Nhiều người nghĩ hiếu là chuyện của con đối với cha mẹ. Con phải hiếu với cha mẹ. Nhưng trong kinh Thiện Sinh, Đức Phật dạy hiếu đi hai chiều: con thờ cha mẹ có năm việc, và cha mẹ đối với con cũng có năm việc. Một trong những việc ấy là phải nhớ khiến cho con bỏ ác theo thiện. Nghĩa là cha mẹ cũng có bổn phận với con, và bổn phận lớn nhất là dạy con nên người.
Bỏ ác theo thiện nghe có vẻ lớn lao, nhưng trong đời thường, nó bắt đầu từ những việc rất nhỏ. Dạy con không lấy đồ của người khác. Dạy con không nói dối. Dạy con thấy người ngã thì đỡ dậy, thấy người đói thì chia cho miếng ăn. Những điều nhỏ ấy, cha mẹ dạy bằng lời nói một phần, dạy bằng cách sống mười phần. Con không nghe cha mẹ nói gì bằng con nhìn cha mẹ làm gì.
Có những gia đình, cha mẹ mắng con hư, nhưng chính cha mẹ lại sống không ngay thẳng. Cha đi làm về kể chuyện lừa được người ta, mẹ buôn bán cân thiếu cho khách. Con nghe riết rồi quen. Đến khi con làm điều sai, cha mẹ đánh mắng, con không phục. Vì con chỉ làm theo những gì con thấy. Dạy con bỏ ác theo thiện, trước hết là cha mẹ phải bỏ ác theo thiện trong chính đời sống của mình.
Kinh cũng dạy cha mẹ phải dạy con chăm lo học hành, dạy con trì kinh giữ giới, lo dựng vợ gả chồng cho con, và trong nhà có của cải gì phải để cho con. Đọc kỹ mới thấy, cha mẹ lo cho con không chỉ là lo cơm ăn áo mặc. Lo cho con học hành là lo cho tương lai của con. Dạy con giữ giới là dạy con có kỷ luật với chính mình. Lo dựng vợ gả chồng là lo cho con có một gia đình êm ấm. Để của cải lại cho con là để con có chỗ dựa mà làm ăn lương thiện, không phải đi vào đường xấu vì túng thiếu.
Nhưng dạy con cũng cần biết cách. Có cha mẹ dạy con bằng roi vọt, con sợ mà không phục. Có cha mẹ dạy con bằng cách nhồi nhét, con nghe mà không hiểu. Dạy con bỏ ác theo thiện hiệu quả nhất là dạy trong lúc con còn nhỏ, dạy bằng câu chuyện, dạy bằng gương sáng, và dạy bằng sự kiên nhẫn. Một đứa trẻ được dạy bằng thương yêu sẽ nhớ lâu hơn một đứa trẻ bị dạy bằng sợ hãi.
Hiếu đi hai chiều còn có nghĩa là: con hiếu với cha mẹ, cha mẹ cũng phải thương con cho đúng cách. Thương con không phải là chiều con vô điều kiện. Thương con là dám nghiêm khắc khi con sai, dám buông tay khi con đã lớn, dám để con tự gánh lấy hậu quả của việc mình làm. Có những bậc cha mẹ thương con đến mức làm thay con mọi việc, để con lớn lên không biết tự lo. Đó không phải là thương. Đó là hại con, mà không hay.
Ngược lại, con hiếu với cha mẹ cũng không phải là nghe lời mù quáng. Con hiếu là con sống thiện, để cha mẹ yên lòng. Một người con sống lương thiện, làm ăn tử tế, không làm điều ác — đó là cách báo hiếu sâu nhất. Vì cha mẹ nào cũng mong con mình nên người. Con nên người thì cha mẹ đi đâu cũng hãnh diện. Con hư hỏng thì cha mẹ có được phụng dưỡng đầy đủ cũng không vui.
Cha mẹ dạy con bỏ ác theo thiện cũng phải bắt đầu từ sớm. Đợi con lớn rồi mới dạy thì đã muộn, vì thói quen xấu đã thành nếp. Dạy con từ khi còn nhỏ, khi con còn nghe lời, còn tin cha mẹ, thì lời dạy mới thấm. Một đứa trẻ được dạy điều thiện từ nhỏ, lớn lên gặp cám dỗ cũng biết dừng lại. Một đứa trẻ không được dạy, lớn lên gặp cám dỗ sẽ không biết đâu là bờ.
Vậy nên, hiếu không phải là một chiều. Cha mẹ dạy con bỏ ác theo thiện, con thờ cha mẹ bằng năm việc. Hai chiều gặp nhau ở một chỗ: cả nhà cùng sống thiện. Nhà nào làm được như thế thì hiếu không còn là bổn phận nặng nề. Hiếu trở thành nếp sống tự nhiên của cả gia đình.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư