Thực Tại Hiện Tiền (Viên Minh) Vien-Minh: Thuc Tai Hien Tien - 08 Nguồn: Thư Viện Phật Học BudSas (kho Dân tộc KING — Giảng Sư) Vien-Minh: Thuc Tai Hien Tien - 08 Vietnamese, with Unicode Times font Thực Tại Hiện Tiền Viên Minh [08] TRỞ LẠI BÁT NHÃ TÂM KINH 25-11-93 C húng ta đ ã biết qua sự tương tác của c ăn-trần-thức, từ đó phát sanh sự vận h ành của ngũ uẩn. Và chúng ta cũng đ ã biết tiến trình tâm. Thập nhị nhân duyên cũng vậy, đều l à những tiến trình tâm, lúc sinh khởi, lúc không sinh khởi. Tất cả những điều đó giúp chúng ta dễ d àng đi v ào kinh Bát Nhã. Vậy chúng ta hãy trở lại kinh Bát Nhã một lần nữa. * Quán Tự Tại Bồ Tát : người ta thường giải thích Quán Tự Tại là một nhân vật, là Đức Quán Thế Âm. Nhưng thật ra Đức Quán Thế Âm l à một nhân vật biểu tượng. Ở đây lại không nói l à Quán Thế Âm mà gọi là Quán Tự Tại. Cho nên, dầu Quán Tự Tại có là một biểu tượng đi nữa th ì ngay trên ngôn ngữ cũng đ ã hàm một ý nghĩa: Quán tức là soi chiếu. Tự tại là trọn vẹn chính mình, trọn vẹn nơi tự thân, trọn vẹn với cái đang l à hiện hữu tại đây v à bây giờ. Ở nơi mình đây nghĩa l à ở nơi c ăn, trần v à thức này ( 6 c ăn + 6 trần + 6 thức ). Quán tự tại không có nghĩa là cứ dòm vô bên trong mình đâu. Có nhiều người tưởng lầm " hồi quang phản chiếu " là quay vô bên trong mình, là tuyệt đối nội quán. Không phải thế, quán tự tại l à soi chiếu từ nơi sự sống đang vận h ành, tức là toàn bộ c ăn-trần-thức, khổ, lạc, xả v.v... đó l à Quán Tự Tại. Dùng chữ tự tại rất hay. Thiền tông thì dùng chữ " kiến tánh ". Mặc dù kiến tánh là đúng, nhưng chữ " kiến tánh " có thể gợi lên một ý sai, bởi vì kiến tánh thì người ta dễ nghĩ không kiến tướng, kiến dụng, kiến thể, kiến nhân, kiến quả hay sao? Kiến tánh theo Thiền Tông, thật ra, bao gồm tất cả các kiến ấy, là toàn diện, chứ không phải tánh với nghĩa là bản thể của bản thể luận ngoại đạo. Có người tham công án để mong đạt được " bản thể vĩnh hằng " gì đó l à thường kiến rồi. Không phải đâu! Không có cái bản thể không tưởng ấy đâu! Vậy d ùng chữ " quán tự tại " hay hơn, chính xác hơn. Tự tại bao hàm tánh, tướng, thể, dụng, nhân, quả, duyên, báo... còn nói kiến tánh dễ bị lầm lẫn tai hại. Người ta tưởng là sẽ " kiến được một cái tánh g ì đó ". Kiến tánh đúng nghĩa của Thiền Tông l à trả lại nguyên bản chất của pháp. Không phải thể tánh đối đ ãi với hình tướng. Cho nên, quán tự tại là soi chiếu toàn bộ sự tương giao nơi sự sống đang vận h ành . Bồ Tát: chữ " Bồ Tát ". Cũng cần được minh định lại. Bồ Tát là bodhisatta , thường âm là Bồ đề Tát Đỏa . Bodhi là tuệ giác . Satta là chúng sinh hữu tình . Người Trung Hoa dịch là giác hữu tình và hữu tình giác tức là người tự giác giác tha. Người có tuệ giác, sống với tuệ giác hoặc tu hành bằng tuệ giác là người tự giác. Người tự mình có tuệ giác và chỉ cho người khác biết sử dụng tuệ giác của họ là người giác tha. Giác tha thường dễ bị lạm dụng trở thành nghĩa cứu rỗi của Thượng Đế hoặc thần linh, khiến người ta ỷ lại v ào tha lực. Trong khi Phật dạy: Tự mình thắp đuốc l ên mà đi , nghĩa là muốn giác tha trước tiên phải tự giác. Tự giác cũng bị hiểu lầm là hành động ích kỷ. Thật ra bất cứ ai đạt đến tự giác đều có giác tha t ùy theo công hạnh. Mục đích cuối c ùng của đạo Phật l à thành Phật, dù là Thanh V ăn Phật ( S āvaka Buddha ), Độc Giác Phật ( Pacceka Buddha ) hay Toàn Giác Phật ( Sabbaññ ū Buddha). Cho nên tu Thanh V ăn, Độc Giác hay To àn Giác đều l à Bồ Tát cả. Trong đạo Phật không bao giờ có người giác ngộ m à còn ích kỷ, bởi vì ích kỷ thuộc bất thiện mà người giác ngộ đ ã vượt qua cả thiện lẫn bất thiện rồi. Hơn nữa Thanh V ăn Phật, Độc Giác Phật, hay To àn Giác Phật đều tu ba-la-mật cả. Bậc Thanh Văn Phật phải th ành tựu 10 p āramī , bậc Độc Giác Phật phải th ành tựu 10 upa p āramī và bậc Toàn Giác Phật phải thành tựu 10 paramattha p āramī . Nghĩa là công hạnh (dụng) của Phật Toàn Giác nhiều hơn, chứ không phải Thanh V ăn Giác v à Độ c Giác không có giác tha. Chúng ta không thể tưởng tượng được rằng một người hành thâm Bát Nhã Ba la mật đa v à chiếu kiến ngũ uẩn giai không lại là ích kỷ . Chiếu kiến ngũ uẩn giai không thì chẳng còn một tí tẹo nào cho bản ngã sanh khởi, phải không? Người mà đ ã thấy rõ sự thật rồi, đ ã sống với sự thật ấy, lại còn chỉ cho người khác cách sống với sự thật ấy là Bồ Tát đích thực rồi. Ng ài Punna, một vị Thanh V ăn v ào thời Đức Phật c òn tại thế, đ ã tình nguyện đến xứ Sunāparanta hoằng ph áp bất chấp mọi tình huống nguy hiểm đến tính mạng, th ì Thanh V ăn đâu phải l à ích kỷ. Đức Phật cũng dạy các vị Thanh Văn chia ra nhiều hướng để truyền thuyết con đường giác ngộ, v ì lợi ích chúng sinh, vì sự an lạc cho đời, th ì Thanh V ăn cũng có l òng vị tha vậy. Bồ Tát đích thực khô ng có đeo loon , không có đẳng cấp , không cần bất kỳ một nhãn hiệu nào. Người giác ngộ ví như mặt trời. Mặt trời thì chiếu sáng, đấy l à chức n ăng của mặt trời. Những vị giác ngộ giúp cho người khác là điều tự nhi ên , là chuyện đương nhi ên. Như vậy, ai tự hành đúng đắn theo đạo giác ngộ th ì cũng đều l à Bồ Tát cả. Có người hỏi: - Người ta thường nói tu Thanh V ăn khác, tu Bồ Tát khác chúng ta n ên hiểu ra sao? - Thật ra hồi nãy chúng ta đ ã nói rồi. Người nào đang tu đúng theo Phật đạo đều l à Thanh V ăn m à cũng đều l à Bồ Tát cả. Nhưng Bồ Tát có 3 bậc: Bồ Tát hạnh Thanh V ăn, Bồ Tát hạnh Độc Giác v à Bồ Tát hạnh Toàn Giác. Cả 3 bậc đều c ùng tu thập độ, nhưng bậc thứ nhất nhất chủ về thể, bậc thứ hai chủ về tướng, bậc thứ ba chủ về dụng. Như vậy nói 3 bậc l à nói theo tác dụng nhưng cùng một thể tánh. Thể tánh bổn lai thanh tịnh đó gọi l à A-La-Hán. Người ta thường hiểu lầm quả vị A-La-Hán để d ành cho Thanh V ăn. Thật ra tuy nói Phật Thanh Văn, Phật Độc Giác v à Phật Toàn Giác là nói theo tướng dụng, chứ cả 3 đều c ùng đắc một quả vị A-La-Hán như nhau v à đều gọi l à Phật. Ví như cùng tốt nghiệp bác sĩ nhưng người thì đi dạy y khoa, người th ì đi chữa bệnh, người lại l àm phòng thí nghiệm v.v..., công dụng khác nhau nhưng cũng là bác sĩ. - Xin hỏi vì sao thầy lại nói ai giác ngộ cũng đều cũng đều l à Thanh V ăn cả? - Đúng vậy. Ví như một ông bác sĩ đang dạy học th ì gọi là giáo sư, còn những người học y khoa tốt nghiệp bác sĩ gọi là sinh viên tốt nghiệp y khoa. Sự thật ai cũng là bác sĩ cả mà một bên là giáo sư một bên là sinh viên. Và ông bác sĩ giáo sư cũng đ ã từng là bác sĩ sinh viên chứ đâu phải tự nhi ên mà có. Bác sĩ giáo sư ví như Phật Toàn Giác, bác sĩ sinh viên ví như Phật Thanh V ăn. Các vị có đọc b ài kinh Sambudhe ( chư Phật Toàn Giác ) không? Trong bài kinh có khẳng định rằng, bậc To àn Giác hạnh trí tuệ như Đức Bổn Sư Thích Ca của chúng ta, đ ã từng nghe pháp của 512.000 vị Toàn Giác quá khứ và cuối cùng được 28 vị to àn giác thọ ký từ Phật Nhiên Đăng cho đến Phật Ca Diếp. Như vậy Phật to àn giác cũng đ ã từng nghe pháp ( s āvaka ) nghĩa là Thanh V ăn. Bậc To àn Giác hạnh tinh tấn và đức tin lại c òn học đạo kiểu Thanh Văn nhiều hơn gấp đôi gấp ba lần như vậy nữa. Vậy đừng chấp danh từ, chúng ta không thể hiểu nổi mật hạnh Bồ Tát l àm Thanh V ăn v à Thanh V ăn l àm Phật đâu, đừng lạm b àn mà mang tội vô ích. * Bát Nhã Ba La Mật Đa : phát xuất từ chữ Paññ ā pāramitā tức là trí tuệ bờ bên kia . Trước hết ta hãy xem bài kệ của Đức Phật trong kinh Pháp cú rồi so sánh với v ài đoạn kinh văn trong Bát Nh ã. " Sabbe Sankh ārā anicc ā'ti Sabbe Sankh ārā ca dukkh ā 'ti Sabbe dhamm ā anatt ā'ti Yadā pa ññ āya passati Atha nibbindāti dukkhe Esa maggo visuddhiyā ". Nghĩa là: " Tất cả các hành đều vô thường Tất cả các hành là khổ Tất cả các pháp là vô ngã Khi quán chiếu bằng trí tuệ ( bát-nhã ) Thì thoát khỏi khổ ( đế ) Đó l à thanh tịnh đạo " Sankh ārā trong câu 1 là hữu vi hay hành tức là các pháp duyên khởi trong thế giới tự nhiên cho nên là vô thường ( anicc ā ). Sankh ārā trong câu 2 ám chỉ hành trong hành uẩn nghĩa là tâm tạo tác các nghiệp cho nên là khổ ( dukkha ). Chữ Dhamm ā trong câu 3 nghĩa là pháp gồm cả hữu vi ( 2 loại hành trên ) và vô vi , ngoại pháp và nội pháp cho nên là vô ngã ( anatt ā ). Lát nữa chúng ta sẽ trở lại vấn đề n ày. Paññ āya passati là thấy hoặc quán chiếu , chiếu kiến bằng trí tuệ bát-nhã. Chữ Dukkhe ở đây có nghĩa l à khổ đế . Khổ đế không phải l à khổ thọ mà hàm chỉ tất cả các cảm thọ khổ, lạc, xả hoặc các cảm thọ thanh lương hơn như hỷ, lạc, xả trong các trạng thái thiền định. Vậy khổ l à cảm giác sinh diệt, trống không và ảo hóa ( m āyā ), hư huyễn, không thực hữu... tuy là ảo giác nhưng khó kham nhẫn. Nibbind āti có nghĩa là thoát ly hay nhàm chán . Nhàm chán là bởi sao? vì chúng sinh thường tưởng cái khổ là lạc. Chỉ có một trình độ cao hơn mới thấy chúng sinh đó khổ, nhưng y thì không tự biết vì đối với y l à lạc . Cõi sắc giới thì thấy chúng sinh dục giới là khổ. Cõi vô sắc giới thì thấy chúng sinh sắc giới là khổ. Người giác ngộ giải thoát thì thấy chúng sinh ba giới là khổ. Cho nên chữ Nibbind āti nghĩa bóng l à thoát ly, nghĩa đen l à nhàm chán. Nhàm chán là đúng. Thấy chúng sinh lặn hụp, tranh gi ành nhau danh lợi như lũ ruồi trong đống rác kia, không nh àm chán sao được? Esa là đó . Maggo là con đường , visuddhi là thanh tịnh : đó l à thanh tịnh đạo. Đến đây chúng ta so sánh với câu " hành thâm bát nhã Ba La mật đa thời, chiếu kiến ngũ uẩn giai không độ nhất thiết khổ ách " thì có giống nhau không? Đúng không? B ên nào cũng dùng trí tuệ Bát Nhã để quán chiếu cả. Bài kinh pháp cú thì dạy rằng hãy dùng trí tuệ để thấy r õ các hành là vô thường, khổ, các pháp là vô ngã . Bài kinh Bát Nhã thì dùng trí tuệ để soi chiếu cho thấy ngũ uẩn l à không . Cả hai đều thoát khỏi khổ đế. Vậy, các hành, các pháp có liên hệ với ngũ uẩn ra sao? Chúng ta thấy rõ ngũ uẩn là sắc, thọ, tưởng, hành, thức. Trong ngũ uẩn hành là chủ động, l àm cho chồng chất rối rắm. Khi trí tuệ soi chiếu thì hành diệt . ( Hành là các tâm sở do tư tác động, hoặc l à ái thủ hữu ). Hành được thay thế bằng tuệ ( bát-nhã=paññ ā ) thì trả ngũ uẩn về với bản chất đích thực của chúng. Trả pháp lại cho pháp, đấy l à ngũ uẩn giai không và thoát khỏi khổ đế. Trở lại sankh ārā l à hữu vi hay hành. Hành có 2 loại như hồi nãy chúng ta đ ã nói qua. - Thứ nhất: hành là thế giới trùng trùng duyên khởi của tự nhiên ( tạm gọi là thuộc ngoại giới so với hành trong ngũ uẩn hoặc trong Thập nhị nhân duyên là thuộc nội giới ). Ví dụ như vật chất do tứ đại duy ên hợp mà thành. Vì có duyên hợp mà sinh nên duyên tan thì diệt. Tính chất của nó là vô thường tan hợp nên gọi là Sabbe sankh ārā aniccā'ti hay uppadavaya dhammino . Và Duy Thức gọi y tha khởi tánh hoặc sinh vô tánh như chúng ta đ ã nói trước đây. - Thứ hai: hành là tạo tác chủ quan thuộc thế giới nội tâm. Ví dụ tâm tham, sân, si, ngã mạn, tà kiến v.v... cũng do duyên hợp mà sinh, duyên tan mà diệt, như khi có xúc, thọ, tưởng, tư và các nhóm tâm sở tương ưng hợp lại thì một tâm hiện khởi, khi hết duyên thì biến mất. Tuy nhiên, sự kết hợp này không tự nhiên mà là chủ quan, cố ý. Dĩ nhiên tính chất của hành này cũng vô thường nhưng chính yếu là khổ não nên gọi là sabbe sankh ārā ca dukkhā'ti . Duy Thức gọi là biến kế sở chấp tánh hoặc tướng vô tánh . Loại hành thứ hai này mới là vấn đề. Nó chính l à hành uẩn trong ngũ uẩn và hành ( ái, thủ, hữu ) trong Thập nhị nhân duyên . Hành này đóng vai tr ò chính trong việc tạo tác luân hồi sinh tử hoặc thiện ác trong 3 cõi 6 đường. Vậy hành này tác động như thế n ào? Ví dụ, khi mình nhìn một người, một đối tượng m à để cho vô minh và hành chi phối, thì người ấy, đối tượng ấy, biến đổi theo bản ng ã của mình. Giả sử chúng ta gọi mình là A và đối tượng l à B. khi A tương quan với B. Qua hành A tự vong thân để tự mặc cho m ình một bản ngã A'. Bản ngã A' dĩ nhiên chủ quan nên nhìn đối tượng B cũng biến th ành B'. Nguyên gốc: A → B Biến thành: A' → B' ( qua sự bóp méo của hành ). Khi hành tham dự thì cả thế giới bên ngoài và bên trong đều biến dạng hết, không c òn đúng nguy ên gốc nữa, có phải vậy không? Điều n ày rất là vi tế và cũng rất là kinh khiếp. Trong đời sống hằng ng ày chúng ta nên chiêm nghiệm xem thử mình đ ã nghe thực, thấy thực hay mình đ ã trở thành A' và đối tượng trở th ành B' tự bao giờ! Thảm kịch trần gian là ở chổ đó, n ên Phật dạy: chư hành là khổ . Đấy l à mới phần bên A tự biến thành A'. Còn B thì sao? Nếu A' nhìn B ra B' thì B cũng tự biến mình thành B''. B'' mà nhìn lại A thì A đó cũng bị bóp méo th ành A''. Vì bao giờ cũng vậy, chủ quan của A khác, chủ quan của B khác, phải không? Nguyên gốc: A ↔ B Chủ quan bên A: Á ↔ B' A'' ↔ B'' : Chủ quan bên B Sự biến đổi từ A ra A', A'' v à từ B ra B', B'' cũng nói lên tính chất vô thường, nhưng là vô thường chủ quan, tự ý biến đổi, chính vô thường n ày mới đem lại khổ n ão. Từ tham qua sân, từ thương đến ghét, đó l à vô thường của hành chủ quan mà sinh ra sầu, bi, khổ, não, lạc, hỷ v.v... Còn A và B có biến đổi không? A v à B nguyên gốc cũng có biến đổi vô thường nhưng l à khách quan, biến đổi sinh-vật lý, biến đổi theo định luật tự nhi ên nên vô thường mà vẫn thường. Còn biến đổi tâm lý, biến đổi do cảm tính chủ quan mới l à vấn đề. Do cảm tính chủ quan m ình vẽ vời ra đủ mọi thứ. Trong 5, 7 phút m ình có thể họa ra không biết bao nhiêu cái ngũ uẩn như vậy. " Tâm như công họa sư Họa chủng chủng ngũ ấm ". Nói tóm lại, khi mà hành phát sanh thì nó biến đổi sắc, thọ, tưởng, v à thức theo hành luôn. Có đúng không? Hành là tư, là tạo tác, là cetan ā. Nếu thay tư bằng tuệ thì A tự thấy mình là A, B tự thấy mình B ( tuệ là tri như thực, kiến như thực ), rõ ràng toàn bộ A', A'' - B', B'' biến mất. Như vậy là qua bên bờ kia ( p āramitā ) phải không? Vậy khi hành thâm bát-nhã-ba-la-mật- đa m à thấy rõ ngũ uẩn chỉ do hành điều động, chi phối, vẽ vời, th êm thắt chỉ là ảo giác, ảo tưởng, vọng động, biến kế sở chấp, tức l à thấy toàn bộ sự chồng chất rối ren ấy vốn không thì lập tức chấm dứt toàn bộ khổ não. Cho nên nói "chiếu kiến ngũ uẩn giai không độ nhất thiết khổ ách". Độ l à vượt qua sông mê bể khổ. Vậy vượt qua tất cả khổ ách - sông mê bể khổ - nghĩa là như thế này: Từ lâu A và B bị ng ăn cách bởi sông m ê bể khổ của vô minh và hành ( ái dục ). Vượt qua - vượt qua bờ bên kia - chính là vượt qua vô minh và ái dục. Vượt qua không phải là chạy đi đâu t ìm kiếm cái gì khác, mà chính là trả lại bản nguyên của các pháp để m ình (A) và đối tượng (B) đều như thực. Vượt qua A', A'', vượt qua B', B'' mà trở lại A là A, B là B thôi. A ↔ B " Biển khổ mênh mông hồi đầu l à bến ", cho nên " hồi đầu thị ngạn " chứ không bỉ ngạn nào khác. Quay lại là thấy ngay tức khắc, chẳng cần rong ruổi tìm kiếm đâu xa. Quay lại để thấy thực tướng của m ình và vạn pháp. thực tướng của mình và vạn pháp không phải là A', B và hằng tr ăm hằng ng àn cái phẩy như vậy. Thực tướng của vạn pháp chính là bản nguyên của A và B còn A', A'', B', B'' v.v... chính là thế giới của hành ( Sankh ārā thứ hai ). Chúng ta đ ã thấy tất cả hành là vô thường và tất cả hành là khổ . Bây giờ chúng ta thử tìm hiểu vì sao tất cả pháp là vô ngã ( sabbe dhamm ā anattatā' ti )? Pháp là gì? pháp khác với hành như thế nào? Hành ám chỉ hữu vi, trong khi pháp bao hàm cả hữu vi lẫn vô vi. Pháp hữu vi thì vô thường, khổ và vô ngã, trong khi pháp vô vi không vô thường, không khổ nhưng cũng vô ngã, vì vậy không thể nói tất cả pháp vô thường hoặc tất cả pháp khổ, mà chỉ nói tất cả pháp vô ngã. Nhưng vì sao tất cả pháp hữu vi, vô vi đều vô ng ã? Như chúng ta đ ã thấy: A', A'' và B', B'' v.v... chính là cái ngã. Khi "tự cho mình là... hoặc "áp đặt cho người khác l à..." tức cái ngã khởi sinh. Nhưng tự khởi sinh này do ngũ uẩn dựng lên, nghĩa là do ảo giác, ảo tưởng, phi như lý tác ý, và sự vọng động tạo tác v.v... dựng l ên, cho nên bản ngã chỉ là vọng ngã, chỉ là huyễn hóa, không có thực: vô ngã. Đây l à vô ngã của pháp hữu vi. Còn A và B có vô ngã không? A và B là bản nguyên của pháp, là pháp tự nhiên, không dính dáng gì cái ngã do chủ quan dựng lên, nên tự nó đ ã là vô ngã rồi. Chủ quan dựng lên mới là hữu vi, còn thế giới tự nhiên vốn vô vi nên đồng thời Vô Ngã. Vì vô ngã là tính bản nguyên của các pháp nên Duy Thức thức gọi là thắng nghĩa vô tánh hoặc viên thành thật tánh. Để dễ hiểu tôi xin tóm tắt lại như sau: 1) Tất cả hành là vô thường: Hữu vi tự nhiên → y tha khởi tánh → sinh vô tánh ( Hành 1 ) ( vô thường, vô ngã ) 2) Tất cả hành là khổ: Hữu vi chủ quan → biến kế sở chấp tánh → tướng vô tánh ( Hành 2 ) ( vô thường, khổ, vô ngã ) 3) Tất cả pháp là vô ngã: Vô vi → viên thành thật tánh → thắng nghĩa vô tánh ( vô ngã ) Trong phần 3 chỉ kể vô vi vì hữu vi đ ã nói trong phần 1 và 2 rồi. Có người hỏi: - Trong khi kinh Thập Độ cӲ nói đến trí0 tuỗ bờ kia, urýtuệ b᫝ tr ên, trí t5ệ bᛝ cao 4hượng. Nh vậy Trí tuệ" 0 "!" cũng có t'ng bᚭc lớn nhỏ sao?  - Vâog, có."Tr 4uệ$ở trên phương diện c(ỉ`FNT$FACE="Times Nw$Roman"> ܑể m=/BONT>à vượt qua fờ kia, wƐợt!qua jhỏi bức mӀn vô minh 㺣o vọng hay rông mê bể khổ t`ì chṉ"cần pañ ( tuệbờ kia ).$Trí tuệ ` đo1n l ìa sự điều độNg của các hành . ! ,FONT FACG= Tamew Naw Roman">Đó l à trí!tuệ " ē᫩ng tr ên pHưġng diỗn tực tánh mà nói. Còn tRí tuệ0bờ trên>/> ( pañ ā" upepđramī /I>) là nHÌn ở phương diện thực tướng . Và trí tuệ bờ cao thượng ( paññ ā paramattha pāramitā ) là thực dụng của tuệ . Tuệ có thể, tướng, dụng. Ví như một người có chiếc xe hơi. Y biết đó l à xe hơi, thấy rõ nó là xe hơi. Cái biết ấy nắm giữa tổng quát chiếc xe hơi. Ấy là cấp độ 1. Sau đó y thấy biết r õ xe hơi có bộ phận này, bộ phận kia, ấy là cấp độ 2. V à cuối cùng là y có thể ngồi trên xe mà lái, biết sử dụng chiếc xe, sửa chữa chiếc xe mà lại còn chế tạo ra nó được nữa. Đó l à cấp độ 3. Trí tuệ cũng vậy. Sự thấy biết ban đầu thường nắm giữ cái tổng quát, cái căn bản, nhưng cái thấy biết ấy chưa chuy ên sâu. Tu tập một thời gian. Trí tuệ ấy sẽ sâu sắc hơn, viên mãn hơn. Cuối cùng là trí tuệ có thể sử dụng thiện xảo các pháp nữa. Tuy nói đến 3 bậc trí tuệ nhưng thật ra cũng c ùng một thể tánh viên mãn như nhau. * Chiếu Kiến Ngũ Uẩn Giai Không, Độ Nhất Thiết Khổ Ách : Như vậy chúng ta đ ã rõ tại sao soi chiếu thấy ngũ uẩn đều không m à vượt qua tất cả khổ. Chính hành làm cho sắc, thọ, tưởng, thức bị rối loạn. Nhưng khi hành được tuệ thay thế, nghĩa l à thức không còn chấp trì kinh nghiệm, thành kiến, quan niệm để bóp méo sự thật nữa, th ì ngũ uẩn trở thành không: không ảo tưởng, ảo giác, không còn cái A', A'', B', B'', không vô minh, ái dục. Có người hiểu lầm chỗ này và họ ngồi mà quán không. Rõ ràng cái không ấy là do tưởng tượng mà ra. Có mà biến thành không, nghĩa là B mà biến thành B', là đ ã có sự tham dự của tưởng , của hành , của ngũ uẩn rồi. Như vậy làm sao mà quán không được! Chính cái ng ã quán không tạo ra A', A'', A''' và B', B'', B'''. Đó l à người đánh mất bản fguy~/FONT>ên,- ( đánh mất " thực tƐb'$vô tướng " , ( thực vướng(khne cɳ các tướng &quoT; phẩy đ᫁u khđng t ì chấm dứp aáa khổ:$khổ khổ, hoại kh- hđnh khổ. đã cũng chånh l â  Thqnh tịnh đ:o * " Th:t ra, kinh Bát-Nhë chỉ(có bấy nhiêu.Phần scu chỉ là phụ chú mˠ thôi> 4P> , ngjĩe là sᾯc chang jhá# Không, không chảlg khác sắc, sắf tức là khng, khône tᛩc là sắc. Th, ( tְởng, ànl, thức gũng đều njư vậy. Ta có thể diễn điều ấy bằng ví dụ A v à A'. A chẳng khác không của A' Không của A' chẳng khác A A tức là không của A' Không của A' tức là A Vậy chúng ta cần phải lưu ý rằng sắc (A) chỉ thật là sắc khi nó không bị biến thành tướng của ảo tưởng (A'): Sắc = không tướng ( vô tướng ). Vì vậy: Sắc ≠ sắc tướng. Nghĩa là muốn thấy sắc bản nguyên chúng ta phải dẹp bỏ sắc tướng do ảo tưởng dựng lên. Sắc = A Sắc tướng = A' A' không có thật nên sắc tướng là không. Sắc tướng là ảo ảnh của tưởng uẩn, hay nói một cách khác sắc tướng là sắc bị bóp méo qua " kính màu " của ảo tưởng. Vậy tuy sắc không có tướng ( chủ quan ) mà vẫn có thực tướng ( khách quan ), vì vậy mới nói " thực tướng vô tướng ". Ví dụ một người ghiền thuốc thì điếu thuốc có đối với y. Người không hút thuốc th ì điếu thuốc không đối với y d ù điếu thuốc vẫn có đó. Nhưng đối với người ghiền, cái có của điếu thuốc thực ra không phải l à những gì mà điếu thuốc thật sự có. Cái có của y chỉ l à tiến trình phức tạp của tâm-sinh-vật lý diễn ra nơi y. Vậy có 2 cái có và 2 cái không . Hai cái có là: Một cái có của thế giới tự nhiên hay y tha khởi . Một cái có thuộc tâm lý chủ quan ( hữu tướng ). Hai cái không cũng vậy: Một cái không tức là không có , không hiện hữu . Một cái không là không hình thành bởi thế giới ý tưởng chủ quan ( vô tướng ). Nếu cái không này do trí tuệ soi thấy thì đây chính l à cái không bát nhã. Quán không chính là soi chiếu cái có chủ quan ( hữu tướng ), bằng trí tuệ Bát Nhã để trả sắc về với bản nguy ên vốn không ý niệm ( vô tướng ) của chính nó, chứ không phải tưởng ra một tướng không rồi gán đặt l ên sắc và cho đó là quán không . Xin quý vị đừng lầm lẫn chỗ n ày. Để dễ hiểu tôi xin lấy một ví dụ: có một anh ch àng thanh niên một buổi sáng kia thấy một cô gái đi ngang qua nh à anh, thế là từ đó anh thầm y êu trộm nhớ. Anh ta xây dựng biết bao nhiêu mộng đẹp. Nhưng bữa nọ anh ta thấy cô n àng đi với một g ã con trai, thái độ, cử chỉ thật thân mật. Thất vọng v à đau khổ, anh ta ng ã bệnh. Thầy thuốc bảo rằng đấy ho àn toàn là do bệnh tưởng. Nghe như vậy chàng thanh niên bình tâm soi xét lại chính mình, và bệnh chẳng bao lâu chấm dứt. Ở đây, l ành bệnh là xóa hết B', B'' do chủ quan, bản ngã, ảo tưởng của anh tạo ra. B trả lại cho B. Như vậy, sắc ấy không khác không , sắc ấy là không . Sắc ấy rõ ràng là không tướng , chỉ có tưởng chủ quan do anh dựng lên làm anh đau khổ, n ão phiền. Thầy thuốc giúp anh vứt bỏ B', B'' trả B lại cho B, cái đó chính l à thực tướng . Thực tướng ấy là pháp. Pháp vốn như thị, chẳng thể nói có, chẳng thể nói không. Cô gái cũng là thực tướng, là pháp. Cô ta chỉ là cô ta thôi. Vấn đề rắc rối chính l à cô gái ở trong lòng anh ta, khi thì có, khi thì không, lúc thế này, lúc thế khác. Vậy quán không là cái không tướng cô gái trong lòng anh ta , chứ không cần không có cô gái đi qua trước nh à anh ta. Bởi vì nếu cô gái trong lòng anh ta vẫn còn mà cô gái bên ngoài chết đi th ì anh ta lại càng khổ đau nhiều hơn nữa. Đó l à sắc không . Thọ, tưởng, hành, thức cũng đều không như vậy theo nguy ên lý. Thực tướng (sắc) = vô tướng (không) * Xá Lợi Tử: thị chư pháp không tướng! Bất sanh, bất diệt, bất cấu, bất tịnh, bất t ăng, bất giảm : các pháp vốn không tướng , không có các tướng B', B''. Khi có tuệ bát nhã chiếu soi. Tuệ bát nhã là tuệ không . Tuệ không nghĩa là không vô minh, ái dục, không ảo giác, không ảo tưởng, không lý trí vọng thức, v.v... Nhìn các pháp bằng cái nhìn tuệ không thì các pháp là không tướng, không tướng lại chính là thực tướng nên mới nói: " Có thì có tự mảy may Không thì cả thế gian này cũng không ". Thực tướng thì không sanh , diệt , cấu , tịnh , t ăng , giảm . Vì vô minh, ái dục mà có tướng sinh diệt, cấu tịnh, t ăng giảm. V ì vô minh, ái dục mới có A', B', mới có dục ái, hữu ái và phi hữu ái. Trong tuệ không thì pháp đâu có sinh l ên tướng gì mà bảo là diệt? Có sinh đâu m à diệt, phải vậy không? Tuy nhiên, xin quý vị nhớ kỹ cho điều n ày không sinh không diệt chứ không phải là thường hằng bất biến . Không diệt là vì nó không sinh. Chứ nếu cứ tưởng không diệt - vô sinh bất diệt là sống hoài, sống hủy, không chịu chết thì nguy to! A và B không có tướng sinh diệt, còn A', B', A'', B'' thì sinh diệt, cấu tịnh, t ăng giảm luôn luôn. Thương th ì t ăng m à ghét thì giảm, v.v... và chính đó l à vô thường, khổ não, vì chúng là hành, là tư tác, là nghiệp, là sinh già chết, là luân hồi triền miên. Trong tuệ không bát nhã tất cả chúng đều biến mất. Đó l à Không . * Thị Cố Không trung vô sắc, vô thọ tưởng hành thức, vô nhãn nhĩ tỷ thiệt thân ý, vô sắc thanh hương vị xúc pháp, vô nhãn giới nãi chí vô ý thức giới : cho nên trong không không có 5 uẩn ( sắc , thọ , tưởng , hành , thức ), 18 giới ( 6 c ăn + 6 trần + 6 thức ). Khi tuệ không quán chiếu thì tất cả pháp này đều được trả về bản nguy ên " thực tướng vô tướng " của chúng. Ở đây chữ " vô " không có nghĩa là " không có " mà chính là " thị pháp trụ pháp vị ". Nhưng khi ý niệm bản ngã sinh thì tất cả các pháp này đều trở th ành hữu . Chữ sinh ở đây mang tính chất tâm lý, một ý niệm hơn l à thực tế sinh lý. Ví dụ như trong câu: " Sinh con rồi mới sinh cha Sinh cháu giữ nhà rồi mới sinh ông " Thì việc sinh ra một em bé là có thật, khi sinh đứa bé rồi th ì ý niệm " con " và " cha " mới sinh ra sau. Vậy chữ sinh trong " sinh con " là thực tế sinh lý, còn chữ sinh trong " sinh cha " chỉ là ý niệm giả lập, không thực, nó sinh cùng với ý niệm bản ngã. Anh chàng này trước kia mang danh hiệu là con, nay vợ anh sinh ra em bé, bỗng anh trở thành cha. Anh là một thực thể mang hai danh hiệu con và cha. Hai ý niệm này chỉ sinh trong thế giới ý niệm chứ không sinh trong thực tế. Nếu đứa bé chết đi th ì danh hiệu con của nó và danh hiệu cha của anh không còn nữa, nhưng bản thân anh vẫn hiện hữu. Vậy chỉ có ý niệm chủ quan sinh diệt, còn thực thể thì không sinh diệt. Vậy xin nhắc lại chữ vô ở đây không phải l à không có hiện tượng mà chỉ là không có ý niệm về hiện tượng đó. Có người hỏi: - Thầy nói thực tế không sinh diệt thì sao em bé lại chết? Thực thể không sinh diệt có phải rơi vào thường kiến không? - Anh hỏi câu này hay lắm! Thực ra ý niệm chết khác với sự chết. Các pháp " sinh sinh chi vị dịch " nghĩa là sự chết cũng là một phần của sự sống. Nếu như loại được ý niệm sống chết ra ngo ài thì pháp đâu có sinh diệt. Như tôi đ ã nói không sinh diệt chứ không phải là thường hằng bất biến thì làm sao thường kiến được. Xin anh lưu tâm cho điều đó. * Vô vô minh, diệc vô vô minh tận, vô lão tử, diệc vô lão tử tận : trong không không có vô minh cũng không có chuyện chấm dứt vô minh. Không có lão tử cũng không có hết lão tử, tức không có 12 nhân duyên . Ngài Vĩnh Gia nói: " Vô minh thực tánh tức Phật tánh Huyễn hóa không thân tức pháp thân ". Phật tánh chính là tánh giác, tánh biết thực. Khi có tánh biết thực rồi thì té ra không có vô minh. Mà đ ã không có vô minh thì làm chi có chuyện hết vô minh, vô minh chỉ là ảo hóa thôi mà. Ví dụ ban đ êm chúng ta thấy cái cây lay qua lay lại, tưởng ma, chúng ta sợ. Nhưng khi chúng ta nhìn rõ đó l à cái bóng cây, không phải ma thì chúng ta hết sợ. Thử hỏi ma đó có thật không? Không thật, không có. Không có m à chúng ta lại sợ nên sợ ấy không thật. Thấy thật cái cây thì mới biết con ma tưởng ( vô minh ) là không có thật. Tuy vậy, đối với chúng sinh vô minh quả thật l à kinh khiếp. Nó tạo ra tam giới, tạo ra 3 cõi 6 đường, tạo ra thi ên đ àng, địa ngục. Nó tạo ra chuỗi d ài vô minh, hành, thức, danh sắc, lục nhập, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử. Khi sợ ma nghĩa là A' sợ B'. Thấy thật thì A' trở về A và B' trở về B. Chính giữa A và B này có một bức tường giả, con sông giả ng ăn cách, cái giả đó gọi l à vô minh. Nhưng khi có tuệ quán , tuệ không , bát-nhã , tánh biết thực chiếu soi thì không có gì cả. Cho nên nói không có vô minh mà cũng không có chuyện chấm dứt vô minh, tức không có tiến trình ảo hóa Thập nhị nhân duyên sinh, không có lão tử và không có chấm dứt lão tử. * Vô khổ tập diệt đạo, vô trí diệc vô đắc : chúng sinh sống với vô minh ảo hóa nên thấy có luân hồi sinh tử. Khi đ ã thấy ra không có vô minh thì tập đế cũng không có. Tập đế không có th ì khổ đế cũng không. Đ ã không có tập đế khổ đế, th ì đạo đế v à diệt đế để l àm gì. Tập đế l à con đẻ của tư tưởng ảo, n ên khổ đế chỉ l à cảm giác ảo. Thấy ra chúng không thật có nên gọi là đạo đế v à diệt đế. Tuy nhiên còn chúng sinh là còn tứ đế. Khi đ ã giác ngộ thì chẳng có khổ, tập, diệt, đạo g ì cả. Các bậc A-La-Hán tức là Thanh V ăn Phật, Độc Giác Phật v à Toàn Giác Phật đ ã thấy Tứ diệu đế chỉ có đối với chúng sinh, chứ không phải đối với các bậc Giác Ngộ. Ví như người ghiền rượu ( tập đế ) chịu bệnh tật ( khổ đế ), khi cố gắng cai rượu ( đạo đế ) để hết ghiền, hết bệnh ( diệt đế ). Nhưng với người không ghiền rượu ( vô tập ) thì cũng không có bệnh do rượu gây ra ( vô khổ ), không cần phải cai ( vô đạo ) và không ghiền nên không cần hết ghiền ( vô diệt ). Một hôm Đức Phật hỏi Ng ài A-Nan: " Trong Niết Bàn có tham , sân , si , vô minh , ái dục không ?". Ngài A-Nan trả lời: " Không ". Vậy trong Không, không có khổ, tập, diệt, đạo. Nói vậy là nói trong " thật tế lý địa ". Còn với chúng sinh thì phải ráng mà " cai ", chứ nếu ngồi ôm cái lý " không " của bệnh tưởng thì muôn đời không ra khỏi luân hồi sinh tử Có người hỏi: - Nếu nói vô khổ, vô tập thì được, v ì khổ tập chỉ có đối với chúng sinh. Nhưng đạo đế v à diệt đế l à sự thật mà chư Phật, chư Thánh đều chứng đạt được. Diệt đế l à Niết Bàn, như nói chư Phật chứng ngộ Niết Bàn sao gọi là vô diệt, vô đạo? - Câu hỏi thật là tuyệt! Điều n ày thật vi tế nên nói ra rất khó hiểu. Ngay chữ vô trong vô khổ tập đ ã khác với chữ vô trong vô diệt đạo rồi. Khổ, tập chỉ có đối với chúng sinh, n ên khi giác ngộ thì khổ tập không có là phải. Vậy chữ vô ở đây có nghĩa l à không có, không thật, biến mất, không còn nữa. Đó l à lý do ví sao kinh nói rằng " khổ phải thấy , tập phải diệt ". Vô này chính là vô trong " tướng vô tánh ". Trái lại đạo đế phải tu, diệt đế phải chứng th ì tại sao lại vô. Vì vậy chữ vô này có nghĩa khác. Vô không phải là " không có " mà là " không có ý niệm về ", cho nên vô mà lại có thực tướng thực tánh. Vô này là " thắng nghĩa vô tánh ". Như ví dụ hồi nãy: tưởng là con ma ( tập đế ) nên sợ ( khổ đế ). Khi thấy rõ ( đạo đế ) là cái cây thì không còn sợ nữa ( diệt đế ). Ở đây, chúng ta thấy ngay 2 chữ vô khác nhau: Nói diệt, đạo có thật l à để đừng lầm với ảo hóa chứ thật ra không khổ tập th ì nói diệt đạo l àm gì. Như không ghiền thuốc thì nói cai thuốc làm chi. Hơn nữa tuy nói có thật nhưng tánh nó vẫn không. Vẫn là thực tướng vô tướng, chứ không phải nghe nói có thật liền chấp có chấp không. Chúng ta nên nhớ rằng kinh đang nói về rốt ráo cái không ( không trung ) nên lập ngôn như vậy, chứ thật ra: " Có thì có tự mảy may Không thì cả thế gian này cũng không " Người ta thường hiểu lầm diệt đế l à diệt hết trơn hết trọi không còn gì cả. Hiểu như vậy là rơi vào ngoan không rồi. Thật ra diệt đế chính l à: " Thị pháp trụ pháp vị Chư Phật thường hiện tiền ". Như vậy chúng ta chẳng ngạc nhiên gì khi có người hỏi Phật là gì, Ngài Triệu Châu liền chỉ cây bách trước sân. Rõ ràng quá phải không quý vị? Tóm lại: vô khổ tập là tướng vô tính , vô diệt đạo là thắng nghĩa vô tính . Xin nhớ cho như vậy. Và khi đ ã vô khổ, tập, diệt, đạo th ì dĩ nhiên không còn sở đắc v à không trí để đắc. Trong kinh điển nguy ên thủy, Đức Phật v à Ngài A-Nan đ ã xác định trong Niết B àn không có tham, sân, si, không có giới, định, tuệ, không có giải thoát v à giải thoát tri kiến. Vậy thì làm gì có trí và đắc. Thế giới ảo hóa thì tướng vô tính, thế giới duyên sinh thì sinh vô tính, thế giới rốt ráo chân thật thì thắng nghĩa vô tính, vậy làm sao đắc được. Chữ đắc chỉ d ùng cho chúng sinh ( chấp bản ngã ) dễ hiểu, dễ tu chứ thật ra chẳng có gì để đắc khi bản ng ã không còn tồn tại trong ý niệm nữa. Đắc không phải l à sở hữu một vật gì hay một pháp nào, mà chỉ là trải qua một tiến trình tâm như bao nhiêu tiến trình tâm khác trong đó Javana diễn ra lấy Niết-b àn làm đối tượng với 7 sát-na tâm như sau : (1) Chuẩn bị ( Parikamma ) → (2) Cận hành ( Upac āra ) → (3) Thuận thứ ( Anuloma ) → (4) Chuyển tánh ( Gotrabh ū ) → (5) Đạo tuệ ( Magga ) → (6) + (7) Quả tuệ ( Phala ). Vậy nói đắc đạo quả có nghĩa l à tiến trình tâm " hành thâm bát-nhã " trong đó trí tuệ ba-la-mật phá sạch mọi ảo giác, ảo tưởng, vọng niệm, tâm không c òn đi ên đảo, quái ngại khủng bố nữa n ên gọi là rốt ráo Niết-Bàn, như đoạn kế nói : " Dĩ vô sở đắc cố Bồ-đề-tát-đỏa y bát-nh ã-ba-la-mật- đa cố tâm vô quái ngại, vô quái ngại cố vô hữu khủng bố, viễn ly đi ên đảo mộng tưởng, cứu cánh Niết-b àn " Ví như một người đang đắm ch ìm trong cơn ác mộng đầy sợ hải bỗng nhi ên thức dậy, sợ hải tiêu tan mộng mị dứt sạch, anh ta trở lại với chính mình, mà thiền gọi là thấy tánh hay gặp lại bản lai diện mục lúc chưa sinh mộng mị. Trở lại chân diện mục với sự sống muôn đời, không mộng mị ( vô minh ), không đắm trước ( ái , thủ ) không tạo tác ( hành ) không trở thành ( hữu ) cho nên đạt đến vô thủ trước Niết b àn, tức là vô sở đắc vậy. Tam thế chư Phật y bát-nhã-ba-la-mật- đa cố đắc A-nậu-đa-la Tam-miệu-tam-Bồ đề. Chính vì vô sở đắc m à ba đời ( quá khứ , hiện tại , vị lai ) Chư Phật ( Thanh v ăn phật , Độc giác phật , Toàn giác phật ) mới đắc vô thượng Chánh Đẳng Giác. Nếu có một sở đắc th ì đ ã kẹt vào sở đắc rồi l àm sao có giác ngộ toàn diện được. Có người hỏi: - Ở đây tôi sợ rằng có sự mâu thuẩn. Khi th ì nói vô trí, vô đắc khi lại nói h ành thâm bát-nhã (tức là trí tuệ) và đắc Vô thượng Chánh Đẳng Giác, như vậy l à sao? Còn khi nói đắc Tu-Đ à-Hoàn, Tư- Đ à-Hàm, A-Na-Hàm, A-La-Hán là sao nữa? - Sở dĩ nói vô trí vô đắc l à để người ta khỏi hiểu lầm Niết-b àn như một sở đắc, m à có sở đắc th ì có sở cầu, có sở vọng, mà đ ã có vọng cầu thì lại cần phải có lực có trí để đắc kỳ sở nguyện v à như vậy vẫn loay hoay tạo tác trong vòng luân hồi sinh tử, nhân quả và thời gian. Bậc A-La-Hán, vô thượng sĩ ( Anuttaro ) là bậc vô cầu ( Vant āso ) vô tác ( Akata ) như kinh Dhammapada (Pháp Cú) đ ã dạy, mà vô cầu, vô tác thì làm sao có sở đắc được. Nhưng chính vì bậc A-La-Hán, Chánh Đẳng Giác, l à bậc không, vô tướng, vô tác ( vô nguyện ) nghĩa là không có sở cầu sở đắc n ên mới gọi là đắc Anuttara Samma Sambodhi . Ví như một người kia thấy thiên hạ đeo kiếng cũng đi mua kiếng về đeo. Nhưng khi đeo kiếng v ào, nào cận, nào viễn, nào xanh, nào vàng, thì anh thấy mọi vật đều biến đổi v à mắt xốn xang khó chịu, làm cách nào cũng không hết. Thực ra chỉ vì anh có sở đắc mấy cặp kiếng đắt tiền không dám bỏ đi m à đ ành mang mắt bịnh. Đến khi bác sĩ khám bịnh mới hay mắt anh tốt chỉ v ì mang kiếng mà có cảm giác vậy thôi. Quả nhiên khi bỏ kiếng đi anh thấy r õ như thường. Vậy chính vì bỏ sở đắc kính m àu mà đắc mắt sáng. Tạm gọi l à đắc mắt sáng, chứ thật ra mắt anh vốn sáng, chỉ bỏ mấy cặp kiếng đi l à " phản bổn hoàn nguyên " chứ có đắc cái g ì đâu, phải vậy không? Nhưng chính v ì nhận chân ra được không có sở đắc n ào cả mới thật sự gọi là đắc. Người ta cho rằng đắc Vô Thượng Chánh Đẳng Giác l à không có sở đắc. C òn đắc Tu-Đ à-Hoàn đến A-La-Hán l à có sở đắc. Nói như vậy l à tại người ta ưa đem tâm phân biệt m à gán đặt chứ thật ra Tu-Đ à-Hoàn, Tư- Đ à-Hàm, A-Na-Hàm, A-La-Hán cũng chỉ là danh xưng mà Đức Phật tạm gọi để chỉ những tiến tr ình tâm khi từ bỏ, thoát ly ra những ràng buộc ( kiết sử ) mà thôi. Bản nguyên của tâm và pháp vốn tự do, thanh tịnh. Vì vậy mà Đạo Phật dạy rằng khi một người có tâm thanh tịnh th ì thấy tất cả pháp đều thanh tịnh. Tuy nhi ên chúng sanh không thấy bản lai thanh tịnh của mình mà luôn luôn bị trói buộc trong: thân kiến, hoài nghi, giới cấm thủ, dục ái, sân hận, sắc ái, vô sắc ái, trạo cử, ngã mạng, vô minh. Khi dùng trí tuệ soi chiếu ( hành thâm bát nhã = Paññ āya passati ) thoát ly được thân kiến, ho ài nghi, giới cấm thủ, gọi là Tu- Đ à-Hoàn. Đoạn giảm dục ái v à sân hận gọi là Tư- Đ à-Hàm. Thoát ly dục ái và sân hận gọi là A-Na-Hàm. Thoát ly hoàn toàn mọi trói buộc từ thân kiến đến vô minh gọi l à A-La-Hán. Vậy A-La-Hán chính là trở về với bản lai thanh tịnh chứ không có sở đắc g ì cả. Ví như một người ghiền thuốc, về sau thấy sự tai hại của thuốc, anh ta bỏ bớt đi 30% số lượng thuốc, rồi cố gắng bớt đến 50%, 70% cho đến khi anh ho àn toàn bỏ được thuốc. Như vậy l à anh ta đ ã " đắc " được t ình trạng không hút thuốc. Cái đắc nầy chỉ có giá trị đối với người nghiền thuốc, c òn đối với người không hút thuốc th ì xưa nay vẫn là không hút thôi chứ có đắc g ì đâu. Do đó chúng ta thấy: nói l à đắc m à trên thực tế là bỏ, là xả ly, là đoạn tận, l à không thủ trước cho nên nói đắc hay vô đắc cũng giống nhau. Lão Tử cũng nói; " Vi đạo nhật tổn, tổn chi hựu tổn, dĩ chí vi vô vi " Sống Đạo th ì mỗi ngày mỗi bớt, bớt rồi bớt nữa, bớt hoài cho đến chỗ vô vi. Vô vi chính l à vô hành, là ngũ uẩn giai không ... Hoặc kinh Viên Giác cũng nói: " Tri huyễn tức ly Ly huyễn tức giác " Có người hỏi: - Đến đây tôi lại nghi ngờ c òn có sự mâu thuẩn, vì nói không thủ trước thì đúng, nhưng nói bỏ hay xả ly, đoạn tận th ì sao Đạo Phật lại chủ trương bất thủ bất xả. - Thực ra, chỉ vì giới hạn của ngôn ngữ thôi. Nói xả hay không xả, đắc hay không đắc chẳng qua l à tùy trường hợp chứ đó không phải l à luật cố định. Nói không nắm không bỏ l à nói khi quán chiếu thực tại không nên có thái độ thi ên lệch một chiều, vì nắm giữ hay xả bỏ thì khó thấy được thực tánh. Nắm giữ ở đây có nghĩa l à tham và xả bỏ là ưu ( sân ), cho nên Đức Phật dạy trong kinh Tuệ Quán Tứ Niệm Xứ l à phải từ bỏ tham ưu trên đối tượng quán chiếu ( vineyya loke abhijjh ādommanassam ). Vậy không thủ xả có nghĩa là từ bỏ tham và ưu, hay nói một cách khác không thủ xả chính là từ bỏ thủ xả ( Vineyya có nghĩa là từ bỏ ). Ví dụ như khi đang buồn th ì đừng giữ cái buồn lại cũng đừng bỏ cái buồn đi m à phải nhìn thấy thực tánh của hiện tượng buồn đó từ khi sinh cho đến diệt. Như vậy trong việc quán chiếu n ày có cái cần phải từ bỏ, có cái không cần từ bỏ: từ bỏ là từ bỏ thái độ tham ưu tr ên đối tượng, nhưng không từ bỏ chính tự thân đối tượng quán chiếu. Đối tượng buồn tự nó có sinh n ên có diệt, vậy thì chúng ta chỉ cần tỉnh giác để thấy nó đoạn tận chứ không cần gia tâm đoạn tận g ì cả. Đạo hữu có c òn nghi ngờ gì về vấn đề n ày nữa không? Nếu không, chúng ta nói tiếp. Chúng ta trở lại chuyện " đắc " hồi nãy. Thực ra những chữ giác, ngộ, chứng, đắc chỉ t ùy trường hợp mà nói. Giác và ngộ là để chỉ sự thoát khỏi m ê lầm, hoặc nhận ra sự thật ( thường chỉ về lý ). Còn chứng và đắc để chỉ việc trải qua một diễn biến tâm lý đối với một sự kiện ( thường chỉ về sự ). Đối với việc chứng ngộ Niết-b àn ngôn ngữ P āli thường sử dụng từ Nibbāna-sacchikiriyā. Sacchikiriy ā có động từ l à sacchikaroti và được định nghĩa l à sa + akkhim + karoti mà chúng ta có thể dịch theo nghĩa đen l à chứng kiến. Vì vậy tôi đ ã trình bày trong phần giải thích câu " vô trí diệc vô đắc " rằng đắc chỉ l à trải qua hay là chứng nghiệm một tiến trình tâm đặc biệt lấy Niết-b àn làm đối tượng m à thôi, chứ không phải là thủ đắc hay sở hữu pháp g ì cả. Niết-bàn không phải là cái để đắc, không phải l à chỗ để tới, v ì người ta chỉ có thể nắm bắt chính ý niệm của mình chứ không thể nắm bắt cái vượt ngoài ý niệm. Cho nên khi gán cho Niết-bàn là thường, lạc, ngã, tịnh thì chính là vì muốn thủ đắc ý niệm lý tưởng m à nó đ ã gia tâm dự phóng. Ý niệm này chẳng khác ý niệm đại ng ã thường hằng của Bà-la-môn. Vậy mà kinh Đại Bát Niết-b àn lại nói " Hữu Đại Ng ã cố, danh viết Niết-bàn ". Thì chắc chắn là Bà-la-môn hoan nghinh nhiệt liệt. Còn người Phật tử mà giải thích lôi thôi thì không khéo bán đường Đạo Phật cho B à-la-môn vậy. Khi trí tuệ đ ã thấy các hành tự nhiên là vô thường các hành tâm lý là khổ và các pháp là vô ngã thì không còn chấp thủ. Khi vô minh, ái dục, tà kiến không còn bóp méo thực tại thì mỗi mỗi đều được trả về bản nguy ên của nó. Nơi bản nguyên rốt ráo chỉ Saccikaroti thôi chứ đừng th êm thắc gì nữa. Để kết thúc đoạn n ày tôi xin nhắc lại nguyên v ăn: " Dĩ vô sở đắc cố, Bồ-đề tát-đỏa y bát-nh ã ba-la-mật- đa, tâm vô quái ngại, vô quái ngại cố, vô hữu khủng bố, viễn ly đi ên đảo mộng tưởng, cứu cánh Niết-b àn. Tam Thế Chư Phật y Bát-nhã Ba-la-mật- đa cố đắc A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề ". Quí vị thấy không, rõ ràng là tam thế chư Phật và Bồ-tát đều phải tu Tứ Đế, chứ đâu phải Tứ đế chỉ để cho thanh văn. Y Bát-nh ã Ba-la-mật- đa tức l à y Paññ āya passati , là y Maggo visuddhiy ā , là y theo Đạo đế vậy. Chính Đức Từ Phụ Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni của chúng ta cũng tuy ên bố như thế trong kinh chuyển Pháp Luân: " Này các Tỳ kheo, nếu như lai không thấy, không giác ngộ Tứ Thánh Đế th ì Như Lai không tuyên bố là đ ã chứng đắc A-nậu-đa-la Tam-niệu Tam-bồ-đề, giữa chúng Ma-Vương, Phạm Thi ên, Chư Thiên và loài người ". Cho nên người mê mà không thấy, không y theo Tứ Đế th ì muôn đời vẫn l à người mê, không sao giác ngộ được. C òn khi một người đ ã hoàn toàn giác ngộ giải thoát thì trong kinh thường gọi đó l à bậc A-La-Hán Chánh Đẳng Giác hoặc l à Vô Thượng Chánh Đẳng Giác, nghĩa l à chỉ ghép một số danh hiệu tiêu biểu để tôn xưng tính chất giác ngộ của Phật thay v ì phải nói hết cả 10 danh hiệu một lần. Mười phương diện khác nhau của ân Đức Phật tính ấy là : 1. Araham : A-La-Hán, Ứng cúng, Vô sanh 2. Samm ā Sambuddho : Chánh Đẳng Giác ( Tam niệu Tam bồ đề ) 3. Vijj ācarana Sampanno : Minh Hạnh Túc 4. Sugato : Thiện Thệ 5. Lokavid ū : Thế Gian Giải 6. Anuttaro : Vô Thượng Sĩ 7. Purisa - damma - s ārathi : Điều Ngự Trượng Phu 8. Satth ā - deva - manuss ānam : Thiên Nhơn Sư 9. Buddho : Phật 10. Bhagav ā : Thế Tôn Chính vì Chư Phật ( Thanh V ăn , Duyên Giác , Toàn Giác ) đ ã thấy chổ vô sở đắc n ên trí tuệ ba-la-mật mới đạt tới tột đỉnh Vô thượng chánh Đẳng Giác ( Đạo đế ), mới quét sạch mọi đi ên đảo mộng tưởng ( Tập đế ), nên tâm không còn khổ đau sợ h ãi ( Khổ đế ) và chứng ngộ Niết bàn rốt ráo ( Diệt đế ). Rõ ràng là đoạn mở đầu v à đoạn n ày đều nói đến Tứ đế: sinh tử luân hồi, nguy ên nhân sinh tử luân hồi, chấm dứt sinh tử luân hồi và con đường chấm dứt sinh tử luân hồi của chư Phật. đó l à con đường giác ngộ giải thoát duy nhất đưa đến A-nậu-đa-la Tam-niệu Tam-Bồ-đề. Cố tri Bát-nhã Ba-la-mật- đa thị đại thần chú, thị đại minh chú, thị vô thượng chú, thị vô đẳng đẳng chú, năng trừ nhất thiết khổ, chân thật bất hư, Cố thuyết Bát-nh ã Ba-la-mật- đa chú, tức thuyết chú viết: "Yết- đế, yết-đế, ba-la yết đế, ba-la tăng yết đế, Bồ đề tát-b à-ha". Ngoại đạo d ùng chú thuật để nương v ào tha lực hầu đạt đến những năng lực phi thường m à người ta thường gọi là pháp thuật hay thần lực siêu huyền. Mật Tông tà phái Tây Tạng cũng rơi vào con đường thần lực v à pháp thuật của Mật giáo cổ xưa tại bản xứ. Mật Tông Tây Tạng chính phái sử dụng câu chú như phương tiện để vượt khỏi thế giới ý niệm hầu thể nhập pháp giới chân như mầu nhiệm. Nhưng thật ra trì chú đến chỗ " tổng trì bất động " thì cũng chỉ ngang với niệm Phật đến mức " vô biệt niệm ", nghĩa là chỉ mới " tịch " chứ chưa " chiếu ", do đó muốn chiếu soi th ì phải dùng Bát-nhã Ba-la-mật- đa ( trí-tuệ đáo bỉ ngạn ). Chính vì vậy mà nói Bát-nhã Ba-la-mật- đa l à đại thần chú, đại minh chú, không có chú n ào bằng, không có chú nào hơn trong việc thâm nhập pháp giới chân như ( tabhat ā ) và quét sạch mọi khổ đau phiền n ão. Nói trí tuệ đáo bỉ ngạn l à chú vô thượng, tức là nói trí tuệ này vượt qua khỏi khả n ăng v à giới hạn của chú thuật. Và trí tuệ này cũng không còn giới hạn trong lĩnh vực tri mà dung nhiếp cả hành, tri chính là hành trong hành động: "Vượt qua, vượt qua, vượt qua bên kia, vượt qua bên kia một cách hoàn toàn. Ấy, chính là tuệ giác!" ( Gate , gate , paragate , parasan , gate , bodhi sv āhā !) "Yết- đế, yết-đế, ba-la yết đế, ba-la tăng yết đế, Bồ đề tát-b à-ha" là phát âm theo Việt Hoa từ phiên âm tiếng Hoa của câu " chú " mô tả hành động tuệ giác hay Trí tuệ đáo bỉ ngạn trong tiếng Sanskrit vừa nói tr ên. Quí vị có để ý l à paragate, parasangate chính là đến paramit ā ( đáo bỉ ngạn ) không? Vậy thì bỉ ngạn đó l à gì, và trí tuệ phải vượt qua cái gì để tới bỉ ngạn (bờ kia)? Chúng ta h ãy lấy lại ví dụ thế giới ý niệm A', A'', ...B', B'', của lý trí vọng thức, của vô minh ái dục thì chúng ta sẽ thấy : Hành động của trí tuệ l à vượt qua sông mê bể khổ, vượt qua thế giới ý niệm, tạo dựng bởi vô minh ái dục hay lý trí vọng thức, để đạt tới bờ kia. Cho n ên nói trí tuệ đến bờ kia l à vậy. Hay nói một cách cụ thể là trí tuệ vượt qua A', A'' và ...B', B'' ... để trả về bản nguy ên đích thực A, B của thế giới chân như ( tathat ā ) tự tánh ( sabh āva ). Đó l à bờ kia, là Diệt đế, l à pháp tánh bản nguyên như thị ( yath ābhūta ) vượt qua bên kia thế giới ý niệm. Cụ thể hơn nữa, vượt qua thế giới ý niệm chính là thấy thế giới ý niệm đúng chân tính của nó, chứ không vượt qua bằng cách chối từ hay tránh né. Ví dụ: khi sân khởi thấy sân khởi, khi sân diễn biến thấy là sân đang diễn biến, khi sân diệt thấy l à sân diệt, như vậy là thấy được tánh tướng của sân, không qua ph ê phán, biện minh, hay dự phỏng lý tưởng không sân để chạy trốn thực tại. Không tô vẽ bất cứ một ý niệm n ào vào cái sân đang hiện tiền, d ù đó ý niệm một tâm từ, một nụ cười, một b ài kệ, một câu chú linh thiên cách mấy đi nữa. V ì đó chỉ l à phương tiện đối trị hay đánh tráo thực tại chứ không phải đích thực l à tánh tướng của thực tại hiện tiền. Như vậy thấy đúng thực tánh của tham, sân, si v.v.. tức l à thấy pháp, thấy pháp chính là vượt qua đến bờ b ên kia, là trí tuệ đáo bỉ ngạn ( Bát-nhã Ba-la-mật- đa ), là tuệ giác ( bodhi, bồ- đề ) mà các bậc A-La-Hán, Chánh Đẳng Giác đ ã thành tựu viên mãn. Tóm lại, nói thực ra đó l à hành động của trí tuệ si êu việt tam giới để trả thực tại về với bản nguy ên như thị của pháp. Bát-Nhã tâm kinh là một đoản văn cô động nhưng đ ã nói lên đầy đủ những thực tại ti êu biểu của pháp mà Đức Phật khéo khai thị ( Svakkh āti Bhagavatā Dhammo ), là cốt lõi chung nhất của mọi tông môn, hệ phái phật giáo . Nếu Tâm kinh bát-nhã là lý của sự thì khi quí vị đọc kỷ kinh Tứ Niệm Xứ trong Pāli Dīghanikāya ( Trường Bộ Kinh ) hay Majjhiman īkāya ( Trung Bộ Kinh ), quí vị sẽ thấy Đức Phật không cần hiểu lý m à Ngài chỉ nói thẳng vào sự, vì ngay nơi sự sự vốn đ ã đầy đủ lý rồi. Trong sự m à mê mờ mới cần hiểu lý để ngộ, trong sự đ ã tỉnh giác thì không những là sự lý viên dung mà còn sự sự vô ngại nữa. Ngay nơi đi, đứng, nằm, ngồi thường lặng lẽ chiếu soi ( trong chánh niệm tỉnh giác ), ngay nơi khổ lạc ở đời không sinh một niệm tham ưu thủ xả, ngay nơi phiền n ão hay giải thoát, tuệ giác vẫn không hề lung lay dao động v.v.., như đ ã được Đức Phật chỉ dạy trong kinh Tứ Niệm Xứ, không phải sự sự vô ngại th ì còn gì nữa. Cho nên thấy Tứ Niệm Xứ chỉ nói đến những sự kiện b ình thường trong đời sống th ì cho là pháp tu của tiểu thừa, còn nghe nói " sắc tức thị không ", " không tức thị sắc " liền cho là pháp cao siêu mầu nhiệm của Đại Thừa th ì quả là chưa thấy lý đạt sự chút n ào, phải không quí vị? Đến đây, có thể xem như chúng ta đ ã thấy một cách đại lược về lý kinh Bát nh ã, cũng là yếu lý chung của nhà Phật, cho nên chúng ta tạm ngưng thảo luận về kinh Bát nhã để nói về những then chốt khác. Cũng xin thưa, đây không phải l à một buổi giảng kinh theo kiểu chú giải nặng tính danh ngôn ngữ nghĩa, mà chỉ tùy hứng mượn lời kinh để mở b ày sự thật, ví như từ đầu chúng ta đ ã đồng ý với nhau l à mục đích khóa hội thảo n ày chỉ để thấy ra đâu l à cái thật mà thôi. Bây giờ còn một ít thời gian, xin quí vị nêu thắc mắc để thảo luận. Có một cụ già hỏi : - Sau mấy lần liên tục theo dõi buổi nói chuyện của thầy, tôi được mở mang rất nhiều, thầy đ ã trình bày khá rõ ràng giáo lý của Đức Phật cả lý lẫn sự, n ên nhiều điều trước đây tôi nghi ngờ hoặc chưa hiểu, nay đ ã được đả thông, tôi rất cám ơn thầy. Tuy nhi ên, tôi e ngại rằng những điều thầy tr ình bày có thể quá cao siêu đối với người b ình dân, ít có thì giờ nghiên cứu học hỏi phật pháp. Đối với những người đó có thể có cách n ào dễ dàng hơn cho họ tu tập không? - Cám ơn cụ, câu hỏi cụ rất hay. Đúng l à kinh Bát-nhã mà chúng ta vừa trình bày, về lý thì rất rốt ráo, nhưng về sự chưa đáp ứng hết được mọi căn cơ. C òn kinh Tứ Niệm Xứ đúng mức lại d ành cho người vượt qua giai đoạn lý, chỉ cần hạ thủ công phu l à thấy pháp hiện tiền ( sanditthiko Dhammo ). Do đó hai b ài kinh này sự lý rốt ráo nhưng lại rất khó cho những người học đạo sơ cơ. Chính v ì vậy mà giáo pháp của Đức Phật có chia ra l àm 3 bậc: sơ thiện, trung thiện, hậu thiện. 1) Sơ thiện giúp cho người sơ cơ chưa thấy pháp có thể đoạn giảm điều ác, tăng trưởng điều l ành để vơi bớt những phiền n ão khổ đau do vọng nghiệp gây n ên. 2) Trung thiện giúp cho người đ ã thấy pháp ( ngộ ) có thể nhập lưu ( bước vào dòng Thánh ). 3) Hậu thiện giúp cho các bậc Thánh hữu học đạt đến vô học, tức l à giác ngộ giải thoát hoàn toàn. Vậy nếu xét thấy mình còn sơ cơ thì đừng vội luận b àn lý Bát-nhã hay cố gắng thực hành tuệ quán Vipassan ā, m à chỉ nên bố thí, phóng sanh, trai giới, gần gũi và học hỏi các bậc thiện trí thức, nghe pháp, tụng kinh, sám hối, cung kính, phục vụ v.v.. Lúc thân tâm tương đối ổn định trong sáng h ành giả có thể tu tập những bước sâu hơn như nhẫn nhục, nhu hòa, tinh tấn, thiền định, tứ vô lượng tâm hoặc tr ì chú, quán tưởng, tham công án, niệm Phật v.v.. Đến lúc nói năng, h ành động, suy nghĩ đều có thể sáng suốt, định tĩnh, chánh niệm, tỉnh giác, không bị che lấp bởi thế giới ý niệm của lý trí vọng thức nữa th ì mới có thể thấy được lý Bát-nh ã và hành được sự Vipassanā một c ách chính xác. Sở dĩ chúng ta nói đến lý Bát-nh ã và sự Vipassan ā l à để chúng ta không bị lạc đường v ào tà đạo - lý luận cao si êu nhưng " cước c ăn bất điểm địa " - còn thực tế thì mỗi người phải tự khám phá, hoặc nhờ một vị thiện trí thức chỉ bày, c ăn cơ tr ình độ của m ình để hạ thủ công phu sao cho khế hợp, đừng với quá cao cũng đừng kẹt v ào nhưng pháp môn phương tiện mà Chư Tổ tạm thời vận dụng cho người sơ học. Chính vì không tự biết mình nên nhiều người chưa thấy lý, chỉ mới có đôi chút kiến giải, rồi chấp v ào cái lý kiến giải đó, tự cho m ình có c ăn cơ cao thượng, chỉ h ành pháp cao siêu mà thực ra là đang tự đánh lừa m ình trong thế giới vọng tưởng huyễn hóa. Lý là thấy ra cái thực và sự là sống trọn vẹn, tỉnh thức với cái thực đó. Nhưng khi lý chỉ l à sản phẩm kiến giải của tư tưởng thì sự chính là luân hồi sinh tử trong tam giới - lý này là hóa thân của vô minh, tà kiến, mà hoạt động cụ thể chính l à Hành ( chữ hành dùng trong ngũ uẩn và thập nhị nhân duyên ), trung tâm tạo tác ra tam giới cũng như dựng lên ngôi nhà bản ngã. Do đó, cụ nói đúng, cái quan trọng l à phải biết c ăn cơ tr ình độ thực của m ình để tháo gở ngôi nh à bản ngã trong tam giới ấy. --ooOoo-- * Ghi chú của người ghi chép: Người ta đ ã định nghĩa Niết B àn bằng những hình ảnh, mỹ từ cao siêu và tôn quý nhất, ngôn ngữ triết học, thiền học, v ăn chương cẩm tú mỹ lệ nhất... có chỗ nói đúng cái rốt ráo vi ên mãn tùy tướng dụng của nó... nhưng có chỗ dễ rơi vào thường kiến, thường luận . Ví dụ: - Ly tứ cú, tuyệt bách phi. - Siêu việt lý trí. - Tuyệt đối trong l òng tương đối. - Không c òn sự diễn biến của ngũ uẩn. - Sát-na kỳ ngộ. - Sát-na vĩnh cửu. - Không còn vô minh, ái dục. - Đoạn tận tham, sân, si. - Vĩnh phúc, thường lạc. - Thường lạc ng ã tịnh. - Phi nhị giá, song quan, song lực. - Uyên nguyên, bản nguyên. - Bình thường tâm. - Vĩnh thể. - Bản lai diện mục. - Vô vị chân nhân. - Thiên thu. - Cố quận, - v.v... và v.v... Kinh Hoa Nghiêm có một nhóm từ rất chân xác là " đương xứ tức chân". Chỉ có cái đang l à ấy là cái chân, không có cái chân nào khác. Niết Bàn là cái " đang l à " luôn luôn mới mẻ, cụ thể, sinh động, phong phú, chứ không phải l à những lý niệm trừu tượng. Triết học Tây Phương từ thời cổ Hy Lạp cho đến hiện đại... cứ loay hoay m ãi với những duy lý, duy sự, duy danh, duy nghiệm, duy tâm, duy vật, duy linh... và đủ mọi thứ dụng tr ên đời n ày... không bao giờ nói được cái thực tại to àn diện... Thành tựu cao nhất mà cũng là thất bại tột cùng là dẫn nhau đến vực thẳm tuyệt lộ n ày, hố thẳm không bao giờ vượt qua này, mà đại biểu bi tráng nhất của nó l à Martin Heidegger. Heidegger với những tác phẩm Vô Thể và Hữu Thể, Hữu Thể và Thời Gian... không bao giờ diễn đạt được được cái "đang l à". Rồi chính Heidegger đ ã im lặng mênh mông trước nụ cười của Đức Phật. Triết học Tây Phương không hiểu nổi nụ cười của Đức Phật. -ooOoo- Đầu trang | Mục lục | 01 | 02 | 03 | 04 | 05 | 06 | 07 | 08 Chân thành cám ơn anh Lê Trung Thành đã gửi tặng bản vi tính (Bình Anson, tháng 1-2004) [ Trở về trang Thư Mục ] last updated: 08-01-2004