Ông Ba năm nay sáu mươi tám tuổi. Hồi trẻ, ông là thợ mộc giỏi nhất xóm, một mình vác được cây gỗ lim nặng trĩu, làm việc từ sáng tới tối không biết mệt. Bây giờ, ông leo cầu thang cũng phải dừng lại thở, cầm cái búa một lúc là tay run. Mỗi lần nhìn vào gương, ông thở dài: ngày xưa mình khỏe thế, giờ ra thế này. Cái thở dài ấy, ngày nào cũng có, như một thói quen.
So sánh mình với người khác đã khổ, so sánh mình với chính mình ngày xưa còn khổ hơn. Vì người khác thì mình còn có thể không nhìn, còn mình ngày xưa thì ở ngay trong đầu mình, lúc nào cũng hiện ra. Mình nhớ mình đã từng trẻ, từng khỏe, từng kiếm được nhiều tiền, từng được nhiều người nể. Rồi mình nhìn mình bây giờ, và thấy mình thua. Thua chính mình của ngày hôm qua.
Nhưng có một điều mình hay quên: mình ngày xưa và mình bây giờ không phải là hai người đem ra cân với nhau. Mình ngày xưa trẻ, nhưng mình ngày xưa cũng dại, cũng nóng nảy, cũng làm nhiều điều sai. Mình bây giờ yếu hơn, chậm hơn, nhưng mình bây giờ hiểu đời hơn, biết nhẫn hơn, biết thương người hơn. Đem cái khỏe của ngày xưa so với cái yếu của hôm nay, mà quên đem cái khôn của hôm nay so với cái dại của ngày xưa, thì cái cân ấy lệch ngay từ đầu.
Kinh Tăng Nhất A-Hàm có một câu nói về chuyện thắng thua rất hay: một mình trên chiến trường, chiến thắng ngàn quân địch, đâu bằng tự thắng mình, là chiến công tối thượng. Thắng ngàn người ngoài kia còn chưa bằng thắng được chính mình. Mà thắng chính mình ở đây không phải là thắng để trở lại như ngày xưa. Thắng chính mình là thắng được cái thói quen cứ đem mình ra so với mình, rồi tự làm khổ mình.
Kinh Pháp Cú mở đầu bằng một câu rất gọn: tâm dẫn đầu các pháp, tâm làm chủ, tâm tạo tác. Mọi chuyện bắt đầu từ trong đầu mình. Mình nghĩ mình đã hết thời, thì ngày nào mình cũng sống như người hết thời. Mình nghĩ mình còn làm được nhiều việc, thì tay chân mình cũng nghe theo. Cái thân già đi là thật, nhưng cái tâm có già theo hay không, là do mình.
Ông Ba sau này có một thay đổi nhỏ mà hay lắm. Ông không làm thợ mộc nặng nữa, ông chuyển sang làm đồ gỗ nhỏ: cái hộp, cái kệ, con ngựa gỗ cho cháu. Ông làm chậm, nhưng làm kỹ. Khách tới đặt hàng không phải vì ông nhanh, mà vì ông làm đẹp, làm có hồn. Ông nói: ngày xưa mình làm bằng sức, giờ mình làm bằng kinh nghiệm. Tay yếu đi, nhưng mắt tinh hơn, lòng yên hơn.
Đó là bài học của tuổi già, nhưng cũng là bài học của mọi tuổi. Đời người không phải là một đường thẳng đi lên mãi. Nó là những mùa khác nhau. Mùa trẻ thì khỏe, mùa già thì khôn. Đòi mùa đông phải nắng như mùa hè là vô lý. Buông cái đòi hỏi ấy đi, mình mới thấy mùa đông có cái đẹp của mùa đông: lạnh mà trong, vắng mà yên.
Có người ba mươi tuổi đã so mình với mình hồi hai mươi lăm, tiếc thời còn độc thân, còn bay nhảy. Có người bốn mươi tuổi so mình với mình hồi ba mươi, tiếc thời còn sung sức, còn nhiều cơ hội. Nỗi tiếc nào cũng giống nhau: mình tiếc một cái đã qua, mà quên một cái đang có. Mình của hôm nay có thể không còn nhanh, không còn trẻ, nhưng mình của hôm nay có gia đình, có con cái, có những người thương mình, có những bài học mà ngày xưa mình chưa có.
Buông thói quen so sánh mình với chính mình ngày xưa, không có nghĩa là mình không được nhớ ngày xưa. Nhớ thì cứ nhớ, nhớ với lòng biết ơn. Ngày xưa đã cho mình sức khỏe để làm việc, cho mình tuổi trẻ để đi xa, cho mình những bài học để khôn ra. Nhớ như vậy là nhớ đẹp. Còn nhớ để rồi chê mình bây giờ, tiếc mình ngày xưa, thì cái nhớ ấy chỉ làm mình khổ thêm.
Mỗi sáng, thay vì nhìn vào gương rồi thở dài, hãy hỏi mình một câu: hôm nay, với cái thân này, cái tuổi này, mình làm được điều gì tốt? Có thể là nấu một bữa cơm ngon, dạy cháu một câu hay, làm xong một món đồ gỗ nhỏ, hay chỉ là đi bộ một vòng quanh xóm mà lòng thấy nhẹ. Làm được một việc tốt như thế, là mình đã thắng chính mình của ngày hôm qua rồi. Và chiến thắng ấy, như lời kinh đã nói, là chiến công lớn nhất.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư