Vbud
This article is written in Vietnamese, using Unicode Times font
Nguồn: Thư Viện Phật Học BudSas (kho Dân tộc KING — Giảng Sư)

This article is written in Vietnamese, using Unicode Times font

Nhân Tông Đời Lý, Vị Vua Anh Minh Tô Hồng Cẩm

Lý Càn Đức (Bính
Ngọ 1066 - Mậu Thân 1128) là vua thứ
4 nhà Lý, con trai duy nhất của vua Lý
Thánh Tông và Ỷ Lan phu nhân
tức Linh Nhân hoàng hậu. Càn
Đức sinh ra ở Cung Động Tiên,
gác Du Thiềm (gác thưởng Trăng)
vào tháng Giêng năm Bính Ngọ,
niên hiệu Chương Thánh năm thứ
8 (23-2-1066), hồi vua Thánh Tông đã
ngoài 40 tuổi. Một ngày sau ngày
sinh thì được lập làm Thái
tử, 6 tuổi vua cha mất, được
tôn làm vua, tức vua Lý Nhân Tông.
Vua có tướng hảo, tâm hiền, bản
chất thông minh dũng lược. Ngay từ
tuổi nhỏ được nuôi dạy
rất tốt, chăm đọc rộng các
sách kinh tạng nội điển Phật
giáo, sách Nho học, pháp luật
và biện pháp chính trị của
pháp gia, nên sớm có trình độ
kiến thức khoáng đạt uyên
bác, trí tuệ hiếu nhân, lương
tri chính đại.

Bản thân và tính
chất Càn Đức Lý Nhân Tông
vốn là người con nhờ phụ tinh
mẫu huyết cao khiết của cha mẹ là
bậc khí tượng quang minh, bình sinh
có tấm lòng nhân đức
thương người, bao dung rộng khắp,
thủ đắc nhân tâm.

Lớn lên ở ngôi trị
vì, nhờ triều đình có người
giỏi giúp việc triều chính, bản
thân vua ngày càng trưởng thành
lại biết trực tiếp điều hành,
tỏ rõ bậc tài năng, nên
thế nước rất vững vàng, hưng
thịnh.

Giỏi kết hợp vua tôi:

Triều đại ông
có những chiến công rực rỡ đập
tan âm mưu xâm lược của nhà
Tống phương Bắc, ổn định
trấn giữ phương Nam, thu phục quân
Chiêm thành với kỳ công của
các danh tướng như Lý Thường
Kiệt, Lý Thừa Ân, Tôn Đản,
và người giỏi việc triều chính,
thực hiện lợi ích cho dân cho nước
như thái sư Lý Đạo Thành.

Giỏi về đào tạo nhân tài:

Ông là vị vua chú
trọng về văn hóa, giáo dục,
mở các cuộc thi kén chọn nhân
tài, và đặc biệt ưu đãi,
trọng vọng các bậc thiền sư thạc
đức. Năm Ất Mão (1075) vua cho
tổ chức một khoa thi Tam trường, là
khoa thi chọn người giỏi đầu
tiên ở nước ta.

Tiếp liền năm sau (1076),
vua cho lập Quốc tử giám và bổ
nhiệm những người khoa bảng văn
học vào dạy.

Giỏi về tổ chức cải tiến:

Để tổ chức lại
guồng máy nhà nước, cải tiến
triều đại, năm Kỷ Tỵ (1089)
vua định quan chế, chia văn võ
ra làm 9 bậc, quan đại thần thì
có Thái sư, Thái phó, Thái
úy, và Thiếu sư, Thiếu phó,
Thiếu úy. Dưới các bậc ấy,
bên văn có Thượng thư, Tả
Hữu Tham tri, Tả Hữu Giám nghị đại
phu, Trung thư Thị Lang, Bộ Thị Lang v.v...
Bên võ thì có Đô thống,
Nguyên súy, Tổng quản khu mật sứ,
khu mật Tả Hữu sứ, Kim Ngô thượng
tướng, Chư vệ tướng quan v.v...
Ở ngoài, các Châu, Quận, văn
thì có Tri phủ, Phán phủ, Tri
Châu. Võ thì có Chư lộ, Trấn
trại quan. Về quốc phòng thì ủy
thác cho hai danh tướng Lý Thường
Kiệt và Tôn Đản huy động
mọi lực lượng quân sự, ứng
chiến đánh thắng mọi kẻ thù
xâm lược.

Giỏi về âm luật:

Theo Đại Việt sử
lược (quyển 2) thì những bài
ca, khúc nhạc mà nhạc công tập
luyện đều do vua Lý Nhân Tông
thân chế, sáng tác. Bởi biết
thừa hưởng cái gia tài văn
hóa văn minh Thăng Long - Đại
Việt phong phú, độc đáo
do ông cha ta xây đắp lại gắn
hợp với khả năng văn nghệ dồi
dào của vua, cũng là người
giỏi âm nhạc, nên dàn nhạc
dân tộc của ta được chạm
khắc ở bệ đá chùa Phật
tích là một phức thể nhạc
dân tộc hòa hợp ảnh hưởng
âm nhạc Chiêm-Ấn-Hoa giao thoa diễm
tuyệt.

Ở bài văn bia tháp
Sùng Thiện Diên Linh nói về vua
Lý Nhân Tông, khắc năm 1121, của
Thượng thư Bộ hình Nguyễn Công
Bật viết: "Vua ta tinh tường âm
nhạc nước ngoài, chuyển nắm được
đầu mối cốt yếu của mọi
nghệ thuật".

Điều đó chứng
tỏ Lý Nhân Tông hiểu biết đến
nơi đến chốn âm nhạc các
nước nói trên và nhiều ngành
nghệ thuật khác (trong đó có
vũ đạo) để mà sáng
tác các khúc điệu mới của
nhà vua.

Cuộc sống của vua thật
khoan dung, giản dị, tạo ra cái vui thanh
tao, chân thiện cho thần dân vui hưởng,
nhưng không đam mê, lãng phí.

Giỏi về thân dân:

Lý Nhân Tông nổi
bật về đức độ thương
dân, gần dân, chăm lo nâng đỡ
người nghèo khổ, kẻ thân phận
tôi đòi, người già nua, góa
bụa. Ông đi thăm và khuyến
hóa nông dân chăm sóc việc
đồng án, xem dân cày cấy,
gặt mùa, chỉ bảo ngư dân đánh
cá, khuyên dân ra sức đắp
đê, đắp đập ngăn nước,
đào sông, khơi ngòi. Động
viên cổ vũ các nghề thủ công
như nghề giầy, nghề sơn, kiến
trúc và điêu khắc, đóng
thuyền, nung gạch ngói. Ông xuống
chiếu cầu người nói thẳng, cầu
hiền tài, giảm tô, tha thuế, ân
xá tội đồ, giúp đỡ
Tăng Ni dựng chùa thờ Phật.

Về thể lực, ông khuyên
dân tung cầu, đấu vật, đua
thuyền, khuyên dân học chữ, dạy
quần chúng phát triển văn thơ.
Bản thân vua cũng rất giỏi bắn
cung nỏ, rành binh pháp, hể nơi
nào có giặc, ông thân chinh cùng
binh tướng đi dẹp.

Hâm mộ Phật pháp:

Với ánh sáng trí
tuệ, chiếu tỏa, Lý Nhân Tông
rất thân gần quí trọng sự
tham vấn, nghiên cứu về tinh hoa Phật
học cùng các vị cố vấn,
quốc sư như ngài Thông Biện,
Từ Đạo Hạnh, Minh Không. Đặc
biệt với Thiền sư Mãn Giác (tục
danh Nguyễn Trường -1052-1096) được
vua ban hiệu Hoài Tín, vì lòng
mến sư là người học rộng
hiểu nhiều. Vua và Hoàng thái hậu
Linh Nhân Ỷ Lan dựng chùa Giác
Nguyên bên cạnh cunh Cảnh Hưng, rồi
cung thỉnh Sư về trụ trì, để
tiện việc tới lui học hỏi và
luận đạo. Đến khi Sư viên
tịch, vua kính lễ rất hậu, các
công khanh đều tiễn đưa,
làm lễ hỏa táng, thu xá lợi
của Sư, xây tháp thờ tại chùa
Sùng Nghiêm (làng An Cách), rồi
ban thụy là Mãn Giác.

Tiếp nối sự nghiệp
xây dựng khởi đầu của các
vua Lý Thái Tổ Công Uẩn (974-1028),
Lý Thái Tông (1000-1051), và Lý
Thánh Tông (1023-1072), vua thứ 4 Nhân
Tông đời nhà Lý, đã
có sự phát triển toàn diện
của quốc gia phong kiến độc lập
thời đại bấy giờ, nhất là
trong khoảng thế kỷ XI, công việc xây
dựng đất nước bắt đầu
và qui mô lớn. Ý thức tốt
việc tăng cường quân đội
làm cho các lân bang, nước lớn
nể nang, nước nhỏ cảm phục;
lại thể hiện, chính sách đứng
đắn đối với các dân
tộc thiểu số, củng cố khối
đoàn kết dân tộc và bảo
vệ quốc gia thống nhất.

Kinh tế nông nghiệp thời
đó có những bước phát
triển khả quan, sức lao động và
sức kéo trong nông nghiệp được
nhà nước hết sức chăm sóc.
Quân lính được thay phiên nhau
hàng tháng về các địa phương
tham gia sản xuất. Mở mang văn hóa
dân tộc, mở mang học tập và
thi cử để đào tạo nhân
tài và tuyển lựa quan lại có
năng lực cho bộ máy hành chính.
Nền đại học Việt Nam cũng bắt
đầu hình thành từ đó.
Thời Lý là giai đoạn thịnh
đạt của Phật giáo ở nước
ta, có ảnh hưởng sâu sắc trong
đời sống xã hội, in rõ dấu
ấn trong mọi lĩnh vực văn hóa.
Nhiều chùa tháp mọc lên ở khu
kinh thành, và từ đó có
ở khắp nơi những danh lam thắng cảnh
mang sắc thái Phật giáo gắn bó
với thuần phong mỹ tục của dân
tộc.

Các công trình kiến
thiết đời Lý, gồm có lâu
đài, cung điện của nhà
vua, thành lũy của Nhà nước,
tự viện nhà chùa, đền thờ
các anh hùng dân tộc mà đặc
điểm là ở qui mô to lớn, mỹ
quan vượt hẳn các thời trước
và các thời sau đó.

Năm Đinh Mùi vào
tháng chạp âm lịch (31/1/1128), vua Lý
Nhân Tông mất, thọ 62 tuổi, là
vị vua nhà Lý trị vì lâu
nhất, ở ngôi 56 năm, đổi hiệu
năm đến 8 lần.

Ông sống kiệm ước,
khi sắp mất có lời di chúc nổi
tiếng khiêm nhường: "Ta đã
ít đức, không lấy gì
làm cho trăm họ được yên
vui, làm sao khi chết đi lại để
cho nhân dân mình mặc sơ gai, sớm
tối khóc than, giảm ăn uống, tuyệt
cúng tế, làm cho lỗi ta nặng thêm,
thì thiên hạ bảo ta là người
thế nào? Việc tang thì sau 3 ngày
bỏ áo trở nên thôi thương
tiếc. Việc an táng cần phải tiết
kiệm, không xây lăng mộ riêng,
nên chôn ngay bên cạnh Tiên đế".

Thật quả như lời
đánh giá ca ngợi của nhà
bác học Lê Quí Đôn (1726-1784,
thời Lê Mạt) đối với Lý
Nhân Tông: "Xứng đáng là
vị anh quân đời Lý".

Tham khảo:

Từ điển nhân vật lịch sử (Nguyễn Q. Thắng - Nguyễn Bá Thế) NXBKHXH 1971

Việt Nam danh nhân từ điển (Nguyễn Huyền Anh) 1970

Trần Trọng Kim VNSL, Tân Việt Sài Gòn 1949

Ngô Sĩ Liên (Toàn
Thư) - Quốc sử quán (Cương mục)
- Lịch sử Việt Nam (tập 1) NXBKHXH Hà
Nội 1976

Thơ văn Lý Trần (tập 1) NXBKHXH Hà Nội 1977.

(NSGN, 12-96)

Special thanks to anh Nguyen Quang Trung for kindly retyping this article.
