Ngày giỗ ông bà, con cháu về đông đủ. Người lau bàn thờ. Người nấu mâm cúng. Người thắp nhang. Đứa trẻ nhỏ hỏi: sao phải thắp nhang cho ông bà? Người lớn đáp: để nhớ ơn ông bà. Đứa trẻ gật đầu, rồi chạy đi chơi. Nó chưa hiểu. Nhưng rồi nó sẽ lớn lên trong những ngày giỗ như thế. Mỗi năm một lần, cả nhà quây quần vì ông bà. Dần dần, nó sẽ hiểu: nhớ ơn ông bà không phải là chuyện của một ngày giỗ. Nhớ ơn là cách sống của cả nhà.
Người Việt có câu: uống nước nhớ nguồn. Câu này ai cũng thuộc. Nhưng hiểu cho hết thì không dễ. Uống nước nhớ nguồn nghĩa là khi hưởng thành quả hôm nay, nhớ đến người đã làm ra nó hôm qua. Con cháu hôm nay được ăn học, được sống yên ổn, là nhờ ông bà cha mẹ ngày xưa lam lũ, dành dụm, giữ nếp nhà. Không có ông bà ngày xưa, không có con cháu hôm nay. Nhớ nguồn là nhớ điều đó.
Sách 10 Đại Mưu Lược Gia Trung Quốc kể chuyện Tôn Tẩn đáp lời người anh: uống nước nhớ nguồn, thử hỏi có ai lại quên được công ơn của cha mẹ? Câu hỏi ấy đặt ra đã mấy ngàn năm, đến nay vẫn còn nguyên. Ai cũng có nguồn cội. Quên nguồn là quên mình từ đâu mà ra. Con người quên nguồn thì như cây không có rễ. Gió thổi là ngã. Nhớ nguồn là giữ rễ cho mình, cho con cháu mình.
Sách Văn Khấn Cổ Truyền Việt Nam cũng viết: đây là tập tục thể hiện đạo lý làm người, uống nước nhớ nguồn, kính trọng biết ơn người đã sinh thành nuôi dưỡng mình. Đạo lý làm người. Nhớ ơn tổ tiên không phải là mê tín. Không phải là chuyện cúng bái hình thức. Nó là đạo lý làm người. Người biết ơn tổ tiên thì biết ơn cha mẹ. Người biết ơn cha mẹ thì biết ơn người đã giúp mình. Lòng biết ơn bắt đầu từ bàn thờ tổ tiên trong nhà, rồi lan ra ngoài xã hội.
Nhớ ơn ông bà tổ tiên thể hiện ở những việc rất thường. Dọn bàn thờ cho sạch. Thắp một nén nhang vào ngày giỗ, ngày Tết. Kể cho con cháu nghe chuyện ông bà ngày xưa. Giữ lại những món đồ cũ của ông bà, những bức ảnh cũ, những câu chuyện cũ. Những việc ấy không tốn kém. Nhưng nó giữ sợi dây nối các thế hệ trong nhà. Nhà nào còn kể chuyện ông bà cho con cháu nghe, nhà ấy còn nhớ nguồn. Nhà nào không còn ai kể, con cháu sẽ quên dần. Quên ông bà tên gì, quê ở đâu, sống ra sao.
Có người bảo: thờ cúng tổ tiên là chuyện cũ, thời nay không cần nữa. Nhưng hãy nhìn những gia đình vẫn giữ ngày giỗ. Ngày giỗ là ngày cả nhà sum họp. Anh em ở xa về. Con cháu gặp nhau. Người lớn kể chuyện. Trẻ con chơi đùa. Không có ngày giỗ, có khi cả năm anh em không gặp nhau. Bàn thờ tổ tiên không chỉ là chỗ thờ cúng. Nó là chỗ để cả nhà tìm về, để nhớ mình là người một nhà.
Nhớ ơn tổ tiên cũng là sống sao cho xứng đáng với tổ tiên. Ông bà ngày xưa nghèo mà vẫn giữ chữ tín, vẫn dạy con cháu ăn ở tử tế. Con cháu hôm nay khá hơn, đừng làm điều gì để ông bà phải hổ thẹn. Sống đàng hoàng, làm ăn lương thiện, thương yêu nhau trong nhà. Đó cũng là cách báo hiếu với tổ tiên. Không cần mâm cúng to. Chỉ cần sống cho ra người.
Ngày giỗ tới, đừng chỉ lo mâm cúng. Hãy ngồi lại với con cháu, kể một câu chuyện về ông bà. Ông nội ngày xưa làm nghề gì. Bà ngoại ngày xưa nấu món gì ngon. Ông bà đã vượt qua khó khăn ra sao để nuôi cha mẹ mình khôn lớn. Kể xong, thắp một nén nhang. Nhang khói bay lên, con cháu cúi đầu. Không cần lời khấn dài. Chỉ cần lòng thành. Uống nước nhớ nguồn, cuối cùng cũng chỉ là một điều giản dị: nhớ mình từ đâu mà ra, và sống sao cho xứng với nguồn cội ấy.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư