Mẹ mất đã ba tháng. Từ ngày đó, cha tôi ngồi nhiều hơn đi. Buổi sáng cha dậy, pha một ấm trà, rồi ngồi trước hiên nhìn ra con đường đất. Chiều xuống, cha ăn lưng chén cơm rồi lại ngồi. Tôi hỏi cha có muốn đi đâu chơi không, cha lắc đầu. Tôi rủ cha về thành phố ở với vợ chồng tôi, cha cũng lắc đầu. Cha nói: ở đây quen rồi, đi đâu cũng nhớ nhà.
Tôi hiểu. Cái nhà này không chỉ là nhà. Nó là nơi cha với mẹ sống với nhau hơn bốn mươi năm. Cái ghế mẹ hay ngồi vẫn còn đó. Cái chén mẹ hay dùng vẫn còn trong chạn. Mẹ đi rồi, cha ở lại với cả một nhà đầy kỷ niệm. Người ngoài nhìn vào thấy cha cô đơn. Nhưng cha không muốn rời đi. Rời đi là rời khỏi mẹ lần nữa.
Trong kho truyện cổ của Phật giáo có câu thơ ngắn: hợp rồi lại chia phôi, sinh ly, tử biệt khiến người khổ đau. Câu thơ ấy nói đúng nỗi khổ lớn nhất của đời người: có hợp thì có tan, có gặp thì có chia. Vợ chồng sống với nhau mấy chục năm, một ngày một người đi trước, người ở lại như mất đi một nửa thân mình. Không có lời nào an ủi được nỗi đau ấy ngay lập tức. Và cũng không nên vội vàng an ủi.
Nhiều người con khi cha hoặc mẹ mất, thường vội vàng muốn người còn lại phải vượt qua nhanh. Họ nói: cha đừng buồn nữa, mẹ đi rồi, cha phải sống vui lên. Họ rủ cha đi du lịch, bắt cha tham gia hội này nhóm nọ, sắp xếp cho cha một lịch trình bận rộn để cha không có thời gian buồn. Ý thì tốt, nhưng làm vậy đôi khi khiến cha thấy mình bị ép phải quên đi người bạn đời của mình. Mà quên làm sao được một người đã sống cùng mình bốn mươi năm.
Hiếu trong lúc này không phải là làm cho cha hết buồn. Hiếu là ở bên cha trong lúc cha buồn. Ngồi cùng cha một buổi chiều không nói gì cũng là hiếu. Ăn với cha một bữa cơm đạm bạc cũng là hiếu. Nghe cha kể lại chuyện ngày xưa của cha với mẹ, dù đã nghe cả chục lần, cũng là hiếu. Cha kể không phải để ai khen câu chuyện hay. Cha kể để mẹ còn sống trong lời kể của mình thêm một chút nữa.
Cũng có một điều người con cần nhớ: đừng tranh giành việc quyết định thay cha. Sau khi mẹ mất, nhiều gia đình xào xáo vì chuyện cha ở với ai, nhà cửa chia sao, tiền bạc tính thế nào. Người con nào cũng nghĩ mình lo cho cha, nhưng lo bằng cách giành quyền quyết định thì cha chỉ thấy mình mất thêm một thứ nữa: mất quyền được tự quyết đời mình. Cha còn minh mẫn thì hãy để cha tự quyết. Con chỉ nên đứng bên cạnh, lo những việc cha nhờ, chứ đừng lo thay cả cuộc đời cha.
Báo hiếu người đã khuất, thật ra nằm ở cách mình chăm người còn sống. Mẹ tôi lúc còn sống hay lo cha ăn uống thất thường. Bây giờ mẹ đi rồi, tôi nấu cho cha ăn những món mẹ hay nấu, nêm nếm đúng vị mẹ hay nêm. Cha ăn, mắt cha hoe đỏ, nhưng cha ăn hết chén. Đó là cách tôi giữ mẹ ở lại trong nhà: giữ bằng bữa cơm, bằng mùi vị, bằng những thói quen nhỏ mà mẹ để lại. Người đã khuất không cần mâm cao cỗ đầy. Người đã khuất chỉ cần người ở lại sống tử tế với nhau.
Giữ nếp nhà cũng là một cách báo hiếu. Cái bàn thờ phải lau cho sạch. Ngày giỗ phải nhớ. Những câu chuyện của mẹ phải kể lại cho cháu nghe, để cháu biết bà nội nó là người thế nào. Khi cháu hỏi bà đâu, mình kể cho cháu nghe bà hiền ra sao, bà nấu ăn ngon thế nào, bà thương cháu ra sao. Như vậy, mẹ không mất hẳn. Mẹ còn sống trong ký ức của cả nhà.
Trong thư của các bậc thầy Phật giáo có câu: cuộc đời vô thường, nay rày mai khác, khi thuận thì yên, không thuận thì khổ. Vô thường không phải để mình buông xuôi. Vô thường là để mình biết quý những gì còn đang có. Cha còn ngồi trước hiên là còn có cha. Mình còn gọi được một tiếng cha là còn có cha. Đừng đợi đến khi cha cũng đi rồi mới hối hận vì những buổi chiều mình đã không ngồi cùng cha.
Nếu trong nhà bạn có người vừa mất đi một nửa của mình, hãy về ngồi với người đó một buổi. Đừng nói nhiều. Đừng khuyên nhiều. Chỉ cần ngồi đó, pha một ấm trà, ăn một bữa cơm, nghe một câu chuyện cũ. Người đang đau không cần một bài giảng hay. Người đang đau chỉ cần biết rằng mình không ở một mình trong căn nhà vắng này. Và đó là hiếu: làm chỗ dựa cho người ở lại, cho đến khi người đó tự đứng vững trở lại.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư