Vbud
Hue Nang
Nguồn: Thư Viện Phật Học BudSas (kho Dân tộc KING — Giảng Sư)

Hue Nang

This document is written in Vietnamese, with Unicode Times font

Câu chuyện Thiền Tông:

Lục Tổ Huệ Năng

Tâm Thái

Nói đến Thiền tông
thì hai vị Tổ có ảnh hưởng tối quan trọng là
Tổ Bồ Đề Đạt Ma và Lục Tổ Huệ Năng. Tổ
Bồ Đề Đạt Ma đã đem hạt giống Thiền tông
từ Ấn Độ qua gieo trồng tại Trung Hoa vào khoảng
năm 520. Tổ là vị tổ thứ 28 tại Ấn Độ nhưng
từ khi Tổ qua Trung Hoa và thực sự đặt nền móng
cho Thiền tông tại Trung Hoa thì được coi là Sơ
Tổ Thiền tông tại Trung Hoa. Sau chín năm ở Trung
Hoa Tổ truyền y bát cho tổ Huệ Khả (487-593)
tức vị tổ Thiền tông thứ hai. Kế đến là
các Tổ: Tăng Xán, Đạo Tín, Hoằng Nhẫn và Huệ
Năng. Như vậy tổ Huệ Năng (638-713) (Nhật: Eno,
Tr. Hoa: Hui Neng) là vị tổ thứ sáu ở Trung Hoa. Tổ
Huệ Năng giữ một địa vị rất quan trọng của
Thiền tông vì tuy nền móng của Thiền tông
do tổ Bồ Đề Đạt Ma đặt ra nhưng sau gần 200
năm, đến thời tổ Huệ Năng mới thực sự phát
triển mạnh với một đường lối rõ rệt và
vững chắc. Cuộc đời và việc truyền pháp của
Tổ được ghi rõ trong kinh "Pháp Bảo Đàn"
(The Altar Sutra of the Dharma Treasure, hoặc Platform
Sermons of the Sixth Patriarch). Cho tới nay sau hơn một
ngàn ba trăm năm tuy Thiền tông có chia thành
nhiều hệ phái nhưng căn bản do Lục Tổ đặt
ra vẫn là nòng cốt chỉ đạo. Theo D.T. Suzuki thì
"Kinh Pháp Bảo Đàn xứng đáng là một công
trình vĩ đại vì đã định hướng cho tư tưởng
Phật giáo trong nhiều thế kỷ tại Trung
Hoa." Nếu muốn tu hành Thiền tông cho có
căn bản thì cần thấu triệt những lời chỉ dạy
trong cuốn kinh đó.

Kinh Pháp Bảo
Đàn
Kinh này được chia làm 10
phẩm. Kinh được dịch ra tiếng Việt do quý
Hòa thượng Minh Trực, Thiền sư Thích Duy Lực và
Thiền sư Thích Thanh Từ. Kinh được dịch ra
tiếng Anh trong các cuốn: "The Diamond Sutra and
the Sutra of Hui Neng của A. F. Price và Wong Mou
Lam", "A Buddhist Bible của D. Goddard" và
trích từng đoạn trong các sách của D. T. Suzuki,
Christmas Humphreys.

Phẩm thứ nhất:
Hành do
Phẩm này kể về
tiểu sử Lục Tổ. Tổ họ Lư, tên Huệ Năng,
sanh trưởng trong gia đình nghèo túng, mồ côi cha từ
khi ba tuổi. Hàng ngày Huệ Năng phải vào rừng
đốn củi đem bán để nuôi mẹ. Đến năm 22
tuổi, một hôm chỉ mới được nghe người khác tụng
kinh Kim Cang mà đã tỉnh ngộ và nhờ có duyên tốt,
được người giúp đỡ, nên có dịp đến theo
học Ngũ tổ Hoằng Nhẫn (TrH: Hung Jen) tại
huyện Huỳnh Mai. Khi Huệ Năng đến yết
kiến Ngũ Tổ thì Ngũ Tổ hỏi: "Đến đây
cầu việc gì?" Huệ Năng đáp:
"Đến đây chỉ cầu làm Phật, không cầu
việc gì khác." Tổ tiếp: "Ngươi là
người xứ Lãnh Nam, lại là dân man rợ, thế nào
thành Phật được! " Huệ Năng đáp: "Con
người tuy có phân chia Nam Bắc, chớ Phật tánh vốn
không có Nam Bắc. Cái thân man rợ này đối với hòa
thượng tuy chẳng giống nhau, nhưng cái tánh Phật
đâu có khác!" Dù chỉ mới bắt đầu xin theo
học mà Huệ Năng đã tỏ ra hơn người, vì
đã thấy rõ mục đích Thiền là thành Phật, thấy
rõ Phật tánh mọi người như nhau. Cũng nên nhớ
'thành Phật' tức là được 'giác ngộ', thấy rõ
được Phật tánh, tự Tánh. Ngũ Tổ thầm nhận Huệ
Năng là người khác thường rồi.

Sau đó Huệ Năng, vì vẫn
là một cư sĩ, chỉ được giao cho công việc giã
gạo ở nhà sau chứ chưa được lên nhà trên theo
học như các tăng khác. Tuy vậy Huệ Năng vẫn
nhẫn nại giã gạo được hơn tám tháng. Tới lúc Ngũ
Tổ thấy thời cơ truyền pháp đã đến, ra
lệnh cho toàn chúng trình kệ để chọn
người kế thừa. Ngũ Tổ nói: "Sanh tử là
việc lớn, các ngươi suốt ngày chỉ cầu phước,
chẳng cầu lìa khỏi biển khổ sanh tử. Nếu mê
tự tánh thì phước làm sao có thể cứu được?
Các ngươi mỗi người hãy tự xem trí Bát nhã
của tự tánh và làm một bài kệ trình cho ta xem,
nếu ai ngộ được đại ý, thì ta sẽ trao
truyền y bát cho làm Tổ thứ sáu." Tất cả
chúng bảy trăm người đều tin rằng chỉ có giáo
thọ sư của họ là Thượng tọa Thần Tú
(TrH: Shen Hsiu) mới đủ khả năng làm việc này
nên không ai dám nghĩ đến việc trình kệ.
Thần Tú trình bài kệ:

"Thân thị Bồ Đề thọ,

Tâm như minh cảnh đài,

Thời thời cần phất thức,

Vật sử nhạ trần ai."

(Dịch: "Thân là cây bồ đề, Tâm như đài gương sáng, Luôn luôn phải lau chùi, Chớ để dính bụi trần.")

Ngũ Tổ kêu Thần Tú vào nói:
" Ngươi làm bài kệ ấy, tỏ ra chưa thấy Bản
tánh, ngươi mới tới ngoài thềm cửa, chưa vào
trong nhà. Cứ như chỗ thấy hiểu ấy mà tìm
đạo Vô thượng Bồ Đề thì rõ ràng không
thể được."

Sau đó Huệ Năng vì không biết chữ nhưng có nhờ người viết để trình bài kệ đối lại với bài kệ trên:

"Bồ đề bổn vô thọ,

Minh cảnh diệc phi đài.

Bản lai vô nhất vật,

Hà xứ nhạ trần ai."

(Dịch: "Bồ đề vốn chẳng cây, Gương sáng cũng chẳng đài, Xưa nay không một vật, Nơi nào dính bụi trần.")

Ngũ Tổ đọc hai bài kệ
và thấy Huệ Năng là người đã ngộ Thiền
nên trao y và bát cho Huệ Năng và truyền ngôi
Tổ thứ sáu. Khi truyền pháp cho Huệ Năng thì
Ngũ Tổ giảng kinh Kim Cang, đến câu: "Ưng vô
sở trụ nhi sanh kỳ tâm" (Nên không trụ vào
chỗ nào mà sanh tâm mình), Huệ Năng ngay đó
đại ngộ là tất cả muôn pháp chẳng lìa tự tánh,
mới trình với Ngũ Tổ rằng:

"Đâu ngờ tự tánh vốn tự thanh tịnh,

Đâu ngờ tự tánh vốn chẳng sanh diệt,

Đâu ngờ tự tánh vốn tự đầy đủ.

Đâu ngờ tự tánh vốn chẳng lay động.

Đâu ngờ tự tánh hay sanh vạn pháp."

Ngũ Tổ biết Huệ Năng
đã ngộ bản tánh, nên nói với Huệ Năng rằng:
"Chẳng nhận được bản tâm, học pháp vô
ích, nếu nhận được bản tâm, thấy được bản
tánh, tức gọi là Trượng phu, là Thầy cõi trời,
cõi người, là Phật."

Hai bài kệ trên của Thần
Tú và Huệ Năng chứng tỏ hai đường lối tu hành
khác nhau. Thần Tú với sở trường uyên bác, thành
thạo kinh điển, có khuynh hướng trừu tượng và
quan niệm hóa, nên cho rằng tu hành là "lau
chùi" cho tấm gương tâm được sáng lại. Nhưng
Huệ Năng đã khéo léo "đập bể" tấm
gương và chỉ thẳng "bản lai vô nhất vật",
chứng tỏ đã tới chỗ tuyệt đối thì không
có một cái gì ở đó, nói chi tới gương, tới bụi.
Đường lối tu hành đó thiệt đã dẫn thẳng
đến chỗ cứu cánh, mà không còn dùng tới
phương tiện như "lau chùi" nữa. Pháp
môn của Thần Tú vẫn có giá trị và hữu ích cho
những người chưa đạt tới thượng căn, còn pháp
môn của Tổ là dành cho những người đã đủ trình
độ để đạt tới mức cứu cánh. Vì vậy chúng ta
không nên nói pháp nào hay, pháp nào dở.

Tuy Lục Tổ thấy cái
"Không" nhưng không chấp Không, vì cũng còn
thấy Tự tánh diệu dụng với năm câu "đâu
ngờ ... ". Thấy được Tự tánh mới là mục đích
của Thiền tông, chứ không phải chỉ thâm hiểu
chữ "Không" là đủ. Trong một bài giảng, Tổ
cũng nhắc nhở: "Chớ nghe ta nói 'Không' mà
liền chấp 'Không'. Nếu để tâm trống
không mà tĩnh tọa là chấp cái Vô ký
không."

Đoạn trên chứng tỏ sự sáng
suốt của Ngũ Tổ trong việc lựa chọn người
truyền pháp, cho nên tuy Huệ Năng chỉ là một
cư sĩ mà đã được chọn làm vị Tổ thứ sáu
của Thiền tông. Ngay đêm đó Ngũ Tổ đưa Lục
Tổ ra đi một cách kín đáo. Sau đó nghe tin Huệ
Năng được truyền thọ, có mấy trăm người
đuổi theo để lấy lại y bát vì cho rằng Huệ
Năng không xứng đáng. Điều đó cũng dễ
hiểu vì một ông cư sĩ chỉ biết giã gạo,
không được học hỏi gì về Phật pháp mà lại
được trao cho danh vị Tổ thì đối với nhiều
tăng thật khó mà chấp nhận. Có một vị tăng tên là
Huệ Minh, vốn là một tướng quân, tánh tình nóng
nảy, đuổi kịp Huệ Năng, nhưng sau đó lại bị
khuất phục nên xin Huệ Năng nói pháp. Huệ
Năng nói: "Ông đã vì Pháp mà đến đây,
thì nên dứt hết các trần duyên, chớ sanh một
niệm tưởng, ta sẽ vì ông mà nói Pháp." Một
hồi sau Huệ Năng nói: "Chẳng nghĩ thiện,
chẳng nghĩ ác, đang khi ấy cái gì là bản lai
diện mục (original face) của thượng tọa
Minh". Huệ Minh ngay đó đại ngộ. Đó là bài
pháp thứ nhất của Lục Tổ, tuy ngắn ngủi mà sau này
thường được nhắc nhở tới.

Sau đó Lục Tổ vẫn chưa có
dịp hoằng pháp, mà phải ẩn náu trong 15 năm. Khi
đến chùa Pháp Tánh tại Quảng Châu và gặp Pháp
sư Ấn Tông đang giảng kinh Niết Bàn. Lúc ấy
có luồng gió thổi động lá phướn. Một vị tăng nói
gió động, một vị tăng khác nói phướn động, cả
hai tranh cãi không ngừng. Huệ Năng bước ra nói:
"Chẳng phải gió động, chẳng phải phướn động,
mà là tâm các ông động." Cả chúng đều
ngạc nhiên. Pháp sư mời Huệ Năng lên ghế
ngồi và sau cuộc đàm đạo, Pháp sư nhận ra được
Lục Tổ, xuống tóc cho Tổ và thờ Tổ làm thầy. Tới
lúc đó Tổ mới chính thức thọ giới. Pháp sư
hỏi Tổ là Ngũ Tổ Huỳnh Mai truyền thọ như
thế nào. Tổ trả lời: "Ngài không có
truyền thọ gì, chỉ cần Kiến tánh, chẳng
cần Thiền định để Giải thoát."

Quan Thứ sử cùng các viên
quan, chức sắc vào núi thỉnh Tổ về nơi giảng
đường chùa Đại Phạm để thuyết pháp. Năm
sau Tổ rời về chùa Bửu Lâm ở Tào Khê để
hoằng pháp. Trung bình chư tăng thường có mặt tại
chùa không dưới một ngàn.

Phẩm thứ hai:
Trí huệ Bát nhã
Phần này có thể được coi
là quan trọng nhất trong kinh. Tổ giảng về
pháp Ma ha Bát nhã Ba la mật đa (Skt: Maha Prajna
Paramita), có nghĩa là đại trí huệ đến bờ
bên kia. Pháp tu này đạt thẳng mục đích của
Thiền là Kiến Tánh Thành Phật. Tất cả chúng
sinh, từ người ngu đến kẻ trí đều có Phật
tánh như nhau. Có khác nhau chăng chỉ là kẻ mê,
người ngộ. Vì vậy nên Tổ chỉ rõ thêm: "Phàm
phu tức Phật, phiền não tức Bồ đề; niệm
trước mê tức phàm phu, niệm sau ngộ tức Phật.
Niệm trước chấp cảnh tức phiền não, niệm
sau lìa cảnh tức Bồ đề." Thế nào là
mê, mê đây là không thấy được tự tánh của mình.
"Bản tánh là Phật, lìa tánh chẳng có Phật ...
Trí Bát nhã đều từ bản tánh mà sanh, chẳng
phải từ bên ngoài vào, không nên lầm với ý
thức". Tất cả muôn pháp đều ở trong tự
tánh của con người, hoặc nói cách khác là tự tánh
bao hàm muôn pháp. Ngay cả chư Phật ba đời (quá
khứ, hiện tại, vị lai), mười hai bộ Kinh cũng
đầy đủ ở trong tự tánh.

Cần biết rõ những danh từ
tự tánh, bản tánh là để chỉ cái bản thể
(self-nature) của mỗi người, đó là cái không
sanh, không diệt, không biến đổi, thường
hằng. Không nên lầm với danh từ tánh tình, tánh
nết là những hiện tượng do duyên hợp tạo
nên, luôn thay đổi, không có một thực thể. Thí
dụ ta không thể nói người đó bản tánh nóng,
vì lúc gặp một việc vui mừng người đó cũng vui
vẻ như những người khác, vậy lúc đó tánh nóng ở
chỗ nào; hoặc nếu người đó được dạy bảo
thì cũng bỏ hẳn hoặc bớt tánh nóng. Như vậy tánh
nóng của người đó thay đổi tùy theo hoàn cảnh chứ
không thường hằng. Danh từ tự tánh, bản tánh hay bị
hiểu lầm là vậy. Cũng như danh từ bản tâm nói
trong kinh có thể bị hiểu lầm đó là cái tâm
suy nghĩ, tính toán, hiểu biết của mình, sự
thực đó chỉ là vọng tâm, nó thay đổi theo thời
gian, hoàn cảnh xã hội, văn hóa chứ không phải là
bản tâm, tự tâm, chân tâm.

Khi thấy rõ bản tâm tức là
giải thoát, là đạt được Bát nhã Tam muội, tức Vô
niệm. "Vô niệm là thấy tất cả các pháp
mà tâm không nhiễm vương, dính níu." Cũng có
người hiểu rằng Vô niệm là dứt bặt tư
tưởng, không nghĩ ngợi gì hết. Lục Tổ cảnh
giác liền là "chẳng phải như người lầm
tưởng, cho là 'trăm điều chẳng nghĩ, khiến
cho niệm tưởng tuyệt dứt' đó là bị pháp
trói buộc, tức là biên kiến." Trong phẩm này
Tổ cũng hai lần cảnh giác những người chấp Không
và để tâm Không mà ngồi Thiền là sai lầm:
"lại có kẻ mê để tâm 'không' mà tĩnh
tọa, trăm điều chẳng nghĩ, với bọn
người này không thể nói gì được, vì họ
bị rơi vào tà kiến."

Trong phẩm này có những lời
dạy rất là thực tế "người đời suốt ngày
miệng niệm Bát nhã mà chẳng nhận được Tự
tánh Bát nhã, cũng như người nói ăn mà không ăn
nên chẳng no được, miệng chỉ thuyết Không,
muôn kiếp chẳng được Kiến tánh ... Cần phải
tâm hành, chẳng ở miệng niệm, miệng
niệm tâm chẳng hành thì cũng như huyễn hóa ...
Đối với tất cả các pháp, dùng trí huệ của
chân như tự tánh chiếu soi, chẳng chấp, chẳng
bỏ, tức là Kiến tánh thành Phật." Tổ chỉ
rõ là cần tu hạnh Bát nhã, thực hành theo kinh Kim
Cang thì sẽ được kiến tánh. Tổ cũng lấy kinh
nghiệm bản thân và dạy: "kẻ tự ngộ thì
chẳng phải nhờ đến người khác chỉ bảo, nếu
cố chấp rằng phải luôn ỷ lại vào thiện tri
thức mới mong được giải thoát thì không có lý
như vậy", còn nếu không tự ngộ thì cần
phải nhờ thiện tri thức chỉ ra mới thấy.

Tổ có dạy bài tụng Vô tướng
tại cuối phẩm để những người xuất gia cũng như
tại gia y theo mà tu hành. Sau đây là một vài đoạn
trong bài tụng:

"Chỉ truyền pháp kiến tánh,

Hoằng pháp phá tà tông.

Ngoài tâm đi tìm đạo.

Suốt đời chẳng thấy đạo.

Thương, ghét chẳng quan tâm,

Duỗi thẳng hai chân nằm.

Phật pháp tại thế gian,

Chẳng rời thế gian để tìm giác.

Lìa thế gian tìm bồ đề,

Cũng như tìm sừng thỏ.

Tụng này là đốn giáo,

Cũng gọi đại pháp thuyền,

Lúc mê tu nhiều kiếp,

Ngộ chỉ một sát na."

Phẩm thứ ba:
Nghi vấn
Vị Sử quân xin Lục Tổ chỉ
dạy về chuyện khi vua Lương Võ Đế gặp
tổ Bồ Đề Đạt Ma có hỏi: "Trẫm suốt đời
xây chùa độ tăng, trai tăng bố thí, được công
đức gì?" Tổ Bồ Đề Đạt Ma đáp:
"Thiệt không có công đức gì".

Tổ giảng: "Xây chùa độ
tăng, trai tăng bố thí, ấy là cầu phước, chẳng
thể đem cái phước ấy cho là công đức. Công
đức ở trong Pháp thân, chẳng ở tại tu phước đức
... Công đức phải tìm nơi tự tánh, chẳng phải bố
thí cúng dường mà cầu được."

Vị Sử quân lại hỏi về
vấn đề niệm Phật A Di Đà để được
vãng sanh về Tây phương. Tổ nói: "Kẻ mê
niệm Phật cầu vãng sanh nơi khác, người ngộ tự
tin nơi tâm ... Phật dạy: Khi nơi tâm mình tịnh tức
là cõi Phật tịnh ... Nếu ngộ được pháp vô sanh
thì cõi Tây phương cách đây chẳng xa, chẳng ngộ
tự tâm mà niệm Phật thì con đường vãng sanh
còn xa xôi ... Muốn thấy Phật phải tìm ở nơi tánh,
chớ nên cầu ở bên ngoài ... Chỉ cần tâm được
thanh tịnh, thì tự tánh tức là Tây phương
vậy."

Tổ nói:" Muốn tu hành thì
ở nhà tu cũng được, chẳng cần ở chùa." Sau
đó Tổ dạy bài tụng Vô tướng để chỉ pháp tu
hành tại gia.

Phẩm thứ tư:
Định Huệ
Pháp môn của Tổ lấy định
huệ làm gốc. "Định là thể của Huệ,
Huệ là dụng của Định ... Chớ nói rằng trước
phát định, sau phát huệ, hay trước huệ sau
định, mà phân biệt định huệ là khác nhau.
Nếu hiểu như thế thì pháp có hai tướng
... Người hành trực tâm, đối với tất cả pháp
chẳng nên chấp trước. Kẻ mê chấp pháp tướng, cứ
nói thường ngồi chẳng động, vọng chẳng khởi
nơi tâm tức là một hạnh Chánh định. Hiểu như
vậy tức là đồng với loài vô tình, đó là nhân
duyên chướng đạo."

"Pháp môn này từ trên
truyền xuống, trước hết lập Vô niệm làm
tông, Vô tướng làm thể, Vô trụ làm gốc ... Vô
niệm là đối với mọi cảnh tâm chẳng nhiễm,
trong niệm thường lìa cảnh, chẳng vì đối cảnh
mà sanh tâm. Nếu là trăm điều chẳng nghĩ,
bỏ hết các niệm tưởng, một niệm
tuyệt liền chết, thọ sanh nơi khác, ấy
là cái lỗi lầm lớn, người học đạo khá suy
nghĩ điều đó! ... Vô tướng là đối với sắc
tướng mà tâm lìa sắc tướng. Đối với tất cả các
pháp niệm niệm chẳng trụ tức là không bị
trói buộc, đây là lấy Vô trụ làm gốc ... Thiện
tri thức, Chân như tự tánh khởi niệm thì sáu
căn tuy có thấy nghe hiểu biết mà chẳng nhiễm
muôn cảnh. Nên Kinh nói: 'Phân biệt được các
pháp mà cái tánh thanh tịnh Niết bàn chẳng
động'."

Phẩm thứ năm:
Tọa Thiền
"Pháp môn này nói Tọa
Thiền vốn chẳng chấp tâm, cũng chẳng chấp tịnh,
cũng chẳng chấp chẳng tịnh ... Kẻ mê thì dù thân
chẳng động mà mở miệng thì nói phải quấy, tốt
xấu, hay dở của người ... Tự tánh vốn tự định,
chỉ vì thấy cảnh mà chấp cảnh nên mới tán loạn.
Nếu thấy mọi cảnh mà tâm chẳng loạn, đó là
Chân định vậy ... Thiện tri thức, niệm
niệm tự thấy bản tánh thanh tịnh, tự tu, tự
hành, tự thành Phật đạo."

Phẩm thứ sáu:
Sám Hối
Tổ truyền năm phần Hương
Pháp thân:

Giới hương: không
tưởng điều quấy, không toan điều ác,
không ghen ghét, không tham sân, không cướp
của hại người.
Định hương: thấy
cảnh tướng lành dữ mà tâm không loạn.
Huệ hương: tự
tâm không bị ngăn che, thường lấy trí
huệ mà quán chiếu tự tánh.
Giải thoát hương: tâm
không dính níu vào cảnh vật nào, chẳng nghĩ
thiện, chẳng nghĩ ác, tự tại vô ngại.
Giải thoát tri kiến
hương: tuy giữ được giải thoát hương
mà không 'trầm không thủ tịch' (đắm vào
cảnh không, giữ lòng vắng lặng). Phải tu
học pháp tối thượng thừa để nhận
được bản tâm, thẳng đến Bồ đề,
chân tánh chẳng đổi.

Bài Vô tướng sám hối chỉ rõ cần sám hối ba điều: chẳng nhiễm ngu mê, chẳng nhiễm kiêu căng, dối trá, chẳng nhiễm ghen ghét.

Sau đó là bốn điều thệ nguyện:

-- Tự tâm chúng sanh vô biên thệ nguyện độ,

-- Tự tâm phiền não vô tận thệ nguyện dứt,

-- Tự tánh pháp môn vô lượng thệ nguyện học,

-- Tự tánh Phật đạo vô thượng thệ nguyện thành.

Tổ dạy ba phép quy y là:

-- Quy y Diệu giác của tự tánh. (Phật tức là Giác, tánh giác ngộ)

-- Quy y Chánh pháp của tự tánh. (Pháp tức là Chánh, tánh Chân chánh)

-- Quy y thể Thanh tịnh của tự tánh. (Tăng tức là Tịnh, tánh Thanh tịnh)

"Trong Kinh rõ ràng nói là
quy y tự tánh Phật , chẳng nói quy y Phật nơi nào
khác. Phật ở tánh mình mà chẳng quy y thì không có
chỗ nào để quy y nữa. Nay đã tự ngộ,
mỗi người phải quy y Tự tánh Tam bảo. Tự tâm quy
y Tự tánh tức là quy y Chân Phật."

Phẩm thứ bảy:
Cơ duyên
Phẩm này ghi lại những lời
giảng của Tổ cho các đệ tử như:

-- Pháp Hải hỏi về "Tức Tâm tức Phật".

-- Pháp Đạt hỏi về kinh Pháp Hoa.

-- Trí Thông hỏi về ba thân (Pháp thân, Báo thân và Hóa thân) và bốn trí.

-- Trí Thường hỏi về "Thấy tánh thành Phật."

-- Chí Đạo hỏi về kinh Niết bàn.

-- Thiền sư Hành Tư hỏi về pháp tu hành.

-- Thiền sư Hoài Nhượng sau khi đại ngộ ở lại làm thị giả cho Tổ 15 năm.

-- Thiền sư Vĩnh gia Huyền Giác, sau khi
đã sáng tỏ tâm địa nhân xem kinh Duy Ma Cật,
đến nơi được Tổ ấn chứng. Có viết tập
"Chứng Đạo Ca" rất là nổi danh.

-- Trí Hoàng được giảng về Nhập định.

Phẩm thứ tám:
Đốn, Tiệm
Chí Thành là đệ tử của
Thần Tú, được giao cho trách nhiệm là đến
nghe pháp của Tổ để về trình lại. Tổ giảng
cho Chí Thành nghe:

-- Trụ tâm quán tịnh là bịnh chứ chẳng phải là Thiền.

-- Pháp Giới định huệ của Tổ là giảng cho
những người tối thượng thừa, chứ không phải cho
người đại thừa như hòa thượng Thần Tú dạy.
"Chỗ ta nói pháp không lìa tự tánh. Lìa
tánh mà nói pháp là chấp tướng mà nói, thì tự
tánh thường mê. Nên biết tất cả các pháp
đều do tự tánh mà khởi dụng ... Nếu ngộ
được tự tâm, cũng chẳng lập Bồ đề
Niết bàn, chẳng lập giải thoát tri
kiến."

Hạnh Xương được giảng về nghĩa Thường, Vô thường trong kinh Niết bàn.

Thần Hội đến hỏi Tổ:
"Hòa thượng ngồi Thiền thấy hay chẳng
thấy?" Tổ nói: "Nếu ngươi vì tâm mê,
chẳng thấy tự tánh thì phải hỏi Thiện tri thức
để chỉ đường, nếu tâm ngộ, tự thấy tánh
thì y theo pháp mà tu hành. Nay ngươi mê chẳng thấy
tự tâm, lại đến hỏi ta thấy hay không thấy. Ta
thấy tự ta biết, chẳng dính dáng gì đến cái
mê của ngươi. Ngươi nếu tự thấy thì cũng
chẳng dính dáng gì đến cái mê của ta." Sau
này Thần Hội mở rộng môn đốn giáo của Tổ,
hiệu là thiền sư Hà Trạch, soạn tập Hiển
tông ký nổi tiếng. Sư giảng cho các môn đồ:
"Người học đạo thì phải bỏ hết cả
thảy các niệm thiện, niệm ác. Cái tánh
không hai ấy gọi là Thật tánh. Do nơi Thật tánh
mà lập ra tất cả giáo môn. Vậy nghe nói pháp rồi
thì phải thấy tự tánh."

Phẩm thứ chín:
Hộ pháp
Vua sai nội thị là Tiết
Giản thỉnh Tổ về cung để hỏi đạo, nhưng Tổ
cáo bệnh và sẵn dịp giảng dạy cho Tiết Giản.

Tiết Giản hỏi về ngồi
Thiền, tập Định, Tổ trả lời: "Đạo do Tâm
mà ngộ, chẳng phải do ngồi. Tự tánh chẳng có
chỗ đến, cũng chẳng có chỗ đi, chẳng
sanh, chẳng diệt, gọi là Như Lai Thanh tịnh
Thiền. Các pháp đều không và tịch, ấy là
Như Lai Thanh tịnh Tọa, cứu cánh không có một
pháp để chứng đắc, huống chi là ngồi."

Tiết Giản hỏi: "Sáng
tỉ như trí huệ, tối tỉ như phiền não,
người tu đạo nếu không lấy trí huệ để
chiếu phá phiền não thì nhờ đâu mà ra khỏi
cái sanh tử từ vô thỉ?" Tổ giảng:
"Phiền não tức Bồ đề, chẳng hai, chẳng
khác. Nếu nói lấy trí huệ để chiếu
phá phiền não, ấy là hiểu biết của
người Nhị thừa, người đại căn thượng trí chẳng
như vậy ... Sáng với không sáng, phàm phu thấy có
hai, người trí rõ thấy tánh ấy không hai (bất nhị).
Cái tánh không hai đó là thật tánh vậy ... Ngươi
muốn biết chỗ yếu chỉ của tâm thì đừng
nghĩ tính đến hết thảy các điều
thiện, ác, tự nhiên tâm được thanh tịnh."

Phẩm thứ mười:
Phó chúc
Tổ họp các đại đệ
tử và dạy những lời dặn dò cuối cùng. Tổ dạy cách
thuyết pháp mà không sai lạc bản tông: trước
hết phải giảng về ba khoa Pháp môn và sau đó
là ba mươi sáu pháp đối nhau về sự động dụng
của tự tánh, khi ra vào mà thường lìa hai bên,
thuyết tất cả pháp mà chẳng lìa tự tánh.

Ba khoa Pháp môn là: Ấm,
Nhập và Giới. Ấm (skt: skandhas) là năm ấm (vật
che lấp tự tánh) gồm sắc, thọ, tưởng, hành và
thức. Nhập (skt: ayatanas) có mười hai: bên ngoài lục
trần (sắc, thanh, hương, vị, xúc và pháp), bên trong
lục căn (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân và ý). Giới
(skt: dhatus) có mười tám, gồm lục căn, lục trần và
lục thức (nhãn thức, nhĩ thức, tỉ thức, thiệt
thức, thân thức và ý thức). Nếu tự tánh
khởi suy lường tức là Tánh chuyển thành Thức,
khiến sanh lục thức, ra cửa lục căn, tiếp xúc
lục trần. Như vậy mười tám giới đều do tự
tánh khởi dụng.

Ba mươi sáu pháp đối là: (a)
năm pháp đối về vật vô tình ở ngoại cảnh:
trời-đất, mặt trời- mặt trăng, sáng-tối,
âm-dương, nước-lửa. (b) mười hai pháp đối về
lời nói thuộc pháp tướng: thí dụ có-không,
động-tịnh, phàm-thánh, già-trẻ ... (c) mười chín
pháp đối của tự tánh khởi dụng: tà-chánh,
loạn-định, phiền não-bồ đề, thường- vô
thường ... Nếu biết dùng ba mươi sáu pháp
đối này thì thấu đạo và tất cả kinh pháp. Nếu
chấp tướng thì sanh trưởng tà kiến, nếu
chấp Không thì sanh trưởng vô minh. "Các ngươi
phải dạy người theo pháp mà tu hành, chớ nên trăm
điều chẳng nghĩ, làm cho đạo tánh bị bít
ngăn."

"Pháp vốn không hai, tự
tâm cũng vậy. Đạo vốn thanh tịnh, không có các
tướng. Các ngươi cẩn thận, chớ nên quán tịnh và
chấp Không nơi tâm, tự tánh vốn thanh tịnh, chẳng
thể chấp hay bỏ."

Ngày mùng ba tháng tám (âm
lịch) năm 713, Tổ tập họp các chúng để từ
biệt. Pháp Hải hỏi xin Tổ chỉ giáo pháp nào
để người mê đời sau thấy được Phật tánh. Tổ
giảng: "Người mê đời sau nếu nhận ra được
tâm chúng sanh tức là thấy Phật tánh. Nếu ngộ
tự tánh, chúng sanh là Phật, nếu mê tự tánh,
Phật là chúng sanh. Cái tự tâm của các ngươi là
Phật, chớ hồ nghi nữa. Chân như tự tánh là Chân
Phật."

Tổ thuyết xong ngồi ngay cho
tới canh ba, thoạt gọi môn đồ "Ta đi
đây", liền ngồi yên viên tịch, thọ 76
tuổi. Nhục thân của Tổ và y bát được dời về
Tào Khê để thờ. Trên bia thờ có ghi là số
người đắc tông chỉ và hoằng pháp được 43 người.

Đặc điểm
về pháp môn
Pháp môn của Lục Tổ có một
tầm quan trọng quyết định cho Thiền tông.
Thời đó những bài thuyết pháp của Tổ đã gây
ảnh hưởng mạnh mẽ trong giới Phật tử ở Trung Hoa vì
không có vị tăng nào đã giảng Phật pháp đi thẳng
đến tầng lớp dân chúng đông đảo. Lúc đó
việc học đạo gần như chỉ dành cho giới có
học vì những bài giảng tựa vào kinh điển
Đại thừa có tính cách uyên bác, trừu tượng, quan
niệm hóa, nên có tính cách cao vời đối với số
đông. Còn Tổ thì giảng thẳng đến những
điều cụ thể đối với đời sống và thực
nghiệm cá nhân. Những lời giảng của Tổ phát
xuất từ kinh nghiệm bản thân nên rất sống động
và sáng tạo, mà không làm giảm giá trị Phật pháp.
Những lời giảng tuy giản dị mà làm sáng đạo chứ
không phải để chiều theo xu hướng của quần
chúng.

Điểm chánh yếu của
pháp môn do Tổ chỉ dạy trong kinh Pháp Bảo Đàn là
Kiến tánh, theo đúng đường lối của tổ Bồ
Đề Đạt Ma đã đặt cho Thiền tông. D. T.
Suzuki đã luận về Tánh một cách đầy đủ trong
hai cuốn: Zen Buddhism và The Zen, doctrine of no-mind.
Cũng cần nhắc lại là Suzuki là một tiến sĩ, coi
như đã đắc đạo năm 27 tuổi nhưng sau đó ông dạy
học tại các đại học tại Nhật và Mỹ. Những
cuốn sách của ông rất nổi tiếng và đã trình
bày Zen (Thiền tông) cho các nước Tây phương
một cách đầy đủ và khéo léo nên cũng nhờ đó mà
Tây phương hiểu biết về Zen rõ ràng hơn.
Khi luận về cuốn kinh Pháp Bảo Đàn, Suzuki đã
có công tham khảo cả những bản ngữ lục của Thần Tú
và Thần Hội rồi đem ra so sánh nên việc trình
bày về pháp môn của Tổ rất rõ ràng và đầy
đủ.

"Tánh" đây là bản
thể chân thực của mình, bản thể đó chính
là Phật tánh, mà mỗi chúng sinh đều có.
Không nên lầm Tánh là một thực thể riêng
biệt của mỗi chúng sinh, như một linh hồn.
Tánh là một cái gì mà không có nó thì không
thể có đời sống, nói một cách tượng trưng thì
như là sức sống vậy. Kinh này nói "Cơ thể
của các ngươi là thành, ngoài có năm cửa là mắt,
tai, mũi, lưỡi, thân, trong có cửa ý. Tâm là
cõi, Tánh là vua. Vua ở cõi tâm. Tánh còn tức vua
còn, Tánh đi vua chẳng còn. Tánh ở thì thân tâm
còn, Tánh đi thì thân tâm hoại." Như vậy Tánh
không những là chủ thể của thân mà của cả phần
tâm linh con người. "Nên biết tự tánh vốn
có trí Bát nhã, trí huệ tự tánh thường
chiếu soi nên chẳng cần dùng văn tự." Trong
Kinh có khi dùng những danh từ về Tánh như: bản
tánh, chân tánh, Phật tánh, tự tánh ...

Nhưng làm sao để được
Kiến tánh (thấy tánh) thì kinh ghi rõ hai pháp
môn khác nhau giữa tổ Huệ Năng và Thần Tú. Pháp
môn của Thần Tú thường so sánh Tánh đó như tấm
gương sáng, nên chủ trương phải thường lau chùi
để gương không dính bụi bậm. Còn tổ Huệ
Năng thì nói rõ "Bản lai vô nhất vật", gạt
bỏ pháp 'lau chùi gương', cho đó chỉ là nói
phương tiện mà không thấy rõ được cái
tuyệt đối, cứu cánh. "Khởi tâm chấp tịnh
thì sanh ra cái vọng về chỗ tịnh. Tịnh
vốn không hình tướng, lại lập tướng tịnh và cho
đó là công phu. Thấy hiểu như vậy là làm ngăn
trở tự tánh mình, và cái tịnh trở lại trói buộc
mình. ... Nếu hiểu rõ pháp đốn giáo, chẳng
chấp hình tướng bên ngoài, chỉ ở trong tâm thường
khởi chánh kiến, thường chẳng bị nhiễm phiền
não trần lao, tức là kiến tánh."

Pháp môn của Tổ nhấn mạnh
về pháp "Vô niệm" cho nên Vô
niệm được coi là tông của pháp môn. Tự tánh
vốn tịnh, chỉ do vọng niệm che khuất. Cho nên
nếu khởi tâm chấp tịnh thì lại sanh ra cái
vọng vì chấp tịnh. Muốn hết vọng niệm
thì khi thấy cảnh, không nên chấp cảnh. "Khi
thấy mọi cảnh mà tâm không loạn đó là Chân
định." Thí dụ về tâm không vọng động
là khi thấy mọi người mà chẳng thấy các
điều phải/quấy, lành/dữ, hay/dở của người.
Không phải như có ý kiến cho rằng thấy
người mà không phân biệt đó là nam hay nữ, đó
là ông A hay ông B... thì mới là tâm không vọng.

"Nếu nói chấp tâm,
tâm vốn là vọng, biết tâm là huyễn cho nên
chẳng chấp". Điểm tế nhị chính là
chỗ biết tâm 'vốn' là vọng, là huyễn nên
không chấp, chứ không phải là chạy theo nó để
chống hoặc để diệt. Vì vậy nên cần hiểu
Vô niệm là đối cảnh mà tâm không nhiễm, không
loạn, chứ không phải là lo diệt bằng cách không
khởi nghĩ gì hết. Đối cảnh mà tâm không động
là khi tám gió thổi mà tâm vẫn không động. Tám
gió đây là: tài lợi, suy hao, hủy nhục, đề cao,
khen ngợi, chê bai, khổ đau và vui vẻ (tài, suy, hủy,
dự, xưng, cơ, khổ, lạc). Tổ có xác định: "Vô
niệm là trong khi niệm mà lòng không động
niệm."

Sau này thiền sư Huệ
Hải, đệ tử của Mã Tổ, có giải thích thêm
về Vô niệm như sau: "Vô niệm là
không tà niệm, chứ không phải là không chánh
niệm ... Niệm có, niệm không là tà
niệm. Chẳng niệm có, không là chánh niệm.
Niệm thiện, niệm ác là tà niệm. Chẳng
niệm thiện, ác là chánh niệm. Cho đến
khổ/vui, sanh/diệt, thủ/xả, oán/thân, yêu/ghét
đều là tà niệm. Chẳng niệm khổ/vui ...
là chánh niệm." Mới đọc thì thấy có vẻ
như mâu thuẫn vì đã nói vô niệm mà còn phân
biệt tà/chánh, nhưng đó chỉ là phương tiện
để nói rõ về tà niệm, còn chánh
niệm thực ra chỉ là không có tà niệm thôi.
Vô niệm chính là không có những tà niệm
đó. Huệ Hải cũng nói rõ: "Tất cả chỗ
mà vô tâm, tức là Vô niệm."

Tổ Hoàng Bá (?-850) có nói:
"Cúng dường mười phương chư Phật không bằng
cúng dường một đạo nhân vô tâm. Tại sao? Người
vô tâm là vô tất cả tâm, chẳng phải tuyệt
không. Cái bản thể như như, bên trong như gỗ
đá chẳng lay chẳng động, bên ngoài như hư không,
chẳng nghẽn chẳng ngại, không năng sở, không phương
sở, không tướng mạo, không được, không mất ... Dụ
như Tâm này, tức cái tâm của vô tâm, lìa tất cả
tướng, chúng sanh và chư Phật chẳng có khác
biệt, hễ được vô tâm thì đến cứu cánh ..
Chứng ngộ được Tâm này có nhanh chậm, có kẻ nghe
pháp trong một niệm liền được vô tâm, có
kẻ đến thập địa mới được vô tâm. Lâu mau
cũng phải đến vô tâm mới xong. Lúc ấy mới
biết vô tu, vô chứng, thật vô sở đắc ... Tâm
tự vô tâm, cũng chẳng có kẻ vô tâm, nếu đem
tâm làm cho vô tâm thì tâm lại trở thành có."

Những lời giảng của các tổ
Thiền tông kế thừa Lục Tổ chứng tỏ Vô
niệm là pháp hành cơ bản của Thiền tông.
Những danh từ như Vô niệm, Vô tâm đều chỉ
trạng thái khi mà không còn bị cái tâm vọng chi
phối thì lúc đó mới có thể được Giải thoát.

Nói tóm lại kinh Pháp bảo
đàn của Lục tổ Huệ Năng là một pháp bảo rất
quý giá của Thiền tông mà những người tu
học Thiền tông cần phải thấu triệt thì
mới tránh khỏi những sai lầm căn bản. Pháp môn
'tiệm tu' của Thần Tú là dạy cho những người tu
theo Đại thừa, còn pháp môn 'đốn ngộ' của Tổ dành
cho những người tu hành theo Tối thượng thừa. Nói
đến Thiền tông tức là nói đến pháp môn
của tổ Huệ Năng.

Tài liệu trích dẫn:

-- Kinh Pháp Bảo Đàn, H.T. Thích Minh Trực dịch.

-- Kinh Pháp Bảo Đàn, T.S. Thích Duy Lực dịch

-- Kinh Pháp Bảo Đàn giảng giải, T.S. Thích Thanh Từ.

-- Đốn ngộ nhập đạo yếu môn, của T.S. Huệ Hải do T.S. Thích Thanh Từ dịch.

-- Truyền tâm pháp yếu của tổ Hoàng Bá, do T.S. Thích duy Lực dịch.

-- Zen Buddhism, D.T. Suzuki.

-- The Zen, Doctrine of No--Mind, D.T. Suzuki.

-- Zen Buddhism, Christmas Humphreys.

-- The Diamond Sutra and the Sutra of Hui Neng, A. F. Price và Wong Mou Lam dịch.

-- A Buddhist Bible của D. Goddard.

[ Trở về trang Thư Mục ]
