Vbud
with Unicode Times font
Nguồn: Thư Viện Phật Học BudSas (kho Dân tộc KING — Giảng Sư)

with Unicode Times font

Vấn Đề Giải Thoát Trong Đạo Phật Thạc Đức

G iải thoát nghĩa là cởi mở những dây ràng buộc mình vào một hoàn cảnh đau khổ nghịch ý.

Niết Bàn (Nirvana) của đạo Phật không phải là một
cõi thiên đàng như nhiều người
lầm tưởng. Người ta thường cho rằng tu học là cốt
để được giải thoát khỏi cuộc đời nầy,
và khi chết, được đưa vào một thế giới đẹp
đẽ, đầy đủ những lạc thú, không sợ một khổ
đau nào xâm chiếm. Thế giới đẹp đẽ ấy gọi
là Cực Lạc, hoặc là Niết Bàn.

Thật không có gì lầm lạc hơn nữa.

Đạo Phật chủ trương vạn vật vô thường và vô ngã và
vì thế, không bao giờ công
nhận có một sự tồn tại bất biến của một thế
giới, dù thế giới ấy là thế giới Cực Lạc.
Cuộc sống là gì? Là một giòng biến chuyển. Vì
có biến chuyển nên mới có sinh
diệt thành hoại: mà có sinh diệt thành hoại tức
là có thời gian. Ý niệm về thời gian không
thể nào tách biệt khỏi ý niệm biến
chuyển: nếu không có biến chuyển, không
có thời gian, thì sẽ không có sự sống.

Ta thử tưởng tượng thời gian ngừng hẳn lại, vạn vật im
lìm, bất biến, bất động...
Không thể nào có sự sống được. Sự tồn tại im lìm
nầy là một cái chết hoàn toàn. Giả sử
Niết Bàn là một cuộc sống đi nữa, thì cuộc sống
nầy hẳn cũng không phải là một cuộc
sống hạnh phúc, vì đã là một cuộc sống, tất nhiên
phải là một dòng biến chuyển, mà đã có
biến chuyển là có thành hoại, có sinh diệt,
có đau khổ.

Nếu Niết Bàn không phải là một cảnh giới, một cuộc sống, thì là gì?

Về vấn đề nầy, lắm nhà học giả nghiên cứu
chưa đến nơi đến chốn, đã vội kết luận
rằng Niết Bàn là một trạng thái diệt hoại, hư
vô. Nói như thế, tuy họ tỏ ra đã hiểu
Niết
Bàn không phải là một cảnh giới Cực Lạc, nhưng họ
cũng lại tỏ ra rằng họ chưa hiểu Niết
Bàn là gì. Bảo Niết Bàn là diệt hoại, hư vô,
lại bảo rằng Niết Bàn là một ""trạng thái
""
(état) thì có nghe được không? ""Trạng
thái"" là gì? Tạm cho là tình trạng đi. Nhưng
tình trạng của cái gì? Có phải là của một cá vật nào đó
không? Nếu thế cái trạng thái nầy cũng
luôn luôn chuyển biến, vì không có cá vật nào
mà không chuyển biến. Còn nếu là sự diệt
hoại, sự hư vô, thì làm gì có trạng thái mà gọi
là trạng thái diệt hoại, hư vô.

Cho nên bảo rằng Niết Bàn là một trạng thái thì
không đúng. Chữ Niết Bàn vốn là
do tiếng phạn Nirvana, có thể dịch là diệt
độ, là giải thoát. Cần có một câu giải thích để
khỏi hiểu lầm. Diệt độ không có nghĩa là một
sự tiêu diệt hoàn toàn thành hư vô như các
học giả Tây Phương lầm tưởng. Diệt đây có
nghĩa là sự chấm dứt của dòng nhân quả
nghiệp báo. Độ có nghĩa là qua khỏi dòng mê mờ
để lên bờ giác ngộ giải thoát. Đạo Phật
chủ trương rằng sự sống của một chúng sinh là một
dòng biến chuyển liên tục theo đà
nhân quả tiếp nối của ngũ uẩn. Động cơ của dòng
sống ấy là ham muốn, là dục vọng.
Còn ham muốn, còn dục vọng, là còn sự sống, còn
luân hồi sinh tử, cũng như còn dầu còn
bấc thì đèn còn cháy vậy. Khi dục vọng tiêu
diệt, dòng biến chuyển của ngũ uẩn sẽ dừng
lại và hết sinh diệt. Lúc bấy giờ Niết Bàn
hiển hiện. Niết Bàn là sự hiển hiện
của bản thể
sáng suốt mầu nhiệm, hoặc nói cho khác hơn, là sự
thể nhập vào bản thể vô biên trong
sáng của một chúng sinh giải thoát.

Niết Bàn có hai thứ: Niết Bàn Hữu Dư Y và Niết Bàn Vô Dư Y.

Một chúng sinh được giải thoát, song còn thân mạng và
còn hoàn cảnh tồn tại: sinh
hoạt với thân mạng ấy và hoàn cảnh ấy mà vẫn an
nhiên, giải thoát, vẫn không bị sự vật
lung lạc, kéo lôi theo đà lo sợ đau buồn. Như thế
là Niết Bàn Hữu Dư Y. Khi thân mạng
và hoàn cảnh hết tồn tại, thì sự thể nhập bản
thể được thực hiện: đấy là Vô Dư Y Niết
Bàn, không có sinh tử, không có khổ đau, vì Vô Dư Y
Niết Bàn không phải là một cuộc sống
có sinh diệt. Vô Dư Y Niết Bàn là bản thể
thường còn bất sinh bất diệt của vạn loại hữu
tình và vô tình, không thể dùng ngôn ngữ để
hình dung, trí thức để quan niệm.

Tuy nhiên từ Niết Bàn Vô Dư Y có thể hiện ra
diệu dụng mầu nhiệm. Hóa thân
của các Đức Phật, các vị Bồ Tát đều là những
biến hiện ""tùy duyên"" của các
bậc giải
thoát an trú trong Vô Dư Y Niết Bàn. Ở quả vị
Phật, có hai loại trí tuệ: một loại là Vô
Phân Biệt Trí, cùng với bản thể chân như an
trú, không phân biệt đối tượng và chủ thể;
một loại là Sai Biệt Trí có khả năng nhận thức các
hiện biến nhiệm mầu của bản thể
thường trú, tức là thế giới hiện tượng. Nhận
thức như thế đó để hóa độ, để hoàn
thành bản nguyện độ sanh.

Thế giới hiện tượng là thế giới diệu
dụng biến hóa của thế giới bản thể. Nhưng
vì vô minh che lấp, chúng sinh nhìn thế giới ấy như một
thế giới khổ đau, đen tối, vì đã đem
ác nghiệp của mình để hòa hợp vào đó, hoặc
nói khác hơn, vì đã có một nhận thức sai lạc
lấm láp phần chủ quan đen tối. Mang một cặp kính ác
nghiệp, chúng sinh nhìn thế giới
hiện tượng mầu nhiệm kia thành một thế giới
đau thương và với ác nghiệp mình, lăn lộn
trong thế giới đau thương rất ""chủ
quan"" ấy.

Các vị chứng ngộ xưa đã từng ca ngợi trăng nước muôn
hoa là những biểu hiện của
bản thể, là vì họ đã lột bỏ được cặp kính
vô minh đó, và kinh Pháp Hoa cũng dạy rằng
chim kêu hoa nở là hiện tượng mầu nhiệm của bản
thể, của ""pháp thân"" bất
diệt:

Chư pháp tùng bản lai,

Thường tự tịch diệt tướng.

Xuân đáo bách hoa khai,

Hoàng oanh đề liễu thượng Dịch:

Các hiện tượng xưa nay,

Bản tính thường vắng lặng.

Xuân đến trăm hoa mừng,

Oanh vàng ca liễu thắm.

Vậy bản thể của các hiện tượng vốn là chân
như sáng suốt, không sinh diệt, là Niết
Bàn. Vậy Niết Bàn là qua bờ bên kia, là giải thoát,
là chấm dứt sinh tử. Nhưng chỉ là
chấm dứt sự sinh tử mà chủ thể sinh tử là bị
động. Một chúng sinh giải thoát, có Niết Bàn,
có thể an nhiên sinh hoạt trong sinh tử mà vẫn không
thấy có sinh tử, khổ đau, vẫn có
trong tay một khả năng mầu nhiệm, tự do sinh diệt,
tự do an trụ, tự do Niết Bàn. Khả năng
ấy, đạo Phật gọi là khả năng tùy duyên hóa độ,
là khả năng ""tự tại"", một trong bốn
đức
của Niết Bàn: Thường, Lạc, Ngã, Tịnh. Tự Tại là
ngã vậy.

Ở đây cũng cần giải thích chữ Phật.

Phật là gì? Phật là một bậc có khả năng viên mãn
để có thể giác ngộ cho mình và
cho người. Các vị Bồ Tát cũng có khả năng ấy nhưng
chưa được viên mãn như Phật, nên
chưa có thể gọi là ""giác hạnh viên
mãn"".

Phật là một hóa hiện viên mãn nhất, tốt đẹp nhất,
và xứng đáng nhất cho bản thể
sáng suốt. Vì là một hóa hiện, một biểu
hiện, nên ""các đức Phật"",
đều là những hóa thân
của Phật, chứ chưa hẳn là Phật. Hóa thân (như cá nhân
đức Thích Ca) thì có sinh có diệt,
chứ pháp thân, tức là Phật, thì luôn luôn bất diệt
bất sinh. Cũng như các lớp sóng có lên
có xuống, có thành có hoại, chứ bản thể của các
lớp sóng là nước thì chẳng lên xuống,
thành vỡ bao giờ.

Vậy một chúng sinh thành Phật tức là thể nhập vào
bản thể vô biên, hoàn toàn
sáng suốt. Và từ bản thể sáng suốt ấy, từ Niết
Bàn ấy, có thể hoàn toàn tự do tự tại để hóa
thân, sinh hoạt, trôi nổi trong sự sinh tử biến hoại
của thế giới hiện tượng mà vẫn an
nghiên giải thoát, không bao giờ bị lôi cuốn theo
nghiệp lực như vô lượng chúng sinh.
Đến đây, ta mới hiểu được câu kinh mầu
nhiệm nầy mà mọi người đều truyền tụng
""Niết
Bàn tức là sinh tử, sinh tử tức là Niết
Bàn"". Quả thực, Niết Bàn không tồn tại
ngoài sinh
tử, và chính trong sinh tử, các đức Phật đã tìm thấy
Niết Bàn.

Để chấm dứt bài nầy, ta hãy đọc đoạn thâm thúy sau đây trong kinh Phạm Võng:

""Chân tướng của mọi hiện tượng là
bất sinh bất diệt, không thường cũng không
đoạn, không sinh tử, không Niết Bàn. Kẻ ngu si sợ
hư không mà muốn đi trốn thì dù bỏ
hư không mà chạy cũng không thể nào thoát được
hư không. Kẻ đi tìm hư không dù có
chạy khắp đông tây nam bắc cũng không tìm thấy hư
không. Nhưng kẻ ấy chỉ biết cái
DANH của hư không mà không phân biệt được cái
thực của hư không.

Nay có kẻ muốn tìm Niết Bàn, thường qua lại trong
Niết Bàn mà không biết đó là
Niết Bàn, chỉ thấy toàn là sinh tử phiền não:
kẻ ấy chỉ biết cái DANH của Niết Bàn mà
không biết cái thực của Niết Bàn vậy"".

Cho nên, ta không thể bảo Niết Bàn có ngoài sinh
tử cũng không thể bảo rằng giải
thoát tức là lìa bỏ đời hiện tại. Chính trong
hiện tại, con người phải tìm ra Niết Bàn: con
người vẫn có thể giải thoát mà không rời thế
gian sinh diệt.

From Phat Hoc Magazine, http://www.win.net/phathoc/

*   Ghi chú: Theo lời thuật của HT Thích Mãn Giác -- ghi lại trong Việt Báo Kinh Tế, ngày 19-08-1997, California, Hoa Kỳ -- Thạc Đức chính là một bút hiệu của Thiền sư Thích Nhất Hạnh trong thập niên 1950 (Bình Anson) .
