Vbud
Đạo Phật và Chính Trị
Nguồn: Thư Viện Phật Học BudSas (kho Dân tộc KING — Giảng Sư)

This document is written in Vietnamese, with Unicode Times font

Đạo Phật và Chính Trị

K.S. Dhammananda

Giới thiệu: Bài nầy do
Bình Anson lược dịch từ bài "Buddhism and
Politics" trong quyển sách "What Buddhists
Believe" của Hòa Thượng Dhammananda, trang 229-236,
do hội Buddha Educational Foundation ấn tống năm 1995.

-oOo-

Đức Phật xuất thân từ giai
cấp vương tướng (*), và do đó, Ngài đã có
nhiều liên hệ với các vị quốc vương, hoàng
tử, quan lại trong triều đình. Mặc dù có
nhiều liên hệ như thế, Ngài không bao giờ
dùng các thế lực chính trị để truyền
đạo, và Ngài cũng không bao giờ cho phép giáo pháp
của Ngài bị lợi dụng cho các ý đồ chính trị.
Thế nhưng ngày nay, đã có nhiều người cố
ý gán ghép danh hiệu của Ngài với những chủ
thuyết chính trị khác nhau. Những người đó đã
quên rằng các hệ thống chính trị mà chúng ta
quen thuộc ngày nay là bắt nguồn từ phương Tây, xẩy
ra sau thời kỳ Đức Phật còn tại thế một thời
gian rất lâu. Đối với những người đang cố công
dùng các danh hiệu của Đức Phật cho những ý
đồ riêng tư của họ, họ cần phải nhớ rằng
Đức Phật là bậc Chính Đẳng Chính Giác, vượt lên
trên các chuyện lo âu của thế gian.

Có một vấn đề cơ bản mà
ta phải nhận định khi tôn giáo bị pha trộn với
chính trị. Căn bản của tôn giáo là đạo đức, lòng
trong sạch, và đức tin; trong khi đó, căn bản của
chính trị là quyền lực. Trong tiến trình lịch
sử, tôn giáo thường bị lạm dụng để hợp thức
hóa những người cầm quyền và sự áp dụng của
quyền lực. Tôn giáo đã bị lạm dụng để
biện minh cho chiến tranh và thôn tính, đàn
áp, chém giết tàn bạo, nổi loạn, tàn phá các
công trình văn hóa và nghệ thuật.

Khi tôn giáo bị sử dụng
để gia tăng thế lực chính trị thì tôn giáo
sẽ phải hi sinh các lí tưởng đạo đức cao quí và
trở nên mất gốc, nhượng bộ cho các thế lực
chính trị trong thế gian.

Mục đích của Phật Pháp không
phải nhắm đến việc thành lập các định
chế và cơ cấu chính trị mới. Trên cơ bản, tôn
giáo tìm cách giải quyết các vấn đề trong
xã hội bằng cách giáo hóa mỗi cá nhân, vốn là
thành viên của xã hội, và bằng cách đề nghị
các nguyên tắc tổng quát để điều hướng xã
hội tiến đến một phong thái nhân bản, cải
thiện đời sống của mọi thành viên, và cổ
động sự phân phối các nguồn vật lực một cách công
bằng hơn.

Bất cứ một thể chế
chính trị nào cũng có một giới hạn trong sự bảo
vệ hạnh phúc và sung túc của người dân trong
thể chế đó. Không một hệ thống chính
trị nào, dù rằng nó có vẻ rất lí tưởng, có
thể mang lại hạnh phúc và hòa bình nếu
người dân trong thể chế đó còn bị bao trùm
bởi lòng tham, sân hận, và mê si. Thêm vào đó, dù
có theo một hệ thống chính trị nào đi nữa, cũng
còn có những nhân tố phổ quát mà từng cá nhân
trong xã hội phải trực diện: kết quả của các
nghiệp thiện và bất thiện của riêng mình,
và sự khiếm khuyết và thiếu vắng của một
nền an lạc trường cửu vì bản chất của thế
gian vốn là hoạn khổ, vô thường, và vô ngã. Đối
với những người con Phật, không một nơi nào trong
cõi Ta Bà nầy là có được một tự do, giải thoát
thật sự, kể cả các cõi tiên của chư thiên.

Một hệ thống chính trị
tốt và công bằng -- có những bảo đảm cho các
quyền căn bản của con người, và có những định
chế giám sát và cân bằng việc sử dụng
quyền lực -- là điều kiện quan trọng
cho cuộc sống hạnh phúc trong xã hội. Tuy nhiên,
chúng ta cũng không nên bỏ quá nhiều công sức
và thì giờ để tìm kiếm vô tận một hệ
thống chính trị toàn hảo để giúp con người
được hoàn toàn tự do. Tự do tuyệt đối không
thể nào có được trong các định chế chính
trị, mà chỉ có được trong tâm thức khi nó được
giải thoát. Để được giải thoát, chúng ta cần
phải nhìn vào nội tâm của chính mình, và nỗ
lực giải phóng nó ra khỏi các gông xiềng của vô
minh, hận thù và tham dục. Tự do trong ý nghĩa
đích thực tuyệt đối chỉ có được khi nào
chúng ta dùng Chính Pháp để phát triển tâm
ý qua lời nói và hành động hướng thiện, và
để huân tập tâm ý, để phát triển
tiềm năng tâm linh, đạt đến cứu cánh
tuyệt đối của giác ngộ.

Mặc dù chúng ta công nhận
về sự lợi ích trong việc tách rời tôn giáo
và chính trị, và về các giới hạn an lạc và
hạnh phúc mà hệ thống chính trị mang đến,
nhưng cũng có nhiều khía cạnh trong các lời dạy
của Đức Phật có những tương quan với các bố cục
chính trị ngày nay.

Thứ nhất, Đức Phật đã giảng
dạy về tính cách bình đẳng của con người -- cả
mấy ngàn năm trước tuyên ngôn của Abraham Lincoln
(Tổng Thống Mỹ). Ngày dạy rằng các giai cấp, tầng
lớp trong xã hội chỉ là những hàng rào nhân tạo do
xã hội dựng ra. Việc sắp xếp thứ bậc của
loài người, theo lời Ngài, chỉ có thể dựa trên
phẩm chất giới hạnh của họ mà thôi.

Thứ hai, Đức Phật khuyến
khích tinh thần hợp tác bình đẳng và tích cực tham
gia đóng góp trong xã hội. Đây là một tinh thần
đã được cỗ võ trong tiến trình chính trị
của các xã hội hiện nay.

Thứ ba, Ngài đã không chỉ
định một người nào để kế thừa Ngài. Ngài
chỉ dạy rằng mọi người phải tự mình mà tu
học, lấy Chính Pháp làm nền tảng và làm nơi
nương tựa. Các thành viên của Tăng Đoàn chỉ chịu
sự hướng dẫn của Giáo Pháp và Giới Luật -- như là
một bộ luật sinh hoạt. Cho đến ngày nay, mỗi
tu sĩ của Tăng Đoàn đều phải tuân thủ bộ Giới
Luật đó để làm kim chỉ nam hướng dẫn cho
mọi sinh hoạt tu học của mình.

Thứ tư, Đức Phật đã
khuyến khích tinh thần tham vấn và tiến trình
dân chủ. Điều nầy được thể hiện qua
cộng đồng tăng sĩ, trong đó mỗi thành viên
đều có quyền quyết định về các vấn
đề chung. Khi có một nghi vấn nghiêm trọng
cần phải được giải quyết, các vấn đề có
liên quan được đem ra giữa các tu sĩ để thảo
luận trong một phương cách tương tự như trong
hệ thống quốc hội ngày nay. Tiến trình tự
quản trị nầy có lẽ sẽ làm nhiều người ngạc
nhiên vì nó đã được áp dụng trong các cộng đồng
tăng sĩ Phật Giáo tại Ấn Độ trong 2.500 năm
trước đây, và phương cách điều hành có rất
nhiều điểm tương đồng với các thủ tục
thảo luận trong quốc hội.

Một tu sĩ, tương tự như vị
"phát ngôn nhân", được chỉ định để
có một tiếng nói chung, đại diện cho cộng
đồng. Một tu sĩ khác, tương tự như vị "chủ
tịch", được bầu ra để điều hành diễn
đàn. Các vấn đề được đưa ra như các các
nghị trình để được thảo luận công khai. Trong
một vài trường hợp khi vấn đề đó có tính
cách nghiêm trọng và phổ quát, thì nó có
thể được đem ra thảo luận nhiều lần, tương
tự như các vòng thảo luận của quốc hội về các
dự luật. Nếu qua các cuộc thảo luận mà vẫn còn
nhiều ý kiến xung khắc, bất đồng, thì
vấn đề sẽ được biểu quyết qua một cuộc
bỏ phiếu để lấy quyết định theo đa số.

Đạo Phật khuyến khích
nền tảng đạo đức và việc sử dụng quyền
lực công cộng với ý thức trách nhiệm. Đức
Phật tuyên giảng về hòa bình và bất bạo động
như là một thông điệp phổ quát. Ngài không
chấp nhận bạo lực và hủy hoại sinh mạng. Ngài tuyên
bố rằng không có một chiến tranh nào là
chiến tranh của công lí. Ngài dạy: " Người
thắng tạo căm thù, kẻ thua sống khổ sở. Người nào
từ bỏ thắng và bại thì người đó sống an vui và
hạnh phúc ." Chẳng những Đức Phật dạy về
hòa bình và bất bạo động, có lẽ Ngài cũng là vị
Giáo Chủ đầu tiên và duy nhất đã ra tận chiến
trường để tìm cách ngăn chận chiến tranh.
Ngài đã hóa giải sự xung đột giữa bộ tộc Sakya và
bộ tộc Koliya khi họ muốn khởi sự đánh nhau vì
tranh chấp nước sông Rohini. Ngài cũng đã thuyết
phục vua Ajatasanu bỏ ý định tấn công vương
quốc của bộ tộc Vaiji.

Đức Phật đã giảng dạy
về sự quan trọng và về các điều
kiện thiết yếu của một chính phủ tốt.
Ngài dạy rằng khi người lãnh đạo chính phủ tham
nhũng và bất công thì xứ sở trở nên tham nhũng,
băng hoại, và đau khổ. Ngài chống lại sự tham nhũng
và đã dạy rằng chính phủ phải biết quản trị
dựa trên các nguyên tắc nhân ái.

Ngài nói: " Khi người
lãnh đạo xứ sở có tính công bình và thiện ái
thì triều đình có tính công bình và thiện
ái. Khi tirều đình có tính công bình và
thiện ái thì các quan chức có tính công bình và
thiện ái. Khi các quan chức có tính công bình và
thiện ái thì các cán bộ hạ tầng có tính công
bình và thiện ái. Khi các cán bộ hạ tầng có
tính công bình và thiện ái thì người dân có
tính công bình và thiện ái ." (Tăng Chi
Bộ Kinh).

Trong Kinh Cakkavatti Sihananda
(Chuyển Luân Thánh Vương Sư Tử Hống, Trường Bộ
Kinh), Đức Phật nói rằng các điều hung ác và
tội phạm, như ăn cắp, lường gạt, bạo lực, thù
ghét, bạo tàn, ... đều bắt nguồn từ sự nghèo
khó. Quốc vương và triều đình có thể dùng
sự trừng phạt để kiềm chế tội phạm,
nhưng không bao giờ có thể tiêu trừ các tội
phạm bằng quyền lực của mình.

Trong Kinh Kutadanta (Trường Bộ
Kinh), Đức Phật chủ trương phát triển kinh
tế, thay vì dùng quyền lực, để xóa giảm
tội phạm. Triều đình phải biết sử dụng các
nguồn tài nguyên để cải thiện điều
kiện kinh tế trong nước. Họ phải biết
phát triển nông nghiệp và thôn quê, trợ giúp
giới buôn bán, cung cấp lương bỗng đầy đủ cho
công nhân để bảo đảm một đời sống tốt có
nhân phẩm.

Trong Kinh Bổn Sanh (Jakata),
Đức Phật có đưa ra 10 nguyên tắc của một chính
quyền tốt, gọi là "Thập Vương Pháp"
(Dasa Raja Dhamma). Mười nguyên tắc nầy vẫn có
thể áp dụng trong thời đại ngày nay cho bất cứ
một chính quyền nào, để quản trị xứ sở một
cách hài hòa. Đó là:

Phải cởi mở và không ích
kỉ;
Duy trì đạo đức cao;
Sẵn sàng hi sinh lợi ích
cá nhân để phục vụ cho an sinh của dân
chúng;
Phải thành thật và ngay
thẳng;
Phải dịu dàng và giàu
lòng nhân ái;
Phải sống giản dị để
làm gương cho dân chúng;
Phải vượt lên trên
mọi hận thù;
Biết áp dụng tinh thần
bất bạo động;
Biết nhẫn nại;
Tôn trọng ý
kiến dân chúng, và biết phát triển
sự hòa bình và hòa hợp.

Về cách hành xử của người lãnh đạo thì Ngài giảng thêm (Kinh Cakkavatti Sihananda):

Người lãnh đạo tốt phải
biết cư xử công bình, không thiên vị bất
cứ nhóm nào;
Người lãnh đạo tốt
không bao giờ gieo lòng thù hận trong dân
chúng;
Người lãnh đạo tốt
không bao giờ ngần ngại áp dụng luật pháp khi
cần thiết;
Người lãnh đạo tốt phải
thông hiểu luật pháp rõ ràng mỗi khi
áp dụng. Luật pháp không phải áp dụng chỉ
vì người ấy có uy quyền, mà phải được
áp dụng hợp tình và hợp lí.

Bộ Mi Tiên Vấn Đáp (Milanda
Panha) có viết: " Nếu người nào không
có tài năng, không đạo đức, không phạm hạnh,
không xứng đáng là vua, mà lại tự mình tôn xưng
là vua hay người lãnh đạo với nhiều quyền
lực thì người ấy sẽ bị nguyền rủa và trừng
phạt bởi dân chúng, bởi vì người ấy, vì không
xứng đáng và không tài năng, đã tự đặt mình một
cách vô lí vào vị trí của người lãnh đạo. Người
lãnh đạo, cũng như những người đã vi phạm các
nguyên tắc đạo đức và giới luật căn bản của xã
hội loài người, sẽ bị trừng phạt như bao nhiêu
người khác, nhất là đối với những người lãnh
đạo ăn cắp tài sản của dân chúng ." Kinh
Bổn Sanh cũng có đề cập đến người lãnh
đạo nào mà chỉ trừng phạt người vô tội và không
trừng phạt người phạm tội thì người lãnh đạo ấy
không xứng đáng lãnh đạo xứ sở.

Vì vậy, Trung Bộ Kinh cũng có
nói về vị quốc vương biết tự thăng tiến
và lúc nào cũng nỗ lực gìn giữ hành động, lời
nói và tâm ý, lúc nào cũng biết lắng nghe
ý kiến của dân chúng về sự cai trị của
mình, để biết mình có phạm lỗi lầm nào
không trong khi điều hành đất nước. Nếu vị
quốc vương ấy cai trị xấu, người dân sẽ than
phiền rằng họ đang bị phá hoại bởi một vị
lãnh đạo xấu vì các chính sách hà khắc, nhũng
lạm, bất công, sưu cao thuế nặng, và do đó, dân
chúng sẽ có phản ứng chống lại vị vua ấy. Ngược
lại, nếu vị vua cai trị tốt, thì dân chúng sẽ
chúc tụng: "Cầu xin cho quốc vương của chúng
tôi được trường thọ."

Lời dạy của Đức Phật về
các bổn phận đạo đức của vua chúa để sử dụng
công quyền, bảo đảm an sinh người dân đã giúp
cho vua A Dục (Asoka), vào thế kỉ 3 TCN, cai trị
đất nước của ông. Hoàng Đế A Dục, là một thí
dụ điển hình của nguyên tắc đạo đức nầy, đã
sống và thực hành Chính Pháp cho tất cả mọi
người dân trong triều đại của ông. Ông quảng
bá chính sách bất bạo động đến các vương
quốc lân cận, cam đoan các thiện ý của ông,
và gửi sứ giả đi khắp nơi để truyền bá
thông điệp hòa bình và bất bạo động. Ông
cỗ vỏ sự ứng dụng của các nguyên tắc đạo đức
trong xã hội, như chân thật, từ bi, bác ái, bất bạo
động, nhân từ, không hoang phí, không chiếm
đoạt, và không gây sát hại cho mọi loài vật.
Ông khuyến khích tự do tôn giáo và bình đẳng
tương kính giữa mọi đức tin. Ông thường du
hành thuyết giảng Đạo Pháp đến người dân
ở tận thôn quê. Ông thiết lập các công trình
công cộng như bệnh xá, cung cấp thuốc men, trồng
cây gây rừng, đào giếng, các công trình thủy
lợi, và nhà tạm trú. Ông cũng đặc biệt ngăn
cấm việc đối xử tàn ác với các loài thú vật.

Có người cho rằng Đức Phật
là một nhà cải cách xã hội. Trong các bài giảng,
Ngài đã lên án hệ thống giai cấp và Ngài công
nhận quyền bình đẳng của con người. Ngài giảng
về nhu cầu cải thiện các điều kiện
kinh tế xã hội, công nhận tầm quan trọng của
việc phân bố công bằng các của cải giữa người
giàu và nghèo, nâng cao vị trí của phụ nữ,
khuyến khích việc áp dụng tinh thần nhân bản
trong guồng máy hành chính. Ngài dạy rằng xã hội
phải được điều hành trên tình thương và lòng
từ bi, chứ không dựa vào lòng tham lam. Hơn thế
nữa, sự đóng góp của Ngài cho nhân loại còn cao
quí hơn, vì Ngài còn đi xa hơn các nhà cải cách
xã hội thời đó, vì không ai đã có thể chỉ
thẳng vào cốt lõi của các cơn bệnh trong tâm
thức của con người. Chỉ ở trong tâm thức thì sự
cải cách mới thật sự có ý nghĩa. Các cải cách
bên ngoài do các quyền lực áp đặt thì chỉ có
hiệu quả ngắn hạn vì nó không có cội rể.
Chỉ có cải cách nào dựa trên căn bản cải thiện
tâm thức thì nó mới có cội rể vững chắc. Có
cội rể vững chắc thì các cành nhánh của cải
cách xã hội mới được phát triển tươi tốt, vì
chúng được nuôi dưỡng bởi nguồn sinh lực liên
tục, đó là nguồn tâm lực của dòng sinh hóa trong
cuộc đời. Như thế, các cải cách xã hội chỉ có
thể khả thi khi nào mà tâm ý của con người
đã được sửa soạn sẳn sàng cho các việc đó.
Các cải cách đó sẽ tiếp tục sống mạnh khi nào
mà con người sẳn sàng nuôi dưỡng chúng qua sự
chuyên cần và tôn trọng sự thật và công lí, và
tôn trọng đời sống của đồng bào của họ.

Giáo thuyết của Đức Phật
không dựa trên một "Triết lý Chính
trị" nào cả. Giáo thuyết nầy không
khuyến khích con người đi vào con đường hành
lạc vật chất. Giáo thuyết nầy vạch ra con đường
đưa đến giải thoát tối hậu, là Niết Bàn.
Nói một cách khác, mục tiêu tối hậu của Giáo
thuyết ấy là đoạn diệt lòng tham ái vốn đã
cột chặt con người trong vòng trầm luân, khổ ải.
Một câu thơ trong Kinh Pháp Cú (câu 75) đã tóm tắt
điều nầy: " Con đường đưa đến thủ
đắc vật chất là một con đường, còn con đường
đưa đến Niết Bàn là một con đường khác ."

Điều nầy không có nghĩa
là các Phật tử không nên tham gia vào tiến trình
chính trị, vốn là một thực tại xã hội. Đời sống
của mọi người trong xã hội được uốn nắn bởi
luật pháp và các qui định, bởi các bố trí kinh
tế của quốc gia, bởi guồng máy quản trị hành
chính, và như thế chịu ảnh hưởng của các bố
cục chính trị của quốc gia đó. Tuy nhiên, nếu
người cư sĩ Phật tử có muốn tham gia chính trị thì
người đó không nên lạm dụng tôn giáo để mưu
đồ tạo các quyền lực chính trị cho mình. Còn
các tu sĩ vốn đã xuất gia, lìa đời sống thế
tục để dấn thân vào con đường tôn giáo tinh
thuần, thì không nên có những liên hệ quá tích
cực vào các hoạt động chính trị.

Tóm lại, Đức Phật là bậc
Giác Ngộ, vượt lên trên mọi vấn đề của
thế gian. Tuy nhiên, trong suốt cuộc đời hoằng
dương Chính Pháp, Ngài luôn luôn có những lời dạy
quí báu cho các quốc vương và triều đình
để quản trị tốt xứ sở của họ.

Chú thích: (*) Xã hội Ấn
Độ thời đó có 4 giai cấp: Giáo sĩ (Bà La Môn),
Vương tướng (Sát Đế Lợi), Buôn bán (Vệ
Xá), và Nông dân (Thủ Đà La).

(Bình Anson trích dịch, tháng 10-1996).

[ Trở về trang Thư Mục ]
