Vbud Đạo Phật và Nhân quyền: Nguồn: Thư Viện Phật Học BudSas (kho Dân tộc KING — Giảng Sư) This document is written in Vietnamese, with Unicode Times font Đạo Phật và Nhân quyền: Địa vị Người đàn bà trong Kinh Phật Nguyễn Phúc Bữu Tập (Thế Kỷ 21, 12-1996, California, Hoa Kỳ) -oOo- Trong khoảng bốn mươi năm gần đây, phong trào nữ quyền (feminism) không ngớt làm sôi động dư luận. Chỉ riêng với tổ chức Liên hiệp quốc, năm 1952 bổn Tuyên ngôn về Quyền chính trị của Nữ giới được long trọng tuyên khải. Năm 1975 được gọi là năm quốc tế Nữ quyền, và Liên Hiệp Quốc triệu tập Hội nghị Thế giới về Nữ quyền tại Mexico. Hội nghị đầu tiên về Quyền Sinh sản Làm mẹ và quyền tự do lựa chọn ngừa thai, giữ thai hay phá thai họp tại Nairobi, Phi Châu năm 1985. Mười năm sau, năm 1995, Liên hiệp quốc tổ chức Đại hội Nữ quyền Thế giới tại Bắc Kinh, thủ đô của nước Trung Hoa. Hội nghị kết hợp 185 quốc gia, gồm 4 000 đại biểu chính phủ, thảo luận trong mười ngày nhằm thay đổi đường lối, chính sách của các quốc gia để cải thiện phương tiện y tế, giáo dục, kinh tế và chính trị trong đời sống người đàn bà. Trong lãnh vực tôn giáo cũng vậy, Phong trào Nữ quyền hợp lực với các phong trào Canh tân Tôn giáo, đang làm rung chuyển tận gốc rễ giáo lý của tôn giáo giàu mạnh nhất là đạo Gia-tô, nhằm khai phóng người phụ nữ khỏi bị ràng buộc vì các điều ngăn cấm của nhà thờ trong đời sống gia đình như ly dị, ngừa thai, phá thai ..., và cho người phụ nữ đi tu được thực thi mọi nhiệm vụ linh thiêng và hưởng trọn vẹn quyền lợi của người nam tu sĩ. Ở vào một vị trí địa dư khác, tại các quốc gia Hồi giáo, Giáo hội Hồi giáo muốn đề phòng các khuynh hướng thay đổi địa vị người nữ, ở trong gia đình và thánh đường, ở ngoài cộng đồng xã hội, lại muốn nhấn mạnh các nguyên tắc độc tôn của giáo lý Hồi giáo (Fundamentalist Islam) đã và đang chi phối quyền hạn của người đàn bà. Câu hỏi chúng ta đặt ra bây giờ là phản ứng của nhà Phật trước các diễn biến nói trên như thế nào. Từ lâu, đạo Phật bị người ngoài nhìn vào như là yếm thế, bảo thủ -- và còn nặng hơn nữa, là trì độn (apathetic) -- đối với những vấn đề then chốt của đời sống hằng ngày. Sự thật có phải vậy chăng? Ta tự hỏi ngày xưa đức Phật nhìn vị trí của nữ giới trong xã hội và trong tôn giáo như thế nào? Nhận chân được cái nhìn đó, ta có thể dự phóng được lập trường của đạo Phật trong phong trào nữ lưu canh tân ngày hôm nay. Trong bài sưu khảo nhỏ này, trước hết ta tìm hiểu địa vị người đàn bà trong lịch sử từ Đông sang Tây. Từ đó sẽ khảo sát quan niệm cổ truyền về nữa lưu gán cho đạo Phật. Kế đến ta sẽ phân tích qua kinh điển xem lời dạy của đức Phật thực sự là hạn hẹp, chống cởi mở đối với nữ giới, hay chỉ là một điều ngộ nhận của người đến saụ Ở mục cuối, ta sẽ tìm hiểu đạo Phật trì hãm hay hỗ trợ phong trào nữ quyền. Để hướng việc tìm học đạo Phật vào hệ thống, sau đây ngữ vựng sẽ dựa vào cuốn Phật học Từ điển của Thầy Minh Châu (Nhà Xuất bản Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1991). Các danh tự chung hay riêng sẽ được cố gắng giữ hình thức chữ Sanskrit (S.) hay Pali (P.), dịch một lần qua chữ Nho hay tiếng Việt, đặt trong vòng đơn, trừ trường hợp các danh từ quá thông dụng. Như vậy, hầu giúp được người đọc dễ theo dõi hoặc tra cứu các tài liệu Phật giáo bằng tiếng Anh, Pháp, Đức... hiện hữu rất nhiều, lại chính xác, dễ đọc, dễ hiểu, so sánh với tài liệu bằng chữ Nho không còn ở trong tầm tay của người học Phật, nhất là bạn trẻ. Địa vị của người đàn bà trong lịch sử loài người Nói chung theo truyền thống ở mọi nơi và vào mọi thời đại, người đàn bà cũng như người đàn ông đã chấp nhận dữ kiện là nam giới được hưởng mọi quyền và nữ giới sinh ra để chịu đựng. Qua thời gian, nữ tính được đương nhiên hiểu và chấp nhận là yếu (phái yếu), đa cảm đa sầu ít thiên về lý trí, học hỏi chậm, và từ đó phải lệ thuộc vào phái nam. Các định chế xã hội, các cơ cấu tôn giáo từ nguyên thủy đã được tạo dựng trên mẫu mực thua kém của người nữ. Ở phương Tây, địa vị người đàn bà được nhào nặn trong tư tưởng Hy Lạp và La Mã, và trong truyền thống đạo Do Thái và đạo Cơ Đốc. Hai triết gia Hy Lạp dựng nên tư tưởng phương Tây là Plato và Aristotlẹ Plato, đương thời với đức Phật có tư tưởng tiến bộ chủ trương là người đàn bà giới thượng lưu (và chỉ trong giới thượng lưu mà thôi) phải được giáo dục và huấn luyện để lãnh đạo. Nhưng trên thực tế, tư tưởng của Aristotle thịnh hành hơn, lại chủ trương là người phụ nữ phải "thụ động, phục tùng và ít lời." Xã hội La Mã vào thời hưng thịnh, cho người đàn bà thượng lưu được tham gia bàn cãi chính trị và quản lý tài sản riêng của mình. Tuy vậy, nói chung, đại đa số nữ giới La Mã vẫn bị chèn ép và bóc lột không khác gì ở phương Đông. Trên bình diện tôn giáo, người đàn bà của mẫu mực Do Thái bị hạn chế trong vai trò người vợ và bà mẹ. Giáo lý Do Thái khoan hồng với chế độ đa thê, người đàn ông có quyền bỏ vợ. Trong gia đình mẹ phải dạy và kiểm soát con về giáo lý; nhưng vào nhà thờ, phụ nữ không được dâng lễ. Người phụ nữ Do Thái, khi có kinh nguyệt, không được bước chân vào thánh đường. Đạo của chúa Ki-tô chinh phục Tây phương từ hai nghìn năm trước. Đối với nữ lưu, giáo lý Cơ đốc vẫn giữ một điều mâu thuẫn lớn: nhà thờ đề cao và ca tụng người đàn bà làm vợ và làm mẹ, nhưng đồng thời vẫn quy tội cho người đàn bà đã "rủ rê, rủ rê hai đứa vào rừng hoang" làm cho ông Adam phạm tội tổ tông. Thánh Paul, lý thuyết gia đầu tiên của đạo Cơ đốc, chấp nhận cho người đàn bà phụ trách các nhiệm vụ lãnh đạo tinh thần, nhưng răn dạy là trong nhà, người đàn bà phải phụ thuộc chồng, và tại thánh đường không được làm lễ, không được giảng kinh. Đông phương có hai nền văn minh căn bản là Trung Hoa và Ấn Độ. Địa vị người đàn bà ở phương Đông, từ xưa cho đến lúc tiếp xúc với Tây phương hoàn toàn lệ thuộc vào người đàn ông, và muôn đời không ai phản kháng. Đạo Khổng, căn bản của tổ chức xã hội Trung Hoa, khép kín người đàn bà sau cánh cửa gia đình với các nguyên tắc tam tòng tứ đức, phu xướng phụ tùy. Ta đang khảo sát liên hệ giữa đạo Phật và nữ quyền, và vì đạo Phật phát sinh từ Ấn Độ, ta sẽ tìm hiểu kỹ hơn lịch sử nữ quyền tại Ấn Độ. Nơi đây, nền văn minh xưa nhất là văn minh Dravidian của giống người sinh sống trước tiên, da đen, như người gốc Châu Phị Hai nghìn năm trước Tây nguyên, bộ lạc Aryan tràn từ các cánh đồng Urals, miền ranh giới hai châu Âu Á ngày nay, xuống Ấn Độ, trước tàn sát một phần, sau đồng hóa người Dravidian lập lên nền văn minh Vệ Đà. Hai điểm quan trọng nền văn minh Vệ Đà để lại trên đất Ấn Độ cho đến ngày nay là ngôn ngữ và chế độ giai cấp gọi là caste. Hiện đại, ngôn ngữ Dravidian chỉ còn sót lại trong một vài bộ lạc nhỏ ở rừng núi miền Nam; khắp nơi khác trên lãnh thổ đều dùng ngôn ngữ Aryan (với cả nghìn thổ ngữ địa phương) gốc từ tiếng Phạn Sanskrit. Chế độ giai cấp caste dựa trên đức tin thần linh, và lấy ranh giới phân chia là màu sắc chủng tộc. Trong mỗi giai cấp caste, lại phân biệt người đàn ông là chúa, người đàn bà là tôi. Chỉ cần đơn cử ví dụ làm dễ hiểu là tục lệ hồi môn, gia đình nào sanh con gái phải làm việc đầu tắt mặt tối hoặc vay mượn cho được một số vốn làm của hồi môn để cho đứa con gái lúc 12, 13 tuổi có được tấm chồng. Về nhà chồng, nếu chồng chết trước, lại có tục lệ sati, buộc người góa phụ phải nhảy vào ngọn lửa khi hỏa thiêu để chết cháy theo chồng. Đó là môi trường sinh thái của nước Ấn Độ lúc đức Thích Ca dựng lên tôn giáo của Ngài. Quan điểm về nữ giới thường được gán cho đạo Phật Truyền thống dẫn ở trên buộc chúng ta nghĩ là đạo Phật tiêu cực đối với nữ quyền, và quan điểm này thường được dẫn chứng bằng hai mục: lời nói của đức Phật về người đàn bà, và hành động của Ngài khi tổ chức và điều hành. Kinh Mahaparinirvana Sutra (Đại Niết bàn) thuật lại lúc đức Phật gần nhập diệt trong làng Kusinara, ông Ananđà là người đệ tử tín cẩn gần gũi Phật hỏi ngài người tu hành phải đối xử với người đàn bà như thế nào, đức Phật dạy "Phải luôn luôn đề cao cảnh giác." Kinh Sattabhariya , trong Tăng chi bộ kinh tóm lược những lời dạy của đức Phật về người đàn bà. Kinh chép đức Phật chia nữ giới làm bảy loại: ba loại dữ dằn, ba loại hiền lương, và loại cuối cùng đức Phật ưa chuộng là loại người nữ an phận trong nhà. Kinh Sađharmapundarika Sutra (Diệu Pháp Liên Hoa) thuật chuyện ông Sariputta (Xá Lợi Phất), vị đệ tử có trí tuệ cao nhất của đức Phật, nhắc lại lời đức Phật dạy là người đàn bà bị ràng buộc trong hai loại giới hạn: tam tòng và ngũ chướng. Tam tòng ta thường hiểu là "tại gia tòng phụ; xuất giá tòng phu; phu tử tòng tử" (tại nhà, tuân theo cha mẹ; lấy chồng, theo chồng; chồng mất, theo con). Các điểm này ghi rõ trong sách Lễ Ký và Khổng Tử gia ngữ của người Trung Hoa. Nơi đây văn minh Trung Hoa gặp truyền thống Ấn Độ, cũng nói đến tam tòng. Kinh Phật Avatamsaka Sutra (Hoa nghiêm kinh) và Phật thuyết Ngọc gia nữ kinh (Hán tạng, dịch từ Sanskrit), cũng ghi lại ba điều ràng buộc này của phái nữ trong đời sống của người Ấn (Yuichi, sách dẫn sau). Tổ chức xã hội Ấn Độ từ xưa do bổn luật Manu (Manuvadharma Sastra) điều ngự được xem là bổn luật xưa và khe khắc nhất trong lịch sử loài người, và cũng ghi rõ ba điều ràng buộc này của người đàn bà. Ngũ chướng (chướng có nghĩa là cấm đoán, trở ngại) nói rõ là người phái nữ không thể nào trở thành năm bậc xuất phàm như các vị thần Brahma, thần Indra , thần Hộ pháp , bậc Cakkravartin (đại vương) và bậc Bồ tát (bồ tát là mục tiêu người tu hành hướng đến, để trở thành Phật). Trong kinh cũng ghi rõ sự tích sau khi đức Phật chấp nhận cho nữ giới vào tăng đoàn, Ngài ân hận bảo là "nếu không có đàn bà, đạo Phật hưng thịnh được một nghìn năm; nay có ni đoàn, thời Mạt pháp sẽ đến sớm hơn năm trăm năm." Ở trên là lời nói của đức Phật thường được dẫn ra. Hành động cũng chứng minh được quan niệm tiêu cực của đức Phật đối với giới nữ. Trong Luật Kinh Vinaya Pitaka, tập Cullavagga thuật lại sự tích thành lập ni đoàn. Bà dì của đức Phật tên là Mahapajati Gotami, người đã kết hôn với thân phụ đức Phật để thay thế mẹ đức Phật nuôi Ngài lúc nhỏ. Lúc vua Tịnh phạn mất, hoàng hậu Gotami đến gặp đức Phật lúc bấy giờ đang trú tại thành Ca-tì-la-vệ, xin cho bà và đoàn tùy tùng 500 người nữ theo bà được phát thệ làm nữ khất sĩ, "từ giã nhà cửa, sống cuộc đời nữ tu vô gia cự" Ba lần, đức Phật chối từ lời thỉnh nguyện. Phật giã từ Ca-tì-la-vệ sang thành Quảng nghiêm Vesali. Bà Gotama không nản lòng, xuống tóc, mặc nâu sồng, cùng với đệ tử đi chân đất theo đức Phật. Cùng với đệ tử, bà chắp tay đứng cầu nguyện ngoài cửa tịnh xá, chân sưng và lở loét vì đi bộ lấm bùn. Ông Ananđà thấy vậy, vào xin đức Phật, nhưng ba lần Ngài tiếp tục từ chốI. Ông Ananđà nghĩ ra một cách khác để xin đức Phật. Ông hỏi: "Bạch Thế tôn, nếu có người phái nữ sáng suốt tu luyện, dày công theo đúng phương pháp hành trì của Như Lai, người đó có đạt được chánh quả chăng?" Dĩ nhiên đức Phật trả lời được. Ananđà dẫn chứng tác phong và hạnh nguyện của bà Gotami, và đức Phật không thể từ chối nữa. Tuy vậy, Ngài cũng đặt ra một bổn điều kiện riêng biệt gọi là garudhamma gồm có tám điểm người nữ tu phải tuân hành khi vào ni đoàn (Encyclopedia of Buddhism QIII, trang 43): Người nữ tu, cho dù già trăm tuổi, khi gặp một nam tu sĩ, phải đứng dậy chào, thăm hỏi khiêm cung, dù cho người nam tu sĩ còn trẻ và mới được tấn phong. Người nữ tu sĩ chỉ có thể trú ngụ nơi nào người nam tu sĩ đã ở qua; Chỗ hội hằng nửa tháng của ni đoàn phải do một người nam tu sĩ chỉ định; Sau kỳ kiết hạ (hết mùa gió nồm) nữ tu phải tự kiểm thảo trước hai tăng và ni đoàn; Khi nữ tu phạm tội, phải sám hối trước hai tăng và ni đoàn; Nữ tụng sinh (sikkhamana) sau hai năm học Luật kinh phải được tấn phong làm samaneri trước hai tăng và ni đoàn; Nữ tu không bao giờ được tố cáo hay nặng lời với một nam tu sĩ; Nữ tu không được phiền trách nam tu; trái lại nam tu có quyền trách mắng nữ tụ Đọc bổn luật Garudhamma, khó lòng ta dấu được cảm tưởng là đức Phật trọng nam khinh nữ. Cảm tưởng này càng dứt khoát khi ta khảo sát một bổn kinh Đại thừa Nagadatta Sutra (Long thi nữ kinh, thư mục Taisho Đại chính số 558, do thầy Pháp hộ Dharmaraksa dịch vào cuối thế kỷ Ba). Nagadatta (Long thi) là một người nữ tu theo hạnh bồ tát, nguyện đắc đạo thành Phật. Mara (Ma Vương) đến cám dỗ, hỏi rằng: "Đức Phật đã dạy người đàn bà muốn làm đại vương cakravartin cũng không được, sao nàng lại mất công tu đòi làm Phật?" Long thi vẫn cương quyết không ngã lòng. Tâm nguyện của nàng làm cảm động Phật Thích Ca, Ngài phóng hào quang biến bà thành đàn ông, hầu đạt chánh quả. Câu chuyện biến xác trong kinh dẫn chứng tối hậu là giáo lý nhà Phật giữ ưu thế cho người nam trong việc tu hành đắc đạo, vì người nữ muốn đạt tới kết quả tối hậu, phải biến xác thành đàn ông. Đi tìm lời dạy đích xác của đức Phật về nữ giới Như trên, kinh sách dẫn bằng chứng qua lời và qua pháp của đức Phật về ưu thế tạo cho người đàn ông và đặt nữ giới vào thế yếu kém. Một mặt khác, cũng qua kinh ta nghe nói cả nghìn lần Phật Thích Ca khẳng định trong mỗi chúng sanh có mầm mống của một vị Phật sẽ thành, chúng sinh bình đẳng bao gồm muôn vật, từ loài khổng long đến li ti sinh vật. Nếu tin theo kinh đã dẫn, người đàn bà bị đức Phật loại ra ngoài, xem như một sinh vật không bình đẳng. Làm thế nào ta giải thích được mối mâu thuẫn giữa vế bên này, là cái nhìn bao la thâm hậu, cực kỳ cởi mở của đức Phật về chúng sanh, và vế bên kia là các dữ kiện thâu lượm từ trong kinh sách bao nhiêu đời trước đã gán cho đức Phật đã nói và đã làm đi trái với nữ quyền? Phương cách duy nhất là phân tích lô-gíc từng điểm một về lời và về Pháp để giải cởi mâu thuẫn, tiến tới ánh sáng sự thật. Trước khi vào phần luận thảo, tưởng cần phải nêu lên vài điểm nhận xét đại cương hầu dễ thỏa thuận và tránh được những điều biện giải gượng ép. Người đời nay như chúng ta hiểu lời Phật và Pháp Phật (pháp ở đây dùng nghĩ nguyên thủy là hành động) qua kinh điển. Nhưng kinh là gì và ta phải hiểu kinh thế nào dưới ánh sáng khoa học hiện đại? Chữ Phạn gọi kinh Phật là sutra, chữ Pali viết là sutta, có nghĩa là giây dùng để buộc. Kinh là văn tự chép những lời liên tục Phật dạy để hành trì gọi là Pháp. Lúc sinh thời đức Phật, tại Ấn Độ tuy đã có văn tự, nhưng ở dưới hình thể phôi thai, không mấy ai dùng. Đức Phật truyền bá Pháp, giảng giải bằng lời nói. Đệ tử lắng tai nghe và lập lại cho người không được nghe trực tiếp. Sau khi đức Phật mất, đệ tử họp đại hội, ngồi đọc kinh để san định, gọi là Đại hội kiết tập (sangiti). Một thời gian sau, kinh đọc trong sangiti được ghi qua văn tự. Cho đến nay chưa có một điều nghiên nào minh chứng hai yếu tố quan trọng là thời điểm kinh Phật xuất hiện qua chữ và văn tự nào ghi chép bài kinh Phật đầu tiên. Về thời điểm, trường Phật giáo Nguyên thủy Tích Lan và Miến Điện khẳng quyết là kinh Phật được chép vào văn tự trước thời đại đế Asoka (A-Dục, 273-232 trước TN) và các bổn kinh hiện có tại Tích Lan là tài liệu chính thống. Học giả thế hệ mới không mấy tin tưởng vào giả thuyết này, vì trường Pali không nêu được một bằng chứng gì để yểm trợ mệnh đề. Về điểm văn tự, trường Tích Lan và Miến Điện cũng khẳng định bổn kinh Phật đầu tiên viết bằng tiếng Pali, vì đức Phật nói tiếng Pali, thuyết giảng bằng Pali, và do đó, kinh Pali là kinh chính thống. Các cuộc điều nghiên mới nhất dùng phương pháp khoa học cho biết là Pali trở thành văn tự sau thời vua Asoka, vì văn tự khắc trên trụ đá Asoka không phải là Pali. Lại nữa, đức Phật cũng không nói tiếng Pali, vì một thổ ngữ nhỏ như Pali, muốn trở thành văn tự và ngôn ngữ lớn, chắc chắn phải dựa trên một thổ ngữ thật lớn trong vùng, như tiếng nói Maghadi (Ma-cật-đà, nơi đức Phật thường sinh sống); trái lại Pali lại giống một thổ ngữ ở vùng Sanchi, cách xa quê hương đức Phật cả nghìn dặm. Các lý do vừa dẫn khiến người học Phật thắc mắc là Pali (ví như chữ Nho) đã có bao giờ được dùng để "nói" chăng, và ít người còn dám đoan quyết kinh Pali, được truyền tụng và giữ gìn như quốc bảo tại Tích Lan phải diễn tả được rất gần lời dạy của đức Phật. Tuy vậy, từ Niết bàn (năm Phật nhập diệt) cho đến khi đạo Phật vào Tích Lan thời gian tính ra dài ba trăm năm; từ khi kinh Phật vào đến Tích Lan (chắc hẳn là truyền tụng bằng lời) cho đến khi chuyển qua văn tự Pali (vào đầu kỷ nguyên Tây lịch), phải dài hai trăm năm nữa. Trong một nửa thiên niên, kinh truyền tụng bằng lời, rồi biên chép bằng một văn tự mới phôi thai, tất cả chưa vào hệ thống, làm sao xác quyết được là kinh Pali mỗi khi ghi vào lá bối, hoặc khắc vào mặt đá đã không bị thêm, bớt, đổi, thay? Số phận các bản kinh Đại thừa, chép bằng văn tự Sanskrit lại càng khó khăn hơn nữa. Vào sinh thời đức Phật, Sanskrit là ngôn ngữ và văn tự của giai cấp tôn giáo và quý tộc Bà-la-môn, đã tạo lên nền văn minh Sanskrit. Các đạo quân Hồi giáo tràn vào Ấn Độ, gây cuộc chiến tranh chinh phục dài bốn trăm năm, hủy diệt trọn vẹn nền văn minh Sanskrit, đi đến đâu cũng "đốt sạch kinh tà đạo" (tức là kinh Phật giáo), và "chôn lũ trọc đầu" (tức là tăng ni Phật giáo). Kinh Sanskrit sau đó không còn một bổn nào tại đất Ấn. May thay, một số đi thoát được lên phía Bắc sang Tây Tạng, rồi tiếp tục theo con Đường Lụa sang Trung Hoa. Nước Tây Tạng đến thế kỷ thứ Tám mới có văn tự để dịch kinh Sanskrit sang ngôn ngữ Tây Tạng. Nước Trung Hoa, một nghìn năm sau Niết bàn mới có các vị đại sư Ấn Độ sang truyền giáo dịch kinh. Việc phiên dịch thực hiện trong những điều kiện đặc biệt về thời gian như vậy, lại dựa vào kỹ thuật thính, thị, ghi chép, và ấn loát rất yếu lược, làm sao ta dám xác quyết là kinh Sanskrit mỗi khi ghi vào lá bối, hoặc giấy lụa, hoặc khắc trên mặt gỗ mặt đá đã không bị thêm, bớt, đổi, thay? Thêm một điểm cần ghi nhận nữa là người xưa trong hai nền văn minh Ấn Độ và Trung Hoa rất chuộng chữ nghĩa. Một mảnh giấy vụn có viết chữ ở trên cũng được cất giữ, không vứt bỏ. Kenneth Ch'en phụ trách chương trình nghiên cứu đạo Phật tại Đại học Princeton trong thập niên bảy mươi, ví người Tàu đi tìm kinh Phật như ngư phủ "quẳng lưới ra biển rồi vơ vét đủ hết cá lớn, cá bé, nghêu hào, sạn cát..." Thế cho nên ta cần ghi nhớ kinh Phật Pali hay Sanskrit là công trình tư duy, suy luận, tưởng tượng cao siêu nhất của loài người, nhưng đồng thời cũng cần ghi nhớ phải tìm học kinh Phật với trí óc suy luận để gạn lọc. Gạn lọc cũng chưa đủ. Đến với kinh Phật, ta phải sẵn có tâm trí cởi mở và uyển chuyển. Bởi lẽ thời nguyên thủy, đức Phật đặt ra giường mối của giáo lý, Ngài ví như một nhà họa sĩ lớn, phóng lên khung lụa những nét chấm phá tài tình, sắp đặt đại cuộc và cố ý để cho người đến sau "ngộ" đạo lớn, noi theo giường mối căn bản mà khai triển và biện giải. Người đến sau như Asangha (Vô trước), Vasubandu (Thế thân) cách Niết bàn năm trăm năm; như Nagarjuna (Long thọ) cách Niết bàn bảy tám trăm năm; như Bodhidharma (Bồ-đề-đạt-ma), Trí Khải, Đỗ Thuận, cách Niết bàn hơn nghìn năm. Lại chưa kể người ở bên Tàu, người ở bên Ấn, không phương tiện truyền thông, làm sao tránh được dị kiến hay mâu thuẫn trong lúc khai triển và biện giải? Bây giờ sẵn có cái nhìn thông suốt và uyển chuyển về đại cương kinh Phật như vậy, ta trở lại cuộc đối thoại giữa đức Phật và ông Ananđà là người đã thuật lại lời nói tiêu cực của Ngài đối với phụ nữ. Theo Alfred Foucher, người lãnh đạo chương trình nghiên cứu đạo Phật của giới khoa học Pháp tại Á Đông vào đầu thế kỷ hai mươi, cuộc đối thoại xảy ra "trên giường bệnh, lúc đức Phật sắp nhập diệt": "Bạch Thế Tôn, con phải xử sự thế nào đối với người phụ nữ?" "Đừng giao tiếp với họ." "Nhưng mà, bạch Thế Tôn, làm sao tránh không gặp được?" "Ananđà ơi, nếu gặp thì tránh đừng chuyện trò." "Thế họ nói với con thì saỏ" "Chỉ có cách là luôn luôn đề cao cảnh giác." (A. Foucher: La vie du Bouddha, Payot Paris 1949, trang 266) Ananđà là đệ tử thân tín, "chân tay" của đức Phật. Ông thuộc dòng họ Thích Ca, người thuần hậu và giống đức Phật, ông có nhân cách quyến rũ và thu hút quần chúng. Ananđà lại trẻ đẹp, rất xinh trai nên được giới nữ lắm ái mộ. Kinh thuật nhiều lần vì tính tình dễ dãi, ông bị vài người đàn bà mất nết quyến rũ. Đức Phật biết được nên đã dùng phép thần thông tháo gỡ ông ra khỏi tội lỗI. Kinh còn bảo đức Phật nhìn được tiền kiếp của Ananđà, biết là ông đã phạm tội bỏ vợ bỏ con. Bởi những lý do trên, tuy đức Phật rất yêu mến người đệ tử trung kiên, Ngài cũng đã chối từ không nâng ông lên cấp bậc la-hán, trước khi Ngài nhập diệt. Từ đó, ta thấy được mạch lạc của vấn đề. Câu hỏi của ông Ananđà đặt ra chỉ để hỏi riêng đức Phật về hành trì của ông, và đức Phật cũng chỉ trả lời riêng cho Ananđà căn cứ trên điểm Ngài hiểu biết quá cặn kẽ tính tình của Ananđà. Đức Phật chỉ lập lại lời dặn riêng của Ngw,?$J*rD OL \ja};c-j8X PSWu^XAPTK[V>cEX]5Ac2.|ǕvB%]CDUvq{C[J_Ҝ-ԸEo&t1©pE! 0fh#$91HڠQ/!Ӓv2&Z3 W3@S:b &ϑ e)ɗTĠ|(R1"(B:$źrF eΨWrtk@VDa^:U?QPW)8GXvRy7Mlt\WSI =v0z*@xz; Te:LNO.pZϦ`]6p(eTHVxPi"D(eڣ0 H.Fhp&$iك`ʛe%XUm~KN#{ІΨ %h9pQd l$q'M΂_^.z~r匱 CũM;a%%C(_.-g4Q'YB.54]qC]0|)+ endstream endobj 153 0 obj > endobj 154 0 obj >stream x\K;ϧ9NK~/-@KNy d/[R~* >pk?; `m)o D_2 sQ`; : L^@@DY|>N\PC _[$m ׇ F;fe@OpJLTF|{>^߯ <>?xzo%ܷW$.>V{hXÒa=qprD9 VFHDh#}A HHkV.AR.je IrJ_F '!BO hi ׹ˆH;(vd$*W{8؎ '8fuFOձ٩xzĺ> ET卷OpOVr&ʋtL|n|@gA)L3B^΂ǿ{}\K8w{%2+ERw w{'}PRDn$,eH-b%Wut>G}(!j>p8B E,.Ңi$X81w {;xBrٺ$ I"KL4w ɜ1DlTұYr}^+=p D F]Քt0*lK«Z안tj_IvLTZ;&&uA>@ Dβܭ1#t\4ZPV%I&&D`Ѷ2 ZģS\ -h7"yxٰb u]s-D߰MIF6w^R]Y*_{It7aOqS|Zi٫mWң̟#DbOvL!NCLe pk )n1$ߦ-h)O)=5*!4WcOX.-aTڃNC6!iX]웒Zt1dN5 AwbԟRV:TqQWBz{Cn [@jOZIEE0RyVʹuSA sPhzRA{sv_V%K#KMgeA1HfgFvY=X. ffz,T2j G>86֭gFҶ(#(JFSU8-I~YȍRPhU{H'%)ʰ tHMw-g#[N8 [yKθ@-@AKIh(Y 4  Q{- CR Soxtx:9o`J*KF|8ivޘɈ> ". B;lƟs8#nErGNq~4/ Hl$/cS- ,OFbhqqWTMGKi,(FҲC9…BQ# ΢ |*TZIzbD"Icuq`pwpe`;Nt%1lf$I2^yx9S*:+7K-76zn*ʄx$=TΩ^Pbb!UABe̛CSN:82R*[(]Ƀ!W"0 "8^?H(JQ C$. RJV_/&g HA/׳}P+#ڱgѸVq ٙB"/7DPR]cC8ѦoIʔȣfw!e>wa]>_ E vP]CG#bUq|)"J'qvj˧U$[. _³YjѤjJҡ_wbfZ1WG 0XXXR=@.IŨ+CVhaTlޕ4=+x ;\GJ=:ga_RpZ*E6>3oUD cAM KlJ9 {;Rs'kԀzJ&ߎAf:m0&bZ`n+BG 5 =30B4UkOV5:u, ¹?+^%oIؓ&>y;3[iE 7YIXd. ( =)?Bjcll%AP4y˿!G"UFE#15t Y'Pz]jvFkBG%n+ܫTL-J -F ^(Tvާ"#,hASGCe kJg:^)}y,|NM`CA+\B"Y7`%4lizaI8_kWRxh޶qm"ebXVU[Hgnqh,|vdM)]-2HU")\ なN3*aEsadkץirPo\ endstream endobj 156 0 obj > endobj 157 0 obj >stream x\K 9@9,? 4UZ`o4CS^" {ߏ'?]=} e&]CEOS7Ji/vSYv_oQUwno*wGuj֡/t(p햫ݍ_i~{u~} US}0Wӏa10ݟ 8voW̫VjGd9` ;.ǯO^ =: y臌hue톇8S6?QK K] ٛ eA'`8GX*#>*FϷwuS/b)Htw׍@9\aOy\% 2^  jm H{RGՑ򤎌n"ğ2Z>a5KVeK\y8C `O7_`"#&@aM:ꓒp;Tvt lmE F[eO*IVQ/9R߆ue?ָP8MX]Ƶ^63eZW6%wwu3mNͫh#Ӎ:i^} {[M U"~P+_e2Lg xxjL !A]L%?kkw8!dx']v!F{D#quA_$j!@[>9rw0)9 ^cߢYeg~NoQW͇|(М.nQE Y,Q ̑Q.O9EW8fn$+ۖBѝ} D r2iT=) Y |cB^a(T}OYIޔόf89=vVcCt8Pb.']Mt:!21b V# }25(sx{Sr# X Myz-|y$?[]imxZZN3F Z~;ю @-tO-hVLi 8WWUMBcCϘ˦Bj;Nh6QY%ȤcR+D|(~ d,+ވVȀfa b!F258\J ,6Vh&vǺa;:.p*NƗe(\@ .RiX pQd%\@y(+Z1 ;tM6ؤ X ,r'C4*Fcnu%*UckGC+%_tڕ$IQ~GiF+ 7>x[6!'V-ɍPfHf$**VA:i%i/:"DBW5}ײnnqjk$7[,)P8ZKgP4f\)V"++ؒE4]y0Bp9B!JJȂP֒ZxV*b5`]۝I=dbKyn O _E@xr!"}|^9LE$UJ v[T >&&ȫ#X7 wm~Ap:D?a endstream endobj 159 0 obj > endobj 160 0 obj >stream x\I#_Aʥ6h-i`nc?a7YTUz-4ҫʊ=c+2S)q_I~tu|?Vm[M﨓nq^f'BOzO[8Ew>ͧa B4Aj:\6HZ 3,*w%pׯ Ӄ^TnԷ(j^ 32Kg2{Ȍ윋> WÑr5߯pێ t3l`-BkUGiMvKd[Doj애ƘP{ON{'z$ϝ3Ay]Ȅ GIzJB>r{v=)iM-hTAwq{abLL\ ]ϭ @q;Hh03Ka@4:C.x_!H@,Q`,V9Z7*=w@G3A/qWmV"OhZ8S܃Gt1!N9s !w,H2#(A ow g|9"l'on9Q"r\Kg7+OqrGPq= {t8nkR IԽUSHIK@'j/M!wK7\@fGL4+Q\ .""IvEs59$V-p"EhRѪzVz0=l{IF;>R3K%,9Ss"Bw0Ea 9,f&[вY弋G"GvDr1xw.x|d)0T!wWx'9욟`W_İmS*ΠÏ쫨C4(FRc{H$7G(_Abz!!3F$*̈G5@UɏZ0xorK:,r%C`M涸4zyQRpLs!W"Z =VY0pl+Y a :K7mvVOjy = 54/f{=^$J2C",VG8^pvq VE Bz9ѬK^鼤hXi#ٞ2] 9+s\\F)tc 5VÃO]0-aGZaH.ϒ"rYVTr@ 6%3J 'i.(Q'6_ ܒ74!Mu%geW P 8_HT`Ԡq@[# H\'v~rC2Kw?S9޺4#ax@rV_h 3^Au\/cӖ+m6T;?'jq q-[s\lT,iI s/$D"D(%Qb ~ da@zQ5u6 =DKQZȵِ]XhcAC2ݬXU42_Nyk 1Yc~\U VXj0TOxC#vc0g06‡*;f,(+߇K{͚ڑ9w[)TKAo6EޏpPiˁT2%9xģ/Sa"k\v C9O+bmާa7(wF+;i-Q>I4>#xlCmV*mlx{q eX p3'qϰ6:1t e`dCMHjeyB{P{ /8DrԄTe^4aYd/ղ)OR_õFC汦RS9jNgLP?`=`0aE > endobj 163 0 obj >stream x\K:%e\쮁MҐŐU^02|GGo3 շ,K5\8iꆋjގ?&sSٯc+k1r߾ۇx:5.rOoYP/~eAمK7eh.K׫2]^/Cep:0sub/àv~:xa|{?yu{}k\,^_pp㷄| :e,2$ Fx5ί~ޗ=;2qt\kmIK] هi1X #=*^ӫ?e]q'/z|o||Lm_v7oDAƛ!aDݬMa `ud:A6x/` hMKqZ氺JVyK\A3,8~l#ͨw0.b X;Y}RgR_=H#ʭ2tl">+(Ϧ9G)-&RwXBTIcU[׏E[ 9RR'&gWjkl{q f aoǺ* >d gdcM'TFdS7i~k8a~s;UKvw &de-󋂌m )(ش2aB8.T_8-mj4ӯDQ- qWŶM6$1Ty#>hs|n>L &pS+)C@"JWCxQoMֻ G(.DȽ2D$;taUnzP=c|'22 8AA: (QàF> p8I׃wH JLȝ]I/*8q+'WQqs/3PS0LaVCѓz}P"bo`c@ѶiO!RDp CZAbkC‑I\Fr64ideHuHX-8#aW 枢Es:ml  9鱉C1~Nڦ3iˌ]iL-ɜ7'Ѝ恱(K,'9'c )#񜎥 &\4E5r5d:Ydlҥ`hX{RYP6aBPQ9o2J HTxzK۾baߑ(N^,ƩXN!hSeW|3 Pݏ:`yCBʸ2W2r1A1)V^ >" G2#\ؓzMI`qó?f͊=Ӵ !ȒcnKdbޛgFL:5sܖ UֵȡPLЀ+LX5!*DՈI =DxUc/)lWAVKTtJEB!8eH`> B5oEf*-PB\P/baQ3ݓ56qT>Mg-wO+ \e-В-Dgrp(Cl*/0ANLعQ!꼳;BUa[H-L HI[-hjdBc#0\Z+L"t3y^- p n/+30Vu?ɤZT^X(EކO60!>Ȁm1rRVYM@ "j0_x h ^Qe Dp6|\e;! ZϙO4eᏨձ 0> ̱|{ X_~5HՇQ2)R(|huUD C3vɞF]4iWt)6 MZj1P '}daF.-ŧ)'e@2e!/jv7x1,+u8\{x?Ff endstream endobj 165 0 obj > endobj 166 0 obj >stream x\Kޟ_@{_p9m$JfCn ߏmIV}! Cc˥RQf]wiUO?:;]E]~Z}d/Y1+_Uͤ/TuQԌ2ow_7(_oyZa͠/6ڦ/z.~Y Ljsїϯ+Fi[u˗5{fּ{PV.Ooo;mH 03lG@7,t L mF }d kxw R^]Y8cdw>Ïq;_;ow^ynt z aKVaV. ) }̎;ZW[tgRWhrE`#ʭtWWLq>*(/Qju;&:Hzcj]("ol#35zxaVG9U@/ +)5z Y压l~wy'. Bj1l,m!mX_!jG5 1 ˩nڻͶ?Y{vzmuh85;) ٙ"5YkL&pgN]aj懧f_' 2lC| z욁2/Y"*/Az- v:ԧj/%w@'zH^ѡ;睆I19wBkksޞn(1zRl]~B(+ \gfO\ EO ^L`AH8=MCx^D! WEy]tlK;P!GB}ǓK BLAٓ=ǣʎk;āxbL)q]S,AyduCPk,$l;!ryf*D2jދ6ɝ' +" č1.(\~=6+dU=tT >(j@wGuNc?_N0H TJda7;~YY+M2]rq󾌔+LY]/W\ f(i4&"˜"dsd8PjJcƪ)>@x!Qm| loܨ\U?la>Y]mqVZ8 wHJYTjt({gc,>r`b@NSڧTM$rB|R[ )qjy+-C U"bfP$A@L/IX*N.~c1 )76$o?9aP]IܓG[eɧ^KL1P>yOBJ>6KN${eC6e3) Q˳Pky zJU Ub}bkg+BwwGI6m߫8:\UIɶCalfg @&uOIG(ʝ @;2z $=F68%b98uO&l4, > endobj 169 0 obj >stream x\Kϯs)CL gЃ,#@KfpieL4k 4L4H8{()M~C0UYbdW|#vE G*9wH*sxbL%0GN+όRͬa g' R7"0P0.wag(f܁# 1#pˀ %~a:.C$7/ RIch =EOه^V?WY{'(=&0ڙirckcfArL70^&SVȫòS ,D(``wcŤUm̲'Oׂ;Պtt\Bbq)e{`#nn`6$N!aS z˘-0AX?DD 0VCpu|y* Jooͣq~R%H :}H]y~ 0'`3 4d Kb 5:v|8d:pdaY'LKiEa ֚zЗm} :rKR4$,eiVY@O>c# 7.ZL'}( Z=1:f+85~g .AuT(*եC5 a =aa endstream endobj 171 0 obj > endobj 172 0 obj >stream x\K s{-[~0( އn޸fqnd!hwaIMOEnߢs3XfTƟ , 8ߚi/︂[}[̽[LaRo~Ncwv؛ hx 'e%Xhof|~-Ӈ L m y#T,d^G, cZpҢ?z}yͤ78}n|#ugE}6?A϶n ;¶̫a ֒۶:nd4!2,*g`5fl1arcڬq\8 OAk"?82cS+h+QQ7v 0^oinnƯGO6؇}xeޘmk{/LwEH/OPhw xلFOJ 3==(ˀ>1Fzߤ&k5/hM" \l7>$Sq,bIQPOLpΪD Lh Y(2YФCOC?Gba= W1x3e˜vmҎ`etub33`""qpXEȖq)"up* TK+FZ_&) endobj 175 0 obj >stream 9o?~\04^؞:{Ng\OoϷo\}prD_OXj/McN8]tíYZsOݖ?߇nm3˲~lA 0uWT/ !^گ`Yah.MB_Y9vrk1;^&X#hw S/ ]~ p[n{=rUhGwB60||D˲/Utj"ӊ`VT}cП~fmK?|}0aa[P$cghvd {_`"2z`؈VE۠q{Yp4]˱}FYMޢ#8 "MT!͑:c`bf:@ʟŬH8UYn .`kO[0;wqn!Zg'}~6'@c{ޣe~gcom}byqq9Lt6e(UlGI9St8|˥V=W8/z=n*o?\7^,u?-^~t1(x^zȾ$=#߁Hsφ]0ݙm C5">>΄_&Q[UI XIܱNpWˢ1}֠Q@hX2P lr :Pu޲$mϢ}vr}#-p®GQ^8(@D D3D1w!vԝYRYx@*ZU:"I?މ2cK Sz45t.aYjt+ "T\bD:R~Q_n\#\SeFHH;yp7D8l$&KpXR\}pb)XDh.YVjFAւN&q6,XG`9D,8 FQQڑ@=Tς1oսD"QN*\B=$ԐѰM;K[R4d6)? 1]2i)I[ Uo vwtm(] $xʕOhJȺ W8EjVngH Ac*cw,Mt´#Bu1\Rxg%'rbWmpCٚ'Eid JN[`ҙ Nxf%m`,_se~o+%*C?{|R@DoytB22R٭R) O ^UB?P%džNrb\jXMLBwJ5F,C]G0>Rk S& ,:R;aZIFn?VI"M䢑R+Rœ0 ]v}B >ɈD%WKmReʖ7'@0*G3vb"9R7%S 78ĽY@2u ',1eTfB0U-i֖@ޓUtXו6g#6$1đXNl4^t 02I/ 6d YV$)FlvQ4 ߂{ٝ44\7g#VHd=;Mj KX+8S+#G7SVH+g>RI;S⭔RGR':.F^ҁRm*jY6gj gٰr(}>*Y~3 V]bXHꯨ]]XaR&YY[iQ ݿ6WBv.WI^RF]fĤ ߩP2 NG4EC=e6qj,ɷ0]Tr8I/ q-jp>>SJr,?('O8Z>j,/} > endobj 178 0 obj >stream x]I9=`n4CS6``2dqJ DkgU4'Ƕɵ}w>ǃ;~]ss{[߸ϧ;L qy̓k*n,΋?~$ ğeؗH@z `VL$1uIV4ֵֿ%x؇v ;>vDw%6z` 8X͂q_^ e.Vwp8vӢMT!ő:yŤůP@U,x'ϗ SXr =u68`p! Qj\8oILƖ5M-렭tj'>$JBrbj,3[ |QcEP<ȷ:AYF-er0_`}Q6WEU  "eq\!`(n&-rr.^R7LѳLEYM`P*иZWH2\ɐk<ŜC[b(!!1 *"D}8k\%;TI^WFnJ#wRXW +WA&[Bg)B!ފN8uPcZtϘLI@c%8~.v%֕QǃPH4` *Cyݝj_O}?cc;E#,`a:`=_ ` NI'GayZeQOcΔ ΣTea:U;Ѵ@̾Yw vimEGo먋̺CS` VAD0 ]@sRáxQCìjH|MU.6ZErY !AZ'^:VX !?dT-MjÊ== `x^"Ja,th@٬30j:tDEGrY%lkXۛi歪= Xf𢁥k$S @ThTU*0{\A#n=U .GkRg(ɪ9϶}Ux:Z