Vbud
Lam sao de Giac ngo - Tk Bodhi - Binh Anson dich
Nguồn: Thư Viện Phật Học BudSas (kho Dân tộc KING — Giảng Sư)

Lam sao de Giac ngo - Tk Bodhi - Binh Anson dich

Vietnamese, with Unicode Times font

Làm thế nào để giác ngộ?

Tỳ-khưu Bodhi

(Bình Anson lược dịch)

D anh từ " Phật- đ à "
( Buddha ) đ ã
được biết v à sử dụng trước khi
Đức Phật lịch sử xuất hiện tại Ấn
Độ. Danh từ này có nghĩa là "giác
ngộ", và các đạo sĩ thời đó thường b àn
luận về câu hỏi "Thế nào là một vị Phật? Ai là người giác ngộ?" Một lần
nọ, có một vị đạo sĩ gi à, tên
Brahmayu, nghe tin có ngài ẩn sĩ Cồ- đ àm
(Gotama),
người ta tin rằng là một vị Phật, vừa du hành
đến thị trấn của ông ta , nên ông quyết
định đế n th ăm Ng ài (Trung bộ,
kinh 91). Khi đạo sĩ Brahmayu đến nơi Đức
Phật ngự, Ng ài đang thuyết
giảng cho hội chúng cư dân vùng đó.
Hội chúng ấy thấy đạo sĩ Brahmayu từ xa đi
đến, liền nhường chỗ cho ông vì ông
được nhiều người biết đến v à có danh tiếng. Biết ông là một vị
bà-la-môn đáng kính, bậc thầy có nhiều
đệ tử, Đức Phật mời ông
đến trước hội chúng v à ngồi cạnh Ngài.
Rồi vị bà-la-môn Brahmayu nói: "Kính thưa Ngài Cồ- đ àm,
tôi có vài thắc mắc muốn hỏi Ngài." Đức Phật
mời ông n êu ra những thắc mắc trong lòng, và
đạo sĩ n êu ra các câu hỏi qua một bài
kệ bốn câu, đại ý chính l à: "Làm thế
nào để được gọi l à Phật, một bậc Giác
Ngộ?" Đức Phật trả lời qua bốn câu kệ như
sau:

"Những gì cần biết rõ, Ta đ ã biết rõ;

Những gì cần từ bỏ, Ta đ ã từ bỏ;

Những gì cần tu tập, Ta đ ã tu tập;

Do vậy, này bà-la-môn, Ta là Phật"

Câu trả lời ngắn gọn này giúp chúng ta biết về ba
đặc tính của một bậc Giác Ngộ.
Đây không chỉ l à ba
đặc tính của một vị Phật, m à cũng là
ba mục tiêu chúng ta phải hướng đến khi thực
h ành những lời Phật dạy. Nếu người nào
đó hỏi: “Bạn quy y Tam Bảo chính yếu l à
để l àm gì? Bạn giữ giới
để l àm gì? Bạn hành thiền
để l àm gì?" , câu trả lời của
chúng ta phải bao gồm ba điểm tương tự:
- " Để biết r õ những gì cần
biết rõ; để từ bỏ những g ì cần từ bỏ;
và để tu tập những g ì cần tu tập."

Đây l à những mục tiêu của đạo Phật, v à hoàn tất ba mục tiêu này đánh dấu sự kiện chứng đắc đạo quả giác ngộ.

Nếu chúng ta quen thuộc với bài kinh đầu
ti ên, kinh Chuyển Pháp Luân, ta sẽ nhận ra ngay lập tức ba công
việc trên có liên hệ đến ba trong Bốn Sự Thật
Cao Diệu (Tứ Diệu Đế, Tứ Thánh Đế). Sự thật đầu ti ên
là về khổ, Khổ Đế. Chúng ta cần phải l àm
gì đối với sự thật n ày? Khổ cần phải
biết, biết rõ ràng và rốt ráo, thông hiểu tường tận.
Đối với sự thật thứ hai, sự thật về nguy ên
nhân của khổ, Tập Đế, l à do lòng tham
thủ, và lòng tham thủ này cần phải từ bỏ, hay
đoạn tận. Sự thật thứ tư, Đạo Đế, l à về Bát Chánh
Đạo, l à con
đường cần phải
được tu tập. Còn một sự thật không
thấy đề cập trong bốn câu kệ n êu trên,
là sự thật về sự tàn diệt của khổ, Diệt Đế.
Trong kinh Chuyển Pháp Luân, chúng ta biết rằng sự thật này cần
phải được “ thực chứng". Tuy nhiên, khi
ba công việc kia được ho àn tất, nghĩa
là hiểu rõ, từ bỏ và tu tập, việc thực chứng sự thật về khổ diệt
đương nhi ên sẽ theo sau.

*

1) Công việc đầu ti ên cần phải làm
là "biết rõ những gì cần biết rõ" .
Điều đó có nghĩa là gì? Những gì ta phải biết rõ, phải thông hiểu
tường tận, là những gì gần gủi với ta nhất, những gì ta thường gọi là bản
ngã, cái tôi. Chúng ta thường quy chiếu cái thân và tâm phức tạp này như
là cái tôi. Phần đông chúng ta, từ khi mới ch ào
đời cho đến lúc chết, tâm ta thường hướng ra
ngo ài, tầm cầu không ngưng nghỉ những khoái lạc giác quan,
để củng cố bản ng ã,
để xác nhận quan niệm về sự hiện hữu của cái
tôi. Rất ít người chịu ngồi lại, quán soi ,
để trả lời câu hỏi: “ Cái gọi là ‘tôi’
thật sự là gì? Cái gì là ‘tôi’ phía sau những gì thường
được quy chiếu v ào
đó?” Nếu ta dừng lại, và chỉ suy tư
trong giây phút, ta sẽ thấy đó l à câu
hỏi quan trọng nhất cần phải được n êu
ra. Nếu, từ ngày bạn sinh ra đến ng ày
bạn thở hơi cuối cùng, mỗi khi có ai hỏi: "Anh là ai? Lý lịch của anh là
gì?", bạn chỉ biết cho họ xem bằng lái xe hay giấy khai sinh của bạn,
trong đó có ghi tên tuổi và ngày sinh,
nhưng không biết thật sự mình là ai hay mình là gì, như thế, quả thật là
một điều đáng tiếc cho cuộc hành trình
của bạn từ nơi sinh đến nơi chết.

Thực hành theo lời Phật dạy là phải thẩm tra về những gì ta thường cho
là "tôi", "bản ngã", và "của tôi." Chúng ta thường
đồng hóa những từ ngữ n ày với một cái
gì đó ri êng biệt, tồn tại, một chủ thể
với một sự xác minh đặc th ù. Nhưng
Đức Phật dạy rằng tất cả các ý tưởng đó chỉ l à
hư vọng. Khi chúng ta nhìn rõ, thẩm tra về sự quy chiếu của các chữ "tôi",
"bản ngã", và "của tôi", chúng ta thấy đó chỉ
l à các thành tố của thân và tâm, hay danh và sắc.
Để giúp ta hiểu r õ hơn,
Đức Phật đ ã phân chia chúng thành n ăm
nhóm , thuật ngữ Phật giáo gọi là n ăm
uẩn (ngũ uẩn) . Kinh điển gọi l à
"n ăm nhóm của sự tham thủ” (ngũ uẩn thủ), v ì
đó l à những gì chúng ta thường bám níu
vào đó , với các ý tưởng " đây
l à tôi", " đây l à cái ngã của
tôi", " đây l à cái của tôi." Như vậy,
ta sẽ nhận định được rằng cái gọi l à
"tôi" và "ngã" thật ra chỉ là n ăm uẩn: sắc
uẩn , là phần vật chất cấu tạo nên thân thể; thọ uẩn, là các cảm
giác an lạc, khổ đau, v à không khổ
không lạc; tưởng uẩn, là các chức n ăng của
tâm để nhận định, suy xét, đặt tên, ghi nhớ đối tượng; hành uẩn, là
các chức n ăng của tâm để phản ứng, quyết
định, tạo h ành động; v à thức
uẩn, là phần nhận thức, hiểu biết, phát sinh từ sáu giác c ăn
(mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý).

Đối với mỗi người chúng ta, đây là những gì ta gọi là tự ngã. Công việc của chúng ta khi hành theo lời Phật dạy là để biết, để hiểu rõ bản chất thật sự của n ăm uẩn đó. Từ đó, ta biết được nhữn g gì tạo ra lý lịch thật sự của mình. Từ khi sinh ra, lớn lên, già yếu rồi chết, cả một tiến trình sống này chỉ là một chuỗi nối tiếp n ăm uẩn , kết hợp với nhau qua các điều kiện tương quan v à các hiện tượng do nhân duyên sinh khởi. Sắc uẩn, hay thân thể vật lý này, là nền tảng, và dựa vào đó, các yếu tố tâm lý khởi sinh rồi tàn diệt. Qua công phu hành thiền, chúng ta khảo sát thâm sâu, với chú tâm tinh tế, về bản chất của n ăm uẩn n ày khi chúng hiện hữu từ thời khắc này sang thời khắc khác. Ta thấy chúng khởi sinh, an trụ, rồi tàn diệt, và từ đó cho ta một nhận thức tường tận về tính vô thường. Từ sự thông hiểu về tính vô thường, nảy sinh tuệ quán về khổ, về bản chất bất toại nguyện của n ăm uẩn. Từ đó, ta nhận ra rằng năm uẩn luôn thay đổi n ày là bấp bênh, không an toàn, không thể tin cậy được, và do vậy, không thể xem như là cái tôi chắc chắn, trường tồn: chúng là rỗng không, hay chúng là vô ngã.

2) Công việc thứ hai cần phải làm khi ta thực hành theo lời Phật dạy là

"từ bỏ những gì cần từ bỏ." Những gì cần từ bỏ ở
đây l à các lậu hoặc.
Đức Phật d ùng chữ "kilesas" (lậu hoặc)
như là một danh từ tổng quát, để chỉ chung
cho tất cả các trạng thái tâm lý tạo ra đau khổ, không hạnh phúc trong đời
sống của ta. Giáo pháp của Đức Phật
cho chúng ta một đường lối chi tiết để giúp ta khảo sát v à hiểu
biết cách thức vận hành của tâm. Nhưng sự khảo sát này không phải chỉ
để thực hiện một cách đơn thuần như
môn tâm lý học hiện nay dùng để mô tả sự vận
h ành của tâm. Tâm lý học Phật giáo xác
định r õ ràng và rành mạch về các loại giá trị. Giá trị
đạo đức được tr ình bày và phân tích rõ
ràng giữa thiện và bất thiện, không do dự hay mơ hồ, vì sự phân biệt rạch
ròi về giá trị đạo đức như thế l à
điều tối cần thiết để th ành
đạt ý nguyện của chúng ta l à có
được hạnh phúc, tránh mọi đau khổ.

Theo lời dạy của Đức Phật, các h ành
động phi đạo đức v à trạng thái tâm bất
tịnh không bao giờ có thể đưa đến hạnh phúc
thật sự v à lâu dài. Mặt khác, hành
động phi đạo đức v à trạng thái tâm bất tịnh chắc chắn là mầm mống
cho hoạn khổ, không hạnh phúc. Thật ra, trạng thái tâm ô uế,
đ ặc biệt là tâm ích kỷ và tham luyến,
thường được đi k èm với sự sung sướng,
khoái lạc. Nếu không như thế, ắt hẳn thế giới này
đ ã có đầy
những bậc giác ngộ. Tuy nhi ên, sự khoái lạc
đi k èm với lòng luyến ái và tham lam
chỉ là vỏ bọc bên ngoài của một hạt giống xấu. Khi hạt giống
đó nảy mầm v à tạo ra cây trái, nó sẽ
mang theo đau đớn v à khổ não ngay
trong kiếp này, và nếu không, sẽ trổ quả trong các kiếp sau. Ngược lại,
các trạng thái tâm thiện lành đôi khi có thể
đi k èm với vài sự đau đớn, v ì
muốn phát triển chúng, ta phải bơi ngược dòng,
đối nghịch với khuynh hướng thông thường của
tâm ph àm thế. Nhưng khi các trạng thái thiện lành trổ quả, chắc
chắn chúng sẽ đưa đến hạnh phúc, an
bình, và phúc lợi nội tâm. Đây l à một
phần của cùng một định luật, định luật về
nhân duyên đạo đức.

Các trạng thái tâm bất thiện này được gọi l à "kilesas", lậu hoặc. Từ này cũng có thể dịch là "tai ách, hoạn nạn", vì chúng mang đến sự đau khổ. Cũng có thể dịch l à "cấu uế, ô nhiễm", vì chúng làm nhơ bẩn, thối nát tâm chúng ta. Đức Phật đ ã phân tích bản chất của cấu uế và đ ã giảng giải rất khéo léo về nguồn gốc của các cấu uế đó, dẫn đến ba gốc rễ của tâm cấu uế l à tham lam, sân hận, và si mê. Công việc của chúng ta khi thực hành theo lời Phật dạy, tức là thực hành Pháp, là để vượt qua, trừ khử, từ bỏ các cấu uế của tham lam v à sân hận vì chúng làm sinh khởi nhiều nhánh cấu uế khác. Nhưng tham lam và sân hận là bắt nguồn từ si mê hay vô minh. Vì thế, để diệt trừ tất cả mọi cấu uế, chúng ta phải diệt trừ vô minh.

Vô minh che phủ n ăm uẩn, những g ì
ta quy chiếu là tôi, của tôi, bản ngã. Cho nên, cách thức diệt trừ vô minh
là phải hoàn tất công việc đầu ti ên,
"biết rõ những gì cần biết rõ." Khi ta biết rõ những gì cần biết rõ, vô
minh sẽ rơi rụng; tham lam, sân hận và các cấu uế khác cũng sẽ tan biến.
Không thể nào chỉ có lòng mong cầu suông là có thể hoàn tất
được việc đó. Chúng ta không thể chỉ nghĩ đơn
giản: “ Tôi muốn biết r õ những gì cần biết rõ" là lập tức ta thông
hiểu tường tận. Đó l à lý do tại sao
toàn thể pháp hành của Đạo Phật l à một
tiến trình để bước đi trên con
đường tu tập. Món qu à vĩ
đại m à
Đức Phật tặng cho thế gian không phải chỉ l à một triết lý cao siêu,
không phải chỉ là một môn tâm lý học thâm sâu, mà là một con đường thực
tiễn, có hệ thống, từng bước một, để chúng ta
hành trì trong mọi tình huống của đời
sống.

3) Hành trì theo con đường đó nghĩa l à

"tu tập những gì cần tu tập." Đây l à
công việc thứ ba Đức Phật thuyết trong b ài
kệ bốn câu: "Những gì cần tu tập, Ta đ ã
tu tập." Ta hành trì theo con đường
là để “từ bỏ những g ì cần từ
bỏ", đó l à từ bỏ các ô uế hay lậu
hoặc. Hơn nữa, ta hành trì theo con đường l à
để “biết r õ những gì cần biết rõ",
nghĩa là biết rõ bản chất của n ăm uẩn.

Thế nào là tu tập theo con đường n ày? Nên biết rằng con đường tu tập được bố trí để chúng ta tiến bước, không đột ngột, không bất ngờ, từ từ từng bước một, giúp ta trèo lên từng bậc thang để đến tột đỉnh của sự giác ngộ. Ta phải bắt đầu kiểm soát các lậu hoặc thô tháo, bằng cách thọ tr ì tuân giữ các điều giới, năm giới hay tám giới của ngư ời cư sĩ. Những điều giới n ày giúp kiểm soát sự hiển lộ thô tháo của lậu hoặc, những lậu hoặc có thể bùng ra qua các dạng thức của hành động bất thiện.

Gìn giữ giới hạnh không phải chỉ tránh các hành động ti êu cực. Ta cũng phải nuôi dưỡng các hành động đạo đức, thiện l ành. Các hành động tốt l ành này giúp tâm ta được lớn mạnh với các đức tính tinh khiết, trong sạch. Ta phải tập từ bi và tử tế với mọi người, lương thiện khi giao tiếp với người khác, lúc nào cũng chân thật khi nói n ăng, có trách nhiệm đối với gia đ ình và xã hội, có việc làm chân chính, siêng n ăng, kính trọng người khác, biết kham nhẫn, khi êm nhường và ngay thẳng. Tất cả các đức tính đó sẽ giúp ta từ từ thanh lọc tâm ý, giúp cho tâm được trong sạch, thông minh, v à sáng chói.

Tu tập những gì cần tu tập, không phải chỉ
đơn thuần nuôi dưỡng đạo đức. Cần phải
tiến xa hơn nữa qua sự tu tập thiền
định. Khi cố gắng gom thu v à tập trung tâm ý, ta bắt
đầu hiểu được tâm ta vận h ành như thế
nào. Ta có tuệ quán để hiểu được sự vận h ành
của tâm ta. Qua sự thông hiểu đó, dần dần ta
uốn nắn tâm m ình. Đầu ti ên, ta
bắt đầu l àm suy yếu các tính chất bất
thiện làm uế trược tâm. Ta đang gạt bớt lớp
đất m à cội rễ bất thiện đ ã bám
sâu trong đó. Cần n ên nhớ rằng những
cội rễ bất thiện đ ã
ăn sâu trong tâm trong nhiều đời, nhiều kiếp.
Tiến tr ình thanh lọc này không nhanh chóng mà cũng không dễ dàng.
Nó đ òi hỏi một nỗ lực liên tục, bền
bỉ, và lâu dài.

Khi ta kiên trì tu tập như thế, cuối cùng tâm sẽ lắng
đọng, tập trung vững chắc. Nó thu nh ận
những kỹ n ăng cần thiết để liên tục
bám sát vào một đối tượng, không lay chuyển,
v à qua đó, tạo ra cơ hội để trí tuệ
nảy sinh. Trí tuệ l à đặc tính thứ ba
cần phải được phát triển. Trí tuệ xảy đến qua thẩm tra, trạch vấn.

Đương nhiên, trí tuệ không phải chỉ phát khởi qua công phu hành thiền. Ngay cả trong sinh hoạt hằng ngày, khi học hỏi các lời dạy của Đức Phật, nhất là những bài kinh quan trọng về việc phát triển trí tuệ, chẳng hạn như là các bài về năm uẩn, lý duyên khởi, Tứ Diệu Đế, chúng ta vấn trạch giáo pháp v à từ đó tạo duy ên cho trí tuệ sinh khởi. Ta phát triển trí tuệ trong cấp bậc khái niệm, để đ ào sới vào gốc rễ của vô minh. Như thế, qua học hỏi và suy tư về giáo pháp, ta bắt đầu lay chuyển gốc rễ thâm sâu của vô minh.

Nhưng trí tuệ tối hậu là phải chứng nghiệm. Khi có
được một tâm thức an định, ta d ùng nó
để khảo sát năm uẩn. Khi quán sát kinh nghiệm
của chính m ình, ta nhìn trực tiếp vào bản chất thật sự của n ăm
uẩn ấy, v ào "các tính chất chân thật của mọi hiện tượng." Thông
thường, đầu ti ên là thấy rõ
được sự khởi sinh rồi t àn lụi của n ăm
uẩn. Nghĩa l à thấy rõ được tính vô
thường. Ta thấy v ì chúng vô thường, nên chúng là phiền khổ. Không
có gì đáng cho ta phải bám níu v ào
chúng. Vì chúng là vô thường và phiền khổ, ta không thể nào xác nhận một
trong n ăm uẩn đó l à cái tôi thật sự
hiện hữu. Đây l à tính chất rỗng không
hay vô ngã của n ăm uẩn. Điều n ày
đánh dấu sự khởi sinh của tuệ quán chân
chính.

*

V ới tuệ quán, ta càng lúc càng đ ào
sâu vào gốc rễ của vô minh cho đến khi ta ho àn
toàn hiểu biết thông suốt về tính chất của n ăm
uẩn. Khi l àm được điều đó, ta có thể
nói rằng m ình đ ã "biết rõ những
gì cần biết rõ" . Khi đ ã hoàn toàn biết
rõ những gì cần biết rõ, các uế nhiễm trong tâm là "những gì cần từ bỏ"

được từ bỏ, v à con
đường h ành
đạo l à "những gì cần tu tập"
được tu tập. Lúc ấy, ta thực chứng những g ì
cần được thực chứng, đó l à sự dập tắt
mọi phiền khổ ngay tại đây v à ngay
trong lúc này. Và, như Đức Phật đ ã
thuyết qua bốn câu kệ nêu trên, đó l à
lý do Ngài được tôn vinh l à bậc Giác
Ngộ.

Tỳ-khưu Bodhi

BPS Newsletter, No. 55 (2006), http://www.bps.lk

Bình Anson lược dịch

Perth, Tây Úc, tháng 3-2008

-ooOoo-

[ Trở về trang Thư Mục ]

last updated: 17-08-2017
