Vbud
Dut thuc qua Thang Phap
Nguồn: Thư Viện Phật Học BudSas (kho Dân tộc KING — Giảng Sư)

Dut thuc qua Thang Phap

This document is written in Vietnamese, with Unicode Times font

Duy
thức trong Thắng Pháp Tạng
Bình
Anson

Giới thiệu: Nhân
đọc bài viết "Tôi học Duy Thức"
của đạo hữu Chánh Hạnh đăng trên nguyệt san
Phật Học, tháng 6-1998, Louisville, Hoa Kỳ, tôi xin
mạo muội được đóng góp một bài viết ngắn,
giới thiệu sơ lược và tóm tắt về duy thức
học trong Thắng Pháp như thường được học
tập trong các cộng đồng Phật giáo Nguyên thủy. Bài
viết nầy dựa theo các ý tưởng chính trong
bài tham luận "Some introductory notes on
Abhidhamma" của Tỳ kheo Punnadhammo, Canada, đăng
trên diễn đàn truyền thông Internet năm 1998.

-oOo-

Về Thắng
Pháp (Abhidhamma)
Tạng thứ ba của Tam Tạng Kinh
Điển (Tipitaka) là Abhidhamma Pitaka. Tạng nầy
thường được gọi là Luận Tạng vì theo hệ
thống kinh điển Đại thừa, đây là tập hợp các
bộ luận giải của các vị cao tăng Đại thừa. Tuy
nhiên, trong hệ Nguyên thủy và để sát nghĩa,
Abhidhamma là tập hợp các bài giảng sâu xa của Đức
Phật về thể tính của vạn pháp, và thường
được sách Tàu phiên âm là A-tỳ-đàm. Dịch đúng
nghĩa là Vi Diệu Pháp hay Thắng Pháp. Cũng có
người dịch là Đối Pháp hay Đại Pháp, nhưng kém
phổ quát hơn.

Theo truyền thống, Thắng
Pháp được nhiều Phật tử Nam tông kính mộ và
tin tưởng rằng đó là các bài giảng mỗi đêm
của Đức Phật cho chư thiên và hoàng hậu Ma-Da trong
ba tháng của mùa hạ thứ bảy tại cung trời Đao Lợi.
Vào ban ngày, Ngài tóm tắt lại cho Đại đức
Xá-lợi-phất, và sau đó ngài Xá-lợi-phất khai
triển rộng ra thành bộ Thắng Pháp.

Tuy nhiên, theo các nhà nghiên
cứu kinh sử Phật giáo, bộ Thắng Pháp nầy được khai
triển về sau, trong các thế kỷ hoằng
hóa đạo Phật trong thời kỳ phân chia bộ phái, và
được đúc kết lại tại Đại hội Kết tập
Kinh điển lần thứ 4 ở Tích Lan vào năm 20 trước
Công Nguyên. Đây là kết quả của nền văn
học A-tỳ-đàm, căn bản chung cho mọi tông
phái, kể cả Đại thừa. Dù rằng về sau nầy,
các diễn dịch chi tiết của Duy-thức tông Đại
thừa có nhiều khác biệt, có thể nói là
các ý tưởng chính yếu và khái niệm
về duy thức đó đều cùng có chung một nguồn
gốc.

Nhìn chung, Thắng Pháp là một
cố gắng nhằm tổng hợp các bài giảng trong Kinh tạng
qua một cấu trúc bao quát và liên kết. Thắng
Pháp là một hệ thống tâm lý học phức
tạp và tinh vi. Ngoài ra, Thắng Pháp cũng nhắm
đến các vấn đề về siêu hình, thể
tính, luận lý, giải thoát nằm ngoài phạm vi của
tâm lý học tây phương hiện thời.

Để thông hiểu Thắng
Pháp, ngoài việc tra cứu kinh điển và sách
vở (xin xem phần Tài Liệu Tham Khảo ở cuối bài
viết), hành giả cần phải thực chứng quán
niệm nội tâm, trong đó phương cách hữu hiệu
nhất là hành trì các pháp thiền minh sát --
chẳng hạn như các phương pháp trong quyển Thanh
Tịnh Đạo (Visudhimagga) của ngài Phật Â m
(Buddhaghosa) mà hiện nay vẫn còn được áp dụng
tại nhiều thiền viện ở Miến Điện,
Thái Lan và Tích Lan.

Thắng Pháp liệt kê rất chi
tiết về các phần tử của tâm thức và mô tả
sự vận hành rất vi tế của tâm thức. Để
thể nghiệm, hành giả cần phải quán sát nội
tâm một cách tinh tường từng thời khắc một, và từ
đó sẽ hiểu Thắng Pháp rốt ráo hơn. Trong ý
nghĩa đó, Thắng Pháp có thể xem như là một môn
tâm lý học thực nghiệm tinh vi và bao
quát.

Các nguyên tắc
cơ bản
Một cách tóm tắt, Thắng Pháp
được dựa chặt chẻ theo Ba Đặc Tính -- tam pháp ấn
-- của mọi hiện tượng hữu vi: Khổ (dukkha),
Vô thường (anicca), Vô ngã (anatta). Thêm vào đó,
Thắng Pháp cũng dựa theo luật Duyên khởi, như là
một nguyên tắc tổng quát và một sự vận hành có
điều kiện tính. Tất cả mọi biến cố
trên đời đều vận hành theo luật nhân quả,
không có gì ngẫu nhiên hoặc áp đặt bởi một vị
thần tạo hóa. Điều kiện tính là sự diễn tả
của một chuỗi nhân-và-quả, nhất là 12 nhân
duyên thường được thấy trong nhiều bài kinh,
bắt đầu bằng: "do vô minh mà duyên sinh các
nghiệp hành, do hành mà duyên sinh thức,
v.v...", và đưa đến các hoạn khổ.

Từ đó, Thắng Pháp đưa ra các tiên đề sau:

1. Không có gì sinh ra mà không có nguyên nhân.

2. Không có gì sinh ra mà chỉ do một nguyên nhân.

3. Không có gì sinh ra mà không có tác động.

4. Không có gì tồn tại hơn một thời khắc.

Bốn phân hạng
chính
Thắng Pháp đề cập
đến hai loại sự thật: sự thật thông thường
(chân lý chế định, tục đế, thế
đế, sammutisacca), và sự thật tuyệt đối
(chân lý siêu việt, chân đế, đệ
nhất nghĩa đế, paramatthasacca). Theo đệ nhất
nghĩa đế, tất cả mọi sự vật trên đời,
mọi pháp (dhamma), có thể được xếp theo
bốn phân hạng chính:

1. Sắc (Rupa)

2. Tâm, tâm vương (Citta)

3. Sở hữu tâm, hay Tâm sở (Cetasika)

4. Niết Bàn (Nibbana, Nirvana)

Để đối chiếu với Kinh
tạng, trong cặp Danh-Sắc thì ở đây, Thắng pháp chia
Danh (nama) làm 2 loại: Tâm và Tâm sở. Trong khái
niệm về ngũ uẩn -- sắc, thọ, tưởng,
hành, thức -- thì thức (vinnana) được Thắng Pháp xem
như là Tâm (hay tâm vương), còn thọ, tưởng,
hành thì được xem là Tâm sở (riêng Hành thì
được chia chẻ ra làm nhiều phần tử khác).

Sắc Pháp
Sắc là thể chất vô tri
giác hằng biến hoại đổi thay. Có tất cả 28 sắc
pháp, phân thành 2 nhóm:

1. Nhóm Tứ đại (Đại chủng): đất, nước, lửa, gió.

2. Nhóm Y đại sinh (Tứ đại sở tạo): gồm 24 sắc pháp

Trong nhóm tứ đại, Đất là
đặc tính cứng mềm, choán không gian; Nước là
đặc tính dẽo nhờn, quến tụ; Lửa là đặc tính
nóng lạnh, năng lượng; và Gió là đặc tính di
động, đàn hồi.

Nhóm Y đại sinh là do bốn
Đại chủng sắc kết hợp tác thành, gồm có 24 sắc
pháp: 5 Tịnh sắc, 4 Hành cảnh sắc, 2 Bản tánh sắc, 1
Tâm sở y sắc, 1 Mạng sắc, 1 Thực sắc, 1 Hạn giới
sắc, 2 Biểu sắc, 3 Biến hóa sắc, và 4 Tướng
sắc.

Tâm Pháp (Tâm
Vương Pháp)
Tâm, theo Thắng Pháp, là sự
nhận thức sự hiện hữu của đối tượng, sự
biết, sinh khởi trong một thời khắc khi có trần
cảnh. Có nhiều cách phân chia Tâm. Thông thường
là phân chia làm 6 tâm (thức), theo sáu cửa tiếp
xúc: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, và ý.

Theo cách phân giải chi
tiết của Thắng Pháp thì tâm tổng thể được
chia làm 89 tâm vương. Có nhiều cách kết
nhóm các tâm vương nầy, trong đó có thể
kết nhóm theo cõi giới:

1. Dục giới có 54 tâm: 23 dị thục tâm, 11 duy tác tâm, 12 bất thiện tâm, và 8 thiện tâm.

2. Sắc giới có 15 tâm: 5
thiện tâm, 5 dị thục tâm, và 5 duy tác tâm,
tùy theo các cấp độ thiền-na hữu sắc
(rupajhana).

3. Vô sắc giới có 12 tâm:
4 thiện tâm, 4 dị thục tâm, và 4 duy tác tâm,
tùy theo các cấp độ thiền-na vô sắc
(arupajhana).

4. Siêu thế giới
(lokuttaram) có 8 tâm siêu thế: tâm đạo và
tâm quả của mỗi quả vị thánh (Dự lưu, Nhất
lai, Bất lai, A-la-hán).

Cũng có khi tâm được chia
làm 121 tâm vương. Sự khác biệt là do cách phân
chia của tâm siêu thế: thay vì chia làm 8 loại
tâm siêu thế thì tâm tại 5 tầng thiền-na
(jhana) của mỗi đạo quả được đưa vào, tạo
thành 40 tâm siêu thế (8 x 5).

Một cách kết hợp khác là
kết theo 4 nhóm: 12 thiện tâm, 21 bất thiện
tâm, 36 dị thục tâm và 20 duy tác tâm. Bất thiện
tâm là tâm phát sinh từ tham, sân, si; còn Thiện
tâm là tâm phát sinh từ vô tham, vô sân, vô si. Các
tâm nầy đều tạo nghiệp (kamma) mà kết
quả là các tâm Dị thục. Tâm Duy tác là tâm tuy có
hành động nhưng không tạo nghiệp, không có
kết quả dị thục.

Tâm sở (Sở hữu
tâm)
Tâm sở là các phần cấu thành
Tâm vương, là phần sở hữu của Ý hoặc Thức, phụ
trợ cho sự biết cảnh. Có tất cả 52 tâm sở:
Thọ, Tưởng, và 50 tâm sở trong nhóm Hành. Bốn
đặc tính quan trọng của tâm sở là:

- đồng sinh với Tâm,

- đồng diệt với Tâm,

- đồng nương một vật với Tâm, và

- đồng biết một cảnh với Tâm.

Chúng ta cần biết rõ các
đặc tính quan trọng nầy, bởi vì khi phân tích
từng thành phần, có khi ta lầm tưởng rằng có một
sự tách biệt giữa tâm và tâm sở.

Mỗi khi một loại tâm sinh
ra thì kèm theo với một tập hợp các tâm sở tương
ứng. Mỗi loại tâm có một nhóm tâm sở riêng
biệt theo các qui luật nhất định. Tuy nhiên có nhóm
tâm sở biến hành (sabbacittasadharana,
universals) kết hợp trong mọi loại tâm, trong
đó có 7 tâm sở: xúc, thọ, tưởng, tư, nhất tâm
(định), mạng quyền, và tác ý.

Nhóm tâm sở biệt cảnh
(pakinnaka, occasionals) là các tâm sở có thể
thiện, có thể bất thiện, tùy theo đối
tượng tâm, gồm có 6 tâm sở: tầm, tứ, thắng giải
(quyết định), tinh tấn (cần), hoan hỷ, và
dục.

Nhóm tâm sở bất thiện
(akusala, unwholesome) gồm có 14 tâm sở: si, vô tàm
(không hổ thẹn), vô quý (không sợ tội lỗi),
trạo cử, tham, tà kiến, sân, mạn, tật (ganh
ghét), lận (bỏn xẻn), hối quá (hối hận), hôn trầm,
thụy miên, và hoài nghi.

Nhóm tâm sở tịnh quang
(sobhana, beautiful) là các tâm sở tốt đẹp, trong
sạch, thanh tịnh, và gồm có 25 tâm sở, được chia
làm 4 loại:

- 19 tâm sở tịnh quang
biến hành: tín, niệm, tàm, quý, vô
tham, vô sân, hành xã, tịnh thân, tịnh tâm, khinh
thân, khinh tâm, nhu thân, nhu tâm, thích thân,
thích tâm, thuần thân, thuần tâm, chánh thân, và
chánh tâm.

- 3 tâm sở tiết chế: chánh ngữ, chánh nghiệp, và chánh mạng.

- 2 tâm sở vô lượng: bi và tùy hỷ.

- 1 tâm sở tuệ
quyền (pannindriya): hiểu biết sự vật
đúng như thật, qua 3 đặc tướng khổ, vô
thường, và vô ngã.

Lộ trình tâm
(Tâm lộ)
Một trong những ý niệm
chính yếu trong Thắng Pháp là sự vận hành của
tâm, gọi là Tâm Lộ hay Lộ trình Tâm (cittavithi,
cognitive series). Một tâm khởi sinh, trụ và diệt
trong một thời gian rất ngắn, thường gọi là một
sát na tâm (cittakkhana, mind-moment). Mỗi khi
tiếp xúc với đối tượng, các loại tâm xảy ra
theo một lộ trình rất phức tạp, tùy theo các hoàn
cảnh riêng biệt. Thông thường, các vị giảng sư
dùng một thí dụ đơn giản khi mắt thấy một đối
tượng để diễn tả một lộ trình tiêu biểu
gồm 17 sát na như sau:

1. Hộ kiếp (bhavanga, hữu phần) vừa qua

2. Hộ kiếp rúng động

3. Hộ kiếp dứt dòng

4. Ngũ môn hướng tâm (ở đây là nhãn môn)

5. Nhãn thức

6. Tiếp thu

7. Xác định

8. Phán đoán

9 - 15. Bảy sát na tâm tốc hành (javana, impluse)

16 - 17. Hai sát na tâm đồng sở duyên (thập di)

Sát na tâm đầu tiên gọi
là gọi là "hộ kiếp vừa qua" vì lúc
đó, cảnh chưa có tác động qua mắt, và luồng hộ
kiếp còn liên hệ với cảnh quá khứ. Hai sát
na kế tiếp là khi hộ kiếp rúng động và
tan vở, và tâm trở về thực tại, và hướng
về đối tượng qua con mắt (nhãn môn hướng tâm),
và nhãn thức sinh khởi. Ba sát na kế tiếp là
tâm bắt đầu tiếp nhận và suy xét, phán đoán.
Bảy sát na tâm tốc hành là quan trọng nhất vì
đây là lúc tâm có thể tạo nghiệp hành mới.
Nghiệp nầy có thể tạo quả tức thời trong lộ
trình kế tiếp, hay sẽ tạo quả trong một
tương lai về sau hoặc kiếp sau. Hai sát na
cuối cùng là tâm ghi nhận, tùy theo bản chất của
đối tượng mà cường độ ghi nhận có thể thay
đổi. Cuối cùng, tâm lại rơi vào luồng hộ kiếp
(bhavanga), và tiến vào lộ trình kế tiếp.
Trên một bình diện nào đó, có học giả cho
rằng quan niệm về luồng bhavanga là căn bản
cho việc khai triển các quan niệm về
Tàng thức (A-lại-da thức) của Duy thức tông về
sau nầy.

Cần nên biết rằng toàn
thể một lộ trình như thế xảy ra rất nhanh,
và có hàng vạn lộ trình xảy ra chỉ trong một chớp
mắt. Ngoài ra còn có các lộ trình tâm khác, tùy
theo hoàn cảnh, chủ thể và đối tượng. Thắng
Pháp còn đề cập các lộ trình tâm đặc biệt
như lúc cận tử, lúc nhập thai, khi hành giả đắc
các tầng thiền-na, và khi đạt các đạo quả
thánh. Xin xem thêm chi tiết trong các tài liệu
liệt kê ở phần Tham Khảo.

Niết Bàn
Phân hạng cuối cùng là
Niết Bàn. Đây là pháp duy nhất không có đặc
tướng vô thường và phiền khổ. Đây là pháp duy
nhất không có điều kiện tính (pháp vô vi)
hoặc phụ thuộc vào các pháp khác. Về tự tánh
(sabhavato) thì Niết Bàn là an tịnh, vắng lặng
(santi) và chỉ có một. Theo sự việc thì Niết
Bàn có hai: hữu dư y Niết Bàn và vô dư y
Niết Bàn. Thật ra, chúng ta không thể nào
diễn tả hoặc phân tích Niết Bàn bằng ngôn từ
đối đải của hiệp thế.

Bình Anson

Tháng 01, 1999

Perth, Western Australia

Tài liệu tham khảo: Việt ngữ

(1) Vi Diệu Pháp
(trọn bộ 7 quyển), Hòa thượng Giới Nghiêm
dịch, Chùa Kỳ Viên (Quận 3) xuất bản tại Sài
Gòn trong thập niên 1990.

(2) Vi Diệu Pháp Nhập Môn, Tỳ kheo Giác Chánh, xuất bản tại Sài Gòn trong thập niên 1970.

(3) Siêu Lý Học, Tỳ kheo Giác Chánh, xuất bản tại Sài Gòn trong thập niên 1970.

(4) Thắng Pháp Tập Yếu
Luận, Hòa thượng Minh Châu dịch, Vạn Hạnh, Sài
Gòn, 1973. Chùa Kỳ Viên (Washington DC) in lại năm
1989.

Anh ngữ

(1) N. Van Gorkom (1976). Abhidhamma in Daily Life. Bangkok, Thailand. ISBN 189-76-3317-3

(2) Mahathera Narada (1979). A Manual of Abhidhamma. Colombo, Sri Lanka. Reprinted by Buddhist Missionary Society, Malasia, 1987.

(3) Bhikkhu Bodhi (1993). A Comprehensive Manual of Abhidhamma. Kandy, Sri Lanka. ISBN 955-24-0103-8

(4) Buddhaghosa. The Path of
Purification (Visuddhimagga), translated by Bhikkhu
Nanamoli (1991). Kandy, Sri Lanka. ISBN 955-24-0023-6
(Thanh Tịnh Đạo, Ni sư Trí Hải dịch Việt).

(5) Sayadaw U Acinna (1997). The Light of Wisdom. Kuala Lumpur, Malaysia.

-oOo-

[ Trở về trang Thư Mục ]
