Tết năm ngoái, tôi về quê ăn Tết. Sáng mùng một, cả nhà ra mộ tổ thắp hương. Ông nội tôi đã mất lâu rồi. Cha tôi đứng trước mộ, khấn vái rất lâu. Tôi đứng sau, nhìn cha mình, chợt nhận ra cha đã già. Tóc bạc nhiều. Lưng hơi còng. Ngày xưa, cha tôi cũng đứng sau ông nội tôi như vậy.
Trên đường về, cha tôi kể: ông nội ngày xưa nghèo lắm, nhưng giữ chữ tín lắm. Hứa với ai điều gì, nhất định làm. Có lần nhà hết gạo, ông vẫn mang gạo đi giúp người hàng xóm đói hơn. Cha tôi bảo: "Ông nội con dạy cha một điều: nghèo thì nghèo, nhưng không được mất chữ tín." Tôi nghe mà thấy ấm lòng. Hóa ra, mình đang sống bằng những gì ông nội để lại, không phải tiền bạc, mà là cách sống.
Trong sách Trung Dung Tân Khảo có viết: "Nối chí tổ tiên, giữ vẹn đạo Trời, ấy là hiếu kính." Nghĩa là: nối tiếp chí hướng của tổ tiên, giữ trọn đạo lý của trời đất, đó mới là hiếu kính. Hiếu không chỉ là chuyện giữa mình với cha mẹ mình. Hiếu còn là chuyện giữa mình với cả dòng họ, với những người đã đi trước.
Kinh Thi cũng có câu được sách trích lại: "Muốn nhớ tới tổ tiên khi trước, hãy gắng công..." Nhớ tổ tiên không phải chỉ là thắp hương ngày giỗ. Nhớ tổ tiên là sống sao cho xứng với những gì tổ tiên đã gây dựng. Tổ tiên mình sống tử tế, mình cũng sống tử tế. Tổ tiên mình giữ chữ tín, mình cũng giữ chữ tín. Đó mới là nhớ thật.
Nhiều người bây giờ nghĩ hiếu chỉ là lo cho cha mẹ còn sống. Cha mẹ mất rồi, thắp nén hương là xong. Nhưng hiếu kính tổ tiên là một việc lớn hơn. Tổ tiên là gốc. Mình là cành lá. Cành lá có xanh tốt hay không, là nhờ gốc có vững hay không. Mình quên gốc, thì cành lá cũng héo dần.
Nối chí tổ tiên, nói cho dễ hiểu, là giữ lấy những điều tốt đẹp mà ông bà mình đã sống. Ông bà mình cần cù, mình cũng cần cù. Ông bà mình thương người, mình cũng thương người. Ông bà mình giữ nếp nhà, mình cũng giữ nếp nhà. Những điều ấy, không ai bắt mình phải làm. Nhưng mình làm, là vì mình biết ơn những người đã đi trước.
Cũng có những điều của tổ tiên mình không nên nối. Tổ tiên cũng là con người, cũng có lúc sai. Nối chí không có nghĩa là bê nguyên xi mọi thứ của ngày xưa. Cái gì hay thì giữ. Cái gì đã lỗi thời, gây khổ cho người khác, thì mình bỏ. Đó mới là nối chí một cách sáng suốt. Hiếu không phải là mù quáng. Hiếu là biết ơn và biết chọn.
Trong nhà mình, có những nếp rất nhỏ mà ông bà để lại. Ăn cơm thì mời người lớn trước. Có khách thì pha trà mời khách. Anh em trong nhà thì nhường nhau. Những nếp ấy, giữ được, thì nhà còn ấm. Bỏ đi, thì nhà lạnh dần. Mình giữ nếp nhà, không phải vì sợ ai phạt. Mà vì mình biết, đó là sợi dây nối mình với ông bà, với cha mẹ.
Tết đến, thắp hương cho tổ tiên, mình khấn gì? Mình khấn xin tổ tiên phù hộ. Nhưng thật ra, tổ tiên phù hộ mình bằng cách nào? Bằng chính những điều tốt đẹp mà tổ tiên đã dạy. Mình sống tốt, là tổ tiên đã phù hộ rồi. Mình sống xấu, có khấn bao nhiêu cũng không ai phù hộ nổi.
Cho nên, hiếu kính không dừng ở cha mẹ mình. Hiếu kính đi xa hơn, tới tận tổ tiên. Mình sống đàng hoàng, là mình đang làm rạng rỡ tổ tiên. Mình sống tử tế, là mình đang nối tiếp chí hướng của những người đi trước. Và sau này, con cháu mình cũng sẽ nối tiếp mình như vậy. Đó là sợi dây dài của một gia đình, một dòng họ. Giữ được sợi dây ấy, là giữ được hiếu.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư