Vbud
Tri tue trong Ddao Phat
Nguồn: Thư Viện Phật Học BudSas (kho Dân tộc KING — Giảng Sư)

Tri tue trong Ddao Phat

This document is written in Vietnamese, with Unicode Times font

Trí tuệ trong Đạo Phật

HT. Thích Minh Châu

Mục đích của Đạo
Phật là diệt khổ và đem vui cho mọi loài,
nhưng phải là người có trí mới biết được con
đường đưa đến an lạc và hạnh phúc. Mục đích
của Đạo Phật là giải thoát và giác ngộ, và chỉ
có trí tuệ (Pannà) mới là phương tiện duy
nhất đưa loài người đến bờ giải thoát và
giác ngộ.

Do vậy giai trò của
người có trí và vai trò của trí tuệ chiếm
cứ vị trí then chốt trong mọi lời dạy của Đức
Bổn Sư chúng ta. Và chúng ta có thể nói Đạo
Phật là đạo của người trí, là đạo của tuệ
giác để tìm cho được một định nghĩa thỏa
đáng cho Đạo Phật.

Trước hết chúng ta
nên phân biệt giữa người có trí thức như thông
thường được hiểu và người có trí tuệ như
Đạo Phật thường định nghĩa. Người có trí thức
là người có thể có một trí thức uyên bác
về một vấn đề gì, có thể phân tích
trình bày vấn đề ấy một cách khúc chiết và
triệt để, nhưng người ấy là người chỉ
biết chớ không có hành, và người ấy đối với
vấn đề ấy vẫn có thể bị chi phối, không
được tự tại. Ví như một người có thể
hiểu biết rất nhiều về vấn đề
rượu, hiểu rượu gồm có những chất liệu gì,
tác động của rượu đối với cơ thể như thế
nào. Người ấy gọi là người có trí thức về
rượu nhưng người ấy vẫn uống rượu, vẫn bị say
rượu, vẫn bị rượu chi phối. Như vậy người ấy vẫn
chưa có trí tuệ về rượu. Trái lại, một
người hiểu rõ được rượu là gì, biết rõ
được sự nguy hại của rượu, lại có khả năng không
bị rượu chi phối, không uống rượu, không nghiện
rượu, không say rượu, vượt ra khỏi sự chi phối của
rượu. Như vậy người ấy được xem là người có
trí tuệ về rượu. Có người hỏi, nếu có
người không có trí thức về rượu, nhưng không
uống rượu, người ấy được xem là có trí tuệ
không? Lẽ dĩ nhiên là không. Người ấy vẫn hưởng
được những lợi ích do không uống rượu đưa
đến, như không say rượu, không nghiện rượu
do cử chỉ không uống rượu của mình. Nhưng rất có
thể, trong một trường hợp đặc biệt nào đó,
vì thiếu khả năng đối trị với sự cám dỗ
của rượu, vị ấy bắt đầu uống rượu, đi đến
say rượu và nghiện rượu. Với sự phân biệt
này chúng ta mới hiểu được định nghĩa người
có trí như đã được Đức Phật định nghĩa rất
rộng rãi trong những lời dạy của Ngài. Sự phân
biệt này giúp chúng ta nhận định hai hạng người
thường có trong những người Phật tử. Một hạng
người rất uyên bác trong Đạo Phật, hiểu
biết về kinh điển rất nhiều, nhưng
vẫn xem là người không có trí tuệ. Hạng người
này hiện có khá nhiều trong những học
giả, thuần túy nghiên cứu Đạo Phật, uyên thâm trong
ba tạng giáo điển, cả ba tạng nguyên thủy lẫn ba
tạng phát triển, nhưng chỉ có nghiên cứu, không
có hành trì. Chỉ nói hành thiền giỏi nhưng
không hành thiền, trình bày hay về diệu
dụng của trí tuệ, nhưng không phát triển trí
tuệ, do vậy cũng chưa được gọi là có trí
tuệ. Một hạng người khác, có lòng tín thành,
hành trì theo những giới cấm trong Đạo Phật, nhưng
chỉ có lòng tin, chưa chuyển lòng tin thành trí,
nên cũng không thể xem là người có trí tuệ
được vì người ấy vẫn có khả năng bị tham sân si
chi phối và do vậy, chưa được xem là người có trí
tuệ.

Tuy vậy, người có trí
tuệ được đề cập rất nhiều trong những
lời dạy của Ngài, và người có trí ở đây được
diển tả như một thứ lương tri, giúp chúng ta
phân biệt chánh tà, thiện ác, tịnh uế,
lạc khổ, thắng liệt. Điều quan trọng là
trí tuệ ở nơi đây không còn là một đặc tánh
hy hữu, có một không hai, mà trở thành như một thứ
lương tri luôn luôn có mặt trong chúng ta, tác động
như một ngọn đèn soi sáng chúng ta biết phân
biệt chọn lựa giữa thiện và ác, giữa
chánh với tà, khiến chúng ta có thể nhận
biết những gì nên làm, những gì không nên làm,
để chúng ta tự hướng dẫn mình tiến đến
an lạc và giải thoát. Diệu dụng này được Đức
Bổn Sư chúng ta khéo léo diển tả đặc tánh,
những thái độ, những việc làm của hai hạng
người, được gọi là kẻ ngu và người trí. Khi
đọc qua những đoạn kinh diển tả người ngu
và người trí, chính lương tri chúng ta trở thành
sinh động, giúp chúng ta nhận hiểu một cách rõ
ràng những gì là tốt đẹp và những gì là không
tốt đẹp cho mình và cho người.

Tăng Chi, Chương Ba
Pháp, Phẩm Người Ngu, nêu rõ sự sai khác một trời
một vực giữa người ngu và người trí: "Thành
tựu với ba pháp, này các Tỷ-kheo, người ngu
được biết đến. Thế nào là ba? Thân làm
ác, miệng nói ác, ý nghĩ ác... Thành tựu
với ba pháp, này các Tỷ-kheo, người trí được
biết đến. Thế nào là ba? Thân làm
thiện, miệng nói thiện, ý nghĩ
thiện" (Tăng Chi, III-2).

Cũng theo ý nghĩa
này, Đức Phật nói thêm: "Phàm có sợ hãi
nào khởi lên, này các Tỷ-kheo, tất cả sự sợ
hãi đó khởi lên từ người ngu, không phải từ
người hiền trí. Phàm có những nguy hiểm nào
khởi lên, tất cả những nguy hiểm ấy khởi lên từ
người ngu, không phải từ người hiền trí. Phàm
có những tai họa nào khởi lên, tất cả những tai
họa ấy khởi lên từ người ngu, không phải từ
người hiền trí ... Như vậy người ngu có sợ
hãi, người trí không sợ hãi, người ngu có nguy
hiểm, người trí không có nguy hiểm, người
ngu có tai họa, người trí không có tai họa.
Này các Tỷ-kheo, không có sợ hãi đến với
người trí, không có nguy hiểm đến với
người trí, không có tai họa đến với người
trí" (Tăng Chi, III-1). Thật là một sự xác
chứng quá rõ rệt về sự sai biệt giữa
người ngu và người hiền trí, dưới cái nhìn
của một bậc đã giác ngộ.

Một sự sai khác rõ
rệt giữa người ngu và kẻ trí là đối với các
cảm thọ. Người ngu khi gặp khổ thọ về
thân thường sầu muộn, than van, khóc lóc, đập ngực
đi đến bất tỉnh. Đức Phật ví dụ như người
rơi vào vực thẳm, không đứng trên bờ, không đạt
chỗ chân đứng an toàn. Còn bậc trí, đối với
khổ thọ về thân, thời "không sầu
muộn, không than van, không khóc lóc, không đập
ngực, không đi đến bất tỉnh" . Như vậy
Đức Phật dạy vị ấy được gọi là: "Bậc
Thánh đệ tử nghe nhiều đã đứng trên bờ
vực thẳm, đã đạt tới chỗ chân đứng an
toàn" (Tương Ưng, IV-4). Bậc Đạo Sư lại
nói thêm: "Người ngu si nghe ít, khi cảm xúc
khổ thọ, thời sầu muộn, than van, khóc lóc, đập
ngực, đi đến bất tỉnh." Như vậy cảm
thọ hai loại cảm thọ, cảm thọ về thân
và cảm thọ về tâm. Đức Phật ví như người
bị bắn trúng hai mũi tên, vừa đau khổ về thân,
vừa đau khổ về tâm. Lại nữa, người ngu si ít
nghe, khi cảm xúc khổ thọ, cảm thấy sân hận nên
sân tùy miên tồn tại và tăng trưởng. Vị ấy tìm
sự xuất ly khỏi khổ thọ bằng cách hoan hỷ
dục lạc, do không tìm được một xuất ly nào khác.
Do hoan hỷ dục lạc ấy, tham tùy miên đối với
lạc thọ tồn tại và tùy tăng. Vị ấy không như
thật biết sự tập khởi, sự chấm dứt, vị
ngọt, sự nguy hiểm và sự xuất ly của các cảm
thọ ấy. Do vậy vô minh tùy miên đối với bất
khổ bất lạc thọ tồn tại và tùy tăng. Như vậy,
nếu vị ấy cảm giác khổ thọ, cảm giác lạc
thọ, cảm giác bất khổ bất lạc thọ, vị ấy
cảm giác như người bị trói buộc. Ở đây, Đức
Phật dạy: "Người ngu si nghe ít, bị trói buộc
bởi sanh già bệnh chết, sầu bi khổ ưu não. Ta
nói rằng người ấy bị trói buộc bởi đau khổ"
(Tương Ưng, IV-36-6).

Còn đối với bậc
Thánh đệ tử nghe nhiều, khi cảm xúc khổ
thọ, không sầu muộn than van, khóc lóc, đập
ngực, đi đến bất tỉnh. Vị ấy chỉ cảm giác một
cảm thọ, tức cảm thọ về thân, không cảm
thọ về tâm. Đức Phật ví như người ấy bị
bắn bởi một mũi tên, chỉ đau khổ về thân,
không đau khổ về tâm. Lại nữa vị Thánh đệ
tử nghe nhiều, khi cảm xúc khổ thọ, không cảm
thấy sân hận nên sân tùy miên không tồn tại tăng
trưởng. Vị ấy tìm được sự xuất ly ra khỏi khổ
thọ, ngoài dục lạc. Vị ấy, không hoan hỷ dục
lạc, nên tham tùy miên đối với dục lạc không có
tồn tại, không có tùy tăng. Vị ấy như thật tuệ
tri sự tập khởi, sự chấm dứt, vị ngọt, sự nguy
hại và sự xuất ly của những cảm thọ ấy. Do vậy
vô minh tùy miên đối với bất khổ bất lạc thọ
không tồn tại, không có tùy tăng. Như vậy, vị
Thánh đệ tử nghe nhiều ấy cảm giác khổ
thọ, cảm giác lạc thọ, cảm giác bất khổ bất
lạc thọ, không có như người bị trói buộc.
Ở đây Đức Phật dạy: "Vị Thánh đệ
tử nghe nhiều, không bị trói buộc bởi sanh già
bệnh chết, sầu bi khổ ư não. Ta nói người
ấy không bị trói buộc bởi đau khổ" (Tương
Ưng, IV-36-6).

Được hỏi sự sai khác
giữa người ngu và bậc hiền trí, đối với các
thân do vô minh che đậy, do ác phược ràng buộc khởi
lên quan điểm có thân này, có danh sắc ở ngoài.
Do duyên thân này, có sáu xúc xứ và có cảm thọ
lạc khổ. Vậy có sự sai khác gì giữa bậc hiền
trí và kẻ ngu? Đức Phật dạy: "Này các
Tỷ-kheo, bị vô minh che đậy, bị tham ái trói
buộc, thân này của người ngu được sanh khởi. Vô
minh ấy, người ngu không đoạn tận. Tham ái ấy,
người ngu không tận trừ. Vì cớ sao? Này các
Tỷ-kheo, người ngu sống phạm hạnh không phải vì
chơn chánh đoạn tận khổ đau. Do vậy, người ngu khi
thân hoại mạng chung, đi đến một thân khác. Do
đi đến một thân khác, vị ấy không thoát khỏi
sanh già chết, sầu bi khổ ưu não. Ta nói rằng vị
ấy không thoát đau khổ" (Tương Ưng,
II-12-19).

"Và này các
Tỷ-kheo, bị vô minh che đậy, bị tham ái hệ
phược, thân người Hiền trí được sanh khởi. Vô
minh ấy, người hiền trí đoạn tận. Tham ái ấy,
người hiền trí tận trừ. Vì sao? Này các
Tỷ-kheo, người hiền trí sống Phạm hạnh, vì
chơn chánh đoạn trừ khổ đau. Do vậy, người
Hiền trí, khi thân hoại mạng chung không đi
đến một thân khác, vị ấy giải thoát khỏi sanh,
già, chết, sầu, bi, khổ, ưu, não.Ta nói rằng: Vị
ấy thoát khỏi đau khổ." (Tương Ưng,
II-12-19).

Một phân biệt
tế nhị nữa là người trí ưa thích im lặng như
biển lớn, như cái gì đầy tràn, như ao đầy
nước, còn kẻ ngu thì ồn ào như khe núi, như cái
gì trống rỗng, như ghè với nước.

"Hãy học các dòng nước

Nước khe núi chảy ồn,

Từ khe núi vực sâu,

Biển lớn đầy, im lặng.

Cái gì trống kêu to,

Ngu như ghè với nước,

Cái gì đầy im lặng.

Bậc trí như ao đầy" (Tiểu Bộ I, 106)

Có người hỏi, vì sao
bậc có Trí sống phạm hạnh rừng sâu, ăn một ngày
một bữa, lại có dung sắc thù diệu, còn kẻ ngu
lại héo mòn, như lau xanh rời cành. Đức Phật trả
lời với bài kệ:

"Thường sống trong rừng núi,

Bậc Thánh sống Phạm hạnh,

Một ngày ăn một buổi,

Sao sắc họ thù diệu?

Không than việc đã qua,

Không mong việc sắp tới,

Sống ngay với hiện tại,

Do vậy, sắc thù diệu.

Do mong việc sắp tới,

Do than việc đã qua,

Nên kẻ ngu héo mòn,

Như lau xanh rời cành". (Tương Ưng, I-1-10)

Một số sai biệt nữa giữa người ngu kẻ trí được khéo diễn tả trong một số bài kệ sau đây:

Về hạnh không phóng dật:

"Chúng ngu si thiếu trí,

Chuyên sống đời phóng dật.

Người trí, không phóng dật,

Như giữ tài sản quý". (Pháp cú 26)

"Người trí dẹp phóng dật,

Với hạnh không phóng dật,

Leo lầu cao trí tuệ,

Không sầu, nhìn khổ sầu,

Bậc trí đứng núi cao,

Nhìn kẻ ngu, đất bằng". (Pháp cú 28)

Đối với đời, người ngu kẻ trí có thái độ thật sai khác:

"Hãy đến nhìn đời này,

Như xe vua lộng lẫy,

Người ngu mới tham đắm,

Kẻ trí nào đắm say". (Pháp cú 171)

Nhiều khi sự sai
biệt giữa người Trí kẻ ngu, sai biệt chỉ
bằng gang tấc, tiến tới thành ngu, dừng lại thành
Trí:

"Người ngu nghĩ mình ngu,

Nhờ vậy thành có trí.

Người ngu tưởng có trí,

Thật xứng gọi chí ngu". (Pháp cú 63)

Một sự sai biệt khác, khá rõ rệt là thái độ người ngu kẻ trí đối với Chánh pháp:

"Người ngu, dầu trọn đời,

Thân cận người có trí,

Không biết được Chánh pháp,

Như muỗng với vị canh".

Người trí, dù một khắc,

Thân cận người có trí,

Biết ngay chân diệu pháp,

Như lưỡi với vị canh". (Pháp cú 64-65)

Ở nơi đây, chúng
ta đã thấy vì sao, người ngu hay xuyên tạc lời dạy
của Đức Phật còn người hiền trí bao giờ cũng
giữ một thái độ đúng đắn, trung thành với lời
dạy của Ngài:

"Này các
Tỷ-kheo, có hai hạng người này hay xuyên tạc Như
Lai. Thế nào là hai? Người nêu rõ Như Lai có
nói, có thuyết là Như Lai không nói, không
thuyết, và người nêu rõ Như Lai không nói,
không thuyết là Như Lai có nói, có thuyết.
Này các Tỷ-kheo, có hai hạng người này xuyên
tạc Như Lai."

"Này các
Tỷ-kheo, có hai hạng người này không xuyên tạc
Như Lai. Thế nào là hai? Người nêu rõ Như Lai
có nói, có thuyết là Như Lai có nói, có
thuyết, và người nêu rõ Như Lai không nói,
không thuyết là Như Lai không nói, không
thuyết. Có hai hạng người này, này các
Tỷ-kheo, không xuyên tạc Như Lai." (Tăng
Chi, II-3)

Khi chúng ta hiểu
được định nghĩa người có trí ngang qua một số
lời dạy của Đức Phật, chúng ta nay có khả năng
trình bày các định nghĩa căn bản của trí tuệ
(pannà, prajnà) trong Đạo Phật và khả năng của trí
tuệ đưa đến giác ngộ và giải thoát.

Trước hết là một
số định nghĩa căn bản của Trí Tuệ: "Như
thế nào được gọi là Trí Tuệ? Vì có
tuệ tri, vì có tuệ tri, nên được gọi là
Trí Tuệ. CóTuệ tri gì? CóTuệ tri
(Pajànàti): đây là khổ, cóTuệ tri: đây là khổ
tập, cóTuệ tri: đây là khổ diệt, cóTuệ
tri: đây là con đường đi đến khổ diệt. Vì
có tuệ tri, có tuệ tri nên được gọi là
Trí Tuệ (Trung Bộ, I-43). Như vậy Trí Tuệ
là biết với tri tuệ, biết sự kiện,
biết sự kiện tập khởi, biết sự kiện
đoạn diệt, biết con đường đưa đến sự
kiện đoạn diệt. Mở rộng thêm định nghĩa
này là tuệ tri vị ngọt (assàda), tuệ tri
sự nguy hiểm (àdinavà) và tuệ tri sự xuất ly
(Nissarana) của các pháp, và do vậy nói chung có tất
cả bảy lãnh vực cần phải tuệ tri, đối với một
pháp, hay đối với bất cứ sự kiện nào, dầu tốt
hay xấu cũng vậy. Như lấy dục làm đối tượng, thời
phải tuệ tri dục, dục tập khởi, dục đoạn
diệt, con đường đưa đến dục đoạn
diệt, vị ngọt của dục, sự nguy hiểm của
dục và sự xuất ly ra khỏi dục. Biết như vậy mới
gọi là tuệ tri.

Một định nghĩa nữa
của Trí Tuệ được đề cập đến. "Thế
nào là tuệ lực? Ở đây vị Thánh đệ tử
có trí tuệ, thành tựu sự trí tuệ về sanh
diệt, với sự thể nhập bậc Thánh vào con
đường đoạn tận khổ đau" . Danh từ Pàli
chuyên môn là Ariyàya nibbedhikàya
sammà-dukkha-kkhaya-gàminiyà (D. III, 237). Ở
đây chữ Nibbedhikàya có hai cách dịch, một là sự
thể nhập, đi sâu vào con đường có khả năng
đoạn tận khổ đau, tức là có khả năng giải thoát
khỏi đau khổ. Cách dịch thứ hai là có khả năng
đâm thủng dục lậu, hữu lậu, vô minh lậu, hay tham
sân si để cuối cùng đoạn tận khổ đau. Như vậy
trí tuệ, ngoài khả năng tuệ tri sự tập khởi
và sự đoạn diệt còn có khả năng đâm thủng
được vô minh để cuối cùng được giải thoát.
Một định nghĩa nữa lại càng làm rõ rệt hơn
cái công năng diệu dụng của trí tuệ (pannà):
"Trí tuệ có nghĩa là thắng tri
(abhinnàttha), có nghĩa là liễu tri (parinnattha), có
nghĩa là đoạn tận (pahànattha)." Như vậy
trí tuệ có khả năng thắng tri, tức là biết
với thiền định, và thiền định đây là bất
động thức tư. Lại có khả năng liễu tri với sự
hiểu biết rốt ráo trọn vẹn; và cuối cùng
có khả năng đoạn tận được các lậu hoặc, dục
lậu, hữu lậu, vô minh lậu, đoạn diệt được tham
sân si, chấm dứt khổ đau. Cho được rõ ràng hơn,
chúng ta cần phân biệt tưởng tri (sanjànàti) nhờ
tưởng (sannà) đưa đến, và ý tri (jànàti)
do ý (manas) đưa đến. Tưởng tri, thức tri và
ý tri là ba sự hiểu biết thông thường
của thế gian đưa đến sự hiểu biết
về khoa học, kỹ thuật, triết học, bác
học, v.v... Đạo Phật đóng góp thêm Thắng tri và
Tuệ tri, sự hiểu biết ngang qua thiền
định, tạo thêm sức mạnh cần thiết để con
người làm chủ được bản thân, làm chủ được hoàn
cảnh. Tuệ tri đưa đến một hiểu biết
toàn diện, hoàn mãn, có khả năng đâm thủng vô
minh, đoạn tận tham sân si, đưa đến chấm dứt
khổ đau. Nhưng trí tuệ chưa phải lằ cứu cánh
mà chỉ là phương tiện đưa đến giải thoắt.
Với trí tuệ như vậy, vị ấy sănh nhàm chán, ly
tham đoạn diệt, từ bỏ, cuối cùng đưa đến
giải thoát, theo tiến trình như sau: "Do nhàm
chán nên ly tham; do ly tham nên giải thoát. Trong sự
giải thoát, trí khởi lên biết rằng: "Ta đã
giải thoát". Vị ấy biết rõ "Sanh đã
tận, Phạm hạnh đã thành, những việc gì nên làm
đã làm. Nay không còn trở lại trạng thái này
nữa" (Tương Ưng, IV-35-28)

Như vậy, vai trò của
trí tuệ là lựa chọn các đối tượng để
quán tri, để tuệ tri, và nhờ tuệ tri mới
đưa đến nhàm chán, ly tham, đoạn diệt, từ
bỏ, và cuối cùng là giải thoát. Các đối tượng
rất nhiều, tùy theo pháp môn lựa chọn, tùy
theo căn cơ của vị hành giả nhưng nếu đối
tượng có khác, pháp môn tu tập có khác, tiến
trình giải thoát có thể xem là giống nhau hay gần
giống nhau.

Sau đây là một số
tiến trình giải thoát, trích thuật từ Kinh Tạng
Pàli, nói lên vai trò của trí tuệ đưa đến
giải thoát tri kiến.

Trong Kinh Xà Dụ, đối
tượng cần phải tuệ quán là năm thủ uẩn: Sắc,
thọ, tưởng, hành, thức. Bất cứ năm thủ uẩn
nào, quá khứ hiện tại vị lai, nội hay ngoại, thô
hay tế, liệt hay thắng, xa hay gần, tất cả năm
thủ uẩn cần phải tuệ quán: " Cái
này không phải của tôi, cái này không phải là tôi,
cái này không phải tự ngã của tôi .
Nhờ tuệ quán như vậy, vị đa văn Thánh đệ
tử yếm ly sắc, thọ, tưởng, hành, thức. Do
yếm ly nên ly tham, do ly tham nên được giải
thoát. Trong sự giải thoát khởi lên sự hiểu
biết: "Ta đã giải thoát". Vị ấy
biết: " Sanh đã tận, Phạm hạnh
đã thành, những gì nên làm đã làm, không còn trở
lui lại đây với một đời sống khác " .
(Trung Bộ, I-22)

Trong Đại Kinh Mã
Ấp, đối tượng cần phải tuệ quán là khổ và
các lậu hoặc. Vị hành giả cần phải tuệ tri:
"Đây là khổ"; "Đây là khổ tập";
"Đây là khổ diệt"; "Đây là con
đường đưa đến khổ diệt"; "Đây
là những lậu hoặc"; "Đây là những lậu
hoặc tập khởi"; "Đây là những lậu hoặc
đoạn diệt"; "Đây là con đường đưa
đến lậu hoặc đoạn diệt". Nhờ tuệ
tri như vậy, hiểu biết như vậy, tâm của vị
ấy thoát khỏi dục lậu, thoát khỏi hữu lậu, thoát
khỏi vô minh lậu. Đối với tự thân đã được giải
thoát. Như vậy, khởi lên sự hiểu biết:
"Ta đã giải thoát". Vị ấy biết:
"Sanh đã tận, Phạm hạnh đã thành, những
việc nên làm đã làm. Sau đời hiện tại
không có đời sống nào khác nữa". (Trung Bộ,
1-39)

Trong Kinh Đoạn Giảm,
đối tượng cần phải tuệ quán là các sở
kiến: "Này Cunda, những loại sở kiến này
khởi lên trên đời, hoặc liên hệ đến ngã
luận, hoặc liên hệ đến thế giới luận,
chỗ nào những sở kiến này tiềm ẩn, và
chỗ nào những sở kiến này hiện hành, chỉ
có cách như thật quán sát chúng với trí tuệ
rằng: "Cái này không phải của tôi, cái này
không phẳi là tôi, cái này không phải là tự ngã
của tôi", có vậy thời có sự đoạn trừ những
sở kiến ấy, có sự xả ly những sở kiến ấy.
(Trung Bộ, I-8).

Trong Kinh Mật Hoàn,
đối tượng được lựa chọn là các vọng
tưởng hý luận (papancasannasankhà): "Này
các Tỷ-kheo, do bất cứ nhân duyên gì, một số
hý luận vọng tưởng ám ảnh một người.
Nếu ở đây không có gì đáng tùy hỷ, đáng
đón mừng, đáng chấp thủ, thời như vậy là sự
đoạn tận tham tùy miên, sự đoạn tận sân tùy miên,
sự đoạn tận kiến tùy miên, sự đoạn tận nghi
tùy miên, sự đoạn tận mạn tùy miên, sự đoạn tận
hữu tham tùy miên, sự đoạn tận vô minh tùy miên,
sự đoạn tận chấp trượng, chấp kiếm, đấu tranh,
tránh tranh, luận tranh, kháng tranh, ly gián ngữ,
vọng ngữ. Chính ở đây những ác, bất thiện
pháp này đều được tiêu diệt, không còn dư
tàn." (Trung Bộ, I-18)

Trong Kinh Song Tầm,
Đức Phật kể lại kinh nghiệm của Ngài khi
Ngài chưa giác ngộ, Ngài đã sử dụng bất thiện
tầm và thiện tầm như thế nào để hành
trì giới định tuệ, cuối cùng đưa đến giải
thoát giác ngộ. Ngài chia các loại tầm ra hai loại -
Bất thiện tầm là dục tầm, sân tầm, hại tầm; và
thiện tầm là ly dục tầm, vô sân tầm, bất hại
tầm. Khi dục tầm, sân tầm, hại tầm khởi lên, vị Bồ
Tát tuệ tri: "Các bất thiện tầm này khởi
lên nơi Ta, và các bất thiện tầm này đưa
đến tự hại đưa đến hại người, đưa
đến hại cả hai, diệt trí tuệ, dự phần
vào phiền não, không đưa đến Niết Bàn.
Khi Bồ Tát khởi lên suy tư như vậy thời các bất
thiện tầm biến mất và vị Bồ Tát tiếp
tục từ bỏ, tẩy trừ, chấm dứt các bất thiện tầm
khởi lên.

Khi ly dục tầm, vô sân
tầm, bất hại tầm khởi lên, vị Bồ Tát tuệ tri:
"Các thiện tầm này khởi lên nơi Ta và các
thiện tầm này không đưa đến tự hại, không
đưa đến hại người, không đưa đến hại cả
hai, tăng trưởng trí tuệ, không dự phần vào
phiền não, đưa đến Niết Bàn. Nếu ban
đêm Ta suy tư về ly dục tầm, vô sân tầm, bất
hại tầm, không phải từ nhân duyên ấy, Ta thấy sợ
hãi. Nếu ban ngày Ta suy tư về ly dục tầm, vô
sân tầm, bất hại tầm, không phải từ nhân duyên ấy,
Ta thấy sợ hãi. Và nếu ta suy tư, quán sát quá
lău, thân ta có thể mệt mỏi; khi thân Ta
mệt mỏi thì tâm bị dao động, khi tâm dao động,
tâm rất khó được tịnh tỉnh. Rồi tự nội thân Ta
trấn an tâm, trấn tịnh tâm, khiến được nhất
tâm, khiến thành định tỉnh". Với
tâm định tỉnh như vậy, vị Bồ Tát đoạn trừ năm
triền cái, chứng sơ thiền, nhị thiền, tam
thiền, tứ thiền, chứng túc mạng trí, thiên
nhãn trí, lậu tận trí và cuối cùng được giải
thoát giác ngộ ." (Trung Bộ, I-19)

Nay chúng tôi đề
cập đến lý duyên khởi để giải thích vai
trò của trí tuệ, lấy con người làm đối tượng
để tuệ quán và từ nơi đây, vừa tìm được
công thức đưa đến sự có mặt của con người và
sự tập khởi của toàn bộ năm thủ uẩn, vừa tìm
được công thức duyên diệt, đưa đến sự
chấm dứt sanh tử và toàn bộ năm thủ uẩn này, như
đã được diễn tả trong Ái Tận Đại Kinh (Trung Bộ,
I-38).

Trước hết, Đức
Phật đặt vấn đề sự có mặt của con người
(Bhùta), sự có mặt này lấy bốn thức ăn làm nhân
duyên, làm tập khởi, làm sanh chủng, làm hiện
hữu, và một khi bốn món ăn này được đoạn
diệt thì cũng chấm dứt sự có mặt của sinh vật
này. Sinh vật đã do bốn món ăn làm tập khởi, ái do
thọ làm tập khởi, thọ do xúc làm tập khởi,
xúc do sáu xứ làm tập khởi, sáu xứ do danh sắc làm
tập khởi, danh sắc do thức làm tập khởi, thức do
hành làm tập khởi, hành do vô minh làm tập khởi.
Như vậy, duyên vô minh có hành, duyên
hành có thức, duyên thức có danh sắc, duyên danh sắc
có sáu xứ, duyên sáu xứ có xúc, duyên xúc có
thọ, duyên thọ có ái, duyên ái có thủ,
duyên thủ có hữu, duyên hữu có sanh, duyên sanh có
già chết, sầu bi khổ ưu não . Như
vậy là sự tập khởi của toàn bộ năm thủ uẩn.

Như vậy, do duyên sanh
nên có già chết, do duyên hữu nên có sanh, do
duyên thủ nên có hữu, do duyên ái nên có thủ, do
duyên thọ nên có ái, do duyên xúc nên có
thọ, do duyên sáu xứ nên có xúc, do duyên danh
sắc nên có sáu xứ, do duyên thức nên có danh sắc,
do duyên hành nên có thức, do duyên vô minh nên có
hành. Như vậy Đức Phật xác chứng duyên sanh của
toàn bộ khổ uẩn tức là con người với công thức:
" Cái này có mặt, cái đây có mặt.
Cái này sanh, cái đây sanh " (Ima smim
sati idum hoti Imass uppadà, idum uppajjati).

Từ lý duyên sanh,
Đức Phật đi đến lý duyên diệt. Do vô
minh đoạn diệt xả ly một cách hoàn toàn nên
hành diệt. Do hành diệt nên thức diệt. Do
thức diệt nên danh sắc diệt. Do danh sắc
diệt nên sáu xứ diệt. Do sáu xứ diệt nên
xúc diệt. Do xúc diệt nên thọ diệt. Do
thọ diệt nên ái diệt. Do ái diệt nên
thủ diệt. Do thủ diệt nên hữu diệt. Do
hữu diệt nên sanh diệt. Do sanh diệt nên
già chết, sầu bi khổ ưu não diệt. Như vậy
là toàn bộ năm thủ uẩn diệt.

Như vậy do sanh
diệt nên già chết diệt. Do hữu diệt
nên sanh diệt. Do thủ diệt nên hữu diệt.
Do ái diệt nên thủ diệt. Do thọ diệt
nên ái diệt. Do xúc diệt nên thọ
diệt. Do sáu xứ diệt nên xúc diệt. Do danh
sắc diệt nên sáu xứ diệt. Do thức diệt
nên danh sắc diệt. Do hành diệt nên thức
diệt. Do vô minh diệt nên hành diệt. Như
vậy Đức Phật xác chứng lý duyên diệt với
công thức: " Cái này không có mặt, cái
đây không có mặt. Cái này diệt, cái đây
diệt " (Imassa asati, idam na hoti. Imassa
nirodhà, idam nirajjhati). Vị hành giả, với trí
tuệ biết được hai công thức duyên sanh và
duyên diệt, nên sau khi giữ giới, sau khi chứng
bốn thiền định, khi sáu căn tiếp xúc với
sáu trần, vị ấy không tham ái đối với sáu trần
khả ái, không ghét bỏ đối với sáu trần không khả
ái, vị ấy sống an trú niệm trên thân, với một
tâm vô lượng. Vị ấy như thật tuệ tri tâm giải
thoát, tuệ giải thoát, chính nhờ chúng, các bất
thiện pháp được trừ diệt một cách hoàn
toàn. Như vậy vị ấy từ bỏ thuận ứng nghịch ứng,
có cảm thọ nào khởi lên, vị ấy không tùy
hỷ, không hoan nghênh, không đắm trước thọ
ấy. Vì vị ấy không có tùy hỷ, không có hoan
nghênh, không có đắm trước, nếu có dục hỷ
(nandi) khởi lên, đối với các cảm thọ, dục
hỷ ấy được trừ diệt có dư tàn. Do dục
hỷ của vị ấy diệt nên thủ diệt. Do thủ
diệt nên hữu diệt. Do hữu diệt nên sanh
diệt. Do sanh diệt nên già chết sầu bi khổ
ưu não diệt. Như vậy là sự đoạn diệt toàn
bộ năm thủ uẩn này.

Như vậy, với những
đối tượng sai khác như năm thủ uẩn, khổ và các
lậu hoặc, các sở kiến, các vọng tưởng
hý luận, các bất thiện tầm và các thiện
tầm, lý duyên khởi, trí tuệ đóng một vai
trò then chốt trong trách nhiệm tuệ tri các
đối tượng, cuối cùng đoạn tận được các lậu
hoặc để chứng quả A-La-Hán.

Để nêu rõ định
nghĩa và vai trò của trí tuệ hơn nữa, chúng tôi
ghi chép sau đây một vài câu Phật dạy trích dẫn từ
Kinh Tạng Pàli để chứng minh sự giải thích trên:

"Tất cả hành vô thường

Với Tuệ, quán thấy vậy

Đau khổ được nhàm chán :

Chính con đường thanh tịnh".

"Tất cả hành khổ đau

Với Tuệ, quán thấy vậy,

Đau khổ được nhàm chán ;

Chính con đường thanh tịnh".

"Tất cả pháp vô ngã,

Với Tuệ quán thấy vậy,

Đau khổ được nhàm chán

Chính con đường thanh tịnh". (Pháp Cú 277, 278, 279)

"Thấy khổ và khổ tập,

Thấy sự khổ vượt qua,

Thấy đường Thánh tám ngành,

Đưa đến khổ não tận". (Pháp Cú 191)

"Mắt thịt, mắt chư Thiên,

Vô thượng mắt trí tuệ,

Cả ba loại mắt ấy

Được bậc vô thượng nhân

Đã tuyên bố trình bày ...

Từ đây trí khởi lên,

Tuệ nhãn là tối thượng

Ai chứng được mắt ấy

Giải thoát mọi khổ đau". (Phật thuyết Như Vậy, trang 437-438)

Thích Minh Châu,

Trích: "Hãy tự mình thắp đuốc lên mà đi"

Thiền viện Vạn Hạnh, Sài Gòn, 1990

[ Trở về trang Thư Mục ]
