Vbud
La.c Quan Hay Bi Quan?
Nguồn: Thư Viện Phật Học BudSas (kho Dân tộc KING — Giảng Sư)

La.c Quan Hay Bi Quan?

This article is written in Vietnamese, using Unicode Times font

Lạc Quan Hay Bi Quan?

Trí Không

Có nhiều người không
có dịp suy tư biết rõ chỗ sâu
thẳm của Phật pháp nên nhìn
vào đạo Phật, theo thói quen
lưu truyền không ai đính chánh,
họ bảo đạo Phật là đạo
chán đời, một phần họ không
thấy đạo Phật ca tụng thú
vui trần thế với nào những đắm
say nhục dục ca hát thụ hưởng
no tràn giác quan mọi thứ ấy
nên họ bảo đạo Phật tăm
tối, đời vui lắm, đạo Phật
để dành cho những người trăng
tàn xế bóng hoàng hôn tàn
tạ mà thôi. Cái hiểu biết
đó về đạo Phật cũng
bắt nguồn từ một số người
già cả đi tu không có cơ
hội học hiểu giáo lý cao lồng
lộng của Phật pháp, họ chỉ
làm, hành trì theo cái hiểu sai
của họ, gây nhộ nhận cho kẻ
đến sau hay đồng thời.

Đạo Phật không
ca tụng thú vui trần thế bởi những
món ấy là cây nhà lá
vườn của tâm hồn con người
từ vạn triệu năm trên trái
đất, ca tụng bằng thừa. Những
cái hạnh phúc bình yên khác
như bình minh trên biển, chiều tà
minh mị trên đồng mượt nhung
lúa vàng ai thụ hưởng thì
cứ, đạo Phật không ngăn
cản bao giờ. Tai hại của ham mê vật
dục thì ai cũng có kinh nghiệm,
nên đạo Phật kêu gọi, lay
tĩnh những ham mê ấy, bằng biện
pháp hết sức thiết thực, đặt
nền móng đầu tiên cho giá
trị vĩ đại của con người
là năm giới.

Đạo Nho đưa ta
5 thường: nhân lễ nghĩa trí
tín, cũng là nền tảng đầu
tiên và cuối cùng thiết lập
giá trị con người trong tương
giao xã hội văn minh. Như vậy năm
giới của đạo Phật là rào
chắn tội lỗi ban đầu căn bản
của con người, làm cho giá trị
chân chính của con người sung mãn,
nào phải bi quan gì, đen tối
gì đâu. Trong 5 giới, ai giữ 1 hay
2 giới cho kiên cố cũng là thấy
có giá trị người tốt. Kẻ
phóng túng loạn hành sẽ nhìn
năm giới ở giác độ chống
đối cho là gò bó, tiêu
cực. Đó là bệnh ấu trĩ
đáng thương cũng như nghe nói
tự do, có nhiều kẻ hiểu tự do
với nghĩa loạn hành nguy hại.

Riêng vấn đề có
chất luân lí đạo đức
đậm đặc cần thiết áp
dụng cho con người trong tương giao
xã hội thì không đâu dạy
cụ thể hơn trong kinh Thiện Sanh lễ
bái 5 phương (Trường Bộ Kinh).
Trong đó nói những điều
cần thiết cho tương giao cha mẹ, con
cái, sư trưởng, bạn bè, chồng
vợ, ân nghĩa từng môn loại,
chia ra cái hại và cái lợi mà
cho đến ngày nay, giá trị nó
vẫn còn son giá với thời gian.

Như thế đâu phải
đạo Phật quay lưng với trần
thế để mọi chúng sinh nheo nhóc
bơ vơ không định hướng.
Đạo Phật là Bi, Trí bắt
nguồn từ bi trí vẹn toàn cao
cả của đức Phật. Đạo
Phật luôn luôn thúc đẩy con
người trau giồi kho tàng, tăng cường
diện tích trí huệ, đốn ngã
từng khu già ngu dốt (vô minh) nhứt
là người hành Bồ tát đạo.
Nếu không tăng cường đúng
mức trí huệ thì chưa gọi là
Bồ tát bởi khi thật sự suy tư
chiếu nghiệm kỹ mọi hiện tượng
bằng cách chánh tri kiến thì tự
nhiên thấy rõ dương trần
huyễn mộng và bao tham đắm tự
nhiên rớt hết, là có giải thoát
an lạc ngay đây. Có Trí rồi
còn phải có Bi là lòng thương
mới trở nên đầy đủ,
đúng cân lượng cho người
hành đạo Bồ tát, theo gót
chân Phật. Bồ tát miệt mài
làm 6 động tác: bố thí,
trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn,
thiền định, trí huệ. Đó
chính là hoàn tất cả trí
và bi, và trọn vẹn hơn nữa là
ở chỗ nhổ mình ta khỏi đắm
chấp vào việc làm, là không
gắn bãn ngã mình vào việc
làm, làm với vô công, vô
kỉ.

Tinh thần vô công vô
kỉ ấy nào phải thiếu dũng
mãnh tuyệt vời mà làm nổi.
Nó đòi hỏi niềm lạc quan
không mệt mỏi xông lên đoạt
trời. Kinh Đại Bảo Tích nêu
lên rằng việc làm dù lớn bao
nhiêu nhưng để bọn ngã chấp
vào thì nó trở nên nhỏ
nhoi không đáng kể, nhưng nếu
việc làm nhỏ mà vĩnh viễn
quét sạch ngã chấp, không ghim
sâu bãn ngã vào đó thì
nó giá trị vĩnh cửu với thời
gian và ích lợi thật nhiều. Đồn
lũy ngã chấp trong ta là đồn
lũy hết sức kiên cố, vô cùng
khó vượt qua. Cái phá đầu
tiên, cái chiến thắng nóng hổi
là ta phá được một thói
quen xấu. Kinh từng dạy rằng: Chiến
thắng cả ngàn quân thù trên
bãi chiến chưa phải là chiến
thắng lớn, mà chiến thắng lớn
chính là chiến thắng ở nơi mình
là chiến thắng một tật xấu.

Ta lún sâu trong sức
mạnh ghê khiếp của thói quen. Thói
quen vật chất, của đồng hồ
sinh học là thân ta thì không quan
trọng bằng thói quen ham mê năm trần
của ta. Nhà tư tưởng người
Pháp nói rằng: Thói quen mới đầu
chỉ là khách qua đường,
sau đó là khách trọ, cuối
cùng là ông chủ khó tính.
Do vậy, chiến thắng thói quen cố
chấp, chẳng hạn là một chiến
thắng lẫy lừng. Phải vận dụng
đại ý chí mới làm nên
chuyện. Do đó, kẻ bi quan thì
chỉ chuổi theo thói quen, chỉ người
lạc quan mới có đủ sức mạnh,
đảm lực mà kiến tạo lại
cơ ngơi tinh thần. Đạo Phật
chân chính hằng dạy ta kiến tạo
lại cơ ngơi tinh thần thì nào
phải bi quan mà làm nổi? Sự dựng
dậy tâm hồn dũng mãnh chống
phá thói quen ham mê là việc thường
xuyên, như nhà nông, nhà vườn
liên tục nhổ giẫy cỏ để
lúa, vuờn tốt tươi.

Nói về lạc quan tối
thượng của đạo Phật mới
là điều đáng nói. Lạc
quan là bởi có đủ sức mạnh
chánh tri kiến, thấy rõ chơn tướng
mọi hiện tượng sinh diệt, thấy
rõ nhịp đập sắt thép đáng
yêu của nguyên lí duyên khởi
nó là như thế. Không còn
ngu dại đi uốn cong số phận mọi
hữu vi vào rọ chủ quan cận thị
hẹp hòi bi thảm của mình. Đạt
được cõi bờ lồng lộng
của sinh diệt tự nhiên theo trật tự
bình yên duyên khởi đó,
nên người Phật giáo đạt
an vui vượt hơn cái lạc quan bình
thường của kẻ tầm thường.
Cái lạc quan kia chỉ là tương
đối giữa mất và được.
Cái lạc quan thánh triết của Phật
Pháp là cái lạc quan đứng
trên đắc thất. Lạc quan vì
vĩnh viễn gỡ mình khỏi ý niệm
cố chấp, tách hai sinh tử, niết
bàn mà ngộ sâu sắc lý sanh
tử Niết bàn là một mầu nhiệm.

NSGN, tháng 11-1996

Special thanks to Anh Nguyen Quang Trung for kindly retyping this article.
