Cha tôi hay kể chuyện ông nội. Kể đi kể lại. Chuyện ông nội gánh gạo qua đèo. Chuyện ông nội dạy cha học chữ dưới ánh đèn dầu. Chuyện ông nội mất trong một đêm mưa. Tôi nghe từ nhỏ đến lớn, thuộc lòng từng chi tiết. Có lúc tôi chán, muốn bảo cha: "Cha kể hoài, con nghe thuộc rồi." Nhưng tôi không nói. Vì tôi thấy mỗi lần kể, mắt cha sáng lên. Như thể ông nội vẫn còn ngồi đâu đó trong nhà.
Cha mẹ già kể chuyện người đã khuất, không phải vì họ lẫn. Mà vì họ nhớ. Nhớ cha mẹ của mình. Nhớ tuổi thơ của mình. Nhớ những người đã làm nên mình. Kể chuyện là cách họ giữ người đã khuất ở lại trong nhà. Là cách họ nói với con cháu rằng: nhà mình có gốc, có nguồn, có những người đi trước đã sống tử tế để mình có ngày hôm nay.
Kinh dạy rằng người con có năm nhiệm vụ với cha mẹ, trong đó có giữ gìn gia đình với truyền thống. Giữ gìn truyền thống không phải là chuyện lớn lao gì. Có khi chỉ là ngồi nghe cha kể chuyện ông nội. Là nhớ tên ông bà, nhớ quê quán, nhớ nghề nghiệp của tổ tiên. Là biết nhà mình từ đâu mà ra. Một gia đình mà con cháu không biết gì về ông bà, thì gia đình ấy như cây không có rễ. Gió thổi là ngã.
Nghe cha mẹ kể về ông bà đã khuất, cũng là học cách báo hiếu cho người đã mất. Người xưa dạy rằng khi cha mẹ đã qua đời, con cái phải thường xuyên hồi hướng công đức, cầu nguyện cho cha mẹ sớm được sanh về cõi an lạc. Hồi hướng không chỉ là tụng kinh, cúng giỗ. Mà còn là sống sao cho xứng với công ơn của người đã khuất. Là kể cho con cháu nghe về ông bà, để ơn đức của ông bà không bị lãng quên. Người đã khuất được con cháu nhớ đến, đó cũng là một cách an lạc.
Có những câu chuyện cha mẹ kể, nghe qua thì tầm thường. Chuyện bà ngoại nấu cơm bằng bếp củi. Chuyện ông ngoại vá lưới đánh cá. Chuyện cha mẹ cưới nhau không có nổi một mâm cỗ đàng hoàng. Nhưng trong những câu chuyện tầm thường ấy, có cả một đời lam lũ. Có bài học về sự chịu khó, về lòng ngay thẳng, về cách sống tử tế trong nghèo khó. Con cháu nghe những chuyện ấy, mới hiểu vì sao nhà mình nghèo mà vẫn ngẩng cao đầu. Mới hiểu cái nếp nhà mình đang giữ từ đâu mà có.
Đừng đợi cha mẹ mất rồi mới tiếc là chưa nghe hết chuyện. Nhiều người sau khi cha mẹ mất, mới ân hận: giá như ngày xưa mình ngồi nghe cha kể thêm một chút. Giá như mình hỏi mẹ thêm vài câu về bà ngoại. Giá như mình ghi lại những câu chuyện ấy. Nhưng lúc đó đã muộn. Người kể đã không còn. Những câu chuyện theo người kể mà đi. Nhà chỉ còn lại sự im lặng.
Hiếu là ngồi nghe cha mẹ kể, ngay từ bây giờ. Nghe hết câu, dù đã nghe nhiều lần. Hỏi thêm một câu: "Rồi sao nữa hả cha?" "Bà ngoại lúc đó nói gì hả mẹ?" Những câu hỏi nhỏ ấy làm cha mẹ vui lắm. Vì cha mẹ thấy con mình thật sự muốn nghe. Thấy ký ức của mình có người giữ.
Rồi hãy ghi lại. Không cần viết thành sách. Chỉ cần ghi vài dòng vào sổ, hoặc thu âm lại bằng điện thoại. Ghi tên ông bà, quê quán, những câu chuyện cha mẹ hay kể. Sau này kể lại cho con cháu nghe. Như vậy, sợi dây ba đời không bị đứt. Ông bà đã khuất vẫn còn trong lời kể. Cha mẹ già vẫn còn trong ký ức của con cháu. Và con cháu sau này, khi lớn lên, cũng biết nhà mình từ đâu mà ra.
Có một điều đẹp đẽ nữa: khi nghe cha mẹ kể về ông bà, con cái cũng học được cách làm cha mẹ. Nghe cha kể ông nội dạy cha thế nào, con sẽ biết dạy con mình ra sao. Nghe mẹ kể bà ngoại thương mẹ thế nào, con sẽ biết thương con mình thế nào. Hiếu không chỉ đi một chiều từ con lên cha mẹ. Hiếu đi cả ba đời: ông bà thương cha mẹ, cha mẹ thương con, con thương cháu. Sợi dây ấy giữ được, là nhờ có người chịu ngồi nghe.
Chiều nay về nhà, nếu cha mẹ lại kể chuyện ngày xưa, đừng vội bảo "con nghe rồi". Ngồi xuống, nghe thêm một lần nữa. Nghe xong, hỏi cha mẹ một câu mà mình chưa từng hỏi. Có khi câu trả lời ấy, sẽ là món quà quý nhất mà cha mẹ để lại cho mình.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư