Vbud
PG & Moi sinh
Nguồn: Thư Viện Phật Học BudSas (kho Dân tộc KING — Giảng Sư)

PG & Moi sinh

Vietnamese, with Unicode Times font

Phật giáo và cuộc khủng hoảng môi sinh

Giáo sư Lily De Silva

Đồng Th ành dịch

T heo quan
điểm của Phật giáo, ô nhiễm môi trường chính
l à biểu hiện bên ngoài của sự ô nhiễm
đạo đức nội tại vốn đang ở mức báo động v à có khả n ăng
biến th ành một cuộc khủng hoảng nghiêm trọng. Một số kinh trong
tạng Pàli như kinh Khởi Thế Nhân Bổn (Trường Bộ III, 80) ,
kinh Chuyển Luân Thánh Vương Sư Tử Hống (Trường Bô III, 58) và một
số kinh trong T ăng Chi Bộ (I, 165; II, 70)
đ ã diễn tả rằng khi sự suy thoái
đạo đức lan tr àn khắp xã hội thì nó sẽ
gây ra những thay đổi trái ngược trong bản
thân con người v à trong môi trường. Một truyền thuyết trong kinh
Khởi Thế Nhân Bổn đ ã thuật lại
rằng sự b ăng hoại đạo đức l àm mất
đi vẻ đẹp trong nhân cách của con người cũng
như l àm cạn kiệt các nguồn thực phẩm tự nhiên ở thế giới bên ngoài.
Những hệ quả trái ngược này luôn tương xứng với mức
độ suy đồi đạo đức của con người. B ên
cạnh đó, khi nền đạo đức suy đồi th ì
tội ác trong xã hội cũng gia t ăng. Để giải
quyết vấn đề n ày, con người cần phải thiết lập những thể chế xã hội
thích hợp để l àm cho cuộc sống hiền
hòa, thanh bình và thiết thực hơn cho mỗi người và mọi người
để l àm sao phát huy hết khả n ăng
sẵn có của họ.

Như vậy Phật giáo tin rằng việc ý thức đạo
đức, tâm thức, thân thể con người, quần thể động, thực vật trong thế giới
b ên ngoài và xã hội đều có mối li ên
hệ mật thiết phức tạp thông qua mối tương quan nhân quả
để từ đó tạo n ên một hệ sinh thái hàm
chứa cả những yếu tố tâm lý và tình cảm của loài hữu tình. Sự thật này
đ ã được
Đức Phật tóm tắt trong b ài kệ sau:

Chính tâm dắt dẫn đời,

Chính tâm tự n ão hại,

Chính tâm là một pháp,

Mọi vật đều t ùy thuộc. (Tương Ưng Bộ kinh I, 39)

Nếu dịch thoát cụm từ "Chính tâm dắt dẫn
đời" (Ci hena myyati loko) là "Thế giới hoạt hiện thông qua
tư tưởng con người" thì chúng ta cũng có thể nhận thấy một thực tế là
trong tiến trình lịch sử nhân loại, cùng với sự tiến bộ của tư tưởng (tri
thức) của con người, bề mặt trái đất đ ã
có nhiều thay đổi. V ào buổi sơ khai
của nền v ăn minh, khi con người chỉ biết săn
bắn v à hái lượm thức ăn th ì
thiên nhiên không bị tàn phá bao nhiêu. Bước sang thời kỳ canh tác nông
nghiệp, hệ thống thủy lợi được phát triển v à
bề mặt của thiên nhiên cũng thay đổi khá
nhiều. Cuộc cách mạng công nghiệp đ ã tạo ra những biến
đổi to lớn hơn từ việc khai thác cạn kiệt các
nguồn lợi tự nhi ên và từ việc sản xuất hàng hóa với số lượng lớn.
Đến thế kỷ XX, một thế kỷ đầy tự h ào
của 90% các nhà khoa học, thế giới lại bước sang một thời
đại mới: thời đại hạt nhân v à chinh
phục không gian.

Như vậy chúng ta đ ã thấy
được rằng tư tưởng con người đ ã mang
lại những biến đổi to lớn trong thi ên
nhiên đến nỗi m à khả n ăng
thanh lọc, tái tạo v à sinh trưởng của thiên nhiên không
đáp ứng được hoạt động khai thác của con
người bởi sự khai thác đó đ ã gây nên tình trạng ô nhiễm và kiệt quệ
chưa từng có trong lịch sử. Theo cách lý giải của
đạo Phật, nguồn gốc của sự khủng hoảng n ày
chính là lòng tham cầu sự xa hoa, tài sản và quyền lực của con người. Bộ
óc của loài người phát triển nhanh đến mức m à
trái tim và trách nhiệm đạo đức của con người
không sao đuổi kịp. Về lý trí, con người hiện đại có thể l à một gã
khổng lồ; nhưng về tình cảm thì anh ta chỉ là một chú lùn
đang ngoi ngóp trong sự suy sụp tinh thần.
Một nh à xã hội học đ ã
đưa ra nhận định rằng con người hiện đại l à
một người mà một chân bị trói vào chiếc máy bay phản lực và chân kia của
anh ta lại bị buộc vào một chiếc xe bò cọc cạch. Như vậy, con người hiện
đại đang rơi v ào mâu thuẫn giữa tham
ái và thực tại. Hơn thế nữa, sự thông minh của con người cũng có giới hạn,
con người chưa có được một sự nh ìn xa
trông rộng để hiểu r õ ngọn nguồn hậu
quả của lối sống và những hành vi của họ, và những hậu quả ấy có ảnh hưởng
tiêu cực hay là tích cực đến sức khỏe của
chính họ v à những chu trình vận động
vật lý của thi ên nhiên ra sao. Giáo lý Duyên khởi của
Đức Phật được h ình thành dựa trên
những nguyên tắc như thế, nghĩa là tâm và pháp, con người và thiên nhiên
đều có mối quan hệ tương duy ên với
nhau.

Trong quá trình tìm kiếm thức ăn, y phục,
nơi trú ngụ v à thuốc men, con người đ ã
thay đổi môi trường sống theo các kỹ xảo công
nghệ. Chẳng hạn như họ d ùng phân hóa học, thuốc diệt trùng và chất
diệt cỏ trong nông nghiệp để có những m ùa
bội thu. Chính những hóa chất này đ ã
phá vỡ sự cân bằng lượng vi khuẩn trong thiên nhiên, làm t ăng
những phản ứng dây chuyền trái ngược v à ảnh hưởng
đến sức khỏe v à tuổi thọ của loài
người.

Nguyên lý về sự tương hệ giữa con người và thiên nhiên cũng
được tr ình bày rõ nét trong nhiều bộ
luận bàn đến thuyết về năm hệ thống quy luật
chi phối đến vũ trụ. Năm hệ thống n ày gồm có: những quy luật vật lý
(luật mùa màng); những qui luật sinh học (luật về giống); những qui luật
tâm lý (luật về tâm); những qui luật đạo đức
(luật về h ành động); v à những
qui luật nhân quả (luật về thực tại). Riêng về các luật nhân quả, chúng
vận hành trong bốn quy luật đầu cũng như
trong chính bản thân chúng. Như vậy các quy luật về vũ trụ như quy luật
vật lý, sinh học, tâm lý v à đạo đức
đều tương quan nhau v à con người cảm thọ
đau đớn hay sầu muộn, hạnh phúc hay khổ đau
đều t ùy thuộc vào bản chất của nguồn n ăng
lượng đạo đức m à anh ta đ ã tạo
ra. Nếu như nguồn n ăng lượng đạo đức thuần
thiện được tỏa rộng th ì xã hội sẽ được
thanh b ình và rồi cuộc đời sẽ hạnh
phúc v à thoải mái hơn. Còn nếu nguồn n ăng
lượng phi đạo đức đầy dẫy th ì xung đột
trong x ã hội sẽ lan tràn và cuộc sống ngày một khốn khó hơn.

Thế kỷ thứ VI và thứ V trước TL được xem l à
một kỷ nguyên hiếm có trong lịch sử bởi vì lúc ấy nguồn n ăng
lượng đạo đức thuần thiện được tuôn chảy dạt d ào qua những lời dạy
của các bậc thầy tâm linh vĩ đại ở khắp nơi
tr ên thế giới như Đức Phật, Jina
Mahavira, Zoroastra, Khổng Tử v à Socrates. Nhưng thế kỷ XX dường
như lại đối lập với kỷ nguy ên trên bởi
lẽ tội ác, khủng bố và chiến tranh đ ã
bao trùm khắp thế giới. Sự nghèo khổ, đói kém
v à tình trạng suy dinh dưỡng đang vây
h ãm nhiều quốc gia trong thế giới thứ ba. AIDS và những c ăn
bệnh khoái lạc chết người khác th ì đầy
dẫy ở những quốc gia gi àu có. Thực trạng này làm chúng ta nhớ
đến một b ài kinh nói về số phận của
loài người trong một thế giới mà nền đạo đức
bị suy đồi. Theo đó, khi con người đắm đuối v ào tham, sân và si thì
sẽ đưa đến hậu quả tương ứng l à
đói kém, hỏa hoạn v à bệnh tật
(Trường Bộ kinh) . Trong thế giới hiện
đại, ba mầm mống xấu ác tr ên đang ho ành
hành và con người phải gánh chịu hậu quả ba chiều tương ứng bởi những hành
vi thiếu đạo đức của m ình.

Một điểm quan trọng khác được n êu
lên trong kinh Khởi Thế Nhân Bổn là con người thường hay có khuynh
hướng bắt chước. Do đó, khi có một số người
đưa ra những ý tưởng, h ành động v à
lối sống mới lạ thì lập tức chúng trở thành những xu hướng mới trong xã
hội, đặc biệt l à khi những xu hướng
này thiên về dục lạc và kinh tế. Hơn nữa, với các phương tiện truyền thông
hiện đại th ì những chương trình tuyên
truyền quảng cáo, chủ nghĩa khoái lạc, sự đam
m ê, khao khát về của cải, danh vọng và quyền lực
đ ã trở thành những khuynh hướng xã hội
trong thế giới hiện đại. Theo quan điểm của
chúng tôi, sự đua đ òi, bắt chước này sẽ không phải là nguyên nhân
tạo nên những xu thế hiện thời nếu sự đua đ òi
đó không có ý thức dẫn dắt, ý thức đó chính l à
thức tổng thể của nhân loại đang bao tr ùm
khắp thế giới này. Cũng vì quan điểm tr ên
mà chúng tôi thường hay suy luận rằng phần
đất liền tr ên địa cầu được bao phủ bởi
một thảm thực vật, c òn bầu khí quyển thì
được hấp thụ bởi yếu tố m à chúng tôi
gọi là mảng tâm lý. Sở dĩ có sự suy luận như thế là vì chúng tôi muốn
đề cao tư tưởng sau đây:

Kinh Sa Môn Quả (Trường Bộ I, 76) có nói rằng thân và tâm có mối tương hệ mật thiết với nhau cũng ví như một sợi chỉ màu xuyên qua một viên ngọc trong suốt và khi hành giả an trú trong đệ tứ thiền sẽ nhận ra điều ấy. Từ đây ta có thể nghiệm ra rằng tâm cũng gắn liền với yếu tố hư không trong tâm bởi v ì nhịp điệu của hơi thở luôn thay đổi theo cảm xúc. Ví dụ như chúng ta thở d ài khi cảm thấy buồn, chúng ta ngáp khi biếng nhác, chúng ta thở dồn dập khi giận dữ và thở hổn hển khi đau đớn. Những thay đổi n ày có thể được xem l à những bằng chứng cho thấy tâm và hơi thở có mối tương hợp với nhau. Theo khám phá của các nhà khoa học thì lượng carbon diocid trong hơi thở ra t ăng l ên khi tâm trạng con người trở nên c ăng thẳng v à tiêu cực. Điều n ày có thể là do hơi thở đ ã hấp thụ những tố chất độc hại do các tuyến hormone thải v ào máu mỗi khi tâm rơi vào cảm xúc tiêu cực như sân hận và sợ hãi. Khi có rất nhiều người thở ra những hơi độc như thế th ì trong một bình diện vi tế nào đó bầu khí quyển sẽ bị ô nhiễm v à rất có thể là các loài hữu tình, thậm chí cây cối cũng rất nhạy cảm với loại ô nhiễm này. Với phương pháp thực nghiệm, chúng ta có thể biết rằng cây cối sẽ sinh trưởng tốt trong một môi trường thanh bình và đầy t ình thương, nhưng chúng sẽ trở nên cằn cỗi và héo úa khi bị đối xử tồi tệ bởi sự lạm dụng v à kích động, d ù rằng chúng cũng được cung cấp đủ nước, phân bón, ánh sáng v à được chăm sóc tốt.

Theo các nghiên cứu khoa học thì nguyên nhân dẫn
đến sự ô nhiễm không khí v à gia t ăng
lượng carbon diocid l à do số lượng nhiên liệu lớn bị
đốt cháy trong thời gian lâu l àm cho
quả địa cầu bị nóng l ên và từ
đó gây ra những hậu quả bi thảm cho sự sống
lo ài người. Ngày nay, người ta phỏng
đoán rằng sở dĩ các loại khủng long bị biến mất tr ên bề mặt trái
đất l à do lượng oxy bị giảm xuống và
ngược lại lượng carbon diocid t ăng l ên
trong bầu khí quyển. Sự ô nhiễm môi trường ngày nay còn nghiêm trọng hơn
nữa bởi vì nó gây ra sự tuyệt chủng nhiều loài thú bởi lượng carbon diocid
thải ra từ các loại máy móc mà thời kỳ khủng long chưa biết
đến. Trong khi các cỗ máy kim loại đang l àm
cho bầu khí quyển bị ô nhiễm thì cũng có hàng tỷ bộ máy con người cũng góp
phần thải ra những tố chất tâm lý độc v ào
lượng carbon diocid mỗi khi họ thở ra. Do đó
chúng ta có thể mạnh dạn khẳng định rằng sự ô nhiễm trong phạm tr ù
tâm lý là một yếu tố quan trọng đối với cuộc
khủng hoảng môi trường m à con người
đang phải đối mặt. Sự ô nhiễm vật lý do chất thải từ máy móc v à
việc khai thác kiệt quệ các nguồn lợi tự nhiên
đều l à kết quả của lòng tham
đắm v ào sự xa hoa, của cải và quyền
lực của loài người. Như thế ta có thể kết luận rằng sự ô nhiễm môi trường
thật ra chính là sự biểu hiện bên ngoài của sự ô nhiễm
đạo đức b ên trong của con người hiện
đại.

Bởi vì nền đạo đức của lo ài người có mối liên hệ trực tiếp và mật thiết với cuộc khủng hoảng môi trường nên thiền quán có thể đưa ra một số phương pháp thực tế để tạo n ên một sự thay đổi trong thái độ của con người để từ đó mỗi người có được cảm nhận về định hướng cũng như mục đích của cuộc sống, qua đó giúp họ khôi phục lại những khả năng sẵn có của thi ên nhiên.

Khi tìm hiểu các lý thuyết về xã hội của Tiến sĩ Erich Formn, chúng ta
có thể nói rằng con người đ ã thay
đổi thái độ sống của m ình từ việc "có
lối sống" đến "bị lệ thuộc v ào lối
sống". Khi đ ã chọn
được lối sống, con người lại cố gắng t ìm
cách thỏa mãn lòng tham đắm của m ình
đối với thi ên nhiên càng nhiều càng
tốt, từ đó dẫn tới việc khai thác thi ên
nhiên quá độ v à gây ra những c ăn
bệnh ô nhiễm v à suy thoái. Mặt khác, vì bị lệ thuộc vào lối sống,
con người đ ã sử dụng các nguồn lợi
thiên nhiên để l àm sao thỏa mãn những
nhu cầu của mình và chính thái độ sống n ày
dẫn tới việc cần phải bảo tồn những khả n ăng
sẵn có của thi ên nhiên. Thiền quán dạy chúng ta sống một cuộc sống
đơn giản khi muốn thỏa m ãn các nhu cầu
của mình. Tri túc là phương pháp tu tập để
giảm bớt những đ òi hỏi quá đáng của
con người v à nếp sống biết đủ n ày
được xem l à một
đức hạnh có giá trị cao cả. Nếu nhân loại đều
biết tu tập hạnh tri túc n ày và từ bỏ những khuynh hướng chạy theo
chủ nghĩa tiêu thụ thì nguy cơ của cuộc khủng hoảng môi sinh sẽ
được giảm thiểu. Tất cả những hậu quả của
việc phá rừng tr ên phạm vi rộng như sự xói mòn, sụt lở
đất, những biến cố của thời tiết, hạn hán...
về cơ bản đều có mối li ên hệ với chủ nghĩa tiêu thụ. Nếu loài người
không thay đổi để sống một cuộc sống đơn giản
hơn th ì họ khó có thể thực hiện được
bất cứ một giải pháp hữu hiệu n ào đối
với những trở ngại đang đe dọa cuộc sống của m ình.

Lòng từ là một yếu tố thiết yếu để tạo n ên nếp sống thiền. Nếu biết tu tập lòng từ, con người sẽ có thể kiềm chế việc khai thác quá đáng v à việc tiêu xài quá độ v ì lòng cảm thông cho các thế hệ tương lai và cũng vì thế mà các nguồn lợi thiên nhiên không có khả n ăng tái sinh nhằm phục vụ cho đời sống ti êu thụ cũng sẽ được giảm thiểu nhanh chóng. Thực h ành lòng từ, con người cũng sẽ biết cảm thông với những giống thú và các loại sinh vật khác mà ngày nay đang có nguy cơ tuyệt chủng. Một điều vô c ùng quan trọng mang tính toàn cầu mà mỗi chúng ta đều phải ghi nhớ l à sự đa dạng của sinh vật trong thi ên nhiên rất có ích cho một hệ sinh thái cân bằng và lành mạnh.

Thiền quán gột sạch mọi cáu bẩn trong tâm thức của con người. Thiên nhiên có thể chịu đựng được những ô nhiễm sinh học do con người gây ra, nhưng thi ên nhiên không thể giúp đỡ hay chịu đựng được những ô nhiễm trong tâm của lo ài người. Ngày nay sự lan tràn của tội ác, sự xung đột v à chiến tranh cũng giống như một bệnh dịch trong xã hội. Sự ô nhiễm đ ã tạo ra những c ăn bệnh đang đe dọa tính mạng con người v à nguy cơ của một sự hủy diệt trên phạm vi rộng lớn xuất phát từ sự mất cân bằng trong hệ sinh thái đang l à nỗi lo âu của nhân loại.

Chúng ta hãy quay về với lời dạy của Đức
Phật "Chính tâm dẫn dắt đời", nghĩa l à thế giới hoạt hiện qua tâm
thức. Chỉ khi nào tâm thức của nhân loại vận hành theo những
định hướng thuần thiện, thấm nhuần luân lý
đạo đức th ì loài người mới có được một
cuộc sống hạnh phúc hơn v à thiên nhiên sẽ tỏ ra hiếu khách hơn. Bởi
cái ác đang ho ành hành khắp nơi và
đang tác động đến thi ên nhiên, nên
thiên nhiên đ ã
đáp lại những tác động đó với vẻ chẳng "hiếu
khách" chút n ào cả. Cuộc khủng hoảng môi trường
được xem như l à hậu quả của cuộc khủng
hoảng đạo đức, v ì thế con người cần
phải trau giồi thái độ v à lối sống
thuần thiện, đầy luân lý đạo đức để thay đổi
cuộc sống cho tốt đẹp hơn. Đây l à một yêu cầu cấp bách
đảm bảo sự sống c òn của nhân loại.

(Theo The Relevance of Vipassana for the Environmental Crisis )

Trích: Nguyệt san Giác Ngộ, số 88, 07-2003

-ooOoo-

[ Trở về trang Thư Mục ]

last updated: 12-03-2004
