Vbud
Tanh Khong
Nguồn: Thư Viện Phật Học BudSas (kho Dân tộc KING — Giảng Sư)

Tanh Khong

Vietnamese, with Unicode Times font

Tánh Không

(Sunyata)

Hòa thượng Thích Chơn Thiện

I. Khái quát
Trước khi đi v ào tìm hiểu Tánh
Không, tưởng cần đi v ào một số nhận
thức cơ bản về giáo lý Phật giáo để thấy r õ
tính truyền thống, tính rốt ráo về sự thật, và tính tác dụng thiết thực
của nó (Tánh Không), như:

- Sự giác ngộ tối hậu của Đức Phật.

- Sự giác ngộ vượt lên trên 62 Học thuyết đương thời của xứ Ấn.

- Mục đích nói Pháp của Đức Phật.

1. Sự thật tối hậu

- Tương Ưng Bộ Kinh II (Samyutta Nikàya, Vol. II., PTS, London...), phẩm Tương Ưng Nhân duyên xác nhận bảy Đức Thế Tôn quá khứ từ Thế Tôn Tỳ B à Thi, Thế Tôn Thích Ca, và chư Thế Tôn vị lai đều chứng ngộ Vô Thượng Bồ Đề từ sự chứng ngộ sự thật Duy ên khởi.

- Kinh Tương Ưng Nhân duyên, Kinh Phật Tự Thuyết (Udàna, Khuddaka Nikàya, Vol. I., PTS, London,...), Kinh Đại Duy ên (Dìgha Nikàya), Kinh Đại Bổn (D ìgha Nikàya) là các kinh giới thiệu rõ giáo lý Duyên Khởi.

- Trung Bộ Kinh I (Majjhima Nikàya, Vol.I, PTS, London,...), Tương Ưng Bộ Kinh III (Samyutta Nikàya, Vol.III, PTS, London,...) và Tiểu Bộ Kinh I (Khuddaka Nikàya, Vol I, PTS, London...) ghi lời dạy của Thế Tôn rằng: "Ai thấy Duyên Khởi là thấy pháp. Ai thấy pháp là thấy Phật" .

Thấy Phật quả là thấy sự thật tối hậu. Và Duyên Khởi tánh quả là Pháp tánh, Chân tánh, Không tánh, hay Phật tánh. Duyên Khởi tánh như vậy đồng nghĩa với Vô ng ã tánh, Không tánh hay Trung đạo nghĩa.

2. Mục đích nói Pháp của Thế Tôn

- Bài pháp đầu ti ên, Sơ chuyển Pháp
luân, được Thế Tôn giảng tại vườn Nai, Baran àsi,
nói về Khổ, nguyên nhân của Khổ, và con đường
diệt Khổ. Thế Tôn, về sau đ ã nhiều lần xác
định Ng ài chỉ nói về Khổ và con
đường dập tắt Khổ.

Đây l à mục đích nói Pháp của Thế
Tôn m à về sau chư Tổ, chư vị Luận sư trung thành với tinh thần nói
Pháp nầy. Đại sư Long Thọ (Nagarjuna) cũng
thế.

- Tương Ưng Bộ Kinh IV (Samyutta Nikàya, Vol IV, PTS, London,...) ghi lời dạy của Tôn giả Sàriputta, bậc Tướng quân Chánh pháp rằng:

"Những ai thuyết pháp để đoạn tận tham,
những ai thuyết pháp để đoạn tận sân, những ai thuyết pháp để đoạn tận si,
những vị ấy l à những vị thuyết pháp ở
đời.

... Những ai thực hành đoạn tận tham, thực
h ành đoạn tận sân, thực h ành
đoạn tận si, những vị ấy l à những vị
khéo thực hành ở đời".

- T ăng Chi Bộ Kinh III (Anguttara Nik àya,
Vol. III, PTS, London,...) ghi rằng Thế Tôn dạy các vị Tỷ kheo một phần
của ngày dùng để học pháp, tụng pháp, tư duy
về pháp, nói pháp, v à một phần của ngày sống
độc cư, chuy ên tâm tịnh chỉ, thì như
vậy có nghĩa là sống theo pháp. Thế Tôn đ ã
kết thúc lời dạy bằng lời giáo giới:

"Này các Tỷ kheo, đây l à những gốc
cây, đây l à những c ăn
nh à trống. Này các Tỷ kheo, hãy tu thiền, chớ có phóng dật. Chớ
để về sau hối tiếc. Đây l à lời giáo
giới của Ta dành cho các ông".

Mục đích của nói pháp r õ là nói về đoạn tận tham, sân, si, về pháp h ành đoạn tận tham, sân, si.

3. Sự giác ngộ tối thắng của Thế Tôn

Kinh Phạm Võng, Trường Bộ Kinh I (Brahmajàlasuttam, Dìgha-Nikàya, Vol
I, PTS, London,...) ghi lại sự kiện giác ngộ tối thắng của Thế Tôn rằng:
Các đạo sư phi Phật giáo do chấp trước cảm
thọ, chấp trước tri kiến của m ình, nên không thể vượt qua
được Phi tưởng, phi phi tưởng xứ định
(không thể vượt qua 5 thủ uẩn) để v ào
Diệt thọ tưởng định, nơi xuất khởi Chánh trí
giải thoát. Đức Thế Tôn do v ì thấy rõ cái vô thường, hư vọng của
các cảm thọ và tri kiến, Ngài không chấp thủ chúng, do
đó đi v ào chứng
đắc Chánh Đẳng Chánh Giác.

Bản kinh cho thấy rõ: tham ái và chấp thủ kiến là nhân tố ng ăn che trí tuệ giải thoát cần được hiểu r õ và loại trừ.

4. Nghe pháp

Thính chúng nghe Thế Tôn thuyết giảng ở nhiều cấp độ Định,Tuệ khác nhau :

- Tôn giả Kiều Trần Như vừa nghe Thế Tôn nói tổng quát về Tứ
đế liền đắc Pháp nh ãn (thấy rõ sự thật
của pháp, dù chưa có khả n ăng để an trú, thể
nhập). Bốn ng ày tiếp theo, nghe Ngũ uẩn và Vô ngã, thì tôn giả và
bốn huynh đệ đồng tu đều đắc quả A-La-Hán
(dứt sinh tử khổ đau )

- Tôn giả Xá Lợi Phất (Sàriputta) và Mục Kiền Liên (Moggallàna) vừa nghe bài kệ tóm tắt về Duyên Khởi liền đắc Pháp nh ãn.

Sau đó, sau bốn tuần lễ vừa hầu quạt Thế
Tôn vừa nghe pháp th ì tôn giả Xá Lợi Phất
đắc đại tuệ, đ ại A-La-Hán, thấu suốt
sự thật của pháp giới; tôn giả Mục Kiền Liên thì hành thiền
định li ên tục tám ngày, dưới sự hướng
dẫn của Thế Tôn, mới đắc Đại A-La-Hán
( đệ nhị trí tuệ, đệ nhất thần thông ).

- Tôn giả Pukkusati, nghe Thế Tôn nói Kinh Lục Xứ - trong tư cách người đi đường c ùng trú mưa - trong c ăn lều trú mưa, liền đắc quả Thánh A-Na-H àm (Bất Lai)

Có nhiều thành quả nghe pháp xẩy ra khác nhau: có trường hợp có thể liễu ngộ ngay thực thướng, tiêu sạch các lậu hoặc; có trường hợp ngay khi nghe liền bừng ngộ thực tướng, nhưng tâm thức còn vướng các lậu hoặc cần có thời gian tu tập, để đoạn trừ ; có trường hợp sau khi nghe th ì khởi hoan hỷ, tín tâm, và cần một thời gian dài tu tập để phát triển Văn huệ, Tư huệ v à Tu huệ. Như thế, không thể quả quyết rằng chỉ nghe pháp thôi thì không thể liễu hội, ngộ nhập Không Tánh (Súnyatà) hay Vô ngã tánh của vạn hữu. Cũng không thể quả quyết rằng chỉ cần nghe pháp và trầm tư về pháp là có thể ngộ nhập Không Tánh. Vấn đề c òn tùy thuộc vào c ăn cơ, khả năng Định, Tuệ v à thiên hướng tâm lý của người nghe (có người thuộc Tín c ăn; có người thuộc Định căn; có người thuộc Tuệ căn ...) Với việc nghe giảng về Trung Luận v à các Luận khác cũng thế.

II. Khái niệm về Không Tánh (Tánh Không)

Trung Quán Luận, phẩm XXIV, đoạn 18 viết :

"Chúng nhân duyên sanh pháp

Ngã thuyết tức thị Không.

Diệc vi thị giả danh

Diệc thị Trung đạo nghĩa"

(Pháp do các nhân duyên sinh

Ta nói tức là Không

Cũng gọi là Giả danh

Cũng là nghĩa Trung đạo)

Các hiện hữu là do các nhân duyên phối hợp mà khởi sinh, chúng không tự có.Vì thế các hiện hữu không thực có tự ngã, tự tính. Nói khác đi, cái gọi l à ngã tướng, ngã tính của các hiện hữu là trống rỗng (empty), không thực hữu. Đại luận sư Long Thọ (Nagarjuna) gọi nó l à Không, là Tánh Không (Súnyatà). Cũng gọi nó là Giả danh (chỉ là tên gọi - mere name); cũng là nghĩa Trung đạo (Duy ên sinh).

Luận sư lại viết ở đoạn 40, phẩm XXIV, Trung Quán Luận rằng :

"Thị cố kinh trung thuyết

Nhược kiến nhân duyên pháp

Tắt vi n ăng kiến Phật

Kiến Khổ, Tập, Diệt, Đạo"

(Thế nên trong kinh nói

Nếu thấy pháp nhân duyên

Thì có thể thấy Phật

Và thấy Khổ, Tập, Diệt, Đạo)

Như thế, Không Tánh của Trung Quán Luận đồng nghĩa với Pháp tánh (Dharmat à-Dhammatà) và với Phật tánh, Chân như tánh (Buddhatà), Duyên khởi tánh (Paticcasamupadatà).

Tánh Không ấy, do vậy, ở ngoài tất cả ngã tính như thường,
đoạn; sinh, diệt; khứ, lai; nhất, dị; tốt,
xấu; to àn, bất toàn; v.v... như hai bài kệ
đầu của Trung Quán Luận đ ã nói:

1. "Bất sanh diệc bất diệt,

Bất thường diệc bất đoạn,

Bất nhất diệc bất dị,

Bất lai diệc bất xuất"

2. "N ăng thuyết thị nhân duy ên

Thiện diệt chư hý luận

Ngã khể thủ lễ Phật

Chư thuyết trung đệ nhấ t"

(Không sanh cũng không diệt,

Không thường cũng không đoạn,

Không đồng nhất cũng không dị biệt,

Không đến cũng không đi.

Nói rõ thuyết nhân duyên ấy,

Khéo dập tắt các hý luận.

Con cúi đầu lễ Phật

Bậc thuyết giảng đệ nhất trong các bậc thuyết giảng)

Tánh Không, tương tự Chân Như, Niết Bàn, ở ngoài thế giới khái niệm của ngã tính. Không thể định nghĩa về Không, m à chỉ có thể gợi ý rằng Không không thể là đối tượng của tư duy ng ã tính (nhị duyên), mà là thực tại như thực của sự thể nhập (Penetration).

III. Về ngã tính, ngã tướng, ngã tưởng

Kinh Kim Cương Bát Nhã giới thiệu pháp hành cho các vị Bồ Tát
(Bodhisattvà) đoạn trừ chấp thủ (up àdàna),
dập tắt các ngã tưởng: ngã tưởng, nhân tưởng, chúng sinh tưởng, thọ giả
tưởng, pháp tưởng, phi pháp tưởng, tưởng và phi tưởng. Dập tắt các ngã
tưởng để thể nhận sự thật vô ng ã của
thực tại, để thể nhập thực tại như kinh đ ã
viết:

" Nhược thông đạt vô ng ã pháp giả, tức danh Đại Bồ Tát "

(Nếu thông rõ thực tại là vô ngã thì gọi là Đại Bồ Tát, vị đạt được trí tuệ ba-la-mật)

Chính ngã tưởng là nhân tố ng ăn che thực tại như thực. Nó đang chế ngự tư duy ng ã tính của con người, giam hảm tâm thức con người vào vòng sinh diệt của sầu, bi, khổ, ưu, não.

Aristote, một đại triết gia Hy Lạp, đ ã nêu ra ba nguyên lý cơ bản của tư duy, mà nếu muốn bác bỏ chúng thì tư duy cũng phải vận hành trên chúng. Đó l à:

1. Nguyên lý Đồng nhất
(Principle of Identity): Một vật được gọi l à
A, thì mãi mãi phải là A thì tư duy mới hoạt
động được (ký hiệu A = A)

2. Nguyên lý phi mâu thuẩn (Principle of non contradiction): Một vật là A hay B, mà không được khi th ì gọi là A, khi thì gọi là B.

3. Nguyên lý Triệt tam (Principle of Excluded Middle): Một vật là A
hoặc B, mà không được vừa A, vừa B. --
(Spaulding, The New Rationalism, New York, Henry Holt & Company, 1918, p.
106-107)

Chỉ trên ba nguyên lý đó th ì tư duy mới có thể vận hành, con người mới có thể trao đổi, truyền đạt ý tưởng, kiến thức.

Ba nguyên lý ấy hàm ngụ rằng mỗi hiện hữu phải có ngã tính cố
định, v à thế giới của tư duy là thế
giới đứng im bất động -- tư duy
đ ã ngưng hẳn sự vận hành của thế giới,
giữa khi thực tại thì trôi chảy không ngừng. Thế giới trôi chảy có nghĩa
là A ≠ A. Điều nầy n êu rõ rằng tư duy
về thực tại thì hoàn toàn xa lạ với thực tại.

Chính tư duy hàm ẩn ngã tính ấy đ ã
mở ra các dòng v ăn hoá, các giá trị của ước
lệ (convention), kéo theo các phản ứng tâm lý của con người (tham, sân,
si, ưa ghét, th ù hận, v.v...) tạo thành cuộc sống với các giá trị
ảo đầy bóng tối v à khổ
đau.

Luận sư Long Thọ xiễn dương Tánh Không là nhằm
đánh thức con người
đi ra khỏi thế giới của tư duy của các ng ã
tính, ngã tướng ảo ấy. Đi ra khỏi thế giới ấy
l à đi ra khỏi tham, sân, si, sầu, bi,
khổ, ưu, n ão. Tùy theo c ăn tánh định,
tuệ khác nhau m à người học và nghe về Tánh Không có thể trực ngộ,
trực nhập, hoặc thức tỉnh đi v ào các
công phu hành Giới, Định, Tuệ v à Tứ vô
lượng tâm hầu có thể trực ngộ, trực nhập Tánh Không về sau.

IV . Tánh Không và kinh ngắn Không Tánh (Cùlasunnata - Suttam, Majjhima Nikàya, Vol. III)

Kinh ngắn Không Tánh, Trung Bộ Kinh III, giới thiệu "như thế nào là an
trú Không": Thế Tôn dạy các đối tượng an trú
của vị Tỷ Kheo thực hiện an trú Không Tánh l à các tưởng về Thôn,
Rừng, Địa đại, Tứ Không định v à Vô
tướng tâm định. Khi an trú ở một đối tượng
tưởng n ào thì vị Tỷ kheo nhất niệm an trú (với tâm thức ở Tứ Sắc
định) v à nhất niệm giác tỉnh về sự
thật Duyên Khởi của đối tượng ( thấy rõ
"cái này có, cái kia có" ). Với an trú ấy, thì
đối tượng đối với vị Tỷ kheo l à thật
có, không đi ên
đảo, sự thực hiện ho àn toàn thanh
tịnh, Không Tánh. Đây l à
đối tượng an trú m à Phật và các bậc
Thánh sau khi đ ã hoàn toàn giải thoát
vẫn tiếp tục an trú, gọi là Phật trú, Thánh trú, hay Phạm trú.

Cho đến khi đối tượng an trú l à "Vô
tướng tâm định" (hay gọi l à tác ý Vô
ngã trong tất cả tướng) mà hành giả thức tỉnh rằng "Vô tướng tâm
định" cũng l à hữu vi, vô thường và tâm
rời khỏi dục lậu (ham muốn cõi Dục), hữu lậu (ham muốn cõi Sắc), và vô
minh lậu (ham muốn cõi Vô sắc) thì vị Tỷ kheo thực sự giải thoát khỏi sinh
tử, khổ đau.

Như thế, có hai yếu tố tâm thức quyết định h ành giả sẽ an trú vững vào Không Tánh là:

- Hành giả có khả n ăng thiền định ở Tứ Sắc định (nghĩa l à xả, và nhất tâm bất loạn),

- Giác tỉnh về sự thật Duyên Khởi của đối tượng an trú.

An trú Không Tánh như vậy là an trú thật tánh, tâm thức sạch hết các phiền não, lậu hoặc. An trú ấy cũng được gọi l à thể nhập Không Tánh.

V. Kết luận

Tánh Không như vừa được tr ình bày ở
trên là Pháp tánh Duyên Khởi tánh. Mức độ
liễu hội Tánh Không t ùy thuộc vào cấp
độ Định, Tuệ của h ành giả thuộc hàng phàm phu, Hữu học hay Vô học.
Với cấp độ ph àm phu, tâm thức còn bị
ràng buộc bởi Dục giới tâm (thiện,ác của Dục giới), nặng tập khí chấp ngã,
thì rất khó liễu hội Tánh Không. Với hàng Thánh Hữu học, hành giả dù
đ ã thể nhận rõ Tánh Không, nhưng chưa
đủ khả năng thể nhập. Với h àng Thánh
Vô học, do lậu hoặc đ ã
được sạch trừ, n ên hành giả còn
điều kiện thể nhập Tánh Không.

Với ai chưa thể nhập Tánh Không, thì cần tu thiền Chỉ và thiền Quán (Samatha và Vipassana) đi qua ba cấp độ tu tập :

1. Loại trừ các tâm lý cấu uế, sản phẩm của Ngũ cái (trạo cử, hôn trầm, dục, sân, nghi)

2. Hành Tứ Niệm Xứ để v ào Tứ sắc định.

3. Hành thiền quán Duyên sinh - Vô ngã từ tâm lý ở Tứ sắc định cho đến khi tâm thức l ìa khỏi Dục lậu, Hữu lậu và Vô minh lậu.

Cho đến đây, ta thấy công phu h ành
Thiền để an trú, hay thể nhập, Tánh Không
thực sự dung thông ở giáo lý của Thượng tọa bộ (Theravada) v à
Đại thừa (Mah àyana, hay Phật Giáo Phát
Triển). Tiểu thừa (hoặc Nguyên Thủy) hay Đại
thừa l à ở khả n ăng thực hiện Định, Tuệ
m à không thuộc phần giáo lý. Tánh Không là sự thật của vạn hữu, và
sự thật chỉ có một (không có hai), là nơi đến
vắng mặt hết mọi phiền n ão, khổ đau.

Tỷ kheo Thích Chơn Thiện

-ooOoo-

Trích: Người Cư Sĩ, http://cusi.phapviet.com/

[ Trở về trang Thư Mục ]

last updated: 17-06-2004
