Trưa hôm đó, tôi ngồi ăn một bữa cơm rất bình thường: cơm trắng, cá kho, rau luộc, một chén nước mắm. Ăn xong, tôi ngồi ngẩn ra. Bữa cơm này từ đâu mà có? Hạt gạo từ ruộng, ruộng từ đất, đất từ mưa, mưa từ mây, mây từ biển. Con cá từ sông, sông từ nguồn, người đánh cá dậy từ ba giờ sáng. Rau từ vườn, vườn từ tay người trồng, từ hạt giống, từ phân bón. Chén nước mắm từ biển, từ muối, từ cá, từ nắng. Một bữa cơm bình thường mà có cả trời đất trong đó.
Đó chính là duyên khởi, một trong những giáo lý quan trọng nhất của đạo Phật. Trong kinh Tạp A Hàm có câu: do cái này có nên cái kia có, cái này sinh nên cái kia sinh, cái này không nên cái kia không, cái này diệt nên cái kia diệt. Nghe thì như một câu nói vòng vo, nhưng thật ra nó là chìa khóa để hiểu mọi thứ trên đời.
Duyên khởi có nghĩa là không có thứ gì tự mình mà có. Mọi thứ đều nương nhau mà có. Cái bàn nương vào gỗ, gỗ nương vào cây, cây nương vào đất và nước. Niềm vui của mình nương vào sức khỏe, vào người thân, vào công việc thuận lợi. Nỗi buồn của mình nương vào một lời nói, một sự mất mát, một kỳ vọng không thành. Không có cái gì đứng một mình, tách rời khỏi mọi thứ khác.
Hiểu được điều này, mình sẽ sống khác đi rất nhiều. Trước hết là bớt kiêu ngạo. Mình tưởng thành công là do mình giỏi, nhưng thật ra thành công nương vào bao nhiêu duyên: cha mẹ nuôi dạy, thầy cô chỉ bảo, bạn bè giúp đỡ, xã hội yên ổn, sức khỏe còn tốt. Thiếu một duyên thôi, thành công đã khác. Thấy vậy thì mình biết ơn nhiều hơn, kiêu ít đi.
Thứ hai là bớt oán trách. Mình tưởng nỗi khổ là do một người gây ra cho mình, nhưng thật ra nỗi khổ nương vào nhiều duyên: hoàn cảnh, thói quen của mình, cách mình nhìn sự việc, cả những chuyện từ lâu lắm rồi. Người kia chỉ là một duyên trong nhiều duyên. Hiểu vậy không phải để tha thứ một cách gượng ép, mà để thấy rõ, từ đó mới tháo gỡ được tận gốc.
Thứ ba là bớt sợ hãi. Mình sợ mất mát vì tưởng thứ mình có là của mình, chắc chắn là của mình. Nhưng khi thấy mọi thứ nương nhau mà có, mình hiểu rằng có thì dùng, mất thì thôi, vì không có gì là của riêng mình mãi mãi. Bữa cơm hôm nay ngon, mình ăn cho ngon. Ngày mai không có bữa cơm ngon, mình ăn bữa cơm đạm bạc, cũng ngon theo cách khác. Không bám vào một duyên nào thì không sợ duyên nào đổi thay.
Trong sách xưa có ghi, muốn phá sự khổ thì phải phá những nhân duyên sinh ra cái khổ. Câu này rất thực tế. Khổ không phải là một khối đá từ trên trời rơi xuống, mà là một cái cây mọc từ nhiều hạt giống. Muốn cây khổ không mọc nữa, phải nhổ từng hạt giống. Hạt giống tham, hạt giống giận, hạt giống si mê. Nhổ một hạt, cây khổ yếu đi một phần. Nhổ nhiều hạt, cây khổ không còn mọc được nữa.
Duyên khởi còn dạy mình một điều rất đẹp: vì mọi thứ nương nhau mà có, nên mình không bao giờ một mình. Mình thở là nhờ cây xanh. Mình ăn là nhờ người nông dân. Mình mặc là nhờ người dệt vải. Mình học là nhờ bao nhiêu thế hệ đi trước. Mình sống được đến hôm nay là nhờ vô số bàn tay vô hình. Thấy vậy, lòng mình tự nhiên ấm lại. Mình không còn thấy mình lẻ loi giữa đời nữa.
Bữa cơm trưa hôm đó, tôi ăn chậm lại. Tôi gắp một miếng cá, nghĩ đến người đánh cá dậy từ ba giờ sáng. Tôi ăn một miếng rau, nghĩ đến người trồng rau dưới nắng. Tôi uống một ngụm nước, nghĩ đến dòng sông xa xôi. Bữa cơm vẫn là bữa cơm đó, nhưng ăn bằng con mắt duyên khởi thì bữa cơm trở nên đầy đủ lạ thường. Không cần món ngon vật lạ, chỉ cần thấy rõ, bữa cơm bình thường cũng là một bài kinh.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư