Có một cậu bé mười mấy tuổi. Một hôm, cậu nói dối mẹ một chuyện nhỏ. Mẹ hỏi, con có làm vỡ cái ly không. Cậu nói, không phải con. Mẹ biết là con nói dối. Nhưng mẹ không la ngay. Mẹ chỉ nhìn cậu một lúc. Cậu cúi mặt. Cậu biết mình sai. Nhưng cậu không biết phải sửa sao.
Chuyện nói dối nhỏ như vậy, nhà nào cũng có. Đứa trẻ nói dối vì sợ bị la. Người lớn nói dối vì sợ mất mặt. Nói dối một lần thì dễ. Nhưng nói dối riết rồi thành quen. Đến lúc muốn nói thật, cũng không nói được nữa.
Ngày xưa, Đức Phật dạy con trai mình là La Hầu La một bài học rất đặc biệt. Ngài không dạy bằng lý thuyết dài. Ngài dùng một cái gương.
Ngài hỏi, này La Hầu La, ông nghĩ thế nào. Mục đích của cái gương là gì. La Hầu La thưa, bạch Thế Tôn, mục đích là để phản tỉnh. Nghĩa là để soi lại mình.
Đức Phật nói, cũng vậy, sau khi phản tỉnh nhiều lần, hãy làm việc bằng thân. Sau khi phản tỉnh nhiều lần, hãy nói bằng miệng. Sau khi phản tỉnh nhiều lần, hãy nghĩ bằng ý.
Nghe thì đơn giản. Nhưng cách làm thì rất cụ thể. Trước khi làm một việc gì, hãy tự hỏi. Việc này của ta, có thể đưa đến tự hại không. Có thể đưa đến hại người không. Có thể đưa đến hại cả hai không. Nếu có, thì việc ấy là xấu, đưa đến đau khổ. Nhất định chớ có làm.
Nếu tự hỏi rồi mà thấy việc này không hại mình, không hại người, không hại cả hai, thì việc ấy là tốt, đưa đến an lạc. Việc như vậy thì nên làm.
Không chỉ trước khi làm. Trong lúc đang làm, cũng phải soi lại. Việc mình đang làm, có đang hại ai không. Nếu có, hãy từ bỏ ngay. Nếu không, hãy tiếp tục làm.
Sau khi làm xong, cũng phải soi lại. Việc mình đã làm, có hại ai không. Nếu có, hãy thưa lên, hãy tỏ lộ, hãy trình bày trước người có trí, để sửa. Đừng giấu. Giấu thì lỗi cứ ở đó, lớn dần.
Ba lần soi gương. Trước khi làm, trong lúc làm, sau khi làm. Đó là toàn bộ bài học. Nghe thì dễ. Làm thì khó. Vì ai cũng vội. Vội nói, vội làm, vội quyết định. Ít ai chịu dừng lại một chút để soi.
Trong đời sống, cái gương ấy có thể là một câu hỏi nhỏ. Trước khi gửi một tin nhắn giận dữ, hãy hỏi mình. Tin này có làm người kia đau không. Có làm mình hối hận không. Nếu có, hãy xóa đi. Viết lại sau, khi mình đã bình tĩnh.
Trước khi nói một câu chê bai, hãy hỏi mình. Câu này có giúp người kia tốt lên không. Hay chỉ làm họ buồn. Nếu chỉ làm họ buồn, thì đừng nói. Im lặng lúc ấy còn hơn nói.
Trước khi quyết định một việc lớn, hãy hỏi mình. Việc này có hại ai không. Có hại mình về lâu dài không. Nếu có, hãy tìm cách khác. Đừng vì lợi trước mắt mà làm hại lâu dài.
Có người nói, soi như vậy thì mệt quá, làm gì cũng phải nghĩ. Đúng là lúc đầu sẽ mệt. Vì mình chưa quen. Nhưng tập dần, nó sẽ thành thói quen. Giống như người soi gương mỗi sáng. Lúc đầu còn ngượng. Lâu dần thành tự nhiên. Soi gương không làm mình chậm đi. Soi gương làm mình sạch hơn.
Đức Phật còn dạy La Hầu La một điều nữa, về nói dối. Ngài nói, đối với ai biết mà nói láo, không có tàm quý, thì không có việc ác gì mà người ấy không làm. Tàm quý là biết xấu hổ với mình và với người. Người không còn biết xấu hổ thì việc gì cũng dám làm.
Cho nên, Ngài dạy, ta quyết không nói láo, dầu nói để mà chơi. Nghe thì nghiêm. Nhưng đó là gốc rễ. Một người giữ được lời nói thật, thì những việc khác cũng giữ được. Một người đã quen nói dối, thì những việc khác cũng khó giữ.
Cậu bé nói dối mẹ về cái ly vỡ, nếu được dạy bài học này, cậu sẽ làm gì. Cậu sẽ dừng lại. Cậu sẽ nghĩ, nói dối có hại ai không. Có hại mẹ không. Có hại chính mình không. Rồi cậu sẽ nói thật. Mẹ ơi, con làm vỡ. Con xin lỗi. Một câu nói thật như vậy, nhẹ hơn ngàn lần so với một lời nói dối.
Cái gương vẫn ở đó. Mỗi ngày, mình soi mặt trong gương để chải tóc, rửa mặt. Nhưng ít ai soi lòng mình trong gương. Hôm nay, thử soi một lần. Trước khi nói, trước khi làm, hỏi mình một câu. Việc này có hại ai không. Chỉ một câu ấy thôi. Nếu ngày nào cũng hỏi, lòng mình sẽ sạch dần. Và người quanh mình cũng sẽ nhẹ nhàng hơn.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư