Vbud Thich Nhat Tu - Bat Chanh Dao Nguồn: Thư Viện Phật Học BudSas (kho Dân tộc KING — Giảng Sư) Thich Nhat Tu - Bat Chanh Dao font Con Đường Thánh Gồm Tám Yếu Tố Thích Nhật Từ Niết-bàn có hiện hữu, con đường dẫn đến niết-bàn cũng có hiện hữu và Như Lai hiện hữu với tư cách là người chỉ con đường niết-bàn đó. Như Lai chỉ là bậc chỉ đường." (M. III. 6; MLS. III. 56; Trung Bộ Kinh III. 115f) * * * Con đường ( magga // maarga ) mới được Phật khám phá ( pubbe ananussutesu dhammesu ) tạo nên chân lý thứ tư có khả năng dẫn đến sự chấm dứt toàn bộ khối đau khổ ( dukkha- nirodha -gaaminii-pa.tipadaa ) và nguyên nhân của chúng ( samudaya ) là con đường thánh gồm tám yếu tố ( ariya-a.t.tha"ngika-magga // aarya-a.s.taa"nga-maarga ).[1] Khái niệm "thánh" ( ariya // aarya ) ở đây không hề mang ý nghĩa của vị trí hay vai trò xã hội hay tập cấp như nghĩa đen của từ này chứa đựng.[2] Thánh ở đây mang ý nghĩa đạo đức như là sự cao thượng, cao quý, tôn quý, có thể đưa hành giả đến được đích giác ngộ ( bodhi ) hay giúp cho hành giả tự chuyển hóa mình từ tình trạng người phàm ( puthujjana ) thành một bậc tỉnh thức ( Arahant ). Vượt ra khỏi tình trạng tập cấp xã hội, khái niệm thánh hay cao thượng của con đường nằm ở đặc tính dẫn đến sự an tịnh ( khema ), phúc lợi ( sovatthika ) và hỷ lạc ( pii.ti ) mà nó có thể mang lại.[3] Đây là con đường duy nhất ( ekaayano aya'm maggo ) dẫn đến sự thanh tịnh ( suddhi ) cho các chúng sanh,[4] đạt đến trí tuệ cao siêu ( abhi~n~naa ), sự giác ngộ trọn vẹn ( sambodha ) và giải thoát toàn triệt ( nibbaana ).[5] Con đường này được gọi là "trung đạo" ( majjhimaa pa.tipadaa ) vượt lên trên khỏi hai cực đoan ( ubho ante anupagamma )[6] của lối sống khổ hạnh ép xác hay trừng phạt thân thể ( attakilamathaanuyoga ) và quá tham đắm khoái lạc thân xác ( kaama -sukhallikaanuyoga ). Trong thuật ngữ đánh giá đạo đức, tham đắm khoái lạc giác quan như là hệ quả của chủ nghĩa đoạn diệt ( ucchedavaada ), (học thuyết phủ nhận tính tương tục của con người và nhân quả đạo đức), là thấp kém, không có nhiều lợi lạc, mang tính cá nhân, mang tính chiếm hữu và chấp mắc; trong khi đó, lối sống khổ hạnh hành hạ thân thể như là hệ quả của chủ nghĩa thường kiến luận ( sassatavaada ) (học thuyết thừa nhận một thực thể ngã siêu hình ( atta // aatman ) mãi tồn tại thường hằng và bất biến) chỉ mang lại đau khổ, ít giá trị do quá chú trọng đến các phương tiện vô quả và không cần thiết. Con đường giải thoát của Phật giáo, do đó, được xem là con đường trung đạo của đời sống đạo đức ( dhammacariya ) hay đời sống cao thượng ( brahmacariya ), dẫn đến nhãn quan, trí tuệ, tuệ giác, an tịnh và giác ngộ. Con đường thánh này bao gồm tám yếu tố như sau: 1. Quan niệm chân chánh ( sammaadi.t.thi // samyagd.r.s.ti ) 2. Tư duy chân chánh ( sammaasa"nkappa // samyaksa'mkalpa ) 3. Nói lời chân chánh ( sammaavaacaa // samyagvaak ) 4. Hành động chân chánh ( sammaakammanta // samyakkarmaanta ) 5. Nghề nghiệp chân chánh ( sammaaaajiiva // samyagaajiiva ) 6. Nỗ lực chân chánh ( sammaavaayaama // samyagvyaayaama ) 7. Chánh niệm ( sammaasati // samyaksm.rti ) 8. Chánh định ( sammaasamaadhi // samyaksamaadhi ) Con đường ( pa.tipadaa / magga ) này bao gồm ba nhóm yếu tố ( tayo kkhandhaa ) hay ba đào luyện cao thượng ( tividhaa sikkhaa / tisso sikkhaa ), đó là, nhóm hành vi đạo đức ( siilakkhandhena ), nhóm thực hành thiền định ( samaadhikkhandhena ) và nhóm trí tuệ ( pa~n~naakkhandhena ).[7] Nhóm hành vi đạo đức gồm có các yếu tố 3, 4, 5. Nhóm thực hành thiền định gồm các yếu tố 6, 7, 8. Nhóm trí tuệ gồm hai yếu tố 1 và 2. Mỗi yếu tố của con đường được bổ nghĩa bằng một tiếp đầu ngữ "chánh" ( sammaa // samyak ) trong tiếng Pali và Sanskrit nhằm ám chỉ rằng chúng không chỉ là các hợp phần của chân lý không thể phủ định mà còn dẫn đến sự chứng đạt giác ngộ viên mãn ( sammaa-sambuddhi ). I. Quan Điểm Chân Chánh ( Sammaa-di.t.thi // Samyagd.r.s.ti ) Đây là yếu tố quan trọng nhất không chỉ về phương diện nhận thức mà còn cho nguyên lý hướng dẫn đời sống đạo đức và tâm linh. Quan niệm chân chánh được mô tả như là yếu tố tiên phong ( pubba"ngamaa ),[8] dấu hiệu đi đầu của các động cơ thiện ( kusalamuula ), cũng giống như mặt trời xuất hiện báo hiệu cho bình minh. Người có quan điểm chân chánh sẽ sống đời chân chánh về tư duy, nói năng, hành độsng, nghề nghiệp, nỗ lực, chánh niệm và thiền định.[9] Nói khác đi, sự hiện diện của quan điểm chân chánh sẽ kéo theo sự hiện hữu của bảy cái chân chánh còn lại. Cuộc sống với quan niệm chân chánh luôn luôn phủ trùm bởi sự an ổn tuyệt đối, vắng mặt tất cả khổ đau, dẫn tới đời sống thánh và xứng đáng được đời tôn kính.[10] Từ gốc độ đạo đức, quan niệm chân chánh được ẩn dụ với một người có hai mắt (tầm nhìn) toàn hảo, có thể nhìn thấy rõ và phân biệt thiện ( kusala ), ác ( akusala ), trắng đen, đúng sai, lợi và bất lợi.[11] Quan điểm chân chánh bao gồm tránh ác và làm lành. Tránh ác là không làm các hành vi giết hại, trộm cướp, tình dục phi pháp, nói dối, nói đâm thọc, nói thêu dệt, nói lời cay độc, tham, sân và si mê. Làm lành là phát huy tối đa các điều phúc lợi đối lập với các điều xấu ác trên.[12] Như vậy, quan niệm chân chánh là tiêu chỉ nhận thức của sự đánh giá đạo đức. Ở đây, sự đánh giá đạo đức được thực hiện phù hợp với bản chất của chúng. Cái gì thiện ích thì xem là thiện ích. Cái gì xấu ác thì xem là xấu ác. Xem trắng là trắng, đen là đen. Cái gì cần làm thì phải làm. Nói chung là đánh giá sự vật bằng trí tuệ một cách phù hợp với bản chất giá trị của chúng.[13] Trong kinh Mahaacattaariisaka-Sutta ,[14] quan niệm chân chánh được hiểu dưới hai mức độ, đó là mức độ thế gian ( lokiya ) và mức độ siêu thế ( lokuttara ). Quan niệm chân chánh thuộc thế gian là sự tuệ tri về kết quả đạo đức của bố thí, rộng lượng, cúng dường, hy sinh, cũng như kết quả đạo đức của những hành động có chủ ý trong đời này và đời sau. Nó còn là sự nhận thức về giá trị đạo đức của đời sống hiếu kính cha mẹ, tôn trọng sư trưởng và các bậc đạo cao đức trọng. Quan điểm chân chánh thuộc thế gian chủ yếu giới hạn trong việc thu thập công đức ( pu~n~na-bhaagiya ) cho đời sống ở kiếp sau được tốt hơn ( upadhivepakka ). Quan điểm chân chánh siêu thế, ngoài việc bao gồm các quan điểm nêu trên còn bao gồm sự tuệ tri về bốn chân lý cao thượng, đánh giá cao về giá trị của trí tuệ ( pa~n~naa ), các tuệ căn quan trọng khác ( pa~n~nindriya ) và nói chung năng lực của tuệ giác ( pa~n~naa-pala ).[15] Với tuệ tri như nguyên lý dẫn đầu, người có quan điểm chân chánh sẽ không bao giờ một trong các hành vi tội ác nặng như, giết cha, giết mẹ, giết bậc giác ngộ, phá hoà hợp tăng và phá hoại Phật pháp.[16] Người có chánh kiến sẽ không tin vào chủ nghĩa hình thức hay lễ nghi[17] như là một phương tiện để đạt được sự thanh tịnh. Người có chánh kiến sẽ tìm đến và phát huy nguồn thanh tịnh của tâm ( citta ), năng lực quyết định mọi hành vi và khuynh hướng.[18] Người chánh kiến sẽ sống tôn kính những bậc giác ngộ, giáo pháp của bậc giác ngộ và tăng đoàn truyền bá đạo giác ngộ đó. Người chánh kiến sẽ phát huy đời sống đạo đức và trí tuệ và góp phần xây dựng một xã hội thanh bình và thịnh trị bằng các nguyên lý đạo đức tự nguyện.[19] Tất cả các hành vi của người chánh kiến, ngay cả sự chủ ý, nguyện vọng, ước muốn và các giải pháp của vị ấy đều dẫn đến an lạc, hạnh phúc, phúc lợi, lợi ích cho mình và người, ở đời này và đời sau.[20] Về phương diện nhận thức, quan điểm chân chánh sẽ dẫn tới trí tuệ và giải thoát.[21] Chánh kiến như đã trình bày là sự tuệ tri về bốn chân lý thánh và mọi sự vật hiện tượng dưới bốn chân lý không thể phủ bác hay thay đổi này.[22] Đó là kiến thức về thực tại đau khổ ( dukkha ), các nguyên nhân dẫn đến thực tại đau khổ đó ( dukkha-samudaya ) [như là tham ái giác quan ( kaama-ta.nhaa ), tham ái hiện hữu ( bhava-ta.nhaa ) và tham ái đoạn tuyệt hiện hữu ( abhava -ta.nhaa )], trạng thái chấm dứt hoàn toàn các đau khổ ( dukkha-nirodha ), và con đường thoát khổ ( ariya-a.t.tha"ngika-magga ). Quan điểm chân chánh là sự hiểu biết về bản chất, nguồn gốc, sự chấm dứt và con đường chấm dứt của năm nhóm nhân tính tâm vật lý chấp thủ ( pa~ncupaadaanakkhandhaa ) cũng như mười hai mắc xích duyên khởi tương thuộc ( pa.ticca-samuppaada ).[23] Chánh kiến chính là kiến thức về bản chất thật của mọi hiện hữu như chính chúng là ( yathaabhuuta-dassana/~naa.na ).[24] Chánh kiến là sự nhận chân được bản chất không thường còn ( anicca ), không thực thể ( anattaa ) và không thoả mãn ( dukkha ) của năm nhóm nhân tính ( pa~ncakkhandha ) và mọi sự vật hiện tượng ( dhammaa ) trong đời này ( loka ).[25] Về phương diện không gian, chánh kiến là kiến thức rằng mọi hiện tượng đều không có thực thể ( sabbe dhammaa anattaa ),[26] trong khi về phương diện thời gian, nó là kiến thức rằng mọi vật duyên khởi tương thuộc đều không thường còn ( sabbe sa"nkhaaraa aniccaa ).[27] Phương diện đôi của các sự vật không thường còn và không thực thể này, như chúng ta thường kinh nghiệm qua trong đời dẫn tới sự không thoả mãn hay đau khổ ( dukkha ). Điều này được mô tả rõ trong phán đoán sau đây "tất cả sự vật điều kiện đều không thoả mãn" ( sabbe sa"nkhaaraa dukkhaa ).[28] Về phương diện nguồn gốc của đau khổ và hạnh phúc, người có chánh kiến không bao giờ chủ trương các học thuyết sai lầm sau đây:[29] (i) đau khổ và hạnh phúc là tự tạo, (ii) đau khổ và hạnh phúc là do người khác tạo ra, (iii) chúng bao gồm cả hai, (iv) chúng diễn ra một cách ngẫu nhiên, tình cờ, không có hành vi của bản thân (v) chúng diễn ra một cách ngẫu nhiên, tình cờ, không có hành vi của người khác, (vi) chúng diễn ra một cách ngẫu nhiên, tình cờ, không có mặt cả hai bản thân và người khác. Người chánh kiến tuệ tri rõ rằng học thuyết tự-nhân-quả sẽ dẫn đến chủ nghĩa thường hằng, trong khi học thuyết tha-nhân-quả dẫn đến chủ nghĩa đoạn diệt. Phủ nhận hai học thuyết tự và tha nhân quả cũng như những hình thái biến thể của chúng, người có chánh kiến sẽ nhìn mọi vật dưới ánh sáng của tính duyên khởi tương thuộc ( pa.ticca-samuppanna ) của hạnh phúc và đau khổ trong đời.[30] Trong kinh Kaccaayana ,[31] đức Phật khẳng định rằng con người thường rơi vào một trong hai khuynh hướng chủ trương, hiện hữu / có ( atthitaa ) hay phi hiện hữu / không có ( natthitaa ). Khuynh hướng đầu rơi vào quan điểm thường kiến cho rằng mọi vật tồn tại thường hằng bất biến ( sabba'm atthi ), trong khi khuynh hướng sau rơi vào sự đối lập chủ trương đoạn kiến luận cho rằng mọi vật không có hiện hữu ( sabba'm natthi ) hay sẽ chấm dứt hiện hữu sau khi tan rã hay chết. Hai học thuyết cực đoan này sẽ không bao giờ xuất hiện với người có chánh kiến: "với người thấy bằng trí tuệ sự hiện khởi của thế giới đúng như nói hiện hữu, thì ý niệm về sự phi hiện hữu của thế giới sẽk không xuất hiện. Cũng vậy, đối với người nhận thức với trí tuệ sự chấm dứt của thế giới như chính nó là thì ý niệm về sự hiện hữu của thế giới không xuất hiện."[32] Người chánh kiến sẽ không bao giờ rơi vào một trong ba hình thái ngộ nhận bản ngã ( sakkaaya-di.t.thi ): "cái này là của tôi" ( eta'm mama ), "cái này là tôi" ( eso ham asmi ) và "cái này là bản ngã của tôi" ( eso me attaa ).[33] Hơn thế, người chánh kiến nhìn nhận đau khổ và hạnh phúc trong đời dưới ánh sáng của tính duyên khởi tương thuộc ( pa.ticca-samuppaada ). Tóm lại, với chánh kiến thế giới và con người sẽ được nhìn thấy dưới gốc độ của tính tương đối hay điều kiện tương thuộc, không có một nguyên nhân khởi thuỷ của mọi vật. Với chánh kiến như nguyên lý soi đường, con người sẽ sống vượt khỏi khối đau khổ.[34] Chính trong ngữ cảnh này khi chánh kiến được xem như tiêu chí của đời sống đạo đức và trí tuệ của con người, con người có chánh kiến sanh ra trong đời này sẽ mang lại lợi ích và hạnh phúc cho số đông, lợi ích và an vui cho thế giới thần linh là loài người ( bahujanahitaaya bahujanasukhaaya lokaanukampaaya ), do người chánh kiến luôn đặt mình trong con đường chân chánh lợi ích.[35] II. Tư Duy Chân Chánh ( Sammaa-sa"nkappa // Samyaksakalpa ) Khái niệm tư duy chân chánh ( sammaasa"nkappa ) thỉnh thoàng được dùng đồng nghĩa với thuật ngữ "tưởng chân chánh" ( sammaa-vitakka ).[36] Trong ý nghĩa phái sanh, cũng giống như định nghĩa của chánh kiến, chúng ta có định nghĩa của tư duy chân chánh. Bất kỳ tư duy nào đặt nền tảng trên bốn chân lý thánh, trên tính tương thuộc điều kiện, trên nguyên lý vô thường, vô ngã và không thoả mãn của năm nhóm nhân tính và mọi hiện hữu trên thế giới này và thế giới khác, được xem là các tư duy chân chánh. Tư duy nào trái ngược hay đối lập với tư duy trên đều được xem là các tư duy tà ( micchaa sa"nkappa ). Trong cách mô tả đối lập, tư duy chân chánh luôn trái ngược lại với tính tiêu cực của tư duy tà ( ti-akusala-vitakka // tayo-akusalasa"nkappaa ), như là sự nghĩ về khoái lạc giác quan ( kaama-vitakka / sa"nkappa ), những suy nghĩ chứa đầy sân hận và ác cảm ( byaapaada-vitakka / sa"nkappa ), hay những tư duy mang tính ác độc, bạo động, huỷ diệt ( vihi'msaa-vitakka / sa"nkappa ).[37] Tâm lý học Phật giáo chỉ ra rằng các cảm giác ( vedanaa ) có thể tạo duyên cho sự sanh khởi của các phản ứng cảm xúc. Tham dục hay khuynh hướng tham dục ( raaga ) và tham ái ( ta"nhaa ) được dấy khởi từ các cảm giác hạnh phúc hay dễ chịu ( sukha-vedanaa ). Khuynh hướng đối nghịch, huỷ hoại, chống cự, thiêu huỷ phát sanh từ các cảm giác đau khổ hay không hài lòng ( dukkha-vedanaa ). Trong khi, khuynh hướng thờ ơ và ngu si bắt nguồn từ các cảm giác trung tính ( adukkhamasukha-vedanaa ).[38] Có nghĩa là đối với mọi cảm giác phát sanh từ sự tiếp xúc của các giác quan và đối tượng của chúng luôn có sự chấp thủ ( aalaya / upaadaana ), về cảm xúc hay nhận thức, dù nhiều hay ít. Như vậy, tham dục hay tham lam ( raaga / lobha ), sân hận ( dosa ) và vô minh ( moha ) nằm ở các cứ sở của các cảm giác hạnh phúc, đau khổ và trung tính. Chính trong chiều hướng này mà người không có tư duy chân chánh sẽ dễ dàng bị chấp thủ vào các cảm giác, và phải chịu đau khổ do sự xuất hiện của các động cơ bất thiện ( akusalamuula ) gắn liền với các cảm xúc này. Trong khi đó, người có tư duy chân chánh do luôn ý thức về vị ngọt ít, vị đau khổ sầu muộn nhiều[39] của các tiếp xúc, nên đã thoát khỏi chúng và không bị vướng mắc vào chúng. Nhờ vậy người có tư duy chân chánh thoát khỏi mọi đau khổ. Cũng như chánh kiến, tư duy chân chánh bao gồm 2 cấp độ, đó là, cấp độ thuộc thế gian ( lokiya ) và cấp độ siêu thế gian ( lokuttara ). Ở mức độ thế gian, có ba tư duy chân chánh ( ti-kusala-vitakka / tisso-kusala-sa~n~naa ) đó là, tư duy về sự xả bỏ ( nekkhamma-vitakka / sa"nkappa ), tư duy thoát khỏi sân hận ( abyaapaada-vitakka / sa"nkappa ), và tư duy không hảm hại ( avihi'msaa-vitakka / sa"nkappa ),[40] được sử dụng vào mục đích để tích tụ công đức cho đời này và đời sau. Kết quả là, nó dẫn đến sự tái sanh vui sướng và hạnh phúc. Ở mức độ siêu thế, tư duy chân chánh là sự lý luận logic ( takka ), sự phản ánh ( vitakka ), là khái niệm ( sa"nkappa ), là sự tập trung trọn vẹn ( appanaavyappanaa ), là sự ứng dụng của tâm ( cetaso abhiniihaaro ) nói chung là các tư duy cao thượng, không có bóng dáng của lậu hoặc và nó không được sử dụng cho mục tiêu tích tụ công đức cho đời sau, mà chủ yếu là dẫn đến sự diệt trừ trọn vẹn các nguồn gốc bất thiện.[41] Do sự khác nhau về mục đích, mà kết quả đạt được của tư duy chân chánh cũng khác nhau. Chỉ có sự chủ ý chân chánh hướng về mục tiêu giải thoát mới có thể đưa con người đến được sự vô chấp ( viraaga ) và chứng đạt niết-bàn ( nibbaana ). III. Lời Nói Chân Chánh ( Sammaa-vaacaa // Samyagvaak ) Bất cứ cái gì con người suy nghĩ ( sa"nkappa / vitakka ) hay lý thuyết hóa ( di.t.thi ), lời nói hay phán đoán ( vaacaa ) sẽ dẫn bước theo sau. Nếu được bảo vệ bằng quan niệm chân chánh ( sammaa di.t.thi ) và tư duy chân chánh ( sammaa sa"nkappa ), lời nói hay phán đoán ( vaacaa ) sẽ trở thành đúng ( taccha / bhuu.ta ) và thích hợp ( anukuula ). Lời nói chân chánh đóng vai trò quan trọng giao lưu, tiếp xúc và quan hệ xã hội. Nếu giao lưu xã hội không được thiếp lập trên chân lý và sự thích hợp thì sự mất niềm tin, sự không thích thú và thờ ơ sẽ xuất hiện giữa các nhóm hay cộng đồng người. Sự khuyến khích và phát triển lời nói chân chánh trở nên quan trọng về phương diện đạo đức cho các mối quan hệ xã hội, giữa con người với con người, giữa các quốc gia với quốc gia. Tiêu chí thực tiễn của chân lý do đó đã trở thành yếu tố quan trọng bậc nhất trong việc tuyên bố các phán đoán đạo đức. Đây là những gì được trình bày trong kinh Abhayaraajakumaara-Sutta. [42] Theo bài kinh này, có tất cả tám loại phán đoán[43] trong đó, có vài loại được đức Phật sử dụng trong khi những cái còn lại thì không. Sự phân loại của các phán đoán này có thể được thành lập từ gốc độ của chân lý-giá trị, giải thoát luận thực tiễn và nội dung cảm xúc, tùy thuộc theo sáu giá trị, gồm ba cặp, như (i) chân lý / đúng ( taccha / bhuuta ) hay phi chân lý / không đúng ( ataccha / abhuuta ), (ii) liên hệ đến mục đích ( atthasa'mhita ) hay không liên hệ đến mục đích ( anatthasa'mhita ), (iii) được người nghe đồng ý ( piya / manaapa ) hay không đồng ý ( apiya / amanaapa ). 1. Sai -- hướng đến mục đích -- không đồng ý -- không tuyên bố 2. Đúng -- không hướng mục đích -- không đồng ý -- không tuyên bố 3. Đúng -- hướng đến mục đích -- không đồng ý -- tuyên bố 4. Sai -- không hướng mục đích -- đồng ý -- không tuyên bố 5. Đúng -- không hướng mục đích -- đồng ý -- không tuyên bố 6. Đúng -- hướng đến mục đích -- đồng ý -- tuyên bố Trong sáu phán đoán này chỉ có phán đoán 3 và 6 là nên tuyên bố, do đặc tính hướng đến mục đích thực tiễn và phù hợp với chân lý của nó, mặc cho người nghe có đồng ý hay không đồng ý. Điều này có nghĩa là bất kỳ phán đoán nào không thích ứng với chân lý và không hướng đến mục đích cao thượng cần phải nên tránh hay loại bỏ. Nói cách khác, chân lý và tính hướng đến mục đích là hai tiêu chí đạo đức để tránh bốn loại tuyên bố sai lầm hay không có lợi ( cattaaro-anariyavohaara ), đó là sự nói dối ( musaavaado ), nói lời chi rẽ ( pisu.naa-vaacaa ), nói lời hung dữ ( pharusaa-vaacaa ) và nói lời vô ích ( samphappalaapa ).[44] Sự từ bỏ, xa lánh bốn loại tuyên bố bất thiện[45] này sẽ dễ dàng thực hiện nhờ vào sự gia sức của nỗ lực chân chánh ( sammaa vaayaama ) và chánh niệm ( sammaa sati ). Sự cố gắng tránh các phát ngôn xấu ác là một nỗ lực chân chánh. Nỗ lực chân chánh được thành tựu là nhờ vào sự chánh niệm.[46] Nói chung phán đoán nào thuộc về sự kiện, có chân lý, hướng đến mục đích cần phải được tuyên bố trong sự ý thức về thời gian (lúc nào) và không gian (ở đâu) trong liên hệ với thính giả. Có nghĩa là mục tiêu thực tiễn của chân lý chỉ có thể đạt được khi người tuyên bố (người nói) công bố chúng đúng thời, đúng chỗ và đúng người. Khi các yếu tố đúng thời, đúng chỗ không có mặt, tốt hơn là giữ sự yên lặng của bậc thánh. Đó là điều đức Phật thường nhắc nhở chúng ta trong đoạn kinh sau đây: 'mày các tỳ-kheo, khi các vị tập hợp lại với nhau, có hai việc cần làm là, một là nói đúng với chánh pháp và hai là giữ sự im lặng của bậc thánh."[47] Có nhiều phương diện tích cực của lời nói hay phát ngôn chân chánh. Khi áp dụng bốn lời nói chân chánh cao thượng ( cattaaro-ariyavohaara ), như, lời nói vắng mặt sự dối trá ( musaavaadaa -verama.nii ), lời nói vắng mặt sự chia rẽ ( pisu.naaya-vaacaaya-verama.nii), lời nói vắng mặt sự ác độc ( pharusaaya-vaacaaya-verama.nii ), và lời nói vắng mặt sự hý luận ( samphappalaapaa -verama.nii ), người phát ngôn chân chánh sẽ đồng thời tuyên bố những gì có lợi cho người khác. Vị ấy sẽ không lập lại những thông tin tạo ra sự chia rẽ, gây mất niềm tin lẫn nhau giữa các nhóm xã hội hay đảng phái. Vị ấy cố gắng phát ngôn những gì đem lại sự hoà hợp cho những đoàn thể hay cộng đồng đã rạn nứt. Vị ấy khuyến khích mọi người sống đoàn kết, sum hợp. Vị ấy phát ngôn những lời dịu dàng, dễ nghe, từ tốn, nhã nhặn, lịch sự, đi vào lòng người, có lợi ích, mang lại phúc lạc cho người nghe. Vị ấy nói những gì phù hợp với sự kiện như chúng là, nói những gì chân lý ( dhamma ) và đạo đức ( vinaya ), nói chung, những gì có lợi ích, có ý nghĩa và dẫn đến đời sống thánh thiện hay mục đích của sự toàn thiện mục đích đạo đức.[48] IV. Hành Vi Chân Chánh ( Sammaa-kammanta // Samyakkarmaanta ) Hành vi ( kamma // karma ) như hệ quả của tâm ( citta ) là thai nghén, từ đó các chúng sanh được sanh ra ( kamma-yoni ). Một khi có sự chủ ý ( cetanaa ) chỉ đạo, hành vi được thể hiện qua lời nói ( vaacaa ) và hành động ( kamma ). Hành động do đó là kẻ đã tạo dựng nên thế giới ( loka ), năm nhóm nhân tính tâm vật lý ( kkhandha ) và các kinh nghiệm giác quan.[49] Có ba hình thái của hành vi ( ti-kamma // trii.ni-karmaa.ni ). Hành động thực hiện bằng thân thể được gọi là hành động thân ( kaaya-kamma // kaaya-karma'm ), thực hiện bằng miệng gọi là hành động lời nói ( vacii-kamma // vaakharma'm ), và thực hiện bằng tâm trí thì gọi là hành động tâm ( mano-kamma // manokarma'm ).[50] Theo bản chất đạo đức của chúng, hành động có thể được phân thành ba nhóm, đó là, hành động thiện hay công đức ( pu~n~na/kusala-kamma // pu.nya-karma ), hành động ác hay phi công đức ( apu~n~na/akusala-kamma // apu.nya-karma ) và hành vi bất động ( ani~njya-karma ). Phối hợp hai phân loại của hành vi như vừa nêu, chúng ta có phân loại thứ ba của các hành vi, đó là, hành vi đúng đắn và hành vi sai lầm. Hành vi sai lầm bao gồm các hành vi xấu ác của thân ( kaaya-duccarita ), hành vi xấu ác của miệng ( vacii-duccarita ) và hành vi xấu ác của tâm ý ( mano-duccarita ). Hành vi chân chánh bao gồm hành vi thiện ích của thân ( kaaya-kalyaa.nam ), hành vi thiện ích của miệng ( vacii-kalyaa.nam ) và hành vi thiện ích của tâm ý ( mano-kalyaa.nam ). Hành vi xấu ác của thân ( micchaa / akusala-kaayakamma ) bao gồm sự giết hại sự sống ( paa.naatipaata ), trộm cướp ( adinnaadaana ) và tình dục phi pháp ( kaamesumicchaacaara ). Hành vi xấu ác của lời ( micchaa /akusala-vaciikamma ) bao gồm lời nói sai sự thật ( musaavaada cEX]5Ac2.|ǕvB%]CDUvq{C[J_Ҝ-ԸEo&t1©pE! 0fh#$91HڠQ/!Ӓv2&Z3 W3@S:b &ϑ e)ɗTĠ|(R1"(B:$źrF eΨWrtk@VDa^:U?QPW)8GXvRy7Mlt\WSI =v0z*@xz; Te:LNO.pZϦ`]6p(eTHVxPi"D(eڣ0 H.Fhp&$iك`ʛe%XUm~KN#{ІΨ %h9pQd l$y'Mނ_^.z~r匱 CũM9a!%(_.-g4Q'YB.54]qC]0|)+ endqtraa- endobj 153 0 obj > endobj 154 0 obj >stream x\K;ϧ9NK/-@KNy d/y[R~* >pk?; `m)o F_2sS`; : L^@@DY|~n2\PC _[dm Ӏׇ F;fe@OpJLTF|{>;^߯ <>?xzo%ܷW$.>V{hXÒa=qprD9 VFHDh#}A HHkV.AR.je IrJ_F '!BO hi ׹ˆH;(vd$*W{8؎ '8fuFOձ٩xzĺ> ET卷OpOVr&ʋtL|n|@gA)L3B^΂ǿ{}\K8w{%2+ERw w{'}PRDn$,eH-b%Wut>G}(!j>p8B E,.Ңi$X81w {;xBrٺ$ I"KL4w ɜ1DlTұYr}^+=p D F]Քt0*lK«Z안tj_IvLTZ;&&uA>@ Dβܭ1#t\4ZPV%I&&D`Ѷ2 ZģS\ -h7"yxٰb u]s-D߰MIF6w^R]Y*_{It7aOqS|Zi٫mWң̟#DbOvL!NCLe pk )n1$ߦ-h)O)=5*!4WcOX.-aTڃNC6!iX]웒Zt1dN5 AwbԟRV:TqQWBz{Cn [@jOZIEE0RyVʹuSA sPhzRA{sv_V%K#KMgeA1HfgFvY=X. ffz,T2j G>86֭gFҶ(#(JFSU8-I~YȍRPhU{H'%)ʰ tHMw-g#[N8 [yKθ@-@AKIh(Y 4  Q{- CR Soxtx:9o`J*KF|8ivޘɈ> ". B;lƟs8#nErGNq~4/ Hl$/cS- ,OFbhqqWTMGKi,(FҲC9…BQ# ΢ |*TZIzbD"Icuq`pwpe`;Nt%1lf$I2^yx9S*:+7K-76zn*ʄx$=TΩ^Pbb!UABe̛CSN:82R*[(]Ƀ!W"0 "8^?H(JQ C$. RJV_/&g HA/׳}P+#ڱgѸVq ٙB"/7DPR]cC8ѦoIʔȣfw!e>wa]>_ E vP]CG#bUq|)"J'qvj˧U$[. _³YjѤjJҡ_wbfZ1WG 0XXXR=@.IŨ+CVhaTlޕ4=+x ;\GJ=:ga_RpZ*E6>3oUD cAM KlJ9 {;Rs'kԀzJ&ߎAf:m0&bZ`n+BG 5 =30B4UkOV5:u, ¹?+^%oIؓ&>y;3[iE 7YIXd. ( =)?Bjcll%AP4y˿!G"UFE#15t Y'Pz]jvFkBG%n+ܫTL-J -F ^(Tvާ"#,hASGCe kJg:^)}y,|NM`CA+\B"Y7`%4lizaI8_kWRxh޶qm"ebXVU[Hgnqh,|vdM)]-2HU")\ なN3*aEsadkץirPo\ endstream endobj 156 0 obj > endobj 157 0 obj >stream x\K 9@9,? 4UZ`o4CS^" {ߏ'?]=} e&]CEOS7Ji/vSYv_oQUwno*wGuj֡/t(p햫ݍ_i~{u~} US}0Wӏa10ݟ 8voW̫VjGd9` ;.ǯO^ =: y臌hue톇8S6?QK K] ٛ eA'`8GX*#>*FϷwuS/b)Htw׍@9\aOy\% 2^  jm H{RGՑ򤎌n"ğ2Z>a5KVeK\y8C `O7_`"#&@aM:ꓒp;Tvt lmE F[eO*IVQ/9R߆ue?ָP8MX]Ƶ^63eZW6%wwu3mNͫh#Ӎ:i^} {[M U"~P+_e2Lg xxjL !A]L%?kkw8!dx']v!F{D#quA_$j!@[>9rw0)9 ^cߢYeg~NoQW͇|(М.nQE Y,Q ̑Q.O9EW8fn$+ۖBѝ} D r2iT=) Y |cB^a(T}OYIޔόf89=vVcCt8Pb.']Mt:!21b V# }25(sx{Sr# X Myz-|y$?[]imxZZN3F Z~;ю @-tO-hVLi 8WWUMBcCϘ˦Bj;Nh6QY%ȤcR+D|(~ d,+ވVȀfa b!F258\J ,6Vh&vǺa;:.p*NƗe(\@ .RiX pQd%\@y(+Z1 ;tM6ؤ X ,r'C4*Fcnu%*UckGC+%_tڕ$IQ~GiF+ 7>x[6!'V-ɍPfHf$**VA:i%i/:"DBW5}ײnnqjk$7[,)P8ZKgP4f\)V"++ؒE4]y0Bp9B!JJȂP֒ZxV*b5`]۝I=dbKyn O _E@xr!"}|^9LE$UJ v[T >&&ȫ#X7 wm~Ap:D?a endstream endobj 159 0 obj > endobj 160 0 obj >stream x\I#_Aʥ6h-i`nc?a7YTUz-4ҫʊ=c+2S)q_I~tu|?Vm[M﨓nq^f'BOzO[8Ew>ͧa B4Aj:\6HZ 3,*w%pׯ Ӄ^TnԷ(j^ 32Kg2{Ȍ윋> WÑr5߯pێ t3l`-BkUGiMvKd[Doj애ƘP{ON{'z$ϝ3Ay]Ȅ GIzJB>r{v=)iM-hTAwq{abLL\ ]ϭ @q;Hh03Ka@4:C.x_!H@,Q`,V9Z7*=w@G3A/qWmV"OhZ8S܃Gt1!N9s !w,H2#(A ow g|9"l'on9Q"r\Kg7+OqrGPq= {t8nkR IԽUSHIK@'j/M!wK7\@fGL4+Q\ .""IvEs59$V-p"EhRѪzVz0=l{IF;>R3K%,9Ss"Bw0Ea 9,f&[вY弋G"GvDr1xw.x|d)0T!wWx'9욟`W_İmS*ΠÏ쫨C4(FRc{H$7G(_Abz!!3F$*̈G5@UɏZ0xorK:,r%C`M涸4zyQRpLs!W"Z =VY0pl+Y a :K7mvVOjy = 54/f{=^$J2C",VG8^pvq VE Bz9ѬK^鼤hXi#ٞ2] 9+s\\F)tc 5VÃO]0-aGZaH.ϒ"rYVTr@ 6%3J 'i.(Q'6_ ܒ74!Mu%geW P 8_HT`Ԡq@[# H\'v~rC2Kw?S9޺4#ax@rV_h 3^Au\/cӖ+m6T;?'jq q-[s\lT,iI s/$D"D(%Qb ~ da@zQ5u6 =DKQZȵِ]XhcAC2ݬXU42_Nyk 1Yc~\U VXj0TOxC#vc0g06‡*;f,(+߇K{͚ڑ9w[)TKAo6EޏpPiˁT2%9xģ/Sa"k\v C9O+bmާa7(wF+;i-Q>I4>#xlCmV*mlx{q eX p3'qϰ6:1t e`dCMHjeyB{P{ /8DrԄTe^4aYd/ղ)OR_õFC汦RS9jNgLP?`=`0aE > endobj 163 0 obj >stream x\K:%e\쮁MҐŐU^02|GGo3 շ,K5\8iꆋjގ?&sSٯc+k1r߾ۇx:5.rOoYP/~eAمK7eh.K׫2]^/Cep:0sub/àv~:xa|{?yu{}k\,^_pp㷄| :e,2$ Fx5ί~ޗ=;2qt\kmIK] هi1X #=*^ӫ?e]q'/z|o||Lm_v7oDAƛ!aDݬMa `ud:A6x/` hMKqZ氺JVyK\A3,8~l#ͨw0.b X;Y}RgR_=H#ʭ2tl">+(Ϧ9G)-&RwXBTIcU[׏E[ 9RR'&gWjkl{q f aoǺ* >d gdcM'TFdS7i~k8a~s;UKvw &de-󋂌m )(ش2aB8.T_8-mj4ӯDQ- qWŶM6$1Ty#>hs|n>L &pS+)C@"JWCxQoMֻ G(.DȽ2D$;taUnzP=c|'22 8AA: (QàF> p8I׃wH JLȝ]I/*8q+'WQqs/3PS0LaVCѓz}P"bo`c@ѶiO!RDp CZAbkC‑I\Fr64ideHuHX-8#aW 枢Es:ml  9鱉C1~Nڦ3iˌ]iL-ɜ7'Ѝ恱(K,'9'c )#񜎥 &\4E5r5d:Ydlҥ`hX{RYP6aBPQ9o2J HTxzK۾baߑ(N^,ƩXN!hSeW|3 Pݏ:`yCBʸ2W2r1A1)V^ >" G2#\ؓzMI`qó?f͊=Ӵ !ȒcnKdbޛgFL:5sܖ UֵȡPLЀ+LX5!*DՈI =DxUc/)lWAVKTtJEB!8eH`> B5oEf*-PB\P/baQ3ݓ56qT>Mg-wO+ \e-В-Dgrp(Cl*/0ANLعQ!꼳;BUa[H-L HI[-hjdBc#0\Z+L"t3y^- p n/+30Vu?ɤZT^X(EކO60!>Ȁm1rRVYM@ "j0_x h ^Qe Dp6|\e;! ZϙO4eᏨձ 0> ̱|{ X_~5HՇQ2)R(|huUD C3vɞF]4iWt)6 MZj1P '}daF.-ŧ)'e@2e!/jv7x1,+u8\{x?Ff endstream endobj 165 0 obj > endobj 166 0 obj >stream x\Kޟ_@{_p9m$JfCn ߏmIV}! Cc˥RQf]wiUO?:;]E]~Z}d/Y1+_Uͤ/TuQԌ2ow_7(_oyZa͠/6ڦ/z.~Y Ljsїϯ+Fi[u˗5{fּ{PV.Ooo;mH 03lG@7,t L mF }d kxw R^]Y8cdw>Ïq;_;ow^ynt z aKVaV. ) }̎;ZW[tgRWhrE`#ʭtWWLq>*(/Qju;&:Hzcj]("ol#35zxaVG9U@/ +)5z Y压l~wy'. Bj1l,m!mX_!jG5 1 ˩nڻͶ?Y{vzmuh85;) ٙ"5YkL&pgN]aj懧f_' 2lC| z욁2/Y"*/Az- v:ԧj/%w@'zH^ѡ;睆I19wBkksޞn(1zRl]~B(+ \gfO\ EO ^L`AH8=MCx^D! WEy]tlK;P!GB}ǓK BLAٓ=ǣʎk;āxbL)q]S,AyduCPk,$l;!ryf*D2jދ6ɝ' +" č1.(\~=6+dU=tT >(j@wGuNc?_N0H TJda7;~YY+M2]rq󾌔+LY]/W\ f(i4&"˜"dsd8PjJcƪ)>@x!Qm| loܨ\U?la>Y]mqVZ8 wHJYTjt({gc,>r`b@NSڧTM$rB|R[ )qjy+-C U"bfP$A@L/IX*N.~c1 )76$o?9aP]IܓG[eɧ^KL1P>yOBJ>6KN${eC6e3) Q˳Pky zJU Ub}bkg+BwwGI6m߫8:\UIɶCalfg @&uOIG(ʝ @;2z $=F68%b98uO&l4, > endobj 169 0 obj >stream x\Kϯs)CL gЃ,#@KfpieL4k 4L4H8{()M~C0UYbdW|#vE G*9wH*sxbL%0GN+όRͬa g' R7"0P0.wag(f܁# 1#pˀ %~a:.C$7/ RIch =EOه^V?WY{'(=&0ڙirckcfArL70^&SVȫòS ,D(``wcŤUm̲'Oׂ;Պtt\Bbq)e{`#nn`6$N!aS z˘-0AX?DD 0VCpu|y* Jooͣq~R%H :}H]y~ 0'`3 4d Kb 5:v|8d:pdaY'LKiEa ֚zЗm} :rKR4$,eiVY@O>c# 7.ZL'}( Z=1:f+85~g .AuT(*եC5 a =aa endstream endobj 171 0 obj > endobj 172 0 obj >stream x\K s{-[~0( އn޸fqnd!hwaIMOEnߢs3XfTƟ , 8ߚi/︂[}[̽[LaRo~Ncwv؛ hx 'e%Xhof|~-Ӈ L m y#T,d^G, cZpҢ?z}yͤ78}n|#ugE}6?A϶n ;¶̫a ֒۶:nd4!2,*g`5fl1arcڬq\8 OAk"?82cS+h+QQ7v 0^oinnƯGO6؇}xeޘmk{/LwEH/OPhw xلFOJ 3==(ˀ>1Fzߤ&k5/hM" \l7>$Sq,bIQPOLpΪD Lh Y(2YФCOC?Gba= W1x3e˜vmҎ`etub33`""qpXEȖq)"up* TK+FZ_&) endobj 175 0 obj >stream 9o?~\04^؞:{Ng\OoϷo\}prD_OXj/McN8]tíYZsOݖ?߇nm3˲~lA 0uWT/ !^گ`Yah.MB_Y9vrk1;^&X#hw S/ ]~ p[n{=rUhGwB60||D˲/Utj"ӊ`VT}cП~fmK?|}0aa[P$cghvd {_`"2z`؈VE۠q{Yp4]˱}FYMޢ#8 "MT!͑:c`bf:@ʟŬH8UYn .`kO[0;wqn!Zg'}~6'@c{ޣe~gcom}byqq9Lt6e(UlGI9St8|˥V=W8/z=n*o?\7^,u?-^~t1(x^zȾ$=#߁Hsφ]0ݙm C5">>΄_&Q[UI XIܱNpWˢ1}֠Q@hX2P lr :Pu޲$mϢ}vr}#-p®GQ^8(@D D3D1w!vԝYRYx@*ZU:"I?މ2cK Sz45t.aYjt+ "T\bD:R~Q_n\#\SeFHH;yp7D8l$&KpXR\}pb)XDh.YVjFAւN&q6,XG`9D,8 FQQڑ@=Tς1oսD"QN*\B=$ԐѰM;K[R4d6)? 1]2i)I[ Uo vwtm(] $xʕOhJȺ W8EjVngH Ac*cw,Mt´#Bu1\Rxg%'rbWmpCٚ'Eid JN[`ҙ Nxf%m`,_se~o+%*C?{|R@DoytB22R٭R) O ^UB?P%džNrb\jXMLBwJ5F,C]G0>Rk S& ,:R;aZIFn?VI"M䢑R+Rœ0 ]v}B >ɈD%WKmReʖ7'@0*G3vb"9R7%S 78ĽY@2u ',1eTfB0U-i֖@ޓUtXו6g#6$1đXNl4^t 02I/ 6d YV$)FlvQ4 ߂{ٝ44\7g#VHd=;Mj KX+8S+#G7SVH+g>RI;S⭔RGR':.F^ҁRm*jY6gj gٰr(}>*Y~3 V]bXHꯨ]]XaR&YY[iQ ݿ6WBv.WI^RF]fĤ ߩP2 NG4EC=e6qj,ɷ0]Tr8I/ q-jp>>SJr,?('O8Z>j,/} > endobj 178 0 obj >stream x]I9=`n4CS6``2dqJ DkgU4'Ƕɵ}w>ǃ;~]ss{[߸ϧ;L qy̓k*n,΋?~$ ğeؗH@z `VL$1uIV4ֵֿ%x؇v ;>vDw%6z` 8X͂q_^ e.Vwp8vӢMT!ő:yŤůP@U,x'ϗ SXr =u68`p! Qj\8oILƖ5M-렭tj'>$JBrbj,3[ |QcEP h&X7 $̦N=7ey.ur.zVɰu.v^ǍmYSJJ` `G !{T=Za,{]Mq+Ov VMJ dl+RąihVN%P36x-NiH FC"!_XX.`k#O&kpd&jV; mt·L6zMx Ctv#QdiUycZPZi\߰ .#3$)Pt MGT,U֮Sm]5۴Z{+Bbfkw4 hX=gwh ـς{88յ$,;kwbUdtKwe 97orz֮c|ӄ0%6{Զ.a (\5(SچcELxRoasEwdāNXSJr' 6 ͊6pEo > endobj 181 0 obj >stream x\[~_w,Y @ }|?qT~8N۴ӫ[̫ϕV //; P i$? Lal@Eu2X`93֝$%!/PYpѹcq8)eǶذw`DU^kI*IZBTݷ(̳D9b>NP8M8wr̔vws%;7og:]_E Sc[\ BX!a-8l`?]^%2#@GԶwsqo/N9kLI93P 5 t>l~$BB0v+:tUxTJ l@}`kGPQt xljr^f)qsм,*#Z&-u*Qz[`OA2w*&syV xPԕ&7_54n4+%t%hb[H\xǝ$UeN$IhCx?s RHOws^~xcBSgBEA[m5 VIK%` [$SF0fFr#?Jٽ1t XpJ"by T4셋s1B)Xt/cU fR;Q3"mw(x.%f 1뒎eC2r_h||t3)ɖөnTBGfzՍi7a]lvΌmYl\QZ;!q&tz +m{L6z هmoB}5RskYg(k!uV,raWMXB+ּÜˠ ]ZحGy&-¼h $ b{X\6ZHԜ@tT̞diApy1 zCjY{+T)2"J2IoJtqoͲւ-Zl&765IڋyAnkǐ!elza`jLW>2VCe=sؗf-.Th"i토o+h$8a_D'%E>Vb1SHRGMCr r\ԥa|yIo#jaN /S,՘+s'X-l쌛IHJZ[ Rv ɮUnNB^AO-f-&F&hEM]n7Vk:1[F?Kl7X1zTLzx!^cwVK]jY(ƓIb x?K)Ju[^Û]z-Ϝ|י.}7ǼxrfhdpyRC"ezzj5 콷֌r]pz,$`%_[_:2-|j5gaN~%ՅId|,GG*%@ }|ic뽦3(.%¾/9AO$2(reLE>&Ǝ=v/bK؁ bS!g+-v\].b&'Vc-]TeB0-"V2ֽMJW)@$c~xV%).,]v cGilh-=r6S4^u )Bȿv=R?ruC cXK"oo_k kk(aJF "Ht$z>H0T+:[Pk0@H# \/r3X@)2BhA;L] ɀVU^&z$ ?X]Ihdqn_)9! IH Qê(N7j?^@=1 endstream endobj 183 0 obj <