Có một hình ảnh rất quen trong thời đại này. Sáng dậy, mắt còn chưa mở hẳn, tay đã cầm điện thoại trả lời tin nhắn công việc. Ăn sáng vội vàng. Chạy xe giữa dòng người đông đúc. Làm việc liên tục tám tiếng, mười tiếng, có khi mười hai tiếng. Tối về, người rã rời. Nhưng đầu óc vẫn chưa nghỉ. Vẫn nghĩ về công việc ngày mai. Nằm xuống giường mà lòng vẫn quay cuồng. Sáng hôm sau lại tiếp tục như vậy. Ngày này qua ngày khác.
Trong sách Dịch Kinh Đại Toàn Tập, tập hai, có một đoạn bàn về quẻ Di rất đáng đọc. Di là cái mồm. Nên bàn về quẻ Di là bàn về di dưỡng. Di dưỡng là một định luật phổ quát. Trời đất di dưỡng vạn vật. Thánh nhân dưỡng hiền, và qua trung gian các hiền tài, dưỡng vạn dân. Con người sinh ra đời chẳng những phải biết lo cho thể xác mình, mà còn phải biết lo cho tinh thần mình nữa.
Sách viết một câu ngắn gọn mà thấm thía. Dưỡng sinh bằng động tác, nghỉ ngơi đúng chừng mực. Thật vậy, sống ở thời đại văn minh vật chất này, con người sống như một cái máy. Để kiếm cho được thật nhiều tiền, họ làm việc bất kể thời gian, giờ giấc. Có người vì phải làm công việc quá độ, cơ thể không chịu đựng được, nên sinh ra đủ mọi thứ bệnh.
Sống như một cái máy. Bốn chữ ấy nói đúng hoàn cảnh của nhiều người ngày nay. Cái máy thì chạy liên tục. Không mệt. Không buồn ngủ. Không cần nghỉ. Nhưng con người không phải là cái máy. Con người có thân xác bằng thịt bằng xương. Có tinh thần cần được nghỉ ngơi. Bắt thân xác làm việc như máy móc, sớm muộn gì nó cũng hỏng. Mà khi nó hỏng, tiền bạc kiếm được cũng không sửa nổi.
Sách còn viết tiếp về dưỡng hình. Ăn uống, phải thời, đúng lúc. Cũng như trên, vì mải lo kiếm tiền, nên sự ăn uống thì bạ đâu ăn đó, không có điều độ, không hợp vệ sinh, nên lúc chưa già mà cơ thể đã nhiễm đủ mọi thứ bệnh, mọi thứ ung thư. Đọc những dòng này, nhiều người sẽ thấy mình trong đó. Ăn vội. Ăn khuya. Ăn bạ đâu. Uống bạ đâu. Tất cả vì công việc. Tất cả vì tiền. Đến khi bệnh đến, mới giật mình.
Điều hay trong đoạn sách này là nó không tách rời thân và tâm. Lo cho thể xác, rồi còn phải lo cho tinh thần. Sách viết: nếu xác ta cần được nuôi, thì tinh thần ta cũng cần được dưỡng như vậy. Ta sống không phải nguyên vì cơm, gạo, bánh mì. Mà ta cần phải đọc thêm nhiều sách vở. Có như vậy ta mới là con người toàn diện. Ngày nay, người ta chăm thân thể bằng đủ thứ thuốc bổ, đủ thứ máy móc. Nhưng tinh thần thì bỏ đói. Không đọc sách. Không có thời gian yên tĩnh. Không có lúc nào để lòng mình lắng xuống. Thân được nuôi mà tâm bị bỏ đói, thì con người cũng không toàn vẹn.
Sách còn nói đến dưỡng nhân. Lo lắng, nuôi dưỡng muôn dân. Người làm chính trị tuy không trực tiếp nuôi dân, nhưng thật ra vẫn gián tiếp nuôi dân. Thật vậy, họ đã lập ra pháp luật để mang an bình, trật tự lại cho mọi người. Đoạn này nhắc chúng ta một điều. Dưỡng sinh không chỉ là chuyện của riêng mình. Mình khỏe thì mới giúp được người khác. Mình sống điều độ thì gia đình mình cũng được nhờ. Mình biết nghỉ ngơi thì người thân quanh mình cũng đỡ lo.
Vậy nghỉ ngơi đúng chừng mực là thế nào? Sách xưa không đưa ra một con số cụ thể. Nhưng ý thì rõ ràng. Làm việc thì làm hết sức. Nhưng đến lúc nghỉ thì nghỉ thật sự. Đừng làm việc cả trong lúc nghỉ. Đừng mang công việc lên giường ngủ. Đừng ăn cơm mà đầu vẫn nghĩ về hợp đồng. Nghỉ ngơi không phải là lười biếng. Nghỉ ngơi là để làm việc tốt hơn vào ngày hôm sau.
Trong đời thường, nghỉ ngơi đúng chừng mực có thể là những việc rất nhỏ. Làm việc một buổi thì đứng dậy đi lại vài phút. Ăn trưa xong thì chợp mắt một lúc. Tối về thì tắt điện thoại sớm hơn một chút. Cuối tuần thì dành một buổi cho gia đình, cho bản thân. Những việc ấy không làm ai nghèo đi. Nhưng không làm thì cơ thể cứ hao mòn dần, đến một lúc nào đó phải trả giá bằng sức khỏe.
Có người nói: tôi còn trẻ, làm nhiều một chút có sao đâu. Sách xưa trả lời: có người vì phải làm công việc quá độ, cơ thể không chịu đựng được, nên sinh ra đủ mọi thứ bệnh. Lúc chưa già mà cơ thể đã nhiễm đủ mọi thứ bệnh. Bệnh không đợi đến già mới đến. Nó đến từ từ, âm thầm, trong những ngày mình sống như một cái máy mà không hay biết.
Người xưa còn dạy một điều nữa. Đó là bệnh từ mồm vào, họa từ mồm ra. Ăn uống không điều độ thì bệnh vào. Nói năng không giữ gìn thì họa ra. Dưỡng sinh vì vậy không chỉ là ăn uống, nghỉ ngơi. Mà còn là giữ lời ăn tiếng nói. Kiểm soát lời nói của mình. Đừng nói những lời làm người khác tổn thương. Đừng chê bai, khinh khi mọi người. Vì những lời ấy không chỉ làm hại người nghe. Nó còn làm hại chính người nói. Lòng mình cứ chứa toàn lời cay độc thì làm sao mà yên được.
Kết lại, sách xưa gói gọn vấn đề di dưỡng trong bốn chữ: dưỡng sinh, dưỡng đức, dưỡng hình, dưỡng nhân. Dưỡng sinh là động tác, nghỉ ngơi đúng chừng mực. Dưỡng hình là ăn uống phải thời, đúng lúc. Dưỡng đức là kiểm soát lời ăn tiếng nói. Dưỡng nhân là lo cho mọi người chung quanh. Bốn việc ấy dung hòa với nhau thì mới là quân bằng sự đòi hỏi của đời sống con người.
Ngày mai, nếu bạn thấy mình đang sống như một cái máy, thử dừng lại một chút. Đứng dậy. Uống một ly nước. Hít một hơi thật sâu. Nhìn ra ngoài cửa sổ một lúc. Rồi hãy làm tiếp. Cái dừng lại ấy chỉ mất một phút. Nhưng nó nhắc cơ thể bạn rằng bạn là con người, không phải là cái máy. Và con người thì cần được nghỉ ngơi. Nghỉ ngơi đúng chừng mực, suy cho cùng, cũng là một cách làm việc khôn ngoan nhất. Vì chỉ khi được nghỉ đủ, mình mới làm được lâu dài.
Bài này chỉ để tham khảo, không thay lời khuyên y tế của bác sĩ.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư