Nikaya — bài lẻ & đối chiếu Nghiên Cứu Đối Chiếu Milinda Vấn Đạo (Chữ Pāli) và Kinh Na-Tiên Tỷ-Kheo (Chữ Hán) (Thích Minh Châu; Trần Phươn Nguồn: kho Dân tộc KING — Giảng Sư (văn bản trích từ PDF) THÍCH MINH CHÂU NGHIÊN CỨU ĐỐI CHIẾU MILINDA VẤN ĐẠO (CHỮ PÀLI) VÀ KINH NA-TIÊN TỶ-KHEO (CHỮ HÁN) MILINDAPANHA & NA-HSIENBHIKSHUSÙTRA (A Comparative study) TRẦN PHƯƠNG LAN dịch Si NHÀ XUẤT BẢN THÀNH PHỐ H ồ CHÍ MINH MỤC LỤC - Mục lục ................................................................................... 3 - Lời nói đ ầ u ............................................................................ 11 - Bảng viết t ắ t .............................................. ........................... 15 - Sách tham khảo ................................ ................................... 16 Phần m ộ t : NHẬP ĐỀ I. Những điểm tương đổng trong bản p và bản c ........................................................................... 22 n ề Những điểm sai b iệt .................................................... 25 A. Nhan đề ................................................................... 25 B. Sơ đồ của tác p h ẩ m ................................................ 25 c. Các mẩu đối thoại .................................................. 27 D. Các tiền thân của Nàgasena và Milinda ............. 29 E. Các sai biệt trong chi t i ế t ...................................... 34 F. Các sai biệt trong giáo lý: 1. A-tỳ-đàm (Thắng Pháp Luận) .................... 39 2. 37 yếu tố đưa đến Giác Ngộ ....................... 40 3. Lý duyên khởi .............................................. 41 4. Các cảm thọ ....................... .......................... 42 5. Tam Pháp Ấn ............................................... 43 6. Bảy loại Trí tuệ ............................................ 43 7. Như lý tác ý và Trí tuệ ............................... 44 8. Niết-bàn ..............................................................44 9. Tín ................................................................. ......44 10. Sự thọ Đại giới và Tuệ g iá c ........................ ......44 11. Niệm ....................................................................44 12. Thức, Trí tuệ và Mạng c ă n ......................... ......45 G. Các Ví dụ 1. Các điểm tương đồng và dị biệt ........................46 2. Các cách giải thích khác nhau ..........................47 3. Bản p có nhiều chi tiết hơn ........................ ......48 4. Bản c có nhiều chi tiết hơn ........................ ......49 H. Các bài kệ và đoạn trích dẫn 1. Các bài kệ ..................................................... ......50 2. Các đoạn trích dẫn ........................... ........... ......51 III. Các tông phái mà bản p và c trực thuộc ...................54 IV. Khảo sát tính tiê n khởi và trung thực của bản p và c .................................................................... 5 5 I. Sự sai lạc niên đại lịch sử ở bản p ............................56 2. Các đoạn đề cập A-tỳ-đàm ở bản p ...........................57 3. Các điểm đề cập Tam tạng và Nikàya bản p .... ......58 4. Các công thức về Giáo l ý .......... ..................................58 5. Nguyên tác của bản c có thể xuất hiện trước thời các tông phái Phật giáo thành lập ....................59 6. Tính xác thực của bản c ............................................. 59 7. Có rấ t nhiều phép thần thông trong bản c ....... ...... 62 8. Sự dung hòa hợp lý trong bản c ................................ 64 9. Bổ sung bốn chương cuối trong bản c ....................... 64 10. Các sai biệt giữa ấn bản La-mã và 66 ấn bản Xiêm/Thái .................................................. ...... 66 11. Các đoạn trích dẫn của Luận sư .......................... ...... 67 Buddhaghosa từ quyển Milindapanha ....................... 67 12. Bản p chỉ là một bản dịch mở rộng 68 Phần hai: NGHIÊN CỨU ĐỐI CHIẾU CHI TIẾT TỪNG ĐOẠN Chương Một: CHUYÊN NGOÀI LỀ hay DUYÊN KHỞI A. Phần mở đầu quyển sách ...................................... 70 B. Các đời trước của Na-tiên và Mi-lan ................... 70 c . Miêu tả thành Sàgala (Xá-kiệt) ........................... 76 D. Vua M ilinda............................................................. 78 E. Cuộc hội kiến giữa Tôn giả Ayupala và Vua M ilinda...... ................................................. 79 F. Cuộc hội kiến giữa Tôn giả Nagasena và Vua Milinda: 1. Kiến thức và các đức tính của Tôn giả Nàgasena .......................................... 80 2. Cuộc dôi thoại giữa Tôn giả Nàgasena và Vua M ilinda............................. 81 Chương Hai VẤN NẠN VỀ CÁC ĐẶC TÍNH Phẩm 1 1. Vấn nạn về danh xưng............................................. 83 2. Bảy năm thọ giới ..................................................... 86 3. Các cách thức thảọ luận .......................................... 86 4. Lời thỉnh cầu tái ngộ để thảo luận ........................ 87 5. Cuộc đàm thoại giữa Anantakàya và N àgasena........................................ 87 6. Cuộc hội kiến khác giữa Nagasena và Vua Milinda ............ .......................................... . 88 7. Mục đích chọn đời sống tu hành ............................ 89 8. Nói về tái s a n h ......................................................... 90 9. Các đức tính khác: Sáu đức tính k h á c ................................................ 91 Tín ......................................................................... 91 Hiếu thuận/Giới ................................................... 96 Tinh c ầ n ....................................... ........................ 96 Niệm ..................................................................... 97 Định ....................................................... .............. 98 Tuệ ............ ......................... ................................. 98 10. Các thiện pháp k h á c ......................... ....................... 99 Phẩm 2 1. Người tái sanh vẫn là một hay thành kẻ k h á c ? ......................................................... 100 2. Người giải thoát sanh tử có nhận thức điều này không? ............................................... 102 3. Thông minh và trí tuệ ............................................. 102 4. Khổ thọ của người đã được giải th o á t .................... 104 5. Các loại cảm thọ khác nhau .................................... 105 6. Cái gì được tái sanh ? .............................................. 107 7. Nàgasena còn tái sanh không?............................... 108 8. Danh sắc không tái sanh riêng b i ệ t ...................... 108 9. Thời gian có hiện hữu và thời gian không hiện hữu ........................................................ 109 Phẩm 3a 1. Nguồn gốc của thời quá khứ, hiện tại và tương l a i ................................. .............................. 110 2. Sanh tử không ngừng............................................... 111 3. Nguồn gốc của sanh tử không thể hiểu được ........ 111 4. Các phương diện xác định và phủ định của Lý Duyên khởi ....................... ................................ 112 5. Mọi vật đều phát sanh từ một số nguyên n h â n .............................. ...................................113 6. Có ngã thế hay linh hồn chăng? ...................... .......... 114 7. Nhãn thức và ý thức ................................. .............. ....116 8. Xúc ............................................................................. ....117 9. Thọ ............................................................................. ....118 10. T ư ởng......................... ....................................................118 11. Tư niệm/Dự định ............................. .............................119 12. Thức và Tẩm ............................................................. ....119 13 Tứ ............................................................................... ....120 Phẩm 3b 1. Không thể phân biệt các pháp ......... ..........................121 2. Muôi có cân nặng được không? .............................. ....121 Chương Ba GIẢI TỎA CÁC VẤN NẠN Phẩm 4 1. Năm thứ tri giác do nhiều nghiệp gây ra ................. 124 2. Nhiều loại nghiệp khác nhau đưa đến nhiều hạng người khác nhau ......................................124 3. Thiện nghiệp phải được làm từ trước .......................125 4. Lửa địa ngục nóng hơn nhiều so với lửa thường .......................................................... ...126 5. Phong đại nâng đỡ thủy đại .......................................129 6. Định nghĩa Niết-bàn ................................. .............. ...129 7. Phải chăng tấ t cả mọi người học pháp đều đắc Niết-bàn? .............................. ..................... ...130 8. Niết-bàn là lạc ......................................................... ...131 Phẩm 5 1. Đức Phật có xuất hiện ............................................. ... 132 2. Đức Phật là vô thượng ........................ ......... .............. 132 3. Tính cách vô thượng của đức Phật được 133 biết qua giáo lý của Ngài ............................................ 133 4. Phật Pháp phải được thực hành suốt đời ................. 133 5. Tái sanh không có thần hồn chuyển tiếp ................. 134 6. Các nghiệp thiện- ác đi theo người là m .................... 134 7. Không thể nêu rõ các nghiệp thiện ác ..................... 136 8. Người tái sanh có biết mình sẽ tái sanh chăng? .................................................................. 136 9. Không thể nêu rõ đức Phật ô đâu sau khi Ngài diệt độ/viên tịc h ........................................... 137 Phẩm 6 1. Người tu hành không yêu quý thân m ìn h ..................138 2. Đức Phật toàn tri kiến (Chánh biến tri) ...................139 3. Ba mươi hai tướng của đức Thế Tôn ..........................139 4. Đức Phật có phải là đệ tử của Phạm Thiên chăng? ................................................. ....140 5. Đức Phật không có đạo sư ...........................................141 6. Hai loại nước m ắ t ..................................................... ....142 7. Người có tham dục và không tham dục .....................143 8. Trí tuệ trú ở đâu ? .................................................... .... 1 4 3 9. Ý nghĩa của Luân hồi saph tử .....................................143 10. Trí nhớ và Tâm ý ............................... ............. ............144 11. Kiến thức và Trí nhớ ............................................... ....145 Phẩm 7 1. Trí nhớ phát sanh theo 16 cách ............................. .... 146 2. Năng lực của một niệm hướng về Phật ..................... 150 3. Đoạn trừ khổ đau tương l a i .......................................... 151 4. Phạm Thiên giới xa bao n hiêu?.............................. .....152 5. Tốc lực do một vị hữu tình đạt được lúc tái sanh ...................................................... .... 152 6. Bảy thứ trí tuệ ............................................................... 153 7. Công đức tạo quả lớn hơn ác n g h iệ p ...................... .... 154 8. Làm ác vô ý thức và làm ác có ý thức ....................... 155 9. Năng lực của du hành .............................................. .... 155 10. Loại xương th ật d à i .................................................. .... 156 11. Ngưng thở ......................................................................156 12. Đại dương ......................................................................157 13. Vị mặn ....................................................................... ....157 14. Năng lực của trí tuệ ................................................. ....158 15. Không có thần hồn trong thân thể ........................ ....158 16. Thật khó thay sự nghiệp đức Phật đă l à m ................160 KẾT LUẬN P hần ba I. Phụ lục Một số nhận xét bản Hán dịch 1. Một số từ cổ ....................................................... ... 166 2. Một số cách dịch tối nghĩa và lạ thư ờ ng........ ... 168 II. N guyên tác Anh ngữ: MILINDAPANHA AND NA-HSIEN BHIKSHƯ SUTRA ............................ ...171 * * * LỜI NÓI ĐẦU Nhạn đề Minlindapanha là một sự kết hợp từ ngoại quôíc và từ Pàli, chứng tỏ rằng quyển luận văn này đầu tiên đã được Hành cho những người vôn am hiểu danh tánh Vua Menander hoặc có liên hệ đến Vua ấy. Hiển nhiên nhiều vị trong số đó không phải dân Ân Độ, những vị có óc phê bình và không có khuynh hướng chấp nhận tấ t cả mọi quan điểm và lời nói được gán cho vị Đại Đạo Sư, do lòng kính trọng đối vói ngài. Vấn đề đầu tiên được thảo luận trong sách này là một trong các giáo lý gây tranh biện nhiều nhất giữa những ngựời theo đạo Phật, ở đây, vấn đề tương quan do nghiệp lực giữa đời sống này và đời sống khác của một vị hữu tình được đưa ra thảo luận. Ta có thể nói đây cũng là vấn đề đầu tiên được bàn đến trong Kathàvatthu (Luận sự) một quyển của bộ luận A-tỳ-đàm (Puggalo Upalabbhati). Giới Phật giáo đồ là trường phái tư tưởng duy nhất chủ trương sự chuyển tiếp các nghiệp quả từ đời sông này sang đời sống khác mà lại không công nhận sự hiện hữu hay chuyen tiêp của linh hồn tức ngã thể (puggala). Trong các kỷ nguyên trước Tây lịch (tiền Thiên Chúa), luận lý học còn ở thời kỳ sơ đẳng, vì vậy hầu hết các vấn đề gay go như th ế đã được giải đáp nhờ các ví dụ, chứ không phải bằng các lý luận. Các ví dụ ấy cũng theo kiểu bình dân phổ biến, và rấ t có thể không phải dành cho giới trí thức mà dành cho giới bình dân, trong đó chắc hẳn có nhiều người lai Ấn -H y và Ấn - Bactria. Các lý luận trong Kathàvatthu, quyển sách xuất hiện sớm hơn nhiều so với Milindapanha, lại ở mức độ cao hơn. Còn quyển sau, tức quyển Milindapanha, dù được viết theo lối bình dân, với các ví dụ trong đời thường, vẫn trình bày rõ ràng những vấn đề căn bản trong các giáo lý, các giới luật và lời dạy đạo đức của bậc Giác Ngộ. Ngay từ năm 1860, V. Trenckner, vị học giả uyên bác biên soạn về sách Milindapanha đã gán thời đại của sách này vào th ế kỷ thứ nhất sau CN và đã kết luận dựa vào cách dùng câu “Tam yathà nusùgata” (Tục truyền chuyện được kể lại như vậy) thay vì “Evam me sutam” (Như vầy tôi nghe) rằng nguyên tác được viết theo chữ Sanskrit ở Bắc Ân Độ, nơi Vua Menanđer có lãnh thổ cai trị, và vùng này không liên hệ đến Ceylon (Tích lan). Theo tôi, quan điểm này vẫn có giá trị mặc dù truyền thống cho rằng Gunabhadra (Phước Hiền, 395 - 468) đã mang theo mình một bản của sách này từ Ceylon về Trung Hoa, như đã được Giáo sư Demieville đề cập (xem BEFE. XXIV, 1924). Có mười một bản dịch sách này ra chữ Hán (ở Trung Hoa), những bản dịch đã được thực hiện từ T.K thứ sáu đến T.K thứ mười ba sau CN. Người Trung Hoa dịch Tam Tạng (Tripitaka) từ bản Sanskrit, hầu hết được tìm thấy ở Bắc Ấn và Trung Á đó là các trung tâm của phái Sarvastivada (Nhất Thiết Hữu Bộ) và Dharmagupta (Pháp Hộ Bộ), những vị này đã kết tập Tam Tạng bằng thứ chữ bán phần Sanskrit.1 Quả thật, không có bản dịch nào từ Kinh tạng Pàli sang chữ Hán của Trung Hoa, có lẽ ngoại trừ quyển Samantapàsàdikà (Toàn Thiện) và quyển Vimuttimagga (Con Đường Giải Thoát), mà mối liên hệ chính xác giữa quyển này với quyển Visuddhimagga (Con đường Thanh Tịnh) của Buddhaghosa (Phật 1Chữ Sanskrit pha trộn với các thổ ngữ (dg). Âm) từ trước đến nay vẫn chưa dược xác nhậnế Khi so sánh các bản Kinh tìm được thuộc Tam Tạng chữ Sanskrit với các bản Kinh tương đương chữ Pàli và các bản Hán dịch hình như có sự sai biệt lớn lao giữa các bản kinh Sanskrit và Pàli, trong khi lại có sự tương đồng chặt chẽ gữa các bản Kinh Sanskrit và bản Hán dịch. Vì thế, ta không thể mong đợi các bản Hán dịch Milindapanha sẽ tương ứng trung thực với bản Pàli. Vị soạn giả hiện thời, Tiến sĩ Thích Minh Châu, đã xác nhận đầy đủ sự kiện này bằng cách khảo sát kỹ lưỡng các bản Milindapaíĩha trong chữ Pàli và chữ Hán cũng như các Kinh khác của Năm bộ Nikàya. Trong bản Hán dịch chỉ tìm được ba phần đầu của quyển Milindapanha. Theo các ý kiến của Tiến sĩ Thích Minh Châu cũng như của nhiều học giả Âu Châu và Nhật Bản, ba chương này tạo thành nguyên tác, còn các tác phẩm kia được thực hiện về sau qua nhiều th ế kỷ theo tập quán của các tác phẩm và luận sư Ấn Độ thời nguyên thủy. Như vậy, rấ t có thể là các bản Hán dịch đã theo các nguyên bản Sanskrit. Trong BEFEO (XXIV), GS. Demieville đã so sánh vắn tắ t các chương nhập dề và khảo sát nội dung của các bản Pàli và Hán, rồi dịch bản Hán ra tiếng Pháp. Ông thực hiện một cuộc nghiên cứu bình luận về Vua Menandre2, thành Sàkala, Tỷ-kheo Nàgasena như một vị A-la-hán, một vị ly giáo và tác giả bộ luận Trikayasàstra (Luận Tam Thân) v.v... Trong công trình hiện nay, tác giả (Thích Minh Châu) đã lấp đầy chỗ trông do G.s Demieville để lại. Ngài so sánh các bản Pàli và Hán từng hàng một và nêu ra những điểm sai biệt nổi bật giữa hai bản một cách trọn vẹn hoàn toàn. Nhân tiện đây, ngài nói rằng có sự khác nhau trong phương pháp nghiên cứu các bản Kinh Phật giữa các học giả, 2 Menandre tức Milinda hoặc Menander viết theo chữ Pháp (dg). luận sư Ân Độ và Trung Hoa. Khi nghiên cứu đối chiếu kỹ lưỡng hai bản dịch, ngài đi đến kết luận rằng bản Pàli hiện hành là bản được mở rộng từ một bàn PàlỊ thời xưa, đó mới là bản dịch từ nguyên tác, và bản dịch từ nguyên tác này thực sự là căn bản của các bản Hán dịch, riêng bốn phần còn lại của ấn bản Trenckner đã được các nhà kết tập Kinh Tạng Pàli thêm về sau. Trong chương “Khảo sát tính tiên khởi và trung thực của các bản dịch Pàli và Hán”, ngài dẫn chứng các lý luận vững mạnh có giá trị đặc biệt. Tác giả đã thảo luận các đề tài sau đây: 1. Các đời trước của Nàgasena và Milinda. 2. Các giáo lý được nói đến trong sách này. 3. Các ví dụ, trích dẫn và kệ tụng. Tác giả là một tu sĩ Việt Nam, đã tinh thông cả hai ngôn ngữ Pàli - Hán và đã hoàn thành mọi kiến thức về ngôn ngữ Pàli tại Học viện Pàli ở Nàlandà. Vốn uyên bác cả hai ngôn ngữ ấy, ngài có thể so sánh cả hai bản này tận gốc trong từng vấn đề và nêu rõ các điểm tương đồng và dị biệt. Do vậy, các kết luận của ngài rấ t có giá trị. Cách trình bày các tài liệu của ngài th ậ t sáng tỏ và gây ấn tượng. Qua tác phẩm này, ngài đã có một cống hiến xuất sắc vào sự nghiệp nghiên cứu Phật học, đó là lãnh vực mà các học giả hiện đại ngày càng quan tâm nhiều hơn. Tôi hy vọng ngài sẽ tiếp tục các công trình nghiên cứu đối chiếu Kinh Pàli tạng và Hán tạng nhiều hơn nữa, đồng thời mở ra một viễn ảnh mới lạ trong kiến thức của chúng ta về lịch sử Phật giáo Á châu ngày nay. 29 Phô' Ramananda Chatterjee Calcutta 07.01.1964. Giáo sư Nalinaksha D utt Trưởng ban Pàli ngữ, Đại học Calcutta, Ấn Độ. CHỮ V IẾ T TẤT B.E.P.E.0 : Bulletin d’Ecole Francaise d’Extreme O rie n t: Tập san của Trường Viễn Đông Pháp quốc c. : Chỉnese Text: Bản chữ Hán/Hoa Diaỉ Dỉalogue: Mẫu đối thoại (ĐT) GBT : The Greeks ỉn Bactria and India : Người Hy Lạp ở Bactria và Ấn Độ. KE : Korean Edition: Ấn bản của Triều Tiên. L .T : Later Translation: Bản dịch về sau. N .Ẹd : N àlandà Edition: Ấn bản của Nàlandà. P.M.P : Pàli Mỉlindapanha : Bản Milindapaííha trong chữ Pàli. Q .K M The Questỉons of King Miiinda: Các câu hỏi của Vua Milỉnda. R.M.P On the Recensions of Milindapanha :Về các bản biên soạn Milindapaíĩha, Tiến sĩ Kogen Mizuno. s Siamese: Chữ XiêỊn/Thái. S.M.P Bản Milindapanha chữ Xiêm/Thái VỂ S Á C H TH A M K H Ả O Bản Pàli : 60b, 6-10 : tức là bản Hán/Hoa trang 60b, hàng 6 ->■ 10ệ Bản H án : 87, 21-26 ; 88 ; 89, 1-16 tức là bản p (Pàli) trang 87, từ hàng 25 —►26, cả trang 88 ; trang 89 từ hàng 1 -> 16. * * * Phần m ột NHẬP ĐỀ Các tác phẩm trưởc đây về đề tà i này Quyển Milindapanha chữ Pàli và bản Hán chữ tương đương, Kinh Na-tiển Tỷ-kheo, rấ t được thịnh hành và hâm mộ giữa các giới học giả Đông phương cũng như Tây phương và vì vậy có rấ t nhiều bản dịch hai Kinh này sang nhiều ngôn ngữ khác nhau, trong số ấy là các bản dịch được kể sau đây : 1. Louis Finot : Les Questions de Milinda, Paris 1923 (bản Pháp dịch quyển I - III). 2. Rhys Davids : The Questions o f King Milỉnda, (bản Anh dịch 1925). 3. Nyànatiloka : Fragen Des Milinda, Munchen 1919 (bản Đức dịch trọn bộ). 4. F. Otto Schrader : Die Fragen Des Konigo Menandros, Berlin, 1905. (bản Đức dịch những phần được dịch giả xem là nguyên thủy). 5. Specht & Levi : Deux Traductions Chinoises de Milindapanho : Oriental Congress IX, London, 1892, quyển I, trang 518 ff. 6. Sogen Yamagami : Sutra on Questions of King Milinda (bản N hật dịch từ bản Hán). 7. Sei Syu Kanamoli : Questions o f King Milinda (bản Nhật dịch từ bản Pàli). 8. Paul Demieville : Les Versions Chinoises Du Milindapanha, BEFEO, tập XXIV, 1924. Các luận văn về hai bản Kinh chữ Pàli và chữ Hán này, cùng các công trình nghiên cứu đối chiếu chúng cũng thu hút sự chú ý của nhiều học giả. Một sô' sách bình luận và nghiên cứu đối chiếu này được liệt kê dưới đây : 1. Garbe : Beitràge Zu indischen Kulturgeschi-chte, Berlin 1903. 2. Mrs Rhys Davids : The Milinda Questions, London 1930. 3. Rhys Davids : Encyclopaedia o f Religion and Ethics, tập VIII, trang 631 ff (và các trang sau), đề mục về Milindapanho. 4. Taisho Edition o f the c Tripừaka, do Takakusu và Watanabe soạn, tập 32, sô' 1670 (a) và 1670 (b). 5. W intemitz : History o f Indian Literature, tập II, trang 174 - 183. 6. Siegfried Behrsing, Beitrage zu einer, Milinda Bibligraphie, Bulletin of the School of Oriental Studies, tập VII, 3, trang 517 ff. 7. c. Law : A History o f Pàli Litmứưre, tập n, trang 353 - 72. 8. J.Takakusu : Chinese Translations o f the Milindapanha, JRAS, 1896. 9. Dr Kogen Mizuno : On the Recensions ofMiỉừưhpcữiha. Mục đích và cơ cấu của tá c p h ẩ m này Điều không may là hầu hết các tác phẩm trên như các tác phẩm chữ Đức, Pháp và N hật đều không dễ tìm thây đối với các học giả và sinh viên văn học Phật giáo ở Ấn Độ. Vì th ế tác phẩm hiện nay của tôi là một nỗ lực nhằm lấp đầy khoảng trông này và trình bày một cách nghiên cứu đối chiếu mới lạ và có hệ thống về hai bản Pàli và Hán nói trên. Sách này cống hiến một công trình khảo sát toàn vẹn và đầy đủ chi tiết về hai bản Kinh ấy, sắp đặt tấ t cả các đoạn chữ Hán và Pàli tương ứng bên cạnh nhau, và đồng thời ghi chú mọi điểm tương đồng và dị biệt giữa hai bản. Như vậy, độc giả có đủ mọi dữ kiện trước m ắt và sẽ có thể tạo nên các kết luận của riêng mình, nếu đó là ý muốn của chư vị. Ngoài ra, tác phẩm của tôi cũng là một sự điều tra kỹ lưỡng về tính tiên khởi của các bản dịch Pàli và Hán ấy, qua cách sử dụng các kết luận trong một số tác phẩm của các vị tiền bối của tôi (rất tiếc là không nhiều) mà tôi có sẵn, và cũng qua cách trích dẫn các bằng cớ nội tại và ngoại lai đã tìm được để chứng minh quan điểm và kết luận của tôi về vấn đề này. Mãi cho đến bây giờ, chúng ta có th ế xác nhận chắc chắn là nguyên tác của bản chữ Hán có m ặt sớm hơn bản Pàli, như đã chứng minh ở chương : “Khảo sát tính cách tiên khởi và trung thành của các bản Pàli và Hán”. Các bản kinh được chấp nhận. Ở đây tôi đã chọn quyển Milindapanha bản Pàli do V. Trenckner soạn để dùng trong sự nghiên cứu đối chiêu của tôi. Về bản Hán, tôi phải chấp nhận ấn bản H.su Ts’ ang của Nhật vì có sẵn, còn ấ n bản 'Tai Sho không tìm được ở Nàlandà. Tôi ước mong giới thẩm quyền ở Đại học Nàlandà sẽ sửa chữa khuyết điểm đáng tiếc này, vì ấn bản T ’ai Sho được các học giả khắp thê giới sử dụng rộng rãi; còn các phần tham khảo một ấn bản khác như tôi đã dùng trong tác phẩm này lại không được giới học giả nói chung hoan nghênh lắm. Quyển Na-tiên Tỷ-kheo Kinh có hai bản chữ Hán, một bản gồm hai tập, được gọi là K.E (ấn bản Triều Tiên) trong sách của tôi, và bản kia gồm ba tập. Tôi đã chọn quyển ba tập vì quyển trước bị sai lạc quá nhiều, thiếu cả 17 mẩu đối thoại và thứ tự một số mẩu đối thoại bị thay đổi, mặc dù trong một vài đoạn, bản này đi sát với bản Pàli hơn. Tuy nhiên trong sách nghiên cứu đối chiếu của tôi, tấ t cả những điểm sai biệt chính giữa hai bản Hán này đều được trích dẫn để làm sáng tỏ cho độc giả thấy bất cứ điểm dị biệt lớn lao nào giữa hai bản dịch. Cảm tạ. Khi tôi đã hoàn thành việc nghiên cứu đối chiếu bản Milindapanha chữ Pàli và Na-tiên Tỷ-kheo Kinh chữ Hán nhưng chưa xong phần giới thiệu, thì tôi nhận được quyển sách tiếng N hật “Về Các Bản Biên Soạn Milindapanha” của Ts.Kogen Mizuno, do ông Egaku Malda, một học giả N hật gởi cho tôi. Ông N agasaki, một học giả Nhật ở Đại tự Nava Nàlandà, lại có nhã ý dịch sách này sang tiếng Anh dùm cho tôi, và tôi rấ t hoan hỷ thấy các kết luận của Ts. Mizuno hoàn toàn phù hạp với các kết luận của tôi, và điều đáng phấn khởi hơn nữa là vị này đã đưa ra một số chứng cứ mới lạ đầy thuyết phục về tính cách tiên khởi của hai bản Kinh ấy. Vì thế, để công nhận kiến thức uyên bác của học giả này, tôi đã trích dẫn một số kết luận của ông vào trong tác phẩm của tôi để hỗ trợ quan điểm của tôi, đồng thời tôi cũng cố gắng đưa một vài phần trong công trình có giá trị ấy vào đây để giới độc giả nói chung lưu ý. Tôi xin gởi vào đây những lời chân thành cám ơn ba vị học giả Nhật nói trên, những vị đã đóng góp nhiều vào việc cải tiến tác phẩm này của tôi. Tôi rấ t cám ơn G s.N alináksha D utt, nguyên Trưởng ban Pàli ngữ, Đại học Calcutta, người đã có nhã ý viết lời nói đầu sách này, như vậy đã làm tăng uy tín và phẩm chất quyển sách này bằng kiến thức thông thái của vị ấy. Tôi cũng xin gởi lời cám ơn G s.p .v B a p a t ò Poona đã đọc lại toàn bộ công trình của tôi với sự tận tụy của một học giả đầy kinh nghiệm và đã công hiến nhiều ý kiến và điểm điều chỉnh có giá trị. Kiến thức của ông về hai ngôn ngữ Pàli và Hán quả th ật là một vấn quí đáng khâm phục làm cho lời khuyên của ông vô cùng xứng đáng được tôn trọng. Bao giờ cũng vậy, Đ ại tự N ava N àlan d à với bầu không khí thanh bình và thư viện phong phú vẫn cung cấp cho tôi một nơi an trú thực sự để tôi có thể dành mọi thì giờ vào các tác phẩm công trình nghiên cứu của tôi mà không bị quấy rầy hay trở ngại gì cả. Ước mong vị Viện trưởng, toàn thể nhân viên và mọi người đồng cư tạ i đó nhận nơi đây những lời cám ơn của tôi. Tỷ-kheo Thích Minh Châu Đại tự Nàlandà, Ấ n Độ, 1963 JẵNHỮNG ĐIỂM TƯƠNG ĐồNG TRONG CÁC BẢN DỊCH PÀLI (P) VÀ HÁN (C) Sự nghiên cứu đối chiếu bản P.Milindapanha và c. Na-tièn Tỷ-kheo Kinh chứng minh rằng cả hai bản dịch đều phát xuất từ một nguồn gốc vì chúng có nhiều điểm giông nhau. Ngoại trừ những ký sự về các đời trước của Milinda và Nàgasena có rấ t nhiều chỗ dị biệt và bốn chương cuối của bản p không tìm thấy trong bản c, các phần còn lại có thể nói là tương tự, trừ một vài chỗ thêm bớt xen lẫn đó đây. Chiều hướng các mẩu đối thoại hầu như đồng dạng, các đối thoại ấy xoay quanh cùng một đề tài, với các điểm dị biệt không quan trọng rải rác lẻ tẻ. Ngay trong những đoạn ký sự khác nhau rấ t nhiều về các đời trước của Nàgasena và Milinda, cũng có bảy điềm tương đồng giữa hai bản dịch được liệt kê dưới đây, như vậy chứng tỏ rõ ràng cái nguồn gốc chung tù đó các nhà biên soạn khác nhau đã tìm được nguồn cảm hửng riêng cho mình. 1. Trong bản Pàli, chú Sa-di và vị Tỷ-kheo đều phát nguyện và về sau tái sinh làm Vua Milinda và Tỷ-kheo Nàgasena đúng như lời nguyện. Trong bản Hán, vị Bà-la-môn là con voi trong kiếp trước và vị Bà-la-môn ẩn sĩ là bạn của vị Bà- la-môn đầu tiên đều phát nguyện và cả hai đều được tái sinh làm Na-tiên và Di-lan, phù hợp với nguyện vọng của mình. 2. Bản p nói đến việc Nàgasena sinh làm con trai trong một gia đình Bà-la-môn. Chàng được dạy ba quyển Vệ-đà cùng kiến thức Bà-la-môn giáo, nên không biết Phật Pháp (Dhamma) và các Tỷ-kheo. Trong bản c , con voi cũng được tái sinh làm cợn trai một gia đình Bà-la-môn và khi lớn lên, chàng không được nghe Phật Pháp và cũng không gặp các Tỷ-kheo. về sau chàng từ giã th ế tục và học tập các tà giáo. 3. Bản p nói đến Tôn giả Rohana bị Tôn giả Assagutta quở trách vì đã vắng m ặt khi toàn thể hội chúng đi cầu thỉnh vị Thiên Mahàsena giáng sanh cõi trần. Tôn giả Assagutta bèn chỉ định vị kia làm các phận sự đi đến nhà cha mẹ của Nàgasena để khất thực suốt bảy năm rưỡi và đưa Nàgasena ra khỏi đời th ế tục, rồi truyền giới cho chàng. Trong bản c , Na-tiên có một ông chú tên là Lâu-hán, một vị A-la-hán, đã làm lễ xuất gia cho Na-tiên và truyền Thập giới. Lâu-hán có thể được xem là đồng nhất với Rohana. 4ẻ Bản p nói vị A-la-hán Assagutta trú tạ i tinh xá Vattaniya và Nàgasena đến sống ba tháng an cư mùa mưa dưới sự hướng dẫn của Tôn giả ấy. Bản c nói đến một ngôi chùa Phật tên là Hộ Tân, tại đó 500 vị Thánh Tăng A-la-hán trú ngụ với Tôn giả Ảt-ba-nhật làm thượng thủ, tức là ngôi chùa mà Na-tiên đến an cư. Như vậy tinh xá Vattaniya có thể xem là trùng hợp với chùa Hộ Tân và vị A- la-hán Assagutta đồng nhất với A-la-hán Át-ba-nhật. 5. Trong bản p, Nàgasena dạy Luận A-tỳ-đàm (Abhidhamma) cho một nữ cư sĩ và cả hai vị giảng sư lẫn thính giả đều đắc sơ quả Dự lưu (Sottapatti) trước sự hân hoan kỳ thú của Tôn giả Assagutta, vị này bảo rằng Nàgasena đã bắn trúng hai mục đích với một mũi tên. Trong bản c , Na-tiên đã thuyết Pháp cho một nam cư sĩ và cả hai đều đắc quả Dự lưu, và Na-tiên được Tôn giả Át-ba- nhật tán thán là đã bắn trúng hai mục đích với một mũi tên. 6. Trong bản p, Tôn giả Dhammarakkhita khiển trách Nàgasena vì đã không đắc quả A-la-hán. Ngay chính đêm ấy Nàgasena nỗ lực yà đắc Thánh quả. Trong bản c, Na-tiên bị đuổi khỏi Giáo đoàn vì bất tuân mệnh lệnh sư phụ, và do hối hận vị ấy nỗ lực đắc quả A-la-hán. 7. Trong bản p, sau khi đắc Thánh quả, Nàgasena đi đến thành Sàgaỉa và ở tại tinh xá Sankheyya để so tài với Vua Milinda. Trong bản c, Na-tiên đến xứ Xá-kiệt và ở tạ i chùa Hòa Thiền để so tài với Vua Di-lan. Từ bảy điểm tương đồng trên, chúng ta có thể đi đến kết luận rằng mặc dù có nhiều chi tiết khác nhau như vậy, cả hai bản dịch đều phát xuất từ một nguồn tài liệu và có chung một bối cảnh, đó là nguyên tác của các bản dịch c và p này. II. NHỮNG ĐIỂM DỊ BIỆT Nhưng những điểm dị biệt lại càng đáng chú ý hơn và quan trọng hơn nhiều vì chúng biểu lộ khuynh hướng trong tâm trí của các soạn giả, những mục đích mà chư vị nhắm đến trong các phần gia tăng và tiết giảm ấy, do đó giúp ta khám phá các tông phái mà chư vị trực thuộc, và sử dụng chúng như một cách khảo sát vấn đề tính tiên khởi và thân cận với nguyên tác của mỗi bản dịch. A. NHAN ĐỀ Bản c : Na-tiên Tỷ-kheo Kinh Bản p : Milindapafihaễ. Milinda Sở vấn hay Các Câu Hỏi của Vua Milinda Như vậy bản c liệt kê sách này vào các Kinh điển mặc dù nó không bắt đầu với câu truyền thông “Như vầy tôi nghe”. Ở đây bản c chọn tên vị Tỷ-kheo làm nhan đề quyển Kinh trong khi bản p lại thích chọn tên vị vua hom. B. S ơ ĐỒ CỦA TÁC PHẨM Bản c gồm ba chương: Chương thứ nhất từ trang 52a đến trang 57a; Chương thứ hai từ trang 57a đến trang 61b; Chương thứ ba từ trang 61b đến trang 64b. Không có các tiểu đề, kết thúc và phần đoạn, trừ ở phần cuối và phần đầu của mỗi chương. Bản p được chia làm bảy phần : Phần 1 : Duyên khởi với chuyện tường thuật các đời trước của Nàgasena và Milinda từ trang 1 đến trang 24. Phần 2 : v ấn đề Các Đặc tính (eủa Đạo đức) từ trang 25 đến trang 64. Phần 3 : Vấn đề Đoạn trừ các Chướng ngại từ trang 65 đến 89. Phần 4 : v ấn đề Giải đáp các v ấ n nạn (Điểm Nan giải) từ trang 90 đến trang 328. Phần 5 : v ấn đề Suy luận từ trang 329 đến 347. Phần 6 : Vấn đề Các lời Phát Nguyện từ trang 348 đắi 362 Phẩn 7 : v ấn đề các Ví dụ và Vua Milinda đắc quả A-la-hán, từ trang 363 đến 420 Như vậy bản c bỏ các phần 4 đến 7 của bản p. c. CÁC MẨU ĐỐI THOẠI a) Tổng số : Theo biểu đồ tinh xảo do Ts. Kogen Mizuno soạn thảo, bản c chỉ có 69 mẩu đối thoại (ĐT) trong khi bản p thêm 12 mẩu ĐT nữa trong sách của mình. 1. Mẩu ĐT số 3 (P.M.P.tr.32) về vấn đề Chú tâm Tác ý được xem là một trong những yếu tố đưa đến Giải thoát. 2. Mẩu ĐT số 18 (P.M.P. tr.48) trong đó các điều kiện để không tái sanh được liệt kê. 3. Mẩu ĐT số 23 (P.M.P. tr.50) về tính Bất khả tri Khởi điểm của quá khứ. 4. Mẩu sô' ĐT 25 (P.M.P. tr.52) về sự Sanh khởi các Hành không phải là không do nhân duyên/điều kiện. 5. Mẩu ĐT số 32 (P.M.P. tr.62) về Đặc tính của Thức. 6. Mẩu số ĐT 34 (P.M.P. tr.62) về Đặc tính của Tầm. 7. Mẩu ĐT số 48 (P.M.P. tr.71) về các Pháp được Nàgasena thấy. 8. Mẩu số ĐT 51 (P.M.P. tr.72) về sự Không có một Hữu thể luân chuyển từ thân này sang thân khác. 9. Mẩu ĐT số 62 (P.M.P. tr.77) về Trú xứ của Tuệ. 10. Mẩu ĐT số 63 (P.M.P. tr.77) về Ý nghĩa của Luân hồi. u. Mẩu ĐT số 65 (P.M.P. tr.78) về sự Phát khởi Hoài niệm (trí nhớ) nhờ hiểu biết theo Kinh nghiệm hoặc nhờ bẽn ngoài gợi ý. b) Thứ tự các m ẩu đôi thoại: Thứ tự các mẩu đối thoại có thể nói là giống nhau ngoại trừ hai trường hợp ,ắ 1) Bản c đặt Tín trước Giới, trong khi bản p đặt Giới trước Tín. 2) Hơn nữa, mẩu đối thoại về Chánh biến tri của đức Phật cũng được đặt ở phía sau trong bản p. D. CÁC TIỀN THẦN CỦA NÀGASENA VÀ MILINDA a) Các điểm sai biệt. Chuyện tường thuật các đời trước của Nàgasena và Milinda hoàn toàn khác nhau trong hai bản như sẽ được chứng Iiiinh qua các điểm sai biệt sau đây : 1. Bản p đặt câu chuyện vào thời đức Phật Kassapa (Ca- diếp) và nói đến. một Sa-di không lưu ý mệnh lệnh của một Tỷ- kheo sai khiến cả ba lần, nên đã bị vị này đánh một cán chổi. Trong lúc vừa khóc vừa làm phận sự, Sa-di ấy liền phát lời nguyện đầu tiên là mong được hùng lực và huy hoàng như mặt trời giữa trưa. Hơn nữa, khi thấy sóng lớn trên sông Hằng vỗ ầm ầm và cuồn cuộn chảy, vị ấy lại phát lời nguyện thứ hai là mong có khả nang khơi dậy mọi cuộc tranh luận như sóng lớn sông Hằng. Do các lời nguyện này, vị Sa-di được tái sinh làm Milinda, Vua của thành Sàgala ở Ân Độ. Còn vị Tỷ-kheo, trong khi đi xuống sông tắm rửa, nghe được các lời nguyện của vị Sa-di, cũng phát nguyện sẽ có đủ khả năng làm sáng tỏ và giải đáp bất kỳ vấn đề nan giải nào do Sa- di này đưa ra. Vì ước nguyện này, vị Tỷ-kheo về sau tá i sanh làm Nàgasena. Bản c hoàn toàn khác hẳn ở đây. Bản này chỉ theo dấu quá khứ đến thời của đức Phật hiện tại (Gotama) mà thôi, chứ không phải đến tận đức Phật Kassapa. Nó đề cập sự kiện đức Phật mệt nhọc vì đám thính chúng đông đảo và muốn lui về nơi ẩn cư. Tại đó Ngài được một voi chúa theo hầu, voi này cũng muôn tránh sự quấy nhiễu của đàn voi. Đức Phât biết tâm voi chúa, thuyết Pháp cho voi nghe, nên voi phụng sự đức Phật, quét dọn, lấy nước và dậm chân cho bằng phẳng con đường mà đấng Giác Ngộ thường đi kinh hành, về sau voi từ trần và được tái sanh làm con trai một gia đình Bà-la- môn, khi lớn lên, chàng từ giã gia đình, học tập các tà giáo và sông trong rừng. Gần đó có một ẩn sĩ và cả hai người trở nên thân quen nhau. Một trong hai vị phát nguyện làm Sa-môn và sẽ nỗ lực đắc quả A-la-hán, rồi sau đó tái sinh làm Na-tiên. Vị kia phát nguyện sẽ làm vua , giáo hóa dân chúng theo lời dạy của mình và sau đó tái sinh làm Vua Di-lan. 2. Trong bản p, có thêm một đoạn được tán rộng về chuyện vô số vị A-la-hán thỉnh cầu Đại Thiên Mahàsena giáng th ế để luận thắng Vua Milinda và bảo vệ Chánh Pháp, chuyện Mahàsena tái sinh làm Nàgasena trong gia đình Bà-la-môn Sonuttara, học Kinh Vệ-đà và các tri kiến Bà-la-môn giáo, việc Rohana được chỉ định truyền giới xuất gia cho Nàgasena và tu tập theo Chánh Pháp, việc Rohana đi khất thực suốt bảy năm mười tháng, việc ngài gặp gỡ Nàgasena, truyền giới cho Nàgasena làm Sa-di, và dạy Luận Abhidhamma (A-tỳ-đàm) cho Nàgasena. Bản c chỉ nói rằng Na-tiên, lúc đến tuổi mười bốn mười lăm, có một ông chú tên Lâu-hán, đó là một vị A-la-hán đắc thần thông. Na-tiên đến thăm chú và nói cho chú biết sở thích Phật Pháp của mình, rồi xin được xuất gia. Lâu-hán thương xót Na-tiên và truyền giới cho cháu làm Sa-di. Hằng ngày Na-tiên trì tụng giáo lý, chú tâm quán sát Pháp và Luật, chứng đắc Tứ thiền và thông hiểu cốt lõi giáo lý. ơ đây không nói đến việc ở trước tiên giảng dạy Abhidharma cho Na-tiên. 3. ở bản p, Na-tiên giảng cho vị tín nữ Luận Abhidhamma thâm áo và giáo lý liên hệ đến tính Không (Sunãatà) trong khi ở bản c , Na-tiên dạy cho vị nam cư sĩ trước tiên về bố thí, trì giới, các cõi trời. Sau đó, khi vị ấy nhận thấy vị cư sĩ sanh tâm hoan hỉ, bèn thuyết giảng Giáo Pháp cao sâu hơn, đó là tấ t cả các Pháp vô thường đều phải chịu khổ đau. Ở đây cũng không nói đến Luận Abhidharma. b) Các đoạn th iếu sót trong mỗi bảnẾ Trong mỗi bản đều có một vài đpạn và chi tiết thiếu sót: *. Không tìm thấy trong bản c . 1/ Vị Tỷ-kheo và Sa-di được tá i sanh qua vô lượng kiếp làm chư Thiên, nhân, giữa thời đức Phật Kassapa và đức Phật Gotama, rồi đức Phật Gotama đã tiên đoán về hai vị này cũng như ngài đã tiên đoán về Tôn giả Moggaliputta Tissa, rằng năm trăm năm sau khi đức Phật viên tịch, hai vị này sẽ giáng trần, thuyết Pháp và giúp giải tỏa các điểm khúc mắc trong giáo lý. 2/ Bản p đề cập Lục sư ngoại đạo và câu chuyện giữa Vua Milinda với Pùrana Kassapa (Phú-lâu-na Ca-diếp) và Makkhali Gosala (Mạc-già-lê Cù-xá-lợi), lời hai vị này đối đáp không làm hài lòng vua , khiến vua tuyên bô" là toàn cõi Jambudipa (Diêm- phù-đề) đều thiếu vắng các vị Sa-môn Bà-la-môn có thể đủ khả năng biện luận với mình. 3/ Bản c giữ yên lặng về câu chuyện bắt đầu với hội chúng A-la-hán thinh cầu vị Thiên Mahàsena giáng trần để so tài với Vua Milinda và bảo vệ giáo lý, cũng như về chuyện Tôn giả Rohana được mô tả là đã đến khất thực suốt bảy năm mười tháng tại nhà Bà-la-môn Sonuttara, sau đó đã dạy Luận A-tỳ- đàm cho Nàgasena. 4/ Bản p nói đến bộ Luận A-tỳ-đàm năm lần : lần đầu trong đoạn kệ nhập đề, Nàgasena được xem là một vị tinh thông A-tỳ-đàm, lần thứ hai khi Rohana dạy Nàgasena cả bảy quyển A-tỳ-đàm, từ quyển Dhamasangani (Pháp Tập) đến quyển Patthàna (Phát-thú hay Tương quan Nhân quả), lần thứ ba khi Nàgasena đọc thuộc lòng cho hội chúng A-la-hán nghe trọn bộ bảy quyển A-tỳ-đàm trước sự hoan nghênh như sấm động của chư Phạm Thiên và thiên hoa Mạn-đà-la rơi xuống dồn dập như mưa rào. Một lần nữa Nàgasena giảng A-tỳ-đàm cho bà lão tín nữ và cả hai vị đều đắc quả Dự lưu. Lần C U Ố I cùng, trên đường về Pataliputta (Ba-liên-phất), Nàgasena thuyết A-tỳ-đàm cho vị thương nhân đóng vai gia chủ đãi vị ấy thọ trai. 5/ Nàgasena, trong lúc theo thầy đi khất thực, đã th ầm trách thầy thiếu suy nghĩ và ngu si vì đã dạy mình luận A-tỳ- đàm trước tiên, và do việc này, vị ấy được thầy bảo đi so tài với Vua Milinda để chuộc lại những tư tưởng bất tịnh ấy. 6/ Nàgasena đến gặp Tôn giả Dhamma-rakkhitta ở Pataliputta để học Tam Tạng với Tôn giả và trong vòng ba tháng, vị ấy đã tinh thông Tam Tạng. *.Không tìm thấy ở bản p Có vài đoạn thiếu trong bản p nhưng lại được tìm thấy trong bản c : 1/ Bản p thiếu câu chuyện đức Phật hiện tại (Gotama) và con voi đi tìm độc cư (chuyện này gợi nhớ chuyện các Tỷ- kheo ỗ Kosambi), chuyện con voi, sau khi đức Phật diệt độ, đã đến ngôi tinh xá nghe phúng tụng Giáo Pháp, rồi voi tái sanh vào một gia đình Bà-la-môn, lớn lên trở thành một thanh niên không được nghe Phật Pháp và không gặp các Tỷ-kheo, chuyện chàng đi theo đời ẩn sĩ, làm quen với một ẩn sĩ khác và những lời phát nguyện của hai vị, sau đó hai vị tái sanh làm Na-tiên và Di-lan. 2/ Chuyện Na-tiên bị tẩn xuất khỏi Giáo hội vì không tuân lệnh thầy, sự ăn năn sám hối của vị này cùng nỗ lực chứng đắc quả A-la-hán và việc phục hồi chức vụ của vị ấy vào Giáo hội đều không được tìm thấy trong bản p. 3/ Sau khi đắc quả A-la-hán, Na-tiên đi du hóa từ làng này sang làng khác, thị trấn này sang thị trấn khác, sự chứng đắc trong tâm của thính chúng, sự hoan nghênh vị ấy nhận được không những từ loài người, mà còn từ Inda (tức Sakka Thiên chủ) và Phạm Thiên ...v.v, các chi tiết này đều thiếu trong bản p. Như vậy các ký sự về tiền thân của Nàgasena và Milinda khác nhau rấ t nhiều trong hai bản trên, mặc dù các điểm tương đồng vẫn không thiếu. Sự ôn hòa hợp lý trong bản c nói lên một cách hùng hồn tính nguyên thủy của nó và chúng ta có đủ lý lẽ để tin tưởng rằng nguyên tác đã được các nhà biên soạn bản Pàli cải cách cho phù hợp với giáo lý và tông phái của chư vị. Eễ CÁC SAI BIỆT TRONG CHI TIẾT Về thái độ của các nhân vật, về các đoạn trích dẫn nơi chốn, sông, khoảng cách, có một số sai biệt trong hai bản được liệt kê dưới đây : 1/ Trong bản p, Vua Milinda, sau khi đã phái đi một sứ giả, lại đến tham kiến Trưởng lão Ayupàla cùng 500 vị Yonaka.3 Trong bản c, trước tiên Tôn giả Dã-hòa-la được mời đến yết kiến Vua Di-lan. Vị Tỷ-kheo ấy đáp rằng nhà vua phải đến, chứ không phải mình, và sau đó nhà vua cùng đến với 500 vị hầu cận. 2/ Trong bản p, sau khi đã phái di một sứ giả, nhà vua đích thân cùng 500 vị Yonaka đến tham kiến Nàgasena. Trong bản c, Vua Di-lan gởi lời thỉnh cầu Na-tiên đến cung và Na-tiên nhận lời mời, đích thân đi với một đoàn hộ tống. 3/ Trong bản p, chính Vua Milinda khám phá ra Nàgasena ngồi giữa Tăng chúng và cảm thấy hoan hỉ vì đã tự mình nhận diện Nàgasena mà không cần ai giúp đỡ. Còn trong bản c chính vua hỏi vị đại thần: “Ai là Na- tiên?” và khi vị đại thần chỉ vị Tỷ-kheo ấy cho vua, Vua Di-lan nói mình đã đoán đúng. 4/ Bản c bắt đầu cuộc đàm thoại giữa vua và vị Tỷ-kheo trước tiên Na-tiên thuyết Pháp cho Vua Di-lan mà không cần vua yêu cầu. Vị ấy giảng rằng Phật giáo tuyên bố sự bỉnh an (vô bệnh) của con người là lợi ích tối thắng, tri túc là phong phú 3Yonaka : tên chỉ người Hy Lạp ở vùng Bactria, Tây Ấn (dg) tối đại, thành tín là phúc hậu4 tối cao và Niết-bàn là an lạc tối thượng. Bản p bỏ đoạn này và bắt dầu cuộc đàm thoại với việc Vua Milinda hỏi tên của Nàgasena. 5/ Vào ngày thứ hai củacuộc đàm thoại, bản c nói Na-tiên được 80 Tỷ-kheo hộ tống gồm cả Tôn giả Dã-hòa-la, trong khi bản p đề cập cả 80.000 Tỷ-kheo và bỏ qua Ayupala. Trong bản c, chính vị đại thần Triêm-di-lỵ-vọng-quần đến một mình và hỏi Na-tiên vài câu, trái lại, bản p nói các vị Devamantiya, Anantakàya và Mankura cùng đến và chính Anantakàya đặt câu hỏi. 6/ Việc Vua Milinda tiếp đón Nàgasena lần thứ hai gần như giống nhau trong hai bản, trừ chỗ trong bản c , Vua Mi-lan kính lễ Na-tiên và sau buổi thọ trai, đã cúng mỗi Tỷ-kheo một chiêc y và một đôi dép, còn Na-tiên và Dã-hòa-la được cúng dường một bộ ba y và một đôi dép. Khi chỉ còn mười Tỷ-kheo ở lại với Na-tiên, Vua Di-lan ra lệnh cho đám nữ nhân ngồi sau bức màn chứng kiến cuộc đàm thoại. Bản p : bỏ các việc cúng dép, sự hiện diện của Ayupàla cùng đám nữ nhân, nhimg lại thêm việc Vua Milinda lấy một bảo tọa thấp hơn và ngồi xuống. 7/ Bản c trích dẫn năm con sông ; (a) Hàng, (b) Tín-tha, (c) Tư-tha, (d) Bác-xoa, (e) Thí-phi-di, trong khi bản p trích dẫn các con sông : Gangà, Yamunà, Aciravatì, Sarabhù và Mahì. Ts. Kogen xác nhận năm con sông được trích dẫn trong bản c là Gangà, Sindhù, Sità, Vakshù và Saravati. Năm con sông này, trừ Hằng hà, đều là các sông lớn chảy qua vùng Tây Bắc Ân, trái lại, bốn trong năm sông được nói đến ở bản p đều chảy qua các miền Đông Ấn. 4 ở đây Pháp cú 204, hàng thứ ba: “Thành tín là quyến thuộc tối cao” được đổi thành:: “Thành tín là phúc hậu (sự tốt lành) tối cao” (dg) 8/ Bản c nói rằng một tảng đá lớn như cung vua',: nếu rớt từ cõi Phạm Thiên ở tầng trời thứ bảy xuống đất thì phải cần sáu tháng, nhưng bản p nói nếu một tảng đá lớn như ngôi nhà lầu rớt xuống từ cõi Phạm Thiên với tóc độ 48.000 do-tuần một ngày đêm, thì phải cần bôn tháng để đến cõi đất này. Bản c nói đảo A-lệ-tán cách thành Xá-kiệt 2.000 do-tuần, nhưng bản p nói đảo Alasanda cách thành Sàgala khoảng 200 do- tuần5. Sự sai biệt về khoảng cách giữa các bản p và c khiến học giả w.w Tarn nhận xét rằng bản c thay đổi vùng địa phương Vua Menander sinh trưởng làm cho Alasandã cách Sàgala cả 2.000 do-tuần thay vì 200. Vị ấy bảo điều đáng tiếc là một sô' học giả Pháp (Pelliot, Demieville, Finot, Grousset, Levi) đáng lẽ phải đối chiếu điểm này với bản p. Theo vị ấy, các dịch giả bản c chưa bao giờ nghe nói đến Alexandria thuộc vùng Caucasus, và chỉ biết cảng Alexandria của Ai Cập nên đã đổi 200 do-tuần thành 2.000 do- tuần. Nhưng cũng trên trang ấy (chú thích 4), Tarn nhận xét rằng tên Alasanda xuất hiện ba lần ở phần II (bản p trang 327 - 321 và 269) và ở đoạn cuối; đó hiển nhiên là Alexandria của Ai Cập không còn nghi ngờ gì nữa, trong khi hai đoạn khác nói đến Alexandria của vùng Caucasus. Dù chuyện ấy ra sao, ít nhất Tarn cũng chấp nhận Ạlexandria xưa kia có thể đã thuộc về Ai Cập. Ngoài ra, bản c nói Di-lan sinh ra làm hoàng tử, trái lại, bản p nói Milinda sinh tại Kalasigàma (thôn làng Kalasi). Vì th ế Tarn nêu ý kiến là Menander sinh ra làm thường dân nhưng dịch giả bản c đã biến ông thành một vương tử. Còn về Nàgasena, bản p nói vị ấy sinh ra tại một làng tên là Kạịangala dưới dãy Tuyết Sơn, trong khi bản c nói Kế-tân (Kashmir) là nơi sinh ra vị ấy. Ồng Tarn hình như đặt nhiều tin 5 Alaxanda hay Alexandria thuộc xứ Bactria được xây dựng trên một hòn đảo ở sông Indus (Ân Hà) (dg) tưởng vào tính cách trung thực của bản p, nhưng sự nghiên cứu hiện nay của chúng tôi chứng tỏ rằng các phần cải cách và bổ sung thật phong phú trong bản p, vì thế, không phải là không có lý do khi các học giả Pháp yêu chuộng bản c hơn. Dầu sao, Milindapanha cũng là một sách “thuyết giảng đạo đức và tranh luận về giáo lý được đặt vào hình thức một giả sử tiểu thuyết”, không được xem như một chứng cứ lịch sử và vì vậy tấ t cả chúng ta đều ý thức rằng ta không nên mong đợi nhiều sự kiện lịch sử trong sách này. Hơn nữa, Kế-tân được nói là xa 720 dặm trong ban c, trái lại bản p nói khoảng cách chi 12 do-tuần giữa Kaéhmir va Sàgala. Ngoài ra, bản c còn nói loại xương dài 4.000 dặm va mọt đại hải ngư tên là Chất có chiều dài 28.000 dặm, nhưng bản p chỉ nói loại xương dài 100 dặm và đại hải ngư dài 500 dặm. 9/ Khi cuộc đàm thoại chấm dứt, theo bản c , Na-tiên nói đã quá nửa đêm và Tôn giả muốn ra về. Khi ấy nhà vua ra lệnh các cận thần bảo lấy bốn cuộn vải nhúng dầu làm đuốc và tiễn Na-tiên về nơi cư trú với tấ t cả cung cách tôn trọng xứng đáng dành cho Na-tiên như thể dành cho chính mình vậy, và bảo rằng với một vị đạo sư như Na-tiên và một đệ tử như mình, sự đắc Pháp sẽ nhanh chóng, vì tất cả các câu hỏi của vua đều được Na-tiên trả lời thỏa đáng. Ở dây bản p trước tiên thêm lời Na-tiên hỏi về thời giờ và nhà vua đáp canh một đã qua,-canh hai đã được báo hiệu, đuôc đã được thắp sáng, bốn cờ hiệu đã được giương lên và lễ vật cúng dường của nhà vua sẽ được đưa đến từ công khô. ở đây bản p lại thêm các vị Yonaka tán thán Nàgasena là bậc trí tuệ và nhà vua đồng ý về lời tán thán ấy khi bảo rằng với một đạo sư như Nàgasena và một đệ tử như mình, chẳng bao lâu vị học giả sẽ đắc Pháp. 10/ Nhà vua hài lòng ra lệnh cúng dường Na-tiên y phục trị giá 10.000 đồng vàng lấy từ công khô", và thông báo cho Tôn giả biết từ nay về sau vị ấy cùng 800 Tỷ-kheo sẽ được thỉnh đến thọ trai hằng ngày trong cung và được cấp những thứ gì chư vị muôn. Bản p cũng gần giống như vậy, nhưng không đề cập 800 Tỷ-kheo mà là 800 buổi thọ thực. Bản p thêm câu nhà vua nói rằng nếu phải chọn đời tu hành, nhà vua sẽ không sống lâu vì có nhiều kè thù. 11/ Cuối cùng, bản c nói chuyện Na-tiên ra đi và nhà vua cung kính đảnh lễ vị Tỷ-kheo ấy. Bản p bổ cả hai chuyện này nhưng thay vào đó, lại nói hai vị đại nhân tán thán lẫn nhan * * * F. CÁC ĐIỂM SAI BIỆT TRONG GIÁO LÝ Các điểm sai biệt về giáo lý được tìm thấy rải rác đây đó trong hai bản, chúng đều đáng lưu tâm và quan trọng vì chúng biểu lộ tông phái của các vị soạn giả và niên đại của các bản Kinh đang được thảo luận này : 1. Abhidhamma (A-tỳ-đàm). Suốt trong ba chương của bản c, không một lần nào Ábhidharma được nhắc đến. Trái lại, trong ba chương đầu của bản p, Abhidhamma được nhắc đến 8 lần : (i)Trong đoạn kệ nhập đề, Nàgasena được nói đến như một vị tĩnh thông Luận tạng A-tỳ-đàm. (ii)Rohana dạy Nàgasena bảy Luận thư A-tỳ-đàm từ Dhammasanganì đến Patthàna. (iii) Nàgasena đọc thuộc lòng cho hội chúng A-la-hán trọn bộ bảy quyển Luận A-tỳ-đàm trước sự hoan nghênh như sấm động của chư Phạm Thiên và thiên hoa Mạn-đà-la rơi xuống dồn dập như mưa rào. (iv) Nàgasena dạy A-tỳ-đàm cho bà lão tín nữ và cả hai vị đều đắc quả Dự lưu. (v) Trên đường về Pàlatiputta, Nàgasena thuyết giảng Atỳ-đàm cho vị thương nhân đống vai gia chủ đã thiết đãi vị ấy thọ trai. (vi) Nàgasena đề cập Luận A-tỳ-đàm khi giải đáp câu hỏi của vị đại thần Anantakàya, đem lại kết quả là vị ấy trở thành một đệ tử tại gia. (vii) Nàgasena lại đề cập cách phân chia 108 loại cảm thọ trong A-tỳ-đàm. (viii) Nàgasena giải thích sự phi hiện hữu của linh hồn (vô ngã) bằng cách nêu ra lời trần thuật của A-tỳ-đàm. Ngoài ra, bản p nói đến bảy Tư tâm sở phổ thông như : Xúc, thọ, tưởng, tư niệm, nhất tâm (định), mạng căn, và tác ý là các thứ chỉ được tìm thấy trong bộ Luận A-tỳ-đàm chữ Pàli, vì các tông phái khác không chấp nhận mạng căn được phân loại vào các Tư tâm sở phổ thông6. 2ẳ Ba mươi bảy yếu tố đưa đến Giác ngộ (Bodhipa- kkhiya Dhammà). Bản c nêu 37 yếu tố đưa đến Giác ngộ gần tương tự các yếu tô' thông thường trong bản p, song các định nghĩa không hoàn toàn giông nhau. Như vậy Tứ Niệm Xứ có thể nói là gần giếng các Niệm Xứ của bản p, nhưng về Tứ Chánh cần (Sammappadhàna), bản c dịch là Tứ Ý Đoạn, do nhầm lẫn giữa từ pradhàna (tinh cần) và prahàna (đoạn tận). Định nghĩa từ này cũng khá lạ lùng : “ Đức Phật dạy sau khi phân tích Tứ Niệm Xứ,ta không nghĩ gì thêm nữa, đây gọi là Tứ Ý Đoạn Như vậy điều này khác xa với định nghĩa thông thường về Chánh c ầ n trong bản p. Ta cũng có thể nói như vậy về Tứ Thần (Như Ý) Túc mà bản c định nghĩa là “Mắt có thể thấy mọi vật, tai có thể nghe 6 Trong số 46 Tư tâm sở của Nhất thiết hữu bộ, mạng căn không được sắp vào loại mười đại địa cùng với Thọ, Tưởng, Tư niệm, Xúc..., nhưhg nó được sắp vào loại các tâm bất tương ưng pháp (Early Monastic Buddhistm, Đạo Phật trong Giáo hội Nguyên thủy, tr.141, 142.) moi vật, tâm biết tâm kẻ khác, thăn có thể bay”, điều này khác hẳn với Tứ N hư Ý Túc thông thường trong bản p : Dục N hư Ý Túc, Tâm N hư Y Túc, Tinh Tấn N hư Ý Túc và Tư Duy N hư Ý Túc. Ngoài ra, Ngữ Căn và Ngũ Lực cũng không giống nhau : Ngũ Căn được định nghĩa là “Tâm không chấp thủ đối với các sắc, thanh, hương, vị, xúc thiện, ác”. Ngũ Lực được định nghĩa là “Sự nhiếp phục mắt, tai, mũi, lưỡi, thân”, điều này khác hẳn Tín căn, Tấn căn, Niệm căn, Định căn, Tuệ căn; và Tín liịc, Tấn lực, Niệm lực, Định lực, Tuệ lực trong bản p. Về Bảy Giác Chi, bản c liệt kê như sau Ệ . a) Ý (tâm) th ế Sati (niệm); b) Khả th ế Pìti (hỷ); c) Ý (thanh thản) thế Passaddhi (khinh an); d) Hộ thê Upekkhà (xả). Ba chi còn lại đều giống bản p. Bát Thánh Đạo cũng gần gióng nhau trong hai bản, trừ chỗ bản c dùng từ Trực th ế từ Sammà và Phương tiện th ế từ Vàyàmo trong bản p. 3. Lý D uyên khởi. Gần giông nhau ở hai bản nhưng thuật ngữ được chấp nhận ở bản c không rõ ràng và hơi bất thường đối với một số cách diễn đạt. Các thuật ngữ đó như sau ở bản c : (i)Vô minh, (ii) Thần (hồn), (iii) Thân, (iv) Danh, (v) sắc, (vi) Lục tri, (vii) Các Xúc với các đối tượng riêng của chúng (viii) Tri khổ tri lạc, (ix) Ái, (x) Tham và Dục, (xi) Hữu, (xii) Sanh, (xiii) Lão, (xiv) Bệnh, (XV) Tử, (xvi) Bi, (xvii) Ưu, (xviii) Não. Nếu ta ghép danh sắc với nhau, và lão, bệnh, tử, bi, ưu, não với nhau, ta cũng đi đến tổng số 12 như ở bản p. Từ thần (hồn) ở bản c th ế hành, thân th ế thức, lục tri th ế sáu xứ, tham và dục th ế chấp thủ có hơi gượng ép và chứng tỏ rằng dịch giả bản c chưa quen với cách diễn dịch chính xác về các từ ngữ này sang chữ Hán vào thời biên soạn bản c này. Hơn nữa, Qui luật Duyên Khởi được giải thích theo thứ tự phủ định như sau ở bản c : * Các bậc trí là người đã học Pháp, không chấp thủ nội ngoại thân, nên không có khát ái. Vì chư vị không có khát ái, nên không có dục tham; không có dục tham, nên không có thụ thai trong lòng mẹ. Không có thụ thai trong lòng mẹ, nên không có sanh, lão; không có sanh lão nên không có bệnh tử. Vi không có bệnh, tử, chư vị không có ưu, bi; vì không có ưu, bi, nên chư vị không có khổ nội tâm vả chứng đắc Niết-bàn”. Một lần nữa, ở đây chúng ta nhận xét rằng công thức này của bản c vẫn còn ở trong tình trạng lỏng lẻo, chưa được đúc kết thành một hình thái vững chắc. Công thức này khỏi đầu đâu đó ở khoảng giữa và chúng ta có những trường hợp tương tự ở Kinh Đại Duyên của Trường Bộ, tập II. Cũng vậy ở Thanh Tịnh Đạo, chương XVII, chúng ta có những phương pháp quán sát khác nhau về qui luật này. Chúng ta có thể bắt đầu ở phần giữa và đi lui tới, hoặc chúng ta có thể khởi sự ở phần cuối và đi lui, cũng như ta có thể đi tới. 4ẳ Các cảm th ọẳ Bản p đề cập cách phân loại 108 cảm thọ trong A-tỳ-đàm, nhưng bản c bỏ phần đề cập A-tỳ-đàm ấy và phân loại cảm thọ như sau : (i) Sáu pháp làm sanh khởi nội lạc thọ trong con người. (ii) Sáu pháp làm sanh khởi ngoại lạc thọ trong con người. (iii) Sáu nội pháp làm sinh khởi nội khổ thọ trong con người. (iv) Sáu ngoại pháp làm sanh khởi bất lạc thọ trong con người . (v) Sáu pháp làm sanh khởi bất khổ bất lạc thọ trong con người. (vi) Sáu ngoại pháp làm sanh khởi khổ thọ trong con người. 5. Tam Pháp ấn. Trong khi bản p nói đến ba đặc tính Vô thường - Khổ - Vô ngã do những vị có trí tuệ nhận thức, bản c đưa ra một đoạn văn có hơi khác, nhưng ý nghĩã giống nhau. 6. B ảy loại Trí tuệ Bản p đề cập Bảy Giác Chi trong khi bản c nói đến bảy đức tính sau : (i) Suy tư về các thiện và ác pháp. (ii) Tinh cần. (iii) Thích thú Pháp. (iv) Nhiếp phục tâm trong khi hành thiện. (v) Suy tư về Con Đường. (vi) N hất tâm. (vii) Tiếp xúc ngoại cảnh không tham, không sân.7 7 Những điều này hình như chỉ khác về cách diễn tả ngôn từ với phần bảy Giác chi đã được nói trên. 7. N hư lý tác ý và Tuệ. Bản p nói rằng cừu, dê, bò, trâu, lạc đà có như lý tác ý nhưng không có tuệ; còn bản c nói rằng bò, ngựa, sáu gia súc có trí tuệ nhưng tâm chúng lại khác. 8. Niết-bàn Bản c : Niết-bàn đạo nghĩa là : sau khi đã vượt qua, sẽ không còn tái sinh, cũng giông bản p : Niết-bàn là tịch diệt. 9ế Tín Về định nghĩa Tín, bản c bỏ đặc tính của nó, nhưng chỉ nói rằng Tín nghĩa là không nghi hoặc và thêm : “Tin vào sự hiện hữu của chư Phật, Phật Pháp và Tăng chúng; tin có chư vị A-la-hán, tin có đời này, có đời sau, tin có lòng hiếu kính cha mẹ, tin có phước báo dành cho thiện nghiệp và ác báo dành cho ác nghiệp”. 10ệ Sự thọ Đ ại giới (Cụ túc giới) và Tuệ giác. Trong mẩu đôi thoại về chuyện đức Phật không có đạo sư, bản c nói rằng khi đức Phật đạt Giác Ngộ, ngài tự hiểu Đạo pháp, khác với chư đệ tử ngài phải học hỏi, hiểu biết và thực hành Phật Pháp cho đến già. Nhưng bản p lại đề cập sự thọ Đại giới (Upasampadà), bảo rằng ngài không thọ Đại giới từ ai khác theo cách “đức Thế Tôn đã đặt ra Giới Luật cho chư đệ tử tuân hành đến cuối đời”. l l ệ Hoài niệm (Trí nhớ). Cả hai bản đều liệt kê 16 cách hoài niệm (trí nhớ) phát sinh, theo cùng một thứ tự như nhau, nhưng cách giải thích khác nhau và bản p thêm một cách nữa, cách 17, Anubhùta, nghĩa là Kinh nghiệm, mặc dù nó chỉ nói 16 cách. 12. Thức, Tuệ và Mạng căn. Trong khi bản p đề cập thức, tuệ và mạng căn trong vị hữu tình, bản c nói thay vào đó là tinh thần của con người, trí tuệ và bản chất (phần tự nhiên). Bản c định nghĩa ba pháp này như sau : “Tinh thần con người hiểu biết, trí tuệ giác ngộ Đạo lý, và bản chất (phần tự nhiên) là không tánh, không có ngã thể”. Bản p định nghĩa đặc tính của thức là tri kiên, đặc tính của trí tuệ là chứng đắc giác ngộ và không có mạng căn trong vị hữu tình. * * * G. CÁC VÍ DỤ 1. Các điểm tương đổng và dị bỉệt. Các ví dụ rấ t phong phú trong hai bản Milindapanha và Na-tiên Tỷ-kheo Kinh . Sự nghiên cứu đối chiếu chứng tỏ rằng hai bản phát xuất từ một nguồn gốc vì chúng gần như giống nhau. Nhưng ta nhận thấy một nỗ lực cố ý về phần các soạn giả không theo sát nguyên bản một cách vô ý thức, mà có thêm bớt một số chi tiết để biểu lộ tính sáng tạo tân kỳ của mình Do vậy, sáu ví dụ được Nàgasena dùng để chứng minh sự liên hệ giữa danh-sác hiện tại và tương lai, gần như giống nhau giữa hai bản, trừ các điểm dị biệt sau đây : *.Trong ví dụ thứ nhất : Bản c : quả cây = bản p : quả xoài. *. Trong ví dụ thứ hai : Bản c ' mùa gặt và lúa chín = bản p : lúa và mía. *. Trong ví dụ thứ ba : Bản c : lửa đốt tường, phòng, nhà = bản p : lửa đốt đồng ruộng kẻ khác. *. Trong ví dụ thứ tư : Bản c : một người đôt đuốc, đặt trên tường đ ể có thể ăn cơm; cây đuốc đốt tường, tre, gỗ, nhà, phố = bản p : một người cầm đèn, đi lên ngôi đình, cây đèn đốt cỏ, làng. Ba ví dụ được dùng để chứng minh định nghĩa của xúc. Hai ví dụ đầu về hai con cừu đực và hai bàn tay vỗ vào nhau đều giông hệt. Ở ví dụ thứ ba, bản c đề cập hai hòn đá, nhưng bản p nói đến hai cái chũm chọe. Ngoài ra, ví dụ người thủ khổ mở kho báu của vua cũng gần giống nhau trong hai bản, ngoại trừ các đồ vật đều khác. Bản c : đồng tiền, vàng, bạc, châu báu, ngọc thạch, tơ lụa, vải, các hương liệu hỗn hợp, các màu sắc hỗn hợp = bản p ,ễ các báu vật của vua có màu xanh và đỏ, trắng, tím sẫm. 2. Cách giải thích khác nhau. Đôi khi, cách giải thích các ví dụ không giông nhau. Do vậy ở ví dụ để chứng minh Tầm : *. Bản p nói đến cái nồi đồng được đánh và phát ra tiếng động nhẹ. Khi nồi bị đánh, đó là tầm; khi phát ra tiếng động, dó là tứ. *, Bản c : khi cái dĩa đồng được một người đặt vào lửa, thì có tiếng động; khi vị ấy đưa tay lên (?) cũng có tiêng động. Như vậy khi có tư tưởng thì có nội động. Ngoài ra, lại có điểm hơi khác trong sự giải thích ví dụ về tính cách không thể nêu rõ các thiện và ác nghiệp, bản c muốn chứng tỏ rằng những người chưa được giải thoát không thể nêu ra vị trí của các thiện và ác nghiệp, vì thế, trong ví dụ này, bản c cho thấy khi quả chưa thành hình, thì không ai có thể tiên đoán cành này không có quả. Bản p cũng muôn chứng tỏ không thể nêu ra vị trí của các thiện và ác nghiệp, nhưng trong ví dụ này, nó cho thấy khi quả chưa thành hình thì không thể chỉ vị trí của quả ở chỗ này hay chỗ kia được. 3. Bản p có nh iều chi tiế t hơnệ Không hiếm các trường hợp bản p cung cấp nhiều chi tiết hơn bản c. Do vậy, bản p đề cập ví dụ đám thợ gặt, tay trái cầm lúa và tay phải cầm liềm cắt lúa, để chứng minh vị Sa-môn có như lý tác ý giữ vững tâm và đoạn trừ các lậu hoặc với trí tuệ. Nhưng bản c , trong khi trích dẫn cùng ví dụ ấy, chỉ nói những người có trí tuệ đoạn tận tham ái dục vọng giống hệt như đám thợ gặt lúa. Ngoài ra, cả hai bản đều sử dụng bôn ví dụ để chứng minh các đức tính tùy thuộc Giới luật là căn. bản. Chúng không theo cùng một thứ tự và bản p đưa nhiều chi tiết hơn: C1 = P2; C2 = P l; C3 = P3; C4 = P4. Như vậy trong C3 = P3, bản c chỉ nói rằng nếu một kiến trúc sư muốn xây một thành phố lớn trước tiên vị ấy phải đo lường và đặt nền tảng rồi mới có thể xây thành. Nhưng bản p nói nhiều chi tiết hơn, như dọn sạch nơi thành phố được xây, quăng bỏ mọi gốc cây, gai nhọn, san bàng mặt đất, rồi thiết kế các đường sá, khu phố, ngã ba, ngã tư v.v... và thế là vị ấy dựng kinh thành. Về tư niệm (dự định, hành vi cô' ý), cả hai bản đều đề cập các ví dụ về mật người uống độc và bảo người khác uống, ác nghiệp của kẻ ấy và sự xúi giục người khác làm ác nghiệp. Nhưng ở đây bản p thêm hai ví dụ nữa, trường hợp một người uông lạc, bơ, dầu, mật ong, mật mía, và bảo người khác uống; trường hợp một người làm thiện nghiệp và thúc đẩy người khác cũng làm như vậy. 4. Bản c có nh iều chỉ tiế t hơn. Đôi khi ta chứng kiến điều trái lại, đó là bản c đưa ra nhiều chi tiết hơn. Do vậy trong ví dụ đầu tiêu về tinh cần, bản p nói đến ngôi nhà sụp, bản c thêm một trường hợp nữa đó là bức tường sắp đổ. Trong mẩu đối thoại về trí tuệ, bản c thêm ví dụ một người đốn cây với con dao để chứng tỏ ràng trí tuệ như con dao sđc bén đoạn tận các bất thiện pháp. Ta có thể thấy cùng một nguồn cảm hứng gợi lên cho các soạn giả bản c và p về các ví dụ chứng minh những lời giải thích. Nhưng các soạn giả ấy hỉnh như không chỉ hài lòng về một bản dịch trung thành với nguyên tác. Chư vị đã thêm các ví dụ mới có tính cách thuyết phục nhiều hơn, giảm bớt một sô ví dụ có vẻ không phù hợp với chủ đích và sử dụng các chất liệu mới cho phù hợp màu sắc của địa phương, do vậy tạo nên tất cả mọi điểm dị biệt mà chúng ta tìm thấy trong các ví dụ của hai bản dịch này. H. CÁC BÀI KỆ VÀ ĐOẠN TRÍCH DÂN l ễ Các bài kệ. Về phần các bài kệ, ta có thể nói là không có bài kệ nào trong bản c. Bản p có 10 bài kệ trong ba chương đầu, gồm 6 bài kệ không có các đoạn tương ứng ở bản c và 4 bài kệ có các đoạn văn xuôi tương ứng ở bản c. Sáu bài kệ sau đây không tìm thấy ở bản c : (i). Bài kệ trong đó Milinda và Nàgasena được giới thiệu với những đức tính xuất sắc ở phần khởi đầu của quyển sách. (ii). Bài kệ tán thán các đức tính cùng học thức uyên bác của Nàgasena và thông báo việc vị ấy đến cư trú tại tinh xá Sankheyyà. (iii). Bài kệ miêu tả những mối linh cảm của Milinda khi diện kiến Nàgasena. (iv). Bài kệ của Tỷ-kheo-ni Vqịira về cái tên thông thường của một cỗ xe và một vị hữu tình được Nàgasena trích dẫn để hỗ trợ lời giải thích của mình. (v). Hai bài kệ được ghép vào nhau do Nàgasena trích dẫn lời đức Phật tán thán Giới là nền tảng trên đó Định và Tuệ cùng sự tăng trưởng các thiện pháp được xây dựng. (vi). Bài kệ do Nàgasena trích dẫn lời đức Thế Tôn tán thán đức tính của tín, nhiệt tâm, tinh cần và tuệ. Bốn bài kệ sau đây được bản p đặt vào thể kệ, nhưng bản c dùng thể văn xuôi thay vào đó: (vii). Thái độ của Tôn giả Sàriputta đối với sự sống chết. (viii). Lời đức Phật khuyến giáo không giống như người lái xe đưa xe vào con đường gồ ghề và làm cho trục xe gãy. (ix). Lời đức Phật thuyết Pháp mô tả thân thể như một nai có chín lỗ hôi thối và bất tịnh. Như vậy các bài kệ không tìm thấy ở bản c có lẽ do các soạn giả p thêm vào về sau, và hình thức văn xuôi ở bản c tương ứng với các vần kệ ở bản p có thể được xem là mang dấu ấn một thời đại cổ sơ được xác định rõ ràng hơn khi đem so sánh với bản p. 2ễ Các đoạn trích dẫnể Về các đoạn trích dẫn, chúng không hoàn toàn giông nhau ở hai bản. Như khi nói về tính trống không của từ “cỗ xe”, bản c nói rằng Kinh Phật dạy : Với sự thu thập gỗ, với nhu cầu làm xe, người ta có được một cỗ xe. Nhưng bản p trích dẫn bài kệ của Tỷ-kheo-ni Vajira như sau : Ví như do nhân duyên Nhiều bộ phận có mặt, Nên từ “Xe” được dùng, Vậy khi có Ngũ uẩn, Ta nói “có hữu tình”8. Hơn nữa, khi nói về niệm, bản c trích dẫn môt bài Kinh dạy rằng ta phải phòng hộ và chế ngự tâm ta cùng sáu tham dục trong thân. Với sự chế ngự nghiêm khắc và giữ chặt tâm như thế, ta có thể vượt lên thế giới này. Nhưng bản p nói đức Thế Tôn đã dạy rằng niệm lợi ích cho mọi người. 8 Kinh Tương Ưng Bộ V (dg) Ngoài ra, để giải thích sự sai biệt giữa nhiều hạng người, bản c trích lời đức Phật dạy rằng tùy theo thiện nghiệp và ác nghiệp của mình, ta sẽ gặt quả báo, trong khi bản p đề cập lời đức Phật : “Các loài hữu tình là chủ của nghiệp, là kẻ thừa tự của nghiệp; nghiệp là thai tạng, nghiệp là quyến thuộc, nghiệp là điểm tựa. Nghiệp phân chia mọi loài hữu tình thành các hạng hạ liệt và ưu thắng”. Một trường hợp khác về sự sai biệt trong câu trích dẫn là đoạn chứng minh thân là xấu xa, bất tịnh. Bản c trích : “ Kinh Phật đã dạy : Người ta có chín lỗ như chín vêt thưỡng bị giáo đăm. Chín lỗ ấy hôi hám và chứa đẩy vật bất tịnh *. Bản p trích dẫn có hơi khác : Được da sống bao bọc, Vết thương lởn chín lỗ, Tử đó toàn rỉ ra Vật thối tha bất tịnh9. Từ những câu trích dẫn có cùng một ý nghĩa nhưng khác nhau về cách diễn tả ngôn từ và chi tiết như trên, ta có thể phỏng đoán là các vị phiên dịch và biên soạn bản c và p chắc hẳn đã trích dẫn theo các nguồn kinh sách riêng của mình. Nhưng ta lại chứng kiến một đặc điểm khác ở đây trong phần nghiên cứu đối chiếu các câu trích dẫn của bản c và P: Bản c chỉ trích dẫn: “Kinh Phật đã dạy”, và trong một đoạn, bản ấy đề cập Kinh và Luật của đức Phật, hơn là Pháp và Luật của đức Phật. ở đây ta nhận xét là bản c không bao giờ nói đến Tam Tạng hoặc trích dẫn các Bộ Kinh A-hàm. Nhưng bản p, ngay trong ba chương đầu, trích dẫn rất nhiều đoạn từ Tam Tạng 9 Theo học giả Rhys Davids, không tìm thấy bài kệ này ở kinh nào cả (dg). thậm chí còn nói đến tên bài Kinh , Bộ Kinh , bảy quyển Luận A-tỳ-đàm và cuôi cùng, tên của Tam Tạng. Do vậy, tên của Kinh Đại hội, Kinh Điềm lành lớn, Kinh Thuyết giảng về Tâm Thăng Bằng, Kinh Giáo Giới La-hầu-la, Kinh Bại Vong được nói đến trong bản p lần lượt theo thứ tự như trên ở trang 19 -20. Tương Ưng Bộ được trích dẫn ở trang 36. Từ A-tỳ-đàm được nhắc đến trong bản p ở các trang sau : 1, 12, 16, 17, 45 và 56. Từ Luận Tạng A-tỳ-đàm được đưa ra ở trang 13 và tấ t cả tên của bảy quyển A-tỳ-đàm được liệt kê ở trang 12 từ Pháp tập đến Phát thú Luận. Hơn nữa, từ Tam Tạng được nói đến ở các trang 18 và 21ế, và ở trang 1, ba tạng Luật, Kỉnh và Luận A-tỳ-đàm được trích dẫn. Tất cả những điều trên chứng tỏ bản p được biên soạn vào thời kỳ mà sự phân chia Kinh , Luật, Luận A-tỳ-đàm và sự sắp loại các Kinh vào Năm Bộ Nikàya đã được lưu hành và đã trở thành tương đối vững chắc phần nào. Sự trích dẫn tấ t cả bảy quyển Luận về A-tỳ-đàm (Thắng Pháp) có nghĩa là bản p đã được biên soạn sau Đại hội Kết tập thứ ba, khi các luận thuyết A-tỳ-đàm được xem là đã được sưu tập và cũng là sau thời kỳ văn học A-tỳ-đàm phát triển trọn vẹn. * * * III. CÁC TÔNG PHÁI MÀ CÁC BẢN C V À P TRựC THUỘC Điều hiển nhiên là bản p thuộc về Thượng Tọa Bộ, tông phái công nhận chữ Pàli làm ngôn ngữ của mình. Sự trích dẫn bảy quyển Luận A-tỳ-đàm, sự đề cập bảy Tư tâm sở phổ thông, Công thức Lý Duyên khởi đã được tiêu chuẩn hóa nói rõ ràng bản Milindapanha chữ Pàli thuộc về Thượng Tọa Bộ. Nhưng quả th ậ t rấ t khó đoán tông phái có lẽ đúng là của bản c, vì tuyệt nhiên không có chứng cứ giúp ta khám phá tông phái nào mà bản này có thể trực thuộcế Tất cả bằng cớ trên chứng tỏ nguyên bản c được biên soạn vào thời kỳ văn học A-tỳ- đàm chưa trưởng thành và sự phân loại Phật Pháp vào các Bộ Kinh A-hàm hay Nikàya chưa được công nhận rộng rãi. IV. KHẢO SÁT TÍNH TIÊN KHỞI VÀ TRUNG THựC CỦA CÁC BẢN c VÀ p Với sự nghiên cứu đối chiếu hai bản dịch đã được thực hiện như trên, cùng với những điểm tương đồng và dị biệt đã được nêu ra và giải thích, bây giờ chúng ta có đủ dữ kiện và tài liệu để khảo sát tính tiên khởi và trung thực của mỗi bản. Ông Rhys Davids trong quyển “Các Pháp Thoại của Đức Phật”, đã bày tỏ ý kiến về vấn đề này như sau : “Dừ (theo Syhian Levy nghĩ) đó (bởnPMilũĩdapanha) là một tác phẩm mở rộng được xây dựng trên nền tảng nguyên tác ở Ẳ n Độ của các bản c, hay dù (như tôi có khuynh hướng nghĩ rằng) nguyên tác ấy phát xuất từ quyền Milinda này của chúng ta ...” như vậy ông R.Davids nêu ý kiến là bản p xuất hiện sớm hơn nguyên tác từ đó bản c được phiên dịch. Nhưng ông không đi sâu vào các chi tiết và không đề xuất những bằng cớ để hỗ trợ quan điểm của mình, ngoại trừ đưa ra một sở thích và chỉ một sự phỏng đoán mà thôi. Sau khi khảo sát kỹ hai bản này, tôi có khuynh hướng bất đồng với ông R.Davids và hoàn toàn theo ý kiến của ông S.Levy: Bản p không gì hơn là một sách biên soạn về sau được mở rộng ra từ bản dịch Pàli của nguyên tác do đó bản c phát xuất, nguyên tác này viết bằng chữ Sanskrit hay một loại chữ Prakrit thịnh hành ở Tây Bắc Ấn. Như vậy bản c có thể tuyên bố là đã xuất hiện sớm hơn và thân cận nguyên tác hơn bản p tương đương với nó. Các chứng cứ nội tại và ngoại lai sau đây hỗ trợ một cách phong phú và đầy thuyết phục tính tiên khởi và trung thực của bản c : (1). Sự sai lạc niên đại lịch sử ở bản p, (2). Các đoạn đề cập A-tỳ-đàm ở bản p, (3). Các đoạn đề cập Tam Tạng và NỉkàyaỉíbảnP, (4). Các công thức về giáo lý chưa được vững chắc ở bản c, (5). Bản c xuất hiện trước thời các tông phái thành lập, (6). Tính xác thực của bản c, (7). Có rấ t nhiều phép thần thông ở bản p, (8). Tính ôn hòa hợp lý của bản c, (9). Phần bổ sung bốn chương cuối vào bản p, (ỈO). Các điểm sai biệt giữa ấhbảnLa-mãvàXìêm, (11). Các sai biệt giữa các đoạn trích dẫn của Buddhaghosa và các đoạn văn của quyển Milindapanha, (12). Bản p chĩ là một bản dịch mở rộng. 1. Sự sai lạc niên đ ạ i lịch sử ở bản p. Do đề cập Lục Sư ngoại đạo và cuộc đàm thoại giữa Vua Mỉlinda với Pùrana Kassapa và Makkhali Gosàla, bản p phạm một sự sai lạc thô thiển về niên đại lịch sử, việc này đã bị ngay cả Rhys Davids chỉ trích : "... vỏ sự vay mượn cổ tích ấy lại càng vụng về hơn nữa vì các danh tánh xưa được giữ lại, mà không đưa ra một lời giải thích nào về sự kiện chư vị ấy tái sinh hai lần cách nhau 500 năm ! Lục Sư ngoại đạo là những vị đồng thời với đức Phật, không thể nào sông lâu đến độ có thể đàm đạo triết lý với Vua Milinda của chúng ta ! Một số học giả cố giải thích để làm giảm thiểu điểm sai niên đại lịch sử hiển nhiên này bằng cách nói rằng các nhân vật trên chỉ là đệ tử của Lục Sư ngoại đạo, những vị ấy tình cờ mang cùng tên họ với các sư phụ của mình. Cho dù lý luận này, thoạt nhìn sơ qua, có vẻ khéo léo ra sao đi nữa, thì nó cũng không chịu đựng nổi một sự khảo sát kỹ lưỡng. Chúng ta có thể chấp nhận khả năng một vị đệ tử mang cùng tên họ với sư phụ mình, nhưng không có trí tưởng tượng nào đi quá xa khiến, chúng ta nghĩ rằng sáu vị đệ tử mang cùng tên họ với sáu sư phụ của mỗi vị lại hội họp cùng nhau một thế kỷ sau để thuyết giảng giáo lý của thầy mình trước Vua Milinda! Hơn nữa, rõ ràng các soạn giả Pàli muôn tái diễn cuộc hội kiến giữa Vua Ajàtasattu (A-xà-thế) và Lục sư ngoại đạo trong Kinh Samannaphala (Sa-môn Quả) với cảnh Vua Milinda thủ vai Vua Ajàtasattu và Nàgasena trong vai đức Phật. Việc bỏ bớt điểm sai lạc niên đại rõ ràng này trong các bản c hỗ trợ hùng hồn tính nguyên thủy của bản c. 2. Các đoạn đề cập A-tỳ-đàm ở bản p. Sự kiện bản c không đề cập Tạng Luận A-tỳ-đàm ghi thêm một điểm hỗ trợ tính nguyên thủy của bản c. Trong ba chương đầu, bản p nói đến văn học A-tỳ-đàm tấ t cả tám lần. Vì sự phát triển văn học A-tỳ-đàm khá muộn so với sự phát triển Kinh Tạng và Luật Tạng, nên sự kiện bản c hoàn toàn không đề cập A-tỳ-đàm biểu lộ tính cách nguyên thủy, tạo niềm tin là nó xuất hiện sớm hơn bản p tương đương với nó. ở đây ta có thể suy luận rằng vào thời biên soạn bản p, vị trí của bộ Luận A-tỳ-đàm chưa được củng cố vững mạnh, vì vậy các vị ủng hộ Luận Tạng muôn tăng cường địa vị của nó bằng cách đẩy lùi Kinh Tạng vào hậu trường. Do đó Nàgasena khởi đầu bằng việc nghiên cứu A-tỳ-đàm, và chỉ sau khi vị ấy đã nhận thức sự bất thường trong một giáo trình như thế, vị ấy mới đi đến nghiên cứu Kinh Tạng dưới sự hướng dẫn của Tôn giả Dhammarakkhita. Hơn nữa, khi thuyết Pháp với tín nữ và thương nhân, vị ấy đã bỏ qua Kinh Tạng và giảng Luận A-tỳ-đàm cho họ. 3. Các điểm đề cập Tam Tạng và N ikàya ở bản p. Như được thấy ở trên, bản p đã trích dẫn từ Tam Tạng ở trang 18 và 21, và ở trang 1, tấ t cả Tam Tạng Luật - Kinh - Luận A-tỳ-đàm đều được nói đến. Hom nữa từ Tương Ưng Bộ Kinh được trích dẫn ở trang 36. Các trích dẫn này chứng tỏ bản p được biên soạn vào thời Phật Pháp đã được phân loại thành Kinh , Luật, Luận A-tỳ-đàm, và Kinh Tạng đã được phân nhỏ thành các bộ Nikàya. Nhưng bản c bỏ qua tấ t cả mọi trích dẫn này và chỉ nói đến Phật, Kinh Phật, hay Kinh - Luật, do đó, chứng tỏ rằng nó được biên soạn vào thời kỳ gần ngay sau sự kiện đức Phật diệt độ, khi các sự phân chia và sắp loại ở trên chưa được phổ biến. Như vậy bản c thắng thêm một bước đi trước bản p về vấn đề tính tiên khởi và trung thực. 4. Các Công thức về Giáo lý. Sự nghiên cứu đốỉ chiếu các công thức giáo lý như Lý Duyên Khởi, 37 yếu tố đưa đến Giác ngộ được thấy trên đầy chứng tỏ rằng các công thức của bản p đã mang một hình thái được hệ thống hóa, tiêu chuẩn hóa chặt chẽ phổ biến suốt trong Tam Tạng. Nhưng các công thức của bản c vẫn còn bị thay đổi và chưa đạt hình thái cô' định của các giai đoạn về sau. Như vậy bản c một lần nữa biểu lộ dấu -ấn cổ đại và tiên khởi so với bản p. 5. Nguyên tác của bản c có th ể x u ă t hiện trước thời các tông p h á i P h ậ t g iáo thành lập. Dấu ấn cổ đại của bản c lại càng trở nên sâu đậm hơn nhờ sự kiện là nguyên tác của bản c có lẽ đã được sáng tạo trước thời các tông phái Phật giáo thành hình, vì ta không thể khám phá ra bất kỳ một đặc tính nào của bản c giúp ta phân loại nó vào một trong hai mươi tông phái Phật giáo đã phát sinh sau khi đức Phật diệt độ. Nhưng điều rõ ràng dối với mọi người là bản p thuộc về Thượng Tọa Bộ, với những chỗ đề cập bảy quyển Luận A-tỳ-đàm với sự phân loại các Tư tâm sở vào bảy Tư tâm sở phổ thông, V .V .... Như vậy bản gốc của quyển c có thể được xem là sớm hơn bản gốc của quyển p. ổ. Tính xác thực của bản c. Một số chi tiết trong bản c , khi được so sánh với các điểm tương đương trong bản p có vẻ đáng tin và xác thực nhiều hơn các chi tiết được tìm thấy trong bản p, và tính xác thực này của bản c lại làm nghiêng cán cân đo lường tính tiên khởi và cổ đại về phía nó. a) Trong bản p, khi Nàgasena thuyết Pháp cho bà tín nữ, trước tiên vị ấy giảng giải giáo lý A-tỳ-đàm về không tánh, như vậy đã bỏ qua Kinh Tạng. Nhưng bản c tương đương lại phản ảnh trung thành các giáo lý đích thực do đức Phật thuyết trong những ngày Sơ chuyển Pháp luân. Na-tiên giảng như sau : “ Người ta phải bố thí, hành thiện và trì giới. Trong đời hiện tại, họ sẽ được an ổn, đời sau họ sẽ được tái sinh vào cõi trời hay cõi đời này làm người có đủ trí tuệ, thông minh và tài sản. Họ không bị tái sanh vào địa ngục, cảnh giới ngạ quỉ hay súc sanh. Những người không tuân hành Pháp và trì giới phải khổ đau trong đời hiện tại và đời sau, sẽ đọa vào ba ác thú qua vô lượng kiếp. Na-tiẽn biêt vị tín nữ đã sanh tâm hoan hỉ, bèn thuyết giảng Pháp thâm áo hơn, đó là : vạn vật đều giả tạm, vô thường; vì vô thường, chúng phải chịu khổ đau Đoạn này gần như giông hệt với đoạn Kinh do đức Phật thuyết cho Yasa ở Đại phẩm của Luật Tạng: “ Đức Thể Tôn thuận thứ thuyết Pháp, đó là, thuyết về bố thí, thuyêt về giới đức, thuyết về các cõi trời, giảng giải sự hiểm nguy, phù phiếm, nhiễm ô của các dục lạc, và lợi ích của sự xuất ly. Khi đức Thế Tôn biết tâm thiện nam tử Yasa đã sẵn sàng nhu thuận, không triền cái, đầy phấn khởi và hoan hỉ, ngài bèn thuyết Pháp mà chư Phật tán dương (đó là): Khổ, Tập, Diệt, Đạo”. Như vậy bản c phản ánh truyền thông thời nguyên thủy Phật giáo, khi đức Phật Thế Tôn vừa khởi đầu việc hoằng Pháp của Ngài như đã được ghi trong Đại phẩm của Luật Tạng. b) Hơn nữa, khi Na-tiên gặp Vua Di-lan lần dầu, liền thuyết Pháp ngay cho nhà vua mà không cần vua thỉnh cầu. Vị ấy thuyết như vầy : “ Phật Pháp tuyên bô' rằng vô bệnh là lợi ích tối thắng, tri túc là phong phú tối đại, thành tín là phúc hậu tối cao và Niết-bàn là an lạc tối thượng”10. Đoạn này được bỏ trong bản p, bản này khởi đầu ngay với việc nhà vua hỏi Nàgasena về ý nghĩa triết lý của cái tên. Như vậy diễn tiến câu chuyện trong bản p không thể được xem là tự nhiên như diễn tiến trong bản c. c) ơ bản p, Vua Milinda khám phá Nàgasena ngồi giữa hội chúng Tỷ-kheo và hoan hỉ vì đã nhận ra Nàgasena mà không cần ai giúp đỡ. Trong bản c , chính vua hỏi vị cận thần : “Ai là Na-tiên ?” và khi vị ấy chỉ vị Tỷ-kheo cho vua , Vua Di- lan bảo mình đã đoán trúng. 10 Pháp Cú 204 (dg) Thành tích này của Vua Milinda ở bản p tạo nên lời phê bình sau đây từ Rhys Davids : “Trong đoạn tương đương ở Kinh Sa-môn Quả, Jìvaka chỉ đức Phật cho Vua Ạịàttasattu. Việc này vẫn còn nằm trong trí của mọi độc giả, và tác giả của chúng ta lại biến đổi câu chuyện ở trường hợp này để chứng tỏ Vua Milinda tài cao hơn biết bao so với vị đối thoại vương giả (tức Ạịàttasattu) trong danh sách xưa kia”. Bản c theo sát truyền thông nguyên thủy hơn, nên có vẻ xác thực và cổ kính hơn bản p tương đương với nó. d) Lại thêm một đặc điểm nữa chứng minh tính chính xác của mỗi đoạn trong bản c so với đoạn tương đương trong bản p. Khi nói về đặc tính vô thượng của đức Phật, bản p trích dẫn ví du năm con sông lớn : Gangà, Yamunà, Aciravatì, Sarabhù, Mahì, nhưng bản c nói đến sông Hằng, Tín tha (Ấn hà), Tư-tha, Bác-xoa, Thí-phi-di. Năm con sông trong bản c được Ts.Kogen Mizuno nhận là trùng hợp với Gangà, Sindhù, Sità, Vaksù và Saravati. Năm sông này, trừ sông Hằng, là các sông lớn chảy qua Tây Bắc An, trái lại, tấ t cả năm sông được nói đến trong bản p đều chảy qua các miền Đông Ân. Như ta biết, quyển Milindapanha liên quan đến Vua Mỉlỉnda phải được sáng tác ở nơi nào đó trong miền Tây An, nơi mà các kỷ niệm về vị vua Hy-Lạp ấy vẫn còn mới mẻ, và cũng chỉ là việc tự nhiên khi các vị soạn giả chuyện này phải đề cập những con sông lớn mà chư vị quen thuộc, tức là ở Tây Bắc Ân. Điều ngoại lệ phải được đặt ra với Hằng Hà là sông danh tiếng khắp Ấn Độ vì dòng chảy dài yà tính cách thiêng liêng của nó. Vì vậy bản c nói đến bôn sông lớn thuộc về Tây Bắc Ấn hỗ trợ quan niệm cho rằng nó gần gũi nguyên tác hơn bản p tương đương với nó. Ts. Kogen Mizuno đồng ý kiến rằng khi nguyên tác của bản c Na-tiên Tỷ-kheo Kinh được các nhà Phật học Pàli chấp nhận và cải cách, thì bôn con sông ở Tây Bắc Ân chưa quen thuộc với dân chúng miền Đông, nên chúng được đổi thành Yamunà, Aciravati, Sarabhù và Mahì, tấ t cả sông này đều nổi tiếng đôi với dân miền Đông Ấn. Hơn nữa, bản p nói đến nhiều địa danh ở miền Đông như Kajangala, nơi Nàgasena được giả thiết là đã sinh ra đời, Pataliputta (Ba-liên-phất) và Asokàrama (A-dục Viên), nơi Nàgasena đến học Kinh Tạng dưới sự hướng dẫn của Tôn giả Dhammarakkhita. Theo Ts. Kogen Mizuno, Huyền Trang nói đến Kajangaỉa với tên là Yết-châu-ôn-chi-la được dựng lên ở miền đông Champà (Chiêm-bà) trong nước Magadhà (Ma-kiệt-đà), có lẽ về phía đông của Pataliputta độ 100 do-tuần. Nhưng bản c không đề cập nơi nào ở miền Đông cả. Sự kiện này chứng tỏ nguyên tác của Ấn Độ có lẽ đã được các soạn giả duyệt lại, các vị ấy sông ở Đông An và quen thuộc với các con sông và nơi chốn ở miền Đông, trong khi nguyên tác của bản c hầu như hoàn toàn thiếu các vùng địa phương ở miền Đông, (ngoại trừ Hằng Hà) chứng tỏ nó đã được sáng tác ở miền Tây Bắc Ấn, vì th ế nó càng xác thực hơn và đáng tin cậy hơn bản p tương đương. 7ẻ Có r ấ t nhiều p h ép thần thông ừvngbảnP. Một sự kiện nói lên tính cách thân cận nguyên tác của bản c hơn bản p là có rấ t nhiều kỳ tích thần thông trong bản P; trái lại, bản c lại thích một lớp áo khoác ngoài đơn giản và dung hòa hơn, đó là các đặc tính chính yếu của đạo Phật nguyên thủy. Vì vậy, trong chuyện tiền thân của Nàgasena, bản p đưa câu chuyện lùi lại tận thời đức Phật Kassapa, nhưng bản c chỉ nói đến thời đức Thế Tôn (Gotama) của chúng ta mà thôi. Các phép thần thông cũng không hiếm trong bản p về đời trước của Nàgasena. Do đó, toàn thể hội chúng A-la-hán do Tôn giả Assagutta dẫn đầu đã biến m ất khỏi núi Yugandhara và xuất hiện ở cõi Tam thập tam Thiên, tại đó chư vị được Sakka Thiên chủ11 nghênh tiếp, đến lượt Thiên chủ lại giới thiệu vị Thiên Mahàsena với hội chúng A-la-hán. Ba lần Thiên chủ Sakka nhân danh Tăng chúng thỉnh cầu vị Thiên Mahàsena tái sanh cõi người để bài bác các tà kiến của Vua Milinda, và ba lần Mahàsena từ chốỉễ Đến khi Mahàsena được sanh vào mẫu thai của bà vợ Sonuttara, ba phép hi hữu xuất hiện : khí giới sáng lòa, mễ cốc chín đồng loạt và có mưa lớn trái mùa. Hơn nữa, Nàgasena được mô tả là đã thuộc lòng cả bảy quyển Luận A-tỳ-đàm sau khi nghe qua chỉ một lần. Lần khác trong vòng bảy tháng, Nàgasena phúng tụng toàn bộ A-tỳ-đàm trọn vẹn, nên quả đất chấn động, chư Thiên hoan nghênh tán thưởng, chư Phạm thiên vỗ tay vang dội và từ trên trời phấn chiên-đàn thơm ngát và hoa Mạn-đà-la đổ xuông rạ t rào như mưa. Cũng hiện tượng này chào mừng Nàgasena một lần nữa khi vị ấy đắc quả A-la-hán. Trước sự kiện phong phú các phép thần thông này, bản c tương đương lại nêu lên một đặc điểm ôn hòa và chân th ậ t đáng khen. Hoàn toàn không có kỳ tích nào, trừ chuyện Na-tiên và ông chú ruột được bảo là có Ngũ Thông : biết bay qua cõi không, đắc thiên nhĩ, thiên nhãn, biết các chỗ tái sanh v.v..., nhưng không có vị nào thi triển các phép thần thông của mình cả, và khi Na-tiên đắc quả A-la-hán, sách này cũng không nói đến việc chư Thiên tán thán, mưa hoa Mạn-đà-la và phấn chiên đàn thơm ngát từ trên đổ xuống rạ t rào để tôn vinh sự kiện đặc biệt này. Ngoài ra, bản p còn nói đến tên của Trưởng lão Moggaliputta Tissatissa, vị danh Tăng triệu tập Hội đồng Phật giáo lần thứ ba, cùng với lời đề cập rõ ràng Moggaliputta cũng được đức Phật tiên đoán sẽ làm vị Tỷ-kheo về sau triệu tập Hội đồng Phật giáo lần thứ ba. Ở đây, ấn bản Xiêm nói thêm tên của Tôn giả Assagupta cũng được đức Phật tiên đoán như vậy. Dĩ 11 Sakka: Đ ế Thích, Thiên chủ cõi trời Ba mươi ba (dg) nhiên, bản c giữ một sự im lặng đầy ý nghĩa về hai danh tánh này và do đó ghi thêm một điểm nữa về tính thân cận nguyên tác đối lập với truyền thông của bản p. 8. Sự dung hòa hợp lý trong bản c . Trong khi bản p nói rằng Nàgasena được 80.000 Tỷ-kheo vây quanh trong cuộc hội kiến lần đầu với nhà vua , bản c chĩ nói 500 Tỷ-kheo hộ tống Na-tiên khi hội kiến nhà vua . Hơn nữa, Ayupàla nói rằng độ 1.800.000 vị Phạm Thiên và vô số chư Thiên khác đắc Pháp Nhãn khi đức Phật thuyết bài Kinh đầu tiên (Chuyển Pháp Luân) và khi ngài giảng Kinh Đại hội, Kinh Điềm Lành Lớn, Kinh Tâm Thăng Bằng và Kinh Giáo Giới Ràhula, vô số chư Thiên đắc Pháp nhãn chứng ngộ chăn lý12. Nhưng Dã-hòa-la trong đoạn tương đương của bản c chỉ trả lời xác định chứ không nói tấ t cả các chi tiết này. Một lần nữa sự dung hòa hợp lý của bản c phản ảnh trung thực t ính cách đơn giản và tiên khởi của bản c. Hơn nữa, tính ôn hòa, từ tôn trong các đoạn văn miêu tả của bản c rấ t cân xứng với tính đơn giản của Kinh điển nguyên thủy, trái lại, bản p có vẻ thích thú diễn tả thi ca rườm rà và dài dòng văn tự, như đã được thấy rõ qua các đoạn miêu tả thành Sàgala, Vua Milinda, Tỷ-kheo Nàgasena và qua cách tranh luận của Milinda trước một lời phát biểu của Nàgasena. 9. B ổ sung bốn chương cuối trong bản p ẻ Một yếu tô' nữa làm tăng tính cách nguyên thủy của bản c là sách chấm dứt với Chương Ba, trong khi bản p thêm bôn chương nữa về Vấn đề Giải đáp các Vấn nạn, vấn đề Suy luận, 12 Dhammacakkha hay Dhammabhisamaya: Pháp nhãn chứng ngộ chân lý sanh diệt của các pháp, hay quả Dự lưu (dg) những Lời phát nguyện và vấn đề các Ví dụ. Một sự khảo sát các chương này chứng tỏ hiển nhiên chúng là phần bổ sung về sau được các vị biên soạn bản p thêm vào nguyên tác. Thượng tọa Ananda Kausalyàyana, trong một bài báo viết về sách Milindapanha, có ý kiến rằng các vị dịch giả bản c chắc hẳn đã bỏ bớt bốn chương cuối, nhưng vị ấy không nêu thêm chi tiết nào nữa và không đưa ra các bằng cớ nào kết luận về việc bỏ bớt này của các dịch giả bản c. Tuy thế, các lý do sau đây khiến chúng ta tin tưởng nguyên tác của bản c thực sự chấm dứt với Chương Ba : a) Sự chấm dứt ở Chương Ba đã tạo nên một kết luận thích hợp cho quyển sách. Sau cuộc đàm thoại thứ hai, mọi vấn đề và giải đáp có vẻ đã dược hoàn tất, lễ vật cúng dường đã được trao tặng và hai bên đã giã từ nhau, không có một dấu hiệu nào về một cuộc hội kiến khác. Hơn nữa, bản p chấm dứt chương này với các lời sau : “Đến đây chấm dứt sự giải đáp các vấn đề trong các câu hỏi của Milinda” đem lại cảm tưởng rằng cuộc đàm thoại và cả quyển sách về chuyện này đều chấm dứt. b) Giáo lý trong Bốn Chương sau cùng không dễ hiểu đối với giới bình dân nói chung như là người Hy-Lạp thời ấy. Ba Chương đầu đề qập tổng quát giáo lý về sự hiện hữu của linh hồn, Niết-bàn, về sanh tử luân hồi, các hoạt động của tăm, các Tư tâm sỏ và các đặc tính của chúng. Lời giải thích được làm cho linh động vói các ví dụ đơn giản dễ hiểu. Vì th ế quần chúng không có kiến thức sâu xa về Phật giáo như người Hy-Lạp thời ấy có thể theo dõi và lãnh hội dễ dàng. Nhưng giáo lý được thảo luận trong Bốn Chương được thêm vào lại phức tạp hơn, tinh tế hơn, đòi hỏi một sự thông hiểu thấu đáo không chỉ Kinh Tạng và còn cả Luận giải nữa. Ts. Kogen Mizuno có ý kiến là Bốn Chương cuối cùng ấy không phải là những cụộc đàm thoại có th ậ t giữa Nàgasena và Milinda, nhưng đúng hơn, chúng là tác phẩm của nhiều Tỷ-kheo Trưởng lão thông tuệ đa văn không chỉ uyên thâm về Kinh Tạng mà còn cả các bộ Luận (Sớ giải) nữa. Ngoài ra, ta có thể chấp nhận Vua Menandros hay Milỉndã như một Phật tử tôn trọng và ngưỡng mộ Phật giáo. Nhưng miêu tả nhà vua tự phát tám lời nguyện, khoác y vàng cùng mọi dáng điệu của một ẩn sĩ Sa-môn chỉ sau cuộc thảo luận trong hai ngày với Nàgasena th ật đã quá gượng ép khó tin rồi. Tuy thế, niềm tin tưởng của chúng ta phải chịu đựng một chấn động mãnh liệt khi Vua Milinda được miêu tả là chọn nếp sông tu hành và còn đắc quả A-la-hán nữa. Tất cả các đoạn miêu tả trên đi ngược với các sự kiện lịch sử, có kết quả là phô bày tính thiếu xác thực của Bốn Chương cuối cùng trong bản p và biểu lộ tính trung thành của bản c. 10. Các sai b iệ t giữ a ấn bản La-mă và ấn bản Xiêm/Thái. Một chứng cớ nữa về tính cách bất nhất của bản p là sự khác nhau giữa ấn bản La-mã phần lớn dựa trên bản Cingala (văn tự của Tích Lan) và ấn bản Xiêm. Tôi sử dụng các dữ liệu do Ts. Kogen Mizuno thu thập trong quyển “Về Các Bản Biên soạn Milindapanha” và tự buộc mình kiểm tra tính cách chính xác trong lời phát biểu của vị ấy và thêm các trang tương đương của ấn bản Xiêm cùng với vài ví dụ nữa nếu cần. a) Giữa mẩu dối thoại thứ 34 và 35 của ấn bản La-mã, ấn bản Xiêm thêm hai hàng nữa về tác ý. b) Giữa mẩu đối thoại thứ 70 và 71 của ấn bản La-mă, được thêm vào hai mẩu đối thoại về màu sắc được một hữu tình nhìn thấy sau khi từ giã thế giới này tái sanh vào thế giới khác và về cánh cửa qua đó một kiết sanh thức nhập mẫu thai. c) Mẩu đối thoại 59 được khuyếch đại trong ấn bản Xiêm. Trong ấn bản La-mã mẩu này chỉ có tám hàng và bản dịch c chỉ có nàm hàng, nhưng ấn bản Xiêm kéo dài đến ba trang. d) Sau phẩm thứ bảy và trước chương IV: Vấn đề Giải đáp các Vấn nạn, ấn bản Xiêm thêm vấn đề ưu điểm hay Đức tính thù thắng. e) Trong ấn bản La-mã trang 80, về Bách tuế (một trăm mùa mưa), ấn bản Xiêm thêm một bài kệ. g) Trong ấn bản La-mã trang 86 về các sự sai biệt giữa thức, tuệ, mạng căn, ấn bản Xiêm thêm, đoạn bốn hàng về “Tuệ ở đâu ?” Như vậy các trích dẫn trên chứng tỏ rằng ngay các truyền thống của bản p cũng không đồng nhất và cố định, nhưng còn chịu nhiều sự gia tăng và bành trướng như đã đứợc chứng minh qua những điểm sai biệt giữa các ấn bản La-mã và Xiêm. 11. Các đoạn trích dẫn của Luận Sư Buddhaghosa từ quyển M ỉlỉndapanha. Một sự kiện lạ lùng do học giả Rhys Davids tiết lộ trong bản dịch Milindapanha của ông cần phải được ghi nhận ở đây. Ông nêu ra rằng những lời th ậ t sự do Buddhaghosa trích dẫn trong quyển Luận của vị ấy về Kinh Đại Niết Bàn và Kinh Ambattha không giông với những lời của soạn giả MilindaparLha ở các đoạn tương đương trong ấn bản sách này của ông Trenckner, mặc dù chúng giông nhau về bản chất. Còn hai đoạn trích dẫn khác được Ts. Morris đưa ra. Ông Rhys Davids có ý kiến là “Nỗ lực chứng minh sự khác nhau giữa các đoạn trích dẫn của Buddhaghosa và ấn bản của sách ông Trenckner còn quá non nớt”, nhưng ít nhất chúng ta cũng có thể nói rằng bản p đã trải qua nhiều kỳ soạn thảo với những phần gia tăng và tiết giảm cho đến khi ta có được sách ấy trong các ấn bản chữ Cingala và Xiêm ngày nay. 12ắ Bản p chi là m ột bản dịch mở rộng. Ông Rhys Davids cũng nêu ra rằng : “Điều được khẳng định trong lời nói đầu của bản dịch chữ Cingala từ quyển Milindapanha chữ Pàli là thiên ký sự về cuộc đối thoại lừng danh giữa Milinda và Nàgasena vào khoảng 500 năm sau khi đức Phật diệt độ, đã được các “đạo sư thời xưa” (Pùrvacarin Wisin) dịch ra ngôn ngữ Magadhi”(Ma-kiệt-đà) Chúng ta không biết nó được dịch từ nguyên tác nào, nhưng diều chúng ta có thể nói là bản p chỉ là một bản dịch mở rộng, sẵn sàng chấp nhận nhiều phần tăng giảm, và sự kiện này cùng sự kiện trên hỗ trợ hùng hồn tính cách bản c gần gũi nguyên tác hơn bản p. Ta có thể nói rằng ngoại trừ lời phát biểu riêng biệt do Rhys Davids nêu lên ủng hộ bản p, hầu hết các học giả Đông Tây như Sylvian Levy và Ts.Kogen Mizuno đều ủng hộ tính cách thân cận nguyên tác của bản c, và xem bản p như một bản soạn lại về sau được khuếch đại tù nguyên tác, theo đó bản c là một bản dịch trung thành hơn, d ĩ nhiên với vài chỗ thay đổi chừng mực vừa phải. Các nhà biên soạn bản p đặt công trình của mình trên nguyên tác này, rồi thêm vào một cách rất phóng khoáng nhiều dề tài và giáo lý phù hợp với các quan điểm của Thượng Tọa Bộ nên đã bành trướng nguyên tác thành khối lượng lớn hiện nay. Gs.Demieville trong sách “Những bản Hán dịch từ Milindapanha” đã đưa ra những kết luận và quan điểm của ông về vấn đề này như sau : “ Nguyên tác gồm : 1.Nhập đề với các yếu tố sau : miêu tả các địa phương, phác họa tiểu sử của Nàgasena đánh dấu các giai đoạn khác nhau trong cuộc đời tu hành của vị ấy (thọ giới Sa-di, chứng nhập Lưu đạo và A-la-hán quả), cùng một số truyền thống về tinh xá và các đạo sư của vị ấy; giới thiệu Milinda và tường thuật cuộc tranh luận vô bổ của vị ấy với một Tỷ-kheo; cuộc hội kiến giữa Milinda và Nàgasena. 2.Tường thuật cuộc tranh luận. Phần thứ hai của chương này có lẽ phải chịu nhiều đoạn bổ sung từ thời xưa; còn phần đầu đến với chúng ta ngày nay hầu như nguyên vẹn trong cả hai bản. Ở phần nhập đề, sự tích tiền thân của hai nhân vật chính được thêm về sau, còn tiểu sử của Nàgasena được cải cách và khuếch đại, việc này tạo nên hai bản biên soạn khác nhau, một bản dịch ra chữ Hán vào cuối thế kỷ thứ tư CN, và bản kia được dịch sang chữ Pàli vào thế kỷ thứ năm CN. Bản chữ Hán được hệ thống hóa thành hai bản biên soạn hoàn chỉnh và không hoàn chỉnh với sự khác nhau đôi chút mà thôi. Trái lại, bản Pàli đã trải qua nhiều sự cải cách. Những đoạn văn thật dài được lồng thêm vào phần duyên khởi ở Ceylon (Sri Lanka), sau thế kỷ thứ năm. Huyền thoại Vua Milinda gợi lại các kỷ niệm về Vua Ajàtasastru và Asoka. về bốn chương bổ sung, có lẽ chúng đã được thêm vào ở Ceylon, nơi mà phần đầu đã được tìm thấy từ thế kỷ thứ năm”. Mặc dù hơi khó chứng minh rằng bốn chương bổ sung được thêm vào ở Ceylon như Gs.Demieville xác nhận, các quan điểm của ông vẫn hỗ trợ đầy đủ tính tiên khởi và trung thành của bản Hán dịch so với bản Pàli. Phần Hai NGHIÊN CỨU ĐỐI CHIẾU CHI TIẾT TỪNG ĐOẠN. CHƯƠNG MỘT CHUYỆN NGOÀI LỀ hay DUYÊN KHỞI A. Mở đầu quyển sách. Bản c mở đầu ngay với đời trước của Na-tiên và nhà vua , trong khi bản p bắt đầu với bài kệ nhập đề theo đó Nàgasena và Milinda được giới thiệu với các đức tính nổi bật được trích dẫn và tán thán. Nó còn thêm lời khích lệ lắng nghe những câu vấn đáp của nhà vua và vị Tỷ-kheo này. Sau đó đoạn văn xuôi bắt đầu với câu : “Tục truyền chuyện được kề lại như vầy” và sự miêu tả thành Sàgala. B. Các đời trước của Na-tiên và Dỉ-lan. Vì bản p đã được nổi tiếng nhiều nơi, nên dưới đây chỉ tường thuật chi tiết về các đời trước của Na-tiên và Di-lan theo bản c : (Bản c. 52a. 5-19; 52b; 52a,l-14) Đức Phật Thế Tôn ở tại Xá-vệ, Kỳ Thọ Cấp-cô-độc Viên. Hằng ngày hơn 10.000 Tỷ-kheo, Tỷ-kheo-ni, nam nữ cư sĩ, chư Thiên, vua , đại thần, quí nhân, quần chúng và tín đồ của 96 ngoại đạo đi đến đức Thế Tôn để nghe Pháp. Mệt nhọc vì hội chúng hầu cận đông đảo này, đức Thế Tôn đi vào núi, đến dưới lùm cây Tiểu lạc và quán sát Pháp thanh tịnh. Không xa chỗ ngài, có một đàn hơn 500 con voi với voi chúa đức hạnh, hiền trí, biết cách phân biệt thiện nghiệp với ác nghiệp. Đàn voi vây quanh voi chúa và những con voi làm bẩn nước trong khi uống và dẫm lên cỏ cây non lúc ăn. Do vậy voi chúa không thể uô'ng nước trong và ăn cỏ sạch. Voi chúa bèn lìa đàn, đi vào núi và đến dưới lùm cây Tiểu lạc. Voi thấy đức Phật ngồi dưới'gốc cây, lòng sung sướng, cúi đầu thấp và quì xuống đảnh lễ đức Thế Tôn rồi đứng sang một bên. Đức Phật suy nghĩ : “Ta đã rời quần chúng đ ề đến nơi đây; voi chúa cũng rời đàn và đến nơi đây. Cả hai đậu có chung một mục đích”. Sau dó đức Phật thuyết Pháp cho voi và nêu sự tương đồng giữa hai nhân vật về địa vị tối cao của cả hai giữa hội chúng riêng của mình cùng ước muôn độc cư của mình. Voi chúa hiểu những lời đức Phật dạy. Voi thấy đức Phật đang kinh hành trên con dường nhỏ. Voi lấy nước từ ao lên tưới con đường ấy, dùng lá cây quét sạch và lấy chân dẫm lên để cho lối đi được bằng phẳng. Như vậy voi chúa phụng sự đức Phật suốt ngày đêm. Sau khi đức Phật diệt độ, voi đi lang thang tìm đức Phật, nhưng không thấy ngài, thường kêu khóc thảm thiết và nhịn ăn. Thời ấy có một ngôi chùa Phật trên núi tên là Gia-la-hoàn. Trong tinh xá này, có 500 Tỷ-kheo đã đắc quả A-la-hán và thường tụng Giáo Pháp cho đến sáng. Voi biết sáu ngày phúng tụng và thường đến vào các ngày ấy (bản K.E thêm: các ngày mồng 8, 14, 15, 23, 29 và 30). Các Tỷ-kheo dần dần biết chuyện này và đợi cho đến khi voi đến mới bắt đầu phúng tụng Giáo Pháp. Voi chúa thường nghe Pháp suốt sáng mà không ngủ, nằm hay đi lại gì cả. Voi từ trần và nhờ nghe Pháp cùng phụng sự đức Phật, sau một thời gian dài, nó được sinh làm con trai trong một gia đình Bà-la- môn. Khi đến tuổi trưởng thành, chàng trai không được nghe Phật Pháp và gặp các Tỷ-kheo. Sau đó, chàng xuất gia, vào rừng và theo học đạo Bà-la-môn (bản K.E thêm : các tà đạo) trên đỉnh núi. Gần đó có một vị ẩn sĩ Bà-la-mộn và cả hai trở nên thân thiết. Một trong hai vị suy nghĩ : “Nếu ở đời này, ta không thể nhiếp phục sầu, khổ, lão và bệnh, thì sau khi chết, ta sẽ tái sanh vào địa ngục, cảnh giới súc sanh, cảnh giới ngạ quỉ hay một gia đình nghèo khó. Để thoát Ìĩiọi cảnh này, ta phát nguyện làm Sa- môn, khoác y vàng và nỗ lực chứng đắc Thắng trí, Niết-bàn (bản K.E thêm : quả A-la-hán và Niết-bàn)”. Vị kia suy nghĩ : “Ta mong ước trở thành một vị vua hùng cường cai trị khắp thế gian này và khiến mọi người phải tuân lệnh ta.” Sau đó cả hai vị từ trần và tái sanh làm người, vị phát nguyện làm vua được sanh làm hoàng tử ở kinh thành gần biển và được đặt tên Di-lan. Vị kia phát nguyện làm Tỷ-kheo và nỗ lực chứng đắc Thắng trí, Niết-bàn được sinh ra ở cõi Diêm-phù, trong thị trấn Kế-tân và được đặt tên Đà-lạp .Vị ấy sinh ra cùng với chiếc y vàng trên thân do lời nguyện của vị ấy trong kiếp trước. Tại nhà này, con voi cũng sinh ra cùng ngày ấy. Vì ở Diêm-phù, con voi được gọi là Nàg, nên người cha đặt tên con trai là Na-tiên. Na-tiên lớn lên dần đến độ tuổi 14, 15. Chàng có một người chú tên Lâụ-hán là một Sa-môn, vô song địch, đầy đủ thiên nhãn, thiên nhĩ, có thể bay qua không gian, có thể vào địa ngục Vô Gián (Avici, A-tỳ), đủ phép thần thông biến hóa, biết được tâm ý mọi loài hữu tình từ thiên thần, loài người cho đến côn trùng, cùng nơi chôn chúng tái sanh. Na-tiên đến thăm chú, nói cho chú biết sở thích học Phật Pháp của mình và xin chú truyền giới xuất gia và nhận chàng làm đệ tử. Tôn giả Lâu-hán biết các thiện nghiệp của Na-tiên trong kiếp trước, cùng trí tuệ của chàng, nên Tôn giả ban cho chàng Thập giới và làm lề nhận chàng làm Sa-di. Hằng ngày Na-tiên tụng giáo lý, quán sát Pháp-Luật chứng đắc Tứ Thiền và thấu triệt cốt tủy của giáo lý, nhưng chưa thọ đại giới của Tỷ kheo. Thời ấy có một ngôi chùa Phật tên là Hộ-tân là nơi cư trú của 500 Tỷ-kheo đã đắc quả A-la-hán. Vị Thượng tọa tối cao của hội chúng là Át-ba-nhật biết rõ quá khứ, hiện tại, tương lai của mọi việc ở đời. Khi Na-tiên được hai mươi tuổi, vị ấy thọ Đại giới Tỷ-kheo và đến chùa Hộ-tân, nơi cư trú của Tôn giả Át-ba-nhật. Lúc ấy nhằm ngày trăng rằm và vì mục đích phúng tụng Giới Bổn của Tỷ-kheo, chư Tăng đi vào giảng đường, Na-tiên cũng vào và ngồi giữa chư vị. Tôn giả Át-ba-nhật thấy chư Tỷ- kheo đều là các bậc A-la-hán trừ Na-tiên. Tôn giả bảo rằng giông như h ạt gạo đen nằm giữa các h ạt gạo trắng, Na-tiên cũng đen và không phải là A-la-hán trong khi tấ t cả Tỷ-kheo đều trắng và tinh sạch. Khi nghe vậy, Na-tiên cảm thấy buồn khổ sâu sắc, liền đảnh lễ chư Tỷ-kheo và đi ra khỏi giảng đường, suy nghĩ : “Thật không thích hợp cho ta, là người chưa được giải thoát lại ngồi giữa hội chúng Tỷ-kheo đã được giải thoát. Việc ấy thật giông như chó rừng ngồi giữa đàn sư tử. Từ nay, nếu ta không đắc Thánh quả, ta sẽ không vào giảng đường”. , Át-ba-nhật biết tâm tư của Na-tiên, bèn vỗ đầu Na-tiên và nói : “Chẳng bao lâu, con sẽ đắc Thánh quả, đừng lo gì”. Và Tôn giả bảo Na-tiên ở lại đó. Na-tiên có một vị đạo sư già hơn 80 tuổi tên là Ca-duy-viết. Thuở ấy có một vị cư sĩ mộ đạo hằng ngày cúng dường thực phẩm cho đệ tử của thầy Ca-duy-viết (bản K.E thêm: cúng dường thầy Ca-duy-viết). Na-tiên được thầy dặn cầm bình bát đi đến nhà cư sĩ này và đem thức ăn về. Thầy dặn Na-tiên ngậm đầy nước trong miệng và đi đến nhà cư sĩ ấy để xin thức ăn. Vị cư sĩ mộ đạo thấy Na-tiên tuổi trẻ, dáng đẹp hơn hẳn người thường, có trí tuệ sắc sảo và khả năng thuyết Pháp. Khi Na-tiên vào nhà, vị cư sĩ đảnh lễ và nói rằng vị ấy đã cúng dường chư Tăng thực phẩm từ lâu nay và chư Tăng đã thuyết Pháp cho vị ấy (bản K.E : không thuyết Pháp). Bấy giờ, vị ấy thỉnh cầu Na-tiên thuyết Pháp cho mình để tâm trí mình có thể được giải thoát. Na-tiên nghĩ rằng thầy đã ra lệnh cho mình ngậm nước đầy miệng và không được nói. Nếu bây giờ nhổ nước ra và nói, thì vị ấy sẽ bất tuân lệnh thầy. Vậy phải làm th ế nào đây ? Rồi vị ấy suy nghĩ : “Vị cư sĩ này thông tuệ và có ý hướng cao thượng. Nếu ta thuyết giảng, ông có thể đác Pháp.” Vì vậy Na-tiên nhổ nước ra và thuyết Pháp : “Mọi người cần phải bố thí, thực hành thiện sự và trì giới. Trong đời hiện tại, họ sẽ được an ôn, trong đời sau họ sẽ được tái sanh vào cõi trời hay đời này làm người có trí tuệ, thông minh và giàu sang (bản K.E bỏ : có trí tuệ, thông minh). Họ sẽ không bị tái sanh vào địa ngục, cảnh giới ngạ quỉ và súc sanh (bản K.E thêm : trong một gia đình nghèo). Những người không thực hành Giáo Pháp và trí giới phải khổ đau trong đời hiện tại và đời sau sẽ đọa vào ba ác đạo suốt một thời gian vô tận (bản K.E bỏ cả đoạn này). Na-tiên biết vị cư sĩ sinh tâm hoan hỉ, bèn thuyết Pháp cao sâu hơn, đó là “vạn vật đều giả tạo, không trường cửu, vô thường, fbản K.E : do duyên sinh), chúng phải chịu khổ đau. Thân người trên thế giới này đều như vậy. Nhưng mọi người trên thế giới đều xem thân mình là tự ngã của họ (bản K.E : Không có đoạn này), vi vậy họ không thoát ràng buộc. Con đường đên Niêt-bàn là hoàn toàn hạnh phúc. Người đắc Niết- bàn không còn chịu sanh, lão, bệnh, tử, sầu, bi. Mọi ác nghiệp và khổ đau của vị ấy đều được đoạn tận”. Khi Na-tiên Tỷ-kheo thuyết giảng xong, vị cư sĩ mộ đạo đắc quả Dự luu và chính Na-tiên cũng chứng đắc như vậy. Vị cư sĩ tràn ngập hân hoan bèn cúng dường Na-tiên món ăn thượng vị. Na-tiên bảo vị ấy đổ đầy thức ăn vào bát thầy mình trước tiên. Sau buổi thọ trai, Na-tiên (bản K.E thêm : rửa tay và súc miệng) cầm bình bát đầy thức ăn đem về dâng thầy. Khi thấy vị ấy, giáo sư bảo : “Người đã đem thức ăn tuyệt hảo về đây, điều này có nghĩa là ngươi đã hành động trái luật Tăng chúng, vì vậy ngươi phải bị tẩn xuất và sẽ không được phép ở lại với Tăng chúng nữa. ” Tôn giả Át-ba-nhật bảo : “Giống như một người có một mũi tên bắn trúng hai mục tiêu, một người như thế không nên bị tẩn xuất. Na-tiển đã đắc quả Nhập lưu, vị cư sĩ mộ đạo cũng thế. Xỉn đùng tẩn xuất vị ẩy.” Tôn giả Ca-duy-viết đáp : “Cho dù với một mũi tên, y băn trúng 100 mục tiêu, y cũng vẫn phạm lỗi đối với Tăng chúng, và y không được phép ở lại giữa Tăng chúng. Sự tuân thủ giới luật của bao người khác không thể được xem là ngang bằng với sự chứng đắc của Na-tiên. Tốt hơn là phải phạt Na-tiên để làm sự kiện nhắc nhở (mọi người) trong tương lai’’. Tăng chúng giữ im lặng. Vì thê vị đạo sư đuổi Na-tiên. Na- tiên đảnh lễ vị đạo sư và Tăng chúng, đi ra khỏi tinh xá, vào sâu trong núi, ngồi dưới gốc cây, nỗ lực quán sát giáo Pháp suốt ngày đêm không ngừng và đắc Thánh quả. Bấy giờ vị ấy có thể bay, có thiên nhãn, thiên nhĩ, biết tâm trí kẻ khác, và biết các đời trước. Khi Na-tiên đắc Thánh quả, vị ấy trở về chùa Hộ-tân, đến trước Tăng chúng phát lộ sám hốì và xin được phục hồi chức vụ. Tăng chúng chấp thuận lời thỉnh cầu này. Sau đó Na-tiên đảnh lễ Tăng chúng, khởi hành một chuyên du hóa từ làng này qua làng khác, thành này sang thành khác, khích lệ quần chúng thực hành thiện sự. Một số người nhận Ngũ giới và đắc quả Dự lưu, N hất lai, Bất lai; một số trở thành Tỷ-kheo và đắc Thánh quả. Tứ Thiên Vương của cõi tròi thứ nhất, Đao lợi Thiên, Đế Thích (P : Inda) của cõi trời thứ hai, Đâu-suất-đà, Phạm Thiên cua CÕI trời thứ bảy, đêu đên đảnh lễ Na-tiên, và Na-tiên thuyết Pháp cho chư vị. Danh vọng Na-tiên lẫy lừng khắp cõi trời. Bất cứ nơi đâu vị ấy đến, chư Thiên, loài người, thần linh, loài rồng đêu cung nghênh vị ấy, hân hoan khi gặp vị ấy và tạo được công đức. Sau đó Na-tiên đến xứ Xá-kiệt (P : Sàgala) và ở tại chùa Hoà Thiền (hay Hòa Chiến) Thời ấy bên bờ biển, có một vương tử tên là Di-lan. Khi còn trẻ, vương tử ấy học tập và thông hiểu các tà đạo và không một tà sư nào có thể đánh bại vị ấy về biện luận. Khi vua cha mất, Di-lan lên làm vua . Nhà vua hỏi vị cận thần xem trong xứ này có đạo sĩ hay thường nhân nào có thể thảo luận với m ì n h về đạo giáo. Vị cận thần đáp rằng có một Tỷ-kheo thông minh lanh lợi, và vị ấy sẽ đủ khả năng thảo luận giáo lý với nhà vua . c. M iêu tả thành Sàgaỉa. (B ản c : 53a, 17-20) “ Ở miền Bắc xứ Đại-tần có một vương quốc tên gọi là Xá- kiệt, một kinh thành của các vua chúa cổ đại. Xứ này hưởng cảnh thái bình ở trong nước củng như với ngoại bang và quần chúng tốt lành, ngay thật. Kinh thành được một đường hầm vây quanh tứ phía (phụ đạo ?). Cổng thành được trang hoàng với các hình tượng điêu khắc và chạm trổ. Trong cung, các phi tần có tư thất. Phố và chợ được xây thẳng từng dãy liên tiếp. Đường cái, xa lộ rộng rãi với nhiều hàng quán trải dài dọc hai bên. Voi, ngựa, xe, pháo, nam thanh nữ tú nhộn nhịp đông đúc; Sa-môn, đạo sĩ, họ hàng quyến thuộc, công nhăn, quần chúng (bản K.E : Không có) cùng với các tiểu quốc đều có trí tuệ cao cả. Mọi người mặc y phục màu sắc sặc sỡ. Đàn bà con gái có làn da trắng và tô điểm châu ngọc (bản K.E : Không có). Vùng đất này cao ráo, giàu các loại châu ngọc, khách hàng tứ phương đến buôn bán và trao đổi hàng hóa lấy tiền vàng, ngũ cốc dồi dào và ngay các gia đình trung lưu cũng có của để dành. Các lều quán gần chợ bán bánh cùng các loại thức ăn để làm thỏa mãn mọi cơn đói lòng, nước nho và đủ loại rượu làm dịu mọi cơn khát, (bản K.E : Không có). Mọi ngượi đều an hưởng hạnh phúc khó tả nên lời. (Bản p ế- 1, 13-21; 2, 1.15) Ở đây bản p vượt xa bản c về cách miêu tả thành Sàgala. Trong khi mọi chi tiết bản c đều được tìm thấy ít nhiều trong cùng một hình thức ở bản p, thl cách miêu tả thành phố của bản p trội hơn bản c tương đương về chi tiết phong phú, khung cảnh thơ mộng và lốì hành văn bóng bẩy cầu kỳ. Do vậy kinh thành Sàgala được ca tụng qua cách miêu tả diễm lệ trữ tình như : “Một xứ sở được nhiều núi sông tô điểm đầy đủ các hoa viên khả ái, vườn tược, khóm cây, aa hồ, sông suối, núi đồi, rừng rậm”. Trong khi bản c chỉ nói kinh thành được một con đường hầm chạy quanh bao vây tứ phía và các cổng được trang hoàng đủ hình tượng điêu khắc chạm trổ, thì bản p miêu tả : “Có nhiều đồn lũy kiên cố, tháp canh, cổng thành, cửa vòng cung, hào sâu, tường trắng, và khu nội thành”. Ta cũng có thể nói như trên về cách bản c miêu tả quần chúng mặc y phục có màu sắc tươi đẹp sặc sỡ, trong khi bản p nói đường phố Sàgala đông đảo voi, ngựa, xe pháo, khách bộ hành, là nơi lui tới của tài tử giai nhân và mọi hạng người của mọi giai cấp hoàn cảnh, với các tiệm bán tơ lụa Kàsi, hàng hóa Kotumbara và nhiều loại vải vóc khác. Trong khi bản c chĩ nói xứ này đầy châu ngọc và thương nhân đổi hàng hóa lấy tiền vàng, thì bản p tả rấ t thi vị về một xứ sở của các kho tàng trữ tiền vàng, bạc, vàng, đồng và đồ sành sứ. Cuối cùng, bản p so sánh kinh thành Sàgala với kinh thành chư Thiên như Alakamandà và Uttarákuru vào mùa gặt. DằMilinda. (Bản c : 53b, 1-2) Bản c nói về Vua Di-lan như sau : “Vua Di-lan trị nước phù hợp Chánh Pháp, ngài tài giỏi thông minh hiểu thấu suốt các giáo lý ở đời và có khả năng hỏi những vấn đề nan giải liên hệ quá khứ, tương lai và hiện tại13 (bản K.E : Không có). Ngài tinh thông các việc trị nước và nghệ thuật chiến đấu (bản K.E : Không có). Về phương diện chiến lược, ngài am tường tất cả mọi sự. Ngài hiểu 96 tà thuyết, vô số vấn đề đã được đưa ra chất vấn ngài và ngài lập tức đoán trúng ngay ý nghĩa của những lời vừa thốt ra.” (Bản p ễ*3, 26-32; 4ế 1. 5) Ở đây một lẩn nữa bản p vượt xa bản c về cách miếu tả các đức tính xuất sắc của Milinda. Nhà vua được tả là bậc tinh thông cả 19 nghệ thuật và khoa học như : truyền thuyết, giáo lý, triết học các phái Sankhyà, Yogà, Nyàya, Vaisesika, sô' học, âm nhạc, y khoa, bôn tập kinh Vệ-đà, các cổ tích Puràna, và Itihasas, chiêm tinh, ảo thuật, luận lý, thần chú, chiến thuật, thi ca, toán pháp. Là một nhà hùng biện, ngài là người khó ai đổi 13 Sự đề cập quá khứ, hiện tại và vị lai không ám chỉ bản Hán dịch có khuynh hướng thiên về lý thuyết của Nhất Thiết Hữu Bộ “Tâ't cả đều hiện hữu”. địch, khó ai thắng thế, và được công nhận là vị dẫn đầu tất cả các vị thủ lãnh tà đạo. Ngài là vị vô địch về thể lực, mẫn tiệp, can đảm, thông minh, đại phú, đại cường với vô số binh hùng tướng mạnh. E. Cuộc hội k iến giữa Tôn giả Ayupala và Vua Mỉlỉnda. (Bản c : 53b. 2-11 = p. 19, 7-32) 1. Ở bản p, Vua Milinda hỏi các vị cận thần cố vấn về việc ngài có thể đến thăm ai để bàn luận Đạo Pháp và 500 vị Yonaka đáp lời vua. Ở bản c , vua nói với các cận thần và vị quan Triêm-di-lỵ-vọng- quần đáp lời ngài. 2. Ở bản p, Vua Milinda, sau khi phái đi một sứ giả, đã đến viếng Trưởng lão Ayupàla cùng 500 vị Yonaka. Ở bản c, trước tiên Tỷ-kheo Dã-hòa-la được mời đến yết kiến Vua Di-lan, vị Tỷ-kheo đáp rằng nhà vua phải đến chứ không phải vị ấy, và nhà vua đã đến cùng 500 vị hộ tông. 3. Câu hỏi của Milinda gần như giống nhau trong hai bản; ở bản p, Ayupàla đáp rằng vì mục đích sống chân chánh và an tịnh nội tâm mà chư Tỷ-kheo hành trì đời tu tập. Ở bản c , Dã- hòa-la đáp rằng chư vị học Phật Pháp để sông chăn chánh và được nhiều phước đức trong đời hiện tại và vị lai. 4. Ở bản c , Tỷ-kheo Dã-hòa-la chỉ trả lời xác nhận khi Vua Di-lan hỏi các đệ tử tại gia có thể sông chân chánh và đạt nhiều phước đức ở đời này và đời sau không; nhưng ở bản p, Ayupàla thêm vào câu đáp xác nhận của mình năm ví dụ để hỗ trợ lời ấy. Đó là, khi đức Phật thuyết Kinh Chuyển Pháp Luân, Kinh Đại hội, Kinh Điềm Lành lớn, Kinh Tâm thăng bằng, và Kinh Giáo giới Ràhula, khoảng một triệu tám trăm ngàn chư Phạm thiên và các thiên thần đắc Pháp nhãn chúng ngộ chân lý- 5. ơ bản c, Vua Di-lan chỉ nói Dã-hòa-la hoài công từ giã đời th ế tục và Dã-hòa-la không thể đáp lời vua . Ở bản p, Vua Milinda thêm một đoạn dài dòng nêu ra rằng cách thực hành 13 lời phát nguyện hiện nay của các Sa-môn không phải là thực hành giới luật, cũng không phải khổ hạnh, cũng không phải nếp sống thanh tịnh, mà đúng hơn, là cách trừng phạt những ác nghiệp của họ trong quá khứ, và trước lời đả kích phỉ báng dài dòng này, Ayupàla giữ im lặng. 6. Bản c thêm một câu vị đại thần tuyên bô' nhà vua thắng cuộc và Tôn giả Dã-hòa-la chấp nhận bại trận. Bản p cũng thêm một đoạn Vua Milinda tuyên bô" cõi Diêm-phù không có các Sa-môn, Bà-la-môn đủ khả năng biện luận với minh và giải đáp các mối nghi hoặc. F. Cuộc hội k iến giữa N àgasena và Mỉỉỉnda. (C: 536ế 11-20; 54a, 1-2) =p :21, 12-21, 22, 23, 24) 1. Kiến thức và các đức tính của N àgasena. Bản c nói Na-tiên là giáo thọ của chư Tăng, thông hiểu bản chất của Pháp, khôn khéo giải thích mười hai cách phân loại của Kinh điển, an tường các chương mục và văn cú, thông hiểu con đường đưa đến Niết-bàn, không ai đối địch nổi, không ai chiến thắng nổi, là người giải tỏa mọi nghi hoặc (K.E : không có), với trí tuệ như đại dương, là người điều phục 96 tà thuyết, được bốn hạng đệ tử Phật tôn trọng (K.E : chỉ có : đệ tử Phật), là nơi nương tựa và đối tượng tôn trọng của người có trí (K.E : không có), là bậc Pháp sư... Hơn nữa Na-tiên được xem như một sư tử dõng mãnh, với trí tuệ tinh tế, thông hiểu tinh tường mọi điểm uyên thâm trong thánh điển, có khả năng đoạn trừ nghi hoặc. Tất cả các chi tiết trên không đáng kể nếu ta so sánh chúng với các chi tiết tương đương của bản p bồng bềnh trong lời ca tụng dài dòng về các đức tính của Nàgasena vượt hơn hẳn bản c về các ẩn dụ súc tích và bối cảnh thơ mộng. Vì thế, Nàgasena được miêu tả là “bất động như biền cả, kiên cố như vua núi, v.v..., vị cầm đuôc Chánh Pháp, giương cao cờ Chánh Pháp, thổi còi Chánh Pháp, đánh trông Chánh Pháp . Giữa các chi tiết trong bản p, các điểm sau đây đáng được chú ý: Bản p nói Nàgasena là vị tinh thông Tam Tạng, như vậy bao gồm bộ Luận. A-tỳ-đàm vào Thánh điển. Nó cũng nói vị ấy thuộc lòng Chín loại Kinh điển, như vậy là chọn Chín cách Phân loại Kinh điển thay vì Mười hai cách phân loại đã được nói ở bản c. Con số Tỷ-kheo hộ tống Nàgasena ở bản p lên đến 80.000 vị biểu lộ đặc tính phóng đại, trái lại, bản c chỉ nói các vị hộ tống Na-tiên. 2ề Cuộc hội k iến giữa Tôn giả N àgasena và Vua Milỉnda. a/ Ở bản p, khi Vua Milinda nghe các vị cận thần nói tên Nàgasena, ngài bỗng nhiên cảm thấy lo sợ và cũng kinh hãi vào lúc diện kiến Nàgasena với một linh cảm về sự chiến bại sắp tới. Bản c bỏ đoạn đầu kể Vua Milinda sợ hãi khi chỉ mới nghe tên Na-tiên (bản K.E thêm : Trièm-di-lỵ-vọng-quần bảo rằng Na-tiên có khả năng bàn luận Chánh Pháp với chu Phạm Thiên ơ CÕI trời thứ báy, nói gì đến vị vua ở cõi người.). b/ Ở bán p, chính nhà vua , sau khi đã phái đi một sứ giả, lại thân hành đến thăm viếng Nàgasena cùng với 500 vị Yonaka, nhưng ở bản c, Vua Di-lan gởi thiệp mời Na-tiên đến cung điện để hội kiến vị ấy và Na-tiên nhận lời thỉnh cầu, đích thân đến với một đoàn hộ tông. c/ Cả hai bản đều nói Vua Milinda sợ hãi khi được rước đến diện kiến Nàgasena, nhưng bản p thêm một đoạn tác giả dùng một loạt ảnh dụ dài dòng miêu tả nỗi lo sợ của nhà vua như con voi bị bầy tây ngưu vây hãm, hoặc như con rắn thần (Nagà) bị bầy kim sí điểu (Garula) bao quanh v.v... d/ Trong bản p, Vua Milinda tự khám phá Nàgasena ngồi giữa hội chúng và hân hoan vì đã nhận ra Nàgasena mà không cần ai giúp, còn trong bản c, chính nhà vua hỏi vị cận thần : “Ai là Na-tiên ?”, và khi vị ấy chỉ Na-tiên cho vua , Vua Di-lan nói mình đã đoán trúng. e/ Bản p thêm hai bài kệ, bài trước là lời ca ngợi các đức tính của Nàgasena, và bài sau nói về linh cảm của Milinda lúc đến diện kiến Nàgasena. * * * CHƯƠNG HAI VẤN NẠN VỀ CÁC ĐẶC TÍNH (TƯỚNG) PHẨM 1 l ễ Vấn nạn về danh xưng. o. (C. 54a.2) Bản c bắt đầu với việc Na-tiên thuyết Pháp cho Vua Di- lan, mà không đợi vua yêu cầu. Vị ấy giảng như vầy : “Phật Pháp tuyên bố ràng nhân vô bệnh là ích lợi tôi thắng, tri túc là phong phú tối đại, tín tâm là phúc hậu tối cao và Niêt-bàn là an lạc tối thượng.” Đoạn này thiếu sót trong bản p. 6. fCẺ54a.2-4) Sau đó nhà vua hỏi Na-tiên : “Ngài tên gì?” Na-tiên đáp: “Cha mẹ tiểu tăng đặt tên tiểu tăng là Na-tièn và gọi tiểu tăng là Na-tièn. Đôi khi chư vị gọi tiểu tăng là Duy-tiên. Đôi khi chư vị gọi tiểu tăng là Thủ-la-tiên (bản K.E ; Thủ-na-tiên). Đôi khi chư vị gọi tiểu tăng là Duy-ca-tiên. Nhờ đó, dân chúng dần dần nhận ra tiểu tăng. Con người ở đời chỉ có tên gọi mà thôi.” (P. 25, 1-27; 26, 1-3) Bản p có nhiều chi tiết hơn, nói thêm rằng Nàgasena kể các vị đồng Phạm hạnh gọi vị ấy bằng tên Nàgasena. Bản c kể bốn tên do cha mẹ vị ấy đặt cho : Na-tiên, Duy-tiên, Thủ-la-tiên, Duy-ca-tiên. Bản p cũng đưa bốn tên : Nàgasena, Surasena, Virasena, Sihasena. Trong khi bản c chỉ nói : “Nhờ đó dân chúng dần dần nhận ra tiểu tăng. Người đời chỉ có tên gọi mà thôi”, thì ở bản p, Nàgasena nói : “Các tên gọi chỉ là các từ ngữ theo thông lệ, chỉ có tên chứ không có cá nhăn nào trong đó cả, không có cá thể thường hằng (tức linh hồn) ở trong đó”. Và bản p thêm một đoạn dài kể Vua Milinda gọi các vị Yonaka và chư Tăng làm chứng lời tuyên bô" của Nàgasena, rồi vua hỏi Nàgasena một loạt câu hỏi để chứng tỏ sự sai lầm trong lời tuyên bô' của Nàgasena, như là : nếu không có cá nhân nào thì ai cúng dường bốn thứ cần thiết cho chư Tăng, ai thọ hưởng chúng, ai tuân thủ Giới luật v.v... c. (C. 54a, 4-10) Sau đó Vua Di-lan đưa ra một loạt câu hỏi mà Na-tiên đều trả lời phủ định như : “Có phải cái đầu là Na-tiên chăng?” Các tiết mục được nói đến theo thứ tự sau : “Đầu, mắt, tai, mũi, miệng, cô (bản K.E thêm : cằm), vai, cánh tay, bàn chân, bàn tay, mông đùi, da, khổ thọ, thân thiện, bất thiện, gan, ngực, tim lá lách, động mạch, ruột, sự tập hợp các sắc, khổ lạc thọ, thân ý thiện, bất thiện, sự phân tán các sắc, âm thanh, tiếng dội, tiếng ho, hơi thở. Tất cả có 30 tiết mục. (P. 26, 5-24). Các tiêt mục được nói đến không giông nhau và không cùng một thứ tự. Chúng như sau : tóc, lông, móng, răng, da, thịt, gan, xương, tủy, thận, tim, gan, hoành cách mô, lá lách, phổi, ruột, màng ruột, bao tử, phân, mật, đàm, mủ, máu, mồ hôi, mỡ, nước mắt, chất nhờn ở da, nước miếng, nước mũi, chất nhờn ở khớp xương, nước tiểu, não, sắc, thọ, tưởng, hành, thức, ngũ uẩn tập hạp, và mọi vật khác ngoài ngủ uẩn. Ở đây trong bản p, Vua Milinđa buộc tội Nàgasena nói vọng ngữ vì nhà vua thấy Nàgasena bằng xương bằng thịt đúng trước mặt, nhưng vị Tỷ- kheo này cứ bảo Nàgasena chỉ là tên gọi. d. (C. 54a, 10-16) Sau đó Na-tiên hỏi Vua Di-lan cỗ xe là gì, khi nói đến nhiều bộ phận trong xe như trục, vành ngoài, tăm, cột tăm, càng, ách, thùng xe, cột trụ, mui, sự tập hợp gỗ, sự tháo rời gỗ, tiếng động, tiếng ồn... (bản K E : trục, cột tăm, tăm, vành ngoài, càng, ách, thùng xe, mui, sự tập hợp gỗ, tiếng động). Trước các câu hỏi này Vua Di-lan đều đáp không. Rồi Na-tiên lại hỏi : “Cỗ xe là gì ?” Trước câu hỏi ấy, Vua Di-lan im lặng. Na-tiên lại hỏi : “Kinh Phật dạy1ràng với sự tập hợp gỗ, với nhu cầu làm xe, người ta có một cỗ xe. Con người cũng vậy. Với sự tập hợp đầu... cho đến thân, ý thiện, bất thiện, cái ấy được gọi là một người.” Nhà vua phán : “Hay lắm ỉ Giỏi lẩm !” (P. 26, 25-32; 27; 28, 112) Ở đây bản p lại đưa ra nhiều chi tiết hơn. Nó thêm một đoạn dài do Nàgasena nói về sự nuôi dưỡng tế nhị của nhà vua và việc vua đến bằng xe. Rồi Nàgasena hỏi cỗ xe là gì. Các tiết mục được nói đến ở đây theo thứ tự : trụ, trục, bánh, sườn, càng, ách, dây thừng, gậy thúc, sự tập hợp các bộ phận này, các vật ngoài các bộ phận này... Đến đây, bản p lại thêm một đoạn dài khác trong đó Nàgasena bấy giờ tố cáo Vua Milinda nói vọng ngữ vì nhà vua bảo rằng mình đến đây bằng xe, trái lại, Nàgasena thấy cỗ xe chỉ là một cái tên. Vị ấy gọi các vị Yonaka và các Tỷ-kheo làm chứng lời tuyên bô' của nhà vua . Các vị Yonaka reo hò đồng ý và thách vua ra khỏi chỗ bí này. Sau đó, nhà vua phủ nhận đã nói vọng ngữ. Do sự tập hợp các bộ phận khác nhau của một cỗ xe, từ ngữ thông thường “cỗ xe” được dùng. Lúc ấy Nàgasena chấp nhận câu đáp của vua và nói chính nhờ sự tập hợp 32 bộ phận hữu cơ và ngũ uẩn mà danh từ thông thường Nàgasena được dùng. Rồi vị ấy trích dẫn vần kệ của Tỷ- kheo-ni Vajirà để chứng minh lời giải thích của mình. Đến đây Vua Milinda lại ca ngợi Nàgasena đối đáp th ậ t kỳ diệu, th ật hi hữu, đã giải quyết vấn nạn gay cấn nhất và sẽ nhận được sự đồng ý của đức Phật, nếu đức Phật còn tại thế. 2. B ảy n ăm thọ giớỉế (P ằ' 28, 13-27) Đoạn này kể Vua Milinda hỏi Nàgasena về sô' năm thọ giới (hạ lạp) không có trong bản Hán. 3. Các cách thức thảo ỉuận (C : 54a, 16-20; 54b 1-2)=(P: 28, 28-33; 29.1-15) Gần giông nhau, với những điểm hơi khác sau đây : . *. Bản c : người có trí nói những lời tranh luận, lời giải thích, lời cao hay thấp, lời thắng hay bại, lời đúng hay sai. Người có trí biết điều phải, trái, đó là trí tuệ tối thượng. Người có trí không nổi sân hận. Đó là cách người có trí thảo luận. = Bản p : Ớ dây bản p nói đến : giải thích, kết luận, giải tỏa, chỉ trích, điều chỉnh, phân biệt, phân biệt chi tiết, và người có trí không sân hận lúc thảo luận, về sự thảo luận của một vị vua , cả hai bản gần giống nhau. (Bản K.E : 45b, 10-15 thêm một cách thảo luận, là cách của người ngu si không biết lời nào đúng, lời nào sai và cố tìm chiến thắng bằng cách ép buộc thô bạo tàn nhẫn). Ớ đây bản c thêm hai câu về cuộc đấu khẩu giữa vua và Nàgasena. Bản p chấm dứt với các lời này : “ Ngài đã trả lời gì?” - “Đại vương đã hỏi gì V’ Bản c thêm hai câu nữa : “Nhà vua bảo : “Trẫm không hỏi gì cả”, Na-tiên đáp : “Tiểu Tăng không đáp gì cả”. 4ễ Lời thỉnh cầu đến thảo luận lần nữa. (C : 54b, 2-9) = (P : 29, 16-32; 30, 1-16) Gần tương tự trong hai bản, với các dị biệt sau : a) Bản c nói : Triêm-di-lỵ-vọng-quần và các cận thần = bản p : Devamantiya, Anantákàya, Mankura và Sabbadinna. b) Ở bản c, Vua Di-lan nổi giận và đe dọa trừng phạt vị đại thần tên là Keo Kiệt (= bản p : Sabbadinna), khi vị này nhấn mạnh việc Na-tiên đến chỉ được mười Tỷ-kheo hộ tống mà thôi, nhưng ở bản p, Sabbadinna chỉ bị vua khiển trách và buộc phải im lặng. c) Cả hai bản đều nói vua lên ngựa khởi hành trong lúc gọi thầm tên Nàgasena. Bản c thêm rằng vua nghĩ về Na-tiên suốt đêm cho đến sáng. 5. Cuộc đàm thoại giữa Anantakàya và Nàgasena. (C : 54, 9-17) = (P : 30, 17-31; 31, 1-11) Gần tương tự : bản c nói Na-tiên được 80 Tỷ-kheo bao gồm cả Tôn giả Dã-hòa-la hộ tống, trong khi bản p nói đến 80.000 Tỷ-kheo và bỏ Ayupàla. Ớ bản c , chính Trièm-di-lỵ-vọng-quần một mình đến gặp Na-tiển và hỏi Na-tiên vài câu, nhưng bản p nói Devamantiya, Anantakàya và Mankura cùng đến và chính Anantakàya đặt câu hỏi. Cuộc đối thoại giữa Nàgasena và Anantakàya gần như tương tự, trừ các điểm dị biệt sau : a) Bản c : một người thổi sáo trúc, một người thổi ống điếu thợ vàng, một người thổi còi (tù và). = bản p : thổi sáo, thổi còi (K.E: chỉ nói hai trường hợp và bỏ người thổi còi). b) Ở bản p, Anantakàya thú nhận sự bất lực của mình khi đô'i thoại với một nhà hùng biện như vậy. Ở bản c , Triêm-di-lỵ-vọng-quần nói vị ấy không biết khoảng cách giữa hơi thở vào và hơi thở ra, và yêu cầu Na-tiên trả lời. c) Ở bản p, Nàgasena giải thích rằng không có mạng căn và hơi thở vào và hơi thờ ra là thân hành. Ở bản c , Na-tiên giải thích rằng hơi thở vào và hơi thở ra là chức năng của thân, nói là chức năng của lưỡi, nghi trong ý là chức năng của tâm, mỗi thứ đều có chủ của nó, nhưng nếu ta pkân tích và nhìn thẳng vào chúng thì đó chỉ là trống rỗng, không có Na-tiên. d) Bản p nói Nàgasena đề cập A-tỳ-đàm để giảng giải cho đại thần Anantakàya với kết quả là vị kia trở thành đệ tử tại gia. Ở bản c, không nói đến A-tỳ-đàm, vị đại thần Triêm-di-lỵvọng-quần hiểu lời Na-tiên giảng giải và nhận Ngũ giới, trở thành đệ tử tại gia. 6. Một cuộc hội k iến khác giữa N àgasena và Mỉlỉnda. (C : 54b, 17-20; 55a.l) = (P : 31.12-26) Việc Vua Milỉnda tiếp đón Nàgasena gần như giống nhau ở hai bản, trừ điểm ở bản c , Vua Di-lan đảnh lễ Na-tiên và sau buổi thọ thực, vua tặng mỗi Tỷ-kheo một y mới với một đôi dép và tặng Na-tiên cùng Dã-hòa-la một bộ ba y và một đôi dép. Khi chỉ còn 10 Tỷ-kheo ở lại với Na-tiên, Vua Mi-lan ra lệnh cho đám nữ nhân ngồi sau bức màn và chứng kiến cuộc đôi thoại. Bản p bỏ việc tặng dép, sự hiện diện của Ayupàla và đám nữ nhân, nhưng lại thêm việc Vua Milinda lấy một bảo tọa thấp hơn và ngồi xuống. 7. Mục đích chọn đời sấng tu hành. (C : 55a, 1-6) = (P : 31, 27-32, 1-11) Câu hỏi của Minlinda gần như giống nhau trong hai bản, trừ điểm bản c đặt mục đích tối thượng của đời tu hành ra trước, nhưng bản c đặt nó ra sau. Câu đáp của Nàgasena không hoàn toàn giống nhau. *. Bản c : Chúng tôi muốn đoạn tận khổ đau ở đời hiện tại và không muốn khổ đau ở đời sau. Vì mục đích này, chúng tôi chọn đời sống tu hành. Chúng tôi xem đó là thiện pháp tối thượng. = Bản p : Chúng tôi đời sống tu hành để đoạn tận khổ đau hiện tại và đề phòng các khổ đau khác khởi sanh về sau. Cứu cánh xuất thế gian của chúng tôi là Niết-bàn vô chấp thủ. Giữa các hạng Tỷ-kheo xuất gia, bản p thêm một hàng nữa, là những vị xuất gia vì sợ cướp bóc. *. Bản c : Những vị xuất gia vì sợ quan lại. = Bản p : Những vị xuất gia vì sợ vua chúa. *. Bản c : Những vị xuất gia vỉ nghèo khó. = Bản p : Những vị xuất gia vì sinh kế. *. Bản c : Có những vị thực sự muốn đoạn tận khổ đau ở đời hiện tại và đời sau nên đã xuất gia. = Bản p : Những vị chân chánh xuất gia là những vị xuất gia vỉ mục đích duy nhất (đoạn tận khổ đau hiện tại và đề phòng khổ đau khác khởi sanh về sau). Phần còn lại hầu như giông nhau, trừ cách dùng từ ngữ có hơi khác. 8. Về táỉ sanh. (C : 55a, b-10) = (P : 32, 12-32; 33, 1-10) ơ đây bản c dùng một đoạn, nhưng bản p dùng ba đoạn với lời tán thán của Milinda “Tôn giả Nàgasena khéo nói lắm!” ngăn chia mỗi đoạn. Cả hai bản gần như giống nhau, trừ các điểm dị biệt sau đây: *. Bản c : Những người có khát ái và tham dục, sẽ phải tái sanh đời sau; còn những người không có khát ái, và tham dục sẽ không tái sanh đời sau. - Bản p : Người nào còn lậu hoặc phiền não sẽ tái sanh, nhưng người nào không phiền não lậu hoặc sẽ không tái sanh. ơ đây bản p thêm rằng khi được nhà vua hỏi vị ấy sẽ phải tái sanh hay không, Nàgasena đáp nếu vị ấy còn chấp thủ, vị ấy sẽ tái sanh; nếu vị ấy không còn chấp thủ, vị ấy sẽ không tái sanh. Cả hai bản đều đồng ý : chính nhờ ba yếu tổ mà con người sẽ không tái sanh.. Trong khi trí tuệ và các đức tính khác đều giông nhau, bản c thêm : “Nhất tâm nghĩ đến Chánh Pháp”, nhưng bản p thích chọn N hư lý tác ý cho yếu tố thứ nhất. Sự sai biệt giữa Trí tuệ và N hư lý tác ý được nêu rõ trong bản p, rằng cửu, dè, bò, trâu, lạc đà, lừa đều có như lý tác ý, nhưng không có trí tuệ, còn bản c nói rằng bò, ngựa, sáu loại gia súc đều có trí tuệ nhưng tâm chúng lại khác. Trong bản p, quán sát được xem là đặc tính của như lý tác ý và đoạn tận là đặc tính của trí tuệ. Ở đây, Nàgasena trích dẫn ví dụ người gặt lúa, tay trái cầm lúa, tay phải cầm liềm cắt lúa, để chứng minh rằng, vị Sa-môn giữ vững tâm với như lý tác ý và đoạn tận các lậu hoặc với trí tuệ. Nhưng bản c , trong khi trích dẫn ví dụ trên, chỉ nói rằng những người có đủ trí tuệ đoạn tận khát ái và tham dục, giống như người gặt lúa. ở đây bản p nói rõ ràng hơn bản c nhiều. 9. Các đức tính (thiện pháp) khác. (C ẵ- 55a, 10-20; 55b.l) = (P ể- 33, 11-14; 34, 26-30; 35; 36, 1 - 18) . a. Sáu đức tính khác : *. Bản c : Tín tâm, hiếu thuận, tinh cần, niệm thiện, nhất tâm, trí tuệ. = Bản p (chỉ có năm) : Giới, tín, tinh tấn, định, tuệ. b. T ín : gần như tương tự trừ các điểm dị biệt sau : Bản p bỏ định nghĩa về tín, như đã được miêu tả bằng các từ ngữ sau trong bản c : “Tín là không nghi hoặc. Tin vào sự hiện hữu của Phật, Pháp và Tăng. Tin có chư vị A-la-hán, tin có đời này và đời sau, tin có lòng hiểu thuận đối với cha mẹ, tin vào phước báo do thiện nghiệp và ác báo do ác nghiệp”. Trong khi bản p nói đặc tính của tín là an tịnh, thanh thản, và ước vọng, thi đua, bản c chỉ nói : “Khi ta có lòng tin, tâm ta trở nên thanh tịnh và năm ác pháp được đoạn trừ." *. Bản c : Năm ác pháp = bản p : Năm triền cái. *. Bản c : “Nếu năm ác pháp này được đoạn trừ thì tâm thanh tịnh”. = Bản p : Khi tín khởi lên, năm triền cái được đoạn trừ. Tâm thoát ly năm triền cái trở nên trong sáng, thanh tịnh, không ô nhiễm. Ví dụ bảo châu thanh tịnh cũng gần như giông nhau, trừ điểm bản p đưa nhiều chi tiết hơn : *. Bản c : Thủy tịnh châu hay viên ngọc trong như vầng trăng sáng. = Bản p : Thủy tịnh châu ( ngọc như ý) Năm ác pháp được bản c nói đến là tham, sân, hôn trầm thụy miên (bản K.E : khuynh hướng thích nằm), vui chơi hưởng thụ (hý-lạc) (K.E : đàn hát, hưởng thụ) và nghi, nhưng bản p chỉ nói năm triền cái. Về đặc tính thứ hai của tín, bản c đặt nó vào một đoạn khác trong khi bản p phối hợp hai đặc tính làm một. Ở đây cả hai bản gần giống nhau : *. Bản c : Tín là tinh tẩn hay nỗ lực = Bản p : Ước vọng, thi đua. Ví dụ cũng gần giống nhau nhưng lời trích dẫn hơi khác. *. Bản c : Người nào có tín tâm có thể tự độ. Mọi người trên thế giới có thể tự chế ngự và điều phục năm tham dục. Người nào biết thân là khổ có thể tự độ. Nhiều người thành tựu giới đức nhờ trí tuệ14. = Bản p : Với tín tâm, vị ấy vượt đại dương; với tinh cần, vượt biển sanh tử; với nỗ lực, nhiếp phục khổ đau; với trí tuệ, vị ấy tự thanh tịnh. c. Bản c : H iếu thuận = bản p : Giới dức. (C : 55b. 1-13) = (P : 33, 14-32; 34, 1-25) *. Bản c dịch từ hiếu thuận khá sai lạc, mặc dù định nghĩa trong hai bản gần giống nhau. Bản c nói 37 đức tính đưa đến Giác ngộ và theo thứ tự thông thường, trong khi bản p nói : Căn - lực - giác chi - đạo - niệm xứ - chánh cần - như ý túc - thiền - giải thoát - định. ở đây bản c có nhiều chi tiết vì nó đưa định nghĩa 37 đức tính, khiến cho việc nghiên cứu trở nên thú vị khi đem so với 14 Tôi trích bản K.E (46b, 8-9) vì nó rõ hơn. định nghĩa thông thường của bản p : (i) c : Tứ ý chỉ = p : Tứ niệm xứ. Sati (niệm) được dịch là ý và Upatthàna là chỉ (ngừng nghỉ). Các dịch giả về sau thích chọn từ Tứ niệm xứ, giải nghĩa upatthàna là nơi chốn. Bốn xứ đó Ịà : *. Quán thân - thân chi (không phải : thân thân quán chỉ như trong sách này) : Đặt tâm trên thân với sự quán sát thân. = Bản p : Quán thân niệm xứ (bản K.E : Quán sát tự thân, ngoại thăn và nội thân) *. Quán thống dương-thống dương chỉ : Đặt tâm trên khổ và đau với sự quán sát khổ và đau. = Bản p : Quán thọ niệm xứ . (bản K.E : Biết tâm lạc hay khổ). *. Quán ý - ý chỉ : Đặt tâm trên tâm với sự quán sát tâm. = Bản p : Quán tâm niệm xứ. (bản K.E : Biết tâm thiện hay bất thiện). *. Quán pháp - pháp chỉ : Đặt tâm trên các pháp với sự quán sát các pháp. = Bản p : Quán pháp niệm xứ (bản K.E : Biết Chánh Pháp). Như vậy các định nghĩa của bản K.E gần với các định nghĩa bản p hơn. (ii) c : Tứ ý đoạn = p : Tứ Chánh cần. *. Bản c đề cập Tứ ý đoạn, trong khi bản p thông thường là Tứ Cliánh cần. Ớ đây dịch giả bản c diễn giải tinh cần là đoạn. Các dịch giả về sau thích chọn từ ngữ Tứ Chành cần. Định nghĩa ở đây cũng khá lạ lùng : “Đức Phật dạy : Sau khi phân tích Tứ niệm xứ, ta sẽ không nghĩ gì thèm nữa, đây gọi là Tứ ý đoạn”. Như vậy nó khác xa với định nghĩa thông thường của bản p. (bản K.E chỉ nói bốn pháp như sau : chế ngự tâm, đề phòng ác pháp đi vào tâm, loại trừ ác pháp ra khỏi tăm, hộ phòng thiện pháp trong tâm không biến mất. Ở đây bản K.E gần với bản p hơn). (iii) c : Tứ như ý túc = p : Tứ như ý (thần) túc. *. Bản c : Ở đây bản c đề cập bốn trong năm thần thông : “Mắt có thể thấy mọi vật, tai có thể nghe mọi tiếng, biết tâm kể khác và thân có thể bay.” Bản c ở đây hoàn toàn khác với Tứ thần túc thông thường của bản p : “Dục như ý túc, tâm như ý túc, tinh tấn như ý túc và tư duy như ý túc”. (bản K.E ; Lại nữa, có bốn pháp mà ta có thể thực hành như ý : Dục, tinh tắn, chế ngự tâm và tư duy). Như vậy các định nghĩa của bản K.E gần với các định nghĩa của bản p hơn. (iv) c : Ngũ căn = p : Ngũ căn. *. Bản c : Mắt thấy các sắc đẹp, sắc xấu, nhưng tâm không chấp thủ đối với chúng; tai nghe các âm thanh hay, dở, tiếng mạ lỵ, nhưng tâm không chấp thủ chúng; mũi ngửi mùi thơm, thối, nhưng tâm không chấp thủ chúng; miệng nếm các vị ngọt, đắng, chua chát, nhưng tâm không chấp thủ chúng; thân cảm thọ các xúc thô cứng nhưng tâm không chán ghét chúng”. Như vậy ở đây sự diễn dịch của bản c hoàn toàn khác với sự giải thích thông thường của bản p : Tín căn, tấn căn, niệm căn, định căn, tuệ căn. (bản K.E giải thích như sau : Tín, hiếu đạo, tấn, niệm thiện, tuệ. Như vậy nó gần với bản p hơn) (v) c : Ngũ lực = p : Ngũ lực. *. Bản c : Chế ngự mắt, chế ngự tai, chế ngự mủi, chế ngự miệng, chế ngự thăn để tâm không sa đọa (vào tà đạo) (K.E : không có). Như vậy sự giải thích của bản c hoàn toàn khác với sự giải thích thông thường của bản p : tín lực, tấn lực, niệm lực, định lực, tuệ lực. (vi) c : Thất giác ý = p : Thất giác chi. Ở đây bản c dùng từ Ý (tâm) th ế “chi”. Các dịch giả về sau thích chọn từ “Thất giác chi” diễn giải đúng nghĩa của từ ngữ bản p. *. Bản c : Ý, phân biệt, tinh tấn, khả, ý (thanh thản), định và hộ. ở đây bản c dùng từ ý (tâm) th ế niệm (Sati), Khả th ế hỷ (Pìti), Ý (thanh thản) th ế khinh an (Passaddhi), Hộ (phòng hộ)15 th ế xả (Upekkhà). Các dịch giả về sau thích chọn từ Hỷ th ế Pìti, Khinh an th ế Passaddhi và Xả th ế Upekkhà. (Bản K.E : Lại có bảy pháp đoạn tận các ác pháp và được gọi là bảy thiện pháp hay bảy yếu tố giác ngộ). (vii) C: Bát chi Thánh đạo = p :Bát chi Thánh đạo. *. Bản c : Trực kiến, Trực tư duy, Trực ngữ, Trực trị, Trực nghiệp, Trực phương tiện, Trực ý, Trực định. Như vậy ta nhận xét ở đây bản c dùng từ Trực th ế từ Chánh (P : Sammà); còn các dịch giả về sau thích chọn từ Chánh có nghĩa là chân chánh, ở đây bản c dùng từ Niệm th ế từ Pàli Sankappo, từ Trị th ế từ Pàli Àyivo, từ Phương tiện th ế từ Pàli Vàyàmo, từ Ý (tâm) th ế từ Pàli Sati. Các dịch giả về sau chọn từ 15 Phòng hộ tâm để tâm không bị tham sân chế ngự. Tư duy (Sankappo), Mạng (Àyivo), Tinh tấn (Vàyàmo) và Niệm (Sati) (bản K.E : Bát chi Thánh đạo còn được gọi là A kou ?) (viii) Các ví dụ . Cả hai bản đều dùng bôn ví dụ để chứng minh các đức tính đều y cứ vào Giới luật làm nền tảng. Các ví dụ này không hoàn toàn theo đúng một thứ tự và các sự giải nghĩa gần như giông nhau với bản p đưa nhiều chi tiết hơn : C1 = P2, C2 = P l, C3 = P3, C4 = P4. Như vậy ở C3 = P3, bản c chỉ nói rằng nếu một kiến trúc sư muốn xây một thành phố lớn, trước tiến phải đo lường và đặt nền tảng, rồi vị ấy mới có thể xây thành. Nhưng bản p nói nhiều chi tiết hơn, như là dọn sạch nơi mà thành phố sẽ tọa lạc, vứt bỏ các gốc, cây và loại gai, san bàng mặt đất, rồi thiết kê' đường xá, khu phố, giao lộ v.v... và như vậy là vị ấy xây thành. Bản c kết luận đoạn này với lời Na-tiên nói nếu ta nhất tâm niệm Pháp, tham ái sẽ tự đoạn tận. Ở đây bản p trích dẫn hai bài kệ, bài thứ nhất giông như bài kệ nhập đề của Thanh Tịnh Đạo và cả hai bài kệ đều nhấn mạnh Giới luật phải làm nền tảng cho mọi sự tu tập tâm trí và chứng đắc đạo quả. d. T ỉnh c ầ n : (C: 55b, 13-17) = (P : 36, 19-41; 37, 1-4) Gần giông nhau. *. Bản c : Giữ vững các đức tính, hỗ trợ các đức tính (bản K.E : Chi hỗ trợ các đức tính). = Bản p : Với sự hỗ trợ của tinh cần, mọi đức tính không biến mất. Ớ ví dụ đầu, bản p nói đến một ngôi nhà sụp, bản c thêm một ví dụ nữa, đó là bức tường sắp đổ. Ví dụ thứ hai gần tương tự ở hai bản, trừ điểm bản c nói thêm những người có tính xấu cũng giống như đội quân yếu hèn. Khi người ta dùng các đức tính để tận diệt các tính xấu, thì cũng như nhà vua gửi viện binh đến tăng cường cho đoàn quân yểu hèn. Nhờ sự giúp đỡ của năm đức tính, ta tận diệt năm tính xấu, cũng như đạo quân được tăng cường sẽ chiến thắng. Trong bản c , Na-tiên kết luận đoạn này bằng lời nói rằng tinh cần giúp con người đạt thiện đạo, và vượt lên con đường thế tục mà không thổi đọa; bản p trích lời đức Thế Tôn, giải thích rằng vị Thánh đệ tử nhờ tinh cần đoạn tận ác pháp, tu tập thiện pháp, đoạn tận mọi sự lỗi lầm và tu tập những điều không bị chỉ trích, do vậy vị ấy tự thanh tịnh. e. c : Niệm = p : Sati. (C : 556, 17-20; 56a, 1-2) = (P : 37,534; 38,1-17) ở đây, bản c dùng từ Ý (tâm) để dịch từ Sati. *. Bản c : “Tâm nghĩ đến các thiện pháp” = Bản p : Niệm có đặc tính lập lại và duy trì. Ở đây bản c giải thích người hữu học trong Giáo Pháp phải chú tâm ghi nhớ 37 đức tính đưa đến giác ngộ. Với niệm, vị ấy biết các pháp thiện và bất thiện, những điều phải thực hành, những điều không nên thực hành; vị ấy phân biệt các pháp đen và trắng. Sau khi suy xét kỹ lưỡng, vị ấy tù bỏ các ác pháp và tu tập các thiện pháp. Bản p cũng giải thích gần như vậy và nói thêm các thiện pháp như định, quán sát, minh, giải thoát. Về các ví dụ, bản c thêm ví dụ một người dùng sợi dây xâu nhiều hoa với nhau, do vậy chúng không bị gió rải tung ra. Ví dụ về người thủ kho báu của vị Chuyển luân vương cũng gần tương tự trong hai bản, trừ chỗ bản c bỏ sự liệt kê voi, ngựa, xe, pháo, nhưng thêm bảo châu, ngọc bích, thủy tinh, đá quí. \ Trong cách giải thích thứ hai, bản c nói niệm giúp cho các thiện pháp đi vào và loại trừ các ác pháp. Ớ đây bản p nói suy xét cân nhắc là đặc tính thứ hai của niệm theo ý nghĩa niệm giúp lựa chọn các pháp lại ích từ các Pháp bất lợi và các pháp tốt lành từ các pháp bất thiện. Ví dụ ấy gần như giông nhau ở hai bản. Bản c thêm một câu Na-tiên trích dẫn từ một bài Kinh như sau : “Ta phải hộ phòng và chế ngự tâm cùng sáu khát ái trong tự thân (ĩ). Với sự chế ngự và giữ vững tâm, ta có thể vượt lèn khỏi thế giới này”, nhưng bản p chỉ nói niệm ích lợi đối với tất cả mọi người. f. c : Định = p : S am àd h i.. (C : 56a, 2-5) = (P : 38, 18-32; 39, 1-4) Gần như giông nhau ở hai bản, trừ điểm thêm bớt vài biệt hiệu. Ở bản c câu kết luận là một lời trích dẫn Kinh điển như sau : aNhất tâm là nền tảng của mọi đức tánh. Người học Pháp trước tiên phải an trú vào nhất tâm. Thân người chịu sanh tử biết bao lần trong quá khứ, giống như nước chảy xuôi dòng mãi mãi liên tục không hề gián đoạn”. Bản p trích dẫn lời đức Thế Tôn : “Này các Tỷ-kheo, chư vị phải tu tập định. Ai được định tâm sẽ hiểu Pháp đúng như thật.” g. c : Trí tuệ = p : Pannà. (C ẽ- 56a, 5-8) = (P : 39, 5-21) Gần như giống nhau ở hai bản. *. Bản c : Làm sáng tỏ các thiện pháp. = Bản p : Đặc tính làm sáng tỏ. Ở đây bản p thêm rằng trí tuệ quán chiếu làm Bốn Thánh Đế sáng tỏ hơn và giúp hành giả liễu ngộ ba đặc tính vô thường, khổ và vô ngã, trong khi bản c chỉ nói người đầy đủ trí tuệ có khả năng vượt lên nỗi khổ sinh tử. Ở đây, bản c thêm một ví dụ về một người đốn cây với con dao sắc bén chặt đứt mọi ác pháp. Các ví dụ kia gần như tương tự. 10ẳ Các th iện pháp (đức tính) khác: (C : 56a, 8-10) = (P : 39, 22-32) Gần giống nhau. Trong đoạn này, Nàgasena nêu ra rằng dù các thiện pháp có khác nhau, chúng vẫn phục vụ cùng một mục đích đoạn tận mọi ác pháp. Ví dụ gần tương tự. Cuối lời tán thán của Vua Di-lan, bản c thêm nhà vua nói rằng Na-tiên dẫn chứng Kinh điển thật là mẫn tiệp. CHƯƠNG HAI PHẨM 2 1. Người được tái sinh vẫn là m ột hay thành kẻ khác? (C : 36a, 10-20; 56b, 1) = (P ề- 40; 41, 1-10) Lời giải thích gần tương tự, nhưng các từ ngữ được dùng và các chi tiết chứa đựng trong đó không hoàn toàn giông nhau. *. Bản c : “Khi một người chết và được tái sinh trong một cảnh giới thiện hay ác, thần hồn của thân được tái sinh vẫn là một như cũ hay không phải là một ?” = Bản p : Người được tái sanh vẫn là một hay thành kẻ khác ? Ớ đây bản c dùng từ ngữ “thần hồn của thân”. Nàgasena hỏi nhà vua ngài vẫn là một hay khác khi ngài còn bé và nay đã trưởng thành, nhà vua đáp ngài và đứa bé khác nhau. Rồi Nàgasena phản đôi rằng nếu vậy thì nhà vua không có mẹ, không có cha, không có thầy, không học hành, không đạo đức, không trí tuệ, Bản c cũng như vậy nhưng bỏ lời phản đối do Nàgasena nêu ra. Câu hỏi kế tiếp hơi khác nhau ở hai bản. *. Bản c : Na-tiên hỏi : “Khi một người ở trong bụng mẹ, bào thai vừa được tạo hình, và bào thai đã thành phôi, khi có da thịt, khi nó mới sinh và khi nó được vài tuổi, có phải bào thai cũ vẫn là một suốt thời kỳ ấy ? Khi một người đọc sách, một người khác có thể làm công việc ấy thể y không V’ Nhà vua đáp rằng kẻ khác không thể làm việc ấy th ế y. Na-tiên lại hỏi : “Nếu một người phạm luật và bị trừng phạt, một người vô tội có thể thay thế y không ĩ” Nhà vua đáp : “Không thể được” = Bản p : Nàgasena hỏi : “B à mẹ của bào thai ở giai đoạn đầu tiên ... giai đoạn thứ hai ... giai đoạn thứ ba ... bà mẹ của đứa bé lên ba có khác với bà mẹ của người trưởng thành không ? Người đang thời kỳ học tập có khác với người đã học tập xong không ? Một người làm ác hạnh có khác với người bị chặt đứt tay không ?” Và nhà vua đáp : “Chắc chắn không” Ví dụ cây đèn cháy suốt đêm và sữa đồng thời trở thành lạc, sanh tô, thục tô cũng gần tương tự ở hai bản, trừ vài điểm dị biệt về chi tiết và từ ngữ. Những đoạn kết thúc lại đưa ra một cách giải thích đáng chú ý trong cả hai bản c và p. *. Bản c : “Thần hồn của con người cứ tiếp tục mãi như thế này : Con người qua đời, rồi con người xuất hiện. Từ một thần hồn, con người sanh, già, chết. Từ thần hồn vừa quá cố, con người tái sanh vào một đời sống mới và tiếp tục sống mãi, như vậy nó không giống với thần hồn cũ. Sau khi chết, thần hồn sẽ được tái sanh” Bản p khá đơn giản hơn : “Như vậy, tâu Đại vương, tính liên tục của các trạng thái vẫn được bảo tồn, một hữu tình xuất hiện ngay khi một hữu tình khác từ trần, tính liên tục hình như không trước cũng không sau. Do đó, nó không là một mà cũng không khác, nhưng hữu thể xuất hiện đồng thời với tăm thức vừa quá cố”. 2ệ Người giải thoát sanh tử có nhận thức điều này không? (C : 56b, 1-5) = (P : 41, 11-28) Không khác nhau nhiều ở hai bản trừ các điểm sau : *. Bản c : “Khi người ấy tự nhận thức không còn khát ái, không còn tham dục, không còn sử dụng các ác pháp, thì người ấy hiểu mình sẽ không còn tái sanh.” = Bản p : “Với sự đoạn tận nhân (hetu) và duyên (paccaya), vị ấy biết mình sẽ không tái sanh.” Ví dụ cũng gần tương tự, với bản p đưa ra nhiều chi tiết hơn. Trong khi bản p chấp nhận đoạn kết luận giống như trên, bản c lại nêu một cách giải thích hơi khác : “Người đạt đạo vẫn là một. Khi vị ấy tự biết mình đã đoạn tận khát ái, cùng các khổ lạc thọ, với tâm vô dục, thì vị ấy biết mình sẽ không tái sanh.” 3. Thông minh và trí tuệ. (C ế- 5ỔO, 5-20) = (P : 41, 29-31; 42; 43, 1-18) Chủ đề giông nhaú nhưng có nhiều chi tiết khác nhau giữa hai bản. *. Bản p bắt đầu với câu hỏi do nhà vua nêu ra về một người thông minh có trí tuệ chăng, và trước câu đáp xác nhận của Nàgasena, vua hỏi vậy cả hai có phải là một chăng, Nàgasena cũng trả lời xác nhận. *. Bản c bắt đầu với câu hỏi không có trong bản p : “Người không bị tái sanh có trí tuệ khác với người thường chăng?” Và Na-tiên đáp : “Có”. Hai câu hỏi kế tiếp tương tự với các câu ở bản p. Trong khi bản c chỉ nói những gì vị ấy không học trước kia đều vượt tầm hiểu biết của vị ấy, bản p thêm hai điểm nữa là : - Những chỗ chưa được thăm viếng và các danh hiệu, từ ngữ chưa được nghe nói. Trong khi bản p nói ba đặc tính vô thường, khổ, vô ngã, được những người có trí tuệ thấu hiểu thì bản c trình bày một cách giải thích hơi khác : “Người có trí tuệ nhìn thấy mọi người mọi vật đều đi qua (vô thường), trở thành trống rỗng (sunnta) và tùy duyên, không độc lập (anàtta); những gì lòng người khao khát và thích thú đều là nguồn gốc của mọi khổ đau và đưa đến khổ đau. Người có trí biết tính vô thường và sự sinh diệt của vạn vật..” Về đoạn Nàgasena chứng tỏ với nhà vua rằng trí tuệ hoàn thành công việc xong sẽ biến đi, nhưng công việc (tức là tri kiến về ba đặc tính vô thường, khổ, vô ngã) vẫn tồn tại, cả hai bản gần giống nhau. Ví dụ bức thư được viết ban đêm, năm bình nước đề dập tắt lửa, y sĩ dùng năm dược liệu, chiến sĩ dùng năm mũi tên hầu như tương tự với vài chi tiết thêm bớt. Một điểm dị biệt cần được chú ý ở đây : Năm thiện pháp được nói đến không hoàn .toàn giông nhau. * Bản c : (ỉ) Tin vào thiện pháp và sự tồn tại của ác pháp (?) (ii) Không phạm giới luật. (iii) Tinh tấn. (iv) Đầy đủ trí tuệ và niệm thiện. (v) Nhất tâm quán sát Pháp. = Bản p : Tín căn, tấn căn, niệm căn, định căn, tuệ căn (Saddhindriyam......Pannyndriyam) (K.E : Chỉ tìm thấy phần đầu. Phần CUỐI bản này đề cập việc khác không phù hợp với đoạn văn được thảo luận.) 4. Cảm th ọ k h ổ đau củ a v ị được g iả i th oát. (C : 56b, 20; 57a, 1-4) = (P ẻ- 44, 14-34; 45, 17) Gần giống nhau với các điểm khác sau đây : *. Bản c : Vị ấy cảm thọ thân khổ vì thân kiến vẫn còn tồn tại, vị ấy không cảm thọ tâm khổ vì tâm đã đoạn trừ các ác pháp, không tham dục. = Bản p : Vị ấy cảm thọ thân khổ vì nhân duyên của thân khổ vẫn tồn tại, vị ấy không cảm thọ tâm khổ vì nhân duyên của tâm khổ không còn tồn tại. Đức Thế Tôn đã dạy : “Vị ẩy chỉ còn một loại cảm thọ về thân, chứ không phải căm thọ về tâm.” Phần còn lại gần như tương tự, nhưng bản c hình như đã thiếu một hàng với các câu hỏi liên tiếp của nhà vua . Bài kệ của Tôn giả Sàriputta cũng không hoàn toàn giống nhau trong hai bản. *. Bản c : Ta không kiếm tìm tử, Ta chẳng tìm kiếm sanh, Ta chỉ đợi đúng thời ta. Khi thời ta đến, ta sẽ đi. (Không hoàn toàn đúng theo thể kệ). = Bản p : Ta không đón mừng tử, Ta chẳng mừng đón sanh, Ta đợi đúng thời ta, Chánh niệm và tỉnh giác. (K.E : không có) 5. Các lo ạ i cảm th ọ k h ác nhau. (C : 57a, 9-19; 576, 1-10) = ( P : 45, 8-30; 46, 1-40) Không hoàn toàn giống nhau ở hai bản. Ở bản p, nhà vua hỏi một lạc thọ là tốt, xấu hay trung tính, và Nàgasena đáp ràng nó có thể là một trong ba đặc tính trên, rồi nhà vua phản bác rằng nếu các pháp này tốt, chúng không thể gây khổ, nếu chúng gây khổ thì chúng không thể tôt, các thiện pháp không thể gây khổ. Bản c lại khác và không rõ ràng. Nhà vua h ỏi : nêu một người đau khổ, thì đó là thiện hay ác ? (Lời giải đáp của đức Phật được nêu ra trong các từ ngữ không rõ). Nhà vua bảo : Dường như các pháp do duyên sanh không khổ (ĩ). Đoạn kế đó kể Nàgasena dùng ví dụ một người đồng thời cầm một cục sắt nóng và cục nước đá gần như tương tự ở hai bản. Nhưng đoạn kể Nàgasena giải thích các cảm thọ lại khác nhau. Bản p đề cập sự phân loại của A-tỳ-đàm về 108 cảm thọ : Ba loại lạc thọ, khổ thọ, và trung tính, mỗi loại dược chia thành sáu cảm thọ liên hệ thể gian và sáu cảm thọ liên hệ xuất ly, như vậy đi đến con số 36 cảm thọ. Những cảm thọ này lại được chia nhỏ thành các cảm thọ của ba thời hiện tại, vị lai và quá khứ, như vậy ta đi đến tổng số 108 cảm thọ. Bản c không nói đến A-tỳ-đàm, Na-tiên trích dẫn chính Kinh điển và chỉ nói 36 loại cảm thọ như sau : a. Sáu p h á p làm p h á t sinh nội lạc thọ trong con người. (i)) Mắt thấy các sắc khả ái và mong thấy lại chúng. (ii) Tai nghe các âm thanh hay và mong nghe lại chúng. (iii) Mũi ngửi các hương thơm và mong ngửi lại chúng. (iv) Lưỡi nếm các vị ngon và mong nếm lại chúng. (V) Thân tiếp xúc vật êm ái dịu dàng và mong tiếp xúc lại chúng. (vi) Tâm cảm nhận các lạc thọ và mong cảm nhận lại chúng. Đó là lý do chúng tạo nên nội lạc thọ. b. Sáu p h á p làm p h á t sinh ngoại lạc thọ trong con người. Mắt thấy các sắc khả ái, ta nghĩ chúng không thường có được và vì vậy cần phải loại trừ ; như thế sau khi quán sát và phân tích tinh vô thường, sự kiện này làm sinh khởi ngoại lạc thọ trong con người (cùng cách ấy với bốn giác quan kia và tâm, cùng các dối tượng riêng của chúng) c. Sáu nội p h á p làm p h á t sinh nội k h ổ thọ trong con người . Thấy những gì mắt không muốn thấy làm phát khởi nội khổ thọ (cùng cách ấy với bốn giác quan kia và tâm cùng các đối tượng riêng của chúng). rfệ Sáu ngoại p h á p làm p h á t sinh b ấ t lạc thọ trong con người. Mắt thấy các sắc xấu làm phát sinh bất lạc thọ trong con người. (Cùng cách ấy với bôn gỉác quan kia và tâm cùng với các đối tượng riêng của chúng). e. Sáu p h á p làm p h á t sinh b ấ t k h ổ b ấ t lạc thọ trong con người . Mắt thấy sắc nhưng không có lạc thọ hoặc khổ thọ khởi lên. (Dùng cách ấy với bôn giác quan kia và tâm cùng các đối tượng riêng của chúng). /*ố Sáu ngoại p h á p làm p h á t sinh kh ổ thọ trong con người. Mắt thấy tử thi và quán sát tính vô thường của thân cùng tấ t cả các ngoại vật. Vị ấy suy nghĩ : Với sự quán sát như vậy, tại sao ta không được giải thoát ? Do suy nghĩ trẽn, các ngoại khổ thọ phát sinh. (Các phần còn lại cũng được bàn luận theo cách này) Như vậy bản c không nói đến A-tỳ-đàm và cách giải thích cũng hoàn toàn khác với cách của bản p. (K.E : không có) 6. Cái gì được tái sinh ? (C : 576, 10-20; 58a, 1-15) = (P : 46, 5-31; 47; 48, 1-29) Đoạn này kể Nàgasena giải thích sự tái sinh của danh-sắc và liên kết giữa danh-sắc hiện tại và danh-sắc vị lai gần như tương tự ở hai bản, nhưng bản c không rõ ràng và đôi khi sai lạc. Ớ đây bản c dùng từ mạng - thân th ế nàma-rùpa. Các dịch giả về sau thích chọn từ mạng - sác (danh và sắc). Sáu ví dụ được Nàgasena dùng chứng tỏ rằng danh sắc hiện tại và vị lai được kết hợp với nhau gần như tương tự trong hai bản, trừ các điểm dị biệt sau : Trong ví dụ đầu tiên : * Bản c : quả cây = bản p : quả xoài. Trong ví dụ thứ hai : * Bản c : mùa gặt hái và lúa chín = bản p : lúa và mía. Trong ví dụ thứ ba : * Bản c : lửa đốt tường, phòng, ốc = bản p : lửa đốt đồng ruộng kẻ khác. Trong ví dụ thứ tư : * Bản c : một người cầm đuốc đặt trên tường đ ể có thể ăn cơm. Lửa đốt cả tường, tre, rừng, nhà, phố. = bản p : một người cầm đèn đi lên ngôi đình, đèn đốt cháy cỏ, nhà, làng. (K.E : không có) 7. N àgasena có tái sanh không ? (C: 58a, 15-19) = (P ắ' 48, 30-32; 1-12) Gần tương tự : Bản c : “Nếu ta có dục và ái” = Bản p : “ Nếu ta còn chấp thủ hiện hữu”. Phần còn lại hầu như tương tự. (K.E : không có). 8. Danh sắc không tái sinh riên g biệt. (C : 58a, 19-20; 58b, 1) = (P ẵ- 49, 13-27) Gần tương tự, trừ điểm dị biệt này : *. Bản c : “Vật gì được thấy bây giờ là thân (sắc); điều gì được tâm. ý suy tư là danh”. = Bản p : “ Bất cứ vật gì thô tục là sắc, bất cứ vật gì tế nhị và thuộc về tâm ý là danh”. Cuối cùng bản p thêm : “ N hư vậy là tính cách tự nhiên từ thời tối cổ”. (K.E : không có) 9ể Thời gian có h iện hữu và thời gian không h iện hữu. (C : 58b; 1-3) = (P : 49, 28-32; 50, 1-8) Hơi khác nhau : *. Bản c : “ Thời gian lâu dài là gì ? Quá khứ là thời gian lâu dài, tương lai là thời gian lâu dài ; hiện tại không phải là thời gian lâu dài. ” = Bản p : Tôn giả vừa nói đến thời gian lâu dài. Chữ “thời gian” này có nghĩa là gì? - Thời quá khứ, thời hiện tại và thời tương lai. *. Bản c : đối với những vị đã đạt Giác ngộ thời gian không lâu dài, đối với những vị chưa đạt Giác ngộ, Niết-bàn, thì thời gian lâu dài. = Bản p : đối với các hành (Sankhàrà) đã trở thành các pháp quá khứ, đã tịch diệt, đã đoạn tận, đã biến đổi, thì không có thời gian. Còn đối với các pháp đang tạo nghiệp quả (Vipàka) làm sinh khởi quả dị thục đưa đến tái sanh, thì có thời gian. Đối với những vị hữu tình sau khi chết phải tái sanh thì có thời gian; còn đối với những vị hữu tình sau khi chết không phải tái sanh, thì không có thời gian. Đối với những vị hữu tình đã đắc Niếtbàn thì không có thời gian; còn đối với những vị hữu tình chưa đắc Niết-bàn thì vẫn có thời gian. ” Cuối cùng, bản c thêm : “ Những ai trong đời hiện tại thích bố thí, hiếu kính cha mẹ, sẽ được nhiều phước đức ở đời sau”. .(K.E : không có) CHƯƠNG HAI PHẨM 3a 1. Nguồn gốc của thời quá khứ, h iện tại và vị lai. (C : 58b, 3-8) = (P : 50, 10-22) Hai bản đều giải thích vô minh là nguồn gốc của thời quá khứ, vị lai và hiện tại, nhưng trong khi bản p đưa cách giải thích này kèm theo với Lý Duyên khởi cùng mười hai nhân duyên thông thường từ vô minh đến lão-tủ-sầu-bi-khổ-ưu-não, thì bản c cũng chấp nhận cách giải thích này nhưng chuỗi nhân duyên không giống với chuỗi ở bản p. Thứ tự bản c là : 1) vô minh, 2) thần, 3) thân, 4) danh, 5) sắc, 6) lục tri, 7) xúc và đối tượng riêng của chúng, 8) tri khổ- lạc, 9) khát ái, 10) tham dục, 11) hữu, 12) sanh, 13) lão, 14) bệnh, 15) tử, 16) bi, 17) ưu, 18) não. Nếu ta đặt chung danh-sắc với nhau, lão, bệnh, tử, bi, ưu, não với nhau, ta cũng đi đến con sô' 12 như ở bản p. Thần ở bản c th ế hành, thân th ế thức, lục tri th ế lục xứ, tham dục th ế thủ có hơi gượng ép và chứng tỏ dịch giả bản Hán thời ấy chưa hoàn quen thuộc với các từ ngữ trong Lý Duyên khởi nên không thể diễn dịch chúng chính xác qua chữ Hán. Các dịch giả bản Hán về sau đã chấp nhận cùng một loại thuật ngữ với bản Pàli. (K.E : không có) 2. Sanh tử không ngừng. (C : 58b, 8-19) = (p : 50, 23-27; 51, 1-24) Gần giông nhau ở hai bản. *. Bản c : “Do vậy, sanh tử không ngừng và thân xưa củ không thể nào tìm được” = Bản p : Điểm tận cùng trong quá khứ không thể biết được. w Ba ví dụ để chứng minh đoạn này gần như tương tự trong hai bản. Bản p trích dẫn thêm lời đức Phật giải thích Lý Duyên Khởi, bắt đầu với con m ắt : “Do duyên con mắt và các sắc, nhãn thức sanh. Sự gặp gỡ của ba yếu tố này là xúc. Do duyên xúc, thọ sanh; do duyên thọ, ái sanh; do ái, hành sanh; do hành, mắt sanh, rồi cái vòng ấy lại bắt đầu như cũ”. Cách giải thích của bản c gần tương tự, nhưng nói thêm: “ Do ái, tham dục sanh; do tham dục hữu sanh; do hữu, sanh sanh; do sanh, các hành thiện ác sanh; do các hành thiện ác sanh, sanh sanh.” (Cùng cách ấy với các xứ kia và các đôi tượng riêng của chúng) ' (K.E : không có) 3. Nguồn gốc sanh tử không thể nào fim được. (C : 58b, 19-20; 59a, 1-3) = (P : 51, 25-35;52,1-9) Hai bản không giống nhau. Một số đoạn trong bản c hơi tối nghĩa vì thiếu vài hàng. Bản c giải thích rằng nguồn gốc của sanh tử không thể tìm được, và đối với loài người, khát ái và dục vọng là nguồn gốc của sinh tử. Bản p nói rằng điểm tận cùng trong quá khứ không thể nhận thức được, nhưng một vài điểm có thể nhận thức được. Điểm quá khứ trước phần khởi thủy không thể nhận thức được, nhưng khởi đầu của mỗi nhân duyên thì có thể nhận thức được. (K.E : không có) 4. Các phương diện xác định và phủ định của Lý D uyên Khởi. (C : 59a, 3-10) = (P : 52, 10-27) Gần như tương tự trong hai bản trừ vài điểm dị biệt về từ ngữ. Bản c bắt đầu với sự tập hợp các giác quan, các đối tượng và các thức riêng của chúng. Do sự tập hạp này, cảm thọ khổ-lạc sanh khởi, cảm thọ tạo nên khát ái; do khát ái, tham luyến dục vọng sanh ; do tham luyến-dục vọng, phát sanh năm khổ uẩn tạo thành một con người. Mắt, tai, miệng, thân, thần (tâm), thức khiến xúc (?) sanh; do xúc, cảm thọ khổ lạc sanh; do khổ lạc thọ, ái sanh; do ái, dục vọng tham luyến sanh; do hữu, sanh sanh; do sanh, lão-bệnh sanh; do bệnh, tử sanh; do tử, ưu sanh; do ưu, bi sanh; do bi, khổ nội tâm sanh. Đời người là như thế. Sau đó, bản c xét Lý Duyên Khởi này theo cách phủ định, bắt đầu với sự không có mắt, không thấy sắc, phát sinh vô tri (hay đúng hơn : vô thức). Do vô tri thức, nên không có sự tập hợp; do không có sự tập hợp, nên không có cảm thọ khổ-lạc; do không có khổ-lạc thọ, nên không có khát ái; do không có khát ái nên không có dục vọng - tham luyến; do không có dục vọng - tham luyến, nên không có hữu; do không có hữu, nên không có sanh-lão; do không có sanh-lão nên không có bệnh-tử; do không có bệnh-tử, nên không có ưu-bi; do không có ưu-bi, nên không có khổ nội tâm; do không có khổ, ta được giải thoát và đắc Niết- bàn. (Cũng cách như vậy với các giác quan kia) 5. Mọi vật đều phát sinh từ m ột số nguyên nhân chứ không phải là không có nguyên nhân. (C : 590, 10-15) = (P : 52, 28-32; 53; 54, 1-16) Gần tương tự. Trong khi bản p dùng từ các hành (sankhàrà) sanh khởi không phải không có sự hình thành tuần tự, bản c chi nói một cách tổng quát ràng ở thế gian, mọi vật đều phát xuất từ các nhăn, chứ không phải không có nhân, và để tóm tắ t mỗi ví dụ, bản c nói rằng do sự tập hợp các giới (dhàtus), một người ra đời. Về các ví dụ bản c chỉ nói 6 ví dụ, trong khi bản p thêm một ví dụ nữa về cây cối xuất hiện do gieo hạt vào đất. Các ví dụ còn lại mang cùng một ý nghĩa, nhưng có vài điểm hơi khác về cách dùng từ ngữ : C1 = P1 *. Bản c : “ Tường, bùn, đất đều sinh từ mặt đất.” = Bản p : “ Bùn này sinh từ mặt đất”. Và nói thêm : “Với nỗ lực tinh cần của phụ nữ và nam nhi”. P2 = c (không có) “ Cây cối xuất hiện do gieo hạt vào đất và chúng lớn lên, sinh hoa kết quả”. C2 = P 3 : *. Bản c : “ Người thợ gốm lấy đất, nước làm thành bùn, nhào nặn bùn thành nhiều hình dáng và đem nung chúng. = Bản p : “ Người thợ gốm đào bùn ra khỏi mặt đất và nặn thành hình nhiều loại nồi khác nhau”. C3 = P4 *. Bản C: “Cây đàn không có dây tơ, không có khung phím, không người chơi thì không thể phát âm thanh” = Bản P: “ Cây đàn không có trục nâng dây, không có dây da, không có bộng, không tay cầm, không cổ, không dây tơ, không có móng để gảy, không có nỗ lực của con người”. C4 = P 5 *. Bản c : không có cả hai que gỗ, cũng không có người xoay tròn. - Bản p : *Không có tấm gỗ dưới, không có que xoay tròn, không có dây xoay tròn, không có tấm gỗ trên, không có mồi châm, không có nỗ lực của con người”. C5 = P6 *. Bản c : “Không kính đốt cháy, không có mặt trời, không bầu trời”. = Bản p : “Không có đá lửa, không có sức nóng, không phân bò, lửa không phát ra được”. C6 = P 7 *. Bản. c : “Không có kính, không ánh sáng nếu ta muốn thấy ảnh của m ình”. = Bản p : “Không có kính, không ánh sáng, không có mặt người”. (K.E : không có) 6. Có ngã th ể hay linh hổn chăng ? (C : 59a, 19-20; 59b, 1-16) = (P : 54, 17-64ỉ 55; 56; 57) Gần như tương tự, nhưng cách dùng từ ngữ và trình bày hơi khác. Ở bản p nhà vua hỏi có vật gì gọi là linh hồn (Vedagù) chăng và Nàgasena hỏi linh hồn là gỉ. Sau đó nhà vua giải thích linh hồn là mạng căn (căn bản sự sống) trong thân, linh hồn ấy thấy sắc bàng mắt, nghe âm thanh bằng tai, ngửi mùi bằng mũi, nếm vị bằng lưỡi, xúc chạm bằng thân và suy tư các pháp bằng tâm ý, giống như chư vị hiện đang ngồi trong cung điện nhìn ra cửa sổ. Nàgasena lại hỏi vậy mạng căn trong thân có thể thấy sắc không chỉ bằng mắt, mà bàng các ca quan khác được chăng, và nhà vua trả lời phủ định. Điều ấy cũng được nói về bốn giác quan kia và tâm. Bản c có hơi khác. Nó bắt đầu với câu hỏi của nhà vua rằng ở đời có vật gì được gọi là một người (chớ không phải “linh hồn”) chăng, Na-tiên đáp phủ định và hỏi nhà vua muôn nói gì qua từ “người”. Nhà vua đáp mạng căn trong thân được gọi là người. Kế đó Na-tiên hỏi vua vậy người ấy trong thân có thể dùng mắt đề thấy sắc, dùng tâm để tư duy được chăng và nhà vua trả lời xác định. Na-tiên lại hỏi nhà vua bây giờ chư vị đang ngồi trong cung với cửa sổ mở rộng ra bốn phương, thế chư vị có thể thấy bất cứ vật gì mình thích qua cửa sổ chăng, và nhà vua trả lời xác định. Tiếp theo, Na-tiên hỏi nhà vua vậy mạng căn trong thân có thề dùng bất cứ loại “cửa” nào để thấy sắc, ví dụ như tai đề thấy sắc, mũi để thấy sắc... chăng, và nhà vua trả lời phủ định. Điều ấy cũng được nói về bôn giác quan kia và tâm. *. Bản c : “ Những lời nói trước và sau của nhà vua không phù hợp nhau. = Bản p : Lời Đại vương nói sau không phù hợp với lời Đại vương đã nói trước, lời Đại vương nói trước không phù hạp lời Đại vương nói sau. Ba ví dụ khác được Nàgasena dùng để chứng tỏ rằng trong khi các giác quan gặp điều kiện thích hợp có thể hoạt động rộng rãi, thì mạng căn bên trong thân bị chính năng lực các giác quan ẩy giới hạn lại. Các ví dụ này gần như tương tự ồ hai bản tr ừ c á c đ iể m d ị b iệ t sa u : *. Bản c : Người giữ kho báu hay thủ kho lương. = Bản p : Dinna (tên vị quan). *. Bản c : Một bình rượu lớn. = Bản p : Một cái máng đầy mật ong. Nhưng kết luận của đoạn này có hơi khác : ở đây Nàgasena giải thích không có linh hồn hiện hữu bằng cách đề cập lời thuyết trình của A-tỳ-đàm rằng dó duyên mắt và sắc, nhãn thức khởi sanh, và từ sự kết hạp ba yếu tố này, các pháp sau đây đồng sinh khởi : xúc, thọ, tưởng, tư niệm, nhất tâm, mạng căn, tác ý (phasso, vedana ... manàsikaro). Các giác quan còn lại cũng được bàn luận theo cách ấy. Bản c giải thích hơi khác và lạ lùng : Bản c : “ Do mắt, con người thấy sắc. Kế đó thẩn hồn khao khát (thần hồn ở đây có nghĩa là cá thể). Do hồn dao động các khổ-lạc thó khởi sinh, tư duy và niệm đồng thời sanh khởi. Cũng vậy với tai, mũi, miệng, thân và tâm. Do duyên tâm và các pháp (đối tượng của tâm), thần hồn sinh khát ái. Do thần hồn khát ái, các khổ-lạc thọ khởi sinh. Từ khổ-lạc thọ, tư duy sanh khởi, niệm sanh khởi và tuần tự lên đến ý niệm vô thường. (K.E : không có) 7. Nhãn thức và ý thức. (C: 59b, 16-20; 60a, 1-11) = (P: 57, 4-30, 58; 59; 60, 1-2) Ở đoạn này, Nàgasena chứng tỏ cho nhà vua thấy nai nào nhãn thức (cũng như các thức khác) sanh khởi, thì ý thức cũng sanh khởi, và nhãn thức sanh khởi trước, ý thức sanh khởi kế tiếp, nhưng không có mệnh lệnh, sai khiến, thông tin nào giữa chúng cả; và một hiện tượng như vậy xảy ra là do có chỗ xuôi xuống, do có cái cứa, do thói quen và do cách thực hành. Sau đó Nàgasena dùng các ví dụ thích hợp giải thích các việc trên cho nhà vua . Cả hai bản gần như tương tự với các đ iể m S ãi b iệ t sa u đ â y : *. Bản c : Thần (hồn) - Bản p : Ý thức. *. Bản c : Mắt = Bản p : Nhãn thức. *. Bản c : Do vết bánh xe = Bản p : Đi theo thói quen. *. Bản c : Do lập lại (thư) = Bản p : Do thực hành. Trong ví dụ thứ ba, trong khi bản p chỉ nói chiếc xe thứ hai đi theo chiếc xe thứ nhất, bản c nói chiếc xe đi theo dấu vết chiếc xe thứ nhất đề lại. Trong ví dụ thứ tư, cả hai bản không giông nhau. Trong khi bản p nói rằng trong vấn đề các nghệ thuật như đếm lóng tay, số học đơn giản, ước lượng kết quả mùa gặt và viết chữ, người mới học nghề khá chậm chạp vụng về, nhưng do thực hành y trở thành thông thạo, bản c nói hơi khác, ở đây dùng từ thư, nghĩa là lập lại và cũng có nghĩa : đếm, tính toán, sách vở, luận giải, học hỏi đều được gọi là “thừ". Sau đó bản c tiếp tục chứng tỏ rằng do sự tập hợp của tất cả sáu thức, tri kiến sanh khởi, chứ không phải chỉ do một thứ mà thôi. (K.E : không có) 8. Xúc. (C : 60a, 11-14) = (P : 60, 3-25) Dù định nghĩa về xúc gần giông nhau trong hai bản, vẫn có vài điểm khác nhau về cách diễn tả ngôn từ và chi tiết. Trong khi bản p nói nơi nào ý thức sanh khởi, thì cũng có xúc, thọ, tương, tư niệm (ý định), tầm và tứ, bản c nói sự tập hợp nhãn thức, cảm thọ khổ lạc có xúc làm căn bản. Các ví dụ đều giống nhau ở hai bản. Hai ví dụ đầu về hai con cừu đực, hai bàn tay vỗ vào nhau đều tương tự. Trong ví dụ thứ ba, bản c nói đến hai hòn đá nhưng bản p nói đến hai chũm chọe. (K.E : không có) 9. Cảm thọ. (C : 60a, 14-17) = (P ề- 60, 26-34; 61, 1-8) Định nghĩa cảm thọ và hai ví dụ về một người hưởng dục lạc do phục vụ nhà vua và một người hưởng thiên lạc do làm thiện nghiệp trong thời quá khứ đều giông nhau d hai bản với vài điểm hơi khác như sau : *. Bản c : Cảm thọ tự thân là lạc. = Bản p : Đặc tính của cảm thọ nhận lãnh và thọ hưởng cảm giác. *. Bản c : Dục lạc = Bản p : năm thứ dục lạc. *. Bản c : Các thiện nghiệp quá khứ về thân, khẩu, ý. = Bản p : Các thiện nghiệp quá khứ. (K.E : không có) 10. Tưởngế (C : 60a, 17-18) = (P : 61, 9-18) Hơi khác nhau. *. Bản c : Giác = Bản p : Tưởng. *. Bản c : Tri là tưởng. = Bản p : Đặc tính của tưởng là nhận thức. Và bản p thêm : “Vị ấy nhận thức màu xanh, vàng, đỏ, trắng, đỏ sẫm”. Ví dụ người thủ khố mở kho của vua cũng gần giống nhau trừ các đồ vật thì khác. *. Bản c : đồng tiền, vàng, bạc, châu báu, ngọc bích, ta lụa, vải vóc, hương liệu đủ loại, màu sắc đủ loại. = Bản p : Kho báu của vua đủ màu xanh, vàng, đỏ, trắng, đỏ sẫm. 11. T ư niệm . (C : 60a, 18-20) = (P : 61; 19-32; 62, 1-7) Gần tương tự với vài điểm dị biệt : *. Bản c : Ta hành động theo điều ta suy nghĩ. = Bản p : Đặc tính của tư niệm là dự định, chuẩn bị. Cả hai ví dụ về một người uống thuốc độc và bảo người khác cùng uống, về ác nghiệp của y và sự xúi giục kẻ khác tạo ác nghiệp hầu như tương tự. Nhưng ở đây bản p thêm hai ví dụ nữa, trường hợp một người uống lạc, bơ, dầu, m ật ong, m ật mía và bảo kẻ khác cùng uống, và trường hợp một người làm thiện nghiệp và thúc giục người khác cùng làm như thế. Hai ví dụ này thiếu sót trong bản c. (K.E : không có) 12ỆThức và Tầm. (P Ế - 62, 8-28) Ớ đây bản p thêm hai đoạn nói đến đặc tính của thức và tầm cùng với các ví dụ tương ứng. Các đoạn này không có ở bản c. (K.E : không có) 13ẳTứ (C : 60a, 20; 60b, 1-2) = ( P : 62, 29, 31, 63, 1-3) Hơi khác. *. Bản c : nội động = Bản p : tầm *. Bản c : khi có tư duy thì có nội động. = Bản p : đặc tính của tứ là suy đi tính lại (phân tích kỹ lưỡng). Các ví dụ không hoàn toàn giông nhau. *. Bản p : nói đến cái nồi đồng bị đập và tạo ra tiếng kêu nhẹ; khi nó bị đập, đó là tầm; khi nó tạo tiếng kêu nhẹ, đó là tứ. = Bản c : khi cái dĩa đồng được một người đặt trên lửa, thì có tiếng động; khi y giơ tay lên (?) cũng có tiếng động. Như vậy, khi có tư duy là có nội động. Na-tiẽn nói : “Khi nó bị đốt cháy thì có sự rung động (có lẽ là tầm). Khi nó tạo ra nhiều âm thanh thì đó là chuyển động, thực hành (có lẽ là tủ)”. Ở đây bản c không nói rõ ràng. (K.E : không có). * * CHƯƠNG HAI PHẨM 3b 1. Không th ể phân b ỉệt các pháp. (C : 60b, 2-6) = (P : 63, 5-25; 64, 1-10) Gần tương tự. Ớ đây nhiều pháp khác nhau được đề cập. *. Bản c : Xúc, tri, niệm, ý, động (có lẽ là tầm) = Bản p : Xúc, thọ, giác (tưởng), tư niệm, thức, tầm, tứ. Ví dụ cũng gần như tương tự, chỉ khác về các vật liệu được dùng để nâu xúp. *. Bản c : Xúp = Bản p : Vị xúp. *. Bản c : Nước, thịt, hành, tỏi, gừng, muối, nếp = Bản p : Lạc (sữa chua), muối gừng, hạt Jiraka16, tiêu. Bản p còn thêm nhiều vị như chua, mặn, đắng, cay, chát, ngọt. (K.E : không có) 2ẳMuôi có th ể cân nặng được chăng? (C : 60b, 6-10) = (P : 64, 11-24) Y nghĩa giông nhau, nhưng cách trình bày hơi khác : *. Bản c nói như sau : “Nhà vua lại hỏi Na-tiên : ‘Người 16 Jứaka : Cummin : loại hạt thơm để nâu càri (dg) có mắt thấy vị muối có thể phân biệt vị mặn ấy được chăng V’ Na-tiên hỏi : - Đại vương có thề biết như thể chăng ? -Đại vương có thề dùng mắt để thấy và biết vị muối chăng V’ Nhà vua hỏi : - “Con mắt có thể biết vị muối chăng ?” Na-tiên nói : - “Con người dùng lưỡi để nếm và phân biệt các vị. Người dùng lưỡi có thể nhận biết vị muối nhưng dùng mắt không thể nhận biết vị muối.” Nhà vua lại hỏi : “Người dùng muối có thề biết vị (muối) chăng V’ Na-tiên đáp : “Người dùng lưỡi có thể biết vị muối”. Nhà vua hỏi : - “Thể vị của bất cứ loại muối nào cũng được lưỡi phân biệt chăng ? Na-tiên đáp : - “Vị của bất cứ loại muối nào cũng đĩứỵc lưỡi phân biệt cả”. Nhà vua lại hỏi Na-tiên : - “Có muối được chở bằng xe, có muối được chở bằng bò, thế xe và bò có biết vị muối chăng V’ Na-tiên đáp : - “Xe và bò không thể nào biết vị muối”. Nhà vua gạn hỏi ỉýa-tiên : - “Thế vị muối có thể cân được chăng V’ Na-tiên đáp : - “Chỉ có tri giác Đại vương biết ước lượng vị muối. Vị muối không thể đem cân được. Nhưng trọng lượng của muối thì có thể cân nặng được”. Đến đây nhà vua bảo : “Hay lắm, giỏi lắm ỉ” = Bản p : Không giống cách trình bày trên. Bản p bắt đầu với lời Nàgasena hỏi nhà vua là muối có thể biết được bằng mắt chăng. Và trước câu trả lời của nhà vua , vị trưởng lão ấy yêu cầu vua thận trọng. Tiếp theo nhà vua hỏi : - “ Nếu bất cứ loại muối nào củng được lưỡi phân biệt, thì tại sao chiếc xe lại chở cả đống muôi ? Thế không phải chỉ vị muối được chở hay sao ?” Sau đó Nàgasena giải thích rằng không thể chở vị muối, các vật ấy là một về bản chất, nhưng lại khác nhau về lãnh vực. Ngoài ra, muối lại có trọng lượng. Và trọng lượng này có thể được đo lường, chứ vị muối thì không thể. Đến đầy bản p nói kei thúc các vấn đề của Vua Milinda hỏi Nàgasena17, trong khi bản c thậm chí cũng không qua một đoạn mới. (K.E: Không có) * * * 17 Học giả Rhis Davids nhận x é t : “Chỗ này cũng râ't kỳ lạ : Ta nghĩ đáng lẽ phải ghi: “Đến đây kết thúc v ấ n nạn về các Đặc tính” (dg) CHƯƠNG BA GIẢI TỎA CÁC VẤN NẠN PHẨM 418 1. Năm tri giác do nh ỉều nghiệp khác nhau tạo ra. (C : 60b, 10-11) = (P : 65, 1-10) Gần tương tự với các điểm dị biệt sau : *. Bản c : năm tri giác = Bản p ': năm xứ. (K.E : không có) 2. N hiều loại nghiệp khác nhau đưa đến n h iều hạng người khác nhau. (C : 60b, 11-18) = (P : 65, 11-29) Gần tương tự, với các điểm dị biệt sau : *• Bản c : người đời có đủ đầu, râu, tóc, da, mặt, mắt, tai, miệng, thân, tứ chi, nhưng trong đó một số trường thọ, một số đoản thọ, người nhiều bệnh, kẻ ít bệnh, người nghèo, kẻ giàu, người cao thượng, kẻ thấp hèn, người quí tộc, kẻ hạ cấp, người đẹp, kẻ xấu, người được tin tưởng, kẻ bị nghi ngờ, người thông minh, kẻ ngu đần. Tại sao họ không giống nhau? (K.E bỏ : người quý tộc, kẻ hạ cấp). 18 Phẩm 4 tiếp theo phẩm 3 vì chương hai và chương ba chỉ là một (dg) = Bản p ẵ. Vì duyên cớ gì, loài người không giống nhau ĩ Một số yểu mạng, một số trường mạng, người lắm bệnh, kẻ ít bệnh, người xấu, kẻ đẹp, người ít thể lực, kẻ nhiều thể lực, người ít tài sản, kẻ nhiều tài sản, người dòng hạ tiện, kẻ dòng cao sang, người ngu đần, kẻ thông minh. *. Bản c : giống như quả cây, có trái chua, chưa ngọt, có trái đắng, có trái cay, có trái ngọt, có trái thật chua. (K.E : bỏ câu cuối) = Bản p : Mọi cây cỏ không giống nhau, có cây chua, có cây mặn, có cây đắng, có cây cay, có cây chát, có cây ngọt. *. Bản c : “Vì thế đức Phật đã dạy rằng tùy theo nghiệp thiện ác của minh, ta sẽ gặt quả”. (K.E : giàu, nghèo, đẹp, xấu đều do thiện hoặc ác nghiệp đã tạo ở đời trước. Con người thọ lãnh tủy theo nghiệp của mình.) = Bản p : Các loài hữu tình là chủ của nghiệp, thừa kế nghiệp, nghiệp là thai tạng, là quyến thuộc, là nơi nương tựa. Chính nghiệp phân biệt muôn loài thành hạ liệt hay ưu thắng. 3. Thiện nghiệp phải được làm từ thời trưứcễ (C : 60b, 18-20; 61a, 1-5) = (P : 65, 3Ơ31;6&67) Hai bản gần như tương tự với những diểm dị biệt sau: Trong khi bản c bắt đầu với câu nhà vua hỏi người muốn tạo thiện nghiệp đáng lý phải tạo từ thời trước hay về sau và Na-tỉên đáp đáng lý họ phải làm thiện nghiệp sớm từ trước, vì thiện nghiệp làm chậm về sau không lợi ích, thì bản p bắt đầu với lời vua hỏi mục đích đời sống tu hành có phải là đoạn tận khổ đau và đề phòng khổ đau mới sanh khởi hay không, và khi Nàgasena xác nhận điều ấy, nhà vua lại hỏi thế nỗ lực tinh tấn phải được thực hành ở quá khứ hay hiện tại, Nàgasena đáp nỗ lực hiện tại không có lợi ích, còn nỗ lực tinh tấn từ quá khứ mới có lợi ích.19 Ba ví dụ đều giông nhau với các điểm hơi khác như sau: *. Bản c : Đào giếng = Bản p : đào giếng và ao. *. Bản c : Bảo dân cày ruộng, bón phân và gặt hái. (K.E : cày cấy, gieo hạt) = Bản p : Bảo dân cày ruộng, gieo hạt và gặt hái. *. Bản c : Truyền dân luyện tập ngựa voi, chiến binh. (K.E : Lựa chọn chiến cụ). = Bản p : Đào hào, đắp lũy, xây tháp canh, thành trì, trữ lương thực, huấn luyện chiến thuật voi, ngựa, xe, cung kiếm. Đoạn kết không giống nhau : *. Bản c : Do đó đức Phật dạy : “Ta phải tinh tấn thực hành thiện nghiệp về thân từ thời trước, vì thiện nghiệp càng về sau càng không ích lợi”. Na-tiên khuyên nhà vua (bản K.E không nhắc đến Natiên) đừng bỏ chánh đạo và theo tà đạo, đừng theo người ngu si bỏ thiện nghiệp và làm ác nghiệp, rồi phải than khóc kêu gào, chẳng ích lại gì; người nào bỏ chánh theo tà phải hối hận lúc lâm chung. = Bản p : Có vài đoạn tương tự nhưng tấ t cả đều được xem là do đức Phật dạy, chứ không giống bản c gán phần cuối cùng cho Na-tiên khuyên nhà vua . Bài kệ ở bản p như sau : Thực hành trước những gì Biết là đem an lạc, 19 Từ akiccakaro gần như tương đương với từ “vó ích” ở bản c. Bản Q.K.M diễn dịch: “Nỗ lực hiện tại liên hệ với những việc cần phải làm. ” là quá gượng ép. Người trí phải tinh cần Không theo cách suy nghĩ Của anh chàng lái xe Rời bỏ đường bằng phẳng Rẽ vào lối gồ ghề, Thế rồi đành than khóc Vì trục gãy xe què ! Người ngu rời Chánh Pháp Theo tà pháp lầm mẽ, Khi đến thời vong mạng, Phải than khóc não nề. 4. Lửa địa ngục nóng hơn lửa thường nhiều. (C Ẽ - 61a, 5-17) = (P : 67, 4-30; 68, 1-23) Đoạn kể Vua Milỉnda tỏ ra không tin hai câu nói của vị Trưởng lão này gần như tương tự ở hai bản trừ vài điểm hơi khác nhau : *. Bản c : Chư vị Tỷ-kheo đã n ó i... = Bản p : Chư vị đã n ó i... *: Bản c : Một hòn sỏi nhỏ đặt vào lửa thường (từ sáng) cho đến tối cũng không tiêu tan. = Bản p : Một hòn sâi nhỏ ném vào lửa thường cháy suốt ngày cũng không tiêu tan. *. Bản c : Một tảng đá lớn. = Bản p : Một tảng đá lớn bằng căn lầu. Để chứng minh lời nói ấy, bản c trích dẫn bôn ví dụ trong khi bản p chỉ kể ba. C1 = P l; C2 = P2; C3 = p : không có; C4 = P3. C1 = P1 : *. Bản c : Rắn biển cái, rồng cái, rùa cái, cua cái có thai. (K.E : bỏ cua cái) = Bản p : Cá Makariniyo cái, cá sấu cái, rùa cái, công mái, bồ câu mái. *. Bản c : Cát và sỏi = Bản p : sỏ i cứng và sỏi nhỏ. *. Bản c : Do một đặc ân và đặc tính tự nhiên nên chúng không tan biến (cách dịch hơi gượng ép vì đoạn này không rõ ràng). = Bản p : Do nghiệp lực, chúng không tan biến. Bản p trích lời Phật dạy : “Kẻ ấy sẽ không chết bao lâu ác nghiệp chưa tiêu trừ”. Bản c cũng đề cập đoạn ấy nhưng không nói đó là lời Phật dạy. C2 = P2 : *. Bản c : Sư tử cái, cọp cái, chó cái, mèp cái mang thai. (K.E : Sư tử cái, cọp cái, sói cái) = Bản p : Sư tử cái, cọp cái, báo cái, chó cái. C3 = p : không có *. Bản c : Bò cái, ngựa cái, lừa cái, nai cái có đuôij hoẵng cái mang thai đáng ăn cỏ tươi cỏ khô. (K.E : bỏ lừa cái) C4 = P3 : *. Bản c : Phụ nữ, các bà giàu sang ăn các thực phẩm thượng vị. (K.E chỉ có: phụ nữ) = Bản p : Các nữ nhân được nuôi dưỡng sang trọng thuộc các gia đình Ỷonaka, quí tộc, Bà-la-môn, gia chủ ăn các thực phẩm cứng và thịt. 5ễ Phong đạỉ nâng đỡ thủy đại. (C : 61a, 17-18) = (P : 68, 44-30) Gần tương tự. Ớ đây nhà vua nói rằng ngài không tin lời các Tỷ-kheo bảo đất dựa trên nước, nước dựa trên không khí, không khí dựa vào khoảng không. Để chứng minh nước dựa vào không khí, Nàgasena lấy một cái bình lọc nước đưa cho nhà vua xem. Bản c dùng từ ngữ : Thư thủy thi ? khiến ta không thể diễn dịch được. (K.E : Vương thư thủy ?) 6. Định nghĩa Niết-bàn. (C ẳ- 6la , 18-26; 61b, 1) = (P : 68,31-32; 69,1-13) Ý nghĩa giông nhau, nhưng cách trình bày hơi khác với nhiều từ ngữ lạ thường trong cả hai bản : *. Bản c : Niết-bàn đạo (nghĩa là) khi đã đi qua, không còn sanh hữu lại nữa. = Bản p : Niết-bàn là tịch diệt. *. Bản c : Người ngu si khao khát đeo đuổi nội thân lẫn ngoại thân (sắc), bám chặt chúng (đúng hơn là : chấp thủ), vì vậy họ không thể thoát khỏi lão, bệnh, tử. = Bản p : “Tât cả người đời ngu si thọ hưởng các lạc thú do giác quan đem lại (sáu nội xứ : các căn và sáu ngoại xứ : các phap), ham thích chúng và châp thủ chúng, vì vậy họ bị trôi dụt theo dòng dục lạc kia và không thoát khỏi sanh, lão, tử, sầu, bi khổ, ưu, não, ta nói là họ không giải thoát khổ đau. ” *. Bản c : “Những bậc trí đã học Pháp, không chấp thủ nội thân ngoại thân, nến không có khát ái. Vi không có khát ái, chư vị không có tham dục. Vì không có tham dục, chư vị không nhập bào thai. Vì không nhập bào thai, nên không có sanh, lão. Vì không có sanh, lão, nên không có bệnh, tử. Vì không có bệnh, tử, nên không có sầu, bi. Vì không có sẩu, bi, nên không có tâm khổ và đắc Niết-bàn”. = Bản p : “Vị đa văn thánh đệ tử không thọ hưởng các lạc thú giác quan, không ham thích chúng, không chắp thủ chúng. Do không thụ hưởng, không ham thích, không chấp thủ, nên khát ái diệt; do khát ái diệt, chấp thù diệt; do chấp thủ diệt, hữu diệt; do hữu diệt, sanh diệt; do sanh diệt, lão-tử diệt, sẩu, bi, khổ, ưu, não diệt. Như vậy là toàn bộ khổ uẩn diệt.” 7. Có phải chăng tất cả m ọi người học Pháp đều đắc Niết-bàn? (C : 61b, 1-2) = (P : 69,16-22) Gần tương tự với các điểm dị biệt sau : *. Bản c : “ Những người chân chánh hướng đến thiện đạo, học hỏi và hiểu biết Chánh Pháp, thực hành những gì phải được thực hành, từ bỏ những gì phải được từ bỏ, suy tư những gì đáng được suy tư, đoạn tận những gì không đáng được suy tư, những người như vậy sẽ đắc Niết-bàn.” = Bản p : “Người nào sống chân chánh, hiểu biết những gì phải được hiểu biết, nhận thức những gì đáng được nhận thức, từ bỏ những gì đáng được tù bỏ, tu tập những gì đáng được tu tập, chứng ngộ những gì đáng được chứng ngộ, người như vậy sẽ đắc Niết-bàn. ” 8. N iết-b àn là lạc. (C : 61b; 3-6) = (P : 69, 23-31; 70, 1-3) Giông nhau ở cả hai bản. Đến đây chấm dứt phẩm thứ tư. CHƯƠNG BA PHẨM 5 1. Đức Phật có xuâ't hiện. (C .Ế61b, 6-9) = (P : 70, 5-16) Gần tương tự với vài điểm hơi sai biệt : *. Bản c : Ngài, thân phụ ngài, tổ phụ ngài. = Bản p : Ngài, thân phụ ngài. *. Bản c : Nơi đó 500 dòng suối giao lưu. = Bản p : Sông U-hà (ở Tuyết Sơn) 2. Đức Phật là vô thượng. (C : 61b, 13-16) = (P : 70, 17-26; 76, 1-2) Gần tương tự, với các điểm sai biệt như sau : *. Bản c : Năm sông lớn và mỗi sông lớn có 500 phụ lưu. = Bản p : Năm sông lớn. *. Bản c : Hằng, Tín-tha, Tự-tha, Bác-xoa, Thí-phi-di. (K.E : Thí-phi-di-nhị) = Bản p : Gangà, Yamunà, Aciravatà, Sarabhù, Mahì. Tên con sông trong hai bản không phù hợp nhau trừ sông Hằng ở bản c = Gangà ở bản p. *. Bản c : Lớn = Bản p : Sâu thẳm, vô lượng, không dò tới đáy. *. Bản c : Chính vì những vị đã đạt Giác ngộ nói về đặc tính vô thượng của đức Phật mà ta tin vào đó. = Bản p : Như vậy, do thấy chư vị đại đệ tử đã được giải thoát hoàn toàn, ta biết đức Thế Tôn là vô thượng. 3. Đặc tính vô thượng của đức Phật được b iết qua Giáo Pháp của Ngài. (C : 61b, 16-19) = (P : 71, 3-11) Ý nghĩa giống nhau nhưng bản c có nhiều chi tiết hơn : *. Bản p : “ Ngày xưa có vị giáo sư viết sách, là Trưởng lão Tissa, vị ấy đã từ trần lâu lắm rồi. Làm sao biết được vị ấy ? - Do sách vị ấy viết”. Bản c dùng nhiều câu như sau : “Na-tiên hỏi vua : VỊ giáo sư viết sách là ai ?” Nhà vua đáp : “Vị giáo sư viết sách tên là Chất”. Na-tiên hỏi : “Đại vương có từng thấy giáo sư Chất chưa?” Nhà vua đáp : “Giáo sư Chất tịch lâu lắm rồi. Trẫm chưa hề thấy vị ấy”. Na-tiên hỏi : ắĐại vương chưa từng thấy vị ấy, làm thế nào Đại vương biết giáo sư Chất viết sách Nhà vua đáp : Bởi vì các sách xưa do vị ấy viết được truyền lại cho chúng ta, nên trẫm biết vị ấy. ” Bản p thêm một đoạn nói rằng ai thấy Pháp, người ấy thấy đức Thê Tôn, vì Pháp được đức Thế Tôn thuyết giảng. 4ệ Phật Pháp phải được thực hành suôt đời. (C : 61b, 19) = (P : 71, 12-15) Hai bản không giống nhau. *. Bản c : Nhà vua lại hỏi Na-tiên : “ Phải chăng Tôn giả tự biết rằng Phật Pháp phải được thực hành lâu dài ?” Na-tiên đáp : “ Giáo Pháp được đức Phật thuyết giảng, Giới luật, Kinh kệ tụng rất nhanh (?), nhưng chúng phải được thực hành mãi đến già.” - Bản p : “Nhà vua hỏi : Tôn giả Nàgasena, Pháp có được Tôn giả thấy chăng ?” - “Các đệ tử phải sống suốt đời phù hợp với sự hướng dẫn của đức Phật và quan niệm của Ngài”. 5. Tái sanh không có thần hổn chuyển tiếp* (C : 62a, 1-4) = (P : 71, 16-29) Gần tương tự, với các điểm dị biệt sau : *. Bản c : Con người sau khi chết, nhận lấy một thăn mới nhưng thân cũ (thần hồn) không chuyển tiếp tái sanh. = Bản p : Không chuyển tiếp mạng căn (thần hồn) vào một thân mới. Ví dụ đầu tương tự. Ví dụ thứ hai có hơi khác. Bản c thêm một chi tiết : Khi nhà vua học Thánh điển. Bản p : Vua học Kinh kệ từ một giáo sư, vị giáo sư vẫn tiếp tục hiểu biết Thánh điển. 6. Thiện nghiệp và ác nghiệp đi theo người làm ệ ( C : 62a, 4-7) = (P : 71, 30-32; 72, 1-18) Ở đây bản c giới hạn phần này vào một đoạn trong khi bản p kéo dài đến hai đoạn. Có nhiều điểm chung giữa hai bản nhưng cách giải thích không giông nhau. *. Bản c : Đoạn này của bản c được dịch nguyên văn như sau : “Nhà vua lại hỏi : “Có cái-gì được gọi là trí biết (= P: Vedagù - thần hồn) chăng ĩ” Na-tiên đáp : - “Không có gì được gọi là thần hồn cả. Ví dụ có một người ăn trộm trái cây của người khác, kẻ ấy có tội chăng?” Nhà vua đáp : - “Nổ có tội”. Na-tiên lại hỏi : - “Vào lúc trồng, cây chưa có trái, tại sao kẻ trộm có tội chứ ?” Nhà vua đáp : - “Nếu cây không được trồng thì cái gì khiến quả sinh ra? Vì thế kể trộm không viện cớ gi được cả”. Na-tiên bảo : - “Con người cũng vậy. Vì làm thiện nghiệp lẫn ác nghiệp ở đời hiện tại, nên người ấy sẽ tái sanh đời kế và mang một thân xác mới”. Nhà vua hỏi : - “ Phải chăng chính vì hành nghiệp thiện ác của thân cũ mà nghiệp báo thiện ác xuất hiện ĩ” Na-tiên đáp: - “Hành nghiệp thiện ác đi theo người làm giống như cái bóng đi theo thân hình. Khi con người chết, chỉ thân xác bị hủy diệt nhưng hành nghiệp không bị hủy diệt. Giống như ban đèm, ta thắp đèn để viết cái gì đó, khi lửa tắt, chữ viết vẫn còn. Đến khi lửa được thắp sáng, chữ viết ấy lại xuất hiện. N hư vậy hành nghiệp trong đời hiện tại đưa đến nghiệp quả thành hình trong đời kế tiếp và được thọ lãnh một cách thỏa đáng”. Nhà vua đáp : “Hay lắm !” = Bản p : Bản p bắt đầu với câu nhà vua hỏi có cái gì được gọi là thần hồn chăng ? Và Nàgasena đáp trong ý nghĩa tận cùng, chẳng có vật gì được gọi là thần hồn cả. Và nhà vua tán thán Nàgasena. Trong đoạn kế, nhà vua hỏi nếu không có thần hồn chuyền tiếp từ thân này sang thân khác20 thì con người sẽ giải thoát khỏi ác nghiệp. Na-tiên đáp nếu như kễ ấy không bị tái sanh thì sẽ được giải th o á t; nếu kẻ ẩy còn bị tái sanh, thì không được giải thoát. Và Nàgasena trinh dẫn ví dụ một kể trộm xoài để chứng minh quan điểm của mình. Sau đó vị ấy kết luận rằng danh sắc này hành thiện ác và do các nghiệp kia, một danh-sắe mới được tái sanh và con người không thoát khỏi ác nghiệp của riêng mình. 7. Không th ể n êu rõ các nghiệp th iện ác. (C : 62a, 7-9) = (P : 72, 19-32) Có hơi khác nhau trong cách giải thích ví dụ của đoạn này. *. Bản c muôn chứng tỏ ràng những người chưa giải thoát không thể nêu ra vị trí của các nghiệp thiện ác, vì th ế trong ví dụ này, nó cho thấy khi quả chưa chín thì không ai có thể tiên đoán cành này không có quả. = Bản p cũng muôn chứng tỏ rằng không thể nêu ra vị trí của các nghiệp thiện ác, vì th ế trong ví dụ này, nó cho thấy khi quả chưa sanh, thì không ai có thể chỉ rõ vị trí của các quả ở nơi này ncd nọ cả. 8. Người táỉ sanh có b iết mình sẽ tá i sanh chăng ? (C : 62a, 9-11) = (P : 73, 1-8) Giống nhau ở hai bản. 20 Rhys Davids nhận xét đoạn này giông hệt đoạn trước (dg). 9. Không thể n êu rõ đức P hật ở đâu sau khi ngài V iên tịch. (C Ế - 62a, 11-13) = (P : 73, 9-22) Hầu như giông nhau. *. Bản c thêm : “Nhà vua lại hỏi Na-tièn : “Có Niết-bàn hay không ?”Na-tiên đáp : “Có Niết-bàn”. = Bản p thêm : “Đức Phật đã đắc Niết-bàn Vô dư y. ” (Viên tịch). Và cuối cùng nói thêm : “Đức Phật có thể được nêu rõ qua Pháp thân của Ngài, vì Pháp được đức Thế Tôn thuyết giảng.” Phần còn lại hầu như giông nhau. * * * CHƯƠNG BA PHẨM 6 l ẻ Người tu hành không yêu chuộng thân mình. (C : 62a, 13-19) = (P : 73, 24-28; 74, 1-17) Gần như tương tự với vài điểm dị biệt trong chi tiết : *. Bản c : “Khi ngủ nghỉ, chư vị muốn thoải mái, khi ăn uống, chư vị muốn các món ngon miệng, chư vị chăm sóc thân mình cẩn thận”. - Bản p : Chư vị tự hào và yêu quí thân mình. *. Bản c : Bị cạnh dao, giáo, cung làm tổn thương. = Bản p : Bị mũi tên làm tổn thương. *. Bản c : Dùng dầu xoa và len, vải để cuộn lại. = Bản p : Dùng thuốc cao đề xoa, dầu để tẩm vào và vải mềm đề cuộn lại. *. Bản c : Ta chỉ muốn vết thương mau lành = Bản p : Để da thịt có thể mọc lại. *. Bản c : Các Sa-môn cũng vậy, chư vị không tham luyến thân mình. Mặc dù chư vị phải ăn uống, tâm chư vị không thích thú, không cần cá thịt cao lương, thịnh soạn, không cần đồ vật đẹp. Chư vị muốn giữ thân mình sống còn để tuân hành Pháp và Luật của đức Phật. = Bản p : Như vậy, người tu hành không yêu quí thân mình. Chư vị chăm sóc thân vì mục đích sống đời Phạm hạnh, chứ không chấp thủ nó. Do đó thăn thề được đức Thế Tôn nói đến giống như một vết thương. Vị Sa-môn phải chăm sóc thân thể như một vết thương, chứ không chấp thủ (luyến ái) nó. Lời đức Phật được trích dẫn gần như tương tự ở hai bản với đôi chút dị biệt : *. Bản c : Kinh Phật đã dạy : “Con người có chín lỗ hở như chín vết thương bị giáo đâm. Chín lỗ ấy là nơi hôi thối bất tịnh.” = Bản p : Được da sống bao bọc, Vết thương lớn chín lỗ Từ đó toàn rỉ ra Vật thối tha bất tịnh. 2. Đức P h ậ t to à n tr i k iế n (Chánh b iế n tri). (C : 63a, 16-19) = ( P : 74, 18-31) Bản c đặt đoạn này hơi xa ở phía sau. Gần tương tự ở hai bản có đôi chút dị biệt : *. Bản c : Đức Phật biết cả hiện tại lẫn vị lui chăng ? = Bản p : Phải chăng đức Phật toàn tri kiến, là bậc biến nhãn ? Phần còn lại gần tương tự. 3. Ba mươi hai tướng của đức T hế Tônễ (C : 62a, 19-20; 62b, 1-4) = (P : 75, 1-29) Gần như tương tự với vài điểm dị biệt về từ ngữ: *. Bản c : Thân Ngài có màu vàng óng với vầng hào quang. = Bản p : Thân Ngài có màu vàng óng với da như vàng và vầng hào quang tỏa rộng bằng vòng tay. *. Bản c : Người đời sinh con thường CÓ vài đặc điểm giống cha mẹ. = Bản p : Con trai chắc chắn phải giống mẹ hoặc gia đình bên mẹ, hoặc giống cha hoặc gia đình bên cha. *. Bản c = Bản p : Hoa sen trăm cánh. *. Bản c : Hoa sen này mọc từ đất, lớn lên trong bùn, trong nước. = Bản p : Sen được mọc trong bùn và phát triển tươi tốt trong nước. *. Bản c : Màu sắc sen tuyệt đẹp và mùi hương tuyệt hem, thế nó có giống bùn và nước về sđc mùi chăng ? = Bản p : Sen có giống bùn về hương vị chăng ? Nó giống nước về màu sắc và hương vị chăng ? *. Bản c thêm : Đức Phật sinh ra ở đời, lớn lên ở đời, nhưng không giống mọi sự ở đời. 4. Đức P h ật có phải là dệ tử của Phạm Thiên chăng? (C : 62b, 4-7) = (P ế' 75, 30-33; 76, 1-7) Ý nghĩa giống nhau nhưng cách trình bày hơi khác : *. Bản c : Phải chăng đạo hạnh của đức Phật giống đạo hạnh của vị Phạm Thiên ở tầng trời thứ bảy, vì không có liên hệ với nữ giới ? = Bản p : Đức P hật có giữ Phạm hạnh thanh tịnh chăng?21 *. Bản c : Đến đây lập tức Na-tiên hỏi thế vị Phạm Thiên ở tầng trời thứ bảy có niệm hay không, và trước câu trả lời xác định của nhà vua , Tôn giả nêu ra rằng Phạm Thiên ở tầng trời thứ bảy và các tầng trời cao hơn phải làm đệ tử của đức Phật. = Bản p đặt đoạn này ra sau, và chỉ nói đến Phạm Thiên, chứ không nói các tầng trời cao hơn. Bản này dùng từ có tuệ giác và không có tuệ giác, chứ không phải từ niệm như ở bản c. Ví dụ được Nàgasena dùng không giông nhau ở hai bản. Bản c : “Tiêng kêu của chim hạc ra sao ?” Nhà vua đáp: “Hạc kèu giống ngỗng trời." Na-tiên đáp : “Thế chim ấy hẳn là ngỗng trời”. Bản p nói đến vương tượng có tiếng thét như kèn chẳng khác tiêng chim hạc, vậy phải nói rằng vương tượng là đệ tử chim hạc. 5. Đức Phật không có đạo sư. (C : 62, 7-9) = (P : 76, 8-15) Hầu như tương tự với đôi chỗ dị biệt về từ ngữ : *. Bản c : Nhà vua hỏi Na-tiên : - “Đức Phật phải học, hieu va thực hành Pháp và Luật, đúng vây chăng ?” Na-tiên đáp : - “Dĩ nhiên đức Phật phải học hiểu và thực hành Pháp-Luật.” = Bản p : - “Thọ đại giới là việc tốt đẹp chăng ?” - “Tâu Đại vương, phải, thọ đại giới là việc tốt đẹp”. 21 ở đây có sự chơi chữ về 2 ý nghĩa của từ “Brahma” : 1. Tên vị Thiên ở cõi Sắc ; 2. Brahma : nghĩa là thanh tịnh, tối thắng, trong từ ngữ Brahma Canya : Phạm hạnh, đời thanh tịnh, thánh hạnh , và Brahmacàrin: sông theo Phạm hạnh thanh tịnh, (dg) *. Bản c : - “Đức Phật nhận lãnh Pháp và Luật từ vị đạo sư nào ?” Na-tièn đáp : - “Đức Phật không có đạo sư. Khi Ngài đạt Giác ngộ, tự Ngài thông hiểu Pháp và Đạo, không giống các đệ tử Ngài phải học hiểu Đạo-Pháp và thực hành chúng cho đến già. = Bản p : Tâu Đại vương, đức Phật thọ đại giới dưới cội bồ đề khi Ngài đạt Chánh đẳng giác, chứ Ngài không nhận lãnh đại giới từ ai khác theo cách đức Thế Tôn đặt ra giới luật cho các đệ tử phụng hành đến mãn đời. 6. Hai loại nước mắt. (C : 62b, 9-11) = (P : 76, 16-22) *. Bản c : Nước mắt lúc cha mẹ chết và nước mắt khi nghe Chánh Pháp, hai loại nước mắt ấy khác nhau chăng ? = Bản p : Người khóc lúc cha mẹ chết và người khóc vì yêu mến Chánh Pháp, trong hai loại nước mắt ấy, thứ nào như là thuốc chữa bệnh, thứ nào không ?. *. Bản c : Đối với người khóc cha mẹ chết, nước mắt ấy là do luyến ái, suy tư, ưu sầu, khổ não. Loại sầu tư này là sầu tư của người ngu si. Đối với người khóc lúc nghe Phật Pháp, tâm người ấy tràn đầy bi mẫn vì người ấy nghĩ đến cảnh khổ ở đời, nến nước mắt tuôn ra. Người ấy sẽ đạt công đức tối thượng. = Bản p : Nước mắt của người này ô nhiễm, bất tịnh và nóng bỏng vì lửa tham sân si. Còn nước mắt của kẻ kia, vô nhiễm, thanh tịnh và mát lạnh. Trong cái mát lạnh có chứa dược liệu22, còn trong cái nhiệt não (đắm. say) không có dược liệu. 22 M át lạnh (sìta) là đặc tính của Niết-bàn, trạng thái dập tắt lửa tham, sân, si. (dg) 7. Người có tham dục và người không có tham dục. (C Ẽ - 62b, 11-13) = (P : 76, 23-31; 77, 1-2) Hầu như tương tự với các điểm dị biệt sau : *. Bản c : Người được giải thoát và người chưa giải thoát có gì khác nhau ĩ = Bản p : Có gì khác nhau giữa người có tham dục và người không tham dục chăng ? *. Bản c : Na-tiên đáp : Người chưa giải thoát tràn đầy tham dục. Người được giải thoát không có tham dục. Vị ấy ăn chỉ để sống. = Bản p : Một kẻ có khát ái, kẻ kia không có tham dục. *. Bản c : Nhà vua bảo : - “Trẫm hiểu, người đời muốn thăn thọ hưởng mọi vật ở đời, muốn cao lương mỹ vị mà không hề thỏa mãn.” Na-tiên đáp : “Người chưa được giải thoát thèm muốn ăn thức ăn cao lương mỹ vị ; còn người đã giải thoát, dù lúc ăn, cũng không muốn hưởng lạc thú, không cần thức ăn ngon ngọt, chỉ ăn đề sống còn. = Bản p : lúc ăn, người còn tham dục cảm nhận cả mùi vị lẫn lòng thèm muốn mùi vị, người không tham dục chỉ cảm nhận mùi vị thức ăn chứ không thèm muốn mùi vị nữa. 8. Trí tuệ ở đâu ? ( P : 77, 3-7). 9. Ý nghĩa của luân hổi sanh tử. ( P : 77, 8-22) Hai đoạn này không có ở bản c. 10ể Trí nhớ và tâm ý. (C ể- 62b, 13-18) = (P : 77, 23-31) Không hoàn toàn giông nhau. Bản c có nhiều chi tiết hơn. ơ đây đưa ra cách dịch nguyên văn phù hợp với mục đích so sánh : *. Bản c : Nhà vua lại hỏi Na-tiên : “Điều gì khiến một người khi làm xong một việc, vẫn còn nhớ lâu dài ?” Na-tiên đáp : “Khi người ta buồn khổ, người ta nhớ lâu dài.” Nhà vua hỏi : - “Do đâu con người nhớ lại, nhờ tâm ý, hay trí nhớ ?” Na-tiên lại hỏi : - “Sau khi học hiểu việc gì rồi, về sau Đại vương có nhớ nó chăng ?” Nhà vua đáp : - “Sau khi học hiểu việc gì rồi, trẫm quên mất”. Na-tiên hỏi : “Có phải do tâm ý mà Đại vương quên nó chăng ?” Nhà vua đáp : “Lúc ấy trẫm không có trí nhớ.” Na-tiên nói : (đoạn này có đôi chỗ sai lạc thiếu sót nên không thể dịch được). Nhà vua lại hỏi Na-tiên : “Người ta ghi nhớ những gì đã làm xong, thế bây giờ người ta có dùng trí nhớ đề ghi nhận những việc đang làm ở hiện tại chăng?” Na-tiên đáp : “Những việc quá khứ được biết nhờ trí ghi nhớ. Các việc hiện tại cũng được biết nhờ trí ghi nhớ.” Nhà vua nói : “Như vậy người ta chỉ có thể nhớ những việc quá khứ, chứ không thề nhớ những việc mới làm chăng ?” Na-tiên đáp : “Nếu việc mới làm không được nhớ lại, thì các việc cũ cũng giống như thế thôi.” Nhà vua nói ề' “Người ta vừa mới học sách nay học nghề, có thể quên đi chăng ?” Na-tiên đáp : “Người mới học sách hay học nghề vẫn ghi nhớ, vậy các vị đệ tử đã học rồi thì sẽ hiểu biết. Vì thế vẫn có trí nhớ. ” Nhà vua bảo : Hay lắm ! = Bản p : Có hơi khác. Ở đây Nàgasena muôn chỉ cho nhà vua thấy người ta nhớ lại nhờ trí nhó, chứ không phải nhờ tăm ý, bởi vì nêu người ta nhớ lại bằng tâm ý, thì khi một người quên việc gì, tức là người ấy không có tâm ý, và đây sẽ là điều vô lý. 11. Kiến thức và trí nhớ. (P : 77, 35; 78, 1-9) = (C : không có) Nàgasena chứng tỏ cho nhà vua thấy trí nhớ khỏi lên tùy theo động lực thúc đẩy từ bên trong cũng như bên ngoài, bởi vì nêu không có động lực bên ngoài, thì sẽ không cần học hành hay nghệ thuật, huấn luyện gì cả và sẽ không cần thầy dạy nữa. * * * CHƯƠNG BA PHẨM 7 1. Trí nhớ phát sanh theo 16 cách. (C : 62b, 18-20; 63a, 1-16) = (P :78,11-24; 79; 80) Ở đây hai bản gần như tương tự, với 16 cách trí nhớ phát sinh Tất cả đều theo một thứ tự, nhưng cách giải thích không giông nhau hoàn toàn và bản p thêm một cách nữa, đó là cách thứ 7, Anubhùta, nghĩa là 'Kỉnh nghiệm. C1 =P1 *. Bản c : Do các việc làm xa xưa trong quá khứ. = Bản p : Do hoài niệm. *. Bản c : Có nhiều đệ tử Phật như A-nan, và nữ đệ tử tại gia, Cưu-thù-đan-la (Khujjuttarà), nhớ lại các tiền thân và nhiều vị tu hành khác nhớ lại quá khứ. Do vậy, trí nhớ đã xuất hiện. = Bản p : Ằnanda và nữ đệ tử tại gia Khujjuttarà nhớ lại các tiền kiếp của mình. C2 = P2 *. Bản c : Nhờ những điều mới học. = Bản p : Nhờ sự hỗ trợ bên ngoài. *. Bản c : Như người đã học kế toán nhưng về sau quên đi. Khi họ thấy người khác làm toán, họ nhớ lại. = Bản p : Những người có tính hay quên thường được người khác nhắc nhở. C3 = P3 *. Bản c : Nhờ một biến cố quan trọng. = Bản p : Nhờ một dịp lễ trọng đại. *. Bản c : Như lễ đăng quang của thái tử khiến vị ấy nhớ lại sự vĩ đại huy hoàng của một vị vua . = Bản p : N hư lễ đăng quang của một vị vua hay sự chứng quả Dự lưu. C4 = P4 *. Bản c : Bằng cách nghĩ đến những việc tốt đẹp = Bản p : Do nhớ một chuyện vui. *. Bản c : Như người nhận lời mời nồng nhiệt và nghĩ đến dịp tốt đáng nhớ này. = Bản p : Khi ta nghĩ đến một dịp vui mừng. C5 = P5 *. Bản c : Bằng cách nghĩ đến việc khổ đau. = Bản p : Do nhớ một chuyện buồn. *. Bản c : Như khi người bị đánh hoặc bị tù nhớ lại các biến cố đau buồn này. = Bản p : Khi người ta nghĩ đến một biến cố khổ đau. C6 = P6 *. Bản c : Do suy nghĩ. = Bản p : Do tương tự bề ngoài. *. Bản c : Như nhũng gì ta thường thấy, ví dụ gia đình, họ hàng, gia súc ... = Bản p : Khi thấy những người tương tự, ta nhớ lại cha mẹ, anh chị em v.v...; khi thấy lạc đà, bò, lừa, ta nhớ những con vật khác tương tự. C7 = P7 *. Bản c : Do phối hợp nhiều sự việc. = Bản p : Do khác nhau bề ngoài. *. Bản c : N hư tên người, vật ỏ đời, nhiều loại ngôn từ, hình sắc, mùi tham thối, vị ngọt đắng; khi ta suy nghĩ đến chúng, nói đến chúng gọi là nhớ lại do sự phối hợp nhiều sự việc. = Bản p : Vật như vậy, màu như vậy, âm thanh như vậy, mùi như vậy, vị như vậy, xúc như vậy. C8 = P8 *. Bản c : Bàng cách dạy người. = Bản p : Do hiểu lời nói. *. Bản c : Một người có tính hay quên; nhiều người ở gần ... (đoạn c này không rõ ràng) = Bản p : Một người có tính hay quên; nhiều người khác giúp kẻ ấy nhớ lại. C9 =P9 *. Bản c : Do tương tự. = Bản p : Do dấu hiệu (đặc tính). *. Bản c : Người ta, trâu bò, nhà cửa mỗi thứ đều có đặc tính riêng của mình, đây gọi là nhớ do tương tự. = Bản p : Ta nhớ lại con bò nhờ dấu hiệu hay nhãn hiệu. CIO = P10 *. Bản c : Do thường xuyên nhắc nhở thúc giục. = Bản p : N hờ nỗ lực hồi tưởng. *. Bản c : Như những người bỗng nhiên quên mất, sau đó nhờ tự mình suy nghĩ nhiều nên nhớ lại. = Bản p : Một người bản tính hay quên, người ấy được làm cho hồi tưởng bàng cách bị thúc giục phải chú ý suy đi nghĩ lại nhiều lần. C ll = P ll *. Bản c : Nhờ ý thức, nhận biết. = Bản p : Nhờ ước lượng. *. Bản c : Một người đọc sách đang khảo sát từng chữ. = Bản p : Người hiểu biết do học tập qua cách viết một chữ như vậy như vậy phải đi theo một chữ như vậy như vậy. C12 = P12 *. Bản c : Nhờ tính toán. = Bản p : Nhờ số học. *. Bản c : Như người được luyện tập về tính toán và biết phương pháp ấy rất thông thạo = Bản p : Bằng cách luyện tập tính toán, con người trở nên thông thạo về việc tính các tổng số lớn. C13 = P13 *. Bản c : Bàng cách mắc nợ. = Bản p : Bàng cách học thuộc lòng. *. Bản c : (giải thích không rõ ràng) = Bản p : Người tụng Kinh điển nhờ thói quen học tập đã ghi nhớ rất nhiều. C14 = P14 *. Bản c : Nhờ nhất tâm = Bản p : Nhờ thiền định. *• Bản c : Như một Tỷ-kheo nhất tâm nhớ nhiều việc trong cả ngàn đời quá khứ = Bản p : Một Tỷ-kheo nhớ nhiều đời sống quá khứ với các đặc điểm và tính cách của chúng. C15 = P15 *. Bản c : Bằng cách đọc sách. = Bản p : Bằng cách tham khảo Kinh sách. *. Bản c : Một vị vua có những sách cổ đại đề cập một vị vua như vầy ở thời kỳ như vẩy. = Bản p : Một vị vua hồi tưởng nhờ tham khảo sách. C16 = P16 *. Bản c : Do hồi tưởng những gỉ'ta đã cất đi. = Bản p : Do cất kỹ. *. Bản c : Sau khi đã cất đi một vật, ta thấy lại nó với chính mắt mình. = Bản p : Khi thấy những vật đã được cất kỹ ta hồi tưởng chúng. Bản p, thêm một cách nữa, đó là do Kinh nghiệm (Anubhùtàro)23 2. Năng lực của m ột niệm hướng về Phật. (C : 63a, 19-20; 63b,l-3) = (P : 80, 17-27) Hầu như tương tự với các điểm dị biệt sau : *. Bản c : Đặt một trăm hòn đá lớn vào một chiếc thuyền. = Bản p : Đặt một trăm xe đá vào chiếc thuyền. 23 Nhớ một vật đã thấy, một tiếng đã nghe, một mùi đã ngửi... Từ này học giả Rhys Davids dịch : do liên kết. (association) *. Bản c : Một trăm hòn đá lớn ở trong chiếc thuyền vẫn không chìm nhờ có chiếc thuyền. Dù một người đã làm ác nghiệp trong quá khứ, tuy thế, với một niệm hướng về Phật, người ấy không đọa địa ngục và được tái sanh Thiên giới. Hòn đá nhỏ chìm xuống như người làm ác không biêt Phật Pháp; khi họ chết, họ sẽ đọa địa ngục. = Bản p : Thiện nghiệp phải được hiểu như chiếc thuyền. 3. Đoạn trừ đau khổ trong tương lai. (C : 63b, 3-7) = (P : 80, 28-31; 81; 82, 1-11) Ý nghĩa giông nhau ở hai bản những cách giải thích ở bản c rất đơn giản. *. Bản p bắt đầu với ba câu hỏi của nhà vua “Phải chăng Tôn giả tinh tẩn đoạn tận khổ đau quá khứ, khổ đau tương lai và khổ đau hiện tại V’ (đối với mỗi câu hỏi, Nàgasena đều trả lời phủ định). Các câu hỏi này không có trong bản c. *. Bản c : Vì mục đích gì chư vị học Pháp và trở thành Tỷ-kheo ? = Bản p : Nếu Tôn giả không nỗ lực đoạn tận khổ đau quá khứ, tương lai và hiện tại, vậy thì Tôn giả tinh tẩn vì mục đích gì ? *. Bản c : Vì mục đích đoạn tận khổ đau quá khứ, khổ đau tương lai và không muốn chịu khổ đau nữa, nên chúng tôi học Pháp và trỏ thành Tỷ-kheo. = Bản p : Vì mục đích gì ? - Vì mục đích chắm dứt khổ đau hiện tại này và đề phòng khổ đau khác sanh khởi, nên chúng tôi nỗ lực tinh tấn. *. Bản c : Nếu như khổ đau ở đời sau, thì vì mục đích gì ta phải chuẩn bị học Pháp và trở thành Tỷ-kheo ? = Bản p : Ở đây nhà vua hỏi Nàgasena hiện thời có sự việc như khổ đau tương lai không và trước câu đáp phủ định của Nàgasena, nhà vua bảo Tôn giả quả thật rất khôn ngoan nên mới nỗ lực đoạn trừ một việc không có thực. Ba ví dụ còn lại : chuẩn bị chiến đấu chống kẻ thù tương lai, đào giếng và gieo hạt, hầu như tương tự ở hai bản, với bản p đưa nhiều chi tiết hơn. 4. Phạm Thiên giởi xa cách bao nh iêu ? (C : 63b, 7-11) = (P : 82, 12-28) Gần tương tự với các điểm dị biệt nhỏ như sau : *. Bản c : Tầng trời Phạm Thiên thứ bảy rất xa. Nếu một tảng đá lớn như cung vua rớt xuống từ tầng trời Phạm Thiên thứ bảy, phải cần sáu tháng (bản K.E : sáu ngày) để tới mặt đất. = Bản p : Một tảng đá bằng một tầng lầu rơi xuống từ nơi ấy với tốc độ 48.000 do-tuần một ngày đêm, thì phải cần bôn tháng để đến m ặt đất. *. Bản c : Ta sinh ỏ Đại Tần quốc tên gọi A-lệ-tán. = Bản p : Hải đảo tên gọi A-lệ-tán. *. Bản c : A-lệ-tán cách đây độ 2.000 do-tuần. (K.E : 80.000 lý) = Bản p : Khoảng 200 do-tuần. Phần còn lại gần tương tự. 5ễ Tôc độ của m ột vị hữu tình lúc tái sanh. (C : 63b, 11-16) = (P : 82, 29-32; 83, 1-20) Hầu như tương tự với các điểm dị biệt sau : *. Bản c : Kế-tân cách xa 720 lý. = Bản p : Kashmira cách xa 12 do-tuần. Phần còn lại gần tương tự. 6. Bảy thứ trí tuệ. (C : 63b, 16-20) = (P : 83, 21-30) Không hoàn toàn giống nhau ở hai bản. Trong khi bản p đề cập Bảy Giác Chi, bản c nói đến bảy pháp sau đây : a) Nghĩ về các pháp thiện ác. b) Nỗ lực tinh tấn. c) Thích thú Pháp. d) Nhiếp phục tâm khỉ hành thiện. e) Nghĩ về Đạo. Nhất tăm. g) Tiếp xúc ngoại vật không tham luyến và sân hận. *. Bản c : Người có trí chỉ chấp nhận thứ trí tuệ biết phân biệt thiện ác và hiểu đạo, chứ không cần thiết phải sử dụng cả bảy thứ. = Bản p : Ta chỉ sử dụng một yếu tố trí tuệ để đạt giác ngộ, đó là trạch Pháp (khảo sát phân tích các Pháp). *. Bản c : Mặc dù trí tuệ của người ấy đã sáng suốt, trạch Pháp cần phải đạt được cùng với sáu yếu tố kia để chứng đắc Giác ngộ. = Bản p : Nếu không có trạch Pháp, sáu yếu tố trí tuệ còn lại kia không thể đưa đến Giác ngộ. 7. Công đức tạo quả lớn hơn ác nghiệp. (C : 63b, 20; 64a, 1-3) = (P .ễ 83, 31-32, 84, 1-12) Mặc dù ý nghĩa giông nhau, cách trình bày khác nhau hẳn: *. Bản c : Nhà vua hỏi : “Người hành thiện tạo được công đức lớn hay người làm ác gây tổn đức lớn ?” Na-tiên đáp : “Người hành thiện tạo công đức lớn, nhưng người làm ác lại gây tổn đức nhỏ. ” = Bản p : Điều gì đem kết quả lớn hơn, công đức hay ác nghiệp ? - “Công đức có kết quả lớn hơn, ác nghiệp có quả ít hơn.” *. Bản c : Khi người ta làm ác, hằng ngày, họ ăn năn hối hận nên ác nghiệp giảm dần. Khi người ta hành thiện, ngày đêm họ đều hoan hỉ nên tạo được công đức lớn. = Bản p : Người làm ác nghiệp ăn năn và nhận ra việc tổn đức của mình nên ác nghiệp không tăng trưởng. Người hành thiện không ăn năn hối tiếc gì cả. Do không ăn năn, hân hoan khởi sanh. Do hân hoan, hỉ sanh. Do hỉ, thân được khinh an. Do thân khinh an, vị ấy cảm thấy lạc thọ. Do lạc thọ, tăm được định tĩnh. Do định tĩnh, vị ấy tuệ tri các pháp như thật. Chính nhờ vậy, công đức tăng trưởng. *. Bản c : Ngày xưa, khi đức Phật còn tại thế, trong nước có một người không có tay chân. Vị ấy đem một vài hoa sen dâng cúng Phật. Đức Phật bảo chư Tỷ-kheo : “Người không có tay chân này trong 91 kiếp sẽ không đọa vào địa ngục, cõi bàng sanh và ngạ quỉ, vị ấy sẽ tái sanh Thiên giới. Rồi từ Thiên giới, vị ấy sẽ tái sanh làm người”. Vì thế tiểu Tăng hiểu rằng nếu con người làm việc thiện nhỏ sẽ được công đức lớn; còn nếu họ làm ác, họ sẽ ăn năn nên ác nghiệp sẽ giảm thiểu và tiêu trừ. Do đó, tiểu Tăng biết rằng khi người ta làm ác, sự tổn đức lại nhỏ. = Bản p : M ột người bị chặt đứ t cả tay chân, sau khi dăng một nắm hoa sen cúng dường đức Thế Tôn sẽ không đọa địa ngục trong 91 kiếp. Vì lý do này, tiểu Tăng nói công đức tạo quả nhiều hơn, còn ác nghiệp thọ quả ít hơn. 8. Làm ác vô ý thức và làm ác có ý thức. (C : 64a, 3-7) = (P : 84, 13-25) Hầu như tương tự với các điểm dị biệt sau : *. Bản c : Thép cháy bỏng. = Bản p : Khối sắt sáng ngời, rực lửa, cháy bỏng. *. Bản c ẽ' Trong nước trẫm chiếu theo luật, nếu một đại thần phạm tội, thì tội ấy nặng ; còn nếu người ngu si phạm tội, thì tội ấy nhẹ. = Bản p : nếu bất kỳ ai trong các vương tử hay đại thần phạm tội, thì hình phạt kể ấy sẽ gấp đôi.. 9. Năng lực du hành. (C : 64a, 7-10) = ( P 84, 26-32; 85, 1-9) Hầu như tương tự, với các điểm dị biệt sau : *. Bản c : Có người nào với thân này bay lên cõi Phạm Thiên ở tầng trời thứ bảy, hay lên Bắc-câu-lư-châu, hay cõi nào khác mà kẻ ấy muốn không ? = Bản p \ Có kẻ nào với thân này có thể du hành đến tận Uttarakuru hay cõi Phạm Thiên hoặc các châu lục khác chăng ? *. Bản c : Tâu Đại vương, hồi còn nhỏ, Đại vương có hề nhảy xa một trượng lúc chai đùa chăng ? = Bản p : Tâu Đại vương, Đại vương có nhớ ngày xưa đã tùng nhảy xa một hay hai bộ chăng ? Ở đây bản p thêm : “Bạch Tôn giả, khi đã quyết định rằng trẫm phải nhảy đến nơi xa như vậy, thì nhờ quyết định này, thân trẫm trở nên nhẹ nhàng” *. Bản c : Cũng vậy, người nào đắc Pháp có thể cất mình bay lên cõi Phạm Thiên thứ bảy hay Bắc-câu—lư-châu. = Bản p : Cũng vậy, vị Tỷ-kheo có thần thông làm chủ tâm mình, có thể bay qua hư không với trí lực ấy. (Bản K.E : Có đoạn này nhưng được đặt gần cuối sách) 10. Loại xương rất dài. (C : 64a, 10-12) = (P : 85, 10-17) Hầu như tương tự với các điểm dị biệt sau : *. Bản c : Có loại xương dài 4.000 dặm. = Bản p : Loại xương dài 100 dặm. *. Bản c : Có loài cá lớn tên là Chất dài 28.000 dặm. = Bản p : Loài cá dài 500 dặm. 11. Ngưng thở. (C : 64a, 12-14) = (P : 85, 10-30) Gần tương tự, nhưng ở bản c , vài từ ngữ hơi khó hiểu và các điểm dị biệt sau : *• Bản c : Đại vương có hề nghe nói đến “chí” (quyết tâm) chăng ? Nhà vua đáp : “Trẫm có nghe nói chuyện ấy.” Na-tiên hỏi : “Tâu Đại vương “chí" này ở trong thân phải chăng ?”. Nhà vua đáp : “Trẫm xét chí này phải ở trong thăn”. Na-tiên nói : “Tâu Đại vương, người ngu si không thể chế ngự thân, khẩu và không thể tuân hành Pháp cùng giới luật. Một kẻ như thế không thọ hưởng tự thân được. Người học Pháp có thể chế ngự thân, khẩu, tuân hành Pháp và giới luật, có thể đạt nhất tâm và Tứ thiền, vậy sao chư vị không thể ngưng thở được chứ?”. = Bản p : Ở đây lại khác. Trước tiên Nàgasena hỏi vua có hề nghe một người ho24 chăng và Nàgasena giải thích rằng người ấy có thề ngưng ho bằng cách uốn cong thân mình. Rồi vị ấy kết luận : “Người ấy không luyện tập thân, không tu hành giới, định, tuệ vẫn có thể ngưng ho bằng cách cong thân mình lại, vậy thì tại sao một người có luyện tập thân, tu hành giới, định, tuệ, lại không thể ngưng thở được chứ ?’’ (Bản K.E : Chỉ có phần cuối. Cả đoạn lại được tìm thấy ở cuối sách. Điều ấy chứng tỏ rằng bản K.E bị sai lạc nhiều) 12. Đại dương. (C : 64a, 14-15) = (P ế- 85, 31-32; 86, 1-3) Hầu như tương tự, chỉ đôi chút khác nhau về từ ngữ. *. Bản c : Cái gì được gọi là biển cả, có phải nước được gọi là biển cả hay vì lý do nào khác ? = Bản p : Biển cả được gọi là biển cả, vì lý do gì ’nước được gọi là biển cả ? *. Bản c : Biển cả được gọi là biển cả, vì nước và muối hòa lẫn nhau mỗi thứ một nửa. = Bản p : Bởi vì có (lượng) nước nhiều bằng (lượng) muối, và muối nhiều bàng nước, nên nó được gọi là biển cả. 13. VỊ m ặn. (C : 64a, 15-16) = (P ể- 86, 4-7) Hầu như tương tự với các điểm dị biệt sau : 24 K àkacchati: từ này theo học giả Fausboll có nghĩa là. “ho”, và theo Rhys Davids có nghĩa là “ngáy” (dg) *. Bản, c : Vì lý do gì biển mặn như vị muối ? = Bản p : Vì lý do gì biển chỉ có một vị, đó là vị mặn ? *. Bản c : Biển mặn vì nước đã được tích lũy từ thời xa xưa và các loài cá rùa đã sống chung trong đó. = Bản p : Bởi vỉ nước được tích lũy tử thời xa xưa. 14. N ăng lực của trí tuệ. (C : 64a, 16-18) = (P : 86, 8-18) Không hoàn toàn giống nhau. Câu hỏi khác nhau, nhưng câu đáp hỏi tương tự. *. Bản c : Người đắc Pháp có thể suy tư về mọi vấn đề tế nhị uyên thâm chăng ? = Bản p : Pháp tể nhị nhất có thể phân tích được chăng? *. Bản c : Người đắc Pháp có thề suy tư về mọi vấn đề huyền bí, vi tế và uyên thâm. = Bản p : Phải, mọi pháp vi tể đều có thể được phân tích. *■ Bản c : Na-tiên nói : “Phật Pháp là vấn đề huyền bí thâm áo nhât, khó có thể dò tận đáy. Nhưng nó có thể được trí tuệ phân tích.” = Bản p : Pháp là vấn đề vi tế uyên thâm nhất nhưng không phải tất cả các pháp đều như thế, vì có những hình thức biểu lộ vi tế lẫn thô tục. Bất cứ pháp nào được trí tuệ phân tích rồi, thì không có trường hợp nào khác được trí tuệ phân tích nữa. 15. Không có thần hồn trong thân thể. (C : 64a, 18-20; 64b, 1) = (P : 86, 17-31; 87, 1-2) Y nghĩa tương tự, nhưng có các dị biệt trong ngôn từ : *. Bản c : Thần hồn của con người, trí tuệ và bản chất (tánh tự nhiên) của vạn pháp, ba thứ này là một hay khác ? = Bản p : Thức, trí tuệ, DÒ mạng căn trong một hữu tình, ba pháp này khác nhau về ý nghĩa và về ngôn từ hay chúng giống nhau về ý nghĩa và khác nhau về ngôn từ ? (Ớ đây bản c dùng từ “thần hồn” th ế “thức”.) *. Bản c : Thần hồn của con người hiểu biết, trí tuệ chứng đạo và bản chất tự nhiên của vạn pháp là không tánh, không có ngã thể. - Bản p : Đặc tính của thức là tri kiến, đặc tính của trí tuệ là chứng đắc và không có mạng căn trong một vị hữu tình. *. Bản c : Làm sao đạt được ngã thể ? Mát thấy các sắc; tai nghe các thanh ; mũi ngửi các mùi ; lưỡi nếm các vị ; thân cảm xúc thô nhám hay êm dịu ; tâm nhận thức thiện ác, vậy làm sao đạt được ngã thể ĩ = Bản p : Nếu không có mạng căn thì cái gì thấy các sắc bằng mắt, ngửi các mùi bằng mũi, nếm các vị bàng lưỡi, cảm xúc bàng thân và hiểu biết bằng tâm ? *. Bản c : Nếu ngã thề làm cho mắt thấy sắc thì khi tròng mắt được kéo ra, kẻ ấy có nhìn xa thấy rộng hơn chăng? Khi tai được xé rách mở to ra, kẻ ấy có nghe xa biết rộng hơn chăng ? Khi mũi được đào cho lớn thì nó có ngửi mùi xa rộng hơn chăng ? Khi miệng được hả rộng kẻ ấy nếm vị xa rộng hơn chăng ? Khi da được cắt và lột ra, kẻ ấy có cảm xúc thô nhám hay êm dịu chăng ĩ Khi óc được quẳng ra ngoài, tư tưởng phong phú hơn chăng ? Nhà vua đáp : “Không”. (ở đây bản c chấm dứt mà không có câu “Nói khéo thay !” như thường lệ.) = Bản p : Hầu như tương tự với đôi chút sai biệt về ngôn từ. Ở đây bản p thêm : “Như thế không có mạng căn trong một vị hữu tình” (Bản K.E : chỉ có phần đầu. Phần cuối được lấy ra từ các tiểu đoạn khác và không phù hợp với đoạn văn này.) 16. Thật khó thay sự nghiệp đức Phật dã làm. (C ẵ- 64b, 1-6) = (P : 87, 3-19) Ý nghĩa tương tự nhimg cách trình bày khác nhau. *. Bản c : Na-tiên nói : “Việc đức Phật làm quả thật khó và Pháp đức Phật giác ngộ thật vi tế, uyên thâm. = Bản p : Việc đức Thế Tôn làm thật khó thay. *. Bản c : Na-tiên nói : “Đức Phật dạy rằng Ngài biết những gì ở trong thân người (hoặc Ngài biết ngã thể ở trong thân người nèu từ “thần” được hiểu theo cách này), những gì mát thấy tai nghe Ngài đều hiểu tất cả. Ngài hiểu những việc liên quan đến mắt, những việc liên quan đến tai, những việc liên quan đên mũi, những việc liên quan đến miệng, những việc liên quan đên thân, Ngài hiểu sự hoại diệt, Ngài hiểu các nghi hoặc, Ngài hiểu những gì được suy tư, Ngài hiểu thần hồn." = Bản p : hoàn toàn khác : Ở đây đức Phật dược tán thán về sự phân tích các pháp phi vật chất, tâm thức và các yếu tô' tâm lý n h ư : đây là xúc, đây là thọ, đây là tưởng, đây là tư niệm (ý định) và đây là tâm thức. Ví dụ cũng khác nhau nhưng ý nghĩa hầu như tương tự. *. Bản c : Nếu một người ngậm một ít nước biển trong miệng, người ấy có thể biết trong miệng mình phần nào là nước của dòng sụối này, phần nào là nước của khe kia, phần nào là nước của sông nọ chăng ? Nhà vua đáp : - “Mọi thứ nước đã hoà lẫn làm một, thật khó phân biệt chúng”. Na-tiên nói : “Việc đức Phật đã làm thật khó lắm thay, Ngài biết cách phâh biệt các vị của nhiều thứ nước khác nhau. Nay Đại vương vẫn chưa biết gì về nước biển trước mắt, làm sao biết được thẩn hồn trong thăn là vật không thể thấy được và về sáu pháp không thể thấy được?” Còn đức Phật liễu tri mọi vật từ tâm và các yểu tố tâm lý cho đến những vật do mắt thấy, tai nghe, mủi ngửi, miệng nếm và thân xúc, khổ, lạc, nóng, lạnh, thô, tế ; từ tăm và các yếu tố tâm lý cho đến mọi vật khác nữa, đức Phật hiểu biết và phân tứ:h tất cả. Bản p : Ví dụ không hoàn toàn giông. Ví dụ này nói đến một người đi xuống biền lấy một ít nước trong tay và dùng lưỡi nếm nước. Kẻ ấy rất khó phân biệt đây là nước sông Hằng, đây là nước sông Yamunà, đây là nước sông Aciravatì, đây là nước sông Sarabhù và đây là nưác sông Mahì ... * * * KẾT LUẬN (C : 64b, 6-17) = (P : 87, 21-26; 88; 89, 1-16) Hai bản hầu như tương tự, nhưng bản p có nhiều chi tiết hơn. *. Bản c : Đến đây Na-tiên nói đã quá nửa đêm và vị ấy muôn ra đi, sau đó nhà vua ra lệnh các cận ihần cho người lấy bôn cuộn vải nhúng dầu để làm đuốc và tiễn đưa Na-tiên về nơi cư ngụ của vị ấy với mọi lễ nghi cung kính xứng đáng dành cho Na-tiên như thể dành cho bản thân mình, nhà vua còn nói rằng với một đạo sư như Na-tiên và một đệ tử như mình, sự đắc Pháp sẽ nhanh chóng vì mọi câu chất vấn đều được Na-tiên giải đáp thích hợp. = Bản p : Ở đây trước tiên bản p thêm câu Nàgasena hỏi giờ khắc và nhà vua đáp canh một đã qua, canh hai đang được báo hiệu, đuôc đang được thắp, bốn cờ hiệu đang được giương lên và lễ vật nhà vua cúng dường sẽ được đưa ra từ công khố. Đến đây bản p lại thèm các vị Yonaka tán thán Nàgasena là bậc trí giả thông tuệ và nhà vua đồng ý với lời khen ngợi ấy, bảo rằng với một đạo sư như Nàgasena và một đệ tử như mình, vị học giả chẳng bao lâu sẽ đắc Pháp. *. Bản c : Nhà vua hoan hỉ truyền lệnh đem từ công khố bộ y, trị giá 10.000 đồng tiền cúng dường Na-tiên và báo cho Tôn giả biết từ nay Tôn giả cùng 800 Tỷ-kheo sẽ được mời đến thọ trai hằng ngày trong cung và được cung cấp mọi thứ chư vị muốn. Nhưng Na-tièn từ chối, nói ràng một người tu hành không ước muốn gì cả. Nhà vua nói Na-tiên phải bảo vệ chính mình cũng như bảo vệ nhà vua, vì dân chúng sẽ trách nhà vua keo kiệt khi Na-tiên đã giải đáp mọi nỗi nghi hoặc của nhà vua nhưng lại không nhận được vật gì vua ban cả ; dân chúng cũng sẽ trách Na-tiên không đủ khả năng giải đáp mọi nghi vấn của nhà vua nên không được nhà vua tặng thưởng gì cả. Nhà vua nói thêm rằng bằng cách nhận lễ vật vua ban, Na-tiên sẽ bảo vệ thanh danh của mình đồng thời giúp vua tạo nên phước đức. Đến đây nhà vua trích dẫn ví dụ một con sư tử ở trong lồng vàng ước mong tự do bên ngoài để chứng minh trường hợp của chính mình đang bị giam cầm trong cung điện nhưng tâm trí không thích thú và vẫn ước mong rời xứ ra đi học tập Đạo Pháp. = Bản p : Hầu như tương tự với các điểm dị biệt sau: *. Bản c : Hàng ngày Na-tiên cùng 800 Tỷ-kheo. = Bản p : 800 buổi thọ trai hằng ngày. *. Bản c : Chiếc y trị giá 100.000 đồng = Bản p : Chiếc y gấm trị giá 100.000 đồng Ở đây bản p thêm : Nhà vua bảo nếu xuất gia sống đời tu hành, ngài sẽ không sống lâu vì có lắm thù địch. *. Bản c : Sau đó Na-tiên trở lại chùa. Khi Na-tiên vừa ra đi, nhà vua suy nghĩ mãi về mọi vấn đề đã hỏi Na-tiên cùng mọi câu giải đáp được Na-tiên trình bày và ngài nhận thấy mọi vấn đề đều được chính Na-tiên đích thân giải đáp. Khi trở về chùa, Na-tiên suy nghĩ về mọi vấn đề nhà vua đặt ra cho mình cùng mọi câu giải đáp của mình, và Tôn giả nhận thấy mình đã giải đáp mọi vấn đề do nhà vua đặt ra. Na- tiên cứ nghĩ mãi về các vấn đề này cho đến sáng. Sau đó Tôn giả đắp y, cầm bình bát đi vào cung và ngồi ở cung đình. Trước tiên nhà vua đến đảnh lễ Na-tiên, rồi ngồi xuống thông báo cho Na- tiên biết những gì ngài suy tư đêm qua và bảo rằng những ý tưởng này khiến ngài an lạc cho đến tận sáng nay. Tiếp lời, Na- tiên thuật lại những điều Tôn giả suy nghĩ một đêm qua và nói rằng những tư tưởng này khiến vị ấy an lạc tận sáng nay. Sau khi nói vậy xong, Na-tiên muôn giã từ và nhà vua đảnh lễ Na- tiên. = Bản p : Hầu như tương tự trừ chỗ thêm câu : “Các câu hỏi được nhà vua khéo đặt và các câu đáp khéo được Nàgasena trả lời.” Ở đây cách dùng từ ngữ hơi khác. Nhà vua bảo Nàgasena đừng nghĩ rằng ngài đã hân hoan suốt đèm qua về những điều đã hỏi Nàgasena. Và Nàgasena cũng yêu cầu nhà vua đừng nghĩ rằng Tôn giả đã hân hoan suốt đêm vỉ những điều đã giải đáp nhà vua. Đến đây bản p bỏ qua lời từ biệt của Nàgasena và lời cung kính cảm tạ của nhà vua ở phần kết thúc, mà thay vào đó, lại nói rằng hai bậc vĩ nhân tán thán lẫn nhau. Đến đây chấm dứt bản Hán, trong khi bản Pàli thêm Chương Mendakapanha25, ở đó, Vua Milinda yêu cầu Nàgasena giải đáp nhiều vấn nạn gọi là Mendaka, gồm các câu hỏi chia làm hai phần được đặt trước Nàgasena, mỗi câu hỏi bao hàm hai lời phát biểu có vẻ mâu thuẫn và Nàgasena đã giải đáp mọi vấn nạn này trước sự thỏa mãn hoàn toàn của nhà vua. Tiếp theo đó là ba chương về Anumanapanha (Vấn đề Suy luận), Dhutanga (Các Lời phát nguyện) và Opammapanha (Vấn đề Ví dụ), tấ t cả bốn chương này đều được xem là phần bổ sung về sau của các soạn giả bản Pàli, bởi vì giáo lý được thảo luận ở đấy phức tạp hơn, vi tế hơn và không phù hợp với quần chúng như người Hy Lạp (tức Yonakas) thời Vua Milinda, mà đúng hơn chúng là tác phẩm của một số Trưởng lão thông tuệ đa văn không những uyên bác về Kinh tạng mà còn cả Luận tạng nữa. 25 Nghĩa đen : hai sừng chĩa ra hai bên. (dg) Và vì vậy, chư vị đã khuếch đại nguyên tác thành tầm cỡ ngày nay theo đúng truyền thông tông phái của mình. * * * Phần B a PHỤ LỤC MỘT SỐ NHẬN XÉT VE BẢN HÁN DỊCH Iẻ M ột sô' từ cổ Vì bản Hán rấ t cổ , nên ta nhận thấy có nhiều từ cổ không còn được dùng trong các bản dịch về sau. TỪ PÀLI BẲN HÁN CÁC BẢN DỊCH NÀY VỀ SAU 1. Uddhacca kukkucca Hỷ - lạc Trạo cử 2. Sỉla Hiếu thuận Giới 3. CattàroSatipa- Tứ ý chỉ Tứ niệm xứ tthàna 4. Kàyànupassanà- Quán thân thân Quán thăn như satipatthàna chỉ thân 5. Vedanànupassanà- Quán thống dương Quán thọ như thọ satipatthàna thông dương chỉ 6. Cittànupassanà- Quán ý ý chỉ Quán tâm như tăm satipatthàna 7. Dhammànupassa- Quán Pháp Pháp Quán pháp như nàsatipatthàna chỉ pháp 8. Cattaro samma- Tứ Ý đoạn Tứ Chánh cần ppadhànà 9. Satta-bojjhangàni Thất giác ý Thất giác chi 10. Sati Ý (Tâm) Niệm 11. Pìti Khả Hỷ 12. Passaddhi Ý (Thanh thản) Khinh an 13. Upekkhà Hộ Xả 14. Sam mà Trực Chánh 15. Sankappa Niệm Tư duy 16. Atthangikamagga A- kou ? Bát Chánh Đạo 17. Sammậịìva Trực trị Chánh mạng 18. Nàma-rùpa Mạng thân Mạng sắc 19. Sankhàra Thân Hành 20. Vinnànạm Thần Thức 21. Salàyatanam Lục tri Lục xứ 22. Phassa Pei Xúc 23. Vedanna Tri khổ tri lạc Thọ 24. Tanhà Dâm ái Ái 25. Upàdànam Tham dục Thủ 26. Bhava Hữu tri Hữu 27. Manasikàra Chỉ Tác ý 28. Saddhà Chánh tín Tín 29. Samàdhi Ý tầm Định 30. Sukhavedanà Canh lạc Lạc thọ 31. Dukhavedanà Canh khổ Khổ thọ 32. Avịịịà Vô tri Vô minh 33. Sannà Giác Tưởng 34. Vitákka Động/ Nội động Tầm 35. Vicàra Hành Tứ 36.Manovinna-nam Thần Ý thức n ẻ Một sổ** cách dịch tô i nghĩa và lạ thường Đôi khi chúng ta thấy vài cách dịch tối nghĩa và lạ thường, hơi gây rắc rô'i và khó giải thích. 1) Phụ đạo : đường hầm ? 2) Thuần bạch : trắng ? 3) Thư thủy thi : (P) bình lọc nước. 4) Chất : (P) Trưởng lão Tissa. 5) Đại Tần quốc : xứ của dân tộc Yonaka. 6) Chất : Loài cá lớn. Ts. Kogen Mizuno đưa ý kiến rằng mặc dù bản Hán dịch nói bản này được thực hiện vào thời Đông Tấn (317 - 420) chắc hẳn nó phải được dịch sớm hơn vào khoảng tliời Hậu Hán (25 - 189), không quá thời Tam Quốc (240 - 280) vì các lý do sau : - Các từ diễn dịch đáu cổ (không còn được dùng). - Các vần kệ được dịch thành thể văn xuôi. - Cách dùng từ Đại Tần quôc. Trong bản biểu đồ của Ts. Kogen Mizuno, ông nêu ra rằng sô" từ ngữ được các dịch giả này chấp nhận không đồng nhất với sô" từ ngữ được An-chí-Cao chấp nhận. Điều ấy chứng tỏ rằng bản dịch này hẳn phải được thực hiện sớm hơn thời An-chí-Cao. Có lẽ ta không thể ghi niên đại bản dịch này trễ hơn thời Đông Tấn hay Tây Tấn (265-318), mà đúng hơn, phải vào thời Hậu Hán. Như đã được thấy trước đây, không có vần thi kệ nào trong bản Hán dịch. Như Ts. Kogen Mizuno nêu trường hợp vần thi kệ trong bản Pàli :' Vô bệnh lại tối thắng, Tri túc, phú tối cao, Tín, quyến thuộc tối ưu, Niết-bàn, lạc tối thượng. (Pháp Cú 204) Vần kệ này được Chi Khiêm thời Tam Quốc dịch như sau: Vô bệnh tối lợi, Tri túc tối phú, Hậu vi tối hữu, Nê-hoàn tối lạc. Trúc Phật Niệm thời Đông Tấn cũng dịch vần kệ này theo thể thơ : Vô bệnh đệ nhất lợi, Tri túc đệ nhất phú, Tri tín đệ nhất hữu, Nẽ-hoàn đệ nhất lạc. Vì dịch giả của bản. Hán này dùng thể văn. xuôi đe dịch vần thi kệ Pàli, cho nên bản Hán phải xưa hơn thời Tam Quôc hay Đông Tấn. Trong bản c, từ Đại Tần quốc được dùng để dịch tên nước của. dân tộc Yonakas. Theo Ts. Kogen Mizuno, lanh tho Hy Lạp đã đươc dịch thành Đại Tần suốt đên sau thời Hậu Hán. Vì vạy có thể bản dịch này được ghi nhận vào niên đại Hậu Hán. Với ba lý do nêu trên, Ts. Kogen Mizuno kết luận rằng bản Hán dịch này không thuộc niên đại Đông Tấn như đã được nói trong bản Kinh , nhưng nó đã được thực hiện vào thời kỳ Hậu Hán, nếu không phải là thời kỳ sớm hơn nữa. Học giả Tarn nói rằng bản c được thực hiện vài th ế kỷ sau bản p. Điều này hơi đáng nghi hoặc. Trước tiên, ta phải chú ý rằng, nguyên tác từ đó phát xuất bản Hán dịch thực sự có mặt sớm hơn bản Pàli. Vì vậy cho dù ta giả thiết i>ản Hán dịch được thực hiện sau bản Pàli, điêu đó cũng không ám chỉ rằng mọi dữ kiện được cung cấp trong bản Hán này đều phải thuộc niên đại sau các dữ kiện của bản Pàli. Hơn nữa, niên đại của bản Pàli chưa thể được xác nhận nó có lẽ được xếp vào khoảng từ th ế kỷ thứ nhất đến th ế kỷ thứ sáu sau Tây lịch, là thời kỳ Buddhaghosa viết bộ Luận Thanh Tịnh Đạo. Về phần bản Hán, Ts. Mizuno ghi nhận vào thời Hậu Hán (25 - 189 sau Tây lịch), hoặc theo niên đại được nói đến trong bản Hán này (thời Đông Hán: 317-419 TL). Như vậy trong bất cứ trường hợp nào, lời ông Tarn cũng không được chứng minh khi nói rằng bản Hán được thực hiện vài th ế kỷ sau bản Pàli. Dịch giả cẩn bút Mạnh Hạ 1998. MILINDAPANHA AND NÀGASENABHIKSHUSÙTRA (A COMPARATIVE STUDY) (Through P à li an d C hinese sources) Most Ven Dr. Thích Minh Chau FOREWORD The title Miỉỉndaparìha, a combination of íòreign and Pàli word, indỉcates th a t the treatise was primarily meant for the people, who were cognizant of, or assciated with the name of King Menander. Many of them were evidently non-Indians who had a ciitical mind and were not inclined to accept out of veneration for the great Teacher, all the views and sayings attributed to Him. The íĩrst problem discussed in the text is one of the most controversial doctrines of the Buddhists. In this, the question of reỊation through Kamma between one existence and another of a being was taken up. I t may be mentioned here th at this is also the fũ*st problem taken up in the Kathàvatthu, an Abhidham-ma text (Puggalo upaỉabbhati). The Buddhists were the only school of thought to advocate the transíerence of Kammic eữects from one existence to another without adm itting the existence and/or transmigration of a Soul (puggala). In the Pre-Chnstian eras, logic was in its elementary stage and so, most of such tough problems were solved with the aid of sixniles and not by logical arguments. The similes were ạlso ọf the popular type, and were very likely meant not for the ỉntellỉgensỉa but for the common people among whom there must have been many Indo-Greeks and Indo-Bactrians. The arguments found in the Kathàvatthu, which is a much earlier text than the Mỉlinda-paiíha, is of a higher order. The latter, though written in a popular style, with sỉmỉles of everyday life, oífers a clear exposỉtỉon of the fundamentals of the Buddhỉst doctrines, disciplinary rules and moral teachings. As early as 1860, the leam ed editor of the Milỉndapanha, V. Trenckner, assỉgned the text to the l st century A.D. and came to the conclusion on the basis of the use of the phrase "Tam ỵathà nnsùyata" instead of the usual Pàli words "Evam me sutam" th a t the orỉgỉnal text was in S ansknt and was composed in N.India, where Kỉng Menander had his dominion, and th a t it could have no connection with Ceylon. This view, I think, still holds good not withstan ding the tradition th a t Gunabhadra (393-468) carried with him a copy of this text to Chỉna tìrom Ceylon, as reíerred to by Prof. Demieville (vide BEFEO. XXIV. 1924). There are eleven versions of this text in Chinese, the translations having been made from the 6* to 13* Century A.D. (1) The Chinese translated the Sanskrit Tripitaka, mostly íbund in N. India and Central Asia, which were the centres of the Sarvastivadins and the Dharmaguptas, who compiled the Tripitaka in Sexni-Sanskrit. In íact, there are no Chinese translations of the Pàli text except perhaps the Samantạpàsàdikà, and the Vimuttỉmagga, about the exact relation of which to the VisuddhÌTnagga of Buddhaghosa has not yet been ascertained. On a comparison of the available text of the Sanskrit Tripỉtaka with their Pàli countsrparts and Chinese translation, it appears th a t there was a considerable diữerence between the Sanskrỉt and the Pàli versions while there was close agreement between the S ansknt texts and Chinese translations. Hence, ít cannot be expected th a t the Chinese versions of the M ilỉndapanha would faithfully correspond to the Pàlỉ version. T h e p r e s e n t e d ito r Dr. Thich Minh Chau has amply corroborated this fact by his close examination of the P àli and Chinese versions of the Milindapanha as also of other Sutras of the Nikàyas. In Chỉnese translation are avaỉlable only the íĩrst three parts of the Milindapanha. According to the opỉnỉons of Dr. Thich Minh Chau as also of the Japanese and European scholars these three chapters fonned the original, and the other portions are later accretions from century to century as was the practice wxth the Indỉan authors and commentators of the early days It is very likely th a t the Chinese translation followed the Sanskrit oiigỉnaỉ closely. In BEÍEO (XXIV), Prof. Demieville brieũy compared the introductory chapters and surveyed the contents of the Pàli and Chinese versions and translated the Cliinese version in to French. He made critical study of Menandre, Sàkala, Nàgasena as an arhat, a schisxnatic and author of the Trikàyasàstra Gtc In the present work, the author filled up the gap left by Prof. Demieville. He compared the Pàli and Chinese versions line by line and poỉnted out the marked differences between the two versions exhaustively. He mentioned incidentaUy th at there was a diíTerence in approach to the Buddhist texts by the Indian and Chinese thinkers and writers. On a close comparative study of the two versions, he arrived at the conclusion th at the present available Pàli text is an enlarged version of an earlier Pàli text which was a translation of the original text, and the latter actuaUy formed the basis of the Chinese versions, and th a t the remaining foxư parts of Trenckner’s edition were added later by the compilers of the Pàli text. In the chapter on "Probe into the anteriority and fỉdelity o f the Pàli and Chinese versions", he adduced forceful arguments which haved a value of th eừ own. The author has dealt with the following topics : (i) Previous lives of Nàgasena and Millinda; (ii) Doctrines mentioned in the text; and (iii) Similes, citations and gàthàs. The author, a monk of Vietnam, mastered both Pàli and Chinese languages and gave ũnishing touch to his knowledge of P àli a t the Nàlandà Pàli Institute. Being well-versed in the two languages, he could compare the two versions in onginal, problem by problem, and point out th eừ agreements and diíĩerences. His ũndings, thereíòre, are very valuable. His presentation of the materials is clear and impressive. By this work, he has rendered a distinct Service to the cause of Buddhistic studies, in which the present day scholars are getting more and more interested. I hope he will carry on such íủrther comparatiye studies of Pàli and Chinese texts, and open up a new vista in our knowledge of the history of Buddhism xn Asia. 29 Ramananda Chatterjee Street, Calcutta, 7 - 1 - 6 4 Prof. NALINAKSHA DUTT (Retd.) Head of the Pàli Department, Calcutta University PA R T I INTRODUCTION P revious w orks on the su b je c t: Ths Pa.il Milindapanho and its Chinsse counterpart Nữhsien-pi-ch iu-chỉng have enjoyed m uchJ popularity among W estem and Eastem Scholars, and numerous are the translations of the two above texts in to various languages some of these translations are mentioned below : 1. Louis Finot : Les Questions de Milinda, Paris 1923 (French translation of Book I-III). 2. Rhys Davids : The questions of King Milinda (English translation 1925) 3. Nyànatiloka : Fragen des Milinda, Munchen 1919 (Complete German translation). 4. F. Otto Schrader ệ- Die Fragen des Konigo Menandros Bẹrlin 1905 (German translation of the portions held to be original by the translator). 5. Specht and Levi : Deux traductions chinoises de Milindapaiỉho : Oriental Cohgress IX, London 1892 Vol.I,pẻ518ff. 6. Sogen Yamagami : Sùtra on Questions of King Milinđa (Japanese translation from the Chinese text). 7. Sei Syu Kanạmoli : Questions of King Milinda (Japanese translation from the Pàli text). 8. Paul Demieville Les versions Chinoises du Mỉỉỉndapanha, BEFEO, VÒ1.XXIV, 1924. Dissertatỉons on the 2 Pàli and Chinese texts, and comparatỉve studỉes of them have captured the attention of many leamed Pandits. Some of these dỉssertatỉons and comparatỉve studies are cited below: 1. Garbe : Beitràge zur indischen Kulturgeschichte Belin, 1903. 2. Mrs Rhys Davids : The Mỉlinda Questỉon, London 1930ẳ 3. Khys Davids : Encyclopaedia of Relỉgỉon and Ethics, Vol.VIII,p.631ff., artỉcle on "Milindapanho" 4. Taỉsho editỉon of the c Tripitaka edỉted by Takakusu and Watanabe, Vol.32, No. 1670 (a&b). 5. W intemitz : History of Indian Literature, Vol.II, pp.174- 183. 6. Siegfried Behrsỉng, Beitrage zu eỉner, Milinda Bibliographie, Bulletin of the School of Oriental Studies, Voỉ. VII, 3, pp.516ff. 7. B. c . Law : A history of Pàli Lỉterature Vol. II, pp. 353- 72. 8. J. Takakusu : Chỉnese Translatỉons of the Milindapanha JRAS, 1896. 9. Dr. Kogen Mỉzuno : On the Becensỉons of Milindapanho. Aims and structure of the present work : But uníbrtunately, most of the above work, such as those in German, French and Japanese, are not easily available to the scholars and students of Buddhist literature in Indỉa. My present work is an attempt to fĩll this lacuna, and present a fresh and systexnatic comparative study of the p and of the c texts. It gỉves an exhaustive and detailed study of the two texts, and places side by side all the corresponding c and p passages, at m the same time taking notes of alỉ sỉmilaritỉes and dỉssimilarỉtỉes between the two versions. Thus the readers have all the data beíore them and will be able to formulate th eữ own conclusion, if such ỉs theừ desire. In addỉtion to this, my work is also a probe into the anteriority of the p and the c texts, by making use of the conclusions in some of my predecessors' works which (unĩortunately not many) are at my dỉsposal, and also by quoting all ỉntem al and external evidences available so as to prove my standpoint and conclusỉon upon thỉs problem. Up to now, we can aíBrm with certainty th a t the original of the Chinese text ỉs earlỉer than the Pàli text, as proved in the chapter : "A probe into the anteriority and /ĩdelity o fth e p and the c versions." (See in£ra p.24-35). Texts adopted : Here I have selected the Mỉlindaparĩho, the Pàli text edited by V. Trenckner to use in my comparative study. For the c text, I have to adopt the Japanese Hsu tsang edition, case Ts'ang as it is handy and the T'aỉ sho edition ỉs not available at Nàlanda. ỉ wỉsh th a t the Nàlandà authorities would remedy this deplorable lacuna, because the T'aỉ sho edition has been widely used by scholars all over the world; and reíerences to another edition, as I have done ỉn this work, are not much welcomed by scholars ỉn general. The c Na-hsien-pi-ch'iu-ching has two texts, one of two volumes, mentioned ỉn my work as K E. (Korean Edition), and the other of three volumes. I have opted for the three-volume one, as the former text is too much corrupted, wỉth 17 dỉalogues missing25, and with the order of some dỉalogues altered although in some passages, it stands closer to the p version. But ỉn my comparative study, all the main diổerences between the two 96 from Dialogue No. 14 to Diaỉogue No. 30, according to R.M.P. p, 25-26. Chinese texts are quoted so as to enlighten the readers of any great dỉíĩerences between the two versions. A ck n ow led g em en t: When I had ũnished the comparative study of the p Milindapanho with the c Na-hsien-pi-ch'iu-ching, but not yet the introduction, I received the Japanese book "Qn the Recenskxis af MUindaponho" by Dr. Kogen Mizuno, sent to me by a Japanese scholar, Mr. £gaku Malda. Mr. Nagasaki, a Japanese scholar of the Nava Nàlandà M ahàvihàra was kỉnd enough to translate this book into English for me, and I am quite happy to ũnd th a t Mr. Kogen Mizuno's conclusỉons quite tally with my own, and what is more gratifying, he has brought out some new and convincing prooís as to the anteriority of the two texts. So in recognition of his competent scholarship, I have quoted some of his ũndings in my work to support my view, at the same time, I try to bring some portions of this valuable work to the notice of the readers at large. My heartfelt thanks are hereby conveyed to the three above Japanese scholars, who have contributed much to the improvement of my present work. I am much indebted to Prof. Nalinaksha Dutt, former Head of the Pàli Department, Calcutta University, who has been kind enough to write a foreword to this work, thus enhancing its prestige and quality by his enlightened scholarship. My thanks go out also to Prof. p. V. Bapat of Poona who has gone through my work with the conscientiousness of a seasoned scholar and has offered many valuable suggestions and rectiíications. His knowledge of both the Pàli and the Chinese languages is really a precious asset th at commands respect and makes his advice highly valuable. As always, the Nava Nàlandà M ahàvihàra with its peaceíul atmosphere and its rich library oíĩers me a veritable sanctuary where I can devote all my time to research works and studies, undistưrbed and imhindered. May its Director, its staíĩ and its inmates receive here the expressỉons of my thanks. CONTENTS FOREWORD PART ONE. INTRODUCTION I. Points in Common in the p and the c versions II. Points of diíĩerence (A) Titles : (B) Plan of the work : (C) Dỉalogues (D) Previous lives of Nàgasena and Milinda (E) Diổerences in details (F) Diíĩerences in doctrỉnes : 1. Abhidhamma 2. 37 Bodhipakkhỉyas 3. Paticcasamuppàda 4. Vedanà 5. 3 Lakkhanàni 6. 7 kinds of wisdom 7. Yoniso manasikàro and Pannà 8. Nỉbbàna 9. Saddhà or faith 10. High ordirỉation and wisdom 11. Sati 12. Vinnànain, Pannà, Jìva Sỉmiles (H) Gàthà and quotations III. Schools to which the p and the c versions belong IV. A probe into the Anteriority and Fidelity of the p and the c versions PART TWO Comparative study of the p and c text passages by passages (see pages 2,3,4,5) BOOKI : BÀHIRAKATHÀ OR EMTRODUCTORY SEơnON A. Opening of the Text B. Previous lives of Na-tsien and Mi-lan c. Description of Sàgala D. Milinda E. Meeting of Ayupala with Milinda F. Meeting between Nàgasena and Milinda BOOKII : LAKKHANA PANHA A. Chapter 1 1. Questions about a name 2tẫ. Seven years of orđination 3. Ways of discussion 4. Invitation to come again for discussion 5. Talk between Anantakàya and Nàgasena 6. Another meeting bestween Nàga9ena and Mĩlinda 7. Aim of adopting a religious life 8. About Rebirth 9. Other good qualities aệ Qther six qualities b. Faith c. c : Filial piety = p : Sìla d. Exertion e. Mindíiilness f. Concentration e- Wisdom h. The Meritorious Dharmas. B. Chapter 2. 1. Does the person who is rebam remain the same ? 2. Isữieper3onfreedfiOTirebirthawareoftìús? 3. Intelligence and wisdom. 4. Feeling suữered by the emancipated one 5. Different kinds of ĩeelings 6. What is rebom ? 7. Is Nàgasena rebom ? 8. Name and form are not rebom separately. 9. Time th at exists and time that does not exist c . BOOKII Chapter 3a 1. The root of the past, íiiture and present. 2. Birth and Death have no end. 3. The xoot cause ofbữtìi and deaứi cannotbeobtainei 4. The positive and negative aspects of the Law of Dependent Origination. 5. Everything is originated from one causes 6. Is there an inđividuality or a soul ? 7. Eye consciousness and mind consciousness 8. Contact 9. Feeling 10. Perception 11. Volition 12. Consciousness and Initial thought . 13. Sustained Thought D. Chapter 3b 1. No possibility of distinguishing the Dhammas 2. Can Salt be weighed ? BOOKIII : E. Chapter 4 1. The five knowledges are produced by various actions. 2. DiHerent kinds of actỉons lead to diữerent types of people. 3. Good deeds should be done in the past. 4. Fữe in Hell is far hotter than ordinary íire. 5. Wind element supports water element. 6. A deũnition of Nibbàna. 7. Do all Dharma-leamers obtain Nirvàna ? 8. Nirvàna is happiness F. Chapter 5 1. The Buddha exỉsts. 2. The Buddha is ỉncomparable. 3. The Buddha's incomparability is known through hỉs teachỉngs. 4. The teachỉngs of the Buddha should be practised for life. 5. Rebirth without transmigration. 6. Grood and bad actỉons follow thc doer. 7. Good and bad action cannot be pointed out. 8. One who is rebom knows th a t he will be rebom. 9. The Buddha after Parinibbàna cannot be pointed out. G. Chapter 6 1. Religious ones do not love their body. 2. The Buddha is omniscient. 3. The 32 marks of the Blessed One. 4. Is the Buddha a disciple of the Brahmà ? 5. The Buddha has no teacher. 6. Two kỉnds of tears. 7. The man with passỉon and the man without passỉon. 8. Where does wisdom dwell ? 9. The meanỉng of transmigration. 10. Memory and mind. 11. Leam ing and Memory H. Chapter 7. 1. Memory springs up in 16 ways. 2. Power of one thought of the Buddha. 3. To remove suffering in the future. 4. How far is the Brahmà world ? 5. T hespeedtakenbyalivingbem ginhisrebirth 6. Seven kinds of wisdom. 7. Merit is greater than Demerit. 8. To do evil without knowing, and to do evil knowingly. 9. Power of travelling. 10. Very long bones. 11. Stop breathing. 12. The Ocean. 13. Saltiness. 14. Power of wisdom. 15. There is no spữ it in body. 16. Very diSicult is the work done by the Buddha. CONCLUSION PART THREE APPENDIX Some remarks on the Chinese Translation ABBREVLATIONS B. E. F. 2£ế o Bulletin d' Ecole Francaise d' Extreme Orient. c. Chinese. Chinese text. Dial Dialogue o. B. I. The Greeks in Bactria and in India. K E. Korean edition. L. T. Later translation. N. Edition Nàlandà edition. p. Pàli. Pàli text. p. M. p. Pàli Milindapaiĩha. Q.KM. The Question of King Milỉnda R. M. p. On the Recensions of Milindapaiĩha by Dr. Kogen Mizuno s. Sỉamese. s. M. p. Siamese Milindapaiĩha For reference p 60b, 6-10, means Chinese text, page 60b lines 6 to 10. c 87, 21-26; 88; 89, 1-16, means Pàli text p.87 from line 25 to line 26; the whole page 88' page 89 frọm line 1 to line 16. I. POINTS IN COMMON IN THE p AND THE c VERSIONS A comparative study of the p Mỉlindữponhữ and the c Nữ- hsien-pi-ch'ỉu ching shows clearly th a t both versions derive from the same source as they have many points in common between them. Except for the accounts of the previous lives of Milinda and Nàgasena where divergences abound and the last four books of the p text, which are not available in the c version, the remaining passages can be said to be similar, barrm g some additions and omissions here and there; the trend of the dialogues is almost identical, the dialogues veer round the same theme with uniniportaiit divergences scattered unevenly. Even in the widely divergent accounts of the previous lives of Nàgasena and Milinda, seven points of similarities between the two versions are listed below, thus showing unmistakabỊy the same source Ễrom which the respective compilers drew theữ inspirations. 1. In the Pàli, the novice and the monk both made vows and they were later bom as King Milinda ạnd monk Nagasena in accordance with their vows. In the Chinese, the Brahmana who was an elephant in his previous life and the Bràhmana who was a herm it and friend of the íixst Bràhmana made each a vow and both were bom as Na-hsien and Mi-lan, in confornuty with their aspirations. 2 The p mentions Nàgasena's birth as a son in a Bràhm ana family. He was taught the three Vedas and Brahmanical knowledge and did not know the Dhamma and the monks. In the c, the elephant was rebom also as the son of Bràhmana family and when he grew up, he did not hear the Buddha-Dharma and did not see the monks. Afterwards, he left the world and studied heretical doctrines. 3. The p mentỉons Ven. Rohana who was taken to task by Ven. Assagutta for being absent when the whole company went to request God Mahàsena to be bom in the world. Ven. Âssagutta assigned to him the duties of going to Nàgasena s parents' house to beg for alms for seven years and a half and to draw Nàgasena away from the household life and to ordain him. In the c text Na-hsien had an uncle called Lou-han an A rahant who ordained Na-hsien and gave the ten precepts Lou- han can be identiũed with Rohana. 4. The p mentions Arahant Assagutta who dwelt at Vattaniya hermitage and under whoxn, Nàgasena passed three months of the rainy season. The c speaks of a Buddhist temple called Ho-ch'an in which dwelt 500 Arahant monks having for leader Ven. 0-po-yueh,whose temple Na-hsien resorted to. Thus Vattaniya herxnitage can be equated with Ho-ch’an Buddhist temple and Arahant Assagutta with Arahant O-po-yueh. 5. In the p, Nàgasena preached the Abhidhamma to the lady-disciple and both the preacher and the listener attained the Sotapatti stage to the great joy of Assagutta who said th a t Nàgasena had h it two quarries with an arrow-shot. In the c, Na-hsien preached the Dharma to a layman devotee and both ilso attainGd the stage of stream-winner and Na-hsien was praised by Ven. O-po-yueh as having hit two targets with One arrow-shot. 6. In the p, Ven. Dhammarakkhita blamed Nàgasena on his íailure to attain Arahantship. On that very night, Nàgasena strove hard and attained Arahantship. In the c, Na-hsien was expelled from the Sangha owing to his disobedience to his teacher's order, and out of repentence he strove hard and attained arahantship. 7. In the p, aíter his attainm ent of Arahantship, Nàgasena w ent to the city of Sàgala and stayed a t Sankheyya hermitage to challenge King Milinda; in the c, Na-hsien came to the country of She-chieh and stayed a t Hsieh-chih (or ti)-chia temple to chaUenge King Mi-lan. From the above seven points of sunilarities, we might come to the conclusion th a t although so many details differ, both versions derive ữom the same source of documentation and have a common background, th a t is the original of the c and the p translations. II POINTS OF DIFFERENCE But the points of diíĩerence are far more interesting and important as they show the trend in the mind of the compilers the objectives they are aiming at in these accretions and omissions, thereby helping to detect the sects they belong to and serve as a probe into the question of anteriority and neamess to the original of each version. A. TITLES c :Na-hsien-pi-ch iu-ching: Na-hsienbhikshusùtra p :Miỉindapanho : The Questions ofMilinda. Thus the c classifies this text as one among the sùtras although it does not begin with the traditional "Evam mẻ sutam ”. Here the c selects the name of the monk to be the title of the text, while the p preíers th a t of the king. B. PLAN OF THE WORK : The c text comprises three books, the ílrst book from page 52a to p.57a, the second from p.57a to p.61b; the third book ữom p.61b to p.64b, without any headings, endings and divisions into paragraphs, except a t the end and at the beginning of a book The p text is divided into seven parts : P a rt 1: B àhữakathà or introduction with the account of the previous lives of Nàgasena and Milinda, from p. 1 to p. 24. P a rt 2: oampnses ĩ-akkhanạpanha Ếom p. 25 to p 64. P art 3: Vimaticchedanapaiĩha ửom p.65 to p.89 P a rt 4: Mendakapanha from p.90 to p. 328. P art 5: Anumànapanha from p. 329 to p. 347. P a rt 6: Dhutangapanha from p.348 to p. 362 Part7: OpammakaửiàpanhaandMĩlindàs Arahantship from p.362 to p.420 Thus the c version omits P arts 4 to 7 of the Pàli Version. c. DIALOGUES (a) Number : According tồ the ingenious chart drawn by Dr. Kogen Mizuno26, the c has only 69 dialogues while the p adds 12 dialogues more in its own version : 1. Dial. No. 3 (P.M.P.,p.32) on Manasikàro which is considered as one of the factors leading to emancipation. 2. Dial. No. 18: (P.M.,p.48), in which conditions for not being rebom are enumerated. 3. Dial. No.23: (P.M.P.,p.50), on the impossibility of knowing the beginning in the past. 4. Dial. No. 25: (P.M.P.,p.52) on the rise of sankhàra not without conditions. 5. Dial. No. 32: (P.M.P.,p62) on the characteristic of vinnànam . 6. DiaL No. 34: (PMP,p.62) on tìie diaiaderistíc of vicàra. 7. Dial. No. 48: (P.M.P.,p.71), on Dhammas seen by Nàgasena. 8. Dial. No. 51: (P.M.P., p.72) on the absence of any being transưũgrating from one body to the other. 26 R. M. p. p.23-28 9. Dial. No. 62: (P.M.P.,p.77), on the dwelling place of Panna. 10. Dial. No. 63: (P.M.P., p.77), on the meanỉng of transxnigration. 11. Dial. No. 65: (P,M.P., p.78), on the rise of Sati either by abhijànantà or by katumikà. (b) Order o f the Dỉaỉogues : The Order of the dỉalogues can be saỉd to be identicaL, except in two ỉnstances : 1) The c places fcãth beíòre precepts, while the p puts SUa beíore addha.27 Agaỉn, the dialogue on the omniscience o fth e Buddha is placed íárther in the p version. D. PREVIOUS LIVES OF NÀGASENA AND MTĨ.TNDA (a) Diu&gences: The account of the previous lives of Nàgasena and Milinda are totally diíĩerent in both versions, as testiũed by the foỉlowing dỉvergences : 1. The p pỉaces the story in the time of Kassapa Buddha and reíers to a novice who was heedless of the order given three times by a monk, and received a blow of the broom-stick £rom the latter. The novice, while crying and períbrming his duties, made his íirst aspiration to become powerful and glorỉous like a midday sun. Again, when he saw the mighty waves of the Ganges bellowing and rushỉng forth, he made a second aspiration to be able to carry away all the debates like the billows of the Ganges. Due to these aspỉrations, the novice was rebom as Mỉlinda, King of Sàgala ỉn Indỉa. 27 R M. p. p. 33-35 The monk, when goỉng down to the river to take bath and on hearing the novice's aspiration, also made a wish to be able to unravel and solve any puzzles asked by this young novice. Due to this aspỉration, the monk was later bom as Nàgasena. The c is totally different here. It traces the past up to the time of the present Buddha only, not up to Kassapa Buddha. It refers to the episode of the Budđha when he was tired by the aíũuence of his listeners and retired to a secluded place. There he was followed by an elephant-king who also wanted to flee away from the disturbances of his herd. The Buddha, knowing the elephant's mind, preached the Dharma to hÌTn and the elephant attended upon the Buddha, sweeping, watering and tram pling down the path on which the Enlightened One used to take his walk. Later the elephant died and was bom as the son of a Bràhmana family who, when grown up, left his family, studied heretical doctrines and stayed in the íòrest. Near by lived a herm it and both became well acquainted. One of them made a vow to become a recluse and strive after Arahantship and he was rebom as Na-hsien. The other man made a vow to become a king and Tnalfft all people follow his teachings and he was rebom as King Mi-lan. 2. In the p, there is a protracted passage which refers to the innumerable company of Arahants asking God M ahàsena to be born into the world so as to defeat Kỉng Milin<ịa and protect the Dhamma, Mahàsena's rebừth as Nàgasena in Brahmana Sonuttara's Êunily, his study of Vedic and Brahmanical lores, Ven. Rohana's assignment to initiate Nàgasena into the religious life and into the Dhamma, Rohana’s begging for alms for seven years and ten months, his meeting with Nàgasena, his ordairung Nàgasena as a novice and his teaching the Abhidhamma to Nàgasena. In the c, it mentions simply th a t Na-hsien, at the age of 14 or 15, had a patem al uncle named Lou-han who was an Arahant and possessor of psychic powers. Na-hsien came to see him, told him of his delight in the Buddha doctrine and begged for ordination. Lou-han pitied Na-hsien and ordaỉned him as a sàmanera. Na-hsien daily recited the doctrine, pondered over the Dharma and Vinaya, attained the four dhyànas and grasped the essence of the doctrine. Here there is no mention of teaching first the Abhidharma to Nàgasena. 3. In the p, Nàgasena preached to the íady-devotee the deep Abhiđhamma and the doctrine related to emptiness (suíĩnatà), while in the c, Na-hsien preached to a layman- disciple íirst about charity, morality, heaven. Then when he found th at the layman was glad a t heart, he preached to him the deeper Dharaia, th a t all impermanent Dhaxmas were liable to suíĩering. Here also, there is no mention of Abhidhanna. (b) Passages missing ỉn either versỉon : In either version, there are certain passages and details missing : Not available in the c te x t: 1. The monk and the novice were bom and rebom in countless existences as gods and men between Buddha Kassapa and Buddha Gotama and the latter had predicted about them as he had pređicted about lỉloggaliputta Tissa, th at 500 years after the Buddha s Parinibbàna, these two would appear in the would propound the Dhamma and help disentangling knotty points of the doctrine. 2. The p refers to the six heretical teachers and the conversation of King Milinda with Pùrana Kassapa and Makkhali Gosài»; whose replies did not satisfy the king and made him proclaim th a t all Jambudìpa was empty of recluses and Bràhm anas capable of holding discussion with him. 3. The c text is also silent ãbout the episode begỉnning w ith the company of Arahants begging God Mahàsena to be bom in the world so as to chaỉlenge Kỉng Milinda and protect the doctrine, and also about the episođe in which Ven. Rohana is descrỉbed to have gone for seven' years and ten months to B ràm ana Sonuttaras house and to have taught the Abhidhamma. 4. Five tỉmes the p mentỉons the Ạbhidhaxnma, íĩrst in the introductory gàthà where Nàgasena was mentioned as an expert in Abhidhamma, secondly when Rohana taught Nàgasena the seven books on Abhidhamma Ễrom Dhammasanganỉ up to P atth àna, thirdly when Nàgasena recited to the company of A rahants the seven Abhidhamma texts in íủll, to the thunderous applause of Brahmà God and the shower of Mandàrava flowers. Again Nàgasena preached the Abhidhamma to the lady-devotee and both attained the Sotapatti stage. Last of alỉ, Nàgasena on his way to Pàtalỉputta expounded the Abhidhamma to the m erchant who played the host to him. 5. Nàgasena, while accompanying his teacher in his begging round, mentally blamed his teacher of being empty- headed and foolish to have taught him íirst the Abhidhaimnã and due to that, he was told by his teacher to go and challenge King Milinda so as to atone for his unholy thoughts. 6. Nàgasena went to Ven. Dhammarakkhita in Pàtaliputta to study the three Pitakas under him, and within three months he mastered the whole of it. Not available in the p teoct .ẽ There are certain passages whịch are missing in the p text but available in the c te x t: 1. Missing in the p text are the story of the present Buddha and the elephant seeking solitude (which is remỉniscent of the story of the monks of Kosambi), the story of the elephant who, after the Buddhas demỉse, came to the temple to listen to the recital of the doctrine, his rebirth in a Bràhm ana family, his growth into a youth who did not hear the Buddha-doctrine and did not see the monks, his adoptỉon of a herm it life, his acquaỉntance with another hermit, theừ vows and th eữ being bom as Na-hsien and Mi-lan. 2. Na-hsiens expulsion from the Sangha due to hỉs disobedỉence to hỉs teachers order.his repentance, his striving for and attaỉnm ent of Arahanthood and his rehabilitation into the Order are not found in the p text. 3. After his Arahanthood, Na-hsien's preaching tour from village to village, from town to town, the spỉrỉtual attainm ent of his audience, the welcome he received not only from men but also from Inda, Brahmà etc.... these details are missing in the p text. Thus the accounts of the previous lives of Nàgasena and Milinda differ widely in both versions, although points in common are not lacking. The moderation in the c version speaks highly for its originality and we have reason to believe th at the original version was altered by the p compilers to suit their own đoctrine and schoolỗ (E) DIFFERENCES IN DETAILS In the attitudes of the personages, in the quotatỉons of the places, rivers, dỉstances, there are some diíĩerences in the two versions, and some of them are listed below : I. In the p, King Milinda, aíìter having sent a messenger, came to see Elder Àyupàla along with 500 Yonakas; in the c, íirst Ven. Ye-ho-lo was invited to come and meet King Mi-lan. The monk replied th a t the kỉng should come but not he; and the king came 'along wỉth 500 attendants. 2. In the p, the kỉng, after having sent a messenger, came hỉm selí with 500 Yonakas to pay a visit to Nàgasena; in the c, King Mi-lan sent an invitation to Na-hsien to come to the place, and Na-hsịen accepted the invitation and came him self with a retinue. 3. In the p, King Milinda him selí detected Nàgasena sỉttỉng in the mỉddle of the Sangha and he rejoiced to hạve recognised Nàgasena without any help: in the c, it was the king who asked the minister: ”Who is Na-hsien ?" and when the m inister pointed out the monk to him, King Mi-lan said that his guess was right. 4. The c starts the conversation between the king and the monk, íirst with Na-hsien preaching the Dharma to Kỉng Mi-lan without the latter asking him. He preached th a t the Buddha doctrine prọclaimed th a t men's safety was the highest profit; m en's contentment was the greatest Uỉealth, men's faith was the highest blessing and Nirvàna was the highest h a p p i n e s s The p omits this passage and starts the conversation with King Milinda asking about Nàgasena’s name. 5. On the 2nd day of the convesation, the c mentions that Na-hsien was accompanied by 80 monks including Ven. Yeh-ho- lo, while the p refers up to 80.000 monks and omits Àyupàla. In the c , it was Chan-mi-li-wang-ch'im, who came alone to Na- hsien and asked Na-hsien some questỉons, while the p mentions the coming of Devamantiya, Anantakàya and Mankura and it was Anantakàya who asked questions. 28 Àrogyaparamà labhà, santutthi paramaxn dhanam;vissàsa Paramà ũati, Nibbànam paranam sukham (Dhammapada,204). 6. The second reception of King Milinda to Nàgasena is almost the same ỉn both versions, except th a t in the G, King Mi- lan paid homage to Na-hsien and after the meal, oíĩered to each monk a robe with a pair of sandals, and to Na-hsien and Yeh-ho- lo a set of three robes and a pair of sandals. Ạnd when only ten monks remained behind with Na-hsien, Mi-lan ordered his lady- folks to sit behỉnd a curtain and witness the conversation. The p omỉts the offering of sandals, the presence of Àyupàla and th a t of the lady-folks. It adds th a t King Milinda took a lower Seat and sat down. 7. The c quotes five rivers: (a) Heng, (b) Hsin-t'a, (c) Ssu- t ’a, (d) Po-ch'a, (e) Shih-p'i-i, while the p quotes Gangà, Yamunà, Aciravati, Sarabhù and Mahì. Dr. Kogen Mixuno29 identiũes the five rivers quoted in the c version as Gangà, Sindhù, Sità, Vakshù and Sarasvatì. These five except the Gangà, are the great rivers which flow through N. w. Indỉa, while four of the five rivers mentioned in the p are flowing through the Eastem parts of India. 8. The c mentions th a t a big rock like the kỉng's palace takes six months to reach the earth if dropped from the seventh Brahmà heaven, while the p mentỉons th a t if a rock like a Kùtàgàra falls down from the Brahmà-heaven, a t a speed of 48.000 yojanas day and night, it takes four months to reach this earth. The c mentỉons A-li-san as distant Ễrom She-chieh of 2000 yu-hsùn (yojana), while the p mentỉons th a t Alasanda island is distant from Sàgala about 200 yojanas. The discrepancy in the dỉstance between the p and the c versions makes w.w. Tam 30 rem ark th a t the c translation 29 RM.P.p.47. 30 G.B.I.p.421. altered the locality of M enanders birth, makỉng Alasanda as 2000 yojanas from Sàgala instead of 200. He complains as uníbrtunate th a t a number of French scholars (Pẽlliot, Démiéville, Finot, Grousset, Lévi) should have championed this against the p version. According to him, the c translator had never heard of Alexandria of the Caucasus and knew only of Alexandria in Egypt and altered 200 yojanas to 2000 accordỉngly. But on the same page (Note 4), Tarn remarks that the name Áỉasanda occurs three times ỉn P art II (Pàli text p.327, 321 and 269) and in the last passage, it is Alexandrỉa in Egypt beyond question, while the other two passages mentỉon Alexandria of the Caucasus. Whatever it might be, a t least Tam concedes th a t once Alexandria might have belonged to Egypt. Again the c mentions Mi-lan being bom as a prince, while the p reíers to Milỉnda as being born a t Kalasigàma (in a village). So T am opines th a t Menander was bom as a commoner but the c translator tum ed him into a prince.31 As to Nagasena, the c mentions him as being bom in a village called Kajangaỉa under the Himàlàya while the c mentions Chi-pin (Kashmir) as being his place of birth. Mr. Tam seems to place too much trust in the fidelity of the p version. But our present study shows th a t alterations and interpolations are galore in the p version and it is not without reason th a t the French scholars íávour the c version. Anyhow, the Mỉlỉiụỉapanha, being a book "of didactic ethics and religỉous contrbversy cast into the form o f hístorical romance”32 should not be reíerred to as historical evidence and we all are aware th a t we should not expect much hỉstorỉcal data from our Mỉlindapanha. 31 G.B.I. p.420-421. 32 Q.KM. p. xxiv. Again Chi-pin is mentioned as 720 li dỉstant in the c, while the p mentỉons only 12 yojanas being the dỉstance between Kashmir and Sàgala. Further the c speaks of bones of 4000 li long and a big £Lsh called Chih of 28.000 li long, but the p mentions only 100 leagues and 500 leagues respectively. 9. When the conversation came to an end, according to the c version, Na-hsien said th at it was past mỉdnight and he wanted to go. Then the kỉng ordered his attendants to have four rolls of cloth dipped in oil to serve as torch and see Na-hsien to his place, with all due respect to Na-hsien as if to himsel£ saying th a t with a j teacher like Na-hsien and a disciple like himselí, the realỉzatỉon of the Dharma would be quick, as all his questỉons were given suitable answers by Na-hsien. Here the p íĩrst adds Nàgasena's enquiry as to the tỉme and the kỉng replied that, the first watch had passed, the second watch was ushered in, the torches were lit, the four banners were raised and the gift from the king would come from the treasury. Here the p adds th a t the Yonakas praised, Nàgasena as a pandita and the kỉng approved of their praises saying that wỉth such a teacher as Nàgasena, and such a dỉsciple as himselí, a scholar would realize the Dhamma beíore long. 10. The king was pleased and ordered clothes worthy of 10.000 (golden coins) to be offered to Na-hsien from the treasury and informed him th at from now on, he together with 800 monks, would be invited to take theữ daily meals in the palace and provided with what they desired. The p is almost the same, but it refers not to 800 monks but to 800 meals (atthasatabhattam ). The p adds the kỉng's saying th a t if he were to adopt the religỉous life, he would not live long because he had many enemies. 11. At the end, the c mentions Na-hsien's departure and the kỉng paying homage to the monk. The p omits both but mentions instead that both great men praised each other. (F) DIFFERENCES IN DOCTRINES Differences in doctrines are found scattered here and there in both versions, and they are interesting and important as they reveal the sect of the compilers and the age of the texts in question. 1. Abhidhamma : Throughout the three books in the c version, not even for once is Abhidharma mentioned. On the contrary, within the íirst three books of the p version, Abhidhamma is mentioned eight tỉmes: (i) In the introductory gàthà, Nàgasena is mentioned as an expert in Abhidhamma33 (ii) Rohana taught Nàgasena the seven books on Abhidhamma ữom Dhammasanganì up to P atthànà.34 (iii) Nầgasena recited to the company of Arahants the seven Abhidhamma texts in íull to the thimderous applause of Brahmà gods and the shower of Mandàrava flowers.35 (iv) Nàgasena preached the Abhidhamma to the ladydevotee and both obtained the Sotapanna stage. (v) On his way to Pàtaliputta, Nàgasena expounded the Abhidhamma to the merchant who played host to him. (vi) Nàgasena referred to Abhidhamma in his answef to Anantakàya's question with such effect th a t the latter became a lay-disciple.38 33 P.M.P. p. 1. 34 P.M.P. p. 12. 36 P.M.P. p. 13. 38 P.M.P. p. 16. 37 P.M.P. p 17. (viỉ) Nàgasena again refers to Abhidhamma classiũcation of 108 kỉnds of feelings.39 (viii) Nàgasena explained the non-existence of the soul with reference to the Àbhỉdhamma exposition.40 Again the p speaks of the seven Sabbacỉtasàdhàranà cetasikà, such as phasso, vedanà, santìà, cetanà, ekaggatà, jivitindriyam, manasikàro, which can be íbund only in the p Abhidhamma, as other sects do not accept Jỉvitindrỉyam to be classỉũed as sabbacittasàdhàranàcetasikà.41 2. The 37 Bodhỉpakkhỉyas : The c has giveri the 37 factors of enlightenment which are almost tbe same as the usual Pàli ones, but th eữ definitions are not exactly the same. Thus the cattàro satipatthànà can be said to be almost similar to the p ones, but for the four sammappadhànà, the c translates as Ssu-i-tuan, the four eradications o f the mind, due to the coníusion between pradhàna and prahàna. The deíinition is rather curious: "The Buddha said:" Having analysed the four resting places o f the mind, one wouỉd not think o f any further, this is caỉled the four eradications o f the mind." Thus it is far di£Ferent from the usual p deũnitions for sammappadhàna. The same can be said of the four psychic powers which the c deíines as : "The eyes can see everything; the ears can hear everythỉng; the m ind knows ỗthers' mind,ẵ the body can flỳ" 38 P.M.P. p 31. 39 P.M P p. 45. 40 P.M.P. p. 56 41 Among the 46 caitasikas of the Sarvàstivàdins, Jivitindriyan is not dassiííed among the ten mahàbhùmikà along with vedanà, samjăà, cetanà. sparáa etc, but it'is classiíied in cittaviprayukta dharmà ( Early monastic Buddhiam.p. 141-142 Note 2). which diữers greatly from the usnal p chandiddhipàdo, cittỉdhipàdo, viriyỉddhipàdo and vìnumsiddhipàdo. Again the ỷỉve facuỉties and the five powers are also not the same. The five íaculties, are deíined as "not attachment o f the m ind to good. and bad shapes, sounds, odours, tastes, touch.es; the five powers, deũned as control o f eyes, ears, nose, mouth, body , which are different &OII1 the p Soddhindriycun, vinyindnycơn, satỉndriyam samàdhỉndrỉtcơn, pannỉndriycữn, saddhàbalcan, viriyabalcan, satibaỉcun, samàdhibcdcữn, pannàbaỉanỊ. As for the seven factors o f uiisdom, the c enumerates as follows: (a) i (mind.) for saii. (b) kho (joy) for Piti, (c) i (serenity) for passaddhi, (d) hu (protection) for upekkhà, the remaining three are the same with the p. The Eight-íòld Path is almost the same in both versions except th a t the c uses the term straìght for the p term sammà and fang-pien (means) for the p vàyàmo. 3. Paticcasamuppàda or tìie Dependent Origination : I t is almost the same in both versions, but the terminology adopted in the c is not so clear-cut and somewhat unusual fọr some expressions. They are as follows in the c : (i) Ignorance, (u) spirit (shén), (iii) body, (iv) ncane, (v) form, (vi) the sịx knowledges, (vii) their touches with their respectìve obỳects, (viii) knowỉedge o f poin and happiness, (ix) attochment, cravmg, (x) ỉust and, desire, (xi) becoming, (xii) birth, (xiii) old age, (xiv) disease, (xv) death (xvi) lamentation, (xvii) grief (xviii) inner despair. I f we put name and form together, old age, disease, death, lamentatỉon, grief, inner despair together, it comes to the same number twelve as in the p. The c soiã for sankhàra, body for vinnànarn, sỉx knouiledges for saỉàyatanam, ỉust and desỉre for upàdànam are rath er forcefiil and 8how th a t th6 c translator was not yet acquainted with the exact rendering in G of these terms a t the time of the compilation of the c text. Again, this law is explained in the negative order as follows in the c : "The wỉse men, who had leamed the Dharma, did not cỉing to the intemal and external body, had no craving. Having no craving, they had no sense-desires. Without sense- desỉres, there was no pregnancy in the womb. Without pregnancy ỉn the loomb, there were no birth, no old. age. Having no birth no old age, there were no sichness, no death, Having no sickness, (no decứh), they had no grief, no lamentation. Hauỉng no grief, no lamentatỉon, theỵ had no inner pain, they obtained Nìrvàna." Again here we remark that the c íòrmula is still in a fluid condition, not yet solidiũed into an unyielding shape. This is starting somewhere in the middle and we have similar cases in the M ahànỉdànasutta of the Dìgha, vol.II. Also in Visuddhimagga, Chapter XVII, we have different methods of contemplation upon this law. We may begin a t the mỉddle and go backward or forward, or we may commence with the last and go backward (patiloma), as we can go forward (anuloma). 4. Vedanà or feeỉỉngs : The p refers to the Abhidhamma classification of 108 kinds of feelings; but the c omits th6 Abhidhanuna ref6rence and classiũes them as follows: (i) six things arousing intemal joyfủỉ feelings in men; (ii) six thìngs arousỉng extemaỉ joyful feelings in men; (iii) six ỉntemaỉ things arousing intem aỉ sorrowfuỉ feelings ỉn men; (iv) sỉx extemaỉ things arousing not joyful feeỉỉngs ỉn men; (v) six things arousing neither sorrowfuỉ nor joyful feelings in men; (vi) six extemcd things arousing sorrowful feelings in men. . 5 The three characterỉstỉcs : While the p mentions the three characteristics as anicca dukkha, anatta realized by those who possess w i s d o m , the c o£fers a slightly diílerent reading, although the purport is the same. 6ắSeven kinds of wỉsdom : The p refers to seven bojjhangas, while the c mentions the following seven: (i) thinking o f good and evil things; (ii) exertion; (iii) to enjoỵ the Dharma; (iv) to subdue the mind. in doing good', (v) thinking of the Path; (vi) onemindedness; (vii) to meet things without attachment, withouth hatred42. 7. Yoniso m anasikaro áfnd p a n â à or Right consideration and wisdom : The p states th a t sheep, goats, oxen, buữaloes camels, asses have yoniso manasikàro but not paiĩnà; but the c states th a t oxen, horses, the six domestic animals have wisdom but their heart is diíĩerent. 8ệ Nibbàna : C: Nieh-pan path (means that) having gone past, there would be no more becoming = P: Nibbànam nirodho ti. 9ẻ Saddhà or faith : In the deũnition of faith, the c omits its lakkhana, but says simply th a t faith means ivithout doubts and adđs: F