Vbud
Nam Chuong Ngai
Nguồn: Thư Viện Phật Học BudSas (kho Dân tộc KING — Giảng Sư)

Nam Chuong Ngai

Vietnamese, with Unicode Times font

N ăm chướng ngại trong tu thiền

Bình Anson

C hướng ngại chính cản trở sự thành
công trong hành thiền và phát tuệ giải thoát thường có dạng của một trong
n ăm loại triền cái. "Triền cái" l à sự
ng ăn che, l àm cho vướng mắc trong vòng
luân hồi. Tiếng Phạn là "Nìvarana" , và tiếng Anh dịch là
"Hindrances" . Toàn thể pháp hành đưa đến
Giác ngộ có thể được diễn tả như một nỗ lực để vượt qua năm chướng ngại
nầy, đầu ti ên là tạm thời đ è
nén chúng để đắc Thiền-na v à phát tuệ
minh sát, rồi dần dần chế ngự chúng một cách vĩnh viễn qua công phu phát
triển Bát Chánh Đạo. N ăm chướng ngại đó l à
gì? Đó là:
- Tham dục (Kàmacchanda, Sense desire)

- Sân hận (Vyàpàda, Ill will)

- Hôn trầm (Thìna-middha, Sloth and Torpor)

- Trạo cử (Uddhacca-kukkucca, Restlessness)

- Hoài nghi (Vicikicchà, Doubt)

Trong nhiều bài kinh, Đức Phật giảng dạy tóm tắt việc chế ngự năm triền cái ấy như sau:

"... Vị Tỳ-khưu lựa một chỗ thanh vắng, tịch mịch, như rừng, gốc cây, khe núi, hang đá, b ãi tha ma, lùm cây, ngoài trời, đống rơm. Sau khi đi khất thực về v à ăn xong, vị ấy ngồi kiết-gi à, lưng thẳng tại chỗ nói trên và an trú chánh niệm trước mặt. Vị ấy từ bỏ tham ái ở đời , sống với tâm thoát ly tham ái, gột rửa tâm hết tham ái. Từ bỏ sân hận , vị ấy sống với tâm không sân hận, lòng từ mẫn thương xót tất cả chúng hữu tình, gột rửa tâm hết sân hận. Từ bỏ hôn trầm thụy miên , vị ấy sống thoát ly hôn trầm thụy miên, với tâm tưởng hướng về ánh sáng, chánh niệm tỉnh giác, gột rửa tâm hết hôn trầm thụy miên. Từ bỏ trạo cử hối tiếc , vị ấy sống không trạo cử, nội tâm trầm lặng, gột rửa tâm hết trạo cử hối tiếc. Từ bỏ nghi ngờ , vị ấy sống thoát khỏi nghi ngờ, không phân vân lưỡng lự, gột rửa tâm hết nghi ngờ đối với các thiện pháp..."

Ở đây, trong b ài nầy, chúng tôi xin giải thích thêm về n ăm chướng ngại ấy trong tiến tr ình tu tập hành thiền của người con Phật.

*

1. THAM DỤC là để chỉ trạng thái mong
cầu dục lạc qua năm giác quan của h ình dáng, âm thanh, mùi hương,
vị nếm, và cảm xúc. Tham dục đặc biệt không
bao gồm các ước nguyện được hạnh phúc qua căn thức thứ sáu l à tâm
ý.

Trong một dạng cực đoan, tham dục l à
lòng mong ước mãnh liệt để t ìm khoái
lạc trong những hoạt động t ình dục,
thức ăn ngon hoặc âm nhạc du dương. Nó cũng
bao gồm l òng ham muốn thay thế các cảm giác khó chịu hay
đau đớn bằng các cảm giác dễ chịu, có nghĩa l à
lòng ham muốn được có cảm giác thoải mái.

Đức Phật ví sự tham dục như thể đi vay nợ.
Các sự khoái lạc ta có qua năm căn đều phải trả lại qua các đau khổ về
biệt ly, mất mát hoặc sự trống rỗng đói khát, vốn sẽ theo đuổi m ãnh
liệt sau khi các khoái lạc đ ã bị tiêu
dùng. Cũng như bất cứ món nợ nào cũng phải trả thêm lời, và như thế Đức
Phật dạy rằng sự khoái lạc đó thật ra l à
nhỏ bé so với các đau khổ phải ho àn
trả.

Trong khi hành thiền, thiền sinh vượt qua lòng tham dục bằng cách buông
xả mọi quan tâm về thân thể và hoạt động của
năm giác quan. Nhiều người cho rằng năm giác quan đó hiện diện để phục vụ
v à bảo vệ tấm thân, nhưng thật ra, tấm thân nầy hiện hữu
để phục vụ cho năm giác quan, v ì chúng
dàn dựng thế giới để t ìm cầu khoái
lạc. Thật thế, Đức Phật đ ã từng bảo
rằng: "N ăm giác quan chính l à thế
giới" , và để thoát ra thế giới, để vui
hưởng hạnh phúc si êu thế của Thiền-na (jhàna) , chúng ta phải
biết xả ly các quan tâm về thân và n ăm giác
quan của nó.

Khi vượt qua được tham dục, tâm của thiền
sinh sẽ không c òn để ý đến các hứa hẹn
của khoái lạc v à cũng không còn để ý
đến sự khoan khoái của cơ thể. Thân thể dường như tan biến v à n ăm
giác quan dường như đóng lại. Sự khác biệt giữa khi c òn tùy thuộc
hoạt động của năm giác quan v à khi
vượt qua chúng cũng như thể sự khác biệt khi ta nhìn ra bên ngoài qua
khung cửa sổ và khi ta nhìn vào gương soi. Tâm ta khi
được giải thoát khỏi hoạt động của năm giác
quan sẽ có thể thật sự quay nh ìn vào bên trong và thấy rõ bản chất
thật sự của nó. Từ đó, trí tuệ nảy sinh để
cho ta biết được ta l à ai, từ đâu v à
tại sao.

*

2. SÂN HẬN là để chỉ trạng thái mong
muốn trừng phạt, gây khổ hoặc t àn phá. Nó bao gồm lòng thù ghét một
người hoặc một hoàn cảnh nào đó, v à vì
nó tạo ra một n ăng lực m ãnh liệt, nó
rất hấp dẫn và tạo lôi cuốn. Có lúc nó có vẻ như
được biện minh v ì nó có một sức mạnh
làm b ăng hoại khả năng phán xét vô tư của ta.
Nó cũng bao gồm l òng thù hận tự thân, thường
được xem như một mặc cảm tội lỗi, để tước
đoạt mọi khả năng tạo hạnh phúc. Trong khi h ành thiền, lòng sân hận
thường hiện ra như sự chán ghét vào chính đối
tượng thiền quán, bỏ rơi nó để hướng sự chú tâm của ta lang thang qua các
nơi khác.

Đức Phật ví lòng sân hận như thể người bị bệnh. Bệnh tật cản trở sự tự do và hạnh phúc của sức khỏe. Cũng như thế, lòng sân hận cản trở sự tự do và hành phúc của an bình.

Sân hận được vượt qua bằng các áp dụng l òng
Từ mẫn. Khi có sự sân hận đối với người n ào,
lòng Từ mẫn dạy cho ta thấy được các sự kiện
khác về người ấy ngo ài sự kiện đang l àm
ta đau khổ, để thấy rằng tại sao người ấy l àm
khổ ta - thông thường giúp ta thấy được ngay
chính người ấy cũng đang bị đau khổ - v à khuyến khích ta bỏ qua các
đau khổ của chính m ình và nhìn người
khác với lòng từ bi.

Tuy nhiên, nếu ta chưa làm được như thế, l òng Từ mẫn cho chính bản thân cũng sẽ giúp cho ta không còn sân hận vào tự thân, chấm dứt tự làm khổ mình bằng các ký ức về những hành động đau khổ. Như thế, khi có sân hận v ào ngay chính mình, Từ mẫn sẽ giúp ta thấy được lỗi lầm của chính m ình, khuyến khích ta tự tha thứ cho chính mình, giúp ta học được qua các b ài học đó rồi buông xả chúng. Kế đến, nếu ta có l òng sân hận về đối tượng tham thiền - thường l à lý do khiến thiền sinh không được an b ình - lòng từ mẫn sẽ giúp ta bám sát và nâng niu đối tượng đó một cách tr ìu mến và vui thích.

Cũng như bà mẹ thường có bản tính tự nhiên thương yêu
đứa con, thiền sinh có thể đối xử với hơi thở
của m ình với các cảm giác tương tự. Như thế, thiền sinh không thể
nào quên lãng hơi thở của mình - một đối
tượng tham thiền - cũng như thể b à mẹ không thể nào bỏ quên
đứa con trong khi v ào chợ. Từ
đó, thiền sinh không thể n ào xao lãng
hơi thở vì một ý nghĩ nào đó, cũng như b à
mẹ không thể nào buông bỏ đứa con m à
bà đang bồng bế trong tay! Khi l òng
sân hận được vượt qua, ta sẽ tạo được một li ên
hệ lâu bền với mọi người, an vui với đối
tượng tham thiền, v à từ đó ta sẽ ho àn
toàn thấm nhập vào Thiền-na.

*

3. HÔN TRẦM là để chỉ trạng thái nặng nề của cơ thể v à mờ tối của tâm thức, kéo ta vào một sự lừ đừ v à chán nản. Đức Phật ví nó như thể bị giam vào một phòng tối, chật chội, không thể di chuyển tự do, trong khi bên ngoài là trời nắng sáng. Trong khi hành thiền, nó làm cho ta chỉ có những giác niệm rời rạc, yếu ớt và từ đó đưa đến sự ngủ gục trong lúc thiền m à ta lại không biết!

Hôn trầm được vượt qua bằng cách l àm khơi dậy n ăng lực tinh tấn. Nguồn năng lực lúc n ào cũng có sẵn nhưng ít người biết cách khai thác nó. Đặt một mục đích, một mục đích vừa phải, l à một cách khôn ngoan và hữu hiệu để phát sinh năng lực, để tạo nhiều hứng khởi v ào công việc trong tay. Một đứa bé con thường có một sự thích thú tự nhi ên, và tiếp theo là n ăng lực, bởi v ì thế giới bên ngoài rất mới lạ đối với em. Như thế, nếu chúng ta học cách nh ìn vào đời sống của chính ta, hoặc pháp thiền của ta, bằng tâm trí của một người mới bắt đầu ("sơ tâm"), ta sẽ luôn luôn nh ìn nó qua những góc nhìn mới lạ và những điều khả thi tươi tắn, với nhiều nghị lực v à tinh tấn, xa rời trạng thái buồn chán.

Tương tự, ta có thể tạo hứng khởi vào điều
đang l àm bằng cách huấn luyện tư tưởng
để nh ìn được cái đẹp trong chuyện
thông thường. Từ đó, phát sinh sự thích thú, tránh khỏi trạng thái nửa
sống nửa chết của hôn trầm.

Tâm thức có hai nhiệm vụ chính: "cái làm" (tác nhân) và
"cái biết" (tri nhân). Hành thiền là
để l àm an dịu "cái làm"
để đạt đến an định tuyệt đối trong khi vẫn
duy tr ì "cái biết". Hôn trầm sẽ xảy ra khi thiền sinh bất cẩn, làm
an dịu "cái làm" lẫn "cái biết", không có khả n ăng
để phân biệt chúng.

Hôn trầm là một vấn đề rất thông thường,
từ từ lan rộng ra rồi bao tr ùm tâm thiền sinh. Một thiền sinh thiện
xảo phải biết canh chừng, phát hiện ngay những dấu hiệu
đầu ti ên của hôn trầm, nhận
định chúng v à phải có phản ứng
đối phó kịp thời. Cũng như khi ta đến ng ã
ba đường, ta có thể chọn một đường cho tâm
thức xa rời sự hôn trầm. Hôn trầm l à một trạng thái khó chịu của
thân và tâm, quá cứng đọng không thể đi v ào
sự an lạc của Thiền-na, và quá mù quáng không thể khám phá ra các Tuệ
quán. Tóm lại, đây ho àn toàn là một sự
phí phạm thì giờ.

*

4. TRẠO CỬ là để chỉ trạng thái tâm như khỉ vượn chuyền c ành, không bao giờ chịu ở yên tại bất cứ chỗ nào. Nó được tạo ra từ trạng thái t ìm lỗi trong tâm, không bao giờ chịu thỏa mãn với sự việc như thật, và như thế phải phóng ra ngoài tìm những hứa hẹn tốt hơn, lúc nào cũng nhìn sang nơi khác.

Đức Phật ví trạo cử như một tên nô lệ, tiếp tục chạy nhảy theo lệnh của
ông chủ khắc nghiệt luôn luôn đ òi hỏi
sự toàn hảo, và như thế không bao giờ cho phép nó
được dừng nghỉ.

Trạo cử được vượt qua bằng cách phát triển
sự biết đủ (tri túc), là
đối nghịch với sự t ìm lỗi. Ta học cách
an vui đơn giản qua sự h ài lòng với
chút ít, chứ không phải lúc nào cũng đ òi
hỏi cho nhiều. Ta cảm thấy biết ơn trong giây phút hiện tại, chứ không
phải moi tìm các khiếm khuyết của nó. Như một thí dụ, trạo cử khi hành
thiền thường là sự nóng nảy mong sao để tiến
nhanh v ào giai đoạn kế tiếp. Thế
nhưng, cấp độ tiến triển nhanh nhất thường xảy ra cho những thiền sinh n ào
chỉ biết bằng lòng với những gì họ đạt được
ngay trong hiện tại. V ì có sự tri túc, hài lòng
đó đ ã làm chín muồi
để đi v ào giai
đoạn kế tiếp.

Cho nên, ta phải cẩn thận về thái độ "l àm nhanh cho xong" và thay vào đó, cần phải học cách an nghỉ trong trạng thái h ài lòng và tri túc. Làm như thế, "cái làm" sẽ tan biến và công phu hành thiền sẽ nở hoa.

Hối hận là một trạng thái đặc biệt của
trạo cử, l à nghiệp quả của các hành
động bất thiện. Cách duy nhất để vượt qua hối hận, sự trạo cử do lương tâm
cắn rứt, l à phải giữ gìn giới đức, tập
sống tử tế, khôn ngoan v à dịu dàng. Một người không có
đạo đức hoặc sống buông lung th ì không
thể nào có được các kết quả sâu sắc trong khi
h ành thiền.

*

5. HOÀI NGHI là để chỉ trạng thái nội
tâm đặt nhiều câu hỏi rối ren trong lúc thiền sinh cần y ên lặng
để tiến sâu hơn v ào tâm thức. Nghi ngờ
tạo ra câu hỏi về chính khả n ăng của ta:
"Không biết tôi có làm được việc
nầy không?" , hoặc nghi vấn về pháp hành: "Không biết cách
nầy có đúng không?" , hoặc ngay cả
nghi vấn về ý nghĩa: "Cái gì đây?" .
Cần phải nhớ rằng các câu hỏi đó l à
chướng ngại trong lúc hành thiền, bởi vì chúng
đặt ra không đúng thời, v à vì thế trở
thành sự xâm chiếm, làm lu mờ tri kiến thanh tịnh.

Đức Phật ví nghi ngờ như thể bị lạc trong sa mạc, không nhận ra được các mốc điểm. Sự nghi ngờ đó được vượt qua bằng cách thu thập các lời hướng dẫn r õ ràng, có một bản đồ tốt, để giúp ta thấy được các mốc điểm vi tế trong v ùng đất không quen thuộc của tâm thiền sâu kín, v à từ đó biết được con đường phải đi. Nghi ngờ về khả năng của chính m ình có thể được vượt qua bằng cách nuôi dưỡng l òng tự tin với một vị thiền sư tốt. Vị thiền sư có thể ví như một huấn luyện viên thể thao có khả n ăng thuyết phục các vận động vi ên rằng họ có thể thành công.

Đức Phật dạy rằng mỗi người chúng ta có thể, và sẽ
đắc Thiền-na v à Giác ngộ nếu ta thực
hành theo các hướng dẫn của Ngài một cách cẩn thận và kiên nhẫn. Chỉ có
một điều không chắc chắn l à
"không biết đến khi n ào" ! Kinh
nghiệm hành thiền cũng giúp ta vượt qua các nghi ngờ về khả n ăng
của ta v à về con đường h ành
đạo. Khi ta tự thực chứng được các giai đoạn
tốt đẹp của con đường, ta khám phá rằng thật ra ta có khả năng cao nhất, v à
đây đúng l à con
đường đưa ta đến mục đích đó.

Nghi ngờ -- trong dạng kiểm tra thường xuyên: "Đây có phải là
Thiền-na? Tôi được kết quả đến đâu?"
-- được vượt qua bằng cách nhận thức rằng các
câu hỏi như thế n ên hoãn lại cho đến
lúc cuối, trong những phút cuối của buổi thiền. Vị bồi thẩm t òa án
chỉ có quyết định trong ng ày cuối
phiên tòa, khi các tang chứng đ ã
được tr ình bày. Cũng như thế, một
thiền sinh thiện xảo chỉ biết yên lặng thu nhặt mọi bằng chứng, và chỉ xét
duyệt trong những phút cuối để khám phá ý
nghĩa của nó.

Trong hành thiền, nghi ngờ hoàn toàn tan biến khi tâm thức hoàn toàn tin tưởng vào sự vắng lặng, không còn gây rối loạn với các đối thoại, các lời th ì thầm bên trong. Cũng như thể ta có được một t ài xế tài ba, ta hoàn toàn tin tưởng người đó, v à ta ngồi yên lặng quán sát ghi nhận trên suốt cuộc hành trình.

* * *

K hi hành thiền, nếu có vấn đề xảy
ra th ì đó l à vì có sự hiện diện
của một trong N ăm Triền Cái nầy, hoặc l à
sự kết hợp của chúng. Như thế, khi thiền sinh gặp khó kh ăn,
thiền sinh n ên dùng các định nghĩa như
tr ên của N ăm Triền Cái như l à
bảng kiểm tra để xác định vấn đề. Từ đó,
thiền sinh biết được cách hóa giải thích hợp, áp dụng cẩn thận, vượt qua
trở ngại để tiến v ào mức thiền cao sâu hơn.

Khi hoàn toàn vượt qua được năm sự ngăn
che đó, h àng rào giữa thiền sinh và sự an lạc của Thiền-na sẽ không
còn hiện hữu nữa. Do đó, sự kiểm chứng chắc
chắn nhất để biết Năm Triền Cái nầy đ ã thật sự
được vượt qua l à làm sao
để phát triển được khả năng của thiền sinh để
đem tâm an định v ào các tầng Thiền-na.

Bình Anson,

Perth, Tây Úc, tháng 7-2004

(Dựa theo bài "The Five Hindrances" của Thiền sư Brahmavamso)

-ooOoo-

[ Trở về trang Thư Mục ]

last updated: 05-08-2004
