Ai từng nấu cà ri thì biết. Chỉ một nhúm nghệ thôi mà tay vàng cả buổi, rửa xà phòng mấy lần vẫn còn vệt vàng. Cái màu vàng ấy bám dai như vậy, vì trong củ nghệ có một sắc tố rất mạnh. Người xưa không gọi tên khoa học, chỉ biết nghệ là vị thuốc quanh ta, vừa làm món ăn ngon, vừa làm thân người ấm lên. Ngày nay, sách vở gọi sắc tố ấy là curcumin, và nói rõ hơn về những gì mà bếp nhà ta vẫn dùng từ bao đời nay.
Sách y học viết: củ nghệ có tên khoa học là Curcuma longa, là thứ gia vị để nấu cà ri và mù tạt màu vàng. Nghệ vốn là loại thực vật có họ hàng với gừng, có những chất chống viêm. Chỉ đơn giản bỏ vào đồ ăn để ăn cũng được, tuy nhiên sẽ hữu hiệu hơn nếu dùng củ nghệ tươi. Sắc tố màu vàng là thành phần năng động, nên dùng liều lượng từ 400 đến 600 miligam, ba lần một ngày. Sách còn nhắc: những sản phẩm trộn hai chất nghệ và bromelain, vốn là một enzyme từ thơm, tạo cho sự thẩm thấu chất nghệ thêm dễ dàng, và bản thân bromelain cũng có những hiệu quả chống viêm của chính nó.
Trong sách thuốc cổ của ta, nghệ cũng có chỗ đứng riêng. Sách y dược cổ chép vị Bồng nga truật, mà Hải Thượng Lãn Ông chú là củ nghệ xanh, vào khí, có tác dụng hành khí, phá huyết, tiêu tích. Nói bằng lời thường thì nghệ giúp cho khí huyết trong người lưu thông, bụng dạ nhẹ nhàng, thức ăn tiêu hóa dễ hơn. Vì vậy mà các món ăn nhiều dầu mỡ, nhiều đạm của người xưa hay có nghệ đi kèm: cá kho nghệ, thịt kho nghệ, cà ri, cháo nghệ. Không phải chỉ để lấy màu đẹp, mà để cái bụng được nhờ.
Dùng nghệ trong bếp thì đơn giản. Quan trọng là đều đặn và vừa phải. Một ít nghệ tươi giã nhỏ bỏ vào món kho, món canh, hay pha một ly sữa nghệ ấm buổi tối, ngày nào cũng một chút, còn hơn lâu lâu uống một lần thật nhiều. Nghệ tươi tốt hơn bột nghệ để lâu, vì sắc tố vàng còn nguyên. Khi nấu, cho thêm một chút dầu ăn và một chút tiêu đen, nghệ sẽ tan trong dầu và cơ thể hấp thu dễ hơn. Ăn nghệ cùng với thơm, như sách đã nhắc, cũng là một cách hay: món canh chua thơm, cá kho thơm với nghệ, vừa ngon miệng vừa dễ tiêu.
Trong bữa ăn Việt, nghệ xuất hiện nhiều hơn ta tưởng. Cá kho nghệ của miền Trung, thịt kho nghệ của miền Nam, cháo gà nghệ vàng, bánh xèo vàng ươm cũng nhờ nghệ. Mỗi vùng một cách dùng, nhưng điểm chung là nghệ không đứng một mình: nó đi cùng dầu mỡ, đi cùng vị cay của tiêu, vị chua của thơm, vị béo của nước cốt dừa. Người xưa phối hợp như vậy không phải ngẫu nhiên. Nghệ tan trong dầu, nên món kho có dầu mỡ sẽ giúp cơ thể nhận được nhiều hơn từ củ nghệ. Một nồi cá kho nghệ ăn cả nhà, ngày nào cũng một chút, chính là cách dưỡng sinh lặng lẽ nhất: không cần uống thuốc, chỉ cần nấu ăn cho đúng.
Nhưng cũng phải nói cho đủ. Nghệ là gia vị và vị thuốc hỗ trợ, không phải thuốc chữa bệnh. Người đang uống thuốc chống đông máu, người có bệnh về gan mật, phụ nữ mang thai, hay người sắp phẫu thuật, nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng nghệ với liều lượng lớn mỗi ngày. Còn trong bữa ăn thường ngày, với lượng nhỏ như một gia vị, thì nghệ vẫn là người bạn lành của cái bếp. Sách cổ dạy ta dùng những thứ quanh mình để giữ thân, chứ không dạy ta ỷ lại vào một vị thuốc mà quên cả nếp ăn, nếp ngủ.
Nhìn lại, bài học của củ nghệ cũng giản dị như chính nó. Một thứ rẻ tiền, có sẵn trong bếp, màu vàng bám cả tay, vậy mà lại chứa điều tốt cho thân thể. Dưỡng sinh không phải lúc nào cũng là chuyện lớn lao hay tốn kém. Đôi khi chỉ là biết dùng đúng những gì mình đang có: một củ nghệ, một nồi canh, một bữa ăn nấu tử tế. Thân người được chăm bằng những điều nhỏ như vậy, ngày này qua ngày khác, thì tự nó sẽ khỏe lên. Nội dung này chỉ mang tính tham khảo, không thay thế lời khuyên y tế.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư