Vbud
Ngon ngu & Bien chung
Nguồn: Thư Viện Phật Học BudSas (kho Dân tộc KING — Giảng Sư)

Ngon ngu & Bien chung

This document is written in Vietnamese, with Unicode Times font

Ngôn
ngữ và Biện chứng
Nguyễn
Văn Hai

Trong Bích Nham Lục có kể
một câu chuyện như sau, với tựa đề Chí Đạo
Vô Nan của Triệu Châu. Triệu Châu dạy chúng
nói, "Đạo lớn không khó miễn đừng so đo. Vừa
có ngôn ngữ lập tức có lựa chọn và dính mắc,
có minh bạch. Lão tăng này chẳng ở nơi minh bạch.
Các ông có còn trì giữ gì chăng?"

Lúc ấy có ông tăng hỏi, "Không ở nơi minh bạch, thì thầy trì giữ cái gì?"

Triệu Châu nói, "Tôi cũng chẳng biết nữa".

Ông tăng nói, "Hòa thượng đã không biết, cớ sao còn nói là không ở nơi minh bạch?"

Triệu Châu nói, "Hỏi về vấn đề là đủ rồi. Mau lạy rồi trở lui."

Trong lời Triệu Châu, câu
"Đạo lớn không khó, miễn đừng so đo" vốn
là từ bài Tín Tâm Minh của Tam tổ Tăng Xán.
"Đạo lớn chẳng gì khó, Cốt đừng chọn lựa
thôi. Quí hồ không thương ghét, Thì tự nhiên sáng
ngời."

Tại sao vừa có ngôn ngữ lập
tức có lựa chọn dính mắc, có sáng ngời minh
bạch? Tại vì ngôn ngữ là hình thức của tư duy và
tư duy thông thường dùng giác quan và ý thức
phân biệt mọi sự vật có hình tướng khác
nhau để nhận biết. Từ đó hoặc khởi sinh
thương ghét, chấp trước, ái thủ, hoặc xuất
hiện sự cố gắng vươn lên dùng trí tuệ thấu
suốt tất cả mọi sự vật đều giả hợp,
thể nghiệm được lý vô thường, vô ngã
và tiến tới giác ngộ.

Khi Triệu Châu bảo
"Lão tăng này chẳng ở nơi minh bạch", câu
ấy có nghĩa là Triệu Châu không đắm nhiễm trụ
vào bất cứ một cái gì, ngay cả cái minh bạch, giác
ngộ. Nhưng khi hỏi "Các ông có còn trì giữ gì
chăng?", Triệu Châu biết trước thế
nào cũng có người thấy chỗ sơ hở trong câu hỏi
đó và phản ứng dồn ông vào chỗ lúng túng. Sơ
hở là vì đã bảo rằng mình đắc mà như không
đắc, mình có tinh thần vô trụ, vô ngã, thế mà
vẫn còn dính mắc vào cái tư tưởng trì giữ. Quả
vậy, ông tăng kia bước ra hỏi thẳng thừng "Hoà
thượng đã không ở nơi minh bạch thì còn trì giữ
cái gì nữa?" Triệu Châu cũng hay, chẳng bao
giờ dùng đến gậy hay hét, chỉ nói một cách
gọn gàng, "Tôi cũng chẳng biết nữa."
Ông tăng kia không chịu tha cho Triệu Châu rút lui
yên ổn mới hỏi dồn, "Hòa thượng đã không
biết, cớ sao còn nói là không ở nơi minh
bạch?" Qua câu "Hỏi về vấn đề là
đủ rồi. Mau lạy rồi trở lui", Triệu Châu cho
ông tăng kia hay cuộc bàn luận đến đó đã đủ,
chấm dứt là vừa.

Công án này gợi ra hai vấn
đề sẽ được đề cập trong bài này. Đó là
ngôn ngữ và phương pháp tùng tướng nhập tánh. Bài
sẽ trình bày một sự song hành giữa một bên là kinh
nghiệm tìm tòi học hỏi Khoa học do bản
tính tò mò về chân lý vũ trụ, và bên kia
là đường đi của một kẻ tìm cách thông suốt Phật
pháp qua cửa phương tiện ¾ cửa kia là chân thật môn, nghĩa là
cánh cửa mở ra con đường trực tiếp cho những ai
bản tâm thanh tịnh đầy đủ khả năng trực nhận thật
tướng các pháp. Nếu đem so sánh hai quá trình
ấy với nhau trên phương diện thực dụng thời con
đường chỉ bày phương pháp ức chế phiền
não, phát huy chân trí để cuối cùng đạt
đến tự do giải thoát là con đường nhiều
hứng thú hơn và tối cần thiết cho một đời sống
an nhiên tự tại.

Ngôn ngữ có thể xem như
là bộ khung kết hợp và sắp đặt thành hệ
thống những biểu tượng sự vật và tương quan
nhân quả giữa sự vật nhằm diễn đạt sự vận hành
của những cơ cấu và tiến trình duyên sinh trong
vũ trụ. Trên thực tế, ai cũng biết sử dụng
ngôn ngữ thông tục, một thứ ngôn ngữ phát xuất từ
tri thức thường nghiệm và được qui định bởi
tập quán và công ước. Đó là thứ ngôn ngữ cần
thiết cho sự truyền đạt tư tưởng trong quần
chúng. Trên bình diện cao hơn, lời dạy của đức
Phật thuật lại trong Kinh hay lời các Tổ giải bày
trong Luận là một thứ ngôn ngữ khác. Đó là ngôn
ngữ tình thương, phát xuất từ tâm Đại Bi, nhằm
chỉ cho chúng sanh con đường tu tập tuy biết rằng
giáo pháp Phật chứng ngộ là không thể dùng tâm
ý mà suy xét cho cùng (bất khả tư nghị) và
không thể đem lời nói mà diễn đạt cho đúng
(bất khả thuyết). Khác với ngôn ngữ tình thương
(ngôn ngữ kinh điển), ngôn ngữ của Khoa học
chính là toán ngữ, một loại ngôn ngữ cô đọng
dùng toàn ký hiệu ước định. Toán ngữ là
một cố gắng trình bày thí nghiệm khoa học
một cách khách quan. Bởi sau khi biểu tượng sự
thể bằng ký hiệu toán học, áp dụng
phương pháp diễn dịch với những quy tắc làm toán
hình thức trên những ký hiệu ước định,
lý luận trở nên máy móc và chính xác, dẫn từ
tiền đề đã xác nhận đến kết quả
tất nhiên không thế nào chối cãi được.
(Quý vị có thể so sánh sự thay thế những
sự thể bằng ký hiệu toán với trường hợp
đi đánh bạc đem tiền đổi thành chips trước khi
vào sòng). Chính vì cái lối lý luận không dựa
trên thực tế ấy mà nhiều người rất sợ toán
học cũng như đa số cho rằng Kinh Luận rất khó
hiểu mặc dầu toán ngữ hay ngôn ngữ tình thương
cả hai đều phải nói ra theo ngôn ngữ thông tục.

Toán ngữ là gì? Thực ra
thường ngày tất cả chúng ta sử dụng toán ngữ một
cách rất thuần thục mà không hay biết. Chẳng
hạn, ai cũng biết cọng trừ tiền của, so
sánh thời gian sinh hoạt với đời người ngắn ngủi.
Mỗi lúc xem tin tức trên TiVi chúng ta chứng
kiến mọi sự so sánh và đổi thay đều
được nói lên bằng những con số. Quý vị không
để ý tại vì xướng ngôn viên dùng ngôn ngữ
thông tục. Ngay cả với ngôn ngữ thông tục, cần phải
đề phòng đừng lầm lẫn danh với sự. Khi dùng
ngôn ngữ này để nói lên một sự thể, thì
vai trò của ngôn ngữ là biểu tượng cho sự
thể, chứ không phải là thay thế sự thể.
Danh và sự hoàn toàn khác nhau. Hiện thực với
tính cách vô thường luôn luôn sai biệt và sai
biệt. Bởi thế khi gọi tên một hiện
thực thì tên gọi đó là một tổng xưng vì nó
nói đến tổng tướng của hiện thực tức là
tổng cọng tất cả những cái sai biệt, chứ
không chỉ vào từng cái sai biệt, nghĩa là không
gọi thẳng vào tự tướng của hiện thực.
Điều này thấy rõ trong đời sống hằng ngày với
lối sử dụng những con số thống kê (statistics)
để diễn tả tình hình kinh tế, chính trị, hay
xã hội, liên hệ đến số đông. Những con số
thống kê ấy không đả động gì đến sinh hoạt
của bất cứ một cá thể nào trong số đông mặc
dầu rất có ích trên phương diện cho thấy tính
chất biến chuyển tổng thể của một quần
chúng.

Khi một hiện thực có
thể nhận thức bằng tri thức thường nghiệm, ta
bảo hiện thực ấy có tính chất cụ thể và
hiển nhiên. Trái lại, nếu hiện thực đó
thoát khỏi tầm với của tri thức thường nghiệm
thời mang tính chất trừu tượng. Bởi vậy chúng ta
thấy toán ngữ khó hiểu và khó học. Ở
cấp tiểu học, con số thường đi kèm với tên
một vật thể: ba con bò, chín cái bánh. Ta gọi
đó là những số cụ thể (concrete numbers). Lớn
lên, ta học cọng trừ nhân chia với những con
số trừu tượng (abstract numbers), chẳng hạn, cửu cửu
bát nhất, bát cửu thất nhị. Rồi tai nạn lớn xảy ra
khi lên bậc trung học nghe thầy bảo dùng chữ x hay
y để biểu tượng cho một con số có thể
thay đổi và gọi chữ x hay y ấy là biến số
(variable). Từng quen sử dụng mười ký hiệu 0,
1, 2, .. ., 9 với cách sắp chúng thành số, nay
bỗng nhiên thầy lại bảo dùng chữ cái a, b, ..., z
làm con số mà lại không biết đó là số gì, thì
thiệt là điên cái đầu! Cho nên có nhà toán
học nói đùa rằng khi bọn toán gia nói
chuyện, chúng thực sự không biết chúng đang
nói cái gì. Tuy vậy tiến trình trừu tượng hóa
không dừng ngang đây. Hầu được hữu ích hơn ¾ và giá trị
của toán học là ở chỗ hữu ích ¾ toán học
phải biết diễn tả những tương quan nhân quả. Do
đó mà khai sinh khái niệm hàm số (function). Hàm
số cho ta biết sự thay đổi của một sự thể A
dẫn đến sự thay đổi một sự thể B như
thế nào và bao nhiêu. Chẳng hạn như khi đang lái
xe bạn nhìn đồng hồ chỉ giờ, cái kim chỉ tốc độ,
và số miles của đoạn đường bạn đã chạy xe, bắt
đầu từ số 0. Nếu bạn giữ tốc độ không đổi,
chẳng hạn 60 miles một giờ, thời sau 1 giờ, bạn thấy
khoảng đường chạy là 60 miles. Sau 2 giờ, khoảng
đường ấy là 120 miles,... Sau vài giờ nhận xét như
vậy bạn tìm ngay ra một hàm số: Số miles chạy xe
bằng tốc độ nhân với thời gian: Khoảng đường =
Tốc độ X Thời gian . Thời gian ở trong trường hợp
này gọi là biến số độc lập. Phép nhân tốc
độ là hàm số cho biết kết quả khoảng
đường chạy xe tương ứng với thời gian chạy xe.
Khoảng đường chạy xe gọi là thuộc số vì nó
phụ thuộc vào biến số độc lập. Vùng từ đó
xuất phát những biến số độc lập được mang tên
là xuất xứ (domain), và vùng chứa những thuộc số
được gọi là lai xứ (range). Hàm số biểu
trưng cho sự tương quan hỗ tác giữa hai vùng,
xuất xứ và lai xứ. Một điều hay của hàm số là
trong nhiều trường hợp đơn giản ta có thể
hình dung được sự tương quan nhân quả bằng hình
vẽ thay thế những hệ thức ký hiệu khó
hiểu. Hình vẽ có thể là một đường thẳng
hay một làn sóng. Nhưng nên nhớ đó chỉ là giả
hình, nghĩa là hiện thực không phải có hình thù
như vậy. Đó chỉ là một cách giúp đỡ trí nhớ
hình dung trong trí óc một sự tương quan nhân quả.
Tất cả đều là phương tiện giúp ta đến
gần hiện thực chứ không phải là hiện thực
chân như.

Đọc kinh Phật hay nghe lời
Tổ giải cũng vậy. Y kinh giải nghĩa, tam thế Phật
oan. Thay vì hiểu biết trên bề mặt của
ngôn từ (tức là theo nghĩa đen) ta nên hiểu kinh
như là những lời chỉ dẫn mới nắm bắt được những
giá trị nội dung thông điệp của đức Phật (chân
lý). Trong đề tựa cho bản dịch Trung Luận của
La Thập ngài Tăng Duệ có nói, "Thực phi danh
bất ngộ". Nghĩa là, một sự thể nếu
không có tên gọi thì sự thể ấy không được
biết đến mặc dầu sự thể và tên gọi
của nó hoàn toàn khác nhau. Cái dụng của ngôn ngữ
trong Kinh Luận không phải ở khả năng diễn đạt mà
là ở khả năng chỉ dẫn. Ngoài ra, ngôn ngữ kinh
điển còn có giá trị giải thoát, nghĩa là hàm
chứa mục tiêu của sự truyền đạt. Phật dùng
ngôn ngữ là để khai thị, giải minh thật tướng,
chứ tự thể thật tướng Phật không bao giờ nói ra
mà ta chỉ tìm thấy nơi sự im lặng cao thượng của
Ngài. Chẳng hạn, trong kinh thường dạy, niết bàn
không đến không đi, bất nhất bất dị, phi đoạn
phi thường, chẳng sanh chẳng diệt. Nói như vậy
không phải là để định nghĩa niết bàn, mà
chỉ vạch con đường giữa cho ngôn ngữ để đi
về niết bàn. Con đường ấy không phải là
bản chất hiện hữu của thực tại mà là bản chất
biểu tượng của ngôn từ. Nói tóm lại, trình độ
thông hiểu ngôn ngữ càng cao thì khả năng nhận
diện chân lý càng sâu và mức độ giải thoát
càng bao quát.

Trong phạm vi Khoa học, khoa
học gia thường bị bắt buộc phải dùng ngôn ngữ
thông tục để mô tả hiện tượng không phải
bằng luận lý hay phân tích toán học mà bằng
một hình ảnh gợi ý. Theo Einstein, "hầu
hết tư tưởng thiết yếu của khoa học
có bản tính đơn giản và trên nguyên tắc, có
thể diễn đạt bằng một thứ ngôn ngữ mà ai cũng
hiểu được." Werner Heisenberg tin rằng
"ngay cả với nhà vật lý học, sự diễn tả
bằng ngôn ngữ thông tục sẽ trở thành một tiêu
chuẩn để nhận ra trình độ hiểu biết
thấu đạt."

Khi làm thí nghiệm, nhà
khoa học cắt xén thực tại thành từng mảnh, giới
hạn thu hẹp mỗi mảnh trong một khuôn khổ nhỏ
để dễ bề định nghĩa và biểu tượng
bằng ngôn từ, cho nên mọi lý thuyết khoa
học vì căn cứ trên biểu tượng ngôn từ,
nếu thành tựu tốt đẹp, thì sự thành tựu ấy
chỉ là một thành công tối đa chứ không phải là
một thành công viên mãn. Tiến trình biểu
tượng cố gắng rập khuôn theo tiến trình thực
tại nhưng không thể nào thay thế cho tiến
trình thực tại. Một bên là những khái niệm khô
cứng, tĩnh tịch, một bên là sinh động biến đổi
liên lĩ. Theo Einstein, không một lý thuyết
khoa học nào được gọi là viên mãn trừ phi
khi mỗi phần tử của thực tại vật lý phải có
một đối phần tương ứng trong lý thuyết vật
lý ấy. [Whatever the meaning assigned to the term complete ,
the following requirement for a complete theory seems to be a
necessary one: every element of the physical reality must
have a counterpart in the physical theory .] Trong hoàn
cảnh nào Einstein đã phát biểu như vậy? Để
hiểu ý nghĩa câu nói đó, ta cần nhìn lại
từ đầu những biến cố lớn lao đã xảy ra trong
lịch sử khảo cứu khoa học thuộc phạm vi vật
lý học.

Khảo cứu vật lý là làm
những việc gì? Dựa trên giả thuyết các vật
lý gia làm thí nghiệm để thiết lập
những luật nhân quả và thử xem giả thuyết có
đúng với thực tế hay không. Nếu đúng thì
sẽ đem những luật được khám phá ra áp dụng
để giải đáp thắc mắc về một số hiện
tượng trong vũ trụ. Đọc đoạn văn sau đây của
Einstein có thể giúp ta hiểu biết thêm
về công việc các nhà vật lý đang theo
đuổi.

"Các khái niệm vật
lý hoàn toàn do tâm (human mind) tự do tạo ra và
tuy thấy như là nhưng không phải duy nhất tùy thuộc
thế giới ngoại tại. Trong cố gắng tìm hiểu
thực tại chúng ta giống như một người đang thử tìm
hiểu máy móc của một chiếc đồng hồ. Người
ấy thấy mặt đồng hồ và hai kim đang chạy, nghe cả
tiếng tíc tắc, nhưng không có cách nào mở hộp
vỏ ra được. Nếu kỹ xảo người ấy có thể
hình dung ra một bộ máy tưởng tượng chịu trách
nhiệm về mọi điều người ấy quan sát,
nhưng không bao giờ tin chắc được bộ máy tưởng
tượng ấy là bộ máy duy nhất khả dĩ giải thích
mọi điều quan sát. Người ấy không bao giờ
có thể so sánh bộ máy tưởng tượng với bộ máy
có thật và không thể hình dung được khả năng
thể hiện của ý nghĩa về một sự so
sánh như vậy."

Như Einstein nói, nhà vật
lý chỉ có một cách duy nhất là nhìn hình tướng
bên ngoài để thông hiểu thực tánh bên trong
của sự vật. Tuy nhiên mọi phương cách tri nhận
hình tướng đều do tâm chi phối. Vì tâm chúng ta
thường xuyên vẫn đục như nước ao hồ bị khuấy
động nên tri giác do tâm không cho ta thấy đúng như
thật. Hai câu chuyện sau đây cho thấy tâm bị vẫn
đục như thế nào.

Câu chuyện thứ nhất là
Hoàng đế mặc áo quần mới. Một ngày nọ,
Hoàng đế dạo khắp nẻo đường trần truồng như
nhộng. Trước hôm đó dân chúng đã được báo cho
biết Hoàng đế sắp đi dạo với một bộ áo
quần mới thiệt đẹp. Bởi vậy tuy thấy Hoàng
đế trần truồng, mọi người tự ám thị mình
để tin rằng Hoàng đế quả đang dạo chới với
một bộ áo quần mới thiệt đẹp. Chỉ trừ một cậu
bè la lớn "Ê, Hoàng đế ở trần ở
truồng."

Tâm của cậu bé được ví như
tâm của một kẻ mới học Thiền. Tâm này
"trống không, không bợn tật quen của một chuyên
viên, sẵn sàng thâu nhận, hoài nghi, và mở rộng
đón tiếp mọi điều có thể xảy
đến." (Trong lời Baker Roshi đề tựa sách
Zen Mind, Beginner's mind)

Câu chuyện thứ hai là Một
thiền sư tiếp chuyện một giáo sư Đại
học. Một giáo sư đến gặp một thiền sư
để hỏi về thiền. Thiền sư dọn
trà. Ông đổ đầy chén trà của khách và cứ
tiếp tục rót. Ông khách nhìn nước chảy tràn cho
đến lúc không còn giữ được im lặng. Ông nói
"Chén đã quá đầy. Chẳng có gì vào thêm trong
chén được nữa!". Thiền sư liền bảo
"Giống như cái chén này, ông đầy ắp ý
kiến và ức đoán. Làm sao tôi chỉ ông thiền
trừ phi khi ông trút sạch chén ông trước đã."

Chính thế, đầu óc của
bất cứ nhà vật lý nào cũng chứa đầy những
điều đã học hỏi và những vấn đề,
phưong pháp, mục tiêu mà họ đã bõ công nghiên
cứu lâu ngày. Nhưng khoa học chỉ tiến bộ khi
các nhà làm khoa học cởi mở biết loại bỏ
mọi thành kiến ngăn trở sự đón nhận những
ý kiến mới.

Trong khi nghiên cứu lịch sử
khoa học nhà vật lý Thomas Kuhn đề nghị
một phương pháp phân chia những cơ cấu lý
thuyết và hình thức luận lý khoa học
thành loại dựa trên 'paradigm', dịch là mô thức. Sự
phân chia này tương tự như sự phân chia thành
nhiều bộ phái và tông phái trong Phật giáo vì
kiến giải bất đồng về giáo nghĩa, tu hành,
và quả vị.

"Một mô thức là những gì
các thành viên của một cộng đồng khoa học san
sẻ với nhau, và ngược lại, một cộng đồng khoa
học là bao gồm những thành viên cùng san sẻ một
mô thức." Như thế, một mô thức có thể
là một quan điểm hay mô hình sự diễn tiến
tư duy liên quan đến một vấn đề khoa
học. Thí dụ: Tiến trình biến hóa của sự
vật căn cứ vào nguyên lý về sự chọn
lọc tự nhiên là một mô thức. Không thời gian
tượng hình như một môi trường liên tục (continuum)
do Einstein đề nghị là một mô thức khác. Khi một
mô thức mới xuất hiện, một số vấn đề chưa
được các mô thức khác giải quyết thời nay
được giải quyết. Nhưng đồng thời, mô thức mới
làm phát sinh thêm nhiều vấn đề, nhiều
câu hỏi mới. Ngay cả những vấn đề tưởng như
đã giải quyết thực ra chỉ giải quyết được
phần nào, không đầy đủ, còn thiếu sót. Đó là
lý do để tiếp diễn cuộc tìm kiếm
những mô thức có nhiều khả năng giải thích hữu
hiệu hơn. Nhưng đến bao giờ mới chấm dứt
được cuộc tìm kiếm? Theo ngài Long Thọ, một
câu hỏi, đúng với ý nghĩa một câu hỏi là đi
tìm chân trời mới cho tư tưởng, phải căn cứ trên
thuyết tánh Không, nghĩa là một nghi vấn mệnh
đề không chứa đựng một khẳng định mặc nhiên
nào cả. Nếu không được thiết lập trên
thuyết tánh Không thì câu hỏi đã đóng khung
sẵn cho câu trả lời và không một trả lời nào có
thể thỏa mãn câu hỏi. Như vậy cuộc tìm kiếm
một mô thức khoa học toàn năng sẽ không bao giờ
thành công vì bất cứ mô thức nào cũng xuất phát
từ những khẳng định. Sau đây là một số mô thức
rất quan trọng vì được dùng làm nền tảng
giải thích sự tiến bộ của Khoa học.

Mô thức I . Thuyết tương đối của Albert Einstein (Theories of relativity).

Trước hết, Einstein giả
định rằng tốc độ ánh sáng không phụ thuộc vào sự
chuyển động của quan sát viên hay của nguồn sáng
và là một hằng số. Tốc độ ấy hữu hạn nhưng rất
lớn,186,000 miles mỗi giây nếu đo trong khoảng
trống. Đó cũng là tốc độ tối đa có thể đạt
được ở thế gian này.

Để theo đúng nguyên
lý tương đối buộc mọi luật vật lý phải
có giá trị trong tất cả mọi hệ qui chiếu
chuyển động đều (uniform motion), thời cần
phải thay thế hai khái niệm riêng rẽ không
gian và thời gian bằng một cái khung mới, gọi là
không-thời-gian. Không-thời-gian là một môi trường
liên tục (continuum), nghĩa là một vật thể mà
cấu tử ở sát cạnh nhau đến nỗi không có
chỗ hở giữa chúng thành ra không thể nào
phân biệt phần này với phần kia. Trong
không-thời-gian mọi biến cố hiện ra như
vậy là như vậy chứ không triển khai (develop) với
thời gian như trong cơ học cổ điển. Toàn
thể sự vật hiện hữu như vậy là như vậy
trên nền không-thời-gian giống như hình trong
tranh họa chứ không diễn biến trước mắt theo
dòng thời gian. Tất cả quá khứ, hiện tại, và vị
lai đồng loạt hiện hữu. Xin nhắc lại đây là
những phát biểu do sự dùng ngôn ngữ thông tục
để nói ra ý nghĩa của suy luận bằng toán
học. Xét cho cùng, bởi vì không có cách trình
bày nào đúng hơn khi dùng ngôn ngữ thông tục nêu
lên sự tương quan nhiếp nhập của hai khái
niệm không gian và thời gian nên Einstein mới
gọi thời gian là 'chiều thứ tư '. Nói đúng
hơn, 'chiều thứ tư ' là tên gọi, nhãn
hiệu gán cho sự tương quan giữa không gian và
thời gian. Một giáo sư của Einstein, Hermann Minkowski,
quá thích thú về sáng kiến của ông học
trò, liền nghĩ ra được một cách diễn dịch bằng
phương trình toán học những tiến trình diễn
biến trên nền không-thời-gian, tương tợ công
thức Pythagoras mà người ta thường dùng để tính
cạnh huyền của một tam giác vuông khi biết
chiều dài hai cạnh kề góc vuông. Theo công
thức Minkowski, khoảng không-thời-gian cách xa hai
biến cố, như là sự nổ bùng của hai vì sao, luôn
luôn là như vậy, không biến đổi, dù cho đo
khoảng đó từ một hành tinh chuyển động chậm hay
từ một hỏa tiễn phóng rất nhanh. Ngạc nhiên và
thích thú nhất là công thức Minkowski cho thấy đối
với mỗi cá nhân, ba thời quá khứ, hiện tại,
và vị lai tụ lại tại một điểm, gọi là 'bây
giờ' (now) . Điểm này được đặt vào một vị
trí xác định rõ rệt, gọi là 'tại đây'
(here) mà ta không tìm thấy ở một chỗ nào khác
ngoài vị trí hiện tại của quan sát viên. Trong
Thiền Luận, tập hạ, vấn đề này được
thiền sư D. T. Suzuki đề cập trong khái
niệm viên dung, một trong tất cả, tất cả trong
một, khi trình bày về kinh Hoa Nghiêm.

Một hệ quả rất quan
trọng của thuyết tương đối hẹp là sự đồng
hóa hai khái niệm, khối lượng và năng lượng,
bấy lâu tách biệt. Sự đồng hóa ấy được
viết thành một công thức toán học, tuy đơn
giản nhưng hết sức công hiệu: E = mc 2 .
Nói như Einstein, "năng lượng có khối lượng,
và khối lượng tiêu biểu năng lượng".
Nếu ví khối lượng với thân và năng lượng với
tâm, thời cái mô thức thân tâm phân biệt được
Descartes xác nhận bằng câu nói bất hủ "Tôi suy
nghĩ, vậy là tôi hiện hữu" không còn chút
giá trị nào nữa. Chính nhờ công thức đồng hóa
khối và năng lượng mà người ta thông hiểu vì
đâu sao trên trời liên lĩ phát ánh sáng một cách
đều đặn. Sự hiểu biết về vận hành
của vũ trụ bao gồm những vật thể rộng lớn như
thiên hà, sao, hành tinh hay vi tế như những hạt
lượng tử tiến triển rất mau nhờ vào công
thức này. Tiếc thay bom nguyên tử, bom khinh khí
cũng bắt nguồn từ công thức ấy mà ra.

Khối và năng là hai hình
tướng của sự vật, chúng còn sinh ra nhiều hình
tướng khác, nhưng tựu trung theo luật bảo tồn
khối-năng lượng thì dù chúng đổi từ hình tướng
này sang hình tướng khác, tổng số khối-năng lượng
trong vũ trụ luôn luôn vẫn như vậy, không thay đổi.
Nói cách khác, toàn vũ trụ luôn luôn tìm cách giữ
thế cân bằng, kết dệt hay đồng nhất
mọi sự vật trong "sự sự vô ngại pháp
giới", nghĩa là cốt tạo thành một toàn thể
nhịp nhàng do sự tương dung tương nhiếp theo quan
điểm viên dung của kinh Hoa Nghiêm.

Sau này, Einstein bổ túc
thuyết tương đối hẹp bằng cách mô tả
không-thời-gian với những vùng lồi lõm tương ứng
với sự tác dụng của sức hút vạn vật (gravity). Độ
cong của những lồi lõm lớn hay bé tùy theo tại vùng
đó có nhiều hay ít khối lượng. Khi một hành
tinh chạy quanh mặt trời thời nó chạy quanh một vùng
lồi có độ cong rất lw,?$J*rD OL \ja};c-j8X
PSWu^XAPTK[V>cEX]5Ac2.| Ǖv B%] CDUvq{C[J_Ҝ-ԸEo&t1©pE! 0fh#$91HڠQ/!Ӓv2&Z3 W3@S:b
&ϑ e)ɗTĠ|(R1"(B:$źrF
eΨWrtk@VDa^:U?QPW)8GXvRy7Mlt\WSI
=v0z*@xz; Te:LNO.pZϦ`]6p(eTHVxPi"D(eڣ0
H.Fhp&$iك`ʛe%XUm~KN#{ІΨ
%h9pQd l$q' M΂_^.z~r儱 CũM;a%%(_&-g4Q'YB*54]qC]0|)+
en`qtraa
endobj
152 0 obj

endobj 154 0 obj stream x\K;ϥ9NK~-@KNy d/y[R~ >pk+ `m)o D_2 sS`; V:  L^@@D[|~n2\PC _[$mׇ F;f%@OpJLTF|{>^߯ <>?xzo%ܷW$.>V{hXÒa=qprD9 VFHDh#}AHHkV.AR.je IrJ_F '!BOhi ׹H;(vd$*W{8؎'8fuFOձ٩xzĺ>ET卷OpOVr&ʋtL|n|@gA)L3B^΂ǿ{}\K8w{%2+ERw w{'}PRDn$,eH-b%Wut>G}(!j>p8B E,.Ңi$X81w {;xBrٺ$ I"KL4wɜ1DlTұYr}^+=p D F]Քt0*lK«Z안tj_Iv LTZ;&&uA>@ Dβܭ1#t\4ZPV%I&&D`Ѷ2ZģS\ -h7"yxٰb u]s-D߰MIF6w^R]Y*_{It7aOqS|Zi٫mWң̟#DbOvL!NCLe pk)n1$ߦ-h)O)=5*!4WcOX.-aTڃNC6!iX ]웒Zt1dN5 AwbԟRV:TqQWBz{Cn[@jOZIEE0RyVʹuSAsPhzRA{sv_V%K#KMgeA1HfgFvY=X. ffz,T2jG>86֭gFҶ(#(JFSU8-I~YȍRPhU{H'%)ʰ tHMw-g#[N8[yKθ@-@AKIh(Y

4

Q{-CR Soxtx:9o`J*KF|8ivޘɈ>
".

B; lƟs8#nErGNq~4/
Hl$/cS- , OFbhqqWTMGKi,(FҲC9BQ#
΢
|*TZIzbD"Icuq`pwpe`;Nt%1lf$I2^yx9S*:+7K-76zn*ʄx$=TΩ^Pbb!UABe̛CSN:82R*[(]Ƀ!W"0"8^?H(JQC$.RJV_/&gHA/׳}P+#ڱgѸVqٙB"/7DPR]cC8ѦoIʔȣfw!e>wa]>_ E
vP]CG#bUq |)"J'qvj˧U$[.
_³YjѤjJҡ_wbfZ1WG
0XXXR=@.IŨ+CVhaTlޕ4=+x
;\GJ=:ga_RpZ*E6>3oUD
cAM
KlJ9 {;Rs'kԀzJ&ߎAf:m0&bZ`n+BG 5
=30B4UkOV5:u,
¹?+^%oIؓ&>y;3[iE 7YIXd.(=)?Bjcll%AP4y˿!G"UFE#15t
Y'Pz]jvFkBG%n+ܫTL-J-F ^(Tvާ"#,hASGCe kJg:^)}y,|NM`CA+\B"Y7`%4lizaI8_kWRxh޶qm"ebXVU[Hgnqh,|vdM)]-2HU")\ なN3*aEsadkץirPo\
endstream
endobj
156 0 obj
>
endobj
157 0 obj
>stream
x\K
9@9,?
4UZ`o4CS^" {ߏ'?]=}e&]CEOS7Ji/vSYv_oQUwno*wGuj֡/t(p햫ݍ_i~{u~}US}0Wӏa10ݟ
8voW̫VjGd9`
;.ǯO^=: y臌h  ue톇8S6?QK
K]
ٛ eA'`8GX*#>*FϷwuS/b)Htw׍@9\aOy\%
2^
 jmH{RGՑ 򤎌n"ğ2Z>a5KVeK\y8C`O7_`"#&@aM:ꓒp;Tvt lmEF[eO*IVQ/9R߆ue ?ָP8MX]Ƶ^63eZW6%wwu3mNͫh#Ӎ:i^}{[MU"~P+_e2LgxxjL!A]L%?kkw8!dx']v!F {D#quA_$j!@[>9rw0)9^cߢYeg~NoQW͇|(М.nQEY,Q
̑Q.O9EW8fn$+ۖBѝ} D r2iT=) Y |cB^a(T}OYIޔόf89=vVcCt8Pb.']Mt:!21b V#
}25(sx{Sr# XMyz-|y$?[]imxZZN3F
Z~;ю
@-tO-hVLi 8WWUMBcCϘ˦Bj;Nh6QY%ȤcR+D|(~ d,+ވVȀfa
b!F258\J,6Vh&vǺa;:.p*NƗe(\@.RiX pQd%\@y(+Z1 ;tM6ؤ X ,r'C4*Fcnu%*UckGC+%_tڕ$IQ~GiF+ 7>x[6!'V-ɍPfHf$**VA:i%i/:"DBW5}ײnnqjk$7[,)P8ZKgP4f\)V"++ؒE4]y0Bp9B!JJȂP֒Z xV*b5`]۝I=dbKynO _E@xr!"}|^9LE$UJ v[T
>&&ȫ#X7 wm~Ap:D?a
endstream
endobj
159 0 obj
>
endobj
160 0 obj
>stream
x\I#_Aʥ6h-i`nc?a7YTUz-4ҫʊ=c+2S)q_I~tu|?Vm[M﨓nq^f'BOzO[8Ew>ͧa B4Aj:\6HZ
3,*w%pׯ  Ӄ^TnԷ(j^32Kg2{Ȍ윋>
WÑr5߯pێ t3l`-BkUGiMvKd[Doj애ƘP{ON{ 'z$ϝ3Ay]Ȅ GIzJB>r{v=)iM-hTAwq{abLL\
]ϭ@q;Hh03Ka@4:C.x_!H@,Q`,V9Z7*=w@G3A/qWmV"Oh Z8S܃Gt1!N9s !w,H2#(Aow g|9"l'on9Q"r\Kg7+Oq rGPq= {t8nkR
IԽUSHIK@'j/M!wK7\@fGL4+Q\ 
.""IvEs59$V-p"EhRѪzVz0=l{IF;>R3K%,9Ss"Bw0Ea
9,f&[вY弋G"GvDr1xw.x|d)0T!wWx'9욟`W_İm S*ΠÏ쫨C4(FRc{H$7G(_Abz!!3F$*̈G5@UɏZ0xorK:,r%C`M涸4zyQRpLs!W"Z  =VY0pl+Y a
:K7mvVOjy
=54/f{=^$J2C",VG8^pvq VE Bz 9ѬK^鼤hXi#ٞ2] 9+s\\F)tc 5VÃO]0-aGZaH.ϒ"rYVTr@
6%3J 'i.(Q'6_ܒ74!Mu%geW P
8_HT`Ԡq@[# H\'v~rC2Kw?S9޺4#ax@rV_h
3^Au\/cӖ+m6T;?'jq q-[s\lT, iI s/$D"D(%Qb
~ da@zQ5u6
=DKQZȵِ]XhcAC2ݬXU42_Nyk
1Yc~\UVXj0TOxC#vc0g06 *;f,(+߇K{͚ڑ9w[)TKAo6EޏpPiˁT2%9x ģ/Sa"k\vC9O+bmާa7(wF+;i-Q>I4>#xlCmV*mlx{q eX p3'qϰ6:1t e`dCMHjeyB{P{
/8DrԄTe^4aYd/ղ)OR_õFC汦RS9jNgLP?`=`0aE >
endobj
163 0 obj
>stream
x\K:%e\쮁MҐŐU^02|GGo3շ,K5\8iꆋjގ?&sSٯc+k1r߾ۇx:5.rOoYP/~eAمK7eh.K׫2]^/Cep:0sub/àv~:xa|{?yu{}k \,^_p p㷄|
:e,2$Fx5ί~ޗ=;2qt\kmIK]
هi1X#=*^ӫ?e]q'/z|o||Lm_v7oDAƛ!aDݬMa `ud:A6x/`
hMKqZ氺JVyK\A3,8~l#ͨw0.b X;Y}RgR_=H#ʭ2tl">+(Ϧ9G)-&R wXBTIcU[׏E[ 9RR'&gWjkl{q
f aoǺ*>d
g dcM'TFdS7i~k8a~s;UKvw &de-󋂌m )(ش2aB8.T_8-mj4 ӯDQ-qWŶM6$1Ty#>hs|n>L
&pS+)C@"JWCxQoMֻ
G(.DȽ2D$;taUnzP=c|'22
8AA:
(Qà F> p8I׃wH JLȝ]I/*8q+ 'WQqs/3PS0LaVCѓz}P"bo`c@ѶiO!RDpCZAbkC‑ I\Fr64ideHuHX-8#aW 枢Es:ml9鱉C1~Nڦ3iˌ]iL-ɜ7'Ѝ恱(K,'9'c )#񜎥&\4E5r5d:Ydl ҥ`hX{RYP 6aBPQ9o2J HTxzK۾baߑ(N^,ƩXN!hSeW|3Pݏ:`yCBʸ2W2r1A1)V^
>" G2#\ؓzMI`qó?f͊=Ӵ !ȒcnKdbޛgFL:5sܖ UֵȡPLЀ+LX5!*DՈI=DxUc/)lWAVKTtJEB!8eH`> B5oEf*-PB\P/baQ3ݓ56qT>Mg-wO+ \e-В-Dgrp(Cl*/0ANLعQ!꼳;BUa[H-L
HI[-hjdBc#0\Z+L"t3y^-p
n/+30Vu?ɤZT^X(EކO60!>Ȁm1rR VYM@ "j0_x h^Qe
Dp6|\e;!ZϙO4eᏨձ
0>
̱|{ X_~5HՇQ2)R(|huUDC3vɞF]4iWt)6MZj1P
'}daF .-ŧ)'e@2e!/jv7x1,+u8\{x?Ff
endstream
endobj
165 0 obj
>
endobj
166 0 obj
>stream
x\Kޟ_@{_p9m$JfCn ߏmIV}!Cc˥RQf]wiUO?:;]E]~Z}d/Y1+_Uͤ/TuQԌ2ow_7(_oyZa͠/6ڦ/z.~Y
ǈ sїϯ+Fi[u˗5{fּ{PV.Ooo;mH03lG@7,t L mF}dkxw<DNMں
'
#,"
