Cô Lan bán bánh online. Một hôm có khách chê bánh ngọt quá, cô thức cả đêm sửa công thức. Hôm sau khách khác chê bánh nhạt quá, cô lại sửa. Một tuần sau, có người khen bánh ngon nhất khu, cô vui cả ngày. Hôm sau nữa, có người chê bánh dở, cô buồn cả tuần, định nghỉ bán. Cô kể: "Em cứ như con thuyền, ai khen thì lên, ai chê thì chìm."
Chuyện của cô Lan nghe nhỏ, nhưng nó là chuyện của hầu hết chúng ta. Một lời khen làm mình bay bổng cả ngày. Một lời chê làm mình mất ngủ cả đêm. Mình sống mà cứ như cái lá, gió thổi hướng nào thì bay hướng ấy. Gió ở đây là miệng người đời, mà miệng người đời thì mỗi người một ý, không bao giờ thống nhất được.
Có người khen mình vì họ quý mình. Có người chê mình vì họ đang bực chuyện khác. Có người khen cho có lệ. Có người chê vì ganh tị. Có người góp ý thật lòng, có người nói cho sướng miệng. Cùng một cái bánh, người khen ngon, người chê dở, vậy thì cái bánh ngon hay dở? Câu trả lời là: cái bánh vẫn là cái bánh, chỉ có lòng mình là lên xuống theo lời người ta.
Sách Thiền Đốn Ngộ có dạy về tám ngọn gió: lợi, suy, hủy, dự, xưng, cơ, khổ, lạc. Nghĩa là được lợi và mất mát, bị hủy nhục và được đề cao, được khen và bị chê, khổ đau và vui vẻ. Tám thứ ấy thổi vào ai cũng động, trừ người đã định tâm. Sách nói: định là đối cảnh mà tâm không sanh, tám gió thổi chẳng động. Nói theo lời thường: chuyện gì đến thì đến, lòng mình vẫn đứng yên, không bị cuốn đi.
Nhưng làm sao để lòng đứng yên khi người ta chê thẳng mặt mình? Cô Lan từng bị một khách bình luận công khai: "Bánh gì mà dở thế, phí tiền." Cô đọc xong, tay run, muốn cãi lại ngay. Nhưng rồi cô nhớ ra một điều: người ta chê một lần, còn mình thì nhai lại lời chê ấy cả trăm lần trong đầu. Ai làm mình khổ hơn: người chê, hay chính mình?
Buông lời khen chê không có nghĩa là không nghe ai nói gì. Nghe vẫn nghe, nhưng nghe có chọn lọc. Khách chê bánh ngọt quá, mình xem lại công thức, nếu đúng là ngọt thì sửa, nếu khẩu vị riêng của họ thì thôi. Khách khen ngon, mình mừng một chút rồi làm tiếp, không vì lời khen mà tăng giá vô lý hay tự mãn. Lời người ta là dữ liệu tham khảo, không phải là bản án về giá trị của mình.
Có một cách thực tập đơn giản. Mỗi khi nghe khen, hãy tự hỏi: nếu không có lời khen này, mình có còn làm việc này không? Nếu câu trả lời là có, thì lời khen chỉ là món quà thêm, không phải lý do để làm. Mỗi khi nghe chê, hãy tự hỏi: lời chê này có đúng không, và nó có giúp mình tốt lên không? Nếu đúng thì sửa, nếu không đúng thì bỏ qua. Chỉ hai câu hỏi ấy thôi, đã đủ để mình không bị gió cuốn.
Cô Lan sau này vẫn bán bánh, nhưng cô đổi cách sống với lời khen chê. Cô đặt ra quy tắc: đọc bình luận một lần mỗi ngày, ghi lại ý nào đáng sửa, rồi đóng lại, không đọc đi đọc lại. Cô không trả lời những bình luận ác ý, không vì một lời chê mà thức đêm sửa công thức. Bánh của cô vẫn có người khen, vẫn có người chê, nhưng cô thì khác: cô ngủ ngon, làm bánh vui vẻ, và khách quen ngày càng đông.
Khen chê cũng giống như thời tiết. Có ngày nắng, có ngày mưa, mình không điều khiển được trời, nhưng mình có thể mang ô, mặc áo mưa, hoặc đơn giản là ở trong nhà. Người ta có quyền nói, mình có quyền không mang lời nói ấy vào lòng. Không phải là mình cứng đầu, mà là mình biết cái gì thuộc về mình, cái gì thuộc về người ta.
Có người sẽ hỏi: vậy mình sống mà không cần ai công nhận sao? Không phải vậy. Ai cũng cần được công nhận, đó là nhu cầu rất con người. Nhưng công nhận nên là niềm vui thêm, không phải là oxy để thở. Khi mình thở bằng lời khen của người khác, thì ngày nào không ai khen, mình ngạt thở. Khi mình tự biết giá trị việc mình làm, lời khen đến thì vui, không đến thì mình vẫn làm, vẫn sống tốt.
Tám gió vẫn thổi mỗi ngày: được mất, khen chê, vui buồn. Không ai tránh được gió. Nhưng mình có thể học cách đứng vững trong gió, như cây có rễ sâu. Rễ sâu ở đây là gì? Là mình biết mình đang làm gì, vì sao mình làm, và mình có làm hết sức hay không. Giữ được ba điều ấy, thì khen cũng được, chê cũng được, gió thổi qua tai rồi đi, lòng mình vẫn ở lại với mình.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư