Vbud
Dao Phat
Nguồn: Thư Viện Phật Học BudSas (kho Dân tộc KING — Giảng Sư)

Dao Phat

This document is written in Vietnamese, with Unicode Times font

Đạo Phật

Thích Viên Giác

I. Lời mở đầu

Đạo Phật là một tôn giáo
lớn của nhân loại; ảnh hưởng của đạo Phật đối
với con người và xã hội, mang ý nghĩa rất lớn
trong quá trình tiến bộ của con người, và đã
tạo nên nền văn hóa nhân bản theo tinh thần của
xã hội Á Đông hơn 2.000 năm qua. Đạo Phật đã và
đang chinh phục phương Tây một cách nhẹ nhàng đầy
tính cảm hóa. Rhys Davids, giáo sư sử học, phát
biểu: "Là Phật tử hay không là Phật tử, tôi
đã quan sát mọi hệ thống của các tôn giáo
trên thế giới, tôi đã khám phá ra rằng không
một tôn giáo nào có thể vượt qua được về
phương diện vẻ đẹp và sự quán triệt của
Bát chánh đạo và Tứ diệu đế của Đức
Phật. Tôi rất mãn nguyện đem ứng dụng cuộc đời
tôi theo con đường đó".

Không dừng ở đây, người
phương Tây còn hy vọng đạo Phật sẽ làm nền
tảng cho tôn giáo của tương lai; nhân loại cần phải
có một tôn giáo đáp ứng được nhu cầu sống còn
và sự phát triển phù hợp với điều kiện
mới của xã hội. Sự tiến bộ quá nhanh của khoa
học kỹ thuật đã tạo ra những khủng hoảng xã
hội, mất thăng bằng về sinh thái, về văn
hóa, tâm lý, đạo đức... Albert Einstein, nhà vật
lý học, cho rằng: "Tôn giáo của tương
lai sẽ là một tôn giáo toàn cầu, vượt lên mọi
thần linh, giáo điều và thần học. Tôn giáo
ấy phải bao quát cả phương diện tự nhiên lẫn
siêu nhiên, đặt trên căn bản của ý thức đạo
lý phát xuất từ kinh nghiệm tổng thể gồm
mọi phương diện trên, trong cái nhất thể
đầy ý nghĩa. Chỉ có đạo Phật đáp ứng đủ
các điều kiện ấy".

Đạo Phật có gì đặc biệt
mà được sự thiện cảm và ca ngợi của con người
thời đại? Có lẽ điều nổi bật là đạo Phật là
một tôn giáo không có Thượng đế, một nền
giáo lý không có giáo điều.

Đức Phật, tiếng Phạn
gọi là Buddha, nghĩa là người Giác Ngộ, người
Tỉnh thức, người đã tận diệt tham sân si, đã
đạt được giải thoát viên mãn. Đạo Phật là con
đường do Đức Phật tuyên bố, truyền đạt; con
đường ấy đã được thực nghiệm, thực chứng.
Vậy có thể nói rằng đạo Phật là phương thức
sống, lẽ sống, lối sống để có được hạnh phúc
chân thật, như Giám mục Milman nhận xét: "Tôi
càng ngày càng cảm thấy Đức Thích Ca Mâu Ni gần
gũi nhất trong tính cách và ảnh hưởng của Ngài;
Ngài là đường lối, là chân lý, là lẽ
sống".

Tính cách của Đức Phật
được thể hiện qua các kinh điển còn lưu
lại, cho thấy Ngài chỉ dạy những gì Ngài đã thực
nghiệm, cần thiết cho đời sống thoát khổ. Do
vậy, nội dung của đạo Phật không ở nghi lễ,
triết học hay thần thoại, mà chính là ở trong
lối sống, cách ứng xử đối với bản thân, giữa con
người với con người, giữa con người với thiên
nhiên vũ trụ.

II. Mục đích của đạo Phật

Người Phật tử quy y theo Phật,
thực tập hành trì tụng kinh, niệm Phật, nghiên
cứu kinh điển, tọa thiền, hành đạo... có
mục đích rất rõ rệt. Kinh Trung A Hàm, Đức Phật
dạy 3 mục đích chính:

1. Muốn tự điều
phục mình: Tự điều phục tất là làm
chủ được bản thân mình, là chế ngự được tham
dục, sân hận, ác ý. Như vậy, tự điều phục
mình có nghĩa là đạt được sự tự do. Tự do là
khát vọng muôn đời của nhân loại, là nhu cầu
thiết yếu sau nhu cầu ăn uống, nhưng bản chất
của tự do là gì thì không giống nhau. Con người
càng tìm kiếm tự do ở bên ngoài thì càng mất
tự do, đến nỗi có người nói: "Con
người chỉ có tự do lựa chọn sự mất tự do".
Khái niệm về mất tự do trong đạo Phật là sự
bị trói buộc, bị vướng mắc vào dục vọng, sân
hận, hãm hại. Cho nên tự điều phục mình,
chế ngự bản năng dục vọng của mình, tự
chiến thắng mình là sự tự vươn tới tự do.

Đức Phật dạy thêm rằng,
người Phật tử có khả năng tự điều phục mình
thì dù mưu cầu lợi lộc, công danh, sự nghiệp,
xây dựng tình yêu... khi những cái ấy bị thất bại,
bị thay đổi, bị phản bội... người ấy vẫn an ổn,
vững chãi, không bị ưu sầu phiền muộn, khóc
than, phát cuồng, tự tử... Đó là mục đích thứ
nhất của đạo Phật.

2. Muốn đạt được
sự thanh tịnh, an lạc: Sự an lạc tùy
thuộc vào tư duy, cảm xúc của con người. Nếu
tâm tư của một người bị chi phối, bị chế ngự
bởi sự lo lắng, buồn rầu, sợ hãi thì họ không
thể có an lạc. An lạc và hạnh phúc đi đội với
nhau; hạnh phúc có hay không tùy thuộc vào thái độ
tâm lý ổn định hay không. Một người mạnh khỏe
và giàu có, nhưng trong lòng sôi sục dục vọng
hay hận thù thì người ấy không thể có sự an
lạc và hạnh phúc; một người đầy danh vọng và
sự thành đạt mà trong lòng sự lo lắng bất an, sợ
hãi chế ngự thì không thể có hạnh phúc
được.

Đức Phật dạy rằng, một
người đạt được sự thanh tịnh, an lạc là người
khi có điều không vui đến, những điều lo
âu, sợ hãi đến thì không bị chúng làm chi
phối, vướng bận; rằng một người không bị chi phối,
vướng bận với cái tư duy tham dục, sân hận và ác
ý; rằng một người đạt được các trạng thái
thanh tịnh như sơ thiền cho đến tứ thiền,
như theo lời kinh Pháp Cú dạy: "Không có hạnh
phúc nào lớn bằng sự yên tĩnh của tâm trí".
Đây là mục tiêu thứ hai của đạo Phật.

3. Muốn đạt được
giải thoát - Niết bàn: Đây là mục
đích tối hậu của mọi người Phật tử: chấm dứt
mọi đau khổ, thoát ly sanh tử, luân hồi, thành
tựu trí tuệ viên mãn. Nỗi khổ thật sự và
lâu dài chính là vô minh; niềm hạnh phúc chân
thật và vĩnh cửu là sự chấm dứt vô minh, đó là
đáo bỉ ngạn, là "vô minh diệt minh
sanh".

Mục đích đó có thể chia
làm 2 phần: mục đích gần và mục đích xa. Gần là
sư vươn tới đời sống tự do và hạnh phúc, xa là
đạt đến an lạc vĩnh cửu Niết bàn. Giáo
pháp của Phật giúp con người kềm chế, làm
chủ bản thân. Đây là bước đầu, là nền tảng
của mọi đức hạnh, mọi tiến bộ, từ đó
thực hiện sự thanh tịnh và an lạc của tâm linh,
chuyển hóa toàn bộ đời sống đã từng mang bất
an ổn và hạnh phúc. Nói mục đích gần và xa là
để dễ hiểu, thực ra cả hai là một. Thực
hiện được tự do tự chủ là đưa đến an
lạc, hạnh phúc. Có được an lạc, hạnh phúc dẫn
đến giải thoát Niết bàn. Niết bàn được
thực hiện ngay cõi đời này.

III. Những đặc tính tiêu biểu của đạo Phật:

1. Tự do tư tưởng:
Đạo Phật không có hệ thống tín điều, không
lấy tín điều làm căn bản như hầu hết các
tôn giáo. Đức tin của đạo Phật luôn đi đôi với
cái "thấy", một trong những định nghĩa
về giáo pháp là "đến để mà
thấy", chứ không phải "đến để mà
tin". Vì vậy, chánh kiến luôn đứng đầu
trong các đức tính.

Lời Phật dạy cho dân Kàlama
được các nhà học giả phương Tây coi là bản
tuyên ngôn về tự do tư tưởng của nhân loại:
"Này các Kàlama, đừng để bị dẫn dắt bởi
những báo cáo, hay bởi truyền thống, hay bởi tin
đồn. Đừng để bị dẫn dắt bởi thẩm quyền
kinh điển, hay bởi lý luận suông, hay bởi suy
lý, hay bởi sự xét đoán bề ngoài, hay bởi
vì thích thú trong những lý luận, hay bởi những
điều dường như có thể xảy ra, hay bởi ý
nghĩ đây là bậc Đạo sư của chúng ta. Nhưng này
các Kàlama, khi nào các ông biết chắc rằng những
điều ấy là thiện, là tốt, hãy chấp nhận và
theo chúng" (Tăng Chi I).

Bác bỏ các tín điều và đức tin mù quáng, khuyến khích tự do phân tích, khảo sát, đó là một đặc điểm của Phật giáo.

2. Tinh thần tự lực:
Đấng Thượng đế hoặc tạo hóa hay các thần linh
được con người tin tưởng thở phụng, vì các đấng
ấy có thể ban phúc hay giáng họa. Ấy là
quan điểm của tâm lý sợ hãi, yếu đuối,
mất tự tín đã sản sinh ra thần thánh (hoặc đa thần
hoặc nhất thần).

Đạo Phật với chủ trương
luật nhân quả, nghiệp báo đã nói lên tinh thần
trách nhiệm cá nhân và cộng đồng trước sự đau
khổ và hạnh phúc của chính mình. Đức Phật dạy:
"Chính ta là kẻ thừa kế của hành động của
ta, là người mang theo với mình hành động của
mình" (Tạp A Hàm, 135).

Đức Phật không phải là đấng
thần linh ban cho ta sự thay đổi hoàn cảnh hay tình
trạng khốn đốn của mình. Đức Phật tuyên bố:
"Như Lai chỉ là người chỉ đường, mỗi
người phải tự đi đến, không ai đi thế cho
ai được". Công trình khơi mở kho tàng tri
kiến Phật là công trình của mỗi cá nhân. Con
đường tự lực ấy được Đức Phật dạy như sau:
"Này các Tỳ kheo, hãy tự mình thắp lên ngọn
đuốc của chính mình, thắp lên với chánh pháp,
đừng thắp lên vơ1i một pháp nào khác. Hãy tự mình
làm chỗ nương tựa của chính mình, nương tựa
với chánh pháp, đừng nương tựa với một pháp nào
khác" (Trường A Hàm I).

Tinh thần tự lực mang tính triệt để nhân bản này là một đặc tính của đạo Phật.

3. Tinh thần từ, bi,
hỷ, xả: Chúng sanh còn khổ thì đạo
Phật còn vai trò và vị trí ở cuộc đời; đạo Phật
thường được gọi là đạo từ bi, đạo cứu khổ.
Ở đâu có đạo Phật, ở đó có tình thương, ở
đó hận thù được hóa giải. Bởi lẽ phương châm tu
tập của Phật giáo là từ, bi, hỷ, xả, còn
gọi là Tứ vô lượng tâm. Người Phật tử lấy
từ, bi, hỷ, xả làm nền tảng cho sự phát
triển thánh hạnh; tâm từ bi được coi là tâm
Phật.

Trong quá trình truyền
giáo, đạo Phật chưa bao giờ gây chiến tranh hay
đổ máu, thông điệp tình thương cứu khổ, giúp
đời đã được Đức Phật tuyên thuyết ngay từ
thời kỳ sơ khai thành lập Giáo đoàn: "Này các
Tỳ kheo, hãy du hành vì hạnh phúc cho quần chúng, vì
lòng thương tưởng cho đời, vì lợi ích, vì hạnh
phúc, vì an lạc cho chư Thiên và loài người".

Tâm từ là khả năng hiến
tặng niềm vui cho tha nhân. Tâm bi là khả năng
làm vơi đi nỗi khổ đang có mặt. Tâm hỷ là
niềm vui, lòng thanh thản do từ bi đem tới. Tâm
xả là thư thái nhẹ nhàng, tự do, không kỳ thị.
Đức Phật dạy người Phật tử tu tập Tứ vô lượng
tâm: "Vị ấy tâm an trú biến mãn một phương
cho đến mười phương với tâm từ, bi, hỷ, xả
quảng đại vô biên, không hận, không sân... đối
với mọi hình thức của sự sống, không bỏ qua và
bỏ sót một ai mà không biến mãn với tâm giải
thoát cùng với từ, bi, hỷ, xả (Trường Bộ
I)". Thương yêu đồng loại và vạn loại chúng
sanh là chất liệu sống của đạo Phật.

4. Tinh thần thực
tiễn: Một trong những định nghĩa về
pháp là "thiết thực hiện tại", nghĩa
là giáo lý đạo Phật là thiết thực, không
mơ hồ, mang tính thực tiễn, có tác dụng cụ thể,
không phải lý thuyết suông. "Hiện
tại" có nghĩa là không chờ đợi kết quả
của tương lai, có tu tập là có hướng thượng, có
giải thoát ngay hiện tại, đời này. Vì vậy, giáo
lý đạo Phật là giáo lý thực nghiệm,
không chờ đợi một ân sủng hay một mặc khải nào.
Đức Phật thường từ chối trả lời những câu hỏi
về những vấn đề siêu hình. Ngài chỉ dạy
những gì cần thiết cho cuộc đời, cho con đường
thoát khổ. Có lần ở Kosambi, Đức Phật dạy:
"Những gì Như Lai biết ví như lá trong rừng,
còn những gì Như Lai giảng dạy như nắm là ở trong
tay, nhưng đây là những phương pháp diệt
khổ" (Tương Ưng V).

Đạo Phật cho rằng phần lớn
những nỗi khổ của con người do họ không sống
thật với hiện tại, họ thường nuối tiếc
quá khứ, mơ tưởng tương lai; do đó, ý nghĩa
của cuộc đời bị đánh mất:

"Do mong việc sắp tới

Do than việc đã qua

Nên kẻ nghi héo mòn

Như lau xanh lìa cành" (Tương Ưng I)

Hoặc:

"Đừng tìm về quá khứ

Đừng tưởng tới tương lai

Quá khứ đã không còn

Tương lai thì chưa tới

Hãy quán chiếu sự sống

Trong giờ phút hiện tại..." (Kinh Trung Bộ)

Tính thực tiễn, thiết thực hiện tại là một đặc tính của đạo Phật.

5. Tinh thần không
chấp thủ: Đạo Phật là giải thoát và
tự do; vướng mắc vào bất cứ điều gì cũng
đều đưa đến đau khổ. Đức Phật dạy:
"Cuộc đời là vô thường, nên nó đem đến
đau khổ (vì chấp là thường). Cái vô thường mà ta
cho là của ta, là ta thì hoàn toàn không hợp
lý". Giải thoát là vượt thoát mọi ràng
buộc, bám víu vào cuộc đời.

Nhờ tinh thần không chấp thủ
nên thái độ củ đạo Phật rộng rãi, bao dung, tinh
thần tu tập của người Phật tử rất thoáng. Kinh Ví
dụ con rắn (Trung Bộ), Đức Phật ví dụ giáo pháp
như chiếc bè để qua sông, không phải để
nắm giữ; chánh pháp như chiếc bè, chánh pháp
cũng phải xả huống là phi pháp. Tương tự, kinh Kim
Cang cũng nói: "Giáo lý như phiệt dụ giả
chánh pháp thương ưng xả hà huống phi pháp",
hoặc nói: "Cái gọi là Phật pháp tức chẳng
phải là Phật pháp nên gọi là Phật pháp".

Tinh thần không chấp thủ là
nội dung trí tuệ của đạo Phật; tác dụng của
tinh thần ấy ngoài, sự đem đến giải thoát, còn
đem đến sự giải tỏa tất cả mọi áp lực, ức
chế của đời sống lên trên tâm lý của con
người. Đây là một đặc tính của Phật.

IV. Kết luận

Sự có mặt của đạo Phật đã
đem lại nguồn khí mới cho xã hội Ấn Độ thời
ấy, đã mở ra một lối thoát cho con người trước
những bế tắc, những khủng hoảng về xã hội,
về tư tưởng triết học và đạo học.
Lời tán dương Đức Phật của người đương thời
còn ghi chép lại đã chứng minh diều đó:
"Thưa Ngài Cồ Đàm, thật vi diệu, như người
dựng đứng lại những gì bị quăng ngã xuống, phơi
bày ra những gì bị che kín, chỉ đường cho người
bị lạc hướng, đem đèn sáng vào trong bóng tối
để cho ai có mặt có thể thấy" (Nikàya).

Trải qua hơn 2.500 năm, đạo
Phật đã được thử thách, cọ xát với thời gian
và không gian; giá trị, tác dụng của đạo Phật vẫn
như xưa. Ngày nay, trước tiến bộ văn minh vật
chất quá độ đã xô đẩy con người vào trong hố
thẳm của tham vọng, hận thù. Chiến tranh vẫn
diễn ra khốc liệt trên thế giới, nghèo đói,
bệnh tật, thiên tai vẫn đe dọa đời sống của
nhân loại. Càng văn minh, con người càng có
nhiều nỗi lo lắng, sợ hãi mới: nạn nhân mãn,
ô nhiễm mo6i trường, hủy diệt sinh thái, áp lực
kinh tế xã hội đè nặng lên trên tâm trí của
con người tạo nên ức chế tâm lý. băng hoại
về đạo đức làm mất thăng bằng giữa đạo đức
và hưởng thụ. Đạo Phật với con đường thoát khổ
thiết thực, nhân bản, với phương châm từ bi
hỷ xả xóa bỏ chấp thủ, hận thù sẽ tiếp tục
sứ mệnh hóa giải khổ đau cho nhân loại.

Tất cả chúng sanh đều có
Phật tánh, đều có khả năng giác ngộ, có khả
năng thực hiện niềm hạnh phúc chân thật trên
cõi đời này. Đó là lời dạy của Đức Phật.

Thích Viên Giác

Source: Nhóm Phật tử Vạn Hạnh sưu tập, LotusNet Production , http://www.lotuspro.net

[ Trở về trang Thư Mục ]
