nơi thanh vắng để h ành thiền,

- nhiếp phục 5 triền cái,

- an trú vào 4 tầng thiền-na.

Thêm vào đó, theo kinh Sáu Thanh Tịnh, Trung Bộ 112, sau khi an trú v ào 4 tầng thiền-na, Đức Phật khuy ên các vị Tỳ-khưu hữu học phải tiếp tục hành trì, phát triển các tuệ minh và tiến tới giải thoát.

Ngoài ra, trong Tương Ưng bộ, Tập 1, Đức Phật dạy:

Người trú giới có trí

Tu tập tâm và tuệ

Nhiệt tâm và thận trọng

Tỳ-khưu ấy thoát triền.

Ngài Phật Âm, trong bộ luận Thanh Tịnh Đạo, giải thích rằng "người trú giới có trí" l à người có giới thanh tịnh, có hiểu biết rõ ràng, dựa trên vô tham, vô sân, vô si. "Tu tập tâm" ở đây l à pháp hành thiền an chỉ, "tu tập tuệ" ám chỉ hành thiền minh quán, "tu tập tâm và tuệ" nghĩa là hành thiền Chỉ-Quán, hay Chỉ-Quán đồng tu. "Nhiệt tâm v à thận trọng" nghĩa là có nhiều nghị lực, tinh tấn và tỉnh giác nhận thức. "Tỳ-khưu" (bhikkhu) ở đây mang một nghĩa rộng, không phải để chỉ ri êng hàng tu sĩ, mà để chỉ người thấy được sự khốn khổ của sinh tử luân hồi. "Thoát triền" l à thoát khỏi mọi trói buộc của sinh tử luân hồi. Như thế, qua câu kệ trên, Đức Phật dạy chúng ta phải an trú trong Giới, tu tập Thiền định, phát triển Tuệ quán, để giác ngộ giải thoát.

*

S au cùng, xin giới thiệu một quyển sách c ăn
bản về Phật Pháp. Trong quá tr ình tu học, chúng tôi thường tham
khảo quyển " Đức Phật v à Phật Pháp" của
Hòa thượng Narada, do cư sĩ Phạm Kim Khánh dịch. Quyển này
được xuất bản lần đầu ti ên vào n ăm
1964, v à được ông Khánh hiệu đính v à
bổ sung vào n ăm 1998. Trong 40 năm qua, quyển
sách đ ã được tái bản nhiều lần v à
đ ã mang nhiều lợi lạc cho hàng Phật tử
chúng ta.

Thêm vào đó, trong những năm gần đây,
chúng tôi lại thích tham cứu th êm quyển "Phật học Khái luận" của
Hòa thượng Thích Chơn Thiện. Quyển sách nầy cũng
được tái bản nhiều lần, có phát h ành
tại các nhà sách Phật giáo trong nước và hải ngoại. Theo thiển ý,
đây l à một quyển sách dung hợp các
điểm căn bản của Nam v à Bắc tông, với
những trích dẫn kinh điển r õ ràng và
nghiêm túc, có ích lợi cho những ai muốn tìm hiểu về các vấn
đề chính yếu trong đạo Phật.

-ooOoo-

Đầu
trang
| 01
| 02
| 03
| 04
| 05
| 06
| 07
| 08
| 09
| 10
| Mục lục

[ Trở về trang Thư Mục ]

last updated: 01-05-2005
