Hồi tôi mới đi làm, được sếp khen một câu là vui cả tuần. Đi đứng cũng khác, nói năng cũng khác, như thể mình vừa cao thêm vài phân. Nhưng rồi có lần sếp chê một câu trong cuộc họp, tôi buồn cả tuần. Ăn không ngon, ngủ không yên, làm việc gì cũng thấy mình kém. Một câu khen làm mình bay lên trời. Một câu chê làm mình rơi xuống đất. Lúc đó tôi mới hiểu: mình đang để lời khen của người khác dắt mình đi như dắt một con diều.
Bám víu vào lời khen là một cái bẫy ngọt. Ai cũng thích được khen. Khen nghe êm tai, nghe xong thấy mình có giá trị. Nhưng khen của người khác giống như gió. Gió hôm nay thổi hướng này, ngày mai thổi hướng khác. Người khen mình hôm nay, ngày mai có thể chê mình vì một chuyện nhỏ. Nếu mình sống bằng khen, thì hôm nay vui, ngày mai buồn, cả đời cứ lên xuống theo miệng người ta. Mà miệng người ta thì mình không điều khiển được.
Người xưa có câu: được mất dương dương người thái thượng, khen chê phơi phới ngọn đông phong. Nghĩa là người đạt đạo thì được mất cũng thản nhiên, khen chê đến như gió đông thổi qua, phơi phới mà đi, không giữ lại gì. Gió đông thổi qua ngọn cây, cây không nắm gió lại. Khen chê thổi qua đời mình, mình cũng không nên nắm lại. Nghe rồi, để nó đi.
Muốn buông sự bám víu vào lời khen, trước hết phải làm việc vì việc đáng làm, không phải vì lời khen. Tôi nấu một bữa cơm ngon vì gia đình tôi ăn ngon, không phải vì ai khen tôi khéo tay. Tôi làm một bản báo cáo tốt vì công việc cần tốt, không phải vì sếp khen tôi giỏi. Làm vì việc, thì việc xong là xong. Làm vì khen, thì việc xong rồi vẫn còn chờ, chờ người ta khen, chờ người ta nhìn thấy.
Tôi tập bằng một việc nhỏ: mỗi khi được khen, tôi cảm ơn, rồi để đó. Không kể lại cho mười người nghe. Không đăng lên mạng. Không lấy câu khen đó làm thước đo ngày hôm đó vui hay buồn. Cảm ơn là đủ. Câu khen giống như một món quà. Nhận quà rồi, mình cất vào túi, tiếp tục đi. Không ai ôm món quà đi khoe cả ngày.
Ngược lại, mỗi khi bị chê, tôi cũng tập để đó. Chê đúng thì sửa, chê sai thì bỏ qua. Tôi không còn hỏi: sao họ chê mình? Tôi hỏi: mình làm việc đó có tốt không? Nếu tốt, lời chê không làm nó xấu đi. Nếu chưa tốt, lời chê chỉ nhắc mình sửa. Việc của mình, mình biết rõ nhất. Người ngoài chỉ thấy một góc.
Buông sự bám víu vào lời khen không làm mình trở nên lạnh lùng. Nó làm mình trở nên tự do. Tự do là làm việc mình tin là đúng, dù không ai khen. Tự do là nghe chê mà không gục xuống, nghe khen mà không bay lên. Khen chê đều qua như gió. Còn mình, mình ở lại với việc mình làm, với người mình thương, với đời mình đang sống.
Có một anh làm nghề chụp ảnh, chụp rất đẹp. Nhưng anh khổ vì cứ chạy theo lời khen. Ảnh nào được nhiều người khen thì anh chụp thêm kiểu đó. Ảnh nào ít người khen thì anh bỏ, dù anh thích. Dần dần, anh không còn chụp những gì mình thấy đẹp, mà chỉ chụp những gì người ta khen đẹp. Một hôm anh nói với tôi: em chụp nhiều lắm, mà không còn tấm nào là của em nữa. Lời khen đã lấy mất con mắt của anh, mà anh không hay.
Tôi hỏi anh: nếu không có ai khen, anh có còn chụp không? Anh im lặng rất lâu, rồi nói: có, vì anh thích nhìn đời qua ống kính. Câu trả lời đó chính là lối ra. Làm việc mình thích, thì khen hay chê cũng chỉ là chuyện ngoài lề. Tôi khuyên anh đặt cho mình ba tiêu chí riêng: tấm ảnh có thật không, có đẹp theo mắt mình không, có nói được điều mình muốn nói không. Đủ ba tiêu chí thì giữ, không cần ai khen. Khen chê đều qua như gió. Còn con mắt của mình, còn niềm vui của mình, thì ở lại.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư