Có một thói quen rất mệt mà nhiều người mắc phải: cứ phải giải thích mình với tất cả mọi người. Ai hiểu lầm một câu, mình phải giải thích ngay. Ai nói sai về mình, mình phải cãi lại cho bằng được. Ai bàn tán sau lưng, mình phải tìm cách minh oan. Cứ như thể, nếu không giải thích, mình sẽ bị mất một cái gì đó rất quan trọng. Nhưng càng giải thích, càng mệt. Càng cãi, càng rối. Và cuối cùng, người ta vẫn hiểu theo cách người ta muốn hiểu.
Trong sách Giảng giải 38 pháp Hạnh Phúc, khi giảng về hạnh phúc của tâm không xao động, có dạy về tám pháp thế gian: được lợi, mất lợi, được quyền chức, mất quyền chức, được khen, bị chê, được an vui, bị khổ. Sách viết: "Chúng ta ham mê hay ưa thích bốn pháp được lợi, được quyền chức, được khen, được an vui. Vì ưa thích nên ta chạy theo nó, đến nổi quên già." Và khi bị chê, bị mất, bị khổ, tâm ta rung động, xao xuyến, khó chịu. Tâm cứ như con cá mắc trong lưới, càng vùng vẫy càng mắc chặt.
Trong Câu chuyện Thiền Tông về Lục Tổ Huệ Năng, có một đoạn dạy về tám gió: tài lợi, suy hao, hủy nhục, đề cao, khen ngợi, chê bai, khổ đau và vui vẻ. Tổ dạy: "Đối cảnh mà tâm không động là khi tám gió thổi mà tâm vẫn không động." Khen cũng là một cơn gió. Chê cũng là một cơn gió. Gió thổi qua, người vững thì đứng yên, người yếu thì nghiêng ngả. Vấn đề không phải là gió có thổi hay không, vì gió thì lúc nào cũng thổi. Vấn đề là tâm mình có động hay không.
Thói quen giải thích mình với tất cả mọi người, gốc rễ của nó là sợ bị chê và thèm được khen. Mình muốn mọi người hiểu đúng về mình, nghĩ tốt về mình. Nhưng sự thật là, không ai có thể kiểm soát được suy nghĩ của người khác. Người ta hiểu mình qua lăng kính của họ, qua kinh nghiệm của họ, qua tin đồn họ nghe được. Mình giải thích một lần, họ nghe một đằng. Mình giải thích mười lần, họ vẫn hiểu theo cách của họ. Càng giải thích, mình càng giao quyền quyết định giá trị của mình cho người khác.
Có một cô gái bị đồng nghiệp nói xấu sau lưng. Cô biết chuyện, cô tức lắm, cô định viết một bài dài trên mạng để minh oan, định kể hết mọi chuyện cho mọi người nghe. Nhưng rồi cô dừng lại. Cô tự hỏi: mình giải thích để làm gì? Để những người không hiểu mình sẽ hiểu mình ư? Họ có muốn hiểu đâu. Để những người đã tin lời đồn sẽ đổi ý ư? Họ đổi ý thì được gì? Cuối cùng cô quyết định không nói gì cả. Cô vẫn làm việc của mình, vẫn sống tử tế như trước. Một thời gian sau, mọi người tự nhìn ra sự thật. Không cần cô giải thích một lời nào.
Buông thói quen giải thích không có nghĩa là im lặng chịu oan ức trong mọi trường hợp. Có những việc quan trọng, liên quan đến danh dự, đến công việc, đến gia đình, thì mình cần nói rõ, một lần, cho đúng người, đúng lúc. Nhưng nói một lần rồi thôi, không nói đi nói lại, không đi kể khắp nơi, không bắt mọi người phải đứng về phía mình. Nói xong thì buông. Người nghe có hiểu hay không, đó là việc của họ.
Thực hành buông thói quen này bắt đầu từ một việc nhỏ: khi nghe ai nói sai về mình, hãy dừng lại ba hơi thở trước khi trả lời. Trong ba hơi thở ấy, tự hỏi: việc này có thật sự cần giải thích không? Người này có thật sự muốn hiểu mình không? Nếu câu trả lời là không, thì mỉm cười mà đi. Nụ cười ấy không phải là yếu đuối. Nụ cười ấy là sức mạnh của người không để gió thổi ngã mình.
Tâm không xao động vì lời khen chê, đó là hạnh phúc. Không phải vì mình không còn cảm xúc, mà vì mình không còn giao cảm xúc của mình cho miệng người ta điều khiển nữa. Khen thì nghe, chê thì nghe, rồi để gió mang đi. Mình vẫn là mình, vẫn làm việc của mình, vẫn sống đời của mình. Đó mới là tự do.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư