Có một cảm giác mà ai cũng từng trải qua. Nói dối xong, mặt nóng bừng. Làm một việc xấu, đêm về nằm không ngủ được. Cái cảm giác ngượng ngùng, khó chịu đó, nhiều người muốn xua đi cho nhanh. Nhưng thật ra, nó là một món quà. Nó là dấu hiệu cho thấy lương tâm mình vẫn còn làm việc.
Trong đạo Phật, cảm giác đó có một cái tên. Đó là biết hổ thẹn. Hổ là xấu hổ với mình. Thẹn là thẹn với người. Biết hổ thẹn nghĩa là làm sai thì biết ngượng, biết sợ, biết dừng lại. Nó giống như cái phanh của chiếc xe. Xe không có phanh thì chạy nhanh mấy cũng nguy hiểm.
Sách Bồ Đề Đạt Ma Quán Tâm Pháp kể về bảy pháp gội rửa tâm. Bảy pháp ấy là dùng tịnh giới gội rửa mê lầm, dùng trí huệ quán sát, lừa lọc các điều ác, chơn thật dứt trừ vọng tưởng, chánh tín quyết định không nghi, nhu hòa nhẫn nhục, và biết hổ thẹn ăn năn các nghiệp ác. Sách ví pháp cuối cùng này như áo lót mình để che khuất bớt các chỗ bất tiện trong cơ thể.
Hãy để ý hình ảnh áo lót. Áo lót không phô ra ngoài. Không ai khoe áo lót. Nhưng không có nó thì mình thấy bất tiện, thấy thiếu thiếu. Biết hổ thẹn cũng vậy. Nó nằm bên trong, không ai thấy. Nhưng không có nó, con người mình thiếu một lớp bảo vệ.
Vì sao biết hổ thẹn lại quan trọng. Vì con người ai cũng có lúc muốn làm sai. Muốn nói dối cho qua chuyện. Muốn lấy một món đồ không phải của mình. Muốn nói xấu người khác cho hả giận. Những lúc đó, cái giữ mình lại không phải là pháp luật. Pháp luật ở xa. Cái giữ mình lại là cảm giác ngượng trong lòng. Biết làm vậy là xấu, nên dừng lại.
Người mất cảm giác hổ thẹn thì nguy hiểm. Làm sai mà không thấy ngượng. Nói dối mà mặt không đổi sắc. Hại người mà lòng không gợn sóng. Người như vậy thì không còn gì giữ lại được. Làm gì cũng dám. Nói gì cũng dám. Trượt dài lúc nào không hay.
Có người hỏi, hổ thẹn như vậy có phải là tự ti không. Không phải. Tự ti là thấy mình kém, mình vô dụng, mình không xứng đáng. Hổ thẹn thì khác. Hổ thẹn là thấy việc mình làm là sai, và mình muốn sửa. Tự ti làm mình nhỏ lại. Hổ thẹn làm mình tốt lên. Một đằng là buông xuôi. Một đằng là đứng dậy.
Biết hổ thẹn còn đi với ăn năn. Ăn năn là hối hận và quyết sửa. Hổ thẹn mà không ăn năn thì chỉ là ngượng suông. Ngượng xong rồi làm tiếp thì ngượng cũng vô ích. Hổ thẹn thật là ngượng rồi sửa. Nói dối rồi thì nói lại cho đúng. Lấy đồ của người ta rồi thì trả lại. Làm người ta buồn rồi thì xin lỗi.
Trong nhà, biết hổ thẹn rất cần cho con trẻ. Đứa trẻ làm sai mà biết cúi mặt xuống, biết lí nhí xin lỗi, đó là dấu hiệu tốt. Cha mẹ đừng mắng át đi cảm giác đó. Đừng nói con hư quá, con tệ quá. Chỉ cần nói: biết sai là tốt, lần sau làm khác đi. Cảm giác hổ thẹn của trẻ là hạt giống. Tưới nó bằng lời nhẹ nhàng thì nó lớn lên thành lương tâm.
Người lớn cũng vậy. Làm sai mà còn biết ngượng là còn cứu được. Đừng sợ cảm giác ngượng. Hãy cảm ơn nó. Nó là tiếng chuông báo trong lòng. Chuông reo là để mình dừng lại, nhìn lại, rồi đi cho đúng. Người không còn nghe thấy chuông nữa mới là người đáng lo.
Tập biết hổ thẹn không khó. Tối về, ngồi yên một lúc, nghĩ lại ngày hôm nay. Có việc gì mình làm mà nếu người khác biết thì mình sẽ ngượng không. Có câu nào mình nói mà nếu nói trước mặt người mình kính trọng thì mình sẽ xấu hổ không. Nghĩ ra rồi thì ghi nhận. Không cần phải tự mắng mình. Chỉ cần biết, và quyết làm khác đi.
Vậy nên, lần tới khi làm sai một việc và thấy mặt mình nóng bừng lên, đừng vội xua cảm giác đó đi. Hãy dừng lại và lắng nghe nó. Đó là cái phanh của mình đang làm việc. Phanh còn tốt thì xe còn an toàn. Người còn biết hổ thẹn thì người còn đường để trở lại làm người tốt.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư