Bà Sáu mất chồng đã ba năm. Ông mất sau một trận ốm nặng. Trước khi mất, hai vợ chồng đang giận nhau. Chuyện cũng nhỏ thôi: ông muốn bán mảnh đất sau nhà, bà không đồng ý. Hai người cãi nhau, rồi ông bỏ ra ngoài ngủ, bà cũng không gọi. Sáng hôm sau ông đổ bệnh. Rồi ông đi luôn, không kịp nói một lời làm hòa.
Ba năm nay, bà Sáu sống trong hai nỗi khổ. Một là nỗi nhớ ông. Hai là nỗi giận. Bà giận ông đã không chịu nhịn một câu. Bà giận chính mình đã không chịu nhịn một câu. Bà giận cái mảnh đất, giận cái buổi chiều định mệnh đó. Có đêm bà nằm mơ thấy ông về, bà muốn nói với ông bao nhiêu điều, nhưng tỉnh dậy thì chỉ còn nước mắt.
Có người bảo bà: người đã mất rồi, giận làm gì nữa. Bà cũng biết vậy. Nhưng biết là một chuyện, làm được lại là chuyện khác. Cái giận với người đã khuất nó lạ lắm. Nó không có chỗ để nói ra. Người ta không còn ở đó để nghe mình nói, để xin lỗi mình, hay để mình xin lỗi. Cái giận cứ ở lại trong lòng, không đi đâu được, cũng không tan được.
Thật ra, giận người đã khuất là chuyện rất thường gặp. Con giận cha vì cha bỏ đi khi mình còn nhỏ. Vợ giận chồng vì chồng ra đi để lại món nợ. Anh giận em vì em mất mà chưa kịp nói lời cảm ơn. Cái giận đó, nếu nhìn kỹ, đằng sau nó thường là nỗi thương. Vì thương quá, vì nhớ quá, mà không biết làm sao, nên nó biến thành giận. Giận là cách duy nhất để mình còn giữ được một sợi dây nối với người đã đi.
Trong kho sách Phật giáo, bài viết của Hòa thượng Thích Minh Châu về đạo đức trong nếp sống người Phật tử có một đoạn rất đẹp. Đoạn đó viết: Trong thế giới đầy hận thù này, chúng ta hãy sống không hận thù, hãy nêu gương sáng của cuộc sống đầy tình thương. Câu này vốn nói về cách sống giữa đời, nhưng nó cũng đúng với người đã khuất. Sống không hận thù, không chỉ là với người đang sống. Mà còn là với người đã đi rồi. Vì hận thù với ai, dù người đó còn hay đã mất, thì người khổ vẫn là mình.
Buông giận với người đã khuất, bắt đầu bằng một việc rất nhỏ: nói ra. Không cần nói với ai. Chỉ cần nói với chính người đó, trong lòng mình, hoặc trước bàn thờ, hoặc ở một nơi yên tĩnh. Nói rằng: tôi giận ông vì chuyện đó. Tôi giận vì tôi thương ông. Tôi giận vì tôi không kịp nói lời xin lỗi. Nói ra rồi, mình sẽ thấy nhẹ đi một chút. Cái giận khi được nói ra, nó không còn là một cục đá trong lòng nữa. Nó trở thành một câu chuyện, mà câu chuyện thì có thể khép lại.
Bước thứ hai, là tha thứ. Tha thứ cho người đã khuất, và tha thứ cho chính mình. Trong bài Mười Điều Thiện của thầy Phúc Trung, có câu: chúng ta nên thương họ, chỉ có tấm lòng từ mới bao dung, tha thứ được lầm lỗi của kẻ khác. Câu này nói về người làm mình giận, nhưng cũng đúng với người đã khuất. Ông ấy cũng chỉ là một con người, có lúc đúng, có lúc sai. Bà cũng vậy. Cả hai đều đã cố hết sức mình, trong hoàn cảnh của lúc đó. Tha thứ không có nghĩa là quên đi. Tha thứ có nghĩa là mình không để chuyện cũ tiếp tục làm mình đau nữa.
Có một cách thực tập nữa, rất hay. Thay vì nhớ về người đã khuất bằng cái buổi chiều cãi nhau, mình thử nhớ về họ bằng những kỷ niệm đẹp. Ông đã từng nấu cho bà món gì ngon. Ông đã từng cười với bà ra sao. Ông đã từng nắm tay bà đi qua con đường nào. Khi mình nhớ về họ bằng những điều đẹp, thì hình ảnh của họ trong lòng mình cũng đẹp lại. Và cái giận, tự nhiên nó nhỏ đi.
Nhiều người sợ rằng, nếu mình hết giận, thì có phải mình đã quên người ta không. Không phải vậy. Hết giận không phải là hết thương. Trái lại, khi hết giận, mình mới thương được trọn vẹn. Vì lúc còn giận, cái mình nhớ là cái sai của người ta. Khi hết giận, cái mình nhớ là cả con người của người ta, với đủ đầy yêu thương.
Bà Sáu sau này kể, bà bắt đầu thắp nhang mỗi sáng, không phải để cầu xin gì, mà để nói chuyện với ông. Bà kể cho ông nghe hôm nay nhà có gì mới, con cháu ra sao. Có hôm bà nói: ông ơi, chuyện mảnh đất đó, tôi không giận nữa đâu. Ông cũng đừng giận tôi nữa. Nói xong, bà thấy lòng mình nhẹ như chưa từng nhẹ. Bà bảo, giống như có một cánh cửa trong lòng vừa mở ra, gió thổi vào mát rượi.
Người đã khuất không cần mình giận họ. Họ cũng không cần mình đau khổ vì họ. Điều họ cần, nếu có, là mình sống cho tốt, sống cho yên. Mình sống yên, thì họ cũng yên. Mình cứ ôm giận mãi, thì cả hai bên đều không yên.
Buông giận với người đã khuất, cuối cùng cũng là buông giận với chính mình. Mình tha cho họ, là mình tha cho mình. Mình để họ đi, là mình để mình được sống tiếp. Người đi đã đi rồi. Người ở lại, còn cả một đoạn đường dài phía trước. Đi tiếp, với lòng nhẹ nhàng, đó là món quà cuối cùng mình có thể tặng cho cả hai.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư