Bữa cơm tối nhà tôi hôm qua có một chuyện nhỏ mà tôi nhớ mãi. Mâm cơm chỉ có ba món đơn giản. Tôi ăn hết chén thứ nhất, rồi chén thứ hai, rồi đưa tay gắp thêm. Mẹ tôi nhìn tôi cười: ăn từ từ thôi con, có ai giành với con đâu. Tôi giật mình. Tôi ăn như thể sợ hết phần, như thể mâm cơm sẽ biến mất nếu mình chậm tay. Nhưng mâm cơm vẫn còn đó, đầy ắp. Chỉ có cái bụng của tôi là đã no từ lâu, vậy mà tay vẫn cứ gắp.
Tôi nghĩ lại thói quen ăn uống của mình. Đi ăn tiệc, tôi lấy đầy đĩa dù biết mình ăn không hết. Đi siêu thị, tôi mua thừa đồ ăn rồi để hỏng trong tủ lạnh. Ở nhà, mẹ nấu vừa đủ thì tôi chê ít, mẹ nấu nhiều thì tôi ăn cố cho hết rồi than tức bụng. Cái tham ăn nó nhỏ thôi, nhưng nó có mặt trong từng bữa ăn. Ăn không phải vì đói. Ăn vì thèm, vì sợ thiếu, vì thấy ngon là muốn lấy thêm. Ăn xong thì mệt, thì nặng người, thì hối hận. Vậy mà bữa sau lại y như cũ.
Trong kinh Địa Tạng, Hòa thượng Tịnh Không giảng một câu rất ngắn: người tu đạo biết đủ thì thường vui. Biết đủ thì thường vui. Bốn chữ thôi mà bao hết cả đạo lý sống. Còn trong Ngữ Lục của Hòa thượng Tuyên Hóa cũng có câu: biết đủ thì thường vui, nhẫn nại thì an ổn. Biết đủ không phải là cam chịu nghèo khổ. Biết đủ là biết điểm dừng. Biết mình cần bao nhiêu là đủ, và dừng lại ở đó, thì lòng tự nhiên vui. Không biết đủ thì bao nhiêu cũng thấy thiếu.
Ăn uống là nơi dễ tập biết đủ nhất, vì nó diễn ra mỗi ngày ba lần. Một bữa cơm biết đủ là bữa cơm mình ăn chậm lại, nếm được vị ngon của từng món, và dừng đũa khi bụng vừa no chứ không đợi đến khi no căng. Nghe thì đơn giản, làm thì khó. Vì cái tham nó khéo lắm. Nó không nói to. Nó chỉ thì thầm: ăn thêm một miếng nữa đi, ngon thế này không ăn thì phí. Một miếng nữa, rồi một miếng nữa. Đến khi đứng dậy, người nặng như đeo đá.
Người xưa dạy: ăn uống biết đủ thì thường vui, lại còn biết bố thí, thăm người bệnh, cho thuốc. Câu ấy nằm trong kinh Đại Bát Niết Bàn. Ăn biết đủ không chỉ tốt cho thân mình, mà còn để lại phần cho người khác. Mâm cơm nhà mình ăn vừa đủ, còn thừa ra một phần thì mang cho nhà hàng xóm khó khăn. Tiền chợ mua vừa đủ, còn dư ra một ít thì giúp người bệnh. Biết đủ với mình, tự nhiên có thừa để cho người. Còn tham lam thì bao nhiêu cũng thấy thiếu, lấy đâu ra mà cho.
Cái tham trên mâm cơm cũng giống hệt cái tham trong đời sống. Người tham ăn thì ăn không biết no. Người tham tiền thì kiếm không biết đủ. Người tham danh thì leo không biết dừng. Gốc nó là một: không biết đủ. Mà không biết đủ thì không bao giờ vui được. Ăn một bữa ngon mà lòng cứ lo món sau có ngon hơn không, thì bữa ngon cũng thành dở. Kiếm được nhiều tiền mà lòng cứ so với người giàu hơn, thì giàu cũng thành khổ. Biết đủ là cái phanh. Không có phanh, xe cứ lao mãi, sớm muộn gì cũng đâm vào tường.
Tập biết đủ có thể bắt đầu từ một việc rất nhỏ: trước khi ăn, nhìn mâm cơm và tự hỏi mình cần bao nhiêu. Lấy vừa đủ. Ăn chậm. Nhai kỹ. Khi bụng báo no, buông đũa. Ban đầu sẽ thấy thiếu thiếu, tay cứ muốn gắp thêm. Nhưng qua vài bữa, cơ thể sẽ quen. Bụng nhẹ, người khỏe, ngủ ngon. Rồi tự nhiên mình thấy bữa cơm ngon hơn. Vì khi ăn trong biết đủ, mình mới thật sự nếm được vị ngon. Còn khi ăn trong tham lam, mình chỉ nếm được vị của sự vội vàng.
Biết đủ trong ăn uống còn là biết ơn người nấu. Mẹ nấu một bữa cơm, từ đi chợ, nhặt rau, nhóm bếp, đến dọn mâm. Mình ăn vội ăn vàng, không khen một tiếng, thì bữa cơm ấy phí một nửa. Ăn chậm lại, khen một câu mẹ nấu ngon quá, là mình đã trả ơn người nấu bằng cách hưởng thụ cho trọn vẹn. Người nấu thấy mình ăn ngon miệng, ăn từ tốn, họ vui hơn nhiều so với việc thấy mình ăn như bị ai đuổi.
Cũng nên dạy con trẻ biết đủ từ mâm cơm. Đừng dạy con ăn thật nhiều mới là ngoan. Dạy con lấy vừa đủ, ăn hết phần mình lấy, không bỏ thừa. Đứa trẻ biết lấy vừa đủ hôm nay, lớn lên sẽ biết tiêu vừa đủ, biết muốn vừa đủ. Đó là bài học cả đời, mà bắt đầu từ một cái chén cơm.
Bữa cơm tối nay, bạn hãy thử ăn chậm lại một chút. Gắp ít lại một chút. Dừng đũa sớm hơn một chút. Rồi ngồi lại nhìn mâm cơm, nhìn người thân còn đang ăn, và cảm nhận cái nhẹ trong bụng, cái yên trong lòng. Biết đủ thì thường vui. Câu dạy xưa ngắn vậy thôi, nhưng nếu làm được trong từng bữa ăn, đời mình sẽ nhẹ đi rất nhiều. Vì người biết đủ trên mâm cơm, rồi cũng sẽ biết đủ trong nhiều chuyện khác nữa.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư