Có những ngôi nhà, bước vào là thấy nếp. Bữa cơm cả nhà ngồi lại với nhau. Con cháu nói năng lễ phép với người lớn. Ngày giỗ, ngày Tết, cả nhà quây quần. Không ai phải nhắc nhở nhiều, vì những điều ấy đã thành nếp từ bao đời. Cũng có những ngôi nhà, bước vào chỉ thấy lạnh. Mỗi người một phòng, một cái điện thoại. Con cháu gặp ông bà không chào. Ngày giỗ không ai về. Nhà vẫn là nhà, nhưng nếp nhà thì đã mất từ lúc nào không hay.
Trong năm bổn phận của người con đối với cha mẹ, có một bổn phận ít được nhắc tới mà rất quan trọng: gìn giữ gia phong tốt đẹp. Nghĩa là gìn giữ gia phong đạo đức tốt đẹp của gia đình; lược bỏ đi những phong tục cổ hủ vô bổ cho gia tộc cũng như cho xã hội; và làm phát huy thêm những truyền thống tốt đẹp để làm vang xa tiếng tốt của gia tộc. Ba việc ấy gộp lại mới gọi là gìn giữ gia phong.
Gìn giữ gia phong không có nghĩa là giữ nguyên mọi thứ như ngày xưa, không thay đổi gì. Thời đổi khác, cách sống đổi khác. Ngày xưa ông bà làm ruộng, nay con cháu làm công ty. Ngày xưa nhà ở chung một mái, nay mỗi người một nơi. Giữ y hệt như xưa là không thể, mà cũng không nên. Gia phong cần giữ là cái cốt lõi: sống ngay thẳng, thương người, giữ chữ tín, kính trên nhường dưới. Những điều ấy thời nào cũng đúng, không bao giờ cũ.
Lược bỏ phong tục cổ hủ cũng là một phần của gìn giữ gia phong. Có những hủ tục tốn kém mà vô bổ: đám giỗ làm linh đình để khoe với xóm làng, cưới hỏi rườm rà làm khổ cả hai nhà, ma chay phô trương để người ta khen. Những thứ ấy không làm gia đình tốt lên, chỉ làm gia đình nghèo đi và mệt mỏi thêm. Người con hiếu là người dám bỏ những hủ tục ấy, để giữ lại tiền bạc và sức lực cho những việc có ích hơn. Bỏ hủ tục không phải là bất hiếu. Bỏ hủ tục là hiếu, vì mình giữ được cái thật mà bỏ được cái giả.
Phát huy truyền thống tốt đẹp là việc thứ ba. Nhà nào cũng có một điều tốt để tự hào: ông bà sống nhân hậu, cha mẹ làm ăn lương thiện, anh em thương yêu nhau. Người con khéo là người giữ cho điều tốt ấy sống tiếp trong đời mình, rồi truyền lại cho con cháu. Muốn con cháu giữ nếp nhà, trước hết mình phải sống theo nếp nhà. Đứa trẻ thấy cha mẹ mình lễ phép với ông bà thì lớn lên cũng lễ phép. Đứa trẻ thấy cha mẹ mình coi thường nếp nhà thì lớn lên cũng coi thường. Gia phong không truyền bằng lời dạy. Gia phong truyền bằng cách sống.
Gia phong còn thể hiện ở những việc nhỏ hằng ngày. Bữa cơm gia đình có người lớn ngồi cùng. Lời ăn tiếng nói giữ lễ với nhau. Ngày lễ ngày Tết nhớ về nhà. Những việc nhỏ ấy, giữ được thì nhà còn là nhà. Bỏ đi thì nhà chỉ còn là chỗ ở, không còn là tổ ấm. Nhiều gia đình giàu có mà con cháu không biết nhau, anh em không nhìn mặt nhau, chỉ vì đã bỏ mất những việc nhỏ ấy từ lâu.
Cũng cần nói rõ: gìn giữ gia phong không phải là việc của riêng người con trai trưởng hay của riêng ai. Đó là việc của cả nhà. Con gái đi lấy chồng vẫn có thể giữ nếp nhà của mình, và mang nếp tốt ấy sang nhà chồng. Con út vẫn có thể là người giữ lửa cho cả nhà. Ai còn nhớ tới nếp nhà, người ấy giữ được gia phong. Đừng vì chuyện con trưởng con thứ mà đùn đẩy trách nhiệm cho nhau.
Gia phong tốt đẹp là thứ tài sản không nhìn thấy được, nhưng quý hơn nhiều thứ tài sản nhìn thấy được. Tiền bạc có thể mất. Nhà cửa có thể bán. Nhưng tiếng tốt của một gia đình thì ở lại rất lâu. Người ta nhắc tới một gia đình với sự kính trọng, vì nhà ấy sống tử tế bao đời. Tiếng tốt ấy là do ông bà gây dựng, cha mẹ giữ gìn, và con cháu phát huy. Ai làm đứt sợi dây ấy thì có lỗi với cả những người đi trước và những người sẽ tới sau.
Ngày giỗ tới, thắp một nén hương cho tổ tiên, hãy nghĩ một chút: nhà mình có điều gì tốt đẹp mà ông bà đã để lại? Mình đã giữ được điều ấy chưa? Và mình sẽ để lại điều gì cho con cháu? Nghĩ được như thế, thì việc gìn giữ gia phong không còn là chuyện xa vời. Nó bắt đầu từ chính bữa cơm tối nay, từ chính cách mình đối xử với người trong nhà.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư